വിക്കിപീഡിയ mlwiki https://ml.wikipedia.org/wiki/%E0%B4%AA%E0%B5%8D%E0%B4%B0%E0%B4%A7%E0%B4%BE%E0%B4%A8_%E0%B4%A4%E0%B4%BE%E0%B5%BE MediaWiki 1.46.0-wmf.21 first-letter മീഡിയ പ്രത്യേകം സംവാദം ഉപയോക്താവ് ഉപയോക്താവിന്റെ സംവാദം വിക്കിപീഡിയ വിക്കിപീഡിയ സംവാദം പ്രമാണം പ്രമാണത്തിന്റെ സംവാദം മീഡിയവിക്കി മീഡിയവിക്കി സംവാദം ഫലകം ഫലകത്തിന്റെ സംവാദം സഹായം സഹായത്തിന്റെ സംവാദം വർഗ്ഗം വർഗ്ഗത്തിന്റെ സംവാദം കവാടം കവാടത്തിന്റെ സംവാദം കരട് കരട് സംവാദം TimedText TimedText talk ഘടകം ഘടകത്തിന്റെ സംവാദം Event Event talk 4 2122 4610585 4610176 2026-03-29T05:08:46Z Irshadpp 10433 [[വിക്കിപീഡിയ:ഒഴിവാക്കാൻ സാദ്ധ്യതയുള്ള ലേഖനങ്ങൾ/ഇടുക്കി സീറോ-മലബാർ കത്തോലിക്കാ രൂപത]] ചേർക്കുന്നു. ([[WP:Twinkle|ട്വിങ്കിൾ]]) 4610585 wikitext text/x-wiki [[Category:വിക്കിപീഡിയ പരിപാലനം]] {{വിക്കിപീഡിയ:ഒഴിവാക്കാൻ സാദ്ധ്യതയുള്ള ലേഖനങ്ങൾ/തലക്കെട്ട്}} {{മായ്ക്കൽപത്തായം}} __TOC__ __NEWSECTIONLINK__ =ഒഴിവാക്കാൻ സാദ്ധ്യതയുള്ള ലേഖനങ്ങളുടെ പട്ടിക= <!-- ഇതിനു താഴെ ഒഴിവാക്കാൻ സാദ്ധ്യതയുള്ള ലേഖനങ്ങളുടെ വിവരം ചേർക്കുക . ഉദാഹരണമായി നിങ്ങൾ നാമനിർദ്ദേശം ചെയ്യാനുദ്ദേശിക്കുന്ന ലേഖനത്തിന്റെ തലക്കെട്ട് കേരളം എന്നാണെങ്കിൽ എന്നു ഏറ്റവും മുകളിൽ ചേർത്ത് താൾ സേവ് ചെയ്യുക. --> <!-- താഴത്തെ വരി മാറ്റാതിരിക്കുക! ഇത് ട്വിങ്കിൾ ഗാഡ്ജറ്റിന് ആവശ്യമുണ്ട് --> <!-- നാമനിർദ്ദേശം ചെയ്യുന്ന ലേഖനങ്ങൾ ഇതിനു തൊട്ടു താഴെ നൽകുക --> {{വിക്കിപീഡിയ:ഒഴിവാക്കാൻ സാദ്ധ്യതയുള്ള ലേഖനങ്ങൾ/ഇടുക്കി സീറോ-മലബാർ കത്തോലിക്കാ രൂപത}} {{വിക്കിപീഡിയ:ഒഴിവാക്കാൻ സാദ്ധ്യതയുള്ള ലേഖനങ്ങൾ/Sanjay krishnan mt}} {{വിക്കിപീഡിയ:ഒഴിവാക്കാൻ സാദ്ധ്യതയുള്ള ലേഖനങ്ങൾ/വഴിച്ചെണ്ട}} {{വിക്കിപീഡിയ:ഒഴിവാക്കാൻ സാദ്ധ്യതയുള്ള ലേഖനങ്ങൾ/പി. വി. സുകുമാരൻ}} {{വിക്കിപീഡിയ:ഒഴിവാക്കാൻ സാദ്ധ്യതയുള്ള ലേഖനങ്ങൾ/ടി എൻ പ്രകാശ് പുരസ്കാരം}} {{വിക്കിപീഡിയ:ഒഴിവാക്കാൻ സാദ്ധ്യതയുള്ള ലേഖനങ്ങൾ/സജി ജോസഫ്}} {{വിക്കിപീഡിയ:ഒഴിവാക്കാൻ സാദ്ധ്യതയുള്ള ലേഖനങ്ങൾ/മലയാളത്തിലെ പോർച്ചുഗീസ് പദങ്ങൾ}} {{വിക്കിപീഡിയ:ഒഴിവാക്കാൻ സാദ്ധ്യതയുള്ള ലേഖനങ്ങൾ/ഡോ. ശ്രീ. ചിത്രഭാനു കെ പൊതുവാൾ}} {{വിക്കിപീഡിയ:ഒഴിവാക്കാൻ സാദ്ധ്യതയുള്ള ലേഖനങ്ങൾ/എം.എം പുരുഷോത്തമൻ നായർ}} {{വിക്കിപീഡിയ:ഒഴിവാക്കാൻ സാദ്ധ്യതയുള്ള ലേഖനങ്ങൾ/സുന്ദരം ധനുവച്ചപുരം}} {{വിക്കിപീഡിയ:ഒഴിവാക്കാൻ സാദ്ധ്യതയുള്ള ലേഖനങ്ങൾ/ചിത്രഭാനു കെ പൊതുവാൾ}} {{വിക്കിപീഡിയ:ഒഴിവാക്കാൻ സാദ്ധ്യതയുള്ള ലേഖനങ്ങൾ/സാമൂഹിക പ്രവർത്തനം (തൊഴിൽവൃത്തിപരമായത്)}} {{വിക്കിപീഡിയ:ഒഴിവാക്കാൻ സാദ്ധ്യതയുള്ള ലേഖനങ്ങൾ/ഇന്ത്യയിലെ ന്യൂനപക്ഷ പ്രീണനം}} {{വിക്കിപീഡിയ:ഒഴിവാക്കാൻ സാദ്ധ്യതയുള്ള ലേഖനങ്ങൾ/ഭവാനി തമ്പുരാട്ടി}} {{വിക്കിപീഡിയ:ഒഴിവാക്കാൻ സാദ്ധ്യതയുള്ള ലേഖനങ്ങൾ/കെ. മണികണ്ഠൻ}} {{വിക്കിപീഡിയ:ഒഴിവാക്കാൻ സാദ്ധ്യതയുള്ള ലേഖനങ്ങൾ/ബൗദി മലയാളം നോവൽ}} {{വിക്കിപീഡിയ:ഒഴിവാക്കാൻ സാദ്ധ്യതയുള്ള ലേഖനങ്ങൾ/ഭാവന ക്ലബ്ബ് & റീഡിംഗ് റൂം , പൊതുവാച്ചേരി}} {{വിക്കിപീഡിയ:ഒഴിവാക്കാൻ സാദ്ധ്യതയുള്ള ലേഖനങ്ങൾ/2016ലെ സമ്മർ ഒളിബിക്സിലെ അത് ലറ്റിക് മത്സരങ്ങൾ}} {{വിക്കിപീഡിയ:ഒഴിവാക്കാൻ സാദ്ധ്യതയുള്ള ലേഖനങ്ങൾ/കേരള സർവീസ്}} {{വിക്കിപീഡിയ:ഒഴിവാക്കാൻ സാദ്ധ്യതയുള്ള ലേഖനങ്ങൾ/വസീം കണ്ണൂർ}} {{വിക്കിപീഡിയ:ഒഴിവാക്കാൻ സാദ്ധ്യതയുള്ള ലേഖനങ്ങൾ/സുധീരൻ ​​പ്ര​യാർ-1}} {{വിക്കിപീഡിയ:ഒഴിവാക്കാൻ സാദ്ധ്യതയുള്ള ലേഖനങ്ങൾ/കേരള യാത്ര 2026}} {{വിക്കിപീഡിയ:ഒഴിവാക്കാൻ സാദ്ധ്യതയുള്ള ലേഖനങ്ങൾ/മഴ തോരും മുൻപേ}} {{വിക്കിപീഡിയ:ഒഴിവാക്കാൻ സാദ്ധ്യതയുള്ള ലേഖനങ്ങൾ/കേരള ഉർദു ടീച്ചേഴ്സ് അസോസിയേഷൻ}} {{വിക്കിപീഡിയ:ഒഴിവാക്കാൻ സാദ്ധ്യതയുള്ള ലേഖനങ്ങൾ/കേരള സ്കൂൾ ടീച്ചേഴ്സ് അസോസിയേഷൻ}} {{വിക്കിപീഡിയ:ഒഴിവാക്കാൻ സാദ്ധ്യതയുള്ള ലേഖനങ്ങൾ/മുന്നോക്ക വികസന കോർപ്പറേഷൻ}} {{വിക്കിപീഡിയ:ഒഴിവാക്കാൻ സാദ്ധ്യതയുള്ള ലേഖനങ്ങൾ/റഫീഖ് ഇബ്രാഹിം}} {{വിക്കിപീഡിയ:ഒഴിവാക്കാൻ സാദ്ധ്യതയുള്ള ലേഖനങ്ങൾ/ആർ.രാഹുൽ}} {{വിക്കിപീഡിയ:ഒഴിവാക്കാൻ സാദ്ധ്യതയുള്ള ലേഖനങ്ങൾ/ആന്റണി കാട്ടിപ്പറമ്പിൽ}} {{വിക്കിപീഡിയ:ഒഴിവാക്കാൻ സാദ്ധ്യതയുള്ള ലേഖനങ്ങൾ/ആൽബ്രൈറ്റ് സിൻഡ്രോം}} {{വിക്കിപീഡിയ:ഒഴിവാക്കാൻ സാദ്ധ്യതയുള്ള ലേഖനങ്ങൾ/പേറ്റന്റ് ഡക്ടസ് ആർട്ടീരിയോസിസ്}} {{വിക്കിപീഡിയ:ഒഴിവാക്കാൻ സാദ്ധ്യതയുള്ള ലേഖനങ്ങൾ/ഗുഹ്യരോമം}} {{വിക്കിപീഡിയ:ഒഴിവാക്കാൻ സാദ്ധ്യതയുള്ള ലേഖനങ്ങൾ/ആൻഡ്രോപോസ്}} <!-- നാമനിർദ്ദേശം ചെയ്യുന്ന ലേഖനങ്ങൾ ഇതിനു മുകളിൽ ഏറ്റവും ആദ്യം നൽകുക --> indbg62ccbtsxlvhb91kgdq56k6gd7a 0 2836 4610614 4605430 2026-03-29T08:06:05Z InternetArchiveBot 146798 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 4610614 wikitext text/x-wiki {{prettyurl|Denmark}} {{Infobox Country | native_name = <span style="line-height:1.33em;">''Kongeriget Danmark''</span> | conventional_long_name = <span style="line-height:1.33em;">ഡെൻമാർക്ക് രാജ്യം</span> | common_name = Denmark | image_flag = Flag of Denmark.svg | image_coat = ‎ National coat of arms of Denmark.svg | national_motto = none<br />([[Royal mottos of Danish monarchs|Royal motto]]: ''Guds hjælp, Folkets kærlighed, Danmarks styrke''<br /><small>"The Help of God, the Love of the People, the Strength of Denmark"</small>) | image_map = EU location DEN.png | map_caption = {{map caption|country=[[Denmark]]|region=[[Europe]]|subregion=the [[European Union]]|legend=European location legend en.png}} | national_anthem = ''[[Der er et yndigt land]]''&nbsp;<small>(national)</small><br /> | royal_anthem = ''[[Kong christian|Kong christian stod ved højen mast]]''&nbsp;<small>(royal and national)</small> | official_languages = [[Danish language|Danish]]¹ | ethnic_groups = 91.1% [[Danish people|Danish]], 8.9% ([[German people|Germans]], [[Greeks]], [[Bosnian people|Bosnian]], [[Russian people|Russian]], [[Turkish people|Turks]], [[Arab people|Arabs]]) | demonym = [[Danish people|Danish]] or Danes | capital = [[കോപ്പൻഹേഗൻ ‍]] | latd = 55 | latm = 43 | latNS = N | longd = 12 | longm = 34 | longEW = E | largest_city = capital | government_type = [[Parliamentary democracy]] and [[Constitutional monarchy]] | leader_title1 = [[List of Danish monarchs|Monarch]] | leader_title2 = [[Prime Minister of Denmark|Prime Minister]] | leader_title3 = [[Folketing#List of Speakers of the Folketing|Folketing Speaker]] | leader_name1 = [[Frederik X]] | leader_name2 = [[മെറ്റെ ഫ്രഡറിക്സൻ]] | leader_name3 = [[Pia Kjaersgaard]] | leader_title4 = [[Danish parliamentary election, 2015|Current coalition]] | leader_name4 = [[Cabinet of Lars Løkke Rasmussen|V Government]] | accessionEUdate = 1 January 1973 (7^th) | area_km2 = 43,098.31 | area_sq_mi = 16,640² <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | area_rank = 134th² | area_magnitude = 1 E10 | percent_water = 1.6² | population_estimate = 5,505,995 | population_estimate_year = 1 October 2008 | population_estimate_rank = 108th | population_density_km2 = 127.8 | population_density_sq_mi = 331.0 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | population_density_rank = 78th² | GDP_PPP_year = 2008 | GDP_PPP = $203.519 billion<ref name="autogenerated1">{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2008/02/weodata/weorept.aspx?sy=2004&ey=2008&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=128&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a=&pr.x=70&pr.y=20|title=Report for Selected Countries and Subjects<!-- Bot generated title -->}}</ref> | GDP_PPP_rank = 49th | GDP_PPP_per_capita = $38,207<ref name="autogenerated1" /> (IMF) | GDP_PPP_per_capita_rank = 14th | GDP_nominal = $312.046 billion<ref name="autogenerated1" /> | GDP_nominal_rank = 27th | GDP_nominal_year = 2008 | GDP_nominal_per_capita = $57,386<ref name="autogenerated1" /> (IMF) | GDP_nominal_per_capita_rank = 6th | Gini = 24.7 | Gini_year = 1997 | Gini_Relations = Canadians of Europe | Gini_rank = 1st | Gini_category = <font color="#009900">low</font> | HDI_year = 2007 | HDI = {{increase}} 0.949 | HDI_rank = 14th | HDI_category = <font color="#009900">high</font> | sovereignty_type = Consolidation | sovereignty_note = 8th century | currency = [[ഡാനിഷ് ക്രോൺ]] | currency_code = DKK | time_zone = [[Central European Time|CET]]² | utc_offset = +1 | time_zone_DST = [[Central European Summer Time|CEST]]² | utc_offset_DST = +2 | drives_on = right | cctld = [[.dk]]^2,3 | calling_code = +45⁴ | footnotes = ¹ Co-official with [[Kalaallisut language|Greenlandic]] in [[Greenland]], and [[Faroese language|Faroese]] in the [[Faroe Islands]]. [[German language|German]] is recognised as a protected minority language in the South Jutland (Sønderjylland) area of Denmark. Danish is recognised as a protected minority language in the [[Schleswig-Holstein]] region of [[Germany]].<br />² For Denmark excluding the Faroe Islands and [[Greenland]].<br />³ The TLD [[.eu]] is shared with other [[European Union]] countries.<br />⁴ The [[Faroe Islands]] use +298 and [[Greenland]] uses +299. | today = }} വടക്കൻ [[യൂറോപ്പ്‌|യൂറോപ്പിൽ]] സ്കാൻഡിനേവിയൻ പ്രദേശത്ത് സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന ഒരു പ്രമുഖ രാജ്യമാണ്‌ '''ഡെന്മാർക്ക്‌'''. ഡെന്മാർക്കിനെയും അയൽ രാജ്യങ്ങളായ [[സ്വീഡൻ]], [[നോർവെ|നോർവേ]] എന്നീ രാജ്യങ്ങളെയും കൂട്ടി  സ്കാന്ഡിനേവിയൻ രാജ്യങ്ങൾ എന്നാണ് വിളിക്കപ്പെടുന്നത്. ഭരണഘടനാനുസൃത രാജവാഴ്ച നിലനിൽക്കുന്ന ഈ രാജ്യം [[യൂറോപ്യൻ യൂണിയൻ]], [[നാറ്റോ]] എന്നിവയിൽ അംഗമാണ്‌. 2008 ലെ ലോക സമാധാന പട്ടികയിൽ ഡെന്മാർക്കിന് രണ്ടാം സ്ഥാനം ഉണ്ട്. ലോകത്തിലെ ഏറ്റവും അഴിമതി കുറഞ്ഞ രാജ്യമാണ് ഡെന്മാർക്ക്‌.<ref>{{Cite web |url=http://www.transparency.org/news_room/in_focus/2008/cpi2008 |title=ആർക്കൈവ് പകർപ്പ് |access-date=2009-02-18 |archive-date=2009-11-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091123224841/http://www.transparency.org/news_room/in_focus/2008/cpi2008 |url-status=dead }}</ref> ഔദ്യോഗിക നാമം: ''കിങ്ഡം ഒഫ് ഡെൻമാർക്.'' [[ചരിത്രം|ചരിത്രപരവും]] രാഷ്ട്രീയവുമായി ഡെന്മാർക്ക് സ്കാൻഡിനേവിയയുടെ ഭാഗമാണെങ്കിലും, [[ഭൂമിശാസ്ത്രം|ഭൂമിശാസ്ത്രപരമായി]] തികച്ചും [[ജർമനി|ജർമനിയുടെ]] ഭാഗമാണ്. പ്രധാന കരഭാഗമായ [[ജൂട്ട്‌ലാൻഡ്]] (Jutland) <ref>{{Cite web |url=http://www.ansi.okstate.edu/breeds/horses/jutland/index.htm |title=ജൂട്ട്‌ലാൻഡ് |access-date=2010-12-02 |archive-date=2011-07-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110706192217/http://www.ansi.okstate.edu/breeds/horses/jutland/index.htm |url-status=dead }}</ref> (ഡാനിഷ്: യ്‌ലാൻഡ്) എന്ന വലിയ ഒരു ഉപദ്വീപും 443 ഓളം വരുന്ന നിരവധി ദ്വീപുകളും ഉൾകൊള്ളുന്ന ഡെന്മാർക്കിന്റെ  ഭൂപ്രകൃതി പ്രായോഗികാർഥത്തിൽ ഒരു ദ്വീപസമൂഹമാണ്. സീലാൻഡ് (Zealand) (ഡാനിഷ് : സെയ്‌ലാൻഡ്), ഫ്യൂനൻ (Funen) (ഡാനിഷ് : ഫ്യുൻ) എന്നിവയാണ് പ്രധാന ദ്വീപുകൾ. കോപ്പൻഹേഗൻ ആണ് രാജ്യതലസ്ഥാനവും ഏറ്റവും വലിയ നഗരവും. ഡെൻമാർക്കിൽ നിന്ന് 2090 കി.മീ. അകലെ [[കാനഡ|കാനഡയുടെ]] വ. കിഴക്കൻ തീരത്ത് സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന ലോകത്തിലെ ഏറ്റവും വലിയ ദ്വീപായ [[ഗ്രീൻലാൻഡ്|ഗ്രീൻലാൻഡും]], സ്കോട്ട്ലൻഡിന് വടക്കു സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന [[ഫറോസ് ദ്വീപുകൾ|ഫറോസ് ദ്വീപുകളും]] ഡെന്മാർക്കിന്റെ ഭാഗമായുള്ള സ്വയംഭരണ പ്രദേശങ്ങൾ ആണ്. ഫറോസ് ദ്വീപുകൾക്ക് 1948-ലും ഗ്രീൻലൻഡ് പ്രവിശ്യക്ക് 1979-ലും സ്വയംഭരണം ലഭിച്ചു. അതിരുകൾ: പടിഞ്ഞാറ് വടക്കൻ കടൽ (North Sea), വടക്കു പടിഞ്ഞാറ് സ്കാജെറാക്ക് ജലസന്ധി; വടക്ക് കറ്റ്ഗട്ട് (Kattegat) ജലസന്ധി<ref>[http://www.worldatlas.com/webimage/countrys/europe/lgcolor/kattegatbay.htm കറ്റ്ഗട്ട്]</ref>; തെക്കു ജർമനിയും, കിഴക്കു ബാൾട്ടിക്‌ സമുദ്രവും സ്ഥിതിചെയ്യുന്നു. വടക്ക് സ്കാജെറാക്ക്, കറ്റ്ഗട്ട് ജലസന്ധികൾ ഡെൻമാർക്കിനെ യഥാക്രമം [[നോർവെ]], [[സ്വീഡൻ]] എന്നീ രാജ്യങ്ങളിൽനിന്ന് വേർതിരിക്കുമ്പോൾ [[ജൂട്ട്‌ലാൻഡ്]] ഉപദ്വീപ് 68 കിലോ മീറ്റർ ജർമനിയുമായി കരാതിർത്തിയും പങ്കിടുന്നു. എ.ഡി. 8-ആം നൂറ്റാണ്ടു മുതൽ രാജ്യത്തു രാജഭരണം നിലവിൽ വന്നു. 11-ആം നൂറ്റാണ്ടിൽ രാജ്യാതിർത്തി വിസ്തൃതമാക്കപ്പെട്ടു. മധ്യകാലഘട്ടത്തിൽ യൂറോപ്പിൽ അരങ്ങേറിയ നിരവധി യുദ്ധങ്ങൾ മൂലം രാഷ്ട്ര വിസ്തൃതി ഇന്നു കാണുന്ന നിലയിലേക്ക് പരിമിതപ്പെടുകയും ചെയ്തു. 1849 ജൂൺ 05 ന് നിലവിൽ വന്ന ഭരണഘടന  രാജാവിന്റെ പരമാധികാരം അവസാനിപ്പിക്കുകയും, ഭരണഘടനാനുസൃതമായ രാജവാഴ്ചയും, പാർലമെൻററി ജനാധിപത്യവും സ്ഥാപിക്കുകയും ചെയ്തു. രാഷ്ട്ര തലവൻ ഇപ്പോഴും രാജനേതൃത്വം ആണെകിലും, ഭരണതലവൻ ജനാതിപത്യ രീതിയിൽ തിരഞ്ഞെടുക്കപ്പെടുന്ന പ്രധാന മന്ത്രിയാണ്. ലോകത്തിലെ വളരെ വികസിച്ച രാജ്യമാണ് ഡെൻമാർക്ക്‌. ജനങ്ങ ളുടെ ജീവിത നിലവാരം, വിദ്യാഭ്യാസം, ആരോഗ്യം, മനുഷ്യാവകാശം, ജനാതിപത്യ ബോധം എന്നീ മേഖലകളിൽ ലോകത്തിലെ ഏറ്റവും മുന്തിയ സ്ഥാനമാണ് ഡെന്മാർക്കിനുള്ളത്. യൂറോപ്യൻ യൂണിയൻ, നാറ്റോ , യുണൈറ്റഡ് നേഷൻസ് എന്നിവയിൽ അംഗമാണ്. * വിസ്തൃതി: 43,077 ച. കി. മീ., * തീരദേശ ദൈർഘ്യം: 7314 കി. മീ.; * ജനസംഖ്യ: 5,20,3000; * ജനസാന്ദ്രത: ച.കി. മീ. -ന് 121; * ഔദ്യോഗിക ഭാഷ: [[ഡാനിഷ്]]; * തലസ്ഥാനം: [[കോപ്പൻഹേഗൻ]]. == ഭൂപ്രകൃതിയും കാലാവസ്ഥയും == കൊച്ചുകൊച്ചു ഹരിതപാടങ്ങളും, നീലത്തടാകങ്ങളും, വെണ്മണൽ നിറഞ്ഞ [[കടൽ|കടൽത്തീരങ്ങളും]] കൊണ്ട് അനുഗൃഹീതമായ നാടാണ് ഡെൻമാർക്. ലോകത്തിലെ താരതമ്യേന ചെറു രാഷ്ട്രങ്ങളിൽ ഒന്നാണ് ഡെൻമാർക്ക്‌. 43,094 ച. കി.മീ മാത്രം ഭൂവിസ്തൃതിയുള്ള ഡെൻമാർക്ക്,‌ ലോകത്തിൽ വലുപ്പത്തിൽ 130-ആം സ്ഥാനത്താണ്. ചെറു രാഷ്ട്രമായതുകൊണ്ടു തന്നെ പ്രാധ്യാനം അർഹിക്കുന്ന  നദികളും മലകളും പർവ്വതങ്ങളും രാജ്യത്തു കാണപ്പെടുന്നില്ല. ഉയരക്കുറവാണ് [[ഭൂപ്രകൃതി|ഭൂപ്രകൃതിയുടെ]] മുഖ്യസവിശേഷത. ഭൂവിസ്തൃതിയുടെ 70 ശതമാനത്തോളം വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്ന ജൂട്ട്ലൻഡ് പ്രധാന കരഭാഗത്തെ പ്രതിനിധാനം ചെയ്യുന്നു. 30 മീറ്റർ ശരാശരി ഉയരമുള്ള ജൂട്ട്‌ലൻഡിന്റെ പൂർവ-മധ്യഭാഗത്ത് സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന യഡിഗ്ഷോവ്ഹോജ് (Ydig shovhoj) കുന്നുകളാണ് ഡെൻമാർക്കിലെ ഏറ്റവും ഉയരം കൂടിയ ഭൂഭാഗം. സമുദ്രനിരപ്പിൽ നിന്ന് 173 മീ. ഉയരത്തിൽ സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന ഇവയുടെ ഭൂരിഭാഗവും ഹിമാനീകൃതനിക്ഷേപമായ ''മൊറൈൻ'' (Moraine)<ref>{{Cite web |url=http://geography.about.com/od/physicalgeography/a/glacierdeposits.htm |title=മൊറൈൻ |access-date=2010-12-02 |archive-date=2010-12-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101205154734/http://geography.about.com/od/physicalgeography/a/glacierdeposits.htm |url-status=dead }}</ref> കൊണ്ട് മൂടപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ചുരുക്കം ചില മേഖലകളിൽ മാത്രം അടിസ്ഥാന ശിലകൾ പ്രകടമായി കാണാം. ഭൂപ്രകൃതിയനുസരിച്ച് ഡെൻമാർക്കിനെ 5 പ്രധാന ഭൂമേഖലകളായി വിഭജിച്ചിരിക്കുന്നു. # പശ്ചിമ ഡ്യൂൺ തീരപ്രദേശം, # പശ്ചിമ മണൽ സമതലങ്ങൾ, # പൂർവ-മധ്യകുന്നുകൾ, # ഉത്തരവിശാല സമതലം, # ബോൺഹോം (Bornholm). === പശ്ചിമ ഡ്യൂൺ തീരപ്രദേശം === പൊതുവേ മണൽ കുന്നുകൾ നിറഞ്ഞ ഡെൻമാർക്കിന്റെ പടിഞ്ഞാറൻ തീരപ്രദേശമാണിത്. ''ഫിയോർഡുകൾ'' (Fiords)<ref>[http://www.mistyfiords.org/ ഫിയോർഡുകൾ]</ref> എന്ന പേരിൽ അറിയപ്പെടുന്ന ഇടുങ്ങിയതും നീളം കൂടിയതുമായ ഉൾക്കടൽ ഭാഗങ്ങൾ ഈ തീരപ്രദേശത്തിന്റെ പ്രത്യേകതയാണ്. ഒരിക്കൽ [[കടൽ|കടലിന്റെ]] ഭാഗമായിരുന്ന ഫിയോർഡുകൾ ഇപ്പോൾ പൂർണമായും മണൽ തിട്ടകളാൽ വേർതിരിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. തുടർച്ചയായി [[വേലിയേറ്റം]] അനുഭവപ്പെടുന്ന നിരവധി ചതുപ്പുനിലങ്ങൾ ഈ തീരപ്രദേശത്തിന്റെ തെക്കുപടിഞ്ഞാറൻ മേഖലയിൽ കാണാം. === പശ്ചിമ മണൽ സമതലങ്ങൾ === [[ഹിമയുഗം|ഹിമയുഗത്തിൽ]] പ്രവർത്തനക്ഷമമായിരുന്ന [[ഹിമാനി|ഹിമാനികളുടെ]] അപരദന-നിക്ഷേപണ പ്രക്രിയകളുടെ ഫലമായി രൂപപ്പെട്ടതാണ് പശ്ചിമ മണൽ സമതലങ്ങൾ. ഭൂരിഭാഗവും നിരപ്പാർന്ന ഭൂപ്രകൃതി ഈ മേഖലയുടെ പ്രത്യേകതയാകുന്നു. === പൂർവ-മധ്യകുന്നുകൾ === [[പ്രമാണം:Scandinavia_1658.gif|thumb|250px|right|1658-ലെ ഡെന്മാർക്കിന്റെ ഭൂപടം]] ഡെൻമാർക്കിലെ ഏറ്റവും വലിയ ഭൂഭാഗമാണിത്. ജൂട്ട്‌ലൻഡിന്റെ ഭൂരിഭാഗം പ്രദേശങ്ങളും സമീപ ദ്വീപുകളും ഇതിൽ ഉൾപ്പെടുന്നു. പ്രധാന കരഭാഗമായ ജൂട്ട്‌ലൻഡിന് ഏകദേശം 320 കി. മീ. നീളവും 160 കി. മീ. വീതിയുമണ്ട്. വിസ്തൃതി: 29767 ച. കി. മീ. തീരപ്രദേശത്തെ ഫിയോർഡുകൾ നൈസർഗിക തുറമുഖങ്ങളായി രൂപാന്തരപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. 180 കി.മീ. നീളമുള്ള ''ലിം ഫിയോർഡ്'' (Lim fiord)<ref>{{Cite web |url=http://www.panoramio.com/photo/4363804 |title=ലിം ഫിയോർഡ് |access-date=2010-12-02 |archive-date=2011-11-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111128184036/http://www.panoramio.com/photo/4363804 |url-status=dead }}</ref> ആണ് ഇവയിൽ ഏറ്റവും വലുത്. 20 കി. മീ. വീതിയുള്ള ഒരു ഉൾനാടൻ തടാകത്തിനും ലിം ഫിയോർഡ് ജന്മം നൽകിയിട്ടുണ്ട്. ''തൈബോൺ കനാൽ'' (Thyborn canal)<ref>{{Cite web |url=http://www.planetware.com/limfjord/thyboron-canal-dk-jut-limt.htm |title=തൈബോൺ കനാൽ |access-date=2010-12-02 |archive-date=2010-07-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100723030902/http://www.planetware.com/limfjord/thyboron-canal-dk-jut-limt.htm |url-status=dead }}</ref> ലിം ഫിയോർഡിനെ കടലുമായി ബന്ധപ്പിക്കുന്നു. 7,014 ച. കി. മീ. വിസ്തൃതിയുള്ള സീലാൻഡ് (Zealand) (ഡാനിഷ് : സെയ്‌ലാൻഡ്) ആണ് ഈ മേഖലയിലെ പ്രധാന [[ദ്വീപ്]]. ഡെൻമാർക്കിന്റെ പടിഞ്ഞാറു ഭാഗത്ത് സ്ഥിതി ചെയ്യുന്ന ഈ ദ്വീപിന് ''സീൽലൻഡ്'' എന്നും പേരുണ്ട്. ഓറെസൻഡ് ജലസന്ധി ഇതിനെ സ്വീഡനിൽ നിന്ന് വേർതിരിക്കുന്നു. ഡെൻമാർക്കിലെ പ്രധാന ജനാധിവാസ മേഖലയായ ഈ ദ്വീപിലാണ് തലസ്ഥാന നഗരമായ കോപെൻഹാഗെൻ സ്ഥിതിചെയ്യുന്നത്. ജനസംഖ്യയുടെ 2/5 ഉം ഇവിടെ കേന്ദ്രീകരിച്ചിരിക്കുന്നു. ഇതിൽ ഭൂരിഭാഗവും കോപെൻഹാഗെനിലും പ്രാന്തപ്രദേശങ്ങളിലുമായാണ് നിവസിക്കുന്നത്. സജെൽലൻഡിനും ജൂട്ട്‌ലൻഡിനും മധ്യേ സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന ''ഫിൻ'' (Fyn) ദ്വീപാണ്<ref>{{Cite web |url=http://www.fyn.com/ |title=ഫിൻ ദ്വീപ് |access-date=2010-12-02 |archive-date=2020-08-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809224440/https://www.fyn.com/ |url-status=dead }}</ref> വലിപ്പത്തിൽ രണ്ടാം സ്ഥാനത്ത്. വിസ്തൃതി: 2,984 ച. കി. മീ. ഡെൻമാർക്കിലെ ഏറ്റവും വലിയ മൂന്നാമത്തെ നഗരമായ ''ഒഡെൻസി'' (Odense) സ്ഥിതി ചെയ്യുന്നത് ഈ ദ്വീപിലാണ്. വൻകിട കപ്പൽ നിർമ്മാണ ശാലകൾക്കു പുറമേ നിരവധി ഇരുമ്പുരുക്ക് വ്യവസായ ശാലകളും ഭക്ഷ്യസംസ്ക്കരണ കേന്ദ്രങ്ങളും മോട്ടോർ നിർമ്മാണ ഫാക്ടറികളും ഇവിടെ പ്രവർത്തിക്കുന്നു. ഫാൾസ്റ്റെർ (falster),<ref>[http://www.questia.com/library/encyclopedia/falster.jsp ഫാൽസ്റ്റർ ദ്വീപ്]{{പ്രവർത്തിക്കാത്ത കണ്ണി|date=ഫെബ്രുവരി 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ലോൾലൻഡ് (Loll land) എന്നിവയാണ് മറ്റു പ്രധാന ദ്വീപുകൾ. === ഉത്തരവിശാല സമതലം === ഒരിക്കൽ സമുദ്രാടിത്തട്ടിന്റെ ഭാഗമായിരുന്ന ഭൂപ്രദേശമാണ് ഉത്തരവിശാല സമതലം. ഹിമാനികളാൽ മൂടപ്പെട്ടിരുന്ന ഈ പ്രദേശം ഇവയുടെ ദ്രവീകരണാനന്തരം കടലിന്നടിയിൽ നിന്നുയർത്തപ്പെട്ടു എന്നാണ് അനുമാനം. പ്രധാനമായും ഒരു കാർഷിക മേഖലയാണിത്. === ബോൺഹോം === ദക്ഷിണ സ്വീഡനു സമീപം സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന അനേകം ചെറുദ്വീപുകളിൽ ഒന്നാണിത്. വിസ്തൃതി: 588 ച. കി. മീ. ഇതിന്റെ ഭൂരിഭാഗവും ഗ്രാനൈറ്റ് ശിലയാൽ ആവൃതമായിരിക്കുന്നു. ഗ്രാനൈറ്റിനു പുറമേ കയോലിനും ഇവിടെ നിന്നു കയറ്റുമതി ചെയ്യുന്നുണ്ട്. മത്സ്യബന്ധനമാണ് ദ്വീപുവാസികളുടെ പ്രധാന ഉപജീവനമാർഗം.<ref>{{Cite web |url=http://www.sacredsites.com/europe/denmark/bornholm.htm |title=ബോൺഹോം ദ്വീപ് |access-date=2010-12-02 |archive-date=2010-11-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101128000913/http://sacredsites.com/europe/denmark/bornholm.htm |url-status=dead }}</ref> == ജലസമ്പത്ത് == [[പ്രമാണം:Johan Thomas Lundbye - Landscape at Arresø -Lake Arre-.jpg|thumb|150px|right|അറെസോ തടാകം]] ചെറിയനദികളും [[തടാകം|തടാകങ്ങളുമാണ്]] [[ജലം|ജലസമ്പത്തിന്റെ]] മുഖ്യസ്രോതസ്സുകൾ. [[ഹിമാനി|ഹിമാനികളുടെ]] ദ്രവീകരണ ഘട്ടത്തിൽ [[ഭൂമി|ഭൂതലത്തിലെ]] വിള്ളലുകളിലും ഗർത്തങ്ങളിലും മറ്റും [[മഞ്ഞ്|മഞ്ഞുരുകിയ]] ജലം കെട്ടിനിന്നതിന്റെ ഫലമായാണ് ഇവ രൂപംകൊണ്ടിട്ടുള്ളത്. 41 ച. കി. മീ. വിസ്തൃതിയുള്ള ''അർറെസോ''<ref>[http://www.springerlink.com/content/n3227x3hvr234r5n/ അറെസോ തടാകം]{{പ്രവർത്തിക്കാത്ത കണ്ണി|date=ഓഗസ്റ്റ് 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ആണ് ഏറ്റവും വലിയ തടാകം; ഏറ്റവും വലിയ നദി ഗുഡെനും (Guden).<ref>{{Cite web |url=http://bbs.keyhole.com/ubb/ubbthreads.php?ubb=showflat&Number=1074694 |title=ഗുഡെൻ നദി |access-date=2010-12-03 |archive-date=2009-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090305132551/http://bbs.keyhole.com/ubb/ubbthreads.php?ubb=showflat&Number=1074694 |url-status=dead }}</ref> സുമാർ 158 കി. മീറ്ററാണ് ഇതിന്റെ നീളം. == സസ്യജന്തുജാലം == വളരെ പരിമിതമാണ് ഡെൻമാർക്കിന്റെ [[വനഭൂമി]] (സുമാർ 9.8 ശതമാനം). ഭൂവിസ്തൃതിയുടെ ഭൂരിഭാഗവും [[കൃഷി|കൃഷിക്കായി]] ഉപയോഗിക്കുന്നു. വനങ്ങളിൽ കോണിഫെർ,ബീച്ച്സ്, [[ഓക്]], ആഷ് എന്നീ വൃക്ഷങ്ങൾക്കാണ് പ്രാമുഖ്യം. മധ്യയൂറോപ്പിൽ സാധാരണ കാണപ്പെടുന്ന വിവിധയിനം ഫേണുകളും മോസുകളും ഇവിടത്തെ വനാന്തരങ്ങളിൽ സുലഭമായി കാണാം. [[മാന്]]‍, [[അണ്ണാൻ]], [[നരി]], [[മുയൽ]] എന്നിവയ്ക്ക് പുറമേ [[കാട്ടുകോഴി]] ഉൾപ്പെടെയുള്ള നിരവധി [[പക്ഷി|പക്ഷിവർഗങ്ങളും]] ഡെൻമാർക്കിലുണ്ട്. ശുദ്ധജല [[മത്സ്യം|മത്സ്യങ്ങളാൽ]] സമ്പന്നമാണ് ഡെൻമാർക്കിലെ [[നദി|നദികളും]] [[തടാകം|തടാകങ്ങളും]]. == കാലാവസ്ഥ == അതീവഹൃദ്യമാണ് ഡെൻമാർക്കിലെ കാലാവസ്ഥ. കരയുടെ ഭൂരിഭാഗവും [[സമുദ്രം|സമുദ്രത്താൽ]] ചുറ്റപ്പെട്ടിരിക്കുന്നതിനാൽ വർഷം മുഴുവൻ ഇവിടെ സുഖകരമായ കാലാവസ്ഥ അനുഭവപ്പെടുന്നു. സമുദ്രത്തിൽനിന്ന് വീശുന്ന പശ്ചിമവാതങ്ങളാണ് ഡെൻമാർക്കിലെ കാലാവസ്ഥയെ സ്വാധീനിക്കുന്ന പ്രധാന ഘടകം. [[ശൈത്യം|ശൈത്യത്തിൽ]] [[കടൽ]] [[കര|കരയോളം]] തണുക്കുകയോ, വേനലിൽ അധികം ചൂടാകുകയോ ചെയ്യുന്നില്ല. തത്ഫലമായി സമുദ്രത്തിൽ നിന്ന് വീശുന്ന പശ്ചിമവാതങ്ങൾ ശൈത്യകാലത്ത് ഡെൻമാർക്കിന്റെ കരഭാഗത്തെ ചൂടുപിടിപ്പിക്കുകയും വേനലിൽ തണുപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ഡെൻമാർക്കിന്റെ ഭൂവിസ്തൃതി വളരെ പരിമിതമായതിനാൽ ദേശവ്യത്യാസങ്ങൾക്കനുസൃതമായി കാലാവസ്ഥയിൽ ഗണ്യമായ വ്യതിയാനം അനുഭവപ്പെടുന്നില്ല.<ref>{{Cite web |url=http://www.worldatlas.com/webimage/countrys/europe/dkweather.htm |title=കാലാവസ്ഥ |access-date=2010-12-03 |archive-date=2009-10-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091026184018/http://www.worldatlas.com/webimage/countrys/europe/dkweather.htm |url-status=dead }}</ref> ശൈത്യത്തിൽ താപനിലയുടെ ശരാശരി 0^o സെ. വരെ താഴുന്നു. തണുപ്പ് ഏറ്റവും കൂടിയ ദിവസങ്ങളിൽ താപനിലയിൽ -9^o സെ. മുതൽ -8^oസെ വരെ വ്യതിയാനം രേഖപ്പെടുത്തുന്നു. വേനൽക്കാല താപനിലയുടെ ശരാശരി 17^o സെ. ഡെൻമാർക്കിൽ പ്രതിവർഷം 61 സെ.മീ. വരെ ശരാശരി വർഷപാതം അനുഭവപ്പെടാറുണ്ട്. [[മഴ]], [[മഞ്ഞ്]], ഈർപ്പം തുടങ്ങിയവയാണ് വർഷപാതത്തിന്റെ മുഖ്യ സ്രോതസ്സുകൾ. കിഴക്കൻ ഡെൻമാർക്കിനെ അപേക്ഷിച്ച് പടിഞ്ഞാറൻ ഡെൻമാർക്കിലാണ് വർഷപാതത്തിന്റെ തോത് വളരെ കൂടുതൽ. വർഷം മുഴുവൻ മഴ ലഭിക്കാറുണ്ടെങ്കിലും ആഗസ്റ്റ് ഒക്ടോബർ കാലയളവിലാണ് ഏറ്റവും കൂടുതൽ മഴ ലഭിക്കുന്നത്. വാർഷിക വർഷപാതത്തിന്റെ ശരാശരി: 610 മി. മീ. വർഷത്തിൽ 20 മുതൽ 30 ദിവസം വരെ മഞ്ഞ് വീഴ്ച അനുഭവപ്പെടാറുണ്ട്. മിക്കപ്പോഴും പശ്ചിമതീരപ്രദേശം പുകമഞ്ഞും മൂടൽമഞ്ഞും കൊണ്ടുമൂടിക്കിടക്കുക പതിവാണ്.<ref>[http://www.climatetemp.info/denmark/ ഡന്മാർക്കിലെ കാലാവസ്ഥ]</ref> == ജനങ്ങളും ജീവിതരീതിയും == === ജനസംഖ്യ === 2000 ത്തിലെ കണക്കു പ്രകാരം ഡന്മാർക്കിലെ ജനസംഖ്യ 5,336,394, ആണ് . ഈ കണക്കനുസരിച്ച് ജനസംഖ്യയുടെ 85 ശതമാനവും [[നഗരം|നഗരങ്ങളിലും]] അവയുടെ പ്രാന്തപ്രദേശങ്ങളിലുമായി നിവസിക്കുന്നു. രാജ്യത്തെ ഏറ്റവും വലിയ നഗരവും തലസ്ഥാനവുമായ കോപൻഹേഗനിൽ മാത്രം സുമാർ 470,000 പേർ താമസിക്കുന്നുണ്ട്. അർഹുസ് (Arhus), ഒഡെൻസി, അൽബോർഗ് (Alborg) എന്നിവയാണ് കോപെൻഹാഗെൻ കഴിഞ്ഞാൽ 100,000-ൽ അധികം ജനസംഖ്യയുള്ള നഗരങ്ങൾ. 55100 ആണ് ഗ്രീൻലൻഡിലെ ജനസംഖ്യ.<ref>[http://www.nationsencyclopedia.com/Europe/Denmark-POPULATION.html ഡന്മാർക്കിലെ ജനസംഖ്യ]</ref> 250,000 വർഷങ്ങൾക്കു മുമ്പുതന്നെ ഇന്നത്തെ ഡെൻമാർക് സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന പ്രദേശത്ത് [[മനുഷ്യൻ|മനുഷ്യവാസം]] ആരംഭിച്ചതായി പ്രാക്ചരിത്ര-പുരാതത്ത്വ പഠനങ്ങൾ വെളിപ്പെടുത്തുന്നു. എന്നാൽ [[ശിലായുഗം|ശിലായുഗത്തിൽ]] തെക്കു നിന്ന് ഒരു വിഭാഗം ഈ പ്രദേശത്ത് കുടിയേറിയതോടെയാണ് ഇവിടെ സ്ഥിര മനുഷ്യാധിവാസ കേന്ദ്രങ്ങൾ രൂപപ്പെടുന്നത്. കുടിയേറ്റക്കാരിൽ അവസാനം എത്തിയ ''ബാറ്റിൽ-ആക്സ്'' (Battle-Axe) ജനതയാണ്<ref>{{Cite web |url=http://carnby.altervista.org/troe/04-09.htm |title=ബാറ്റിൽ-ആക്സ് ജനത |access-date=2010-12-03 |archive-date=2010-10-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101001100926/http://carnby.altervista.org/troe/04-09.htm |url-status=dead }}</ref> ഇവിടെയെത്തിയ പ്രഥമ ഇൻഡോ-യൂറോപ്യൻ വിഭാഗം. ബി.സി. 2100-നും 1500 -നും മധ്യേ ഇവിടെ കുടിയേറിയ ഈ ജനവിഭാഗം ക്രമേണ ഈ പ്രദേശത്ത് തങ്ങളുടെ ആധിപത്യം ഉറപ്പിക്കുകയും ഡാനിഷ് ഭാഷയുടെ പ്രാക്രൂപം സ്വായത്തമാക്കുകയും ചെയ്തു. മറ്റൊരു പ്രബല [[ജർമൻ]] ഗോത്രവിഭാഗമായ ഡേൻസ് (Danes)<ref>[http://www.bmj.com/content/333/7582/1289.full ഡേൻസ് ഗോത്രവിഭാഗം]</ref> ക്രിസ്തുവിനുമുമ്പ് ആദ്യ ശതകങ്ങളിൽ ഇവിടെ എത്തി. [[നോർവെ|നോർവീജിയൻ]], [[സ്വീഡൻ|സ്വീഡിഷ്]] വിഭാഗങ്ങളുമായി വംശീയ ബന്ധമുള്ളവരാണ് ഡാനിഷ് ജനത; [[ജർമൻ]] വംശജർ ന്യൂനപക്ഷവും. നാൽപ്പതിനായിരമാണ് ഇവരുടെ ജനസംഖ്യ. ജർമനിയുമായി അതിർത്തി പങ്കിടുന്ന ദക്ഷിണ ജട്‌ലൻഡ് മേഖലയാണ് ഇവരുടെ മുഖ്യ ആവാസ കേന്ദ്രം. 1920-നും 1970-നും മധ്യേ പതിനായിരത്തിലധികം ഡാനിഷ് വംശജർ അമേരിക്കയിലേക്ക് പലായനം ചെയ്തു. 1911-ൽ ഒരു വിഭാഗം ഡാനിഷ്-അമേരിക്കർ അൽബോർഗിന് സമീപമുള്ള റീബിൽഡി കുന്നിൽ ഒരു ദേശീയ ഉദ്യാനം നിർമ്മിക്കുകയും 1912-ൽ ഇത് ഡാനിഷ് ഗവൺമെന്റിന് സമർപ്പിക്കുകയും ചെയ്തു. [[ലോകം|ലോകത്തെ]] ഉന്നത ജീവിതനിലവാരമുള്ള [[രാജ്യം|രാജ്യങ്ങളിൽ]] ഒന്നാണ് ഡെൻമാർക്. പ്രകൃതി വിഭവങ്ങളുടെ കടുത്ത അപര്യാപ്തതയെ അതിജീവിച്ചുകൊണ്ടാണ് ഡാനിഷ് ജനത ഉയർന്ന ജീവിതനിലവാരവും സമ്പൽസമൃദ്ധിയും കൈവരിച്ചത്. ഇവിടത്തെ ഉത്പന്നങ്ങൾ [[ഇന്ധനം|ഇന്ധനത്തിനും]] [[ലോഹം|ലോഹങ്ങൾക്കും]] വേണ്ടി [[വിദേശരാജ്യം|വിദേശരാജ്യങ്ങളിലേക്ക്]] കയറ്റുമതി ചെയ്യുന്നു. മധ്യകാല ഡാനിഷ് വാസ്തുവിദ്യയുടെ മകുടോദാഹരണങ്ങളായി പ്രശോഭിക്കുന്ന നിരവധി കൊട്ടാരങ്ങളും കതീഡ്രലുകളും ആധുനിക കെട്ടിട സമുച്ചയങ്ങളും അധിവാസകേന്ദ്രങ്ങളും കൊണ്ട് മനോഹരമാണ് ഡെൻമാർക്കിലെ നഗരങ്ങൾ. ഉന്നത ജീവിത നിലവാരവും കാര്യക്ഷമമായ സാമൂഹിക ക്ഷേമപദ്ധതികളും നഗരങ്ങളെ ചേരിവിമുക്തമാക്കിയിരിക്കുന്നു. നഗരവാസികളിൽ ഭൂരിഭാഗവും ഫ്ളാറ്റുകളിലാണ് താമസിക്കുന്നതെങ്കിലും നഗരപ്രാന്തങ്ങളിലെ കുടുംബങ്ങൾ അധികവും വെവ്വേറെ വീടുകളിൽ താമസിക്കുവാൻ ഇഷ്ടപ്പെടുന്നു. സേവനവ്യവസായമാണ് നഗരങ്ങളിലെ പ്രധാന തൊഴിൽ മേഖല. ആധുനിക ഗതാഗത സൗകര്യങ്ങളാണ് ഡെൻമാർക് നഗരങ്ങളുടെ മറ്റൊരു പ്രത്യേകത. സുഗമമായ ട്രെയിൻ-ബസ് സർവീസുകൾ നഗരങ്ങളെയും പ്രാന്തപ്രദേശങ്ങളെയും പരസ്പരം ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു. രാജ്യത്തെ എല്ലാ നഗരങ്ങളെയും റെയിൽ മാർഗ്ഗം ബന്ധിപ്പിച്ചിട്ടുണ്ട്. ഇരുചക്രവാഹനങ്ങൾ, [[ബസ്|ബസുകൾ]], [[കാർ|കാറുകൾ]] എന്നിവ നഗരഗതാഗതത്തെ ആദായകരമാക്കുന്നുണ്ടെങ്കിലും, ജനസംഖ്യാ വർധനവും മോട്ടോർ വാഹനങ്ങളുടെ ബാഹുല്യവും നഗരങ്ങളിൽ പതിവായി ഗതാഗതക്കുരുക്ക് സൃഷ്ടിക്കുന്നു. [[ജനസംഖ്യ|ജനസംഖ്യയുടെ]] 20 ശതമാനത്തോളം ഗ്രാമീണരാണ്. ഡെൻമാർക്കിന്റെ സാമൂഹിക-സാമ്പത്തിക ജീവിതത്തിന്റെ സിരാകേന്ദ്രങ്ങൾ നഗരങ്ങളാണെങ്കിലും ഗ്രാമങ്ങളിൽ കൃഷിയുടെ പ്രാധാന്യം കുറഞ്ഞിട്ടില്ല. ഗ്രാമപ്രദേശത്തെ തുണ്ടുപാടങ്ങളിൽ അവിടെ താമസിക്കുന്നവർ തന്നെയാണ് കൃഷിയിറക്കുന്നത്. ഏക കുടുംബ സമ്പ്രദായമാണ് ഗ്രാമീണ ജീവിതത്തിന്റെ മറ്റൊരു പ്രത്യേകത. === ഭാഷ === [[നോർവെ|നോർവീജിയന്]]‍, [[സ്വീഡൻ|സ്വീഡിഷ്]] ഭാഷകളുമായി അഭേദ്യമായ ബന്ധമുള്ള ഡാനിഷാണ് (Danish) ഡെൻമാർക്കിന്റെ ഔദ്യോഗിക [[ഭാഷ]]. [[ഇംഗ്ലീഷ്|ഇംഗ്ലീഷും]] പ്രചാരത്തിലുണ്ട്. ജർമാനിക്‌ ഭാഷാകുടുംബത്തിൽ പെട്ട ഭാഷയാണ് ഡാനിഷ്. ഉത്തര ജട്‌ലൻഡിലും ബോൺഹോം [[ദ്വീപ്|ദ്വീപിലും]] തനതായ പ്രാദേശിക ഭാഷകൾ ഉപയോഗത്തിലുണ്ട്. ജർമനാണ് ജർമൻ വംശീയ ന്യൂനപക്ഷത്തിന്റെ മുഖ്യ വ്യവഹാരഭാഷ.<ref>[http://iguide.travel/Denmark/Language ഡന്മാർക്കിലെ ഭാഷ]</ref>ഇന്തോ-യൂറോപ്യൻ ഗോത്രത്തിലെ ജർമാനിക് ഉപവിഭാഗത്തിൽ ഉത്തര സ്ക്കാൻഡിനേവിയൻ ശാഖയിൽപ്പെടുന്ന ഒരു ഭാഷ. ഏകദേശം അൻപതു ലക്ഷത്തിലധികം ജനങ്ങൾ ഉപയോഗിച്ചുവരുന്നു. ഡെൻമാർക്കിലെ ഔദ്യോഗിക ഭാഷയായ ഡാനിഷ്, ഗ്രീൻലാൻഡ്, ജ്ജൂട്ട്ലാൻഡ്, ഡാനിഷ് ദ്വീപുകൾ, ബോൺഹോം, ഫറോയ് ദ്വീപുകൾ എന്നിവിടങ്ങളിലാണ് മുഖ്യമായും പ്രചാരത്തിലിരിക്കുന്നത്. ഭൂമിശാസ്ത്രപരമായി സ്ക്കാൻഡിനേവിയൻ ഭാഷകളായ നോർവീജിയൻ, സ്വീഡിഷ് എന്നിവയോട് അടുത്ത ബന്ധമുള്ള ഡാനിഷിന്റെ ഒരു ഭാഷാഭേഭമാണ് നോർവേ നഗരങ്ങളിൽ സംസാരിക്കപ്പെടുന്നതെന്ന് അഭിപ്രായമുണ്ട്. ഈ ഭാഷാഭേദത്തെ ഡാനോ-നോർവീജിയൻ എന്നു വിളിക്കുന്നു. ജർമൻ അതിർത്തി പ്രദേശങ്ങളിലും ഡാനിഷ് ഭാഷ സംസാരിക്കുന്നവരുണ്ട്. 1658 വരെ സ്വീഡൻ പ്രദേശങ്ങളായ സ്കെയിൻ, ബ്ലെകിംഗോ, ഹാലൻഡ് എന്നിവിടങ്ങളിലും 1500-1814 കാലഘട്ടത്തിൽ നോർവേയിലും ഐസ്ലാൻഡ്, ഫറോയ് ദ്വീപുകൾ, ഗ്രീൻലാൻഡ് എന്നിവിടങ്ങളിലും രണ്ടാം ഭാഷയായും ഡാനിഷ് ഉപയോഗിച്ചിരുന്നു. സ്ക്കാൻഡിനേവിയൻ വിഭാഗത്തിൽ ഏറ്റവും കൂടുതൽ മാറ്റങ്ങൾക്ക് വിധേയമായ ഭാഷയാണ് ഡാനിഷ്. വിസ്തീർണത്തിൽ ചെറുതെങ്കിലും ഡെൻമാർക്കിൽ വൈവിധ്യമാർന്ന ധാരാളം ഭാഷാഭേദങ്ങൾ ഉപയോഗത്തിലുണ്ട്. ഡെൻമാർക്കിന്റെ തലസ്ഥാന നഗരിയായ കോപ്പൻഹാഗൻ, സീലാൻഡ് എന്നിവിടങ്ങളിൽ മാനക ഭാഷാ രൂപത്തിനാണ് പ്രചാരം. ഓരോ ദ്വീപിനും സ്വന്തമായി ഓരോ ഭാഷാഭേഭമുണ്ട്. ഈ ഭാഷാഭേദങ്ങൾ പരസ്പരം മനസ്സിലാക്കാനും പ്രയാസമാണ്. 'ഡാൻസ്ക്' എന്ന് തനതായ പേരുള്ള ഡാനിഷും നോർവിജിയനും ഒരേ ലിപിയാണുള്ളത്. ഇംനീഷിലെ ഇരുപത്താറ് അക്ഷരങ്ങൾക്ക് പുറമേ ae, ø, a° (aa) എന്നീ അക്ഷരങ്ങളും ഇവയിലുണ്ട്. === മതം === ജനസംഖ്യയിൽ 97 ശതമാനവും വ്യവസ്ഥാപിതമതമായ ലൂഥറെനിസത്തിൽ വിശ്വസിക്കുന്നു. എല്ലാ മതവിഭാഗങ്ങൾക്കും ഇവിടെ മതസ്വാതന്ത്ര്യം അനുവദിക്കപ്പെട്ടിട്ടുണ്ടെങ്കിലും ഭരണഘടന ഇവാഞ്ചലിക്കൽ ചർച്ചിനെയാണ് ഡെൻമാർക്കിന്റെ ഔദ്യോഗിക [[ചർച്ച്|ചർച്ചായി]] അംഗീകരിച്ചിട്ടുള്ളത്. ഒരു പരമോന്നത ആത്മീയാചാര്യന്റെ അഭാവമാണ് ലൂഥറെയിൻ ചർച്ചിന്റെ മുഖ്യസവിശേഷത. പത്ത് പാതിരിമാർ ഉൾപ്പെടുന്ന ഒരു സമിതിയാണ് ചർച്ചിന്റെ ദൈനംദിന വ്യവഹാരങ്ങൾക്ക് നേതൃത്വം നൽകുന്നത്. അംഗങ്ങൾ നൽകുന്ന ദേശീയ നികുതിയാണ് ചർച്ച് സമ്പദ്ഘടനയുടെ അടിത്തറ. [[റോം|റോമൻ]] കാത്തോലിക്കരാണ് [[ജനസംഖ്യ|ജനസംഖ്യയിൽ]] രണ്ടാംസ്ഥാനത്ത്.<ref>[http://www.nationsencyclopedia.com/Europe/Denmark-RELIGIONS.html ഡന്മാർക്കിലെ മതം]</ref> === വിദ്യാഭ്യാസം === 11-ം ശതകത്തിന്റെ അവസാനം ചർച്ചിന്റെ നിയന്ത്രണത്തിൽ കതീഡ്രൽ സ്കൂളുകളും ഗ്രാമർ സ്കൂളുകളും ആരംഭിച്ചതോടെ ഡെൻമാർക്കിൽ വ്യവസ്ഥാപിത വിദ്യാഭ്യാസത്തിനു തുടക്കം കുറിച്ചു. ആധുനിക കാലഘട്ടത്തിന്റെ പ്രാരംഭം വരെ വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ നിയന്ത്രണം ചർച്ചുകളിൽ നിക്ഷിപ്തമായിരുന്നു. അതുവരെ മതപ്രബോധനമായിരുന്നു പാഠ്യപദ്ധതിയിലെ മുഖ്യവിഷയം. 1739-ൽ അധ്യാപകനും നാടകകൃത്തുമായ ലുഡ്വിഗ് ഹോൾബെർഗ് (Ludvig Holberg) തുടക്കം കുറിച്ച വിദ്യാഭ്യാസ നവീകരണ പ്രസ്ഥാനത്തിന്റെ ഫലമായി ലാറ്റിനു പകരം ഡാനിഷ് അധ്യയനഭാഷയാക്കി (1739). തുടർന്ന് പ്രകൃതി പഠനവും കരകൗശലവിദ്യയും പരീക്ഷണാർഥം പാഠ്യപദ്ധതിയിൽ ഉൾപ്പെടുത്തി. 19-ം ശതകത്തിന്റെ മധ്യത്തോടെ ഡെൻമാർക്കിൽ വയോജന [[വിദ്യാഭ്യാസം|വിദ്യാഭ്യാസ]] സമ്പ്രദായം ആരംഭിച്ചു. ജട്‌ലൻഡിലെ ഫോക്ക് ഹൈസ്ക്കൂളിലാണ് ഈ വിദ്യാഭ്യാസ പദ്ധതി ആദ്യമായി നടപ്പിലാക്കിയത്. 1814 മുതൽ പ്രാഥമിക വിദ്യാഭ്യാസം നിർബന്ധിതമാക്കി. ആധുനിക ഡെൻമാർക്കിൽ എല്ലാ മുതിർന്ന പൗരന്മാരും സാക്ഷരരാണ്. ഡാനിഷ് നിയമം കുട്ടികൾക്ക് 9 വർഷത്തെ നിർബന്ധിത വിദ്യാഭ്യാസം അനുശാസിക്കുന്നുണ്ട്. പ്രൈമറി തലത്തിൽ ആദ്യ ഏഴു ഗ്രേഡുകൾ ഉൾപ്പെടുന്നു. സെക്കൻഡറി വിദ്യാഭ്യാസത്തിന് മൂന്നു മുതൽ അഞ്ചുവരെ വർഷത്തെ ദൈർഘ്യമുണ്ട്. 1990-ലെ കണക്കനുസരിച്ച് പ്രൈമറി സ്കൂളുകളും സെക്കൻഡറി സ്കൂളുകളും ഉൾപ്പെടെ 2130 സ്കൂളുകൾ ഡെൻമാർക്കിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്നു എന്നു കാണുന്നു. ഫോക്ക് സ്കൂളുകൾ, കാർഷിക സ്കൂളുകൾ, ഹോം ഇക്കണോമിക് സ്കൂളുകൾ, വെക്കേഷൻ സ്കൂളുകൾ തുടങ്ങിയ ഇരുപതോളം പ്രത്യേക സ്കൂളുകളും ഡെൻമാർക്കിലുണ്ട്. സ്വകാര്യമേഖലയിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്ന ഡാനിഷ് ഫോക്ക് സ്കൂളുകൾ പ്രസിദ്ധമാണ്. ഗവൺമെന്റിന്റെ ധനസഹായത്തോടെ പ്രവർത്തിക്കുന്ന ഈ സ്കൂളുകളിൽ ആറുമാസം ദൈർഘ്യമുള്ള ഹ്രസ്വകാല കോഴ്സുകളിൽ [[ചരിത്രം]], [[രാഷ്ട്രീയം]], [[സാഹിത്യം]] എന്നീ വിഷയങ്ങളിൽ പ്രത്യേക പരിശീലനം നൽകുന്നു. യുവതലമുറയെ കാര്യക്ഷമമായി ദേശീയോദ്ഗ്രഥനത്തിൽ പങ്കെടുപ്പിക്കുകയാണ് ഈ വിദ്യാഭ്യാസപദ്ധതിയുടെ ലക്ഷ്യം. 20-ൽ അധികം ഫോക്ക് സ്കൂളുകൾ ഡെൻമാർക്കിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്നുണ്ട്. അഞ്ചുവർഷത്തെ സെക്കൻഡറി വിദ്യാഭ്യാസം പൂർത്തിയാക്കിയ വിദ്യാർഥികൾക്ക് സർവകലാശാലാ വിദ്യാഭ്യാസത്തിനു പ്രവേശനം ലഭിക്കുന്നു. ഡെൻമാർക്കിലെ ഏറ്റവും പഴയതും വലിപ്പമേറിയതുമായ കോപ്പൻഹേഗൻ സർവകലാശാല 1479-ൽ സ്ഥാപിച്ചു. 24,000 വിദ്യാർഥികൾക്ക് ഇവിടെ ഉപരിപഠനത്തിന് സൗകര്യമുണ്ട്. അർഹുസ് (Arhus), ഒഡെൻസി എന്നിവ മറ്റു പ്രധാന സർവകലാശാലകളാകുന്നു. ഇവയ്ക്കു പുറമേ ദ് റോയൽ വെറ്റെറിനറി യൂണിവേഴ്സിറ്റി ഒഫ് ഡെൻമാർക്ക്, ടെക്നിക്കൽ യൂണിവേഴ്സിറ്റി ഒഫ് ഡെൻമാർക്ക് എന്നിവയും ഡെൻമാർക്കിന്റെ ഉന്നതവിദ്യാഭ്യാസരംഗത്ത് നിർണായക സ്ഥാനം അലങ്കരിക്കുന്നു<ref>[http://www.spainexchange.com/guide/DK-education.htm ഡന്മാർക്കിന്റെ വിദ്യാഭ്യാസം]</ref> === ഗ്രന്ഥശാലകളും മ്യൂസിയങ്ങളും === 1500-ൽ അധികം [[ഗ്രന്ഥശാല|ഗ്രന്ഥശാലകൾ]] രാജ്യത്തുടനീളം പ്രവർത്തിക്കുന്നു. 1600-കളുടെ മധ്യത്തിൽ സ്ഥാപിച്ച ''റോയൽ ലൈബ്രറി''യാണ് ഇവയിൽ പ്രധാനം. കോപ്പൻഹേഗനാണ് ഇതിന്റെ ആസ്ഥാനം. ഡെൻമാർക്കിന്റെ ദേശീയ ഗ്രന്ഥശാലയായ ''റോയൽ ലൈബ്രറി''യിൽ 2.5 ദശലക്ഷത്തിലധികം പുസ്തകങ്ങളുണ്ട്. അർഹുസിലെ സർവകലാശാല ലൈബ്രറി, സ്റ്റേറ്റ് ലൈബ്രറി എന്നിവ ഇവിടത്തെ മറ്റു പ്രധാന ഗ്രന്ഥശാലകളാകുന്നു. രാജ്യത്തുടനീളം പ്രവർത്തിക്കുന്ന 250 പബ്ലിക് ലൈബ്രറികൾക്ക് ഗവൺമെന്റ് ധനസഹായം നൽകുന്നു. കേന്ദ്ര-പ്രാദേശിക ഗവൺമെന്റുകളുടെ കീഴിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്ന 280 മ്യൂസിയങ്ങൾ ഡെൻമാർക്കിലുണ്ട്. പ്രധാന മ്യൂസിയങ്ങളെല്ലാം കോപെൻഹാഗെനിലാണ് സ്ഥിതിചെയ്യുന്നത്. നാഷണൽ മ്യൂസിയത്തിലെ ഡാനിഷ് ചരിത്രരേഖകൾ ഏറെ വിജ്ഞാനപ്രദമാണ്. ''സ്റ്റേറ്റ് മ്യൂസിയം ഒഫ് ആർട്ടി''ൽ ഡാനിഷ്-യൂറോപ്യൻ കലാകാരന്മാരുടെ നിരവധി ചിത്രങ്ങളും ശില്പങ്ങളും പ്രദർശിപ്പിച്ചിട്ടുണ്ട്.<ref>[http://europeforvisitors.com/europe/articles/copenhagen_museums_am.htm ഗ്രന്ഥശാലകളും മ്യൂസിയങ്ങളും]</ref> === കല === [[പ്രമാണം:Johannes Evald.jpg|thumb|200px|right|ജോഹന്നെസ് ഇവാൾഡ് 18 - ആം ശതകത്തിലെ ശ്രദ്ധേയനായ ഡാനിഷ് കവി]] മനോഹരമായ കരകൗശല വസ്തുക്കളുടെയും ഗൃഹോപകരണങ്ങളുടെയും ഒരു പ്രധാന ഉത്പാദന വിതരണ കേന്ദ്രമാണ് ഡെൻമാർക്. കോപ്പൻഹേഗൻ ആസ്ഥാനമായി പ്രവർത്തിക്കുന്ന ലോക കരകൗശല പ്രദർശനശാല പ്രസിദ്ധമാണ്. കേന്ദ്ര ഗവൺമെന്റിന്റെ സാംസ്കാരിക വകുപ്പിൻ കീഴിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്ന റോയൽ തിയെറ്റർ 1748-ൽ കോപെൻഹാഗെനിൽ പ്രവർത്തനം ആരംഭിച്ചു. [[നാടകം]], [[ഓപെറ]], [[ബാലെ]] തുടങ്ങിയ കലകളുടെ പ്രദർശന വേദിയാണ് ഈ തിയെറ്റർ. 1931-ൽ ഇതിന്റെ ശാഖയായ ന്യൂസ്റ്റേജ് സ്ഥാപിതമായി. [[ലാറ്റിൻ]]‍, [[ജർമന്]]‍, [[ഡാനിഷ്]] എന്നീ ഭാഷകളിൽ രചിക്കപ്പെട്ടവയാണ് ഡാനിഷ് സാഹിത്യകൃതികൾ. പ്രസിദ്ധരായ നിരവധി എഴുത്തുകാരെ ഡെൻമാർക്ക് സംഭാവന ചെയ്തിട്ടുണ്ട്. 18-ം ശതകത്തിൽ ജീവിച്ചിരുന്ന പ്രസിദ്ധ നാടകകൃത്ത് ലുഡ്വിഗ് ഹോൾബെർഗാണ് ഡാനിഷ് സാഹിത്യത്തിന്റെ പിതാവ്. 18-ം ശതകത്തിലെ തന്നെ ശ്രദ്ധേയനായ മറ്റൊരു കവിയായിരുന്നു ജോഹന്നെസ് ഇവാൾഡ് (Johannes Ewald). യക്ഷിക്കഥകളിലൂടെ ലോകപ്രസിദ്ധനായ ഹാൻസ് ക്രിസ്ത്യൻ ആൻഡെഴ്സെൻ (Hans Christian Andersen),<ref>[http://www.imdb.com/title/tt0044685/ ഹാൻസ് ക്രിസ്ത്യൻ ആൻഡെഴ്സെൻ]</ref> ഡാനിഷ് അസ്തിത്വവാദത്തിന്റെ ശക്തനായ വക്താവ് സോറെൻ കിർകെഗാർഡ്(Soren Kierkegaard) എന്നിവർ ഡാനിഷ് തത്ത്വശാസ്ത്രത്തെയും സാഹിത്യത്തെയും സമ്പന്നമാക്കിയവരിൽ പ്രസിദ്ധരാകുന്നു. 20-ം ശതകത്തിൽ ഡെൻമാർക്കിൽ ജീവിച്ചിരുന്ന പ്രസിദ്ധനായ നോവലിസ്റ്റായിരുന്നു ജോഹന്നെസ് വി. ജെൻസൻ (Johannes V.Jensen). മനോഹരമായ നിരവധി കവിതകളും ഇദ്ദേഹം രചിച്ചിട്ടുണ്ട്. 20-ം ശതകത്തിലെ ആദ്യകാല ഡാനിഷ് എഴുത്തുകാരിൽ പ്രസിദ്ധരായ ഹെന് റിക് (Henrik), ജോഹന്നെസ് വി. ജെൻസൻ, കാൾ ജെല്ലെറപ് (Kart Gjellerup) എന്നിവർ സാഹിത്യത്തിന് നോബൽ സമ്മാനം നേടിയിട്ടുണ്ട്. ഇസക് ഡിനെസെൻ(Isak Dinesen), മാർട്ടിൻ എ. ഹാൻസെൻ, മാർട്ടിൻ ആൻഡെർസെൻ നെക്സോ (Martin Andersen Nex) തുടങ്ങിയവരാണ് സാഹിത്യലോകത്ത് വ്യക്തിമുദ്ര പതിപ്പിച്ച മറ്റു ഡാനിഷ് എഴുത്തുകാർ. [[പ്രമാണം:Carl Nielsen.jpg|thumb|200px|left|കാൾ എ. നെൽസെൻ]] ആറു സിംഫണികൾ ഉൾപ്പെടെ നിരവധി സൃഷ്ടികളുടെ ജനയിതാവായ കാൾ എ. നെൽസെൻ (Carl A.Nielsen)<ref>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/414599/Carl-Nielsen കാൾ എ. നെൽസെൻ]</ref> ഡെൻമാർക്കിന്റെ മഹാനായ സംഗീതജ്ഞനാകുന്നു. മാസ്കരേഡ് (Maskarade) എന്ന കോമിക് ഓപെറയുടെ ഉപജ്ഞാതാവ് കൂടിയാണ് ഇദ്ദേഹം. നൃത്തരംഗത്ത് ബാലേ മാസ്റ്റർ ആഗസ്റ്റ് ബൗർണൊവില്ലി (August Bournonville) നൽകിയ സംഭാവനകൾ അവിസ്മരണീയമാണ്. മൈക്കിൾ ആങ്ഗെർ (Michael Ancher), സി. ഡബ്ലുയു. എകർസ്ബെർഗ് (C.W.Eckersberg), ഓൾഫ് ഹോസ്റ്റ് (Oluf), ക്രിസ്റ്റെൻ കോബ്കെ (Christen Kbke) തുടങ്ങിയവർ ഡെൻമാർക്കിലെ പ്രസിദ്ധ ചിത്രകാരന്മാരാകുന്നു. പ്രസിദ്ധ ശില്പി ബെർല്ലെറ്റ് തോർവാൾഡ്സെന്നിന്റെ (Berlet Thorvaldsen) ജന്മദേശം ഡെൻമാർക്കാണ്. കോപ്പൻഹേഗനിൽ ഇദ്ദേഹം നിർമിച്ചിട്ടുള്ള ക്രിസ്തുവിന്റെ ശില്പം വളരെ പ്രസിദ്ധമാണ്. ലോകസിനിമാ രംഗത്തെ ശ്രദ്ധേയനായ സംവിധായകൻ കാൾ ഡ്രെയെർ (Carl Dreyer)<ref>{{Cite web |url=http://archive.sensesofcinema.com/contents/directors/02/dreyer.html |title=കാൾ ഡ്രെയെർ |access-date=2010-12-06 |archive-date=2010-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100509152315/http://archive.sensesofcinema.com/contents/directors/02/dreyer.html |url-status=dead }}</ref> ഡെൻമാർക്കുകാരനാണ്. ഇദ്ദേഹം സംവിധാനം ചെയ്ത ദ് പ്യാഷൻ ഒഫ് ജോൺ ഒഫ് ആർക് സിനിമാലോകത്തെ ഒരു ഉത്തമ കലാസൃഷ്ടിയായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു. == സമ്പദ് വ്യവസ്ഥ == [[പ്രകൃതി]] വിഭവങ്ങളുടെ അപര്യാപ്തത ഉണ്ടെങ്കിലും സുശക്തമാണ് ഡെൻമാർക്കിന്റെ സമ്പദ് വ്യവസ്ഥ. നോർത്ത് സീയിൽ നിന്ന് കുറഞ്ഞ അളവിൽ [[പ്രകൃതിവാതകം|പ്രകൃതിവാതകവും]] [[പെട്രോളിയം|പെട്രോളിയവും]] ലഭിക്കുന്നു. [[കളിമണ്ണ്]], ഗുണനിലവാരം കുറഞ്ഞ [[കൽക്കരി]] എന്നിവയാണ് മുഖ്യഖനിജങ്ങൾ. [[പെട്രോളിയം]], [[ഇരുമ്പ്]] ഉൾപ്പെടെയുള്ള ലോഹങ്ങളും ലോഹോത്പന്നങ്ങളും വൻതോതിൽ ഇറക്കുമതി ചെയ്യുന്നു. [[മണ്ണ്]] പോഷക സംവർധകമല്ലാത്തതിനാൽ വൻതോതിൽ [[രാസവളം]] പ്രയോഗിക്കേണ്ടിവരുന്നു. പൊതുവേ നിരപ്പായ പ്രതലങ്ങളിലൂടെ ഒഴുകുന്ന ഡെൻമാർക്കിലെ [[നദി|നദികൾ]] വൈദ്യുതോർജ നിർമ്മാണത്തിന് ഉപയുക്തമല്ല. ആഭ്യന്തര ഉപയോഗത്തിന്റെ പകുതിയോളം [[തടി]] ഉത്പാദിപ്പിക്കാൻ മാത്രം ശേഷിയുള്ള [[വനം|വനപ്രദേശമേ]] ഡെൻമാർക്കിലുള്ളൂ. കരയുടെ ഭൂരിഭാഗവും ചുറ്റിക്കിടക്കുന്ന [[കടൽ]] [[രാജ്യം|രാജ്യത്തിന്റെ]] ക്രയവിക്രയങ്ങളിൽ നിർണായക പങ്കുവഹിക്കുന്നു. [[മത്സ്യം|മത്സ്യസമ്പന്നം]] കൂടിയാണ് കടൽ.<ref>[http://www.traveldocs.com/dk/economy.htm ഡന്മാർക്കിന്റെ സമ്പത് വ്യവസ്ഥ]]</ref> ഡാനിഷ് തൊഴിൽ ശക്തിയുടെ ഭൂരിഭാഗവും സേവനവ്യവസായത്തെ ആശ്രയിച്ചിരിക്കുന്നു. 1994-ലെ കണക്കനുസരിച്ച് മൊത്തം ഉല്പാദനത്തിന്റെ 69 ശ. മാ. സേവനമേഖലയും, 27 ശ.മാ. വ്യവസായവും, 5 ശ.മാ. കൃഷിയും പങ്കിടുന്നു. ഡെൻമാർക്കിന്റെ സേവനവ്യവസായത്തിൽ പ്രധാനമായും [[സ്കൂൾ|സ്കൂളുകൾ]], [[ആശുപത്രി|ആശുപത്രികൾ]], ഷോപ്പുകൾ, [[ഹോട്ടൽ|ഹോട്ടലുകൾ]], റസ്റ്റോറന്റുകൾ, ഗവൺമെന്റ് സർവീസ്, ബാങ്കിംഗ്, [[ഇൻഷ്വറൻസ്]], പ്രോപെർട്ടി, [[ഗതാഗതം]], [[വാർത്താവിനിമയം]] എന്നിവ ഉൾപ്പെടുന്നു. [[ബെർലിൻ]] കേന്ദ്രമായി പ്രവർത്തിക്കുന്ന ട്രാൻസ്പാരൻസി ഇന്റർനാഷണൽ (Transparency International)<ref>[http://www.infoplease.com/world/statistics/2008-transparency-international-corruption-perceptions.html ട്രാൻസ്പാരൻസി ഇന്റർനാഷണൽ]</ref> എന്ന സംഘടനയുടെ നിർണയത്തിൽ (2000) ബിസിനസിൽ ലോകത്തെ അഴിമതി രഹിത രാജ്യങ്ങളിൽ രണ്ടാം സ്ഥാനം ഡെൻമാർക്കിനാണ്. ഫിൻലൻഡിനാണ് ഒന്നാം സ്ഥാനം. === കൃഷി === ഡെൻമാർക്കിന്റെ സമ്പദ്വ്യവസ്ഥയിൽ [[കൃഷി|കൃഷിക്ക്]] രണ്ടാം സ്ഥാനമാണുള്ളത്. മൊത്തം ഭൂവിസ്തൃതിയുടെ ഏകദേശം മൂന്നിൽരണ്ട് ഭാഗത്തോളം കൃഷിഭൂമിയായി ഉപയോഗിക്കുന്നു. 40 ഹെക്ടറാണ് കൃഷിയിടങ്ങളുടെ ശരാശരി വിസ്തൃതി. 1880- വരെ [[ഗോതമ്പ്|ഗോതമ്പായിരുന്നു]] ഡെൻമാർക്കിന്റെ പ്രധാന കാർഷിക ഉത്പന്നം. എന്നാൽ 80-കളിൽ ഗോതമ്പിനുണ്ടായ വിലയിടിവ് കർഷകരെ [[മുട്ട]], [[പാൽ]] തുടങ്ങിയവയുടെ ഉത്പാദനത്തിലേക്കും [[പന്നി]] വളർത്തലിലേക്കും വഴിതെളിച്ചു. സഹകരണാടിസ്ഥാനത്തിലുള്ള കൃഷിക്കാണ് ഇവിടെ മുൻതൂക്കം. [[ഇറച്ചി|ഇറച്ചിക്കു]] വേണ്ടിയുള്ള കന്നുകാലി വളർത്തലും, പാൽ ഉത്പാദനവും പ്രധാന കാർഷിക പ്രവർത്തനങ്ങളിൽ സ്ഥാനം നേടിയിട്ടുണ്ട്. വിളകളിൽ ഭൂരിഭാഗവും കന്നുകാലി തീറ്റകളാകുന്നു. [[ബാർലി]], [[ഉരുളക്കിഴങ്ങ്]], [[കരിമ്പ്]] തുടങ്ങിയവയാണ് മുഖ്യ ഭക്ഷ്യവിളകൾ. ഇവയിൽ ബാർലി ഒന്നാംസ്ഥാനം നേടിയിരിക്കുന്നു. രാജ്യത്തിന്റെ ഭൂരിഭാഗം പ്രദേശത്തും ബാർലി തോട്ടങ്ങൾ കാണാം. കയറ്റുമതി ചെയ്യുന്ന കാർഷിക ഉല്പന്നങ്ങളിൽ ഏകദേശം 60 ശ.മാ. ഇറച്ചിയും പാൽ ഉത്പന്നങ്ങളും ഉൾപ്പെടുന്നു.<ref>[http://earthtrends.wri.org/pdf_library/cp/agr_cou_208.pdf കൃഷിയും ഉത്പാദനവും]{{പ്രവർത്തിക്കാത്ത കണ്ണി|date=ഓഗസ്റ്റ് 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === മത്സ്യബന്ധനം === ഡെൻമാർക്കിന്റെ സമ്പദ്ഘടനയിൽ നിർണായക സ്ഥാനമാണ് [[മീൻപിടുത്തം|മത്സ്യബന്ധനത്തിനുള്ളത്]]. ഉദ്ദേശം 2 ദശലക്ഷം മെട്രിക് ടൺ ആണ് പ്രതിവർഷ ഉത്പാദനം. ഉത്പാദനത്തിന്റെ ഭൂരിഭാഗവും നോർത്ത് സീയിൽ നിന്നു ലഭിക്കുന്നു. കോഡ്, ലെറിംഗ്, സാൻഡ് ലാൻസെഡ്, സ്പാർട്ട്, വൈറ്റിംഗ്, അയില, സാൽമൻ ട്യൂണ എന്നിവ മുഖ്യയിനങ്ങളിൽപ്പെടുന്നു. എസ്ബ്ജെർഗ് (Esbjerg) ആണ് ഡെൻമാർക്കിലെ പ്രധാന മത്സ്യബന്ധന തുറമുഖം.<ref>[http://www.nationsencyclopedia.com/Europe/Denmark-FISHING.html മത്സ്യബന്ധനം]</ref> === ഊർജ്ജം === കൽക്കരി അഥവാ പെട്രോളിയം ഉപയോഗിച്ചുള്ള താപോർജ പ്ലാന്റുകളെ ആശ്രയിച്ചാണ് ഡെൻമാർക്കിന്റെ വൈദ്യുതോർജ നിർമ്മാണം നിലനിൽക്കുന്നത്. 1990-കളിൽ 9.5 ദശലക്ഷം കി.വാട്ട് (KW) ആയിരുന്നു ഉത്പാദനക്ഷമത.<ref>[http://renewable-training.com/Articles/Solar-Thermal-Articles/Solar-Thermal-Denmark.html താപ ഊർജം]</ref> === ഉത്പാദനം === 20 ശതകത്തിന്റെ മധ്യത്തോടെ ഡെൻമാർക് ഒരു പ്രധാന ഉത്പാദക രാഷ്ട്രമായി വികസിച്ചു. കൃഷിയെ രാണ്ടാം സ്ഥാനത്തേക്കു പിന്തള്ളിക്കൊണ്ടാണ് ഉത്പാദന മേഖല പ്രഥമസ്ഥാനം കൈയടക്കിയത്. ഉത്പാദനത്തെ പരിപോഷിപ്പിക്കുവാൻ ഗവൺമെന്റ് നിരവധി പദ്ധതികൾ ആവിഷ്കരിച്ച് നടപ്പിലാക്കി വരുന്നു. ഡാനിഷ് നിർമ്മാണ മേഖലയുടെ പകുതിയോളം തലസ്ഥാന നഗരമായ കോപൻഹേഗനിൽ കേന്ദ്രീകരിച്ചിരിക്കുന്നു. ഗുണമേന്മയേറിയ സ്റ്റീരിയോ, ടെലിവിഷന്, ഫർണിച്ചർ, പോർസലിൻ തുടങ്ങിയവയാണ് ഇവിടത്തെ പ്രധാന ഉത്പന്നങ്ങൾ. ഡീസൽ എൻജിൻ, യന്ത്രസാമഗ്രികൾ, മരുന്നുൾ, [[കപ്പൽ]], തുണിത്തരങ്ങൾ, സംസ്കരിച്ച ആഹാര പദാർഥങ്ങൾ, തുടങ്ങിയവയും പ്രാധാന്യമർഹിക്കുന്നു.<ref>{{Cite web |url=http://www.csuchico.edu/agr/farm/dairy/studies/ELEVEN~1.PDF |title=ഉത്പാദനം |access-date=2010-12-06 |archive-date=2010-07-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100727090548/http://www.csuchico.edu/agr/farm/dairy/studies/ELEVEN%7E1.PDF |url-status=dead }}</ref> === അന്താരാഷ്ട്ര വ്യാപാരം === ക്രോൺ (Crown) അഥവാ ക്രൗൺ (Krone)<ref>{{Cite web |url=http://www.x-rates.com/d/DKK/table.html |title=ക്രൗൺ (Krone) |access-date=2010-12-07 |archive-date=2011-07-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110721030040/http://www.x-rates.com/d/DKK/table.html |url-status=dead }}</ref> ആണ് ഡെൻമാർക്കിന്റെ കറൻസി (6.0965 ക്രോൺ = യു. എസ്. ഡോളർ) കോപെൻഹേഗൻ ആസ്ഥാനമായുള്ള നാഷണൽ ബാങ്ക് ഒഫ് ഡെൻമാർക്ക് മുഖ്യ ബാങ്കും. നാഷണൽ ബാങ്ക് ഒഫ് ഡെൻമാർക്കിനു പുറമേ രാജ്യത്തുടനീളം ശാഖകളുള്ള നിരവധി വാണിജ്യ ബാങ്കുകളും ഡെൻമാർക്കിലുണ്ട്. കോപെൻഹേഗനിൽ ഒരു സ്റ്റോക്ക് എക്സ്ചേഞ്ചും പ്രവർത്തിക്കുന്നുണ്ട്.<ref>[http://www.aaadir.com/banks/countries/all/main.jsp?cont_id=4&country_id=47&la=1 നാഷണൽ ബാങ്ക് ഓഫ് ഡെന്മാർക്ക്]{{പ്രവർത്തിക്കാത്ത കണ്ണി|date=ഓഗസ്റ്റ് 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> 1960-കളുടെ മധ്യത്തോടെ [[ബ്രിട്ടൻ|ബ്രിട്ടനെ]] പിന്തള്ളിക്കൊണ്ട് പശ്ചിമ [[ജർമൻ|ജർമനി]] ഡെൻമാർക്കുമായി അന്താരാഷ്ട്ര വാണിജ്യബന്ധത്തിലേർപ്പെട്ടു. ഇപ്പോഴും ജർമനി തന്നെയാണ് ഡെൻമാർക്കിന്റെ പ്രധാന അന്താരാഷ്ട്ര വ്യാപാര പങ്കാളി. എന്നാൽ ബ്രിട്ടനിലേക്കാണ് ഡെൻമാർക് ഏറ്റവും കൂടുതൽ ഉത്പന്നങ്ങൾ കയറ്റുമതി ചെയ്യുന്നത്. 1960-കളുടെ ആദ്യഘട്ടംവരെ [[കന്നുകാലി|കന്നുകാലികൾ]], സംസ്കരിച്ച ഇറച്ചി, പാൽ ഉത്പന്നങ്ങൾ എന്നിവയായിരുന്നു പ്രധാന കയറ്റുമതി വിഭവങ്ങൾ. തുടർന്നു വ്യവസായിക ഉത്പന്നങ്ങളുടെ കയറ്റുമതി ആരംഭിക്കുകയും കാർഷികോല്പന്നങ്ങൾ പിന്തള്ളപ്പെടുകയും ചെയ്തു. യന്ത്രസാമഗ്രികൾ, പ്രാഥമിക ലോഹങ്ങൾ, ലോഹോത്പന്നങ്ങൾ, ഗതാഗതസാമഗ്രികൾ, ഇന്ധനം, ലൂബ്രിക്കൻസ് തുടങ്ങിയവ പ്രധാനമായി ഇറക്കുമതി ചെയ്യുന്നു.<ref>{{Cite web |url=http://www.globalnegotiationresources.com/cou/Denmark.pdf |title=അന്താരാഷ്ട്ര വ്യാപാരം |access-date=2010-12-07 |archive-date=2011-09-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110929092814/http://www.globalnegotiationresources.com/cou/Denmark.pdf |url-status=dead }}</ref> === ഗതാഗതവും വാർത്താവിനിമയവും === [[പ്രമാണം:Denmark-Norway and possessions.png|thumb|250px|right|ഡന്മാർക്കിലെ നോർവെ കോളനി]] ആധുനികവും വികസിതവുമാണ് ഡെൻമാർക്കിലെ ഗതാഗതസംവിധാനം. രാജ്യത്തിന്റെ നാനാഭാഗങ്ങളേയും തമ്മിൽ പരസ്പരം ബന്ധിപ്പിക്കുന്ന നവീന [[റോഡുകൾ]] ഡെൻമാർക്കിന്റെ പ്രത്യേകതയാണ്. [[ജനസംഖ്യ|ജനസംഖ്യയിൽ]] നാലിലൊരാൾക്ക് വീതം മോട്ടോർ കാറും പകുതിയോളം പേർക്ക് മോട്ടോർ സൈക്കിളും സ്വന്തമായിട്ടുണ്ട്. മിക്ക റോഡുകൾക്കും സമാന്തരമായി പ്രത്യേക മോട്ടോർ സൈക്കിൾ പാതകൾ കാണാം. ഗവൺമെന്റിന്റെ അധീനതയിലുള്ള റെയിൽവേ രാജ്യത്തെ മിക്ക നഗരങ്ങളിലേക്കും പട്ടണങ്ങളിലേക്കും ദ്രുതഗതിയിലുള്ള യാത്രാസൗകര്യം പ്രദാനം ചെയ്യുന്നു. [[പ്രമാണം:SAS DC-10-30 in Zurich.jpg|thumb|200px|left|സ്കാൻഡിനേവിയൻ എയർ ലൈനിന്റെ വിമാനം]] സ്കാൻഡിനേവിയൻ എയർലൈൻസ് സിസ്റ്റത്തിന്റെ (SAS) ഭാഗമാണ് ഡാനിഷ് എയർലൈൻസ്. ''ഡാൻ എയർ'' ആണ് ആഭ്യന്തര സർവീസുകൾ കൈകാര്യം ചെയ്യുന്നത്. കോപെൻഹേഗനു സമീപം പ്രവർത്തിക്കുന്ന കാസ്ട്രപ് (Kastrup) അന്താരാഷ്ട്ര വിമാനത്താവളം യൂറോപ്പിലെ തന്നെ ഏറ്റവും വലിയ വ്യോമപഥാതിർത്തികളിൽ ഒന്നാണ്. പ്രതിവർഷം 12 ദശലക്ഷം യാത്രക്കാർ ഇതുവഴി യാത്രചെയ്യുന്നു.<ref>[http://www.cheapoair.com/travel/cheap-flights/scandinavian-airlines-SK.html സ്കാൻഡിനേവിയൻ എയർ ലൈൻ]{{പ്രവർത്തിക്കാത്ത കണ്ണി|date=ഫെബ്രുവരി 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ഒരു ദ്വീപസമൂഹമായതിനാൽ ഡെൻമാർക്കിലെ ഗതാഗത സംവിധാനത്തിൽ നിർണായക സ്ഥാനമാണ് [[ജലഗതാഗതം|ജലഗതാഗതത്തിനുള്ളത്]]. ഇത് ജട്‌ലൻഡിനെ ബാൾടിക് ദ്വീപുകളുമായും ബാൾടിക് ദ്വീപുകളെ പരസ്പരവും ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു. ഇവിടെ നിന്ന് [[ജർമനി]], [[സ്വീഡന്]]‍, [[നോർവെ]] എന്നീ രാജ്യങ്ങളിലേക്കും കടത്തു സൗകര്യമുണ്ട്. സജെൻലാൻഡ്, ഫാൾസ്റ്റർ ദ്വീപുകളെ തമ്മിൽ ബന്ധിപ്പിക്കുന്ന സ്റ്റോർ സ്രോം പാലത്തിന് 3211 മീ. നീളമുണ്ട്. കോപെൻഹേഗനാണ് ഡെൻമാർക്കിലെ പ്രധാന തുറമുഖം.<ref>[http://www.experiencefestival.com/transport_in_denmark_-_waterways ജലഗതാഗതം]</ref> ഏകദേശം 50 ദിനപത്രങ്ങൾ ഡെൻമാർക്കിൽ നിന്ന് പ്രസിദ്ധീകരിക്കുന്നു. മിക്ക ഡാനിഷ് കുടുംബങ്ങൾക്കും പരമാവധി ഒരു [[റേഡിയോ|റേഡിയോയും]] [[ടെലിവിഷൻ|ടെലിവിഷനും]] സ്വന്തമായി ഉണ്ട്. ഡാനിഷ് സാംസ്കാരിക വകുപ്പിൻ കീഴിലുള്ള റേഡിയോ ഡെൻമാർക്കിനാണ്, റേഡിയോ ടെലിവിഷൻ പ്രക്ഷേപണത്തിന്റെ ചുമതല. 1988-ൽ വാണിജ്യ ടെലിവിഷൻ ശൃംഖല പ്രക്ഷേപണം ആരംഭിച്ചു. ദീർഘദൂര [[ടെലിഫോൺ]] സർവീസുകൾ ഗവൺമെന്റിലും പ്രാദേശിക സർവീസുകൾ സ്വകാര്യ കമ്പനികളിലും നിക്ഷിപ്തമായിരിക്കുന്നു. ഉദ്ദേശം 3 ദശലക്ഷം ടെലിഫോൺ ലൈനുകൾ ഡെൻമാർക്കിൽ ഉപയോഗത്തിലുണ്ടെന്ന് കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു. == ഭരണകൂടം == [[രാജാവ്]] അഥവാ [[രാജ്ഞി]] രാഷ്ട്രത്തലവനായുള്ള ഭരണഘടനാധിഷ്ഠിത രാഷ്ട്രമാണ് ഡെൻമാർക്. 1849-ൽ ഡെൻമാർക് ഏകാധിപത്യ രാജവാഴ്ചയിൽ നിന്ന് ഭരണഘടനാധിഷ്ഠിത രാജവാഴ്ചയിലേക്ക് മാറി. 1915-ലെ ഭരണഘടന പ്രകാരം സമ്പൂർണ രാഷ്ട്രീയ [[ജനാധിപത്യം|ജനാധിപത്യവും]] പ്രായപൂർത്തി വോട്ടവകാശവും നിലവിൽവന്നു. 1953-ലെ [[ഭരണഘടന]] പാർലമെന്റിന്റെ ഉപരിമണ്ഡലത്തെ റദ്ദാക്കുകയും സ്ത്രീകളുടെ വോട്ടവകാശം അംഗീകരിക്കുകയും ചെയ്തു. ഇത് ഗവൺമെന്റിനെ മൂന്നായി വിഭജിക്കുന്നു. # ഭരണ നിർവഹണസമിതി # നിയമ നിർമ്മാണ സഭ, # നീതിന്യായം. പ്രായോഗികാർഥത്തിൽ ഒരു ബഹുപാർട്ടി പാർലമെന്ററി ജനാധിപത്യ രാഷ്ട്രമായ ഡെൻമാർക്കിലെ നിയമനിർമ്മാണാധികാരം രാജാവിലും ഏകമണ്ഡല പാർലമെന്റിലു(Floketing)മാണ് നിക്ഷിപ്തമായിരിക്കുന്നത്. രാഷ്ട്രത്തലവൻ രാജാവാണെങ്കിലും പരിമിതമായ അധികാരമേ ഇദ്ദേഹത്തിനുള്ളൂ. രാജാവ് നിയമിക്കുന്ന [[പ്രധാനമന്ത്രി|പ്രധാനമന്ത്രിയാണ്]] [[ഗവണ്മെന്റ്|ഗവൺമെന്റിനെ]] പ്രതിനിധാനം ചെയ്യുന്നത്. പാർലമെന്റിൽ ഭൂരിപക്ഷം നേടുന്ന പാർട്ടിയുടേയും പാർലമെന്റ് അംഗങ്ങളുടേയും പിന്തുണയുള്ള നേതാവായിരിക്കും പ്രധാനമന്ത്രിയായി തെരഞ്ഞെടുക്കപ്പെടുക. എന്നാൽ രാഷ്ട്രീയ പാർട്ടികളുടെ ബാഹുല്യം ഡെന്മാർക്കിൽ ഏകപാർട്ടി ഭരണം അസാധ്യമാക്കുന്നു. ഒരു പാർട്ടിക്കും ഭൂരിപക്ഷം ലഭിക്കാത്ത സാഹചര്യത്തിൽ ഏറ്റവും വലിയ സഖ്യകക്ഷിയുടെ നേതാവിനെ പ്രധാനമന്ത്രിയായി തെരഞ്ഞെടുക്കുന്നു. പാർലമെന്റിലെ വിശ്വാസവോട്ടെടുപ്പിൽ പരാജയപ്പെടുന്ന പ്രധാനമന്ത്രി മറ്റു ക്യാബിനറ്റ് അംഗങ്ങളോടൊപ്പം രാജിവയ്ക്കുകയോ രാജാവിനോട് പാർലമെന്റ് പിരിച്ചുവിട്ട് പുതിയ തെരഞ്ഞെടുപ്പ് നടത്താൻ അഭ്യർഥിക്കുകയോ ചെയ്യുന്നു.<ref>[http://www.traveldocs.com/dk/govern.htm ഡെന്മാർക്ക് ഗവണ്മെന്റ്]</ref> പ്രധാനമന്ത്രിയാണ് ക്യാബിനറ്റിന്റെ തലവൻ. പ്രധാനമന്ത്രിയുടെ നിർദ്ദേശപ്രകാരം രാജാവ് അഥവാ രാജ്ഞി മറ്റു ക്യാബിനറ്റ് അംഗങ്ങളെ നിയമിക്കുന്നു. ഓരോ അംഗവും പ്രത്യേക വകുപ്പുകളെ പ്രതിനിധാനം ചെയ്യുന്നു. ക്യാബിനറ്റ് രാജാവിന്റെ നാമത്തിൽ ഭരണ നിർവഹണാധികാരം വിനിയോഗിക്കുന്നു. ഏകമണ്ഡല സഭയാണ് ഡെൻമാർക് പാർലമെന്റ്. മൊത്തം 179 അംഗങ്ങളിൽ 175 അംഗങ്ങളെ ഡെൻമാർക്കിൽ നിന്നും രണ്ടു അംഗങ്ങളെ വീതം ഗ്രീൻലൻഡ്, ഫറോസ് ദ്വീപുകളിൽ നിന്നും തെരഞ്ഞെടുക്കുന്നു. പാർലമെന്റാണ് ഡെൻമാർക്കിലെ പരമോന്നത നിയമനിർമ്മാണ സഭ. എന്നാൽ പാർലമെന്റ് പാസാക്കുന്ന ചില ബില്ലുകൾക്ക് ഡാനിഷ് വോട്ടർമാരുടെ അംഗീകാരം ആവശ്യമുണ്ട്. പാർലമെന്റ് അംഗങ്ങളിൽ മൂന്നിലൊന്ന്, വോട്ടർമാരുടെ അംഗീകാരം വേണമെന്ന് ആവശ്യപ്പെട്ടാലും വോട്ടർമാർക്ക് ബില്ലിന്മേൽ വോട്ടവകാശം ലഭിക്കുന്നു. ഭരണസൗകര്യാർഥം ഡെൻമാർക്കിനെ 14 കൗണ്ടികളും കോപെൻഹേഗെൻ, ഫ്രെഡ്റിക്സ്ബെർഗ് (Frederikberg) എന്നീ രണ്ടു വലിയ മുനിസിപ്പാലിറ്റികളുമായി വിഭജിച്ചിരിക്കുന്നു. കൗണ്ടികളെ മുന്നൂറോളം ചെറിയ മുനിസിപ്പാലിറ്റികളായും വിഭജിച്ചിട്ടുണ്ട്. മിക്കവാറും ഒരു നഗരവും അതിനോട് ചേർന്ന ഗ്രാമപ്രദേശവും ഉൾപ്പെടുന്നതാണ് ഒരു മുൻസിപ്പാലിറ്റി. തെരഞ്ഞെടുക്കപ്പെടുന്ന കൗൺസിലുകളാണ് കൗണ്ടികളുടേയും മുനിസിപ്പാലിറ്റികളുടേയും ഭരണനിർവഹണസമിതികൾ. മേയറാണ് കൗൺസിലിന്റെ തലവൻ. [[സുപ്രീം കോടതി|സുപ്രീം കോടതിയാണ്]] രാജ്യത്തെ പരമോന്നത [[നീതിന്യായം|നീതിന്യായ]] കോടതി. 15 [[ജഡ്ജി|ജഡ്ജിമാർ]] ഉൾപ്പെടുന്ന സുപ്രീം കോടതിയിൽ പരമാവധി 5 ജഡ്ജിമാരെങ്കിലും കേസ് വിചാരണയിൽ ഉണ്ടായിരിക്കണമെന്ന് നിയമം നിഷ്കർഷിക്കുന്നു. മൊത്തം 30 ജഡ്ജിമാരുള്ള രണ്ടു [[ഹൈക്കോടതി|ഹൈക്കോടതികൾക്കു]] പുറമേ, നൂറിലധികം [[കീഴ്ക്കോടതി|കീഴ്ക്കോടതികളും]] ഡെൻമാർക്കിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്നുണ്ട്.<ref>[http://www.infoplease.com/ce6/world/A0857731.html ഡെന്മാർക്ക് ഗവണ്മെന്റ്]</ref> == ചരിത്രം == [[പ്രമാണം:Skandinavism.jpg|thumb|250px|right|സ്കാൻഡിനേവിസം]] [[ചരിത്രം|ചരിത്രാതീതകാലം]] മുതൽ ഡെൻമാർക്കിൽ [[ജനങ്ങൾ]] കുടിയേറിപ്പാർത്തിരുന്നതായി പുരാവസ്തു പഠനങ്ങൾ സൂചന നൽകുന്നുണ്ട്. എന്നാൽ ഇവരുടെ ആദ്യകാല ജീവിതത്തെപ്പറ്റിയുള്ള വ്യക്തമായ ചരിത്രരേഖകൾ ലഭിച്ചിട്ടില്ല. [[മൃഗം|മൃഗങ്ങളെ]] വേട്ടയാടിയും [[മത്സ്യം|മത്സ്യബന്ധനം]] നടത്തിയും ഇവർ ജീവിതം കഴിച്ചുകൂട്ടിയിരുന്നതായി വിശ്വസിക്കപ്പെടുന്നു. ഇവിടത്തെ ആദ്യകാല നിവാസികൾ ബി.സി. 3000-ത്തോടെ കാർഷികവൃത്തിയിൽ ഏർപ്പെട്ടുതുടങ്ങിയതായി അനുമാനിക്കുന്നു. ക്രിസ്ത്വബ്ദത്തിന്റെ ആദ്യകാലങ്ങളിൽ ഇവർ മറ്റു യൂറോപ്യൻ രാജ്യങ്ങളിലെത്തിയെങ്കിലും അതിനെപ്പറ്റിയുള്ള ആധികാരിക രേഖകൾ ലഭ്യമല്ല. വൈക്കിങ്ങുകൾ എന്നറിയപ്പെടുന്ന സ്ക്കാൻഡിനേവിയൻ യോദ്ധാക്കൾ 8-ം ശതകത്തിന്റെ അന്ത്യത്തോടെ തുടങ്ങിവച്ച ആക്രമണപരമ്പരകൾ [[യൂറോപ്പ്|യൂറോപ്പിലാകെ]] സംഭ്രമം പരത്തി. ഡെൻമാർക്കുകാർ കൂടി ഉൾപ്പെട്ട വിഭാഗമായിരുന്നു വൈക്കിങ്ങുകൾ. ഈ ആക്രമണങ്ങളിലൂടെ ഡെൻമാർക്കുകാർ ചരിത്രരേഖകളിൽ സ്ഥാനം പിടിച്ചുതുടങ്ങി. [[ഇംഗ്ലണ്ട്|ഇംഗ്ലണ്ടിലും]] [[ഫ്രാൻസ്|ഫ്രാൻസിലും]] ചില പ്രദേശങ്ങൾ സ്വന്തമാക്കുവാൻ ഡെൻമാർക്കുകാരായ വൈക്കിങ്ങുകൾക്കു സാധിച്ചു. 9-ം ശതകത്തിൽ ഷാർലമെൻ നടത്തിയ ആക്രമണത്തെ എതിർത്തു തോൽപിക്കാൻ ഡെൻമാർക്കിനു കഴിഞ്ഞു. 9-ം ശതകം മുതൽ ശക്തന്മാരായ രാജാക്കന്മാർ ഡെൻമാർക്കിന്റെ ഭരണനേതൃത്വത്തിലെത്തിച്ചേർന്നു. ഇവർ [[നോർവെ]] കീഴടക്കിയിരുന്നു. ഡെൻമാർക്കിലെ കാനൂട്ട് രാജാവിന്റെ ഭരണകാലം (1018-35) തുടങ്ങിയപ്പോഴേക്കും ഇംഗ്ലണ്ട് ഡെൻമാർക്കിന്റെ അധികാരപരിധിക്കുള്ളിലായിക്കഴിഞ്ഞു. അങ്ങനെ ഡെൻമാർക്, നോർവെ, ഇംഗ്ലണ്ട് എന്നീ രാജ്യങ്ങൾ ഉൾപ്പെട്ട ഒരു വിശാലമായ സാമ്രാജ്യത്തിന്റെ അധിപനായിത്തീർന്നു കാനൂട്ട്. എന്നാൽ കാനൂട്ടിന്റെ പിൻഗാമികളുടെ ഭരണകാലത്ത് രാജ്യം ശിഥിലമായിപ്പോയി. നോർവെയിലെ രാജാവായ മാഗ്നസ് ഒന്നാമൻ 1042-ൽ ഡെൻമാർക്കിലേയും രാജാവായി (1047 വരെ).<ref>[http://www.historyworld.net/wrldhis/PlainTextHistories.asp?historyid=aa59 സ്കാൻഡിനേവിയൻ കിങ്ഡം]</ref> 1070-ൽ [[സ്വീഡൻ|സ്വീഡനിലെ]] രാജാവുമായുണ്ടാക്കിയ ഉടമ്പടിപ്രകാരം തെക്കൻ സ്വീഡനിലെ ചില പ്രദേശങ്ങൾ ഡെൻമാർക്കിന്റെ അധീനതയിലായി (17-ം ശതകം വരെ ഈ പ്രദേശങ്ങൾ ഡെൻമാർക്കിന്റെ അധീശത്വത്തിൽത്തന്നെ തുടർന്നു). 12-ം ശതകം ആയതോടെ രാജ്യകാര്യങ്ങളും ഭരണവും ദുർബലമായിക്കൊണ്ടിരുന്നു. ഇതേത്തുടർന്ന് അധികാരത്തിൽ വന്ന വാൾഡമർ ദ ഗ്രേറ്റ് (വാൾഡമർ I) അദ്ദേഹത്തിന്റെ [[പുത്രൻ|പുത്രനായ]] വാൾഡമർ ദ വിക്റ്റോറിയസ് (വാൾഡമർ II) എന്നീ രാജാക്കന്മാരുടെ ഭരണകാലത്ത് രാജ്യം വീണ്ടും ശക്തിയാർജിച്ചു. വാൾഡമർ II-ന്റെ (ഭ.കാ. 1202-41) കാലത്ത് ഡെൻമാർക് ഉത്തര യൂറോപ്പിലെ ഒരു പ്രമുഖ ശക്തിയായി അഭിവൃദ്ധി പ്രാപിക്കുകയുണ്ടായി. ഹോൾസ്റ്റീൻ, എസ്ത്തോണിയ തുടങ്ങിയ പ്രദേശങ്ങൾ ഇദ്ദേഹം ഡെൻമാർക്കിന്റെ അധീനതയിലാക്കി. വാൾഡമർ II-ന്റെ മരണത്തോടെ ഡെൻമാർക്കിൽ ഈ രാജവംശത്തിന്റെ പ്രതാപം അസ്തമിച്ചതായി കരുതപ്പെടുന്നു. ദീർഘകാലത്തേക്ക് രാജ്യം ആഭ്യന്തരയുദ്ധം മൂലം അരാജകാവസ്ഥയിലായിരുന്നു. ഫ്യൂഡൽ പ്രഭുക്കളും പള്ളി അധികാരികളും രാജാധികാരത്തെ വെല്ലുവിളിക്കുന്ന അവസ്ഥയാണ് പിന്നീടുണ്ടായത്. തുടർന്നു രാജാവായ എറിക് V-ന്റെ കാലഘട്ടം (1259-86) ഭരണരംഗത്തുണ്ടായ ചില മാറ്റങ്ങൾ മൂലം ശ്രദ്ധേയമായിത്തീർന്നു. പ്രഭുക്കന്മാരും പുരോഹിതന്മാരും സംഘടിച്ച് രാജാവിന്റെ പരമാധികാരങ്ങൾ ഗണ്യമായി വെട്ടിക്കുറയ്ക്കുന്ന ഒരു ചാർട്ടറിൽ എറിക്കിനെക്കൊണ്ട് ഒപ്പുവയ്പ്പിച്ചു. രാജാവിനെ തെരഞ്ഞെടുക്കാനുള്ള അവകാശം പ്രഭുക്കൾ നേടിയെടുത്തു. വർഷംതോറും ഒരു പാർലമെന്റ് സമ്മേളിക്കേണ്ടതാണെന്ന് വ്യവസ്ഥ ചെയ്തു. ഇംഗ്ലണ്ടിലെ മാഗ്നാകാർട്ടയ്ക്കു സമാനമായ ഒരു ചാർട്ടറായിരുന്നു ഇത്. ഭരണക്രമത്തിൽ ഉണ്ടായ ഈ പരിവർത്തനം 1660 വരെ നിലനിൽക്കുകയുണ്ടായി. എറിക്കിന്റെ പുത്രനും പിൻഗാമിയുമായ എറിക് മെൻവഡ് (എറിക് VI, ഭ.കാ. 1286-1319) ജർമൻ പ്രദേശങ്ങളിലേക്ക് അധികാരം വ്യാപിപ്പിക്കുവാൻ ശ്രമം നടത്തി. ഇത് രാജ്യത്തിന്റെ സാമ്പത്തിക ഭദ്രത തകരുവാൻ ഇടയാക്കി. പിന്നീട് രാജാവായ എറിക്കിന്റെ സഹോദരൻ ക്രിസ്റ്റഫർ II പണം സംഭരിക്കുന്നതിനായി ഭൂസ്വത്ത് ഹോൾസ്റ്റീനിലെ കൗണ്ടിന് ഈടുവച്ചു. ഹോൾസ്റ്റീനിലെ കൗണ്ട് കുറേക്കാലത്തേക്ക് ഡെൻമാർക്കിലെ മേധാവിക്കു സമം പെരുമാറുന്ന അവസ്ഥ ഈ സംഭവംമൂലം സംജാതമായി. പില്ക്കാലത്ത് ഭരണാധികാരിയായ വാൾഡമർ IV (ഭ.കാ. 1340-75) മധ്യകാല ഡെൻമാർക്കിലെ ഏറ്റവും പ്രശസ്തനും പ്രാപ്തനുമായ രാജാവായിരുന്നു. ഈടുവച്ചിരുന്ന പ്രദേശങ്ങൾ തിരിച്ചെടുത്ത് ഇദ്ദേഹം രാജ്യത്തെ ശക്തമാക്കി.<ref>[http://www.historyworld.net/wrldhis/PlainTextHistories.asp?groupid=558&HistoryID=aa59&gtrack=pthc ഡെന്മാർക്കിന്റെ ചരിത്രം]</ref> [[പ്രമാണം:King Christian X in Copenhagen 1940.jpg|thumb|200px|right|ജർമനധിനിവേശം]] വാൾഡമറിന് പുത്രന്മാരില്ലാത്തതുകൊണ്ട് മകൾ മാർഗരറ്റിന്റെ പുത്രനായ ഒലേഫിനെ (1376-87) രാജാവായി പ്രിവികൗൺസിൽ തിരഞ്ഞെടുത്തു. മാർഗരറ്റ് റീജന്റായി ഭരണം നടത്തി. നോർവെയിലെ രാജാവായ ഹാകോൺ VI-ന്റെ ഭാര്യയായിരുന്നു മാർഗരറ്റ്. ഹാകോണിന്റെ മരണത്തെത്തുടർന്ന് 1380-ൽ ഒലേഫ് നോർവെയുടേയും രാജാവായി. ഒലൊഫ് മരണമടഞ്ഞതിനാൽ 1387-ൽ മാർഗരറ്റ് ഡെൻമാർക്കിന്റേയും നോർവെയുടേയും ഭരണം തുടർന്നു നടത്തിവന്നു. സ്വീഡനിലെ ആഭ്യന്തര പ്രശ്നത്തിലിടപെടാൻ അവിടത്തെ പ്രഭുക്കൾ മാർഗരറ്റിനെ ക്ഷണിച്ചു. 1389-ൽ മാർഗരറ്റിന്റെ സൈന്യം സ്വീഡനിലെ രാജാവിനെ പരാജയപ്പെടുത്തി. ഇതോടുകൂടി അവർ സ്വീഡന്റേയും ഭരണാധികാരം പിടിച്ചെടുത്തു. തന്റെ സഹോദരിയുടെ ചെറുമകനായ എറിക് VII-നെ മൂന്നു രാജ്യങ്ങളുടേയും രാജാവായി അംഗീകരിപ്പിക്കാൻ മാർഗരറ്റിനു കഴിഞ്ഞു (1397). മൂന്നു രാജ്യങ്ങളുടേയും സംയുക്ത ഭരണം കാൽമർ യൂണിയൻ എന്ന പേരിൽ അറിയപ്പെട്ടു. മാർഗരറ്റിനെപ്പോലെ ദീർഘവീക്ഷണമുള്ള ഭരണാധികാരിയായിരുന്നില്ല എറിക്. ഇദ്ദേഹത്തിന്റെ ഭരണത്തിൽ അതൃപ്തരായ പ്രിവി കൗൺസിൽ അനന്തരവനായ ക്രിസ്റ്റഫറിനെ രാജാവായി തെരഞ്ഞെടുത്തു (1439-40). ക്രിസ്റ്റഫറിന്റെ മരണശേഷം കാൽമർ യൂണിയൻ ദുർബലമായിത്തുടങ്ങിയിരുന്നു. സ്വീഡനിലെ പ്രഭുക്കന്മാർ പ്രത്യേകം രാജാവിനെ കണ്ടെത്തിയത് യൂണിയന് വലിയ ആഘാതമായി. ഇതോടെ ഡെന്മാർക്കും നോർവെയും ഓൾഡൻബർഗ് (Oldenberg) രാജകുടുംബത്തിലെ ക്രിസ്ത്യൻ I -നെ രാജാവായി തെരഞ്ഞെടുത്തു (1448). പിന്നീട് ക്രിസ്ത്യൻ II, ഫ്രഡറിക് I, ക്രിസ്ത്യൻ III എന്നിവർ ഭരണാധിപന്മാരായി. 16-ം ശതകത്തിലുണ്ടായ റഫർമേഷ (reformation)ന്റെ തരംഗങ്ങൾ ഡെൻമാർക്കിലും എത്തിച്ചേർന്നു. ക്രിസ്ത്യൻ III-ന്റെ ഭരണകാലത്ത് (1534-59) റഫർമേഷന്റെ ഫലമായി ലൂഥറനിസം ഡെൻമാർക്കിൽ ഔദ്യോഗികമായി അംഗീകരിക്കപ്പെട്ടു. ക്രിസ്ത്യൻ III-ന്റെ പിന്തുടർച്ചക്കാരനായ ഫ്രഡറിക് II-ന്റെ ഭരണകാലഘട്ടം (1559-88) സ്വീഡനുമായി ഏഴുവർഷം നീണ്ടുനിന്ന യുദ്ധത്തിന് (1563-70) സാക്ഷ്യം വഹിച്ചു. ബാൾട്ടിക് മേഖലയിൽ സ്വാധീനം ഉറപ്പിക്കാൻ വേണ്ടി ഇരുരാജ്യങ്ങളും തമ്മിലുണ്ടായ കിടമത്സരമാണ് ഈ യുദ്ധത്തിനു കാരണമായത്. യുദ്ധം ഡെൻമാർക്കിന്റെ സാമ്പത്തികഘടനയെ താറുമാറാക്കി. 16-ം ശതകത്തിന്റെ മധ്യത്തോടെ ഡെൻമാർക്ക് വീണ്ടും സാമ്പത്തിക വളർച്ച കൈവരിച്ചു. കയറ്റുമതി മേഖലയിലെ വർധനയും കാർഷികമേഖലയിലെ പുരോഗതിയും രാഷ്ട്രത്തെ സമ്പന്നമാക്കി. 16-ം ശതകത്തിന്റെ അവസാനകാലങ്ങളിലും 17-ം ശതകത്തിന്റെ ആദ്യകാലങ്ങളിലും ഡെൻമാർക് സാംസ്കാരികമായി ഔന്നത്യം പ്രാപിച്ചു. പ്രമുഖ ജ്യോതിശ്ശാസ്ത്രജ്ഞനായിരുന്ന ടൈക്കോ ബ്രാഹെ ഇക്കാലത്താണു ജീവിച്ചിരുന്നത് (1546-1601). ക്രിസ്ത്യൻ IV (ഭ. കാ. 1588-1648) ഡെൻമാർക്കിന്റെ വാണിജ്യ-വ്യാവസായിക വികസനത്തിന് പ്രോത്സാഹനം നൽകിയ രാജാവായിരുന്നു. ഡാനിഷ് ഈസ്റ്റ് ഇന്ത്യാ കമ്പനി ഇദ്ദേഹത്തിന്റെ കാലത്താണ് രൂപീകരിക്കപ്പെട്ടത്. ജർമനി കേന്ദ്രീകരിച്ചു നടന്ന മുപ്പതു വർഷയുദ്ധത്തിൽ (1618-48) ക്രിസ്ത്യൻ IV പങ്കെടുത്തു. ഇക്കാലങ്ങളിൽ സ്വീഡനുമായും മറ്റ് അയൽരാജ്യങ്ങളുമായും ഡെൻമാർക് നിരവധി യുദ്ധങ്ങളിലേർപ്പെടുകയുണ്ടായി. നീണ്ടുനിന്ന പല യുദ്ധങ്ങളും ഡെൻമാർക്കിന്റെ സമ്പദ് വ്യവസ്ഥയെ തകർത്തു. തുടർന്ന് നികുതി ഘടനയിൽ മാറ്റം വരുത്തി. നികുതി കൊടുക്കുന്നതിൽ ഇളവ് അനുഭവിച്ചിരുന്ന പ്രഭുക്കന്മാർ നികുതി കൊടുക്കാൻ ബാധ്യസ്ഥരായിത്തീർന്നു. ശക്തമായ രാജഭരണവ്യവസ്ഥയുടെ ആഗമനം ഇതോടനുബന്ധിച്ചുണ്ടാവുകയും ചെയ്തു. രാജപദവി ശക്തമാക്കുന്നതിനായി പരമ്പരാഗത രാജഭരണമാണ് അഭികാമ്യമെന്ന് പൊതുവായ അഭിപ്രായമുണ്ടായി. അതനുസരിച്ച് 1660-ൽ ഫ്രഡറിക് III പരമ്പരാഗത രാജാവായി പ്രഖ്യാപിക്കപ്പെട്ടു. തുടർന്ന് 1661-ൽ രാജാവിനെ ഡെൻമാർക്കിലെ പരമോന്നത അധികാരിയായി വാഴിച്ചു.<ref>{{Cite web |url=http://www.destination360.com/europe/denmark/history |title=ചരിത്രം |access-date=2010-12-07 |archive-date=2010-11-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101124065508/http://www.destination360.com/europe/denmark/history |url-status=dead }}</ref> സ്വീഡനുമായുള്ള യുദ്ധം ഒഴിച്ചുകൂടാനാവാത്തതാണെന്ന് ഡെന്മാർക്കിലെ രാജാക്കന്മാർ കരുതിപ്പോന്നു. 17-ം ശതകത്തിന്റെ ഒടുവിലും 18-ം ശതകത്തിന്റെ ആദ്യകാലങ്ങളിലുമായി പല യുദ്ധങ്ങളുമുണ്ടായി. ഡെൻമാർക്കിന് ഇവകൊണ്ട് പറയത്തക്ക നേട്ടമൊന്നുമുണ്ടായില്ല. 18-ം ശതകത്തിന്റെ പകുതിയോടെ രാജ്യത്തിന്റെ സാമ്പത്തിക നില മെച്ചപ്പെട്ടു. അതിനുശേഷം ഗ്രീൻലൻഡ് ഡെൻമാർക്കിന്റെ അധീനതയിലായി. വെസ്റ്റ് ഇൻഡീസിലെ മൂന്നു ദ്വീപുകൾ ഡെൻമാർക്കിന്റെ ഉടമസ്ഥതയിലെത്തി. ഇവിടെ നിന്നുള്ള പഞ്ചസാര, കാപ്പി, പുകയില എന്നിവ ഡെൻമാർക്കിന് സാമ്പത്തിക നേട്ടമുണ്ടാക്കി. ഈ കാലഘട്ടത്തിൽ ഡെൻമാർക്കിൽ സാമൂഹിക പരിഷ്ക്കരണ പ്രസ്ഥാനങ്ങളും ശക്തിയാർജിച്ചിരുന്നു. കൃഷിക്കാർക്ക് പല ഇളവുകളും നൽകപ്പെട്ടു. [[പ്രമാണം:Slaget på reden.jpg|thumb|200px|right|നെപ്പോളിയന്റെ യുദ്ധം ചിത്രരചന]] നെപ്പോളിയന്റെ ഫ്രാൻസും ബ്രിട്ടനും തമ്മിൽ യുദ്ധമുണ്ടായപ്പോൾ അതിൽനിന്നും ഒഴിഞ്ഞു നിൽക്കാനായിരുന്നു ഡെൻമാർക് ശ്രമിച്ചത്. ഡെൻമാർക് വാണിജ്യതാത്പര്യങ്ങൾ സംരക്ഷിക്കാനായി സ്വീഡനും റഷ്യയുമായിച്ചേർന്ന് ഒരു സായുധ നിഷ്പക്ഷതാ സഖ്യം രൂപീകരിച്ചു. കപ്പലുകളുടെ സംരക്ഷണത്തിനായി ഒരു കോൺവോയ് സമ്പ്രദായം ഡെൻമാർക് നടപ്പിലാക്കി. ഇതോടെ ബ്രിട്ടൻ ഡെൻമാർക്കിനെ ആക്രമിക്കാൻ മുതിർന്നു. കോപെൻഹാഗെനടുത്തുവച്ച് 1801-ലും 1807-ലും ബ്രിട്ടിഷ് നാവികസേന ഡെൻമാർക്കിനോടേറ്റുമുട്ടി. ഇതിനെത്തുടർന്ന് ഡെൻമാർക്ക് നെപ്പോളിയന്റെ പക്ഷത്തേക്കു നീങ്ങി. 1814-ൽ നെപ്പോളിയൻ യുദ്ധത്തിൽ പരാജയപ്പെട്ടപ്പോൾ കീൽ ഉടമ്പടിപ്രകാരം (Treaty of Kiel) സ്വീഡന് നോർവെ വിട്ടുകൊടുക്കാൻ ഡെൻമാർക്ക് നിർബന്ധിതമായി. ഈ യുദ്ധം രാജ്യത്തിന് കടുത്ത സാമ്പത്തിക ബുദ്ധിമുട്ട് വരുത്തിവച്ചു.<ref>[http://www.historyworld.net/wrldhis/PlainTextHistories.asp?groupid=561&HistoryID=aa59&gtrack=pthc നെപ്പോളിയനുമായുണ്ടായ യുദ്ധം]</ref> ഫ്രഡറിക് VI 1834-ൽ രാജ്യത്ത് നാലു പ്രവിശ്യാ അസംബ്ലികൾ രൂപവത്കരിച്ചു. പാർലമെന്ററി സമ്പ്രദായത്തിലേക്കുള്ള ഡെൻമാർക്കിന്റെ ആദ്യ ചുവടുവയ്പായിരുന്നു ഇത്. ഫ്രഡറിക് VII ന്റെ ഭരണകാലത്ത് 1849-ൽ ഡെൻമാർക്കിന് ഒരു ഭരണഘടനയുണ്ടായി. ഇതോടെ ഭരണഘടനാനുസൃത രാജഭരണം നിലനിൽക്കുന്ന രാജ്യമായിത്തീർന്നു ഡെൻമാർക്. 19-ം ശതകത്തിന്റെ പകുതിക്കുശേഷം ഡെൻമാർക് വീണ്ടും അഭിവൃദ്ധിയിലേക്കു കുതിച്ചു. 1880-കളിൽ ഉത്പന്നങ്ങളുടെ വൻതോതിലുള്ള കയറ്റുമതി രാഷ്ട്രത്തിന് ശക്തമായ സാമ്പത്തിക അടിത്തറ ഉറപ്പാക്കി. യൂറോപ്പിലെ മികച്ച സമ്പന്ന രാഷ്ട്രങ്ങളിൽ ഒന്നായി മാറി ഡെൻമാർക്. ഒന്നാം ലോകയുദ്ധത്തിൽ ഡെൻമാർക് നിഷ്പക്ഷത പാലിച്ചു. യുദ്ധാവസാനം ഒരു അഭിപ്രായ വോട്ടെടുപ്പിലൂടെ ഷ്ളിസ്വിഗ് ഭൂപ്രദേശം ഡെൻമാർക്കിനു ലഭിച്ചു. 1930-കളിൽ സാമൂഹിക പരിഷ്കരണ നീക്കങ്ങൾ ഡെൻമാർക്കിലുണ്ടായി. ഒരു ക്ഷേമരാഷ്ട്ര വ്യവസ്ഥിതിയിലേക്കു നീങ്ങുവാനുള്ള യത്നങ്ങൾ നടന്നു. രണ്ടാം ലോകയുദ്ധത്തിൽ നിഷ്പക്ഷത പാലിച്ചെങ്കിലും 1940-ൽ ഡെൻമാർക്കിനെ ജർമനി ആക്രമിച്ചു കീഴ്പ്പെടുത്തി. 1945 മേയ് മാസത്തിൽ സഖ്യകക്ഷികൾ ജർമനിയുടെ പക്കൽനിന്നും ഡെൻമാർക്കിനെ മോചിപ്പിച്ചു. യുദ്ധം നിമിത്തം സാമ്പത്തിക അടിത്തറ തകർന്ന ഡെൻമാർക്കിന് യു.എസ്. സാമ്പത്തിക സഹായം നൽകി. തുടർന്ന് ഡെൻമാർക്കിന്റെ സാമ്പത്തിക സ്ഥിതി ഭദ്രമായി. 1949-ൽ ഡെൻമാർക് നാറ്റോയിൽ (NATO;North Atlantic Treaty organisation) അംഗമായി. 1960-ൽ യൂറോപ്യൻ ഫ്രീ ട്രേഡ് അസ്സോസിയേഷനിലും (EFTA) അംഗമായിച്ചേർന്നു. 1973-ൽ ഇതിൽനിന്നും പിൻവാങ്ങിയശേഷം യൂറോപ്യൻ ഇക്കണോമിക് കമ്യൂണിറ്റിയിലെ (EEC) അംഗത്വം സ്വീകരിച്ചു. 1978-ഓടെ ഗ്രീൻലൻഡിന് ഡെൻമാർക്ക് സ്വയംഭരണാധികാരം അനുവദിച്ചു. ഇപ്പോൾ (2003) ഭരണഘടനാനുസൃത രാജഭരണ വ്യവസ്ഥിതി പിന്തുടരുന്ന ഒരു രാജ്യമാണ് ഡെൻമാർക്.<ref>[http://www.historyofnations.net/europe/denmark.html ഡെന്മാർക്കിന്റെ ചരിത്രം]</ref> == അവലംബം == {{reflist|2}} == പുറംകണ്ണികൾ == * [http://www.worldatlas.com/webimage/countrys/europe/lgcolor/dkcolorlf.htm ഡന്മാർക്ക് ഭൂപടം] * [http://www.worldatlas.com/webimage/countrys/europe/dkweather.htm ഡന്മാർക്കിലെ കാലാവസ്ഥ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091026184018/http://www.worldatlas.com/webimage/countrys/europe/dkweather.htm |date=2009-10-26 }} * [http://www.denmark-weather.com/climate-of-denmark.html കാലാവസ്ഥ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110404113814/http://www.denmark-weather.com/climate-of-denmark.html |date=2011-04-04 }} * [http://www.nationsencyclopedia.com/economies/Europe/Denmark.html ജനസംഖ്യ] * [http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=denmark ഡന്മാക്കിന്റെ ഭാഷ] * [http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/3167.htm ഡന്മാർക്ക് - മതം] * [http://colleges.indiaedu.com/Europe/denmark/high-edu-denmark.html ഉന്നത വിദ്യാഭ്യാസം - ഡന്മാർക്ക്] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110122224356/http://colleges.indiaedu.com/Europe/denmark/high-edu-denmark.html |date=2011-01-22 }} * [http://www.sciway.net/lib/ ഡന്മാർക്കിലെ ലൈബ്രററികളും മ്യൂസിയങ്ങളും] * [http://www.amazon.com/Hans-Christian-Andersen-Danny-Kaye/dp/B000056H2A ഹാൻസ് ക്രിസ്ത്യൻ ആൻഡെഴ്സെൻ] * [http://www.classbrain.com/art_cr/publish/Denmark_economy.shtml ഡന്മാർക്കിന്റെ സംദ് വ്യവസ്ഥ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100406042457/http://www.classbrain.com/art_cr/publish/Denmark_economy.shtml |date=2010-04-06 }} * [http://www.planetware.com/jutland/fishing-in-denmark-dk-jut-fish.htm മത്സ്യബന്ധനം] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101208020617/http://www.planetware.com/jutland/fishing-in-denmark-dk-jut-fish.htm |date=2010-12-08 }} * [http://themoneyconverter.com/USD/DKK.aspx ക്രൗൺ ഡാനിഷ് കറൻസി] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101201051725/http://themoneyconverter.com/USD/DKK.aspx |date=2010-12-01 }} * [http://www.nationmaster.com/country/da-denmark/gov-government ഡെന്മാർക്ക് ഗവണ്മെന്റ്] * [http://eh.net/encyclopedia/article/henriksen.denmark എക്കണോമിക് ചരിത്രം] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071220233349/http://eh.net/encyclopedia/article/henriksen.denmark |date=2007-12-20 }} == വീഡിയോ == * [http://www.youtube.com/watch?v=iwNMvLFWKTM&feature=related ഗുഡെൻ നദി] {{സർവ്വവിജ്ഞാനകോശം}} {{യൂറോപ്യൻ രാഷ്ട്രങ്ങൾ}} {{Euro-geo-stub}} [[വർഗ്ഗം:യൂറോപ്യൻ രാജ്യങ്ങൾ]] [[വർഗ്ഗം:ഡെന്മാർക്ക്]] [[വർഗ്ഗം:യൂറോപ്യൻ യൂണിയൻ അംഗരാജ്യങ്ങൾ]] [[വർഗ്ഗം:ഒരു അയൽരാജ്യം മാത്രമുള്ള രാജ്യങ്ങൾ]] [[വർഗ്ഗം:ഐക്യരാഷ്ട്രസഭയിൽ അംഗത്വമുള്ള രാജ്യങ്ങൾ]] [[വർഗ്ഗം:നോർഡിക് രാജ്യങ്ങൾ]] dwianmojqdjk7d00ke1r8n6tcb0hl1o 0 4748 4610526 4598825 2026-03-28T19:19:57Z InternetArchiveBot 146798 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 4610526 wikitext text/x-wiki {{prettyurl|Chenda}} {{for|ഇതേ പേരിലുള്ള 1973-ലെ മലയാളചലച്ചിത്രത്തിനായി|ചെണ്ട (ചലച്ചിത്രം)}} [[ചിത്രം:Chendaview.jpg|right|thumb|230px|ചെണ്ട]] [[File:Chenda Melam.ogg|thumb|ചെണ്ട മേളം]] [[File:Pandi Melam.ogg|thumb|പാണ്ടിമേളം]] [[File:Chendaa.jpg|thumb|ചെണ്ട]] [[File:Drum & stick.jpg|thumb|ചെണ്ടയും കോലും]] [[കേരളം|കേരളത്തിന്റെ]] തനതായ ഒരു [[തുകൽവാദ്യം|തുകൽവാദ്യോപകരണമാണ്‌]] '''ചെണ്ട'''. ഇംഗ്ലീഷ്: Chenda . [tʃeɳʈa]) ശബ്ദത്തിന്റെ പ്രത്യേകത മൂലം '''അസുരവാദ്യം''' എന്നൊരു അപരനാമം ഇതിനുണ്ട്. വൃത്താകൃതിയിൽ ചെത്തിമിനുക്കിയ ഒരു തടിക്കുഴലിൽ (ചെണ്ടക്കുറ്റി) നിന്നാണ് ചെണ്ട ഉണ്ടാക്കുക. ചെണ്ടകൊട്ടുകാരന്റെ കഴുത്തിൽ ലംബമായി തൂക്കിയിടുന്ന ഈ വാദ്യോപകരണത്തിന്റെ രണ്ടറ്റത്തും വ്യത്യസ്തമായ ശബ്ദം പുറപ്പെടുവിക്കുന്നതരത്തിലാണ് നിർമ്മിച്ചിരിക്കുക. [[ചപ്പങ്ങ]] പോലുള്ള മരത്തിന്റെ രണ്ട് കോലുകൾ ഉപയോഗിച്ച് ചെണ്ട കൊട്ടുന്നു. ചെണ്ട എന്നുമുതലാണ് ഉപയോഗത്തിൽ വന്നതെന്നതിനെക്കുറിച്ച് വ്യക്തമായ സൂചനകൾ ഇല്ല. <ref>{{Cite web |url=https://iwp.uiowa.edu/silkroutes/city/kolkata/text/indian-drums-history-discovery-and-tradition |title=ആർക്കൈവ് പകർപ്പ് |access-date=2018-06-01 |archive-date=2018-07-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180703211743/https://iwp.uiowa.edu/silkroutes/city/kolkata/text/indian-drums-history-discovery-and-tradition |url-status=dead }}</ref> കേരളീയ വാദ്യകലകളായ [[ചെണ്ടമേളം]], [[തായമ്പക]] , [[കേളി]] , [[കഥകളി]] എന്നിവയിലെ ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട വാദ്യോപകരണമാണ്‌ ചെണ്ട. കേരളത്തിലെ ഹിന്ദുക്ഷേത്രങ്ങളിലെ ഉത്സവങ്ങളിലെയും [[കണ്യാർകളി]], [[തെയ്യം]], തുടങ്ങിയ നാടൻ കലാരൂപങ്ങളിലേയും ഒഴിച്ചുകൂടാനാവാത്ത ഒരു വാദ്യോപകരണമാണ്. [[കേരളം|കേരളത്തിന്റെ]] എല്ലാ ഭാഗങ്ങളിലും, [[തമിഴ്നാട്|തമിഴ് നാട്ടിൽ]] കന്യാകുമാരി ജില്ലയിലും, [[കർണാടകം|കർണാടകത്തിന്റെ]] തുളുനാടൻ ഭാഗങ്ങളിലും ചെണ്ട ഉപയോഗിക്കുന്നു. കർണാടകത്തിൽ ഇത് ''ചെണ്ടെ'' എന്ന് അറിയപ്പെടുന്നു. [[കർണാടകം|കർണാടകത്തിലെ]] [[യക്ഷഗാനം]] എന്ന നൃത്ത-നാടക കലാരൂപത്തിലും ചെണ്ട ഉപയോഗിക്കുന്നു. ഇടിമുഴക്കത്തിന്റെ നാദം മുതൽ നേർത്ത ദലമർമ്മരത്തിന്റെ ശബ്ദം വരെ ഉണ്ടാക്കാൻ സാധിക്കുന്ന ഒരു അത്ഭുത വാദ്യോപകരണമാണ് ചെണ്ടയെന്ന് ആസ്വാദകർ പറയാറുണ്ട്. ''എല്ലാ താളവും ചെണ്ടക്ക് താഴെ എന്നൊരു പഴഞ്ചൊല്ല് ഉള്ളത് അതിന്റെ ശക്തി വിളിച്ചോതുന്നു''. അത് കൊണ്ട് തന്നെ ചെണ്ടയെ 18 വാദ്യങ്ങൾക്ക് തുല്യമായി കണക്കാക്കുന്നു. ==ചരിത്രം== സിന്ധൂ നദീ തട സംസ്കാരം നില നിന്നിരുന്ന മൊഹെൻജൊദാരോയിൽ നിന്നു കണ്ടെടുത്ത ചില മുദ്രകളിൽ ആണുങ്ങൾ കഴുത്തിൽ തിരശ്ചീനമായി തൂക്കിയിട്ട മദ്ദളം പോലുള്ള വാദ്യോപകരണത്തിന്റെ ചിത്രീകരണം ഉണ്ട്. എങ്കിലും ചെണ്ടയെക്കുറിച്ചുള്ള വ്യക്തമായ സൂചനകൾ ഇല്ല.<ref>{{Cite web|url=https://iwp.uiowa.edu/silkroutes/city/kolkata/text/indian-drums-history-discovery-and-tradition|title=Indian Drums: History, Discovery, and Tradition|access-date=1/6/2018|last=MONDAL|first=SONNET|date=|website=|publisher=അയോവാ സർവ്വകലാശാല|archive-date=2020-07-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20200707154051/https://iwp.uiowa.edu/silkroutes/city/kolkata/text/indian-drums-history-discovery-and-tradition|url-status=dead}}</ref> <!-- Some of the seals of the Mohenjodaro (pertaining to Indus valley civilization) contain depictions of men playing long cylindrical drums hung around their necks placed horizontally. --> ==തരങ്ങൾ== മേളത്തിൽ രണ്ടുതരം ചെണ്ടകൾ ഉപയോഗിക്കുന്നു. [[ഉരുട്ടു ചെണ്ട|ഉരുട്ടു ചെണ്ടയും]] [[പറ (വാദ്യം)|വീക്കൻ ചെണ്ടയും]]. മേളത്തിൽ മുൻ‌നിരയിൽ നിന്ന് വാദകന്മാർ ജതികൾ കൊട്ടുന്നത് ഉരുട്ടുചെണ്ടയിലാണ്‌. [[തായമ്പക|തായമ്പകയിലും]] [[കഥകളി|കഥകളിമേളക്കാരും]] ഈ ചെണ്ടയാണുപയോഗിക്കുന്നത്. മേളത്തിനും തായമ്പകയിലും പിന്നണിയിൽ നിന്ന് താളം പിടിക്കാനാണ്‌ വീക്കൻ ചെണ്ട ഉപയോഗിക്കുക. == ചെണ്ട ഉപയോഗിക്കുന്ന വിധം == ചെണ്ട ചെണ്ടവാദ്യക്കാരുടെ തോളിൽ കെട്ടിത്തൂക്കിയിടാറാണ് പതിവ്. ഒന്നോ രണ്ടോ ചെണ്ടക്കോലുകൾ കൊണ്ട് ചെണ്ടവാദ്യക്കാർ ചെണ്ടയുടെ മുകളിൽ വലിച്ചുകെട്ടിയ തുകലിൽ കൊട്ടുന്നു. അരിമാവ് കുഴച്ച് ഉണക്കിയുണ്ടാക്കുന്ന ചുറ്റ് ഇടാതെ കൈവിരൽ മാത്രമുപയോഗിച്ചും ചെണ്ട കൊട്ടാറുണ്ട്.<ref>[http://farm5.static.flickr.com/4062/4210826574_1d73f30d28.jpg ചുറ്റിട്ട് ചെണ്ട കൊട്ടുന്ന ][[മട്ടന്നൂർ_ശങ്കരൻകുട്ടി]]</ref> ചെണ്ടയ്ക്ക് രണ്ടു തലയ്ക്കും രണ്ടു പേരാണ് പറയുന്നത് '''വലന്തല'''യെന്നും '''ഇടന്തല'''യെന്നും. വലന്തലയെ [[ദേവവാദ്യം|ദേവവാദ്യമായി]] കണക്കാക്കുന്നു. ഇത് കട്ടി കൂടിയ തുകൽ കൊണ്ടു പൊതിയപ്പെട്ടതാണ്. അതിനാൽ തന്നെ ഇതിൽ നിന്നും താരതമ്യേന ചെറിയ ശബ്ദമാണ് പുറത്തു വരിക. ഇടന്തലയിലാണ് സാധാരണ ചെണ്ട മേളം നടത്തുക. ഉച്ചത്തിൽ ശബ്ദം ഉണ്ടാക്കാൻ കഴിയുന്ന ഇടന്തലയെ അസുരവാദ്യമായി കണക്കാക്കുന്നു. ക്ഷേത്രമതിൽക്കെട്ടിനുള്ളിൽ സാധാരണയായി വലന്തലയിലാണ് ചെണ്ട കൊട്ടാറുള്ളത്. ശീവേലിസമയത്ത് വലംതല കൊട്ടി അകമ്പടി സേവിയ്ക്കുന്നത് പ്രധാനമാണ്. കലാമണ്ഡലം പോലുള്ള കലായങ്ങളിൽ ചെണ്ട വാദ്യം പഠിപ്പിക്കുന്നുണ്ട്. ഒരു വർഷകാലത്തെ മൂന്നുമാസമാണ് അഭ്യസനത്തിനു മികച്ചതായി കരുതുന്നത്. ശുക്ലപക്ഷത്തിലെ പ്രഥമ മുതൽ തുടർച്ചയായി അടുത്ത അമാവാസിയുടെ തലേ ദിവസം വരെ അഭ്യസനം നടത്തുന്നു. പ്രാരംഭത്തിൽ പുളിങ്കമ്പുകൊണ്ട് അമ്മിക്കല്ല് അല്ലെങ്കിൽ മരക്കട്ടയിൽ തട്ടിയാണ് പഠനം നടത്തുക. ഗണപതിക്കൈ, തകിട, തരികിട എന്നിവയാണ് ആദ്യം പഠിക്കുന്നത്. തുടർന്ന് ചെണ്ടയിൽ തന്നെ ചപ്പങ്ങ ഉപയൊഗിച്ച് കൊട്ടിപ്പഠിക്കുന്നു. ക്രമേണ ഇടം കൈ വലം കൈ രീതികൾ ഹൃദിസ്ഥമാക്കുന്നു. === ഗണപതി കൈ. === ഗീ.... കാം...... ണ ക ത ര കാം ധി രി കി ട ത ക ത ര കാം ണ ക ത ര കാം ഡ് ക്ക ണ ണ്ണ കാം ഡ്...........ഡ്......... ധി രി കി ട ത ക ത ര കാം == ചെണ്ട നിർമ്മിക്കുന്ന വിധം == [[ചിത്രം:Chenda.jpg|thumb|right| പരസ്യവിളംബരത്തിനും ചെണ്ട ഉപയോഗിക്കപ്പെടുന്നു]] കേരളത്തിൽ പരമ്പരാഗതമായ പെരുങ്കൊല്ലൻ തറവാട്ടുകാരാണ് ചെണ്ടകൾ നിർമ്മിച്ചുവരുന്നത്. പെരുവെമ്പ്, നെന്മാറ, ലക്കിടി, വെള്ളാറക്കാട്, വലപ്പായ എന്നീ ഗ്രാമങ്ങളിൽ ഈ തറവാട്ടുകാർ ധാരളമായി ഉണ്ട്. വെള്ളാറക്കാട് ഗ്രാമത്തിൽ നിന്നുള്ള ചെണ്ടകൾ ആണ് ഇതിൽ കൂടുതൽ പ്രസിദ്ധം. വൃത്താകൃതിയിൽ ചെത്തിമിനുക്കിയ ഒരു തടിക്കുഴലിൽ നിന്നാണ് ചെണ്ട ഉണ്ടാക്കുക.ഇതിന് [[പറ]] എന്നാണ് പേര്. ചെണ്ടക്കുറ്റി എന്നും പറയും. നല്ല മൂപ്പും ആരടുപ്പവും വണ്ണവുമുള്ള [[പ്ലാവ്|പ്ലാവിന്റെ]] കൊമ്പാണ്‌ പരമ്പരാഗതമായി ഇതിനുപയോഗിക്കുന്നത്.[[പേരാൽ|ചെമ്പകം, കരിങ്ങാലി, പേരാൽ]], [[അരയാൽ]], [[തെങ്ങ്]], [[പന]], [[കണിക്കൊന്ന]] എന്നീ വൃക്ഷങ്ങളുടെ തടിയും അടുത്തകാലത്തായി ഫൈബർഗ്ലാസ് അക്രിലിക്കും പറ നിർമ്മിക്കാൻ ഉപയോഗിക്കുന്നു. വാദ്യമേളങ്ങൾ കേട്ട് ക്ഷേത്രങ്ങൾക്കടുത്ത് വളരുന്ന മരങ്ങൾ ഉപയോഗിച്ചാൽ ചെണ്ടക്ക് ധ്വനിയും നാദശുദ്ധിയും കൂടുമെന്നും വിശ്വാസമുണ്ട്. രണ്ട് അടി നീളവും ഒരു അടി വ്യാസവുമാണ് സാധാരണ ചെണ്ടയുടെ അളവ്. 18.25 വിരൽ മുതൽ 18.8 വിരൽ വരെ ഉയരവും (കാലുയരം)9.25 വിരൽ മുതൽ 9.75 വിരൽ വരെ വ്യാസവും (വീച്ചിൽ) എന്നാണ്‌ പരമ്പരാഗതമായ കണക്ക്. കുറ്റിയുടെ ഘനം രണ്ടു തലക്കലും 1/2 വിരൽ എങ്കിലും ഉണ്ടായിരിക്കണം. ചെണ്ടവട്ടം ഉണ്ടാക്കുന്നതിനു ഈറപ്പന അല്ലെങ്കിൽ മുളയാണ് ഉപയോഗിക്കുന്നത്. പനച്ചി മരത്തിന്റെ വിത്തിൽ നിന്നു ലഭിക്കുന്ന ഒരു തരം പശ തേച്ചശേഷം ഈറപ്പനയൊ മുളയിലോ ഉണ്ടാക്കിയ മരത്തിന്റെ കോൽ വലിയ പാത്രത്തിൽ ഇറക്കി വച്ച് ഒരു ദിവസത്തോളം തിളപ്പിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ ചെയ്യുമ്പോൾ മരത്തിന്റെ കുറ്റിയെ യഥേഷ്ടം വളച്ചെടുക്കാൻ സാധിക്കും. വളയമാക്കിയതിനുശേഷം ഇത് ഉണക്കി ചെണ്ടക്കുറ്റിയുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു. ഇതിലാണ് തുകൽ ഉറപ്പിക്കുന്നത്. ഈ വളയത്തെ പ്രത്യേകമായ ചരടുകൾ ഉപയോഗിച്ച് രണ്ട് വശത്തു നിന്നും ഉറപ്പിച്ചിരിക്കും. <ref>https://www.indianetzone.com/52/chenda.htm{{പ്രവർത്തിക്കാത്ത കണ്ണി|date=മാർച്ച് 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ചെണ്ടവട്ടത്തിൽ പന്ത്രണ്ട് സുഷിരങ്ങൾ ഉണ്ട്. ഇവയിലൂടെയാണ് ചരടുകൾ കോർക്കുന്നത് നല്ല പരന്ന ചെണ്ടക്കുറ്റിയിൽ ഈ വളയങ്ങൾ ഉറപ്പിക്കുന്നത് തുകൽ വലിച്ച് ചേർത്തുവക്കുന്നതിനു മാത്രമാണ്. ആദ്യകാലങ്ങളിൽ പിരിച്ചെടുത്ത ചണച്ചരടാണ് ഉപയോഗിച്ചിരുന്നത് എങ്കിൽ ഇന്ന് നൈലോൺ ചരടുകളാണ് വ്യാപകമായി ഉപയോഗിക്കുന്നത്. ചെണ്ടയുടെ രണ്ടുവശങ്ങളും [[തുകൽ]] കൊണ്ട് വലിച്ചുകെട്ടിയിരിക്കും. ആറുവയസ്സിനു മുകളിൽ പ്രായം ഉള്ള പശ്ശുവുന്റേയും കാളയുടേയും തോലാണ് ഇതിനു ഉപയോഗിക്കുന്നത്. തുകൽ വെള്ളത്തിലിട്ട് കുതിർത്ത് രോമമെല്ലാം കളഞ്ഞെടുക്കും. പിന്നെ എല്ലാ ഭാഗത്തും ഒരേ കനം വരുന്ന വിധം തുകൽ ചീകിയെടുക്കണം. ഇനി ഇതുപയോഗിച്ച് ചെണ്ടക്കുറ്റി പൊതിയാം. കൊട്ടുന്ന ഇടന്തലയിൽ രണ്ട് പശുത്തോലുകൾ മേൽക്കു മേൽ ഒട്ടിച്ചാണ് ഉണ്ടാക്കുന്നത്. വലന്തലയിലാകട്ടെ കട്ടികൂടിയ കാളയുടെ തോലുകൾ ആണ് ഉപയോഗിക്കുന്നത്. ശബ്ദത്തിന്റെ ഗാംഭീര്യം കൂടുതലുള്ള വലന്തലയിൽ ഏഴ് തോലുകൾ ഒട്ടിച്ചു ചേർക്കുന്നു. പഞ്ചിക്കായിൽ നിന്നെടുക്കുന്ന പഞ്ചിപ്പഴചേർത്ത് തോലുകൾ മിനുസപ്പെടുത്തും. ഇടന്തലയിലെയും വലന്തലയിലെയും വളയങ്ങൾ ചരടുകൾ ഉപയോഗിച്ച് കെട്ടി മുറുക്കിയശേഷം കുത്തുവാർ എന്നു പറയുന്ന പശുവിന്റെ തോൽ ഉപയോഗിച്ച് ഇത് കെട്ടിയൊരുക്കുന്നു. ഇതാണ് ചെണ്ടയിലെ വിവിധ ഭാഗങ്ങളിൽ വിവിധ നാദവ്യത്യാസം വരുത്താൻ സഹായിക്കുന്നത്. [[പതിമുഖം]] (ചപ്പങ്ങ) എന്ന മരത്തിന്റെ തടി കൊണ്ടാണ് ചെണ്ടക്കോലുണ്ടാക്കുന്നത്.[[വാളൻപുളി|പുളി]],[[മന്ദാരം]],സ്വർണമല്ലി,[[കാശാവ്]] എന്നിവയുടെ തടിയും ചെണ്ടക്കോലിന് ഉപയോഗിക്കാറുണ്ട്. == വിവിധ തരം ചെണ്ടകൾ == *[[ഉരുട്ടു ചെണ്ട]] - നാദത്തിൽ വ്യതിയാനങ്ങൾക്കായി ഉപയോഗിക്കുന്ന ചെണ്ട. *[[വീക്കുചെണ്ട]] - സാധാരണയായി താളത്തിൽ അടിക്കുന്ന ചെണ്ട. ==പ്രശസ്തരായ ചെണ്ട വിദ്വാന്മാർ== * [[മട്ടന്നൂർ ശങ്കരൻ‌കുട്ടി|മട്ടന്നൂർ ശങ്കരൻകുട്ടി മാരാർ]]. * [[പെരുവനം കുട്ടൻ മാരാർ]] * [[കല്ലൂർ രാമൻകുട്ടി മാരാർ]] * തിരുവല്ല രാധാകൃഷ്ണൻ * പോരൂർ ഉണ്ണിക്കൃഷ്ണൻ * == റഫറൻസുകൾ == {{reflist}} {{commonscat|Chenda}} {{ചെണ്ടമേളങ്ങൾ}} {{കേരളത്തിലെ വാദ്യങ്ങൾ}} {{Musical-instrument-stub}} [[വർഗ്ഗം:തുകൽ‌വാദ്യങ്ങൾ]] [[വർഗ്ഗം:കേരളത്തിലെ വാദ്യോപകരണങ്ങൾ]] [[വർഗ്ഗം:കേരള സ്കൂൾ കലോത്സവ ഇനങ്ങൾ]] bvejr5ys609nsrh0uasbucgzd34905y 4 6692 4610543 4605715 2026-03-28T21:09:35Z Gnoeee 101485 /* വിക്കികോൺഫറൻസ് ഇന്ത്യ 2026-ലേക്കുള്ള സ്കോളർഷിപ്പ് അപേക്ഷകൾ ക്ഷണിക്കുന്നു */ പുതിയ ഉപവിഭാഗം 4610543 wikitext text/x-wiki {{prettyurl|Wikipedia:Panchayath}} {| border="0" cellpadding="2" style="float: right; background-color:#f9f9f9;margin:1px;border: thin solid red; width: 160px; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" |+ colspan="2" style="margin-left: inherit; buyhttyyuackground:red; color:#ffffff;text-align:center;"| '''പഴയ വാർത്തകൾ''' |- !align="center"|[[Image:Vista-file-manager.png|50px|സംവാദ നിലവറ]]<br/> * [[വിക്കിപീഡിയ:പഞ്ചായത്ത്/Archive1|നിലവറ 1]] |} <div style="text-align: center;">'''<big>വിക്കിപീഡിയ പഞ്ചായത്തിലേക്കു സ്വാഗതം</big>'''<br /> വിക്കിപീഡിയയുടെ പ്രവർത്തനങ്ങളെക്കുറിച്ചും നയങ്ങളെക്കുറിച്ചും സാങ്കേതിക കാര്യങ്ങളെക്കുറിച്ചും ചർച്ച ചെയ്യാനുള്ള വേദിയാണ് വിക്കിപീഡിയ പഞ്ചായത്ത്. കൂടുതൽ സൗകര്യാർത്ഥം പഞ്ചായത്തിനെ '''ആറു ഗ്രാമസഭകളായി''' തിരിച്ചിട്ടുണ്ട്. താങ്കളുടെ സംശയങ്ങളും അഭിപ്രായങ്ങളും ഏതു വിഭാഗത്തിൽപെടുന്നുവെന്നു പരിശോധിച്ച് താഴെക്കാണുന്ന പട്ടികയിൽ നിന്നും അനുയോജ്യമായ സഭ തിരഞ്ഞെടുക്കുക. ഗ്രാമസഭകളിലെ ചർച്ചകളിൽ ഒപ്പുവയ്ക്കാൻ മറക്കരുത്.</div> [[Image:WikiPanchayath.png|center|250px]] {| border="1" width="100%" ! colspan="6" align="center" | '''വിക്കിപീഡിയ പഞ്ചായത്തിലെ സഭകൾ''' |- | align="center" width="15%" valign="top"|'''[[വിക്കിപീഡിയ:പഞ്ചായത്ത് (വാർത്തകൾ)|വാർത്തകൾ]]'''<br> <small><span class="plainlinks">[{{fullurl:വിക്കിപീഡിയ:പഞ്ചായത്ത് (വാർത്തകൾ)|action=edit&section=new}} {{h:title|പുതിയ വാർത്തകളെ പറ്റിയുള്ള ഒരു ചർച്ചതുടങ്ങുവാൻ|ചർച്ച തുടങ്ങുക}}] | [{{fullurl:വിക്കിപീഡിയ:പഞ്ചായത്ത് (വാർത്തകൾ)|action=watch}} {{h:title|വാർത്തകളുടെ സഭയിലെ ചർച്ചയിൽ വരുന്ന മാറ്റങ്ങൾ ശ്രദ്ധിക്കുവാൻ|ശ്രദ്ധിക്കുക}}] | [http://www.google.com/custom?domains=ml.wikipedia.org/wiki/വിക്കിപീഡിയ:പഞ്ചായത്ത്_(വാർത്തകൾ)&sitesearch=ml.wikipedia.org/wiki/വിക്കിപീഡിയ:പഞ്ചായത്ത്_(വാർത്തകൾ) {{h:title|വാർത്തകളുടെ സഭയിൽ തിരയുവാൻ|തിരയുക}}]</span> വിക്കിപീഡിയയുമായി ബന്ധപ്പെട്ട വിശേഷങ്ങൾ പങ്കുവയ്ക്കാനുള്ള സഭ</small> | align="center" width="15%" valign="top"|'''[[വിക്കിപീഡിയ:പഞ്ചായത്ത് (നയരൂപീകരണം)|നയരൂപീകരണം]]'''<br> <small><span class="plainlinks">[{{fullurl:വിക്കിപീഡിയ:പഞ്ചായത്ത് (നയരൂപീകരണം)|action=edit&section=new}} {{h:title|നയരൂപീകരണത്തെ പറ്റി പുതിയ ഒരു ചർച്ച തുടങ്ങുവാൻ|ചർച്ച തുടങ്ങുക}}] | [{{fullurl:വിക്കിപീഡിയ:പഞ്ചായത്ത് (നയരൂപീകരണം)|action=watch}} {{h:title|നയരൂപീകരണ സഭയിലെ ചർച്ചയിൽ വരുന്ന മാറ്റങ്ങൾ ശ്രദ്ധിക്കുവാൻ|ശ്രദ്ധിക്കുക}}] | [http://www.google.com/custom?domains=ml.wikipedia.org/wiki/വിക്കിപീഡിയ:പഞ്ചായത്ത്_(നയരൂപീകരണം)&sitesearch=ml.wikipedia.org/wiki/വിക്കിപീഡിയ:പഞ്ചായത്ത്_(നയരൂപീകരണം) {{h:title|നയരൂപീകരണ സഭയിൽ തിരയുവാൻ|തിരയുക}}]</span> നിലവിലുള്ള നയങ്ങളും കീഴ്‌വഴക്കങ്ങളും ഈ മേഖലയിൽ വേണ്ട പരിഷ്കാരങ്ങളും ചർച്ച ചെയ്യുന്ന സഭ</small> | align="center" width="15%" valign="top"|'''[[വിക്കിപീഡിയ:പഞ്ചായത്ത് (സാങ്കേതികം)|സാങ്കേതികം]]'''<br> <small><span class="plainlinks">[{{fullurl:വിക്കിപീഡിയ:പഞ്ചായത്ത് (സാങ്കേതികം)|action=edit&section=new}} {{h:title|സാങ്കേതിക കാര്യങ്ങളെ പറ്റി പുതിയ ഒരു ചർച്ച തുടങ്ങുവാൻ|ചർച്ച തുടങ്ങുക}}] | [{{fullurl:വിക്കിപീഡിയ:പഞ്ചായത്ത് (സാങ്കേതികം)|action=watch}} {{h:title|സാങ്കേതിക സഭയിലെ ചർച്ചയിൽ വരുന്ന മാറ്റങ്ങൾ ശ്രദ്ധിക്കുവാൻ|ശ്രദ്ധിക്കുക}}] | [http://www.google.com/custom?domains=ml.wikipedia.org/wiki/വിക്കിപീഡിയ:പഞ്ചായത്ത്_(സാങ്കേതികം)&sitesearch=ml.wikipedia.org/wiki/വിക്കിപീഡിയ:പഞ്ചായത്ത്_(സാങ്കേതികം) {{h:title|സാങ്കേതിക സഭയിൽ തിരയുവാൻ|തിരയുക}}]</span> സാങ്കേതിക വിഷയങ്ങൾ ചർച്ച ചെയ്യുന്ന സഭ</small> | align="center" width="15%" valign="top"|'''[[വിക്കിപീഡിയ:പഞ്ചായത്ത് (നിർദ്ദേശങ്ങൾ)|നിർദ്ദേശങ്ങൾ]]'''<br> <small><span class="plainlinks">[{{fullurl:വിക്കിപീഡിയ:പഞ്ചായത്ത് (നിർദ്ദേശങ്ങൾ)|action=edit&section=new}} {{h:title|പുതിയ ഒരു നിർദ്ദേശത്തെ പറ്റി ചർച്ച തുടങ്ങുവാൻ|ചർച്ച തുടങ്ങുക}}] | [{{fullurl:വിക്കിപീഡിയ:പഞ്ചായത്ത് (നിർദ്ദേശങ്ങൾ)|action=watch}} {{h:title|നിർദ്ദേശങ്ങളുടെ സഭയിലെ ചർച്ചയിൽ വരുന്ന മാറ്റങ്ങൾ ശ്രദ്ധിക്കുവാൻ|ശ്രദ്ധിക്കുക}}] | [http://www.google.com/custom?domains=ml.wikipedia.org/wiki/വിക്കിപീഡിയ:പഞ്ചായത്ത്_(നിർദ്ദേശങ്ങൾ)&sitesearch=ml.wikipedia.org/wiki/വിക്കിപീഡിയ:പഞ്ചായത്ത്_(നിർദ്ദേശങ്ങൾ) {{h:title|നിർദ്ദേശങ്ങളുടെ സഭയിൽ തിരയുവാൻ|തിരയുക}}]</span> പുതിയ പദ്ധതികളും ആശയങ്ങളും പങ്കുവയ്ക്കാനുള്ള സഭ.</small> | align="center" width="15%" valign="top"|'''[[വിക്കിപീഡിയ:പഞ്ചായത്ത് (സഹായം)|സഹായം]]'''<br> <small><span class="plainlinks">[{{fullurl:വിക്കിപീഡിയ:പഞ്ചായത്ത് (സഹായം)|action=edit&section=new}} {{h:title|വിക്കി സംബന്ധമായ സഹായം ആവശ്യപ്പെടാൻ|ചർച്ച തുടങ്ങുക}}] | [{{fullurl:വിക്കിപീഡിയ:പഞ്ചായത്ത് (സഹായം)|action=watch}} {{h:title|സഹായ സഭയിലെ ചർച്ചയിൽ വരുന്ന മാറ്റങ്ങൾ ശ്രദ്ധിക്കുവാൻ|ശ്രദ്ധിക്കുക}}] | [http://www.google.com/custom?domains=ml.wikipedia.org/wiki/വിക്കിപീഡിയ:പഞ്ചായത്ത്_(സഹായം)&sitesearch=ml.wikipedia.org/wiki/വിക്കിപീഡിയ:പഞ്ചായത്ത്_(സഹായം) {{h:title|സഹായ സഭയിൽ തിരയുവാൻ|തിരയുക}}]</span> വിക്കി എഡിറ്റിങ്ങിനും മറ്റുമുള്ള സഹായങ്ങൾ അഭ്യർത്ഥിക്കാനുള്ള സ്ഥലം</small> | align="center" width="15%" valign="top"|'''[[വിക്കിപീഡിയ:പഞ്ചായത്ത് (പലവക)|പലവക]]''' <br> <small><span class="plainlinks">[{{fullurl:വിക്കിപീഡിയ:പഞ്ചായത്ത് (പലവക)|action=edit&section=new}} {{h:title|മറ്റ് അഞ്ച് സഭകളിലും പെടാത്ത ഒരു ചർച്ച തുടങ്ങുവാൻ‍|ചർച്ച തുടങ്ങുക}}] | [{{fullurl:വിക്കിപീഡിയ:പഞ്ചായത്ത് (പലവക)|action=watch}} {{h:title|പലവക സഭയിലെ ചർച്ചയിൽ വരുന്ന മാറ്റങ്ങൾ ശ്രദ്ധിക്കുവാൻ|ശ്രദ്ധിക്കുക}}] | [http://www.google.com/custom?domains=ml.wikipedia.org/wiki/വിക്കിപീഡിയ:പഞ്ചായത്ത്_(പലവക)&sitesearch=ml.wikipedia.org/wiki/വിക്കിപീഡിയ:പഞ്ചായത്ത്_(പലവക) {{h:title|പലവക സഭയിൽ തിരയുവാൻ|തിരയുക}}]</span> ഇതര വിഷയങ്ങൾ ചർച്ച ചെയ്യാനുള്ള സഭ</small> |} {{-}} {| border="1" width="100%" ! colspan="3" align="center" | '''കൂടുതൽ''' |- | align="left" colspan="2" | എല്ലാ സഭകളും ഒരുമിച്ച് കാണുവാൻ | align="center" colspan="1" | [[വിക്കിപീഡിയ:പഞ്ചായത്ത് (എല്ലാ സഭകളും)|എല്ലാ സഭകളും]] |- | align="left" colspan="2" | പഞ്ചായത്ത് മുഴുവൻ തിരയുവാൻ | align="center" colspan="1" | <span class="plainlinks">[http://www.google.com/custom?domains=ml.wikipedia.org/wiki/വിക്കിപീഡിയ:പഞ്ചായത്ത്_(&sitesearch=ml.wikipedia.org/wiki/വിക്കിപീഡിയ:പഞ്ചായത്ത്_( തിരച്ചിൽ]</span> |- | align="left" colspan="2" | [[വിക്കിപീഡിയ|വിക്കിപീഡിയയെ]] പറ്റിയുള്ള സ്ഥിരം ചോദ്യങ്ങളും അവയുടെ ഉത്തരങ്ങളും | align="center" colspan="1" | [[വിക്കിപീഡിയ:സ്ഥിരം ചോദ്യങ്ങൾ|സ്ഥിരം ചോദ്യങ്ങൾ]] |- | align="left" colspan="2" | വിക്കിപീഡിയ ഉപയോഗിക്കുന്നതിന് ആവശ്യമായ [[സഹായം:ഉള്ളടക്കം|സഹായത്തിന്]] | align="center" colspan="1" | [[വിക്കിപീഡിയ:സഹായമേശ|സഹായമേശ]] |- | align="left" colspan="2" | [[വിക്കിപീഡിയ:ചിത്രങ്ങളുടെ_കാര്യത്തിലുള്ള_നയങ്ങൾ|ചിത്രങ്ങളുടെ പകർപ്പവകാശത്തെ]] പറ്റിയുള്ള സംശയനിവാരണത്തിന് | align="center" colspan="1" | [[വിക്കിപീഡിയ:പകർപ്പവകാശത്തെ പറ്റിയുള്ള ചോദ്യങ്ങൾ|പകർപ്പവകാശത്തെ പറ്റിയുള്ള ചോദ്യങ്ങൾ]] |- | align="left" colspan="2" | [[വിക്കിപീഡിയ:പ്രത്യേക_അവകാശങ്ങളുള്ള_ഉപയോക്താക്കൾ_(തത്സമയവിവരം)| പ്രത്യേക അവകാശങ്ങളുള്ള ഉപയോക്താക്കളുടെ പട്ടിക (തത്സമയവിവരം)]] | align="center" colspan="1" | |- | align="left" colspan="2" | മറ്റു വിക്കിപീഡിയരുമായി [[സഹായം:ഐ.ആർ.സി.|തത്സമയസംവാദം]] നടത്തുവാൻ | align="center" colspan="1" | irc://irc.freenode.net/wikipedia-ml |- | align="left" colspan="2" | [[മലയാളം വിക്കിപീഡിയ|മലയാളം വിക്കിപീഡിയയുടെ]] [https://lists.wikimedia.org/mailman/listinfo/wikiml-l മെയിലിങ്ങ് ലിസ്റ്റിന്റെ] വിലാസം | align="center" colspan="1" | [mailto:wikiml-l@lists.wikimedia.org wikiml-l@lists.wikimedia.org] |} == വിക്കി ലൗസ് ഓണം 2024 == സുഹൃത്തുക്കളേ, ഈ വരുന്ന മാസത്തിൽ ഓണവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട് [[commons:Commons:Wiki Loves Onam 2024|'''വിക്കി ലൗസ് ഓണം 2024''']] എന്ന പേരിൽ കോമ്മൺസിൽ ഒരു ഫോട്ടോ കാമ്പയിൻ സംഘടിപ്പിക്കുന്നുണ്ട്. സെപ്റ്റംബർ 1 മുതൽ 30 വരെയാണ് ഫോട്ടോ കാമ്പയിൻ നടത്തുന്നത്. വിക്കിമീഡിയ കോമൺസസിൽ ഓണവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട സ്വതന്ത്ര ചിത്രങ്ങൾ, വീഡിയോകൾ ചേർക്കുകയും മറ്റുള്ളവരെ ചിത്രങ്ങൾ ചേർക്കാൻ ക്ഷണിക്കുകയും ആണ് ഈ പ്രചാരണത്തിന്റെ ലക്ഷ്യം. പരിപാടിയുമായി ബന്ധപെട്ട് കോമൺസിൽ ചേർക്കുന്ന ഓണചിത്രങ്ങൾ ഉപയോഗിച്ച് താളുകൾ മെച്ചപ്പെടുത്തുക, കൂടാതെ ചിത്രങ്ങളില്ലാത്ത ലേഖനങ്ങളിൽ ചിത്രങ്ങൾ ചേർക്കുക, ഓണവിഭവങ്ങളുടെ ശേഖരം സൃഷ്‌ടിക്കുക തുടങ്ങി നിരവധി കാര്യങ്ങൾ നമ്മുക്ക് വിക്കിയിൽ ചെയ്യാൻ സാധിക്കുന്നതാണ്. ഇതിനുവേണ്ടി ഒരു തിരുത്തൽ യജ്ഞം ഓൺലൈൻ ആയും കൂടാതെ ഒക്ടോബർ മാസത്തിൽ ഓഫ്‌ലൈൻ ആയും സംഘടിപ്പിക്കുന്നു. മലയാളം വിക്കി സമൂഹത്തിൻ്റെ പൂർണ പിന്തുണ ഈ പരിപാടിയുടെ വിജയത്തിന് ആവശ്യമാണ്. ഇതുമായി ബന്ധപ്പെട്ട് [https://t.me/wikilovesonam ഒരു ടെലിഗ്രാം ഗ്രൂപ്പ്] ആരംഭിച്ചിട്ടുണ്ട്. കോമൺസിൽ ചിത്രങ്ങളുടെ വർഗ്ഗീകരണം തുടങ്ങിയ മറ്റ് കാര്യങ്ങൾ ചെയ്യാൻ കുറച്ചു പേരുടെ സഹായം ആവശ്യമുണ്ട്. താൽപ്പര്യമുള്ളവർ എന്നെ അറിയിക്കുമല്ലോ.. സസ്നേഹം <br/> [[User:Gnoeee|<span style="color:#990000">❙❚❚</span><span style="color:#339966">❙❙</span><span style="color:#000"> ജിനോയ് </span><span style="color:#006699">❚❙❚</span><span style="color:#339966">❙❙</span>]] [[User talk:Gnoeee|✉]] 12:53, 28 ഓഗസ്റ്റ് 2024 (UTC) :സുഹൃത്തുക്കളേ, :<br> :ഈ വർഷത്തെ ഓണവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട നിങ്ങളുടെ സ്ഥലങ്ങളിൽ നടക്കുന്ന പരിപാടികളുടെ ഫോട്ടോ, വീഡിയോ ഡോക്യുമെൻ്റേഷൻ ചെയ്യാൻ മലയാളം വിക്കി സമൂഹത്തിൽ നിന്ന് ആർക്കെങ്കിലും താൽപ്പര്യമുണ്ടെങ്കിൽ [[പ്രത്യേകം:ഉപയോക്തൃഇമെയിൽ/Gnoeee|എന്നെ അറിയിക്കാമോ]].. :<br> :പങ്കെടുക്കുന്നവർക്ക് വരുന്ന യാത്രാ ചെലവുകൾ ഉൾപ്പെടെയുള്ള കാര്യങ്ങൾ വിക്കി ലവ്സ് ഓണം ക്യാമ്പയിന്റെ ഭാഗമായി നൽകാൻ സാധിക്കുന്നതാണ്. :<br> :സസ്നേഹം.- [[User:Gnoeee|<span style="color:#990000">❙❚❚</span><span style="color:#339966">❙❙</span><span style="color:#000"> ജിനോയ് </span><span style="color:#006699">❚❙❚</span><span style="color:#339966">❙❙</span>]] [[User talk:Gnoeee|✉]] 08:47, 9 സെപ്റ്റംബർ 2024 (UTC) ==സഞ്ചാരം-വിക്കിമീഡിയ ഗ്ലാം പ്രൊജക്റ്റ്== വിക്കിപീഡിയ ലേഖനങ്ങളിൽ വീഡിയോകളുടെ അഭാവം നമുക്കെല്ലാമറിയാവുന്നതാണല്ലോ. പല വിഷയത്തെക്കുറിച്ചും നല്ല ദൃശ്യങ്ങൾ ഇൻറർനെറ്റിൽ ലഭ്യമാണെങ്കിലും, മീഡിയ/ബ്രോഡ്കാസ്റ്റിംഗ് കമ്പനികളുടെ കോപ്പിറൈറ് പോളിസി വിക്കിപീഡിയക്ക് യോജിച്ചത് അല്ലാത്തതാണ് ഇതിന്റെ ഒരു കാരണം. പക്ഷെ [https://meta.wikimedia.org/wiki/Wiki_Loves_Broadcast WikiLovesBroadcast] തുടങ്ങിയ ക്യാമ്പയ്ൻസ് വഴി ബ്രോഡ്കാസ്റ്റിംഗ് കമ്പനികൾ വിക്കിപീഡിയക്ക് വീഡിയോ സംഭാവന ചെയ്തു പോരുന്നുണ്ട്. വിക്കിമീഡിയ ഫൗണ്ടേഷൻ പാർട്ട്ണർഷിപ്പ് ടീമിലെ [https://meta.wikimedia.org/wiki/User:VSj_(WMF) വിപിൻ] സഫാരി ടിവിയുടെ സ്ഥാപകൻ സന്തോഷ് ജോർജ് കുളങ്ങരയെ നേരിട്ടു കാണുകയുണ്ടായി. സഞ്ചാരത്തിന്റെ വീഡിയോ ദൃശ്യങ്ങൾ വിക്കിപീഡിയയിൽ ക്രീയേറ്റീവ് കോമൺസ് ലൈസെൻസിൽ ലഭ്യമാക്കുന്നത് സംസാരിച്ചപ്പോൾ അദ്ദേഹം താല്പര്യം പ്രകടിപ്പിച്ചു എന്നാണ് അറിയാൻ കഴിഞ്ഞത്. പക്ഷെ ഇത് നടപ്പിലാക്കാനുള്ള സമയമോ വിക്കിമീഡിയ കോമൺസുമായി ബന്ധപ്പെട്ട സാങ്കേതിക പരിശീലനമോ അദ്ദേഹത്തിന്റെ സ്റ്റാഫിന് ഉണ്ടാവില്ല എന്നാണ് അനുമാനിക്കുന്നത്. മലയാളം വിക്കിമീഡിയ സമൂഹം WikiLovesBroadcast ക്യാമ്പയിൻ ആയി ചേർന്ന് പ്രവർത്തിച്ചാൽ ഒരുപക്ഷെ ഇത് ഫലപ്രദമായി നടപ്പിലാക്കാൻ കഴിഞ്ഞേക്കും. ഒന്നോ രണ്ടോ മിനുട്ട് ദൈർഘ്യം വരുന്ന ഈ ദൃശ്യങ്ങൾ മലയാളത്തിലെയും മറ്റു ഭാഷ വിക്കിപീഡിയകളിലെയും അനുയോജ്യമായ ലേഖനങ്ങളിൽ ചേർക്കാവുന്നതാണ്. സഞ്ചാരം എന്ന പരിപാടിയിലെ ദൃശ്യങ്ങൾക്ക് പുറമെ, കേരളവുമായി ബന്ധപ്പെട്ടതും മലയാളം വിക്കിപീഡിയക്ക് ഉപയോഗപ്രദമായതുമായ മറ്റു ദൃശ്യങ്ങളും സഫാരി ടീവി നിർമിക്കുന്നുണ്ട്. ഈ വിഷയം ചർച്ച ചെയാനും, താല്പര്യമുള്ളവർ ചേർന്ന് ഒരു പ്രൊജക്റ്റ് പ്ലാൻ തയ്യാറാക്കാനും ഒരു കൂടിക്കാഴ്ച നടത്തിയാൽ നന്നായിരിക്കും. എല്ലാവരുടെയും അഭിപ്രായം അറിയിക്കാൻ അപേക്ഷിക്കുന്നു. --[[User:Netha Hussain|<font color="navy">നത</font>]] [[User talk:Netha Hussain|<font color="purple">(സംവാദം)</font>]] 20:04, 20 സെപ്റ്റംബർ 2024 (UTC) :ഈ കാര്യത്തിന് കൂടുതൽ ക്ലാരിറ്റി വേണം. അതായത് ഈ വീഡിയോകൾ എങ്ങനെ ലഭ്യമാകുന്നു? ഏതെല്ലാം ഭാഗമാണ് നമ്മൾ കട്ട് ചെയ്ത് എടുക്കേണ്ടത്? കട്ട് ചെയ്തെടുത്ത വീഡിയോകൾ വീണ്ടും റീവാലിഡേറ്റ് ചെയ്യുന്നതെങ്ങനെ? OTRS എന്ന പ്രോസസ് ചെയ്യുന്നതെങ്ങനെ? ഇത്തരം കാര്യങ്ങളിൽ ക്ലാരിറ്റി വരണം. ഈ കാര്യത്തിൽ എനിക്കുള്ള ഒരു എക്സ്പീഡിയൻസ് കഴിഞ്ഞ വിക്കിമാനിയയിൽ ഇത്തരത്തിലുള്ള ഒരു ടൂൾ ഞാനും മുജീബും ചേർന്ന് നിർമ്മിക്കുകയുണ്ടായി. വിക്കിമാനിയയുടെ ഒരു ദിവസം നീളമുള്ള വീഡിയോയിൽ നിന്നും ഒരു സെഷൻ വീഡിയോ കട്ട് ചെയ്ത് കോമൺസിൽ അപ്ലോഡ് ചെയ്യുന്ന ഒരു ടൂൾ നിർമ്മിച്ചിരുന്നു. ഇതുമായി ബന്ധപ്പെട്ട കൂടുതൽ കാര്യങ്ങൾ ആരോട് ആലോചിക്കണം. എങ്ങനെ മുന്നോട്ട് പോകാം എന്ന നിർദ്ദേശം തരിക. [[ഉപയോക്താവ്:Ranjithsiji|<span style="color:green;font-size:13px;">രൺജിത്ത് സിജി </span>{Ranjithsiji}]][[ഉപയോക്താവിന്റെ സംവാദം:Ranjithsiji|<span style="color:green;font-size:20px; font-weight:bold;" title="സംവാദം"> ✉</span>]] 14:55, 21 സെപ്റ്റംബർ 2024 (UTC) ::മറുപടി എഴുതിയതിൽ വളരെ നന്ദി. താങ്കളും മുജീബും ചേർന്ന് നിർമ്മിച്ച ടൂൾ നമ്മുടെ പ്രൊജക്റ്റിന് വളരെയധികം ഉപകാരപ്രദമായിരിക്കും. താങ്കൾ ചോദിച്ച മറ്റ് ചോദ്യങ്ങൾക്ക് നിർദ്ദേശം നൽകുന്നതിലുപരി താങ്കളും മറ്റ് വിക്കിപ്രവർത്തകരുമായി കൂടി ആലോചിച്ച് വ്യക്തത വരുത്തുന്നതാകും നല്ലത് എന്നാണ് എൻ്റെ അഭിപ്രായം. അടുത്ത വിക്കിമീഡിയൻസ് ഇൻ കേരള മീറ്റിങ്ങിൽ ഇത് ചർച്ചയ്ക്ക് വയ്ക്കാൻ കഴിയുമോ? ::സഞ്ചാരവുമായി MoU (memorandum of understanding) വിക്കിമീഡിയ ഫൗണ്ടേഷൻ ഒപ്പിട്ടശേഷം, 10-20 വീഡിയോകൾ അടങ്ങുന്ന ഒരു പൈലറ്റ് അപ്ലോഡ് നടത്തി നോക്കിയിട്ട് പ്രൊജക്റ്റ് വികസിപ്പിക്കുന്നതായിരിക്കും നല്ലത് എന്നതാണ് എനിക്ക് തോന്നുന്നത്, മറ്റ് അഭിപ്രായങ്ങളുണ്ടെങ്കിൽ പങ്കുവയ്ക്കുമല്ലോ. സഞ്ചാരം വീഡിയോകളിൽ വിക്കിമീഡിയയക്ക് ഉപകാരപ്രദമായവ ഏത്, ആ വീഡിയോകളിൽ ഏത് ഭാഗങ്ങളാണ് മുറിച്ചെടുക്കേണ്ടത് എന്നതൊക്കെ നമ്മൾ തീരുമാനിക്കേണ്ടതാണ്. ::Wiki Loves Broadcast ലെ മറ്റ് പ്രൊജക്റ്റുകളിൽ നിന്ന് പാഠങ്ങൾ ഉൾക്കൊണ്ട് OTRS എങ്ങനെ വേണമെന്നത് സഞ്ചാരവുമായി ചർച്ച ചെയ്യേണ്ടതാണ്. ഈ പ്രക്രിയയ്ക്ക് വിപിന് നേതൃത്വം നൽകാൻ കഴിയേണ്ടതാണ്. ::റീവാലിഡേഷൻ/അപ്ലോഡ് സന്നദ്ധപ്രവർത്തനമായി ചെയ്യുന്നതായിരിക്കും ഉചിതം. പക്ഷെ, മറ്റ് ജോലികൾക്ക് വിക്കിമീഡിയൻ ഇൻ റസിഡൻസ് എന്ന റോളിലേക്ക് ഫണ്ടിങ്ങോടുകൂടി കുറച്ച് മാസങ്ങൾ ജോലി ചെയ്യുന്നതായിരിക്കും ഉത്തമം എന്ന് തോന്നുന്നു, അങ്ങനെയല്ലാതെ ചെയ്യാൻ താല്പര്യമുള്ളവർ ഉണ്ടെങ്കിൽ തീർച്ചയായും അവർക്ക് ജോലി ഏറ്റെടുത്ത് ചെയ്യാവുന്നതാണ്. [[User:Netha Hussain|<font color="navy">നത</font>]] [[User talk:Netha Hussain|<font color="purple">(സംവാദം)</font>]] 15:48, 21 സെപ്റ്റംബർ 2024 (UTC) == വിക്കിമീഡിയ വർക്ക്ഷോപ്പ് 2024 @ തൃശ്ശൂർ == സുഹൃത്തുക്കളേ, വിക്കി ലൗസ് ഓണവുമായി ബന്ധപെട്ട് [[:commons:Commons:Wiki Loves Onam 2024|വിക്കിമീഡിയ കോമ്മൺസിൽ ഫോട്ടോ കാമ്പയിനും]], [[വിക്കിപീഡിയ:വിക്കി ഓണത്തെ സ്നേഹിക്കുന്നു 2024|മലയാളം വിക്കിപീഡിയയിൽ തിരുത്തൽ യജ്ഞവും]] സെപ്റ്റംബർ 1 മുതൽ 30 വരെ നടന്നുവരുകയാണലോ. ഇതുമായി ബന്ധപെട്ട് 2024 ഒക്ടോബർ മാസം 12-13 തീയതികളിൽ തൃശ്ശൂരിൽ വെച്ചു ഒരു ഓഫ്‌ലൈൻ വർക്ക്ഷോപ്പ് / തിരുത്തൽ യജ്ഞം നടത്തുവാൻ ആലോചിക്കുന്നു. വിക്കി ലൗസ് ഓണം പരിപാടിയുമായി ബന്ധപെട്ട് കോമൺസിൽ വരുന്ന ഓണചിത്രങ്ങൾ ഉപയോഗിച്ച് വിക്കിപീഡിയ താളുകൾ മെച്ചപ്പെടുത്തുക, കൂടാതെ ചിത്രങ്ങളില്ലാത്ത ലേഖനങ്ങളിൽ ചിത്രങ്ങൾ ചേർക്കുക, വിക്കിമീഡിയ - വിക്കിഡാറ്റ - വിക്കിമീഡിയ കോമൺസ് ടൂളുകൾ പരിചയപ്പെടുത്തുക തുടങ്ങിയവയാണ് മുഖ്യ കാര്യപരിപാടി. പരിപാടിയിൽ പങ്കെടുക്കാൻ വരുന്നവർക്ക് സ്കോളർഷിപ്പുകളുണ്ട്. സ്കോളർഷിപ്പ് ലഭിച്ചാൽ യാത്രയും, താമസവും നൽകുന്നതായിരിക്കും. സ്കോളർഷിപ്പിന് അപേക്ഷിക്കാനായി [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdRStE2b8TFcfY6X09ZmYlU2XRz74gciiPhJCe9yBPtwgBhyw/viewform?usp=sf_link ഈ ലിങ്ക്] സന്ദർശിക്കുക. സ്കോളർഷിപ്പിന് അപേക്ഷിക്കാനുള്ള അവസാന തീയതി: ഒക്ടോബർ 5, 2024. വിക്കിപ്രവർത്തകരെ കൂടാതെ, വിക്കിമീഡിയ പദ്ധതിക്കുറിച്ച് അറിയാനും പഠിക്കാനും താല്പര്യമുള്ളവർക്കും ഈ പരിപാടിയിൽ പങ്കെടുക്കാം. പങ്കെടുക്കാൻ താല്പര്യമുള്ളവർക്ക് [[:meta:Event:Wiki Loves Onam 2024/Wikimedia Workshop Thrissur|ഇവിടെ രജിസ്റ്റർ]] ചെയ്‌യാം. സസ്നേഹം, [[User:Gnoeee|<span style="color:#990000">❙❚❚</span><span style="color:#339966">❙❙</span><span style="color:#000"> ജിനോയ് </span><span style="color:#006699">❚❙❚</span><span style="color:#339966">❙❙</span>]] [[User talk:Gnoeee|✉]] 08:19, 23 സെപ്റ്റംബർ 2024 (UTC) == A2K Monthly Report for August 2024 == [[File:Centre for Internet And Society logo.svg|180px|right|link=]] Dear Wikimedians, We are excited to present our August newsletter, showcasing the impactful initiatives led by CIS-A2K throughout the month. In this edition, you'll find a comprehensive overview of our events and activities, highlighting our collaborative efforts, community engagements, and a sneak peek into the exciting initiatives planned for the coming month. ; In the Limelight- Doing good as a creative person ; Monthly Recap * Wiki Women Collective - South Asia Call * Digitizing the Literary Legacy of Sane Guruji * A2K at Wikimania * Multilingual Wikisource ;Coming Soon - Upcoming Activities * Tamil Content Enrichment Meet * Santali Wiki Conference * TTT 2024 You can access the newsletter [[:m:CIS-A2K/Reports/Newsletter/August 2024|here]]. <br /><small>To subscribe or unsubscribe to this newsletter, click [[:m:CIS-A2K/Reports/Newsletter/Subscribe|here]]. </small> Regards [[ഉപയോക്താവ്:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ഉപയോക്താവിന്റെ സംവാദം:MediaWiki message delivery|സംവാദം]]) 16:55, 26 സെപ്റ്റംബർ 2024 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=CIS-A2K/Reports/Newsletter/Subscribe/VP&oldid=23719485 എന്ന പട്ടിക ഉപയോഗിച്ച് ഉപയോക്താവ്:Nitesh (CIS-A2K)@metawiki അയച്ച സന്ദേശം --> == A2K Monthly Report for September 2024 == [[File:Centre for Internet And Society logo.svg|180px|right|link=]] Dear Wikimedians, We are thrilled to share our September newsletter, packed with highlights of the key initiatives driven by CIS-A2K over the past month. This edition features a detailed recap of our events, collaborative projects, and community outreach efforts. You'll also get an exclusive look at the exciting plans and initiatives we have in store for the upcoming month. Stay connected with our vibrant community and join us in celebrating the progress we’ve made together! ; In the Limelight- Santali Wiki Regional Conference 2024 ; Dispatches from A2K ; Monthly Recap * Book Lover’s Club in Belagavi * CIS-A2K’s Multi-Year Grant Proposal * Supporting the volunteer-led committee on WikiConference India 2025 * Tamil Content Enrichment Meet * Experience of CIS-A2K's Wikimania Scholarship recipients ;Coming Soon - Upcoming Activities * Train-the-trainer 2024 * Indic Community Engagement Call * A2K at Wikimedia Technology Summit 2024 You can access the newsletter [[:m:CIS-A2K/Reports/Newsletter/September 2024|here]]. <br /><small>To subscribe or unsubscribe to this newsletter, click [[:m:CIS-A2K/Reports/Newsletter/Subscribe|here]]. </small> Regards [[ഉപയോക്താവ്:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ഉപയോക്താവിന്റെ സംവാദം:MediaWiki message delivery|സംവാദം]]) 15:13, 10 ഒക്ടോബർ 2024 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=CIS-A2K/Reports/Newsletter/Subscribe/VP&oldid=23719485 എന്ന പട്ടിക ഉപയോഗിച്ച് ഉപയോക്താവ്:Nitesh (CIS-A2K)@metawiki അയച്ച സന്ദേശം --> == Announcing Indic Wikimedia Hackathon Bhubaneswar 2024 & scholarship applications == Dear Wikimedians, We hope you are well. We are thrilled to announce the upcoming [[:metawiki:Indic Wikimedia Hackathon Bhubaneswar 2024|Indic Wikimedia Hackathon Bhubaneswar 2024]], hosted by the [[:metawiki:Indic MediaWiki Developers User Group|Indic MediaWiki Developers UG]] (aka Indic-TechCom) in collaboration with the [[:metawiki:Odia Wikimedians User Group|Odia Wikimedians UG]]. The event will take place in Bhubaneswar during 20-22 December 2024. Wikimedia hackathons are spaces for developers, designers, content editors, and other community stakeholders to collaborate on building technical solutions that help improve the experience of contributors and consumers of Wikimedia projects. The event is intended for: * Technical contributors active in the Wikimedia technical ecosystem, which includes developers, maintainers (admins/interface admins), translators, designers, researchers, documentation writers etc. * Content contributors having in-depth understanding of technical issues in their home Wikimedia projects like Wikipedia, Wikisource, Wiktionary, etc. * Contributors to any other FOSS community or have participated in Wikimedia events in the past, and would like to get started with contributing to Wikimedia technical spaces. We encourage you to follow the essential details & updates on Meta-Wiki regarding this event. Event Meta-Wiki page: https://meta.wikimedia.org/wiki/Indic_Wikimedia_Hackathon_Bhubaneswar_2024 Scholarship application form: [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSf07lWyPJc6bxOCKl_i2vuMBdWa9EAzMRUej4x1ii3jFjTIaQ/viewform Click here to apply ] ''(Scholarships are available to assist with your attendance, covering travel, accommodation, food, and related expenses.)'' Please read the application guidance on the Meta-Wiki page before applying. The scholarship application is open until the end of the day 2 November 2024 (Saturday). If you have any questions, concerns or need any support with the application, please start a discussion on the event talk page or reach out to us contact@indicmediawikidev.org via email. Best, [[ഉപയോക്താവ്:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ഉപയോക്താവിന്റെ സംവാദം:MediaWiki message delivery|സംവാദം]]) 09:35, 19 ഒക്ടോബർ 2024 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/South_Asia_Village_Pumps&oldid=25720607 എന്ന പട്ടിക ഉപയോഗിച്ച് ഉപയോക്താവ്:KCVelaga@metawiki അയച്ച സന്ദേശം --> ==വിക്കി കോൺഫറൻസ് ഇന്ത്യ 2025== വിക്കികോൺഫറൻസ് ഇന്ത്യ 2025 കൊച്ചിയിൽ വച്ച് നടത്താനുള്ള താത്പര്യം വിക്കിമീഡിയൻസ് ഓഫ് കേരള യൂസ‌ർഗ്രൂപ്പിന്റെ പേരിൽ പോസ്റ്റ് ചെയ്തിട്ടുണ്ട്. [[:meta:WikiConference_India_2025/City_Selection#Kochi|സിറ്റി ബിഡ് കാണുക]]. നിങ്ങളുടെ പിൻതുണ അറിയിക്കുക. --[[ഉപയോക്താവ്:Ranjithsiji|<span style="color:green;font-size:13px;">രൺജിത്ത് സിജി </span>{Ranjithsiji}]][[ഉപയോക്താവിന്റെ സംവാദം:Ranjithsiji|<span style="color:green;font-size:20px; font-weight:bold;" title="സംവാദം"> ✉</span>]] 11:54, 20 ഒക്ടോബർ 2024 (UTC) *{{ശരി}}--[[ഉപയോക്താവ്:Vijayanrajapuram|<span style="color:green;font-size:13px;">Vijayan Rajapuram </span>{വിജയൻ രാജപുരം}]][[ഉപയോക്താവിന്റെ സംവാദം:Vijayanrajapuram|<span style="color:green;font-size:13px; font-weight:bold;" title="സംവാദം"> ✉</span>]] 04:52, 21 ഒക്ടോബർ 2024 (UTC) =='പള്ളിക്കൂടത്തിലേക്ക് വീണ്ടും' - പരിപാടിക്കായി സൈറ്റ് നോട്ടീസ്== മലയാളം വിക്കിഗ്രന്ഥശാലയിൽ നവംബർ ഒന്നാം തീയതി തുടങ്ങിയിട്ടുള്ള പരിപാടിയാണ് 'പള്ളിക്കൂടത്തിലേക്ക് വീണ്ടും'. പ്രസ്തുത പരിപാടി എല്ലാവരിലേക്കും എത്തിക്കുവാനായി പരിപാടിയുടെ വിവരം ഇവിടത്തെ സൈറ്റ് നോട്ടീസിൽ ചേർക്കണമെന്ന് അഭ്യർത്ഥിക്കുന്നു. പ്രസ്തുത പരിപാടിയുടെ വിക്കിഗ്രന്ഥശാലയിലെ കണ്ണി - [https://w.wiki/BpRA പള്ളിക്കൂടത്തിലേക്ക് വീണ്ടും]. [[ഉപയോക്താവ്:Adithyak1997|Adithyak1997]] ([[ഉപയോക്താവിന്റെ സംവാദം:Adithyak1997|സംവാദം]]) 17:19, 3 നവംബർ 2024 (UTC) == A2K Monthly Report for October 2024 == [[File:Centre for Internet And Society logo.svg|180px|right|link=]] Dear Wikimedians, We’re thrilled to share our October newsletter, featuring the impactful work led or support by CIS-A2K over the past month. In this edition, you’ll discover a detailed summary of our events and initiatives, emphasizing our collaborative projects, community interactions, and a preview of the exciting plans on the horizon for next month. ; In the Limelight: TTT ;Dispatches from A2K ; Monthly Recap * Wikimedia Technology Summit ; Coming Soon - Upcoming Activities * TTT follow-ups You can access the newsletter [[:m:CIS-A2K/Reports/Newsletter/October 2024|here]]. <br /><small>To subscribe or unsubscribe to this newsletter, click [[:m:CIS-A2K/Reports/Newsletter/Subscribe|here]]. </small> Regards [[ഉപയോക്താവ്:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ഉപയോക്താവിന്റെ സംവാദം:MediaWiki message delivery|സംവാദം]]) 12:09, 8 നവംബർ 2024 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=CIS-A2K/Reports/Newsletter/Subscribe/VP&oldid=23719485 എന്ന പട്ടിക ഉപയോഗിച്ച് ഉപയോക്താവ്:Nitesh (CIS-A2K)@metawiki അയച്ച സന്ദേശം --> ==മലയാളം വിക്കിവോയേജ് പുനരുജ്ജീവനം== വളരെ നാളുകളായി മലയാളം വിക്കിവോയേജ് പദ്ധതി ഇൻക്യുബേറ്ററിൽ തുടരുന്നു. അത് പുറത്തിറക്കുന്നതിനുള്ള പദ്ധതിയുടെ ഭാഗമായി വിക്കിവോയേജിന്റെ ഒരു പരിശീലന പരിപാടി മാർച്ച് 2025ൽ നടത്താനായി ആലോചിക്കുന്നു. ഇതിന്റെ നടത്തിപ്പിലേക്കായി ഫെബ്രുവരു-മാർച്ച് 2025 ഗ്രാന്റ് സൈക്കിളിൽ ഒരു റാപ്പിഡ് ഗ്രാന്റ് വിക്കിമീഡിയൻസ് ഓഫ് കേരള യൂസർഗ്രൂപ്പിന്റെ ഭാഗമായി സമർപ്പിക്കാനുദ്ദേശിക്കുന്നു. ഇതുമായി ബന്ധപ്പെട്ട ആദ്യ ആലോചനകൾ നവംബർ മാസത്തിലെ ഓൺലൈൻ മീറ്റിംഗിൽ ചർച്ചചെയ്തിട്ടുള്ളതാണ്. കൂടുതൽ വിശദമായ ചർച്ചയും നിർദ്ദേശങ്ങളും വിക്കി കോൺഫറൻസ് കേരള 2024ൽ ഡിസംബർ 2024 ൽ ചെയ്യുമെന്നു പ്രതീക്ഷിക്കുന്നു. --[[ഉപയോക്താവ്:Ranjithsiji|<span style="color:green;font-size:13px;">രൺജിത്ത് സിജി </span>{Ranjithsiji}]][[ഉപയോക്താവിന്റെ സംവാദം:Ranjithsiji|<span style="color:green;font-size:20px; font-weight:bold;" title="സംവാദം"> ✉</span>]] 14:21, 30 നവംബർ 2024 (UTC) == വിക്കിമാനിയ 2025 ഓറിയന്റേഷൻ പരിപാടി - മലയാളം വിക്കി സമൂഹത്തിനുവേണ്ടി == എല്ലാവർക്കും നമസ്കാരം 👋🏼 വിക്കി സം‌രഭങ്ങളിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്ന ഉപയോക്താക്കൾക്കായി നടത്തപ്പെടുന്ന ആഗോള സംഗമമാണ്‌ വിക്കിമാനിയ. ഈ പരിപാടിയിൽ പങ്കെടുക്കാൻ വിക്കിമീഡിയ ഫൗണ്ടേഷൻ സ്കോളർഷിപ്പ് നൽകുന്നുണ്ട്. വിക്കിമാനിയ 2025 സ്കോളർഷിപ്പിന് അപേക്ഷിക്കുന്നതിൽ മലയാളം കമ്മ്യൂണിറ്റി അംഗങ്ങളെ സഹായിക്കാൻ ഒരു ഓറിയൻ്റേഷൻ കോൾ ആസൂത്രണം ചെയ്യുന്നു. ഈ സെഷനിൽ മുൻ സ്കോളർഷിപ്പ് ലഭിച്ചവരുടെ അനുഭവങ്ങളും സ്കോളർഷിപ്പിന് അപേക്ഷിക്കുന്നതിനുള്ള ഘട്ടങ്ങളുടെ ഒരു അവലോകനവും ഉൾപ്പെടും. സ്കോളർഷിപ്പിന് അപേക്ഷിക്കാനുള്ള അവസാന തീയതി ഡിസംബർ 8 ആണ്. * തീയതി: ഡിസംബർ 1, 2024 * സമയം: വൈകുന്നേരം 8:30-9:15 വരെ * ഇവൻ്റ് പേജ്: https://w.wiki/CEon മുൻകാലങ്ങളിൽ സ്കോളർഷിപ്പ് ലഭിച്ചവരെയും ഈ വർഷം വിക്കിമാനിയയിൽ പങ്കെടുക്കാൻ താല്പര്യമുള്ളവരെയും ഈ കോളിൽ ചേരാനും മലയാളം വിക്കി സമൂഹത്തെ പ്രോത്സാഹിപ്പിക്കാനും ഞങ്ങൾ ക്ഷണിക്കുന്നു. പരിപാടിയിൽ പങ്കെടുക്കാൻ താങ്കളുടെ പേര് ഇവന്റ് പേജിൽ ചേർക്കുക. നിങ്ങളുടെ താൽപ്പര്യങ്ങളോ നിർദ്ദേശങ്ങളോ പങ്കിടാൻ മടിക്കേണ്ടതില്ല.. വിക്കിമാനിയ 2025-ലേക്ക് നമ്മുടെ കമ്മ്യൂണിറ്റിയിൽ നിന്ന് കൂടുതൽ പ്രാതിനിധ്യം കൊണ്ടുവരാൻ നമുക്ക് ഒരുമിച്ച് പ്രവർത്തിക്കാം. 🌍 സ്നേഹപൂർവം,</br> [[User:Gnoeee|<span style="color:#990000">❙❚❚</span><span style="color:#339966">❙❙</span><span style="color:#000"> ജിനോയ് </span><span style="color:#006699">❚❙❚</span><span style="color:#339966">❙❙</span>]] [[User talk:Gnoeee|✉]] 13:53, 1 ഡിസംബർ 2024 (UTC) ==വിക്കിമാനിയ 2027-2028 താത്പര്യ പ്രകടനം== വിക്കിമാനിയ സ്റ്റീയറിംഗ് കമ്മറ്റി 2027, 2028 എന്നീവർഷങ്ങളിലേക്കുള്ള വിക്കിമാനിയ നടത്തുവാനായി പ്രാദേശിക സമൂഹങ്ങളിൽനിന്നും താത്പര്യപത്രം ക്ഷണിച്ചിരിക്കുന്നു. വിക്കിമീഡിൻസ് ഓഫ് കേരള യൂസർഗ്രൂപ്പിന്റെ ഭാഗത്തുനിന്നും [[:meta:Expressions of Interest to host Wikimania 2027 in India: Initial conversation|ഇന്ത്യയിൽ വച്ച് വിക്കിമാനിയ നടത്തുവാനായുള്ള താത്പര്യം]] പ്രകടിപ്പിക്കുവാനാഗ്രഹിക്കുന്നു. വിക്കിമാനിയ ഇന്ത്യയിലെ മറ്റ് പ്രാദേശിക സമൂഹങ്ങളുമായും തെക്കൻ ഏഷ്യയിലെ മറ്റ് രാജ്യങ്ങളിലെ പ്രാദേശിക ഗ്രൂപ്പുകളുമായും ചേർന്നാണ് നടത്താൻ കഴിയുക. ഈ വിഷയത്തിൽ നിങ്ങളുടെ അഭിപ്രായമറിയിക്കുക. കൂടുതൽ വിവരങ്ങൾ [[:m:Wikimania_2027|മെറ്റാ താളിലും]] [[:wikimania:Wikimania:Expressions_of_Interest|വിക്കിമാനിയ വിക്കിയിലും]] [https://diff.wikimedia.org/2024/12/02/host-wikimania-2027-and-beyond-open-call-for-wikimedia-organizers/ ഡിഫ് പോസ്റ്റിലും] ലഭ്യമാണ്. ഇതിനായി നിങ്ങളുടെ പിൻതുണ അറിയിക്കാനും സാധിക്കുന്നതാണ്. --[[ഉപയോക്താവ്:Ranjithsiji|<span style="color:green;font-size:13px;">രൺജിത്ത് സിജി </span>{Ranjithsiji}]][[ഉപയോക്താവിന്റെ സംവാദം:Ranjithsiji|<span style="color:green;font-size:20px; font-weight:bold;" title="സംവാദം"> ✉</span>]] 08:41, 3 ഡിസംബർ 2024 (UTC) : പൂർണ്ണപിന്തുണ. 2025 ലെ വിക്കികോൺഫറൻസ് ഇന്ത്യയുടെ ബിഡിൽ നമ്മൾ പങ്കെടുക്കുകയും കൊച്ചിയിൽ വച്ച് ഇന്ത്യ സമ്മേളനം നടത്താനായി നമ്മൾ ഒരുങ്ങിക്കൊണ്ടിരിക്കുകയാണ്. 2027 ലേയ്ക്ക് വിക്കിമാനിയ നടത്താൻ സാധിക്കുന്ന ഒരു സമൂഹമായി വളരാൻ ശ്രമിക്കുക എന്നത് തന്നെ ഒരു വലിയ കാര്യമായി. 2015ൽ ഞാൻ ആദ്യമായി ഒരു വിക്കിമാനിയയിൽ പങ്കെടുത്ത് മെക്സിക്കോയിൽനിന്ന് മടങ്ങുമ്പോൾ കണ്ട ഒരു സ്വപ്നമാണ്, ഇതുപോലെ ഒരു അന്താരാഷ്ട്രപരിപാടി എന്നാണ് നമ്മുടെ നാട്ടിലും സംഘടിപ്പിക്കാനാകുക എന്നത്. അത്തരത്തിലുള്ള ഓരോരുത്തരുടെയും സ്വപ്നത്തിനായി ആളുകളെ സംഘടിപ്പിക്കാനും ഇന്ത്യൻ ഭാഷാ വിക്കിസമൂഹങ്ങൾക്കിടയിലെ നേതൃത്വപരമായ ശ്രമങ്ങൾക്കും എല്ലാ ആശംസകളും പിന്തുണകളും. --[[ഉപയോക്താവ്:Manojk|Manoj Karingamadathil]] ([[ഉപയോക്താവിന്റെ സംവാദം:Manojk|Talk]]) 12:46, 3 ഡിസംബർ 2024 (UTC) == [[:m:Expressions of Interest to host Wikimania 2027 in India: Initial conversation|Expressions of Interest to host Wikimania 2027 in India: Initial conversation]] == <div lang="en" dir="ltr"> ''{{int:please-translate}}'' Dear Wikimedians, We are excited to '''Initiate the discussions about India’s potential bid to host [[:m:Wikimania 2027|Wikimania 2027]]''', the annual international conference of the Wikimedia movement. This is a call to the community to express interest and share ideas for organizing this flagship event in India. Having a consortium of a good number of country groups, recognised affiliates, thematic groups or regional leaders primarily from Asia for this purpose will ultimately strengthen our proposal from the region. This is the first step in a collaborative journey. We invite all interested community members to contribute to the discussion, share your thoughts, and help shape the vision for hosting Wikimania 2027 in India. Your participation will ensure this effort reflects the strength and diversity of the Indian Wikimedia community. Please join the conversation on [[:m:Expressions of Interest to host Wikimania 2027 in India: Initial conversation#Invitation to Join the Conversation|Meta page]] and help make this vision a reality! Regards, <br> [[:m:Wikimedians of Kerala|Wikimedians of Kerala User Group]] and [[:m:Odia Wikimedians User Group|Odia Wikimedians User Group]] <br> This message was sent with [[ഉപയോക്താവ്:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ഉപയോക്താവിന്റെ സംവാദം:MediaWiki message delivery|സംവാദം]]) by [[m:User:Gnoeee|Gnoeee]] ([[m:User_talk:Gnoeee|talk]]) 15:14, 4 ഡിസംബർ 2024 (UTC) </div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Indic_VPs&oldid=27906962 എന്ന പട്ടിക ഉപയോഗിച്ച് ഉപയോക്താവ്:Gnoeee@metawiki അയച്ച സന്ദേശം --> == A2K Monthly Report – November 2024 == [[File:Centre for Internet And Society logo.svg|180px|right|link=]] Dear Wikimedians, We’re excited to bring you the November edition of the CIS-A2K newsletter, highlighting our impactful initiatives and accomplishments over the past month. This issue offers a comprehensive recap of our events, collaborative projects, and community engagement efforts. It also provides a glimpse into the exciting plans we have lined up for the coming month. Stay connected with our vibrant community as we celebrate the progress we’ve made together! ; In the Limelight: Tulu Wikisource ; Dispatches from A2K ; Monthly Recap * Learning hours Call * Dandari-Gussadi Festival Documentation, Commons Education Project: Adilabad * Executive Directors meeting at Oslo ; Coming Soon - Upcoming Activities * Indic Wikimedia Hackathon 2024 * Learning Hours You can access the newsletter [[:m:CIS-A2K/Reports/Newsletter/November 2024|here]]. <br /><small>To subscribe or unsubscribe to this newsletter, click [[:m:CIS-A2K/Reports/Newsletter/Subscribe|here]]. </small> Warm regards, CIS-A2K Team [[ഉപയോക്താവ്:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ഉപയോക്താവിന്റെ സംവാദം:MediaWiki message delivery|സംവാദം]]) 16:46, 10 ഡിസംബർ 2024 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=CIS-A2K/Reports/Newsletter/Subscribe/VP&oldid=23719485 എന്ന പട്ടിക ഉപയോഗിച്ച് ഉപയോക്താവ്:Nitesh (CIS-A2K)@metawiki അയച്ച സന്ദേശം --> ==വിക്കികോൺഫറൻസ് കേരള 2024== വിക്കി കോൺഫറൻസ് കേരള 2024 തൃശൂരിൽ വച്ച് നടക്കുന്നു. ഈ പദ്ധതിയിൽ പങ്കെടുക്കാനായി രജിസ്റ്റർ ചെയ്യാനുള്ള അവസാന ദിവസം 19 ഡിസംബർ 2024 വരെ നീട്ടിയിരിക്കുന്നു. രജിസ്റ്റർ ചെയ്യാൻ [ https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSeGM52u5Igbv-xRt15V0XkS5czgktwF_WDWj5VoBJQYC8VWFg/viewform?usp=dialog ഈ ഫോം] പൂരിപ്പിക്കുക. വിശദവിവരങ്ങൾക്ക് [[:meta:WikiConference Kerala 2024|മെറ്റാ താൾ സന്ദർശിക്കുക]] == Invitation to Participate in the Wikimedia SAARC Conference Community Engagement Survey == Dear Community Members, I hope this message finds you well. Please excuse the use of English; we encourage translations into your local languages to ensure inclusivity. We are conducting a Community Engagement Survey to assess the sentiments, needs, and interests of South Asian Wikimedia communities in organizing the inaugural Wikimedia SAARC Regional Conference, proposed to be held in Kathmandu, Nepal. This initiative aims to bring together participants from eight nations to collaborate towards shared goals. Your insights will play a vital role in shaping the event's focus, identifying priorities, and guiding the strategic planning for this landmark conference. Survey Link: https://forms.gle/en8qSuCvaSxQVD7K6 We kindly request you to dedicate a few moments to complete the survey. Your feedback will significantly contribute to ensuring this conference addresses the community's needs and aspirations. Deadline to Submit the Survey: 20 January 2025 Your participation is crucial in shaping the future of the Wikimedia SAARC community and fostering regional collaboration. Thank you for your time and valuable input. Warm regards,<br> [[:m:User:Biplab Anand|Biplab Anand]] <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Biplab_Anand/lists&oldid=28074658 എന്ന പട്ടിക ഉപയോഗിച്ച് ഉപയോക്താവ്:Biplab Anand@metawiki അയച്ച സന്ദേശം --> == A2K Monthly Report – December 2024 == [[File:Centre for Internet And Society logo.svg|180px|right|link=]] Dear Wikimedians, Happy 2025! We are thrilled to share with you the December edition of the CIS-A2K Newsletter, showcasing our initiatives and achievements from the past month. In this issue, we offer a detailed recap of key events, collaborative projects, and community engagement efforts. Additionally, we provide a preview of the exciting plans we have in store for the upcoming month. Stay connected with our dynamic community as we celebrate the progress we’ve made together! ; In the Limelight: Santali Food Festival ; Dispatches from A2K ; Monthly Recap * Learning hours Call * Indic Wikimedia Hackathon 2024 * Santali Food Festival ; Coming Soon - Upcoming Activities * She Leads Bootcamp You can access the newsletter [[:m:CIS-A2K/Reports/Newsletter/December 2024|here]]. <br /><small>To subscribe or unsubscribe to this newsletter, click [[:m:CIS-A2K/Reports/Newsletter/Subscribe|here]]. </small> Warm regards, CIS-A2K Team [[ഉപയോക്താവ്:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ഉപയോക്താവിന്റെ സംവാദം:MediaWiki message delivery|സംവാദം]]) 17:11, 12 ജനുവരി 2025 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=CIS-A2K/Reports/Newsletter/Subscribe/VP&oldid=23719485 എന്ന പട്ടിക ഉപയോഗിച്ച് ഉപയോക്താവ്:Nitesh (CIS-A2K)@metawiki അയച്ച സന്ദേശം --> ==വിക്കിമാനിയ 2027 ഇന്ത്യയിൽ വച്ച് നടത്താനുള്ള പ്രപ്പോസൽ ആലോചനായോഗം== 2027 ലെ വിക്കിമാനിയ ഇന്ത്യയിൽ വച്ചുനടത്തുന്നതിനായുള്ള പ്രപ്പോസൽ തയ്യാറാക്കുന്നതിനോടനുബന്ധിച്ച് തെക്കൻ ഏഷ്യയിലെ വിവിധ വിക്കികമ്യൂണിറ്റികളുടെ അഭിപ്രായരൂപീകരണത്തിനുമായുള്ള ഒരു യോഗം 15 ജനുവരി 2025 ന് 7pm മുതൽ 8pm വരെ ഗൂഗിൾ മീറ്റായി നടത്തുന്നു. വിക്കിമീഡിയൻസ് ഓഫ് കേരളയും ഒഡിയ വിക്കിമീഡിയൻസ് യൂസർഗ്രൂപ്പും ചേർന്നാണ് ഇതിനായുള്ള ആദ്യത്തെ ആലോചനകൾ നടത്തിയത്. മലയാളം വിക്കിസമൂഹത്തിലെ എല്ലാവരേയും ഈ യോഗത്തിലേക്ക് ക്ഷണിക്കുന്നു. *തീയ്യതി : 15 ജനുവരി 2025 *സമയം: 7pm മുതൽ 8pm വരെ *സ്ഥലം: ഗൂഗിൾ മീറ്റ് - https://meet.google.com/sns-qebp-hck *കൂടുതൽ വിവരങ്ങൾ : https://meta.wikimedia.org/wiki/Expressions_of_Interest_to_host_Wikimania_2027_in_India:_Initial_conversation എന്ന്, വിക്കിമീഡിയൻസ് ഓഫ് കേരള യൂസർഗ്രൂപ്പിനുവേണ്ടി --[[ഉപയോക്താവ്:Ranjithsiji|<span style="color:green;font-size:13px;">രൺജിത്ത് സിജി </span>{Ranjithsiji}]][[ഉപയോക്താവിന്റെ സംവാദം:Ranjithsiji|<span style="color:green;font-size:20px; font-weight:bold;" title="സംവാദം"> ✉</span>]] 19:20, 13 ജനുവരി 2025 (UTC) == അഞ്ച് ഭാഷകളിലുള്ള പുതിയ വീഡിയോകൾ == Hi all, a project I led is almost complete, creating nearly [[:commons:Category:OpenSpeaks_Archives|20 videos in five low-resource languages]]. These languages, Kusunda, Ho, Bonda, and Baleswari-Odia, have few resources and are covered less in Wikipedia. I want to share them with you. I would appreciate it if you could use them in relevant Malayalam Wikipedia articles. Thanks! മലയാളം (യന്ത്ര വിവർത്തനത്തിലൂടെ എഴുതിയത്): നമസ്കാരം! അഞ്ച് ഭാഷകളിലായി [[:commons:Category:OpenSpeaks_Archives|~ 20 വീഡിയോകൾ]] സൃഷ്ടിക്കുന്നതിനുള്ള ഒരു പ്രോജക്റ്റിന് ഞാൻ നേതൃത്വം നൽകി. കുസുന്ദ, ഹോ, ബോണ്ട, വാൻ-ഗുജ്ജാരി, ബാലേശ്വരി-ഒഡിയ എന്നീ ഭാഷകൾക്ക് വിഭവങ്ങൾ കുറവാണ്. അവ നിങ്ങളുമായി പങ്കിടാൻ ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. പ്രസക്തമായ മലയാളം വിക്കിപീഡിയ ലേഖനങ്ങളിൽ അവ ഉപയോഗിക്കാൻ കഴിയുമെങ്കിൽ ഞാൻ അതിനെ അഭിനന്ദിക്കുന്നു. നന്ദി! --[[ഉപയോക്താവ്:Psubhashish|Psubhashish]] ([[ഉപയോക്താവിന്റെ സംവാദം:Psubhashish|സംവാദം]]) 00:25, 21 ജനുവരി 2025 (UTC) == New Wikimedia Campaign Launching Tomorrow: Indic Writing Systems Campaign 2025 == Dear Wikimedians, We are excited to announce the launch of the [[:d:Wikidata:WikiProject Writing Systems/Indic writing systems campaign 2025|Indic writing systems campaign 2025]], which will take place from 23 January 2025 (World Endangered Writing Day) to 21 February 2025 (International Mother Language Day). This initiative is part of the ongoing efforts of [[:d:Wikidata:WikiProject Writing Systems|WikiProject writing Systems]] to raise awareness about the documentation and revitalization of writing systems, many of which are currently underrepresented or endangered. Representatives from important organizations that work with writing systems, such as Endangered Alphabets and the Script Encoding Initiative, support the campaign. The campaign will feature two primary activities focused on the [[:d:Wikidata:WikiProject Writing Systems/Indic writing systems campaign 2025/Lists|list of target scripts]]: * '''Wikidata Labelathon''': A focused effort to improve and expand the information related to South Asian scripts on Wikidata. * '''Wikipedia Translatathon''': A collaborative activity aimed at enhancing the coverage of South Asian writing systems and their cultural significance on Wikipedia. We are looking for local organizers to engage their respective communities. If you are interested in organizing, kindly sign-up [[:d:Wikidata:WikiProject Writing Systems/Indic writing systems campaign 2025/Local Organizers|here]]. We also encourage all Indic Wikimedians to [[:d:Wikidata:WikiProject Writing Systems/Indic writing systems campaign 2025/Participate|join us]] in this important campaign to help document and celebrate the diverse writing systems of South Asia. Thank you for your support, and we look forward to your active participation. Regards [[ഉപയോക്താവ്:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ഉപയോക്താവിന്റെ സംവാദം:MediaWiki message delivery|സംവാദം]]) 17:29, 22 ജനുവരി 2025 (UTC) Navya sri Kalli <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Titodutta/lists/Indic_VPs&oldid=22433435 എന്ന പട്ടിക ഉപയോഗിച്ച് ഉപയോക്താവ്:Nitesh (CIS-A2K)@metawiki അയച്ച സന്ദേശം --> ==വിക്കി റമദാനെ സ്നേഹിക്കുന്നു 2025== പ്രിയമുള്ളവരേ, റമദാൻ മാസത്തിൽ ആചരിക്കുന്ന വൈവിധ്യമാർന്ന ആചാരങ്ങളും പാരമ്പര്യങ്ങളും രേഖപ്പെടുത്തുന്നതിനും പങ്കിടുന്നതിനും ലക്ഷ്യമിട്ടുള്ള ഒരു വാർഷിക ആഗോള മത്സരമാണ് 'വിക്കി ലൗസ് റമദാൻ' അഥവാ 'വിക്കി റമദാനെ സ്നേഹിക്കുന്നു'. 2025 ലെ പതിപ്പ് ഇന്ത്യ ഉൾപ്പെടെ 32 രാജ്യങ്ങളിൽ ശ്രദ്ധ കേന്ദ്രീകരിച്ച് സമ്പന്നമായ സാംസ്കാരിക ആചാരങ്ങൾ, ഇസ്ലാമിക പൈതൃകം, പ്രധാന ഇസ്ലാമിക വ്യക്തികളുടെ ജീവചരിത്രങ്ങൾ എന്നിവ വിക്കിയിൽ വ്യാപിപ്പിക്കുക എന്നതാണ് പദ്ധതിയുടെ ലക്ഷ്യം. വിക്കിപീഡിയ, വിക്കിബുക്കുകൾ, വിക്കിവോയേജ് തുടങ്ങിയ പ്ലാറ്റ്‌ഫോമുകളിലായി 26-ലധികം ഭാഷകളിൽ സംഭാവനകൾ ലഭ്യമാക്കാൻ കഴിയുമെന്നാണ് ഇതിലൂടെ പ്രതീക്ഷിക്കുന്നത്. ഓൺലൈൻ പരിപാടികളിലൂടെയും പരിശീലന സെഷനുകളിലൂടെയും, വൈവിധ്യമാർന്ന സമൂഹങ്ങളെ ഉൾപ്പെടുത്താത്തുവാനും അറിവ് പങ്കുവെയ്ക്കുവാനും വിവിധ സംസ്കാരകങ്ങളെക്കുറിച്ചുള്ള അവബോധം വളർത്തുവാനുമാണ് WLR 2025-ലൂടെ ലക്ഷ്യമിടുന്നത്. വിക്കിമീഡിയ പ്ലാറ്റ്‌ഫോമുകളിൽ റമദാൻ പാരമ്പര്യങ്ങളുടെയും ഇസ്ലാമിക പൈതൃകത്തിന്റെയും പ്രാതിനിധ്യം വർദ്ധിപ്പിക്കുന്നതിൽ ശ്രദ്ധ കേന്ദ്രീകരിക്കുന്ന ഈ മത്സരം 2025 ഫെബ്രുവരി 25 മുതൽ ഏപ്രിൽ 15 വരെയാണ് സംഘടിപ്പിക്കുന്നത്. പദ്ധതിയുടെ ഭാഗമാവാൻ മലയാളം വിക്കി സമൂഹത്തെ സ്വാഗതം ചെയ്യുകയാണ്.. കൂടുതൽ വിവരങ്ങൾക്ക് പദ്ധതി പേജ് സന്ദർശിക്കുക, പദ്ധതിയിൽ പങ്കാളികളാവുക: https://ml.wikipedia.org/wiki/വിക്കിപീഡിയ:വിക്കി_റമദാനെ_സ്നേഹിക്കുന്നു_2025/പങ്കെടുക്കുന്നവർ -വിക്കി ലൗസ് റമദാൻ സംഘാടക സമിതി, മലയാളം വിക്കിമീഡിയ --[[ഉപയോക്താവ്:Erfanebrahimsait|<font color="blue">'''ഇർഫാൻ ഇബ്രാഹിം സേട്ട്'''</font>]] 09:33, 11 ഫെബ്രുവരി 2025 (UTC) == A2K Monthly Newsletter – January 2025 == Dear Wikimedians, We are delighted to share the January edition of the CIS-A2K Newsletter, highlighting our initiatives and accomplishments from the past month. This issue features a detailed recap of key events, collaborative projects, and community engagement efforts. Plus, get a sneak peek at the exciting plans we have for the upcoming month. Let’s continue strengthening our community and celebrating our collective progress! ;In the Limelight * Wikipedia and Wikimedia Commons App Usage in India: Key Insights and Challenges ;Dispatches from A2K ;Monthly Highlights * Learning Hours Call * She Leads Bootcamp 2025 * Wikisource Reader App ; Coming Soon – Upcoming Activities * Participation in Wikisource Conference * Second Iteration of She Leads Please read the full newsletter [[:m:CIS-A2K/Reports/Newsletter/January 2025|here]]<br /><small>To subscribe or unsubscribe to this newsletter, click [[:m:CIS-A2K/Reports/Newsletter/Subscribe|here]]. </small> Looking forward to another impactful year ahead! Regards, CIS-A2K Team [[ഉപയോക്താവ്:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ഉപയോക്താവിന്റെ സംവാദം:MediaWiki message delivery|സംവാദം]]) 14:34, 12 ഫെബ്രുവരി 2025 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=CIS-A2K/Reports/Newsletter/Subscribe/VP&oldid=28096022 എന്ന പട്ടിക ഉപയോഗിച്ച് ഉപയോക്താവ്:Nitesh (CIS-A2K)@metawiki അയച്ച സന്ദേശം --> == Editing contest about Norway == Hello! Please excuse me from writing in English. If this post should be posted on a different page instead, please feel free to move it (or tell me to move it). I am Jon Harald Søby from the Norwegian Wikimedia chapter, [[wmno:|Wikimedia Norge]]. During the month of April, we are holding [[:no:Wikipedia:Konkurranser/Månedens konkurranse/2025-04|an editing contest]] about India on the Wikipedias in [[:nb:|Norwegian Bokmål]], [[:nn:|Norwegian Nynorsk]], [[:se:|Northern Sámi]] and [[:smn:|Inari Sámi]]̩, and we had the idea to also organize an "inverse" contest where contributors to Indian-language Wikipedias can write about Norway and Sápmi. Therefore, I would like to invite interested participants from the Malayalam-language Wikipedia (it doesn't matter if you're from India or not) to join the contest by visiting [[:no:Wikipedia:Konkurranser/Månedens konkurranse/2025-04/For Indians|this page in the Norwegian Bokmål Wikipedia]] and following the instructions that are there. Hope to see you there! [[ഉപയോക്താവ്:Jon Harald Søby (WMNO)|Jon Harald Søby (WMNO)]] ([[ഉപയോക്താവിന്റെ സംവാദം:Jon Harald Søby (WMNO)|സംവാദം]]) 09:09, 4 ഏപ്രിൽ 2025 (UTC) == വിക്കിഗ്രന്ഥശാല കമ്മ്യൂണിറ്റി മീറ്റപ്പ് 2025 == മലയാളം വിക്കിസോഴ്സിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്ന ഗ്രന്ഥശാലാപ്രവർത്തകരുടെ ഒരു പൊതു ഒത്തുചേരൽ ഏപ്രിൽ 18,19 തിയ്യതികളിലായി തൃശ്ശൂരിലെ കേരള സാഹിത്യ അക്കാദമി ചങ്ങമ്പുഴ ഹാളിൽ വച്ച് സംഘടിപ്പിക്കുന്നു. കൂടുതൽ വിവരങ്ങൾ [[S:വിക്കിഗ്രന്ഥശാല:കമ്മ്യൂണിറ്റി മീറ്റപ്പ് 2025|വിക്കിഗ്രന്ഥശാല:കമ്മ്യൂണിറ്റി മീറ്റപ്പ് 2025]] ലഭ്യമാണ്.--[[ഉപയോക്താവ്:Manojk|Manoj Karingamadathil]] ([[ഉപയോക്താവിന്റെ സംവാദം:Manojk|Talk]]) 19:33, 12 ഏപ്രിൽ 2025 (UTC) == Invitation for the next South Asia Open Community Call (SAOCC) with a focus on WMF's Annual Plans (27th April, 2025) == Dear All, The [[:m:South Asia Open Community Call|South Asia Open Community Call (SAOCC)]] is a monthly call where South Asian communities come together to participate, share community activities, receive important updates and ask questions in the moderated discussions. The next SAOCC is scheduled for 27th April, 6:00 PM-7:00 PM (1230-1330 UTC) and will have a section with representatives from WMF who will be sharing more about their [[:m:Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Global Trends|Annual Plans]] for the next year, in addition to Open Community Updates. We request you all to please attend the call and you can find the joining details [https://meta.wikimedia.org/wiki/South_Asia_Open_Community_Call#27_April_2025 here]. Thank you! [[ഉപയോക്താവ്:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ഉപയോക്താവിന്റെ സംവാദം:MediaWiki message delivery|സംവാദം]]) 08:25, 14 ഏപ്രിൽ 2025 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Nitesh_Gill/lists/Indic_VPs&oldid=28543211 എന്ന പട്ടിക ഉപയോഗിച്ച് ഉപയോക്താവ്:Nitesh (CIS-A2K)@metawiki അയച്ച സന്ദേശം --> == Update from A2K team: May 2025 == Hello everyone, We’re happy to share that the ''Access to Knowledge'' (A2K) program has now formally become part of the '''Raj Reddy Centre for Technology and Society''' at '''IIIT-Hyderabad'''. Going forward, our work will continue under the name [[:m:IIITH-OKI|Open Knowledge Initiatives]]. The new team includes most members from the former A2K team, along with colleagues from IIIT-H already involved in Wikimedia and Open Knowledge work. Through this integration, our commitment to partnering with Indic Wikimedia communities, the GLAM sector, and broader open knowledge networks remains strong and ongoing. Learn more at our Team’s page on Meta-Wiki. We’ll also be hosting an open session during the upcoming [[:m:South Asia Open Community Call|South Asia Open Community Call]] on 6 - 7 pm, and we look forward to connecting with you there. Thanks for your continued support! Thank you Pavan Santhosh, On behalf of the Open Knowledge Initiatives Team. <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Nitesh_Gill/lists/Indic_VPs&oldid=28543211 എന്ന പട്ടിക ഉപയോഗിച്ച് ഉപയോക്താവ്:Nitesh (CIS-A2K)@metawiki അയച്ച സന്ദേശം --> == 📣 Announcing the South Asia Newsletter – Get Involved! 🌏 == <div lang="en" dir="ltr"> ''{{int:please-translate}}'' Hello Wikimedians of South Asia! 👋 We’re excited to launch the planning phase for the '''South Asia Newsletter''' – a bi-monthly, community-driven publication that brings news, updates, and original stories from across our vibrant region, to one page! We’re looking for passionate contributors to join us in shaping this initiative: * Editors/Reviewers – Craft and curate impactful content * Technical Contributors – Build and maintain templates, modules, and other magic on meta. * Community Representatives – Represent your Wikimedia Affiliate or community If you're excited to contribute and help build a strong regional voice, we’d love to have you on board! 👉 Express your interest though [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSfhk4NIe3YwbX88SG5hJzcF3GjEeh5B1dMgKE3JGSFZ1vtrZw/viewform this link]. Please share this with your community members.. Let’s build this together! 💬 This message was sent with [[ഉപയോക്താവ്:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ഉപയോക്താവിന്റെ സംവാദം:MediaWiki message delivery|സംവാദം]]) by [[m:User:Gnoeee|Gnoeee]] ([[m:User_talk:Gnoeee|talk]]) at 15:42, 6 ജൂൺ 2025 (UTC) </div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/South_Asia_Village_Pumps&oldid=25720607 എന്ന പട്ടിക ഉപയോഗിച്ച് ഉപയോക്താവ്:Gnoeee@metawiki അയച്ച സന്ദേശം --> == വിക്കിമീഡിയൻസ് ഓഫ് കേരള - പ്രതിമാസ യോഗം - ജൂൺ 2025 == സുഹൃത്തുക്കളേ, ഈ വരുന്ന ശനിയാഴ്ച [[:m:Wikimedians of Kerala|വിക്കിമീഡിയൻസ് ഓഫ് കേരള]] യൂസർഗ്രൂപ്പിൻ്റെ [[metawiki:Event:Wikimedians of Kerala/Monthly Meetup/June 2025|പ്രതിമാസ യോഗം ഓൺലൈനായി]] നടത്തുന്നു. നിലവിലെ യൂസർഗ്രൂപ്പിൻ്റെ അംഗങ്ങളെയും യൂസർഗ്രൂപ്പിൻ്റെ ഭാഗമാവാൻ താല്പര്യമുള്ളവരെയും പ്രസ്തുത യോഗത്തിലേക്ക് സ്നേഹത്തോടെ ക്ഷണിക്കുന്നു. * തീയതി: 28 ജൂൺ 2025, ശനിയാഴ്ച * സമയം: വൈകുനേരം 07:30 മുതൽ 08:30 വരെ ഈ വരുന്ന യൂസർഗ്രൂപ്പിൻ്റെ പ്രതിമാസ യോഗത്തിൽ പങ്കെടുക്കുന്നതിനും വിവരങ്ങൾ ഇമെയിൽ വഴി ലഭിക്കുന്നതിനും [[പ്രത്യേകം:RegisterForEvent/1785|ഇവിടെ രജിസ്റ്റർ ചെയ്യുക]].- [[User:Gnoeee|<span style="color:#990000">❙❚❚</span><span style="color:#339966">❙❙</span><span style="color:#000"> ജിനോയ് </span><span style="color:#006699">❚❙❚</span><span style="color:#339966">❙❙</span>]] [[User talk:Gnoeee|✉]] 07:27, 25 ജൂൺ 2025 (UTC) == വിക്കി എക്‌സ്‌പ്ലറേഷൻ മലപ്പുറം == വിക്കി എക്‌സ്‌പ്ലറേഷൻ മലപ്പുറം എന്ന പേരിൽ പുതിയൊരു വിക്കിമീഡിയ സംരംഭത്തിന് തുടക്കം കുറിക്കുന്നു. മലപ്പുറം ജില്ലയിലെ *ബസ്‌സ്റ്റോപ്പുകളും ബസ്‌സ്റ്റാന്റുകളും* ഫോട്ടോ രൂപത്തിൽ രേഖപ്പെടുത്തി അവ *വിക്കിമീഡിയ കോമൺസിൽ* സ്വതന്ത്ര ലൈസൻസിൽ അപ്‌ലോഡ് ചെയ്യുകയാണ് ലക്ഷ്യം. 📍ഈ പദ്ധതി പൊതുഗതാഗത സൗകര്യങ്ങളുടെ ദൃശ്യ രേഖയ്ക്കും അറിവിന്റെ ശേഖരണത്തിനും വലിയ സഹായം ചെയ്യും. *🔸 നിങ്ങൾ ചെയ്യേണ്ടത്:* – മലപ്പുറം ജില്ലയിലെ ബസ്‌സ്റ്റോപ്പുകളും സ്റ്റാന്റുകളും ഫോട്ടോയെടുക്കുക – ചിത്രങ്ങൾ കോമൺസിൽ ശരിയായ വിവരണത്തോടെയും വിഭാഗത്തോടെയും അപ്‌ലോഡ് ചെയ്യുക – ആവശ്യമുള്ളവർക്കായി വിക്കിപീഡിയ താളുകളിൽ ഈ ചിത്രങ്ങൾ ഉപയോഗിക്കാം *ഈ ദൃശ്യ പര്യടനത്തിൽ പങ്കാളിയാവാൻ നിങ്ങളേയും സ്വാഗതം ചെയ്യുന്നു!* കൂടുതൽ വിവരങ്ങൾക്ക് ബന്ധപ്പെടുക: [[ഉപയോക്താവ്:Kamarudheenelankur|Kamarudheenelankur]] ([[ഉപയോക്താവിന്റെ സംവാദം:Kamarudheenelankur|സംവാദം]]) ==വിക്കി മീഡിയ പരിശീലനം== പ്രിയ സുഹൃത്തുക്കളേ... വിക്കിമീഡിയ സംരഭങ്ങൾ മാധ്യമ പ്രവർത്തകർക്ക് പരിചയപ്പെടുത്തുകയെന്ന ഉദ്ദേശ്യത്തോടെ മാധ്യമപ്രവർത്തകർക്കായി ഒരു പരിശീലന പരിപാടി സംഘടിപ്പിക്കുന്നു.വിശദ വിവരങ്ങൾക്കായി താഴെയുള്ള മെറ്റ പേജ് സന്ദർശിക്കുക. https://meta.wikimedia.org/wiki/Event:Newsroom_to_commons താൽപ്പര്യമുള്ളവർ പങ്കെടുക്കുമല്ലോ... [[ഉപയോക്താവ്:Kamarudheenelankur|Kamarudheenelankur]] ([[ഉപയോക്താവിന്റെ സംവാദം:Kamarudheenelankur|സംവാദം]]) == വിക്കിമീഡിയൻസ് ഓഫ് കേരള - പ്രതിമാസ യോഗം - ജൂലൈ 2025 == സുഹൃത്തുക്കളേ, ഈ വരുന്ന ശനിയാഴ്ച വിക്കിമീഡിയൻസ് ഓഫ് കേരള യൂസർഗ്രൂപ്പിൻ്റെ പ്രതിമാസ യോഗം ഓൺലൈനായി നടത്തുന്നു. നിലവിലെ യൂസർഗ്രൂപ്പിൻ്റെ അംഗങ്ങളെയും യൂസർഗ്രൂപ്പിൻ്റെ ഭാഗമാവാൻ താല്പര്യമുള്ളവരെയും പ്രസ്തുത യോഗത്തിലേക്ക് സ്നേഹത്തോടെ ക്ഷണിക്കുന്നു. * തീയതി: 26 ജൂലൈ 2025, ശനിയാഴ്ച * സമയം: വൈകുനേരം 07:30 മുതൽ 08:30 വരെ കൂടുതൽ വിവരങ്ങൾക്ക് [[:m:Event:Wikimedians_of_Kerala/Monthly_Meetup/July_2025|ഈ താൾ]] സന്ദർശിക്കുക. ഈ വരുന്ന യൂസർഗ്രൂപ്പിൻ്റെ പ്രതിമാസ യോഗത്തിൽ പങ്കെടുക്കുന്നതിനും വിവരങ്ങൾ ഇമെയിൽ വഴി ലഭിക്കുന്നതിനും [[Special:RegisterForEvent/1898|ഇവിടെ രജിസ്റ്റർ]] ചെയ്യുക.- [[User:Gnoeee|<span style="color:#990000">❙❚❚</span><span style="color:#339966">❙❙</span><span style="color:#000"> ജിനോയ് </span><span style="color:#006699">❚❙❚</span><span style="color:#339966">❙❙</span>]] [[User talk:Gnoeee|✉]] 06:33, 24 ജൂലൈ 2025 (UTC) == 2025 ബോർഡ് ഓഫ് ട്രസ്റ്റീസ് തിരഞ്ഞെടുപ്പ് – സ്ഥാനാർത്ഥി ഷോർട്ട്‌ലിസ്റ്റിംഗ് == സുഹൃത്തുക്കളേ, [[:m:Wikimedians of Kerala|വിക്കിമീഡിയൻസ് ഓഫ് കേരള യൂസർഗ്രൂപ്പിന്]] വിക്കിമീഡിയ ഫൗണ്ടേഷൻ ബോർഡ് ഓഫ് ട്രസ്റ്റീസ് തെരഞ്ഞെടുപ്പിന്റെ സ്ഥാനാർത്ഥി ഷോർട്ട്‌ലിസ്റ്റിംഗ് പ്രക്രിയയിൽ പങ്കെടുക്കാനുള്ള യോഗ്യതയുണ്ട്. 12 സ്ഥാനാർത്ഥികളിൽ നിന്ന്, ബോർഡിന്റെ മാനദണ്ഡങ്ങൾക്കനുസൃതമായി പരമാവധി 6 പേരെ യൂസർഗ്രൂപ്പിന് ഷോർട്ട്‌ലിസ്റ്റിംഗ് ചെയാൻ സാധിക്കും. യൂസർഗ്രൂപിന്റെ ഭാഗമായി സ്ഥാനാർത്ഥികളെ തിരഞ്ഞെടുക്കുന്നതിന് മുൻപ്, നിങ്ങളുടെ അഭിപ്രായം ശേഖരിക്കാൻ ഈ ഗൂഗിൾ ഫോമിൽ നിങ്ങളുടെ അഭിപ്രായങ്ങൾ നൽകുമല്ലോ.. താങ്കൾ [[:m:Wikimedians of Kerala/Members|വിക്കിമീഡിയൻസ് ഓഫ് കേരള യൂസർഗ്രൂപിന്റെ അംഗമാണെങ്കിൽ]], താങ്കൾക്ക് ഇതിൽ വോട്ട് ചെയ്‌യാം. 🔗 https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSfnUTRD02ER8iBba7mmFF_mx0mYC8RxG2ODaDx8h-TWkKU7_w/viewform ⏰ 2025 ജൂലൈ 28 രാത്രി 11:59 IST-ക്ക് മുമ്പ് ഫോർം സമർപ്പിക്കണം. നന്ദി! വിക്കിമീഡിയൻസ് ഓഫ് കേരള യൂസർഗ്രൂപ്പിന് വേണ്ടി <br> – [[User:Gnoeee|<span style="color:#990000">❙❚❚</span><span style="color:#339966">❙❙</span><span style="color:#000"> ജിനോയ് </span><span style="color:#006699">❚❙❚</span><span style="color:#339966">❙❙</span>]] [[User talk:Gnoeee|✉]] 14:46, 28 ജൂലൈ 2025 (UTC) == Call for Expression of Interest – Advanced Train the Trainer 2025 (ATTT) == ''Sorry for writing in English. Please feel free to translate it into your language.'' The [[:m:IIITH-OKI|Open Knowledge Initiatives]] (OKI) team at IIIT-Hyderabad is organising [[:m:IIITH-OKI/Advance Train The Trainer 2025|Advanced Train the Trainer (ATTT) 2025]], tentatively in the second week of October 2025 at IIIT-Hyderabad. The program is for experienced Wikimedians who have attended TTT earlier and wish to deepen their leadership, thematic expertise, and practical skills. It will run in parallel [[:m:IIITH-OKI/Advance Train The Trainer 2025/Tracks|tracks]]: * ''' Evaluation, Impact, and Data Storytelling''' – Measure, analyse, and communicate the impact of Wikimedia initiatives. * '''Project Design Challenge''' – Develop a 3-month project with mentoring and planning tools. Info about the event: * Deadline: 20 August 2025 * Apply here: [[:m:IIITH-OKI/Advance Train The Trainer 2025/Expression of Interest|Expression of Interest form]] If you cannot apply directly on Meta, email your proposal (following the Meta template) with a valid reason to nitesh@research.iiit.ac.in. — Open Knowledge Initiatives Team, IIIT-Hyderabad [[ഉപയോക്താവ്:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ഉപയോക്താവിന്റെ സംവാദം:MediaWiki message delivery|സംവാദം]]) 18:00, 14 ഓഗസ്റ്റ് 2025 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Nitesh_Gill/lists/Indic_VPs&oldid=29127818 എന്ന പട്ടിക ഉപയോഗിച്ച് ഉപയോക്താവ്:Nitesh (OKI)@metawiki അയച്ച സന്ദേശം --> == Expression of Interest Extended: Advanced Train the Trainer 2025 == Dear all, We are pleased to inform you that the deadline to submit your Expression of Interest has been extended until '''26 August'''. The [[:m:IIITH-OKI/Advance Train The Trainer 2025|Advanced Train the Trainer]] (ATTT) 2025 will be held on '''10, 11, and 12 October 2025 at IIIT-Hyderabad'''. ATTT is designed for experienced Wikimedians who have or have not previously participated in Train the Trainer, but wish to develop further their leadership, thematic expertise, and practical application skills. The training will run in two thematic tracks: * '''Evaluation, Impact, and Data Storytelling''' – Learn to measure, analyse, and narrate the impact of Wikimedia initiatives through hands-on labs and peer feedback. * '''Project Design: From Learning to Action''' – Work on a 3-month project with mentoring and planning tools, turning learning into impactful, context-driven initiatives. ** Apply here: [[:m:IIITH-OKI/Advance Train The Trainer 2025/Expression of Interest|Expression of Interest form]] ** Deadline to apply (extended): 26 August 2025 ** Event Dates: 10-12 October 2025 We will share further updates with you soon. ''Note: If you are unsure about which track to choose, please still submit your application by answering the questions thoroughly. Our team will review it and assign you to the most suitable track. If you are not comfortable applying directly on Meta, you may send your proposal (using the Meta template and with a valid reason) to nitesh@research.iiit.ac.in. If selected, the OKI team will publish it on Meta on your behalf.'' We look forward to receiving your applications and working together to shape impactful Wikimedia leadership! Regards, Open Knowledge Initiatives Team IIIT-Hyderabad [[ഉപയോക്താവ്:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ഉപയോക്താവിന്റെ സംവാദം:MediaWiki message delivery|സംവാദം]]) 14:42, 20 ഓഗസ്റ്റ് 2025 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Nitesh_Gill/lists/Indic_VPs&oldid=29127818 എന്ന പട്ടിക ഉപയോഗിച്ച് ഉപയോക്താവ്:Nitesh (OKI)@metawiki അയച്ച സന്ദേശം --> == Final Call: Apply for Advanced Train the Trainer 2025 by Today == Dear all, This is a kind reminder that today is the '''last day''' to submit your '''Expression of Interest for Advanced Train the Trainer 2025'''. If you are interested, we warmly encourage you to complete your application at the earliest using the link below: [[:m:IIITH-OKI/Advance Train The Trainer 2025/Expression of Interest|Here]] ''Please note that we will not be able to accommodate requests for reopening the form after the deadline. Once submissions close, our team will begin the review process.'' We look forward to your participation and thank you for your continued interest in strengthening leadership within our communities. Regards, IIITH-OKI [[ഉപയോക്താവ്:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ഉപയോക്താവിന്റെ സംവാദം:MediaWiki message delivery|സംവാദം]]) 08:35, 26 ഓഗസ്റ്റ് 2025 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Nitesh_Gill/lists/Indic_VPs&oldid=29127818 എന്ന പട്ടിക ഉപയോഗിച്ച് ഉപയോക്താവ്:Nitesh (OKI)@metawiki അയച്ച സന്ദേശം --> == മലയാളം വിക്കിപീഡിയ ജന്മദിനാഘോഷം 2025 == മലയാളം വിക്കിപീഡിയയുടെ 23-ാമത് ജന്മദിനാഘോഷം സംഘടിപ്പിക്കുന്നത് സംബന്ധിച്ച്. ഈ പരിപാടി എല്ലാവർഷത്തെയും പോലെ വിക്കിമീഡിയൻസ് ഓഫ് കേരള യൂസർഗ്രൂപ്പിന്റെ വാർഷികസമ്മേളനത്തോടനുബന്ധിച്ച് തൃശൂരിൽ നടത്താമെന്ന് വിചാരിക്കുന്നു. ഇതോടനുബന്ധിച്ച് വന്നുചേരുന്ന ചെലവകൾക്കായി ഒരു റാപ്പിഡ് ഗ്രാന്റ് ഇന്ത്യ റാപ്പിഡ് പ്രോഗ്രാം വഴി അപേക്ഷിക്കുന്നു. ഇതുമായിബന്ധപ്പെട്ട കൂടുതൽ വിവരങ്ങൾ ലഭ്യമാകുന്ന മുറക്ക് അറിയിക്കുന്നതാണ്. നിർദ്ദേശങ്ങളും അഭിപ്രായങ്ങളും ക്ഷണിക്കുന്നു. -- [[ഉപയോക്താവ്:Ranjithsiji|<span style="color:green;font-size:13px;">രൺജിത്ത് സിജി </span>{Ranjithsiji}]][[ഉപയോക്താവിന്റെ സംവാദം:Ranjithsiji|<span style="color:green;font-size:20px; font-weight:bold;" title="സംവാദം"> ✉</span>]] 11:46, 30 ഓഗസ്റ്റ് 2025 (UTC) ==അറിയിപ്പ്== നമസ്കാരം, സമൂഹത്തിൽ നിന്ന് കൂടുതൽ പങ്കാളിത്തം ലഭിക്കുന്നതിനായി, മലയാളം വികിബുക്ക്സിൽ എന്റെ ഭരണാധികാരാവകാശ (അഡ്മിന്ഷിപ്പ്) അഭ്യർത്ഥന ഇവിടെ പോസ്റ്റ് ചെയ്യുന്നു. ബന്ധപ്പെട്ട ചർച്ച ഇവിടെ കാണാം: [https://ml.wikibooks.org/wiki/%E0%B4%B5%E0%B4%BF%E0%B4%95%E0%B5%8D%E0%B4%95%E0%B4%BF%E0%B4%AA%E0%B4%BE%E0%B4%A0%E0%B4%B6%E0%B4%BE%E0%B4%B2:%E0%B4%95%E0%B4%BE%E0%B4%B0%E0%B5%8D%E0%B4%AF%E0%B4%A8%E0%B4%BF%E0%B5%BC%E2%80%8C%E0%B4%B5%E0%B4%BE%E0%B4%B9%E0%B4%95%E0%B5%BC#%E0%B4%95%E0%B4%BE%E0%B4%B0%E0%B5%8D%E0%B4%AF%E0%B4%A8%E0%B4%BF%E0%B5%BC%E0%B4%B5%E0%B4%BE%E0%B4%B9%E0%B4%95_%E0%B4%AA%E0%B4%A6%E0%B4%B5%E0%B4%BF%E0%B4%95%E0%B5%8D%E0%B4%95%E0%B4%BE%E0%B4%AF%E0%B5%81%E0%B4%B3%E0%B5%8D%E0%B4%B3_%E0%B4%85%E0%B4%AA%E0%B5%87%E0%B4%95%E0%B5%8D%E0%B4%B7%E0%B4%95%E0%B5%BE_-_Requests_for_Sysop_status ലിങ്ക്].--[[ഉപയോക്താവ്:Plutus|Plutus]] ([[ഉപയോക്താവിന്റെ സംവാദം:Plutus|സംവാദം]]) 09:11, 9 സെപ്റ്റംബർ 2025 (UTC) == Proposal: Culture Exchange – October 2025 == Dear all, I would like to propose organizing [[m:Culture_Exchange|'''Culture Exchange''']] on Malayalam Wikipedia during the month of October 2025. For the first phase, three regions will be included: Bangladesh, Ukraine, and the Indian state of Kerala. The main rules are: * Participants on the Malayalam Wikipedia will not write articles related to Kerala. * Similarly, no one will write about their own language or culture. This way, we will create and improve articles about each other’s cultures, making the knowledge exchange more diverse and enriching. I would appreciate hearing the community’s feedback. If there is consensus, we can start the event in October itself. Ping {{re|Ranjithsiji|Akbarali}} Thank you. [[ഉപയോക്താവ്:ZI Jony|ZI Jony]] ([[ഉപയോക്താവിന്റെ സംവാദം:ZI Jony|സംവാദം]]) 14:28, 10 സെപ്റ്റംബർ 2025 (UTC) == [[:wikimania:2026|വിക്കിമാനിയ 2026]] സ്കോളർഷിപ്പുകൾ == 21-ാമത് വിക്കിമാനിയ 2026 ജൂലൈ 21 മുതൽ 25 വരെ ഫ്രാൻസിലെ പാരീസിൽ നേരിട്ടും ഓൺലൈനായും നടത്താൻ പദ്ധതിയിട്ടിട്ടുണ്ട്. വിക്കിപീഡിയയുടെ 25-ാം വാർഷികാഘോഷവും ഇതുമായി ബന്ധപെട്ട് നടത്തുന്നു. 2026-ലെ വിക്കിമാനിയയിൽ നേരിട്ട് പങ്കെടുക്കാൻ സ്കോളർഷിപ്പുകൾക്ക് ഇപ്പോൾ അപേക്ഷിക്കാം.. 🗓️ അപേക്ഷാ ഫോം: സെപ്റ്റംബർ 10 – ഒക്ടോബർ 31, 2025 വരെ തുറന്നിരിക്കും. കൂടുതൽ വിവരങ്ങൾ ഈ താൾ സന്ദർശിക്കുക: https://wikimania.wikimedia.org/wiki/2026:Scholarships - [[User:Gnoeee|<span style="color:#990000">❙❚❚</span><span style="color:#339966">❙❙</span><span style="color:#000"> ജിനോയ് </span><span style="color:#006699">❚❙❚</span><span style="color:#339966">❙❙</span>]] [[User talk:Gnoeee|✉]] 14:26, 29 സെപ്റ്റംബർ 2025 (UTC) ==മലയാളം വിക്കിപീഡിയ ജന്മദിനാഘോഷം 2025== വിക്കികോൺഫറൻസ് കേരളയോടനുബന്ധിച്ച് മലയാളം വിക്കിപീഡിയയുടെ 23-ാം ജന്മദിനാഘോഷം സംഘടിപ്പിക്കുന്നു. വിശദവിവരങ്ങൾ [[:meta:Event:Malayalam Wikipedia 23rd Birthday Celebration|മെറ്റാ താളിൽ]] ലഭ്യമാണ്. ഇതുമായി ബന്ധപ്പെട്ട് സ്കോളർഷിപ്പ് ക്ഷണിച്ചിട്ടുണ്ട്. [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSfUXAe-o7hu5sx0mbaSwkuUPqoExpd6VwlPthkojjy6bHLrKA/viewform?usp=dialog സ്കോളർഷിപ്പ് ഫോം ഇവിടെ] അപേക്ഷാ ഫോം സ്വീകരിക്കുന്ന അവസാനതീയ്യതി 10 ഡിസംബർ 2025 ആണ്. --[[ഉപയോക്താവ്:Ranjithsiji|<span style="color:green;font-size:13px;">രൺജിത്ത് സിജി </span>{Ranjithsiji}]][[ഉപയോക്താവിന്റെ സംവാദം:Ranjithsiji|<span style="color:green;font-size:20px; font-weight:bold;" title="സംവാദം"> ✉</span>]] 10:41, 27 നവംബർ 2025 (UTC) ==വിക്കിമീഡിയൻസ് ഓഫ് കേരള 2024-25 പ്രവർത്തനറിപ്പോർട്ട്== വിക്കിമീഡിയൻസ് ഓഫ് കേരള യൂസർ ഗ്രൂപ്പിന്റെ 2024-25 പ്രവർത്തനറിപ്പോർട്ടിന്റെ [[:meta:Wikimedians of Kerala/Annual Report 2024-25|കരട് രൂപം]] തയ്യാറാക്കിയിട്ടുണ്ട്. ഈ കരട് വായിച്ചുനോക്കാനും അഭിപ്രായങ്ങൾ അറിയിക്കാനും ഇതിൽ ഏതെങ്കിലും പദ്ധതികളെപ്പറ്റിയുള്ള വിവരം വിട്ടുപോയിട്ടുണ്ടെങ്കിൽ അറിയിക്കാനും താത്പര്യപ്പെടുന്നു. എത്രയും വേഗം റിപ്പോർട്ട് പ്രസിദ്ധീകരിക്കേണ്ടതിനാൽ ഈ കാര്യം ഗൗരവത്തിലെടുക്കാനും അഭ്യർത്ഥിക്കുന്നു. --[[ഉപയോക്താവ്:Ranjithsiji|<span style="color:green;font-size:13px;">രൺജിത്ത് സിജി </span>{Ranjithsiji}]][[ഉപയോക്താവിന്റെ സംവാദം:Ranjithsiji|<span style="color:green;font-size:20px; font-weight:bold;" title="സംവാദം"> ✉</span>]] 14:47, 29 നവംബർ 2025 (UTC) == [[ഇന്ത്യയിലെ ന്യൂനപക്ഷ പ്രീണനം]] == ദയവായി ഈ ലേഖനം മെച്ചപ്പെടുത്തുകയും ഇത് ഇല്ലാതാക്കുന്നത് ഒഴിവാക്കാൻ സഹായിക്കുകയും ചെയ്യുക.-[[ഉപയോക്താവ്:Baangla|Baangla]] ([[ഉപയോക്താവിന്റെ സംവാദം:Baangla|സംവാദം]]) 17:07, 5 മാർച്ച് 2026 (UTC) == വിക്കികോൺഫറൻസ് ഇന്ത്യ 2026-ലേക്കുള്ള സ്കോളർഷിപ്പ് അപേക്ഷകൾ ക്ഷണിക്കുന്നു == എല്ലാവർക്കും നമസ്കാരം, വിക്കികോൺഫറൻസ് ഇന്ത്യ 2026-ൽ പങ്കെടുക്കുന്നതിനുള്ള സ്കോളർഷിപ്പ് അപേക്ഷകൾ ഇപ്പോൾ സമർപ്പിക്കാവുന്നതാണ്. 2026 സെപ്റ്റംബർ 4 മുതൽ 6 വരെ നമ്മുടെ കൊച്ചിയിലാണ് കോൺഫറൻസ് നടക്കുന്നത്. ഇന്ത്യയിലെയും ദക്ഷിണേഷ്യയിലെയും മറ്റ് രാജ്യങ്ങളിലെയും വിക്കിപീഡിയർ, കമ്മ്യൂണിറ്റി സംഘാടകർ, മറ്റ് സംഭാവനകൾ നൽകുന്നവർ എന്നിവർ ഒത്തുചേരുന്ന വേദിയാണ് വിക്കികോൺഫറൻസ് ഇന്ത്യ. സ്വതന്ത്ര വിജ്ഞാന പ്രസ്ഥാനത്തെ ശക്തിപ്പെടുത്തുന്നതിനും അനുഭവങ്ങൾ പങ്കുവെക്കുന്നതിനും സഹകരിച്ച് പ്രവർത്തിക്കുന്നതിനുമുള്ള ഒരിടമാണിത്. വിക്കിമീഡിയ സംരംഭങ്ങളിൽ സജീവമായി ഇടപെടുന്നവർക്കും കൂട്ടായ്മ പ്രവർത്തനങ്ങളിൽ പങ്കാളികളാകുന്നവർക്കും സ്കോളർഷിപ്പിനായി അപേക്ഷിക്കാവുന്നതാണ്. വിശദമായ അറിയിപ്പ് ഇവിടെ വായിക്കാം. 🙂 '''അപേക്ഷിക്കേണ്ട അവസാന തീയതി:''' 15 ഏപ്രിൽ 2026, 11:59 p.m. IST '''അപേക്ഷിക്കാനുള്ള ലിങ്ക്:''' https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdA3rR9xX_k31dzJrjM5MTDNYNUIRcAB45S4TflsYCbGJNrzg/viewform '''കൂടുതൽ വിവരങ്ങൾക്ക്:''' [[metawiki:WikiConference_India_2026/Scholarship|മെറ്റാ വിക്കി താൾ]] സന്ദർശിക്കുക ഈ അറിയിപ്പ് നിങ്ങളുടെ കൂട്ടായ്മയിലെ മറ്റുള്ളവരുമായും പങ്കുവെക്കുമല്ലോ. നന്ദി, '''വിക്കികോൺഫറൻസ് ഇന്ത്യ 2026 സംഘാടക സമിതി''' -[[User:Gnoeee|<span style="color:#990000">❙❚❚</span><span style="color:#339966">❙❙</span><span style="color:#000"> ജിനോയ് </span><span style="color:#006699">❚❙❚</span><span style="color:#339966">❙❙</span>]] [[User talk:Gnoeee|✉]] 21:09, 28 മാർച്ച് 2026 (UTC) gp3jo2fhc05o0k6s7k2fc136g17wfdy 0 13004 4610629 4570281 2026-03-29T09:49:51Z InternetArchiveBot 146798 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 4610629 wikitext text/x-wiki {{prettyurl|Dark matter}} {{Physical cosmology|comp/struct}} {{Beyond the Standard Model|expanded=Evidence}} [[പ്രപഞ്ചം|പ്രപഞ്ചത്തിൽ]] കാണാനും തൊടാനും കഴിയാത്ത രീതിയിൽ നിലനിൽക്കുന്ന [[ദ്രവ്യം|ദ്രവ്യത്തെയാണ്]] '''തമോദ്രവ്യം''' (Dark Matter) എന്ന പദം കൊണ്ട് ഉദ്ദേശിക്കുന്നത്. [[താരാപഥം|താരാപഥങ്ങളുടെ]] ഉൽപ്പത്തിയേയും വികാസത്തെയും കുറിച്ചുള്ള അന്വേഷണമാണ് ‘കാണാദ്രവ്യം’ എന്ന സങ്കല്പത്തിലേക്ക് ശാസ്ത്ര ലോകത്തെ നയിച്ചത്. പഠനവിധേയമാക്കിയ ഓരോ നക്ഷത്ര സമൂഹത്തിന്റെയും ഭാ‍രം അവയിലെ നക്ഷത്രങ്ങൾ ചേർന്നുള്ള ആകെ ഭാ‍രത്തിലും എത്രയോ ഏറെയാണെന്ന് 1937-ൽ [[ഫ്രിറ്റ്സ് സ്വിക്കി]] എന്ന ശാസ്ത്രജ്ഞൻ കണ്ടെത്തിയിരുന്നു. പ്രപഞ്ചത്തിലെ ആകെ ദ്രവ്യത്തിന്റെ ഏതാണ്ട് 80 ശതമാനവും ആകെ ഊർജസാന്ദ്രതയുടെ 25 ശതമാനവും തമോദ്രവ്യം ആണെന്നു കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു.<ref name="CERN Dark Matter">{{cite web |url=http://home.cern/about/physics/dark-matter |title=Dark Matter |website=CERN Physics |date=20 January 2012}}</ref> [[Baryon | ബാരിയോണിക്]] അല്ലാത്ത, ഇതുവരെ കണ്ടുപിടിയ്ക്കപ്പെട്ടിട്ടില്ലാത്ത സാങ്കല്പികകണത്താൽ ആണ് ഇതിന്റെ നിർമിതി എന്നാണ് നിലവിലുള്ള അനുമാനം. തമോദ്രവ്യത്തെ ഇതുവരെ നേരിട്ട് നിരീക്ഷിച്ചിട്ടെല്ലെങ്കിലും [[galaxy | താരാപഥങ്ങളുടെ]] ചലനങ്ങളിലുള്ള പല പ്രത്യേകതകളും ഇതിന്റെ സാന്നിധ്യം ഇല്ലാതെ വിശദീകരിയ്ക്കാൻ ബുദ്ധിമുട്ടാണ്. അതിനാൽ [[universe | പ്രപഞ്ചത്തിലാകമാനം]] തമോദ്രവ്യം കാണപ്പെടുന്നു എന്നും പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ ഉല്പത്തിയ്ക്കും വികാസത്തിനും ഇത് സാരമായ പങ്കു വഹിയ്ക്കുന്നുണ്ടെന്നും ശാസ്ത്രകാരന്മാർ വിശ്വസിയ്ക്കുന്നു. [[Electromagnetic radiation | വൈദ്യുതകാന്തികതരംഗങ്ങളുമായി]] പ്രതിപ്രവർത്തിയ്ക്കാത്തതിനാൽ ഇവയുപയോഗിച്ചുള്ള [[Electromagnetic spectrum | സ്പെക്ട്രം]] നിർമ്മിച്ചാലും തമോദ്രവ്യം അദൃശ്യമായി തുടരുന്നു. അതിനാൽ ഇതിനെക്കുറിച്ച് പഠിയ്ക്കാൻ വളരെ ബുദ്ധിമുട്ടാണ്. [[പ്രപഞ്ചം|പ്രപഞ്ചത്തിലെ]] പല [[താരാപഥം|താരാപഥങ്ങളിലും]] ആവശ്യത്തിന് തമോദ്രവ്യം ഇല്ലെങ്കിൽ അവയിലെ നക്ഷത്രങ്ങൾ കേന്ദ്രത്തെ ചുറ്റി സഞ്ചരിയ്ക്കാതെ അകന്നു പോയേനെ. പല താരാപഥങ്ങളും രൂപം കൊള്ളുകപോലും ഇല്ലായിരുന്നു.<ref name="Siegfried">{{Cite news |last=Siegfried |first=T. |date=5 July 1999 |title=Hidden Space Dimensions May Permit Parallel Universes, Explain Cosmic Mysteries |url=http://www.physics.ucdavis.edu/~kaloper/siegfr.txt |work=[[The Dallas Morning News]] |access-date=2018-05-20 |archive-date=2015-02-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150221072439/http://www.physics.ucdavis.edu/~kaloper/siegfr.txt |url-status=dead }}</ref> [[gravitational lensing | ഗ്രാവിറ്റേഷണൽ ലെൻസിങിന്റെ]] നിരീക്ഷണങ്ങളാണ് തമോദ്രവ്യത്തിന്റെ സാന്നിധ്യം കാണിയ്ക്കുന്ന മറ്റൊരു തെളിവ്.<ref name="Trimble 1987">{{cite journal |last=Trimble |first=V. |date=1987 |title=Existence and nature of dark matter in the universe |url=https://archive.org/details/sim_annual-review-of-astronomy-and-astrophysics_1987_25/page/425 |journal=[[Annual Review of Astronomy and Astrophysics]] |volume=25 |pages=425–472 |bibcode=1987ARA&A..25..425T |doi=10.1146/annurev.aa.25.090187.002233}}</ref> പ്രപഞ്ചത്തിലെ [[Cosmic microwave background radiation | പശ്ചാത്തലവികിരണം]], [[observable universe | ദൃശ്യപ്രപഞ്ചത്തിന്റെ]] ഘടനയെക്കുറിച്ചുള്ള നിരീക്ഷണങ്ങൾ, ഗാലക്സികളുടെ രൂപീകരണവും പരിണാമവും, ഗാലക്സികളുടെ കൂട്ടിമുട്ടലുകൾ<ref>{{cite web |url=https://arstechnica.com/science/2017/02/a-history-of-dark-matter |title=A history of dark matter |website=ArsTechnica |date=2 മാർച്ച് 2017}}</ref>, [[galaxy cluster | താരാപഥവ്യൂഹങ്ങൾക്കുള്ളിലെ]] താരാപഥങ്ങളുടെ ചലനങ്ങൾ തുടങ്ങിയവയൊക്കെ തമോദ്രവ്യത്തിന്റെ സാന്നിധ്യം വെളിവാക്കുന്ന മറ്റു തെളിവുകളാണ്. [[cosmology | പ്രപഞ്ചവിജ്ഞാനീയത്തിന്റെ]] [[Lambda-CDM model | ലാംഡ-സി.ഡി.എം മാതൃകയിൽ]] പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ ആകെ പിണ്ഡ-ഊർജ പരിമാണത്തിൽ 4.9% സാധാരണ ദ്രവ്യവും([[Baryon#Baryonic matter|ബാരിയോണിക് മാറ്റർ]]), 26.8% തമോദ്രവ്യവും ബാക്കി 68.3% [[Dark Energy | തമോ ഊർജവും]] ആണ്.<ref name="NASA Planck Mission">{{cite web |url=http://www.nasa.gov/mission_pages/planck/news/planck20130321.html |title=Planck Mission Brings Universe Into Sharp Focus |website=NASA Mission Pages |date=21 March 2013 |access-date=2018-05-20 |archive-date=2020-11-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201112001039/http://www.nasa.gov/mission_pages/planck/news/planck20130321.html |url-status=dead }}</ref><ref name="NASA Science Dark Matter">{{cite web |url=https://science.nasa.gov/astrophysics/focus-areas/what-is-dark-energy/ |title=Dark Energy, Dark Matter |website=NASA Science: Astrophysics |date=5 June 2015}}</ref><ref name="planck_overview">{{cite journal |first1=P. A. R. |last1=Ade |first2=N. |last2=Aghanim |first3=C. |last3=Armitage-Caplan |last4=(Planck Collaboration) |title=Planck 2013 results. I. Overview of products and scientific results&nbsp;– Table 9 |journal=[[Astronomy and Astrophysics]] |volume=1303 |page=5062 |url=http://www.cosmos.esa.int/web/planck/publications |date=22 March 2013 |arxiv=1303.5062 |bibcode=2014A&A...571A...1P |doi=10.1051/0004-6361/201321529 |display-authors=etal}}</ref><ref name="wmap7parameters(a)">{{cite web |title=First Planck results: the Universe is still weird and interesting |url=https://arstechnica.com/science/2013/03/first-planck-results-the-universe-is-still-weird-and-interesting/ |author=Francis, Matthew |date=22 March 2013 |work=Arstechnica}}</ref> അതായത് തമോദ്രവ്യം ആകെ ദ്രവ്യത്തിന്റെ 84.5% ത്തോളം വരും.<ref group="note">തമോ ഊർജ്ജത്തെ ദ്രവ്യമായി കണക്കാക്കാത്തതുകൊണ്ട് ഇത് കണക്കുകൂട്ടിയാൽ : 26.8/(4.9 + 26.8)=0.845</ref> തമോദ്രവ്യം ഇതുവരെ നേരിട്ട് നിരീക്ഷിയ്ക്കാൻ സാധിയ്ക്കാത്തതിനാൽ ഇത് ബാരിയോണിക് ദ്രവ്യവുമായും വൈദ്യുതകാന്തികവികിരണങ്ങളുമായും പ്രതിപ്രവർത്തനത്തിൽ ഏർപ്പെടുന്നില്ലെന്നുവേണം കരുതാൻ. വീക്ക്ലി ഇന്ററാക്ടിങ് മാസ്സിവ് പാർട്ടിക്കിൾസ് (WIMPs) എന്ന സാങ്കല്പിക കണം ആകണം തമോദ്രവ്യത്തിന്റെ അടിസ്ഥാന ബിൽഡിംഗ് ബ്ലോക്ക് എന്നു കരുതപ്പെടുന്നു.<ref name="Copi 1995">{{cite journal |last1=Copi |first1=C. J. |last2=Schramm |first2=D. N. |last3=Turner |first3=M. S. |date=1995 |title=Big-Bang Nucleosynthesis and the Baryon Density of the Universe |url=https://archive.org/details/sim_science_1995-01-13_267_5195/page/192 |journal=[[Science (journal)|Science]] |volume=267 |issue=5195 |pages=192–199 |arxiv=astro-ph/9407006 |bibcode=1995Sci...267..192C |doi=10.1126/science.7809624 |pmid=7809624}}</ref> ഇതിനെ കണ്ടെത്താനുള്ള നിരവധി പരീക്ഷണങ്ങൾ നടത്തിയിട്ടും ഇതുവരെ ഇത്തരം കണങ്ങളെ തിരിച്ചറിയാൻ സാധിച്ചിട്ടില്ല.<ref name="bertone hooper silk">{{cite journal |last1=Bertone |first1=G. |last2=Hooper |first2=D. |last3=Silk |first3=J. |date=2005 |title=Particle dark matter: Evidence, candidates and constraints |journal=[[Physics Reports]] |volume=405 |issue=5–6 |pages=279–390 |arxiv=hep-ph/0404175 |bibcode=2005PhR...405..279B |doi=10.1016/j.physrep.2004.08.031}}</ref> പ്രപഞ്ചത്തിൽ കാണുന്ന തമോദ്രവ്യത്തെ അതിന്റെ 'വേഗത'(കൂടുതൽ കൃത്യമായി പറഞ്ഞാൽ അതിന്റെ ഫ്രീ സ്ട്രീമിംഗ് സ്ട്രെങ്ത്) അനുസരിച്ച് തണുത്തത്, ഊഷ്മളം, ചൂടുള്ളത് എന്നിങ്ങനെ പലതായി വിഭജിയ്ക്കാം. ഇപ്പോഴത്തെ കണക്കുകൂട്ടൽ പ്രകാരം തണുത്ത തമോദ്രവ്യം ആണ് പ്രധാനമായും പ്രപഞ്ചത്തിൽ ഉള്ളത്.<ref>{{Cite journal |first1=N. |last1=Vittorio |author2=J. Silk |date=1984 |journal=Astrophysical Journal Letters |volume=285 |pages=L39–L43 |title=Fine-scale anisotropy of the cosmic microwave background in a universe dominated by cold dark matter |doi=10.1086/184361 |bibcode=1984ApJ...285L..39V}}</ref><ref>{{Cite journal |first1=Masayuki |last1=Umemura |author2=Satoru Ikeuchi |title=Formation of Subgalactic Objects within Two-Component Dark Matter |url=https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_1985-12-15_299_2/page/n18 |date=1985 |journal=Astrophysical Journal |volume=299 |pages=583–592 |doi=10.1086/163726 |bibcode=1985ApJ...299..583U}}</ref> തമോദ്രവ്യത്തിന്റെ [[പരികല്പന]] പൊതുവെ ശാസ്ത്രസമൂഹത്തിന് സ്വീകാര്യമാണെങ്കിലും ചില [[Astrophysics | ജ്യോതിർഭൗതിക]] ശാസ്ത്രജ്ഞർ<ref>{{Cite journal |last1=Kroupa |first1=P. |display-authors=etal |date=2010 |title=Local-Group tests of dark-matter Concordance Cosmology: Towards a new paradigm for structure formation |journal=[[Astronomy and Astrophysics]] |volume=523 |pages=32–54 |arxiv=1006.1647 |bibcode=2010A&A...523A..32K |doi=10.1051/0004-6361/201014892}}</ref> വിശ്വസിയ്ക്കുന്നത് തമോദ്രവ്യത്തിന്റെ നിലനിൽപ്പ് അത് ഏതു ഭൗതികപ്രശ്നങ്ങൾക്ക് പരിഹാരമായി നിർദ്ദേശിയ്ക്കപ്പെട്ടോ അവയെല്ലാത്തിനേയും പൂർണമായി വിശദീകരിയ്ക്കുന്നില്ല എന്നാണ്.<ref name="physicsworldcorrelation">{{cite news|last=Cooper|first=Keith |authorlink=Keith Cooper| title=Correlation between galaxy rotation and visible matter puzzles astronomers| url=http://physicsworld.com/cws/article/news/2016/oct/07/correlation-between-galaxy-rotation-and-visible-matter-puzzles-astronomers}}</ref> പുതിയ ഒരു തരം ദ്രവ്യത്തിന്റെ പരികല്പന കൊണ്ടുവരുന്നതിന് പകരം നിലവിലുള്ള ഗുരുത്വാകർഷണസിദ്ധാന്തങ്ങൾ ([[സാമാന്യ ആപേക്ഷികതാസിദ്ധാന്തം]]) മെച്ചപ്പെടുത്തിയെടുക്കണം എന്നാണിവർ വാദിയ്ക്കുന്നത്. ഇങ്ങനെ വ്യത്യാസപ്പെടുത്തിയെടുത്ത പുതിയ സിദ്ധാന്തങ്ങൾ ആണ് [[Modified Newtonian dynamics|മോഡിഫൈഡ് ന്യൂട്ടോണിയൻ ഡയനാമിൿസ്(MOND)]], [[Tensor–vector–scalar gravity| ടെൻസർ-വെക്റ്റർ-സ്കാലർ ഗ്രാവിറ്റി(TeVeS)]], [[entropic gravity | എൻട്രോപ്പിക് ഗ്രാവിറ്റി]] തുടങ്ങിയവ. ഈ തിയറികൾ പുതിയ തരം കണികകകളോ ദ്രവ്യമോ ഒന്നും കൂടാതെ നിലവിലുള്ള നിരീക്ഷണങ്ങൾ വിശദീകരിയ്ക്കാൻ ശ്രമിയ്ക്കുന്നുണ്ട്.<ref name="Angus">{{cite journal |last=Angus |first=G. |date=2013 |title=Cosmological simulations in MOND: the cluster scale halo mass function with light sterile neutrinos |journal=[[Monthly Notices of the Royal Astronomical Society]] |volume=436 |pages=202–211 |bibcode=2013MNRAS.436..202A |doi=10.1093/mnras/stt1564 |arxiv=1309.6094}}</ref> പക്ഷേ അവയ്ക്കും പലവിധം പരിമിതികൾ ഉണ്ട്. ==ചരിത്രം == ദൃഷ്ടിയ്ക്കും ശാസ്ത്രോപകരണങ്ങൾക്കും ദൃശ്യമാവാത്ത, എന്നാൽ മറ്റു വസ്തുക്കളിൽ ഗുരുത്വാകർഷണ സ്വാധീനം ചെലുത്തുന്ന വസ്തുക്കളെക്കുറിച്ചുള്ള ആശയത്തിന് വളരെ പഴക്കമുണ്ട്.<ref>{{cite journal|last1=de Swart|first1=J. G.|last2=Bertone|first2=G.|last3=van Dongen|first3=J.|title=How dark matter came to matter|journal=Nature Astronomy|date=2017|volume=1|issue=59|pages=0059|doi=10.1038/s41550-017-0059|url=http://www.nature.com/articles/s41550-017-0059|arxiv = 1703.00013 |bibcode = 2017NatAs...1E..59D }}</ref> 1884 ൽ [[William Thomson, 1st Baron Kelvin | ലോർഡ് കെൽ‌വിൻ]] [[ആകാശഗംഗ | ആകാശഗംഗയെ]] ഒരു വാതകമായി ഉപമിച്ച് നടത്തിയ ചില പഠനങ്ങൾക്ക് ശേഷം ഇത്തരം കാണാദ്രവ്യങ്ങളെക്കുറിച്ച് ഒരു ആശയം മുന്നോട്ടു വെച്ചിരുന്നു.<ref>{{Cite web |url=http://www.science-site.net/darkmatter.htm |title=ആർക്കൈവ് പകർപ്പ് |access-date=2018-05-31 |archive-date=2018-11-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181124002232/http://www.science-site.net/darkmatter.htm |url-status=dead }}</ref> 1901 ൽ പ്രസിദ്ധീകരിയ്ക്കപ്പെട്ട ഈ പഠനത്തിൽ താരാപഥത്തിന്റെ പിണ്ഡം കണക്കാക്കിയ അദ്ദേഹം ഇത് കാണാവുന്ന നക്ഷത്രങ്ങളുടെ പിണ്ഡവുമായി ഒത്തുനോക്കുമ്പോൾ ചേർന്നു പോകുന്നില്ല എന്നു കണ്ടെത്തി. അതിനാൽ ഇതിനെ പരിഹരിയ്ക്കാനായി ഇത്തരം ധാരാളം അദൃശ്യമായ വസ്തുക്കൾ ഉണ്ടാകണം എന്ന നിഗമനത്തിലെത്തി.<ref name="HistoryBertone">{{cite arXiv |last1=Bertone |first1=Gianfranco|last2=Hooper |first2=Dan |date=2016 |title=A History of Dark Matter |eprint=1605.04909|class=astro-ph.CO}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.de/books?id=QfvFCgAAQBAJ&pg=PA20&lpg=PA20&dq=history+of+dark+matter+lord+kelvin&source=bl&ots=vgIDMBiM3D&sig=GF4YP02icoU0OX1PIo4uUOVelVs&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjWzvuo1bDbAhWHORQKHVc4AHo4ChDoAQhMMAo#v=onepage&q=history%20of%20dark%20matter%20lord%20kelvin&f=false|title=Light/dark Universe, The: Light From Galaxies, Dark Matter And Dark Energy|last1=Wesson|first1=Paul S.|last2=Overduin|first2=James M|publisher=World Scientific Publishing Co. Ltd.|year=2008|isbn=981-283-441-9|location=Singapore|pages=20|access-date=31 May 2018}}</ref><ref name="CERNCourier">{{cite web |url=http://cerncourier.com/cws/article/cern/68432 |title=How dark matter became a particle |website=CERN Courier |date=13 April 2017 |access-date=2018-05-31 |archive-date=2018-06-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180604074542/http://cerncourier.com/cws/article/cern/68432 |url-status=dead }}</ref> 1906 ൽ [[Henri Poincaré | ഹെൻറി പോയിൻകാരെ]] "ദി മിൽകിവേ ആൻഡ് ദി തിയറി ഓഫ് ഗ്യാസസ്" എന്ന തന്റെ പ്രബന്ധത്തിൽ കെൽവിന്റെ പഠനത്തെ പരാമർശിയ്ക്കുന്നുണ്ട്.<ref name=":1">{{Cite news|url=https://arstechnica.com/science/2017/02/a-history-of-dark-matter/|title=A history of dark matter|newspaper=Ars Technica|access-date=1 June 2018|language=en-us}}</ref><ref name="CERNCourier"/> എന്നാൽ നക്ഷത്രങ്ങളുടെ വേഗതയെ അടിസ്ഥാനപ്പെടുത്തിയുള്ള പഠനങ്ങൾക്ക് ശേഷം അദൃശ്യമായ ദ്രവ്യത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ആശയം ആദ്യം നിർദ്ദേശിച്ചത് 1922 ൽ ഡച്ച് ജ്യോതിഃശ്ശാസ്ത്രജ്ഞനായ [[Jacobus Kapteyn | ജാകോബസ് കാപ്റ്റെയിൻ]] ആണ്.<ref>{{Cite journal |title=First attempt at a theory of the arrangement and motion of the sidereal system |url=https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_1922-05_55_4/page/302 |first=Jacobus Cornelius |last=Kapteyn |authorlink=Jacobus Kapteyn |journal=Astrophysical Journal |volume=55 |pages=302–327 |year=1922 |quote=It is incidentally suggested that when the theory is perfected it may be possible to determine ''the amount of dark matter'' from its gravitational effect. |bibcode=1922ApJ....55..302K |doi=10.1086/142670}} (emphasis in original)</ref><ref name="Patras2014">{{cite conference |title=Status of the Axion Dark-Matter Experiment (ADMX) |first=Leslie J |last=Rosenberg |url=http://indico.cern.ch/event/300768/session/0/contribution/30/attachments/566901/780884/Rosenberg-Patras_30jun14.pdf |date=30 June 2014 |page=2 |conference=10th PATRAS Workshop on Axions, WIMPs and WISPs |conference-url=http://axion-wimp2014.desy.de}}</ref> 1932 ൽ മറ്റൊരു ഡച്ച് ജ്യോതിഃശ്ശാസ്ത്രജ്ഞനായ [[Jan Oort | ജാൻ ഊർട്]] [[Local Group|ലോക്കൽ ഗ്രൂപ്പിലെ]] താരാപഥങ്ങളിലെ നക്ഷത്രങ്ങളുടെ ചലനങ്ങളിൽ നിന്നും വീണ്ടും ഇതേ നിഗമനത്തിലെത്തി.<ref name="Patras2014" /><ref>Oort, J.H. (1932) "The force exerted by the stellar system in the direction perpendicular to the galactic plane and some related problems", ''Bulletin of the Astronomical Institutes of the Netherlands'', '''6''': 249–287.</ref><ref>{{cite web |title=The Hidden Lives of Galaxies: Hidden Mass |work=Imagine the Universe! |url=http://imagine.gsfc.nasa.gov/teachers/galaxies/imagine/hidden_mass.html |publisher=[[NASA]]/[[GSFC]]}}</ref> എന്നാൽ പിന്നീട് അദ്ദേഹത്തിന്റെ അളവുകൾ തെറ്റാണെന്ന് സ്ഥിരീകരിയ്ക്കപ്പെട്ടു.<ref>{{cite journal |last1=Kuijken |first1=K. |last2=Gilmore |first2=G. |date=July 1989 |journal=[[Monthly Notices of the Royal Astronomical Society]] |volume=239 |issue=2 |pages=651–664 |bibcode=1989MNRAS.239..651K |title=The Mass Distribution in the Galactic Disc – Part III – the Local Volume Mass Density |doi=10.1093/mnras/239.2.651 |url=http://mnras.oxfordjournals.org/content/239/2/605.full.pdf}}</ref> 1933 ൽ സ്വിസ് ശാസ്ത്രജ്ഞനായ [[Fritz Zwicky | ഫ്രിറ്റ്സ് സ്വിക്കിയും]] [[ഗ്യാലക്സി ക്ലസ്റ്റർ | താരാപഥസമൂഹങ്ങളെക്കുറിച്ച്]] പഠിച്ച് സമാനമായ ഒരു നിഗമനത്തിൽ എത്തിയിരുന്നു.<ref>{{Cite journal |last=Zwicky |first=F. |authorlink=Fritz Zwicky |date=1933 |title=Die Rotverschiebung von extragalaktischen Nebeln |journal=[[Helvetica Physica Acta]] |volume=6 |pages=110–127 |bibcode=1933AcHPh...6..110Z}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Zwicky |first=F. |authorlink=Fritz Zwicky |title=On the Masses of Nebulae and of Clusters of Nebulae |url=https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_1937-10_86_3/page/217 |date=1937 |journal=[[The Astrophysical Journal]] |volume=86 |page=217 |bibcode=1937ApJ....86..217Z |doi=10.1086/143864}}</ref><ref>{{Citation |last=Zwicky |first=F. |bibcode=1933AcHPh...6..110Z |title=Die Rotverschiebung von extragalaktischen Nebeln |date=1933 |journal=Helvetica Physica Acta |volume=6 |pages=110–127}} See also {{Citation |last=Zwicky |first=F. |bibcode=1937ApJ....86..217Z |title=On the Masses of Nebulae and of Clusters of Nebulae |date=1937 |journal=Astrophysical Journal |volume=86 |page=217 |doi=10.1086/143864}}</ref> ഇത്തരം സമൂഹങ്ങളിലെ താരാപഥങ്ങളുടെ വേഗതയെപ്പറ്റി പഠിച്ച അദ്ദേഹം ഈ താരാപഥങ്ങളുടെ പ്രകാശത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ അവയുടെ പിണ്ഡം കണക്കാക്കിയാൽ ഇത്തരം ഉയർന്ന വേഗത സാധ്യമല്ല എന്ന് കണ്ടെത്തി. ഇതിനെ തരണം ചെയ്യാനായി അദ്ദേഹം ''ഡുൻക്ൽ മാറ്റെറീ'' (''dunkle Materie'' / ''dark matter'') എന്നൊരു അദൃശ്യദ്രവ്യത്തിന്റെ ആശയം കൊണ്ടുവന്നു. തമോദ്രവ്യം എന്ന ആശയത്തിന്റെ ആദ്യ ഔദ്യോഗിക ഉപയോഗം ഇതാണെന്ന് കണക്കാക്കുന്നു.<ref name="autogenerated1">Some details of Zwicky's calculation and of more modern values are given in {{Citation |first=M. |last=Richmond |title=Using the virial theorem: the mass of a cluster of galaxies |url=http://spiff.rit.edu/classes/phys440/lectures/gal_clus/gal_clus.html |accessdate=31 മെയ് 2018}}</ref> എന്നാൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഇത്തരം ദ്രവ്യത്തിന്റെ അളവിനെപ്പറ്റിയുള്ള കണക്കുകൾ വളരെ കൂടുതൽ ആണെന്ന് പിന്നീട് തെളിഞ്ഞു.<ref>{{cite book|first=Katherine |last=Freese|title=The Cosmic Cocktail: Three Parts Dark Matter|url={{google books |plainurl=y |id=c2B8AgAAQBAJ}}|date=4 May 2014|publisher=Princeton University Press|isbn=978-1-4008-5007-5}}</ref> താരാപഥങ്ങളിലെ നക്ഷത്രങ്ങളുടെ പ്രവേഗങ്ങളുടെ വിതരണത്തെപ്പറ്റി പഠിച്ച്‌ 1939 ൽ ഹോറസ് ബാബോക് താരാപഥങ്ങളുടെ പ്രകാശവും പിണ്ഡവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധത്തിൽ ചില അപാകതകൾ കണ്ടെത്തിയതാണ് ഇതിന്റെ ചരിത്രത്തിലെ മറ്റൊരു നാഴികക്കല്ല്. എന്നാൽ താരാപഥത്തിന്റെ ഉള്ളിൽ തന്നെ പ്രകാശം വിസരിച്ചു പോകുന്നതിനാലാകാം ഈ വ്യത്യാസം എന്ന് അദ്ദേഹം കരുതി. തമോദ്രവ്യത്തിന്റെ സാധ്യത അദ്ദേഹം പരിഗണിച്ചില്ല.<ref name=":0">Babcock, H, 1939, "[http://ads.nao.ac.jp/cgi-bin/nph-iarticle_query?1939LicOB..19...41B&amp;data_type=PDF_HIGH&amp;whole_paper=YES&amp;type=PRINTER&amp;filetype=.pdf The rotation of the Andromeda Nebula] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200705231311/http://ads.nao.ac.jp/cgi-bin/nph-iarticle_query?1939LicOB..19...41B&data_type=PDF_HIGH&whole_paper=YES&type=PRINTER&filetype=.pdf |date=2020-07-05 }}", Lick Observatory bulletin; no. 498</ref><ref>{{cite web |title=The Hidden Lives of Galaxies: Hidden Mass |work=Imagine the Universe! |url=http://www.nasonline.org/publications/biographical-memoirs/memoir-pdfs/babcock-horace-w.pdf |publisher=[[NASA]]|quote="The rotation curve produced by this work (a plot of line-of-sight velocity derived from the optical Doppler effect versus angular position along the major axis of the galaxy) did not decline outside the galaxy’s luminous bulk. Rather, it continued to rise to the outer angular limits of Horace’s observations. This behavior was contrary to the expectations for Keplerian motion about a central gravitating body (in which velocity decreases inversely as the square root of distance from the center of the system). "}}</ref><ref>{{cite book|first=Robert H. |last=Sanders|title=The Dark Matter Problem: A Historical Perspective|url={{google books |plainurl=y |id=RpuAoqS0WQIC}}|date=2010|publisher=Cambridge University Press|pages=16|isbn=978-0-521-11301-4}}</ref> === 1970 കൾ === [[Vera Rubin | വേര റൂബിനും]] [[Kent Ford (astronomer)|കെന്റ് ഫോർഡും]] 1960 കളിലും 70 കളിലും താരാപഥങ്ങളിലെ നക്ഷത്രങ്ങളുടെ പ്രവേഗത്തിന്റെ വിതരണത്തെക്കുറിച്ചു നടത്തിയ വിശദമായ പഠനങ്ങൾ നേരത്തെ കണ്ട അപാകതകൾക്ക് വ്യക്തമായ തെളിവുകൾ നൽകി.<ref name="NYT-20161227">{{cite news |last=Overbye |first=Dennis |authorlink=Dennis Overbye |title=Vera Rubin, 88, Dies; Opened Doors in Astronomy, and for Women |url=https://www.nytimes.com/2016/12/27/science/vera-rubin-astronomist-who-made-the-case-for-dark-matter-dies-at-88.html |date=December 27, 2016 |work=[[New York Times]] |accessdate=1 June 2018 }}</ref><ref>[http://www.darkmatterphysics.com/Galactic-rotation-curves-of-spiral-galaxies.htm First observational evidence of dark matter] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130625183052/http://www.darkmatterphysics.com/Galactic-rotation-curves-of-spiral-galaxies.htm |date=2013-06-25 }}. Darkmatterphysics.com. Retrieved 6 August 2013.</ref><ref name="Rubin1970" /> ആധുനികമായ ഒരു [[spectrograph|സ്‌പെക്ട്രോഗ്രാഫ്]] ഉപയോഗിച്ച് റൂബിൻ സർപ്പിളാകൃതിയിലുള്ള താരാപഥങ്ങളുടെ അരികുകളിലുള്ള നക്ഷത്രങ്ങളുടെ വേഗതകളുടെ വിശദമായ പഠനം നടത്തി.<ref name="Rubin1970">{{Cite journal |last1=Rubin |first1=Vera C. |authorlink1=Vera Rubin |last2=Ford |first2=W. Kent, Jr. |authorlink2=Kent Ford (astronomer) |date=February 1970 |title=Rotation of the Andromeda Nebula from a Spectroscopic Survey of Emission Regions |url=https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_1970-02_159_2/page/379 |journal=[[The Astrophysical Journal]] |volume=159 |pages=379–403 |bibcode=1970ApJ...159..379R |doi=10.1086/150317}}</ref> 1978 ൽ ഈ പഠനങ്ങൾ സ്ഥിരീകരിയ്ക്കപ്പെട്ടു.<ref>{{cite journal |last=Bosma |first=A. |date=1978 |title=The distribution and kinematics of neutral hydrogen in spiral galaxies of various morphological types |url=http://nedwww.ipac.caltech.edu/level5/March05/Bosma/frames.html |type=Ph.D. Thesis |publisher=[[Rijksuniversiteit Groningen]]}}</ref> 1980 ൽ ഇവരുടെ പ്രബന്ധത്തെ അടിസ്ഥാനപ്പെടുത്തി മറ്റൊരു സുപ്രധാന പ്രബന്ധം പുറത്തുവന്നു.<ref name="Rubin1980">{{Cite journal |last1=Rubin |first1=V. |last2=Thonnard |first2=W. K. Jr. |last3=Ford |first3=N. |date=1980 |title=Rotational Properties of 21 Sc Galaxies with a Large Range of Luminosities and Radii from NGC 4605 (''R'' = 4kpc) to UGC 2885 (''R'' = 122kpc) |url=https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_1980-06-01_238_2/page/470 |journal=[[The Astrophysical Journal]] |volume=238 |page=471 |bibcode=1980ApJ...238..471R |doi=10.1086/158003}}</ref> അവരുടെ നിഗമനപ്രകാരം ഓരോ താരാപഥത്തിലും കാണാവുന്ന പിണ്ഡത്തിന്റെ ആറു മടങ്ങെങ്കിലും അധികം പിണ്ഡം ഉണ്ടായാലേ ഇത്തരം താരാപഥങ്ങളിലെ [[galaxy rotation curve|നക്ഷത്രങ്ങളുടെ വേഗത]] വിശദീകരിയ്ക്കാൻ സാധിയ്ക്കുകയുള്ളൂ. അങ്ങനെ 1980 ഓടെ തമോദ്രവ്യം പോലെ ഒന്ന് പരിഹരിയ്‌ക്കേണ്ട ഒരു കൂട്ടം പ്രശ്നങ്ങൾ ജ്യോതിഃശാസ്ത്രത്തിൽ ഉണ്ടെന്ന് വ്യക്തമായി സ്ഥാപിയ്ക്കപ്പെട്ടു.<ref name="NYT-20161227" /> റൂബിന്റെയും ഫോർഡിന്റെയും പഠനങ്ങൾ ഗ്യാലക്സികളുടെ [[Visible spectrum | ദൃശ്യവർണരാജിയിൽ]] ആയിരുന്നു. എന്നാൽ ഏതാണ്ട് ഇതേ സമയത്ത് തന്നെ [[റേഡിയോ ദൂരദർശിനി | റേഡിയോ ദൂരദർശിനികൾ]] ഉപയോഗിച്ച് നമ്മുടെ സമീപ താരാപഥങ്ങളിലെ അറ്റോമിക് ഹൈഡ്രജന്റെ സ്പെക്ട്രം പരിശോധിയ്ക്കാനുള്ള ശ്രമങ്ങളും നടന്നിരുന്നു. [[നക്ഷത്രാന്തരീയ മാദ്ധ്യമം | നക്ഷത്രാന്തരീയ മാദ്ധ്യമത്തിൽ]] കാണപ്പെടുന്ന അറ്റോമിക് ഹൈഡ്രജൻ (HI) താരാപഥത്തിന്റെ ദൃശ്യമായ ഡിസ്‌ക്കിനും വളരെ അധികം ദൂരത്തിൽ വരെ കാണപ്പെടുന്നു. ഇവയുടെ വേഗത അളക്കുന്നതിലൂടെ ഒരു താരാപഥത്തിന്റെ വേഗതാവിതരണം വളരെ വലിയൊരു പശ്ചാത്തലത്തിൽ പഠിയ്ക്കാൻ സാധിയ്ക്കും.<ref>{{cite web|url=http://www.cv.nrao.edu/course/astr534/HIIRegions.html|title=Thermal Radio Emission from HII Regions|website=National Radio Astronomy Observatory (US)|date=|author=|accessdate=1 June 2018|archive-date=2016-09-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20160927063626/http://www.cv.nrao.edu/course/astr534/HIIRegions.html|url-status=dead}}</ref><ref name=Savedoff>{{ cite journal |author=Savedoff MP |author2=Greene J |title=Expanding H II region |journal=Astrophys. J. |date=Nov 1955 |volume=122 |issue=11 |pages=477–87 |bibcode=1955ApJ...122..477S |doi=10.1086/146109 }}</ref> ഗ്രീൻ ബാങ്കിലെ 300 അടി ദൂരദർശിനി<ref name="Roberts1966">{{Cite journal |last1=Roberts|first1=Morton S. |authorlink1=Morton S. Roberts (astronomer) |date=May 1966 |title=A High-Resolution 21-cm Hydrogen-Line Survey of the Andromeda Nebula |journal=[[The Astrophysical Journal]] |volume=159 |pages=639–656 |bibcode=1966ApJ...144..639R |doi=10.1086/148645}}</ref>, ജോഡ്റെൽ'ലെ 250 അടി ദൂരദർശിനി<ref name="Gottesman1966">{{Cite journal |last1=Gottesman|first1=S. T. |authorlink1=S. T. Gottesman (astronomer) |last2=Davies |first2=R. D. |authorlink2= Rod Davies |last3=Reddish |first3=V. C. |authorlink3= Vincent Cartledge Reddish |date= 1966 |title=A neutral hydrogen survey of the southern regions of the Andromeda nebula |url=https://archive.org/details/sim_monthly-notices-of-the-royal-astronomical-society_1966_133_4/page/359|journal=[[Monthly Notices of the Royal Astronomical Society]] |volume=133 |issue=4 |pages=359–387 |bibcode=1966MNRAS.133..359G|doi=10.1093/mnras/133.4.359}}</ref> തുടങ്ങിയവ ഉപയോഗിച്ച് [[Andromeda | ആൻഡ്രോമീഡ ഗ്യാലക്സിയുടെ]] അറ്റോമിക് ഹൈഡ്രജൻ സ്പെക്ട്രം സംബന്ധിച്ച പഠനങ്ങൾ താരാപഥകേന്ദ്രത്തിൽ നിന്നും വളരെ ദൂരെയുള്ള നക്ഷത്രങ്ങളുടെ വേഗത [[ഗ്രഹചലനനിയമങ്ങൾ | കെപ്ളേറിയൻ പ്രവചനത്തെക്കാൾ]] വളരെ കൂടുതലാണെന്ന് വ്യക്തമാക്കിയിരുന്നു. കൂടുതൽ കൃത്യതയുള്ള റീസിവറുകളുടെ ആവിർഭാവത്തോടെ ആൻഡ്രോമീഡയുടെ വർത്തുളപ്രവേഗം ഏറ്റവും പുറമെയുള്ള 10 കിലോപാർസെക് വലയത്തിൽ (അതായത് കേന്ദ്രത്തിൽ നിന്നും 20 മുതൽ 30 കിലോപാർസെക് വരെയുള്ള ദൂരങ്ങളിൽ) ഏതാണ്ട് സ്ഥിരമായി നിൽക്കുന്നു എന്ന് തെളിയിയ്ക്കപ്പെട്ടു.<ref name="Roberts1975">{{Cite journal |last1=Roberts|first1=Morton S. |authorlink1=Morton S. Roberts (astronomer) |last2=Whitehurst |first2=Robert N. |authorlink2=Robert N. Whitehurst (astronomer) |date=October 1975 |title=The rotation curve and geometry of M31 at large galactocentric distances |url=https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_1975-10-15_201_2/page/n84|journal=[[The Astrophysical Journal]] |volume=201 |pages=327–346 |bibcode=1975ApJ...201..327R |doi=10.1086/153889}}</ref><ref name="PhysicsCentral">{{cite web |url=http://physicsbuzz.physicscentral.com/2015/02/podcast-hunting-for-dark-matter.html |title=Podcast: Hunting for Dark Matter|website=Physics Central|date= 4 February 2015 |author= |accessdate= 1 June 2018}}</ref> മോർട്ടൻ റോബെർട്സ്, റോബർട്ട് വൈറ്റ്ഹേഴ്സ്റ്റ് എന്നിവർ ദൃശ്യസ്രോതസ്സുകളിൽ നിന്നുള്ള ഡാറ്റയും റേഡിയോ ദൂരദർശിനികളിൽ നിന്നുള്ള ഡാറ്റയും ഒരുമിച്ച് ചേർത്ത് തയ്യാറാക്കിയ ഒരു പ്രബന്ധത്തിലാണ് ഈ പഠനം പുറത്തുവന്നത്. ഇതിലെ ചിത്രം 16 ൽ<ref name="Roberts1975" /> കേന്ദ്രത്തിൽ നിന്നും 15 കിലോപാർസെക് വരെ ദൂരത്തിലുള്ളത് ദൃശ്യസ്രോതസ്സിൽ നിന്നുള്ള ഡാറ്റയും 20 മുതൽ 30 കിലോപാർസെക് വരെയുള്ളത് റേഡിയോ സ്രോതസ്സിൽ നിന്നുമുള്ള അറ്റോമിക് ഹൈഡ്രജൻ ഡാറ്റയുമാണ്. ഇതിൽ കേന്ദ്രത്തിൽ നിന്ന് അകന്നുപോകുന്തോറും നക്ഷത്രങ്ങളുടെ പ്രവേഗം ഏതാണ്ട് 10 കിലോ പാർസെക് ദൂരം വരെ കൂടി വരികയും അതിനുശേഷം സ്ഥിരമായി നിൽക്കുന്നതായി കാണുകയും ചെയ്യുന്നു. ഇതിനുപുറമെ കൂടുതൽ മെച്ചപ്പെട്ട ഇന്റർഫെറോമെട്രിക് എക്സ്ട്രാ ഗാലക്ടിക് സ്‌പെക്‌ട്രോസ്കോപ്പി സങ്കേതം ഉപയോഗിച്ച് 1972 ൽ ഡേവിഡ് റോഗ്സ്റ്റാഡ്, സേഥ് ഷോസ്റ്റാക് എന്നിവർ അഞ്ച് വ്യത്യസ്ത സർപ്പിളാകൃതീയ താരാപഥങ്ങളുടെ ഗാലക്ടിക് വെലോസിറ്റി കർവുകൾ വരച്ചതിൽ നിന്നും കേന്ദ്രത്തിൽ നിന്ന് പുറത്തേയ്ക്ക് പോകുന്തോറും നിവർന്നു തന്നെ കിടക്കുന്ന കർവുകളുടെ സാന്നിധ്യം സംശയാതീതമായി തെളിയിയ്ക്കപ്പെട്ടു.<ref name="Rogstad1972">{{Cite journal |last1=Rogstad |first1=D. H. |authorlink1=David H. Rogstad (astronomer) |last2=Shostak |first2=G. Seth |authorlink2= Seth Shostak |date=September 1972 |title=Gross Properties of Five Scd Galaxies as Determined from 21-centimeter Observations |url=https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_1972-09-01_176_2/page/n48 |journal=[[The Astrophysical Journal]] |volume=176 |pages=315–321 |bibcode=1972ApJ...176..315R |doi=10.1086/151636}}</ref><ref name="HistoryBertone"/><ref>{{Cite book|url=https://books.google.de/books?id=jdn9AAAAQBAJ&pg=PP31&lpg=PP31&dq=darkmatter+history+Rogstad&source=bl&ots=_cGCSU1O_V&sig=OKV51vWa9xiqd9VIYpor_MKvHQw&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwi84aG-k7PbAhUHbFAKHV9hB5E4ChDoAQg-MAQ#v=onepage&q=darkmatter%20history%20Rogstad&f=false|title=Behind the Scenes of the Universe: From the Higgs to Dark Matter|last1= Bertone|first1=Gianfranco|publisher=Oxford University Press|year=2008|isbn=978-0199683086|access-date=31 May 2018}}</ref> [[Galaxy cluster | ഗ്യാലക്സി ക്ലസ്റ്ററുകളുടെ]] [[Gravitational lens | ഗ്രാവിറ്റേഷനൽ ലെൻസിംഗിന്റെ]] പഠനങ്ങൾ{{sfn|Randall|2015|pp=14–16}}, താരാപഥങ്ങളിലെയും ക്ലസ്റ്ററുകളിലെയും ചൂടുവാതകങ്ങളുടെ താപവിതരണം, [[Cosmic microwave background radiation | കോസ്മിക് പശ്ചാത്തല വികിരണത്തിലെ]] അസമതകൾ തുടങ്ങിയ വിവിധ സ്രോതസ്സുകളിലൂടെ എൺപതുകളിൽ തമോദ്രവ്യത്തിന്റെ ആവശ്യകത വീണ്ടും വ്യക്തമായി. ഇതുവരെ കണ്ടെത്താനാകാത്ത ഒരു മൗലികകണമാണ് തമോദ്രവ്യത്തിന്റെ അടിസ്ഥാന ബിൽഡിംഗ് ബ്ലോക്കുകൾ എന്നാണ് ശാസ്ത്രജ്ഞരുടെ അഭിപ്രായം.<ref name="Copi 1995"/><ref name="Bergstrom 2000">{{cite journal |last=Bergstrom |first=L. |date=2000 |title=Non-baryonic dark matter: Observational evidence and detection methods |journal=[[Reports on Progress in Physics]] |volume=63 |issue=5 |pages=793–841 |arxiv=hep-ph/0002126 |bibcode=2000RPPh...63..793B |doi=10.1088/0034-4885/63/5/2r3}}</ref> [[particle physics | പരമാണു ഭൗതികത്തിലെ]] ഇന്നത്തെ ഒരു സുപ്രധാന ഗവേഷണം ഈ കണത്തെ കണ്ടുപിടിയ്ക്കാനാണ്.<ref name="bertone hooper silk"/> ==സാങ്കേതിക നിർവ്വചനം== [[പ്രപഞ്ചവിജ്ഞാനീയം | പ്രപഞ്ചവിജ്ഞാനീയത്തിൽ]] [[Scale factor (cosmology) | സ്കെയിൽ ഫാക്ടറിന്റെ]] മൂന്നാം ഘാതത്തിന് വിപരീതമായി [[Energy density | ഊർജസാന്ദ്രത]] (energy density) വ്യത്യാസപ്പെടുന്നതാണ് [[ദ്രവ്യം ]](ρ ∝ a⁻³). എന്നാൽ [[Radiation|വികിരണത്തിന്റെ]] ഊർജസാന്ദ്രത വ്യത്യാസപ്പെടുന്നത് സ്കെയിൽ ഫാക്ടറിന്റെ നാലാം ഘാതത്തിന് വിപരീതമായാണ്(ρ ∝ a⁻⁴). [[Dark energy|തമോ ഊർജ്ജത്തിന്റേത്]] സ്കെയിൽ ഫാക്ടറിനെ അപേക്ഷിച്ച് മാറുന്നതേയില്ല(ρ ∝ a⁰).<ref>{{cite web|url=http://www.damtp.cam.ac.uk/user/db275/Cosmology/Lectures.pdf|title=Cosmology: Part III Mathematical Tripos, Cambridge University|author=Daniel Baumann|page=21−22|access-date=2018-06-02|archive-date=2017-02-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20170202065045/http://www.damtp.cam.ac.uk/user/db275/Cosmology/Lectures.pdf|url-status=dead}}</ref> സാധാരണ ദ്രവ്യമല്ലാത്ത, എന്നാൽ ഊർജസാന്ദ്രത സ്കെയിൽ ഫാക്ടറിന്റെ മൂന്നാം ഘാതത്തിനനുസരിച്ച് കുറയുന്നതെന്തോ അതാണ് തമോദ്രവ്യം.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.de/books/about/Cosmology.html?id=uUFVb-DHtCwC&redir_esc=y|title=Cosmology The Origin and Evolution of Cosmic Structure|last1=Coles|first1=Peter|last2=Lucchin|first2=Francesco|publisher=John Wiley & Sons, Ltd|year=2008|isbn=0-47148909-3|location=London|quote="If the creation and annihilation processes are negligible, one has the expected solution: nXeq ∝ a−3"|pages=252|access-date=2 June 2018}}</ref> ==തെളിവുകൾ == ===ഗ്യാലക്സി റോടേഷൻ കർവുകൾ === {{Main|ഗാലക്ടിക് റോട്ടേഷൻ കർവ്}} [[File:GalacticRotation2.svg|thumb|ഒരു സർപ്പിളാകൃത ഗ്യാലക്സിയുടെ [[Galaxy rotation curve |റോടേഷൻ കർവ്]]. '''A''' എന്നത് പ്രവചിയ്ക്കപ്പെട്ട കർവും '''B''' എന്നത് നിരീക്ഷിയ്ക്കപ്പെട്ട കർവും ആണ്.]] [[File:Comparison of rotating disc galaxies in the distant Universe and the present day.webm|thumb|ഭ്രമണം ചെയ്യുന്ന ഡിസ്ക് ടൈപ്പ് ഗ്യാലക്സികളുടെ ഇന്നത്തെ മാതൃകയും 10 ബില്യൺ കൊല്ലം മുൻപുള്ള മാതൃകയും. ഇന്നത്തെ മാതൃകയിൽ ചുവന്ന നിറത്തിൽ അടയാളപ്പെടുത്തിയിരിയ്ക്കുന്നത് തമോദ്രവ്യം ആണ്.]] [[Spiral galaxy | സർപ്പിളാകൃത താരാപഥങ്ങളുടെ]] വാലുകൾ അവയുടെ മധ്യത്തിലുള്ള പിണ്ഡത്തിനുചുറ്റും ഭ്രമണം ചെയ്യുന്നുണ്ട്. അവയുടെ കേന്ദ്രത്തിൽ നിന്നും പുറത്തേയ്ക്ക് പോകുംതോറും ദൃശ്യമായ [[പിണ്ഡം | പിണ്ഡത്തിന്റെ]] [[സാന്ദ്രത]] കുറഞ്ഞുകൊണ്ടിയിരിയ്ക്കുന്നു. ദൃശ്യമായ പിണ്ഡം മാത്രമാണ് ഇവയുടെ ചലനത്തെ സ്വാധീനിയ്ക്കുന്നതെങ്കിൽ നമുക്ക് ഇവയെ [[സൗരയൂഥം | സൗരയൂഥത്തിന്റെ]] മാതൃകയാക്കി മോഡൽ ചെയ്യാവുന്നതാണ്. കെപ്ലറുടെ [[ഗ്രഹചലനനിയമങ്ങൾ]] പ്രകാരം കേന്ദ്രത്തിൽ നിന്നും പുറത്തേയ്ക്ക് പോകുന്തോറും കേന്ദ്രത്തെച്ചുറ്റിയുള്ള നക്ഷത്രങ്ങളുടെ വേഗത കുറഞ്ഞുകൊണ്ടിരിയ്ക്കണം. എന്നാൽ ഇത്തരം ഒരു വേഗതക്കുറവ് ഇതുവരെ നിരീക്ഷിച്ചിട്ടില്ല.<ref>{{cite journal | authors=Corbelli, E. & Salucci, P. | title=The extended rotation curve and the dark matter halo of M33| url=https://archive.org/details/sim_monthly-notices-of-the-royal-astronomical-society_2000-01-11_311_2/page/440 |journal=[[Monthly Notices of the Royal Astronomical Society]] |date=2000|volume=311|issue=2|pages=441–447 |doi=10.1046/j.1365-8711.2000.03075.x|arxiv = astro-ph/9909252 |bibcode = 2000MNRAS.311..441C }}</ref> ഇതുവരെ ലഭ്യമായ ഡാറ്റ വെച്ച് നോക്കുമ്പോൾ കേന്ദ്രത്തിൽ നിന്നും അകന്നുപോകുന്തോറും അവയുടെ വേഗത സ്ഥിരമായാണ് കാണുന്നത്. കെപ്ലർ നിയമം ശരിയാകണമെങ്കിൽ നമുക്ക് കാണാവുന്ന ദ്രവ്യത്തിനുപുറമെ മറ്റൊരു തരം ദ്രവ്യവും ഇത്തരം താരാപഥങ്ങളിൽ വേണം. പ്രത്യേകിച്ചും ഗ്യാലക്സികളുടെ അരികുകളിൽ. ==ഇതും കൂടി കാണുക== *[[Galaxy rotation curve | ഗാലക്റ്റിക് റൊട്ടേഷൻ പ്രോബ്ലെം]] *[[വേര റൂബിൻ]] *[[തമോദ്രവ്യവലയം]] == നോട്ട്സ് == {{reflist|group=note}} ==അവലംബങ്ങൾ== {{reflist|2}} == പുറംകണ്ണികൾ == * {{dmoz|Science/Astronomy/Cosmology/Dark_Matter}} * {{Britannica|151686|Dark matter (Astronomy)}} *[https://arstechnica.com/science/2017/02/a-history-of-dark-matter/ A history of dark matter] (February 2017), ''[[Ars Technica]]'' * [https://web.archive.org/web/20151120074531/http://archive.cosmosmagazine.com/features/what-dark-matter/ What is dark matter?], ''CosmosMagazine.com'' * [http://www.scilogs.com/the-dark-matter-crisis/2010/08/18/is-lambdacdm-or-standard-cosmology-a-4th-order-speculation-and-ought-it-be-further-researched/ The Dark Matter Crisis] 18 August 2010 by Pavel Kroupa, posted in General * [http://www.aspera-eu.org/ The European astroparticle physics network] * [http://www.hap-astroparticle.org/ Helmholtz Alliance for Astroparticle Physics] * {{Cite press release |url=http://www.nasa.gov/home/hqnews/2006/aug/HQ_06297_CHANDRA_Dark_Matter.html |title=NASA Finds Direct Proof of Dark Matter |date=21 August 2006 |publisher=NASA |access-date=2018-05-31 |archive-date=2020-03-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200328193824/https://www.nasa.gov/home/hqnews/2006/aug/HQ_06297_CHANDRA_Dark_Matter.html |url-status=dead }} * {{cite web |url=http://today.slac.stanford.edu/feature/darkmatter.asp |title=Dark Matter Observed |author=Tuttle, Kelen |date=22 August 2006 |publisher=SLAC ([[Stanford Linear Accelerator Center]]) Today |access-date=2018-05-31 |archive-date=2009-09-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090909192555/http://today.slac.stanford.edu/feature/darkmatter.asp |url-status=dead }} * {{Cite news |url=https://www.newscientist.com/article/dn7056-astronomers-claim-first-dark-galaxy-find/ |title=Astronomers claim first 'dark galaxy' find |date=23 February 2005 |publisher=[[New Scientist]]}} * {{Cite news |url=https://www.theguardian.com/science/2009/dec/17/dark-matter-detected |title=Dark Matter Detected |date=17 December 2009 |publisher=Guardian |location=London |first=Ian |last=Sample |accessdate=1 June 2018}} * [http://video.ias.edu/the-fifth-element Video lecture on dark matter by Scott Tremaine, IAS professor] * [https://www.sciencedaily.com/releases/2010/06/100613212708.htm Science Daily story "Astronomers' Doubts About the Dark Side ..."] * {{cite web |last1=Gray |first1=Meghan |title=Dark Matter |url=http://www.sixtysymbols.com/videos/darkmatter.htm |work=Sixty Symbols |publisher=[[Brady Haran]] for the [[University of Nottingham]] |author2=Merrifield, Mike; Copeland, Ed |date=2010 }}{{പ്രവർത്തിക്കാത്ത കണ്ണി|date=മാർച്ച് 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://cosmos.nautil.us/short/144/the-physicist-who-denies-that-dark-matter-exists The Physicist Who Denies that Dark Matter Exists By Oded Carmeli] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180316165847/http://cosmos.nautil.us/short/144/the-physicist-who-denies-that-dark-matter-exists |date=2018-03-16 }} {{Astrostub}} [[വർഗ്ഗം:താരാപഥങ്ങൾ]] [[വർഗ്ഗം:തമോദ്രവ്യം]] [[വർഗ്ഗം:ഭൗതിക പ്രപഞ്ചശാസ്ത്രം]] [[വർഗ്ഗം:ജ്യോതിർഭൗതികം]] [[വർഗ്ഗം:ഗാലക്റ്റിക് ജ്യോതിശാസ്ത്രം]] 3tcicuz40o3be07d4jo12e8zylf1ha9 0 14493 4610631 4017920 2026-03-29T10:12:03Z InternetArchiveBot 146798 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 4610631 wikitext text/x-wiki {{prettyurl|Frog}} {{automatic Taxobox | name = തവള | image = Magnificent tree frog (Litoria splendida) crop.jpg | image_caption = [[Australian green tree frog]] (''Litoria caerulea'') | fossil_range = [[Early Triassic]]-Recent, {{fossil range|250|0}} | taxon = Anura | authority = [[Blasius Merrem|Merrem]], 1820 | range_map = Distribution.anura.1.png | range_map_width = 240px | range_map_caption = Native distribution of frogs (in green) | subdivision_ranks = Suborders | subdivision = [[Archaeobatrachia]] <br /> [[Mesobatrachia]] <br /> [[Neobatrachia]] <br />&nbsp;– <br /> [[List of Anuran families]] }} ഒരു [[ഉഭയജീവി|ഉഭയ ജീവിയാണ്]] '''തവള'''. കരയിലും [[വെള്ളം|വെള്ളത്തിലും]] ജീവിക്കുന്ന ജീവികളെയാണ് ഉഭയജീവികൾ എന്നു വിളിക്കുന്നത്. വൃക്ഷങ്ങളിലും മാളങ്ങളിലും കുഴികളിലും ജീവിക്കുന്നവ ഉൾപ്പെടെ മൂവായിരത്തോളം സ്പീഷീസ് തവളകളെ കണ്ടെത്തിയിട്ടുണ്ട്. തവളകളും [[പേക്കാന്തവള|പേക്കാന്തവളകളും]] (toad) മാത്രം ഉൾപ്പെടുന്ന [[അനൂറ]] (Anura) ജന്തു ഗോത്രത്തിലെ റാണിഡെ (Ranidae) കുടുംബത്തിൽപ്പെടുന്നു. ഉഷ്ണമേഖലാ പ്രദേശങ്ങളിലും ആർദ്രതയുള്ള ശീതോഷ്ണ മേഖലയിലുമാണ് തവളകളെ ധാരാളമായി കാണുന്നത്. [[മരുഭൂമി|മരുഭൂമികളിലും]] ചിലയിനം തവളകളെ കാണാം. എന്നാൽ മഞ്ഞുമൂടിക്കിടക്കുന്ന ധ്രുവപ്രദേശങ്ങളില തവളകളെ കാണുന്നില്ല. ഉഷ്ണമേഖലാ പ്രദേശങ്ങളിലെ സ്പീഷീസുകളധികവും ജലത്തിൽ ജീവിക്കുന്നവയാണ്. == തവളയുടെ ജീവ ചംക്രമണം == മറ്റ് ഉഭയജീവികളെ പോലെ തവളയുടെ ജീവിതത്തിന് നാല് പ്രധാന ഘട്ടങ്ങളാണ് ഉള്ളത്. [[മുട്ട]], [[വാൽമാക്രി]], [[രൂപാന്തരീകരണം]], വളർച്ചയെത്തിയ തവള. മുട്ട, വാൽമാക്രി എന്നീ ഘട്ടങ്ങൾക്ക് [[ജലം|ജലത്തെ]] ആശ്രയിക്കുന്നത് പലവിധ [[പ്രജനനം|പ്രജനന]] സ്വഭാവങ്ങൾക്കും വഴിതെളിക്കുന്നു. ഇതിലൊന്ന് മിക്ക തവള വർഗ്ഗങ്ങളിലെയും ആൺതവളകൾ അവ പ്രജനനത്തിനായി തിരഞ്ഞെടുത്ത [[ജലാശയം|ജലാശയത്തിലേക്ക്]] പെൺതവളകളെ വിളിക്കുന്ന [[ലൈംഗികബന്ധം|ഇണചേരൽ]] വിളികൾ (പോക്രോം വിളി) ആണ്. ചില തവളകൾ അവയുടെ മുട്ടകളെ സംരക്ഷിക്കാറുണ്ട്. ചില ഇനങ്ങൾ വാൽമാക്രികളെ വരെ സംരക്ഷിക്കുന്നു. == പ്രത്യേകതകൾ == ഭൂമുഖത്തു തവളകൾ പരിണമിച്ചിട്ട് 180 ദശലക്ഷം വർഷമായെന്നു കരുതുന്നു. തവളകളുടെ ആദിമ ഇനങ്ങളധികവും ജലത്തിൽ ജീവിച്ചിരുന്നവയാണെന്നാണ് നിഗമനം. ചില സ്പീഷീസുകൾ ജീവിതചക്രത്തിന്റെ ഏറിയ ഭാഗവും ജലത്തിലോ ജലാശയങ്ങൾക്കടുത്തോ കഴിഞ്ഞുകൂടുന്നവയാണ്. എന്നാൽ ചിലയിനങ്ങൾ ഇണചേരാൻ മാത്രമേ ജലത്തിലിറങ്ങാറുള്ളൂ. കരയിൽ മാത്രം ജീവിക്കുന്ന തവളകളും വിരളമല്ല. വൃക്ഷങ്ങളിലും മണ്ണിനടിയിലും ജീവിക്കുന്ന തവളകളുമുണ്ട്. പൂർണ്ണമായും ജലത്തിൽ ജീവിച്ചിരുന്ന തവളയിനങ്ങൾക്ക് ദ്വിതീയ രൂപാന്തരീകരണം സംഭവിച്ചതിന്റെ ഫലമായാണ് ഇവയ്ക്ക് കരയിൽ ചാടിച്ചാടി സഞ്ചരിക്കുവാനുള്ള കഴിവ് ലഭ്യമായത്. മറ്റു ജീവികളിൽ നിന്ന് രക്ഷപ്പെടുന്നതിനുള്ള മാർഗ്ഗമായിട്ടായിരിക്കാം ഇവയ്ക്ക് ഈ കഴിവ് ലഭിച്ചതെന്നും കരുതപ്പെടുന്നു. ആഴം കുറഞ്ഞ ജലത്തിൽ ജീവിക്കുന്ന തവളകൾ (Pipa) നീന്തുന്നതിനു പകരം കാലുകളുടെ സഹായത്താൽ ജലത്തെ തള്ളിനീക്കി മുന്നോട്ടു നീങ്ങുകയാണ്. == ശരീരഘടന == [[പ്രമാണം:Rana skeleton.png|thumb|upright|അസ്ഥികൂടം]] സാലമാണ്ടർ തുടങ്ങിയ മറ്റു ഉഭയജീവികളുമായി താരതമ്യം ചെയ്യുമ്പോൾ കാലുകൾ ഓടുന്നതിനേക്കാൾ ചാടുന്നതിന് അനുയോജ്യമാണെന്നും പൂർണ്ണവളർച്ചയെത്തിയവയ്ക്ക് വാലില്ലെന്നുമുള്ള പ്രത്യേകതകൾ തവളയ്ക്കുണ്ട്. തവളയുടെ ശരീരത്തിന് [[തല]], [[ഉടൽ]] എന്നീ രണ്ട് ഭാഗങ്ങളുണ്ട്; ഉടലിനോടു ചേർന്ന് രണ്ടു ജോഡി കാലുകളും. തവളയ്ക്ക് കഴുത്തും വാലും പ്രകടമല്ല. ജലത്തിലും കരയിലുമായി ജീവിക്കുന്ന തവളകളുടെ ചർമം ഈർപ്പമുള്ളതാണ്. പേക്കാന്തവളയ്ക്ക് വരണ്ട ചർമമാണുള്ളത്. പരന്നതും ത്രികോണാകൃതിയിലുള്ളതുമായ തലയാണ് മറ്റൊരു പ്രത്യേകത. വലിപ്പം കൂടിയ കണ്ണുകൾ പുറത്തേക്കു തള്ളി നിൽക്കുന്നു. മൂന്ന് കൺപോളകളുണ്ടായിരിക്കും. മുകളിലെ കൺപോള ചലനശേഷിയില്ലാത്തതും മാംസളവും നിറമുള്ളതുമായിരിക്കും. അടിയിലെ കൺപോള അർധ സുതാര്യവും സ്വതന്ത്രമായി ചലിപ്പിക്കാവുന്നതുമാണ്. ജീവനുള്ള തവളയുടെ [[കണ്ണ്|കണ്ണിന്റെ]] ഉപരിതലത്തിൽ സ്പർശിച്ചാൽ അടിയിലെ കൺപോള ഉയർന്നുവന്ന് കണ്ണു മുഴുവനായും ഉള്ളിലേക്കു വലിഞ്ഞതുപോലെയാകുന്നു. വെള്ളത്തിൽ നീന്തുമ്പോൾ തവളയുടെ കണ്ണിനെ മൂടി സംരക്ഷിക്കുന്നത് നിമേഷകപടലം (Nictita-ting membrane) എന്നറിയപ്പെടുന്ന മൂന്നാമത്തെ കൺപോളയാണ്. കണ്ണിനു പിന്നിലായി വൃത്താകൃതിയിൽ കറുപ്പു നിറമുള്ള കർണപടം (tympanic membrance) കാണാം. തവളകൾക്ക് ബാഹ്യകർണങ്ങളില്ല. കണ്ണുകൾക്കു മുന്നിലായിട്ടാണ് നാസാരന്ധ്രങ്ങൾ കാണപ്പെടുന്നത്. തവളയുടെ രണ്ടു ജോഡി കാലുകളിൽ പിൻകാലുകൾക്കാണ് മുൻകാലുകളെയപേക്ഷിച്ച് നീളം കൂടുതൽ. മുൻകാലിൽ മേൽഭുജം (upper arm), കീഴ്ഭുജം (fore arm), കൈത്തലം (hand) എന്നീ മൂന്ന് ഭാഗങ്ങളുണ്ട്. കൈത്തലത്തിൽ നാല് വിരലുകളും വളരെ ചെറിയൊരു പെരുവിരലും ഉണ്ട്. നീളം കൂടിയ പിൻകാലിന് തുട (thigh), കാൽവണ്ണ (shank), കണങ്കാൽ (ankle), കാൽപാദം (foot) എന്നീ ഭാഗങ്ങളും കാൽപാദത്തിൽ ജാലയുക്തങ്ങളായി (webbed) അഞ്ചു വിരലുകളുമുണ്ടായിരിക്കും. കാലുകൾക്കിടയിലായിട്ടാണ് വൃത്താകൃതിയിലുള്ള അവസ്ക്കര ദ്വാരം (cloacal aperture) സ്ഥിതി ചെയ്യുന്നത്. ആൺ തവളയുടെ കൈത്തലത്തിൽ ആദ്യത്തെ വിരലിന്റെ ഉൾഭാഗത്തായി നിറമുള്ള മൃദുലമായ മൈഥുന 'പാഡ്' (copulation pad) കാണപ്പെടുന്നു. പ്രജനന കാലമാകുമ്പോഴേക്കും ഈ 'പാഡ്' വികസിക്കുന്നു. ആൺ തവളകളുടെ അധരഭാഗത്തായി (ventral side) ഒരു ജോഡി അയഞ്ഞ തോൽമടക്കുകൾ കാണാം. ഇവ സ്വനസഞ്ചികൾ (vocal sacs) എന്നറിയപ്പെടുന്നു. സ്വനസഞ്ചികളുടെ സഹായത്താലാണ് തവളകൾ ശബ്ദം പുറപ്പെടുവിക്കുന്നത്. തവളയുടെ നട്ടെല്ലിൽ ഒമ്പതു കശേരുക്കളുണ്ട്. ഒടുവിലത്തെ കശേരുവായ യൂറോസ്റ്റൈൽ നീളം കൂടിയതായിരിക്കും. ഒന്നും എട്ടും ഒമ്പതും കശേരുക്കളൊഴികെ ബാക്കിയെല്ലാം ഒരേപോലെയാണ്. മറ്റു ജീവികളിൽ നിന്നു വ്യത്യസ്തമായി തവളയുടെ വദന ഗഹ്വരത്തിനു മുന്നറ്റത്തായിട്ടാണ് നാവ് ഉറപ്പിച്ചിരിക്കുന്നത്. നാവിന്റെ പിന്നറ്റം സ്വതന്ത്രവും രണ്ടായി പിളർന്നതുമാണ്. ഇര പിടിക്കാനായി പെട്ടെന്ന് നാവ് പുറത്തേക്കിടാനും നാവിന്റെ ഒട്ടലുള്ള പ്രതലത്തിൽ പറ്റിപ്പിടിക്കുന്ന ഇരയെ വേഗത്തിൽ അകത്തേക്കു വലിക്കാനും ഇതു സഹായിക്കുന്നു. മേൽത്താടിയിലെ മാക്സിലറി ദന്തങ്ങളും വദനഗഹ്വരത്തിന്റെ മേൽഭാഗത്തുള്ള വോമറിൻ ദന്തങ്ങളും ഇര വായിൽനിന്നു വഴുതിപ്പോകാതെ തടയുന്നു. തവളയ്ക്ക് കീഴ്ത്താടിയിൽ പല്ലുകളോ വായ്ക്കുള്ളിൽ ദഹനരസം പുറപ്പെടുവിക്കുന്ന ഗ്രന്ഥികളോ ഇല്ല. തത്ഫലമായി നാവിൽ ഒട്ടിപ്പിടിക്കുന്ന ഇര ചവച്ചരയ്ക്കപ്പെടാതെ തന്നെ ഗ്രസികയിലേക്കു തള്ളപ്പെടുന്നു. ഇരയെ ഗ്രസികയുടെ ഭിത്തിയിലെ അനൈച്ഛിക പേശികളുടെ ചലനം (പെരിസ്റ്റാൽസിസ്) മൂലമാണ് പുറകോട്ടു തള്ളുന്നത്. ഇര പിടിക്കാൻ മാത്രമേ തവളകൾ വായ് തുറക്കാറുള്ളൂ. തവളയുടെ വദന ഗഹ്വരത്തിന്റെ പ്രതലം എപ്പോഴും പൊങ്ങുകയും താഴുകയും ചെയ്യുന്നത് ശ്വസന പ്രക്രിയയുമായി ബന്ധപ്പെട്ടാണ്. വദനഗഹ്വരത്തിന്റെ പ്രതലം താഴ്ത്തുമ്പോൾ നാസാദ്വാരങ്ങൾ വഴി അന്തരീക്ഷവായു ഉള്ളിൽ പ്രവേശിച്ച് വദനഗഹ്വരത്തിലെത്തുകയും പ്രതലം ഉയരുമ്പോൾ ഉച്ഛ്വാസവായു ഇതേ പ്രകാരം പുറത്തേക്കു പോവുകയും ചെയ്യുന്നു. വദനാവരണത്തിലെ രക്ത കാപ്പില്ലറികൾ വായുവിലെ ഓക്സിജനെ വലിച്ചെടുത്തശേഷം കാർബൺ ഡൈഓക്സൈഡിനെ പുറന്തള്ളുന്നു. തവളയുടെ ശ്വാസകോശങ്ങൾ അണ്ഡാകൃതിയിലുള്ള ഇലാസ്തിക സഞ്ചികളാണ്. തവളയുടെ ശരീരത്തിൽ അടങ്ങിയിരിക്കുന്ന പ്രധാന ദ്രവങ്ങൾ [[രക്തം|രക്തവും]] [[ലസിക|ലസികയുമാണ്]]. ഇവ ഭക്ഷണത്തിൽ നിന്ന് ആഗിരണം ചെയ്യുന്ന പോഷകത്തേയും [[ഓക്സിജൻ|ഓക്സിജനേയും]] ശരീരമാകമാനം വ്യാപിക്കാൻ സഹായിക്കുകയും ശരീരത്തിലെ പുറന്തള്ളപ്പെടേണ്ട മലിനവസ്തുക്കളെ ശേഖരിച്ച് വിസർജനേന്ദ്രിയങ്ങളിലേക്കു കൊണ്ടുവരുകയും ചെയ്യുന്നു. [[ഹൃദയം]], വിവിധ അറകളിലേക്കു രക്തം എത്തിക്കുന്ന ധമനികൾ, കാപ്പിലറികൾ, സിരകൾ തുടങ്ങിയവ ഉൾപ്പെടുന്നതാണ് തവളയുടെ രക്തപരിസഞ്ചരണ വ്യൂഹം. തവളയുടെ ഹൃദയത്തിന് മൂന്ന് അറകൾ മാത്രമേയുള്ളൂ; രണ്ട് ഓറിക്കിളുകളും ഒരു വെൻട്രിക്കിളും. ഇത് ഉഭയജീവികളുടെ സവിശേഷതയാണ്. പിറ്റ്യൂറ്ററി, തൈറോയ്ഡ്, തൈമസ്, അഡ്രിനാലുകൾ, പാൻക്രിയാസ്, ജനനഗ്രന്ഥികളായ വൃഷണം, അണ്ഡാശയം എന്നിവയാണ് തവളയുടെ പ്രധാനപ്പെട്ട അന്തഃസ്രാവിഗ്രന്ഥികൾ (Endocrine glands). ഉപാപചയം, വളർച്ച, പ്രത്യുത്പാദനം എന്നീ പ്രക്രിയകളെ നിയന്ത്രിക്കുന്നതിൽ അന്തഃസ്രാവിഗ്രന്ഥികൾ പ്രധാന പങ്കു വഹിക്കുന്നു. മനുഷ്യരുടേതിനോടു സമാനമായ അഞ്ച് ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ തവളയ്ക്കുണ്ട്. ഇവയുടെ സഹായത്താലാണ് തവളയ്ക്ക് ഗന്ധം, രുചി, സ്പർശം, കാഴ്ച, കേൾവി എന്നിവ സാധ്യമാകുന്നത്. വൃക്കകൾ, അവയോടു ബന്ധപ്പെട്ട ഒരു ജോഡി മൂത്രവാഹികൾ, മൂത്രാശയം, അവസ്ക്കരം എന്നിവ ഉൾപ്പെടുന്നതാണ് തവളയുടെ വിസർജനേന്ദ്രിയ വ്യൂഹം. വൃക്കകൾ മത്സ്യങ്ങളുടേതിനോടു സാദൃശ്യമുള്ളതും താരതമ്യേന ലളിത ഘടനയോടു കൂടിയതുമാണ്. ശത്രുക്കളിൽ നിന്നു രക്ഷനേടാനുള്ള ഒരു ഉപായമെന്നോണം ഇവ മൂത്രം പുറത്തേക്കു ചീറ്റുക പതിവാണ്. ഒരു ജോഡി വൃഷണങ്ങളും ഒരുകൂട്ടം ബീജവാഹിനികളും ഉൾപ്പെട്ടതാണ് ആൺ തവളകളുടെ പ്രത്യുത്പാദന വ്യൂഹം. വൃക്കകളും മൂത്രവാഹിനികളുമാണ് സഹായകാവയവങ്ങൾ. പെൺ തവളകളുടെ പ്രത്യുത്പാദന വ്യൂഹത്തിൽ ഒരു ജോഡി അണ്ഡാശയങ്ങളും അണ്ഡവാഹിനികളും ഉൾപ്പെടുന്നു. പ്രജനന കാലത്ത് പാളീകൃതമായ അണ്ഡാശയത്തിന്റെ വലിപ്പം കൂടുന്നു. ഓരോ അണ്ഡാശയത്തിന്റേയും പ്രതലത്തിൽ ധാരാളം ഉരുണ്ട അണ്ഡാശയ പുടകങ്ങളുമുണ്ടായിരിക്കും. അണ്ഡാശയ പുടകത്തിൽ സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന അണ്ഡത്തിന് ഒരു കോശ കേന്ദ്രവും പീതകകണങ്ങളും ഉണ്ട്. പൂർണ വളർച്ചയെത്തുന്ന അണ്ഡങ്ങൾ അണ്ഡാശയ ഭിത്തി ഭേദിച്ച് ശ്വാസകോശങ്ങൾക്കടുത്തുള്ള അണ്ഡവാഹിനിയുടെ ഫണലുകളിലെത്തിച്ചേരുന്നു. അണ്ഡവാഹിനിയുടെ സംവലിത ഭാഗങ്ങളിലൂടെ താഴേക്കുവരുന്ന അണ്ഡങ്ങൾ ഗർഭാശയത്തിൽ താത്കാലികമായി ശേഖരിക്കപ്പെടുന്നു. അണ്ഡവാഹിനിയുടെ ഭിത്തിയിൽ നിന്നാണ് വഴുവഴുപ്പുള്ള ജെല്ലി ഉത്പാദിപ്പിക്കപ്പെടുന്നത്. ജെല്ലി അണ്ഡത്തെ ആവരണം ചെയ്യുന്നു. ഗർഭാശയം അവസ്ക്കര(cloaca)ത്തിലേക്കു തുറക്കുന്നു. === പ്രത്യുത്പാദനം === [[പ്രമാണം:Dendropsophus microcephalus - calling male (Cope, 1886).jpg|thumb|right|സ്വനസഞ്ചി വീർപ്പിച്ച് ശബ്ദം പുറപെടുവിക്കുന്ന ആൺ തവള]] പ്രജനന കാലത്ത് ആൺ തവളകളൊന്നിച്ച് വളരെ ദൂരം വരെ കേൾക്കാനാവുംവിധം ഉച്ചത്തിൽ പ്രത്യേക ശബ്ദം പുറപ്പെടുവിക്കുന്നു. ഇത് പെൺ തവളകളെ ആകർഷിക്കുന്നതിനും ആൺ തവളകൾ ഒന്നിച്ചു കൂടുന്നതിനും അവയുടെ അതിർത്തി നിർണയത്തിനുമാണ്. മിക്ക ഇനം തവളകളും മുട്ടയിടുന്നത് വെള്ളത്തിലാണ്. എന്നാൽ അപൂർവം ചിലയിനങ്ങളിൽ ആൺ തവളകൾ പാറക്കെട്ടുകൾക്കിടയിൽ വൃത്താകൃതിയിലുള്ള കുഴി കുഴിച്ചശേഷം ഉച്ചത്തിൽ ശബ്ദം പുറപ്പെടുവിച്ച് പെൺ തവളകളെ മുട്ടയിടാനായി ഇവിടേയ്ക്കാകർഷിക്കാറുണ്ട്. ജലത്തിൽ വച്ചാണ് തവളകൾ ഇണ ചേരുന്നത്. വിവിധയിനം തവളകൾ പല രീതികളിലാണ് മുട്ടകൾ സംരക്ഷിക്കുന്നത്. ചിലയിനങ്ങളിൽ ആൺ തവളകൾ ശബ്ദപേടകത്തിനുള്ളിൽ മുട്ടകളെ സംരക്ഷിക്കുന്നു. ഫ്രാൻസിലും ഇറ്റലിയിലുമുള്ള [[പേറ്റിച്ചിത്തവള|പേറ്റിച്ചിതവളകൾ]] (European midwife frogs) ഇണചേർന്ന ശേഷം മാലപോലെയുള്ള മുട്ടകൾ ആൺ തവള കാലിൽ ചുറ്റി മാളത്തിനുള്ളിൽ നിക്ഷേപിക്കുന്നു. മുട്ടകൾ ഈർപ്പമുള്ളതായിരിക്കാൻ ഇടയ്ക്കിടെ അവ വെള്ളത്തിലേക്കു കൊണ്ടുപോയി നനച്ച് വീണ്ടും കുഴികളിലെത്തിക്കുന്നു. മുട്ട വിരിയാറാകുമ്പോഴേക്കും അവയെ വീണ്ടും വെള്ളത്തിൽ നിക്ഷേപിക്കുന്നു. [[തെക്കെ അമേരിക്ക|തെക്കെ അമേരിക്കയിൽ]] കണ്ടുവരുന്ന സുറിനാം ചൊറിത്തവള (Rana palustris) മുട്ട കുഴികളിൽ നിക്ഷേപിച്ചശേഷം കുഴികൾ അടച്ചുവയ്ക്കുന്നു. ഈ കുഴികളിലാണ് മുട്ട വിരിഞ്ഞ് കുഞ്ഞുങ്ങളുണ്ടാകുന്നത്. ഉയരം കൂടിയ പ്രദേശങ്ങളിൽ കാണുന്ന ചില ആഫ്രിക്കൻ തവളയിനങ്ങളുടെ മുട്ടകൾ അണ്ഡവാഹിനി(oviduct)യിൽ നിലനിന്നുകൊണ്ടുതന്നെ ഒരു പ്ലാസെന്റ പോലെയായിത്തീരുന്നു. ഇവയുടെ ആന്തര ബീജസങ്കല(Internal fertilization)ശേഷമാണ് തവളക്കുഞ്ഞുങ്ങളുണ്ടാകുന്നത്. ഭ്രൂണത്തിന്റെ നീളം വർധിക്കുകയും മുൻഭാഗം ഉരുണ്ട് ചൂഷകാവയവ(sucker)മായി രൂപപ്പെടുകയും പിന്നറ്റത്ത് വാൽ രൂപംകൊള്ളുകയും ചെയ്യുന്നു. തലയുടെ ഇരുവശങ്ങളിലുമായി രണ്ട് ജോഡി ഗില്ലുകളും രൂപപ്പെടുന്നു. ഈ അവസ്ഥയിലാണ് [[വാൽമാക്രി]] ജെല്ലി പൊട്ടിച്ചു പുറത്തു വരുന്നത്. ഇവ ജലത്തിൽ നീന്തുകയോ ജലസസ്യങ്ങളിൽ ഒട്ടിപ്പിടിച്ചിരിക്കുകയോ ചെയ്യുന്നു. [[പ്രമാണം:Frog spawn time-lapse.gif|thumb|right|മുട്ടയിൽനിന്നും വാൽമാക്രി ഉണ്ടാവുന്നത് ]] [[പ്രമാണം:Haswell's Frog - Paracrinia haswelli tadpole.jpg|thumb|വാൽമാക്രി]] വാൽമാക്രികൾ ഘടനയിലും സ്വഭാവത്തിലും തവളകളിൽ നിന്ന് തികച്ചും വ്യത്യസ്തമാണ്. ലാർവ എന്നും അറിയപ്പെടുന്ന വാൽമാക്രി പൂർണ വളർച്ചയെത്തി തവളയായി മാറുന്ന പ്രക്രിയയെ കായാന്തരണം (Metamorphosis) എന്നു പറയുന്നു. രണ്ടാഴ്ച പ്രായമാകുമ്പോഴേക്കും വാൽമാക്രി ഭക്ഷണം നിറുത്തുകയും വായ വിസ്തൃതമായി പല്ലുകളുണ്ടാവുകയും ചെയ്യുന്നു. ഗില്ലുകൾ ചുക്കിച്ചുളിഞ്ഞു പോകുന്നതിനാൽ ചർമത്തിൽക്കൂടിയും ശ്വാസകോശത്തിൽക്കൂടിയും ശ്വസിക്കാൻ തുടങ്ങുകയും ചെയ്യുന്നു. വാൽ ചുരുങ്ങാൻ തുടങ്ങുമ്പോഴേക്കും ഇവ ഭക്ഷണം കഴിക്കാനാരംഭിക്കുന്നു. പ്രാണികളേയും ചെറിയ അകശേരുകി ഇനങ്ങളേയും മാത്രം ആഹാരമാക്കുന്ന ഈ ഘട്ടത്തിലാണ് കൈകാലുകൾ പൂർണ്ണ വളർച്ച പ്രാപിക്കുന്നത്. സ്വഭാവത്തിലും ഘടനയിലും വാൽമാക്രിക്ക് മത്സ്യങ്ങളോടു സാമ്യമുണ്ട്. ഹൃദയത്തിന് മൂന്ന് അറകളാണുള്ളത്. ഈ സവിശേഷതകൾ മത്സ്യങ്ങളെപ്പോലെയുള്ള പൂർവികരിൽ നിന്നായിരിക്കാം തവളകൾ പരിണമിച്ചതെന്ന അഭിപ്രായത്തെ സ്ഥിരീകരിക്കുന്നു. ജന്തുക്കളുടെ പരിണാമ ചരിത്രത്തെ പ്രതിഫലിപ്പിക്കുന്ന തവളയുടെ ജീവിതചക്രം പുനരാവർത്തന സിദ്ധാന്തം (recapitulation theory) എന്നറിയപ്പെടുന്നു. ഏകദേശം മൂന്ന് വർഷം കൊണ്ടാണ് തവളകൾ പ്രായപൂർത്തിയെത്തുന്നത്. ആൺതവളകളാണ് പെൺതവളകളേക്കാൾ വേഗത്തിൽ പ്രായപൂർത്തിയെത്തുന്നത്. തവളകൾക്ക് ഏഴ് മുതൽ പന്ത്രണ്ട് വർഷം വരെ ആയുസ്സുള്ളതായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു. ബുഫോ ബുഫോ എന്നയിനം തവളയ്ക്ക് 36 വർഷം വരെ ആയു സ്സുണ്ടായിരുന്നതായി രേഖപ്പെടുത്തിയിട്ടുണ്ട്. --[[ഉപയോക്താവ്:വരി വര|വരി വര]] ([[ഉപയോക്താവിന്റെ സംവാദം:വരി വര|സംവാദം]]) 16:50, 23 ഏപ്രിൽ 2015 (UTC) == വിവിധയിനം തവളകൾ == പശ്ചിമ മധ്യ ആഫ്രിക്കൻ പ്രദേശങ്ങളിൽ കണ്ടുവരുന്ന [[ഗോലിയാത്ത് തവള|ഗോലിയാത്ത്]] (Gigantorana goliath) തവളകളാണ് ഏറ്റവും വലിപ്പം കൂടിയ ഇനം. ഇവയ്ക്ക് 30 സെ.മീറ്ററോളം നീളമുണ്ട്. എന്നാൽ ഏറ്റവും വലിപ്പം കുറഞ്ഞവയ്ക്ക് ഒരു സെ.മീ. വരെ മാത്രമേ നീളമുള്ളൂ. 10-12.5 സെ.മീ. വരെയാണ് സാധാരണ തവളകളുടെ നീളം. കുഴികളിലും മാളങ്ങളിലും വസിക്കുന്ന [[മൺവെട്ടിക്കാലൻ]] (spade foot toads) തവളകളുടെ പാദത്തിന്റെ ഒരു വശത്തായി മൺവെട്ടി പോലുള്ള സവിശേഷമായ ഒരവയവമുണ്ട്. ഇവയുടെ പേരിനു നിദാനമായി വർത്തിക്കുന്ന ഈ അവയവമുപയോഗിച്ചാണ് ഇവ മണ്ണിൽ കുഴികളുണ്ടാക്കുന്നത്. രാത്രിയിലും മഴദിവസങ്ങളിലും മാത്രമേ ഇവ കുഴികളിൽ നിന്നു പുറത്തു വരാറുള്ളൂ. വൃക്ഷങ്ങളിൽ കാണുന്ന തവളകളെ പൊതുവേ മരത്തവളകൾ എന്നു പറയുന്നു. [[മരത്തവള|മരത്തവളകൾ]] (tree frogs) ഹൈലിഡേ (Hylidae) കുടുംബത്തിൽപ്പെടുന്നു. ഇവയുടെ വിരലുകളും പാദാഗ്രങ്ങളും നന്നെ വികസിതമാണ്. ഇത് മരത്തിൽ കയറാനുള്ള അനുകൂലനമാണ്. തണുപ്പു കൂടുതലുള്ള പ്രദേശങ്ങളിൽ മരത്തവളകളേയും പച്ചത്തവളകളേയും കാണുന്നില്ല. [[ഇന്ത്യ|ഇന്ത്യയിൽ]] സാധാരണ കണ്ടുവരുന്നത് [[പച്ചക്കുളത്തവള|റാണാ ഹെക്സാ ഡാക്ടൈല]] (Rana hexadactyla) എന്ന ശാസ്ത്രനാമത്തിൽ അറിയപ്പെടുന്നയിനമാണ്. അരുവികൾ, കുളങ്ങൾ, തടാകങ്ങൾ, തോടുകൾ എന്നിവിടങ്ങളിലും അവയോടടുത്ത പ്രദേശങ്ങളിലുമാണ് ഇവയുടെ വാസം. സദാസമയവും ഒരു സ്ഥലത്തുതന്നെ അനങ്ങാതെ ഇരിക്കുന്ന ഇവ പെട്ടെന്ന് എന്തെങ്കിലും ശബ്ദമുണ്ടായാൽ അപകടസൂചന എന്നപോലെ കരയിൽ നിന്നു വെള്ളത്തിലേക്ക് എടുത്തുചാടി രക്ഷപ്പെടുന്നു. വിവിധ നിറങ്ങളിലുള്ള തവളകളുണ്ട്. ചില തവളകളുടെ ചർമത്തിൽ തവിട്ടോ കറുപ്പോ നിറത്തിലുള്ള അടയാളങ്ങളുണ്ടായിരിക്കും. ആകർഷണീയമായ നിറങ്ങളുള്ള ഡെൻഡ്രോബേറ്റ്സ് [https://en.wikipedia.org/wiki/Dendrobates (Dendrobates)] ഇനത്തിൽപ്പെടുന്ന തവളകളെല്ലാം തന്നെ വിഷാംശം ഉള്ളവയാണ്. ശരീരത്തിന്റെ അടിഭാഗത്തിന് ഇളം മഞ്ഞ നിറമാണ്. തവളകൾക്ക് അന്തരീക്ഷത്തിലെ ഊഷ്മാവിനും പ്രകാശത്തിനും ഈർപ്പത്തിനും അനുസൃതമായി ചർമത്തിന്റെ നിറം മാറ്റാൻ കഴിവുണ്ട്. ഇത്തരത്തിൽ നിറഭേദം വരുത്തി ശത്രുക്കളിൽ നിന്നു രക്ഷനേടുന്ന പ്രതിഭാസത്തെ പ്രച്ഛന്നാവരണം (camouflage) എന്നു പറയുന്നു. ചുറ്റുപാടിനനുയോജ്യമായി നിറം മാറ്റാൻ തവളകളെ സഹായിക്കുന്നത് അവയുടെ കണ്ണുകളാണ്. കാഴ്ചശക്തിയില്ലാത്ത തവളകൾക്ക് നിറഭേദാനുകൂലനത്തിനുള്ള ശേഷിയില്ല. തവളയുടെ ചർമം ഒരു ബാഹ്യാവരണം എന്നതിലുപരി ശരീരോഷ്മാവ് ക്രമീകരിച്ചു സൂക്ഷിക്കാനും ജലം വലിച്ചെടുത്ത് ശരീരത്തിലെ ഈർപ്പം നിലനിർത്തുന്നതിനും സഹായകമാണ്. ത്വക്കിലെ ഗ്രന്ഥികളിൽ നിന്നുള്ള സ്രവമാണ് ഇതിനെ വഴുവഴുപ്പുള്ളതാക്കുന്നത്. ചർമത്തിലെ സംവഹനക്ഷമതയുള്ള നിരവധി രക്തസിരകൾ ഇതിനെ ഒരു ശ്വസനേന്ദ്രിയമാകാൻ (cutaneous respiration) സഹായിക്കുന്നു. ===ഇതും കാണുക=== *[[ആഫ്രിക്കൻ രാക്ഷസത്തവള]] *[[ഇളിത്തേമ്പൻ തവള]] *[[കുറിവായൻ തവള]] *[[കുറിവായൻ ചെമ്പൻതവള]] *[[ഗാർഡിനേഴ്‌സ് തവള]] *[[ഗോലിയാത്ത് തവള]] *[[ടെക്സസ് തവള]] *[[തക്കാളിത്തവള ]] *[[പന്നിമൂക്കൻ തവള]] *[[പേക്കാന്തവള]] *[[പോക്കാച്ചിത്തവള]] *[[മണവാട്ടിത്തവള]] *[[മഴവിൽ തവള]] *[[മൗറീഷ്യൻ തവള]] *[[യൂറോപ്യൻ മൺവെട്ടിക്കാലൻ തവള]] *[[വെരുക്കോസ് തവള]] *[[സോളമൻ തവള]] *[[സൂറിനാം തവള]] *[[സ്വർണ്ണത്തവള]] ==പിലിഗിരിയൻ തവളകളുടെ നിലനിൽപ്പിനുള്ള ഭീഷണികൾ== {{പ്രലേ|പിലിഗിരിയൻ തവളകൾ}} തവളകൾ കാണപ്പെടുന്ന വനങ്ങൾ ഖനിവ്യവസായത്തിനും കൃഷിക്കും മറ്റുമായി വ്യാപകമായി നശിപ്പിക്കപ്പെടുന്നതും, കാലാവസ്ഥയിലെ മാറ്റംമൂലം ഇവയുടെ പ്രജനനകേന്ദ്രങ്ങളായ നീരൊഴുക്കുകൾ അകാലത്ത് വറ്റിവരളുന്നതും, [[പിലിഗിരിയൻ തവള|പിലിഗിരിയൻ തവളകളുടെ]] നിലനിൽപ്പ് അപകടത്തിലാക്കുന്നതായി ഗവേഷകർ പറയുന്നു. മറ്റിനം തവളകളുമായി താരതമ്യം ചെയ്താൽ, ആവാസവ്യവസ്ഥയിലെ മാറ്റങ്ങളോട് പൊരുത്തപ്പെടാൻ തീരെ കഴിവുകുറഞ്ഞ തവളകളാണ് ഇവ. 2006 ൽ ഓരോ പ്രജനന സീസണിലും ഇത്തരം 400 മുതൽ 500 തവളകളെ വരെ കൺറ്റെത്തിയിരുന്നെങ്കിലും ഈയിടെ നടത്തിയ ഗവേഷണങ്ങളിൽ അവയുടെ എണ്ണം നൂറിൽ കുറവു മാത്രമാണ് രേഖപ്പെടുത്തിയത്.<ref>{{Cite web |url=http://www.mathrubhumi.com/technology/science/bilogoy-science-frog-dancing-frogs-western-ghats-kerla-india-biodiversity-sathyabhama-das-biju-452385/ |title=ആർക്കൈവ് പകർപ്പ് |access-date=2014-05-08 |archive-date=2014-05-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140508183504/http://www.mathrubhumi.com/technology/science/bilogoy-science-frog-dancing-frogs-western-ghats-kerla-india-biodiversity-sathyabhama-das-biju-452385/ |url-status=dead }}</ref> ==മനുഷ്യനുള്ള ഉപയോഗങ്ങൾ == ലോകത്തിന്റെ വിവിധ ഭാഗങ്ങളിൽ തവളക്കാൽ ഭക്ഷണമായി ഉപയോഗിച്ചുവരുന്നു. ചൈനയിൽ ഉണക്കിയ തവളകളെ ഔഷധ നിർമ്മാണത്തിനുപയോഗിക്കാറുണ്ട്. ജപ്പാനിലും മറ്റും നേർത്ത തോലിനു പകരമായി പേക്കാന്തവളയുടെ ചർമം ഉപയോഗിക്കുന്നു. ജന്തുശരീരത്തിന്റെ ഘടനയും പ്രവർത്തനക്രമവും മനസ്സിലാക്കാനുള്ള പഠനങ്ങൾക്ക് തവളകളെ ഉപയോഗപ്പെടുത്തുന്നു. ഭ്രൂണവികാസ ഗവേഷണങ്ങൾക്ക് തവളയുടെ മുട്ടകൾ ഉപയോഗിച്ചുവരുന്നു. റാണാ ടെംപൊറേറിയ (Rana temporaria) എന്ന യൂറോപ്യൻ തവളയിനത്തിന്റേയും അമേരിക്കയിലെ റാണാ പൈപ്പിയെൻസ് (Rana pipiens) എന്നയിനത്തിന്റേയും മുട്ടകളാണ് ഭ്രൂണശാസ്ത്ര പഠനങ്ങൾക്ക് വളരെ കൂടുതൽ ഉപയോഗിക്കുന്നത്. വാൽമാക്രികളെ പുനരുത്ഭവപ്രതിഭാസ പഠനങ്ങൾക്കും പ്രയോജനപ്പെടുത്തുന്നു. കാർഷിക വിളകൾക്കു ഹാനികരമായ നിരവധി കീടങ്ങളേയും [[പ്രാണി|പ്രാണികളേയും]] തവളകൾ വൻതോതിൽ തിന്നു നശിപ്പിക്കുന്നതിനാൽ ഇവയെ കർഷക മിത്രങ്ങളായി കണക്കാക്കാം. ഭക്ഷണത്തിനും ഗവേഷണാവശ്യങ്ങൾക്കുമായി തവളകളെ കൊന്നൊടുക്കുന്നത് വൻതോതിൽ തവളകളുടെ വംശനാശത്തിനു കാരണമാകുന്നു. പാടശേഖരങ്ങളിലും മറ്റും കീടനാശിനിയുടെ കൂടിയ തോതിലുള്ള ഉപയോഗവും തവളകൾ ചത്തൊടുങ്ങുന്നതിന് കാരണമാകുന്നു. == ചിത്രശാല == <gallery widths="180" heights="120" perrow="3" caption="തവളയുടെ ചിത്രങ്ങൾ"> പ്രമാണം:മണവാട്ടി തവള.JPG|[[മണവാട്ടി തവള]] പ്രമാണം:Frog žába.gif|തവള വെള്ളത്തില് നീന്തുന്നു പ്രമാണം:തവള.JPG|തവള പ്രമാണം:Marathavala.JPG|മരത്തവള,പറക്കും തവള എന്നുമറിയപ്പെടുന്നു പ്രമാണം:Marathavala2.JPG|[[മരത്തവള]] പ്രമാണം:Rhacophorus malabaricus 2.jpg|ഇളിത്തേമ്പൻ/പച്ചിലപ്പാറൻ തവള പ്രമാണം:Frog4.JPG പ്രമാണം:നീല തവള.JPG|തെക്കേ അമേരിക്കയിൽ കാണപ്പെടുന്ന [[നീലത്തവള]]. പ്രമാണം:Yellow Frog - മഞ്ഞ തവള 02.jpg|മഞ്ഞ തവള, കാന്തൻപാറ, വയനാട് </gallery> == അവലംബം == {{RL}} \ == പുറമെ നിന്നുള്ള കണ്ണികൾ == * [http://www-itg.lbl.gov/ITG.hm.pg.docs/Whole.Frog/Whole.Frog.html The Whole Frog Project] - Virtual frog dissection and anatomy * ''[http://raysweb.net/specialplaces/pages/frogsdecline.html Disappearance of toads, frogs has some scientists worried]'' - ''San Francisco Chronicle'', April 20, 1992 * [http://www.xenbase.org/ Xenbase] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090904220935/http://www.xenbase.org/ |date=2009-09-04 }} - A ''Xenopus laevis'' and ''tropicalis'' Web Resource * [http://tolweb.org/tree?group=Salientia Tree of Life (Salientia)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060613194138/http://tolweb.org/tree?group=Salientia |date=2006-06-13 }} * [http://amphibiaweb.org Amphibia Web] * [http://markus.nolf.org/blog.php?p=160 Time-lapse video showing the egg's development until hatching] * [http://www.midwestfrogs.com Frog calls] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150813082330/http://www.midwestfrogs.com/ |date=2015-08-13 }} - short video clips of calling frogs and interviews with scientists about frog issues, including declining and malformed frog causes * [http://www.naturenorth.com/spring/sound/shfr2snd.html Frog calls - Canada] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927212723/http://www.naturenorth.com/spring/sound/shfr2snd.html |date=2007-09-27 }} * [http://www.naturesound.com/frogs/frogs.html eastern United States Frog calls - eastern United States] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070824064956/http://www.naturesound.com/frogs/frogs.html |date=2007-08-24 }} * [http://www.bbc.co.uk/nature/animals/wildbritain/springwatch/ Record UK Frogspawn sightings here] - Springwatch 2006 * [http://www.nwf.org/frogwatchUSA/ Frogwatch USA] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090629072456/http://www.nwf.org/frogwatchusa/ |date=2009-06-29 }} volunteer frog and toad monitoring program by National Wildlife Federation and USGS, includes links to frog calls of the United States * [http://calphotos.berkeley.edu/browse_imgs/amphibian_sci_1.html Amphibian photo gallery by scientific name] - features many unusual frogs * [http://www.sciam.com/article.cfm?articleID=000A2086-B7D6-12F7-B7D683414B7F0000&ref=sciam Scientific American: Researchers Pinpoint Source of Poison Frogs' Deadly Defenses] * [http://www.reptilia-amphibia.net/ www.reptilia-amphibia.net] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070808155828/http://www.reptilia-amphibia.net/ |date=2007-08-08 }} - Reptiles & Amphibians of France {{commons|Frog}} {{wikispecies|Anura}} {{Amphibian-stub‎}} {{സർവ്വവിജ്ഞാനകോശം}} [[വർഗ്ഗം:തവളകൾ]] [[വർഗ്ഗം:ഉഭയജീവികൾ]] {{Amphibians of Kerala}} hcsm0w0hgd4o9xdr38xbjwa2hgug7iz 0 15675 4610636 4609782 2026-03-29T10:50:24Z Altocar 2020 144384 4610636 wikitext text/x-wiki {{prettyurl|Indrajith}} {{ToDisambig|വാക്ക്=ഇന്ദ്രജിത്ത്}} {{Infobox actor | name = ഇന്ദ്രജിത്ത് | image = Indrajithactor.jpg | caption = ഇന്ദ്രജിത്ത് (ചലച്ചിത്രനടൻ) 2009 | birthname = | birth_date = {{birth date and age|1979|12|17|df=yes}} | birthplace = [[Trivandrum|തിരുവനന്തപുരം]], [[Kerala|കേരളം]], [[India|ഇന്ത്യ]] | deathdate = | deathplace = | death_date = | death_place = | restingplace = | restingplacecoordinates = | othername = | occupation = അഭിനേതാവ്, ചലച്ചിത്രനടൻ | yearsactive = 2001 - | spouse = പൂർണ്ണിമ ഇന്ദ്രജിത്ത് (ആദ്യനാമം: [[പൂർണ്ണിമ മോഹൻ]]) | partner = | children = പ്രാർഥന<br>നക്ഷത്ര | parents = [[സുകുമാരൻ]], [[മല്ലിക സുകുമാരൻ]] | influences = | influenced = | website = | imdb_id = 1011348 | academyawards = | afiawards = | arielaward = | baftaawards = | cesarawards = | emmyawards = | filmfareawards = | geminiawards = | goldenglobeawards = | goldenraspberryawards = | goyaawards = | grammyawards = | iftaawards = | laurenceolivierawards = | naacpimageawards = | nationalfilmawards = | sagawards = | tonyawards = | awards = }} മലയാള ചലച്ചിത്ര അഭിനേതാവും നടൻ സുകുമാരൻ്റെ മകനുമാണ് '''ഇന്ദ്രജിത്ത് സുകുമാരൻ.''' സംവിധായകനും തെന്നിന്ത്യൻ ചലച്ചിത്ര അഭിനേതാവുമായ പ്രിഥിരാജ് ഇളയ സഹോദരനാണ്. 2002-ൽ റിലീസായ മീശ മാധവൻ എന്നി സിനിമയിലൂടെ മലയാള സിനിമയിൽ സജീവമായി. == ജീവിതരേഖ == മലയാള സിനിമയിലെ താരദമ്പതികളായിരുന്ന സുകുമാരൻ്റെയും മല്ലിക സുകുമാരൻ്റെയും മൂത്ത മകനായി 1979 ഡിസംബർ 17ന് ജനിച്ചു. 1986-ലെ ''പടയണി'' എന്ന സിനിമയിൽ ''മോഹൻലാലിൻ്റെ കുട്ടിക്കാലം'' അവതരിപ്പിച്ചു കൊണ്ടാണ് സിനിമാ പ്രവേശനം. പിന്നീട് ''2002-ൽ ഊമപ്പെണ്ണിന് ഉരിയാടപ്പയ്യൻ എന്ന സിനിമയിലൂടെയാണ് ചലച്ചിത്ര രംഗത്ത് സജീവമാകുന്നത്''. അതേ വർഷം തന്നെ ലാൽ ജോസ് സംവിധാനം ചെയ്ത ''മീശമാധവൻ'' എന്ന സിനിമയിൽ ഇന്ദ്രജിത്ത് അവതരിപ്പിച്ച ''എസ്.ഐ. ഈപ്പൻ പാപ്പച്ചി'' എന്ന വില്ലൻ കഥാപാത്രം അദ്ദേഹത്തിന് പ്രേക്ഷക പ്രശംസ നേടിക്കൊടുത്തു. വൈവിധ്യമാർന്ന കഥാപാത്രങ്ങൾ അഭിനയിച്ചു ഫലിപ്പിക്കുന്നതിൽ ഇന്ദ്രജിത്തിനുള്ള കഴിവ് പല ചിത്രങ്ങളിലും വിവിധ വേഷങ്ങൾ ചെയ്യുന്നതിന് അദ്ദേഹത്തിന് സഹായകരമായി. ''സന്തോഷ് ശിവൻ സംവിധാനം ചെയ്ത'' ''റോഡ് ടു ദ ടോപ്പ്'' എന്ന ''ഹോളിവുഡ്'' ചിത്രത്തിലും അഭിനയിച്ചു. ഒരു ഗായകൻ കൂടിയാണ് ഇന്ദ്രജിത്ത്. പ്രശസ്ത മലയാള ചലച്ചിത്ര അഭിനേതാവ് ''പ്രിഥിരാജ് സുകുമാരൻ'' സഹോദരനാണ്. ''' ആലപിച്ച ഗാനങ്ങൾ ''' * ''അന്തിനിലാ ചെമ്പരുന്തേ...'' ''(സിനിമ) മുല്ലവള്ളിയും തേന്മാവും 2003'' * ''ഒരു മഞ്ഞക്കിളിക്കൂട്...'' ''(സിനിമ) ഹാപ്പി ഹസ്ബൻ്റ്സ് 2010'' * ''രണധീരധീര രൗദ്രഭാവം...'' ''(സിനിമ) നായകൻ 2010'' * ''പോരിൽ തെയ്യാരം ഘടകം...'' ''(സിനിമ) ചേകവർ 2010'' * ''ഇതു വഴി പോരാമോ...'' ''(സിനിമ) അരികിൽ ഒരാൾ 2010'' * ''കളിചിരിച്ചേലുള്ള കരിമിഴിപ്പെണ്ണെ...'' ''(സിനിമ) മസാല റിപ്പബ്ലിക് 2014'' * ''ഈ മിഴിയിമകൾ...'' ''(സിനിമ) ഏഞ്ചൽസ് 2014'' * ''പ്രേമമെന്നാൽ എന്താണ് പെണ്ണെ...'' ''(സിനിമ) അമർ അക്ബർ അന്തോണി 2014'' * ''നാടും വിട്ടെ...'' ''(സിനിമ) മോഹൻലാൽ 2018'' ''' സ്വകാര്യ ജീവിതം ''' * ഭാര്യ : പൂർണ്ണിമ * മക്കൾ : പ്രാർത്ഥന, നക്ഷത്ര<ref>https://m3db.com/indrajith-sukumaran</ref> == ചിത്രങ്ങൾ == ===മലയാളം=== {| class="wikitable" |- ! നമ്പർ !! വർഷം !! ചിത്രം !! കഥാപാത്രം |- | 1 || 1986 || [[പടയണി (മലയാളചലച്ചിത്രം)|പടയണി]] || ബാലതാരം |- | 2 || 2002 || [[ഊമപ്പെണ്ണിന്‌ ഉരിയാടാപ്പയ്യൻ]] || ശ്യാം ഗോപാൽ വർമ |- | 3 || 2002 || [[മീശമാധവൻ]] || ഈപ്പൻ പാപ്പച്ചി |- | 4 || 2003 || [[പട്ടാളം (മലയാളചലച്ചിത്രം)|പട്ടാളം]] || അതിഥി താരം |- | 5 || 2003 || [[മിഴി രണ്ടിലും]] || ഡോ. അരുൺ |- | 6 || 2003 || [[മുല്ലവള്ളിയും തേന്മാവും]] || ആൻഡ്രൂ |- | 7 || 2004 || [[റൺവേ (മലയാളചലച്ചിത്രം)|റൺവേ]] || ബാലു |- | 8 || 2004 || [[വേഷം]] || ഹരിപ്രസാദ് |- | 9 || 2005 || [[ഫിംഗർ പ്രിന്റ് (മലയാളചലച്ചിത്രം)|ഫിംഗർ പ്രിന്റ്]] || കിഷോർ വർമ്മ ഐ.പി.എസ് |- | 10 || 2005 || [[പോലീസ് (മലയാളചലച്ചിത്രം)|പോലീസ്]] || ആനന്ദ്‌ |- | 11 || 2005 || [[ചാന്തുപൊട്ട്]] || കൊമ്പൻ കുമാരൻ |- | 12 || 2006 || [[അച്ഛനുറങ്ങാത്ത വീട്]] || പോലീസ് ഓഫീസർ |- | 13 || 2006 || [[ക്ലാസ്‌മേറ്റ്സ്]] || പയസ് ജോർജ്ജ് |- | 14 || 2006 || [[ഒരുവൻ]] || ശിവൻ |- | 15 || 2006 || [[ബാബാ കല്യാണി (മലയാളചലച്ചിത്രം)|ബാബാ കല്യാണി]] || ബാബു |- | 16 || 2007 || [[ഛോട്ടാ മുംബൈ]] || ടോമിച്ചൻ |- | 17 || 2007 || [[അറബിക്കഥ (മലയാളചലച്ചിത്രം)|അറബിക്കഥ]] || അൻവർ |- | 18 || 2007 || [[ആയുഃർ രേഖ]] || ആനന്ദ്‌ |- | 19 || 2007 || [[ഹാർട്ട് ബീറ്റ്സ്]] || ഇടിക്കുള |- | 20 || 2007 || [[ഹരീന്ദ്രൻ ഒരു നിഷ്കളങ്കൻ]] || ഹരീന്ദ്ര വർമ്മ |- | 21 || 2007 || [[ഫ്ലാഷ്]] || പ്രിയൻ |- | 22 || 2008 || [[കൽക്കട്ടാ ന്യൂസ് (മലയാളചലച്ചിത്രം)|കൽക്കട്ടാ ന്യൂസ്]] || ഹരി |- | 23 || 2008 || [[മലബാർ വെഡ്ഡിംഗ്]] || മനു കുട്ടൻ |- | 24 || 2008 || [[സൂര്യകിരീടം]] || ശിവറാം |- | 25 || 2008 || [[മിന്നാമിന്നിക്കൂട്ടം]] || സിദ്ധാർത്ഥ് |- | 26 || 2008 || [[ട്വന്റി20 (മലയാളചലച്ചിത്രം)|ട്വന്റി:20]] || അരുൺ കുമാർ |- | 27 || 2009 || [[നമ്മൾ തമ്മിൽ]] || ജോണി |- | 28 || 2009 || [[സീതാ കല്യാണം]] || അംബി |- | 29 || 2010 || [[ഹാപ്പി ഹസ്ബൻഡ്സ്]] || രാഹുൽ വലിയത്താൻ |- | 31 || 2010 || [[നായകൻ]] || വരദൻ |- | 32 || 2010 || [[എൽസമ്മ എന്ന ആൺകുട്ടി]] || എബി |- | 34 || 2010 || [[ചേകവർ]] || കാശിനാഥൻ |- | 35 || 2010 || [[കോളേജ് ഡെയ്സ്]] || രോഹിത് മേനോൻ |- | 36 || 2010 || [[കരയിലേക്ക് ഒരു കടൽ ദൂരം]] || അനൂപ്‌ ചന്ദ്രൻ |- | 37 || 2011 || [[റേസ്]] || നിരഞ്ജൻ |- | 38 || 2011 || [[സിറ്റി ഓഫ് ഗോഡ്]] || സ്വർണ്ണവേൽ |- | 39 || 2011 || [[ത്രീ കിംഗ്സ്]] || ഭാസ്കരനുണ്ണി രാജ |- | 40 || 2011 || [[വീട്ടിലേക്കുള്ള വഴി]] || റസാക്ക് |- | 41 || 2011 || [[വെള്ളരിപ്രാവിന്റെ ചങ്ങാതി]] || മാണികുഞ്ഞ് |- | 42 || 2012 || [[ഈ അടുത്ത കാലത്ത്]] || വിഷ്ണു |- | 43 || 2012 || [[കർമ്മയോഗി]] || രുദ്രൻ ഗുരുക്കൾ |- | 44 || 2012 || [[ഔട്ട്സൈഡർ]] || മുകുന്ദൻ |- | 45 || 2012 || [[ബാച്ച്‌ലർ പാർട്ടി]] || ഗീവർഗ്ഗീസ് |- | 46 || 2012 || [[മുല്ലമൊട്ടും മുന്തിരിച്ചാറും]] || ചുരട്ട ജോസ് |- |47 ||2013 || [[ആമേൻ (ചലച്ചിത്രം)|ആമേൻ]] || വട്ടോളി |- |48 ||2013 || [[ലെഫ്റ്റ് റൈറ്റ് ലെഫ്റ്റ്]] || വട്ട് ജയൻ |- |49 ||2014 || [[നാക്കു പെന്റ നാക്കു ടാക്ക]] || വിനയൻ |- |50 ||2014 ||ഏഞ്ചൽസ് || ഹമീം ഹൈദർ |- |51 ||2014 ||കസിൻസ് || ജോജി |- |52 |2015 ||രസം ||ബാലു |- |53 |2015 ||ഡബിൾ ബാരൽ ||വിൻസി |- |54 |2015 ||കോഹിനൂർ ||ഹൈദർ |- |55 |2015 ||അമർ അക്ബർ അന്തോണി ||അന്തോണി |- |56 |2016 ||വേട്ട ||എസിപി സൈലക്സ് എബ്രാഹം |- |57 |2016 ||കാട് പൂക്കുന്ന നേരം ||പോലീസ് ഓഫീസർ |- |58 ||2017 || ലക്ഷ്യം<ref>[http://www.manoramaonline.com/music/music-news/2017/04/26/indrajith-sshivada-starring-lakshyam-movie-song-is-beautiful.html Indrajith New Song]</ref> || വിമൽ |- |59 ||2017 ||ടിയാൻ ||പട്ടാഭിരാമഗിരി |- ||60 ||2018 ||മോഹൻലാൽ ||സേതുമാധവൻ |- ||61 ||2018 ||ലൂസിഫർ ||ഗോവർധൻ |- ||62 ||2019 ||വൈറസ് ||ഡോ.ബാബുരാജ് |- ||63 ||2019 ||താക്കോൽ ||ഫാ.അംബ്രോസ് പൂച്ചംപള്ളി |- ||64 ||2020 ||ഹലാൽ ലവ് സ്റ്റോറി ||ഷെരീഫ് |- |65 ||2021 ||ആണും പെണ്ണും ||മാധവൻ |- |66 |2021 ||കുറുപ്പ് ||എസ്പി കൃഷ്ദാസ് ഐപിഎസ് |- |67 |2021 ||ആഹാ ||കൊച്ച് |- |68 |2022 ||നൈറ്റ് ഡ്രൈവ് ||സി.ഐ ബെന്നി മൂപ്പൻ |- |69 |2022 ||പത്താം വളവ് ||സേതു |- |70 |2022 ||19(1)(a) ||ആനന്ദ് |- |71 |2022 ||തീർപ്പ് ||ഡി.ഐ.ജി കല്യാൺ മേനോൻ |- |72 |2023 ||തുറമുഖം ||സാൻ്റോ ഗോപാലൻ |- |73 |2023 ||കുഞ്ഞമ്മിണീസ് ഹോസ്പിറ്റൽ || ഡോ.ലിയോ ഇലഞ്ഞിക്കാടൻ |- |74 |2023 ||ഒറ്റ ||രാജു |- |75 |2024 ||മാരിവില്ലിൻ ഗോപുരങ്ങൾ ||ഷോക്ക് ഷിൻ്റോ |- |76 |2024 ||ഞാൻ കണ്ടതാ സാറെ ||ജോക്കുട്ടൻ |- |77 |2025 ||L2എമ്പുരാൻ ||ഗോവർധൻ |- |78 |2025 ||മിസ്റ്റർ & മിസിസ് ബാച്ച്ലർ ||സിദ്ധു |- |79 |2025 ||ധീരം ||എ.സി.പി സ്റ്റാലിൻ ജോസഫ്<ref>https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/malayalam/movies/news/dheeram-ott-release-where-to-watch-indrajith-sukumarans-intense-thriller-online/articleshow/128799186.cms</ref> |- |} ===ഹിന്ദി=== * ദ വെയിറ്റിംഗ് റൂം (2010) ===ഇംഗ്ലീഷ്=== * ബിഫോർ ദ റെയിൻസ് (2008) ===തമിഴ്=== * എൻ മനവാനിൽ (2002) * സർവ്വം (2009) ===തെലുങ്ക്=== * കാവ്യാസ് ഡയറി (2009) == അവലംബം == [[വർഗ്ഗം:1980-ൽ ജനിച്ചവർ]] [[വർഗ്ഗം:മേയ് 5-ന് ജനിച്ചവർ]] [[വർഗ്ഗം:മലയാളചലച്ചിത്രനടന്മാർ]] [[വർഗ്ഗം:തിരുവനന്തപുരം ജില്ലയിൽ ജനിച്ചവർ]] [[വർഗ്ഗം:ചലച്ചിത്ര ദമ്പതികൾ]] ix30wwckoetme6nqbatdnnqrwv0ugv1 0 22589 4610638 4608791 2026-03-29T11:02:18Z Wiki user KL 202319 4610638 wikitext text/x-wiki {{Short description|ഇന്ത്യൻ മലയാള ഭാഷാ ടെലിവിഷൻ ചാനൽ}} {{Infobox television channel | name = സൺ സൂര്യ | logo = Sun Surya.jpg | logo_caption = 1998 മുതൽ ഉപയോഗിക്കുന്ന ലോഗോ | network = [[സൺ ടിവി നെറ്റ്‌വർക്ക്]] | owner = സൺ ഗ്രൂപ്പ് | launch_date = {{start date and age|1998|10|19|df=y|p=y|br=y}} | area = ഇന്ത്യ, സിംഗപ്പൂർ, യുണൈറ്റഡ് സ്റ്റേറ്റ്സ്, മിഡിൽ ഈസ്റ്റ്, തായ്ലൻഡ് | headquarters = [[തിരുവനന്തപുരം]], കേരളം, ഇന്ത്യ | picture_format = 1080i എച്ച്.ഡി.ടി.വി.<br />(എസ്.ഡി.ടി.വി. ഫീഡിനായി 576i-ലേക്ക് ഡൗൺസ്കെയിൽ ചെയ്യുന്നു) | type = പൊതു വിനോദം | country = ഇന്ത്യ | language = [[മലയാളം]] | sister_channels = {{Collapsible list | list_style = text-align:left; | 1 = സൺ ടിവി<br />ഉദയ ടിവി<br /> സൺ ബംഗ്ലാ<br />സൺ മറാത്തി<br />കെടിവി<br />ജെമിനി മൂവീസ്<br />ഉദയ മൂവീസ്<br />സൂര്യ മൂവീസ്<br />സൺ മ്യൂസിക്<br />ജെമിനി മ്യൂസിക്<br />ഉദയ മ്യൂസിക്<br />സൂര്യ മ്യൂസിക്<br />ആദിത്യ ടിവി<br />ജെമിനി കോമഡി<br />ഉദയ കോമഡി<br />സൂര്യ കോമഡി ചാനൽ<br />ചുട്ടി ടിവി<br />കുഷി ടിവി<br />ചിന്തു ടിവി<br />കൊച്ചു ടിവി<br />സൺ ലൈഫ്<br />ജെമിനി ലൈഫ്<br />സൺ ന്യൂസ് }} | website = [https://www.sunnxt.com/live/surya-tv-hd-malayalam-live/194397/surya-tv-hd സൂര്യ ടിവി എച്ച്ഡി] | online_serv_1 = സൺ NXT ഇന്ത്യ | online_chan_1 = [https://www.sunnxt.com SunNXT ] }} '''സൺ സൂര്യ''' ഒരു ഇന്ത്യൻ മലയാള ഭാഷാ പൊതു വിനോദ പേ ടെലിവിഷൻ ചാനലാണ്. [[സൺ ടിവി നെറ്റ്‌വർക്ക്|സൺ ടിവി നെറ്റ്‌വർക്കിന്റെ]] ഉടമസ്ഥതയിലുള്ള ഈ ചാനലിന്റെ ആസ്ഥാനം തിരുവനന്തപുരത്താണ്. മലയാളത്തിലെ മൂന്നാമത്തെ ഹൈ-ഡെഫനിഷൻ ചാനലാണ് '''സൺ സൂര്യ എച്ച്ഡി.''' == നിലവിൽ സംപ്രേഷണം ചെയ്യുന്നവ == === പരമ്പരകൾ === {| class="wikitable sortable" ! പരമ്പര !! ആരംഭിച്ച തീയതി !! ഇതിൽ നിന്ന് അവലംബിച്ചത് |- |''വീര ഹനുമാൻ''<ref>{{Cite web |title=Veera Hanuman | website=Jio TV | date=26 May 2025 |url=https://www.jiotv.com/live-channel/surya-hd/900/veera-hanuman/250530900025|access-date=26 May 2025}}</ref> |26 മെയ് 2025 |ഹിന്ദി ടിവി പരമ്പര ''വീര ഹനുമാൻ'' (മൊഴിമാറ്റം) |- |''പെയ്തൊഴിയാതെ''<ref>{{Cite web|url=https://www.keralatv.in/peythozhiyathe-serial-surya-tv-cast/|title = Peythozhiyathe Serial Surya TV Starts from 30 June, Everyday at 06:30 PM – Meet the Characters and Actors|work=Kerala TV|publisher=Kerala TV|language=en|date=18 June 2025|access-date=19 June 2025}}</ref> |29 ജൂൺ 2025 |തമിഴ് ടിവി പരമ്പര ''അന്നം'' |- |''ചട്ടമ്പിപ്പാറു''<ref>{{cite web|url=https://www.sunnxt.com/suntv-malayalam-serial-chattambipaaru/detail/219056/0|title=Chattambipaaru - Sun NXT|publisher=Sun NXT}}</ref> |7 ഏപ്രിൽ 2025 |തമിഴ് ടിവി പരമ്പര ''സിംഗപ്പെണ്ണേ'' |- |''കന്യാദാനം'' |23 ഓഗസ്റ്റ് 2021 |ബംഗാളി ടിവി പരമ്പര ''കന്യാദാൻ'' |- |''സ്വയംവരപ്പന്തൽ''<ref>{{cite web|url=https://www.sunnxt.com/suntv-malayalam-serial-swayamvarapanthal/detail/214482/0|title=Swayamvarapanthal - Sun NXT|publisher=Sun NXT}}</ref> |17 ഫെബ്രുവരി 2025 |തമിഴ് ടിവി പരമ്പര ''മൂൻട്രു മുടിച്ച്'' |- |''കോൺസ്റ്റബിൾ മഞ്ജു''<ref>{{Cite web |title=Constable Manju{{!}} From May 6 @ 8:30 PM {{!}} Surya TV| website=YouTube | date=29 April 2024 |url=https://www.youtube.com/watch?v=Qj9hnqBfBss|access-date=2024-05-05}}</ref> |6 മെയ് 2024 | |- |''മാംഗല്യം തന്തുനാനേന''<ref>{{Cite web |title=Mangalyam Thanthunanena {{!}} From Feb 5 @ 7:30 PM {{!}} Surya TV| website=YouTube |url=https://www.youtube.com/watch?v=_7c_z6_HKeY|access-date=2023-02-02}}</ref> |5 ഫെബ്രുവരി 2024 |തമിഴ് ടിവി പരമ്പര ''ഇളക്കിയ'' |- |''പ്രേമപൂജ'' <ref>{{cite web|url=https://www.southmoviez.com/malayalam/malayalam-tv/prema-pooja-new-serial-on-surya-tv/|title=“Prema Pooja” – New Love is Blossoming and Arriving Soon on Surya Tv|work=South Moviez|date=8 November 2024|access-date=2025-09-03|archive-date=2025-08-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20250819093732/https://www.southmoviez.com/malayalam/malayalam-tv/prema-pooja-new-serial-on-surya-tv/|url-status=dead}}</ref> |16 ഡിസംബർ 2024 |ഇതേ പേരിലുള്ള മലയാളം നോവൽ |- |''ഹൃദയം''<ref>{{Cite news |title=Hridayam Family drama set to premiere featuring stellar cast and- heartfelt storyline|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/malayalam/hridayam-family-drama-set-to-premiere-featuring-stellar-cast-and-heartfelt-storyline/articleshow/104962055.cms|work=The Times Of India|date=4 November 2023 }}</ref> |20 നവംബർ 2023 |തെലുങ്ക് ടിവി പരമ്പര ''അനു അനേ നേനു'' |- |} === റിയാലിറ്റി ഷോകൾ === {| class="wikitable sortable" ! പരമ്പര !! ആരംഭിച്ച തീയതി !! കുറിപ്പുകൾ |- |''അടിച്ച് കേറി വാ'' |31 മെയ് 2025 |<ref>{{cite web|url=https://www.sunnxt.com/suntv-malayalam-serial-adichu-keri-vaa-May31-2025/detail/224091/0|title=Adichu Keri Vaa - Sun NXT|publisher=Sun NXT}}</ref> |- |''ഫൺ ബേബി ഫൺ'' |30 ഓഗസ്റ്റ് 2025 |<ref>{{cite web|url=https://www.keralatv.in/fun-baby-fun-comedy-show-suryatv/|title=Fun Baby Fun – Surya TV Launching a New Malayalam Comedy Show From 30 August at 8:00 PM|publisher=Kerala TV}}</ref> |} == മുൻപ് സംപ്രേഷണം ചെയ്തിരുന്നവ == {{Incomplete list|date=May 2024}} === യഥാർത്ഥ പരമ്പരകൾ === {| class="wikitable sortable" ! പരമ്പര !! ആരംഭിച്ച തീയതി !! അവസാനിച്ച തീയതി !! ഇതിൽ നിന്ന് അവലംബിച്ചത് |- |''ഭാവന'' |26 ജൂൺ 2022 |29 ജൂൺ 2025 |തമിഴ് ടിവി പരമ്പര ''കായൽ'' |- |''ആതിര''<ref>{{cite web|url=https://www.southmoviez.com/malayalam/malayalam-tv/aathira-malayalm-serial-surya-tv/|title=Surya TV's new serial 'Aathira' Promo Out: Two extreme personalities in a love story|date=20 December 2024|publisher=www.southmoviez.com|access-date=8 January 2025|archive-date=2025-01-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20250123084444/https://www.southmoviez.com/malayalam/malayalam-tv/aathira-malayalm-serial-surya-tv/|url-status=dead}}</ref> |13 ജനുവരി 2025 |6 ഏപ്രിൽ 2025 |തമിഴ് ടിവി പരമ്പര ''മരുമകൾ'' |- |''ആനന്ദരാഗം''<ref>{{cite web|url=https://www.keralatv.in/anandaragam-serial-surya-tv/|title=Anandaragam Serial on Surya TV Starting from 17 April, Everyday at 08:00 PM|date=14 April 2023|publisher=www.keralatv.in|access-date=6 June 2023|archive-date=6 June 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230606212839/https://www.keralatv.in/anandaragam-serial-surya-tv/|url-status=live}}</ref> |17 ഏപ്രിൽ 2023 |16 ഫെബ്രുവരി 2025 |തമിഴ് ടിവി പരമ്പര ''ആനന്ദ രാഗം'' |- | ''സ്വർഗ്ഗവാതിൽ പക്ഷി''<ref>{{cite web|url=https://www.keralatv.in/surya-tv-serial-swargavathil-pakshi/|title=Swargavathil Pakshi Serial Starts from 23 September at 07:30 PM, Everyday on Surya TV – Discover Star Cast|website=Kerala TV}}</ref> | 23 സെപ്റ്റംബർ 2024 | 15 ഡിസംബർ 2024 | |- |''കനൽപ്പൂവ്'' |24 ജൂലൈ 2022 |27 ഒക്ടോബർ 2024 |തമിഴ് ടിവി പരമ്പര ''എതിർനീച്ചൽ'' |- |''കളിവീട്'' |15 നവംബർ 2021 |22 സെപ്റ്റംബർ 2024 |തമിഴ് ടിവി പരമ്പര ''റോജ'' |- |''സുന്ദരി'' |15 നവംബർ 2021 |21 ജൂലൈ 2024 |കന്നഡ ടിവി പരമ്പര ''സുന്ദരി'' |- |''അമ്മക്കിളിക്കൂട്''<ref>{{Cite news |title=Swapna starrer 'Ammakilikkoodu' to portray the life of a single mother|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/malayalam/swapna-starrer-ammakilikkoodu-to-portray-the-life-of-a-single-mother/articleshow/103842800.cms|work=The Times Of India|date=21 September 2023 }}</ref> |25 സെപ്റ്റംബർ 2023 |24 മാർച്ച് 2024 | |- |''നിന്നിഷ്ടം എന്നിഷ്ടം''<ref>{{Cite news |title='Ninnishtam Ennishtam' to narrate Mr. Homemaker and Miss techie's love story|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/malayalam/ninnishtam-ennishtam-to-narrate-mr-homemaker-and-miss-techies-love-story/articleshow/102303063.cms|work=The Times Of India|date=August 2023 }}</ref> |7 ഓഗസ്റ്റ് 2023 |20 ജനുവരി 2024 |തമിഴ് ടിവി പരമ്പര ''മിസ്റ്റർ. മനൈവി'' |- |''അനിയത്തിപ്രാവ്'' |25 ഏപ്രിൽ 2022 |12 നവംബർ 2023 |തമിഴ് ടിവി പരമ്പര ''വാനത്തെ പോല'' |- |''സീതാരാമം'' |13 മാർച്ച് 2023 |25 ജൂൺ 2023 |തമിഴ് ടിവി പരമ്പര ''സേവ്വന്തി'' |- |''സ്വന്തം സുജാത'' |16 നവംബർ 2020 |12 മാർച്ച് 2023 | |- |''മനസ്സിനക്കരെ'' |23 ഓഗസ്റ്റ് 2021 |26 നവംബർ 2022 |കന്നഡ ടിവി പരമ്പര ''കാവ്യാഞ്ജലി'' |- |''കാണാ കൺമണി'' |23 ഓഗസ്റ്റ് 2021 |23 ജൂലൈ 2022 |തെലുങ്ക് ടിവി പരമ്പര ''പൗർണ്ണമി'' |- |''എന്റെ മാതാവ്'' |27 ജനുവരി 2020 |25 ജൂൺ 2022 | |- |''തിങ്കൾക്കലമാൻ'' |19 ഒക്ടോബർ 2020 |23 ഏപ്രിൽ 2022 | |- |''ഇന്ദുലേഖ'' |5 ഒക്ടോബർ 2020 |7 മെയ് 2021 | |- |''വർണ്ണപ്പകിട്ട്''<ref>{{Cite web |title=വർണപകിട്ട് സീരിയൽ അവസാനിപ്പിക്കുന്നു; ഷൂട്ടിങ്ങ് വീണ്ടും ആരംഭിക്കാനിരിക്കെ സങ്കട വാർത്തയെന്ന് ജിഷിൻ മോഹൻ|url=https://malayalam.filmibeat.com/television/surya-tv-s-varnapakittu-serial-to-be-concluded-soon-actor-jishin-mohan-opens-up-072475.html|work=Filmibeat Malayalam}}</ref> |8 മാർച്ച് 2021 |21 മെയ് 2021 |ടർക്കിഷ് ടിവി പരമ്പര ''എർകെൻചി കുഷ്'' |- |''നമുക്ക് പാർക്കുവാൻ മുന്തിരിത്തോപ്പുകൾ'' |22 ജൂൺ 2020 |2 ഒക്ടോബർ 2020 |മലയാളം നോവൽ ''നമുക്ക് ഗ്രാമങ്ങളിൽ ചെന്ന് രാപ്പാർക്കാം''<ref>{{Cite news|title=Namukku Paarkkuvan Munthirithoppukal: Evergreen couple Solomon-Sofia is back!|url= https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/malayalam/namukku-paarkkuvan-munthirithoppukal-evergreen-couple-solomon-sofia-is-back/articleshow/76466471.cms|newspaper=The Times of India|date=19 June 2020|accessdate=21 May 2023}}</ref> |- |''ഇത്തിക്കരപ്പക്കി''<ref>{{Cite web |title=Ithikkara Pakki Malayalam Serial Premiering 27th January at 8.30 P.M On Surya TV|url=https://www.keralatv.in/ithikkara-pakki-serial/|work=Kerala TV|date=22 January 2020 }}</ref> |27 ജനുവരി 2020 |20 മാർച്ച് 2020 | |- |''ഭദ്ര'' |16 സെപ്റ്റംബർ 2019 |27 മാർച്ച് 2020 | |- |''താമരത്തുമ്പി''<ref>{{Cite web |title=Shankar Das playing the role of Jayakanthan in Surya TV serial Thamarathumbi|url=https://www.keralatv.in/shankar-das-thamarathumbi-actor/|work=Kerala TV|date=16 July 2019 }}</ref> |17 ജൂൺ 2019 |24 ജനുവരി 2020 | |- |''ഒരിടത്തൊരു രാജകുമാരി''<ref>{{Cite web |title=Oridathoru Rajakumari Surya TV Serial Actress - Vindhuja Vikraman, Ameen Madathil|url=https://www.keralatv.in/oridathoru-rajakumari-surya-tv/|work=Kerala TV|date=18 May 2019 }}</ref> |13 മെയ് 2019 |27 മാർച്ച് 2020 | |- |''ചോക്ലേറ്റ്'' |20 മെയ് 2019 |20 മാർച്ച് 2020 | |- |''എന്നു സ്വന്തം ജാനി''<ref>{{Cite news |title=Ennu Swantham Jaani completes 700 episodes |url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/malayalam/ennu-swantham-jaani-completes-700-episodes/articleshow/67439542.cms|work=The Times Of India|date=8 January 2019 }}</ref> |18 ജൂലൈ 2016 |13 സെപ്റ്റംബർ 2019 | |- |''തേനും വയമ്പും''<ref>{{Cite news |title=Thenum Vaymbum's trailer is here|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/malayalam/thenum-vaymbums-trailer-is-here/articleshow/66261925.cms|work=The Times Of India|date=17 October 2018 }}</ref> |29 ഒക്ടോബർ 2018 |10 മെയ് 2019 | |- |''ഗൗരി''<ref>{{Cite news |title=Gouri, the new serial on Surya TV|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/malayalam/gouri-the-new-serial-on-surya-tv/articleshow/62440093.cms|work=The Times Of India|date=10 January 2018 }}</ref> |29 ജനുവരി 2018 |19 ജനുവരി 2019 | |- |''അഗ്നിസാക്ഷി''<ref>{{Cite web |title=Agnisakshi Malayalam Serial On Surya TV From 28th May At 8.30 P.M – Starring Sonu Satheesh In Lead Role|url=https://indiantvinfo.com/agnisakshi-malayalam-serial/|work=Indiantvinfo|date=27 May 2018 }}</ref> |28 മെയ് 2018 |7 ജൂലൈ 2018 | |- |സഹയാത്രിക | 16 ഓഗസ്റ്റ് 2016 | | |- |''കായംകുളം കൊച്ചുണ്ണിയുടെ മകൻ'' |12 ഡിസംബർ 2016 |16 ജൂൺ 2017 | |- |''ആകാശദൂത്'' |24 ഒക്ടോബർ 2011 |4 ഒക്ടോബർ 2013 | |- |''മിന്നുകെട്ട്'' |16 ഓഗസ്റ്റ് 2004 |2 ജനുവരി 2009 |തമിഴ് ടിവി പരമ്പര ''മെട്ടി ഒലി'' |- |} === റിയാലിറ്റി ഷോകൾ === {| class="wikitable" ! പരിപാടി !! യഥാർത്ഥ സംപ്രേഷണം !! അവതാരകൻ !! ഇതിൽ നിന്ന് അവലംബിച്ചത് |- |''മലയാളി ഹൗസ്''|| 2013 ||രേവതി||''ബിഗ് ബ്രദർ'' |- |''ഡീൽ ഓർ നോ ഡീൽ''|| 2017 ||സുരാജ് വെഞ്ഞാറമൂട്||''ഡീൽ ഓർ നോ ഡീൽ''<ref>{{cite news |first1=Arya |last1=Ur |url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/malayalam/deal-or-no-deal-again-on-surya-tv/articleshow/56235456.cms |title='Deal or No Deal' again on Surya TV |website=The Times of India |date=29 December 2016 |access-date=6 November 2020 |archive-date=4 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210904193614/https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/malayalam/deal-or-no-deal-again-on-surya-tv/articleshow/56235456.cms |url-status=live }}</ref> |- |''ലാഫിംഗ് വില്ല''|| 2016–2019||ജ്യോതികൃഷ്ണ / ഗായത്രി അരുൺ||<ref>{{cite news |first1=Arya |last1=Ur |url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/malayalam/actress-jyothi-krishna-to-host-laughing-villa-season-2/articleshow/57811500.cms |title=Actress Jyothi Krishna to host 'Laughing Villa Season 2' |website=The Times of India |date=24 March 2017 |access-date=6 November 2020 |archive-date=4 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210904193612/https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/malayalam/actress-jyothi-krishna-to-host-laughing-villa-season-2/articleshow/57811500.cms |url-status=live }}</ref> |- |''സൂപ്പർ ജോഡി''||2018||മണിക്കുട്ടൻ||<ref>{{cite news |first1=Arya |last1=Ur |url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/malayalam/super-jodi-a-new-show-on-surya-tv/articleshow/62837235.cms |title=Super Jodi, a new show on Surya TV |website=The Times of India |date=8 February 2018 |access-date=6 November 2020 |archive-date=5 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210905003647/https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/malayalam/super-jodi-a-new-show-on-surya-tv/articleshow/62837235.cms |url-status=live }}</ref> |- |''റാണി മഹാറാണി''||2018–2019||മണിക്കുട്ടൻ||<ref>{{cite news |first1=Arya |last1=Ur |url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/malayalam/rani-maharani-a-new-game-show/articleshow/66526326.cms |title=Rani Maharani, a new game show |website=The Times of India |date=6 November 2018 |access-date=6 November 2020 |archive-date=4 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210904193608/https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/malayalam/rani-maharani-a-new-game-show/articleshow/66526326.cms |url-status=live }}</ref> |- |''സൂര്യ സൂപ്പർ സിംഗർ''||13 മെയ് 2019 – 12 ജൂലൈ 2019||രഞ്ജിനി ഹരിദാസ്, ഡെയ്ൻ ഡേവിസ്||<ref>{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/malayalam/super-singer-wrap-up-judge-manjari-shares-a-goodbye-note/articleshow/70214402.cms |title=Super Singer wrap up: Judge Manjari shares a goodbye note |website=The Times of India |date=14 July 2019 |access-date=6 November 2020 |archive-date=5 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210905003646/https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/malayalam/super-singer-wrap-up-judge-manjari-shares-a-goodbye-note/articleshow/70214402.cms |url-status=live }}</ref> |- |''മധുര പതിനെട്ടിൽ പൃഥ്വി''||30 ഓഗസ്റ്റ് 2020||പൃഥ്വിരാജ് സുകുമാരൻ||<ref>{{cite web |author=Manoj Kumar R |title=Ultimate TV and OTT guide: Where to watch Onam special shows and movies |url=https://indianexpress.com/article/entertainment/malayalam/2020-where-to-watch-onam-new-movies-special-shows-6574210/lite/ |website=The Indian Express |date=29 August 2020 |url-access=subscription |access-date=10 March 2021 |archive-date=4 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210904193608/https://indianexpress.com/article/entertainment/malayalam/2020-where-to-watch-onam-new-movies-special-shows-6574210/lite/ |url-status=live }}</ref> |- |''അഞ്ചിനോട് ഇഞ്ചോടിഞ്ച്''|| 2021||സുരേഷ് ഗോപി ||''ആർ യു സ്മാർട്ടർ ദാൻ എ ഫിഫ്ത്ത് ഗ്രേഡർ?''<ref>{{cite news |url=https://www.keralatv.in/anchinodu-inchodinchu-show-surya/ |title=Anchinodu Inchodinchu – Malayalam Game Show on Surya TV Starts from 23rd August |website=Kerala TV|date=22 August 2021}}</ref> |- |''അറം + അറം = കിന്നരം''|| 2021||ശ്വേത മേനോൻ||<ref>{{cite news |url=https://indiantvinfo.com/anchinodu-inchodinchu-show-suryatv/ |website=Indian TV News|title=Anchinodu Inchodinchu, Manassinakkare, Kanyadanam – Surya TV Revamped Prime Time Lineup|date=22 August 2021}}</ref> |- |''നമൃതി (മലയാളം)''|| 2025||N/A ||<ref>{{cite news |date=1 December 2024 |title=Namriti – Sutara TV Revamped Prime Time Lineup |url=https://www.imdb.com/title/tt35352743/ |website=IMDb}}</ref> |} == സഹോദര ചാനലുകൾ == === സൂര്യ മൂവീസ് === '''സൂര്യ മൂവീസ്''' ഒരു ഇന്ത്യൻ മലയാള ഭാഷാ സംഗീത പേ ടെലിവിഷൻ ചാനലാണ്. സൺ ടിവി നെറ്റ്‌വർക്കിന്റെ ഉടമസ്ഥതയിലുള്ള ഈ ചാനൽ 2013 ഓഗസ്റ്റ് 13-നാണ് ആരംഭിച്ചത്. 2005 മുതൽ 2013 വരെ സംപ്രേഷണം ചെയ്തിരുന്ന കിരൺ ടിവിക്ക് പകരമായാണ് ഇത് വന്നത്.<ref>{{cite web|url=https://www.sunnetwork.in/tv-channel-details.aspx?Channelid=45&channelname=Surya%20Movies&type=4#:~:text=Sun%20TV%20Network%20%2D%20Channel%20Details,Prime%20Time%20Cinema|title=Surya Movies}}</ref> === സൂര്യ മ്യൂസിക് === '''സൂര്യ മ്യൂസിക്''' ഒരു ഇന്ത്യൻ മലയാള ഭാഷാ ചലച്ചിത്ര പേ ടെലിവിഷൻ ചാനലാണ്. സൺ ടിവി നെറ്റ്‌വർക്കിന്റെ ഉടമസ്ഥതയിലുള്ള ഈ ചാനൽ 2013 ഓഗസ്റ്റ് 13-നാണ് ആരംഭിച്ചത്.<ref>{{cite web|url=https://bestmediainfo.com/2017/04/sun-tv-network-launches-first-malayalam-comedy-channel-surya-comedy|title=Surya TV launches first comedy channel Surya Comedy}}</ref> === കൊച്ചു ടിവി === '''കൊച്ചു ടിവി''' ഒരു ഇന്ത്യൻ മലയാള ഭാഷാ കുട്ടികളുടെ പേ ടെലിവിഷൻ ചാനലാണ്. സൺ ടിവി നെറ്റ്‌വർക്കിന്റെ ഉടമസ്ഥതയിലുള്ള ഈ ചാനൽ 2011 ഒക്ടോബർ 16-നാണ് ആരംഭിച്ചത്.<ref name=":1">{{Cite web |last=Ninan |first=Sevanti |date=2013-04-03 |title=New platforms, New Growth |url=https://www.livemint.com/Opinion/Hy4MnwivouJtRueEbjvdkO/New-platforms-new-growth.html |access-date= |website=LiveMint |language=}}</ref> === സൂര്യ കോമഡി === '''സൂര്യ കോമഡി''' ഒരു ഇന്ത്യൻ മലയാള ഭാഷാ കോമഡി ചാനലാണ്. സൺ ടിവി നെറ്റ്‌വർക്കിന്റെ ഉടമസ്ഥതയിലുള്ള ഈ ചാനൽ 2017 ഏപ്രിൽ 29-നാണ് ആരംഭിച്ചത്.<ref>{{Cite news|url=http://www.exchange4media.com/industrybriefing/sun-tv-network-to-launch-its-first-malayalam-comedy-channel-surya-comedy_68567.html|title=SUN TV Network to launch its first Malayalam comedy channel, 'Surya Comedy'|author=|website=Exchange 4 Media|access-date=2024-08-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170429203652/http://www.exchange4media.com/industrybriefing/sun-tv-network-to-launch-its-first-malayalam-comedy-channel-surya-comedy_68567.html |archive-date=29 April 2017 |url-status=dead |language=en}}</ref> == അവലംബം == {{Reflist}} == പുറത്തേക്കുള്ള കണ്ണികൾ == * [https://www.sunnxt.com/ സൺ ടിവി നെറ്റ്‌വർക്ക്] [[Category:മലയാളഭാഷാ ടെലിവിഷൻ ചാനലുകൾ]] [[Category:1998-ൽ കേരളത്തിൽ സ്ഥാപിതമായവ]] [[Category:1998-ൽ സ്ഥാപിതമായ ടെലിവിഷൻ ചാനലുകളും സ്റ്റേഷനുകളും]] [[Category:സൺ ഗ്രൂപ്പ്]] [[Category:തിരുവനന്തപുരത്തെ ടെലിവിഷൻ സ്റ്റേഷനുകൾ]] rgl0vblincd8g3xw5n0w8vjwnzsqhok 4610639 4610638 2026-03-29T11:02:44Z Wiki user KL 202319 4610639 wikitext text/x-wiki {{Short description|ഇന്ത്യൻ മലയാള ഭാഷാ ടെലിവിഷൻ ചാനൽ}} {{Infobox television channel | name = സൺ സൂര്യ | logo = | logo_caption = 1998 മുതൽ ഉപയോഗിക്കുന്ന ലോഗോ | network = [[സൺ ടിവി നെറ്റ്‌വർക്ക്]] | owner = സൺ ഗ്രൂപ്പ് | launch_date = {{start date and age|1998|10|19|df=y|p=y|br=y}} | area = ഇന്ത്യ, സിംഗപ്പൂർ, യുണൈറ്റഡ് സ്റ്റേറ്റ്സ്, മിഡിൽ ഈസ്റ്റ്, തായ്ലൻഡ് | headquarters = [[തിരുവനന്തപുരം]], കേരളം, ഇന്ത്യ | picture_format = 1080i എച്ച്.ഡി.ടി.വി.<br />(എസ്.ഡി.ടി.വി. ഫീഡിനായി 576i-ലേക്ക് ഡൗൺസ്കെയിൽ ചെയ്യുന്നു) | type = പൊതു വിനോദം | country = ഇന്ത്യ | language = [[മലയാളം]] | sister_channels = {{Collapsible list | list_style = text-align:left; | 1 = സൺ ടിവി<br />ഉദയ ടിവി<br /> സൺ ബംഗ്ലാ<br />സൺ മറാത്തി<br />കെടിവി<br />ജെമിനി മൂവീസ്<br />ഉദയ മൂവീസ്<br />സൂര്യ മൂവീസ്<br />സൺ മ്യൂസിക്<br />ജെമിനി മ്യൂസിക്<br />ഉദയ മ്യൂസിക്<br />സൂര്യ മ്യൂസിക്<br />ആദിത്യ ടിവി<br />ജെമിനി കോമഡി<br />ഉദയ കോമഡി<br />സൂര്യ കോമഡി ചാനൽ<br />ചുട്ടി ടിവി<br />കുഷി ടിവി<br />ചിന്തു ടിവി<br />കൊച്ചു ടിവി<br />സൺ ലൈഫ്<br />ജെമിനി ലൈഫ്<br />സൺ ന്യൂസ് }} | website = [https://www.sunnxt.com/live/surya-tv-hd-malayalam-live/194397/surya-tv-hd സൂര്യ ടിവി എച്ച്ഡി] | online_serv_1 = സൺ NXT ഇന്ത്യ | online_chan_1 = [https://www.sunnxt.com SunNXT ] }} '''സൺ സൂര്യ''' ഒരു ഇന്ത്യൻ മലയാള ഭാഷാ പൊതു വിനോദ പേ ടെലിവിഷൻ ചാനലാണ്. [[സൺ ടിവി നെറ്റ്‌വർക്ക്|സൺ ടിവി നെറ്റ്‌വർക്കിന്റെ]] ഉടമസ്ഥതയിലുള്ള ഈ ചാനലിന്റെ ആസ്ഥാനം തിരുവനന്തപുരത്താണ്. മലയാളത്തിലെ മൂന്നാമത്തെ ഹൈ-ഡെഫനിഷൻ ചാനലാണ് '''സൺ സൂര്യ എച്ച്ഡി.''' == നിലവിൽ സംപ്രേഷണം ചെയ്യുന്നവ == === പരമ്പരകൾ === {| class="wikitable sortable" ! പരമ്പര !! ആരംഭിച്ച തീയതി !! ഇതിൽ നിന്ന് അവലംബിച്ചത് |- |''വീര ഹനുമാൻ''<ref>{{Cite web |title=Veera Hanuman | website=Jio TV | date=26 May 2025 |url=https://www.jiotv.com/live-channel/surya-hd/900/veera-hanuman/250530900025|access-date=26 May 2025}}</ref> |26 മെയ് 2025 |ഹിന്ദി ടിവി പരമ്പര ''വീര ഹനുമാൻ'' (മൊഴിമാറ്റം) |- |''പെയ്തൊഴിയാതെ''<ref>{{Cite web|url=https://www.keralatv.in/peythozhiyathe-serial-surya-tv-cast/|title = Peythozhiyathe Serial Surya TV Starts from 30 June, Everyday at 06:30 PM – Meet the Characters and Actors|work=Kerala TV|publisher=Kerala TV|language=en|date=18 June 2025|access-date=19 June 2025}}</ref> |29 ജൂൺ 2025 |തമിഴ് ടിവി പരമ്പര ''അന്നം'' |- |''ചട്ടമ്പിപ്പാറു''<ref>{{cite web|url=https://www.sunnxt.com/suntv-malayalam-serial-chattambipaaru/detail/219056/0|title=Chattambipaaru - Sun NXT|publisher=Sun NXT}}</ref> |7 ഏപ്രിൽ 2025 |തമിഴ് ടിവി പരമ്പര ''സിംഗപ്പെണ്ണേ'' |- |''കന്യാദാനം'' |23 ഓഗസ്റ്റ് 2021 |ബംഗാളി ടിവി പരമ്പര ''കന്യാദാൻ'' |- |''സ്വയംവരപ്പന്തൽ''<ref>{{cite web|url=https://www.sunnxt.com/suntv-malayalam-serial-swayamvarapanthal/detail/214482/0|title=Swayamvarapanthal - Sun NXT|publisher=Sun NXT}}</ref> |17 ഫെബ്രുവരി 2025 |തമിഴ് ടിവി പരമ്പര ''മൂൻട്രു മുടിച്ച്'' |- |''കോൺസ്റ്റബിൾ മഞ്ജു''<ref>{{Cite web |title=Constable Manju{{!}} From May 6 @ 8:30 PM {{!}} Surya TV| website=YouTube | date=29 April 2024 |url=https://www.youtube.com/watch?v=Qj9hnqBfBss|access-date=2024-05-05}}</ref> |6 മെയ് 2024 | |- |''മാംഗല്യം തന്തുനാനേന''<ref>{{Cite web |title=Mangalyam Thanthunanena {{!}} From Feb 5 @ 7:30 PM {{!}} Surya TV| website=YouTube |url=https://www.youtube.com/watch?v=_7c_z6_HKeY|access-date=2023-02-02}}</ref> |5 ഫെബ്രുവരി 2024 |തമിഴ് ടിവി പരമ്പര ''ഇളക്കിയ'' |- |''പ്രേമപൂജ'' <ref>{{cite web|url=https://www.southmoviez.com/malayalam/malayalam-tv/prema-pooja-new-serial-on-surya-tv/|title=“Prema Pooja” – New Love is Blossoming and Arriving Soon on Surya Tv|work=South Moviez|date=8 November 2024|access-date=2025-09-03|archive-date=2025-08-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20250819093732/https://www.southmoviez.com/malayalam/malayalam-tv/prema-pooja-new-serial-on-surya-tv/|url-status=dead}}</ref> |16 ഡിസംബർ 2024 |ഇതേ പേരിലുള്ള മലയാളം നോവൽ |- |''ഹൃദയം''<ref>{{Cite news |title=Hridayam Family drama set to premiere featuring stellar cast and- heartfelt storyline|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/malayalam/hridayam-family-drama-set-to-premiere-featuring-stellar-cast-and-heartfelt-storyline/articleshow/104962055.cms|work=The Times Of India|date=4 November 2023 }}</ref> |20 നവംബർ 2023 |തെലുങ്ക് ടിവി പരമ്പര ''അനു അനേ നേനു'' |- |} === റിയാലിറ്റി ഷോകൾ === {| class="wikitable sortable" ! പരമ്പര !! ആരംഭിച്ച തീയതി !! കുറിപ്പുകൾ |- |''അടിച്ച് കേറി വാ'' |31 മെയ് 2025 |<ref>{{cite web|url=https://www.sunnxt.com/suntv-malayalam-serial-adichu-keri-vaa-May31-2025/detail/224091/0|title=Adichu Keri Vaa - Sun NXT|publisher=Sun NXT}}</ref> |- |''ഫൺ ബേബി ഫൺ'' |30 ഓഗസ്റ്റ് 2025 |<ref>{{cite web|url=https://www.keralatv.in/fun-baby-fun-comedy-show-suryatv/|title=Fun Baby Fun – Surya TV Launching a New Malayalam Comedy Show From 30 August at 8:00 PM|publisher=Kerala TV}}</ref> |} == മുൻപ് സംപ്രേഷണം ചെയ്തിരുന്നവ == {{Incomplete list|date=May 2024}} === യഥാർത്ഥ പരമ്പരകൾ === {| class="wikitable sortable" ! പരമ്പര !! ആരംഭിച്ച തീയതി !! അവസാനിച്ച തീയതി !! ഇതിൽ നിന്ന് അവലംബിച്ചത് |- |''ഭാവന'' |26 ജൂൺ 2022 |29 ജൂൺ 2025 |തമിഴ് ടിവി പരമ്പര ''കായൽ'' |- |''ആതിര''<ref>{{cite web|url=https://www.southmoviez.com/malayalam/malayalam-tv/aathira-malayalm-serial-surya-tv/|title=Surya TV's new serial 'Aathira' Promo Out: Two extreme personalities in a love story|date=20 December 2024|publisher=www.southmoviez.com|access-date=8 January 2025|archive-date=2025-01-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20250123084444/https://www.southmoviez.com/malayalam/malayalam-tv/aathira-malayalm-serial-surya-tv/|url-status=dead}}</ref> |13 ജനുവരി 2025 |6 ഏപ്രിൽ 2025 |തമിഴ് ടിവി പരമ്പര ''മരുമകൾ'' |- |''ആനന്ദരാഗം''<ref>{{cite web|url=https://www.keralatv.in/anandaragam-serial-surya-tv/|title=Anandaragam Serial on Surya TV Starting from 17 April, Everyday at 08:00 PM|date=14 April 2023|publisher=www.keralatv.in|access-date=6 June 2023|archive-date=6 June 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230606212839/https://www.keralatv.in/anandaragam-serial-surya-tv/|url-status=live}}</ref> |17 ഏപ്രിൽ 2023 |16 ഫെബ്രുവരി 2025 |തമിഴ് ടിവി പരമ്പര ''ആനന്ദ രാഗം'' |- | ''സ്വർഗ്ഗവാതിൽ പക്ഷി''<ref>{{cite web|url=https://www.keralatv.in/surya-tv-serial-swargavathil-pakshi/|title=Swargavathil Pakshi Serial Starts from 23 September at 07:30 PM, Everyday on Surya TV – Discover Star Cast|website=Kerala TV}}</ref> | 23 സെപ്റ്റംബർ 2024 | 15 ഡിസംബർ 2024 | |- |''കനൽപ്പൂവ്'' |24 ജൂലൈ 2022 |27 ഒക്ടോബർ 2024 |തമിഴ് ടിവി പരമ്പര ''എതിർനീച്ചൽ'' |- |''കളിവീട്'' |15 നവംബർ 2021 |22 സെപ്റ്റംബർ 2024 |തമിഴ് ടിവി പരമ്പര ''റോജ'' |- |''സുന്ദരി'' |15 നവംബർ 2021 |21 ജൂലൈ 2024 |കന്നഡ ടിവി പരമ്പര ''സുന്ദരി'' |- |''അമ്മക്കിളിക്കൂട്''<ref>{{Cite news |title=Swapna starrer 'Ammakilikkoodu' to portray the life of a single mother|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/malayalam/swapna-starrer-ammakilikkoodu-to-portray-the-life-of-a-single-mother/articleshow/103842800.cms|work=The Times Of India|date=21 September 2023 }}</ref> |25 സെപ്റ്റംബർ 2023 |24 മാർച്ച് 2024 | |- |''നിന്നിഷ്ടം എന്നിഷ്ടം''<ref>{{Cite news |title='Ninnishtam Ennishtam' to narrate Mr. Homemaker and Miss techie's love story|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/malayalam/ninnishtam-ennishtam-to-narrate-mr-homemaker-and-miss-techies-love-story/articleshow/102303063.cms|work=The Times Of India|date=August 2023 }}</ref> |7 ഓഗസ്റ്റ് 2023 |20 ജനുവരി 2024 |തമിഴ് ടിവി പരമ്പര ''മിസ്റ്റർ. മനൈവി'' |- |''അനിയത്തിപ്രാവ്'' |25 ഏപ്രിൽ 2022 |12 നവംബർ 2023 |തമിഴ് ടിവി പരമ്പര ''വാനത്തെ പോല'' |- |''സീതാരാമം'' |13 മാർച്ച് 2023 |25 ജൂൺ 2023 |തമിഴ് ടിവി പരമ്പര ''സേവ്വന്തി'' |- |''സ്വന്തം സുജാത'' |16 നവംബർ 2020 |12 മാർച്ച് 2023 | |- |''മനസ്സിനക്കരെ'' |23 ഓഗസ്റ്റ് 2021 |26 നവംബർ 2022 |കന്നഡ ടിവി പരമ്പര ''കാവ്യാഞ്ജലി'' |- |''കാണാ കൺമണി'' |23 ഓഗസ്റ്റ് 2021 |23 ജൂലൈ 2022 |തെലുങ്ക് ടിവി പരമ്പര ''പൗർണ്ണമി'' |- |''എന്റെ മാതാവ്'' |27 ജനുവരി 2020 |25 ജൂൺ 2022 | |- |''തിങ്കൾക്കലമാൻ'' |19 ഒക്ടോബർ 2020 |23 ഏപ്രിൽ 2022 | |- |''ഇന്ദുലേഖ'' |5 ഒക്ടോബർ 2020 |7 മെയ് 2021 | |- |''വർണ്ണപ്പകിട്ട്''<ref>{{Cite web |title=വർണപകിട്ട് സീരിയൽ അവസാനിപ്പിക്കുന്നു; ഷൂട്ടിങ്ങ് വീണ്ടും ആരംഭിക്കാനിരിക്കെ സങ്കട വാർത്തയെന്ന് ജിഷിൻ മോഹൻ|url=https://malayalam.filmibeat.com/television/surya-tv-s-varnapakittu-serial-to-be-concluded-soon-actor-jishin-mohan-opens-up-072475.html|work=Filmibeat Malayalam}}</ref> |8 മാർച്ച് 2021 |21 മെയ് 2021 |ടർക്കിഷ് ടിവി പരമ്പര ''എർകെൻചി കുഷ്'' |- |''നമുക്ക് പാർക്കുവാൻ മുന്തിരിത്തോപ്പുകൾ'' |22 ജൂൺ 2020 |2 ഒക്ടോബർ 2020 |മലയാളം നോവൽ ''നമുക്ക് ഗ്രാമങ്ങളിൽ ചെന്ന് രാപ്പാർക്കാം''<ref>{{Cite news|title=Namukku Paarkkuvan Munthirithoppukal: Evergreen couple Solomon-Sofia is back!|url= https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/malayalam/namukku-paarkkuvan-munthirithoppukal-evergreen-couple-solomon-sofia-is-back/articleshow/76466471.cms|newspaper=The Times of India|date=19 June 2020|accessdate=21 May 2023}}</ref> |- |''ഇത്തിക്കരപ്പക്കി''<ref>{{Cite web |title=Ithikkara Pakki Malayalam Serial Premiering 27th January at 8.30 P.M On Surya TV|url=https://www.keralatv.in/ithikkara-pakki-serial/|work=Kerala TV|date=22 January 2020 }}</ref> |27 ജനുവരി 2020 |20 മാർച്ച് 2020 | |- |''ഭദ്ര'' |16 സെപ്റ്റംബർ 2019 |27 മാർച്ച് 2020 | |- |''താമരത്തുമ്പി''<ref>{{Cite web |title=Shankar Das playing the role of Jayakanthan in Surya TV serial Thamarathumbi|url=https://www.keralatv.in/shankar-das-thamarathumbi-actor/|work=Kerala TV|date=16 July 2019 }}</ref> |17 ജൂൺ 2019 |24 ജനുവരി 2020 | |- |''ഒരിടത്തൊരു രാജകുമാരി''<ref>{{Cite web |title=Oridathoru Rajakumari Surya TV Serial Actress - Vindhuja Vikraman, Ameen Madathil|url=https://www.keralatv.in/oridathoru-rajakumari-surya-tv/|work=Kerala TV|date=18 May 2019 }}</ref> |13 മെയ് 2019 |27 മാർച്ച് 2020 | |- |''ചോക്ലേറ്റ്'' |20 മെയ് 2019 |20 മാർച്ച് 2020 | |- |''എന്നു സ്വന്തം ജാനി''<ref>{{Cite news |title=Ennu Swantham Jaani completes 700 episodes |url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/malayalam/ennu-swantham-jaani-completes-700-episodes/articleshow/67439542.cms|work=The Times Of India|date=8 January 2019 }}</ref> |18 ജൂലൈ 2016 |13 സെപ്റ്റംബർ 2019 | |- |''തേനും വയമ്പും''<ref>{{Cite news |title=Thenum Vaymbum's trailer is here|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/malayalam/thenum-vaymbums-trailer-is-here/articleshow/66261925.cms|work=The Times Of India|date=17 October 2018 }}</ref> |29 ഒക്ടോബർ 2018 |10 മെയ് 2019 | |- |''ഗൗരി''<ref>{{Cite news |title=Gouri, the new serial on Surya TV|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/malayalam/gouri-the-new-serial-on-surya-tv/articleshow/62440093.cms|work=The Times Of India|date=10 January 2018 }}</ref> |29 ജനുവരി 2018 |19 ജനുവരി 2019 | |- |''അഗ്നിസാക്ഷി''<ref>{{Cite web |title=Agnisakshi Malayalam Serial On Surya TV From 28th May At 8.30 P.M – Starring Sonu Satheesh In Lead Role|url=https://indiantvinfo.com/agnisakshi-malayalam-serial/|work=Indiantvinfo|date=27 May 2018 }}</ref> |28 മെയ് 2018 |7 ജൂലൈ 2018 | |- |സഹയാത്രിക | 16 ഓഗസ്റ്റ് 2016 | | |- |''കായംകുളം കൊച്ചുണ്ണിയുടെ മകൻ'' |12 ഡിസംബർ 2016 |16 ജൂൺ 2017 | |- |''ആകാശദൂത്'' |24 ഒക്ടോബർ 2011 |4 ഒക്ടോബർ 2013 | |- |''മിന്നുകെട്ട്'' |16 ഓഗസ്റ്റ് 2004 |2 ജനുവരി 2009 |തമിഴ് ടിവി പരമ്പര ''മെട്ടി ഒലി'' |- |} === റിയാലിറ്റി ഷോകൾ === {| class="wikitable" ! പരിപാടി !! യഥാർത്ഥ സംപ്രേഷണം !! അവതാരകൻ !! ഇതിൽ നിന്ന് അവലംബിച്ചത് |- |''മലയാളി ഹൗസ്''|| 2013 ||രേവതി||''ബിഗ് ബ്രദർ'' |- |''ഡീൽ ഓർ നോ ഡീൽ''|| 2017 ||സുരാജ് വെഞ്ഞാറമൂട്||''ഡീൽ ഓർ നോ ഡീൽ''<ref>{{cite news |first1=Arya |last1=Ur |url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/malayalam/deal-or-no-deal-again-on-surya-tv/articleshow/56235456.cms |title='Deal or No Deal' again on Surya TV |website=The Times of India |date=29 December 2016 |access-date=6 November 2020 |archive-date=4 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210904193614/https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/malayalam/deal-or-no-deal-again-on-surya-tv/articleshow/56235456.cms |url-status=live }}</ref> |- |''ലാഫിംഗ് വില്ല''|| 2016–2019||ജ്യോതികൃഷ്ണ / ഗായത്രി അരുൺ||<ref>{{cite news |first1=Arya |last1=Ur |url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/malayalam/actress-jyothi-krishna-to-host-laughing-villa-season-2/articleshow/57811500.cms |title=Actress Jyothi Krishna to host 'Laughing Villa Season 2' |website=The Times of India |date=24 March 2017 |access-date=6 November 2020 |archive-date=4 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210904193612/https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/malayalam/actress-jyothi-krishna-to-host-laughing-villa-season-2/articleshow/57811500.cms |url-status=live }}</ref> |- |''സൂപ്പർ ജോഡി''||2018||മണിക്കുട്ടൻ||<ref>{{cite news |first1=Arya |last1=Ur |url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/malayalam/super-jodi-a-new-show-on-surya-tv/articleshow/62837235.cms |title=Super Jodi, a new show on Surya TV |website=The Times of India |date=8 February 2018 |access-date=6 November 2020 |archive-date=5 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210905003647/https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/malayalam/super-jodi-a-new-show-on-surya-tv/articleshow/62837235.cms |url-status=live }}</ref> |- |''റാണി മഹാറാണി''||2018–2019||മണിക്കുട്ടൻ||<ref>{{cite news |first1=Arya |last1=Ur |url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/malayalam/rani-maharani-a-new-game-show/articleshow/66526326.cms |title=Rani Maharani, a new game show |website=The Times of India |date=6 November 2018 |access-date=6 November 2020 |archive-date=4 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210904193608/https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/malayalam/rani-maharani-a-new-game-show/articleshow/66526326.cms |url-status=live }}</ref> |- |''സൂര്യ സൂപ്പർ സിംഗർ''||13 മെയ് 2019 – 12 ജൂലൈ 2019||രഞ്ജിനി ഹരിദാസ്, ഡെയ്ൻ ഡേവിസ്||<ref>{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/malayalam/super-singer-wrap-up-judge-manjari-shares-a-goodbye-note/articleshow/70214402.cms |title=Super Singer wrap up: Judge Manjari shares a goodbye note |website=The Times of India |date=14 July 2019 |access-date=6 November 2020 |archive-date=5 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210905003646/https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/malayalam/super-singer-wrap-up-judge-manjari-shares-a-goodbye-note/articleshow/70214402.cms |url-status=live }}</ref> |- |''മധുര പതിനെട്ടിൽ പൃഥ്വി''||30 ഓഗസ്റ്റ് 2020||പൃഥ്വിരാജ് സുകുമാരൻ||<ref>{{cite web |author=Manoj Kumar R |title=Ultimate TV and OTT guide: Where to watch Onam special shows and movies |url=https://indianexpress.com/article/entertainment/malayalam/2020-where-to-watch-onam-new-movies-special-shows-6574210/lite/ |website=The Indian Express |date=29 August 2020 |url-access=subscription |access-date=10 March 2021 |archive-date=4 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210904193608/https://indianexpress.com/article/entertainment/malayalam/2020-where-to-watch-onam-new-movies-special-shows-6574210/lite/ |url-status=live }}</ref> |- |''അഞ്ചിനോട് ഇഞ്ചോടിഞ്ച്''|| 2021||സുരേഷ് ഗോപി ||''ആർ യു സ്മാർട്ടർ ദാൻ എ ഫിഫ്ത്ത് ഗ്രേഡർ?''<ref>{{cite news |url=https://www.keralatv.in/anchinodu-inchodinchu-show-surya/ |title=Anchinodu Inchodinchu – Malayalam Game Show on Surya TV Starts from 23rd August |website=Kerala TV|date=22 August 2021}}</ref> |- |''അറം + അറം = കിന്നരം''|| 2021||ശ്വേത മേനോൻ||<ref>{{cite news |url=https://indiantvinfo.com/anchinodu-inchodinchu-show-suryatv/ |website=Indian TV News|title=Anchinodu Inchodinchu, Manassinakkare, Kanyadanam – Surya TV Revamped Prime Time Lineup|date=22 August 2021}}</ref> |- |''നമൃതി (മലയാളം)''|| 2025||N/A ||<ref>{{cite news |date=1 December 2024 |title=Namriti – Sutara TV Revamped Prime Time Lineup |url=https://www.imdb.com/title/tt35352743/ |website=IMDb}}</ref> |} == സഹോദര ചാനലുകൾ == === സൂര്യ മൂവീസ് === '''സൂര്യ മൂവീസ്''' ഒരു ഇന്ത്യൻ മലയാള ഭാഷാ സംഗീത പേ ടെലിവിഷൻ ചാനലാണ്. സൺ ടിവി നെറ്റ്‌വർക്കിന്റെ ഉടമസ്ഥതയിലുള്ള ഈ ചാനൽ 2013 ഓഗസ്റ്റ് 13-നാണ് ആരംഭിച്ചത്. 2005 മുതൽ 2013 വരെ സംപ്രേഷണം ചെയ്തിരുന്ന കിരൺ ടിവിക്ക് പകരമായാണ് ഇത് വന്നത്.<ref>{{cite web|url=https://www.sunnetwork.in/tv-channel-details.aspx?Channelid=45&channelname=Surya%20Movies&type=4#:~:text=Sun%20TV%20Network%20%2D%20Channel%20Details,Prime%20Time%20Cinema|title=Surya Movies}}</ref> === സൂര്യ മ്യൂസിക് === '''സൂര്യ മ്യൂസിക്''' ഒരു ഇന്ത്യൻ മലയാള ഭാഷാ ചലച്ചിത്ര പേ ടെലിവിഷൻ ചാനലാണ്. സൺ ടിവി നെറ്റ്‌വർക്കിന്റെ ഉടമസ്ഥതയിലുള്ള ഈ ചാനൽ 2013 ഓഗസ്റ്റ് 13-നാണ് ആരംഭിച്ചത്.<ref>{{cite web|url=https://bestmediainfo.com/2017/04/sun-tv-network-launches-first-malayalam-comedy-channel-surya-comedy|title=Surya TV launches first comedy channel Surya Comedy}}</ref> === കൊച്ചു ടിവി === '''കൊച്ചു ടിവി''' ഒരു ഇന്ത്യൻ മലയാള ഭാഷാ കുട്ടികളുടെ പേ ടെലിവിഷൻ ചാനലാണ്. സൺ ടിവി നെറ്റ്‌വർക്കിന്റെ ഉടമസ്ഥതയിലുള്ള ഈ ചാനൽ 2011 ഒക്ടോബർ 16-നാണ് ആരംഭിച്ചത്.<ref name=":1">{{Cite web |last=Ninan |first=Sevanti |date=2013-04-03 |title=New platforms, New Growth |url=https://www.livemint.com/Opinion/Hy4MnwivouJtRueEbjvdkO/New-platforms-new-growth.html |access-date= |website=LiveMint |language=}}</ref> === സൂര്യ കോമഡി === '''സൂര്യ കോമഡി''' ഒരു ഇന്ത്യൻ മലയാള ഭാഷാ കോമഡി ചാനലാണ്. സൺ ടിവി നെറ്റ്‌വർക്കിന്റെ ഉടമസ്ഥതയിലുള്ള ഈ ചാനൽ 2017 ഏപ്രിൽ 29-നാണ് ആരംഭിച്ചത്.<ref>{{Cite news|url=http://www.exchange4media.com/industrybriefing/sun-tv-network-to-launch-its-first-malayalam-comedy-channel-surya-comedy_68567.html|title=SUN TV Network to launch its first Malayalam comedy channel, 'Surya Comedy'|author=|website=Exchange 4 Media|access-date=2024-08-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170429203652/http://www.exchange4media.com/industrybriefing/sun-tv-network-to-launch-its-first-malayalam-comedy-channel-surya-comedy_68567.html |archive-date=29 April 2017 |url-status=dead |language=en}}</ref> == അവലംബം == {{Reflist}} == പുറത്തേക്കുള്ള കണ്ണികൾ == * [https://www.sunnxt.com/ സൺ ടിവി നെറ്റ്‌വർക്ക്] [[Category:മലയാളഭാഷാ ടെലിവിഷൻ ചാനലുകൾ]] [[Category:1998-ൽ കേരളത്തിൽ സ്ഥാപിതമായവ]] [[Category:1998-ൽ സ്ഥാപിതമായ ടെലിവിഷൻ ചാനലുകളും സ്റ്റേഷനുകളും]] [[Category:സൺ ഗ്രൂപ്പ്]] [[Category:തിരുവനന്തപുരത്തെ ടെലിവിഷൻ സ്റ്റേഷനുകൾ]] kz874t5p9tx8qtichn6fm4ypqrbrvt0 0 29590 4610506 4443118 2026-03-28T14:08:31Z ~2026-19428-08 215804 /* പുറത്തേക്കുള്ള കണ്ണികൾ */ അവർണ്ണർ 4610506 wikitext text/x-wiki {{ആധികാരികത}} {{prettyurl|Dalit}} [[സംസ്കൃതം|സംസ്കൃത]] പദമായ ദൽ (dal) എന്ന പദത്തിൽ നിന്നുമാണ് '''ദളിത്‌''' എന്ന പദം ഉണ്ടാകുന്നത്. ചിതറിയ, മുറിഞ്ഞ എന്നിങ്ങനെയുള്ള അർത്ഥമാണ് സംസ്കൃതത്തിൽ പ്രസ്തുത പദത്തിന്. ദളിത്‌ എന്ന പദം അടിച്ചമർത്തപ്പെട്ടവർ ("oppressed") എന്നതിനെ കുറിക്കുന്നു. [[ഹൈന്ദവം|ഹൈന്ദവ]] [[ജാതി വ്യവസ്ഥ]] അനുസരിച്ച് ഒരു ''വർണവും'' ഇല്ലാത്തവരാണ് '''ദലിതർ'''. ദലിത് എന്ന പദം ഒരു ജാതിയെ കുറിക്കുന്നില്ല, മറിച്ച് ചരിത്രപരമായ കാരണങ്ങളാൽ സമൂഹത്തിൻറെ മുഖ്യധാരയിൽ നിന്നും ഒഴിച്ചുനിർത്തപെട്ട അനേകം ജാതികളെ പ്രതിനിധീകരിക്കുന്നു. സമൂഹശരീരത്തിൽനിന്നു വിച്ഛേദിക്കപ്പെട്ട ഒരു ജനവിഭാഗം എന്ന അർത്ഥം ലഭിക്കത്തക്ക രീതിയിൽ ദലനം ചെയ്യപ്പെട്ടത് (മുറിച്ച് മാറ്റപ്പെട്ടത്) എന്നാണ് ദലിതർ എന്ന വാക്കിൻറെ അർത്ഥം. ആദ്യമായി ദളിത്‌ എന്ന പദം ഉപയോഗിക്കുന്നത് മറാത്തി സാമൂഹിക പരിഷ്കർത്താവും വിപ്ലവകാരിയും ആയ ജ്യോതിറാവു ഫൂലെ{{തെളിവ്}} ആണ്. 19-ആം നൂറ്റാണ്ടിൻറെ അവസാനത്തോടുകൂടി [[ബി.ആർ. അംബേദ്കർ]]<nowiki/>റുടെ കാലത്താണ്{{തെളിവ്}} ദളിത്‌ എന്ന പദത്തിനു കൂടതൽ പ്രചാരം ലഭിക്കുന്നത്. അടിച്ചമർത്തപ്പെട്ടവർ ജാതി വ്യവസ്ഥയ്ക്ക് പുറത്തു നില്ക്കുന്നതും തൊട്ടുകൂടായ്മ, തീണ്ടികൂടായ്മ തുടങ്ങിയവ അനുസരിക്കേണ്ട / ആചരിക്കേണ്ട ജനവിഭാഗങ്ങളെ ഒന്നിച്ചാണ് ഫൂലെ ദളിത്‌ എന്ന് വിളിച്ചത്{{തെളിവ്}}. ദളിത്‌ എന്ന പദം ഇന്ന് ഏതെങ്കിലും താഴ്ന്ന ജാതിയെ കുറിക്കുവാനോ ഏതെങ്കിലും മതത്തെ കുറിക്കുവാനോ അല്ല ഉപയോഗിക്കുന്നത്, മറിച്ച് സ്വന്തമായ സംസ്കാരവും പാരമ്പര്യവും, പ്രത്യേകമായ ജീവിതരീതി ഉള്ളതുമായ ഒരു സമൂഹത്തെ കുറിക്കുവാൻ ആണ് ഉപയോഗിക്കുന്നത്. ദലിതർ അല്ലെങ്കിൽ അവർണ്ണർ പൊതുവായി ജാതി വ്യവസ്ഥയുടെ കാലത്ത് അറിയപെട്ടിരുന്നത് വിവിധ പേരുകളിലാണ്. [[അവർണ്ണർ]], പഞ്ചമർ, [[ചണ്ടാലർ]], [[ഹരിജൻ]], തൊട്ടു കൂടാത്തവർ, തീണ്ടി കൂടാത്തവർ, , എന്നിങ്ങനെയാണ് പ്രസ്തുത പേരുകൾ. ദളിതരെ മനുഷ്യരായി പോലും ജാതി വ്യവസ്ഥ കാലത്ത് പരിഗണിച്ചിരുന്നില്ല. [[മഹാത്മാ ഗാന്ധി]] ആണ് ആദ്യമായി ദളിതരെ ഹരിജൻ എന്ന് വിളിച്ചത്. എന്നാൽ ഈ പദം വെളിവാക്കുന്ന ദുഷിച്ച അർത്ഥം മനസിലാക്കിയ ദളിതർ കോടതി മുഖേന ഇതിനെ നിരോധിക്കുകയും തങ്ങളെ ഈ പദമുപയോഗിച്ച് അഭിസംബോധന ചെയ്യുന്നവർക്കെതിരെ നിയമനടപടികൾ സ്വീകരിക്കാനും ഉള്ള അവകാശം നേടുകയും ചെയ്തു. സവർണ്ണ [[ബ്രാഹ്മണർ|ബ്രാഹ്മിണ]] വിഭാഗങ്ങൾ ദളിതരുടെ പക്കൽ നിന്ന് വെള്ളമോ ആഹാരമോ വാങ്ങി കഴിക്കുകയില്ല, അവരുടെ വീടുകളിൽ ഇന്നും ദളിത്‌ വിഭാഗങ്ങൾക്ക് അയിത്തം കൽപ്പിച്ചിരിക്കുന്നു. ദളിത്‌ ജന വിഭാഗങ്ങൾക്ക് അമ്പലങ്ങളിൽ പ്രവേശനം നിരോധിച്ചിരിക്കുന്ന ധാരാളം സ്ഥലങ്ങൾ വടക്കേ ഇന്ത്യയിൽ കാണുവാൻ സാധിക്കും. ഇന്നും കേരളം ഒഴികെയുള്ള ഒട്ടു മിക്ക സംസ്ഥാനങ്ങളിലും വർണ്ണ വിവേചനം നിലനില്ക്കുന്നുണ്ട് എന്നാണ് പലരും അഭിപ്രായപ്പെടുന്നതെങ്കിലും കേരളത്തിലും സ്ഥിതി വ്യത്യസ്തമല്ല. ഇന്ത്യൻ ജനസംഖ്യയുടെ 25 ശതമാനത്തോളവും കേരള ജനസംഖഽയുടെ 12ശതമാനത്തോളവും ദളിത്‌ ജനവിഭാഗങ്ങൾ ആണ്. ഓരോ 18 മിനിറ്റിലും ഒരു ദളിതനെങ്കിലും അക്രമത്തിനു ഇരയാകുന്നു. ദിവസം മൂന്നു ദളിത്‌ സ്ത്രീകൾ എങ്കിലും [[ബലാ‍ൽ‌സംഗം|ബലാൽസംഗത്തിന്]] ഇരയാകുന്നു. പ്രതിദിനം ദളിതർക്ക് നേരെ 27 അതിക്രമ കേസുകൾ എങ്കിലും റിപ്പോർട്ട്‌ ചെയ്യപെടുന്നു. ഓരോ ആഴ്ചയിലും 6 ദളിതരെ എങ്കിലും തട്ടി കൊണ്ട് പോകുകയോ കാണാതാവുകയോ ചെയ്യുന്നു. == കേരളത്തിലെ ദളിത് നവോത്ഥാന നായകർ == * [[അയ്യങ്കാളി|മഹാത്മാ അയ്യൻകാളി]] * [[അയ്യത്താൻ ഗോപാലൻ]] * [[മൂർക്കോത്ത് കുമാരൻ]] * [[കാവാരികുളം കണ്ടൻ കുമാരൻ|കാവാരികുളം കണ്ടൻകുമാരൻ]] == ചില പ്രമുഖ താരങ്ങൾ/ വ്യക്തികൾ == * [[കെ.ജി. ബാലകൃഷ്ണൻ]] *[[സി.ടി. രവികുമാർ]] * [[ടി.കെ.സി. വടുതല]] * [[ഐ.എം. വിജയൻ]] * [[കലാഭവൻ മണി]] *[[വിനായകൻ]] == ഇതും കൂടി കാണുക == * [[പരവൻ]] * [[ചെറുമർ]] * പറയൻ * [[ദളിത് ക്രിസ്ത്യാനി]] *പാണൻ പുലയർ .തണ്ടാൻ. വേലൻ കുറവൻ .അവർണ്ണർ ഉൾപ്പെട്ടവർ == പുറത്തേക്കുള്ള കണ്ണികൾ == {{അപൂർണ്ണം}} [[വർഗ്ഗം:ഇന്ത്യയിലെ സാമൂഹ്യവ്യവസ്ഥിതി]] [[വർഗ്ഗം:വർണ്ണവിവേചനം]] [[വർഗ്ഗം:ദളിതർ]] [[വർഗ്ഗം:വൃത്തിയാക്കേണ്ട ലേഖനങ്ങൾ]] p70x2of83jl9yzzokpziv7w8jihyqta 0 30860 4610501 4602375 2026-03-28T13:49:41Z ~2026-51882-9 213205 4610501 wikitext text/x-wiki {{prettyurl|Tanur, India}} {{ആധികാരികത}} {{Infobox Indian Jurisdiction | native_name = താനൂർ | type = Town | latd = 10.97 | longd = 75.87 | state_name = Kerala | district = [[മലപ്പുറം ജില്ല|മലപ്പുറം]] | leader_title = | leader_name = | altitude = 1 | population_as_of =2011 | population_total =69534 | population_density =476 | area_magnitude= sq. km | area_total = | area_telephone = | postal_code =676302 | vehicle_code_range =KL-10 / KL-55 | sex_ratio = | unlocode = | website =https://tanurmunicipality.lsgkerala.gov.in/ml | footnotes = | }} [[മലപ്പുറം ജില്ല|മലപ്പുറം ജില്ലയിലെ]] തിരൂർ താലൂക്കിൽ, താനൂർ ബ്ലോക്കിൽ സ്ഥിതി ചെയ്യുന്ന ഒരു തീരദേശനഗരമാണ് '''താനൂർ.''' താനൂർ, പരിയാപുരം എന്നീ വില്ലേജുകളിലായി വ്യാപിച്ചുകിടക്കുന്ന താനൂർ മുനിസിപ്പാലിറ്റിക്ക് 19.49 ചതുരശ്രകിലോമീറ്റർ വിസ്തീർണ്ണമുണ്ട്. 2011 ലെ സെൻസസ് പ്രകാരം 69000 മുകളിൽ വരുന്ന ജനസംഖ്യയിൽ 92%-വും സാക്ഷരരാണ്. അതിരുകൾ വടക്ക് പരപ്പനങ്ങാടി നഗരസഭ, തെക്ക് താനാളൂർ, ഒഴൂർ പഞ്ചായത്തുകൾ, പടിഞ്ഞാറ് അറബികടൽ, കിഴക്ക് നന്നമ്പ്ര, ഒഴൂർ പഞ്ചായത്തുകൾ എന്നിവയാണ്. 1964-ലാണ് ഗ്രാമപഞ്ചായത്ത് രൂപീകൃതമായത്. കേരളത്തിൻറെ തന്നെ ഒരു പ്രതിരൂപ മാതൃകയാണു താനൂർ എന്ന പ്രദേശം എന്ന് പറയാം. കേരളത്തിൻറെ പ്രത്യേകതയായ മലനാടും ഇടനാടും തീരപ്രദേശവും താനൂരിലുണ്ട്. മലനാട് എന്ന കുന്നിൻ പ്രദേശമായി മോര്യ കുന്നുംപുറവും, ഇടനാടായി പനങ്ങാട്ടൂർ‍ കാട്ടിലങ്ങാടി പ്രദേശവും തീരപ്രദേശമായി താനൂരങ്ങാടിയും കൂടിച്ചേർന്ന് കേരളത്തിൻറെ ഭൂപ്രകൃതിയുടെ ഒരു ചെറു മാതൃകയാണ് താനൂർ.<ref>{{Cite web|url=https://tanurmunicipality.lsgkerala.gov.in/ml/history|title=Muncipality Website|access-date=|last=|first=|date=|website=|publisher=|archive-date=2020-10-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20201024065212/https://tanurmunicipality.lsgkerala.gov.in/ml/history|url-status=dead}}</ref> താനൂരിന് ആ പേര് ലഭിച്ചതിന് പിന്നിൽ നിരവധി ഐതിഹ്യങ്ങൾ‍ പറയപ്പെടുന്നുവെങ്കിലും പ്രധാനമായും മൂന്ന് ഐതിഹ്യങ്ങളാണുള്ളത്.  താനൂർ‍ താഴ്ന്ന പ്രദേശമായത് കൊണ്ട് താഴ്ന്ന ഊര് എന്നത് ലോപിച്ച് താനൂർ‍ ആയതാണെന്നും, താന്നി വൃക്ഷങ്ങൾ‍ താന്നിമരങ്ങൾ ഇടതിങ്ങി വളർന്നിരുന്ന പ്രദേശമായിരുന്നതിനാ‍ൽ  താന്നി (Terminalia bellirica) വൃക്ഷ്ങ്ങളുടെ നാട് എന്നർത്ഥത്തിൽ താന്നിയൂര് ആയും അത് ലോപിച്ച് പിൽക്കാലത്ത് താനൂർ‍ ആയതാണെന്നും,  കടലിലെ ചുഴികൾക്ക് സംസ്കൃതത്തിൽ പറയുന്ന‍ താന്നിയൂരം  ലോപിച്ച്  താനൂർ ആയതാണെന്നും പറയപ്പെടുന്നു. വാസ്കോ ഡ ഗാമയുടെ ഇന്ത്യാ സന്ദർശനം ആസ്പദമാക്കി 1572 ൽ Luís de Camões എന്ന പോർച്ചുഗീസ് കവി രചിച്ച The Luciads ഇതിഹാസകാവ്യ സമാഹാരത്തിൽ താനൂരിനെ (Tanore) കുറിച്ച് പരാമർശമുണ്ട്. <ref>{{Cite web|url=http://www.gutenberg.org/files/32528/32528-h/32528-h.htm|title=The Project Gutenberg eBook of The Lusiad, by Luis de Camoëns Translated by William Julius Mickle.|access-date=2020-10-22}}</ref> നൂറ്റാണ്ടുകൾ പഴക്കമുള്ള പള്ളികളും ക്ഷേത്രങ്ങളും കൊണ്ട് അനുഗ്രഹീതമായ ഈ നാടിന് സഹിഷ്ണുതയും മതസൗഹാർദ്ദവും എന്നെന്നും നിലനിർത്തിയ പാരമ്പര്യമാണുള്ളത്. ഇവിടുത്തെ പ്രധാന ക്ഷേത്രമായ ‍ശ്രീകുരുംബ ഭഗവതി ക്ഷേത്രത്തിൽ‍ വർ‍ഷം തോറും നടത്തിവരാറുള്ള കലങ്കരി മഹോത്സവത്തിന് പ്രധാന പങ്കുവഹിക്കുന്നത് ഇവിടുത്തെ മുസ്ലിം തറവാടായ പഴയകം തറവാടാണ്.  ക്ഷേത്രത്തിൻറെ ആവേൻ‍ സ്ഥാനാരോഹണ ചടങ്ങിന് അവേൻറെ പേര് ചൊല്ലി വിളിക്കുന്നത് ഈ തറവാട്ടിലെ  കാരണവരാണ്.<ref>{{Cite web|url=https://ml.vikaspedia.in/education/d2ad4dd30d3ed25d2ed3fd15-d35d3fd26d4dd2fd3ed2dd4dd2fd3ed38d02-1/d1ad30d3fd24d4dd30d02/d15d47d30d33-d1ad30d3fd24d4dd30d02/d15d47d30d33d24d4dd24d3fd32d46-d2ad4dd30d26d47d36d19d4dd19d33d4d200d|title=Vikapedia|access-date=|last=|first=|date=|website=|publisher=}}</ref> [[File:A view of tanur harbour.jpg|thumb|താനൂർ ഹർബറിലെ ഒരു കാഴ്ച]] == ചരിത്രം == രാജഭരണകാലത്ത്,വെട്ടത്ത് രാജാവിൻ്റെ കീഴിലായിരുന്നു താനൂർ. രാജാവിന്റെ ആസ്ഥാനം, രായിരിമംഗലം എന്നറിയപ്പെടുന്ന സ്ഥലം അന്നത്തെ ''രാജരാജമംഗലം'' ആയിരുന്നുവെന്നും, രാജകുടുംബത്തിനു മോരെത്തിച്ചുകൊടുത്തിരുന്ന സ്ഥലമാണ് ഇന്നത്തെ മോര്യ എന്നും പറയപ്പെടുന്നു. <p>വെട്ടത്തുനാട്ടിലെ രാജാവായ കേരളവർമ്മൻ രവിവർമ്മൻ നടുവത്തു മനയ്ക് ഗൂഡല്ലൂരിലെ പോന്നേനി ക്ഷേത്രവും വസ്തുക്കളും നല്കുന്ന രേഖയാണ് [[വെട്ടത്തുനാട് ചെപ്പേടുകൾ]].<ref> വെട്ടത്തുനാട് ചെപ്പേടുകൾ, എസ്. രാജേന്ദു, വള്ളത്തോൾ വിദ്യാപീഠം, ശുകപുരം, 2022 </ref></p> പിന്നീട് ടിപ്പു സുൽ‍ത്താൻറെ പടയോട്ടത്തിനും ഡച്ച്, ഫ്രഞ്ച്, പോർ‍ച്ച്ഗീസുകാരുടെ കോളനി വാഴ്ചകൾക്കും തുടർന്ന് ബ്രിട്ടീഷ് ഭരണത്തിനും താനൂർ സാക്ഷ്യം വഹിച്ചു. താനൂർ തീരത്ത് ഫ്രഞ്ചുകാർക്ക് കോളനിയുണ്ടായിരുന്നതായി രേഖകളുണ്ട്. “ഫ്രഞ്ച് ചാപ്പ” എന്നറിയപ്പെടുന്ന ആ സ്ഥലം ഏകദേശം അഞ്ച് ഏക്കറോളം വരുന്ന വാണിജ്യകേന്ദ്രമായിരുന്നു.ആദ്യകാലങ്ങളിൽ, ഇവിടേക്കു വ്യാപാരാവശ്യാർത്ഥം വന്നിരുന്ന ഫ്രഞ്ചുകാരുടെ പ്രധാന താവളമായിരുന്നു ഇന്നത്തെ ഗവ. ആശുപത്രി സ്ഥിതി ചെയ്യുന്ന പ്രധാന കെട്ടിടം. ഫ്രഞ്ച് ടൂറിസ്റ്റ് ബംഗ്ലാവ് എന്നാണ് കുറേക്കാലം ഈ സ്ഥലം അറിയപ്പെട്ടിരുന്നതു തന്നെ. പിൽക്കാലത്ത് മലബാർ കൂടി ഉൾപ്പെട്ട മദ്രാസ് ഗവൺമെൻറിനു കീഴിൽ ഈ ടൂറിസ്റ്റു ബംഗ്ലാവ് ഒരു ഫിഷിംഗ് റിസർച്ച് സെൻററായി മാറി. മദ്രാസ് സംസ്ഥാനത്ത് അന്ന് രണ്ടേ രണ്ടു മത്സ്യ ഗവേഷണ കേന്ദ്രങ്ങളേയുണ്ടായിരുന്നുള്ളു. താനൂരിലും മറ്റൊന്ന് മദ്രാസിലും. പ്രസ്തുത കേന്ദ്രം സ്ഥിതി ചെയ്തിരുന്ന പ്രദേശമാണ് വർഷങ്ങൾക്കു ശേഷം ഇന്നുകാണുന്ന ആശുപത്രിയായി മാറിയത്. ടിപ്പുവിൻറെ പടയോട്ടത്തിൻറെ സ്മരണകൾ ഉണർ‍ത്തി ഇന്നും നിലകൊള്ളുന്ന ടിപ്പു സുൽത്താൻ‍ റോഡ്, ബ്രിട്ടീഷുകാരുടെ ഒരു പ്രധാന ഓഫീസ് ആയിരുന്ന പഴയ  ബ്ലോക്ക് ഓഫീസ് കെട്ടിടം,കനോലി കനാൽ, ഇവയെല്ലാം ചരിത്രത്തിൻ്റെ ഏടുകളിൽ താനൂർ വഹിക്കുന്ന അഭേദ്യ സ്ഥാനത്തിൻ്റെ ബാക്കിപത്രങ്ങളാണു.<ref>{{Cite web|url=https://tanurmunicipality.lsgkerala.gov.in/ml/history|title=ചരിത്രം {{!}} Tanur Municipality|access-date=2020-10-22|archive-date=2020-10-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20201024065212/https://tanurmunicipality.lsgkerala.gov.in/ml/history|url-status=dead}}</ref> മലബാറിലെ തന്നെ പേരെടുത്ത ഒരു പ്രധാന വാണിജ്യകേന്ദ്രമായിരുന്നു താനൂർ. വാഴക്കാ തെരുവ് എന്നറിയപ്പെടുന്ന അങ്ങാടിയിൽ അന്യ ദിക്കുകളിൽ‍ നിന്ന് പോലും പഴങ്ങളും പച്ചക്കറികളും വിപണനത്തിനായി വന്നിരുന്നു. "ചക്ക തിന്നാൻ താനൂർക്ക് പോവണം" എന്ന പ്രശസ്തമായ പഴഞ്ചൊല്ല് പോലും ഉരുത്തിരിഞ്ഞത് ഈ വിപണിയെ കേന്ദ്രീകരിച്ചാണു.  അക്കാലത്ത് നിർ‍മ്മിച്ച കെട്ടിടങ്ങൾ‍ തന്നെയാണ് ഇവിടെ ഇപ്പോഴുമുള്ളത്. പഴങ്ങളുടെ സംഭരണത്തിനും സംസ്കരണത്തിനും ഉള്ള സൗകര്യത്തോടെയാണ് ഈ കെട്ടിടങ്ങൾ‍ നിർ‍മ്മിച്ചിരിക്കുന്നത് തന്നെ.  കാളവണ്ടികളിലായിരുന്നു വിപണനത്തിനായുള്ള ചരക്കുകൾ വാഴക്കാതെരുവ് അങ്ങാടിയിലേക്ക് കൊണ്ടു വന്നിരുന്നത് എന്നതിനാൽ തന്നെ  ഇവിടുത്തെ റോഡും കനോലി കനാലിന് കുറുകെയുള്ള പാലവും കാളവണ്ടിക്ക് പോകാനുള്ള വീതിയിൽ‍ തന്നെ ഭൂതകാലത്തിൻറെ ജ്വലിക്കുന്ന സമരണകളും പേറി ഇന്നും നിലകൊള്ളുന്നു. കേരളത്തിലെ ആദ്യ റെയിൽവേ പാതയായ തിരൂർ ബേപ്പൂർ പാതയിൽ 1900കളിൽ താനൂർ റെയിൽവേ സ്റ്റേഷൻ  സ്ഥാപിതമായതോടെ കച്ചവട രംഗത്ത് താനൂരിനു കൂടുതൽ സ്വാധീനം ലഭിച്ചു തുടങ്ങി. അന്നത്തെ മറ്റൊരു പ്രധാന കച്ചവട കേന്ദ്രമായിരുന്നു റെയിൽ‍വേ സ്റ്റേഷനു സമീപമുള്ള ഇന്ന് ചന്തപ്പറമ്പ് എന്നറിയപ്പെടുന്ന സ്ഥലം. താനൂർ കുന്നുംപുറത്തെ നരിമട എന്ന പേരിലറിയപ്പെടുന്ന സ്ഥലം പുരാതന കാലത്തെ വിഖ്യാത ബുദ്ധമതകേന്ദ്രമായിരുന്നുവെന്ന് പറയപ്പെടുന്നു. കാലക്രമേണ ഉപേക്ഷിക്കപ്പെട്ടു നശിച്ച നിലയിലായിരുന്ന ഗുഹയിൽ ഇരുപതാം നൂറ്റാണ്ടുകളുടെ തുടക്കത്തിൽ സ്ഥലമുടമകളുടെ സഹായത്തോടെ കോഴിക്കോട് ബുദ്ധാശ്രമത്തിലെ സന്യാസി ശ്രേഷ്ഠനായ ഭിക്ഷു ധർമസ്കന്ദയുടെ നേതൃത്വത്തിൽ വശങ്ങൾ കെട്ടിയും ഇരിപ്പിടങ്ങൾ നിർമിച്ചും ബുദ്ധാശ്രമം പുന:സൃഷ്ടിച്ചു. അന്നത്തെ ശ്രീലങ്കൻ  പ്രസിഡൻ്റ് ആദരവോട് കൂടെ തലയിലേറ്റി കൊണ്ടു വന്നായിരുന്നു മാർബിൾ കൊണ്ട് നിർമിച്ച ബുദ്ധ പ്രതിമ അവിടെ പ്രതിഷ്ഠിച്ചത് എന്ന് പറയപ്പെടുന്നു. 1940-കളിൽ താനൂരിലെ സാമൂഹ്യപ്രവർത്തനങ്ങളുടെയെല്ലാം കേന്ദ്രമായിരുന്നു ഈ ആശ്രമം. കേളപ്പജി, സ്വാമി ആനന്ദതീർഥ,ഏ കെ കുമാരൻ മാസ്റ്റർ തുടങ്ങിയ പ്രശസ്ത വ്യക്തികൾ സന്ദർശനത്തിനെത്തിയിരുന്നു ഈ ആശ്രമത്തിൽ. പന്തിഭോജനമടക്കമുള്ള അയിത്തോച്ചാടനപരിപാടികൾ, കോളറയ്‌ക്കെതിരേയുള്ള പ്രവർത്തനങ്ങൾ, പട്ടിണിക്കാർക്ക് അരിയെത്തിക്കാനുള്ള പിടിയരിപ്രസ്ഥാനം, ഭൂദാനപ്രസ്ഥാനം തുടങ്ങിയവയ്‌ക്കെല്ലാം ആശ്രമം വേദിയായി. എൺപതുകളിൽ ധർമസ്‌കന്ധയുടെ സമാധിയോടെ ആശ്രമം പതിയെ നിശ്ചലമായി. === ഇന്ത്യൻ സ്വാതന്ത്ര്യ സമരം === സ്വാതന്ത്ര്യസമരത്തിന്റെ ഭാഗമായിനടന്ന മലബാർ സമരത്തിൽ താനൂരിൽ നിന്ന് നിരവധി വ്യക്തിത്വങ്ങൾ പങ്കെടുത്തു. ഖിലാഫത്ത് നേതാക്കളായ ആമിനുമ്മാന്റകത്ത് പരീക്കുട്ടി മുസ്‌ലിയാർ, അദ്ദേഹത്തിന്റെ ശിഷ്യൻ ഉമൈത്താനകത്ത് കുഞ്ഞീക്കാദർ എന്നിവർ താനൂർ സ്വദേശികളാണ്. ബ്രട്ടീഷുകാർ തൂക്കിലേറ്റിയ വക്കം അബ്ദുൽ ഖാദറിന്റെ പ്രവർത്തനമേഖല താനൂർ ആയിരുന്നു. ഇവരുടെ പേരിലുള്ള ഒരു സ്മാരകം താനൂർ ഹാർബറിന് സമീപം സ്ഥിതിചെയ്യുന്നു. <ref>{{Cite web|url=http://ajaysekher.net/2013/04/20/pariyapuram-buddhist-cave-tanur/|title=Pariyapuram: Neo Buddhism and Social Change in Malabar|access-date=2020-10-22|last=Ajay|date=2013-04-19|language=en-US}}</ref> == പ്രധാന ആകർഷണങ്ങൾ == === പൂരപ്പുഴ അഴിമുഖം === [[പ്രമാണം:Ottumpuram Beach.JPG|ലഘുചിത്രം]] പൂരപ്പുഴ അറബിക്കടലുമായി സംഗമിക്കുന്ന ഒട്ടുമ്പുറത്തെ അതിമനോഹരമായ അഴിമുഖവും വിനോദസഞ്ചാര വകുപ്പ് നിർമിച്ച "തൂവൽ തീരം' ബീച്ച് പാർക്കും വിനോദസഞ്ചാരികളുടെ പ്രധാന ആകർഷണകേന്ദ്രമാണ്. == പ്രധാന വിദ്യാഭ്യാസ സ്ഥാപനങ്ങൾ == * '''<small>ഗവൺമെന്റ് ആർട്സ് ആൻഡ് സയൻസ് കോളേജ്</small>''' * ഇസ്‌ലാഹുൽ ഉലൂം അറബിക് കോളേജ് * '''<small>ദേവദാർ ഹയർ സെക്കൻ്ററി സ്കൂൾ</small>''' * <small>'''കാട്ടിലങ്ങാടി ഹയർ സെക്കൻ്ററി സ്കൂൾ'''</small> * '''<small>ഗവ. റീ. ഫിഷറീസ് ടെക്നികൽ & വൊക്കേഷണൽ ഹയർ സെക്കൻ്ററി സ്കൂൾ</small>''' * സൈതാലിക്കുട്ടി മാസ്റ്റർ മെമ്മോറിയൽ ഹയർ സെക്കന്ററി സ്കൂൾ രായിരിമംഗലം == ഗതാഗത സൗകര്യങ്ങൾ == ===== <u>റോഡ് മാർഗം</u> ===== വടക്കു ഭാഗത്തെ അതിർ നഗരമായ പരപ്പനങ്ങാടി നിന്നും തെക്കു ഭാഗത്ത് തിരൂർ നിന്നും കിഴക്ക് ഭാഗത്ത് നിന്ന് നാഷണൽ ഹൈവേ 66 ഇൽ വെന്നിയൂരിൽ നിന്നും 10 കിലൊമീറ്റർ ദൂരം സഞ്ചരിച്ചാൽ താനൂർ എത്തിച്ചേരാം.   ചമ്രവട്ടം പാലം തുറന്നതിനു ശേഷം കൊച്ചി കോഴിക്കോട് സഞ്ചാര പാത താനൂരിലൂടെ കടന്നു പോവുന്നു. ===== <u>റെയിൽ മാർഗം</u> ===== കേരളത്തിലെ തന്നെ ഏറ്റവും പഴക്കം ചെന്ന റെയിൽ വേ സ്റ്റേഷനുകളിലൊന്നായ താനൂർ റെയിൽ വേ സ്റ്റേഷൻ സ്ഥിതി ചെയ്യുന്നത് നഗരത്തിൻ്റെ ഹൃദയ ഭാഗത്താണു.  റെയിൽ വേ സ്റ്റേഷനിൽ നിന്നും പ്രധാന ടൗണിലേക്ക് 100 മീറ്റർ ദൂരം മാത്രം. ===== <u>വിമാന മാർഗം</u> ===== കോഴിക്കോട് അന്താരാഷ്ട്ര വിമാനത്താവളത്തിൽ നിന്നും താനൂരിലേക്കുള്ള ദൂരം ഏതാണ്ട് 28 കിലോമീറ്ററാണ്. കൊണ്ടോട്ടി-തിരൂരങ്ങാടി- വഴിയൊ കാക്കഞ്ചേരി-ചേളാരി-ചെട്ടിപ്പടി വഴിയോ താനൂർ എത്തിച്ചേരാം. [[പ്രമാണം:താനൂർ റെയിൽ വേ സ്റ്റേഷൻ.JPG|250px|താനൂർ റെയില് വേ സ്റ്റേഷന്]] == ഇതും കാണുക == * [[താനൂർ (നിയമസഭാമണ്ഡലം)]] * [[താനൂർ ബ്ലോക്ക് പഞ്ചായത്ത്]] * [[താനൂർ നഗരസഭ]] * {{commons category|Tanur}} {{മലപ്പുറം ജില്ല}} അവലംബം‌: <references/> [[വർഗ്ഗം:മലപ്പുറം ജില്ലയിലെ പട്ടണങ്ങൾ]] 16uqu0eh20be5v64rzxmav6jgkrp5in 0 31318 4610531 4566109 2026-03-28T19:45:00Z InternetArchiveBot 146798 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 4610531 wikitext text/x-wiki {{prettyurl|Tribulus terrestris}} {{For|വലിയ ഞെരിഞ്ഞിലിനെക്കുറിച്ചറിയാൻ|വലിയ ഞെരിഞ്ഞിൽ}} {{Taxobox | color = lightgreen | name = മധുര ഞെരിഞ്ഞിൽ<br> ''Tribulus terrestris'' | status = ഭദ്രം | image =Starr_030612-0063_Tribulus_terrestris.jpg | image_width = 240px | image_caption = ഇലകളും പുഷ്പവും | regnum = [[Plant]]ae | divisio = [[Magnoliophyta]] | classis = [[Magnoliopsida]] | ordo = [[Zygophyllales]] | familia = [[Zygophyllaceae]] | genus = ''[[Tribulus]]'' | species = '''''T. terrestris''''' | binomial = ''Tribulus terrestris'' | binomial_authority = [[Carolus Linnaeus|Linnaeus]] | synonyms = ചെറിയ ഞെരിഞ്ഞിൽ, ഗോക്ഷുരഃ (സം.) }} [[File:Tribulus terrestris MHNT.BOT.2007.40.112.jpg|thumb|''Tribulus terrestris'']] ഒരു ഔഷധസസ്യമാണ് '''ചെറിയ ഞെരിഞ്ഞിൽ'''. ശാസ്ത്രനാമം ''Tribulus terrestris'' ഇതിൽ ബീറ്റാ കാർബോളിൻ അൽകലോയിഡുകളും ഫൈലോഎറിത്രിന് എന്ന രാസ സംയുക്തങ്ങളും അടങ്ങിയിട്ടുണ്ട് അത് മനുഷ്യ ശരീരത്തിന് ഗുണകരമല്ല.<ref name="ref"/><ref name="ref1">https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC7522561/ .</ref> == തരങ്ങൾ == ഔഷധസസ്യമായ ഞെരിഞ്ഞിൽ രണ്ടു തരമുണ്ട്; * ചെറിയ ഞെരിഞ്ഞിൽ (മധുര ഞെരിഞ്ഞിൽ) ശാസ്ത്രനാമം ''Tribulus terrestris'' * [[വലിയ ഞെരിഞ്ഞിൽ]] (കാട്ടു ഞെരിഞ്ഞിൽ) ശാസ്ത്രനാമം ''Pedalium murex'' രണ്ടിന്റെയും ഗുണങ്ങൾ സമാനമെന്ന് [[അഷ്ടാംഗഹൃദയം]], കാട്ടു ഞെരിഞ്ഞിലിന് ഗുണം അധികമെന്ന് [[രാജനിഘണ്ടു]].<ref name="അഷ്ടാംഗഹൃദയം"> അഷ്ടാംഗഹൃദയം (വിവ., വ്യാ. വി. എം. കുട്ടികൃഷ്ണമേനോൻ) സാംസ്കാരിക വകുപ്പ്, കേരള സർക്കാർ ISBN 81-86365-06-0</ref> === ചെറിയ ഞെരിഞ്ഞിൽ === ശാസ്ത്രനാമം ''Tribulus terrestris'', മധുര ഞെരിഞ്ഞിൽ എന്നും പേരുള്ള ചെറിയ ഞെരിഞ്ഞിലിന്റെ കായ സാധാരണയായി ഉപയോഗിക്കുന്നു. ദക്ഷിണ[[യൂറോപ്പ്]], ദക്ഷിണ [[ഏഷ്യ]], [[ആഫ്രിക്ക]], ഉത്തര [[ഓസ്‌ട്രേലിയ]] എന്നിവിടങ്ങളിൽ സാധാരണയായി വളരുന്നു. '''''Puncture Vine''', '''Caltrop''', '''Yellow Vine''', '''Goathead''''' തുടങ്ങിയ ആംഗലേയ നാമങ്ങളിൽ അറിയുന്നു. ഞെരിഞ്ഞിൽ കായ മനുഷ്യ ശരീരത്തിലെ ലൈംഗിക [[ഹോർമോൺ|ഹോർമോണുകളുടെ]] ഉത്പാദനം വർദ്ധിപ്പിക്കുമെന്ന് തെളിയിച്ചിട്ടുണ്ട്.<ref>[http://www.supplementwatch.com/suplib/supplement.asp?DocId=1263&templateId=100 Tribulus Terrestris - Supplements] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927232842/http://www.supplementwatch.com/suplib/supplement.asp?DocId=1263&templateId=100 |date=2007-09-27 }}, accessed [[May 17]], 2006</ref> ആയുർവേദ വിധി പ്രകാരം ചെടി മുഴുവനായും ഉപയോഗിക്കാം. <ref name="അഷ്ടാംഗഹൃദയം" /> നിലം പറ്റി വളരുന്ന ഈ ചെടിയുടെ ചുവട്ടിൽ നിന്നും എല്ലാ വശങ്ങളിലേക്കും തണ്ടുകൾ ഉണ്ടായിവരും .ഇതിന്റെ തണ്ടുകൾ തടിച്ചതും രോമമുള്ളതുമാണ് .ഇതിന്റെ പൂക്കൾക്ക് നല്ല മഞ്ഞ നിറമാണ് .പുഷ്പ്പങ്ങൾ ഒരാഴ്ച കൊണ്ടുതന്നെ ഫലങ്ങളായി മാറുന്നു .ഗോളാകൃതിയാണ് ഇവയുടെ ഫലത്തിന് .ഫലത്തിന് മുകളിൽ കൂർത്ത മുള്ളുകളുണ്ട്‌ .ഫലങ്ങൾ വിളഞ്ഞു കഴിയുമ്ബോൾ ഇവ പൊട്ടി പിളരുകയും വിത്തുകൾ പുറത്തു കാണാൻ കഴിയുകയും ചെയ്യും. ==രസാദി ഗുണങ്ങൾ== * രസം:മധുരം * ഗുണം:ലഘു * വീര്യം:ശീതം * വിപാകം:മധുരം <ref name="vns1">ഔഷധ സസ്യങ്ങൾ-2, ഡോ. നേശമണി, കേരള ഭാഷ ഇൻസ്റ്റിറ്റ്യൂട്ട്</ref> ==ഔഷധയോഗ്യ ഭാഗം== ഫലം, സമൂലം <ref name=" vns1"/> ====ഔഷധ ഗുണങ്ങൾ<ref name="അഷ്ടാംഗഹൃദയം" />==== ഒറ്റയ്ക്കോ മറ്റൌഷധങ്ങളുമായി ചേർത്തോ താഴെ കാണിച്ചിരിക്കുന്ന അസുഖങ്ങളിൽ ഉപയോഗിക്കുന്നു. മൂത്രത്തിൽ കല്ലുണ്ടാകുന്ന രോഗത്തിന് ഞെരിഞ്ഞിലു കൊണ്ട് കഷായം വച്ച് അതിൽ നെയ്യും ചേർത്ത് യഥാവിധി കാച്ചി സേവിച്ചാൽ ഫലപ്രദമാണ്. മൂത്രക്കല്ല് കൊണ്ടുണ്ടാക്കുന്ന മൂത്രതടസ്സം നിമിത്തം മൂത്രനാളിയിൽ വേദനയുണ്ടായാൽ. ഒന്നര ഗ്ലാസ്സ് വെള്ളത്തിൽ 50 ഗ്രാം ഞെരിഞ്ഞിൽ ചതച്ചിട്ട് കഷായം വച്ച് അറുപത് മി.ലി വറ്റിച്ച് മുപ്പത് മി.ലി വീതം രാവിലെയും വൈകിട്ടും കുടിക്കുക. ഇപ്രകാരം പതിവായി കഴിച്ചാൽ മൂത്രക്കല്ല് പൂർണ്ണമായും അലിഞ്ഞ് പോകുന്നതാണ്. * [[വാതം]] * [[ക്ഷയം]] * [[മൂത്രാശയം|മൂത്രാശയ]] രോഗങ്ങൾ * [[അസ്ഥിസ്രാവം]] * [[സികതാമേഹ]] (Phosphaturia) * [[ഗർഭാശയം|ഗർഭാശയ]] രോഗങ്ങൾ * [[പ്രസവം|പ്രസവരക്ഷയിൽ]] * [[മൂത്രം|മൂത്രത്തിൽ]] [[ആൽബുമിൻ]] കാണുന്ന [[വൃക്ക]] രോഗങ്ങൾ (Brights disease) [[പ്രമാണം:Starr_030612-0067_Tribulus_terrestris.jpg|thumb|ചെറിയ ഞെരിഞ്ഞിൽ]] <ref name="അഷ്ടാംഗഹൃദയം" /> == അവലംബം == <references/> == പുറത്തേക്കുള്ള കണ്ണികൾ == * [http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/taxon.pl?100965 Germplasm Resources Information Network: ''Tribulus terrestris''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081221210348/http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/taxon.pl?100965 |date=2008-12-21 }} * [http://rbg-web2.rbge.org.uk/cgi-bin/nph-readbtree.pl/feout?FAMILY_XREF=&GENUS_XREF=Tribulus&SPECIES_XREF=&TAXON_NAME_XREF=&RANK= Flora Europaea: native distribution in Europe] * [http://www.hear.org/gcw/html/autogend/species/19396.HTM Page on ''T. terrestris'' at the Global Compendium of Weeds] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070929122106/http://www.hear.org/gcw/html/autogend/species/19396.HTM |date=2007-09-29 }} * [http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=TRTE Page from the U.S. Department of Agriculture's PLANTS database] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101001095518/http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=TRTE |date=2010-10-01 }} * [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/entrez/query.fcgi?cmd=Retrieve&db=pubmed&dopt=Abstract&list_uids=10997957&query_hl=1&itool=pubmed_docsum Abstract of Brown et al. (2000) at PubMed] * [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/entrez/query.fcgi?cmd=Retrieve&db=pubmed&dopt=Abstract&list_uids=12127159&query_hl=1&itool=pubmed_docsum Abstract of Gauthaman, Aidakan, and Prasad (2003) at PubMed] * [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/entrez/query.fcgi?cmd=Retrieve&db=pubmed&dopt=Abstract&list_uids=15994038&query_hl=1&itool=pubmed_docsum Abstract of Neychev and Mitev (2005) at PubMed] [[വർഗ്ഗം:ഔഷധസസ്യങ്ങൾ]] [[വർഗ്ഗം:ലെബനോനിലെ സസ്യജാലം]] [[വർഗ്ഗം:കേരളത്തിലെ സസ്യജാലം]] {{plantstub}} sly253dyz5zn5wsstrzz4jtj8htpld3 0 32476 4610500 4606086 2026-03-28T13:47:28Z Kurumathur 215682 /* മുത്തപ്പനും തിരുവപ്പനയും */ഉള്ളടക്കം ചേർത്തു 4610500 wikitext text/x-wiki {{Infobox deity<!--Wikipedia:WikiProject Hindu mythology--> | type = Hindu | image = Mutthapan2.jpg | Image_size = 250px | caption = Muthappan [[Theyyam]] | name = Muthappan | Devanagari = | Sanskrit_Transliteration = | deity_of = <!--No historical or mythological reference available--> | affiliation = [[Folk Hinduism|Hindu Folk Deity]] | mantra = Muthappaa Saranam | weapon = [[Spear]], [[Bow and arrow|Bow and Arrow]] | consort = <!--No historical or mythological reference available--> | children = <!--No historical or mythological reference available--> | abode = Kunnathurpadi | mount = [[Dog]] }} '''മുത്തപ്പൻ''' എന്ന [[ദൈവം]] പലരീതിയിൽ ആണ് [[കേരളം|കേരളത്തിൽ]] ആചരിക്കുന്നത്. സാധാരണയായി മുത്തപ്പൻ കുടുംബദൈവമായി (ഗുരു ദൈവം)ആണ് കുടുംബ ക്ഷേത്രങ്ങളിൽ ആരാധിക്കുന്നത്. പ്രസിദ്ധമായ [[പറശ്ശിനിക്കടവ്]] മുത്തപ്പനും മറ്റ് മുത്തപ്പനും വേറെ ആണ്. കേരളത്തിലെ മിക്കവാറും [[ഹിന്ദു|ഹൈന്ദവ]] കുടുംബങ്ങളിൽ ഇത് വരുന്നത് അവരുടെ കുടുംബദൈവങ്ങളെ ആദ്യമായി കൊണ്ട് വന്ന് പൂജിച്ച വ്യക്തി എന്നർത്ഥം. സംഹാര മൂർത്തിയായ [[ശിവൻ|പരമശിവന്റെ]] ഭൂത ഗണത്തിൽ ഒന്നാണ് മുത്തപ്പൻ എന്നാണു പറയപ്പെടുന്നത്. മഹാദേവന്റെ അവതാരമായ ഭൈരവനാണ് മുത്തപ്പൻ എന്നും വിശ്വസിക്കപ്പെടുന്നു. ഉത്തരകേരളത്തിൽ, പ്രത്യേകിച്ച് [[കണ്ണൂർ]], [[കാസർഗോഡ്]] ജില്ലകളിൽ മുത്തപ്പൻ ഒരു തെയ്യക്കോലമാണ്. എന്നാൽ കണ്ണൂരിലെ പറശ്ശിനിക്കടവ് മുത്തപ്പൻ ശൈവ- വൈഷ്ണവ മൂർത്തിയാണ് എന്നാണ് സങ്കൽപ്പം. തെയ്യക്കോലത്തിൽ വരുന്ന പറശ്ശിനിക്കടവ് മുത്തപ്പൻ ഒരേ പരമാത്മാവായ ഭഗവാന്റെ രണ്ട് പ്രധാനപ്പെട്ട ദൈവിക ഭാവങ്ങളെയാണ് പ്രതിനിധാനം ചെയ്യുന്നത്; ചന്ദ്രക്കലയുടെ രൂപമുള്ള കിരീടം വച്ച് പരമശിവനെയും, മത്സ്യരൂപമുള്ള കിരീടം വച്ച് ശ്രീ മഹാവിഷ്ണുവിനേയും. തങ്ങളുടെ സങ്കടങ്ങൾ തെയ്യക്കോലത്തിൽ വരുന്ന മുത്തപ്പനോട് നേരിട്ട് പറഞ്ഞു ആശ്വാസം നേടാം എന്ന വിശ്വാസമാണ് ഭക്തരെ പറശ്ശിനിക്കടവ് ക്ഷേത്രത്തിലേക്കു ആകർഷിക്കുന്നത്. മക്കളില്ലാതെ വിഷമിച്ച അടിയുറച്ച ശിവഭക്തയായ പാടിക്കുറ്റിയമ്മയ്ക്കും മന്നനാർ രാജാവിനും ലഭിച്ച കുട്ടിയാണ് പിൽക്കാലത്ത് പറശ്ശിനിക്കടവ് മുത്തപ്പൻ എന്ന പേരിൽ അറിയപ്പെട്ടതെന്ന് കഥ. [[ചിത്രം:Muthappan vellaattam.jpg|thumb|right|200px|മുത്തപ്പൻ [[തെയ്യം|തെയ്യത്തിന്റെ]] വെള്ളാട്ടം ]] [[കേരളം|കേരളത്തിലെ]] [[കണ്ണൂർ ജില്ല|കണ്ണൂർ ജില്ലയിലെ]] വളരെ പ്രധാനപ്പെട്ട തെയ്യമാണ്‌ '''മുത്തപ്പൻ തെയ്യം'''. പ്രശസ്തമായ [[പറശ്ശിനിക്കടവ് മുത്തപ്പൻ ക്ഷേത്രം|പറശ്ശിനിക്കടവ് മുത്തപ്പൻ ക്ഷേത്രത്തിൽ]] മുത്തപ്പൻ തെയ്യം കെട്ടിയാടുന്നു. കൂടാതെ മുത്തപ്പന്റെ ആരൂഢ സ്ഥാനമായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്ന [[കുന്നത്തൂർ പാടി]], [[പുരളിമല]] എന്നിവിടങ്ങളുമാണ് പ്രധാന സങ്കേതങ്ങൾ. കുന്നത്തൂർ പാടിയുടെ അധികാരികളായി ഇവിടെ ഉണ്ടായിരുന്ന അഞ്ചരമനക്കൽ [[മന്നനാർ]] തീയ്യ രാജവംശം തന്നെ ആണ് അയ്യങ്കര വാഴുന്നവർ എന്നാണ് ഇവരുടെ അഭിപ്രായം.<ref name="ghh">{{cite web|last=MA Rajeev Kumar|title=Neglected and forgotten: Remains of Mannanar dynasty crumbling|url=https://www.newindianexpress.com/states/kerala/2022/apr/06/neglected-and-forgotten-remains-of-mannanar-dynasty-crumbling-2438459.html|work=The New Indian Express|date=6 April 2022}}</ref><ref>{{Cite web|last=വി.ലിസ്സി മാത്യു| url=https://keralabookstore.com/book/kathivanoor-veeran/12272/|title=കതിവന്നൂർ വീരൻ|access-date=2020-11-07|language=en|page=90-91}}</ref><ref name="ghj">M.V Vishnu Nambutiri, (2001) ''Life and Culture of Thiyyas in the extreme North of Kerala'', sree sankaracharya university, page-68,69</ref><ref>{{cite web|last=ഒ.സി.മോഹൻരാജ്|year=2022|title=മന്നനാർ തീയ്യ രാജവംശ ശേഷിപ്പ് മണ്ണടിയുന്നു|url= https://keralakaumudi.com/news/mobile/news.php?id=808691&u=local-news-kannur-808691https://keralakaumudi.com/news/mobile/news.php?id=808691&u=local-news-kannur-808691|publisher=Kerala Koumudi}}</ref>പറശ്ശിനിക്കടവ് മുത്തപ്പൻ തെയ്യക്കോലത്തിൽ പരമാത്മാവായ ഭഗവാന്റെ രണ്ട് വ്യത്യസ്ത ഭാവങ്ങളെ പ്രതിനിധാനം ചെയ്യുന്നു; ചന്ദ്രക്കലയുള്ള കിരീടം വച്ച് പരമശിവനായും, മത്സ്യരൂപമുള്ള കിരീടം വച്ചു ശ്രീ മഹാവിഷ്ണുവായും. ഇക്കാരണത്താൽ പറശ്ശിനിക്കടവ് മുത്തപ്പനെ ശൈവ- വൈഷ്ണവ മൂർത്തിയായ ഭഗവാനായി സങ്കൽപ്പിക്കുന്നു. == മുത്തപ്പൻ തെയ്യത്തിൻ്റെ ചരിത്രം == == മുത്തപ്പനെ കുറിച്ചുള്ള ഐതിഹ്യങ്ങളും കേട്ടുകേൾവികളും == [[File:Muthappan-theyyam.JPG|right|thumb|200px|ക്ഷേത്രത്തിനു വലം വെക്കുന്ന മുത്തപ്പൻ തെയ്യം (വെള്ളാട്ടം)]] തിരുവപ്പന, വെള്ളാട്ടം എന്നീ രണ്ടു ദൈവിക രൂപങ്ങളുടെ അവതാരമാണ് ശ്രീ മുത്തപ്പൻ എന്നാണ് വിശ്വാസം. തിരുവപ്പന, വെള്ളാട്ടം എന്നീ ദ്വന്ദ ദൈവിക രൂപങ്ങൾക്ക് [[മലബാർ|മലബാറിലെ]] [[തെയ്യംകാളിയാട്ടം|തെയ്യംകാളിയാട്ടവുമായി]] സാമ്യമുണ്ട്. ശ്രീ മുത്തപ്പൻ ഒരു ദൈവമാണെങ്കിലും രണ്ട് ദൈവിക രൂപങ്ങളെയാണ് പ്രതിനിധാനം ചെയ്യുക - മത്സ്യത്തിന്റെ രൂപത്തിലുള്ള കിരീടം വെച്ച് [[വിഷ്ണു|വിഷ്ണുവിനെയും]] ചന്ദ്രക്കലയുടെ രൂപത്തിലുള്ള കിരീടം വെച്ച് [[ശിവൻ|ശിവനെയും]]. പറശ്ശിനിക്കടവ് മുത്തപ്പൻ ക്ഷേത്രത്തിൽ [[മുത്തപ്പൻ തെയ്യം]] വർഷം മുഴുവനും കെട്ടിയാടപ്പെടുന്നു. കേരളത്തിലെ മറ്റ് ക്ഷേത്രങ്ങളിലെ മറ്റ് തെയ്യങ്ങൾ കാലികമാണ് (സാധാരണയായി ഒക്ടോബർ മുതൽ മെയ് വരെയുള്ള മാസങ്ങളിൽ). ==മുത്തപ്പനും തിരുവപ്പനയും== ഈ രണ്ട് ദൈവക്കോലങ്ങളെക്കുറിച്ചും വ്യത്യസ്തമായ വിശദീകരണങ്ങൾ ലഭ്യമാണ്.പൊതുവായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്ന വിശ്വാസം അയ്യങ്കര ഇല്ലത്ത് വാഴുന്നവർ വളർത്തിയ കുട്ടി [[തിരുവപ്പന]] എന്നും അദ്ദേഹത്തിന്റെ യാത്രക്കിടയിൽ ലഭിച്ച ശൈവാംശമുള്ള ചങ്ങാതിയാണ് മുത്തപ്പൻ എന്നുമാണ്.തിരുവപ്പൻ വെള്ളാട്ടത്തെ പുരളിമലയിൽ വെച്ച് കണ്ടെത്തിയപ്പോൾ "വാചെറുക്കാ" എന്നു മൊഴിഞ്ഞു സഖ്യത്തിലാക്കി എന്നാണു പുരാവൃത്തം. അതിനാൽ കുന്നത്തൂർ പാടിയിൽ ഇവ രണ്ടും ഒന്നിച്ച് കെട്ടിയാടിക്കുന്നില്ല.പക്ഷെ തിരുവപ്പനെയും മുത്തപ്പൻ എന്നു വിളിക്കാറുണ്ട്. തിരുവപ്പന്റെ ചെറുപ്പം [[പുതിയ മുത്തപ്പൻ]] എന്ന കോലരൂപത്തിലും, കൊഉമാരം [[പുറങ്കാല മുത്തപ്പൻ]] എന്ന രൂപത്തിലും, യുവരൂപം [[നാടു വാഴിശ്ശൻ തെയ്യം ]] ആയും പിന്നീടുള്ള രൂപം [[തിരുവപ്പന]] ആയും കെട്ടിയാടിക്കുന്നു. കൂട്ടുകാരനായി കിട്ടിയ മുത്തപ്പനെ (അത് ഒരു വിളിപ്പേരാകാം) ചെറുക്കൻ എന്നാണു വിളിക്കുക. തെയ്യത്തിൽ വൃദ്ധ രൂപം ആണെങ്കിലും ഒരു ബാലന്റെ സങ്കല്പം ആണ് വെള്ളാട്ടം. നരച്ച മീശയും വൈക്കോൽ കൊണ്ടുണ്ടാക്കിയ മുടിയും ഉള്ള ഈ രൂപമാണ് ശരിക്കുമുള്ള [[മുത്തപ്പൻ തെയ്യം]]..ഈ തെയ്യത്തിന്റെ വെള്ളാട്ടം ഏതു സ്ഥലങ്ങളിലും കെട്ടിയാടിക്കാം.പക്ഷെ തെയ്യം ആരൂഢസ്ഥാനങ്ങളിലും [[മടപ്പുര]]കളിലും,[[പൊടിക്കളം|പൊടിക്കലങ്ങളിലും]] മാത്രം കെട്ടിയാടിക്കും. ഇതു കെട്ടാനുള്ള അവകാശം [[പെരുവണ്ണാൻ]] സമുദായക്കാർക്ക് മാത്രം. എന്നാൽ തിരുവപ്പന എന്ന വലിയ മുടിയും പൊയ്ക്കണ്ണുമുള്ള തെയ്യക്കോലം കെട്ടുന്നത് [[അഞ്ഞൂറ്റാൻ ]] എന്ന സമുദായക്കാരാണ്.മുത്തപ്പൻ ഈ കോലത്തെ [[നായനാർ ]]എന്നാണ് സംബൊധന ചെയ്യുക.തിരുവപ്പന് ഇരുന്നു വാഴ്ചയും മുത്തപ്പനും വെള്ളാട്ടത്തിനും നടന്നു വാഴ്ചയുമാണ് പഥ്യം.വൈഷ്ണവ അംശവും ശൈവാംശവും ഉള്ള തിരുവപ്പനെ മുത്തപ്പൻ എന്നു വിളിക്കുന്നതിന്നാൽ ഈ തെയ്യക്കോലങ്ങളുടെ പേരുകൾ വലിയ ആശയക്കുഴപ്പം ഉണ്ടാക്കാറുണ്ട്.തിരുവപ്പൻ എന്ന യദാത്ഥ ശക്തി രൂപത്തിനു വെള്ളാട്ടം സാധാരണമല്ല.പറശ്ശിനിക്കടവിൽ മുത്തപ്പനെന്ന ...പേർ വെള്ളാട്ടത്തെയാണു കുറിക്കുന്നത്. ഇത് ശൈവാംശമാണ്. പക്ഷെ കുന്നത്തൂരിൽ മുത്തപ്പനെന്ന പേര് തിരുവപ്പനാണ്. മുത്തപ്പൻ എന്ന സഹായിയെ എല്ലാ കാര്യത്തിനും ജോലി ഏൽപ്പിക്കുന്നതിനാൽ തിരുവപ്പനു പകർമായാണു മുത്തപ്പൻ വെള്ളാട്ടത്തേ കെട്ടിയാടിക്കുന്നത് === പറശ്ശിനിക്കടവ് മുത്തപ്പന്റെ കഥ === [[ചിത്രം:Thai_paradevatha_and_Muthappan.jpg|thumb|left|150px|മുത്തപ്പൻ [[തെയ്യം]] [[വിഷ്ണു]]വായും & [[ശിവൻ|ശിവനായും]]]] അയ്യങ്കര ഇല്ലത്ത് വാഴുന്നവർ (സൂചിപ്പിക്കുന്നത് [[മന്നനാർ |മന്നനാർ,എരുവേശ്ശി കേന്ദ്രം ആയി ഭരിച്ചിരുന്ന ഒരു തീയ്യ രാജ വംശം അഞ്ചരമനയ്ക്കൽ വാഴുന്നവർ]] അഥവ [[മന്നനാർ | മന്നനാർ രാജവംശം]]) എന്ന നാടുവാഴിക്ക് കുട്ടികൾ ഇല്ലായിരുന്നു.<ref name="12rr">{{Cite web|last=വി.ലിസ്സി മാത്യു| url=https://keralabookstore.com/book/kathivanoor-veeran/12272/|title=കതിവനൂർ വീരൻ|access-date=2020-11-07|language=en|page=90-91}}</ref> അദ്ദേഹത്തിന്റെ പത്നിയായ പാടിക്കുറ്റി അമ്മയും ശിവഭക്തയായിരുന്നു. ശിവന് ബലിയായി അവർ പലതും അർപ്പിച്ചു. ഒരുദിവസം സ്വപ്നത്തിൽ പാടിക്കുറ്റിയമ്മ ശിവനെ കണ്ടു. പിറ്റേദിവസം അടുത്തുള്ള ഒരു അരുവിയിൽ കുളിച്ച് കയറി വരവേ അവർ ഒരു കുഞ്ഞ് പൂമെത്തയിൽ കിടക്കുന്നതു കണ്ടു. കുട്ടിയെ എടുത്ത് വീട്ടിലേക്കു കൊണ്ടുവന്ന് അവർ സ്വന്തം മകനെപ്പോലെ വളർത്തിത്തുടങ്ങി. ഈ കുട്ടി ഇവരുടെ മനയ്ക്ക് അടുത്തുള്ള കാട്ടിൽ അമ്പും വില്ലുമെടുത്ത് വേട്ടയ്ക്കു പോകുന്നത് പതിവായിരുന്നു. താഴ്ന്ന ജാതിക്കാരുമൊത്ത് ഈ കുട്ടി ഭക്ഷണം കഴിക്കുമായിരുന്നു. കുട്ടിയോട് ഇവ നിറുത്തുവാൻ അഭ്യർത്ഥിച്ചു. പക്ഷേ ഈ അഭ്യർത്ഥന കുട്ടി ചെവിക്കൊണ്ടില്ല. അയ്യങ്കര വാഴുന്നവർ ഇതിൽ വളരെ നിരാ‍ശനായി. ഒരു ദിവസം കുട്ടി അവന്റെ മാതാപിതാക്കളുടെ അടുത്തെത്തി അമ്പും വില്ലുമെടുത്ത് തീക്കണ്ണുകളോടെ തന്റെ വിശ്വരൂപം കാണിച്ചു. മാതാപിതാക്കൾക്ക് ഇത് ഒരു സാധാരണ കുട്ടി അല്ലെന്നും ദൈവമാണെന്നും മനസ്സിലായി. അവർ അവന്റെ മുൻപിൽ സാഷ്ടാംഗം നമസ്കരിച്ചു. കുട്ടി അവരെ അനുഗ്രഹിച്ചു. ഇതിനു ശേഷം ദൈവം അയ്യങ്കരയിലേക്ക് യാത്രയായി. പക്ഷേ [[കുന്നത്തൂർ|കുന്നത്തൂരിന്റെ]] പ്രകൃതി സൗന്ദര്യം കണ്ട് ദൈവം അവിടെ തങ്ങുവാൻ തീരുമാനിച്ചു. പനമരങ്ങളിലെ [[കള്ള്]] കണ്ട് ദൈവം ആകൃഷ്ടനായി. 5 ഇല്ലം അടിയാൻ സമുദായത്തിലെ ചന്ദൻ എന്ന [[കള്ള് ചെത്തുകാരൻ]] തന്റെ പനമരങ്ങളിൽ നിന്ന് എന്നും രാത്രി കള്ള് മോഷണം പോവുന്നതായി കണ്ടുപിടിച്ചു. അങ്ങനെ പനകൾക്ക് കാവൽ കിടക്കുവാൻ ചന്ദൻ തീരുമാനിച്ചു. അങ്ങനെ കാവൽ കിടക്കവേ ഒരു വൃദ്ധൻ പനയിൽ നിന്ന് തന്റെ കള്ള് മോഷ്ടിക്കുന്നതായി ചന്ദൻ കണ്ടുപിടിച്ചു. തന്റെ അമ്പും വില്ലുമെടുത്ത് ഈ വൃദ്ധനെ പനമരത്തിൽ നിന്ന് എയ്തിടാൻ ചന്ദൻ തീരുമാനിച്ചു. അമ്പു തൊടുക്കവേ ചന്ദൻ ബോധരഹിതനായി നിലത്തുവീണു. ഭർത്താവിനെ തിരക്കി വന്ന ചന്ദന്റെ ഭാര്യ അദ്ദേഹം ബോധരഹിതനായി നിലത്തു കിടക്കുന്നതു കണ്ട് നിലവിളിച്ചു. മുകളിലേക്കു നോക്കിയ അവർ മരത്തിനു മുകളിൽ ഒരു വൃദ്ധനെ കണ്ട് ഒരു അപ്പൂപ്പനെ എന്ന പോലെ മുത്തപ്പാ എന്ന് വിളിച്ചു. ദൈവത്തോട് തന്റെ ഭർത്താവിനെ രക്ഷിക്കാൻ അവർ പ്രാർത്ഥിച്ചു. പിന്നാലെ അവരുടെ ഭർത്താവിന് ബോധം തിരിച്ചുവന്നു. അവർ മുത്തപ്പന് പുഴുങ്ങിയ ധാന്യങ്ങളും തേങ്ങാപ്പൂളും ചുട്ട മീനും കള്ളും നൈവേദ്യമായി അർപ്പിച്ചു. മുത്തപ്പന്റെ അനുഗ്രഹം അവർ അഭ്യർത്ഥിച്ചു. ചന്ദന്റെ ആഗ്രഹം അനുസരിച്ച് മുത്തപ്പൻ കുന്നത്തൂർ തന്റെ ഭവനമായി തിരഞ്ഞെടുത്തു. ഇതാണ് പ്രശസ്തമായ [[മന്നനാർ|കുന്നത്തൂർപാടി]]. ഇന്നും മുത്തപ്പൻ ക്ഷേത്രങ്ങളിൽ വിശ്വാസികൾ പുഴുങ്ങിയ ധാന്യങ്ങളും തേങ്ങാപ്പൂളും നൈവേദ്യമായി അർപ്പിക്കുന്നു. കുന്നത്തൂരിൽ ഏതാനും വർഷങ്ങൾ താമസിച്ചതിനു ശേഷം മുത്തപ്പൻ തന്റെ അവതാരത്തിന്റെ ലക്ഷ്യ പൂർത്തീകരണത്തിനായി കൂടുതൽ അനുയോജ്യമായ ഒരിടത്തേക്കു മാറുവാൻ തീരുമാനിച്ചു. [[മന്നനാർ|കുന്നത്തൂ പാടി]]യിൽ നിന്ന് ആകാശത്തേക്ക് മുത്തപ്പൻ ഒരു അമ്പ് തൊടുത്തുവിട്ടു. ഈ അമ്പ് [[പറശ്ശിനിക്കടവ്|പറശ്ശിനിക്കടവി]]ൽ വന്നു വീണു. ഇവിടെയാണ് പ്രശസ്റ്റമായ [[പറശ്ശിനിക്കടവ് മുത്തപ്പൻ ക്ഷേത്രം]] സ്ഥിതിചെയ്യുന്നത്. ക്ഷേത്രത്തിനടുത്തുള്ള തീർത്ഥത്തിൽ നിന്ന് പ്രകാശം ചൊരിഞ്ഞ ഈ അമ്പ് ഇന്ന് പറശ്ശിനിക്കടവ് ക്ഷേത്രത്തിലെ ഒരു അൾത്താരയിൽ പ്രതിഷ്ഠിച്ചിരിക്കുന്നു. ഇതിനുശേഷം മുത്തപ്പൻ പറശ്ശിനിക്കടവിൽ വസിക്കുന്നു എന്നാണ് വിശ്വാസം. === മറ്റൊരു കഥ === ഒരു കുട്ടിയായിരിക്കേ മുത്തപ്പൻ മുതിർന്നവരുടെ വരുതിക്കു നിൽക്കാത്തവൻ ആയിരുന്നു. ഒരു വലിയ വേട്ടക്കാരനായിരുന്ന മുത്തപ്പൻ താൻ കൊന്ന കാട്ടുമൃഗങ്ങളുടെ തോലുരിഞ്ഞ് വസ്ത്രമായി ഉടുക്കുമായിരുന്നു. ഒരു ദിവസം മുത്തപ്പൻ [[കള്ള്]] കുടം കമഴ്ത്തിവെച്ച ഒരു [[തെങ്ങ്]] കണ്ടു. മുത്തപ്പൻ തെങ്ങിൽ കയറി കള്ളെടുത്ത് കുടിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കവേ ചെത്തുകാരൻ തിരിച്ചുവരികയും മുത്തപ്പനെ കാണുകയും ചെയ്തു. മുത്തപ്പനെ വഴക്കുപറഞ്ഞ ചെത്തുകാരനെ മുത്തപ്പൻ ഒരു കൽ പ്രതിമയാക്കി മാറ്റി. മുത്തപ്പൻ തെയ്യം ആടുമ്പോൾ തെയ്യം ആടുന്നയാൾ കള്ളുകുടിക്കുകയും കാണികൾക്ക് കള്ള് കൈമാറുകയും ചെയ്യുന്നു. അങ്ങനെ ക്ഷേത്ര വളപ്പിൽ മദ്യം കൊണ്ടുവന്ന് മുത്തപ്പൻ ക്ഷേത്ര നിയമങ്ങൾ തെറ്റിക്കുന്നു. === മുത്തപ്പനും നായകളും === മുത്തപ്പനെ എപ്പോഴും ഒരു നായ അനുഗമിക്കുന്നു. ഈ ക്ഷേത്രത്തിൽ നായയെ പാവനമായി കരുതുന്നു. ക്ഷേത്ര പരിസരത്ത് ധാരാളം നായ്കളെ കാണാം. ക്ഷേത്രത്തിന്റെ പ്രവേശന കവാടത്തിൽ രണ്ട് നായ്ക്കളുടെ പിച്ചള പ്രതിമകളുണ്ട്.മുത്തപ്പന്റെ അംഗരക്ഷകരായ നായ്ക്കളുടെ വിശ്വാസ്യത ഈ പ്രതിമകൾ കാണിക്കുന്നു.. ക്ഷേത്രത്തിൽ [[പ്രസാദം]] തയ്യാറാകുമ്പോൾ ആദ്യം എപ്പോഴും നൽകുക ക്ഷേത്രത്തിനുള്ളിൽ ഉള്ള ഒരു നായക്കാണ്.. മുത്തപ്പനു മുൻപിൽ നായ്ക്കളുടെ പ്രാധാന്യത്തെ കുറിച്ച്‍ പല കഥകളും പ്രചാരത്തിലുണ്ട്. ഇതിൽ ഒരു കഥ ഇങ്ങനെയാണ്. : ഏതാനും വർഷങ്ങൾക്കു മുൻപ് ക്ഷേത്ര അധികാരികൾ ക്ഷേത്രത്തിനുള്ളിലെ നായ്ക്കളുടെ എണ്ണം കുറയ്ക്കുവാൻ തീരുമാനിച്ചു. അവർ കുറച്ച് നായ്ക്കളെയും നായ്ക്കുഞ്ഞുങ്ങളെയും ക്ഷേത്രത്തിൽ നിന്നും പുറത്താക്കി. പക്ഷേ അന്നത്തെ ദിവസം മുതൽ മുത്തപ്പൻ തെയ്യം അവതരിപ്പിക്കുന്ന ആൾക്ക് തെയ്യം ആടുവാൻ കഴിഞ്ഞില്ല. (മുത്തപ്പന്റെ ശക്തി തെയ്യം ആടുന്ന ആളുടെ ശരീരത്തിൽ പ്രവേശിച്ചാണ് തെയ്യം തുള്ളുന്നത്. തെയ്യം തീരുന്നതു വരെ തെയ്യം തുള്ളുന്ന ആൾ മുത്തപ്പൻ ആയി മാറുന്നു എന്നാണ് വിശ്വാസം).. നായ്ക്കളെ ക്ഷേത്രത്തിൽ നിന്നു പുറത്താക്കിയതുകൊണ്ടാണ് മുത്തപ്പൻ തെയ്യം തുള്ളുന്ന ആളുടെ ശരീരത്തിൽ പ്രവേശിക്കാത്തത് എന്ന് മനസ്സിലാ‍ക്കിയ ക്ഷേത്രാധികാരികൾ നായ്ക്കളെ ക്ഷേത്രത്തിൽ തിരിച്ചുകൊണ്ടുവന്നു. അന്നുമുതൽ തെയ്യം വീണ്ടും സാധാരണ ഗതിയിലായി എന്നുമാണ്‌ കഥ. === ക്ഷേത്രോത്സവ ഘോഷയാത്ര === പറശ്ശിനിക്കടവ് മുത്തപ്പന്റെ എല്ലാ വർഷവും നടക്കുന്ന ഉത്സവം തുടങ്ങുന്നത് തയ്യിൽ കുടുംബത്തിൽ നിന്നുള്ള ഒരു അംഗം കണ്ണൂരിലെ തങ്ങളുടെ കുടുംബ വീട്ടിൽ നിന്ന് പുറപ്പെട്ട് ക്ഷേത്രത്തിലെത്തി ദൈവങ്ങൾക്ക് പൂജ നടത്തുന്ന ചടങ്ങോടെ ആണ്. == വേഷം == '''മാർച്ചമയം''' - ചുരികക്കുറി '''മുഖത്തെഴുത്ത്''' - തേപ്പ് (ചന്ദ്രക്കല) '''തിരുമുടി''' - കൊടുമുടി == ഇതും കാണുക == *[[പറശ്ശിനിക്കടവ്]] *[[പറശ്ശിനിക്കടവ് മുത്തപ്പൻ ക്ഷേത്രം]] *[[കുന്നത്തൂർ പാടി]] *[[രാജരാജേശ്വര ക്ഷേത്രം]] *[[കീഴൂർശ്രീ കണ്ണിയ്ത് മടപ്പുര മുത്തപ്പൻ ക്ഷേത്രം ]] *[[പുരളിമല ശ്രീ മുത്തപ്പൻ ക്ഷേത്രം ]] == ചിത്രസഞ്ചയം == <gallery> Image:Muthappan vellaattam1.jpg File:Muthappan-theyyam-aayudam.JPG|മുത്തപ്പൻ തെയ്യത്തിന്റെ ആയുധങ്ങൾ File:Muthappan-theyyan-dressing.JPG|മുത്തപ്പൻ തെയ്യം കെട്ടാനൊരുങ്ങുന്ന വണ്ണാൻ സമുദായത്തിലെ ഒരു കോലക്കാരൻ </gallery> ==അവലംബം== <references/> == കുറിപ്പുകൾ == <div class="references-small" style="-moz-column-count:2; column-count:2;"> </div> == പുറത്തുനിന്നുള്ള കണ്ണികൾ == {{commonscat|Muthappan}} *[http://www.sreemuthappan.net/historypage/history.htm ശ്രീ മുത്തപ്പൻ . നെറ്റ്] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050828063544/http://www.sreemuthappan.net/historypage/history.htm |date=2005-08-28 }} *[http://www.srimuthappan.org/ ശ്രീ മുത്തപ്പൻ . ഓർഗ്ഗ്] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080224042815/http://www.srimuthappan.org/ |date=2008-02-24 }} [[വർഗ്ഗം:തെയ്യങ്ങൾ]] {{തെയ്യം}} [[വർഗ്ഗം:ഹൈന്ദവദൈവങ്ങൾ]] == muthappa akgrrdhi2h42rlcd3ohozwrto3zz7da 4610503 4610500 2026-03-28T13:57:18Z ~2026-19249-67 215803 /* മുത്തപ്പനും തിരുവപ്പനയും */യഥാർത്ഥ ഉള്ളടക്കം ചേർത്തു. പ്രത്യേക അജണ്ട നടപ്പിലാക്കുന്ന രീതിയെ എതിർത്തു 4610503 wikitext text/x-wiki {{Infobox deity<!--Wikipedia:WikiProject Hindu mythology--> | type = Hindu | image = Mutthapan2.jpg | Image_size = 250px | caption = Muthappan [[Theyyam]] | name = Muthappan | Devanagari = | Sanskrit_Transliteration = | deity_of = <!--No historical or mythological reference available--> | affiliation = [[Folk Hinduism|Hindu Folk Deity]] | mantra = Muthappaa Saranam | weapon = [[Spear]], [[Bow and arrow|Bow and Arrow]] | consort = <!--No historical or mythological reference available--> | children = <!--No historical or mythological reference available--> | abode = Kunnathurpadi | mount = [[Dog]] }} '''മുത്തപ്പൻ''' എന്ന [[ദൈവം]] പലരീതിയിൽ ആണ് [[കേരളം|കേരളത്തിൽ]] ആചരിക്കുന്നത്. സാധാരണയായി മുത്തപ്പൻ കുടുംബദൈവമായി (ഗുരു ദൈവം)ആണ് കുടുംബ ക്ഷേത്രങ്ങളിൽ ആരാധിക്കുന്നത്. പ്രസിദ്ധമായ [[പറശ്ശിനിക്കടവ്]] മുത്തപ്പനും മറ്റ് മുത്തപ്പനും വേറെ ആണ്. കേരളത്തിലെ മിക്കവാറും [[ഹിന്ദു|ഹൈന്ദവ]] കുടുംബങ്ങളിൽ ഇത് വരുന്നത് അവരുടെ കുടുംബദൈവങ്ങളെ ആദ്യമായി കൊണ്ട് വന്ന് പൂജിച്ച വ്യക്തി എന്നർത്ഥം. സംഹാര മൂർത്തിയായ [[ശിവൻ|പരമശിവന്റെ]] ഭൂത ഗണത്തിൽ ഒന്നാണ് മുത്തപ്പൻ എന്നാണു പറയപ്പെടുന്നത്. മഹാദേവന്റെ അവതാരമായ ഭൈരവനാണ് മുത്തപ്പൻ എന്നും വിശ്വസിക്കപ്പെടുന്നു. ഉത്തരകേരളത്തിൽ, പ്രത്യേകിച്ച് [[കണ്ണൂർ]], [[കാസർഗോഡ്]] ജില്ലകളിൽ മുത്തപ്പൻ ഒരു തെയ്യക്കോലമാണ്. എന്നാൽ കണ്ണൂരിലെ പറശ്ശിനിക്കടവ് മുത്തപ്പൻ ശൈവ- വൈഷ്ണവ മൂർത്തിയാണ് എന്നാണ് സങ്കൽപ്പം. തെയ്യക്കോലത്തിൽ വരുന്ന പറശ്ശിനിക്കടവ് മുത്തപ്പൻ ഒരേ പരമാത്മാവായ ഭഗവാന്റെ രണ്ട് പ്രധാനപ്പെട്ട ദൈവിക ഭാവങ്ങളെയാണ് പ്രതിനിധാനം ചെയ്യുന്നത്; ചന്ദ്രക്കലയുടെ രൂപമുള്ള കിരീടം വച്ച് പരമശിവനെയും, മത്സ്യരൂപമുള്ള കിരീടം വച്ച് ശ്രീ മഹാവിഷ്ണുവിനേയും. തങ്ങളുടെ സങ്കടങ്ങൾ തെയ്യക്കോലത്തിൽ വരുന്ന മുത്തപ്പനോട് നേരിട്ട് പറഞ്ഞു ആശ്വാസം നേടാം എന്ന വിശ്വാസമാണ് ഭക്തരെ പറശ്ശിനിക്കടവ് ക്ഷേത്രത്തിലേക്കു ആകർഷിക്കുന്നത്. മക്കളില്ലാതെ വിഷമിച്ച അടിയുറച്ച ശിവഭക്തയായ പാടിക്കുറ്റിയമ്മയ്ക്കും മന്നനാർ രാജാവിനും ലഭിച്ച കുട്ടിയാണ് പിൽക്കാലത്ത് പറശ്ശിനിക്കടവ് മുത്തപ്പൻ എന്ന പേരിൽ അറിയപ്പെട്ടതെന്ന് കഥ. [[ചിത്രം:Muthappan vellaattam.jpg|thumb|right|200px|മുത്തപ്പൻ [[തെയ്യം|തെയ്യത്തിന്റെ]] വെള്ളാട്ടം ]] [[കേരളം|കേരളത്തിലെ]] [[കണ്ണൂർ ജില്ല|കണ്ണൂർ ജില്ലയിലെ]] വളരെ പ്രധാനപ്പെട്ട തെയ്യമാണ്‌ '''മുത്തപ്പൻ തെയ്യം'''. പ്രശസ്തമായ [[പറശ്ശിനിക്കടവ് മുത്തപ്പൻ ക്ഷേത്രം|പറശ്ശിനിക്കടവ് മുത്തപ്പൻ ക്ഷേത്രത്തിൽ]] മുത്തപ്പൻ തെയ്യം കെട്ടിയാടുന്നു. കൂടാതെ മുത്തപ്പന്റെ ആരൂഢ സ്ഥാനമായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്ന [[കുന്നത്തൂർ പാടി]], [[പുരളിമല]] എന്നിവിടങ്ങളുമാണ് പ്രധാന സങ്കേതങ്ങൾ. കുന്നത്തൂർ പാടിയുടെ അധികാരികളായി ഇവിടെ ഉണ്ടായിരുന്ന അഞ്ചരമനക്കൽ [[മന്നനാർ]] തീയ്യ രാജവംശം തന്നെ ആണ് അയ്യങ്കര വാഴുന്നവർ എന്നാണ് ഇവരുടെ അഭിപ്രായം.<ref name="ghh">{{cite web|last=MA Rajeev Kumar|title=Neglected and forgotten: Remains of Mannanar dynasty crumbling|url=https://www.newindianexpress.com/states/kerala/2022/apr/06/neglected-and-forgotten-remains-of-mannanar-dynasty-crumbling-2438459.html|work=The New Indian Express|date=6 April 2022}}</ref><ref>{{Cite web|last=വി.ലിസ്സി മാത്യു| url=https://keralabookstore.com/book/kathivanoor-veeran/12272/|title=കതിവന്നൂർ വീരൻ|access-date=2020-11-07|language=en|page=90-91}}</ref><ref name="ghj">M.V Vishnu Nambutiri, (2001) ''Life and Culture of Thiyyas in the extreme North of Kerala'', sree sankaracharya university, page-68,69</ref><ref>{{cite web|last=ഒ.സി.മോഹൻരാജ്|year=2022|title=മന്നനാർ തീയ്യ രാജവംശ ശേഷിപ്പ് മണ്ണടിയുന്നു|url= https://keralakaumudi.com/news/mobile/news.php?id=808691&u=local-news-kannur-808691https://keralakaumudi.com/news/mobile/news.php?id=808691&u=local-news-kannur-808691|publisher=Kerala Koumudi}}</ref>പറശ്ശിനിക്കടവ് മുത്തപ്പൻ തെയ്യക്കോലത്തിൽ പരമാത്മാവായ ഭഗവാന്റെ രണ്ട് വ്യത്യസ്ത ഭാവങ്ങളെ പ്രതിനിധാനം ചെയ്യുന്നു; ചന്ദ്രക്കലയുള്ള കിരീടം വച്ച് പരമശിവനായും, മത്സ്യരൂപമുള്ള കിരീടം വച്ചു ശ്രീ മഹാവിഷ്ണുവായും. ഇക്കാരണത്താൽ പറശ്ശിനിക്കടവ് മുത്തപ്പനെ ശൈവ- വൈഷ്ണവ മൂർത്തിയായ ഭഗവാനായി സങ്കൽപ്പിക്കുന്നു. == മുത്തപ്പൻ തെയ്യത്തിൻ്റെ ചരിത്രം == == മുത്തപ്പനെ കുറിച്ചുള്ള ഐതിഹ്യങ്ങളും കേട്ടുകേൾവികളും == [[File:Muthappan-theyyam.JPG|right|thumb|200px|ക്ഷേത്രത്തിനു വലം വെക്കുന്ന മുത്തപ്പൻ തെയ്യം (വെള്ളാട്ടം)]] തിരുവപ്പന, വെള്ളാട്ടം എന്നീ രണ്ടു ദൈവിക രൂപങ്ങളുടെ അവതാരമാണ് ശ്രീ മുത്തപ്പൻ എന്നാണ് വിശ്വാസം. തിരുവപ്പന, വെള്ളാട്ടം എന്നീ ദ്വന്ദ ദൈവിക രൂപങ്ങൾക്ക് [[മലബാർ|മലബാറിലെ]] [[തെയ്യംകാളിയാട്ടം|തെയ്യംകാളിയാട്ടവുമായി]] സാമ്യമുണ്ട്. ശ്രീ മുത്തപ്പൻ ഒരു ദൈവമാണെങ്കിലും രണ്ട് ദൈവിക രൂപങ്ങളെയാണ് പ്രതിനിധാനം ചെയ്യുക - മത്സ്യത്തിന്റെ രൂപത്തിലുള്ള കിരീടം വെച്ച് [[വിഷ്ണു|വിഷ്ണുവിനെയും]] ചന്ദ്രക്കലയുടെ രൂപത്തിലുള്ള കിരീടം വെച്ച് [[ശിവൻ|ശിവനെയും]]. പറശ്ശിനിക്കടവ് മുത്തപ്പൻ ക്ഷേത്രത്തിൽ [[മുത്തപ്പൻ തെയ്യം]] വർഷം മുഴുവനും കെട്ടിയാടപ്പെടുന്നു. കേരളത്തിലെ മറ്റ് ക്ഷേത്രങ്ങളിലെ മറ്റ് തെയ്യങ്ങൾ കാലികമാണ് (സാധാരണയായി ഒക്ടോബർ മുതൽ മെയ് വരെയുള്ള മാസങ്ങളിൽ). ==മുത്തപ്പനും തിരുവപ്പനയും== ഈ രണ്ട് ദൈവക്കോലങ്ങളെക്കുറിച്ചും വ്യത്യസ്തമായ വിശദീകരണങ്ങൾ ലഭ്യമാണ്.പൊതുവായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്ന വിശ്വാസം അയ്യങ്കര ഇല്ലത്ത് വാഴുന്നവർ വളർത്തിയ കുട്ടി [[തിരുവപ്പന]] എന്നും അദ്ദേഹത്തിന്റെ യാത്രക്കിടയിൽ ലഭിച്ച ശൈവാംശമുള്ള ചങ്ങാതിയാണ് മുത്തപ്പൻ എന്നുമാണ്.തിരുവപ്പൻ വെള്ളാട്ടത്തെ പുരളിമലയിൽ വെച്ച് കണ്ടെത്തിയപ്പോൾ "വാചെറുക്കാ" എന്നു മൊഴിഞ്ഞു സഖ്യത്തിലാക്കി എന്നാണു പുരാവൃത്തം. അതിനാൽ കുന്നത്തൂർ പാടിയിൽ ഇവ രണ്ടും ഒന്നിച്ച് കെട്ടിയാടിക്കുന്നില്ല.പക്ഷെ തിരുവപ്പനെയും മുത്തപ്പൻ എന്നു വിളിക്കാറുണ്ട്. തിരുവപ്പന്റെ ചെറുപ്പം [[പുതിയ മുത്തപ്പൻ]] എന്ന കോലരൂപത്തിലും, കൊഉമാരം [[പുറങ്കാല മുത്തപ്പൻ]] എന്ന രൂപത്തിലും, യുവരൂപം [[നാടു വാഴിശ്ശൻ തെയ്യം ]] ആയും പിന്നീടുള്ള രൂപം [[തിരുവപ്പന]] ആയും കെട്ടിയാടിക്കുന്നു. കൂട്ടുകാരനായി കിട്ടിയ മുത്തപ്പനെ (അത് ഒരു വിളിപ്പേരാകാം) ചെറുക്കൻ എന്നാണു വിളിക്കുക. തെയ്യത്തിൽ വൃദ്ധ രൂപം ആണെങ്കിലും ഒരു ബാലന്റെ സങ്കല്പം ആണ് വെള്ളാട്ടം. നരച്ച മീശയും വൈക്കോൽ കൊണ്ടുണ്ടാക്കിയ മുടിയും ഉള്ള ഈ രൂപമാണ് ശരിക്കുമുള്ള [[മുത്തപ്പൻ തെയ്യം]]..ഈ തെയ്യത്തിന്റെ വെള്ളാട്ടം ഏതു സ്ഥലങ്ങളിലും കെട്ടിയാടിക്കാം.പക്ഷെ തെയ്യം ആരൂഢസ്ഥാനങ്ങളിലും [[മടപ്പുര]]കളിലും,[[പൊടിക്കളം|പൊടിക്കലങ്ങളിലും]] മാത്രം കെട്ടിയാടിക്കും. ഇതു കെട്ടാനുള്ള അവകാശം [[പെരുവണ്ണാൻ]] സമുദായക്കാർക്ക് മാത്രം. എന്നാൽ തിരുവപ്പന എന്ന വലിയ മുടിയും പൊയ്ക്കണ്ണുമുള്ള തെയ്യക്കോലം കെട്ടുന്നത് [[അഞ്ഞൂറ്റാൻ ]] എന്ന സമുദായക്കാരാണ്. തോറ്റത്തിൽ ഈ കോലത്തെ [[ആരിയ(ആര്യ) പുരാൻ]] എന്നാണ് സംബൊധന ചെയ്യുക. തിരുവപ്പന് ഇരുന്നു വാഴ്ചയും മുത്തപ്പനും വെള്ളാട്ടത്തിനും നടന്നു വാഴ്ചയുമാണ് പഥ്യം.വൈഷ്ണവ അംശവും ശൈവാംശവും ഉള്ള തിരുവപ്പനെ മുത്തപ്പൻ എന്നു വിളിക്കുന്നതിന്നാൽ ഈ തെയ്യക്കോലങ്ങളുടെ പേരുകൾ വലിയ ആശയക്കുഴപ്പം ഉണ്ടാക്കാറുണ്ട്.തിരുവപ്പൻ എന്ന യദാത്ഥ ശക്തി രൂപത്തിനു വെള്ളാട്ടം സാധാരണമല്ല.പറശ്ശിനിക്കടവിൽ മുത്തപ്പനെന്ന ...പേർ വെള്ളാട്ടത്തെയാണു കുറിക്കുന്നത്. ഇത് ശൈവാംശമാണ്. പക്ഷെ കുന്നത്തൂരിൽ മുത്തപ്പനെന്ന പേര് തിരുവപ്പനാണ്. മുത്തപ്പൻ എന്ന സഹായിയെ എല്ലാ കാര്യത്തിനും ജോലി ഏൽപ്പിക്കുന്നതിനാൽ തിരുവപ്പനു പകർമായാണു മുത്തപ്പൻ വെള്ളാട്ടത്തേ കെട്ടിയാടിക്കുന്നത് === പറശ്ശിനിക്കടവ് മുത്തപ്പന്റെ കഥ === [[ചിത്രം:Thai_paradevatha_and_Muthappan.jpg|thumb|left|150px|മുത്തപ്പൻ [[തെയ്യം]] [[വിഷ്ണു]]വായും & [[ശിവൻ|ശിവനായും]]]] അയ്യങ്കര ഇല്ലത്ത് വാഴുന്നവർ (സൂചിപ്പിക്കുന്നത് [[മന്നനാർ |മന്നനാർ,എരുവേശ്ശി കേന്ദ്രം ആയി ഭരിച്ചിരുന്ന ഒരു തീയ്യ രാജ വംശം അഞ്ചരമനയ്ക്കൽ വാഴുന്നവർ]] അഥവ [[മന്നനാർ | മന്നനാർ രാജവംശം]]) എന്ന നാടുവാഴിക്ക് കുട്ടികൾ ഇല്ലായിരുന്നു.<ref name="12rr">{{Cite web|last=വി.ലിസ്സി മാത്യു| url=https://keralabookstore.com/book/kathivanoor-veeran/12272/|title=കതിവനൂർ വീരൻ|access-date=2020-11-07|language=en|page=90-91}}</ref> അദ്ദേഹത്തിന്റെ പത്നിയായ പാടിക്കുറ്റി അമ്മയും ശിവഭക്തയായിരുന്നു. ശിവന് ബലിയായി അവർ പലതും അർപ്പിച്ചു. ഒരുദിവസം സ്വപ്നത്തിൽ പാടിക്കുറ്റിയമ്മ ശിവനെ കണ്ടു. പിറ്റേദിവസം അടുത്തുള്ള ഒരു അരുവിയിൽ കുളിച്ച് കയറി വരവേ അവർ ഒരു കുഞ്ഞ് പൂമെത്തയിൽ കിടക്കുന്നതു കണ്ടു. കുട്ടിയെ എടുത്ത് വീട്ടിലേക്കു കൊണ്ടുവന്ന് അവർ സ്വന്തം മകനെപ്പോലെ വളർത്തിത്തുടങ്ങി. ഈ കുട്ടി ഇവരുടെ മനയ്ക്ക് അടുത്തുള്ള കാട്ടിൽ അമ്പും വില്ലുമെടുത്ത് വേട്ടയ്ക്കു പോകുന്നത് പതിവായിരുന്നു. താഴ്ന്ന ജാതിക്കാരുമൊത്ത് ഈ കുട്ടി ഭക്ഷണം കഴിക്കുമായിരുന്നു. കുട്ടിയോട് ഇവ നിറുത്തുവാൻ അഭ്യർത്ഥിച്ചു. പക്ഷേ ഈ അഭ്യർത്ഥന കുട്ടി ചെവിക്കൊണ്ടില്ല. അയ്യങ്കര വാഴുന്നവർ ഇതിൽ വളരെ നിരാ‍ശനായി. ഒരു ദിവസം കുട്ടി അവന്റെ മാതാപിതാക്കളുടെ അടുത്തെത്തി അമ്പും വില്ലുമെടുത്ത് തീക്കണ്ണുകളോടെ തന്റെ വിശ്വരൂപം കാണിച്ചു. മാതാപിതാക്കൾക്ക് ഇത് ഒരു സാധാരണ കുട്ടി അല്ലെന്നും ദൈവമാണെന്നും മനസ്സിലായി. അവർ അവന്റെ മുൻപിൽ സാഷ്ടാംഗം നമസ്കരിച്ചു. കുട്ടി അവരെ അനുഗ്രഹിച്ചു. ഇതിനു ശേഷം ദൈവം അയ്യങ്കരയിലേക്ക് യാത്രയായി. പക്ഷേ [[കുന്നത്തൂർ|കുന്നത്തൂരിന്റെ]] പ്രകൃതി സൗന്ദര്യം കണ്ട് ദൈവം അവിടെ തങ്ങുവാൻ തീരുമാനിച്ചു. പനമരങ്ങളിലെ [[കള്ള്]] കണ്ട് ദൈവം ആകൃഷ്ടനായി. 5 ഇല്ലം അടിയാൻ സമുദായത്തിലെ ചന്ദൻ എന്ന [[കള്ള് ചെത്തുകാരൻ]] തന്റെ പനമരങ്ങളിൽ നിന്ന് എന്നും രാത്രി കള്ള് മോഷണം പോവുന്നതായി കണ്ടുപിടിച്ചു. അങ്ങനെ പനകൾക്ക് കാവൽ കിടക്കുവാൻ ചന്ദൻ തീരുമാനിച്ചു. അങ്ങനെ കാവൽ കിടക്കവേ ഒരു വൃദ്ധൻ പനയിൽ നിന്ന് തന്റെ കള്ള് മോഷ്ടിക്കുന്നതായി ചന്ദൻ കണ്ടുപിടിച്ചു. തന്റെ അമ്പും വില്ലുമെടുത്ത് ഈ വൃദ്ധനെ പനമരത്തിൽ നിന്ന് എയ്തിടാൻ ചന്ദൻ തീരുമാനിച്ചു. അമ്പു തൊടുക്കവേ ചന്ദൻ ബോധരഹിതനായി നിലത്തുവീണു. ഭർത്താവിനെ തിരക്കി വന്ന ചന്ദന്റെ ഭാര്യ അദ്ദേഹം ബോധരഹിതനായി നിലത്തു കിടക്കുന്നതു കണ്ട് നിലവിളിച്ചു. മുകളിലേക്കു നോക്കിയ അവർ മരത്തിനു മുകളിൽ ഒരു വൃദ്ധനെ കണ്ട് ഒരു അപ്പൂപ്പനെ എന്ന പോലെ മുത്തപ്പാ എന്ന് വിളിച്ചു. ദൈവത്തോട് തന്റെ ഭർത്താവിനെ രക്ഷിക്കാൻ അവർ പ്രാർത്ഥിച്ചു. പിന്നാലെ അവരുടെ ഭർത്താവിന് ബോധം തിരിച്ചുവന്നു. അവർ മുത്തപ്പന് പുഴുങ്ങിയ ധാന്യങ്ങളും തേങ്ങാപ്പൂളും ചുട്ട മീനും കള്ളും നൈവേദ്യമായി അർപ്പിച്ചു. മുത്തപ്പന്റെ അനുഗ്രഹം അവർ അഭ്യർത്ഥിച്ചു. ചന്ദന്റെ ആഗ്രഹം അനുസരിച്ച് മുത്തപ്പൻ കുന്നത്തൂർ തന്റെ ഭവനമായി തിരഞ്ഞെടുത്തു. ഇതാണ് പ്രശസ്തമായ [[മന്നനാർ|കുന്നത്തൂർപാടി]]. ഇന്നും മുത്തപ്പൻ ക്ഷേത്രങ്ങളിൽ വിശ്വാസികൾ പുഴുങ്ങിയ ധാന്യങ്ങളും തേങ്ങാപ്പൂളും നൈവേദ്യമായി അർപ്പിക്കുന്നു. കുന്നത്തൂരിൽ ഏതാനും വർഷങ്ങൾ താമസിച്ചതിനു ശേഷം മുത്തപ്പൻ തന്റെ അവതാരത്തിന്റെ ലക്ഷ്യ പൂർത്തീകരണത്തിനായി കൂടുതൽ അനുയോജ്യമായ ഒരിടത്തേക്കു മാറുവാൻ തീരുമാനിച്ചു. [[മന്നനാർ|കുന്നത്തൂ പാടി]]യിൽ നിന്ന് ആകാശത്തേക്ക് മുത്തപ്പൻ ഒരു അമ്പ് തൊടുത്തുവിട്ടു. ഈ അമ്പ് [[പറശ്ശിനിക്കടവ്|പറശ്ശിനിക്കടവി]]ൽ വന്നു വീണു. ഇവിടെയാണ് പ്രശസ്റ്റമായ [[പറശ്ശിനിക്കടവ് മുത്തപ്പൻ ക്ഷേത്രം]] സ്ഥിതിചെയ്യുന്നത്. ക്ഷേത്രത്തിനടുത്തുള്ള തീർത്ഥത്തിൽ നിന്ന് പ്രകാശം ചൊരിഞ്ഞ ഈ അമ്പ് ഇന്ന് പറശ്ശിനിക്കടവ് ക്ഷേത്രത്തിലെ ഒരു അൾത്താരയിൽ പ്രതിഷ്ഠിച്ചിരിക്കുന്നു. ഇതിനുശേഷം മുത്തപ്പൻ പറശ്ശിനിക്കടവിൽ വസിക്കുന്നു എന്നാണ് വിശ്വാസം. === മറ്റൊരു കഥ === ഒരു കുട്ടിയായിരിക്കേ മുത്തപ്പൻ മുതിർന്നവരുടെ വരുതിക്കു നിൽക്കാത്തവൻ ആയിരുന്നു. ഒരു വലിയ വേട്ടക്കാരനായിരുന്ന മുത്തപ്പൻ താൻ കൊന്ന കാട്ടുമൃഗങ്ങളുടെ തോലുരിഞ്ഞ് വസ്ത്രമായി ഉടുക്കുമായിരുന്നു. ഒരു ദിവസം മുത്തപ്പൻ [[കള്ള്]] കുടം കമഴ്ത്തിവെച്ച ഒരു [[തെങ്ങ്]] കണ്ടു. മുത്തപ്പൻ തെങ്ങിൽ കയറി കള്ളെടുത്ത് കുടിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കവേ ചെത്തുകാരൻ തിരിച്ചുവരികയും മുത്തപ്പനെ കാണുകയും ചെയ്തു. മുത്തപ്പനെ വഴക്കുപറഞ്ഞ ചെത്തുകാരനെ മുത്തപ്പൻ ഒരു കൽ പ്രതിമയാക്കി മാറ്റി. മുത്തപ്പൻ തെയ്യം ആടുമ്പോൾ തെയ്യം ആടുന്നയാൾ കള്ളുകുടിക്കുകയും കാണികൾക്ക് കള്ള് കൈമാറുകയും ചെയ്യുന്നു. അങ്ങനെ ക്ഷേത്ര വളപ്പിൽ മദ്യം കൊണ്ടുവന്ന് മുത്തപ്പൻ ക്ഷേത്ര നിയമങ്ങൾ തെറ്റിക്കുന്നു. === മുത്തപ്പനും നായകളും === മുത്തപ്പനെ എപ്പോഴും ഒരു നായ അനുഗമിക്കുന്നു. ഈ ക്ഷേത്രത്തിൽ നായയെ പാവനമായി കരുതുന്നു. ക്ഷേത്ര പരിസരത്ത് ധാരാളം നായ്കളെ കാണാം. ക്ഷേത്രത്തിന്റെ പ്രവേശന കവാടത്തിൽ രണ്ട് നായ്ക്കളുടെ പിച്ചള പ്രതിമകളുണ്ട്.മുത്തപ്പന്റെ അംഗരക്ഷകരായ നായ്ക്കളുടെ വിശ്വാസ്യത ഈ പ്രതിമകൾ കാണിക്കുന്നു.. ക്ഷേത്രത്തിൽ [[പ്രസാദം]] തയ്യാറാകുമ്പോൾ ആദ്യം എപ്പോഴും നൽകുക ക്ഷേത്രത്തിനുള്ളിൽ ഉള്ള ഒരു നായക്കാണ്.. മുത്തപ്പനു മുൻപിൽ നായ്ക്കളുടെ പ്രാധാന്യത്തെ കുറിച്ച്‍ പല കഥകളും പ്രചാരത്തിലുണ്ട്. ഇതിൽ ഒരു കഥ ഇങ്ങനെയാണ്. : ഏതാനും വർഷങ്ങൾക്കു മുൻപ് ക്ഷേത്ര അധികാരികൾ ക്ഷേത്രത്തിനുള്ളിലെ നായ്ക്കളുടെ എണ്ണം കുറയ്ക്കുവാൻ തീരുമാനിച്ചു. അവർ കുറച്ച് നായ്ക്കളെയും നായ്ക്കുഞ്ഞുങ്ങളെയും ക്ഷേത്രത്തിൽ നിന്നും പുറത്താക്കി. പക്ഷേ അന്നത്തെ ദിവസം മുതൽ മുത്തപ്പൻ തെയ്യം അവതരിപ്പിക്കുന്ന ആൾക്ക് തെയ്യം ആടുവാൻ കഴിഞ്ഞില്ല. (മുത്തപ്പന്റെ ശക്തി തെയ്യം ആടുന്ന ആളുടെ ശരീരത്തിൽ പ്രവേശിച്ചാണ് തെയ്യം തുള്ളുന്നത്. തെയ്യം തീരുന്നതു വരെ തെയ്യം തുള്ളുന്ന ആൾ മുത്തപ്പൻ ആയി മാറുന്നു എന്നാണ് വിശ്വാസം).. നായ്ക്കളെ ക്ഷേത്രത്തിൽ നിന്നു പുറത്താക്കിയതുകൊണ്ടാണ് മുത്തപ്പൻ തെയ്യം തുള്ളുന്ന ആളുടെ ശരീരത്തിൽ പ്രവേശിക്കാത്തത് എന്ന് മനസ്സിലാ‍ക്കിയ ക്ഷേത്രാധികാരികൾ നായ്ക്കളെ ക്ഷേത്രത്തിൽ തിരിച്ചുകൊണ്ടുവന്നു. അന്നുമുതൽ തെയ്യം വീണ്ടും സാധാരണ ഗതിയിലായി എന്നുമാണ്‌ കഥ. === ക്ഷേത്രോത്സവ ഘോഷയാത്ര === പറശ്ശിനിക്കടവ് മുത്തപ്പന്റെ എല്ലാ വർഷവും നടക്കുന്ന ഉത്സവം തുടങ്ങുന്നത് തയ്യിൽ കുടുംബത്തിൽ നിന്നുള്ള ഒരു അംഗം കണ്ണൂരിലെ തങ്ങളുടെ കുടുംബ വീട്ടിൽ നിന്ന് പുറപ്പെട്ട് ക്ഷേത്രത്തിലെത്തി ദൈവങ്ങൾക്ക് പൂജ നടത്തുന്ന ചടങ്ങോടെ ആണ്. == വേഷം == '''മാർച്ചമയം''' - ചുരികക്കുറി '''മുഖത്തെഴുത്ത്''' - തേപ്പ് (ചന്ദ്രക്കല) '''തിരുമുടി''' - കൊടുമുടി == ഇതും കാണുക == *[[പറശ്ശിനിക്കടവ്]] *[[പറശ്ശിനിക്കടവ് മുത്തപ്പൻ ക്ഷേത്രം]] *[[കുന്നത്തൂർ പാടി]] *[[രാജരാജേശ്വര ക്ഷേത്രം]] *[[കീഴൂർശ്രീ കണ്ണിയ്ത് മടപ്പുര മുത്തപ്പൻ ക്ഷേത്രം ]] *[[പുരളിമല ശ്രീ മുത്തപ്പൻ ക്ഷേത്രം ]] == ചിത്രസഞ്ചയം == <gallery> Image:Muthappan vellaattam1.jpg File:Muthappan-theyyam-aayudam.JPG|മുത്തപ്പൻ തെയ്യത്തിന്റെ ആയുധങ്ങൾ File:Muthappan-theyyan-dressing.JPG|മുത്തപ്പൻ തെയ്യം കെട്ടാനൊരുങ്ങുന്ന വണ്ണാൻ സമുദായത്തിലെ ഒരു കോലക്കാരൻ </gallery> ==അവലംബം== <references/> == കുറിപ്പുകൾ == <div class="references-small" style="-moz-column-count:2; column-count:2;"> </div> == പുറത്തുനിന്നുള്ള കണ്ണികൾ == {{commonscat|Muthappan}} *[http://www.sreemuthappan.net/historypage/history.htm ശ്രീ മുത്തപ്പൻ . നെറ്റ്] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050828063544/http://www.sreemuthappan.net/historypage/history.htm |date=2005-08-28 }} *[http://www.srimuthappan.org/ ശ്രീ മുത്തപ്പൻ . ഓർഗ്ഗ്] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080224042815/http://www.srimuthappan.org/ |date=2008-02-24 }} [[വർഗ്ഗം:തെയ്യങ്ങൾ]] {{തെയ്യം}} [[വർഗ്ഗം:ഹൈന്ദവദൈവങ്ങൾ]] == muthappa td74hfytgjelqmaxsv7j6ufclennspk 4610507 4610503 2026-03-28T14:11:01Z ~2026-19110-78 215805 /* മുത്തപ്പനും തിരുവപ്പനയും */ഉള്ളടക്കം ചേർത്തു 4610507 wikitext text/x-wiki {{Infobox deity<!--Wikipedia:WikiProject Hindu mythology--> | type = Hindu | image = Mutthapan2.jpg | Image_size = 250px | caption = Muthappan [[Theyyam]] | name = Muthappan | Devanagari = | Sanskrit_Transliteration = | deity_of = <!--No historical or mythological reference available--> | affiliation = [[Folk Hinduism|Hindu Folk Deity]] | mantra = Muthappaa Saranam | weapon = [[Spear]], [[Bow and arrow|Bow and Arrow]] | consort = <!--No historical or mythological reference available--> | children = <!--No historical or mythological reference available--> | abode = Kunnathurpadi | mount = [[Dog]] }} '''മുത്തപ്പൻ''' എന്ന [[ദൈവം]] പലരീതിയിൽ ആണ് [[കേരളം|കേരളത്തിൽ]] ആചരിക്കുന്നത്. സാധാരണയായി മുത്തപ്പൻ കുടുംബദൈവമായി (ഗുരു ദൈവം)ആണ് കുടുംബ ക്ഷേത്രങ്ങളിൽ ആരാധിക്കുന്നത്. പ്രസിദ്ധമായ [[പറശ്ശിനിക്കടവ്]] മുത്തപ്പനും മറ്റ് മുത്തപ്പനും വേറെ ആണ്. കേരളത്തിലെ മിക്കവാറും [[ഹിന്ദു|ഹൈന്ദവ]] കുടുംബങ്ങളിൽ ഇത് വരുന്നത് അവരുടെ കുടുംബദൈവങ്ങളെ ആദ്യമായി കൊണ്ട് വന്ന് പൂജിച്ച വ്യക്തി എന്നർത്ഥം. സംഹാര മൂർത്തിയായ [[ശിവൻ|പരമശിവന്റെ]] ഭൂത ഗണത്തിൽ ഒന്നാണ് മുത്തപ്പൻ എന്നാണു പറയപ്പെടുന്നത്. മഹാദേവന്റെ അവതാരമായ ഭൈരവനാണ് മുത്തപ്പൻ എന്നും വിശ്വസിക്കപ്പെടുന്നു. ഉത്തരകേരളത്തിൽ, പ്രത്യേകിച്ച് [[കണ്ണൂർ]], [[കാസർഗോഡ്]] ജില്ലകളിൽ മുത്തപ്പൻ ഒരു തെയ്യക്കോലമാണ്. എന്നാൽ കണ്ണൂരിലെ പറശ്ശിനിക്കടവ് മുത്തപ്പൻ ശൈവ- വൈഷ്ണവ മൂർത്തിയാണ് എന്നാണ് സങ്കൽപ്പം. തെയ്യക്കോലത്തിൽ വരുന്ന പറശ്ശിനിക്കടവ് മുത്തപ്പൻ ഒരേ പരമാത്മാവായ ഭഗവാന്റെ രണ്ട് പ്രധാനപ്പെട്ട ദൈവിക ഭാവങ്ങളെയാണ് പ്രതിനിധാനം ചെയ്യുന്നത്; ചന്ദ്രക്കലയുടെ രൂപമുള്ള കിരീടം വച്ച് പരമശിവനെയും, മത്സ്യരൂപമുള്ള കിരീടം വച്ച് ശ്രീ മഹാവിഷ്ണുവിനേയും. തങ്ങളുടെ സങ്കടങ്ങൾ തെയ്യക്കോലത്തിൽ വരുന്ന മുത്തപ്പനോട് നേരിട്ട് പറഞ്ഞു ആശ്വാസം നേടാം എന്ന വിശ്വാസമാണ് ഭക്തരെ പറശ്ശിനിക്കടവ് ക്ഷേത്രത്തിലേക്കു ആകർഷിക്കുന്നത്. മക്കളില്ലാതെ വിഷമിച്ച അടിയുറച്ച ശിവഭക്തയായ പാടിക്കുറ്റിയമ്മയ്ക്കും മന്നനാർ രാജാവിനും ലഭിച്ച കുട്ടിയാണ് പിൽക്കാലത്ത് പറശ്ശിനിക്കടവ് മുത്തപ്പൻ എന്ന പേരിൽ അറിയപ്പെട്ടതെന്ന് കഥ. [[ചിത്രം:Muthappan vellaattam.jpg|thumb|right|200px|മുത്തപ്പൻ [[തെയ്യം|തെയ്യത്തിന്റെ]] വെള്ളാട്ടം ]] [[കേരളം|കേരളത്തിലെ]] [[കണ്ണൂർ ജില്ല|കണ്ണൂർ ജില്ലയിലെ]] വളരെ പ്രധാനപ്പെട്ട തെയ്യമാണ്‌ '''മുത്തപ്പൻ തെയ്യം'''. പ്രശസ്തമായ [[പറശ്ശിനിക്കടവ് മുത്തപ്പൻ ക്ഷേത്രം|പറശ്ശിനിക്കടവ് മുത്തപ്പൻ ക്ഷേത്രത്തിൽ]] മുത്തപ്പൻ തെയ്യം കെട്ടിയാടുന്നു. കൂടാതെ മുത്തപ്പന്റെ ആരൂഢ സ്ഥാനമായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്ന [[കുന്നത്തൂർ പാടി]], [[പുരളിമല]] എന്നിവിടങ്ങളുമാണ് പ്രധാന സങ്കേതങ്ങൾ. കുന്നത്തൂർ പാടിയുടെ അധികാരികളായി ഇവിടെ ഉണ്ടായിരുന്ന അഞ്ചരമനക്കൽ [[മന്നനാർ]] തീയ്യ രാജവംശം തന്നെ ആണ് അയ്യങ്കര വാഴുന്നവർ എന്നാണ് ഇവരുടെ അഭിപ്രായം.<ref name="ghh">{{cite web|last=MA Rajeev Kumar|title=Neglected and forgotten: Remains of Mannanar dynasty crumbling|url=https://www.newindianexpress.com/states/kerala/2022/apr/06/neglected-and-forgotten-remains-of-mannanar-dynasty-crumbling-2438459.html|work=The New Indian Express|date=6 April 2022}}</ref><ref>{{Cite web|last=വി.ലിസ്സി മാത്യു| url=https://keralabookstore.com/book/kathivanoor-veeran/12272/|title=കതിവന്നൂർ വീരൻ|access-date=2020-11-07|language=en|page=90-91}}</ref><ref name="ghj">M.V Vishnu Nambutiri, (2001) ''Life and Culture of Thiyyas in the extreme North of Kerala'', sree sankaracharya university, page-68,69</ref><ref>{{cite web|last=ഒ.സി.മോഹൻരാജ്|year=2022|title=മന്നനാർ തീയ്യ രാജവംശ ശേഷിപ്പ് മണ്ണടിയുന്നു|url= https://keralakaumudi.com/news/mobile/news.php?id=808691&u=local-news-kannur-808691https://keralakaumudi.com/news/mobile/news.php?id=808691&u=local-news-kannur-808691|publisher=Kerala Koumudi}}</ref>പറശ്ശിനിക്കടവ് മുത്തപ്പൻ തെയ്യക്കോലത്തിൽ പരമാത്മാവായ ഭഗവാന്റെ രണ്ട് വ്യത്യസ്ത ഭാവങ്ങളെ പ്രതിനിധാനം ചെയ്യുന്നു; ചന്ദ്രക്കലയുള്ള കിരീടം വച്ച് പരമശിവനായും, മത്സ്യരൂപമുള്ള കിരീടം വച്ചു ശ്രീ മഹാവിഷ്ണുവായും. ഇക്കാരണത്താൽ പറശ്ശിനിക്കടവ് മുത്തപ്പനെ ശൈവ- വൈഷ്ണവ മൂർത്തിയായ ഭഗവാനായി സങ്കൽപ്പിക്കുന്നു. == മുത്തപ്പൻ തെയ്യത്തിൻ്റെ ചരിത്രം == == മുത്തപ്പനെ കുറിച്ചുള്ള ഐതിഹ്യങ്ങളും കേട്ടുകേൾവികളും == [[File:Muthappan-theyyam.JPG|right|thumb|200px|ക്ഷേത്രത്തിനു വലം വെക്കുന്ന മുത്തപ്പൻ തെയ്യം (വെള്ളാട്ടം)]] തിരുവപ്പന, വെള്ളാട്ടം എന്നീ രണ്ടു ദൈവിക രൂപങ്ങളുടെ അവതാരമാണ് ശ്രീ മുത്തപ്പൻ എന്നാണ് വിശ്വാസം. തിരുവപ്പന, വെള്ളാട്ടം എന്നീ ദ്വന്ദ ദൈവിക രൂപങ്ങൾക്ക് [[മലബാർ|മലബാറിലെ]] [[തെയ്യംകാളിയാട്ടം|തെയ്യംകാളിയാട്ടവുമായി]] സാമ്യമുണ്ട്. ശ്രീ മുത്തപ്പൻ ഒരു ദൈവമാണെങ്കിലും രണ്ട് ദൈവിക രൂപങ്ങളെയാണ് പ്രതിനിധാനം ചെയ്യുക - മത്സ്യത്തിന്റെ രൂപത്തിലുള്ള കിരീടം വെച്ച് [[വിഷ്ണു|വിഷ്ണുവിനെയും]] ചന്ദ്രക്കലയുടെ രൂപത്തിലുള്ള കിരീടം വെച്ച് [[ശിവൻ|ശിവനെയും]]. പറശ്ശിനിക്കടവ് മുത്തപ്പൻ ക്ഷേത്രത്തിൽ [[മുത്തപ്പൻ തെയ്യം]] വർഷം മുഴുവനും കെട്ടിയാടപ്പെടുന്നു. കേരളത്തിലെ മറ്റ് ക്ഷേത്രങ്ങളിലെ മറ്റ് തെയ്യങ്ങൾ കാലികമാണ് (സാധാരണയായി ഒക്ടോബർ മുതൽ മെയ് വരെയുള്ള മാസങ്ങളിൽ). ==മുത്തപ്പനും തിരുവപ്പനയും== ഈ രണ്ട് ദൈവക്കോലങ്ങളെക്കുറിച്ചും വ്യത്യസ്തമായ വിശദീകരണങ്ങൾ ലഭ്യമാണ്.പൊതുവായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്ന വിശ്വാസം അയ്യങ്കര ഇല്ലത്ത് വാഴുന്നവർ വളർത്തിയ കുട്ടി [[തിരുവപ്പന]] എന്നും അദ്ദേഹത്തിന്റെ യാത്രക്കിടയിൽ ലഭിച്ച ശൈവാംശമുള്ള ചങ്ങാതിയാണ് മുത്തപ്പൻ എന്നുമാണ്.തിരുവപ്പൻ വെള്ളാട്ടത്തെ പുരളിമലയിൽ വെച്ച് കണ്ടെത്തിയപ്പോൾ "വാചെറുക്കാ" എന്നു മൊഴിഞ്ഞു സഖ്യത്തിലാക്കി എന്നാണു പുരാവൃത്തം. അതിനാൽ കുന്നത്തൂർ പാടിയിൽ ഇവ രണ്ടും ഒന്നിച്ച് കെട്ടിയാടിക്കുന്നില്ല.പക്ഷെ തിരുവപ്പനെയും മുത്തപ്പൻ എന്നു വിളിക്കാറുണ്ട്. തിരുവപ്പന്റെ ചെറുപ്പം [[പുതിയ മുത്തപ്പൻ]] എന്ന കോലരൂപത്തിലും, കൊഉമാരം [[പുറങ്കാല മുത്തപ്പൻ]] എന്ന രൂപത്തിലും, യുവരൂപം [[നാടു വാഴിശ്ശൻ തെയ്യം ]] ആയും പിന്നീടുള്ള രൂപം [[തിരുവപ്പന]] ആയും കെട്ടിയാടിക്കുന്നു. കൂട്ടുകാരനായി കിട്ടിയ മുത്തപ്പനെ (അത് ഒരു വിളിപ്പേരാകാം) ചെറുക്കൻ എന്നാണു വിളിക്കുക. തെയ്യത്തിൽ വൃദ്ധ രൂപം ആണെങ്കിലും ഒരു ബാലന്റെ സങ്കല്പം ആണ് വെള്ളാട്ടം. നരച്ച മീശയും വൈക്കോൽ കൊണ്ടുണ്ടാക്കിയ മുടിയും ഉള്ള ഈ രൂപമാണ് ശരിക്കുമുള്ള [[മുത്തപ്പൻ തെയ്യം]]..ഈ തെയ്യത്തിന്റെ വെള്ളാട്ടം ഏതു സ്ഥലങ്ങളിലും കെട്ടിയാടിക്കാം.പക്ഷെ തെയ്യം ആരൂഢസ്ഥാനങ്ങളിലും [[മടപ്പുര]]കളിലും,[[പൊടിക്കളം|പൊടിക്കലങ്ങളിലും]] മാത്രം കെട്ടിയാടിക്കും. ഇതു കെട്ടാനുള്ള അവകാശം [[പെരുവണ്ണാൻ]] സമുദായക്കാർക്ക് മാത്രം. എന്നാൽ തിരുവപ്പന എന്ന വലിയ മുടിയും പൊയ്ക്കണ്ണുമുള്ള തെയ്യക്കോലം കെട്ടുന്നത് [[അഞ്ഞൂറ്റാൻ ]] എന്ന സമുദായക്കാരാണ്. തോറ്റത്തിൽ ഈ കോലത്തെ [[ആരിയ(ആര്യ) പുരാൻ]] എന്നാണ് സംബൊധന ചെയ്യുക. തിരുവപ്പന് ഇരുന്നു വാഴ്ചയും മുത്തപ്പനും വെള്ളാട്ടത്തിനും നടന്നു വാഴ്ചയുമാണ് പഥ്യം. അഴീക്കോട്‌ വേലൻകുടി ക്ഷേത്രത്തിൽ തിരുവപ്പനെ [[അയ്യപ്പൻ]] എന്ന പേരിൽ ആണ് ആരാധിക്കുന്നത്. വൈഷ്ണവ അംശവും ശൈവാംശവും ഉള്ള തിരുവപ്പനെ മുത്തപ്പൻ എന്നു വിളിക്കുന്നതിന്നാൽ ഈ തെയ്യക്കോലങ്ങളുടെ പേരുകൾ വലിയ ആശയക്കുഴപ്പം ഉണ്ടാക്കാറുണ്ട്.തിരുവപ്പൻ എന്ന യദാത്ഥ ശക്തി രൂപത്തിനു വെള്ളാട്ടം സാധാരണമല്ല.പറശ്ശിനിക്കടവിൽ മുത്തപ്പനെന്ന ...പേർ വെള്ളാട്ടത്തെയാണു കുറിക്കുന്നത്. ഇത് ശൈവാംശമാണ്. പക്ഷെ കുന്നത്തൂരിൽ മുത്തപ്പനെന്ന പേര് തിരുവപ്പനാണ്. മുത്തപ്പൻ എന്ന സഹായിയെ എല്ലാ കാര്യത്തിനും ജോലി ഏൽപ്പിക്കുന്നതിനാൽ തിരുവപ്പനു പകർമായാണു മുത്തപ്പൻ വെള്ളാട്ടത്തേ കെട്ടിയാടിക്കുന്നത് === പറശ്ശിനിക്കടവ് മുത്തപ്പന്റെ കഥ === [[ചിത്രം:Thai_paradevatha_and_Muthappan.jpg|thumb|left|150px|മുത്തപ്പൻ [[തെയ്യം]] [[വിഷ്ണു]]വായും & [[ശിവൻ|ശിവനായും]]]] അയ്യങ്കര ഇല്ലത്ത് വാഴുന്നവർ (സൂചിപ്പിക്കുന്നത് [[മന്നനാർ |മന്നനാർ,എരുവേശ്ശി കേന്ദ്രം ആയി ഭരിച്ചിരുന്ന ഒരു തീയ്യ രാജ വംശം അഞ്ചരമനയ്ക്കൽ വാഴുന്നവർ]] അഥവ [[മന്നനാർ | മന്നനാർ രാജവംശം]]) എന്ന നാടുവാഴിക്ക് കുട്ടികൾ ഇല്ലായിരുന്നു.<ref name="12rr">{{Cite web|last=വി.ലിസ്സി മാത്യു| url=https://keralabookstore.com/book/kathivanoor-veeran/12272/|title=കതിവനൂർ വീരൻ|access-date=2020-11-07|language=en|page=90-91}}</ref> അദ്ദേഹത്തിന്റെ പത്നിയായ പാടിക്കുറ്റി അമ്മയും ശിവഭക്തയായിരുന്നു. ശിവന് ബലിയായി അവർ പലതും അർപ്പിച്ചു. ഒരുദിവസം സ്വപ്നത്തിൽ പാടിക്കുറ്റിയമ്മ ശിവനെ കണ്ടു. പിറ്റേദിവസം അടുത്തുള്ള ഒരു അരുവിയിൽ കുളിച്ച് കയറി വരവേ അവർ ഒരു കുഞ്ഞ് പൂമെത്തയിൽ കിടക്കുന്നതു കണ്ടു. കുട്ടിയെ എടുത്ത് വീട്ടിലേക്കു കൊണ്ടുവന്ന് അവർ സ്വന്തം മകനെപ്പോലെ വളർത്തിത്തുടങ്ങി. ഈ കുട്ടി ഇവരുടെ മനയ്ക്ക് അടുത്തുള്ള കാട്ടിൽ അമ്പും വില്ലുമെടുത്ത് വേട്ടയ്ക്കു പോകുന്നത് പതിവായിരുന്നു. താഴ്ന്ന ജാതിക്കാരുമൊത്ത് ഈ കുട്ടി ഭക്ഷണം കഴിക്കുമായിരുന്നു. കുട്ടിയോട് ഇവ നിറുത്തുവാൻ അഭ്യർത്ഥിച്ചു. പക്ഷേ ഈ അഭ്യർത്ഥന കുട്ടി ചെവിക്കൊണ്ടില്ല. അയ്യങ്കര വാഴുന്നവർ ഇതിൽ വളരെ നിരാ‍ശനായി. ഒരു ദിവസം കുട്ടി അവന്റെ മാതാപിതാക്കളുടെ അടുത്തെത്തി അമ്പും വില്ലുമെടുത്ത് തീക്കണ്ണുകളോടെ തന്റെ വിശ്വരൂപം കാണിച്ചു. മാതാപിതാക്കൾക്ക് ഇത് ഒരു സാധാരണ കുട്ടി അല്ലെന്നും ദൈവമാണെന്നും മനസ്സിലായി. അവർ അവന്റെ മുൻപിൽ സാഷ്ടാംഗം നമസ്കരിച്ചു. കുട്ടി അവരെ അനുഗ്രഹിച്ചു. ഇതിനു ശേഷം ദൈവം അയ്യങ്കരയിലേക്ക് യാത്രയായി. പക്ഷേ [[കുന്നത്തൂർ|കുന്നത്തൂരിന്റെ]] പ്രകൃതി സൗന്ദര്യം കണ്ട് ദൈവം അവിടെ തങ്ങുവാൻ തീരുമാനിച്ചു. പനമരങ്ങളിലെ [[കള്ള്]] കണ്ട് ദൈവം ആകൃഷ്ടനായി. 5 ഇല്ലം അടിയാൻ സമുദായത്തിലെ ചന്ദൻ എന്ന [[കള്ള് ചെത്തുകാരൻ]] തന്റെ പനമരങ്ങളിൽ നിന്ന് എന്നും രാത്രി കള്ള് മോഷണം പോവുന്നതായി കണ്ടുപിടിച്ചു. അങ്ങനെ പനകൾക്ക് കാവൽ കിടക്കുവാൻ ചന്ദൻ തീരുമാനിച്ചു. അങ്ങനെ കാവൽ കിടക്കവേ ഒരു വൃദ്ധൻ പനയിൽ നിന്ന് തന്റെ കള്ള് മോഷ്ടിക്കുന്നതായി ചന്ദൻ കണ്ടുപിടിച്ചു. തന്റെ അമ്പും വില്ലുമെടുത്ത് ഈ വൃദ്ധനെ പനമരത്തിൽ നിന്ന് എയ്തിടാൻ ചന്ദൻ തീരുമാനിച്ചു. അമ്പു തൊടുക്കവേ ചന്ദൻ ബോധരഹിതനായി നിലത്തുവീണു. ഭർത്താവിനെ തിരക്കി വന്ന ചന്ദന്റെ ഭാര്യ അദ്ദേഹം ബോധരഹിതനായി നിലത്തു കിടക്കുന്നതു കണ്ട് നിലവിളിച്ചു. മുകളിലേക്കു നോക്കിയ അവർ മരത്തിനു മുകളിൽ ഒരു വൃദ്ധനെ കണ്ട് ഒരു അപ്പൂപ്പനെ എന്ന പോലെ മുത്തപ്പാ എന്ന് വിളിച്ചു. ദൈവത്തോട് തന്റെ ഭർത്താവിനെ രക്ഷിക്കാൻ അവർ പ്രാർത്ഥിച്ചു. പിന്നാലെ അവരുടെ ഭർത്താവിന് ബോധം തിരിച്ചുവന്നു. അവർ മുത്തപ്പന് പുഴുങ്ങിയ ധാന്യങ്ങളും തേങ്ങാപ്പൂളും ചുട്ട മീനും കള്ളും നൈവേദ്യമായി അർപ്പിച്ചു. മുത്തപ്പന്റെ അനുഗ്രഹം അവർ അഭ്യർത്ഥിച്ചു. ചന്ദന്റെ ആഗ്രഹം അനുസരിച്ച് മുത്തപ്പൻ കുന്നത്തൂർ തന്റെ ഭവനമായി തിരഞ്ഞെടുത്തു. ഇതാണ് പ്രശസ്തമായ [[മന്നനാർ|കുന്നത്തൂർപാടി]]. ഇന്നും മുത്തപ്പൻ ക്ഷേത്രങ്ങളിൽ വിശ്വാസികൾ പുഴുങ്ങിയ ധാന്യങ്ങളും തേങ്ങാപ്പൂളും നൈവേദ്യമായി അർപ്പിക്കുന്നു. കുന്നത്തൂരിൽ ഏതാനും വർഷങ്ങൾ താമസിച്ചതിനു ശേഷം മുത്തപ്പൻ തന്റെ അവതാരത്തിന്റെ ലക്ഷ്യ പൂർത്തീകരണത്തിനായി കൂടുതൽ അനുയോജ്യമായ ഒരിടത്തേക്കു മാറുവാൻ തീരുമാനിച്ചു. [[മന്നനാർ|കുന്നത്തൂ പാടി]]യിൽ നിന്ന് ആകാശത്തേക്ക് മുത്തപ്പൻ ഒരു അമ്പ് തൊടുത്തുവിട്ടു. ഈ അമ്പ് [[പറശ്ശിനിക്കടവ്|പറശ്ശിനിക്കടവി]]ൽ വന്നു വീണു. ഇവിടെയാണ് പ്രശസ്റ്റമായ [[പറശ്ശിനിക്കടവ് മുത്തപ്പൻ ക്ഷേത്രം]] സ്ഥിതിചെയ്യുന്നത്. ക്ഷേത്രത്തിനടുത്തുള്ള തീർത്ഥത്തിൽ നിന്ന് പ്രകാശം ചൊരിഞ്ഞ ഈ അമ്പ് ഇന്ന് പറശ്ശിനിക്കടവ് ക്ഷേത്രത്തിലെ ഒരു അൾത്താരയിൽ പ്രതിഷ്ഠിച്ചിരിക്കുന്നു. ഇതിനുശേഷം മുത്തപ്പൻ പറശ്ശിനിക്കടവിൽ വസിക്കുന്നു എന്നാണ് വിശ്വാസം. === മറ്റൊരു കഥ === ഒരു കുട്ടിയായിരിക്കേ മുത്തപ്പൻ മുതിർന്നവരുടെ വരുതിക്കു നിൽക്കാത്തവൻ ആയിരുന്നു. ഒരു വലിയ വേട്ടക്കാരനായിരുന്ന മുത്തപ്പൻ താൻ കൊന്ന കാട്ടുമൃഗങ്ങളുടെ തോലുരിഞ്ഞ് വസ്ത്രമായി ഉടുക്കുമായിരുന്നു. ഒരു ദിവസം മുത്തപ്പൻ [[കള്ള്]] കുടം കമഴ്ത്തിവെച്ച ഒരു [[തെങ്ങ്]] കണ്ടു. മുത്തപ്പൻ തെങ്ങിൽ കയറി കള്ളെടുത്ത് കുടിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കവേ ചെത്തുകാരൻ തിരിച്ചുവരികയും മുത്തപ്പനെ കാണുകയും ചെയ്തു. മുത്തപ്പനെ വഴക്കുപറഞ്ഞ ചെത്തുകാരനെ മുത്തപ്പൻ ഒരു കൽ പ്രതിമയാക്കി മാറ്റി. മുത്തപ്പൻ തെയ്യം ആടുമ്പോൾ തെയ്യം ആടുന്നയാൾ കള്ളുകുടിക്കുകയും കാണികൾക്ക് കള്ള് കൈമാറുകയും ചെയ്യുന്നു. അങ്ങനെ ക്ഷേത്ര വളപ്പിൽ മദ്യം കൊണ്ടുവന്ന് മുത്തപ്പൻ ക്ഷേത്ര നിയമങ്ങൾ തെറ്റിക്കുന്നു. === മുത്തപ്പനും നായകളും === മുത്തപ്പനെ എപ്പോഴും ഒരു നായ അനുഗമിക്കുന്നു. ഈ ക്ഷേത്രത്തിൽ നായയെ പാവനമായി കരുതുന്നു. ക്ഷേത്ര പരിസരത്ത് ധാരാളം നായ്കളെ കാണാം. ക്ഷേത്രത്തിന്റെ പ്രവേശന കവാടത്തിൽ രണ്ട് നായ്ക്കളുടെ പിച്ചള പ്രതിമകളുണ്ട്.മുത്തപ്പന്റെ അംഗരക്ഷകരായ നായ്ക്കളുടെ വിശ്വാസ്യത ഈ പ്രതിമകൾ കാണിക്കുന്നു.. ക്ഷേത്രത്തിൽ [[പ്രസാദം]] തയ്യാറാകുമ്പോൾ ആദ്യം എപ്പോഴും നൽകുക ക്ഷേത്രത്തിനുള്ളിൽ ഉള്ള ഒരു നായക്കാണ്.. മുത്തപ്പനു മുൻപിൽ നായ്ക്കളുടെ പ്രാധാന്യത്തെ കുറിച്ച്‍ പല കഥകളും പ്രചാരത്തിലുണ്ട്. ഇതിൽ ഒരു കഥ ഇങ്ങനെയാണ്. : ഏതാനും വർഷങ്ങൾക്കു മുൻപ് ക്ഷേത്ര അധികാരികൾ ക്ഷേത്രത്തിനുള്ളിലെ നായ്ക്കളുടെ എണ്ണം കുറയ്ക്കുവാൻ തീരുമാനിച്ചു. അവർ കുറച്ച് നായ്ക്കളെയും നായ്ക്കുഞ്ഞുങ്ങളെയും ക്ഷേത്രത്തിൽ നിന്നും പുറത്താക്കി. പക്ഷേ അന്നത്തെ ദിവസം മുതൽ മുത്തപ്പൻ തെയ്യം അവതരിപ്പിക്കുന്ന ആൾക്ക് തെയ്യം ആടുവാൻ കഴിഞ്ഞില്ല. (മുത്തപ്പന്റെ ശക്തി തെയ്യം ആടുന്ന ആളുടെ ശരീരത്തിൽ പ്രവേശിച്ചാണ് തെയ്യം തുള്ളുന്നത്. തെയ്യം തീരുന്നതു വരെ തെയ്യം തുള്ളുന്ന ആൾ മുത്തപ്പൻ ആയി മാറുന്നു എന്നാണ് വിശ്വാസം).. നായ്ക്കളെ ക്ഷേത്രത്തിൽ നിന്നു പുറത്താക്കിയതുകൊണ്ടാണ് മുത്തപ്പൻ തെയ്യം തുള്ളുന്ന ആളുടെ ശരീരത്തിൽ പ്രവേശിക്കാത്തത് എന്ന് മനസ്സിലാ‍ക്കിയ ക്ഷേത്രാധികാരികൾ നായ്ക്കളെ ക്ഷേത്രത്തിൽ തിരിച്ചുകൊണ്ടുവന്നു. അന്നുമുതൽ തെയ്യം വീണ്ടും സാധാരണ ഗതിയിലായി എന്നുമാണ്‌ കഥ. === ക്ഷേത്രോത്സവ ഘോഷയാത്ര === പറശ്ശിനിക്കടവ് മുത്തപ്പന്റെ എല്ലാ വർഷവും നടക്കുന്ന ഉത്സവം തുടങ്ങുന്നത് തയ്യിൽ കുടുംബത്തിൽ നിന്നുള്ള ഒരു അംഗം കണ്ണൂരിലെ തങ്ങളുടെ കുടുംബ വീട്ടിൽ നിന്ന് പുറപ്പെട്ട് ക്ഷേത്രത്തിലെത്തി ദൈവങ്ങൾക്ക് പൂജ നടത്തുന്ന ചടങ്ങോടെ ആണ്. == വേഷം == '''മാർച്ചമയം''' - ചുരികക്കുറി '''മുഖത്തെഴുത്ത്''' - തേപ്പ് (ചന്ദ്രക്കല) '''തിരുമുടി''' - കൊടുമുടി == ഇതും കാണുക == *[[പറശ്ശിനിക്കടവ്]] *[[പറശ്ശിനിക്കടവ് മുത്തപ്പൻ ക്ഷേത്രം]] *[[കുന്നത്തൂർ പാടി]] *[[രാജരാജേശ്വര ക്ഷേത്രം]] *[[കീഴൂർശ്രീ കണ്ണിയ്ത് മടപ്പുര മുത്തപ്പൻ ക്ഷേത്രം ]] *[[പുരളിമല ശ്രീ മുത്തപ്പൻ ക്ഷേത്രം ]] == ചിത്രസഞ്ചയം == <gallery> Image:Muthappan vellaattam1.jpg File:Muthappan-theyyam-aayudam.JPG|മുത്തപ്പൻ തെയ്യത്തിന്റെ ആയുധങ്ങൾ File:Muthappan-theyyan-dressing.JPG|മുത്തപ്പൻ തെയ്യം കെട്ടാനൊരുങ്ങുന്ന വണ്ണാൻ സമുദായത്തിലെ ഒരു കോലക്കാരൻ </gallery> ==അവലംബം== <references/> == കുറിപ്പുകൾ == <div class="references-small" style="-moz-column-count:2; column-count:2;"> </div> == പുറത്തുനിന്നുള്ള കണ്ണികൾ == {{commonscat|Muthappan}} *[http://www.sreemuthappan.net/historypage/history.htm ശ്രീ മുത്തപ്പൻ . നെറ്റ്] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050828063544/http://www.sreemuthappan.net/historypage/history.htm |date=2005-08-28 }} *[http://www.srimuthappan.org/ ശ്രീ മുത്തപ്പൻ . ഓർഗ്ഗ്] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080224042815/http://www.srimuthappan.org/ |date=2008-02-24 }} [[വർഗ്ഗം:തെയ്യങ്ങൾ]] {{തെയ്യം}} [[വർഗ്ഗം:ഹൈന്ദവദൈവങ്ങൾ]] == muthappa 1umv7e098763tx9s3ci9ocbi9b1kxt4 0 45158 4610557 3991441 2026-03-29T01:15:05Z InternetArchiveBot 146798 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 4610557 wikitext text/x-wiki {{prettyurl|James Cook}} {{Infobox Person | name = (Captain) ജയിംസ് കുക്ക് | image = Captainjamescookportrait.jpg | image_size = 250px | caption = James Cook, portrait by [[Nathaniel Dance-Holland|Nathaniel Dance]], c. 1775, [[National Maritime Museum]], [[Greenwich]] | birth_date = {{birth date|1728|10|27|mf=y}} | birth_place = [[Marton, Middlesbrough|Marton]], [[Yorkshire]], [[England]] | death_date = {{Death date and age|1779|2|14|1728|10|27}} | death_place = [[ഹവായ്]] | education = Postgate School, [[Great Ayton]] | occupation = Explorer, navigator, cartographer | title = [[Captain (United Kingdom)|ക്യാപ്റ്റൻ]] | spouse = എലിസബത്ത് ബാറ്റ്സ് | parents = ജയിംസ് കുക്ക്, ഗ്രേസ് പെയ്സ് | children = ജയിംസ് കുക്ക്, നതാനിയൽ കുക്ക്, എലിസബത്ത് കുക്ക്, ജോസഫ് കുക്ക്, ജോർജ് കുക്ക്, ഹഗ്ഗ് കുക്ക് | nationality = ബ്രിട്ടീഷ് | signature = James Cook Signature.svg | website = }} ഒരു [[ഇംഗ്ലണ്ട്|ഇംഗ്ലീഷ്]] [[പര്യവേക്ഷകൻ|പര്യവേക്ഷകനും]] [[നാവികൻ|നാവികനും]] ഭൂപട നിർമാതാവുമായിരുന്നു [[ക്യാപ്റ്റൻ]] '''ജെയിംസ് കുക്ക്'''. [[1728]] [[ഒക്ടോബർ 27]]-ന് [[യോർക്ക്‌ഷയർ|യോർക്ക്‌ഷയറിലെ]] മാർട്ടണിൽ ജനിച്ചു. [[ശാന്തസമുദ്രം|ശാന്തസമുദ്രത്തിലൂടെ]] ഇദ്ദേഹം മൂന്ന് യാത്രകൾ നടത്തിയിട്ടുണ്ട്. രണ്ട് തവണ ലോകത്തിന് ചുറ്റും സഞ്ചരിച്ചു. ഈ യാത്രകളിൽ ശാസ്ത്രീയ പരീക്ഷണങ്ങൾക്കായും ഭൂപടങ്ങളിൽ പുതിയ പ്രദേശങ്ങൾ രേഖപ്പെടുത്തുന്നതിനായും ഇദ്ദേഹം സമയം ചിലവഴിച്ചു. [[ന്യൂഫൗണ്ട്‌ലാന്റ്]] ആദ്യമായി ഭൂപടത്തിൽ രേഖപ്പെടുത്തിയത് ഇദ്ദേഹമാണ്. [[ഓസ്ട്രേലിയ|ഓസ്ട്രേലിയയുടെ]] കിഴക്കൻ തീരങ്ങളിലും [[ഹവായിയൻ ദ്വീപുകൾ|ഹവായിയൻ ദ്വീപുകളിലും]] എത്തുന്ന ആദ്യ [[യൂറോപ്പ്|യൂറോപ്പുകാരനായി]] കുക്ക്. ബ്രിട്ടീഷ് [[റോയൽ നേവി|റോയൽ നേവിയിൽ]] ക്യാപ്റ്റൻ പദവിവരെയെത്തിയ ഇദ്ദേഹം [[1779]] [[ഫെബ്രുവരി 14]]-ന് അന്തരിച്ചു. == ആദ്യകാല ജീവിതവും കുടുംബവും == [[Yorkshire|യോർക്ക്ഷയറിലെ]] [[Marton, Middlesbrough|മാർട്ടൺ]] എന്ന ഗ്രാമത്തിലാണ് കുക്ക് ജനിച്ചത്.<ref name="Rigby25" /> സെന്റ് കത്ബെർട്ട് പള്ളിയിലാണ് ഇദ്ദേഹത്തെ [[ജ്ഞാനസ്നാനം|മാമോദീസ]] മുക്കിയത്. ഇതിന്റെ രേഖ ഇപ്പോഴും പള്ളിയിൽ സൂക്ഷിച്ചിട്ടുണ്ട്. ജെയിംസ് കുക്ക് എന്നായിരുന്നു ഇദ്ദേഹത്തിന്റെ അച്ഛന്റെയും പേര്. എട്ടുമക്കളിൽ രണ്ടാമനായിരുന്നു ഇദ്ദേഹം. സ്കോട്ടിഷ് വംശജനായ കർഷകത്തൊഴിലാളിയായിരുന്നു ഇദ്ദേഹത്തിന്റെ അച്ഛൻ. <ref name="Rigby25">{{harvnb|Rigby|van der Merwe|2002|p=25}}</ref><ref>{{harvnb|Stamp|1978|p=1}}</ref><ref name="collingridge">{{harvnb|Collingridge|2003|}}</ref> 1736-ൽ ഇദ്ദേഹത്തിന്റെ കുടുംബം [[Great Ayton|ഗ്രേറ്റ് ഐട്ടൺ]] എന്ന സ്ഥലത്തേയ്ക്ക് താമസം മാറി. ഇദ്ദേഹത്തിന്റെ അച്ഛന്റെ പുതിയ യജമാനൻ കുക്കിന്റെ പഠനച്ചിലവേറ്റെടുക്കുകയും പ്രദേശത്തെ ഒരു വിദ്യാലയത്തിലേയ്ക്കയക്കുകയും ചെയ്തു. 1741-ൽ അഞ്ചു വർഷത്തെ സ്കൂൾ വിദ്യാഭ്യാസത്തിനുശേഷം ഇദ്ദേഹം അച്ഛനുവേണ്ടി ജോലിചെയ്യാൻ തുടങ്ങി. അച്ഛൻ ആ സമയത്ത് കൃഷിയുടെ മേൽനോട്ടച്ചുമതല ഏറ്റെടുത്തിരുന്നു. [[Cooks' Cottage|കുക്ക് താമസിച്ചിരുന്ന വീട്]], ഇദ്ദേഹത്തിന്റെ മാതാപിതാക്കളുടെ അവസാന താമസസ്ഥലം എന്നിവ മെൽബോണിലേയ്ക്ക് പൊളിച്ചുകൊണ്ടുപോവുകയും 1934-ൽ അവിടെ പുനഃസൃഷ്ടിക്കുകയുമുണ്ടായി. <ref name="horwitz">{{cite book|last=Horwitz|first=Tony|authorlink=Tony Horwitz|title=Blue Latitudes: Boldly Going Where Captain Cook Has Gone Before|url=https://archive.org/details/intoblueboldlygo0000horw|date=October 2003|publisher=Bloomsbury | isbn = 0-7475-6455-8 | ref = harv }}</ref> [[File:Elizabeth Batts Cook.jpg|thumb|upright|left|മിസിസ്സ് എലിസബത്ത് കുക്കിന്റെ ഛായാചിത്രം. ഹെൻഡേഴ്സൺ വരച്ചത് (1830).]] 1745-ൽ 16 വയസ്സുണ്ടായിരുന്നപ്പോൾ കുക്ക് 20 മൈൽ ദൂരത്തുള്ള ഒരു മത്സ്യബന്ധനം തൊഴിലാക്കിയ ഗ്രാമത്തിലേയ്ക്ക് താമസം മാറ്റി. വില്യം സാൻഡേഴ്സൺ എന്നയാളുടെ പലചരക്കുകടയിലെ വിതരണക്കാരനായിട്ടായിരുന്നു ഇദ്ദേഹം ഇവിടെ ജോലി ചെയ്തത്. <ref name="Rigby25" /> ഈ കടയുടെ ജനാലയിലൂടെ നോക്കിയാൽ കടൽ ദൃശ്യമായിരുന്നു. ഇവിടെനിന്നാവണം കുക്കിന് കടൽ യാത്രയോട് താൽപര്യം ജനിച്ചതെന്ന് ചരിത്രകാരന്മാർ ഊഹിക്കുന്നു. <ref name="collingridge" /> 18 മാസം കടയിൽ ജോലി ചെയ്തശേഷം [[Whitby|വിറ്റ്ബി]] എന്ന അടുത്തുള്ള തുറമുഖനഗരത്തിലേയ്ക്ക് ഇദ്ദേഹം യാത്ര ചെയ്തു. കടയുടമയുടെ സുഹൃത്തുക്കളായ ജോൺ വാക്കർ, ഹെൻട്രി വാക്കർ എന്നിവരെ ഇദ്ദേഹം പരിചയപ്പെട്ടു. <ref name="horwitz" /> ഇവർ കപ്പലുടമകളും [[Religious Society of Friends|ക്വേക്കർ]] എന്ന മതവിഭാഗക്കാരുമായിരുന്നു. ഇവരുടെ വീട് ഇപ്പോൾ [[Captain Cook Memorial Museum|ക്യാപ്റ്റൻ കുക്കിന്റെ സ്മാരകമായ മ്യൂസിയമാണ്]]. ഇവരുടെ കപ്പലുകളിലെ [[merchant Navy|നാവിക വ്യാപാര]] പരിശീലനത്തിന് കുക്കിന് അവസരം ലഭിച്ചു. ഇംഗ്ലണ്ടിന്റെ തീരത്ത് കൽക്കരി വ്യാപാരം നടത്തുന്ന കപ്പലുകളായിരുന്നു ഇവ. പരിശീലനത്തിന്റെ ഭാഗമായി [[algebra|ആൾജിബ്ര]], [[geometry|ജ്യാമിതി]], [[trigonometry|ത്രികോണമിതി]], [[navigation|നാവിഗേഷൻ]], [[astronomy|ജ്യോതിശാസ്ത്രം]] എന്നീ വിഷയങ്ങൾ പഠിക്കുവാൻ ഇദ്ദേഹത്തിന് സാധിച്ചു. <ref name="collingridge" /> മൂന്നുവർഷത്തെ പരിശീലനത്തിനു ശേഷം കുക്ക് [[Baltic Sea|ബാൾട്ടിക് കടലിൽ]] വ്യാപാരം നടത്തുന്ന കപ്പലുകളിലേയ്ക്ക് മാറി. 1752-ൽ പരീക്ഷ പാസായി ഇദ്ദേഹം പെട്ടെന്നുതന്നെ കപ്പലിലെ ഉദ്യോഗത്തിൽ ഉയർച്ച നേടി. <ref name=Hough1994>{{harvnb|Hough|1994|p=11}}</ref> 1755 ജൂൺ 7-ന് ഇദ്ദേഹം [[Royal Navy|ബ്രിട്ടീഷ് നാവികസേനയിൽ]] ജോലിയിൽ പ്രവേശിച്ചു. ഈ സമയത്ത് [[Kingdom of Great Britain|ബ്രിട്ടൺ]] ഏഴുവർഷത്തെ യുദ്ധത്തിനായി ആയുധസജ്ജരായിക്കൊണ്ടിരിക്കുകയായിരുന്നു. <ref name="Rigby27">{{harvnb|Rigby|van der Merwe|2002|p=27}}</ref> ഇദ്ദേഹം എലിസബത്ത് ബേറ്റ്സിനെയാണ് (1742–1835) വിവാഹം കഴിച്ചത്. <ref>{{cite web | url=http://www.lbbd.gov.uk/MuseumsAndHeritage/LocalHistoryResources/Documents/Infosheet22JamesCookDickTurpin.pdf | title=Famous 18th century people in Barking and Dagenham: James Cook and Dick Turpin | publisher=London Borough of Barking and Dagenham | access-date=2013-02-07 | archive-date=2012-06-05 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120605124552/http://www.lbbd.gov.uk/MuseumsAndHeritage/LocalHistoryResources/Documents/Infosheet22JamesCookDickTurpin.pdf | url-status=dead }}</ref> ഇവർക്ക് ആറു കുട്ടികളുണ്ടായിരുന്നു. കടൽ യാത്രയിലല്ലാതിരുന്ന അവസരത്തിൽ കുക്ക് ലണ്ടനിലെ ഈസ്റ്റ് എൻഡിലാണ് താമസിച്ചിരുന്നത്. കുക്കിന് നേരിട്ടുള്ള അനന്തരാവകാശികളുണ്ടായിരുന്നില്ല. ഇദ്ദേഹത്തിന്റെ മക്കളെല്ലാം ഇദ്ദേഹത്തിനു മുൻപുതന്നെ മരണമടഞ്ഞു. ഇവർക്കും മക്കളൊന്നുമുണ്ടായിരുന്നില്ല.<ref>{{harvnb|Stamp|1978|p=138}}</ref> ==അവലംബം== {{reflist}} == കൂടുതൽ വായനയ്ക്ക് == * {{cite book|last=Aughton|first=Peter|title=Endeavour: The Story of Captain Cook's First Great Epic Voyage|publisher=Cassell & Co.|year=2002|location=London | isbn = 978-0-304-36236-3 | ref = harv }} * {{cite book|editor-last=Edwards|editor-first=Philip|title=James Cook: The Journals|year=2003|publisher=Penguin Books|location=London | isbn = 0-14-043647-2|quote=Prepared from the original manuscripts by J. C. Beaglehole 1955–67 | ref = harv }} * {{cite book|editor-last=Forster|editor-first=Georg|title=A Voyage Round the World| editor-link= Georg Forster|year= 1986|publisher=Wiley-VCH | isbn = 978-3-05-000180-7|ref=harv|quote=Published first 1777 as: ''A Voyage round the World in His Britannic Majesty's Sloop Resolution, Commanded by Capt. James Cook, during the Years, 1772, 3, 4, and 5''}} * {{cite book |authorlink=Andrew Kippis|first=Andrew|last=Kippis|title= The Life and Voyages of Captain James Cook|url=https://archive.org/details/lifeandvoyagesc00kippgoog|publisher= [[George Newnes]], London & [[Charles Scribner's Sons]], New York |year=1904 | ref = harv }} * Richardson, Brian. (2005) ''Longitude and Empire: How Captain Cook's Voyages Changed the World'' University of British Columbia Press. ISBN 0-7748-1190-0. * Sydney Daily Telegraph (1970) ''Captain Cook: His Artists&nbsp;— His Voyages'' The Sydney Daily Telegraph Portfolio of Original Works by Artists who sailed with Captain Cook. Australian Consolidated Press, Sydney. * Thomas, Nicholas (2003) ''The Extraordinary Voyages of Captain James Cook''. Walker & Co., New York. ISBN 0-8027-1412-9 * {{cite journal|last=Villiers |first=Alan |authorlink=Alan Villiers|date=Summer 1956–57 |title=James Cook, Seaman |journal=[[Quadrant (magazine)|Quadrant]] |volume=1 |issue=1 |pages=7–16}} * [[Alan Villiers|Villiers, Alan John]], (1903) ''Captain James Cook'' Newport Beach, CA : Books on Tape, 1983. * {{cite book|editor-last=Williams|editor-first=Glyndwr|editor-link=Glyn Williams|title=Captain Cook's Voyages: 1768–1779|year=1997|publisher=The Folio Society|location=London}} == പുറത്തേയ്ക്കുള്ള കണ്ണികൾ == {{Commons|James Cook|James Cook}} {{Commons category|James Cook|Category:James Cook}} * [http://www.captaincooksociety.com/ Captain Cook Society] {{Webarchive|url=https://archive.today/20121204140923/http://www.captaincooksociety.com/ |date=2012-12-04 }} {{Bio-stub}} {{Copley Medallists 1751–1800}} [[വർഗ്ഗം:പര്യവേഷകർ]] [[വർഗ്ഗം:കോപ്ലി മെഡൽ നേടിയവർ]] [[വർഗ്ഗം:1779-ൽ മരിച്ചവർ]] [[വർഗ്ഗം:1728-ൽ ജനിച്ചവർ]] aima8xazkjrddvtf25g9wdhv40y9r82 0 45633 4610559 4603758 2026-03-29T02:02:00Z InternetArchiveBot 146798 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 4610559 wikitext text/x-wiki {{ആധികാരികത|date=2010 ഒക്ടോബർ}} {{prettyurl|Johannes Kepler}} {{Infobox_Scientist |name = ജൊഹാൻസ് കെപ്ലർ |image = Portrait Confused With Johannes Kepler 1610.jpg|175px |image_width = 175px |caption = കെപ്ലറുടെ ഛായാചിത്രം,1610-ൽ വരച്ചത് |birth_date = {{Birth date|1571|12|27}} |birth_place = [[വിൽഡർസ്റ്റാറ്റ്]], [[ജർമ്മനി]] |residence = |death_date = {{Death date and age|1630|11|15|1571|12|27}} |death_place = [[റീഗൻസ്ബർഗ്ഗ്]],[[ജർമനി]] |field = [[ജ്യോതിശാസ്ത്രം]], [[ജ്യോതിഷം]], [[ഗണിതം]] , [[തത്വചിന്ത]] |advisor = |known_for = [[ഗ്രഹചലനനിയമങ്ങൾ]]</br> |prizes = |religion = [[ലൂഥറൻ]] |footnotes = }} മതവിശ്വാസങ്ങളുമായി കൂടിപ്പിണ‍ഞ്ഞു കിടന്നിരുന്ന [[ജ്യോതിശാസ്ത്രം|ജ്യോതിശാസ്ത്രത്തെ]] വേർപെടുത്തി [[ഭൗതികശാസ്ത്രം|ഭൗതികശാസ്ത്രത്തോട്]] അടുപ്പിച്ച ശാസ്ത്രജ്ഞനാണ്‌ '''ജൊഹാൻസ് കെപ്ലർ'''.[[ഐസക് ന്യൂട്ടൺ|ന്യൂട്ടന്റെ]] [[ഗുരുത്വാകർഷണം|ഗുരുത്വാകർഷണനിയമത്തിന്‌]] അടിത്തറ പാകിയ [[ഗ്രഹചലനനിയമങ്ങൾ]] ആവിഷ്കരിച്ചത് അദ്ദേഹമാണ്‌. [[പ്രകാശശാസ്ത്രം|പ്രകാശശാസ്ത്രത്തിലും]] അദ്ദേഹത്തിന്‌ താത്പര്യമുണ്ടായിരുന്നു. അന്ധകാര യുഗത്തിൽ, ശാസ്ത്രത്തിന്റെ വെളിച്ചം എത്താതിരുന്ന കാലത്ത് ശാസ്ത്രീയ നിരീക്ഷണങ്ങളിലൂടെ ലോകത്തിനു പുതിയ വെളിച്ചം നല്കാൻ യത്നിച്ച പ്രതിഭാശാലിയായ ഒരു ശാസ്ത്രകാരനായിരുന്നു ജൊഹാൻ കെപ്ലർ. [[ഗ്രഹചലനനിയമങ്ങൾ|ഗ്രഹചലന നിയമങ്ങൾ]] അവിഷ്കരിച്ചുകൊണ്ട് [[ജ്യോതിഃശാസ്ത്രം|ജ്യോതിശാസ്ത്രത്തിൽ]] ഒരു പുതിയ യുഗത്തിന് തുടക്കം കുറിച്ചത് കെപ്ലർ എന്ന ശാസ്ത്രകാരനാണ് . [[ജർമ്മനി|ജർമനിയിലെ]] [[വീൽസർ സ്ടാറ്റ്]] എന്ന നഗരത്തിൽ ഒരു പട്ടാളക്കാരന്റെ മകനായിട്ടാണ് 1571 ഡിസംബർ 27നു ജൊഹാൻ കെപ്ലർ ജനിച്ചത്‌. നന്നേ ചെറുപ്പത്തിൽ തന്നെ കെപ്ലറുടെ ആരോഗ്യം ക്ഷയിച്ചു പോയിരുന്നു. മൂന്നാം വയസ്സിൽ പിടിപെട്ട [[വസൂരി|വസൂരിരോഗം]] കാരണം കെപ്ലർക്കു [[കാഴ്ച ശക്തി]] കുറഞ്ഞു പോവുകയും കൈകളുടെ സ്വാധീനശക്തി നഷ്ടപ്പെടുകയും ചെയ്തിരുന്നു. ഇത് കാരണം ഭാരിച്ച ജോലികളൊന്നും ചെയ്യാൻ കെല്പില്ലെന്നു മനസ്സിലാക്കിയതിനാൽ അദ്ദേഹത്തിനെ പിതാവ് വൈദിക വിദ്യാഭ്യാസത്തിനു അയക്കുകയാണ് ചെയ്തത്. വൈദിക പഠനത്തിനായി ടൂബിന്ജി സർവകലാശാലയിൽ ആയിരുന്നു കെപ്ലർ ചേർന്നത്‌ . അവിടെനിന്നു 1588 ൽബിരുദവും 1591 ൽ മാസ്റ്റർ ബിരുദവും അദ്ദേഹം കരസ്ഥമാക്കി. == അവലംബം == ==സ്രോതസ്സുകൾ== [[File:Epitome astronomiae copernicanae.tif|thumb|''Epitome astronomiae copernicanae'', 1618]] * Andersen, Hanne; Peter Barker; and Xiang Chen. ''The Cognitive Structure of Scientific Revolutions'', chapter 6: "The Copernican Revolution." New York: [[Cambridge University Press]], 2006. ISBN 0-521-85575-6 * Armitage, Angus. ''John Kepler'', Faber, 1966. * Banville, John. ''Kepler'', Martin, Secker and Warburg, London, 1981 (fictionalised biography) * Barker, Peter and Bernard R. Goldstein: "Theological Foundations of Kepler's Astronomy". ''Osiris'', Volume 16. ''Science in Theistic Contexts.'' [[University of Chicago Press]], 2001, pp.&nbsp;&nbsp;88–113 * Caspar, Max. ''Kepler''; transl. and ed. by C. Doris Hellman; with a new introduction and references by Owen Gingerich; bibliographic citations by Owen Gingerich and Alain Segonds. New York: Dover, 1993. ISBN 0-486-67605-6 * Connor, James A. ''Kepler's Witch: An Astronomer's Discovery of Cosmic Order Amid Religious War, Political Intrigue, and the Heresy Trial of His Mother''. HarperSanFrancisco, 2004. ISBN 0-06-052255-0 * De Gandt, Francois. ''Force and Geometry in Newton's'' Principia, Translated by Curtis Wilson, [[Princeton University Press]] 1995. ISBN 0-691-03367-6 * [[J. L. E. Dreyer|Dreyer, J. L. E.]] ''A History of Astronomy from Thales to Kepler''. Dover Publications Inc, 1967. ISBN 0-486-60079-3 * Ferguson, Kitty. ''The nobleman and his housedog: Tycho Brahe and Johannes Kepler: the strange partnership that revolutionized science.'' London: Review, 2002. ISBN 0-7472-7022-8 – published in the US as: ''Tycho & Kepler: the unlikely partnership that forever changed our understanding of the heavens.'' New York: Walker, 2002. ISBN 0-8027-1390-4 * Field, J. V.. ''Kepler's geometrical cosmology''. [[Chicago University Press]], 1988. ISBN 0-226-24823-2 * Gilder, Joshua and Anne-Lee Gilder: ''Heavenly Intrigue: Johannes Kepler, Tycho Brahe, and the Murder Behind One of History's Greatest Scientific Discoveries'', Doubleday (May 18, 2004). ISBN 0-385-50844-1 Reviews [http://www.bookpage.com/0407bp/nonfiction/heavenly_intrigue.html bookpage.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061125003508/http://www.bookpage.com/0407bp/nonfiction/heavenly_intrigue.html |date=2006-11-25 }}, [http://www.crisismagazine.com/october2004/book4.htm crisismagazine.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061224121800/http://crisismagazine.com/october2004/book4.htm |date=2006-12-24 }} * [[Owen Gingerich|Gingerich, Owen]]. ''The Eye of Heaven: Ptolemy, Copernicus, Kepler''. American Institute of Physics, 1993. ISBN 0-88318-863-5 (Masters of modern physics; v. 7) * Gingerich, Owen: "Kepler, Johannes" in ''Dictionary of Scientific Biography'', Volume VII. Charles Coulston Gillispie, editor. New York: Charles Scribner's Sons, 1973 * Jardine, Nick: "Koyré’s Kepler/Kepler's Koyré," ''History of Science'', Vol. 38 (2000), pp.&nbsp;&nbsp;363–376 * Kepler, Johannes. ''Johannes Kepler New Astronomy'' trans. W. Donahue, forward by O. Gingerich, [[Cambridge University Press]] 1993. ISBN 0-521-30131-9 * Kepler, Johannes and Christian Frisch. ''Joannis Kepleri Astronomi Opera Omnia'' (''John Kepler, Astronomer; Complete Works''), 8 vols.(1858–1871). [http://books.google.com/books?vid=OCLC12905968&id=dTMAAAAAQAAJ&printsec=titlepage&dq=%22opera+omnia%22+%22Joannis+Kepleri+astronomi+%22 vol. 1, 1858], [http://books.google.com/books?vid=OCLC12905968&id=gzMAAAAAQAAJ&pg=PA1&lpg=PA1&dq=%22Johannes+Kepler%22#PPP12,M1 vol. 2, 1859], [http://books.google.com/books?vid=OCLC12905968&id=qjMAAAAAQAAJ&pg=PA5&lpg=PA5&dq=Frisch+%22kepler%22 vol. 3,1860], [http://books.google.com/books?vid=OCLC12905968&id=xjMAAAAAQAAJ&pg=PP9&dq=%22Christian+Frisch%22 vol. 6, 1866], [http://books.google.com/books?vid=OCLC12905968&id=gMkKAAAAIAAJ&pg=PP16&lpg=PP16&dq=kepleri+%22heyder+%26+zimmer%22 vol. 7, 1868], [[Frankfurt|Francofurti a.M.]] et [[Erlangen|Erlangae]], Heyder & Zimmer, – [[Google Books]] * Kepler, Johannes, et al. ''Great Books of the Western World. Volume 16: Ptolemy, Copernicus, Kepler'', Chicago: Encyclopædia Britannica, Inc., 1952. (contains English translations by of Kepler's ''Epitome'', Books IV & V and ''Harmonices'' Book 5) * [[Arthur Koestler|Koestler, Arthur]]. ''[[The Sleepwalkers]]: A History of Man's Changing Vision of the Universe.'' (1959). ISBN 0-14-019246-8 * [[Alexandre Koyré|Koyré, Alexandre]]: ''Galilean Studies'' Harvester Press 1977. ISBN 0-85527-354-2 * Koyré, Alexandre: ''The Astronomical Revolution: Copernicus-Kepler-Borelli'' Ithaca, NY: [[Cornell University Press]], 1973. ISBN 0-8014-0504-1; Methuen, 1973. ISBN 0-416-76980-2; Hermann, 1973. ISBN 2-7056-5648-0 * [[Thomas Samuel Kuhn|Kuhn, Thomas S.]] ''The Copernican Revolution: Planetary Astronomy in the Development of Western Thought''. Cambridge, MA: Harvard University Press, 1957. ISBN 0-674-17103-9 * Lindberg, David C.: "The Genesis of Kepler's Theory of Light: Light Metaphysics from Plotinus to Kepler." ''Osiris'', N.S. 2. University of Chicago Press, 1986, pp.&nbsp;&nbsp;5–42. * Lear, John. ''Kepler's Dream''. Berkeley: University of California Press, 1965 * M.T.K Al-Tamimi: Great collapse Kepler's first law, Natural Science 2 (2010), ISBN 2150 – 4091 * North, John. ''The Fontana History of Astronomy and Cosmology,'' Fontana Press, 1994. ISBN 0-00-686177-6 * Pannekoek, Anton: ''A History of Astronomy'', Dover Publications Inc 1989. ISBN 0-486-65994-1 * [[Wolfgang Pauli|Pauli, Wolfgang]]. ''Wolfgang Pauli&nbsp;— Writings on physics and philosophy'', translated by Robert Schlapp and edited by P. Enz and Karl von Meyenn (Springer Verlag, Berlin, 1994). See section 21, ''The influence of archetypical ideas on the scientific theories of Kepler'', concerning Johannes Kepler and [[Robert Fludd]] (1574–1637). ISBN 3-540-56859-X * Schneer, Cecil: "Kepler's New Year's Gift of a Snowflake." ''[[Isis (journal)|Isis]]'', Volume 51, No. 4. University of Chicago Press, 1960, pp.&nbsp;&nbsp;531–545. * Shapin, Steven. ''The Scientific Revolution''. Chicago: University of Chicago Press, 1996. ISBN 0-226-75020-5 * Stephenson, Bruce. ''Kepler's physical astronomy''. New York: Springer, 1987. ISBN 0-387-96541-6 (Studies in the history of mathematics and physical sciences; 13); reprinted Princeton:Princeton Univ. Pr., 1994. ISBN 0-691-03652-7 * Stephenson, Bruce. ''The Music of the Heavens: Kepler's Harmonic Astronomy'', [[Princeton University Press]], 1994. ISBN 0-691-03439-7 * Toulmin, Stephen and June Goodfield. ''The Fabric of the Heavens: The Development of Astronomy and Dynamics''. Pelican, 1963. * Voelkel, James R. ''The Composition of Kepler's Astronomia nova'', Princeton University Press, 2001. ISBN 0-691-00738-1 * [[Richard S. Westfall|Westfall, Richard S.]]. ''The Construction of Modern Science: Mechanism and Mechanics''. John Wiley and Sons, 1971. ISBN 0-471-93531-X; reprinted Cambridge University Press, 1978. ISBN 0-521-29295-6 * Westfall, Richard S. ''Never at Rest: A Biography of Isaac Newton''. Cambridge University Press, 1981. ISBN 0-521-23143-4 * Wolf, A. ''A History of Science, Technology and Philosophy in the 16th and 17th centuries''. George Allen & Unwin, 1950. == പുറത്തേയ്ക്കുള്ള കണ്ണികൾ == {{Sister project links}} * [http://www.kepler-kommission.de/index.html Kommission zur Herausgabe der Werke von Johannes Kepler] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161202220603/http://www.kepler-kommission.de/index.html |date=2016-12-02 }} * [http://www.johanneskepler.info JohannesKepler.Info] Kepler information and community website, launched on December 27, 2009 * [http://posner.library.cmu.edu/Posner/books/book.cgi?call=520_K38PI ''Harmonices mundi''] ("The Harmony of the Worlds") in fulltext facsimile; [[Carnegie-Mellon University]] * {{SEP|kepler|Johannes Kepler|Daniel A. Di Liscia}} * [http://contentdm.lindahall.org/u?/star_atlas,6264 ''De Stella Nova in Pede Serpentarii''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171220041909/http://contentdm.lindahall.org/u?%2Fstar_atlas%2C6264 |date=2017-12-20 }} ("On the new star in Ophiuchus's foot") in full text facsimile at [[Linda Hall Library]] * {{Gutenberg|no=12406|name=Kepler|author=Walter W. Bryant}} (1920 book, part of ''Men of Science'' series) * [http://www.univie.ac.at/hwastro/ Electronic facsimile-editions of the rare book collection at the Vienna Institute of Astronomy] * {{dmoz|Science/Astronomy/History/People/Kepler,_Johannes}} * Audio – Cain/Gay (2010) [http://www.astronomycast.com/history/ep-189-johannes-kepler-and-his-laws-of-planetary-motion/ Astronomy Cast] Johannes Kepler and His Laws of Planetary Motion * Christianson, Gale E., [http://www.depauw.edu/sfs/backissues/8/christianson8art.htm Kepler's Somnium: Science Fiction and the Renaissance Scientist] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091208070701/http://www.depauw.edu/sfs/backissues/8/christianson8art.htm |date=2009-12-08 }} * [[Nicholas Kollerstrom|Kollerstrom, Nicholas]], [http://www.skyscript.co.uk/kepler2.html Kepler's Belief in Astrology] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100705143333/http://www.skyscript.co.uk/kepler2.html |date=2010-07-05 }} * [http://www-history.mcs.st-andrews.ac.uk/References/Kepler.html References for Johannes Kepler] * Plant, David, [http://www.skyscript.co.uk/kepler.html Kepler and the "Music of the Spheres"] * [http://www.mathpages.com/rr/s8-01/8-01.htm Kepler, Napier, and the Third Law] at MathPages * Calderón Urreiztieta, Carlos. [http://www.calderon-online.com/trabajos/kepler/harmonicemundi.html Harmonice Mundi • Animated and multimedia version of Book V] * [http://www.gabridge.com/full-long.html#God Reading the mind of God] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081211160945/http://gabridge.com/full-long.html#God |date=2008-12-11 }} 1997 drama based on his life by Patrick Gabridge * [http://www.archive.org/details/JohannesKepler-henryIiiOfFrance_680 Johannes Kepler] 2010 drama based on his life by Robert Lalonde * {{MacTutor Biography|id=Kepler|title=Johannes Kepler}} *[http://hos.ou.edu/galleries/16thCentury/Kepler/ Online Galleries, History of Science Collections, University of Oklahoma Libraries] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210426153950/https://hos.ou.edu/galleries/16thCentury/Kepler/ |date=2021-04-26 }} High resolution images of works by and/or portraits of Johannes Kepler in .jpg and .tiff format. {{Authority control|PND=118561448|LCCN=n/50/44770|VIAF=41842150}} {{physicist-stub}} [[വർഗ്ഗം:1571-ൽ ജനിച്ചവർ]] [[വർഗ്ഗം:1630-ൽ മരിച്ചവർ]] [[വർഗ്ഗം:ജൊഹാൻസ് കെപ്ലർ]] [[വർഗ്ഗം:ജർമ്മൻ ജ്യോതിശാസ്ത്രജ്ഞർ]] [[വർഗ്ഗം:ജർമ്മൻ ഗണിതജ്ഞർ]] [[വർഗ്ഗം:17- നൂറ്റാണ്ടിലെ ജ്യോതിശാസ്ത്രജ്ഞർ]] e6hrd277dukxwo0eq1vlxld61h9kjsx 0 55837 4610605 3797478 2026-03-29T07:21:23Z InternetArchiveBot 146798 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 4610605 wikitext text/x-wiki {{prettyurl|DVD}} {{Infobox media |name = ഡിജിറ്റൽ വേഴ്സ്റ്റൈൽ ഡിസ്ക് |image = [[file:DVD logo.svg|frameless]]<br />[[പ്രമാണം:DVD.png|250px|DVD-R read/write side]] |created = 1995 |caption = |type = [[ഒപ്റ്റിക്കൽ ഡിസ്ക്]] |encoding = |capacity = ~4.7 [[gigabyte|GB]] (single-sided single-layer), ~8.54 [[gigabyte|GB]] (single-sided double-layer) |read = 650 nm laser, 10.5&nbsp;[[Megabit per second|Mbit/s]] (1×) |write = 10.5&nbsp;[[Megabit per second|Mbit/s]] (1×) |standard = |owner = |use = Data storage, video, audio, games |extended from = |extended to = }} ഉയർന്ന സംഭരണ ശേഷിയുള്ള (storage capacity) ഒരു ആലേഖനോപകരണമാണ് '''ഡി.വി.ഡി.''' അഥവാ '''ഡിജിറ്റൽ വേഴ്സ്റ്റൈൽ ഡിസ്ക്'''. വളരെ പ്രചാരം നേടിയ ഒപ്റ്റിക്കൽ ഡിസ്ക് ഫോർമാറ്റാണിത്. ഒരു [[കോംപാക്റ്റ് ഡിസ്ക്|കോംപാക്ട് ഡിസ്കിൻറെ]] വലിപ്പമാണ് ഉള്ളതെങ്കിലും കോംപാക്ട് ഡിസ്കിനേക്കാൾ ആറ് മടങ്ങ് കൂടുതൽ സംഭരണ ശേഷി ‍ഡിവിഡിക്കുണ്ട്. ==ചരിത്രം== [[1993]]-ൽ രണ്ട് ഹൈ ഡെൻസിറ്റി ഒപ്റ്റിക്കൽ ഫോർമാറ്റുകൾ വികസിപ്പിക്കുകയുണ്ടായി. [[ഫിലിപ്സ്]], [[സോണി]] എന്നിവരുടെ മൾട്ടിമീഡിയ കോംപാക്ട് ഡിസ്കാണ്(MMCD) ഒന്ന്, രണ്ട് [[തോഷിബ]], [[ടൈം വാർണർ]],[[ഹിറ്റാച്ചി]], [[പയനിയർ]], [[തോംസൺ]],[[ജെവിസി]] എന്നിവരുടെ സൂപ്പർ ഡെൻസിറ്റി ഡിസ്ക്(SD). ആദ്യ കാലങ്ങളിൽ 'ഡിജിറ്റൽ വിഡിയൊ ഡിസ്ക്' എന്നതിന്റേയും പിന്നീട് 'ഡിജിറ്റൽ വേഴ്സറ്റൈൽ ഡിസ്ക്' എന്നതിന്റേയും സംക്ഷിപ്തരൂപമായിരുന്നു ഡിവിഡി. എന്നാൽ ഇന്ന് ഡിസ്ക് എന്നതു പോലെ, ഡിവിഡിയും ഒരു അംഗീകൃത ചുരുക്കപ്പേരായി മാറിയിരിക്കുന്നു. സിഡി റോമുമായി സാമ്യമുണ്ടെങ്കിലും ഡേറ്റ ആലേഖനം ചെയ്യാൻ സിഡി റോമിനെ അപേക്ഷിച്ച് ഉയർന്ന ആവൃത്തിയിലുള്ള ലേസർ രശ്മികളുപയോഗിക്കുന്നതിനാൽ ഡിവിഡിയിലെ പിറ്റുകൾ (pits) സിഡിയിലുള്ളതിനേക്കാൾ ചെറുതും, ട്രാക്കുകൾ കൂടുതൽ നിബിഡവുമാണ്. വിഡിയൊ ഡേറ്റയും, ശബ്ദ ഡേറ്റയും ഒരേ ഡിസ്ക്കിൽ തന്നെ ഉൾക്കൊള്ളിക്കാൻ വേണ്ടി ആരംഭിച്ച പരീക്ഷണങ്ങളിൽ നിന്നാണ് ഡിവിഡി രൂപം കൊണ്ടത്. ഇതിന്റെ വികസനത്തിന് ഹോളിവുഡ് സിനിമാവ്യവസായത്തിന്റെ പിൻബലവും ലഭിച്ചിട്ടുണ്ട്. ഏകവശ ഡിവിഡിയുടേയും സിഡി റോമിന്റേയും സ്വഭാവ വിശേഷങ്ങൾ പട്ടിക ഒന്നിൽ കൊടുത്തിരിക്കുന്നു. വളരെ ഉയർന്ന സംഭരണ ശേഷി, ബഹുതല പ്രവർത്തന ക്ഷമത (inter-operability and backward compatibility) എന്നിവയാണ് ഡിവിഡിയുടെ സവിശേഷതകൾ. ==പ്രവർത്തനം== ഏറ്റവും കുറഞ്ഞ സംഭരണ ശേഷി (4.7 ഗിഗാബൈറ്റ്) ഏകവശ ഡിവിഡിക്കാണുള്ളത്. ഏകദേശം ഏഴു സിഡി റോമുകളിൽ സംഭരിക്കാവുന്നത്ര ഡേറ്റ ഒരൊറ്റ ഏകവശ ഡിവിഡിയിൽ ശേഖരിച്ചു വയ്ക്കാം. ചിത്രണ പ്രോഗ്രാമുകൾ (mapping programs), ടെലിഫോൺ നമ്പർ ഡേറ്റാബേസുകൾ എന്നിങ്ങനെ ഉയർന്ന സംഭരണ ശേഷി വേണ്ട ആവശ്യങ്ങൾക്ക് ഡിവിഡി ഒരു അനുഗ്രഹമാണ്. ഇതുപോലെ രണ്ടു മണിക്കൂർ സമയം നീണ്ടു നിൽക്കുന്ന ഒരു ചലച്ചിത്രത്തിന്റെ മുഴുവൻ വിഡിയൊ ഡേറ്റ, ശബ്ദ സറൌണ്ട് ഓഡിയൊ(surround-sound audio), രണ്ടോ മൂന്നോ സവിശേഷ ഡേറ്റാ ട്രാക്കുകൾ എന്നിവയെല്ലാം ഒരു ഡിവിഡിയിൽ ഒതുക്കാൻ കഴിയും. ഡിവിഡി പ്ലേയർ അഥവാ ഡിവിഡി - റോം, പിസി ഡ്രൈവ്, എന്നീ രണ്ട് മാധ്യമങ്ങളിലേയും ഡേറ്റ ഫോർമാറ്റും ലേസർ സാങ്കേതിക വിദ്യയും ഒന്നായതിനാൽ ഡിവിഡി ടെലിവിഷൻ സെറ്റിലും പിസിയിലും, ഒരുപോലെ ഉപയോഗിക്കാം. ഇതാണ് ഇന്റർ-ഓപ്പറെബിലിറ്റി എന്നറിയപ്പെടുന്നത്. ഡിവിഡിയുടെ ഗുണമേന്മകൾക്കു നിദാനം ഡേറ്റയെ ചുരുക്കി അടുക്കാനുള്ള സാങ്കേതികവിദ്യയാണ്. വിഡിയൊ, ഓഡിയൊ ഡേറ്റകളെ വ്യത്യസ്ത രീതിയിലാണ് സംക്ഷിപ്തമാക്കുന്നത്. ഓഡിയൊ രംഗത്ത് ഇന്ന് പ്രധാനമായി രണ്ട് ആലേഖന രീതികൾ പ്രാബല്യത്തിലുണ്ട്. ഡോൾബി സറൗണ്ട് AC-3 അഥവാ ഡോൾബി ഡിജിറ്റൽ സറൗണ്ട് സൗണ്ട് രീതിയാണ് ആദ്യത്തെ സംവിധാനം. അഞ്ച് സറൗണ്ട് ശബ്ദ ചാനലുകളും ഒരു ദിശാരഹിത (directionless) സബ് വൂഫർ ചാനലും ഇതിലുണ്ട്. MPEG-2 (motion picture experts group- 2) ഓഡിയൊ ആണ് രണ്ടാമത്തെ രീതി. ആദ്യത്തേതിനെ അപേക്ഷിച്ച് രണ്ട് ശബ്ദ ചാനലുകൾ ഇതിൽ കൂടുതലായി ഉണ്ടായിരിക്കും. ഏതു രാജ്യത്തെ വിപണി ലക്ഷ്യമാക്കിയാണ് ഡിവിഡി നിർമ്മിക്കുന്നത് എന്നതിനെ അടിസ്ഥാനമാക്കിയാണ് ആലേഖന രീതി തിരഞ്ഞെടുക്കുന്നത്. വടക്കെ അമേരിക്ക, ജപ്പാൻ മുതലായ രാജ്യങ്ങളിലെ വിപണിയിൽ പുറത്തിറക്കുന്ന ഡിവിഡികൾ ഡോൾബി AC-3 ഫോർമാറ്റിൽ തയ്യാറാക്കുമ്പോൾ യൂറോപ്യൻ രാജ്യങ്ങളിൽ പുറത്തിറക്കുന്നവ MPEG-2 ഫോർമാറ്റിലാണ് രൂപപ്പെടുത്തുന്നത്. ഇപ്രകാരം സാമ്യമല്ലാത്ത രണ്ടു രീതികൾ പ്രചരിപ്പിക്കാൻ പ്രോത്സാഹനം നൽകുന്നത് ഹോളിവുഡ് ചലച്ചിത്ര വ്യവസായ രംഗമാണ്. ഒരു ചലച്ചിത്രവും അതിന്റെ ഡിവിഡി പതിപ്പും രണ്ട് സമയങ്ങളിലായി വടക്കേ അമേരിക്കയിലും യൂറോപ്പിലും പുറത്തിറക്കാനും, അനധികൃത ഡിവിഡി നിർമ്മാണം (DVD priacy) മൂലം ചലച്ചിത്ര വ്യവസായത്തിന് നഷ്ടം വരാതിരിക്കാനുമാണ് ഹോളിവുഡ് വ്യവസായ രംഗം ഇത്തരത്തിലൊരു മുൻകരുതൽ എടുക്കുന്നത്. {{Optical disc authoring}} == സംഭരണ ശേഷി == {| class="wikitable" |+ Capacity and nomenclature<ref>{{Cite web |url=http://www.mpeg.org/MPEG/DVD/Book_A/Specs.html |title=Physical parameters<!--Bot-generated title--> |access-date=2008-11-16 |archive-date=2012-01-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120117074555/http://www.mpeg.org/MPEG/DVD/Book_A/Specs.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.cinram.com/dvd/tech/dvdindetail.pdf |title=DVD in Detail |access-date=2008-11-16 |archive-date=2003-12-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20031202171801/http://www.cinram.com/dvd/tech/dvdindetail.pdf |url-status=dead }}</ref> !colspan="2" rowspan="2"| Designation !rowspan="2"| Sides !!rowspan="2"| Layers<br />(total) !! Diameter !!colspan="2"| Capacity <!-- raw or user data? exact number of sectors would be nice --> |- ! (cm) !! ([[Gigabyte|GB]]) !!align=right| ([[Gibibyte|GiB]]) |- | DVD-1<ref>[http://www.dvddemystified.com/dvdfaq.html#3.3 Dvd Faq<!--Bot-generated title-->]</ref> ||title="single-sided, single-layer"| SS SL | align="right" | 1 || align="right" | 1 || align="right" | 8 || align="right" | 1.46 || align="right" | 1.36 |- | DVD-2 ||title="single-sided, double-layer"| SS DL | align="right" | 1 || align="right" | 2 || align="right" | 8 || align="right" | 2.66 || align="right" | 2.47 |- | DVD-3 ||title="double-sided, single-layer"| DS SL | align="right" | 2 || align="right" | 2 || align="right" | 8 || align="right" | 2.92 || align="right" | 2.72 <!--|- | DVD-4? ||title="double-sided, double- and single-layer"| DS DL/SL | align="right" | 2 || align="right" | 3 || align="right" | 8 || align="right" | 4.12 || align="right" | 3.84--><!-- calculated, doubtful such discs ever existed --> |- | DVD-4<!--6?--> ||title="double-sided, double-layer"| DS DL | align="right" | 2 || align="right" | 4 || align="right" | 8 || align="right" | 5.32 || align="right" | 4.95 |- | DVD-5 ||title="single-sided, single-layer"| SS SL | align="right" | 1 || align="right" | 1 || align="right" | 12 || align="right" | 4.70 || align="right" | 4.37 |- | DVD-9 ||title="single-sided, double-layer"| SS DL | align="right" | 1 || align="right" | 2 || align="right" | 12 || align="right" | 8.54 || align="right" | 7.95 |- | DVD-10 ||title="double-sided, single-layer"| DS SL | align="right" | 2 || align="right" | 2 || align="right" | 12 || align="right" | 9.40 || align="right" | 8.74 |- | DVD-14<ref>{{cite web|title=DVD-14|publisher=AfterDawn Ltd.|url=http://www.afterdawn.com/glossary/terms/dvd-14.cfm|accessdate=2007-02-06}}<!--there should be a better source--></ref> ||title="double-sided, double- and single-layer"| DS DL/SL | align="right" | 2 || align="right" | 3 || align="right" | 12 || align="right" | 13.24 || align="right" | 12.32 <!--calculated from data above--> |- | DVD-18 ||title="double-sided, double-layer"| DS DL | align="right" | 2 || align="right" | 4 || align="right" | 12 || align="right" | 17.08 || align="right" | 15.90 |}<!-- CD/DVD hybrid discs not included DVD-R 1.0 || SS SL || 1 || 1 || 12 || 3.95 || 3.68 DVD-R 2.0 || SS SL || 1 || 1 || 12 || 4.70 || 4.37 DVD-R 2.0 || DS SL || 2 || 2 || 12 || 9.40 || 8.75 DVD-RW 2.0 || SS SL|| 1 || 1 || 12 || 4.70 || 4.37 DVD-RW 2.0 || DS SL|| 2 || 2 || 12 || 9.40 || 8.75 DVD+R 2.0 || SS SL || 1 || 1 || 12 || 4.70 || 4.37 DVD+R 2.0 || DS SL || 2 || 2 || 12 || 9.40 || 8.75 DVD+RW 2.0 || SS SL || 1 || 1 || 12 || 4.70 || 4.37 DVD+RW 2.0 || DS SL || 2 || 2 || 12 || 9.40 || 8.75 DVD-RAM 1.0 || SS SL || 1 || 1 || 12 || 2.58 || 2.40 DVD-RAM 1.0 || DS SL || 2 || 2 || 12 || 5.16 || 4.80 DVD-RAM 2.0 || SS SL || 1 || 1 || 12 || 4.70 || 4.37 DVD-RAM 2.0 || DS SL || 2 || 2 || 12 || 9.40 || 8.75* DVD-RAM 2.0 || SS SL || 1 || 1 || 8 || 1.46 || 1.36* DVD-RAM 2.0 || DS SL || 2 || 2 || 8 || 2.65 || 2.47* CD-ROM || SS SL, 74 min || 1 || 1 || 12 || 0.682 || 0.635 CD-ROM || SS SL, 80 min || 1 || 1 || 12 || 0.737 || 0.687 CD-ROM || SS SL || 1 || 1 || 8 || 0.194 || 0.180 DDCD-ROM || SS SL || 1 || 1 || 12 || 1.364 || 1.270 DDCD-ROM || SS SL || 1 || 1 || 8 || 0.387 || 0.360 --> +,- ഫോർമാറ്റുകൾ തമ്മിൽ ചെറിയ വ്യത്യാസമുണ്ട്. {| class="wikitable" |+ Capacity differences of writable DVD formats<!--DVD-5 and DVD-9 should be listed for comparison--> ! Type || Sectors || Bytes || GB || GiB |-style="text-align:right;"| | DVD−R SL || 2,298,496 || 4,707,319,808 || 4.71 || 4.384 |-style="text-align:right;"| | DVD+R SL || 2,295,104 || 4,700,372,992 || 4.70 || 4.378 |-style="text-align:right;"| | DVD−R DL || 4,171,712 || 8,543,666,176 || 8.54 || 7.957 |-style="text-align:right;"| | DVD+R DL || 4,173,824 || 8,547,991,552 || 8.55 || 7.961 |- |} == സാങ്കേതികത == {| class="wikitable" |+ ഡിവിഡി ഡ്രൈവ് വേഗത !rowspan="2"| ഡ്രൈവ് വേഗത !colspan="2"| Data rate !colspan="2"| ~Write സമയം (min) |- ! (Mibit/s) !! (MB/s) ! SL !! DL |-style="text-align:right" ! 1× | 10.55 || 1.35 || 61 ||107 |-style="text-align:right" ! 2× | 21.09 || 2.70 || 30 || 54 |-style="text-align:right" !2.6× | 27.43 || 3.51 || 24 || 42<!--exact? 3.50?--> |-style="text-align:right" ! 4× | 42.19 || 5.40 || 15 || 27 |-style="text-align:right" ! 6× | 63.30 || 8.10 || 11 || 18 |-style="text-align:right" ! 8× | 84.38 ||10.80 || 8 || 14 |-style="text-align:right" ! 12× |126.60 ||16.20 || 6 || 11 |-style="text-align:right" ! 16× |168.75 ||21.60 || 4 || 7 |-style="text-align:right" ! 18× |189.90 ||24.30 || 3 || 5 |-style="text-align:right" ! 20× |211.00 ||27.00 || 3 || 4 |} == ഡ്യുവൽ ലെയർ റെക്കോർഡിങ് == ഇത് കൂടുതൽ ഡേറ്റ സംഭരിക്കുവാൻ സഹായിക്കും. ഇതു വഴി 8.5 ജിബി ഡേറ്റ വരെ ഒരു വശത്ത് സംഭരിക്കുവാൻ സാധിക്കും. == ഡിവിഡി-വീഡിയോ == {{പ്രധാന ലേഖനം|ഡിവിഡി-വീഡിയോ}} ഡിവിഡി മാധ്യമത്തിൽ വീഡിയോ സംഭരിക്കാനുള്ള സ്റ്റാൻഡേർഡാണ് ഡിവിഡി-വീഡിയോ. == ഡിവിഡി-ഓഡിയോ == {{പ്രധാന ലേഖനം|ഡിവിഡി-ഓഡിയോ}} == എതിരാളികൾ == [[ബ്ലൂ റേ ഡിസ്ക്]], [[ഹൈ ഡെഫനിഷൻ ഡിവിഡി]] എന്നിവയാണ് മുഖ്യ എതിരാളികൾ. ഒരു ഡബിൾ ലെയർ ബ്ലൂ റേ ഡിസ്കിന് 50 ജി.ബി വരെ ഡേറ്റാ സംഭരിക്കുവാൻ കഴിയും, ഒരു ഡബിൾ ലെയർ ഡിവിഡിയുടെ ഏകദേശം ആറു മടങ്ങാണിത്. {{സവികോ|ഡിവിഡി}} == അവലംബം == <references/> == പുറം കണ്ണികൾ == {{wikibooks|All About Converting From Several Video Formats To DVD}} * [http://www.dvdcca.org/ DVD Copy Control Association and the Content Scramble System (CSS)] * [http://www.burnworld.com/howto/articles/intro-to-dual-layer.htm ഡ്യുവൽ ലെയർ Explained] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100421150137/http://www.burnworld.com/howto/articles/intro-to-dual-layer.htm |date=2010-04-21 }} – ഡ്യുവൽ ലെയർ റെക്കോർഡിങ് സാങ്കേതികത * [http://www.dvddemystified.com/dvdfaq.html ഡിവിഡി Frequently Asked Questions (and Answers)] * [http://www.research.philips.com/technologies/downloads/PWJULY04hellmig.pdf DVDs: in the fast lane] * [http://www.ce.org/Press/CEA_Pubs/929.asp History of DVD technology] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081105055925/http://www.ce.org/Press/CEA_Pubs/929.asp |date=2008-11-05 }} from the [[Consumer Electronics Association]] * [http://electronics.howstuffworks.com/dvd.htm ഹൌ സ്റ്റഫ് വർക്സ്- ഡിവിഡി] {{Tech-stub|DVD}} {{Video storage formats}} [[വർഗ്ഗം:ഒപ്ടിക്കൽ സംഭരണ മാദ്ധ്യമങ്ങൾ]] 4t5pltzkz4s3in09d57tfmztheiuz5p 0 68669 4610622 4610150 2026-03-29T09:36:26Z Symphonicallyu 155269 /* സംസ്ഥാനങ്ങളുടെ തലസ്ഥാനവും രൂപീകരിച്ച വർഷവും ഔദ്യോഗിക ഭാഷകളുടെ പട്ടിക */ 4610622 wikitext text/x-wiki {{Prettyurl|Languages of India}} {{Languages of | country = ഇന്ത്യ | image = | caption = | official = ദേവനാഗരി ലിപിയിൽ ഹിന്ദി (ഇന്ത്യൻ ഭരണഘടന പ്രകാരം ഇംഗ്ലീഷ് ഒരു അനുബന്ധ ഔദ്യോഗിക ഭാഷയാണ്) | regional = | indigenous = | minority = | immigrant = <!--Please don't put too many languages here--> | foreign = }} [[ചിത്രം:South Asian Language Families.png|thumb|250px|തെക്കൻ ഏഷ്യയിൽ ഭാഷാ കുടുബങ്ങൾ.]] ലോകത്തെ പ്രധാനപ്പെട്ട ഭാഷാഗോത്രങ്ങളിൽ‌പ്പെട്ടവയാണ്‌ '''ഇന്ത്യയിലെ ഭാഷകൾ''', ഇതിൽ ഏറ്റവും വലിയ രണ്ടെണ്ണം ഇന്തോ-യൂറോപ്പ്യൻ - ഇന്തോ-ആര്യൻ ഭാഷകളും (70% ജനങ്ങൾ സംസാരിക്കുന്നു) [[ദ്രാവിഡ ഭാഷ|ദ്രാവിഡ ഭാഷകളുമാണ്‌]] (22% ഇന്ത്യക്കാർ സംസാരിക്കുന്നു). [[ഇന്ത്യ|ഇന്ത്യയിൽ]] സംസാരിക്കുന്ന മറ്റ് ഭാഷകൾ പ്രധാനമായും ആസ്ട്രോ-ഏഷ്യാറ്റിക്ക്, ടിബറ്റ്-ബർമൻ ഭാഷാകുടുംബങ്ങളിൽപ്പെട്ടതാണ്‌. ഇവയിലൊന്നും പെടാത്ത കുറച്ച് ഭാഷകളും ഇന്ത്യയിൽ സംസാരിക്കുന്നുണ്ട്. ഇന്ത്യയിലെ [[മാതൃഭാഷ|മാതൃഭാഷകൾ]] ഏതാനും നൂറുകൾ വരും<ref>More than a thousand including major dialects. The 1991 census recognized "1576 rationalized mother tongues" which were further grouped into language categories ([http://www.censusindia.gov.in/ Indian Census])</ref>; 1961 ലെ സെൻസസ് ഓഫ് ഇന്ത്യ കണക്കെടുപ്പ് പ്രകാരം ഇത് 1,652 ആണ്.<ref>[http://www.languageinindia.com/aug2002/indianmothertongues1961aug2002.html Language in India.com]</ref>. 2001 ലെ ഇന്ത്യൻ കാനേഷുമാരി പ്രകാരം 29 ഭാഷകൾ ഒരു ദശലക്ഷത്തിൽ കൂടുതൽ ആളുകൾ സംസാരിക്കുന്നുണ്ട്, 122 ഭാഷകൾ പതിനായിരത്തിൽ കൂടുതൽ ആൾക്കാർ സംസാരിക്കുന്നുണ്ട്. ===<span lang="ml" dir="ltr">സംസ്ഥാനങ്ങളുടെ</span> തലസ്ഥാനവും രൂപീകരിച്ച വർഷവും ഔദ്യോഗിക ഭാഷകളുടെ പട്ടിക=== '''ഇന്ത്യയിലെ സംസ്ഥാനങ്ങളുടെ ഔദ്യോഗിക ഭാഷകളുടെ പട്ടിക''' {| class = "wikitable" |- ! നമ്പർ|| സംസ്ഥാനം || ഔദ്യോഗിക ഭാഷ (കൾ) || അധിക ഔദ്യോഗിക ഭാഷ (കൾ) |- | 1. || [[ആന്ധ്രാപ്രദേശ്‌]] || [[തെലുഗു ഭാഷ|തെലുഗു]]<ref name="APOnline">{{cite web |url=http://www.aponline.gov.in/Quick%20links/HIST-CULT/languages.html |title=Languages |website=APOnline |year=2002 |accessdate=25 December 2014 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120208110254/http://www.aponline.gov.in/Quick%20links/HIST-CULT/languages.html |archivedate=8 February 2012 |df=dmy-all }}</ref> || |- | 2. || [[അരുണാചൽ പ്രദേശ്]] || [[ഇംഗ്ലീഷ് ഭാഷ|ഇംഗ്ലീഷ്]] || |- | 3. || [[ആസാം]] || ഇംഗ്ലീഷ്, [[ആസ്സാമീസ്]]<ref name="AOL1968">{{cite web|url=http://www.neportal.org/northeastfiles/Assam/ActsOrdinances/Assam_Official_Language_Act_1968.asp|title=The Assam Official Language Act, 1960|website=Northeast Portal|date=19 December 1960|accessdate=25 December 2014|archive-date=2016-02-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20160226063540/http://www.neportal.org/northeastfiles/Assam/ActsOrdinances/Assam_Official_Language_Act_1968.asp|url-status=dead}}</ref> || rowspan="1" | ബരാക് വാലിയിലെ മൂന്ന് ജില്ലകളിലെ ബംഗാളി,<ref name="BarakValley">{{cite web|url=http://www.dnaindia.com/india/report-assam-government-withdraws-assamese-as-official-language-in-barak-valley-restores-bengali-2017504|title=Assam government withdraws Assamese as official language in Barak Valley, restores Bengali|website=DNA India|date=10 September 2014|author=ANI|accessdate=25 December 2014}}</ref> ബോഡോലാൻഡ് ടെറിട്ടോറിയൽ കൗൺസിൽ പ്രദേശങ്ങളിലെ ബോഡോ |- | 4. || [[ബിഹാർ]] || [[ഹിന്ദി]]<ref name="BiharOLACt1950">{{cite web|url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |title=The Bihar Official Language Act, 1950 |page=31 |date=29 November 1950 |website=National Commission for Linguistic Minorities |accessdate=26 December 2014 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160708012438/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |archivedate= 8 July 2016}}</ref> || [[ഉർദു]]<ref name="BiharOLACt1950"/> |- | 5. || [[ഛത്തീസ്‌ഗഢ്]] || [[ഹിന്ദി]]<ref name="Comment">The National Commission for Linguistic Minorities, 1950 (ibid) makes no mention of Chhattisgarhi as an additional state language, despite the 2007 notification of the State Govt, presumably because Chhattisgarhi is considered as a dialect of Hindi.</ref> || |- | 6. || [[ഗോവ]] || [[കൊങ്കണി ഭാഷ|കൊങ്കണി]]<ref name="GDDOLAct1987">{{cite web|url=http://www.daman.nic.in/acts-rules%5CHindi-department%5Cdocuments/Official%20Language%20Act.pdf|title=The Goa, Daman and Diu Official Language Act, 1987|date=19 December 1987|website=U.T. Administration of Daman & Diu|accessdate=26 December 2014}}</ref> || [[Marathi language|മറാഠി]]<ref name="langoff">{{cite web|url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |title=Report of the Commissioner for linguistic minorities: 50th report (July 2012 to June 2013) |publisher=Commissioner for Linguistic Minorities, Ministry of Minority Affairs, Government of India |pages= |accessdate=26 December 2014 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160708012438/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |archivedate= 8 July 2016}}</ref>{{rp|27}}<ref name="Kurzon2004">{{cite book|last=Kurzon|first=Dennis|title=Where East Looks West: Success in English in Goa and on the Konkan Coast|url=https://books.google.com/books?id=p5iK3CmIW6EC&pg=PA48|accessdate=26 December 2014|year=2004|publisher=Multilingual Matters|isbn=978-1-85359-673-5|pages=42–58|chapter=3. The Konkani-Marathi Controversy : 2000-01 version}} Dated, but gives a good overview of the controversy to give Marathi full "official status".</ref> |- | 7. || [[ഗുജറാത്ത്]] || [[ഗുജറാത്തി ഭാഷ|ഗുജറാത്തി]]<ref name="Benedikter2009">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=vpZv2GHM7VQC&pg=PA89|title=Language Policy and Linguistic Minorities in India: An Appraisal of the Linguistic Rights of Minorities in India|last=Benedikter|first=Thomas|publisher=LIT Verlag Münster|year=2009|isbn=978-3-643-10231-7|page=89}}</ref> || ഹിന്ദി<ref name="Benedikter2009"/> |- | 8. || [[ഹരിയാണ]] || [[ഹിന്ദി]]<ref name="HOLA1969">{{cite web|url=http://acts.gov.in/HR/964.pdf|title=The Haryana Official Language Act, 1969|date=15 March 1969|website=acts.gov.in (server)|accessdate=27 December 2014|archive-date=2014-12-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20141227123310/http://acts.gov.in/HR/964.pdf|url-status=dead}}</ref>||[[English language|ഇംഗ്ലീഷ്]],<ref name="langoff"/> [[Punjabi language|പഞ്ചാബി]]<ref>{{cite news|title=Haryana grants second language status to Punjabi|url=http://www.hindustantimes.com/india-news/haryana-grants-second-language-status-to-punjabi/article1-502720.aspx|work=Hindustan Times|date=28 January 2010|access-date=2018-05-28|archive-date=2015-09-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20150903231506/http://www.hindustantimes.com/india-news/haryana-grants-second-language-status-to-punjabi/article1-502720.aspx|url-status=dead}}</ref> |- | 9.|| [[ഹിമാചൽ പ്രദേശ്‌]] || [[ഹിന്ദി]]<ref>{{cite web|url=http://hp.gov.in/LAC/bhasha/Adhiniyam/THE%20HIMACHAL%20PRADESH%20OFFICIAL%20LANGUAGE%20ACT,%201975.pdf|title=The Himachal Pradesh Official Language Act, 1975|date=21 Feb 1975|accessdate=27 December 2014|archive-date=2014-01-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20140101085810/http://hp.gov.in/LAC/bhasha/Adhiniyam/THE%20HIMACHAL%20PRADESH%20OFFICIAL%20LANGUAGE%20ACT,%201975.pdf|url-status=dead}}</ref>||[[English language|ഇംഗ്ലീഷ്]] |- | 10. || [[ജമ്മു-കശ്മീർ]] || [[ഉർദു]]<ref name="langoff"/> || |- | 11. || [[ഝാർഖണ്ഡ്‌]] || [[ഹിന്ദി]] || [[അംഗിക]], [[ബംഗാളി ഭാഷ|ബംഗാളി]], [[ഭോജ്പുരി]], [[ഭൂമിജ്]], [[ഹോ ഭാഷ|ഹോ]], [[ഖരിയ]], [[ഖോർത്ത]], [[കുർമാലി]], [[കുഡുഖ് ഭാഷ|കുഡുഖ്]], [[മഗാഹി ഭാഷ|മഗാഹി]], [[മൈഥിലി ഭാഷ|മൈഥിലി]], [[മുണ്ടാരി ഭാഷ|മുണ്ടാരി]], [[സദ്രി ഭാഷ|സദൻ/സദ്രി]], [[സന്താലി|സന്താലി]], [[ഒഡിയ]], [[ഉർദു]] <ref name="langoff"/> |- | 12. || [[കർണാടക]] || [[കന്നഡ]] || |-[ തുളു ] | 13. || [[കേരളം]] || [[മലയാളം]] || [[ഇംഗ്ലീഷ് ഭാഷ|ഇംഗ്ലീഷ്]] |- | 14. || [[മധ്യപ്രദേശ്‌]] || [[ഹിന്ദി]]<ref name="mp">{{Citation|url=http://www.mpgovt.nic.in/culture/language.htm |title=Language and Literature |work=Official website of Government of Madhya Pradesh |publisher=Government of Madhya Pradesh |accessdate=2007-07-16 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070929062809/http://www.mpgovt.nic.in/culture/language.htm |archivedate=29 September 2007}}</ref> || |- | 15. || [[മഹാരാഷ്ട്ര]] || [[മറാഠി ഭാഷ|മറാഠി]] || [[ഇംഗ്ലീഷ് ഭാഷ|ഇംഗ്ലീഷ്]] |- | 16. || [[മണിപ്പൂർ]] || [[മണിപ്പൂരി ഭാഷ|മണിപ്പൂരി]]<ref>Section 2(f) of the Manipur Official Language Act, 1979 states that the official language of Manipur is the Manipuri language (an older English name for the Meitei language) written in the [[Bengali script]]. {{citation |last=The Sangai Express |title=Mayek body threatens to stall proceeding |url=http://www.e-pao.net/epRelatedNews.asp?heading=9&src=290703 | accessdate = 2007-07-16}}</ref> || [[English language|ഇംഗ്ലീഷ്]] |- | 17. || [[മേഘാലയ]] || [[ഇംഗ്ലീഷ് ഭാഷ|ഇംഗ്ലീഷ്]]<ref>{{citation |last=Commissioner Linguistic Minorities |title=42nd report: July 2003 - June 2004 |page=para 25.5 |url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/35.htm | accessdate = 2007-07-16 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20071008113359/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/35.htm <!-- Bot retrieved archive --> |archivedate = 2007-10-08}}</ref> || [[ഖാസി ഭാഷ|ഖാസി]], [[ഗാരോ ഭാഷ|ഗാരോ]]<ref>{{citation |last=Commissioner Linguistic Minorities |title=43rd report: July 2004 - June 2005 |page=para 25.1 |url=http://nclm.nic.in/index1.asp?linkid=203 |accessdate=2007-07-16 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090410022828/http://nclm.nic.in/index1.asp?linkid=203 |archivedate=10 April 2009 }} On 21 March 2006, the Chief Minister of Meghalaya stated in the State Assembly that a notification to this effect had been issued. {{citation |title=Meghalaya Legislative Assembly, Budget session: Starred Questions and Answers - Tuesday, the 21st March 2006. |url=http://megassembly.gov.in/questions/2006/21-03-2006s.htm |accessdate=2007-07-16 |archive-date=2007-09-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070927050159/http://megassembly.gov.in/questions/2006/21-03-2006s.htm |url-status=dead }}.</ref> |- | 18. || [[മിസോറം]] || [[മിസോ ഭാഷ|മിസോ]], [[ഇംഗ്ലീഷ് ഭാഷ|ഇംഗ്ലീഷ്]] and [[ഹിന്ദി]] || |- | 19. || [[നാഗാലാ‌ൻഡ്]] || [[ഇംഗ്ലീഷ് ഭാഷ|ഇംഗ്ലീഷ്]] || |- | 20. || [[ഒഡീഷ]] || [[ഒഡിയ]] || [[ഇംഗ്ലീഷ് ഭാഷ|ഇംഗ്ലീഷ്]]<ref name="IE2Jan2016">{{cite news|title=Oriya to be official language in Orissa - Indian Express|url=http://archive.indianexpress.com/news/oriya-to-be-official-language-in-orissa/562572/|accessdate=15 May 2016|work=archive.indianexpress.com|date=2 January 2016}}</ref> |- | 21. || [[പഞ്ചാബ്, ഇന്ത്യ|പഞ്ചാബ്]] || [[പഞ്ചാബി ഭാഷ|പഞ്ചാബി]]<ref name="langoff"/> || |- | 22. || [[രാജസ്ഥാൻ]] || [[ഹിന്ദി]] || [[ഇംഗ്ലീഷ് ഭാഷ|ഇംഗ്ലീഷ്]] |- | 23. || [[സിക്കിം]] || [[നേപ്പാളി ഭാഷ|നേപ്പാളി]]<ref>{{citation |last=Government of Sikkim |title=Introduction to Sikkim |url=http://sikkim.nic.in/sws/home_int.htm |accessdate=2017-07-16 |archive-date=2008-05-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080510045243/http://sikkim.nic.in/sws/home_int.htm |url-status=dead }}</ref><ref>Eleven other languages&nbsp;— Bhutia, Lepcha, Limboo, Newari, Gurung, Mangar, Mukhia, Rai, Sherpa and Tamang - are termed "official", but only for the preservation of culture and tradition. {{citation|last=Commissioner Linguistic Minorities |title=43rd report: July 2004 - June 2005 |pages=paras 27.3–27.4 |url=http://nclm.nic.in/index1.asp?linkid=203 |accessdate=2007-07-16 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090410022828/http://nclm.nic.in/index1.asp?linkid=203 |archivedate=10 April 2009}}. See also {{citation|last=Commissioner Linguistic Minorities |title=41st report: July 2002 - June 2003 |page=paras 28.4, 28.9 |url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/23.htm |accessdate=2007-07-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070224124226/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/23.htm <!-- Bot retrieved archive --> |archivedate=2007-02-24}}</ref> || [[സിക്കിമീസ് ഭാഷ|സിക്കിമീസ്]], [[ഗുരുങ് ഭാഷ|ഗുരുങ്]], [[ലെപ്‌ച ഭാഷ|ലെപ്‌ച]], [[ലിംബു ഭാഷ|ലിംബു]], [[മഗർ ഭാഷ|മഗർ]], [[സുനുവാർ ഭാഷ|സുനുവാർ/മുഖിയ]], [[നേവാരി ഭാഷ|നേവാരി]], [[റായി ഭാഷ|റായി]], [[ഷെർപ്പ ഭാഷ|ഷെർപ്പ]], [[തമാങ് ഭാഷ|തമാങ്]].<ref name=langoff />{{rp|84}} |- | 24. || [[തമിഴ്‌നാട്]] || [[തമിഴ്]] || [[English language|ഇംഗ്ലീഷ്]] |- | 25. || [[തെലംഗാണ]] || [[തെലുഗു ഭാഷ|തെലുഗു]] || [[ഉർദു]]<ref>{{Cite news|url=http://indianexpress.com/article/india/urdu-is-telanganas-second-official-language-4940595/|title=Urdu is Telangana’s second official language|date=2017-11-16|work=[[The Indian Express]]|access-date=2018-02-27|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.thenewsminute.com/article/urdu-second-official-language-telangana-state-passes-bill-71742|title=Urdu is second official language in Telangana as state passes Bill|date=2017-11-17|work=The News Minute|access-date=2018-02-27}}</ref> |- | 26. || [[ത്രിപുര]] || [[ബംഗാളി ഭാഷ|ബംഗാളി]], [[English language|ഇംഗ്ലീഷ്]], [[കൊക്ബൊറൊക്|കൊൿബൊറൊൿ]] <ref>{{cite news|url=https://tripura.gov.in/knowtripura |title=Bengali and Kokborok are the state/official language, ഇംഗ്ലീഷ്, Hindi, Manipuri and Chakma are other languages |work=Tripura Official government website |accessdate=29 June 2013 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150212025154/http://tripura.gov.in/knowtripura |archivedate=12 February 2015}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.lawsofindia.org/pdf/tripura/1964/1964TRIPURA5.pdf |title=Tripura Official Language Act, 1964 |access-date=2018-05-28 |archive-date=2016-06-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160607172332/http://www.lawsofindia.org/pdf/tripura/1964/1964TRIPURA5.pdf |url-status=dead }}</ref> || |- | 27. || [[ഉത്തർ‌പ്രദേശ്]] || [[ഹിന്ദി]] || [[ഉർദു]]<ref name="upofflang">{{citation|last=Commissioner Linguistic Minorities |title=43rd report: July 2004 - June 2005 |pages=paras 6.1–6.2 |url=http://nclm.nic.in/index1.asp?linkid=203 |accessdate=2007-07-16 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090410022828/http://nclm.nic.in/index1.asp?linkid=203 |archivedate=10 April 2009}}</ref> |- | 28. || [[ഉത്തരാഖണ്ഡ്]] || [[ഹിന്ദി]] || [[സംസ്കൃതം]] |- | 29. || [[പശ്ചിമ ബംഗാൾ]] || [[ബംഗാളി ഭാഷ|ബംഗാളി]],<ref name="langoff"/> [[English language|ഇംഗ്ലീഷ്]]<ref>{{cite web|title=Fact and Figures|url=https://wb.gov.in/portal/web/guest/facts-and-figures;jsessionid=JzdD9RHb7aMY5esZPtcsIVLy|website=www.wb.gov.in|accessdate=30 March 2018}}</ref>|| [[നേപ്പാളി]] (<small>ഡാർജിലിംഗ്, കുർസിയോങ് ഉപ-ഡിവിഷനുകളിൽ</small>),<ref name="langoff"/> [[ഉർദു]], [[ഹിന്ദി]], [[ഒഡിയ]], [[സന്താലി]], [[പഞ്ചാബി]], [[മുണ്ടാരി ഭാഷ|മുണ്ടാരി]], [[കാംതപുരി ഭാഷ|കാംതപുരി]], [[രാജ്ബൻഷി ഭാഷ|രാജ്ബൻഷി]], [[കുർമാലി ഭാഷ|കുർമാലി]], [[കുഡുഖ് ഭാഷ|കുഡുഖ്]] <ref name=Telegraph:1>{{cite web |url=https://www.telegraphindia.com/1121211/jsp/bengal/story_16301872.jsp |title=Multi-lingual Bengal |date=11 December 2012 |publisher=[[The Telegraph (Calcutta)|The Telegraph]] |access-date=2018-05-28 |archive-date=2018-03-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180325232340/https://www.telegraphindia.com/1121211/jsp/bengal/story_16301872.jsp |url-status=dead }}</ref><ref name=Indiatoday:1>{{cite web |url=https://www.indiatoday.in/pti-feed/story/kamtapuri-rajbanshi-make-it-to-list-of-official-languages-in-1179890-2018-02-28 |title=Kamtapuri, Rajbanshi make it to list of official languages in |last=Roy |first=Anirban |date=28 February 2018 |publisher=[[India Today]]}}</ref><ref>{{cite news|title=Revitalising a language|url=http://www.thehindu.com/news/cities/kolkata/revitalising-a-language/article17395995.ece|author=Shiv Sahay Singh|work=[[The Hindu]]|date=2 March 2017|accessdate=31 March 2018}}</ref> |} ==കുറിപ്പുകൾ== {{notelist}} == അവലംബം == {{Reflist}} {{ling-stub}} {{ഫലകം:Life in India|state=collapsed}} {{Languages of South Asia|state=collapsed}} {{Languages of Asia|state=collapsed}} [[വർഗ്ഗം:ഇന്ത്യയിലെ ഭാഷകൾ| ]] <references /> r9r6iyld4lrsy0k7rjj4x59ohp6v7v4 0 90152 4610508 4145298 2026-03-28T14:17:48Z CommonsDelinker 756 "Shahruch_reconstruction.jpg" നീക്കം ചെയ്യുന്നു, [[c:User:Infrogmation|Infrogmation]] എന്ന കാര്യനിർവ്വാഹകൻ അത് കോമൺസിൽ നിന്നും നീക്കം ചെയ്തിരിക്കുന്നു. കാരണം: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files in Category:Shah Rukh forensic reconstruction by Gerasi 4610508 wikitext text/x-wiki {{prettyurl|Timurid dynasty}} {{Infobox Former Country |native_name = تیموریان<br /> |conventional_long_name = തിമൂറി സാമ്രാജ്യം |common_name = തിമൂറി സാമ്രാജ്യം | |continent = മദ്ധ്യേഷ്യ |region = മദ്ധ്യേഷ്യ |country = |era = മദ്ധ്യകാലം | |status = സാമ്രാജ്യം |status_text = മദ്ധ്യേഷ്യൻ സാമ്രാജ്യം |government_type = ഏകാധിപത്യം | |year_start = 1370 |year_end = 1526 | |event_start = തിമൂർ സാമ്രാജ്യം സ്ഥാപിക്കുന്നു. |date_start =1370 |event1 = മുഹമ്മദ് ഷയ്‌ബാനിയുടെ നേതൃത്വത്തിൽ [[ഉസ്ബെക്ക്|ഉസ്ബെക്കുകൾ]] സമർഖണ്ഡ് കീഴടക്കി |date_event1 = 1509 |event2 = ഷയ്‌ബാനി [[ഹെറാത്ത്]] കീഴടക്കി |date_event2 = 1507 |event3 = |date_event3 = |event4 = |date_event4 = |event_end = |date_end = | |image_flag = Timurid.svg |flag_type = തിമൂറി സാമ്രാജ്യത്തിന്റെ കൊടി |image_map = Timurid Dynasty 821 - 873 (AH).png |image_map_caption = തിമൂറി സാമ്രാജ്യം അതിന്റെ പരമാവധി വിസ്തൃതിയിൽ | |p1 = Chagatai Khanate |flag_p1 = Flag of None.svg |p2 = Kara Koyunlu |flag_p2 = Karakoyunlular devleti.PNG |p3 = Sarbadars |flag_p3 = Flag of None.svg |p4 = Golden Horde |flag_p4 = Flag of None.svg |s1 = Uzbek Khanate |flag_s1 = Flag of None.svg |s2 = Safavid dynasty |flag_s2 = Safavid Flag.svg |s3 = Mughal Empire |flag_s3 = Fictional flag of the Mughal Empire.svg | |capital = [[സമർഖണ്ഡ്]], [[ഹെറാത്ത്]] |common_languages = [[Turkish language|തുർക്കിക്ക്]] |religion = [[ഇസ്ലാം]] |currency = | |title_leader = [[Timurid dynasty#Rulers of the Timurid Empire|ഭരണാധികാരി]] |leader1 = [[തിമൂർ]] |leader2 = [[മുസാഫർ ഹുസൈൻ]] |year_leader1 = 1370–1405 |year_leader2 = 1506–1507 |stat_year1 = 1405 est. |stat_area1 = 4600000 | |footnotes = a: Flag of the Timurid Empire according to the [[Catalan Atlas]] c. 1375 }} പതിനാലാം നൂറ്റാണ്ടിൽ, തുർക്കോ മംഗോളിയൻ നേതാവായ [[തിമൂർ]] മദ്ധ്യേഷ്യയിലെ സമർഖണ്ഡ് കേന്ദ്രമാക്കി സ്ഥാപിച്ച സാമ്രാജ്യമാണ് '''തിമൂറി സാമ്രാജ്യം''' ([[പേർഷ്യൻ]]: تیموریان) അഥവാ '''ഗൂർഖാനി സാമ്രാജ്യം''' (പേർഷ്യൻ: گوركانى). പ്രതാപകാലത്ത് [[മദ്ധ്യേഷ്യ]], [[ഇറാൻ]], ആധുനിക [[അഫ്ഗാനിസ്താൻ]] എന്നിവ പൂർണ്ണമായും [[പാകിസ്താൻ]], [[ഇന്ത്യ]], [[മെസപ്പൊട്ടാമിയ]], കോക്കാസസ് എന്നിവയുടെ ഭാഗങ്ങളും ഈ സാമ്രാജ്യത്തിന്റെ കീഴിലായിരുന്നു. പതിനാറാം നൂറ്റാണ്ടിൽ തിമൂറി വംശപരമ്പരയിൽപ്പെട്ട [[ബാബർ]], ഇന്ത്യയിലേക്ക് കടക്കുകയും അവിടെ [[മുഗൾ]] സാമ്രാജ്യം സ്ഥാപിക്കുകയും ചെയ്തു. പതിനെട്ടാം നൂറ്റാണ്ടിൽ ബ്രിട്ടീഷുകാർ ഇന്ത്യയിൽ ശക്തി പ്രാപിക്കുന്നതു വരെ ഇന്ത്യൻ ഉപഭൂഖണ്ഡത്തിന്റെ മിക്കഭാഗങ്ങളും മുഗൾ സാമ്രാജ്യം നിയന്ത്രിച്ചിരുന്നു. == തുടക്കം == {{main|തിമൂർ}} മംഗോളിയരുടെ ബർലാസ് വംശജത്തില്പ്പെട്ട തിമൂർ ആണ്‌ ഈ സാമ്രാജ്യത്തിന്റെ സ്ഥാപകൻ. മംഗോൾ ചക്രവർത്തിയായിരുന്ന ചെങ്കിസ് ഖാന്റെ രണ്ടാമത്തെ പുത്രനായ ചഗതായിയുടെകൂടെ തിമൂറിന്റെ മുൻ‌ഗാമികൾ പടിഞ്ഞാറോട്ടു നീങ്ങി ഇന്നത്തെ ഉസ്ബെകിസ്താനിൽ താമസം തുടങ്ങി. ഉസ്ബെക്കിസ്താൻ അടങ്ങുന്ന ട്രാൻസോക്ഷ്യാനയിൽ [[ചഗതായ് സാമ്രാജ്യം|ചഗതായി ഖാന്മാരുടെ]] ആധിപത്യത്തിന് ക്ഷീണം സംഭവിച്ചപ്പോൾ പ്രദേശം, ചഗതായികളുടെ പിന്മുറക്കാരായിരുന്ന ചഗതായ് ഉലുക്കളുടെ നേതാവ്‌ ഖ്വാസാഘാൻ (Quasaghan) എന്ന വർഗത്തലവന്റെ കീഴിലായിത്തീർന്നു. 1369-ൽ ഇന്നത്തെ അഫ്ഗാനിസ്താനിലെ [[ബൽഖ്|ബൽഖിനടുത്ത്]] വച്ച് ഖ്വാസാഘാന്റെ പിൻ‌ഗാമിയായിരുന്ന ആമിർ ഹുസൈനെ പരാജയപ്പെടുത്തി ട്രാൻസോക്ഷ്യാനയിലെ ചഗതായ് നിയന്ത്രിത പ്രദേശങ്ങൾ മുഴുവൻ അധീനതയിലാക്കുകയും 1370 ഏപ്രിൽ 9-ന് തിമൂർ, സ്വയം അമീർ ആയി പ്രഖ്യാപിക്കുകയും ചെയ്തു. 1380-കളുടെ പകുതിയോടു കൂടി ഇന്നത്തെ അഫ്ഗാനിസ്താൻ മുഴുവൻ തിമൂർ തന്റെ സാമ്രാജ്യത്തോട് കൂട്ടിച്ചേർത്തു. പതിനാലാം നൂറ്റാണ്ടിന്റെ അവസാനം ഇന്ത്യയിലേക്ക് ആക്രമണം നടത്തിയ തിമൂർ ദില്ലി കൊള്ളയടിക്കുകയും ചെയ്തു. പതിനഞ്ചാം നൂറ്റാണ്ടിന്റെ തുടക്കത്തിൽ പടിഞ്ഞാറോട്ടാണ് തിമൂർ തന്റെ സാമ്രാജ്യം വികസിപ്പിച്ചത്. ഇറാൻ, ഇറാഖ്, ജോർജിയ, തുർക്കി തുടങ്ങിയ പ്രദേശങ്ങളെല്ലാം തുടർന്ന് തിമൂറിന്റെ അധീനതയിലായി. ഇതിനു ശേഷം ചൈനയിലേക്ക് സൈനികമുന്നേറ്റം നടത്തുന്നതിനിടെ 1405 ഫെബ്രുവരി 18-ന് തിമൂർ മരണമടയുകയായിരുന്നു<ref name=afghans13>{{cite book |last=Vogelsang|first= Willem|authorlink= |coauthors= |title=The Afghans|year=2002 |publisher=Willey-Blackwell, John Willey & SOns, Ltd, UK.|location=LONDON|isbn=978-1-4051-8243-0|chapter=13-The Mongols|pages=209-212|url=http://books.google.co.in/books?id=9kfJ6MlMsJQC}}</ref>. == തിമൂറിന്റെ പിൻ‌ഗാമികൾ == === ഷാ രൂഖ് === തിമൂറിന്റെ മരണശേഷം സാമ്രാജ്യത്തിന്റെ പിന്തുടർച്ചാവകാശത്തിനായുള്ള ചില കലഹങ്ങൾക്കു ശേഷം തിമൂറിന്റെ നാലാമത്തെ പുത്രനായിരുന്ന ഷാ രൂഖ്, സാമ്രാജ്യാധിപനായി. മുൻപ് ഇദ്ദേഹം 1397 മുതൽ തന്റെ പിതാവിന്റെ കീഴിൽ [[ഖുറാസാൻ]], [[സിസ്താൻ]], കാസ്പിയനു തെക്കുള്ള [[മസന്ദരാൻ]] എന്നീ പ്രവിശ്യകളുടെ ഭരണകർത്താവായിരുന്നു. 1409 മുതൽ 1447 വരെയായിരുന്നു ഷാ രൂഖിന്റെ ഭരണകാലം. സമർഖണ്ഡിൽ തന്റെ പുത്രൻ ഉലൂഘ് ബെഗിനെ ഭരച്ചുമതലയേൽപ്പിച്ച് വടക്കുപടിഞ്ഞാറൻ അഫ്ഗാനിസ്താനിലെ [[ഹെറാത്ത്]] തലസ്ഥാനമാക്കിയായിരുന്നു ഷാ രൂഖ് ഭരണം നടത്തിയിരുന്നത്. ഷാ രൂഖിന്റേയും അദ്ദേഹത്തിന്റെ പിൻ‌ഗാമികളുടേയും ഭരണകാലത്ത് ഹെറാത്ത് ഒരു മികച്ച സാംസ്കാരികകേന്ദ്രമായി വളർന്നു. ചൈനയിലേയും ഉത്തരേന്ത്യയിലേയും ഇന്ത്യൻ ഭരണാധികാരികളുമായി നയതന്ത്രബന്ധവും ഷാ രൂഖ് സ്ഥാപിച്ചു. കുറച്ചു കാലത്തേക്കെങ്കിലും ദില്ലിയിലേയും ഒട്ടോമൻ തുർക്കിയിലേയും ഭരണാധികാരികൾ ഷാ രൂഖിന്റെ സാമന്തരായിരുന്നു<ref name=afghans13/>. === ഉലൂഘ് ബെഗ് === 42 വർഷം ഷാ രൂഖ് ഭരണം നടത്തി. 1447- ഇദ്ദേഹത്തിന്റെ മരണശേഷം, പുത്രൻ ഉലൂഘ് ബെഗ് അധികാരം ഏറ്റെടുത്തു. നേരത്തേതന്നെ ട്രാൻസോക്ഷ്യാനയുടെ ഭരണകർത്താവായിരുന്ന ഉലൂഘ്, തന്റെ പിതാവിൽ നിന്നും വ്യത്യസ്തമായി സ്വന്തം തട്ടകവും, മുത്തച്ഛൻ തിമൂറിന്റെ ഭരണകേന്ദ്രവുമായിരുന്ന [[സമർഖണ്ഡ്]] കേന്ദ്രീകരിച്ചായിരുന്നു ഭരണം നടത്തിയത്. എന്നാൽ 1447 മുതൽ 1449 വരെയുള്ള 2 വർഷം മാത്രമേ ബെഗിന് അധികാരത്തിലിരിക്കാൻ സാധിച്ചുള്ളൂ. 1449-ൽ സ്വന്തം പുത്രൻ അബ്ദ് അൽ ലത്തീഫ്, ഉലൂഘിനെ വധിച്ച് അധികാരത്തിലേറി. എന്നാൽ ലത്തീഫിന്റെ ഭരണവും അധീകം നീണ്ടില്ല. 1450-ൽ ഉലൂഘ് ബെഗിന്റെ ഒരു സേവകൻ അബ്ദ് അൽ ലത്തീഫിനെ വധിക്കുകയായിരുന്നു. ഇതിനെത്തുറർന്നുള്ള വർഷങ്ങളിൽ ഭരണത്തിലെ അനിശ്ചിതത്വം നിമിത്തം തിമൂറിദ് സാമ്രാജ്യം ശിഥിലമായിത്തുടങ്ങി<ref name=afghans13/>. === ഹുസൈൻ ഇബ്ൻ ബൈഖാറ === [[പ്രമാണം:Portrait of Sultan Husayn Mirza Bayqara at the age of about 50 years. 1500–25 copy from Behzād's original of about 1490.jpg|ലഘു|ഹുസൈൻ ബൈഖാറ]] 1455-ൽ തിമൂറിന്റെ ഒരു പേരക്കുട്ടിയുടെ പുത്രനായിരുന്ന അബു സൈദ്, [[ഹെറാത്ത്|ഹെറാത്തിൽ]] ഭരണം ഏറ്റെടുത്തെങ്കിലും 1469-ൽ വടക്കുപടിഞ്ഞാറൻ ഇറാനിൽ വച്ചുനടന്ന് ഒരു യുദ്ധത്തിൽ ഇദ്ദേഹവും കൊല്ലപ്പെട്ടു. ഇതേത്തുടർന്ന് ഹെറാത്തിൽ അധികാരമേറ്റ സുൽത്താൻ ഹുസൈൻ ഇബ്ൻ ബൈഖാറ ദീർഘനാൾ (1469-1506) ഹെറാത്തിൽ ഭരണം നടത്തുകയും ഭരണക്രമം പുനഃസ്ഥാപിക്കുകയും ചെയ്തു<ref name=afghans13/> == സാമ്രാജ്യത്തിന്റെ അന്ത്യം == പേർഷ്യയിലെ [[സഫവി സാമ്രാജ്യം|സഫവി സാമ്രാജ്യത്തിന്റെ ഉദയം]], റഷ്യയിലെ ദേശീശൈക്യം, [[ട്രാൻസോക്ഷ്യാന|ട്രാൻസോക്ഷ്യാനയിലെ]] [[ഷൈബാനി രാജവംശം|ഷൈബാനി ഉസ്ബെക്കുകളുടെ]] ശക്തി പ്രാപിക്കൽ, തുടങ്ങിയ വിവിധ കാരണങ്ങൾ കൊണ്ട് പതിനഞ്ചാം നൂറ്റാണ്ടിൽ തിമൂറിന്റെ സാമ്രാജ്യം, ക്രമേണ അധഃപതിച്ചു. ഇതേ സമയം ഇന്ത്യയിലേക്ക് കടന്ന തിമൂർ വംശജർ വളരെ ശക്തമായ [[മുഗൾ സാമ്രാജ്യം]] സ്ഥാപിച്ചു.<ref name=afghanI4>{{cite book |last=William Kerr Fraser-Tytler|authorlink= |coauthors= |title=AFGHANISTAN - A study of political development in Central and Southern Asia - Second Edition|year=1953 |publisher=Oxford University Press|location=LONDON|isbn=|chapter= Part - I The Country of Hindu Kush , Chapter IV - Mongols and Timurids (1218 - 1506)|pages=[https://archive.org/details/afghanistan00020unse_v8y6/page/32 32]-33|url=https://archive.org/details/afghanistan00020unse_v8y6}}</ref> == ഹെറാത്തിലെ തിമൂറികാലത്തെ ചരിത്രാവശിഷ്ടങ്ങൾ == [[പ്രമാണം:Friday Mosque in Herat, Afghanistan.jpg|right|thumb|250px|ഹെറാത്തിലെ വെള്ളിയാഴ്ചനമസ്കാരപ്പള്ളി]] {{main|ഹെറാത്ത്}} [[ഷാ രൂഖ്|ഷാ രൂഖിന്റേയും]] [[ഹുസൈൻ ബൈഖാറ|ഹുസൈൻ ബൈഖാറയുടേയും]] ഭരണകാലത്ത് ഹെറാത്ത് ഒരു മികച്ച സാംസ്കാരികകേന്ദ്രമായി വളർന്നു. പതിനഞ്ചാം നൂറ്റാണ്ട്, ഹെറാത്തിന്റെ ചരിത്രത്തിലെ ഏറ്റവും ഐശ്വര്യസമ്പൂർണ്ണമായ കാലമായിരുന്നെന്ന് വിലയിരുത്തപ്പെടുന്നു. ഇക്കാലത്ത് നിരവധി കലാകാരന്മാരും സാഹിത്യകാരന്മാരും ചിന്തകരും കരകൗശലവിധഗ്ദ്ധരും ഹെറാത്തിലേക്ക് ആകർഷിക്കപ്പെട്ടു. മുൻപ് മംഗോളിയൻ ആക്രമണങ്ങളിൽ തകർന്ന ഈ മേഖലയിലെ വ്യാപാരം മുൻ‌കാലങ്ങളിലെപ്പോലെ വീണ്ടും സജീവമായി. ഹെറാത്തിലെ കോട്ട ഷാ രൂഖിന്റെ കൽപ്പനപ്രകാരം പുതുക്കി നിർമ്മിക്കപ്പെട്ടു. ഹെറാത്തിലെ വെള്ളിയാഴ്ചനമസ്കാരപ്പള്ളി, ഹുസൈൻ ബൈഖാറയുടെ കാലത്ത് പുതുക്കിപ്പണിതു. അഫ്ഘാനിസ്താനിലെ ഇസ്ലാമികചരിത്രാവശിഷ്ടങ്ങളിൽ മഹത്തരമായ ഒന്നായ [[മൂസല്ല സമുച്ചയം]] ഹെറാത്തിലെ തിമൂറി കാലഘട്ടത്തിലെ നിർമ്മിതികളിൽ പേരുകേട്ടതാണ്. ഷാ രൂഖിന്റെ ഭാര്യയായിരുന്ന ഗോഹർഷാദ് ബീഗം ആയിരുന്നു ഗോഹർഷാദിന്റേയും, ഷാരൂഖിന്റെ ഒരു പുത്രൻ ഘിയാസ് അൽ ദീൻ ബൈസൺ ഘോറിന്റേയും ശവകുടീരം ഈ സമുച്ചയത്തിനടൂത്താണ് സ്ഥിതി ചെയ്യുന്നത്. തിമൂറി ഭരണാധികാരികൾ, പട്ടണത്തിന് പുറത്ത് വലിയ പൂന്തോട്ടങ്ങളും തീർത്തിരുന്നു. == അവലംബം == {{reflist}} {{Empires}} {{hist-stub}} [[വർഗ്ഗം:തുർക്കോ-മംഗോളിയൻ സാമ്രാജ്യങ്ങൾ]] nfz5026yz6y2wc6l2ftfqme9k09azlw 0 90226 4610509 3839452 2026-03-28T14:17:52Z CommonsDelinker 756 "Shahruch_reconstruction.jpg" നീക്കം ചെയ്യുന്നു, [[c:User:Infrogmation|Infrogmation]] എന്ന കാര്യനിർവ്വാഹകൻ അത് കോമൺസിൽ നിന്നും നീക്കം ചെയ്തിരിക്കുന്നു. കാരണം: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files in Category:Shah Rukh forensic reconstruction by Gerasi 4610509 wikitext text/x-wiki {{prettyurl|Herat}} {{Infobox settlement <!--See the Table at Infobox settlement for all fields and descriptions of usage--> <!-- Basic info ----------------> |name = ഹെറാത്ത് |native_name = هرات |settlement_type =നഗരം <!-- images and maps -----------> |image_skyline =Herat_view_mosques.jpg |imagesize = |image_caption = <!--View from citadel --> |image_flag =Herat flag.png |flag_size =120x100px |image_seal = |seal_size = |image_shield = |shield_size = |image_blank_emblem = |blank_emblem_type = |blank_emblem_size = |image_map = |mapsize = |map_caption = |pushpin_map = Afghanistan |pushpin_label_position = above |pushpin_mapsize = |pushpin_map_caption = അഫ്ഗാനിസ്താനിൽ ഹെറാത്തിന്റെ സ്ഥാനം <!-- Location ------------------> |subdivision_type = രാജ്യം |subdivision_name = {{flag|Afghanistan}} |subdivision_type1 = [[Provinces of Afghanistan|പ്രവിശ്യ]] |subdivision_name1 = [[ഹെറാത്ത് പ്രവിശ്യ]] |subdivision_type2 = [[Districts of Afghanistan|ജില്ല]] |subdivision_name2 =[[ഹെറാത്ത് ജില്ല]] <!-- Politics -----------------> |government_footnotes = |government_type = |leader_title = |leader_name = |established_title = |established_date = <!-- Area ---------------------> |area_magnitude = |unit_pref = |area_footnotes = |area_total_km2 <!-- ALL fields dealing with a measurements are subject to automatic unit conversion--> |area_land_km2 = <!--See table @ Template:Infobox Settlement for details on automatic unit conversion--> |area_water_km2 = |area_total_sq_mi = |area_land_sq_mi = |area_water_sq_mi = |area_water_percent = |area_metro_km2 = |area_metro_sq_mi = <!-- Population -----------------------> |population_as_of = 2006 |population_footnotes = |population_note = [http://www.cso.gov.af/ Central Statistics Office of Afghanistan] |population_total =349000 |population_density_km2 = |population_density_sq_mi = |population_metro = |population_density_metro_km2 = |population_density_metro_sq_mi = |population_urban = |population_density_urban_km2 = |population_density_urban_sq_mi = <!-- General information ---------------> |timezone =Afghanistan Standard Time |utc_offset = +4:30 |timezone_DST = |utc_offset_DST = |latd =34 |latm =20 |lats =31 | latNS = N |longd =62 |longm =12 |longs =11 | longEW = E |elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> |elevation_m =920 |elevation_ft = <!-- Area/postal codes & others --------> |postal_code_type = <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> |postal_code = |area_code = |blank_name = |blank_info = |blank1_name = |blank1_info = |website = |footnotes = }} പടിഞ്ഞാറൻ [[അഫ്ഗാനിസ്താൻ|അഫ്ഗാനിസ്താനിലെ]] ഒരു പ്രധാനപ്പെട്ട നഗരമാണ് '''ഹെറാത്ത്''' ([[പേർഷ്യൻ]]: هرات), പുരാതനകാലത്ത് ആറിയ എന്നും അറീയപ്പെട്ടിരുന്നു. 3,97,500-ത്തോളം പേർ അധിവസിക്കുന്ന ഹെറാത്ത് [[അഫ്ഗാനിസ്താൻ|അഫ്ഗാനിസ്താനിലെ]] മൂന്നാമത്തെ വലിയ നഗരവും [[ഹെറാത്ത് പ്രവിശ്യ|ഹെറാത്ത് പ്രവിശ്യയുടെ]] ആസ്ഥാനവുമാണ്. മദ്ധ്യ അഫ്ഗാനിസ്താൻ മലകളിൽ നിന്ന് പുറപ്പെട്ട് [[കാരകും മരുഭൂമി|കാരകും മരുഭൂമിയിലേക്ക്]] പ്രവഹിക്കുന്ന [[ഹരി റുദ്]] നദിയുടെ തീരത്താണ് ഹെറാത്ത് സ്ഥിതി ചെയ്യുന്നത്. പേർഷ്യൻ ഭാഷികളായ [[താജിക്ക്|താജിക്കുകളാണ്]] ഇവിടെ അധിവസിക്കുന്ന പ്രധാന ജനവിഭാഗം. ഇവർ കിഴക്കൻ ഇറാനിലെ പേർഷ്യൻ ഭാഷികളോട് സാമ്യമുള്ളവരുമാണ്<ref>H. F. Schurmann, ''The Mongols of Afghanistan: an Ethnography of the Moghols and Related Peoples of Afghanistan''. The Hague: Mouton, 1962:[http://links.jstor.org/sici?sici=0002-7294%28196308%292%3A65%3A4%3C955%3ATMOAAE%3E2.0.CO%3B2-A&size=LARGE&origin=JSTOR-enlargePage] ; p. 75: ''"... the Tajiks of Western Afghanistan [are] roughly the same as the Khûrâsânî Persians on the other side of the line ..."''</ref><ref name="nps">[http://www.nps.edu/programs/ccs/Herat/Herat_Provincial_Overview_2.pdf Afghanistan's Provinces{{ndash}} Herat] at [http://www.nps.edu/ NPS]</ref>. ഫലഭൂയിഷ്ടമായ മേഖലയിൽ സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന ഹെറാത്തിൽ നിന്നുള്ള [[വീഞ്ഞ്]] പേരുകേട്ടതാണ്. പുരാതനകാലം മുതലേ പേരുകേട്ട ഒരു നഗരമായ ഇവിടെ അനവധി പഴയകാലകെട്ടിടങ്ങൾ നിലനിൽക്കുന്നുണ്ടെങ്കിലും അവ കഴിഞ്ഞ കുറച്ച് ദശാബ്ദങ്ങളിലെ സൈനികാക്രമണങ്ങളിൽ നാശനഷ്ടങ്ങൾക്ക് വിധേയമായിട്ടുണ്ട്. [[അലക്സാണ്ടർ]] പണിതീർത്തതെന്നു പറയപ്പെടുന്ന ഒരു കോട്ടയും ഹെറാത്തിലുണ്ട്. മദ്ധ്യകാലത്ത് [[ഖുറാസാൻ|ഖുറാസാനിലെ]] ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട നഗരങ്ങളിലൊന്നായിരുന്ന ഹെറാത്ത്, '''ഖുറാസാന്റെ മുത്ത്''' എന്നറിയപ്പെട്ടിരുന്നു. [[തിമൂറി സാമ്രാജ്യം|തിമൂറി സാമ്രാജ്യകാലത്ത്]] ഇത് സാമ്രാജ്യത്തിന്റെ തലസ്ഥാനങ്ങളിലൊന്നായിരുന്നു. [[മദ്ധ്യപൂർവ്വദേശം|മദ്ധ്യപൂർവ്വദേശത്തേയും]] മദ്ധ്യ-ദക്ഷിണ ഏഷ്യയിലേയും പുരാതന വ്യാപാരപാതയിൽ നിലകൊള്ളുന്ന ഹെറാത്തിൽ നിന്നും [[ഇറാൻ|ഇറാനിലേക്കും]] [[തുർക്ക്മെനിസ്താൻ|തുർക്ക്മെനിസ്താനിലേക്കും]], അഫ്ഗാനിസ്താനിലെ [[മസാർ ഇ ഷറീഫ്|മസാർ-ഇ ഷറീഫിലേക്കും]] [[കന്ദഹാർ|കന്ദഹാറിലേക്കുമുള്ള]] പാതകൾ ഇപ്പോഴും തന്ത്രപ്രധാനമായവയാണ്. അഫ്ഗാനിസ്താനിൽ നിന്നും ഇറാനിലേക്കുള്ള കവാടമായ ഹെറാത്ത്, കടത്തുനികുതിവരുമാനകാര്യത്തിൽ രാജ്യത്ത് ഏറ്റവും മുൻപിലാണ്. == ചരിത്രം == [[സൊറോസ്ട്രിയൻ മതം|സൊറോസ്ട്രിയൻ]] മതഗ്രന്ഥമായ [[അവെസ്ത|അവെസ്തയിലെ]] വിദേവ്ദാത്തിൽ പരാമർശിക്കുന്ന പതിനാറ് പ്രദേശങ്ങളിൽ ആറാമത്തേതാണ് ഹറോവിയ/ഏറിയ എന്ന ഹെറാത്ത്.<ref name=afghans6>{{cite book |last=Voglesang|first= Willem|authorlink= |coauthors= |title=The Afghans|year=2002 |publisher=Willey-Blackwell, John Willey & SOns, Ltd, UK.|location=LONDON|isbn=978-1-4051-8243-0|chapter= 6 - Scythian Horsemen|pages=91-93|url=}}</ref><ref name=bpe2>{{cite book |last=Frantz Grenet (CNRS/Ecole Pratique des Hautes Etudes, Paris)|authorlink= |coauthors= |title=Birth of the Persian Empire Volume I|year=2005 |publisher=IB Tauris & Co. Ltd. London|location=New York|isbn=1845110625|chapter=Chapter 2 - An archeological approch to Avestan Geography|pages=31|url=http://books.google.co.in/books?id=a0IF9IdkdYEC&lpg=PP1&ots=gYMzdpL8gQ&dq=Birth%20of%20Persian%20Empire&pg=PA31#v=onepage&q&f=false}}</ref> [[ഹഖാമനി സാമ്രാജ്യം|ഹഖാമനി കാലത്തിനു]] മുൻപ്, ഹെറാത്ത്, ഹേറോയ്‌വ/ഏറിയ എന്ന പേരിലായിരുന്നു അറിയപ്പെട്ടിരുന്നത്. പതിമൂന്നാം നൂറ്റാണ്ടിൽ [[ചെങ്കിസ് ഖാൻ|ചെങ്കിസ് ഖാന്റെ സൈന്യം]] ഹെറാത്ത് ആക്രമിക്കുകയും കൊള്ളയടിച്ച് തകർക്കുകയും ചെയ്തിരുന്നു. എന്നാൽ 200 വർഷങ്ങൾക്കു ശേഷം, തിമൂറി കാലഘട്ടത്തിൽ ഇത് ഏഷ്യയിലെ പ്രധാന നഗരമായി മാറുകയും കലാസാംസ്കാരികകേന്ദ്രമെന്ന് നിലയിൽ അറിയപ്പെടുകയും ചെയ്തു.<ref name=afghanI1>{{cite book |last=William Kerr Fraser-Tytler|authorlink= |coauthors= |title=AFGHANISTAN - A study of political development in Central and Southern Asia - Second Edition|year=1953 |publisher=Oxford University Press|location=LONDON|isbn=|chapter= Part - I The Country of Hindu Kush , Chapter 1 - Descriptive|pages=[https://archive.org/details/afghanistan00020unse_v8y6/page/n26 7]|url=https://archive.org/details/afghanistan00020unse_v8y6}}</ref> === തിമൂറി സാമ്രാജ്യകാലം === {{main|തിമൂറി സാമ്രാജ്യം}} പതിനഞ്ചാം നൂറ്റാണ്ടിന്റെ തുടക്കത്തിൽ [[തിമൂർ|തിമൂറിന്റെ]] മരണശേഷം, അദ്ദേഹത്തിന്റെ മകൻ ഷാ രൂഖിന്റെ ഭരണകാലത്ത് ഹെറാത്ത് [[തിമൂറി സാമ്രാജ്യം|തിമൂറി സാമ്രാജ്യത്തിന്റെ]] തലസ്ഥാനമായിരുന്നു. ഷാ രൂഖിന്തേയ്യും അദ്ദേഹത്തിന്റെ പിൻ‌ഗാമികളുടേയും (പ്രത്യേകിച്ച് [[ഹുസൈൻ ബൈഖാറ|ഹുസൈൻ ബൈഖാറയുടെ]]) ഭരണകാലത്ത് ഹെറാത്ത് ഒരു മികച്ച സാംസ്കാരികകേന്ദ്രമായി വളർന്നു.<ref name=afghans13/><ref name=afghanII5>{{cite book |last=William Kerr Fraser-Tytler|authorlink= |coauthors= |title=AFGHANISTAN - A study of political development in Central and Southern Asia - Second Edition|year=1953 |publisher=Oxford University Press|location=LONDON|isbn=|chapter= Part II - The Kingdom of Afghanistan, Chapter V The Struggle for Herat|pages=[https://archive.org/details/afghanistan00020unse_v8y6/page/n103 82]|url=https://archive.org/details/afghanistan00020unse_v8y6}}</ref> പതിനഞ്ചാം നൂറ്റാണ്ട്, ഹെറാത്തിന്റെ ചരിത്രത്തിലെ ഏറ്റവും ഐശ്വര്യസമ്പൂർണ്ണമായ കാലമായിരുന്നെന്ന് വിലയിരുത്തപ്പെടുന്നു. ഇക്കാലത്ത് നിരവധി കലാകാരന്മാരും സാഹിത്യകാരന്മാരും ചിന്തകരും കരകൗശലവിധഗ്ദ്ധരും ഹെറാത്തിലേക്ക് ആകർഷിക്കപ്പെട്ടു. മുൻപ് മംഗോളിയൻ ആക്രമണങ്ങളിൽ തകർന്ന ഈ മേഖലയിലെ വ്യാപാരം മുൻ‌കാലങ്ങളിലെപ്പോലെ വീണ്ടും സജീവമായി. ഹെറാത്തിലെ കോട്ട ഷാ രൂഖിന്റെ കൽപ്പനപ്രകാരം പുതുക്കി നിർമ്മിക്കപ്പെട്ടു. ഷാരൂഖിന്റെ പിൻ‌ഗാമിയായിരുന്ന ഉലൂഘ് ബെഗ് സമർഖണ്ഡ് കേന്ദ്രീകരിച്ചായിരുന്നു ഭരണം നടത്തിയതെങ്കിലും ഉലൂഘ് ബെഗിന്റേയും പുത്രൻ അബ്ദ് അൽ ലത്തീഫിന്റേയും ഭരണം വളരെക്കുറച്ചുകാലമേ നീണ്ടുനിന്നുള്ളൂ. പിന്നീട് 1455-ൽ തിമൂറിന്റെ ഒരു പേരക്കുട്ടിയുടെ പുത്രനായിരുന്ന അബു സൈദ്, ഹെറാത്തിൽ ഭരണം ഏറ്റെടുത്തെങ്കിലും ഇദ്ദേഹവും കൊല്ലപ്പെട്ടു. ഇതേത്തുടർന്ന് ഹെറാത്തിൽ അധികാരമേറ്റ സുൽത്താൻ ഹുസൈൻ ഇബ്ൻ ബൈഖാറ ദീർഘനാൾ (1469-1506) ഹെറാത്തിൽ ഭരണം നടത്തുകയും ഭരണക്രമം പുനഃസ്ഥാപിക്കുകയും ചെയ്തു.<ref name=afghans13/> === പതിനഞ്ചാം നൂറ്റാണ്ടിനു ശേഷം === 1507-ൽ ഹെറാത്ത് ഉസ്ബെക്കുകളായ [[ഷൈബാനി രാജവംശം|ഷൈബാനി രാജവംശത്തിലെ]] മുഹമ്മദ് ഷൈബാനി ഖാൻ ആക്രമിച്ചു കീഴടക്കി. എന്നാൽ മുൻ‌കാല അധിനിവേശങ്ങൾ പോലെ നഗരം കൊള്ളയടിച്ച് നശിപ്പിക്കാൻ ഷൈബാനികൾ ശ്രമിച്ചില്ല. ഇവരുടെ സമീപനം വളരെ മാന്യമായിരുന്നു. മുൻ ഹെറാത്തി ഉദ്യോഗസ്ഥരെ തത്സ്ഥാനത്തുതന്നെ നിയമിച്ച് ജനജീവിതം സാധാരണഗതിയിൽ തുടരാൻ അനുവദിക്കുകയും നഗരവാസികളീൽ നിന്നും കരം മാത്രം പിരിക്കുകയും ചെയ്തു. 1510-ൽ ഉസ്ബെക്കുകളെ പരാജയപ്പെടുത്തി പേർഷ്യയിലെ [[സഫവി സാമ്രാജ്യം|സഫവികൾ]] ഹെറാത്ത് കൈക്കലാക്കി. പതിനാറും പതിനേഴും നൂറ്റാണ്ടുകളിൽ ഹെറാത്ത്, സഫവികളുടെ നിയന്ത്രണത്തിലായിരുന്നു. എങ്കിലും ഉസ്ബെക്കുകൾ ഇവിടെ ഇടക്കിടെ ആക്രമണങ്ങൾ നടത്തിക്കൊണ്ടിരുന്നു. ഇടക്ക് ചില അവസരങ്ങളിൽ ഹെറാത്ത് ഉസ്ബെക്ക് നിയന്ത്രണത്തിലാകുകയും ചെയ്തിട്ടുണ്ട്. പേർഷ്യക്കാരുടെ നിയന്ത്രണത്തിലായതോടെ മുൻപ് അധികവും [[സുന്നി|സുന്നികളായിരുന്ന]] ഹെറാത്തിലെ തദ്ദേശീയർ, [[ഷിയാ]] വിശ്വാസത്തിലേക്ക് ക്രമേണ മാറി<ref name=afghans14>{{cite book |last=Vogelsang|first= Willem|authorlink= |coauthors= |title=The Afghans|year=2002 |publisher=Willey-Blackwell, John Willey & SOns, Ltd, UK.|location=LONDON|isbn=978-1-4051-8243-0|14-Towards the Kingdom of Afghanistan|pages=214–215|url=http://books.google.co.in/books?id=9kfJ6MlMsJQC}}</ref>. പതിനേഴാം നൂറ്റാണ്ടിന്റെ അവസാനവും പതിനെട്ടാം നൂറ്റാണ്ടിന്റെ ആരംഭത്തിലും, ഹെറാത്ത്, [[അബ്ദാലി]] പഷ്തൂണുകളുടെ കേന്ദ്രമായി.<ref name=afghanI1/> 1715/16-ൽ [[അബ്ദാലി|അബ്ദാലികൾ]] പേർഷ്യക്കാരിൽ നിന്നും ഹെറാത്ത് പിടിച്ചടക്കി.<ref name=afghanI5>{{cite book |last=William Kerr Fraser-Tytler|authorlink= |coauthors= |title=AFGHANISTAN - A study of political development in Central and Southern Asia - Second Edition|year=1953 |publisher=Oxford University Press|location=LONDON|isbn=|chapter= Part - I The Country of Hindu Kush , Chapter V - The Mogul Empire (1504-1747)|pages=[https://archive.org/details/afghanistan00020unse_v8y6/page/n58 39]|url=https://archive.org/details/afghanistan00020unse_v8y6}}</ref> പിന്നീട് 1732-ൽ [[നാദിർ ഷാ]] വീണ്ടും ഹെറാത്ത് പിടീച്ചടക്കിയെങ്കിലും ഷായുടെ മരണശേഷം, 1747-ൽ [[അഹ്മദ് ഷാ അബ്ദാലി|അഹ്മദ് ഷാ അബ്ദാലിയുടെ]] നേതൃത്വത്തിലുള്ള [[ദുറാനി സാമ്രാജ്യം|ദുറാനി സാമ്രാജ്യത്തിന്റെ]] കീഴിലായി. ഏതാണ്ട് 70 വർഷത്തിനു ശേഷം ദുറാനി സാമ്രാജ്യം ശീഥിലമാകുമ്പോൾ രാജവംശത്തിന്റെ അവസാന അഭയകേന്ദ്രമായിരുന്നു ഹെറാത്ത്. 1818-ൽ [[മഹ്മൂദ് ഷാ ദുറാനി]], ഹെറാത്തിൽ അഭയം തേടുകയും ഹെറാത്തിൽ നിന്നും ഭരണം തുടരുകയും ചെയ്തു. മഹ്മൂദിന്‌ശേഷം പുത്രൻ [[കമ്രാൻ ദുറാനി|കമ്രാൻ]] ഇവിടെ നിന്നും ഭരണം നടത്തി.<ref name=afghanII5/> === ചരിത്രാവശിഷ്ടങ്ങൾ === [[പ്രമാണം:Friday Mosque in Herat, Afghanistan.jpg|right|thumb|250px|ഹെറാത്തിലെ വെള്ളിയാഴ്ചനമസ്കാരപ്പള്ളി]] തിമൂറി കാലത്തെ ഹെറാത്തിന്റെ അവശിഷ്ടങ്ങൾ ഇന്നും സൂക്ഷിക്കപ്പെട്ടിട്ടുണ്ട്. 1450x1350 മീറ്റർ വിസ്തൃതിയുള്ള ഈ പട്ടണത്തിന്റെ ചുറ്റുമതിൽ1940 വരെ നിലനിന്നിരുന്നു. ചുറ്റുമുള്ള നാല് കവാടങ്ങളിൽ നിന്നും തുടങ്ങുന്ന പരസ്പരം ലംബമായ രണ്ട് വീഥികൾ നഗരത്തെ നാലു ഭാഗങ്ങളായി വിഭജിക്കുന്നു. ഈ വീഥികൾ പട്ടണത്തിന്റെ ഒത്ത നടുക്ക് സന്ധിക്കുന്നു. ഈ സംവിധാനം '''ചഹാർ സൂഖ്''' അഥവാ ചാർ സൂഖ് എന്നറിയപ്പെടുന്നു. പട്ടണത്തിന്റെ നാലു കാൽഭാഗങ്ങളിൽ വടക്കുപടിഞ്ഞാറുഭാഗത്താണ് [[കർത്ത് സാമ്രാജ്യം|കർത്തുകൾ]] മുപ് നിർമ്മിച്ച കോട്ട സ്ഥിതിചെയ്യുന്നത്. പ്രശസ്തമായ വെള്ളിയാഴ്ചനമസ്കാരപ്പള്ളി വടക്കുകിഴക്കുഭാഗത്താണ്. ഹെറാത്തിലെ വെള്ളിയാഴ്ചനമസ്കാരപ്പള്ളിക്ക് പത്താം നൂറ്റാണ്ടുമുതലോ അതിനു മുൻപോ ഉള്ള ചരിത്രമുണ്ട്. [[ചെങ്കിസ് ഖാൻ]] തകർത്ത് ഈ പള്ളി, കർത്തുകൾ പുനരുദ്ധരിച്ചിരുന്നു. ഹുസൈൻ ബൈഖാറയുടെ കാലത്ത് അദ്ദേഹത്തിന്റെ മന്ത്രിയും കവിയുമായിരുന്ന മീർ അലി ഷീറിന്റെ നേതൃത്വത്തിൽ വീണ്ടും ഇത് പുതുക്കിപ്പണിതു. [[പ്രമാണം:Herat 6961a.jpg|right|thumb|250px|[[മൂസല്ല സമുച്ചയം|മൂസല്ല സമുച്ചയത്തിന്റെ]] അവശിഷ്ടങ്ങളായ ആറു ഗോപുരങ്ങളും ഇടത്തേ അറ്റത്ത് ഗോഹർഷാദിന്റെ ശവകുടീരവും കാണാം]] അഫ്ഘാനിസ്താനിലെ ഇസ്ലാമികചരിത്രാവശിഷ്ടങ്ങളിൽ മഹത്തരമായ ഒന്നായ [[മൂസല്ല സമുച്ചയം]] ഹെറാത്തിലെ തിമൂറി കാലഘട്ടത്തിലെ നിർമ്മിതികളിൽ പേരുകേട്ടതാണ്. 1417-ലാണ് ഈ സമുച്ചയത്തിന്റെ പണി തുടങ്ങിയത്. ഷാ രൂഖിന്റെ ഭാര്യയായിരുന്ന ഗോഹർഷാദ് ബീഗം ആയിരുന്നു ഇത് പണികഴിപ്പിച്ചത്. ഗോഹർഷാദിന്റേയും, ഷാരൂഖിന്റെ ഒരു പുത്രൻ ഘിയാസ് അൽ ദീൻ ബൈസൺ ഘോറിന്റേയും ശവകുടീരം ഈ സമുച്ചയത്തിനടൂത്താണ് സ്ഥിതി ചെയ്യുന്നത്. പേരുകേട്ട കലാ-സാഹിത്യാസ്വാദകനായിരുന്ന ഘിയാസ് അൽ ദീൻ ബൈസൺ ഘോർ ഹെറാത്തിൽ ഖിത്താബ് ഖാന എന്ന പേരിൽ ഒരു ഗ്രന്ഥശാല സ്ഥാപിച്ചിരുന്നു. ഇതിന്റെ പണി, 1426-ലാണ് പൂർത്തിയായത്. ഇവിടെ എഴുത്തുകാർ നിരവധി കൈയെഴുത്തുപ്രതികൾ പകർത്തിയെഴുതി സൂക്ഷിക്കുന്ന പണിയിൽ ഏർപ്പെട്ടിരുന്നു. ഇന്ന് [[തെഹ്രാൻ|തെഹ്രാനിലെ]] [[ഗുലിസ്താൻ കൊട്ടാരം|ഗുലിസ്താൻ കൊട്ടാരത്തിൽ]] സൂക്ഷിച്ചിട്ടുള്ള ഫിർദോസിയുടെ [[ഷാ നാമെ]] ഇവിടെനിന്നും ലഭിച്ചതാണ്. തിമൂറി ഭരണാധികാരികൾ, പട്ടണത്തിന് പുറത്ത് വലിയ പൂന്തോട്ടങ്ങൾ തീർത്തിരുന്നു. ഗസീംഗാഹിലുള്ള '''ബാഗ്-ഇ-മൊറാദ്''' (ബാഗ്-ഇ ജഹാങ് ആറാ) പോലെയുള്ള തോട്ടങ്ങളിലായിരുന്നു രാജാവും മറ്റും അധികസമയവും കഴിഞ്ഞിരുന്നത് എന്നതിനാൽ ഈ ബാഗുകൾ (പൂന്തോട്ടങ്ങൾ) യഥാർത്ഥത്തിൽ ഇവിടത്തെ അധികാരകേന്ദ്രങ്ങളായിരുന്നു നഗരത്തിന് അഞ്ച് കിലോമീറ്റർ കിഴക്കായുള്ള ഗാസിർഗാഹ് മറ്റൊരു പ്രധാനപ്പെട്ട പുരാതനനിർമ്മിതിയാണ്. സൂഫി കവിയും തത്ത്വചിന്തകനുമായിരുന്ന ഖാജ അബ്ദ് അല്ലാ അൻസാരിയാണ് ഈ ആശ്രമം സ്ഥാപിച്ചത്. 1006-ൽ ഇദ്ദേഹം ഹെറാത്തിലാണ് ജനിച്ചത്. 1428-ലാണ് ഇദ്ദേഹത്തിന്റെ ശവകുടീരം പുനരുദ്ധരിച്ചത്<ref name=afghans13>{{cite book |last=Vogelsang|first= Willem|authorlink= |coauthors= |title=The Afghans|year=2002 |publisher=Willey-Blackwell, John Willey & SOns, Ltd, UK.|location=LONDON|isbn=978-1-4051-8243-0|chapter=13-The Mongols|pages=209–212|url=http://books.google.co.in/books?id=9kfJ6MlMsJQC}}</ref>. == ഇതും കാണുക == * [[മൂസല്ല സമുച്ചയം]] == അവലംബം == {{reflist|2}} {{Afghanistan-geo-stub}} [[വർഗ്ഗം:അഫ്ഗാനിസ്താനിലെ നഗരങ്ങൾ]] [[la:Artacoana]] 8bir4gmu7kxywaomasqre0s431o3xrs 0 130893 4610512 4608313 2026-03-28T14:57:28Z InternetArchiveBot 146798 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 4610512 wikitext text/x-wiki {{prettyurl|Gotthard Base Tunnel}} {{Orphan|date=നവംബർ 2010}} {{Coord|46.600|N|8.765|E|display=title}} {{Infobox tunnel |name = ഗോഥാർഡ് തുരങ്കം |image = NEAT GBT engl.png |caption = The Gotthard Base Tunnel and the [[Zimmerberg Base Tunnel]] are the northern part of the Gotthard axis of the [[Alptransit]] project<br />(yellow: major tunnels, red: existing main tracks, numbers: year of completion). |line = [[AlpTransit]] |location = [[Swiss Alps]] |coordinates = |system = |status = 2016 ജൂൺ ഒന്നിന് ഉദ്ഘാടനം ചെയ്തു |start = [[Erstfeld]] ([[Canton of Uri|Uri]]) |end = [[Bodio]] ([[Ticino]]) |stations = |startwork = 1996 |open = Opened |close = |owner = [[Swiss Federal Railways]] |operator = Swiss Federal Railways |traffic = Train |character = |construction = |length = |linelength = {{convert|57.104|km|abbr=on}} (east tunnel) <br /> {{convert|57.017|km|abbr=on}} (west tunnel)<ref name="Project data">{{cite web|title=Project data – raw construction Gotthard Base Tunnel|url=http://www.57km.ch/fileadmin/gotthard/Downloads/Dokumente_PDF_e/Project_data_Gotthard_raw_construction_e.pdf|publisher=AlpTransit Gotthard AG|accessdate=15 October 2010|archive-date=2012-03-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20120313192733/http://www.57km.ch/fileadmin/gotthard/Downloads/Dokumente_PDF_e/Project_data_Gotthard_raw_construction_e.pdf|url-status=dead}}</ref> |tracklength = |notrack = 2 [[single track]] tunnels<ref name="Project data" /> |gauge = {{RailGauge|sg}} ([[standard gauge]]) |el = |speed = up to 250 km/h |hielevation = 549 m<ref name="Project data" /> |lowelevation = 312 m (at [[Bodio]])<ref name="Project data" /> |height = |grade = }} ലോകത്തിലെ ഏറ്റവും നീളം കൂടിയ റെയിൽ തുരങ്കമാണ് '''ഗോഥാർഡ് തുരങ്കം'''. [[സ്വിറ്റ്‌സർലൻഡ്|സ്വിറ്റ്‌സർലൻഡിലാണ്]] ഇത് നിർമ്മിച്ചിരിക്കുന്നത്. 57 കിലോമീറ്ററാണ് തുരങ്കത്തിന്റെ നീളം. 2,500 ജോലിക്കാർ 15 വർഷം കൊണ്ടാണ് ഇതിന്റെ നിർമ്മാണം പൂർത്തിയാക്കിയത്. 45,000 കോടി ഇന്ത്യൻ രൂപയാണ് നിർമ്മാണച്ചെലവ്. ഹൈൻസ്‌ എർബാഹാർ എന്ന എഞ്ചിനീയർ ആണ് ഈ ലോകാൽഭുതത്തിന്റെ മുഖ്യ ശിൽപ്പി. സ്വിറ്റ്‌സർലൻഡിലെ സൂറിച്ചിൽ നിന്നും ഇറ്റലിയിലെ മിലാനിലേയ്ക്കാണ് ഈ പാത. ഇരുവശങ്ങളിൽ നിന്നും ആരംഭിച്ച തുരങ്ക ഖനനം 2010 ഒക്ടോബർ 15 വെള്ളിയാഴ്ച സെഡ്രണിൽ കൂട്ടിമുട്ടിച്ചു. 2017 - ൽ ഇതിലൂടെ തീവണ്ടി ഗതാഗതം ആരംഭിക്കും. ദിനംപ്രതി 300 തീവണ്ടികളാണ് സഞ്ചരിക്കുക<ref>{{Cite web |url=http://www.tehrantimes.com/index_View.asp?code=228754 |title=ടെഹ്രാൻ റ്റൈംസ് |access-date=2010-10-17 |archive-date=2010-10-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101019113622/http://www.tehrantimes.com/index_View.asp?code=228754 |url-status=dead }}</ref>. [[ആൽപ്സ്]] പർവതനിരകൾക്കടിയിലൂടെയാണ് (2 കിലോമീറ്റർ) ഈ തുരങ്കം കടന്നു പോകുന്നത്. പരിസ്ഥിതിക്ക് കോട്ടമുണ്ടാക്കുമെന്നതു മൂലമാണ് ഇത്തരത്തിൽ നിർമ്മാണം നടത്തിയിരിക്കുന്നത്. കൂടാതെ ഈ പുതിയ തുരങ്കത്തിനു സമീപം 37 കിലോമീറ്റർ നീളമുള്ള മറ്റൊരു തുരങ്കവുമുണ്ട്. == അവലംബം == {{Reflist}} {{Struct-stub}} [[വർഗ്ഗം:തുരങ്കങ്ങൾ]] [[വർഗ്ഗം:റെയിൽ ഗതാഗതം]] dmk0qpmb840jbzt11dhqv7quet01u1l 0 144216 4610589 4562562 2026-03-29T05:34:26Z InternetArchiveBot 146798 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 4610589 wikitext text/x-wiki {{prettyurl|Pterosaurs}} {{Distinguish|ടോറോസോറസ്}} {{Automatic taxobox | name = ടെറാസോറസ് | fossil_range = അന്ത്യ [[ട്രയാസ്സിക്]] മുതൽ അന്ത്യ [[കൃറ്റേഷ്യസ്‌]], {{Fossil range|220|65}} | image = Pteranodon sternbergi pair.jpg | image_width = 250px | image_caption = ടെറാസോറസ് ഫോസ്സിൽ | authority = [[Johann Jakob Kaup|Kaup]], 1834 | subdivision_ranks = [[Order (biology)|Suborders]] | subdivision = {{extinct}}[[Pterodactyloidea]]<br> {{extinct}}[[Rhamphorhynchoidea]] [[Paraphyletic|*]] }} [[ദിനോസർ|ദിനോസറുകളുടെ]] കാലത്തുണ്ടായിരുന്ന പറക്കുന്ന [[ഉരഗം|ഉരഗ]]വർഗ്ഗത്തിൽപ്പെട്ട ജീവികളാണ് '''ടെറാസോറസ്സുകൾ ''' ([[ഗ്രീക്ക്]]: πτερόσαυρος). [[ഗ്രീക്ക്]] ഭാഷയിൽ നിന്നാണ് ഈ പേര് വന്നത്‌. ചിറകുള്ള പല്ലി എന്നാണ് ഇതിന്റെ അർഥം. ==ജീവിച്ചിരുന്ന കാലം== ഉരഗങ്ങളുടെ കൂട്ടത്തിൽ ഏറ്റവും കൂടുതൽ കാലമുണ്ടായിരുന്ന ജീവികളാണ് ടെറാസോറസ്‌. ഇവയുടെ ഫോസ്സിൽ അന്ത്യ [[ട്രയാസ്സിക്]] മുതൽ [[കൃറ്റേഷ്യസ്‌]] യുഗം അന്ത്യം വരെ കിട്ടിയിട്ടുണ്ട്. ഏതാണ്ട് 220 ദശലക്ഷം മുതൽ 65 ദശലക്ഷം വരെയുള്ള കാലഘട്ടം.<ref name=wellnhofer1991>{{cite book | author = Wellnhofer, P. | year = 1991 | title = The Illustrated Encyclopedia of Pterosaurs | pages = 557–560 | isbn = 0-86101-566-5 }}</ref> ==തെറ്റിദ്ധാരണകൾ== ദിനോസർ വർഗത്തിൽപ്പെട്ടവയാണ് ടെറാസോറസ്സുകൾ എന്ന് പലയിടത്തും പരാമർശിച്ചുകാണുന്നു. എന്നാൽ ഇത് തെറ്റാണ്. ഇവ കേവലം പറക്കുന്ന ഉരഗവർഗ്ഗത്തിൽപ്പെട്ട ജീവികളാണ്. [[File:Pterano.jpg|thumb|ടെറാനോ എന്ന ഉപവർഗം]] ==അവലംബം == {{reflist}} ==പുറത്തേക്കുള്ള കണ്ണികൾ== {{Commons category|Pterosauria}} * [http://pterosaur.net/index.php Pterosaur.net] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210502201619/http://pterosaur.net/index.php |date=2021-05-02 }}, multi-authored website about all aspects of pterosaur science * [http://www.pterosaur.co.uk/ The Pterosaur Database] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120716092155/http://www.pterosaur.co.uk/ |date=2012-07-16 }}, by Paul Pursglove. * [http://www.flickr.com/photos/markwitton/sets/72057594082038974/ Mark Witton's Pterosaur Art] * [http://dipbsf.uninsubria.it/paleo/kellner.htm Comments on the phylogeny of the pterodactyloidea], by Alexander W. A. Kellner. (technical) {{Biology portal bar}} {{ഉരഗങ്ങൾ}} [[വർഗ്ഗം:പുരാതനജീവികൾ]] [[വർഗ്ഗം:ടെറാസോറസ്സുകൾ]] jm65hlihogys7f3ygrj7c82npw5t3xu 0 149117 4610558 4608879 2026-03-29T02:01:13Z Vishkailas 214655 Small info added. Link ചേർത്തു 4610558 wikitext text/x-wiki {{prettyurl|Lalita sahasranama}} ഹൈന്ദവ, ശാക്തേയ വിശ്വാസപ്രകാരം ജഗദീശ്വരിയായ [[പരാശക്തി|ആദിപരാശക്തി]] അഥവാ [[ത്രിപുര സുന്ദരി|മഹാത്രിപുര സുന്ദരി]] എന്ന ഭഗവതിയുടെ ആയിരം പേരുകൾ അഥവാ വിശേഷണങ്ങൾ ഉൾക്കൊള്ളുന്ന ഒരു ലളിതമായ ഭഗവതി സ്തോത്രമാണ് '''ലളിത സഹസ്രനാമം'''. ഭഗവതിയുടെ ഒരു പ്രധാന സ്തോത്രമായ ഇത് രഹസ്യ സഹസ്രനാമം എന്നും അറിയപ്പെടുന്നു. ദശ മഹാവിദ്യകളിൽ ഒരാളാണ് ലളിത ത്രിപുര സുന്ദരി എന്ന ഭഗവതി. ഇതിലെ ഓരോ നാമവും ഭഗവതിയുടെ ശക്തിയും ഗുണവും വ്യക്തമാക്കുന്നു. ഒരു നാമവും രണ്ടാമതായി ആവർത്തിക്കുന്നില്ല എന്നത് ഇതിന്റെ പ്രത്യേകതയാണ്. വശിനി, കാമേശി, അരുണ, സർവേശി, കൗളിനി, വിമലാ, ജയിനി, മോദിനി എന്നീ എട്ട് വാഗ്ദേവിമാർ പരാശക്തിയുടെ കല്പന പ്രകാരം നിർമ്മിച്ചതാണിത് എന്നാണ് വിശ്വാസം. ‘സിന്ദൂരാരുണ വിഗ്രഹാം ത്രിനയനാം’ എന്ന് തുടങ്ങുന്ന ധ്യാന ശ്ലോവും ‘ശ്രീമാതാ, ശ്രീ മഹാരാജ്ഞി’ എന്നു തുടങ്ങുന്ന നാമങ്ങൾ ശിവശക്തിമാർ ഐക്യപ്പെട്ടിരിക്കുന്ന ലളിതാംബിക എന്ന പേരിൽ പൂർണ്ണമാവുന്നു. മിക്കവാറും എല്ലാ ഭഗവതീ പൂജകളിലും ക്ഷേത്രങ്ങളിലും ഈ സ്തോത്രം ജപിക്കാറുണ്ട്. മിക്കവാറും എല്ലാ ഭഗവതി ക്ഷേത്രങ്ങളിലും ലളിത സഹസ്രനാമം പൂജകൾക്കായി ഉപയോഗിക്കാറുണ്ട്. [[ദുർഗ്ഗ]], [[ഭദ്രകാളി]], [[ഭുവനേശ്വരി]], [[പാർവതി]], [[മഹാലക്ഷ്മി]], [[മഹാസരസ്വതി]], [[ചാമുണ്ഡി]] തുടങ്ങിയ എല്ലാ ഭഗവതി സങ്കൽപ്പങ്ങളേയും ഈ സ്തോത്രം കൊണ്ട് ആരാധിക്കാറുണ്ട്. സമയാചാരത്തിലും കൗളാചാരത്തിലും ഉപയോഗിക്കപ്പെടുന്ന ഈ സ്തോത്രം, നാമാവാലി എന്നിവ എല്ലാവർക്കും ചൊല്ലാവുന്നതാണ്. എല്ലാ ദിവസവും ഈ സ്തോത്രം ജപിക്കാൻ അനുയോജ്യമാണ്. എങ്കിലും സംക്രമ ദിവസങ്ങൾ, വെള്ളിയാഴ്ച, ചൊവ്വാഴ്ച, [[പൗർണ്ണമി]], അമാവാസി, [[നവരാത്രി]], [[ദീപാവലി]], [[തൃക്കാർത്തിക]], [[കുംഭഭരണി]], [[മീനഭരണി]] തുടങ്ങിയ പ്രധാന ദിവസങ്ങളിൽ ലളിത സഹസ്രനാമം പാരായണം ചെയ്യുന്നത് വിശേഷമാണ് എന്നാണ് സങ്കല്പം. ശ്രീചക്ര പൂജയ്ക്ക് ഈ സ്തോത്രം ഉപയോഗിക്കുന്നത് ഏറെ അനുഗ്രഹകരമാണ് എന്നാണ് വിശ്വാസം. ഈ സ്തോത്രം പതിവായി ജപിക്കുന്നത് സമ്പത്തും ഐശ്വര്യവും ലഭിക്കാൻ ഉതകും എന്നും ആപത്തുകൾ, ദുഃഖ-ദുരിതങ്ങൾ എന്നിവ ഇല്ലാതാക്കുമെന്നും; ദീർഘായുസും മോക്ഷവും ലഭിക്കുമെന്നും ഭക്തർ വിശ്വസിക്കുന്നു. ==പുരാണ കഥ== പുരാണങ്ങൾ പ്രകാരം ഭണ്ഡാസുരവധവുമായി ബന്ധപ്പെട്ടു പരാശക്തിയായ ഭഗവതി ഒരിക്കൽ ശ്രീചക്രരാജം എന്ന സിംഹാസനത്തിൽ ചക്രവർത്തിനിയായി വിരാജിച്ചു. ആ സമയം ഭഗവതിയുടെ ആജ്ഞ പ്രകാരം വശ്യനാദി വാഗ്ദേവിമാരാൽ രചിക്കപ്പെട്ട സ്തുതിയാണ് ലളിതാസഹസ്രനാമം. ഇത് ജപിക്കുന്നവർ എന്റെ അനുഗ്രഹത്താൽ രക്ഷ പ്രാപിക്കും എന്ന് ഭഗവതി പറഞ്ഞു. ഇതാണ് സ്തോത്രവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട വിശ്വാസം. ==ലളിതാ സഹസ്രനാമ സ്തോത്രം == ലളിത സഹസ്രനാമ സ്തോത്രം: ന്യാസഃ അസ്യ ശ്രീലളിതാ സഹസ്രനാമ സ്തോത്ര മഹാമന്ത്രസ്യ വശിന്യാദി വാഗ്ദേവതാ ഋഷയഃ . അനുഷ്ടുപ് ഛന്ദഃ . ശ്രീലളിതാ പരമേശ്വരീ ദേവതാ . ഐം ശ്രീമദ്വാഗ്ഭവകൂടേതി ബീജം . ക്ലീം മധ്യകൂടേതി ശക്തിഃ . സൗഃ ശക്തികൂടേതി കീലകം . മൂലപ്രകൃതിരിതി ധ്യാനം . ശ്രീലളിതാ മഹാത്രിപുരസുന്ദരീ പ്രസാദസിദ്ധിദ്വാരാ സകലചിന്തിതഫലാവാപ്ത്യർഥേ ജപേ വിനിയോഗഃ . ധ്യാനം ഓം സിന്ദൂരാരുണവിഗ്രഹാം ത്രിണയനാം മാണിക്യമൗലിസ്ഫുരത്‌ താരാനായകശേഖരാം സ്മിതമുഖീമാപീനവക്ഷോരുഹാം പാണിഭ്യാമളിപൂർണ്ണരത്നചഷകം രക്തോത്പലം ബിഭ്രതീം സൗമ്യാം രത്നഘടസ്ഥരക്തചരണാം ധ്യായേത് പരാമംബികാം. ധ്യായേത് പത്മാസനസ്ഥാം വികസിതവദനാം പത്മപത്രായതാക്ഷീം ഹേമാഭാം പീതവസ്ത്രാം കരകലിതലസത് ഹേമപത്മാം വരാംഗീം സർവ്വാലങ്കാരയുക്താം സതതമഭയദാം ഭക്തനമ്രാം ഭവാനീം ശ്രീവിദ്യാം ശാന്തമൂർത്തിം സകലസുരനുതാം സർവ്വസമ്പത്പ്രദാത്രീം. സകുങ്കുമവിലേപനാമളികചുംബികസ്തൂരികാം സമന്ദഹസിതേക്ഷണാം സശരചാപ പാശാങ്കുശാം അശേഷജനമോഹിനീ അരുണമാല്യഭൂഷോജ്ജ്വലാം ജപാകുസുമഭാസുരാം ജപവിധൗ സ്മരേദംബികാം. അരുണാം കരുണാതരംഗിതാക്ഷീം ധൃതപാശാങ്കുശപുഷ്പബാണചാപാം അണിമാദിഭിരാവൃതാം മയൂഖൈരഹമിത്യേവ വിഭാവയേ മഹേശീം. ഓം ഐം ഹ്രീം ശ്രീം ശ്രീമാത്രേ നമഃ 1) ശ്രീമാതാ ശ്രീമഹാരാജ്ഞീ ശ്രീമത്സിംഹാസനേശ്വരീ ചിദഗ്നികുണ്ഡസംഭൂതാ ദേവകാര്യസമുദ്യതാ 2) ഉദ്യദ്ഭാനു സഹസ്രാഭാ ചതുർബ്ബാഹുസമന്വിതാ രാഗസ്വരൂപ പാശാഢ്യാ ക്രോധാകാരാങ്കുശോജ്ജ്വലാ 3) മനോരൂപേക്ഷു കോദണ്ഡാ പഞ്ചതന്മാത്രസായകാ നിജാരുണപ്രഭാപൂര മജ്ജദ് ബ്രഹ്മാണ്ഡമണ്ഡലാ 4) ചമ്പകാശോക പുന്നാഗസൗഗന്ധികലസത്കചാ കുരുവിന്ദമണിശ്രേണീ കനത്‌കോടീരമണ്ഡിതാ 5) അഷ്ടമീചന്ദ്രബിഭ്രാജദളികസ്ഥലശോഭിതാ മുഖചന്ദ്രകളങ്കാഭ മൃഗനാഭിവിശേഷകാ 6) വദനസ്മരമാംഗല്യ ഗൃഹതോരണചില്ലികാ വക്ത്രലക്ഷ്മീ പരീവാഹചലന്മീനാഭലോചനാ 7) നവചമ്പകപുഷ്പാഭനാസാദണ്ഡവിരാജിതാ താരാകാന്തിതിരസ്കാരി നാസാഭരണഭാസുരാ 8) കദംബമഞ്ജരീക്ലിപ്തകർണ്ണപൂരമനോഹരാ താടങ്കയുഗളീഭൂതതപനോഡുപമണ്ഡലാ 9) പത്മരാഗശിലാദർശ പരിഭാവികപോലഭുഃ നവവിദ്രുമബിംബശ്രീന്യക്കാരിരദനച്ഛദാ 10) ശുദ്ധവിദ്യാങ്കുരാകാര ദ്വിജപങ്ക്തിദ്വയോജ്ജ്വലാ കർപ്പൂരവീടികാമോദസമാകർഷദ്ദിഗന്തരാ 11) നിജസല്ലാപമാധുര്യ വിനിർഭർത്സിത കച്ഛപീ മന്ദസ്മിതപ്രഭാപൂരമജ്ജത്കാമേശമാനസാ 12) അനാകലിതസാദൃശ്യ ചിബുകശ്രീവിരാജിതാ കാമേശബദ്ധമാംഗല്യസൂത്രശോഭിതകന്ധരാ 13) കനകാംഗദകേയൂര കമനീയഭുജാന്വിതാ രത്നഗ്രൈവേയ ചിന്താകലോലമുക്താഫലാന്വിതാ 14) കാമേശ്വര പ്രേമരത്നമണിപ്രതിപണസ്തനീ നാഭ്യാലവാലരോമാളീ ലതാഫലകുചദ്വയീ 15) ലക്ഷ്യരോമലതാധാരതാ സമുന്നേയമദ്ധ്യമാ സ്തനഭാരദളന്മദ്ധ്യപട്ടബന്ധവലിത്രയാ 16) അരുണാരുണകൗസുംഭവസ്ത്രഭാസ്വത്കടീതടി രത്നകിങ്കിണികാരമ്യരശനാദാമഭൂഷിതാ 17) കാമേശജ്ഞാതസൗഭാഗ്യ മാർദ്ദവോരുദ്വയാന്വിതാ മാണിക്യമകുടാകാരജാനുദ്വയവിരാജിതാ 18) ഇന്ദ്രഗോപപരിക്ഷിപ്ത സ്മരതൂണാഭജങ്ഘികാ ഗൂഢഗൂൽഫാ കൂർമ്മപൃഷ്ഠ ജയിഷ്ണു പ്രപദാന്വിതാ 19) നഖദീധിതിസംഛന്നനമജ്ജനതമോഗുണാ പദദ്വയപ്രഭാജാലപരാകൃതസരോരുഹാ 20) ശിഞ്ജാനമണിമഞ്ജീരമണ്ഡിതശ്രീപദാംബുജാ മരാളിമന്ദഗമനാ മഹാലാവണ്യശേവധീഃ 21) സർവ്വാരുണാനവദ്യാംഗീ സർവ്വാഭരണഭൂഷിതാ ശിവകാമേശ്വരാങ്കസ്ഥാ ശിവാ സ്വാധീനവല്ലഭാ 22) സുമേരുമദ്ധ്യശൃംഗസ്ഥാ ശ്രീമന്നഗരനായികാ ചിന്താമണിഗൃഹാന്തസ്ഥാ പഞ്ചബ്രഹ്മാസനസ്ഥിതാ 23) മഹാപത്മാടവീസംസ്ഥാ കദംബവനവാസിനീ സുധാസാഗരമദ്ധ്യസ്ഥാ കാമാക്ഷീകാമദായിനീ 24) ദേവർഷിഗണസംഘാത- സ്തൂയമാനാത്മവൈഭവാ ഭണ്ഡാസുരവധോദ്യുക്ത ശക്തിസേനാ സമന്വിതാ 25) സമ്പത്കരീസമാരൂഢ സിന്ധുരവ്രജസേവിതാ അശ്വാരൂഢാധിഷ്ഠിതാശ്വ കോടികോടിഭിരാവൃതാ 26) ചക്രരാജരഥാരൂഢ സർവ്വായുധപരിഷ്കൃതാ ഗേയചക്രരഥാരൂഢ മന്ത്രിണീപരിസേവിതാ 27) കിരിചക്രരഥാരൂഢ ദണ്ഡനാഥാപുരസ്കൃതാ ജ്വാലാമാലിനികാക്ഷിപ്ത വഹ്നിപ്രാകാരമധ്യഗാ 28) ഭണ്ഡസൈന്യവധോദ്യുക്ത ശക്തിവിക്രമഹർഷിതാ നിത്യാപരാക്രമാടോപ നിരീക്ഷണസമുത്സുകാ 29) ഭണ്ഡപുത്രവധോദ്യുക്ത ബാലാവിക്രമനന്ദിതാ മന്ത്രിണ്യംബാവിരചിത- വിഷംഗവധതോഷിതാ 30) വിശുക്രപ്രാണഹരണ വാരാഹീവീര്യനന്ദിതാ കാമേശ്വരമുഖാലോക- കല്പിതശ്രീഗണേശ്വരാ 31) മഹാഗണേശനിർഭിന്ന- വിഘ്നയന്ത്രപ്രഹർഷിതാ ഭണ്ഡാസുരേന്ദ്രനിർമ്മുക്ത- ശസ്ത്രപ്രത്യസ്ത്രവർഷിണിഃ 32) കരാംഗുലിനഖോത്പന്ന- നാരായണദശാകൃതിഃ മഹാപാശുപതാസ്ത്രാഗ്നി- നിർദ്ദഗ്ധാസുരസൈനികാ 33) കാമേശ്വരാസ്ത്രനിർദ്ദഗ്ദ്ധ- സഭണ്ഡാസുരശൂന്യകാ ബ്രഹ്മോപേന്ദ്രമഹേന്ദ്രാദി- ദേവസംസ്തുതവൈഭവാ 34) ഹരനേത്രാഗ്നിസംദഗ്ദ്ധകാമസഞ്ജീവനൗഷധിഃ ശ്രീമദ്വാഗ്ഭവകൂടൈകസ്വരൂപമുഖപങ്കജാ 35) കണ്ഠാധഃകടിപര്യന്തമദ്ധ്യകൂടസ്വരൂപിണി ശക്തികൂടൈകതാപന്നകട്യധോഭാഗധാരിണീ 36) മൂലമന്ത്രാത്മികാ മൂലകൂടത്രയകളേബരാ കുളാമൃതൈകരസികാ കുളസങ്കേതപാലിനീ 37) കുലാംഗനാ കുലാന്തസ്ഥാ കൗളിനീകുളയോഗിനീ അകുളാ സമയാന്തസ്ഥാ സമയാചാരതത്പരാ 38) മൂലാധാരൈകനിലയാ ബ്രഹ്മഗ്രന്ഥിവിഭേദിനീ മണിപൂരാന്തരുദിതാ വിഷ്ണുഗ്രന്ഥിവിഭേദിനീ 39) ആജ്ഞാചക്രാന്തരാളസ്ഥാ രുദ്രഗ്രന്ഥിവിഭേദിനീ സഹസ്രാരാംബുജാരൂഢാ സുധാസാരാഭിവർഷിണീ 40) തടില്ലതാസമരുചി ഷട്ചക്രോപരിസംസ്ഥിതാ മഹാസക്തിഃ കുണ്ഡലിനീ ബിസതന്തുതനീയസീ 41) ഭവാനീ ഭാവനാഗമ്യാ ഭവാരണ്യകുഠാരികാ ഭദ്രപ്രിയാ ഭദ്രമൂർത്തിർ ഭക്തസൗഭാഗ്യദായിനീ 42) ഭക്തിപ്രിയാ ഭക്തിഗമ്യാ ഭക്തിവശ്യാ ഭയാപഹാ ശാംഭവീ ശാരദാരാധ്യാ ശർവ്വാണീ ശർമ്മദായിനീ 43) ശാങ്കരീ ശ്രീകരീ സാധ്വീ ശരച്ചന്ദ്രനിഭാനനാ ശാതോദരീ ശാന്തിമതീ നിരാധാരാ നിരഞ്ജനാ 44) നിർല്ലേപാ നിർമ്മലാ നിത്യാ നിരാകാരാ നിരാകുലാ നിർഗ്ഗുണാ നിഷ്കലാ ശാന്താ നിഷ്കാമാ നിരുപപ്ലവാ 45) നിത്യമുക്താ നിർവ്വികാരാ നിഷ്പ്രപഞ്ചാ നിരാശ്രയാ നിത്യശുദ്ധാ നിത്യബുദ്ധാ നിരവദ്യാ നിരന്തരാ 46) നിഷ്കാരണാ നിഷ്കളങ്കാ നിരുപാധിർ നിരീശ്വരാ നീരാഗാ രാഗമഥനാ നിർമ്മദാ മദനാശിനീ 47) നിശ്ചിന്താ നിരഹങ്കാരാ നിർമ്മോഹാ മോഹനാശിനീ നിർമ്മമാ മമതാഹന്ത്രീ നിഷ്പാപാ പാപനാശിനീ 48) നിഷ്ക്രോധാ ക്രോധശമനീ നിർല്ലോഭാ ലോഭനാശിനീ നിസ്സംശയാ സംശയഘ്നീ നിർഭവാ ഭവനാശിനീ 49) നിർവ്വികല്പാ നിരാബാധാ നിർഭേദാ ഭേദനാശിനീ നിർന്നാശാ മൃത്യുമഥനീ നിഷ്ക്രിയാ നിഷ്പരിഗ്രഹാ 50) നിസ്തുലാ നീലചികുരാ നിരപായാ നിരത്യയാ ദുർല്ലഭാ ദുർഗ്ഗമാ ദുർഗ്ഗാ ദുഃഖഹന്ത്രീ സുഖപ്രദാ 51) ദുഷ്ടദൂരാ ദുരാചാരശമനീ ദോഷവർജ്ജിതാ സർവ്വജ്ഞാ സാന്ദ്രകരുണാ സമാനാധിക വർജ്ജിതാ 52) സർവ്വശക്തിമയീ സർവ്വ‍മംഗളാ സദ്ഗതിപ്രദാ സർവ്വേശ്വരീ സർവ്വമയീ സർവ്വമന്ത്രസ്വരൂപിണീ 53) സർവ്വയന്ത്രാത്മികാ സർവ്വതന്ത്രരൂപാമനോന്മനീ മാഹേശ്വരീ മഹാദേവീ മഹാലക്ഷ്മീർമൃഡപ്രിയാ 54) മഹാരൂപാ മഹാപൂജ്യാ മഹാപാതകനാശിനീ മഹാമായാ മഹാസത്വാ മഹാശക്തിർ മഹാരതിഃ 55) മഹാഭോഗാ മഹൈശ്വര്യാ മഹാവീര്യാ മഹാബലാ മഹാബുദ്ധിർ മഹാസിദ്ധിർ മഹായോഗീശ്വരേശ്വരീ 56) മഹാതന്ത്രാ മഹാമന്ത്രാ മഹായന്ത്രാ മഹാസനാ മഹായാഗക്രമാരാധ്യാ മഹാഭൈരവപൂജിതാ 57) മഹേശ്വരമഹാകല്പ മഹാതാണ്ഡവസാക്ഷിണീ മഹാകാമേശമഹിഷീ മഹാത്രിപുരസുന്ദരീ 58) ചതുഃഷഷ്ട്യുപചാരാഢ്യാ ചതുഃഷഷ്ടികലാമയീ മഹാചതുഃഷഷ്ടികോടി- യോഗിനീഗണസേവിതാ 59) മനുവിദ്യാ ചന്ദ്രവിദ്യാ ചന്ദ്രമണ്ഡലമദ്ധ്യഗാ ചാരുരൂപാ ചാരുഹാസാ ചാരുചന്ദ്രകലാധരാ 60) ചരാചരജഗന്നാഥാ ചക്രരാജനികേതനാ പാർവ്വതീ പത്മനയനാപത്മരാഗസമപ്രഭാ 61) പഞ്ചപ്രേതാസനാസീനാ പഞ്ചബ്രഹ്മസ്വരൂപിണീ ചിന്മയീ പരമാനന്ദാ വിജ്ഞാനഘനരൂപിണീ 62) ധ്യാനധ്യാതൃധ്യേയരൂപാ ധർമ്മാധർമ്മവിവർജ്ജിതാ വിശ്വരൂപാ ജാഗരിണീ സ്വപന്തീ തൈജസാത്മികാ 63) സുപ്താ പ്രാജ്ഞാത്മികാ തുര്യാ സർവ്വാവസ്ഥാവിവർജ്ജിതാ സൃഷ്ടികർത്രീ ബ്രഹ്മരൂപാ ഗോപ്ത്രീ ഗോവിന്ദരൂപിണീ 64) സംഹാരിണീ രുദ്രരൂപാ തിരോധാനകരീശ്വരീ സദാശിവാനുഗ്രഹദാ പഞ്ചകൃത്യപരായണാ 65) ഭാനുമണ്ഡലമദ്ധ്യസ്ഥാ ഭൈരവീ ഭഗമാലിനീ പത്മാസനാ ഭഗവതീ പത്മനാഭസഹോദരീ 66) ഉന്മേഷനിമിഷോത്പന്ന വിപന്നഭുവനാവലിഃ സഹസ്രശീർഷവദനാ സഹസ്രാക്ഷീ സഹസ്രപാത് 67) ആബ്രഹ്മകീടജനനീ വർണ്ണാശ്രമവിധായിനീ നിജാജ്ഞാരൂപനിഗമാ പുണ്യാപുണ്യഫലപ്രദാ 68) ശ്രുതിസീമന്തസിന്ദൂരീകൃതപാദാബ്ജധൂളികാ സകലാഗമസന്ദോഹ- ശുക്തിസമ്പുടമൗക്തികാ 69) പുരുഷാർത്ഥപ്രദാ പൂർണ്ണാ ഭോഗിനീ ഭുവനേശ്വരീ അംബികാനാദിനിധനാ ഹരിബ്രഹ്മേന്ദ്രസേവിതാ 70) നാരായണീ നാദരൂപാ നാമരൂപവിവർജ്ജിതാ ഹ്രീങ്കാരീ ഹ്രീമതീ ഹൃദ്യാ ഹേയോപാദേയവർജ്ജിതാ 71) രാജരാജാർച്ചിതാ രാജ്ഞീ രമ്യാ രാജീവലോചനാ രഞ്ജിനീ രമണീ രസ്യാ രണത്കിങ്കിണിമേഖലാ 72) രമാ രാകേന്ദുവദനാ രതിരൂപാ രതിപ്രിയാ രക്ഷാകരീ രാക്ഷസഘ്നീ രാമാ രമണലമ്പടാ 73) കാമ്യാ കാമകലാരൂപാ കദംബകുസുമപ്രിയാ കല്യാണീ ജഗതീകന്ദാ കരുണാരസസാഗരാ 74) കലാവതീ കലാലാപാ കാന്താ കാദംബരീപ്രിയാ വരദാ വാമനയനാ വാരുണീമദവിഹ്വലാ 75) വിശ്വാധികാ വേദവേദ്യാ വിന്ധ്യാചലനിവാസിനീ വിധാത്രീ വേദജനനീ വിഷ്ണുമായാ വിലാസിനീ 76) ക്ഷേത്രസ്വരൂപാ ക്ഷേത്രേശീ ക്ഷേത്രക്ഷേത്രജ്ഞപാലിനീ ക്ഷയവൃദ്ധി വിനിർമുക്താ ക്ഷേത്രപാലസമർച്ചിതാ 77) വിജയാ വിമലാ വന്ദ്യാ വന്ദാരുജനവത്സലാ വാഗ്വാദിനീ വാമകേശീ വഹ്നിമണ്ഡലവാസിനീ 78) ഭക്തിമത്കല്പലതികാ പശുപാശവിമോചിനീ സംഹൃതാശേഷപാഷണ്ഡാ സദാചാരപ്രവർത്തികാ 79) താപത്രയാഗ്നിസന്തപ്തസമാഹ്ളാദനചന്ദ്രികാ തരുണീ താപസാരാധ്യാ തനുമദ്ധ്യാ തമോപഹാ 80) ചിതിസ്തത്പദലക്ഷ്യാർത്ഥാ ചിദേകരസരൂപിണീ സ്വാത്മാനന്ദലവീഭൂതബ്രഹ്മാദ്യാനന്ദസന്തതീഃ 81) പരാ പ്രത്യക്ചിതീരൂപാ പശ്യന്തീ പരദേവതാ മദ്ധ്യമാ വൈഖരീരൂപാ ഭക്തമാനസഹംസികാ 82) കാമേശ്വരപ്രാണനാഡീ കൃതജ്ഞാ കാമപൂജിതാ ശൃംഗാരരസസമ്പൂർണ്ണാ ജയാ ജാലന്ധരസ്ഥിതാ 83) ഓഢ്യാണപീഠനിലയാ ബിന്ദുമണ്ഡലവാസിനീ രഹോയാഗക്രമാരാധ്യാ രഹസ്തർപ്പണതർപ്പിതാ 84) സദ്യഃപ്രസാദിനീ വിശ്വസാക്ഷിണീ സാക്ഷിവർജ്ജിതാ ഷഡംഗദേവതായുക്താ ഷാഡ്ഗുണ്യപരിപൂരിതാ 85) നിത്യക്ലിന്നാ നിരുപമാ നിർവ്വാണസുഖദായിനീ നിത്യാഷോഡശികാരൂപാ ശ്രീകണ്ഠാർദ്ധശരീരിണീ 86) പ്രഭാവതീ പ്രഭാരൂപാ പ്രസിദ്ധാ പരമേശ്വരീ മൂലപ്രകൃതിരവ്യക്താ വ്യക്താവ്യക്തസ്വരൂപിണീ 87) വ്യാപിനീ വിവിധാകാരാ വിദ്യാവിദ്യാസ്വരൂപിണീ മഹാകാമേശനയന കുമുദാഹ്ളാദകൗമുദി 88) ഭക്തഹാർദ്ദതമോഭേദ- ഭാനുമദ്ഭാനുസന്തതീഃ ശിവദൂതീ ശിവാരാധ്യാ ശിവമൂർത്തിഃ ശിവങ്കരീ 89) ശിവപ്രിയാ ശിവപരാ ശിഷ്ടേഷ്ടാ ശിഷ്ടപൂജിതാ അപ്രമേയാ സ്വപ്രകാശാ മനോവാചാമഗോചരാ 90) ചിച്ഛക്തിശ്ചേതനാരൂപാ ജഡശക്തിർ ജഡാത്മികാ ഗായത്രീ വ്യാഹൃതിഃ സന്ധ്യാ ദ്വിജവൃന്ദനിഷേവിതാ 91) തത്ത്വാസനാ തത്ത്വമയീ പഞ്ചകോശാന്തരസ്ഥിതാ നിസ്സീമമഹിമാ നിത്യയൗവ്വനാ മദശാലിനീ 92) മദഘൂർണ്ണിതരക്താക്ഷീ മദപാടലഗണ്ഡഭൂഃ ചന്ദനദ്രവദിഗ്ദ്ധാംഗീ ചാമ്പേയ കുസുമപ്രിയാ 93) കുശലാ കോമളാകാരാ കുരുകുല്ലാ കുളേശ്വരീ കുളകുണ്ഡാലയാ കൗളമാർഗ്ഗതത്പരസേവിതാ 94) കുമാരഗണനാഥാംബാ തുഷ്ടിഃ പുഷ്ടിഃ മതിർധൃതിഃ ശാന്തിഃ സ്വസ്തിമതീ കാന്തിർ നന്ദിനീ വിഘ്നനാശിനീ 95) തേജോവതീ ത്രിണയനാ ലോലാക്ഷീകാമരൂപിണീ മാലിനീ ഹംസിനീ മാതാ മലയാചലവാസിനീ 96) സുമുഖീ നളിനീ സുഭ്രൂഃ ശോഭനാ സുരനായികാ കാളകണ്ഠീ കാന്തിമതീ ക്ഷോഭിണീ സൂക്ഷ്മരൂപിണീ 97) വജ്രേശ്വരീ വാമദേവീ വയോവസ്ഥാ വിവർജ്ജിതാ സിദ്ധേശ്വരീ സിദ്ധവിദ്യാ സിദ്ധമാതാ യശസ്വിനീ 98) വിശുദ്ധിചക്രനിലയാ രക്തവർണ്ണാ ത്രിലോചനാ ഖട്വാംഗാദിപ്രഹരണാ വദനൈകസമന്വിതാ 99) പായസാന്നപ്രിയാ ത്വക്സ്ഥാ പശുലോകഭയങ്കരീ അമൃതാദിമഹാശക്തിസംവൃതാ ഡാകിനീശ്വരീ 100) അനാഹതാബ്ജനിലയാ ശ്യാമാഭാ വദനദ്വയാ ദംഷ്ട്രോജ്ജ്വലാക്ഷമാലാദിധരാ രുധിരസംസ്ഥിതാ 101) കാളരാത്ര്യാദിശക്ത്യൗഘവൃതാ സ്നിഗ്ദ്ധൗദനപ്രിയാ മഹാവീരേന്ദ്രവരദാ രാകിണ്യംബാസ്വരൂപിണീ 102) മണിപൂരാബ്ജനിലയാ വദനത്രയസംയുതാ വജ്രാദികായുധോപേതാ ഡാമര്യാദിഭിരാവൃതാ 103) രക്തവർണ്ണാ മാംസനിഷ്ഠാ ഗുഡാന്നപ്രീതമാനസാ സമസ്തഭക്തസുഖദാ ലാകിന്യംബാസ്വരൂപിണീ 104) സ്വാധിഷ്ഠാനാംബുജഗതാ ചതുർവക്ത്രമനോഹരാ ശൂലാദ്യായുധസമ്പന്നാ പീതവർണ്ണാതിഗർവ്വിതാ 105) മേദോനിഷ്ഠാ മധുപ്രീതാ ബന്ദിന്യാദിസമന്വിതാ ദധ്യന്നാസക്തഹൃദയാ കാകിനീരൂപധാരിണീ 106) മൂലാധാരാംബുജാരൂഢാ പഞ്ചവക്ത്രാസ്ഥിസംസ്ഥിതാ അങ്കുശാദിപ്രഹരണാ വരദാദിനിഷേവിതാ 107) മുദ്ഗൗദനാസക്തചിത്താ സാകിന്യംബാസ്വരൂപിണീ ആജ്ഞാചക്രാബ്ജനിലയാ ശുക്ലവർണ്ണാ ഷഡാനനാ 108) മജ്ജാസംസ്ഥാ ഹംസവതീ മുഖ്യശക്തിസമന്വിതാ ഹരിദ്രാന്നൈകരസികാ ഹാകിനീരൂപധാരിണീ 109) സഹസ്രദളപത്മസ്ഥാ സർവ്വവർണ്ണോപശോഭിതാ സർവ്വായുധധരാ ശുക്ലസംസ്ഥിതാ സർവ്വതോമുഖീ 110) സർവ്വൗദനപ്രീതചിത്താ യാകിന്യംബാസ്വരൂപിണീ സ്വാഹാസ്വധാമതിർമേധാ- ശ്രുതിസ്മൃതിരനുത്തമാ 111) പുണ്യകീർത്തിഃ പുണ്യലഭ്യാ പുണ്യശ്രവണകീർത്തനാ പുലോമജാർചിതാ ബന്ധമോചനീ ബന്ധുരാളകാ (ബർബരാളകാ) 112) വിമർശരൂപിണീ വിദ്യാ വിയദാദിജഗത്പ്രസൂ സർവ്വവ്യാധിപ്രശമനീ സർവ്വമൃത്യുനിവാരിണീ 113) അഗ്രഗണ്യാചിന്ത്യരൂപാ കലികന്മഷനാശിനീ കാത്യായനീ കാലഹന്ത്രീ കമലാക്ഷനിഷേവിതാ 114) താംബൂലപൂരിതമുഖീ ദാഡിമീകുസുമപ്രഭാ മൃഗാക്ഷീ മോഹിനീമുഖ്യാ മൃഡാനീ മിത്രരൂപിണീ 115) നിത്യതൃപ്താ ഭക്തനിധിർ നിയന്ത്രീ നിഖിലേശ്വരീ മൈത്ര്യാദിവാസനാലഭ്യാ മഹാപ്രളയസാക്ഷിണീ 116) പരാശക്തിഃ പരാനിഷ്ഠാ പ്രജ്ഞാനഘനരൂപിണീ മാധ്വീപാനാലസാ മത്താ മാതൃകാവർണ്ണരൂപിണീ 117) മഹാകൈലാസനിലയാ മൃണാളമൃദുദോർല്ലതാ മഹനീയാ ദയാമൂർത്തിഃ മഹാസാമ്രാജ്യശാലിനീ 118) ആത്മവിദ്യാ മഹാവിദ്യാ ശ്രീവിദ്യാ കാമസേവിതാ ശ്രീഷോഡശാക്ഷരീവിദ്യാ ത്രികൂടാ കാമകോടികാ 119) കടാക്ഷകിങ്കരീഭൂത- കമലാകോടിസേവിതാ ശിരഃസ്ഥിതാ ചന്ദ്രനിഭാ ഫാലസേ്ഥന്ദ്രധനുപ്രഭാ 120) ഹൃദയസ്ഥാ രവിപ്രഖ്യാ ത്രികോണാന്തരദീപികാ ദാക്ഷായണീ ദൈത്യഹന്ത്രീ ദക്ഷയജ്ഞവിനാശിനീ 121) ദരാന്ദോളിതദീർഘാക്ഷീ ദരഹാസോജ്ജ്വലന്മുഖീ ഗുരൂമൂർത്തിർഗ്ഗുണനിധിർ- ഗ്ഗോമാതാ ഗുഹജന്മഭൂഃ 122) ദേവേശീ ദണ്ഡനീതിസ്ഥാ ദഹരാകാശരൂപിണീ പ്രതിപന്മുഖ്യരാകാന്ത- തിഥിമണ്ഡലപൂജിതാ 123) കലാത്മികാ കലാനാഥാ കാവ്യാലാപവിനോദിനീ സചാമരരമാവാണീ സവ്യദക്ഷിണസേവിതാ 124) ആദിശക്തിരമേയാത്മാ പരമാപാവനാകൃതിഃ അനേകകോടിബ്രഹ്മാണ്ഡജനനീ ദിവ്യവിഗ്രഹാ 125) ക്ലീങ്കാരീകേവലാ ഗുഹ്യാ കൈവല്യപദദായിനീ ത്രിപുരാ ത്രിജഗദ്വന്ദ്യാ ത്രിമൂർത്തിഃ ത്രിദശേശ്വരീ 126) ത്ര്യക്ഷരീ ദിവ്യഗന്ധാഢ്യാ സിന്ദൂരതിലകാഞ്ചിതാ ഉമാ ശൈലേന്ദ്രതനയാ ഗൗരീ ഗന്ധർവ്വസേവിതാ 127) വിശ്വഗർഭാ സ്വർണ്ണഗർഭാ വരദാ വാഗധീശ്വരീ ധ്യാനഗമ്യാപരിച്ഛേദ്യാ ജ്ഞാനദാ ജ്ഞാനവിഗ്രഹാ 128) സർവ്വവേദാന്തസംവേദ്യാ സത്യാനന്ദസ്വരൂപിണീ ലോപാമുദ്രാർച്ചിതാ ലീലാക്ലിപ്ത ബ്രഹ്മാണ്ഡമണ്ഡലാ 129) അദൃശ്യാ ദൃശ്യരഹിതാ വിജ്ഞാത്രീ വേദ്യവർജ്ജിതാ യോഗിനീ യോഗദായോഗ്യാ യോഗാനന്ദാ യുഗന്ധരാ 130) ഇച്ഛാശക്തിജ്ഞാനശക്തി- ക്രിയാശക്തിസ്വരൂപിണീ സർവ്വാധാരാ സുപ്രതിഷ്ഠാ സദസദ്രൂപധാരിണീ 131) അഷ്ടമൂർത്തിരജാജൈത്രീ ലോകയാത്രാവിധായിനീ ഏകാകിനീ ഭൂമരൂപാ നിർദ്വൈതാ ദ്വൈതവർജ്ജിതാ 132) അന്നദാ വസുദാ വൃദ്ധാ ബ്രഹ്മാത്മൈക്യസ്വരൂപിണീ ബൃഹതീ ബ്രാഹ്മണീ ബ്രാഹ്മീ ബ്രഹ്മാനന്ദാ ബലിപ്രിയാ 133) ഭാഷാരൂപാ ബൃഹത്സേനാ ഭാവാഭാവവിവർജ്ജിതാ സുഖാരാദ്ധ്യാ ശുഭകരീ ശോഭനാ സുലഭാഗതിഃ 134) രാജരാജേശ്വരീ രാജ്യദായിനീ രാജ്യവല്ലഭാ രാജത്കൃപാ രാജപീഠനിവേശിതനിജാശ്രിതാ 135) രാജ്യലക്ഷ്മീ കോശനാഥാ ചതുരംഗബലേശ്വരീ സാമ്രാജ്യദായിനീ സത്യസന്ധാ സാഗരമേഖലാ 136) ദീക്ഷിതാ ദൈത്യശമനീ സർവ്വലോകവശങ്കരീ സർവ്വാർത്ഥദാത്രീ സാവിത്രീ സച്ചിദാനന്ദരൂപിണീ 137) ദേശകാലാപരിച്ഛിന്നാ സർവ്വഗാസർവ്വമോഹിനീ സരസ്വതീ ശാസ്ത്രമയീ ഗുഹാംബാ ഗുഹ്യരൂപിണീ 138) സർവ്വോപാധിവിനിർമ്മുക്താ സദാശിവപതിവ്രതാ സമ്പ്രദായേശ്വരീ സാധ്വീ ഗുരുമണ്ഡലരൂപിണീ 139) കുളോത്തീർണ്ണാ ഭഗാരാധ്യാ മായാ മധുമതീ മഹീ ഗണാംബാ ഗുഹ്യകാരാധ്യാ കോമളാംഗീ ഗുരുപ്രിയാ 140) സ്വതന്ത്രാ സർവ്വതന്ത്രേശീ ദക്ഷിണാമൂർത്തിരൂപിണീ സനകാദി സമാരാധ്യാ ശിവജ്ഞാനപ്രദായിനീ 141) ചിത്കലാനന്ദകലികാ പ്രേമരൂപാ പ്രിയങ്കരീ നാമപാരായണപ്രീതാ നന്ദിവിദ്യാനടേശ്വരീ 142) മിഥ്യാജഗദധിഷ്ഠാനാ മുക്തിദാ മുക്തിരൂപിണീ ലാസ്യപ്രിയാ ലയകരീ ലജ്ജാ രംഭാദിവന്ദിതാ 143) ഭവദാവസുധാവൃഷ്ടിഃ പാപാരണ്യദവാനലാ ദൗർഭാഗ്യതൂലവാതൂലാ ജരാദ്ധ്വാന്തരവിപ്രഭാ 144) ഭാഗ്യാബ്ധിചന്ദ്രികാ ഭക്തചിത്തകേകീഘനാഘനാ രോഗപർവ്വതദംഭോളിർ മൃത്യുദാരുകുഠാരികാ 145) മഹേശ്വരീ മഹാകാ‍ളീ മഹാഗ്രാസാ മഹാശനാ അപർണ്ണാ ചണ്ഡികാ ചണ്ഡമുണ്ഡാസുരനിഷൂദിനീ 146) ക്ഷരാക്ഷരാത്മികാ സർവ്വലോകേശീ വിശ്വധാരിണീ ത്രിവർഗ്ഗദാത്രീ സുഭഗാ ത്ര്യംബകാ ത്രിഗുണാത്മികാ 147) സ്വർഗ്ഗാപവർഗ്ഗദാ ശുദ്ധാ ജപാപുഷ്പനിഭാകൃതിഃ ഓജോവതീ ദ്യുതിധരാ യജ്ഞരൂപാ പ്രിയവ്രതാ 148) ദുരാരാധ്യാ ദുരാധർഷാ പാടലീകുസുമപ്രിയാ മഹതീ മേരുനിലയാ മന്ദാരകുസുമപ്രിയാ 149) വീരാരാധ്യാ വിരാഡ്-രൂപാ വിരജാ വിശ്വതോമുഖീ പ്രത്യഗ്-രൂപാ പരാകാശാ പ്രാണദാ പ്രാണരൂപിണീ 150) മാർത്താണ്ഡഭൈരവാരാധ്യാ മന്ത്രിണീന്യസ്തരാജ്യധൂഃ ത്രിപുരേശീ ജയത്സേനാ നിസ്ത്രൈഗുണ്യാ പരാപരാ 151) സത്യജ്ഞാനാനന്ദരൂപാ സാമരസ്യപരായണാ കപർദ്ദിനീ കലാമാലാ കാമധുക് കാമരൂപിണീ 152) കലാനിധിഃ കാവ്യകലാ രസജ്ഞാ രസശേവധീഃ പുഷ്ടാ പുരാതനാ പൂജ്യാ പുഷ്കരാ പുഷ്കരേക്ഷണാ 153) പരംജ്യോതിഃ പരംധാമ പരമാണുഃ പരാത്പരാ പാശഹസ്താ പാശഹന്ത്രീ പരമന്ത്രവിഭേദിനീ 154) മൂർത്താമൂർത്താ നിത്യതൃപ്താ മുനിമാനസഹംസികാ സത്യവ്രതാ സത്യരൂപാ സർവ്വാന്തര്യാമിണീ സതീ 155) ബ്രഹ്മാണീ ബ്രഹ്മജനനീ ബഹുരൂപാ ബുധാർച്ചിതാ പ്രസവിത്രീ പ്രചണ്ഡാജ്ഞാ പ്രതിഷ്ഠാ പ്രകടാകൃതിഃ 156) പ്രാണേശ്വരീ പ്രാണദാത്രീ പഞ്ചാശത്പീഠരൂപിണീ വിശൃംഖലാ വിവിക്തസ്ഥാ വീരമാതാ വിയത്പ്രസൂഃ 157) മുകുന്ദാ മുക്തിനിലയാ മൂലവിഗ്രഹരൂപിണീ ഭാവജ്ഞാ ഭവരോഗഘ്നീ ഭവചക്രപ്രവർത്തിനീ 158) ഛന്ദഃസാരാ ശാസ്ത്രസാരാ മന്ത്രസാരാ തലോദരീ ഉദാരകീർത്തീരുദ്ദാമവൈഭവാ വർണ്ണരൂപിണീ 159) ജന്മമൃത്യുജരാതപ്തജനവിശ്രാന്തിദായിനീ സർവ്വോപനിഷദുദ്ഘുഷ്ടാ ശാന്ത്യതീതകലാത്മികാ 160) ഗംഭീരാ ഗഗനാന്തസ്ഥാ ഗർവ്വിതാ ഗാനലോലുപാ കൽപനാരഹിതാ കാഷ്ഠാ കാന്താ കാന്താർദ്ധവിഗ്രഹാ 161) കാര്യകാരണനിർമ്മുക്താ കാമകേളിതരംഗിതാ കനത്കനകതാടങ്കാ ലീലാവിഗ്രഹധാരിണീ 162) അജാക്ഷയവിനിർമ്മുക്താ മുഗ്ദ്ധാ ക്ഷിപ്രപ്രസാദിനീ അന്തർമ്മുഖസമാരാധ്യാ ബഹിർമ്മുഖസുദുർല്ലഭാ 163) ത്രയീ ത്രിവർഗ്ഗനിലയാ ത്രിസ്ഥാ ത്രിപുരമാലിനീ നിരാമയാ നിരാലംബാ സ്വാത്മാരാമാ സുധാസൃതിഃ 164) സംസാരപങ്കനിർമ്മഗ്നസമുദ്ധരണപണ്ഡിതാ യജ്ഞപ്രിയാ യജ്ഞകർത്രീ യജമാനസ്വരൂപിണീ 165) ധർമ്മാധാരാ ധനാദ്ധ്യക്ഷാ ധനധാന്യവിവർദ്ധിനീ വിപ്രപ്രിയാ വിപ്രരൂപാ വിശ്വഭ്രമണകാരിണീ 166) വിശ്വഗ്രാസാ വിദ്രുമാഭാ വൈഷ്ണവീ വിഷ്ണുരൂപിണീ അയോനിർ യോനിനിലയാ കൂടസ്ഥാ കുളരൂപിണീ 167) വീരഗോഷ്ഠിപ്രിയാ വീരാ നൈഷ്കർമ്മ്യാ നാദരൂപിണീ വിജ്ഞാനകലനാ കല്യാ വിദഗ്ദ്ധാ ബൈന്ദവാസനാ 168) തത്ത്വാധികാ തത്ത്വമയീ തത്ത്വമർത്ഥസ്വരൂപിണീ സാമഗാനപ്രിയാ സൗമ്യാ സദാശിവകുടുംബിനീ 169) സവ്യാപസവ്യമാർഗ്ഗസ്ഥാ സർവ്വാപദ്വിനിവാരിണീ സ്വസ്ഥാ സ്വഭാവമധുരാ ധീരാ ധീരസമർച്ചിതാ 170) ചൈതന്യാർഘ്യസമാരാധ്യാ ചൈതന്യകുസുമപ്രിയാ സദോദിതാ സദാതുഷ്ടാ തരുണാദിത്യപാടലാ 171) ദക്ഷിണാദക്ഷിണാരാധ്യാ ദരസ്മേരമുഖാംബുജാ കൗളിനീ കേവലാനർഘ്യകൈവല്യപദദായിനീ 172) സ്തോത്രപ്രിയാ സ്തുതിമതീ ശ്രുതിസംസ്തുതവൈഭവാ മനസ്വിനീ മാനവതീ മഹേശീ മംഗളാകൃതിഃ 173) വിശ്വമാതാ ജഗദ്ധാത്രീ വിശാലാക്ഷീ വിരാഗിണി പ്രഗദ്ഭാ പരമോദാരാ പരാമോദാ മനോമയീ 174) വ്യോമകേശീ വിമാനസ്ഥാ വജ്രിണീ വാമകേശ്വരീ പഞ്ചയജ്ഞപ്രിയാ പഞ്ചപ്രേതമഞ്ചാധിശായിനീ 175) പഞ്ചമീ പഞ്ചഭൂതേശീ പഞ്ചസംഖ്യോപചാരിണീ ശാശ്വതീ ശാശ്വദൈശ്വര്യാ ശർമ്മദാ ശംഭുമോഹിനീ 176) ധരാധരസുതാ ധന്യാ ധർമ്മിണീ ധർമ്മവർദ്ധിനീ ലോകാതീതാ ഗുണാതീതാ സർവ്വാതീതാ ശമാത്മികാ 177) ബന്ധൂകകുസുമപ്രഖ്യാ ബാലാലീലാവിനോദിനീ സുമംഗലീ സുഖകരീ സുവേഷാഢ്യാ സുവാസിനീ 178) സുവാസിന്യർച്ചനപ്രീതാശോഭനാ ശുദ്ധമാനസാ ബിന്ദുതർപ്പണസന്തുഷ്ടാ പൂർവ്വജാ ത്രിപുരാംബികാ 179) ദശമുദ്രാസമാരാധ്യാ ത്രിപുരാശ്രീവശങ്കരീ ജ്ഞാനമുദ്രാ ജ്ഞാനഗമ്യാ ജ്ഞാനജ്ഞേയസ്വരൂപിണീ 180) യോനിമുദ്രാ ത്രിഖണ്ഡേശീ ത്രിഗുണാംബാ ത്രികോണഗാ അനഘാദ്ഭുതചാരിത്രാ വാഞ്ഛിതാർത്ഥപ്രദായിനീ 181) അഭ്യാസാതിശയജ്ഞാതാ ഷഡദ്ധ്വാതീതരൂപിണീ അവ്യാജകരുണാമൂർത്തിഃ അജ്ഞാനദ്ധ്വാന്തദീപികാ 182) ആബാലഗോപവിദിതാ സർവ്വാനുല്ലംഘ്യശാസനാ ശ്രീചക്രരാജനിലയാ ശ്രീമത്ത്രിപുരസുന്ദരീ 183) ശ്രീശിവാ ശിവശക്ത്യൈക്യരൂപിണീ ലളിതാംബികാ ഇതി ശ്രീ ലളിതാസഹസ്രനാമസ്തോത്രം സമ്പൂർണ്ണം. == ലളിത പഞ്ചവിംശതി നാമാവലി == ജീവിത തിരക്കിനിടയിൽ  ലളിതാസഹസ്രനാമ ജപം സാധ്യമല്ലാത്തവർ ലളിതാസഹസ്രനാമ ധ്യാനത്തിന് ശേഷം ശ്രീലളിതാ പഞ്ചവിംശതി നാമാവലി ജപിക്കാവുന്നതാണ് എന്നാണ് വിശ്വാസം. ഇത് ജപിക്കുന്നതിനു പ്രത്യേക നിഷ്ഠകളില്ല. കുളി കഴിഞ്ഞ ശേഷം സന്ധ്യയ്ക്ക് നിലവിളക്കിനു മുന്നിലിരുന്നു ജപിക്കുന്നതാണ് നന്ന്. ശ്രീലളിതാ പഞ്ചവിംശതി നാമാവലി... സിംഹാസനേശീ ലളിതാ മഹാരാജ്ഞി വരാങ്കുശ ചാപനീ ത്രിപുരാ ചൈവ മഹാത്രിപുര സുന്ദരി ചക്രേശ്വരി മഹാദേവി കാമേശീ പരമേശ്വരി കാമരാജപ്രിയാ കാമകോടികാ ചക്രവർത്തിനീ മഹാവിദ്യാ ശിവാനന്ദവല്ലഭാ സർവ്വ പാടലാ കുലനാഥാമ്നായനാഥാ സർവ്വാമ്നായനിവാസിനി ശൃംഗാരനായികാ ചേതി പഞ്ചവിംശതി നാമഭി : സ്തൂവന്തി യേ മഹാഭാഗം ലളിതാം പരമേശ്വരീം തേ പ്രാപ്നുവന്തി സൗഭാഗ്യം അഷ്‌ടൗസിദ്ധിർ മഹദ്യഥാ ==അവലംബം== {{reflist}} {{wikisource|ശ്രീ ലളിതാസഹസ്രനാമം}} ==പുറമെ നിന്നുള്ള കണ്ണികൾ== * [http://www.sreevidya.co.in/sahasranama_sanskrit.pdf ലളിതാ സഹസ്രനാമം സംസ്കൃത ലിപിയിൽ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303184956/http://www.sreevidya.co.in/sahasranama_sanskrit.pdf |date=2016-03-03 }} * [http://archives.chennaionline.com/festivalsnreligion/slogams/Sep07/09slokam81.asp സഹസ്രനാമത്തിൽ വിവരിച്ചിട്ടുള്ള ഓരോ വരികളുടെയും അർത്ഥം ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090619215506/http://archives.chennaionline.com/festivalsnreligion/slogams/Sep07/09slokam81.asp |date=2009-06-19 }} * [http://www.astrojyoti.com/ls1.htmഓരോ വരികളുടെയും അർത്ഥം ഇംഗ്ലീഷിൽ] [[Category:ഹൈന്ദവഗ്രന്ഥങ്ങൾ]] [[വർഗ്ഗം:ശക്ത്യാരാധന]] p4qn6kdengupt322parmq8qhrdhekzp 0 150425 4610520 4576230 2026-03-28T17:31:56Z ~2026-19325-44 215814 4610520 wikitext text/x-wiki {{prettyurl|Syro-Malabar Catholic Archdiocese of Changanassery}}[[സീറോ മലബാർ കത്തോലിക്കാ സഭ|സീറോ മലബാർ കത്തോലിക്കാ സഭയുടെ]] കീഴിലുള്ള അതിരൂപതയാണ് '''ചങ്ങനാശ്ശേരി അതിരൂപത'''. [[റോമൻ കത്തോലിക്കാ സഭ|കത്തോലിക്കാ സഭയുടെ]] കൂട്ടായ്മയിലെ [[സ്വയാധികാരം|സ്വയാധികാരമുള്ള]] ഒരു [[വ്യക്തി സഭ|വ്യക്തി സഭയാണ്]] സീറോ മലബാർ കത്തോലിക്കാ സഭ. കേരളത്തിലെ നാലു അതിരൂപതകളിൽ ഒന്നാണിത്. [[ചങ്ങനാശ്ശേരി|ചങ്ങനാശ്ശേരി നഗരത്തിൽ]] [[ചങ്ങനാശ്ശേരി - വാഴൂർ റോഡ്|ചങ്ങനാശ്ശേരി - വാഴൂർ റോഡിനരുകിലായി]] അതിരൂപതാ ആസ്ഥാനം നിലകൊള്ളുന്നു. [[ഇൻഡ്യ|ഭാരതത്തിലെ]] ഏറ്റവും വലിയ [[അതിരൂപത|അതിരൂപതയാണ്]] ചങ്ങനാശ്ശേരി അതിരൂപത. ചങ്ങനാശ്ശേരി അതിരൂപതയിൽ 18 [[ഫൊറാന പള്ളി|ഫൊറാന പള്ളികൾ]] ഉണ്ട്. കൂടാതെ 560-ലധികം പള്ളികളും ചങ്ങനാശ്ശേരി അതിരൂപതയുടെ കീഴിൽ വരുന്നു. [[കോട്ടയം ജില്ല]], [[ആലപ്പുഴ ജില്ല]], [[പത്തനംതിട്ട ജില്ല]], [[കൊല്ലം ജില്ല]], [[തിരുവനന്തപുരം ജില്ല]] എന്നീ അഞ്ചു ജില്ലകളും, ചങ്ങനാശ്ശേരി അതിരൂപതയുടെ അധികാര പരിധിയിൽ വരുന്ന പ്രദേശങ്ങളാണ്. == മെത്രാപോലീത്ത == [[ജോസഫ് പെരുന്തോട്ടം|മാർ തോമസ് തറയിൽ]] [[ചങ്ങനാശ്ശേരി]] അതിരൂപതയുടെ ആർച്ച് ബിഷപ്. [[ബിഷപ്പ് തോമസ് തറയിൽ - സഹായ മെത്രാൻ (2017 മുതൽ)]]<ref>{{Cite web |url=http://www.archdiocesechanganacherry.org/archdiocesechanganacherry-archdiocese.php?id=1 |title=ആർക്കൈവ് പകർപ്പ് |access-date=2011-05-31 |archive-date=2011-05-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110520033512/http://www.archdiocesechanganacherry.org/archdiocesechanganacherry-archdiocese.php?id=1 |url-status=dead }}</ref> * 1887 - 1896 ''':''' ബിഷപ് ചാൾസ് ലവിഗ്നേ * 1896 - 1911 ''':''' ബിഷപ് മാർ മാത്യു മകിൽ * 1911 - 1925 ''':''' ബിഷപ് മാർ തോമസ് കുര്യാളശ്ശേരി * 1927 - 1949 ''':''' ബിഷപ് മാർ ജയിംസ് കലാശ്ശേരി * 1950 - 1969 ''':''' [[മാത്യു കാവുകാട്ട് | ആർച്ചു ബിഷപ് മാർ മാത്യു കാവുകാട്ട്]] * 1970 - 1985 ''':''' [[ആന്റണി പടിയറ|ആർച്ചു ബിഷപ് മാർ ആന്റണി പടിയറ]] * 1985 - 2007 ''':''' [[ജോസഫ് പവ്വത്തിൽ|ആർച്ചു ബിഷപ് മാർ ജോസഫ് പൗവത്തിൽ]] * 2007- മുതൽ ''':''' [[മാർ ജോസഫ് പെരുന്തോട്ടം|ആർച്ച് ബിഷപ് മാർ ജോസഫ് പെരുന്തോട്ടം]] <!-- {| class="wikitable" width="50%" border="1" cellpadding="5" cellspacing="0" align="centre" ! width=20% style="background:" | ചിത്രം ! width=20% style="background:" | പേർ ! width=20% style="background:" | ഭരണകാലം |- ! width=20% style="background:" | ! width=20% style="background:" | [[ചാൾസ് ലവിഗ്നേ|ബിഷപ് ചാൾസ് ലവിഗ്നേ]] | width=20% style="background:" | [[1887]] - [[1896]] |- ! width=20% style="background:" | ! width=20% style="background:" | [[മാത്യു മകിൽ|ബിഷപ് മാർ മാത്യു മകിൽ]] | width=20% style="background:" | [[1896]] - [[1911]] |- ! width=20% style="background:" | [[Image:Bischof Kurialacherry JS.jpg|100px]] ! width=20% style="background:" | [[തോമസ് കുര്യാളശേരി|ബിഷപ് മാർ തോമസ് കുര്യാളശ്ശേരി]] | width=20% style="background:" | [[1911] - [[1925]] |- ! width=20% style="background:" | ! width=20% style="background:" | [[ജയിംസ് കലാശ്ശേരി|ബിഷപ് മാർ ജയിംസ് കലാശ്ശേരി]] | width=20% style="background:" | [[1927]] - [[1949]] |- ! width=20% style="background:" | ! width=20% style="background:" | [[മാത്യു കാവുകാട്ട് | ആർച്ചു ബിഷപ് മാർ മാത്യു കാവുകാട്ട്]] | width=20% style="background:" | [[1950]] - [[1969]] |- ! width=20% style="background:" | ! width=20% style="background:" | [[ആന്റണി പടിയറ|ആർച്ചു ബിഷപ് മാർ ആന്റണി പടിയറ]] | width=20% style="background:" | [[1970]] - [[1985]] |- ! width=20% style="background:" | [[Image:Mar Joseph Powathil.jpg|100px]] ! width=20% style="background:" | [[ജോസഫ് പവ്വത്തിൽ|ആർച്ചു ബിഷപ് മാർ ജോസഫ് പൗവത്തിൽ]] | width=20% style="background:" | [[1985]] - [[2007]] |- ! width=20% style="background:" | [[Image:Archbishop Mar Joseph Perumthottam.jpg|100px]] ! width=20% style="background:" | [[മാർ ജോസഫ് പെരുന്തോട്ടം|ആർച്ച് ബിഷപ് മാർ ജോസഫ് പെരുന്തോട്ടം]] | width=20% style="background:" | [[2007]] - തുടരുന്നു |} --> == ചരിത്രം == [[File:Chanaganassery Metropolitan Church.JPG|thumb|ചങ്ങനാശ്ശേരി മെത്രാപോലിത്തൻ പള്ളി]] [[File:Archbishop's House, Changanassery, Kerala.jpg|thumb|ചങ്ങനാശ്ശേരി അതിരൂപതാ ആസ്ഥാനമന്ദിരം]] ക്രി.വർഷം 1887 മെയ് 20-നാണ് ചങ്ങനാശ്ശേരി അതിരൂപത നിലവിൽ വന്നത്. [[തൃശൂർ അതിരൂപത|തൃശ്ശൂർ അതിരൂപതയും]] ഇതെ ദിവസം തന്നെയാണ് നിലവിൽ വന്നത്. അന്ന് കോട്ടയം എന്നായിരുന്നു രൂപതയുടെ പേരെങ്കിലും അടുത്ത വർഷം (1888) പേർ ചങ്ങനാശ്ശേരി എന്നാക്കി മാറ്റി. അതിനെ ത്തുടർന്ന് രൂപത ആസ്ഥാനം 1891-ൽ ഇന്നു കാണുന്ന അതിരൂപതാസ്ഥാനത്തേക്ക് ([[ചങ്ങനാശ്ശേരി - വാഴൂർ റോഡ്|ചങ്ങനാശ്ശേരി - വാഴൂർ റോഡിൽ]]) മാറ്റി സ്ഥാപിച്ചു. ചങ്ങനാശ്ശേരി രൂപതയും തൃശ്ശൂർ രൂപതയും മാത്രമായിരുന്നു അന്ന് കേരളത്തിൽ ഉണ്ടായിരുന്ന രൂപതകൾ. ഈ രൂപതകൾ ഉണ്ടായി 9 വർഷങ്ങൾക്കു ശേഷം ചങ്ങനാശ്ശേരിയിലേയും തൃശ്ശൂരിലേയും കുറച്ചു ഭാഗങ്ങൾ ചേർത്ത് [[എറണാകുളം-അങ്കമാലി അതിരൂപത|എറണാകുളം രൂപത]] ഉണ്ടാക്കി (1896 ജൂലൈ 28).<ref>{{Cite web |url=http://www.archdiocesechanganacherry.org/archdiocesechanganacherry-archdiocese.php?id=3 |title=ആർക്കൈവ് പകർപ്പ് |access-date=2011-09-14 |archive-date=2012-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120203063015/http://www.archdiocesechanganacherry.org/archdiocesechanganacherry-archdiocese.php?id=3 |url-status=dead }}</ref> == പുറം കണ്ണികൾ == * [http://archdiocesechanganacherry.com/ രൂപതയുടെ ഔദ്യോഗിക വെബ്‌സൈറ്റ്] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110622163644/http://archdiocesechanganacherry.com/ |date=2011-06-22 }} == അവലംബം == <references/> {{Syro-Malabar Catholic Church Hierarchy}} [[വർഗ്ഗം:സിറോ-മലബാർ സഭയുടെ അതിരൂപതകൾ]] plvq6czikly4y6i8kvkofedms6mgkde 10 157690 4610595 4610099 2026-03-29T06:46:30Z Symphonicallyu 155269 4610595 wikitext text/x-wiki {{Infobox | bodystyle = {{#if:{{{boxsize|}}}|width: {{{boxsize}}};}} | abovestyle = font-size:130%; color: {{#if:{{{creator|}}}{{{setting|}}}{{#ifeq:{{Infobox language/family-color|{{{familycolor|}}} }}|black|1}}|white|{{{fontcolor|black}}} }}; background-color: {{#if:{{{creator|}}}{{{setting|}}}|black|{{#if:{{{signers|}}}|silver|{{Infobox language/family-color|{{{familycolor|Default}}} }} }} }}; | above = {{{name|{{PAGENAMEBASE}}}}} | aboveclass = above | subheaderstyle = font-size:110%; color: {{#if:{{{creator|}}}{{{setting|}}}{{#ifeq:{{Infobox language/family-color|{{{familycolor|}}} }}|black|1}}|white|{{{fontcolor|black}}} }}; background-color: {{#if:{{{creator|}}}{{{setting|}}}|black|{{#if:{{{signers|}}}|silver|{{Infobox language/family-color|{{{familycolor|Default}}} }} }} }}; | subheader1 = {{{altname|}}} | subheader2 = {{{nativename|}}} | subheader3 = {{#if:{{{acceptance|}}}|({{{acceptance|}}})}} | image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|}}}|size={{{imagesize|{{{image_size|}}}}}}|sizedefault=200px|alt={{{imagealt|}}}}} | caption = {{{imagecaption|}}} | headerstyle = color: {{#if:{{{creator|}}}{{{setting|}}}{{#ifeq:{{Infobox language/family-color|{{{familycolor|}}}}}|black|1}}|white|{{{fontcolor|black}}}}}; background-color: {{#if:{{{signers|}}}|silver|{{#if:{{{creator|}}}{{{setting|}}}|black|{{Infobox language/family-color|{{{familycolor|Default}}}}}}}}}; | labelstyle = padding-top:0.225em;line-height:1.1em;<!--(modified longitem)--> padding-right:0.5em;<!--(to ensure some gap between any (long/unwrapped) label and subsequent data on same line)--> | datastyle = line-height:1.35em; <!---------------------------------------------------------> | label1 = ഉച്ചാരണം | data1 = {{#if:{{{pronunciation|}}}| {{{pronunciation|''to be added''}}}}} | label2 = {{#if:{{{creator|}}}{{{setting|}}}{{#ifeq:{{Infobox language/family-color|{{{familycolor|}}}}}|black|1}} | സൃഷ്ടിച്ചത് | ഉത്ഭവിച്ച&nbsp;ദേശം }} | data2 = {{#if:{{{creator|}}}{{{setting|}}}{{#ifeq:{{Infobox language/family-color|{{{familycolor|}}}}}|black|1}} |{{{creator|–}}} |{{{states|{{{state|}}}}}} }} | label3 = തിയതി | data3 = {{{created|}}} | label4 = {{#if:{{{creator|}}}{{{setting|}}}{{#ifeq:{{Infobox language/family-color|{{{familycolor|}}}}}|black|1}} |Setting and usage |{{#if:{{{region|}}}|ഭൂപ്രദേശം}} }} | data4 = {{#if:{{{creator|}}}{{{setting|}}}{{#ifeq:{{Infobox language/family-color|{{{familycolor|}}}}}|black|1}} |{{{setting|}}} |{{{region|}}} }} | label5 = [[Geographic coordinate system|അക്ഷരേഖാംശങ്ങൾ]] | data5 = {{#if:{{{coordinates|}}}|{{#invoke:Coordinates|coordinsert|{{{coordinates}}}|type:landmark}}| }} | label6 = സംസാരിക്കുന്ന നരവംശം | data6 = {{{ethnicity|}}} | label7 = {{#if:{{{extinct|}}} |[[Extinct language|അന്യം നിന്നുപോയി]] |{{#if:{{{era|}}} |കാലഘട്ടം |{{#if:{{{creator|}}} |Users |{{longitem|മാതൃഭാഷയായി {{#if:{{{signers|}}}{{#ifeq:{{Infobox language/family-color|{{{familycolor|}}}}}|silver|1}}|സംസാരിക്കുന്നവർ|സംസാരിക്കുന്നവർ}}}} }} }} }} | data7 =<!-- -->{{#if:{{{extinct|}}}|{{#ifeq:{{{extinct}}}|?|(date missing)[[Category:Language articles with unknown extinction date]]|{{{extinct}}}}}<!-- extinct input used -->|{{#if:{{{era|}}}|{{{era}}}<!-- era input used -->|<!-- no era, check for sign/spoken -->{{#if:{{{signers|}}}{{#ifeq:{{Infobox language/family-color|{{{familycolor|}}} }}|silver|1}}<!-- check for signers/silver -->|<!-- SIGN language (silver) -->{{#if:{{{signers|}}}{{{speakers|}}}|{{#ifeq: {{lc:{{{date}}}}}|na|{{{signers|{{{speakers|–}}}}}} |{{#ifeq:{{{signers|{{{speakers}}}}}}|?|<!-- -->|{{#ifeq:{{{signers|{{{speakers}}}}}}|none|''None'' |{{#if:{{{date|}}}|{{{signers|{{{speakers|–}}}}}}&nbsp;({{{dateprefix|}}}{{{date}}}) |{{{signers|{{{speakers|–}}}}}}&nbsp;(''date missing''){{main other|[[Category:Language articles with speaker number undated]]}}}} }} }} }} }}<!--(end if:date, ifeq:date=na, if:signers. end of SIGN) -->|<!-- SPOKEN language (not silver) -->{{#if:{{{speakers|}}}|{{#ifeq: {{lc:{{{date}}}}}|na|{{{speakers|–}}} |{{#ifeq: {{{date}}}|no date|(undated figure of {{{speakers}}})|<!-- The following changes the display depending on the age of the data. Limit set to 25 years, as a population can double in that time. -->{{#if:{{{date|}}}|{{#iferror:{{#expr: {{padleft:|4|{{{date}}}|}} }}||{{#ifexpr:(({{CURRENTYEAR}} - {{padleft:|4|{{{date}}}|}}) < 25)<!-- -->|<!-- regular-->{{{speakers|–}}}&nbsp;({{{dateprefix|}}}{{{date}}})<!-- -->|<!-- old (25+) -->({{{speakers}}} cited {{{dateprefix|}}}{{{date}}}){{main other|{{#ifeq:{{{ref}}}|e19|[[Category:Language articles with old Ethnologue 19 speaker data]]|{{#ifeq:{{{ref}}}|e18|[[Category:Language articles with old Ethnologue 18 speaker data]]|[[Category:Language articles with old speaker data]]}}}}}}}}}}<!--(end ifexpr:25+, iferror:) -->|{{#ifeq:{{{speakers}}}|?|<!-- -->|{{#ifeq:{{{speakers}}}|none|''None'' |<!-- no date input -->{{{speakers|–}}}&nbsp;(''date missing''){{main other|[[Category:Language articles with speaker number undated]]}}}} }} }}<!--(end if:date, before the 25+ expr check) -->}}<!--(end ifeq:date=no date) -->}}<!--(end ifeq:date=na) -->|<!--(no speakers number to be shown)-->}}}}<!--(end if:speakers (in 2nd param of silver-check), if:silver. end of SPOKEN) -->}} }}<!--(end if:era, if:extinct. No open #if:s left) If there is a ref, and there is any input for this row (data7), then we add the reference: -->{{#if:{{{ref|}}}|{{#if:{{{extinct|}}}{{{era|}}}{{{signers|}}}{{{speakers|}}}{{{date|}}}{{#ifeq:{{Infobox language/family-color|{{{familycolor|}}}}}|silver|sign_language}}|{{Infobox language/ref|{{{ref}}}|iso3={{{iso3|}}}|refname={{{refname|}}}|name={{{name|{{PAGENAME}}}}}|lc1={{{lc1|}}}|ld1={{Delink|{{{ld1}}}}}|lc2={{{lc2|}}}|ld2={{Delink|{{{ld2}}}}}|lc3={{{lc3|}}}|ld3={{Delink|{{{ld3}}}}}|lc4={{{lc4|}}}|ld4={{Delink|{{{ld4}}}}}|lc5={{{lc5|}}}|ld5={{Delink|{{{ld5}}}}}|lc6={{{lc6|}}}|ld6={{Delink|{{{ld6}}}}}|lc7={{{lc7|}}}|ld7={{Delink|{{{ld7}}}}}}}}}}}<!-- Add speakers2 after the ref: -->{{#if:{{{speakers2|}}}|<br />{{{speakers2|}}} }} | label8 = {{#if:{{{revived|}}} |[[ഭാഷാ പുനരുദ്ധാരണം|പുനരുദ്ധാരണം]]{{#if:{{{revived-category|{{{revived-cat|}}}}}}|{{#ifeq:{{{revived-category|{{{revived-cat}}}}}}|nocat|<!--suppress-->|[[Category:{{{revived-category|{{{revived-cat}}}}}}]]|[[Category:ഭാഷാ പുനരുദ്ധാരണം]]}} }} }} | data8 = {{{revived|}}} | label9 = {{#if:{{{creator|}}}{{{setting|}}}{{#ifeq:{{Infobox language/family-color|{{{familycolor|}}}}}|black|1}} |ലക്ഷ്യം |{{allow wrap|{{longitem|[[ഭാഷാകുടുംബം]]}}}} }} | data9 = {{#ifeq: {{lc:{{{family}}}}}|na||<div style="text-align:left;">{{{family|{{{fam1|{{#if:{{{signers|}}}{{#ifeq:{{Infobox language/family-color|{{{familycolor|}}}}}|silver|1}} |''Unknown''{{main other|[[Category:Languages without classification]]}} |{{#if:{{{creator|}}}{{{setting|}}} |[[constructed language]] |{{Infobox language/genetic|{{{familycolor|Default}}}}} }} }}}}} <ul style="line-height:100%; margin-left:1.35em;padding-left:0"><li> {{#ifeq:{{{familycolor|}}}|unclassified||{{#ifeq:{{{familycolor|}}}|Unclassified||{{#ifeq:{{{familycolor|}}}|isolate||{{#ifeq:{{{familycolor|}}}|Isolate||{{#if:{{{fam2|}}} | {{{fam2}}}<ul style="line-height:100%;margin-left:0.45em;padding-left:0;"><li>{{#if:{{{fam3|}}} | {{{fam3}}}<ul style="line-height:100%;margin-left:0.45em;padding-left:0;"><li>{{#if:{{{fam4|}}} | {{{fam4}}}<ul style="line-height:100%;margin-left:0.45em;padding-left:0;"><li>{{#if:{{{fam5|}}} | {{{fam5}}}<ul style="line-height:100%;margin-left:0.45em;padding-left:0;"><li>{{#if:{{{fam6|}}} | {{{fam6}}}<ul style="line-height:100%;margin-left:0.45em;padding-left:0;"><li>{{#if:{{{fam7|}}} | {{{fam7}}}<ul style="line-height:100%;margin-left:0.45em;padding-left:0;"><li>{{#if:{{{fam8|}}} | {{{fam8}}}<ul style="line-height:100%;margin-left:0.45em;padding-left:0;"><li>{{#if:{{{fam9|}}} | {{{fam9}}}<ul style="line-height:100%;margin-left:0.45em;padding-left:0;"><li>{{#if:{{{fam10|}}} | {{{fam10}}}<ul style="line-height:100%;margin-left:0.45em;padding-left:0;"><li>{{#if:{{{fam11|}}} | {{{fam11}}}<ul style="line-height:100%;margin-left:0.45em;padding-left:0;"><li>{{#if:{{{fam12|}}} | {{{fam12}}}<ul style="line-height:100%;margin-left:0.45em;padding-left:0;"><li>{{#if:{{{fam13|}}} | {{{fam13}}}<ul style="line-height:100%;margin-left:0.45em;padding-left:0;"><li>{{#if:{{{fam14|}}} | {{{fam14}}}<ul style="line-height:100%;margin-left:0.45em;padding-left:0;"><li>{{#if:{{{fam15|}}} | {{{fam15}}}<ul style="line-height:100%;margin-left:0.45em;padding-left:0;"><li>'''{{{name|{{PAGENAME}}}}}'''</li></ul> | '''{{{name|{{PAGENAME}}}}}''' }}</li></ul>| '''{{{name|{{PAGENAME}}}}}''' }}</li></ul>| '''{{{name|{{PAGENAME}}}}}''' }}</li></ul>| '''{{{name|{{PAGENAME}}}}}''' }}</li></ul>| '''{{{name|{{PAGENAME}}}}}''' }}</li></ul>| '''{{{name|{{PAGENAME}}}}}''' }}</li></ul>| '''{{{name|{{PAGENAME}}}}}''' }}</li></ul>| '''{{{name|{{PAGENAME}}}}}''' }}</li></ul>| '''{{{name|{{PAGENAME}}}}}''' }}</li></ul>| '''{{{name|{{PAGENAME}}}}}''' }}</li></ul>| '''{{{name|{{PAGENAME}}}}}''' }}</li></ul>| '''{{{name|{{PAGENAME}}}}}''' }}</li></ul>| '''{{{name|{{PAGENAME}}}}}''' }}</li></ul>| '''{{{name|{{PAGENAME}}}}}''' }}</li></ul> }}}}}}}}}}}</div>}} | label10 = {{longitem|പൂർവ്വികരൂപം|{{#if:{{{ancestor2|}}}|പൂർവ്വികരൂപങ്ങൾ|പൂർവ്വികരൂപങ്ങൾ}}}} | data10 = {{#if:{{{protoname|}}}{{{ancestor|}}}|<div style="text-align:left;">{{{protoname|{{{ancestor|}}}}}} {{#if:{{{ancestor2|}}}|<ul style="line-height:100%; margin-left:1.35em; padding-left:0"><li>{{{ancestor2}}} {{#if:{{{ancestor3|}}}|<ul style="line-height:100%; margin-left:0.45em; padding-left:0"><li>{{{ancestor3}}} {{#if:{{{ancestor4|}}}|<ul style="line-height:100%; margin-left:0.45em; padding-left:0"><li>{{{ancestor4}}} {{#if:{{{ancestor5|}}}|<ul style="line-height:100%; margin-left:0.45em; padding-left:0"><li>{{{ancestor5}}} </li></ul>}} </li></ul>}} </li></ul>}} </li></ul>}} </div>}} | label11 = {{longitem|ഭാഷാരൂപങ്ങൾ}} | data11 = {{#if:{{{standards|}}}|{{{standards}}} |{{#if:{{{stand1|}}}|{{plainlist| *{{{stand1|}}}{{#if:{{{stand2|}}}| *{{{stand2|}}}|}}{{#if:{{{stand3|}}}| *{{{stand3|}}}|}}{{#if:{{{stand4|}}}| *{{{stand4|}}}|}}{{#if:{{{stand5|}}}| *{{{stand5|}}}|}}{{#if:{{{stand6|}}}| *{{{stand6|}}}}}}}}}}} | label12 = ഭാഷാഭേദങ്ങൾ | data12 = {{#if:{{{dialects|}}}|{{{dialects}}} |{{#if:{{{dia1|}}}| {{#if:{{{dia1|}}}|*{{{dia1}}}}} {{#if:{{{dia2|}}}|*{{{dia2}}}}} {{#if:{{{dia3|}}}|*{{{dia3}}}}} {{#if:{{{dia4|}}}|*{{{dia4}}}}} {{#if:{{{dia5|}}}|*{{{dia5}}}}} {{#if:{{{dia6|}}}|*{{{dia6}}}}} {{#if:{{{dia7|}}}|*{{{dia7}}}}} {{#if:{{{dia8|}}}|*{{{dia8}}}}} {{#if:{{{dia9|}}}|*{{{dia9}}}}} {{#if:{{{dia10|}}}|*{{{dia10}}}}} {{#if:{{{dia11|}}}|*{{{dia11}}}}} {{#if:{{{dia12|}}}|*{{{dia12}}}}} {{#if:{{{dia13|}}}|*{{{dia13}}}}} {{#if:{{{dia14|}}}|*{{{dia14}}}}} {{#if:{{{dia15|}}}|*{{{dia15}}}}} {{#if:{{{dia16|}}}|*{{{dia16}}}}} {{#if:{{{dia17|}}}|*{{{dia17}}}}} {{#if:{{{dia18|}}}|*{{{dia18}}}}} {{#if:{{{dia19|}}}|*{{{dia19}}}}} {{#if:{{{dia20|}}}|*{{{dia20}}}}} }}}} | rowclass12 = {{#if:{{{dialects|}}}||{{#if:{{{dia1|}}}|{{{listclass|{{{liststyle|plainlist}}}}}}}}}} | label13 = {{allow wrap|{{longitem|[[ലിപികൾ]]}}}} | data13 = {{#switch: {{lc:{{{script|}}}}} | latin | [[latin]] | latin alphabet | [[latin alphabet]] | [[latin alphabet|latin]] = [[Latin script|ലത്തീൻ]] | #default = {{{script|}}} }} | label14 = {{allow wrap|{{longitem|[[Manually coded language|ആംഗ്യരൂപങ്ങൾ]]}}}} | data14 = {{#if:{{{sign|}}}|{{{sign}}}}} | label15 = സ്രോതസ്സ് | data15 = {{{posteriori|}}} <!---------------------------------------------------------> | header16 = {{#if:{{{nation|}}}{{{minority|}}}{{{agency|}}}|ഔദ്യോഗിക സ്ഥിതി}} | label17 = {{longitem|ഔദ്യോഗിക പദവി}} | data17 = {{{nation|}}} | label18 = {{longitem|class=nowrap|അംഗീകൃത<br />ന്യൂനപക്ഷ&nbsp;ഭാഷ}} | data18 = {{#if:{{{minority|}}} |<div style="<!--label17 above almost always linewraps, so:-->vertical-align:middle;">{{{minority}}}</div>}} | label19 = [[List of language regulators|നിയന്ത്രിക്കുന്നത്]] | data19 = {{{agency|{{#ifexpr:{{#if:{{{agency|}}}|1|0}} and {{#if:{{{creator|}}}{{{setting|}}}{{#ifeq:{{Infobox language/family-color|{{{familycolor|Default}}}}}|black|1}}|1|0}} | ''None'' <!-- | {{#if:{{{nation|}}}|''No official regulation''}} [this ends up claiming that languages have no regulation just cuz no-one bothered to add the regulator --> }}}}} <!---------------------------------------------------------> | header20 = ഭാഷാ കോഡുകൾ | label21 = {{nowrap|[[ISO 639-1|ഐ.എസ്.ഒ. 639-1]]}} | data21 = {{#if:{{{iso1|}}}|<code>{{#ifeq:{{str len|{{{iso1|}}}}}| 2 | {{ISO639-1|{{{iso1}}}}} | {{{iso1}}} }}</code> {{{iso1comment|}}}}} | label22 = {{nowrap|[[ISO 639-2|ഐ.എസ്.ഒ. 639-2]]}} | data22 = {{#if:{{{iso2|}}}{{{iso2b|}}}{{{iso2t|}}} |<code>{{#if:{{{iso2b|}}}{{{iso2t|}}} |{{#ifeq:{{str len|{{{iso2b|}}}}}| 3 | {{ISO639-2|{{{iso2b}}}}} | {{{iso2b}}} }}&nbsp;(B) |{{#if:{{{signers|}}}{{#ifeq:{{Infobox language/family-color|{{{familycolor|}}}}}|silver|1}} |{{{iso2|sgn}}} |{{ #if:{{{creator|}}}{{{setting|}}}{{#ifeq:{{Infobox language/family-color|{{{familycolor|}}}}}|black|1}} |{{{iso2|art}}} |{{#ifeq:{{str len|{{{iso2|}}}}}| 3 | {{ISO639-2|{{{iso2}}}}} | {{{iso2}}} }}}}}}}}</code> {{{iso2comment|}}}{{ #if:{{{iso2b|}}}{{{iso2t|}}} |<br /><code>{{#ifeq:{{str len|{{{iso2t|}}}}}| 3 | {{ISO639-2|{{{iso2t}}}}} | {{{iso2t}}} }}&nbsp;(T)</code>}} }} | label23 = {{nowrap|[[ISO 639-3|ഐ.എസ്.ഒ. 639-3]]}} | data23 = {{#if:{{{iso3|}}} |{{#ifeq:{{lc:{{{iso3|}}}}}|none|{{#if:{{{iso3comment|}}}|{{{iso3comment}}}|''None'' (<code>mis</code>)}}|<code>{{#ifeq:{{str len|{{{iso3}}}}}| 3 | [[ISO639-3:{{{iso3}}}|{{{iso3}}}]] | {{{iso3}}} }}</code> {{#if:{{{lc1|}}}| – [[ISO 639 macrolanguage|inclusive code]]<!--not all are 'macrolanguages': Hittite, for example-->}} {{{iso3comment|}}}}}|{{#if:{{{lc1|}}}| |–}}}}{{#ifexpr:{{#if:{{{lc1|}}}|1|0}} and {{#if:{{{lc2|}}}|1|0}}|{{#if:{{{iso3|}}}|<br />Individual codes|{{#if:{{{lc3|}}}|Variously|Either}}}}:{{Infobox language/codelist |{{{lc1|}}}|{{{ld1|}}}}}{{Infobox language/codelist |{{{lc2|}}}|{{{ld2|}}}}}{{Infobox language/codelist |{{{lc3|}}}|{{{ld3|}}}}}{{Infobox language/codelist |{{{lc4|}}}|{{{ld4|}}}}}{{Infobox language/codelist |{{{lc5|}}}|{{{ld5|}}}}}{{Infobox language/codelist |{{{lc6|}}}|{{{ld6|}}}}}{{Infobox language/codelist |{{{lc7|}}}|{{{ld7|}}}}}{{Infobox language/codelist |{{{lc8|}}}|{{{ld8|}}}}}{{Infobox language/codelist |{{{lc9|}}}|{{{ld9|}}}}}{{Infobox language/codelist |{{{lc10|}}}|{{{ld10|}}}}}{{Infobox language/codelist |{{{lc11|}}}|{{{ld11|}}}}}{{Infobox language/codelist |{{{lc12|}}}|{{{ld12|}}}}}{{Infobox language/codelist |{{{lc13|}}}|{{{ld13|}}}}}{{Infobox language/codelist |{{{lc14|}}}|{{{ld14|}}}}}{{Infobox language/codelist |{{{lc15|}}}|{{{ld15|}}}}}{{Infobox language/codelist |{{{lc16|}}}|{{{ld16|}}}}}{{Infobox language/codelist |{{{lc17|}}}|{{{ld17|}}}}}{{Infobox language/codelist |{{{lc18|}}}|{{{ld18|}}}}}{{Infobox language/codelist |{{{lc19|}}}|{{{ld19|}}}}}{{Infobox language/codelist |{{{lc20|}}}|{{{ld20|}}}}}{{Infobox language/codelist |{{{lc21|}}}|{{{ld21|}}}}}{{Infobox language/codelist |{{{lc22|}}}|{{{ld22|}}}}}{{Infobox language/codelist |{{{lc23|}}}|{{{ld23|}}}}}{{Infobox language/codelist |{{{lc24|}}}|{{{ld24|}}}}}{{Infobox language/codelist |{{{lc25|}}}|{{{ld25|}}}}}{{Infobox language/codelist |{{{lc26|}}}|{{{ld26|}}}}}{{Infobox language/codelist |{{{lc27|}}}|{{{ld27|}}}}}{{Infobox language/codelist |{{{lc28|}}}|{{{ld28|}}}}}{{Infobox language/codelist |{{{lc29|}}}|{{{ld29|}}}}}{{Infobox language/codelist |{{{lc30|}}}|{{{ld30|}}} }} |{{#if:{{{lc1|}}}|{{#if:{{{iso3|}}}|<br />Individual code:}}{{Infobox language/codelist|code={{{lc1}}}|2={{{ld1|}}} }} }} }} | label24 = {{nowrap|[[ISO 639-6|ഐ.എസ്.ഒ. 639-6]]}}<!-- NOTE: ISO 639-6 was withdrawn in 2014.--> | data24 = {{#if:{{{iso6|}}}|<code>{{{iso6}}}</code>}} | label25 = {{longitem|[[ലിംഗ്വിസ്റ്റ് ലിസ്റ്റ്]]}} | data25 = {{Infobox language/linguistlist|1={{{linglist|}}} |2={{{lingname|}}}}} | label26 = &nbsp; | data26 = {{Infobox language/linguistlist|1={{{linglist2|}}}|2={{{lingname2|}}}}} | label27 = &nbsp; | data27 = {{Infobox language/linguistlist|1={{{linglist3|}}}|2={{{lingname3|}}}}} | label28 = &nbsp; | data28 = {{Infobox language/linguistlist|1={{{linglist4|}}}|2={{{lingname4|}}}}} | label29 = &nbsp; | data29 = {{Infobox language/linguistlist|1={{{linglist5|}}}|2={{{lingname5|}}}}} | label30 = &nbsp; | data30 = {{Infobox language/linguistlist|1={{{linglist6|}}}|2={{{lingname6|}}}}} | label31 = [[ഗ്ലോട്ടോലോഗ്]] | data31 = {{#if:{{{glotto|}}}|{{#ifeq:{{lc:{{{glotto|}}}}}|none|''None''[[Category:Languages without Glottolog code]]|{{#ifeq:{{lc:{{{glotto|}}}}}|spurious|(insufficiently attested or not a distinct language){{main other|[[Category:Languages rejected by Glottolog]]}}|<code>{{glottolink|{{{glotto}}}}}</code>{{#if:{{{glottoname|}}}|&nbsp; {{nowrap|{{{glottoname}}}}}}}{{#ifeq:{{{glottofoot|}}}|no||{{#tag:ref|{{Glottolog|{{{glotto}}}|{{{glottorefname|{{{glottoname|{{{name}}}}}}}}}}}|name="Glottolog"}}}}}}}}}}<!-- -->{{#if:{{{glotto2|}}}|{{#if:{{{glotto|}}}|<br />|<!--no break when more than one box on a page-->}}<code>{{glottolink|{{{glotto2}}}}}</code>{{#if:{{{glottoname2|}}}|&nbsp; {{nowrap|{{{glottoname2}}}}}}}{{#ifeq:{{{glottofoot|}}}|no||{{#tag:ref|{{Glottolog|{{{glotto2}}}|{{{glottorefname2|{{{glottoname2|{{{name}}}}}}}}}}}|name="Glottolog2"}}}}}}<!-- -->{{#if:{{{glotto3|}}}|{{#if:{{{glotto2|}}}|<br />|<!--no break-->}}<code>{{glottolink|{{{glotto3}}}}}</code>{{#if:{{{glottoname3|}}}|&nbsp; {{nowrap|{{{glottoname3}}}}}}}{{#ifeq:{{{glottofoot|}}}|no||{{#tag:ref|{{Glottolog|{{{glotto3}}}|{{{glottorefname3|{{{glottoname3|{{{name}}}}}}}}}}}|name="Glottolog3"}}}}}}<!-- -->{{#if:{{{glotto4|}}}|{{#if:{{{glotto3|}}}|<br />|<!--no break-->}}<code>{{glottolink|{{{glotto4}}}}}</code>{{#if:{{{glottoname4|}}}|&nbsp; {{nowrap|{{{glottoname4}}}}}}}{{#ifeq:{{{glottofoot|}}}|no||{{#tag:ref|{{Glottolog|{{{glotto4}}}|{{{glottorefname4|{{{glottoname4|{{{name}}}}}}}}}}}|name="Glottolog4"}}}}}}<!-- -->{{#if:{{{glotto5|}}}|{{#if:{{{glotto4|}}}|<br />|<!--no break-->}}<code>{{glottolink|{{{glotto5}}}}}</code>{{#if:{{{glottoname5|}}}|&nbsp; {{nowrap|{{{glottoname5}}}}}}}{{#ifeq:{{{glottofoot|}}}|no||{{#tag:ref|{{Glottolog|{{{glotto5}}}|{{{glottorefname5|{{{glottoname5|{{{name}}}}}}}}}}}|name="Glottolog5"}}}}}} | label32 = [[Australian Institute of Aboriginal and Torres Strait Islander Studies|എ.ഐ.എ.ടി.<br>എസ്.ഐ.എസ്.]]{{#if:{{{aiatsis|}}}|{{#tag:ref|{{AIATSIS|{{{aiatsis|}}}|{{{aiatsisname|{{{name}}}}}}|{{{aiatsis2|}}}}}|name="AIATSIS"}}}} | data32 = {{#if:{{{aiatsis|}}}|<code>[http://austlang.aiatsis.gov.au/main.php?code={{{aiatsis}}} {{{aiatsis}}}]</code>{{#if:{{{aiatsisname|}}}|&nbsp;{{{aiatsisname}}}}} }}{{#if:{{{aiatsis2|}}}|, <code>[http://austlang.aiatsis.gov.au/main.php?code={{{aiatsis2}}} {{{aiatsis2}}}]</code>{{#if:{{{aiatsisname2|}}}|&nbsp;{{{aiatsisname2}}}}} }}{{#if:{{{aiatsis3|}}}|, <code>[http://austlang.aiatsis.gov.au/main.php?code={{{aiatsis3}}} {{{aiatsis3}}}]</code>{{#if:{{{aiatsisname3|}}}|&nbsp;{{{aiatsisname3}}}}} }}{{#if:{{{aiatsis4|}}}|, <code>[http://austlang.aiatsis.gov.au/main.php?code={{{aiatsis4}}} {{{aiatsis4}}}]</code>{{#if:{{{aiatsisname4|}}}|&nbsp;{{{aiatsisname4}}}}} }}{{#if:{{{aiatsis5|}}}|, <code>[http://austlang.aiatsis.gov.au/main.php?code={{{aiatsis5}}} {{{aiatsis5}}}]</code>{{#if:{{{aiatsisname5|}}}|&nbsp;{{{aiatsisname5}}}}} }}{{#if:{{{aiatsis6|}}}|, <code>[http://austlang.aiatsis.gov.au/main.php?code={{{aiatsis6}}} {{{aiatsis6}}}]</code>{{#if:{{{aiatsisname6|}}}|&nbsp;{{{aiatsisname6}}}}} }} | label33 = {{allow wrap|{{longitem|[[Guthrie classification of Bantu languages|ഗത്രി കോഡ്]]}}}} | data33 = {{#if:{{{guthrie|}}}|<code>{{{guthrie}}}</code><ref name="Guthrie">Jouni Filip Maho, 2009. [http://goto.glocalnet.net/mahopapers/nuglonline.pdf New Updated Guthrie List Online]</ref>}} | label34 = [[Linguasphere Observatory|ഭാഷാമണ്ഡലം<br><small>(ലിംഗ്വാസ്ഫിയർ)</small>]] | data34 = {{#if:{{{lingua|}}}|<code>{{{lingua}}}</code>{{{lingua_ref|}}}}} | label35 = [[IETF language tag|ഐ.ഇ.ടി.എഫ്.]] | data35 = {{#if:{{{ietf|}}}|<code>{{{ietf}}}</code>{{Main other|[[Category:Language articles with IETF language tag]]}}}} | data36 = {{#if:{{{map|}}} |{{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{map}}}|size={{{mapsize|}}}|sizedefault=220px|alt={{{mapalt|}}}}}{{#if:{{{mapcaption|}}}|<div style="text-align:left;">{{{mapcaption}}}</div>}} }} | data37 = {{#if:{{{map2|}}} | {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{map2}}}|size={{{mapsize|}}}|sizedefault=220px|alt={{{mapalt2|}}}}}{{#if:{{{mapcaption2|}}}|<div style="text-align:left;">{{{mapcaption2}}}</div>}} }} | data40 = {{{module|}}} <!---------------------------------------------------------> | belowclass = noprint selfref | belowstyle = background-color:#ddddff;padding:0.3em 0.5em;text-align:left;line-height:1.3; | below = {{#ifeq:{{lc:{{{notice|{{{notice2|}}}}}}}}|ipa |'''ഈ ലേഖനത്തിൽ [[അന്താരാഷ്ട്ര ശബ്ദലിപി|അന്താരാഷ്ട്ര ശബ്ദലിപി (IPA)]] ലിപിയിലുള്ള വിവരങ്ങളുണ്ട്.''' ശരിയായ റെൻഡറിംഗ് പിന്തുണയില്ലാതെ, യുണിക്കോഡ് പ്രതീകങ്ങൾക്ക് പകരം ചോദ്യചിഹ്നങ്ങളോ ബോക്സുകളോ മറ്റ് ചിഹ്നങ്ങളോ നിങ്ങൾ കണ്ടേക്കാം.'''}} }}<!-- ---- Adding tracking categories ---- Note 1: Above in this code, already tracking [[Category:...]]'s may be added. Note 2: All categories are using {{main other|[[Cat:...]}}. -->{{main other|<!-- -->{{#if:{{Infobox language/family-color|{{{familycolor|}}}}}{{{signers|}}}{{{creator|}}}||[[Category:Languages without family color codes]]}}<!-- -->{{#if:{{{extinct|}}}{{{era|}}}{{{signers|}}}{{{speakers|}}}{{{creator|}}}{{{setting|}}}||<!-- no main input for data7 -->[[Category:Language articles without speaker estimate]]}}<!-- -->{{#ifeq:{{{speakers|}}}|?|{{#if:{{{iso3|}}}{{{lc1|}}}|{{#ifeq:{{{iso3|}}}|none|<!-- ok -->|{{#ifeq:{{{ref|}}}|e18|<!-- ok -->|[[Category:Language articles with unknown population not citing Ethnologue 18]]}}}}}}}}<!-- -->{{#ifeq:{{lc:{{{iso3|}}}}}|none|{{#if:{{{creator|}}}{{{setting|}}}{{#ifeq:{{Infobox language/family-color|{{{familycolor|}}}}}|black|1}}|[[Category:Conlangs without ISO 639-3 code]]}}}}<!-- -->{{#if:{{{date|}}}|{{#iferror: {{#expr: {{padleft:|4|{{{date}}}|}} }} |<!-- -->{{#switch: {{lc:{{{date}}}}} | na = [[Category:Language articles with NA population dates]] | no date = [[Category:Language articles with 'no date' set]] | #default = [[Category:Language articles with invalid population dates]]<!-- -->}}|<!-- no error -->}}|<!-- no date -->}}<!-- -->{{#if:{{{iso3|}}}|<!--ok-->|{{#if:{{{lc1|}}}|<!--ok-->|<!-- -->{{#switch: {{lc:{{{isoexception}}}}} | dialect = [[Category:Dialects of languages with ISO 639-3 code]] | historical = [[Category:Historical forms of languages with ISO codes]] | protolanguage = [[Category:Protolanguages without ISO codes]] | talkpage = |}}}}}}<!-- -->{{#ifeq:{{{iso3|}}}|none|{{#if:{{{glotto|}}}|<!--ok-->|{{#if:{{{linglist|}}}|<!--ok-->|{{#if:{{{lingua|}}}|<!--ok-->|{{#if:{{{aiatsis|}}}|<!--ok-->|{{#if:{{{guthrie|}}}|<!--ok-->|{{#if:{{{creator|}}}|<!--ok-->|{{#if:{{{created|}}}|<!--ok-->|[[Category:Languages without ISO 639-3 code]]}}}}}}}}}}}}}}}}<!-- -->{{#if:{{{iso3|}}}{{{lc1|}}}{{{glotto|}}}{{{glotto2|}}}{{{glotto3|}}}{{{glotto4|}}}{{{glotto5|}}}{{{linglist|}}}{{{lingua|}}}{{{aiatsis|}}}{{{guthrie|}}}{{{isoexception|}}}|<!--ok-->|[[Category:Language articles without language codes]]}}<!-- -->{{#if:{{{lc1|}}}|{{#if:{{{lc2|}}}|<!--ok-->|[[Category:Languages which need ISO 639-3 comment]]}}}}<!-- -->{{#ifeq:{{{iso3|}}}|none|{{#ifeq:{{{ref|}}}|e18|[[Category:Nonexistent E18 links]]}}}}<!-- -->{{#ifeq:{{{iso3|}}}|none|{{#if:{{{linglist|}}}|{{#ifeq:{{{isoexception|}}}|dialect|[[Category:Dialects with Linguist List code]]|[[Category:Languages without ISO 639-3 code but with Linguist List code]]}}}}<!-- -->{{#ifeq:{{{glotto|}}}|none|<!--ok-->||{{#if:{{{glotto|}}}|[[Category:Languages without ISO 639-3 code but with Glottolog code]]}}}}<!-- -->{{#if:{{{lingua|}}}|[[Category:Languages without ISO 639-3 code but with Linguasphere code]]}}<!-- -->{{#if:{{{aiatsis|}}}|[[Category:Languages without ISO 639-3 code but with AIATSIS code]]}}<!-- -->{{#if:{{{guthrie|}}}|[[Category:Languages without ISO 639-3 code but with Guthrie code]]}}}}<!-- -->{{#if:{{{iso3|}}}|<!--okay-->|{{#if:{{{lc1|}}}|<!--ok-->|{{#if:{{{linglist|}}}|{{#ifeq:{{{isoexception|}}}|dialect|[[Category:Dialects with Linguist List code]]|[[Category:Languages without ISO 639-3 code but with Linguist List code]]}}}}<!-- -->{{#ifeq:{{{glotto|}}}|none|<!--ok-->|{{#if:{{{glotto|}}}|[[Category:Languages without ISO 639-3 code but with Glottolog code]]}}}}<!-- -->{{#if:{{{lingua|}}}|[[Category:Languages without ISO 639-3 code but with Linguasphere code]]}}<!-- -->{{#if:{{{aiatsis|}}}|[[Category:Languages without ISO 639-3 code but with AIATSIS code]]}}<!-- -->{{#if:{{{guthrie|}}}|[[Category:Languages without ISO 639-3 code but with Guthrie code]]}}}}}}<!-- -->{{#if:{{{glotto|}}}|{{#if:{{{glottorefname|}}}{{{glottoname|}}}|<!--ok--> |{{#switch: {{lc:{{{glotto}}}}} |none = |spurious = |#default = [[Category:Articles with unnamed Glottolog code]]}}}}}}<!-- -->{{#if:{{{glotto2|}}}|{{#if:{{{glottoname2|}}}{{{glottorefname2|}}}|<!--ok-->|[[Category:Articles with unnamed Glottolog code]]}}}}<!-- -->{{#if:{{{glotto3|}}}|{{#if:{{{glottoname3|}}}{{{glottorefname3|}}}|<!--ok-->|[[Category:Articles with unnamed Glottolog code]]}}}}<!-- -->{{#if:{{{glotto4|}}}|{{#if:{{{glottoname4|}}}{{{glottorefname4|}}}|<!--ok-->|[[Category:Articles with unnamed Glottolog code]]}}}}<!-- -->{{#if:{{{glotto5|}}}|{{#if:{{{glottoname5|}}}{{{glottorefname5|}}}|<!--ok-->|[[Category:Articles with unnamed Glottolog code]]}}}}<!-- -->{{#ifeq:{{Chr|{{{map|}}}|1}}|[|[[Category:Ill-formatted infobox-language images]]|<!--ok-->}}<!-- -->{{#ifeq:{{Chr|{{{map2|}}}|1}}|[|[[Category:Ill-formatted infobox-language images]]|<!--ok-->}}<!-- -->{{#ifeq:{{Chr|{{{image|}}}|1}}|[|[[Category:Ill-formatted infobox-language images]]|<!--ok-->}}<!-- -->{{#if:{{{iso2|}}}{{{iso2b|}}}{{{iso2t|}}}|[[Category:Languages with ISO 639-2 code]]|<!--ok-->}}<!-- -->{{#if:{{{iso1|}}}|[[Category:Languages with ISO 639-1 code]]|<!--ok-->}}<!-- -->{{#if:{{{speakers|}}}|{{#ifeq:{{{speakers|}}}|?|{{#if:{{{ref|}}}|[[Category:Language articles with speakers set to 'unknown' despite a reference]]|{{#ifeq:{{{isoexception|}}}|dialect|[[Category:Dialect articles with speakers set to 'unknown']]|[[Category:Language articles with speakers set to 'unknown']]}}}}|{{#ifeq:{{{speakers|}}}|none|{{#ifeq:{{lc:{{{familycolor|}}}}}|pidgin|<!--ok: pidgins don't have native speakers-->|[[Category:Language articles with speakers set to 'none']]}}|{{#if:{{{ref|}}}|<!--ok-->|[[Category:Language articles without reference field]]}}}}}}}}<!-- -->{{#if:{{{extinct|}}}{{{era|}}}|{{#if:{{{ref|}}}|<!--ok-->|{{#ifeq:{{{extinct}}}|?|<!--ok-->|[[Category:Language articles with unreferenced extinction date]]}}}}}}<!-- -->{{#if:{{{glotto|}}}{{{glotto2|}}}{{{glotto3|}}}{{{glotto4|}}}{{{glotto5|}}}|<!--ok-->|[[Category:Language articles missing Glottolog code]]}}<!-- -->{{#ifeq:{{{iso3|}}}|none|{{#ifeq:{{{glotto|}}}|none|[[Category:Languages with neither ISO nor Glottolog code]]}}}}<!-- -->{{#ifeq:{{{iso3|}}}|none||{{#if:{{{iso3|}}}{{{lc1|}}}|{{#if:{{{ref|}}}|{{#switch: {{{ref}}} | e20 = | e19 = | e18 = | e17 = | e16 = | e15 = | e14 = | e13 = | e12 = | e11 = | e10 = | e09 = | e08 = | ne2007 = [[Category:Articles citing Nationalencyklopedin]] | ne2010 = [[Category:Articles citing Nationalencyklopedin]] | inali = [[Category:Articles citing INALI]] | linglist = [[Category:Articles citing Linguist List]] | aiatsis= [[Category:Articles citing AIATSIS]] | guthrie = [[Category:Articles citing Maho/Guthrie]] | &nbsp; = [[Category:Articles opting out of population reference]] | {{#if:{{{extinct|}}}{{{era|}}}|[[Category:Extinct ISO language articles citing sources other than Ethnologue]]|[[Category:ISO language articles citing sources other than Ethnologue]]}}}}}}}}}}<!-- -->{{#invoke:Check for unknown parameters | check | ignoreblank = y | unknown = [[Category:Language articles with unsupported infobox fields|_VALUE_]] | preview = Page using [[Template:Infobox language]] with unknown parameter "_VALUE_" | acceptance | agency | aiatsis | aiatsis2 | aiatsis3 | aiatsis4 | aiatsis5 | aiatsis6 | aiatsisname | aiatsisname2 | aiatsisname3 | aiatsisname4 | aiatsisname5 | aiatsisname6 | altname | ancestor | ancestor2 | ancestor3 | ancestor4 | ancestor5 | boxsize | coordinates | created | creator | date | dateprefix | dia1 | dia2 | dia3 | dia4 | dia5 | dia6 | dia7 | dia8 | dia9 | dia10 | dia11 | dia12 | dia13 | dia14 | dia15 | dia16 | dia17 | dia18 | dia19 | dia20 | dialects | era | ethnicity | extinct | fam1 | fam2 | fam3 | fam4 | fam5 | fam6 | fam7 | fam8 | fam9 | fam10 | fam11 | fam12 | fam13 | fam14 | fam15 | family | familycolor | fontcolor | glotto | glotto2 | glotto3 | glotto4 | glotto5 | glottofoot | glottoname | glottoname2 | glottoname3 | glottoname4 | glottoname5 | glottorefname | glottorefname2 | glottorefname3 | glottorefname4 | glottorefname5 | guthrie | ietf | image | image_size | imagealt | imagecaption | imagesize | iso1 | iso1comment | iso2 | iso2b | iso2comment | iso2t | iso3 | iso3comment | iso6 | isoexception | lc1 | lc2 | lc3 | lc4 | lc5 | lc6 | lc7 | lc8 | lc9 | lc10 | lc11 | lc12 | lc13 | lc14 | lc15 | lc16 | lc17 | lc18 | lc19 | lc20 | lc21 | lc22 | lc23 | lc24 | lc25 | lc26 | lc27 | lc28 | lc29 | lc30 | ld1 | ld2 | ld3 | ld4 | ld5 | ld6 | ld7 | ld8 | ld9 | ld10 | ld11 | ld12 | ld13 | ld14 | ld15 | ld16 | ld17 | ld18 | ld19 | ld20 | ld21 | ld22 | ld23 | ld24 | ld25 | ld26 | ld27 | ld28 | ld29 | ld30 | linglist | linglist2 | linglist3 | linglist4 | linglist5 | linglist6 | lingname | lingname2 | lingname3 | lingname4 | lingname5 | lingname6 | lingua | lingua_ref | listclass | map | map2 | mapalt | mapalt2 | mapcaption | mapcaption2 | mapsize | minority | module | name | nation | nativename | notice | notice2 | posteriori | pronunciation | protoname | ref | refname | region | revived | revived-cat | revived-category | script | setting | sign | signers | speakers | speakers2 | stand1 | stand2 | stand3 | stand4 | stand5 | stand6 | standards | state | states }}<!-- Close wrapping {{main other}} for the categories: -->}}<noinclude> {{documentation}} </noinclude> rygwq3mk4kihaj0y1y02l8fhzfh14w6 10 157693 4610487 4610459 2026-03-28T12:05:58Z Symphonicallyu 155269 4610487 wikitext text/x-wiki {{#switch:{{lc:{{{1|}}}}} | afro-asiatic | afrasiatic | ആഫ്രോ-ഏഷ്യാറ്റിക് | ആഫ്രോയേഷ്യാറ്റിക് = /**/#faecc8 | algic | algonkian | അൽഗിക് | അൽഗോൺക്വൻ = /**/#87cefa | altaic | അൾടായിക് = /**/#9acd32 | american | american (areal) | അമേരിക്കൻ = /**/#c0dde6 | andamanese | ആൻഡമാനീസ് = /**/#c99fee | arawakan | അരവാകൻ = /**/#98b1c7 | australian | australian (areal) | ഓസ്‌ട്രേലിയൻ = /**/#eba9ee | austroasiatic | austro-asiatic | ഓസ്‌ട്രോ-ഏഷ്യാറ്റിക് | ഓസ്‌ട്രോയേഷ്യാറ്റിക് | [[ആസ്ട്രോ-ഏഷ്യാറ്റിക് ഭാഷകൾ]] | [[ആസ്ട്രോ-ഏഷ്യാറ്റിക് ഭാഷകൾ|ഓസ്‌ട്രോ-ഏഷ്യാറ്റിൿ]] | [[ആസ്ട്രോ-ഏഷ്യാറ്റിക് ഭാഷകൾ|ഓസ്‌ട്രോ-ഏഷ്യാറ്റിക്]] | [[ഓസ്‌ട്രോ-ഏഷ്യാറ്റിക്]] | [[ഓസ്‌ട്രോ-ഏഷ്യാറ്റിൿ]] = #f08080 | austronesian | ഓസ്‌ട്രോനേഷ്യൻ = /**/#ffc0cb | cariban | കാരിബൻ = /**/#1d8c97 | caucasian | caucasian (areal) | കൊക്കേഷ്യൻ = /**/#90ee90 | conlang | artificial | constructed | constructed language | നിർമ്മിത-ഭാഷകൾ | നിർമ്മിത ഭാഷകൾ = /**/#114057 | creole | mixed | pidgin | creole/pidgin/mixed | ക്രിയോൾ ഭാഷകൾ = /**/#d2b48c | dravidian | ദ്രാവിഡ | ദ്രാവിഡൻ | ദ്രാവിഡ ഭാഷകൾ | [[ദ്രാവിഡ ഭാഷകൾ|ദ്രാവിഡ]] | [[ദ്രാവിഡ]] | [[ദ്രാവിഡൻ]] | [[ദ്രാവിഡ ഭാഷകൾ]] = /**/#00fa9a | eskimo-aleut | eskimo–aleut | eskaleut | എസ്കിമോ-അലൂട്ട് | എസ്കിമോ അലൂട്ട് = /**/#e0ffff | hmong-mien | miao-yao | hmong–mien | miao–yao | ഹ്മോങ്ങ്-മിയെൻ = /**/#f2ceee | hokan | ഹോകാൻ = /**/#66c0cf | indo-european | ഇന്തോ-യൂറോപ്യൻ | ഇന്തോ-യുറോപ്യൻ ഭാഷകൾ | [[ഇന്തോ-യുറോപ്യൻ ഭാഷകൾ|ഇന്തോ-യുറോപ്യൻ]] | [[ഇന്തോ-യുറോപ്യൻ]] = /**/#c9ffd9 | isolate | language isolate | ഒറ്റപ്പെട്ട-ഭാഷകൾ | ഒറ്റപ്പെട്ട ഭാഷകൾ = /**/#dddddd | khoisan | khoisan (areal) | ഖോയ്‌സാൻ = /**/#daa520 | macro-jê | macro-je | മാക്രോ-ജെ = /**/#275379 | mayan | മായൻ = /**/#4865bd | na-dene | na-dené | dene-yeniseian | dené-yeniseian | na–dene | na–dené | dene–yeniseian | dené–yeniseian | നാ-ഡെനെ = /**/#99ddff | niger-congo | niger–congo | നൈജർ-കോംഗോ = /**/#ffddaa | nilo-saharan | nilo-saharan? | നീലോ-സഹാറൻ = /**/#ffd700 | oto-manguean | ഓട്ടോ-മാംഗുയൻ = /**/#3686cc | palaeosiberian | palaeo-siberian | paleosiberian | paleo-siberian | palaeosiberian (areal) | പേലിയോ സൈബീരിയൻ | പേലിയോ-സൈബീരിയൻ = /**/#8fbc8f | pano-tacanan | പാനോ-തക്കാനൻ = /**/#1f1780 | papuan | papuan (areal) | പാപ്പുവൻ = /**/#fd79da | penutian | പെനൂഷ്യൻ = /**/#6bc4de | quechuan | ക്വെച്ചുവൻ = /**/#c0e5e0 | salishan | സാലിഷൻ = /**/#afced1 | sign | sign language | ആംഗ്യഭാഷകൾ = /**/#c0c0c0 | sino-tibetan | സിനോ-തിബറ്റൻ = /**/#fa8072 | kra-dai | kadai | kradai | tai-kadai | kra–dai | tai–kadai | ക്രാ-ഡായ് = /**/#e6e6fa | tupian | ടുപിയൻ = /**/#638ba8 | uralic | യുറാലിക് = /**/#00ff00 | uto-aztecan | utoaztecan | ഉട്ടോ-ആസ്‌റ്റെകൻ = /**/#80bfff | unclassified | superfamily | തരംതിരിക്കാത്തവ | ബഹുകുടുംബം = /**/#fffff | #default =<!--blank--> }}<noinclude> {{documentation}} </noinclude> p04xsn0dbrlj35cg5cwrbtebp94457k 0 179633 4610569 1687445 2026-03-29T03:58:10Z InternetArchiveBot 146798 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 4610569 wikitext text/x-wiki {{Prettyurl|Tabo}} {{Infobox Indian Jurisdiction | native_name = ടാബോ | type = town | latd = 32.0937 | longd = 78.3829 | locator_position = right | state_name = Himachal Pradesh | district = [[Lahaul and Spiti district|Lahaul and Spiti]] | leader_title = | leader_name = | altitude = 3280 | population_as_of = | population_total = | population_density = | area_magnitude= sq. km | area_total = | area_telephone = | postal_code = | vehicle_code_range = | sex_ratio = | unlocode = | website = | footnotes = | }} [[File:Tabo Gompa, Spiti.jpg|thumb|250px|right|ടാബോ ഗോംപാ]] [[File:Tabo Village in Spiti.jpg|thumb|250px|right|ടാബോ ഗ്രാമം]] [[ഹിമാചൽ പ്രദേശ്|ഹിമാചൽ പ്രദേശിലെ]] ലാഹുൽ ആൻഡ് സ്പിറ്റി [[ജില്ല|ജില്ലയിലുള്ള]] ഒരു ഭൂപ്രദേശമാണ് '''ടാബോ'''. ടാബോയിലെ ബുദ്ധവിഹാരം വളരെ പ്രശസ്തമാണ്. സ്പിറ്റി (Spiti) [[നദി|നദിക്കരയിൽ]] ലോയർ സ്പിറ്റി പ്രദേശത്താണ് ഈ ബുദ്ധവിഹാരം സ്ഥിതി ചെയ്യുന്നത്. ടിബറ്റൻ ബുദ്ധമത പണ്ഡിതനും മതനേതാവുമായിരുന്ന റിങ് ചാൻ സാങിന്റെ നേതൃത്വത്തിലാണ് എ.ഡി. 900-ൽ ടാബോ ബുദ്ധവിഹാരം പണികഴിപ്പിച്ചത്. 17 വർഷങ്ങളോളം ഇന്ത്യയിൽ താമസിച്ച ഇദ്ദേഹം കശ്മീരി ബുദ്ധകലാകാരന്മാരുടെ സഹായത്തോടെ നൂറോളം ബുദ്ധവിഹാരങ്ങൾ പണികഴിപ്പിച്ചിട്ടുണ്ട്. ==ഹിമാചൽ പ്രദേശിലെ ബുദ്ധവിഹാരങ്ങൾ== ഹിമാചൽ പ്രദേശിലെ ബുദ്ധവിഹാരങ്ങളും ആശ്രമങ്ങളും വളരെ പണ്ടു മുതൽക്കേ ശ്രദ്ധേയമാണ്. ഇവയിൽ ഏറ്റവും മനോഹരമായ വിഹാരമാണ് ടാബോയിലുള്ളത്. ഈ ബുദ്ധവിഹാരത്തിലെ കലാസുന്ദരങ്ങളായ ചുവർ ചിത്രങ്ങൾ കേടുകൂടാതെ സംരക്ഷിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. അപൂർവങ്ങളായ ചുവർ ചിത്രങ്ങളാൽ അലംകൃതമായ ടാബോ സന്ദർശിക്കാൻ വർഷം തോറും ധാരാളം സന്ദർശകർ ഇവിടെ എത്താറുണ്ട്. ==ടിബറ്റിലെ ബുദ്ധമത സ്വാധീനം== ടിബറ്റൻ ബുദ്ധമതത്തിന്റെ സ്വാധീനം ടാബോയിലെ ബുദ്ധവിഹാരങ്ങളിലും ഇവിടത്തെ മനോഹരങ്ങളായ ചിത്രങ്ങളിലും വ്യക്തമായി പ്രതിഫലിക്കുന്നു. വിഹാരത്തിലും ചുറ്റുമുള്ള മതിലുകളിലും കാണുന്ന ''ഫ്രെസ്കോസ്''(frescos) എന്ന പേരിലറിയപ്പെടുന്ന പ്രത്യേകയിനം ചുവർ ചിത്രങ്ങളിൽ ശ്രീബുദ്ധന്റെ ജീവചരിത്രം ആലേഖനം ചെയ്തിരിക്കുന്നു. അജന്താ ഗുഹകളിൽ കാണുന്ന ചുവർ ചിത്രങ്ങളോട് ഇവയ്ക്ക് സാദൃശ്യമുണ്ട്. റിങ് ചാൻ സാങ് പോയുടെയും മറ്റു പ്രധാന ബുദ്ധനേതാക്കളുടെയും ചിത്രങ്ങളും ഇതിൽ ഉൾപ്പെടുന്നു. ==പുറംകണ്ണികൾ== *http://tabomonastery.org/ *http://www.indianetzone.com/55/tabo.htm{{പ്രവർത്തിക്കാത്ത കണ്ണി|date=മാർച്ച് 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://www.indianholiday.com/himachal-pradesh/pilgrimage-destinations/buddhist-monastries-himachal/tabo-monastery.html Tabo Monastery] {{സർവ്വവിജ്ഞാനകോശം|ടാബോ}} [[വർഗ്ഗം:ഹിമാചൽ പ്രദേശിലെ പട്ടണങ്ങൾ]] 31szsnnuzbuajiszjdjulkbegbf02ez 0 206786 4610612 4564978 2026-03-29T07:43:58Z InternetArchiveBot 146798 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 4610612 wikitext text/x-wiki {{Prettyurl|Caesalpinia coriari}} {{taxobox |name = ''ഡിവി ഡിവി'' |image =Caesalpinia coriaria.jpg |image_caption = Divi-divi on [[Aruba]] |regnum = [[Plant]]ae |unranked_divisio = [[Flowering plant|Angiosperms]] |unranked_classis = [[Eudicots]] |unranked_ordo = [[Rosids]] |ordo = [[Fabales]] |familia = [[Fabaceae]] |genus = ''[[Caesalpinia]]'' |species = '''''C. coriaria''''' |binomial = ''Caesalpinia coriaria'' |binomial_authority = ([[Nikolaus Joseph von Jacquin|Jacq.]]) [[Carl Ludwig Willdenow|Willd.]]<!--1799--></small> |synonyms = ''Poinciana coriaria'' <small>Jacq.</small><ref name="GRIN">{{Cite web |url=http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/taxon.pl?8282 |title=Taxon: ''Caesalpinia coriaria'' (Jacq.) Willd. |work=Germplasm Resources Information Network |publisher=United States Department of Agriculture |date=2004-03-26 |accessdate=2011-04-18}}</ref> |}} പരമാവധി 9 മീറ്റർ ഉയരം വയ്ക്കുന്ന ഒരു ഇടത്തരം വൃക്ഷമാണ്‌ '''ഡിവി ഡിവി''' {{ശാനാ|Caesalpinia coriaria}}. [[അമേരിക്ക|അമേരിക്കൻ]] സ്വദേശിയാണെങ്കിലും പത്തൊൻപതാം നൂറ്റാണ്ടിൽ ഇന്ത്യയിലെത്തിച്ച ഡിവി ഡിവി പലയിടത്തും ധാരാളമായി വളരുന്നുണ്ട്‌. [[കാപ്പി|കാപ്പിത്തോട്ടത്തിൽ]] തണൽ വൃക്ഷമായി ഇതു ഉപയോഗിക്കുന്നുണ്ട്‌. പലവിധ രോഗങ്ങൾക്ക്‌ മരുന്നായി ഉപയോഗിക്കുന്ന ഇതൊരു ഔഷധസസ്യമാണ്‌.<ref>{{Cite web |url=http://www.indianetzone.com/43/dividivi_plant.htm |title=ആർക്കൈവ് പകർപ്പ് |access-date=2012-09-07 |archive-date=2012-09-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120902004104/http://www.indianetzone.com/43/dividivi_plant.htm |url-status=dead }}</ref> വ്യാവസായിക അടിസ്ഥാനത്തിൽ കൃഷി ചെയ്ത് പെയിന്റ് നിർമ്മാണത്തിനുള്ള ടാനിൻ ഉത്പാദിപ്പിച്ചെടുക്കുന്നു. ==അവലംബം== <references/> [[വർഗ്ഗം:വൃക്ഷങ്ങൾ]] [[വർഗ്ഗം:ഔഷധസസ്യങ്ങൾ]] [[വർഗ്ഗം:കേരളത്തിലെ സസ്യജാലം]] sguknfq5t5pogru6t0qz1kiqjrpy2e7 0 236027 4610497 4610485 2026-03-28T13:22:04Z Symphonicallyu 155269 4610497 wikitext text/x-wiki {{Infobox ethnic group | group = മുണ്ഡകൾ | native_name = ഹോറോക്കോ , ഹോറോ | image = [[File:An old Munda man, Dinajpur (1), 2010 by Biplob Rahman.jpg|250px]] | caption = ദിനാജ്പൂരിലെ ഒരു മുണ്ട വൃദ്ധൻ | total = {{circa|2.29&nbsp;ദശലക്ഷം}} | regions = {{hlist|{{flag|ഇന്ത്യ}}|{{flag|ബംഗ്ലാദേശ്}}|</br>{{flag|നേപ്പാൾ}}}} | region1 = {{flag|ഇന്ത്യ}} | pop1 = 2,228,661 (2011) | ref1 = <ref name="census">{{Cite web |url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/ST.html |title=A-11 Individual Scheduled Tribe Primary Census Abstract Data and its Appendix |website=censusindia.gov.in |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India |access-date=18 November 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220107124005/https://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/ST.html |archive-date=7 January 2022}}</ref> | region2 = [[ഝാർഖണ്ഡ്‌]] | pop2 = {{space|5}} 1,229,221 | region3 = [[ഒഡീഷ]] | pop3 = {{space|5}} 584,346 | region4 = [[പശ്ചിമ ബംഗാൾ]] | pop4 = {{space|5}} 366,386 | region5 = [[ആസാം]] | pop5 = {{space|5}} 149,851 (1921) | ref5 = <ref>{{cite web|title=Estimated Population by Castes, 5. Assam – Census 1951 |year=1954 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/30196/download/33377/44094_1951_POP.pdf |publisher=Office of the Registrar General, India |page=9}}</ref> | region6 = [[ഛത്തീസ്ഗഢ്]] | pop6 = {{space|5}} 15,095 | region7 = [[ത്രിപുര]] | pop7 = {{space|5}} 14,544 | region8 = [[ബിഹാർ]] | pop8 = {{space|5}} 14,028 | region9 = [[മധ്യപ്രദേശ്‌]] | pop9 = {{space|5}} 5,041 | region10 = {{flag|ബംഗ്ലാദേശ്}} | pop10 = 60,191 (2021) | ref10 = <ref>{{Cite web |url=http://bbs.portal.gov.bd/sites/default/files/files/bbs.portal.gov.bd/page/b343a8b4_956b_45ca_872f_4cf9b2f1a6e0/2022-07-28-14-31-b21f81d1c15171f1770c661020381666.pdf |title=Table 1.4 Ethnic Population by Group and Sex |year=2021 |publisher=Bangladesh Bureau of Statistics |page=33 |language=bn |access-date=15 August 2022 |archive-date=13 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220813235827/https://bbs.portal.gov.bd/sites/default/files/files/bbs.portal.gov.bd/page/b343a8b4_956b_45ca_872f_4cf9b2f1a6e0/2022-07-28-14-31-b21f81d1c15171f1770c661020381666.pdf |url-status=live}}</ref> | region11 = {{flag|നേപ്പാൾ}} | pop11 = 2,350 (2011) | languages = [[മുണ്ടാരി ഭാഷ|മുണ്ടാരി]] <ref name="Osada">{{cite book |last1=Osada |first1=Toshiki |editor1-last=Anderson |editor1-first=Gregory |title=The Munda languages |date=19 March 2008 |publisher=Routledge |location=New York |isbn=978-0-415-32890-6 |chapter=3. Mundari |quote=...the designation Munda is used for the language family. Mundari, on the other hand, refers to an individual language, namely the language of Munda people.}}</ref>{{hlist | [[കുർമാലി ഭാഷ|പഞ്ചപർഗനിയ]]{{*}}[[സദ്രി ഭാഷ|സദ്രി]]{{*}}[[ഒഡിയ]]{{*}}[[ബംഗാളി ഭാഷ|ബംഗാളി]]{{*}}[[ഹിന്ദി]]}} | religions = {{hlist|[[File:Om symbol.svg|15px]] |[[ഹിന്ദുമതം]] • [[File:Sarna sb.png|15px]] [[സർനാ മതം]] •</br>[[File:Christian cross.svg|12px]] [[ക്രിസ്തുമതം]] • [[File:Star and Crescent.svg|15px]] [[ഇസ്‌ലാം]]}} <ref name="Cen2011">{{cite web |title=ST-14 Scheduled Tribe Population By Religious Community |url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/SCST-Series/ST14.html |website=Census of India |publisher=Ministry of Home Affairs, India |access-date=15 October 2017 |archive-date=15 October 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171015214556/http://www.censusindia.gov.in/2011census/SCST-Series/ST14.html |url-status=live}}</ref><ref name="Srivas">{{cite journal |last1=Srivastava |first1=Malini |s2cid=73737689 |title=The Sacred Complex of Munda Tribe |journal=Anthropologist |year=2007 |volume=9 |issue=4 |pages=327–330 |doi=10.1080/09720073.2007.11891020 |url=http://krepublishers.com/02-Journals/T-Anth/Anth-09-0-000-000-2007-Web/Anth-09-4-000-07-Abst-PDF/Anth-09-4-327-07-417-Srivastava-M/Anth-09-4-327-07-417-Srivastava-M-Tt.pdf |access-date=22 October 2017 |archive-date=17 May 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170517132805/http://krepublishers.com/02-Journals/T-Anth/Anth-09-0-000-000-2007-Web/Anth-09-4-000-07-Abst-PDF/Anth-09-4-327-07-417-Srivastava-M/Anth-09-4-327-07-417-Srivastava-M-Tt.pdf |url-status=live}}</ref>{{rp|327}}<ref>{{Cite news |title=Tribals who convert to other religions will continue to get quota benefits: Jual Oram {{!}} India News |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/tribals-who-convert-to-other-religions-will-continue-to-get-quota-benefits-jual-oram/articleshow/65379249.cms |access-date=10 July 2021 |work=The Times of India |language=en |archive-date=12 July 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210712091834/https://timesofindia.indiatimes.com/india/tribals-who-convert-to-other-religions-will-continue-to-get-quota-benefits-jual-oram/articleshow/65379249.cms |url-status=live}}</ref> | related = [[മുണ്ട ജനത]] {{hlist |[[ഭുമിജ്|ഭുമിജുകൾ ]]|[[ഹോ|ഹോകൾ]]|[[ജുവാംഗ് ജനത|ജുവാംഗുകൾ]]|[[ഖറിയ ജനത|ഖറിയകൾ]]|[[സന്താൾ ജനത|സന്താലികൾ]]}} | footnotes = }} {{Infobox ethnonym | | person = മുണ്ഡ | people = മുണ്ഡകൾ | language = [[മുണ്ടാരി ഭാഷ|മുണ്ടാരി]] | country = {{hlist|{{flag|ഇന്ത്യ}}|{{flag|ബംഗ്ലാദേശ്}}|</br>{{flag|നേപ്പാൾ}}}} }} [[ഇന്ത്യ|ഇന്ത്യയിലെ]] [[ഛോട്ടാ നാഗ്‌പൂർ പീഠഭൂമി|ഛോട്ടാ നാഗ്പൂർ പീഠഭൂമി]] ഒരു [[ആദിവാസി]] വിഭാഗമാണ് '''മുണ്ഡകൾ'''<ref>Parkin, R. (1992). ''The Munda of central India: an account of their social organization''. Delhi: Oxford University Press. ISBN 0-19-563029-7</ref>. [[ബംഗ്ലാദേശ് |ബംഗ്ലാദേശിലെ]] ചില ഭാഗങ്ങളിലും ഇവരെ കാണാൻ കഴിയും. ഇവരുടെ ഭാഷ [[മുണ്ടാരി ഭാഷ|മുണ്ടാരി]],[[ആസ്ട്രോ-ഏഷ്യാറ്റിക് ഭാഷകൾ|ആസ്ട്രോ-ഏഷ്യാറ്റിക് ഭാഷകുടുംബത്തിലെ]] [[മുണ്ട ഭാഷകൾ|മുണ്ട]] എന്ന ഉപവിഭാഗത്തിൽപ്പെടുന്നു. 20 ലക്ഷം മുണ്ഡകൾ ഉണ്ടെന്നാണ് കണക്കാക്കപ്പെടുന്നത്. ഇന്ത്യയിലെ ഏറ്റവും വലിയ [[പട്ടികജാതി പട്ടികവർഗ്ഗ വിഭാഗങ്ങൾ|പട്ടികവർഗ്ഗ]] വിഭാഗങ്ങളിലൊന്നാണ് ഇവർ. [[ത്രിപുര|ത്രിപുരയിലെ]] മുണ്ഡ ജനത ''മുറ'' എന്നും അറിയപ്പെടുന്നു.<ref>{{Cite web |url=http://tribesindia.com/index.php?option=com_content&view=article&id=792&Itemid=104&lang=en |title=Homepage |access-date=14 December 2017 |archive-date=14 December 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171214182942/http://tribesindia.com/index.php?option=com_content&view=article&id=792&Itemid=104&lang=en |url-status=live}}</ref> [[ഝാർഖണ്ഡ്‌|ഝാർഖണ്ഡിലെ]] [[Kolhan division|കോൽഹാൻ പ്രദേശത്തെ]] മുണ്ഡ ജനതയെ മറ്റ് സമുദായങ്ങൾ പലപ്പോഴും ''തമാഡിയ'' എന്നാണ് വിളിക്കുന്നത്.<ref>{{Cite web |year=1993 |title=Munda Tribe |url=https://www.trijharkhand.in/en/publications |publisher=Dr. Ramdayal Munda Tribal Welfare Research Institute |place=Jharkhand, India |language=hindi |edition=4th 2020}}</ref> == അവലോകനം == === പദോല്പത്തി === തെക്കുകിഴക്കൻ [[ഛോട്ടാ നാഗ്‌പൂർ പീഠഭൂമി|ഛോട്ടാ നാഗ്പൂർ പീഠഭൂമിയിലെ]] ഗ്രാമങ്ങളെ ഭരിക്കാനായുള്ള മുണ്ഡ-മാൻകി സംവിധാനത്തിൽ മുണ്ഡ എന്നാൽ ഒരു ഗ്രാമത്തിന്റെ [[Village head|തലവൻ]] എന്നാണ് അർത്ഥമാക്കുന്നത്. അവർ [[Endonym and exonym|തങ്ങളെത്തന്നെ]] ''ഹൊറൊക്കൊ'' അല്ലെങ്കിൽ ''ഹൊ കൊ'' എന്ന് വിളിക്കുന്നു, ഇതിനർത്ഥം "മനുഷ്യർ" എന്നാണ്.<ref>{{Cite web |url=https://mundariversity.com/history-munda-tribe-language-mundari/ |title=History of Munda Tribe Language : Mundari |date=29 May 2018 |publisher=mundariuniversity |access-date=20 October 2022 |archive-date=20 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221020013818/https://mundariversity.com/history-munda-tribe-language-mundari/ |url-status=live}}</ref> "മുണ്ഡ" എന്ന പദം [[ഓസ്ട്രോ-ഏഷ്യാറ്റിക് ഭാഷകൾ|ഓസ്ട്രോ-ഏഷ്യാറ്റിക്]] പദസമ്പത്തിൽ ഉൾപ്പെടുന്നില്ലെന്നും അത് സംസ്കൃതത്തിൽ നിന്ന് ഉത്ഭവിച്ചതാണെന്നും റോബർട്ട് പാർക്കിൻ നിരീക്ഷിക്കുന്നു.<ref>{{cite web |website=[[University of Oxford]] |title=Second Reply to Pfeffer |first=Robert |last=Parkin |year=1993 |page=161 |url=https://www.anthro.ox.ac.uk/sites/default/files/anthro/documents/media/jaso24_2_1993_158_163.pdf |access-date=18 December 2020 |quote=The term 'Munda' is of Sanskritic origin and therefore not original in any sense to Austroasiatic speakers, although it has come to be used by one tribe as an alternative to their own term 'Horo' (Le. Roy's group; cf. Pfeffer above, p. 154; also Parkin 1990: 17, 23). |archive-date=16 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200916201633/https://www.anthro.ox.ac.uk/sites/default/files/anthro/documents/media/jaso24_2_1993_158_163.pdf |url-status=live}}</ref> ആർ. ആർ. പ്രസാദിന്റെ അഭിപ്രായത്തിൽ, "മുണ്ടെ" എന്നത് "തലവൻ" എന്ന് അർത്ഥം വരുന്ന ഒരു [[Ho language|ഹോ]] പദമാണ്. ഹിന്ദുക്കൾ നൽകിയ ഒരു ബഹുമാനസൂചകമായ പേരാണിത്, അതിനാലാണ് ഇതൊരു ഗോത്ര നാമമായി മാറിയത്.<ref>{{Cite book |last1=Prasad |first1=R. R. |year=1996 |title=Encyclopaedic Profile of Indian Tribes |url=https://books.google.com/books?id=TmDRNTYw49EC&pg=PA186 |volume=1 |page=186 |publisher=Discovery Publishing House |isbn=978-81-7141-298-3 |access-date=16 August 2019}}</ref> സ്റ്റാൻഡിംഗിന്റെ (1976) അഭിപ്രായത്തിൽ, ബ്രിട്ടീഷ് ഭരണത്തിൻ കീഴിലാണ് ഈ ഗോത്രവിഭാഗത്തിന് മുണ്ട എന്ന പദം ഉപയോഗിക്കാൻ തുടങ്ങിയത്.<ref>{{cite web |url=https://core.ac.uk/download/pdf/46519807.pdf |title=An Anthropological Study of Rural Jharkhand, India |author=Alpa Shah |page=88 |year=2003 |access-date=8 November 2022 |archive-date=8 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221108161436/https://core.ac.uk/download/pdf/46519807.pdf |url-status=live}}</ref> === ഭൂമിശാസ്ത്രപരമായ വിതരണം === [[File:Munda people distribution.svg|thumb|മുണ്ട ജനതയുടെ വിതരണം]] മുണ്ഡ ജനത പ്രധാനമായും അധിവസിക്കുന്നത് കിഴക്കൻ സംസ്ഥാനങ്ങളായ [[ഝാർഖണ്ഡ്]], [[പശ്ചിമ ബംഗാൾ]], [[ഒഡീഷ]] എന്നിവിടങ്ങളിലാണ്, പ്രത്യേകിച്ചും ഝാർഖണ്ഡിലെ [[Khunti district|ഖുന്തി]], [[Ranchi district|റാഞ്ചി]], [[Simdega district|സിംഡേഗ]], [[West Singhbhum district|പശ്ചിമ സിംഗ്‌ഭൂം]], [[Gumla district|ഗുംല]], [[East Singhbhum district|പൂർവ്വ സിംഗ്‌ഭൂം]], [[Ramgarh district|രാംഗഡ്]] ജില്ലകളിൽ; ഒഡീഷയിലെ [[Sundergarh district|സുന്ദർഗഡ്]], [[Sambalpur district|സംബൽപൂർ]] ജില്ലകളിൽ; പശ്ചിമ ബംഗാളിലെ [[Jalpaiguri district|ജൽപായ്ഗുരി]], [[Paschim Medinipur district|പശ്ചിമ മേദിനിപൂർ]], [[North 24 Parganas district|നോർത്ത് 24 പർഗാനാസ്]] ജില്ലകളിൽ. അയൽ സംസ്ഥാനങ്ങളായ [[ഛത്തീസ്ഗഡ്]], [[ബീഹാർ]] എന്നിവിടങ്ങളിലും ഇവർ ഒറ്റപ്പെട്ടു കാണപ്പെടുന്നുണ്ട്. കൂടാതെ, വടക്കുകിഴക്കൻ സംസ്ഥാനങ്ങളായ [[ആസാം]], [[ത്രിപുര]], [[മിസോറാം]] എന്നിവിടങ്ങളിലും ഇവർ ജീവിക്കുന്നു, പ്രധാനമായും അസമിലെ തേയിലത്തോട്ടങ്ങളിലാണ് ഇവരുള്ളത്, കൊളോണിയൽ ഇന്ത്യയുടെ കാലത്ത് തേയിലത്തോട്ടം തൊഴിലാളികളായി ജോലി ചെയ്യുന്നതിനായി അവർ അവിടേക്ക് കുടിയേറിയതാണ്. ഇന്ത്യക്ക് പുറമെ, അയൽ രാജ്യങ്ങളായ [[ബംഗ്ലാദേശ്]], [[നേപ്പാൾ]] എന്നിവിടങ്ങളിലും ഇവർ താമസിക്കുന്നുണ്ട്. == ചരിത്രം == ഭാഷാശാസ്ത്രജ്ഞനായ [[Paul Sidwell|പോൾ സിഡ്‌വെല്ലിന്റെ]] അഭിപ്രായത്തിൽ, ഏകദേശം 4,000 മുതൽ 3,500 വർഷങ്ങൾക്ക് മുമ്പ് ({{circa|2000|1500}} ബി.സി.ഇ) തെക്കുകിഴക്കൻ ഏഷ്യയിൽ നിന്നാണ് മുണ്ട ഭാഷകൾ [[Odisha|ഒഡീഷയുടെ]] തീരത്ത് എത്തിയത്.<ref>Sidwell, Paul. 2018. [https://www.academia.edu/36689736/Austroasiatic_Studies_state_of_the_art_in_2018 Austroasiatic Studies: state of the art in 2018] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190503013417/https://www.academia.edu/36689736/Austroasiatic_Studies_state_of_the_art_in_2018 |date=3 May 2019 }}. Presentation at the Graduate Institute of Linguistics, National Tsing Hua University, Taiwan, 22 May 2018.</ref><ref>{{cite journal |last1=Rau |first1=Felix |last2=Sidwell |first2=Paul |title=The Munda Maritime Hypothesis |date=12 September 2019 |url=https://core.ac.uk/download/pdf/228160282.pdf |journal=Journal of the Southeast Asian Linguistics Society |volume=12 |issue=2 |issn=1836-6821 |hdl=10524/52454 |s2cid=204901974|pages=35–57 }}</ref> മുണ്ഡ ജനതയ്ക്ക് [[Malaysia|മലേഷ്യയിലെ]] [[Mah Meri people|മാഹ് മേരി]], [[Temuan people|തെമുവൻ]] ജനവിഭാഗങ്ങളുമായി ജനിതകപരമായി അടുത്ത ബന്ധമുണ്ട്.<ref>{{Cite news |url=https://www.downtoearth.org.in/lifestyle/scientists-solve-genetic-puzzle-surrounding-mundas-63548 |title=Scientists solve genetic puzzle surrounding Mundas |publisher=down-to-earth.org |date=12 March 2019 |access-date=1 October 2022 |archive-date=25 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220925014616/https://www.downtoearth.org.in/news/lifestyle/amp/scientists-solve-genetic-puzzle-surrounding-mundas-63548 |url-status=live}}</ref> ചരിത്രകാരനായ [[Ram Sharan Sharma|ആർ.എസ്. ശർമ്മയുടെ]] അഭിപ്രായത്തിൽ, മുണ്ട ഭാഷ സംസാരിക്കുന്ന ഗോത്രവർഗ്ഗക്കാർ പുരാതന ഇന്ത്യയുടെ കിഴക്കൻ പ്രദേശത്താണ് അധിവസിച്ചിരുന്നത്. ബി.സി.ഇ 1500-നും ബി.സി.ഇ 500-നും ഇടയിൽ എഴുതപ്പെട്ട [[Vedic texts|വേദഗ്രന്ഥങ്ങളിൽ]] നിരവധി മുണ്ട പദങ്ങൾ കാണാൻ കഴിയും. ആ കാലഘട്ടത്തിന്റെ അവസാനത്തിൽ ഉപരി [[Gangetic basin|ഗംഗാതടത്തിൽ]] സമാഹരിക്കപ്പെട്ട ഗ്രന്ഥങ്ങളിലെ ഈ പദങ്ങളുടെ സാന്നിധ്യം സൂചിപ്പിക്കുന്നത്, ആ സമയത്ത് അവിടെ മുണ്ട ഭാഷ സംസാരിക്കുന്നവർ ഉണ്ടായിരുന്നു എന്നാണ്.<ref>{{Cite book |last=Sharma |first=R. S. |author-link=Ram Sharan Sharma |year=2005 |title=India's Ancient Past |publisher=Oxford University Press |pages=2, 118–119 |isbn=978-0-19-566714-1}}</ref> ബാർബറ എ. വെസ്റ്റിന്റെ അഭിപ്രായത്തിൽ, മുണ്ഡ ജനത തങ്ങളുടെ ഉത്ഭവം [[Uttar Pradesh|ഉത്തർപ്രദേശിലാണെന്ന്]] അവകാശപ്പെടുന്നു, കൂടാതെ മറ്റ് ജനവിഭാഗങ്ങൾ അവരുടെ യഥാർത്ഥ മാതൃഭൂമിയിലേക്ക് കുടിയേറിയപ്പോൾ ചരിത്രപരമായി കിഴക്കോട്ട് ഒരു സ്ഥിരമായ കുടിയേറ്റം നടന്നിട്ടുണ്ട്; പുരാതന ഇന്ത്യയിൽ അവർ "വളരെ വലിയ ഒരു പ്രദേശത്ത്" അധിവസിച്ചിരുന്നതായി അവർ അഭിപ്രായപ്പെടുന്നു.<ref>{{cite book |last1=West |first1=Barbara A. |title=Encyclopedia of the Peoples of Asia and Oceania |date=2010 |publisher=Infobase Publishing |isbn=9781438119137 |page=564 |url=https://books.google.com/books?id=pCiNqFj3MQsC&q=munda+people+came+from+south+east+asia&pg=PA564 |access-date=20 September 2019 |language=en |archive-date=14 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230414174240/https://books.google.com/books?id=pCiNqFj3MQsC&q=munda+people+came+from+south+east+asia&pg=PA564 |url-status=live}}</ref> സമീപകാല പഠനങ്ങൾ സൂചിപ്പിക്കുന്നത് മുണ്ട ഭാഷകൾ കിഴക്കൻ [[ഉത്തർപ്രദേശ്]] വരെ വ്യാപിച്ചിരുന്നുവെങ്കിലും അതിനപ്പുറം പോയിട്ടില്ലെന്നും, [[Eastern Indo-Aryan languages|കിഴക്കൻ ഇന്തോ-ആര്യൻ ഭാഷകളെ]] സ്വാധീനിച്ചിട്ടുണ്ടെന്നുമാണ്, കാരണം [[Musahar|മുസഹർ]] പോലെയുള്ള ചില വിഭാഗങ്ങൾക്ക് മുണ്ഡ ജനിതക പാരമ്പര്യമുണ്ട്. അപ്പർ ഗംഗാ സമതലത്തിലെ മുണ്ഡ സാന്നിധ്യത്തെക്കുറിച്ചുള്ള അവകാശവാദത്തിന് ഭാഷാപരമോ ജനിതകപരമോ ആയ യാതൊരു അടിസ്ഥാനവുമില്ല.<ref>{{cite web |url=https://www.researchgate.net/publication/355078227 |title=The spread of Munda in prehistoric South Asia -the view from areal typology To appear in: Volume in Celebration of the Bicentenary of Deccan College Post-Graduate and Research Institute (Deemed University) |author=John Peterson |date=October 2021 |access-date=1 September 2022}}</ref> [[File:Group Photo of Mundas - Chota Nagpur 1903.jpg|thumb|1903-ൽ ഛോട്ടാനാഗ്പൂരിൽ നിന്നുള്ള മുണ്ഡ ജനതയുടെ ഒരു കൂട്ടായ ചിത്രം.]] 1800-കളുടെ അവസാനത്തിൽ, [[ബ്രിട്ടീഷ് രാജ്|ബ്രിട്ടീഷ് ഭരണകാലത്ത്]], മുണ്ഡ ജനത [[ജമേദാർ|ജമീന്ദാർമാർക്ക്]] വാടക നൽകാനും അടിമത്തൊഴിലാളികളായി ജോലി ചെയ്യാനും നിർബന്ധിതരായി. 1823-1833 കാലഘട്ടത്തിലെ [[Kol uprising|കോൽ പ്രക്ഷോഭകാലത്ത്]], ചില മാൻകി മുണ്ഡകൾ തങ്ങളുടെ ദുരവസ്ഥ കാരണം കലാപം നടത്തുകയും തിക്കേദാർമാരെയും മറ്റ് മാൻകിമാരെയും ആക്രമിക്കുകയും ഗ്രാമങ്ങൾ കൊള്ളയടിക്കുകയും നശിപ്പിക്കുകയും ചെയ്തു. ഈ കലാപം തോമസ് വിൽക്കിൻസൺ അടിച്ചമർത്തി.<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=kUueDwAAQBAJ&pg=PT215 |title=Mughal Administration and the Zamindars of Bihar |isbn=9781000651522 |last1=Ansari |first1=Tahir Hussain |year=2019 |publisher=Routledge }}</ref> 19-ാം നൂറ്റാണ്ടിൽ, മുണ്ഡ സ്വാതന്ത്ര്യ സമര സേനാനിയായ [[ബിർസ മുണ്ഡ]] പാട്ടം നൽകാതിരിക്കാനും വനനികുതികൾ ഒഴിവാക്കാനും ആഹ്വാനം ചെയ്തുകൊണ്ട് പ്രതിഷേധ മാർച്ചുകൾ ആരംഭിച്ചു. [[ബ്രിട്ടീഷ് രാജ്|ബ്രിട്ടീഷ് ഭരണത്തെ]] പിഴുതെറിയാനും മുണ്ഡ രാജ് സ്ഥാപിക്കാനുമായി അദ്ദേഹം ഒളിപ്പോര് നയിച്ചു. അനുയായികളോടൊപ്പം [[ബ്രിട്ടീഷ് ഈസ്റ്റ് ഇന്ത്യ കമ്പനി|കമ്പനി]] സൈന്യത്തിന്റെ പിടിയിലായ അദ്ദേഹം ജയിലിൽ കിടന്ന് മരിച്ചു. [[ഝാർഖണ്ഡ്‌|ഝാർഖണ്ഡിൽ]] അദ്ദേഹം ഇന്നും ആദരിക്കപ്പെടുന്നു.<ref>{{Cite news |url=http://indianexpress.com/article/india/jharkhand-amit-shah-launches-scheme-for-villages-of-freedom-fighters-khunti-4848635/ |title=Jharkhand: Amit Shah launches scheme for villages of freedom fighters |last=Pandey |first=Prashant |date=18 September 2017 |work=The Indian Express |access-date=21 October 2017 |language=en-US |archive-date=14 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191114151130/https://indianexpress.com/article/india/jharkhand-amit-shah-launches-scheme-for-villages-of-freedom-fighters-khunti-4848635/ |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news |title=History of Munda Tribes |url=https://www.prabhatkhabar.com/topic/history-of-munda-tribes |access-date=22 January 2025 |work=Prabhat Khabar}}</ref> [[File:Birsa-Munda-Biography.jpg|thumb|1800-കളിലെ മുണ്ഡ കലാപത്തിന്റെ ചിത്രീകരണം]] [[India tribal belt|ഇന്ത്യൻ ഗോത്രമേഖലയിലെ]] നാടോടികളായ വേട്ടക്കാരായിരുന്ന ഇവർ പിന്നീട് കർഷകരായി മാറുകയും, ചിലർ കുട്ട നെയ്യുന്ന തൊഴിലുകളിൽ ഏർപ്പെടുകയും ചെയ്തു. മുണ്ഡ ജനതയെ [[പട്ടികവർഗ്ഗത്തിൽ]] ഉൾപ്പെടുത്തിയതോടെ, പലർക്കും വിവിധ സർക്കാർ സ്ഥാപനങ്ങളിൽ (പ്രത്യേകിച്ച് [[ഇന്ത്യൻ റെയിൽവേ|ഇന്ത്യൻ റെയിൽവേയിൽ]]) തൊഴിൽ ലഭിച്ചിട്ടുണ്ട്.<ref>{{cite web |title=List of Schedule Castes |publisher=Ministry of Social Justice and Empowerment, Government of India |year=2011 |url=http://socialjustice.nic.in/aboutdivision1.php |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140923060507/http://socialjustice.nic.in/aboutdivision1.php |archive-date=23 September 2014}}</ref> == പ്രമുഖ മുണ്ഡകൾ == [[File:Birsa Munda, photograph in Roy (1912-72).JPG|thumb|ബിർസ മുണ്ഡ]] *[[ബിർസ മുണ്ഡ]]<ref>{{Cite web |url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2001-11-18/bangalore/27244053_1_land-rights-tribals-birsa-munda |title=ബിർസ മുണ്ഡയെപ്പറ്റിയുള്ള ടൈംസ്‌ ഓഫ് ഇന്ത്യയിലെ ലേഖനം |access-date=2013-03-10 |archive-date=2012-11-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121104021351/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2001-11-18/bangalore/27244053_1_land-rights-tribals-birsa-munda |url-status=dead }}</ref> - പത്തൊൻപതാം നൂറ്റാണ്ടിന്റെ അന്ത്യത്തിൽ ബ്രിടിഷുകാർക്ക്‌ എതിരെ മുണ്ഡകളുടെ സ്വാതന്ത്ര്യത്തിനായി പൊരുതിയ വ്യക്തി.മുണ്ഡകൾ അദേഹത്തെ ''ഭഗവാൻ'' ആയി കണക്കാക്കിയിരുന്നു. ജ്ഞാനപീഠ ജേതാവായ [[മഹാശ്വേതാ ദേവി|മഹാശ്വേതാ ദേവി]]യുടെ കേന്ദ്ര സാഹിത്യ അക്കാദമി പുരസ്ക്കാരം ലഭിച്ച "ആരണ്യേ അധികാർ"(1979) എന്ന നോവലിലെ കേന്ദ്രകഥാപാത്രമാണ് ബിർസ മുണ്ഡ<ref>{{Cite web |url=http://www.rmaf.org.ph/Awardees/Biography/BiographyDeviMah.htm |title=മഹാശ്വേതാദേവിയുടെ ജീവചരിത്രം -മഗ്സാസെ വെബ്സൈറ്റ് |access-date=2013-03-10 |archive-date=2010-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100326080914/http://www.rmaf.org.ph/Awardees/Biography/BiographyDeviMah.htm |url-status=dead }}</ref>. * [[ജയ്പാൽ സിംഗ്]] <ref>[http://en.wikipedia.org/wiki/List_of_Indian_field_hockey_captains_in_Olympics ഇന്ത്യൻ ഒളിംപിക്സ് ഹോക്കി ടീം ക്യാപ്റ്റൻമാരുടെ ലിസ്റ്റ്‌]</ref> - ആദിവാസി മഹാസഭ എന്ന രാഷ്ട്രീയ പാർട്ടിക്ക്‌ രൂപം നൽകിയാൾ. ആദിവാസികൾക്കായി സ്വതന്ത്രമായ [[ഝാർഖണ്ഡ്‌ ]] സംസ്ഥാനം വേണമെന്ന് ആദ്യമായി ആവിശ്യപ്പെട്ട വ്യക്തി. മികച്ച ഒരു ഹോക്കി കളിക്കാരൻ കൂടിയായ ഇദ്ദേഹമാണ് 1928 - ൽ ഒളിംപിക്സ്ൽ സ്വർണ്ണം നേടിയ ഇന്ത്യൻ [[ഹോക്കി]] ടീമിനെ ഫൈനലിൽ നയിച്ചത്. *[[അർജുൻ മുണ്ഡ]] ഒരു [[ഇന്ത്യ|ഇന്ത്യൻ]] രാഷ്ട്രീയനേതാവാണ്. മുൻ [[എം.പി]], മുൻ [[ഝാർഖണ്ഡ്‌]] മുഖ്യമന്ത്രി എന്നീ നിലകളിലും പ്രശസ്തൻ.<ref>{{cite web|title=അർജുൻ മുണ്ഡ|url=http://www.veethi.com/india-people/arjun_munda-profile-343-19.htm}}</ref> 2011 ഫെബ്രുവരി 26-ന് പതിനഞ്ചാം [[ലോക്‌സഭ|ലോക്‌സഭയിൽ]] നിന്ന് രാജി വെച്ചു.<ref>{{cite web|last=Munda|first=Arjun|title=Date of Resignation, from Lok Sabha|url=http://164.100.47.132/LssNew/Members/died.aspx|publisher=Lok Sabha Secretariat|accessdate=28 March 2011|archive-date=2013-02-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20130201132347/http://164.100.47.132/LssNew/Members/died.aspx|url-status=dead}}</ref> 2013 ജനുവരി 8-ന് ഝാർഖണ്ഡ് മുഖ്യമന്ത്രിസ്ഥാനത്ത് നിന്നും രാജിവെച്ചു.<ref>മാതൃഭൂമി ദിനപത്രം-ജനുവരി 9</ref> *[[കരിയ മുണ്ഡ]] - ഒരു ഇന്ത്യൻ രാഷ്ട്രീയപ്രവർത്തകനും ഇപ്പോഴത്തെ ലോക്‌സഭ ഡെപ്യൂട്ടി സ്പീക്കറുമാണ്.<ref>{{cite news|url=http://www.hindu.com/2009/06/09/stories/2009060957740100.htm|title=Karia Munda is Deputy Speaker|last=Joshua|first=Anita|date=9 June 2009|publisher=[[The Hindu]]|accessdate=30 March 2010|archive-date=2009-06-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20090610052629/http://www.hindu.com/2009/06/09/stories/2009060957740100.htm|url-status=dead}}</ref>ബി.ജെ.പി.യിലെ മുതിർന്ന നേതാക്കളിലൊരാളായ ഇദ്ദേഹം മൊറാർജി ദേശായിയുടെയും എ.ബി. വാജ്‌പേയിയുടെയും നേതൃത്വത്തിലുള്ള കേന്ദ്ര മന്ത്രിസഭകളിലെ അംഗമായിരുന്നു.<ref>http://parliamentofindia.nic.in/ls/lok13/biodata/13BI52.htm</ref> == അവലംബം == <references /> [[വർഗ്ഗം:ഇന്ത്യയിലെ ആദിവാസികൾ]] 2055uveusjf7pk50cm9zwyqaczi9glk 4610498 4610497 2026-03-28T13:23:43Z Symphonicallyu 155269 /* പദോല്പത്തി */ 4610498 wikitext text/x-wiki {{Infobox ethnic group | group = മുണ്ഡകൾ | native_name = ഹോറോക്കോ , ഹോറോ | image = [[File:An old Munda man, Dinajpur (1), 2010 by Biplob Rahman.jpg|250px]] | caption = ദിനാജ്പൂരിലെ ഒരു മുണ്ട വൃദ്ധൻ | total = {{circa|2.29&nbsp;ദശലക്ഷം}} | regions = {{hlist|{{flag|ഇന്ത്യ}}|{{flag|ബംഗ്ലാദേശ്}}|</br>{{flag|നേപ്പാൾ}}}} | region1 = {{flag|ഇന്ത്യ}} | pop1 = 2,228,661 (2011) | ref1 = <ref name="census">{{Cite web |url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/ST.html |title=A-11 Individual Scheduled Tribe Primary Census Abstract Data and its Appendix |website=censusindia.gov.in |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India |access-date=18 November 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220107124005/https://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/ST.html |archive-date=7 January 2022}}</ref> | region2 = [[ഝാർഖണ്ഡ്‌]] | pop2 = {{space|5}} 1,229,221 | region3 = [[ഒഡീഷ]] | pop3 = {{space|5}} 584,346 | region4 = [[പശ്ചിമ ബംഗാൾ]] | pop4 = {{space|5}} 366,386 | region5 = [[ആസാം]] | pop5 = {{space|5}} 149,851 (1921) | ref5 = <ref>{{cite web|title=Estimated Population by Castes, 5. Assam – Census 1951 |year=1954 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/30196/download/33377/44094_1951_POP.pdf |publisher=Office of the Registrar General, India |page=9}}</ref> | region6 = [[ഛത്തീസ്ഗഢ്]] | pop6 = {{space|5}} 15,095 | region7 = [[ത്രിപുര]] | pop7 = {{space|5}} 14,544 | region8 = [[ബിഹാർ]] | pop8 = {{space|5}} 14,028 | region9 = [[മധ്യപ്രദേശ്‌]] | pop9 = {{space|5}} 5,041 | region10 = {{flag|ബംഗ്ലാദേശ്}} | pop10 = 60,191 (2021) | ref10 = <ref>{{Cite web |url=http://bbs.portal.gov.bd/sites/default/files/files/bbs.portal.gov.bd/page/b343a8b4_956b_45ca_872f_4cf9b2f1a6e0/2022-07-28-14-31-b21f81d1c15171f1770c661020381666.pdf |title=Table 1.4 Ethnic Population by Group and Sex |year=2021 |publisher=Bangladesh Bureau of Statistics |page=33 |language=bn |access-date=15 August 2022 |archive-date=13 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220813235827/https://bbs.portal.gov.bd/sites/default/files/files/bbs.portal.gov.bd/page/b343a8b4_956b_45ca_872f_4cf9b2f1a6e0/2022-07-28-14-31-b21f81d1c15171f1770c661020381666.pdf |url-status=live}}</ref> | region11 = {{flag|നേപ്പാൾ}} | pop11 = 2,350 (2011) | languages = [[മുണ്ടാരി ഭാഷ|മുണ്ടാരി]] <ref name="Osada">{{cite book |last1=Osada |first1=Toshiki |editor1-last=Anderson |editor1-first=Gregory |title=The Munda languages |date=19 March 2008 |publisher=Routledge |location=New York |isbn=978-0-415-32890-6 |chapter=3. Mundari |quote=...the designation Munda is used for the language family. Mundari, on the other hand, refers to an individual language, namely the language of Munda people.}}</ref>{{hlist | [[കുർമാലി ഭാഷ|പഞ്ചപർഗനിയ]]{{*}}[[സദ്രി ഭാഷ|സദ്രി]]{{*}}[[ഒഡിയ]]{{*}}[[ബംഗാളി ഭാഷ|ബംഗാളി]]{{*}}[[ഹിന്ദി]]}} | religions = {{hlist|[[File:Om symbol.svg|15px]] |[[ഹിന്ദുമതം]] • [[File:Sarna sb.png|15px]] [[സർനാ മതം]] •</br>[[File:Christian cross.svg|12px]] [[ക്രിസ്തുമതം]] • [[File:Star and Crescent.svg|15px]] [[ഇസ്‌ലാം]]}} <ref name="Cen2011">{{cite web |title=ST-14 Scheduled Tribe Population By Religious Community |url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/SCST-Series/ST14.html |website=Census of India |publisher=Ministry of Home Affairs, India |access-date=15 October 2017 |archive-date=15 October 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171015214556/http://www.censusindia.gov.in/2011census/SCST-Series/ST14.html |url-status=live}}</ref><ref name="Srivas">{{cite journal |last1=Srivastava |first1=Malini |s2cid=73737689 |title=The Sacred Complex of Munda Tribe |journal=Anthropologist |year=2007 |volume=9 |issue=4 |pages=327–330 |doi=10.1080/09720073.2007.11891020 |url=http://krepublishers.com/02-Journals/T-Anth/Anth-09-0-000-000-2007-Web/Anth-09-4-000-07-Abst-PDF/Anth-09-4-327-07-417-Srivastava-M/Anth-09-4-327-07-417-Srivastava-M-Tt.pdf |access-date=22 October 2017 |archive-date=17 May 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170517132805/http://krepublishers.com/02-Journals/T-Anth/Anth-09-0-000-000-2007-Web/Anth-09-4-000-07-Abst-PDF/Anth-09-4-327-07-417-Srivastava-M/Anth-09-4-327-07-417-Srivastava-M-Tt.pdf |url-status=live}}</ref>{{rp|327}}<ref>{{Cite news |title=Tribals who convert to other religions will continue to get quota benefits: Jual Oram {{!}} India News |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/tribals-who-convert-to-other-religions-will-continue-to-get-quota-benefits-jual-oram/articleshow/65379249.cms |access-date=10 July 2021 |work=The Times of India |language=en |archive-date=12 July 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210712091834/https://timesofindia.indiatimes.com/india/tribals-who-convert-to-other-religions-will-continue-to-get-quota-benefits-jual-oram/articleshow/65379249.cms |url-status=live}}</ref> | related = [[മുണ്ട ജനത]] {{hlist |[[ഭുമിജ്|ഭുമിജുകൾ ]]|[[ഹോ|ഹോകൾ]]|[[ജുവാംഗ് ജനത|ജുവാംഗുകൾ]]|[[ഖറിയ ജനത|ഖറിയകൾ]]|[[സന്താൾ ജനത|സന്താലികൾ]]}} | footnotes = }} {{Infobox ethnonym | | person = മുണ്ഡ | people = മുണ്ഡകൾ | language = [[മുണ്ടാരി ഭാഷ|മുണ്ടാരി]] | country = {{hlist|{{flag|ഇന്ത്യ}}|{{flag|ബംഗ്ലാദേശ്}}|</br>{{flag|നേപ്പാൾ}}}} }} [[ഇന്ത്യ|ഇന്ത്യയിലെ]] [[ഛോട്ടാ നാഗ്‌പൂർ പീഠഭൂമി|ഛോട്ടാ നാഗ്പൂർ പീഠഭൂമി]] ഒരു [[ആദിവാസി]] വിഭാഗമാണ് '''മുണ്ഡകൾ'''<ref>Parkin, R. (1992). ''The Munda of central India: an account of their social organization''. Delhi: Oxford University Press. ISBN 0-19-563029-7</ref>. [[ബംഗ്ലാദേശ് |ബംഗ്ലാദേശിലെ]] ചില ഭാഗങ്ങളിലും ഇവരെ കാണാൻ കഴിയും. ഇവരുടെ ഭാഷ [[മുണ്ടാരി ഭാഷ|മുണ്ടാരി]],[[ആസ്ട്രോ-ഏഷ്യാറ്റിക് ഭാഷകൾ|ആസ്ട്രോ-ഏഷ്യാറ്റിക് ഭാഷകുടുംബത്തിലെ]] [[മുണ്ട ഭാഷകൾ|മുണ്ട]] എന്ന ഉപവിഭാഗത്തിൽപ്പെടുന്നു. 20 ലക്ഷം മുണ്ഡകൾ ഉണ്ടെന്നാണ് കണക്കാക്കപ്പെടുന്നത്. ഇന്ത്യയിലെ ഏറ്റവും വലിയ [[പട്ടികജാതി പട്ടികവർഗ്ഗ വിഭാഗങ്ങൾ|പട്ടികവർഗ്ഗ]] വിഭാഗങ്ങളിലൊന്നാണ് ഇവർ. [[ത്രിപുര|ത്രിപുരയിലെ]] മുണ്ഡ ജനത ''മുറ'' എന്നും അറിയപ്പെടുന്നു.<ref>{{Cite web |url=http://tribesindia.com/index.php?option=com_content&view=article&id=792&Itemid=104&lang=en |title=Homepage |access-date=14 December 2017 |archive-date=14 December 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171214182942/http://tribesindia.com/index.php?option=com_content&view=article&id=792&Itemid=104&lang=en |url-status=live}}</ref> [[ഝാർഖണ്ഡ്‌|ഝാർഖണ്ഡിലെ]] [[Kolhan division|കോൽഹാൻ പ്രദേശത്തെ]] മുണ്ഡ ജനതയെ മറ്റ് സമുദായങ്ങൾ പലപ്പോഴും ''തമാഡിയ'' എന്നാണ് വിളിക്കുന്നത്.<ref>{{Cite web |year=1993 |title=Munda Tribe |url=https://www.trijharkhand.in/en/publications |publisher=Dr. Ramdayal Munda Tribal Welfare Research Institute |place=Jharkhand, India |language=hindi |edition=4th 2020}}</ref> == അവലോകനം == === പദോല്പത്തി === തെക്കുകിഴക്കൻ [[ഛോട്ടാ നാഗ്‌പൂർ പീഠഭൂമി|ഛോട്ടാ നാഗ്പൂർ പീഠഭൂമിയിലെ]] ഗ്രാമങ്ങളെ ഭരിക്കാനായുള്ള മുണ്ഡ-മാൻകി സംവിധാനത്തിൽ മുണ്ഡ എന്നാൽ ഒരു ഗ്രാമത്തിന്റെ [[Village head|തലവൻ]] എന്നാണ് അർത്ഥമാക്കുന്നത്. അവർ [[Endonym and exonym|തങ്ങളെത്തന്നെ]] ''ഹൊറൊക്കൊ'' അല്ലെങ്കിൽ ''ഹൊ കൊ'' എന്ന് വിളിക്കുന്നു, ഇതിനർത്ഥം "മനുഷ്യർ" എന്നാണ്.<ref>{{Cite web |url=https://mundariversity.com/history-munda-tribe-language-mundari/ |title=History of Munda Tribe Language : Mundari |date=29 May 2018 |publisher=mundariuniversity |access-date=20 October 2022 |archive-date=20 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221020013818/https://mundariversity.com/history-munda-tribe-language-mundari/ |url-status=live}}</ref> "മുണ്ഡ" എന്ന പദം [[ആസ്ട്രോ-ഏഷ്യാറ്റിക് ഭാഷകൾ|ഓസ്ട്രോ-ഏഷ്യാറ്റിൿ]] പദസമ്പത്തിൽ ഉൾപ്പെടുന്നില്ലെന്നും അത് സംസ്കൃതത്തിൽ നിന്ന് ഉത്ഭവിച്ചതാണെന്നും റോബർട്ട് പാർക്കിൻ നിരീക്ഷിക്കുന്നു.<ref>{{cite web |website=[[University of Oxford]] |title=Second Reply to Pfeffer |first=Robert |last=Parkin |year=1993 |page=161 |url=https://www.anthro.ox.ac.uk/sites/default/files/anthro/documents/media/jaso24_2_1993_158_163.pdf |access-date=18 December 2020 |quote=The term 'Munda' is of Sanskritic origin and therefore not original in any sense to Austroasiatic speakers, although it has come to be used by one tribe as an alternative to their own term 'Horo' (Le. Roy's group; cf. Pfeffer above, p. 154; also Parkin 1990: 17, 23). |archive-date=16 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200916201633/https://www.anthro.ox.ac.uk/sites/default/files/anthro/documents/media/jaso24_2_1993_158_163.pdf |url-status=live}}</ref> ആർ. ആർ. പ്രസാദിന്റെ അഭിപ്രായത്തിൽ, "മുണ്ടെ" എന്നത് "തലവൻ" എന്ന് അർത്ഥം വരുന്ന ഒരു [[Ho language|ഹോ]] പദമാണ്. ഹിന്ദുക്കൾ നൽകിയ ഒരു ബഹുമാനസൂചകമായ പേരാണിത്, അതിനാലാണ് ഇതൊരു ഗോത്ര നാമമായി മാറിയത്.<ref>{{Cite book |last1=Prasad |first1=R. R. |year=1996 |title=Encyclopaedic Profile of Indian Tribes |url=https://books.google.com/books?id=TmDRNTYw49EC&pg=PA186 |volume=1 |page=186 |publisher=Discovery Publishing House |isbn=978-81-7141-298-3 |access-date=16 August 2019}}</ref> സ്റ്റാൻഡിംഗിന്റെ (1976) അഭിപ്രായത്തിൽ, ബ്രിട്ടീഷ് ഭരണത്തിൻ കീഴിലാണ് ഈ ഗോത്രവിഭാഗത്തിന് മുണ്ട എന്ന പദം ഉപയോഗിക്കാൻ തുടങ്ങിയത്.<ref>{{cite web |url=https://core.ac.uk/download/pdf/46519807.pdf |title=An Anthropological Study of Rural Jharkhand, India |author=Alpa Shah |page=88 |year=2003 |access-date=8 November 2022 |archive-date=8 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221108161436/https://core.ac.uk/download/pdf/46519807.pdf |url-status=live}}</ref> === ഭൂമിശാസ്ത്രപരമായ വിതരണം === [[File:Munda people distribution.svg|thumb|മുണ്ട ജനതയുടെ വിതരണം]] മുണ്ഡ ജനത പ്രധാനമായും അധിവസിക്കുന്നത് കിഴക്കൻ സംസ്ഥാനങ്ങളായ [[ഝാർഖണ്ഡ്]], [[പശ്ചിമ ബംഗാൾ]], [[ഒഡീഷ]] എന്നിവിടങ്ങളിലാണ്, പ്രത്യേകിച്ചും ഝാർഖണ്ഡിലെ [[Khunti district|ഖുന്തി]], [[Ranchi district|റാഞ്ചി]], [[Simdega district|സിംഡേഗ]], [[West Singhbhum district|പശ്ചിമ സിംഗ്‌ഭൂം]], [[Gumla district|ഗുംല]], [[East Singhbhum district|പൂർവ്വ സിംഗ്‌ഭൂം]], [[Ramgarh district|രാംഗഡ്]] ജില്ലകളിൽ; ഒഡീഷയിലെ [[Sundergarh district|സുന്ദർഗഡ്]], [[Sambalpur district|സംബൽപൂർ]] ജില്ലകളിൽ; പശ്ചിമ ബംഗാളിലെ [[Jalpaiguri district|ജൽപായ്ഗുരി]], [[Paschim Medinipur district|പശ്ചിമ മേദിനിപൂർ]], [[North 24 Parganas district|നോർത്ത് 24 പർഗാനാസ്]] ജില്ലകളിൽ. അയൽ സംസ്ഥാനങ്ങളായ [[ഛത്തീസ്ഗഡ്]], [[ബീഹാർ]] എന്നിവിടങ്ങളിലും ഇവർ ഒറ്റപ്പെട്ടു കാണപ്പെടുന്നുണ്ട്. കൂടാതെ, വടക്കുകിഴക്കൻ സംസ്ഥാനങ്ങളായ [[ആസാം]], [[ത്രിപുര]], [[മിസോറാം]] എന്നിവിടങ്ങളിലും ഇവർ ജീവിക്കുന്നു, പ്രധാനമായും അസമിലെ തേയിലത്തോട്ടങ്ങളിലാണ് ഇവരുള്ളത്, കൊളോണിയൽ ഇന്ത്യയുടെ കാലത്ത് തേയിലത്തോട്ടം തൊഴിലാളികളായി ജോലി ചെയ്യുന്നതിനായി അവർ അവിടേക്ക് കുടിയേറിയതാണ്. ഇന്ത്യക്ക് പുറമെ, അയൽ രാജ്യങ്ങളായ [[ബംഗ്ലാദേശ്]], [[നേപ്പാൾ]] എന്നിവിടങ്ങളിലും ഇവർ താമസിക്കുന്നുണ്ട്. == ചരിത്രം == ഭാഷാശാസ്ത്രജ്ഞനായ [[Paul Sidwell|പോൾ സിഡ്‌വെല്ലിന്റെ]] അഭിപ്രായത്തിൽ, ഏകദേശം 4,000 മുതൽ 3,500 വർഷങ്ങൾക്ക് മുമ്പ് ({{circa|2000|1500}} ബി.സി.ഇ) തെക്കുകിഴക്കൻ ഏഷ്യയിൽ നിന്നാണ് മുണ്ട ഭാഷകൾ [[Odisha|ഒഡീഷയുടെ]] തീരത്ത് എത്തിയത്.<ref>Sidwell, Paul. 2018. [https://www.academia.edu/36689736/Austroasiatic_Studies_state_of_the_art_in_2018 Austroasiatic Studies: state of the art in 2018] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190503013417/https://www.academia.edu/36689736/Austroasiatic_Studies_state_of_the_art_in_2018 |date=3 May 2019 }}. Presentation at the Graduate Institute of Linguistics, National Tsing Hua University, Taiwan, 22 May 2018.</ref><ref>{{cite journal |last1=Rau |first1=Felix |last2=Sidwell |first2=Paul |title=The Munda Maritime Hypothesis |date=12 September 2019 |url=https://core.ac.uk/download/pdf/228160282.pdf |journal=Journal of the Southeast Asian Linguistics Society |volume=12 |issue=2 |issn=1836-6821 |hdl=10524/52454 |s2cid=204901974|pages=35–57 }}</ref> മുണ്ഡ ജനതയ്ക്ക് [[Malaysia|മലേഷ്യയിലെ]] [[Mah Meri people|മാഹ് മേരി]], [[Temuan people|തെമുവൻ]] ജനവിഭാഗങ്ങളുമായി ജനിതകപരമായി അടുത്ത ബന്ധമുണ്ട്.<ref>{{Cite news |url=https://www.downtoearth.org.in/lifestyle/scientists-solve-genetic-puzzle-surrounding-mundas-63548 |title=Scientists solve genetic puzzle surrounding Mundas |publisher=down-to-earth.org |date=12 March 2019 |access-date=1 October 2022 |archive-date=25 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220925014616/https://www.downtoearth.org.in/news/lifestyle/amp/scientists-solve-genetic-puzzle-surrounding-mundas-63548 |url-status=live}}</ref> ചരിത്രകാരനായ [[Ram Sharan Sharma|ആർ.എസ്. ശർമ്മയുടെ]] അഭിപ്രായത്തിൽ, മുണ്ട ഭാഷ സംസാരിക്കുന്ന ഗോത്രവർഗ്ഗക്കാർ പുരാതന ഇന്ത്യയുടെ കിഴക്കൻ പ്രദേശത്താണ് അധിവസിച്ചിരുന്നത്. ബി.സി.ഇ 1500-നും ബി.സി.ഇ 500-നും ഇടയിൽ എഴുതപ്പെട്ട [[Vedic texts|വേദഗ്രന്ഥങ്ങളിൽ]] നിരവധി മുണ്ട പദങ്ങൾ കാണാൻ കഴിയും. ആ കാലഘട്ടത്തിന്റെ അവസാനത്തിൽ ഉപരി [[Gangetic basin|ഗംഗാതടത്തിൽ]] സമാഹരിക്കപ്പെട്ട ഗ്രന്ഥങ്ങളിലെ ഈ പദങ്ങളുടെ സാന്നിധ്യം സൂചിപ്പിക്കുന്നത്, ആ സമയത്ത് അവിടെ മുണ്ട ഭാഷ സംസാരിക്കുന്നവർ ഉണ്ടായിരുന്നു എന്നാണ്.<ref>{{Cite book |last=Sharma |first=R. S. |author-link=Ram Sharan Sharma |year=2005 |title=India's Ancient Past |publisher=Oxford University Press |pages=2, 118–119 |isbn=978-0-19-566714-1}}</ref> ബാർബറ എ. വെസ്റ്റിന്റെ അഭിപ്രായത്തിൽ, മുണ്ഡ ജനത തങ്ങളുടെ ഉത്ഭവം [[Uttar Pradesh|ഉത്തർപ്രദേശിലാണെന്ന്]] അവകാശപ്പെടുന്നു, കൂടാതെ മറ്റ് ജനവിഭാഗങ്ങൾ അവരുടെ യഥാർത്ഥ മാതൃഭൂമിയിലേക്ക് കുടിയേറിയപ്പോൾ ചരിത്രപരമായി കിഴക്കോട്ട് ഒരു സ്ഥിരമായ കുടിയേറ്റം നടന്നിട്ടുണ്ട്; പുരാതന ഇന്ത്യയിൽ അവർ "വളരെ വലിയ ഒരു പ്രദേശത്ത്" അധിവസിച്ചിരുന്നതായി അവർ അഭിപ്രായപ്പെടുന്നു.<ref>{{cite book |last1=West |first1=Barbara A. |title=Encyclopedia of the Peoples of Asia and Oceania |date=2010 |publisher=Infobase Publishing |isbn=9781438119137 |page=564 |url=https://books.google.com/books?id=pCiNqFj3MQsC&q=munda+people+came+from+south+east+asia&pg=PA564 |access-date=20 September 2019 |language=en |archive-date=14 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230414174240/https://books.google.com/books?id=pCiNqFj3MQsC&q=munda+people+came+from+south+east+asia&pg=PA564 |url-status=live}}</ref> സമീപകാല പഠനങ്ങൾ സൂചിപ്പിക്കുന്നത് മുണ്ട ഭാഷകൾ കിഴക്കൻ [[ഉത്തർപ്രദേശ്]] വരെ വ്യാപിച്ചിരുന്നുവെങ്കിലും അതിനപ്പുറം പോയിട്ടില്ലെന്നും, [[Eastern Indo-Aryan languages|കിഴക്കൻ ഇന്തോ-ആര്യൻ ഭാഷകളെ]] സ്വാധീനിച്ചിട്ടുണ്ടെന്നുമാണ്, കാരണം [[Musahar|മുസഹർ]] പോലെയുള്ള ചില വിഭാഗങ്ങൾക്ക് മുണ്ഡ ജനിതക പാരമ്പര്യമുണ്ട്. അപ്പർ ഗംഗാ സമതലത്തിലെ മുണ്ഡ സാന്നിധ്യത്തെക്കുറിച്ചുള്ള അവകാശവാദത്തിന് ഭാഷാപരമോ ജനിതകപരമോ ആയ യാതൊരു അടിസ്ഥാനവുമില്ല.<ref>{{cite web |url=https://www.researchgate.net/publication/355078227 |title=The spread of Munda in prehistoric South Asia -the view from areal typology To appear in: Volume in Celebration of the Bicentenary of Deccan College Post-Graduate and Research Institute (Deemed University) |author=John Peterson |date=October 2021 |access-date=1 September 2022}}</ref> [[File:Group Photo of Mundas - Chota Nagpur 1903.jpg|thumb|1903-ൽ ഛോട്ടാനാഗ്പൂരിൽ നിന്നുള്ള മുണ്ഡ ജനതയുടെ ഒരു കൂട്ടായ ചിത്രം.]] 1800-കളുടെ അവസാനത്തിൽ, [[ബ്രിട്ടീഷ് രാജ്|ബ്രിട്ടീഷ് ഭരണകാലത്ത്]], മുണ്ഡ ജനത [[ജമേദാർ|ജമീന്ദാർമാർക്ക്]] വാടക നൽകാനും അടിമത്തൊഴിലാളികളായി ജോലി ചെയ്യാനും നിർബന്ധിതരായി. 1823-1833 കാലഘട്ടത്തിലെ [[Kol uprising|കോൽ പ്രക്ഷോഭകാലത്ത്]], ചില മാൻകി മുണ്ഡകൾ തങ്ങളുടെ ദുരവസ്ഥ കാരണം കലാപം നടത്തുകയും തിക്കേദാർമാരെയും മറ്റ് മാൻകിമാരെയും ആക്രമിക്കുകയും ഗ്രാമങ്ങൾ കൊള്ളയടിക്കുകയും നശിപ്പിക്കുകയും ചെയ്തു. ഈ കലാപം തോമസ് വിൽക്കിൻസൺ അടിച്ചമർത്തി.<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=kUueDwAAQBAJ&pg=PT215 |title=Mughal Administration and the Zamindars of Bihar |isbn=9781000651522 |last1=Ansari |first1=Tahir Hussain |year=2019 |publisher=Routledge }}</ref> 19-ാം നൂറ്റാണ്ടിൽ, മുണ്ഡ സ്വാതന്ത്ര്യ സമര സേനാനിയായ [[ബിർസ മുണ്ഡ]] പാട്ടം നൽകാതിരിക്കാനും വനനികുതികൾ ഒഴിവാക്കാനും ആഹ്വാനം ചെയ്തുകൊണ്ട് പ്രതിഷേധ മാർച്ചുകൾ ആരംഭിച്ചു. [[ബ്രിട്ടീഷ് രാജ്|ബ്രിട്ടീഷ് ഭരണത്തെ]] പിഴുതെറിയാനും മുണ്ഡ രാജ് സ്ഥാപിക്കാനുമായി അദ്ദേഹം ഒളിപ്പോര് നയിച്ചു. അനുയായികളോടൊപ്പം [[ബ്രിട്ടീഷ് ഈസ്റ്റ് ഇന്ത്യ കമ്പനി|കമ്പനി]] സൈന്യത്തിന്റെ പിടിയിലായ അദ്ദേഹം ജയിലിൽ കിടന്ന് മരിച്ചു. [[ഝാർഖണ്ഡ്‌|ഝാർഖണ്ഡിൽ]] അദ്ദേഹം ഇന്നും ആദരിക്കപ്പെടുന്നു.<ref>{{Cite news |url=http://indianexpress.com/article/india/jharkhand-amit-shah-launches-scheme-for-villages-of-freedom-fighters-khunti-4848635/ |title=Jharkhand: Amit Shah launches scheme for villages of freedom fighters |last=Pandey |first=Prashant |date=18 September 2017 |work=The Indian Express |access-date=21 October 2017 |language=en-US |archive-date=14 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191114151130/https://indianexpress.com/article/india/jharkhand-amit-shah-launches-scheme-for-villages-of-freedom-fighters-khunti-4848635/ |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news |title=History of Munda Tribes |url=https://www.prabhatkhabar.com/topic/history-of-munda-tribes |access-date=22 January 2025 |work=Prabhat Khabar}}</ref> [[File:Birsa-Munda-Biography.jpg|thumb|1800-കളിലെ മുണ്ഡ കലാപത്തിന്റെ ചിത്രീകരണം]] [[India tribal belt|ഇന്ത്യൻ ഗോത്രമേഖലയിലെ]] നാടോടികളായ വേട്ടക്കാരായിരുന്ന ഇവർ പിന്നീട് കർഷകരായി മാറുകയും, ചിലർ കുട്ട നെയ്യുന്ന തൊഴിലുകളിൽ ഏർപ്പെടുകയും ചെയ്തു. മുണ്ഡ ജനതയെ [[പട്ടികവർഗ്ഗത്തിൽ]] ഉൾപ്പെടുത്തിയതോടെ, പലർക്കും വിവിധ സർക്കാർ സ്ഥാപനങ്ങളിൽ (പ്രത്യേകിച്ച് [[ഇന്ത്യൻ റെയിൽവേ|ഇന്ത്യൻ റെയിൽവേയിൽ]]) തൊഴിൽ ലഭിച്ചിട്ടുണ്ട്.<ref>{{cite web |title=List of Schedule Castes |publisher=Ministry of Social Justice and Empowerment, Government of India |year=2011 |url=http://socialjustice.nic.in/aboutdivision1.php |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140923060507/http://socialjustice.nic.in/aboutdivision1.php |archive-date=23 September 2014}}</ref> == പ്രമുഖ മുണ്ഡകൾ == [[File:Birsa Munda, photograph in Roy (1912-72).JPG|thumb|ബിർസ മുണ്ഡ]] *[[ബിർസ മുണ്ഡ]]<ref>{{Cite web |url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2001-11-18/bangalore/27244053_1_land-rights-tribals-birsa-munda |title=ബിർസ മുണ്ഡയെപ്പറ്റിയുള്ള ടൈംസ്‌ ഓഫ് ഇന്ത്യയിലെ ലേഖനം |access-date=2013-03-10 |archive-date=2012-11-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121104021351/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2001-11-18/bangalore/27244053_1_land-rights-tribals-birsa-munda |url-status=dead }}</ref> - പത്തൊൻപതാം നൂറ്റാണ്ടിന്റെ അന്ത്യത്തിൽ ബ്രിടിഷുകാർക്ക്‌ എതിരെ മുണ്ഡകളുടെ സ്വാതന്ത്ര്യത്തിനായി പൊരുതിയ വ്യക്തി.മുണ്ഡകൾ അദേഹത്തെ ''ഭഗവാൻ'' ആയി കണക്കാക്കിയിരുന്നു. ജ്ഞാനപീഠ ജേതാവായ [[മഹാശ്വേതാ ദേവി|മഹാശ്വേതാ ദേവി]]യുടെ കേന്ദ്ര സാഹിത്യ അക്കാദമി പുരസ്ക്കാരം ലഭിച്ച "ആരണ്യേ അധികാർ"(1979) എന്ന നോവലിലെ കേന്ദ്രകഥാപാത്രമാണ് ബിർസ മുണ്ഡ<ref>{{Cite web |url=http://www.rmaf.org.ph/Awardees/Biography/BiographyDeviMah.htm |title=മഹാശ്വേതാദേവിയുടെ ജീവചരിത്രം -മഗ്സാസെ വെബ്സൈറ്റ് |access-date=2013-03-10 |archive-date=2010-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100326080914/http://www.rmaf.org.ph/Awardees/Biography/BiographyDeviMah.htm |url-status=dead }}</ref>. * [[ജയ്പാൽ സിംഗ്]] <ref>[http://en.wikipedia.org/wiki/List_of_Indian_field_hockey_captains_in_Olympics ഇന്ത്യൻ ഒളിംപിക്സ് ഹോക്കി ടീം ക്യാപ്റ്റൻമാരുടെ ലിസ്റ്റ്‌]</ref> - ആദിവാസി മഹാസഭ എന്ന രാഷ്ട്രീയ പാർട്ടിക്ക്‌ രൂപം നൽകിയാൾ. ആദിവാസികൾക്കായി സ്വതന്ത്രമായ [[ഝാർഖണ്ഡ്‌ ]] സംസ്ഥാനം വേണമെന്ന് ആദ്യമായി ആവിശ്യപ്പെട്ട വ്യക്തി. മികച്ച ഒരു ഹോക്കി കളിക്കാരൻ കൂടിയായ ഇദ്ദേഹമാണ് 1928 - ൽ ഒളിംപിക്സ്ൽ സ്വർണ്ണം നേടിയ ഇന്ത്യൻ [[ഹോക്കി]] ടീമിനെ ഫൈനലിൽ നയിച്ചത്. *[[അർജുൻ മുണ്ഡ]] ഒരു [[ഇന്ത്യ|ഇന്ത്യൻ]] രാഷ്ട്രീയനേതാവാണ്. മുൻ [[എം.പി]], മുൻ [[ഝാർഖണ്ഡ്‌]] മുഖ്യമന്ത്രി എന്നീ നിലകളിലും പ്രശസ്തൻ.<ref>{{cite web|title=അർജുൻ മുണ്ഡ|url=http://www.veethi.com/india-people/arjun_munda-profile-343-19.htm}}</ref> 2011 ഫെബ്രുവരി 26-ന് പതിനഞ്ചാം [[ലോക്‌സഭ|ലോക്‌സഭയിൽ]] നിന്ന് രാജി വെച്ചു.<ref>{{cite web|last=Munda|first=Arjun|title=Date of Resignation, from Lok Sabha|url=http://164.100.47.132/LssNew/Members/died.aspx|publisher=Lok Sabha Secretariat|accessdate=28 March 2011|archive-date=2013-02-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20130201132347/http://164.100.47.132/LssNew/Members/died.aspx|url-status=dead}}</ref> 2013 ജനുവരി 8-ന് ഝാർഖണ്ഡ് മുഖ്യമന്ത്രിസ്ഥാനത്ത് നിന്നും രാജിവെച്ചു.<ref>മാതൃഭൂമി ദിനപത്രം-ജനുവരി 9</ref> *[[കരിയ മുണ്ഡ]] - ഒരു ഇന്ത്യൻ രാഷ്ട്രീയപ്രവർത്തകനും ഇപ്പോഴത്തെ ലോക്‌സഭ ഡെപ്യൂട്ടി സ്പീക്കറുമാണ്.<ref>{{cite news|url=http://www.hindu.com/2009/06/09/stories/2009060957740100.htm|title=Karia Munda is Deputy Speaker|last=Joshua|first=Anita|date=9 June 2009|publisher=[[The Hindu]]|accessdate=30 March 2010|archive-date=2009-06-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20090610052629/http://www.hindu.com/2009/06/09/stories/2009060957740100.htm|url-status=dead}}</ref>ബി.ജെ.പി.യിലെ മുതിർന്ന നേതാക്കളിലൊരാളായ ഇദ്ദേഹം മൊറാർജി ദേശായിയുടെയും എ.ബി. വാജ്‌പേയിയുടെയും നേതൃത്വത്തിലുള്ള കേന്ദ്ര മന്ത്രിസഭകളിലെ അംഗമായിരുന്നു.<ref>http://parliamentofindia.nic.in/ls/lok13/biodata/13BI52.htm</ref> == അവലംബം == <references /> [[വർഗ്ഗം:ഇന്ത്യയിലെ ആദിവാസികൾ]] 7slagidusw8p1b7fioi82tfsk0wv9hb 4610499 4610498 2026-03-28T13:39:46Z Symphonicallyu 155269 /* ഭൂമിശാസ്ത്രപരമായ വിതരണം */ 4610499 wikitext text/x-wiki {{Infobox ethnic group | group = മുണ്ഡകൾ | native_name = ഹോറോക്കോ , ഹോറോ | image = [[File:An old Munda man, Dinajpur (1), 2010 by Biplob Rahman.jpg|250px]] | caption = ദിനാജ്പൂരിലെ ഒരു മുണ്ട വൃദ്ധൻ | total = {{circa|2.29&nbsp;ദശലക്ഷം}} | regions = {{hlist|{{flag|ഇന്ത്യ}}|{{flag|ബംഗ്ലാദേശ്}}|</br>{{flag|നേപ്പാൾ}}}} | region1 = {{flag|ഇന്ത്യ}} | pop1 = 2,228,661 (2011) | ref1 = <ref name="census">{{Cite web |url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/ST.html |title=A-11 Individual Scheduled Tribe Primary Census Abstract Data and its Appendix |website=censusindia.gov.in |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India |access-date=18 November 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220107124005/https://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/ST.html |archive-date=7 January 2022}}</ref> | region2 = [[ഝാർഖണ്ഡ്‌]] | pop2 = {{space|5}} 1,229,221 | region3 = [[ഒഡീഷ]] | pop3 = {{space|5}} 584,346 | region4 = [[പശ്ചിമ ബംഗാൾ]] | pop4 = {{space|5}} 366,386 | region5 = [[ആസാം]] | pop5 = {{space|5}} 149,851 (1921) | ref5 = <ref>{{cite web|title=Estimated Population by Castes, 5. Assam – Census 1951 |year=1954 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/30196/download/33377/44094_1951_POP.pdf |publisher=Office of the Registrar General, India |page=9}}</ref> | region6 = [[ഛത്തീസ്ഗഢ്]] | pop6 = {{space|5}} 15,095 | region7 = [[ത്രിപുര]] | pop7 = {{space|5}} 14,544 | region8 = [[ബിഹാർ]] | pop8 = {{space|5}} 14,028 | region9 = [[മധ്യപ്രദേശ്‌]] | pop9 = {{space|5}} 5,041 | region10 = {{flag|ബംഗ്ലാദേശ്}} | pop10 = 60,191 (2021) | ref10 = <ref>{{Cite web |url=http://bbs.portal.gov.bd/sites/default/files/files/bbs.portal.gov.bd/page/b343a8b4_956b_45ca_872f_4cf9b2f1a6e0/2022-07-28-14-31-b21f81d1c15171f1770c661020381666.pdf |title=Table 1.4 Ethnic Population by Group and Sex |year=2021 |publisher=Bangladesh Bureau of Statistics |page=33 |language=bn |access-date=15 August 2022 |archive-date=13 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220813235827/https://bbs.portal.gov.bd/sites/default/files/files/bbs.portal.gov.bd/page/b343a8b4_956b_45ca_872f_4cf9b2f1a6e0/2022-07-28-14-31-b21f81d1c15171f1770c661020381666.pdf |url-status=live}}</ref> | region11 = {{flag|നേപ്പാൾ}} | pop11 = 2,350 (2011) | languages = [[മുണ്ടാരി ഭാഷ|മുണ്ടാരി]] <ref name="Osada">{{cite book |last1=Osada |first1=Toshiki |editor1-last=Anderson |editor1-first=Gregory |title=The Munda languages |date=19 March 2008 |publisher=Routledge |location=New York |isbn=978-0-415-32890-6 |chapter=3. Mundari |quote=...the designation Munda is used for the language family. Mundari, on the other hand, refers to an individual language, namely the language of Munda people.}}</ref>{{hlist | [[കുർമാലി ഭാഷ|പഞ്ചപർഗനിയ]]{{*}}[[സദ്രി ഭാഷ|സദ്രി]]{{*}}[[ഒഡിയ]]{{*}}[[ബംഗാളി ഭാഷ|ബംഗാളി]]{{*}}[[ഹിന്ദി]]}} | religions = {{hlist|[[File:Om symbol.svg|15px]] |[[ഹിന്ദുമതം]] • [[File:Sarna sb.png|15px]] [[സർനാ മതം]] •</br>[[File:Christian cross.svg|12px]] [[ക്രിസ്തുമതം]] • [[File:Star and Crescent.svg|15px]] [[ഇസ്‌ലാം]]}} <ref name="Cen2011">{{cite web |title=ST-14 Scheduled Tribe Population By Religious Community |url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/SCST-Series/ST14.html |website=Census of India |publisher=Ministry of Home Affairs, India |access-date=15 October 2017 |archive-date=15 October 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171015214556/http://www.censusindia.gov.in/2011census/SCST-Series/ST14.html |url-status=live}}</ref><ref name="Srivas">{{cite journal |last1=Srivastava |first1=Malini |s2cid=73737689 |title=The Sacred Complex of Munda Tribe |journal=Anthropologist |year=2007 |volume=9 |issue=4 |pages=327–330 |doi=10.1080/09720073.2007.11891020 |url=http://krepublishers.com/02-Journals/T-Anth/Anth-09-0-000-000-2007-Web/Anth-09-4-000-07-Abst-PDF/Anth-09-4-327-07-417-Srivastava-M/Anth-09-4-327-07-417-Srivastava-M-Tt.pdf |access-date=22 October 2017 |archive-date=17 May 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170517132805/http://krepublishers.com/02-Journals/T-Anth/Anth-09-0-000-000-2007-Web/Anth-09-4-000-07-Abst-PDF/Anth-09-4-327-07-417-Srivastava-M/Anth-09-4-327-07-417-Srivastava-M-Tt.pdf |url-status=live}}</ref>{{rp|327}}<ref>{{Cite news |title=Tribals who convert to other religions will continue to get quota benefits: Jual Oram {{!}} India News |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/tribals-who-convert-to-other-religions-will-continue-to-get-quota-benefits-jual-oram/articleshow/65379249.cms |access-date=10 July 2021 |work=The Times of India |language=en |archive-date=12 July 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210712091834/https://timesofindia.indiatimes.com/india/tribals-who-convert-to-other-religions-will-continue-to-get-quota-benefits-jual-oram/articleshow/65379249.cms |url-status=live}}</ref> | related = [[മുണ്ട ജനത]] {{hlist |[[ഭുമിജ്|ഭുമിജുകൾ ]]|[[ഹോ|ഹോകൾ]]|[[ജുവാംഗ് ജനത|ജുവാംഗുകൾ]]|[[ഖറിയ ജനത|ഖറിയകൾ]]|[[സന്താൾ ജനത|സന്താലികൾ]]}} | footnotes = }} {{Infobox ethnonym | | person = മുണ്ഡ | people = മുണ്ഡകൾ | language = [[മുണ്ടാരി ഭാഷ|മുണ്ടാരി]] | country = {{hlist|{{flag|ഇന്ത്യ}}|{{flag|ബംഗ്ലാദേശ്}}|</br>{{flag|നേപ്പാൾ}}}} }} [[ഇന്ത്യ|ഇന്ത്യയിലെ]] [[ഛോട്ടാ നാഗ്‌പൂർ പീഠഭൂമി|ഛോട്ടാ നാഗ്പൂർ പീഠഭൂമി]] ഒരു [[ആദിവാസി]] വിഭാഗമാണ് '''മുണ്ഡകൾ'''<ref>Parkin, R. (1992). ''The Munda of central India: an account of their social organization''. Delhi: Oxford University Press. ISBN 0-19-563029-7</ref>. [[ബംഗ്ലാദേശ് |ബംഗ്ലാദേശിലെ]] ചില ഭാഗങ്ങളിലും ഇവരെ കാണാൻ കഴിയും. ഇവരുടെ ഭാഷ [[മുണ്ടാരി ഭാഷ|മുണ്ടാരി]],[[ആസ്ട്രോ-ഏഷ്യാറ്റിക് ഭാഷകൾ|ആസ്ട്രോ-ഏഷ്യാറ്റിക് ഭാഷകുടുംബത്തിലെ]] [[മുണ്ട ഭാഷകൾ|മുണ്ട]] എന്ന ഉപവിഭാഗത്തിൽപ്പെടുന്നു. 20 ലക്ഷം മുണ്ഡകൾ ഉണ്ടെന്നാണ് കണക്കാക്കപ്പെടുന്നത്. ഇന്ത്യയിലെ ഏറ്റവും വലിയ [[പട്ടികജാതി പട്ടികവർഗ്ഗ വിഭാഗങ്ങൾ|പട്ടികവർഗ്ഗ]] വിഭാഗങ്ങളിലൊന്നാണ് ഇവർ. [[ത്രിപുര|ത്രിപുരയിലെ]] മുണ്ഡ ജനത ''മുറ'' എന്നും അറിയപ്പെടുന്നു.<ref>{{Cite web |url=http://tribesindia.com/index.php?option=com_content&view=article&id=792&Itemid=104&lang=en |title=Homepage |access-date=14 December 2017 |archive-date=14 December 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171214182942/http://tribesindia.com/index.php?option=com_content&view=article&id=792&Itemid=104&lang=en |url-status=live}}</ref> [[ഝാർഖണ്ഡ്‌|ഝാർഖണ്ഡിലെ]] [[Kolhan division|കോൽഹാൻ പ്രദേശത്തെ]] മുണ്ഡ ജനതയെ മറ്റ് സമുദായങ്ങൾ പലപ്പോഴും ''തമാഡിയ'' എന്നാണ് വിളിക്കുന്നത്.<ref>{{Cite web |year=1993 |title=Munda Tribe |url=https://www.trijharkhand.in/en/publications |publisher=Dr. Ramdayal Munda Tribal Welfare Research Institute |place=Jharkhand, India |language=hindi |edition=4th 2020}}</ref> == അവലോകനം == === പദോല്പത്തി === തെക്കുകിഴക്കൻ [[ഛോട്ടാ നാഗ്‌പൂർ പീഠഭൂമി|ഛോട്ടാ നാഗ്പൂർ പീഠഭൂമിയിലെ]] ഗ്രാമങ്ങളെ ഭരിക്കാനായുള്ള മുണ്ഡ-മാൻകി സംവിധാനത്തിൽ മുണ്ഡ എന്നാൽ ഒരു ഗ്രാമത്തിന്റെ [[Village head|തലവൻ]] എന്നാണ് അർത്ഥമാക്കുന്നത്. അവർ [[Endonym and exonym|തങ്ങളെത്തന്നെ]] ''ഹൊറൊക്കൊ'' അല്ലെങ്കിൽ ''ഹൊ കൊ'' എന്ന് വിളിക്കുന്നു, ഇതിനർത്ഥം "മനുഷ്യർ" എന്നാണ്.<ref>{{Cite web |url=https://mundariversity.com/history-munda-tribe-language-mundari/ |title=History of Munda Tribe Language : Mundari |date=29 May 2018 |publisher=mundariuniversity |access-date=20 October 2022 |archive-date=20 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221020013818/https://mundariversity.com/history-munda-tribe-language-mundari/ |url-status=live}}</ref> "മുണ്ഡ" എന്ന പദം [[ആസ്ട്രോ-ഏഷ്യാറ്റിക് ഭാഷകൾ|ഓസ്ട്രോ-ഏഷ്യാറ്റിൿ]] പദസമ്പത്തിൽ ഉൾപ്പെടുന്നില്ലെന്നും അത് സംസ്കൃതത്തിൽ നിന്ന് ഉത്ഭവിച്ചതാണെന്നും റോബർട്ട് പാർക്കിൻ നിരീക്ഷിക്കുന്നു.<ref>{{cite web |website=[[University of Oxford]] |title=Second Reply to Pfeffer |first=Robert |last=Parkin |year=1993 |page=161 |url=https://www.anthro.ox.ac.uk/sites/default/files/anthro/documents/media/jaso24_2_1993_158_163.pdf |access-date=18 December 2020 |quote=The term 'Munda' is of Sanskritic origin and therefore not original in any sense to Austroasiatic speakers, although it has come to be used by one tribe as an alternative to their own term 'Horo' (Le. Roy's group; cf. Pfeffer above, p. 154; also Parkin 1990: 17, 23). |archive-date=16 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200916201633/https://www.anthro.ox.ac.uk/sites/default/files/anthro/documents/media/jaso24_2_1993_158_163.pdf |url-status=live}}</ref> ആർ. ആർ. പ്രസാദിന്റെ അഭിപ്രായത്തിൽ, "മുണ്ടെ" എന്നത് "തലവൻ" എന്ന് അർത്ഥം വരുന്ന ഒരു [[Ho language|ഹോ]] പദമാണ്. ഹിന്ദുക്കൾ നൽകിയ ഒരു ബഹുമാനസൂചകമായ പേരാണിത്, അതിനാലാണ് ഇതൊരു ഗോത്ര നാമമായി മാറിയത്.<ref>{{Cite book |last1=Prasad |first1=R. R. |year=1996 |title=Encyclopaedic Profile of Indian Tribes |url=https://books.google.com/books?id=TmDRNTYw49EC&pg=PA186 |volume=1 |page=186 |publisher=Discovery Publishing House |isbn=978-81-7141-298-3 |access-date=16 August 2019}}</ref> സ്റ്റാൻഡിംഗിന്റെ (1976) അഭിപ്രായത്തിൽ, ബ്രിട്ടീഷ് ഭരണത്തിൻ കീഴിലാണ് ഈ ഗോത്രവിഭാഗത്തിന് മുണ്ട എന്ന പദം ഉപയോഗിക്കാൻ തുടങ്ങിയത്.<ref>{{cite web |url=https://core.ac.uk/download/pdf/46519807.pdf |title=An Anthropological Study of Rural Jharkhand, India |author=Alpa Shah |page=88 |year=2003 |access-date=8 November 2022 |archive-date=8 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221108161436/https://core.ac.uk/download/pdf/46519807.pdf |url-status=live}}</ref> === ഭൂമിശാസ്ത്രപരമായ വിതരണം === [[File:Munda people distribution.svg|thumb|മുണ്ഡ ജനതയുടെ വിതരണം]] മുണ്ഡ ജനത പ്രധാനമായും അധിവസിക്കുന്നത് കിഴക്കൻ സംസ്ഥാനങ്ങളായ [[ഝാർഖണ്ഡ്]], [[പശ്ചിമ ബംഗാൾ]], [[ഒഡീഷ]] എന്നിവിടങ്ങളിലാണ്, പ്രത്യേകിച്ചും ഝാർഖണ്ഡിലെ [[Khunti district|ഖുന്തി]], [[Ranchi district|റാഞ്ചി]], [[Simdega district|സിംഡേഗ]], [[West Singhbhum district|പശ്ചിമ സിംഗ്‌ഭൂം]], [[Gumla district|ഗുംല]], [[East Singhbhum district|പൂർവ്വ സിംഗ്‌ഭൂം]], [[Ramgarh district|രാംഗഡ്]] ജില്ലകളിൽ; ഒഡീഷയിലെ [[Sundergarh district|സുന്ദർഗഡ്]], [[Sambalpur district|സംബൽപൂർ]] ജില്ലകളിൽ; പശ്ചിമ ബംഗാളിലെ [[Jalpaiguri district|ജൽപായ്ഗുരി]], [[Paschim Medinipur district|പശ്ചിമ മേദിനിപൂർ]], [[North 24 Parganas district|നോർത്ത് 24 പർഗാനാസ്]] ജില്ലകളിൽ. അയൽ സംസ്ഥാനങ്ങളായ [[ഛത്തീസ്ഗഡ്]], [[ബീഹാർ]] എന്നിവിടങ്ങളിലും ഇവർ ഒറ്റപ്പെട്ടു കാണപ്പെടുന്നുണ്ട്. കൂടാതെ, വടക്കുകിഴക്കൻ സംസ്ഥാനങ്ങളായ [[ആസാം]], [[ത്രിപുര]], [[മിസോറാം]] എന്നിവിടങ്ങളിലും ഇവർ ജീവിക്കുന്നു, പ്രധാനമായും അസമിലെ തേയിലത്തോട്ടങ്ങളിലാണ് ഇവരുള്ളത്, കൊളോണിയൽ ഇന്ത്യയുടെ കാലത്ത് തേയിലത്തോട്ടം തൊഴിലാളികളായി ജോലി ചെയ്യുന്നതിനായി അവർ അവിടേക്ക് കുടിയേറിയതാണ്. ഇന്ത്യക്ക് പുറമെ, അയൽ രാജ്യങ്ങളായ [[ബംഗ്ലാദേശ്]], [[നേപ്പാൾ]] എന്നിവിടങ്ങളിലും ഇവർ താമസിക്കുന്നുണ്ട്. == ചരിത്രം == ഭാഷാശാസ്ത്രജ്ഞനായ [[Paul Sidwell|പോൾ സിഡ്‌വെല്ലിന്റെ]] അഭിപ്രായത്തിൽ, ഏകദേശം 4,000 മുതൽ 3,500 വർഷങ്ങൾക്ക് മുമ്പ് ({{circa|2000|1500}} ബി.സി.ഇ) തെക്കുകിഴക്കൻ ഏഷ്യയിൽ നിന്നാണ് മുണ്ട ഭാഷകൾ [[Odisha|ഒഡീഷയുടെ]] തീരത്ത് എത്തിയത്.<ref>Sidwell, Paul. 2018. [https://www.academia.edu/36689736/Austroasiatic_Studies_state_of_the_art_in_2018 Austroasiatic Studies: state of the art in 2018] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190503013417/https://www.academia.edu/36689736/Austroasiatic_Studies_state_of_the_art_in_2018 |date=3 May 2019 }}. Presentation at the Graduate Institute of Linguistics, National Tsing Hua University, Taiwan, 22 May 2018.</ref><ref>{{cite journal |last1=Rau |first1=Felix |last2=Sidwell |first2=Paul |title=The Munda Maritime Hypothesis |date=12 September 2019 |url=https://core.ac.uk/download/pdf/228160282.pdf |journal=Journal of the Southeast Asian Linguistics Society |volume=12 |issue=2 |issn=1836-6821 |hdl=10524/52454 |s2cid=204901974|pages=35–57 }}</ref> മുണ്ഡ ജനതയ്ക്ക് [[Malaysia|മലേഷ്യയിലെ]] [[Mah Meri people|മാഹ് മേരി]], [[Temuan people|തെമുവൻ]] ജനവിഭാഗങ്ങളുമായി ജനിതകപരമായി അടുത്ത ബന്ധമുണ്ട്.<ref>{{Cite news |url=https://www.downtoearth.org.in/lifestyle/scientists-solve-genetic-puzzle-surrounding-mundas-63548 |title=Scientists solve genetic puzzle surrounding Mundas |publisher=down-to-earth.org |date=12 March 2019 |access-date=1 October 2022 |archive-date=25 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220925014616/https://www.downtoearth.org.in/news/lifestyle/amp/scientists-solve-genetic-puzzle-surrounding-mundas-63548 |url-status=live}}</ref> ചരിത്രകാരനായ [[Ram Sharan Sharma|ആർ.എസ്. ശർമ്മയുടെ]] അഭിപ്രായത്തിൽ, മുണ്ട ഭാഷ സംസാരിക്കുന്ന ഗോത്രവർഗ്ഗക്കാർ പുരാതന ഇന്ത്യയുടെ കിഴക്കൻ പ്രദേശത്താണ് അധിവസിച്ചിരുന്നത്. ബി.സി.ഇ 1500-നും ബി.സി.ഇ 500-നും ഇടയിൽ എഴുതപ്പെട്ട [[Vedic texts|വേദഗ്രന്ഥങ്ങളിൽ]] നിരവധി മുണ്ട പദങ്ങൾ കാണാൻ കഴിയും. ആ കാലഘട്ടത്തിന്റെ അവസാനത്തിൽ ഉപരി [[Gangetic basin|ഗംഗാതടത്തിൽ]] സമാഹരിക്കപ്പെട്ട ഗ്രന്ഥങ്ങളിലെ ഈ പദങ്ങളുടെ സാന്നിധ്യം സൂചിപ്പിക്കുന്നത്, ആ സമയത്ത് അവിടെ മുണ്ട ഭാഷ സംസാരിക്കുന്നവർ ഉണ്ടായിരുന്നു എന്നാണ്.<ref>{{Cite book |last=Sharma |first=R. S. |author-link=Ram Sharan Sharma |year=2005 |title=India's Ancient Past |publisher=Oxford University Press |pages=2, 118–119 |isbn=978-0-19-566714-1}}</ref> ബാർബറ എ. വെസ്റ്റിന്റെ അഭിപ്രായത്തിൽ, മുണ്ഡ ജനത തങ്ങളുടെ ഉത്ഭവം [[Uttar Pradesh|ഉത്തർപ്രദേശിലാണെന്ന്]] അവകാശപ്പെടുന്നു, കൂടാതെ മറ്റ് ജനവിഭാഗങ്ങൾ അവരുടെ യഥാർത്ഥ മാതൃഭൂമിയിലേക്ക് കുടിയേറിയപ്പോൾ ചരിത്രപരമായി കിഴക്കോട്ട് ഒരു സ്ഥിരമായ കുടിയേറ്റം നടന്നിട്ടുണ്ട്; പുരാതന ഇന്ത്യയിൽ അവർ "വളരെ വലിയ ഒരു പ്രദേശത്ത്" അധിവസിച്ചിരുന്നതായി അവർ അഭിപ്രായപ്പെടുന്നു.<ref>{{cite book |last1=West |first1=Barbara A. |title=Encyclopedia of the Peoples of Asia and Oceania |date=2010 |publisher=Infobase Publishing |isbn=9781438119137 |page=564 |url=https://books.google.com/books?id=pCiNqFj3MQsC&q=munda+people+came+from+south+east+asia&pg=PA564 |access-date=20 September 2019 |language=en |archive-date=14 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230414174240/https://books.google.com/books?id=pCiNqFj3MQsC&q=munda+people+came+from+south+east+asia&pg=PA564 |url-status=live}}</ref> സമീപകാല പഠനങ്ങൾ സൂചിപ്പിക്കുന്നത് മുണ്ട ഭാഷകൾ കിഴക്കൻ [[ഉത്തർപ്രദേശ്]] വരെ വ്യാപിച്ചിരുന്നുവെങ്കിലും അതിനപ്പുറം പോയിട്ടില്ലെന്നും, [[Eastern Indo-Aryan languages|കിഴക്കൻ ഇന്തോ-ആര്യൻ ഭാഷകളെ]] സ്വാധീനിച്ചിട്ടുണ്ടെന്നുമാണ്, കാരണം [[Musahar|മുസഹർ]] പോലെയുള്ള ചില വിഭാഗങ്ങൾക്ക് മുണ്ഡ ജനിതക പാരമ്പര്യമുണ്ട്. അപ്പർ ഗംഗാ സമതലത്തിലെ മുണ്ഡ സാന്നിധ്യത്തെക്കുറിച്ചുള്ള അവകാശവാദത്തിന് ഭാഷാപരമോ ജനിതകപരമോ ആയ യാതൊരു അടിസ്ഥാനവുമില്ല.<ref>{{cite web |url=https://www.researchgate.net/publication/355078227 |title=The spread of Munda in prehistoric South Asia -the view from areal typology To appear in: Volume in Celebration of the Bicentenary of Deccan College Post-Graduate and Research Institute (Deemed University) |author=John Peterson |date=October 2021 |access-date=1 September 2022}}</ref> [[File:Group Photo of Mundas - Chota Nagpur 1903.jpg|thumb|1903-ൽ ഛോട്ടാനാഗ്പൂരിൽ നിന്നുള്ള മുണ്ഡ ജനതയുടെ ഒരു കൂട്ടായ ചിത്രം.]] 1800-കളുടെ അവസാനത്തിൽ, [[ബ്രിട്ടീഷ് രാജ്|ബ്രിട്ടീഷ് ഭരണകാലത്ത്]], മുണ്ഡ ജനത [[ജമേദാർ|ജമീന്ദാർമാർക്ക്]] വാടക നൽകാനും അടിമത്തൊഴിലാളികളായി ജോലി ചെയ്യാനും നിർബന്ധിതരായി. 1823-1833 കാലഘട്ടത്തിലെ [[Kol uprising|കോൽ പ്രക്ഷോഭകാലത്ത്]], ചില മാൻകി മുണ്ഡകൾ തങ്ങളുടെ ദുരവസ്ഥ കാരണം കലാപം നടത്തുകയും തിക്കേദാർമാരെയും മറ്റ് മാൻകിമാരെയും ആക്രമിക്കുകയും ഗ്രാമങ്ങൾ കൊള്ളയടിക്കുകയും നശിപ്പിക്കുകയും ചെയ്തു. ഈ കലാപം തോമസ് വിൽക്കിൻസൺ അടിച്ചമർത്തി.<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=kUueDwAAQBAJ&pg=PT215 |title=Mughal Administration and the Zamindars of Bihar |isbn=9781000651522 |last1=Ansari |first1=Tahir Hussain |year=2019 |publisher=Routledge }}</ref> 19-ാം നൂറ്റാണ്ടിൽ, മുണ്ഡ സ്വാതന്ത്ര്യ സമര സേനാനിയായ [[ബിർസ മുണ്ഡ]] പാട്ടം നൽകാതിരിക്കാനും വനനികുതികൾ ഒഴിവാക്കാനും ആഹ്വാനം ചെയ്തുകൊണ്ട് പ്രതിഷേധ മാർച്ചുകൾ ആരംഭിച്ചു. [[ബ്രിട്ടീഷ് രാജ്|ബ്രിട്ടീഷ് ഭരണത്തെ]] പിഴുതെറിയാനും മുണ്ഡ രാജ് സ്ഥാപിക്കാനുമായി അദ്ദേഹം ഒളിപ്പോര് നയിച്ചു. അനുയായികളോടൊപ്പം [[ബ്രിട്ടീഷ് ഈസ്റ്റ് ഇന്ത്യ കമ്പനി|കമ്പനി]] സൈന്യത്തിന്റെ പിടിയിലായ അദ്ദേഹം ജയിലിൽ കിടന്ന് മരിച്ചു. [[ഝാർഖണ്ഡ്‌|ഝാർഖണ്ഡിൽ]] അദ്ദേഹം ഇന്നും ആദരിക്കപ്പെടുന്നു.<ref>{{Cite news |url=http://indianexpress.com/article/india/jharkhand-amit-shah-launches-scheme-for-villages-of-freedom-fighters-khunti-4848635/ |title=Jharkhand: Amit Shah launches scheme for villages of freedom fighters |last=Pandey |first=Prashant |date=18 September 2017 |work=The Indian Express |access-date=21 October 2017 |language=en-US |archive-date=14 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191114151130/https://indianexpress.com/article/india/jharkhand-amit-shah-launches-scheme-for-villages-of-freedom-fighters-khunti-4848635/ |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news |title=History of Munda Tribes |url=https://www.prabhatkhabar.com/topic/history-of-munda-tribes |access-date=22 January 2025 |work=Prabhat Khabar}}</ref> [[File:Birsa-Munda-Biography.jpg|thumb|1800-കളിലെ മുണ്ഡ കലാപത്തിന്റെ ചിത്രീകരണം]] [[India tribal belt|ഇന്ത്യൻ ഗോത്രമേഖലയിലെ]] നാടോടികളായ വേട്ടക്കാരായിരുന്ന ഇവർ പിന്നീട് കർഷകരായി മാറുകയും, ചിലർ കുട്ട നെയ്യുന്ന തൊഴിലുകളിൽ ഏർപ്പെടുകയും ചെയ്തു. മുണ്ഡ ജനതയെ [[പട്ടികവർഗ്ഗത്തിൽ]] ഉൾപ്പെടുത്തിയതോടെ, പലർക്കും വിവിധ സർക്കാർ സ്ഥാപനങ്ങളിൽ (പ്രത്യേകിച്ച് [[ഇന്ത്യൻ റെയിൽവേ|ഇന്ത്യൻ റെയിൽവേയിൽ]]) തൊഴിൽ ലഭിച്ചിട്ടുണ്ട്.<ref>{{cite web |title=List of Schedule Castes |publisher=Ministry of Social Justice and Empowerment, Government of India |year=2011 |url=http://socialjustice.nic.in/aboutdivision1.php |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140923060507/http://socialjustice.nic.in/aboutdivision1.php |archive-date=23 September 2014}}</ref> == പ്രമുഖ മുണ്ഡകൾ == [[File:Birsa Munda, photograph in Roy (1912-72).JPG|thumb|ബിർസ മുണ്ഡ]] *[[ബിർസ മുണ്ഡ]]<ref>{{Cite web |url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2001-11-18/bangalore/27244053_1_land-rights-tribals-birsa-munda |title=ബിർസ മുണ്ഡയെപ്പറ്റിയുള്ള ടൈംസ്‌ ഓഫ് ഇന്ത്യയിലെ ലേഖനം |access-date=2013-03-10 |archive-date=2012-11-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121104021351/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2001-11-18/bangalore/27244053_1_land-rights-tribals-birsa-munda |url-status=dead }}</ref> - പത്തൊൻപതാം നൂറ്റാണ്ടിന്റെ അന്ത്യത്തിൽ ബ്രിടിഷുകാർക്ക്‌ എതിരെ മുണ്ഡകളുടെ സ്വാതന്ത്ര്യത്തിനായി പൊരുതിയ വ്യക്തി.മുണ്ഡകൾ അദേഹത്തെ ''ഭഗവാൻ'' ആയി കണക്കാക്കിയിരുന്നു. ജ്ഞാനപീഠ ജേതാവായ [[മഹാശ്വേതാ ദേവി|മഹാശ്വേതാ ദേവി]]യുടെ കേന്ദ്ര സാഹിത്യ അക്കാദമി പുരസ്ക്കാരം ലഭിച്ച "ആരണ്യേ അധികാർ"(1979) എന്ന നോവലിലെ കേന്ദ്രകഥാപാത്രമാണ് ബിർസ മുണ്ഡ<ref>{{Cite web |url=http://www.rmaf.org.ph/Awardees/Biography/BiographyDeviMah.htm |title=മഹാശ്വേതാദേവിയുടെ ജീവചരിത്രം -മഗ്സാസെ വെബ്സൈറ്റ് |access-date=2013-03-10 |archive-date=2010-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100326080914/http://www.rmaf.org.ph/Awardees/Biography/BiographyDeviMah.htm |url-status=dead }}</ref>. * [[ജയ്പാൽ സിംഗ്]] <ref>[http://en.wikipedia.org/wiki/List_of_Indian_field_hockey_captains_in_Olympics ഇന്ത്യൻ ഒളിംപിക്സ് ഹോക്കി ടീം ക്യാപ്റ്റൻമാരുടെ ലിസ്റ്റ്‌]</ref> - ആദിവാസി മഹാസഭ എന്ന രാഷ്ട്രീയ പാർട്ടിക്ക്‌ രൂപം നൽകിയാൾ. ആദിവാസികൾക്കായി സ്വതന്ത്രമായ [[ഝാർഖണ്ഡ്‌ ]] സംസ്ഥാനം വേണമെന്ന് ആദ്യമായി ആവിശ്യപ്പെട്ട വ്യക്തി. മികച്ച ഒരു ഹോക്കി കളിക്കാരൻ കൂടിയായ ഇദ്ദേഹമാണ് 1928 - ൽ ഒളിംപിക്സ്ൽ സ്വർണ്ണം നേടിയ ഇന്ത്യൻ [[ഹോക്കി]] ടീമിനെ ഫൈനലിൽ നയിച്ചത്. *[[അർജുൻ മുണ്ഡ]] ഒരു [[ഇന്ത്യ|ഇന്ത്യൻ]] രാഷ്ട്രീയനേതാവാണ്. മുൻ [[എം.പി]], മുൻ [[ഝാർഖണ്ഡ്‌]] മുഖ്യമന്ത്രി എന്നീ നിലകളിലും പ്രശസ്തൻ.<ref>{{cite web|title=അർജുൻ മുണ്ഡ|url=http://www.veethi.com/india-people/arjun_munda-profile-343-19.htm}}</ref> 2011 ഫെബ്രുവരി 26-ന് പതിനഞ്ചാം [[ലോക്‌സഭ|ലോക്‌സഭയിൽ]] നിന്ന് രാജി വെച്ചു.<ref>{{cite web|last=Munda|first=Arjun|title=Date of Resignation, from Lok Sabha|url=http://164.100.47.132/LssNew/Members/died.aspx|publisher=Lok Sabha Secretariat|accessdate=28 March 2011|archive-date=2013-02-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20130201132347/http://164.100.47.132/LssNew/Members/died.aspx|url-status=dead}}</ref> 2013 ജനുവരി 8-ന് ഝാർഖണ്ഡ് മുഖ്യമന്ത്രിസ്ഥാനത്ത് നിന്നും രാജിവെച്ചു.<ref>മാതൃഭൂമി ദിനപത്രം-ജനുവരി 9</ref> *[[കരിയ മുണ്ഡ]] - ഒരു ഇന്ത്യൻ രാഷ്ട്രീയപ്രവർത്തകനും ഇപ്പോഴത്തെ ലോക്‌സഭ ഡെപ്യൂട്ടി സ്പീക്കറുമാണ്.<ref>{{cite news|url=http://www.hindu.com/2009/06/09/stories/2009060957740100.htm|title=Karia Munda is Deputy Speaker|last=Joshua|first=Anita|date=9 June 2009|publisher=[[The Hindu]]|accessdate=30 March 2010|archive-date=2009-06-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20090610052629/http://www.hindu.com/2009/06/09/stories/2009060957740100.htm|url-status=dead}}</ref>ബി.ജെ.പി.യിലെ മുതിർന്ന നേതാക്കളിലൊരാളായ ഇദ്ദേഹം മൊറാർജി ദേശായിയുടെയും എ.ബി. വാജ്‌പേയിയുടെയും നേതൃത്വത്തിലുള്ള കേന്ദ്ര മന്ത്രിസഭകളിലെ അംഗമായിരുന്നു.<ref>http://parliamentofindia.nic.in/ls/lok13/biodata/13BI52.htm</ref> == അവലംബം == <references /> [[വർഗ്ഗം:ഇന്ത്യയിലെ ആദിവാസികൾ]] kzlfx80lnwi70kvuvwbb0ctywvtxplp 4610504 4610499 2026-03-28T14:03:39Z Symphonicallyu 155269 4610504 wikitext text/x-wiki {{Infobox ethnic group | group = മുണ്ഡകൾ | native_name = ഹോറോക്കോ , ഹോറോ | image = [[File:An old Munda man, Dinajpur (1), 2010 by Biplob Rahman.jpg|250px]] | caption = ദിനാജ്പൂരിലെ ഒരു മുണ്ട വൃദ്ധൻ | total = {{circa|2.29&nbsp;ദശലക്ഷം}} | regions = {{hlist|{{flag|ഇന്ത്യ}}|{{flag|ബംഗ്ലാദേശ്}}|</br>{{flag|നേപ്പാൾ}}}} | region1 = {{flag|ഇന്ത്യ}} | pop1 = 2,228,661 (2011) | ref1 = <ref name="census">{{Cite web |url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/ST.html |title=A-11 Individual Scheduled Tribe Primary Census Abstract Data and its Appendix |website=censusindia.gov.in |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India |access-date=18 November 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220107124005/https://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/ST.html |archive-date=7 January 2022}}</ref> | region2 = [[ഝാർഖണ്ഡ്‌]] | pop2 = {{space|5}} 1,229,221 | region3 = [[ഒഡീഷ]] | pop3 = {{space|5}} 584,346 | region4 = [[പശ്ചിമ ബംഗാൾ]] | pop4 = {{space|5}} 366,386 | region5 = [[ആസാം]] | pop5 = {{space|5}} 149,851 (1921) | ref5 = <ref>{{cite web|title=Estimated Population by Castes, 5. Assam – Census 1951 |year=1954 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/30196/download/33377/44094_1951_POP.pdf |publisher=Office of the Registrar General, India |page=9}}</ref> | region6 = [[ഛത്തീസ്ഗഢ്]] | pop6 = {{space|5}} 15,095 | region7 = [[ത്രിപുര]] | pop7 = {{space|5}} 14,544 | region8 = [[ബിഹാർ]] | pop8 = {{space|5}} 14,028 | region9 = [[മധ്യപ്രദേശ്‌]] | pop9 = {{space|5}} 5,041 | region10 = {{flag|ബംഗ്ലാദേശ്}} | pop10 = 60,191 (2021) | ref10 = <ref>{{Cite web |url=http://bbs.portal.gov.bd/sites/default/files/files/bbs.portal.gov.bd/page/b343a8b4_956b_45ca_872f_4cf9b2f1a6e0/2022-07-28-14-31-b21f81d1c15171f1770c661020381666.pdf |title=Table 1.4 Ethnic Population by Group and Sex |year=2021 |publisher=Bangladesh Bureau of Statistics |page=33 |language=bn |access-date=15 August 2022 |archive-date=13 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220813235827/https://bbs.portal.gov.bd/sites/default/files/files/bbs.portal.gov.bd/page/b343a8b4_956b_45ca_872f_4cf9b2f1a6e0/2022-07-28-14-31-b21f81d1c15171f1770c661020381666.pdf |url-status=live}}</ref> | region11 = {{flag|നേപ്പാൾ}} | pop11 = 2,350 (2011) | languages = [[മുണ്ടാരി ഭാഷ|മുണ്ടാരി]] <ref name="Osada">{{cite book |last1=Osada |first1=Toshiki |editor1-last=Anderson |editor1-first=Gregory |title=The Munda languages |date=19 March 2008 |publisher=Routledge |location=New York |isbn=978-0-415-32890-6 |chapter=3. Mundari |quote=...the designation Munda is used for the language family. Mundari, on the other hand, refers to an individual language, namely the language of Munda people.}}</ref>{{hlist | [[കുർമാലി ഭാഷ|പഞ്ചപർഗനിയ]]{{*}}[[സദ്രി ഭാഷ|സദ്രി]]{{*}}[[ഒഡിയ]]{{*}}[[ബംഗാളി ഭാഷ|ബംഗാളി]]{{*}}[[ഹിന്ദി]]}} | religions = {{hlist|[[File:Om symbol.svg|15px]] |[[ഹിന്ദുമതം]] • [[File:Sarna sb.png|15px]] [[സർനാ മതം]] •</br>[[File:Christian cross.svg|12px]] [[ക്രിസ്തുമതം]] • [[File:Star and Crescent.svg|15px]] [[ഇസ്‌ലാം]]}} <ref name="Cen2011">{{cite web |title=ST-14 Scheduled Tribe Population By Religious Community |url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/SCST-Series/ST14.html |website=Census of India |publisher=Ministry of Home Affairs, India |access-date=15 October 2017 |archive-date=15 October 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171015214556/http://www.censusindia.gov.in/2011census/SCST-Series/ST14.html |url-status=live}}</ref><ref name="Srivas">{{cite journal |last1=Srivastava |first1=Malini |s2cid=73737689 |title=The Sacred Complex of Munda Tribe |journal=Anthropologist |year=2007 |volume=9 |issue=4 |pages=327–330 |doi=10.1080/09720073.2007.11891020 |url=http://krepublishers.com/02-Journals/T-Anth/Anth-09-0-000-000-2007-Web/Anth-09-4-000-07-Abst-PDF/Anth-09-4-327-07-417-Srivastava-M/Anth-09-4-327-07-417-Srivastava-M-Tt.pdf |access-date=22 October 2017 |archive-date=17 May 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170517132805/http://krepublishers.com/02-Journals/T-Anth/Anth-09-0-000-000-2007-Web/Anth-09-4-000-07-Abst-PDF/Anth-09-4-327-07-417-Srivastava-M/Anth-09-4-327-07-417-Srivastava-M-Tt.pdf |url-status=live}}</ref>{{rp|327}}<ref>{{Cite news |title=Tribals who convert to other religions will continue to get quota benefits: Jual Oram {{!}} India News |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/tribals-who-convert-to-other-religions-will-continue-to-get-quota-benefits-jual-oram/articleshow/65379249.cms |access-date=10 July 2021 |work=The Times of India |language=en |archive-date=12 July 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210712091834/https://timesofindia.indiatimes.com/india/tribals-who-convert-to-other-religions-will-continue-to-get-quota-benefits-jual-oram/articleshow/65379249.cms |url-status=live}}</ref> | related = [[മുണ്ട ജനത]] {{hlist |[[ഭുമിജ്|ഭുമിജുകൾ ]]|[[ഹോ|ഹോകൾ]]|[[ജുവാംഗ് ജനത|ജുവാംഗുകൾ]]|[[ഖറിയ ജനത|ഖറിയകൾ]]|[[സന്താൾ ജനത|സന്താലികൾ]]}} | footnotes = }} {{Infobox ethnonym | | person = മുണ്ഡ ({{lang|unr-nagm|𞓞𞓐𞓣𞓐}}) | people = മുണ്ഡകൾ ({{lang|unr-nagm|𞓞𞓐𞓣𞓐𞓢𞓐}}) | language = [[മുണ്ടാരി ഭാഷ|മുണ്ടാരി]] | country = {{hlist|{{flag|ഇന്ത്യ}}|{{flag|ബംഗ്ലാദേശ്}}|</br>{{flag|നേപ്പാൾ}}}} }} [[ഇന്ത്യ|ഇന്ത്യയിലെ]] [[ഛോട്ടാ നാഗ്‌പൂർ പീഠഭൂമി|ഛോട്ടാ നാഗ്പൂർ പീഠഭൂമി]] ഒരു [[ആദിവാസി]] വിഭാഗമാണ് '''മുണ്ഡകൾ'''<ref>Parkin, R. (1992). ''The Munda of central India: an account of their social organization''. Delhi: Oxford University Press. ISBN 0-19-563029-7</ref>. [[ബംഗ്ലാദേശ് |ബംഗ്ലാദേശിലെ]] ചില ഭാഗങ്ങളിലും ഇവരെ കാണാൻ കഴിയും. ഇവരുടെ ഭാഷ [[മുണ്ടാരി ഭാഷ|മുണ്ടാരി]],[[ആസ്ട്രോ-ഏഷ്യാറ്റിക് ഭാഷകൾ|ആസ്ട്രോ-ഏഷ്യാറ്റിക് ഭാഷകുടുംബത്തിലെ]] [[മുണ്ട ഭാഷകൾ|മുണ്ട]] എന്ന ഉപവിഭാഗത്തിൽപ്പെടുന്നു. 20 ലക്ഷം മുണ്ഡകൾ ഉണ്ടെന്നാണ് കണക്കാക്കപ്പെടുന്നത്. ഇന്ത്യയിലെ ഏറ്റവും വലിയ [[പട്ടികജാതി പട്ടികവർഗ്ഗ വിഭാഗങ്ങൾ|പട്ടികവർഗ്ഗ]] വിഭാഗങ്ങളിലൊന്നാണ് ഇവർ. [[ത്രിപുര|ത്രിപുരയിലെ]] മുണ്ഡ ജനത ''മുറ'' എന്നും അറിയപ്പെടുന്നു.<ref>{{Cite web |url=http://tribesindia.com/index.php?option=com_content&view=article&id=792&Itemid=104&lang=en |title=Homepage |access-date=14 December 2017 |archive-date=14 December 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171214182942/http://tribesindia.com/index.php?option=com_content&view=article&id=792&Itemid=104&lang=en |url-status=live}}</ref> [[ഝാർഖണ്ഡ്‌|ഝാർഖണ്ഡിലെ]] [[Kolhan division|കോൽഹാൻ പ്രദേശത്തെ]] മുണ്ഡ ജനതയെ മറ്റ് സമുദായങ്ങൾ പലപ്പോഴും ''തമാഡിയ'' എന്നാണ് വിളിക്കുന്നത്.<ref>{{Cite web |year=1993 |title=Munda Tribe |url=https://www.trijharkhand.in/en/publications |publisher=Dr. Ramdayal Munda Tribal Welfare Research Institute |place=Jharkhand, India |language=hindi |edition=4th 2020}}</ref> == അവലോകനം == === പദോല്പത്തി === തെക്കുകിഴക്കൻ [[ഛോട്ടാ നാഗ്‌പൂർ പീഠഭൂമി|ഛോട്ടാ നാഗ്പൂർ പീഠഭൂമിയിലെ]] ഗ്രാമങ്ങളെ ഭരിക്കാനായുള്ള മുണ്ഡ-മാൻകി സംവിധാനത്തിൽ മുണ്ഡ എന്നാൽ ഒരു ഗ്രാമത്തിന്റെ [[Village head|തലവൻ]] എന്നാണ് അർത്ഥമാക്കുന്നത്. അവർ [[Endonym and exonym|തങ്ങളെത്തന്നെ]] ''ഹൊറൊക്കൊ'' അല്ലെങ്കിൽ ''ഹൊ കൊ'' എന്ന് വിളിക്കുന്നു, ഇതിനർത്ഥം "മനുഷ്യർ" എന്നാണ്.<ref>{{Cite web |url=https://mundariversity.com/history-munda-tribe-language-mundari/ |title=History of Munda Tribe Language : Mundari |date=29 May 2018 |publisher=mundariuniversity |access-date=20 October 2022 |archive-date=20 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221020013818/https://mundariversity.com/history-munda-tribe-language-mundari/ |url-status=live}}</ref> "മുണ്ഡ" എന്ന പദം [[ആസ്ട്രോ-ഏഷ്യാറ്റിക് ഭാഷകൾ|ഓസ്ട്രോ-ഏഷ്യാറ്റിൿ]] പദസമ്പത്തിൽ ഉൾപ്പെടുന്നില്ലെന്നും അത് സംസ്കൃതത്തിൽ നിന്ന് ഉത്ഭവിച്ചതാണെന്നും റോബർട്ട് പാർക്കിൻ നിരീക്ഷിക്കുന്നു.<ref>{{cite web |website=[[University of Oxford]] |title=Second Reply to Pfeffer |first=Robert |last=Parkin |year=1993 |page=161 |url=https://www.anthro.ox.ac.uk/sites/default/files/anthro/documents/media/jaso24_2_1993_158_163.pdf |access-date=18 December 2020 |quote=The term 'Munda' is of Sanskritic origin and therefore not original in any sense to Austroasiatic speakers, although it has come to be used by one tribe as an alternative to their own term 'Horo' (Le. Roy's group; cf. Pfeffer above, p. 154; also Parkin 1990: 17, 23). |archive-date=16 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200916201633/https://www.anthro.ox.ac.uk/sites/default/files/anthro/documents/media/jaso24_2_1993_158_163.pdf |url-status=live}}</ref> ആർ. ആർ. പ്രസാദിന്റെ അഭിപ്രായത്തിൽ, "മുണ്ടെ" എന്നത് "തലവൻ" എന്ന് അർത്ഥം വരുന്ന ഒരു [[Ho language|ഹോ]] പദമാണ്. ഹിന്ദുക്കൾ നൽകിയ ഒരു ബഹുമാനസൂചകമായ പേരാണിത്, അതിനാലാണ് ഇതൊരു ഗോത്ര നാമമായി മാറിയത്.<ref>{{Cite book |last1=Prasad |first1=R. R. |year=1996 |title=Encyclopaedic Profile of Indian Tribes |url=https://books.google.com/books?id=TmDRNTYw49EC&pg=PA186 |volume=1 |page=186 |publisher=Discovery Publishing House |isbn=978-81-7141-298-3 |access-date=16 August 2019}}</ref> സ്റ്റാൻഡിംഗിന്റെ (1976) അഭിപ്രായത്തിൽ, ബ്രിട്ടീഷ് ഭരണത്തിൻ കീഴിലാണ് ഈ ഗോത്രവിഭാഗത്തിന് മുണ്ട എന്ന പദം ഉപയോഗിക്കാൻ തുടങ്ങിയത്.<ref>{{cite web |url=https://core.ac.uk/download/pdf/46519807.pdf |title=An Anthropological Study of Rural Jharkhand, India |author=Alpa Shah |page=88 |year=2003 |access-date=8 November 2022 |archive-date=8 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221108161436/https://core.ac.uk/download/pdf/46519807.pdf |url-status=live}}</ref> === ഭൂമിശാസ്ത്രപരമായ വിതരണം === [[File:Munda people distribution.svg|thumb|മുണ്ഡ ജനതയുടെ വിതരണം]] മുണ്ഡ ജനത പ്രധാനമായും അധിവസിക്കുന്നത് കിഴക്കൻ സംസ്ഥാനങ്ങളായ [[ഝാർഖണ്ഡ്]], [[പശ്ചിമ ബംഗാൾ]], [[ഒഡീഷ]] എന്നിവിടങ്ങളിലാണ്, പ്രത്യേകിച്ചും ഝാർഖണ്ഡിലെ [[Khunti district|ഖുന്തി]], [[Ranchi district|റാഞ്ചി]], [[Simdega district|സിംഡേഗ]], [[West Singhbhum district|പശ്ചിമ സിംഗ്‌ഭൂം]], [[Gumla district|ഗുംല]], [[East Singhbhum district|പൂർവ്വ സിംഗ്‌ഭൂം]], [[Ramgarh district|രാംഗഡ്]] ജില്ലകളിൽ; ഒഡീഷയിലെ [[Sundergarh district|സുന്ദർഗഡ്]], [[Sambalpur district|സംബൽപൂർ]] ജില്ലകളിൽ; പശ്ചിമ ബംഗാളിലെ [[Jalpaiguri district|ജൽപായ്ഗുരി]], [[Paschim Medinipur district|പശ്ചിമ മേദിനിപൂർ]], [[North 24 Parganas district|നോർത്ത് 24 പർഗാനാസ്]] ജില്ലകളിൽ. അയൽ സംസ്ഥാനങ്ങളായ [[ഛത്തീസ്ഗഡ്]], [[ബീഹാർ]] എന്നിവിടങ്ങളിലും ഇവർ ഒറ്റപ്പെട്ടു കാണപ്പെടുന്നുണ്ട്. കൂടാതെ, വടക്കുകിഴക്കൻ സംസ്ഥാനങ്ങളായ [[ആസാം]], [[ത്രിപുര]], [[മിസോറാം]] എന്നിവിടങ്ങളിലും ഇവർ ജീവിക്കുന്നു, പ്രധാനമായും അസമിലെ തേയിലത്തോട്ടങ്ങളിലാണ് ഇവരുള്ളത്, കൊളോണിയൽ ഇന്ത്യയുടെ കാലത്ത് തേയിലത്തോട്ടം തൊഴിലാളികളായി ജോലി ചെയ്യുന്നതിനായി അവർ അവിടേക്ക് കുടിയേറിയതാണ്. ഇന്ത്യക്ക് പുറമെ, അയൽ രാജ്യങ്ങളായ [[ബംഗ്ലാദേശ്]], [[നേപ്പാൾ]] എന്നിവിടങ്ങളിലും ഇവർ താമസിക്കുന്നുണ്ട്. == ചരിത്രം == ഭാഷാശാസ്ത്രജ്ഞനായ [[Paul Sidwell|പോൾ സിഡ്‌വെല്ലിന്റെ]] അഭിപ്രായത്തിൽ, ഏകദേശം 4,000 മുതൽ 3,500 വർഷങ്ങൾക്ക് മുമ്പ് ({{circa|2000|1500}} ബി.സി.ഇ) തെക്കുകിഴക്കൻ ഏഷ്യയിൽ നിന്നാണ് മുണ്ട ഭാഷകൾ [[Odisha|ഒഡീഷയുടെ]] തീരത്ത് എത്തിയത്.<ref>Sidwell, Paul. 2018. [https://www.academia.edu/36689736/Austroasiatic_Studies_state_of_the_art_in_2018 Austroasiatic Studies: state of the art in 2018] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190503013417/https://www.academia.edu/36689736/Austroasiatic_Studies_state_of_the_art_in_2018 |date=3 May 2019 }}. Presentation at the Graduate Institute of Linguistics, National Tsing Hua University, Taiwan, 22 May 2018.</ref><ref>{{cite journal |last1=Rau |first1=Felix |last2=Sidwell |first2=Paul |title=The Munda Maritime Hypothesis |date=12 September 2019 |url=https://core.ac.uk/download/pdf/228160282.pdf |journal=Journal of the Southeast Asian Linguistics Society |volume=12 |issue=2 |issn=1836-6821 |hdl=10524/52454 |s2cid=204901974|pages=35–57 }}</ref> മുണ്ഡ ജനതയ്ക്ക് [[Malaysia|മലേഷ്യയിലെ]] [[Mah Meri people|മാഹ് മേരി]], [[Temuan people|തെമുവൻ]] ജനവിഭാഗങ്ങളുമായി ജനിതകപരമായി അടുത്ത ബന്ധമുണ്ട്.<ref>{{Cite news |url=https://www.downtoearth.org.in/lifestyle/scientists-solve-genetic-puzzle-surrounding-mundas-63548 |title=Scientists solve genetic puzzle surrounding Mundas |publisher=down-to-earth.org |date=12 March 2019 |access-date=1 October 2022 |archive-date=25 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220925014616/https://www.downtoearth.org.in/news/lifestyle/amp/scientists-solve-genetic-puzzle-surrounding-mundas-63548 |url-status=live}}</ref> ചരിത്രകാരനായ [[Ram Sharan Sharma|ആർ.എസ്. ശർമ്മയുടെ]] അഭിപ്രായത്തിൽ, മുണ്ട ഭാഷ സംസാരിക്കുന്ന ഗോത്രവർഗ്ഗക്കാർ പുരാതന ഇന്ത്യയുടെ കിഴക്കൻ പ്രദേശത്താണ് അധിവസിച്ചിരുന്നത്. ബി.സി.ഇ 1500-നും ബി.സി.ഇ 500-നും ഇടയിൽ എഴുതപ്പെട്ട [[Vedic texts|വേദഗ്രന്ഥങ്ങളിൽ]] നിരവധി മുണ്ട പദങ്ങൾ കാണാൻ കഴിയും. ആ കാലഘട്ടത്തിന്റെ അവസാനത്തിൽ ഉപരി [[Gangetic basin|ഗംഗാതടത്തിൽ]] സമാഹരിക്കപ്പെട്ട ഗ്രന്ഥങ്ങളിലെ ഈ പദങ്ങളുടെ സാന്നിധ്യം സൂചിപ്പിക്കുന്നത്, ആ സമയത്ത് അവിടെ മുണ്ട ഭാഷ സംസാരിക്കുന്നവർ ഉണ്ടായിരുന്നു എന്നാണ്.<ref>{{Cite book |last=Sharma |first=R. S. |author-link=Ram Sharan Sharma |year=2005 |title=India's Ancient Past |publisher=Oxford University Press |pages=2, 118–119 |isbn=978-0-19-566714-1}}</ref> ബാർബറ എ. വെസ്റ്റിന്റെ അഭിപ്രായത്തിൽ, മുണ്ഡ ജനത തങ്ങളുടെ ഉത്ഭവം [[Uttar Pradesh|ഉത്തർപ്രദേശിലാണെന്ന്]] അവകാശപ്പെടുന്നു, കൂടാതെ മറ്റ് ജനവിഭാഗങ്ങൾ അവരുടെ യഥാർത്ഥ മാതൃഭൂമിയിലേക്ക് കുടിയേറിയപ്പോൾ ചരിത്രപരമായി കിഴക്കോട്ട് ഒരു സ്ഥിരമായ കുടിയേറ്റം നടന്നിട്ടുണ്ട്; പുരാതന ഇന്ത്യയിൽ അവർ "വളരെ വലിയ ഒരു പ്രദേശത്ത്" അധിവസിച്ചിരുന്നതായി അവർ അഭിപ്രായപ്പെടുന്നു.<ref>{{cite book |last1=West |first1=Barbara A. |title=Encyclopedia of the Peoples of Asia and Oceania |date=2010 |publisher=Infobase Publishing |isbn=9781438119137 |page=564 |url=https://books.google.com/books?id=pCiNqFj3MQsC&q=munda+people+came+from+south+east+asia&pg=PA564 |access-date=20 September 2019 |language=en |archive-date=14 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230414174240/https://books.google.com/books?id=pCiNqFj3MQsC&q=munda+people+came+from+south+east+asia&pg=PA564 |url-status=live}}</ref> സമീപകാല പഠനങ്ങൾ സൂചിപ്പിക്കുന്നത് മുണ്ട ഭാഷകൾ കിഴക്കൻ [[ഉത്തർപ്രദേശ്]] വരെ വ്യാപിച്ചിരുന്നുവെങ്കിലും അതിനപ്പുറം പോയിട്ടില്ലെന്നും, [[Eastern Indo-Aryan languages|കിഴക്കൻ ഇന്തോ-ആര്യൻ ഭാഷകളെ]] സ്വാധീനിച്ചിട്ടുണ്ടെന്നുമാണ്, കാരണം [[Musahar|മുസഹർ]] പോലെയുള്ള ചില വിഭാഗങ്ങൾക്ക് മുണ്ഡ ജനിതക പാരമ്പര്യമുണ്ട്. അപ്പർ ഗംഗാ സമതലത്തിലെ മുണ്ഡ സാന്നിധ്യത്തെക്കുറിച്ചുള്ള അവകാശവാദത്തിന് ഭാഷാപരമോ ജനിതകപരമോ ആയ യാതൊരു അടിസ്ഥാനവുമില്ല.<ref>{{cite web |url=https://www.researchgate.net/publication/355078227 |title=The spread of Munda in prehistoric South Asia -the view from areal typology To appear in: Volume in Celebration of the Bicentenary of Deccan College Post-Graduate and Research Institute (Deemed University) |author=John Peterson |date=October 2021 |access-date=1 September 2022}}</ref> [[File:Group Photo of Mundas - Chota Nagpur 1903.jpg|thumb|1903-ൽ ഛോട്ടാനാഗ്പൂരിൽ നിന്നുള്ള മുണ്ഡ ജനതയുടെ ഒരു കൂട്ടായ ചിത്രം.]] 1800-കളുടെ അവസാനത്തിൽ, [[ബ്രിട്ടീഷ് രാജ്|ബ്രിട്ടീഷ് ഭരണകാലത്ത്]], മുണ്ഡ ജനത [[ജമേദാർ|ജമീന്ദാർമാർക്ക്]] വാടക നൽകാനും അടിമത്തൊഴിലാളികളായി ജോലി ചെയ്യാനും നിർബന്ധിതരായി. 1823-1833 കാലഘട്ടത്തിലെ [[Kol uprising|കോൽ പ്രക്ഷോഭകാലത്ത്]], ചില മാൻകി മുണ്ഡകൾ തങ്ങളുടെ ദുരവസ്ഥ കാരണം കലാപം നടത്തുകയും തിക്കേദാർമാരെയും മറ്റ് മാൻകിമാരെയും ആക്രമിക്കുകയും ഗ്രാമങ്ങൾ കൊള്ളയടിക്കുകയും നശിപ്പിക്കുകയും ചെയ്തു. ഈ കലാപം തോമസ് വിൽക്കിൻസൺ അടിച്ചമർത്തി.<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=kUueDwAAQBAJ&pg=PT215 |title=Mughal Administration and the Zamindars of Bihar |isbn=9781000651522 |last1=Ansari |first1=Tahir Hussain |year=2019 |publisher=Routledge }}</ref> 19-ാം നൂറ്റാണ്ടിൽ, മുണ്ഡ സ്വാതന്ത്ര്യ സമര സേനാനിയായ [[ബിർസ മുണ്ഡ]] പാട്ടം നൽകാതിരിക്കാനും വനനികുതികൾ ഒഴിവാക്കാനും ആഹ്വാനം ചെയ്തുകൊണ്ട് പ്രതിഷേധ മാർച്ചുകൾ ആരംഭിച്ചു. [[ബ്രിട്ടീഷ് രാജ്|ബ്രിട്ടീഷ് ഭരണത്തെ]] പിഴുതെറിയാനും മുണ്ഡ രാജ് സ്ഥാപിക്കാനുമായി അദ്ദേഹം ഒളിപ്പോര് നയിച്ചു. അനുയായികളോടൊപ്പം [[ബ്രിട്ടീഷ് ഈസ്റ്റ് ഇന്ത്യ കമ്പനി|കമ്പനി]] സൈന്യത്തിന്റെ പിടിയിലായ അദ്ദേഹം ജയിലിൽ കിടന്ന് മരിച്ചു. [[ഝാർഖണ്ഡ്‌|ഝാർഖണ്ഡിൽ]] അദ്ദേഹം ഇന്നും ആദരിക്കപ്പെടുന്നു.<ref>{{Cite news |url=http://indianexpress.com/article/india/jharkhand-amit-shah-launches-scheme-for-villages-of-freedom-fighters-khunti-4848635/ |title=Jharkhand: Amit Shah launches scheme for villages of freedom fighters |last=Pandey |first=Prashant |date=18 September 2017 |work=The Indian Express |access-date=21 October 2017 |language=en-US |archive-date=14 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191114151130/https://indianexpress.com/article/india/jharkhand-amit-shah-launches-scheme-for-villages-of-freedom-fighters-khunti-4848635/ |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news |title=History of Munda Tribes |url=https://www.prabhatkhabar.com/topic/history-of-munda-tribes |access-date=22 January 2025 |work=Prabhat Khabar}}</ref> [[File:Birsa-Munda-Biography.jpg|thumb|1800-കളിലെ മുണ്ഡ കലാപത്തിന്റെ ചിത്രീകരണം]] [[India tribal belt|ഇന്ത്യൻ ഗോത്രമേഖലയിലെ]] നാടോടികളായ വേട്ടക്കാരായിരുന്ന ഇവർ പിന്നീട് കർഷകരായി മാറുകയും, ചിലർ കുട്ട നെയ്യുന്ന തൊഴിലുകളിൽ ഏർപ്പെടുകയും ചെയ്തു. മുണ്ഡ ജനതയെ [[പട്ടികവർഗ്ഗത്തിൽ]] ഉൾപ്പെടുത്തിയതോടെ, പലർക്കും വിവിധ സർക്കാർ സ്ഥാപനങ്ങളിൽ (പ്രത്യേകിച്ച് [[ഇന്ത്യൻ റെയിൽവേ|ഇന്ത്യൻ റെയിൽവേയിൽ]]) തൊഴിൽ ലഭിച്ചിട്ടുണ്ട്.<ref>{{cite web |title=List of Schedule Castes |publisher=Ministry of Social Justice and Empowerment, Government of India |year=2011 |url=http://socialjustice.nic.in/aboutdivision1.php |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140923060507/http://socialjustice.nic.in/aboutdivision1.php |archive-date=23 September 2014}}</ref> == പ്രമുഖ മുണ്ഡകൾ == [[File:Birsa Munda, photograph in Roy (1912-72).JPG|thumb|ബിർസ മുണ്ഡ]] *[[ബിർസ മുണ്ഡ]]<ref>{{Cite web |url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2001-11-18/bangalore/27244053_1_land-rights-tribals-birsa-munda |title=ബിർസ മുണ്ഡയെപ്പറ്റിയുള്ള ടൈംസ്‌ ഓഫ് ഇന്ത്യയിലെ ലേഖനം |access-date=2013-03-10 |archive-date=2012-11-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121104021351/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2001-11-18/bangalore/27244053_1_land-rights-tribals-birsa-munda |url-status=dead }}</ref> - പത്തൊൻപതാം നൂറ്റാണ്ടിന്റെ അന്ത്യത്തിൽ ബ്രിടിഷുകാർക്ക്‌ എതിരെ മുണ്ഡകളുടെ സ്വാതന്ത്ര്യത്തിനായി പൊരുതിയ വ്യക്തി.മുണ്ഡകൾ അദേഹത്തെ ''ഭഗവാൻ'' ആയി കണക്കാക്കിയിരുന്നു. ജ്ഞാനപീഠ ജേതാവായ [[മഹാശ്വേതാ ദേവി|മഹാശ്വേതാ ദേവി]]യുടെ കേന്ദ്ര സാഹിത്യ അക്കാദമി പുരസ്ക്കാരം ലഭിച്ച "ആരണ്യേ അധികാർ"(1979) എന്ന നോവലിലെ കേന്ദ്രകഥാപാത്രമാണ് ബിർസ മുണ്ഡ<ref>{{Cite web |url=http://www.rmaf.org.ph/Awardees/Biography/BiographyDeviMah.htm |title=മഹാശ്വേതാദേവിയുടെ ജീവചരിത്രം -മഗ്സാസെ വെബ്സൈറ്റ് |access-date=2013-03-10 |archive-date=2010-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100326080914/http://www.rmaf.org.ph/Awardees/Biography/BiographyDeviMah.htm |url-status=dead }}</ref>. * [[ജയ്പാൽ സിംഗ്]] <ref>[http://en.wikipedia.org/wiki/List_of_Indian_field_hockey_captains_in_Olympics ഇന്ത്യൻ ഒളിംപിക്സ് ഹോക്കി ടീം ക്യാപ്റ്റൻമാരുടെ ലിസ്റ്റ്‌]</ref> - ആദിവാസി മഹാസഭ എന്ന രാഷ്ട്രീയ പാർട്ടിക്ക്‌ രൂപം നൽകിയാൾ. ആദിവാസികൾക്കായി സ്വതന്ത്രമായ [[ഝാർഖണ്ഡ്‌ ]] സംസ്ഥാനം വേണമെന്ന് ആദ്യമായി ആവിശ്യപ്പെട്ട വ്യക്തി. മികച്ച ഒരു ഹോക്കി കളിക്കാരൻ കൂടിയായ ഇദ്ദേഹമാണ് 1928 - ൽ ഒളിംപിക്സ്ൽ സ്വർണ്ണം നേടിയ ഇന്ത്യൻ [[ഹോക്കി]] ടീമിനെ ഫൈനലിൽ നയിച്ചത്. *[[അർജുൻ മുണ്ഡ]] ഒരു [[ഇന്ത്യ|ഇന്ത്യൻ]] രാഷ്ട്രീയനേതാവാണ്. മുൻ [[എം.പി]], മുൻ [[ഝാർഖണ്ഡ്‌]] മുഖ്യമന്ത്രി എന്നീ നിലകളിലും പ്രശസ്തൻ.<ref>{{cite web|title=അർജുൻ മുണ്ഡ|url=http://www.veethi.com/india-people/arjun_munda-profile-343-19.htm}}</ref> 2011 ഫെബ്രുവരി 26-ന് പതിനഞ്ചാം [[ലോക്‌സഭ|ലോക്‌സഭയിൽ]] നിന്ന് രാജി വെച്ചു.<ref>{{cite web|last=Munda|first=Arjun|title=Date of Resignation, from Lok Sabha|url=http://164.100.47.132/LssNew/Members/died.aspx|publisher=Lok Sabha Secretariat|accessdate=28 March 2011|archive-date=2013-02-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20130201132347/http://164.100.47.132/LssNew/Members/died.aspx|url-status=dead}}</ref> 2013 ജനുവരി 8-ന് ഝാർഖണ്ഡ് മുഖ്യമന്ത്രിസ്ഥാനത്ത് നിന്നും രാജിവെച്ചു.<ref>മാതൃഭൂമി ദിനപത്രം-ജനുവരി 9</ref> *[[കരിയ മുണ്ഡ]] - ഒരു ഇന്ത്യൻ രാഷ്ട്രീയപ്രവർത്തകനും ഇപ്പോഴത്തെ ലോക്‌സഭ ഡെപ്യൂട്ടി സ്പീക്കറുമാണ്.<ref>{{cite news|url=http://www.hindu.com/2009/06/09/stories/2009060957740100.htm|title=Karia Munda is Deputy Speaker|last=Joshua|first=Anita|date=9 June 2009|publisher=[[The Hindu]]|accessdate=30 March 2010|archive-date=2009-06-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20090610052629/http://www.hindu.com/2009/06/09/stories/2009060957740100.htm|url-status=dead}}</ref>ബി.ജെ.പി.യിലെ മുതിർന്ന നേതാക്കളിലൊരാളായ ഇദ്ദേഹം മൊറാർജി ദേശായിയുടെയും എ.ബി. വാജ്‌പേയിയുടെയും നേതൃത്വത്തിലുള്ള കേന്ദ്ര മന്ത്രിസഭകളിലെ അംഗമായിരുന്നു.<ref>http://parliamentofindia.nic.in/ls/lok13/biodata/13BI52.htm</ref> == അവലംബം == <references /> [[വർഗ്ഗം:ഇന്ത്യയിലെ ആദിവാസികൾ]] tatw5ofgydzpflbui27frn7pin3sbce 4610505 4610504 2026-03-28T14:07:14Z Symphonicallyu 155269 /* പദോല്പത്തി */ 4610505 wikitext text/x-wiki {{Infobox ethnic group | group = മുണ്ഡകൾ | native_name = ഹോറോക്കോ , ഹോറോ | image = [[File:An old Munda man, Dinajpur (1), 2010 by Biplob Rahman.jpg|250px]] | caption = ദിനാജ്പൂരിലെ ഒരു മുണ്ട വൃദ്ധൻ | total = {{circa|2.29&nbsp;ദശലക്ഷം}} | regions = {{hlist|{{flag|ഇന്ത്യ}}|{{flag|ബംഗ്ലാദേശ്}}|</br>{{flag|നേപ്പാൾ}}}} | region1 = {{flag|ഇന്ത്യ}} | pop1 = 2,228,661 (2011) | ref1 = <ref name="census">{{Cite web |url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/ST.html |title=A-11 Individual Scheduled Tribe Primary Census Abstract Data and its Appendix |website=censusindia.gov.in |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India |access-date=18 November 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220107124005/https://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/ST.html |archive-date=7 January 2022}}</ref> | region2 = [[ഝാർഖണ്ഡ്‌]] | pop2 = {{space|5}} 1,229,221 | region3 = [[ഒഡീഷ]] | pop3 = {{space|5}} 584,346 | region4 = [[പശ്ചിമ ബംഗാൾ]] | pop4 = {{space|5}} 366,386 | region5 = [[ആസാം]] | pop5 = {{space|5}} 149,851 (1921) | ref5 = <ref>{{cite web|title=Estimated Population by Castes, 5. Assam – Census 1951 |year=1954 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/30196/download/33377/44094_1951_POP.pdf |publisher=Office of the Registrar General, India |page=9}}</ref> | region6 = [[ഛത്തീസ്ഗഢ്]] | pop6 = {{space|5}} 15,095 | region7 = [[ത്രിപുര]] | pop7 = {{space|5}} 14,544 | region8 = [[ബിഹാർ]] | pop8 = {{space|5}} 14,028 | region9 = [[മധ്യപ്രദേശ്‌]] | pop9 = {{space|5}} 5,041 | region10 = {{flag|ബംഗ്ലാദേശ്}} | pop10 = 60,191 (2021) | ref10 = <ref>{{Cite web |url=http://bbs.portal.gov.bd/sites/default/files/files/bbs.portal.gov.bd/page/b343a8b4_956b_45ca_872f_4cf9b2f1a6e0/2022-07-28-14-31-b21f81d1c15171f1770c661020381666.pdf |title=Table 1.4 Ethnic Population by Group and Sex |year=2021 |publisher=Bangladesh Bureau of Statistics |page=33 |language=bn |access-date=15 August 2022 |archive-date=13 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220813235827/https://bbs.portal.gov.bd/sites/default/files/files/bbs.portal.gov.bd/page/b343a8b4_956b_45ca_872f_4cf9b2f1a6e0/2022-07-28-14-31-b21f81d1c15171f1770c661020381666.pdf |url-status=live}}</ref> | region11 = {{flag|നേപ്പാൾ}} | pop11 = 2,350 (2011) | languages = [[മുണ്ടാരി ഭാഷ|മുണ്ടാരി]] <ref name="Osada">{{cite book |last1=Osada |first1=Toshiki |editor1-last=Anderson |editor1-first=Gregory |title=The Munda languages |date=19 March 2008 |publisher=Routledge |location=New York |isbn=978-0-415-32890-6 |chapter=3. Mundari |quote=...the designation Munda is used for the language family. Mundari, on the other hand, refers to an individual language, namely the language of Munda people.}}</ref>{{hlist | [[കുർമാലി ഭാഷ|പഞ്ചപർഗനിയ]]{{*}}[[സദ്രി ഭാഷ|സദ്രി]]{{*}}[[ഒഡിയ]]{{*}}[[ബംഗാളി ഭാഷ|ബംഗാളി]]{{*}}[[ഹിന്ദി]]}} | religions = {{hlist|[[File:Om symbol.svg|15px]] |[[ഹിന്ദുമതം]] • [[File:Sarna sb.png|15px]] [[സർനാ മതം]] •</br>[[File:Christian cross.svg|12px]] [[ക്രിസ്തുമതം]] • [[File:Star and Crescent.svg|15px]] [[ഇസ്‌ലാം]]}} <ref name="Cen2011">{{cite web |title=ST-14 Scheduled Tribe Population By Religious Community |url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/SCST-Series/ST14.html |website=Census of India |publisher=Ministry of Home Affairs, India |access-date=15 October 2017 |archive-date=15 October 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171015214556/http://www.censusindia.gov.in/2011census/SCST-Series/ST14.html |url-status=live}}</ref><ref name="Srivas">{{cite journal |last1=Srivastava |first1=Malini |s2cid=73737689 |title=The Sacred Complex of Munda Tribe |journal=Anthropologist |year=2007 |volume=9 |issue=4 |pages=327–330 |doi=10.1080/09720073.2007.11891020 |url=http://krepublishers.com/02-Journals/T-Anth/Anth-09-0-000-000-2007-Web/Anth-09-4-000-07-Abst-PDF/Anth-09-4-327-07-417-Srivastava-M/Anth-09-4-327-07-417-Srivastava-M-Tt.pdf |access-date=22 October 2017 |archive-date=17 May 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170517132805/http://krepublishers.com/02-Journals/T-Anth/Anth-09-0-000-000-2007-Web/Anth-09-4-000-07-Abst-PDF/Anth-09-4-327-07-417-Srivastava-M/Anth-09-4-327-07-417-Srivastava-M-Tt.pdf |url-status=live}}</ref>{{rp|327}}<ref>{{Cite news |title=Tribals who convert to other religions will continue to get quota benefits: Jual Oram {{!}} India News |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/tribals-who-convert-to-other-religions-will-continue-to-get-quota-benefits-jual-oram/articleshow/65379249.cms |access-date=10 July 2021 |work=The Times of India |language=en |archive-date=12 July 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210712091834/https://timesofindia.indiatimes.com/india/tribals-who-convert-to-other-religions-will-continue-to-get-quota-benefits-jual-oram/articleshow/65379249.cms |url-status=live}}</ref> | related = [[മുണ്ട ജനത]] {{hlist |[[ഭുമിജ്|ഭുമിജുകൾ ]]|[[ഹോ|ഹോകൾ]]|[[ജുവാംഗ് ജനത|ജുവാംഗുകൾ]]|[[ഖറിയ ജനത|ഖറിയകൾ]]|[[സന്താൾ ജനത|സന്താലികൾ]]}} | footnotes = }} {{Infobox ethnonym | | person = മുണ്ഡ ({{lang|unr-nagm|𞓞𞓐𞓣𞓐}}) | people = മുണ്ഡകൾ ({{lang|unr-nagm|𞓞𞓐𞓣𞓐𞓢𞓐}}) | language = [[മുണ്ടാരി ഭാഷ|മുണ്ടാരി]] | country = {{hlist|{{flag|ഇന്ത്യ}}|{{flag|ബംഗ്ലാദേശ്}}|</br>{{flag|നേപ്പാൾ}}}} }} [[ഇന്ത്യ|ഇന്ത്യയിലെ]] [[ഛോട്ടാ നാഗ്‌പൂർ പീഠഭൂമി|ഛോട്ടാ നാഗ്പൂർ പീഠഭൂമി]] ഒരു [[ആദിവാസി]] വിഭാഗമാണ് '''മുണ്ഡകൾ'''<ref>Parkin, R. (1992). ''The Munda of central India: an account of their social organization''. Delhi: Oxford University Press. ISBN 0-19-563029-7</ref>. [[ബംഗ്ലാദേശ് |ബംഗ്ലാദേശിലെ]] ചില ഭാഗങ്ങളിലും ഇവരെ കാണാൻ കഴിയും. ഇവരുടെ ഭാഷ [[മുണ്ടാരി ഭാഷ|മുണ്ടാരി]],[[ആസ്ട്രോ-ഏഷ്യാറ്റിക് ഭാഷകൾ|ആസ്ട്രോ-ഏഷ്യാറ്റിക് ഭാഷകുടുംബത്തിലെ]] [[മുണ്ട ഭാഷകൾ|മുണ്ട]] എന്ന ഉപവിഭാഗത്തിൽപ്പെടുന്നു. 20 ലക്ഷം മുണ്ഡകൾ ഉണ്ടെന്നാണ് കണക്കാക്കപ്പെടുന്നത്. ഇന്ത്യയിലെ ഏറ്റവും വലിയ [[പട്ടികജാതി പട്ടികവർഗ്ഗ വിഭാഗങ്ങൾ|പട്ടികവർഗ്ഗ]] വിഭാഗങ്ങളിലൊന്നാണ് ഇവർ. [[ത്രിപുര|ത്രിപുരയിലെ]] മുണ്ഡ ജനത ''മുറ'' എന്നും അറിയപ്പെടുന്നു.<ref>{{Cite web |url=http://tribesindia.com/index.php?option=com_content&view=article&id=792&Itemid=104&lang=en |title=Homepage |access-date=14 December 2017 |archive-date=14 December 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171214182942/http://tribesindia.com/index.php?option=com_content&view=article&id=792&Itemid=104&lang=en |url-status=live}}</ref> [[ഝാർഖണ്ഡ്‌|ഝാർഖണ്ഡിലെ]] [[Kolhan division|കോൽഹാൻ പ്രദേശത്തെ]] മുണ്ഡ ജനതയെ മറ്റ് സമുദായങ്ങൾ പലപ്പോഴും ''തമാഡിയ'' എന്നാണ് വിളിക്കുന്നത്.<ref>{{Cite web |year=1993 |title=Munda Tribe |url=https://www.trijharkhand.in/en/publications |publisher=Dr. Ramdayal Munda Tribal Welfare Research Institute |place=Jharkhand, India |language=hindi |edition=4th 2020}}</ref> == അവലോകനം == === പദോല്പത്തി === തെക്കുകിഴക്കൻ [[ഛോട്ടാ നാഗ്‌പൂർ പീഠഭൂമി|ഛോട്ടാ നാഗ്പൂർ പീഠഭൂമിയിലെ]] ഗ്രാമങ്ങളെ ഭരിക്കാനായുള്ള മുണ്ഡ-മാൻകി സംവിധാനത്തിൽ മുണ്ഡ എന്നാൽ ഒരു ഗ്രാമത്തിന്റെ [[Village head|തലവൻ]] എന്നാണ് അർത്ഥം. അവർ [[Endonym and exonym|തങ്ങളെത്തന്നെ]] ''ഹൊറൊക്കൊ'' അല്ലെങ്കിൽ ''ഹൊ കൊ'' എന്ന് വിളിക്കുന്നു, ഇതിനർത്ഥം "മനുഷ്യർ" എന്നാണ്.<ref>{{Cite web |url=https://mundariversity.com/history-munda-tribe-language-mundari/ |title=History of Munda Tribe Language : Mundari |date=29 May 2018 |publisher=mundariuniversity |access-date=20 October 2022 |archive-date=20 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221020013818/https://mundariversity.com/history-munda-tribe-language-mundari/ |url-status=live}}</ref> "മുണ്ഡ" എന്ന പദം [[ആസ്ട്രോ-ഏഷ്യാറ്റിക് ഭാഷകൾ|ഓസ്ട്രോ-ഏഷ്യാറ്റിൿ]] പദസമ്പത്തിൽ ഉൾപ്പെടുന്നില്ലെന്നും അത് സംസ്കൃതത്തിൽ നിന്ന് ഉത്ഭവിച്ചതാണെന്നും റോബർട്ട് പാർക്കിൻ നിരീക്ഷിക്കുന്നു.<ref>{{cite web |website=[[University of Oxford]] |title=Second Reply to Pfeffer |first=Robert |last=Parkin |year=1993 |page=161 |url=https://www.anthro.ox.ac.uk/sites/default/files/anthro/documents/media/jaso24_2_1993_158_163.pdf |access-date=18 December 2020 |quote=The term 'Munda' is of Sanskritic origin and therefore not original in any sense to Austroasiatic speakers, although it has come to be used by one tribe as an alternative to their own term 'Horo' (Le. Roy's group; cf. Pfeffer above, p. 154; also Parkin 1990: 17, 23). |archive-date=16 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200916201633/https://www.anthro.ox.ac.uk/sites/default/files/anthro/documents/media/jaso24_2_1993_158_163.pdf |url-status=live}}</ref> ആർ. ആർ. പ്രസാദിന്റെ അഭിപ്രായത്തിൽ, "മുണ്ടെ" എന്നത് "തലവൻ" എന്ന് അർത്ഥം വരുന്ന ഒരു [[Ho language|ഹോ]] പദമാണ്. ഹിന്ദുക്കൾ നൽകിയ ഒരു ബഹുമാനസൂചകമായ പേരാണിത്, അതിനാലാണ് ഇതൊരു ഗോത്ര നാമമായി മാറിയത്.<ref>{{Cite book |last1=Prasad |first1=R. R. |year=1996 |title=Encyclopaedic Profile of Indian Tribes |url=https://books.google.com/books?id=TmDRNTYw49EC&pg=PA186 |volume=1 |page=186 |publisher=Discovery Publishing House |isbn=978-81-7141-298-3 |access-date=16 August 2019}}</ref> സ്റ്റാൻഡിംഗിന്റെ (1976) അഭിപ്രായത്തിൽ, ബ്രിട്ടീഷ് ഭരണത്തിൻ കീഴിലാണ് ഈ ഗോത്രവിഭാഗത്തിന് മുണ്ട എന്ന പദം ഉപയോഗിക്കാൻ തുടങ്ങിയത്.<ref>{{cite web |url=https://core.ac.uk/download/pdf/46519807.pdf |title=An Anthropological Study of Rural Jharkhand, India |author=Alpa Shah |page=88 |year=2003 |access-date=8 November 2022 |archive-date=8 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221108161436/https://core.ac.uk/download/pdf/46519807.pdf |url-status=live}}</ref> === ഭൂമിശാസ്ത്രപരമായ വിതരണം === [[File:Munda people distribution.svg|thumb|മുണ്ഡ ജനതയുടെ വിതരണം]] മുണ്ഡ ജനത പ്രധാനമായും അധിവസിക്കുന്നത് കിഴക്കൻ സംസ്ഥാനങ്ങളായ [[ഝാർഖണ്ഡ്]], [[പശ്ചിമ ബംഗാൾ]], [[ഒഡീഷ]] എന്നിവിടങ്ങളിലാണ്, പ്രത്യേകിച്ചും ഝാർഖണ്ഡിലെ [[Khunti district|ഖുന്തി]], [[Ranchi district|റാഞ്ചി]], [[Simdega district|സിംഡേഗ]], [[West Singhbhum district|പശ്ചിമ സിംഗ്‌ഭൂം]], [[Gumla district|ഗുംല]], [[East Singhbhum district|പൂർവ്വ സിംഗ്‌ഭൂം]], [[Ramgarh district|രാംഗഡ്]] ജില്ലകളിൽ; ഒഡീഷയിലെ [[Sundergarh district|സുന്ദർഗഡ്]], [[Sambalpur district|സംബൽപൂർ]] ജില്ലകളിൽ; പശ്ചിമ ബംഗാളിലെ [[Jalpaiguri district|ജൽപായ്ഗുരി]], [[Paschim Medinipur district|പശ്ചിമ മേദിനിപൂർ]], [[North 24 Parganas district|നോർത്ത് 24 പർഗാനാസ്]] ജില്ലകളിൽ. അയൽ സംസ്ഥാനങ്ങളായ [[ഛത്തീസ്ഗഡ്]], [[ബീഹാർ]] എന്നിവിടങ്ങളിലും ഇവർ ഒറ്റപ്പെട്ടു കാണപ്പെടുന്നുണ്ട്. കൂടാതെ, വടക്കുകിഴക്കൻ സംസ്ഥാനങ്ങളായ [[ആസാം]], [[ത്രിപുര]], [[മിസോറാം]] എന്നിവിടങ്ങളിലും ഇവർ ജീവിക്കുന്നു, പ്രധാനമായും അസമിലെ തേയിലത്തോട്ടങ്ങളിലാണ് ഇവരുള്ളത്, കൊളോണിയൽ ഇന്ത്യയുടെ കാലത്ത് തേയിലത്തോട്ടം തൊഴിലാളികളായി ജോലി ചെയ്യുന്നതിനായി അവർ അവിടേക്ക് കുടിയേറിയതാണ്. ഇന്ത്യക്ക് പുറമെ, അയൽ രാജ്യങ്ങളായ [[ബംഗ്ലാദേശ്]], [[നേപ്പാൾ]] എന്നിവിടങ്ങളിലും ഇവർ താമസിക്കുന്നുണ്ട്. == ചരിത്രം == ഭാഷാശാസ്ത്രജ്ഞനായ [[Paul Sidwell|പോൾ സിഡ്‌വെല്ലിന്റെ]] അഭിപ്രായത്തിൽ, ഏകദേശം 4,000 മുതൽ 3,500 വർഷങ്ങൾക്ക് മുമ്പ് ({{circa|2000|1500}} ബി.സി.ഇ) തെക്കുകിഴക്കൻ ഏഷ്യയിൽ നിന്നാണ് മുണ്ട ഭാഷകൾ [[Odisha|ഒഡീഷയുടെ]] തീരത്ത് എത്തിയത്.<ref>Sidwell, Paul. 2018. [https://www.academia.edu/36689736/Austroasiatic_Studies_state_of_the_art_in_2018 Austroasiatic Studies: state of the art in 2018] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190503013417/https://www.academia.edu/36689736/Austroasiatic_Studies_state_of_the_art_in_2018 |date=3 May 2019 }}. Presentation at the Graduate Institute of Linguistics, National Tsing Hua University, Taiwan, 22 May 2018.</ref><ref>{{cite journal |last1=Rau |first1=Felix |last2=Sidwell |first2=Paul |title=The Munda Maritime Hypothesis |date=12 September 2019 |url=https://core.ac.uk/download/pdf/228160282.pdf |journal=Journal of the Southeast Asian Linguistics Society |volume=12 |issue=2 |issn=1836-6821 |hdl=10524/52454 |s2cid=204901974|pages=35–57 }}</ref> മുണ്ഡ ജനതയ്ക്ക് [[Malaysia|മലേഷ്യയിലെ]] [[Mah Meri people|മാഹ് മേരി]], [[Temuan people|തെമുവൻ]] ജനവിഭാഗങ്ങളുമായി ജനിതകപരമായി അടുത്ത ബന്ധമുണ്ട്.<ref>{{Cite news |url=https://www.downtoearth.org.in/lifestyle/scientists-solve-genetic-puzzle-surrounding-mundas-63548 |title=Scientists solve genetic puzzle surrounding Mundas |publisher=down-to-earth.org |date=12 March 2019 |access-date=1 October 2022 |archive-date=25 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220925014616/https://www.downtoearth.org.in/news/lifestyle/amp/scientists-solve-genetic-puzzle-surrounding-mundas-63548 |url-status=live}}</ref> ചരിത്രകാരനായ [[Ram Sharan Sharma|ആർ.എസ്. ശർമ്മയുടെ]] അഭിപ്രായത്തിൽ, മുണ്ട ഭാഷ സംസാരിക്കുന്ന ഗോത്രവർഗ്ഗക്കാർ പുരാതന ഇന്ത്യയുടെ കിഴക്കൻ പ്രദേശത്താണ് അധിവസിച്ചിരുന്നത്. ബി.സി.ഇ 1500-നും ബി.സി.ഇ 500-നും ഇടയിൽ എഴുതപ്പെട്ട [[Vedic texts|വേദഗ്രന്ഥങ്ങളിൽ]] നിരവധി മുണ്ട പദങ്ങൾ കാണാൻ കഴിയും. ആ കാലഘട്ടത്തിന്റെ അവസാനത്തിൽ ഉപരി [[Gangetic basin|ഗംഗാതടത്തിൽ]] സമാഹരിക്കപ്പെട്ട ഗ്രന്ഥങ്ങളിലെ ഈ പദങ്ങളുടെ സാന്നിധ്യം സൂചിപ്പിക്കുന്നത്, ആ സമയത്ത് അവിടെ മുണ്ട ഭാഷ സംസാരിക്കുന്നവർ ഉണ്ടായിരുന്നു എന്നാണ്.<ref>{{Cite book |last=Sharma |first=R. S. |author-link=Ram Sharan Sharma |year=2005 |title=India's Ancient Past |publisher=Oxford University Press |pages=2, 118–119 |isbn=978-0-19-566714-1}}</ref> ബാർബറ എ. വെസ്റ്റിന്റെ അഭിപ്രായത്തിൽ, മുണ്ഡ ജനത തങ്ങളുടെ ഉത്ഭവം [[Uttar Pradesh|ഉത്തർപ്രദേശിലാണെന്ന്]] അവകാശപ്പെടുന്നു, കൂടാതെ മറ്റ് ജനവിഭാഗങ്ങൾ അവരുടെ യഥാർത്ഥ മാതൃഭൂമിയിലേക്ക് കുടിയേറിയപ്പോൾ ചരിത്രപരമായി കിഴക്കോട്ട് ഒരു സ്ഥിരമായ കുടിയേറ്റം നടന്നിട്ടുണ്ട്; പുരാതന ഇന്ത്യയിൽ അവർ "വളരെ വലിയ ഒരു പ്രദേശത്ത്" അധിവസിച്ചിരുന്നതായി അവർ അഭിപ്രായപ്പെടുന്നു.<ref>{{cite book |last1=West |first1=Barbara A. |title=Encyclopedia of the Peoples of Asia and Oceania |date=2010 |publisher=Infobase Publishing |isbn=9781438119137 |page=564 |url=https://books.google.com/books?id=pCiNqFj3MQsC&q=munda+people+came+from+south+east+asia&pg=PA564 |access-date=20 September 2019 |language=en |archive-date=14 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230414174240/https://books.google.com/books?id=pCiNqFj3MQsC&q=munda+people+came+from+south+east+asia&pg=PA564 |url-status=live}}</ref> സമീപകാല പഠനങ്ങൾ സൂചിപ്പിക്കുന്നത് മുണ്ട ഭാഷകൾ കിഴക്കൻ [[ഉത്തർപ്രദേശ്]] വരെ വ്യാപിച്ചിരുന്നുവെങ്കിലും അതിനപ്പുറം പോയിട്ടില്ലെന്നും, [[Eastern Indo-Aryan languages|കിഴക്കൻ ഇന്തോ-ആര്യൻ ഭാഷകളെ]] സ്വാധീനിച്ചിട്ടുണ്ടെന്നുമാണ്, കാരണം [[Musahar|മുസഹർ]] പോലെയുള്ള ചില വിഭാഗങ്ങൾക്ക് മുണ്ഡ ജനിതക പാരമ്പര്യമുണ്ട്. അപ്പർ ഗംഗാ സമതലത്തിലെ മുണ്ഡ സാന്നിധ്യത്തെക്കുറിച്ചുള്ള അവകാശവാദത്തിന് ഭാഷാപരമോ ജനിതകപരമോ ആയ യാതൊരു അടിസ്ഥാനവുമില്ല.<ref>{{cite web |url=https://www.researchgate.net/publication/355078227 |title=The spread of Munda in prehistoric South Asia -the view from areal typology To appear in: Volume in Celebration of the Bicentenary of Deccan College Post-Graduate and Research Institute (Deemed University) |author=John Peterson |date=October 2021 |access-date=1 September 2022}}</ref> [[File:Group Photo of Mundas - Chota Nagpur 1903.jpg|thumb|1903-ൽ ഛോട്ടാനാഗ്പൂരിൽ നിന്നുള്ള മുണ്ഡ ജനതയുടെ ഒരു കൂട്ടായ ചിത്രം.]] 1800-കളുടെ അവസാനത്തിൽ, [[ബ്രിട്ടീഷ് രാജ്|ബ്രിട്ടീഷ് ഭരണകാലത്ത്]], മുണ്ഡ ജനത [[ജമേദാർ|ജമീന്ദാർമാർക്ക്]] വാടക നൽകാനും അടിമത്തൊഴിലാളികളായി ജോലി ചെയ്യാനും നിർബന്ധിതരായി. 1823-1833 കാലഘട്ടത്തിലെ [[Kol uprising|കോൽ പ്രക്ഷോഭകാലത്ത്]], ചില മാൻകി മുണ്ഡകൾ തങ്ങളുടെ ദുരവസ്ഥ കാരണം കലാപം നടത്തുകയും തിക്കേദാർമാരെയും മറ്റ് മാൻകിമാരെയും ആക്രമിക്കുകയും ഗ്രാമങ്ങൾ കൊള്ളയടിക്കുകയും നശിപ്പിക്കുകയും ചെയ്തു. ഈ കലാപം തോമസ് വിൽക്കിൻസൺ അടിച്ചമർത്തി.<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=kUueDwAAQBAJ&pg=PT215 |title=Mughal Administration and the Zamindars of Bihar |isbn=9781000651522 |last1=Ansari |first1=Tahir Hussain |year=2019 |publisher=Routledge }}</ref> 19-ാം നൂറ്റാണ്ടിൽ, മുണ്ഡ സ്വാതന്ത്ര്യ സമര സേനാനിയായ [[ബിർസ മുണ്ഡ]] പാട്ടം നൽകാതിരിക്കാനും വനനികുതികൾ ഒഴിവാക്കാനും ആഹ്വാനം ചെയ്തുകൊണ്ട് പ്രതിഷേധ മാർച്ചുകൾ ആരംഭിച്ചു. [[ബ്രിട്ടീഷ് രാജ്|ബ്രിട്ടീഷ് ഭരണത്തെ]] പിഴുതെറിയാനും മുണ്ഡ രാജ് സ്ഥാപിക്കാനുമായി അദ്ദേഹം ഒളിപ്പോര് നയിച്ചു. അനുയായികളോടൊപ്പം [[ബ്രിട്ടീഷ് ഈസ്റ്റ് ഇന്ത്യ കമ്പനി|കമ്പനി]] സൈന്യത്തിന്റെ പിടിയിലായ അദ്ദേഹം ജയിലിൽ കിടന്ന് മരിച്ചു. [[ഝാർഖണ്ഡ്‌|ഝാർഖണ്ഡിൽ]] അദ്ദേഹം ഇന്നും ആദരിക്കപ്പെടുന്നു.<ref>{{Cite news |url=http://indianexpress.com/article/india/jharkhand-amit-shah-launches-scheme-for-villages-of-freedom-fighters-khunti-4848635/ |title=Jharkhand: Amit Shah launches scheme for villages of freedom fighters |last=Pandey |first=Prashant |date=18 September 2017 |work=The Indian Express |access-date=21 October 2017 |language=en-US |archive-date=14 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191114151130/https://indianexpress.com/article/india/jharkhand-amit-shah-launches-scheme-for-villages-of-freedom-fighters-khunti-4848635/ |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news |title=History of Munda Tribes |url=https://www.prabhatkhabar.com/topic/history-of-munda-tribes |access-date=22 January 2025 |work=Prabhat Khabar}}</ref> [[File:Birsa-Munda-Biography.jpg|thumb|1800-കളിലെ മുണ്ഡ കലാപത്തിന്റെ ചിത്രീകരണം]] [[India tribal belt|ഇന്ത്യൻ ഗോത്രമേഖലയിലെ]] നാടോടികളായ വേട്ടക്കാരായിരുന്ന ഇവർ പിന്നീട് കർഷകരായി മാറുകയും, ചിലർ കുട്ട നെയ്യുന്ന തൊഴിലുകളിൽ ഏർപ്പെടുകയും ചെയ്തു. മുണ്ഡ ജനതയെ [[പട്ടികവർഗ്ഗത്തിൽ]] ഉൾപ്പെടുത്തിയതോടെ, പലർക്കും വിവിധ സർക്കാർ സ്ഥാപനങ്ങളിൽ (പ്രത്യേകിച്ച് [[ഇന്ത്യൻ റെയിൽവേ|ഇന്ത്യൻ റെയിൽവേയിൽ]]) തൊഴിൽ ലഭിച്ചിട്ടുണ്ട്.<ref>{{cite web |title=List of Schedule Castes |publisher=Ministry of Social Justice and Empowerment, Government of India |year=2011 |url=http://socialjustice.nic.in/aboutdivision1.php |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140923060507/http://socialjustice.nic.in/aboutdivision1.php |archive-date=23 September 2014}}</ref> == പ്രമുഖ മുണ്ഡകൾ == [[File:Birsa Munda, photograph in Roy (1912-72).JPG|thumb|ബിർസ മുണ്ഡ]] *[[ബിർസ മുണ്ഡ]]<ref>{{Cite web |url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2001-11-18/bangalore/27244053_1_land-rights-tribals-birsa-munda |title=ബിർസ മുണ്ഡയെപ്പറ്റിയുള്ള ടൈംസ്‌ ഓഫ് ഇന്ത്യയിലെ ലേഖനം |access-date=2013-03-10 |archive-date=2012-11-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121104021351/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2001-11-18/bangalore/27244053_1_land-rights-tribals-birsa-munda |url-status=dead }}</ref> - പത്തൊൻപതാം നൂറ്റാണ്ടിന്റെ അന്ത്യത്തിൽ ബ്രിടിഷുകാർക്ക്‌ എതിരെ മുണ്ഡകളുടെ സ്വാതന്ത്ര്യത്തിനായി പൊരുതിയ വ്യക്തി.മുണ്ഡകൾ അദേഹത്തെ ''ഭഗവാൻ'' ആയി കണക്കാക്കിയിരുന്നു. ജ്ഞാനപീഠ ജേതാവായ [[മഹാശ്വേതാ ദേവി|മഹാശ്വേതാ ദേവി]]യുടെ കേന്ദ്ര സാഹിത്യ അക്കാദമി പുരസ്ക്കാരം ലഭിച്ച "ആരണ്യേ അധികാർ"(1979) എന്ന നോവലിലെ കേന്ദ്രകഥാപാത്രമാണ് ബിർസ മുണ്ഡ<ref>{{Cite web |url=http://www.rmaf.org.ph/Awardees/Biography/BiographyDeviMah.htm |title=മഹാശ്വേതാദേവിയുടെ ജീവചരിത്രം -മഗ്സാസെ വെബ്സൈറ്റ് |access-date=2013-03-10 |archive-date=2010-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100326080914/http://www.rmaf.org.ph/Awardees/Biography/BiographyDeviMah.htm |url-status=dead }}</ref>. * [[ജയ്പാൽ സിംഗ്]] <ref>[http://en.wikipedia.org/wiki/List_of_Indian_field_hockey_captains_in_Olympics ഇന്ത്യൻ ഒളിംപിക്സ് ഹോക്കി ടീം ക്യാപ്റ്റൻമാരുടെ ലിസ്റ്റ്‌]</ref> - ആദിവാസി മഹാസഭ എന്ന രാഷ്ട്രീയ പാർട്ടിക്ക്‌ രൂപം നൽകിയാൾ. ആദിവാസികൾക്കായി സ്വതന്ത്രമായ [[ഝാർഖണ്ഡ്‌ ]] സംസ്ഥാനം വേണമെന്ന് ആദ്യമായി ആവിശ്യപ്പെട്ട വ്യക്തി. മികച്ച ഒരു ഹോക്കി കളിക്കാരൻ കൂടിയായ ഇദ്ദേഹമാണ് 1928 - ൽ ഒളിംപിക്സ്ൽ സ്വർണ്ണം നേടിയ ഇന്ത്യൻ [[ഹോക്കി]] ടീമിനെ ഫൈനലിൽ നയിച്ചത്. *[[അർജുൻ മുണ്ഡ]] ഒരു [[ഇന്ത്യ|ഇന്ത്യൻ]] രാഷ്ട്രീയനേതാവാണ്. മുൻ [[എം.പി]], മുൻ [[ഝാർഖണ്ഡ്‌]] മുഖ്യമന്ത്രി എന്നീ നിലകളിലും പ്രശസ്തൻ.<ref>{{cite web|title=അർജുൻ മുണ്ഡ|url=http://www.veethi.com/india-people/arjun_munda-profile-343-19.htm}}</ref> 2011 ഫെബ്രുവരി 26-ന് പതിനഞ്ചാം [[ലോക്‌സഭ|ലോക്‌സഭയിൽ]] നിന്ന് രാജി വെച്ചു.<ref>{{cite web|last=Munda|first=Arjun|title=Date of Resignation, from Lok Sabha|url=http://164.100.47.132/LssNew/Members/died.aspx|publisher=Lok Sabha Secretariat|accessdate=28 March 2011|archive-date=2013-02-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20130201132347/http://164.100.47.132/LssNew/Members/died.aspx|url-status=dead}}</ref> 2013 ജനുവരി 8-ന് ഝാർഖണ്ഡ് മുഖ്യമന്ത്രിസ്ഥാനത്ത് നിന്നും രാജിവെച്ചു.<ref>മാതൃഭൂമി ദിനപത്രം-ജനുവരി 9</ref> *[[കരിയ മുണ്ഡ]] - ഒരു ഇന്ത്യൻ രാഷ്ട്രീയപ്രവർത്തകനും ഇപ്പോഴത്തെ ലോക്‌സഭ ഡെപ്യൂട്ടി സ്പീക്കറുമാണ്.<ref>{{cite news|url=http://www.hindu.com/2009/06/09/stories/2009060957740100.htm|title=Karia Munda is Deputy Speaker|last=Joshua|first=Anita|date=9 June 2009|publisher=[[The Hindu]]|accessdate=30 March 2010|archive-date=2009-06-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20090610052629/http://www.hindu.com/2009/06/09/stories/2009060957740100.htm|url-status=dead}}</ref>ബി.ജെ.പി.യിലെ മുതിർന്ന നേതാക്കളിലൊരാളായ ഇദ്ദേഹം മൊറാർജി ദേശായിയുടെയും എ.ബി. വാജ്‌പേയിയുടെയും നേതൃത്വത്തിലുള്ള കേന്ദ്ര മന്ത്രിസഭകളിലെ അംഗമായിരുന്നു.<ref>http://parliamentofindia.nic.in/ls/lok13/biodata/13BI52.htm</ref> == അവലംബം == <references /> [[വർഗ്ഗം:ഇന്ത്യയിലെ ആദിവാസികൾ]] t2766xtxxu83dmnrxx8n6i6h5tg9a9f 0 255564 4610554 4118051 2026-03-29T00:47:01Z InternetArchiveBot 146798 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 4610554 wikitext text/x-wiki {{prettyurl| J. M. G. Le Clézio}} {{Infobox writer <!-- for more information see [[:Template:Infobox writer/doc]] --> | name = ജെ.എം.ജി. ലെ ക്ലെസ്യോ [[പ്രമാണം:Nobel prize medal.svg|20px]] | image = Jean-Marie Gustave Le Clézio-press conference Dec 06th, 2008-2.jpg | imagesize = | caption = | birth_name = | birth_date = {{Birth date and age|1940|4|13|df=y}} | birth_place = നീസ്, [[ഫ്രാൻസ്]] | death_date = | death_place = | occupation = [[സാഹിത്യം|സാഹിത്യകാരൻ]] <br/> അദ്ധ്യാപകൻ | nationality = [[ഫ്രാൻസ്|ഫ്രെഞ്ച്]] | ethnicity = [[ഫ്രാൻസ്|ഫ്രെഞ്ച്]] | citizenship = [[ഫ്രാൻസ്|ഫ്രെഞ്ച്]]<br/> [[മൗറീഷ്യസ്|മൗറീഷ്യൻ]] | education = | alma_mater = | period = 1963 മുതൽ | genre = [[നോവൽ]], [[ചെറുകഥ]], [[ഉപന്യാസം]], [[വിവർത്തനം]] | subject = നാട്കടത്തൽ,<br/> കുടിയേറ്റം,<br/> ബാല്യം,<br/> പരിസ്ഥിതി വിജ്ഞാനം | movement = | spouse = | partner = | children = | relatives = | movement = | notableworks = ''Le Procès-Verbal'', <br/> ''Désert'' | awards = {{awd|സാഹിത്യത്തിനുള്ള [[നോബൽ സമ്മാനം]]|2008}} | influences = യൂക്ലിഡെസ് ദ കുൻഹ, <br/> [[റോബർട്ട് ലൂയി സ്റ്റീവൻസൺ]] | influenced = | signature = | website = | portaldisp = }} പ്രശസ്ത ഫ്രഞ്ച് എഴുത്തുകാരനും അദ്ധ്യാപകനുമാണ് '''ജെ.എം.ജി. ലെ ക്ലെസ്യോ'''. 1943 ഏപ്രിൽ 13നു [[ഫ്രാൻസ്|ഫ്രാൻസിലെ]] നീസിൽ ജനിച്ചു. 'ഴീൻ മാരീ ഗുസ്താവ് ലെ ക്ലെസ്യോ' എന്നാണ് പൂർണ്ണ നാമം. 2008ലെ [[സാഹിത്യം|സാഹിത്യത്തിനുള്ള]] [[നോബൽ സമ്മാനം]] നേടി.<ref name="nobelweb">{{cite web | url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/2008/| title=2008ലെ സാഹിത്യത്തിനുള്ള നോബൽ സമ്മാനം | accessdate=2013 ജൂലൈ 26 | publisher=Nobelprize.org }}</ref> ==ജീവിതരേഖ== മെക്സിക്കോയിൽ രണ്ടു വർഷം പട്ടാളസേവനം ചെയ്തു . ഇരുപത്തി മൂന്നാമത്തെ വയസ്സിൽ തിയോഫ്രേസ്റ്റ് റെനോഡോട്ട് പുരസ്കാരം നേടിക്കൊടുത്ത ആദ്യനോവൽ ''Le Proces Verbal'' (1963) പ്രസിദ്ധീകരിക്കപ്പെട്ടതോടെ അദ്ദേഹം സാഹിത്യലോകത്ത് ശ്രദ്ധിക്കപ്പെട്ടു. 1980ൽ ''ഡെസേർട്ട്'' പ്രസിദ്ധീകരിക്കപ്പെട്ടതോടെ അദ്ദേഹം ലോകമെമ്പാടുമുള്ള വായനക്കാർക്ക് പ്രിയങ്കരനായി. <ref>{{Cite web |url=http://www.chintha.com/node/62493 |title=ആർക്കൈവ് പകർപ്പ് |access-date=2013-07-26 |archive-date=2013-09-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130923012439/http://chintha.com/node/62493 |url-status=dead }}</ref> ==കൃതികൾ== നോവലുകളും ഉപന്യാസങ്ങളും ചെറുകഥകളും വിവർത്തനങ്ങളുമായി മുപ്പതോളം പുസ്തകങ്ങൾ ലെ ക്ലെസിയോ രചിച്ചിട്ടുണ്ട്. * ദ ഇൻട്രോഗേഷൻ *ദ ഫ്ലഡ്, *വാണ്ടറിംഗ് സ്റ്റാർ *ദ ബുക്ക് ഓഫ് ഫ്ലൈറ്റ്സ്: ആൻ അഡ്വഞ്ചർ സ്റ്റോറി *ദ പ്രോസ്പെക്ടർ തുടങ്ങിയവയാണ് മറ്റ് പ്രധാന കൃതികൾ . ==പുരസ്കാരങ്ങൾ== *നോബൽ സമ്മാനം (2008) ==അവലംബം== <references/> ==പുറം കണ്ണികൾ== {{Portal|Literature|Novels|Children's literature}} *{{Commons category-inline|Jean-Marie Gustave Le Clézio}} *{{Wikiquote-inline|J. M. G. Le Clézio}} *{{worldcat id|id=lccn-n50-39803}} *[http://kirjasto.sci.fi/leclezio.htm J.M.G. Le Clézio (1940-)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081012021807/http://www.kirjasto.sci.fi/leclezio.htm |date=2008-10-12 }}, Biography, from `Books and Writers`. *[http://www.diplomatie.gouv.fr/en/france_159/label-france_2554/label-france-issues_2555/label-france-no.-45_3724/literature_3732/interview-with-jean-marie-clezio_5092.html Interview with Jean-Marie Gustave Le Clézio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081222193640/http://www.diplomatie.gouv.fr/en/france_159/label-france_2554/label-france-issues_2555/label-france-no.-45_3724/literature_3732/interview-with-jean-marie-clezio_5092.html |date=2008-12-22 }}, in ''[[Label France]]'' No. 45 (English) *[http://www.mathieu-bourgois.com/photos-auteur.asp?Clef=823 J.M.G Le Clézio ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100412063506/http://www.mathieu-bourgois.com/photos-auteur.asp?Clef=823 |date=2010-04-12 }} -- Photos by Mathieu Bourgois. *[http://agencebretagnepresse.com/fetch.php?id=12477 J.M.G. Le Clézio], about his Breton origins. *[http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2008/10/09/AR2008100900243.html "Nobel Goes Global With Literary Prize"], by Bob Thompson, ''[[Washington Post]]'', October 10, 2008 *[http://online.wsj.com/article/SB122532947829282765.html "A Nobel Undertaking: Getting to Know Le Clézio "], by Richard Woodward, ''[[Wall Street Journal]]'', Oct. 30, 2008 *[http://entertainment.timesonline.co.uk/tol/arts_and_entertainment/the_tls/article4914236.ece "J. M. G. Le Clézio, Nobel laureate"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110616105916/http://entertainment.timesonline.co.uk/tol/arts_and_entertainment/the_tls/article4914236.ece |date=2011-06-16 }}: a collection of pieces on Clézio, from [http://www.the-tls.co.uk TLS], October 9, 2008 *[http://www.guardian.co.uk/books/gallery/2008/oct/09/nobel.prize.le.clezio A writing life in pictures: Nobel laureate Jean-Marie Le Clézio], ''[[The Guardian]]'', October 9, 2008 *[http://www.artelittera.com Artelittera]{{പ്രവർത്തിക്കാത്ത കണ്ണി|date=മാർച്ച് 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Many chapters of studies about Le Clezio to upload *[http://www.yementimes.com/defaultdet.aspx?SUB_ID=28597 J.M.G. Le Clézio: A French NovelistWins 2008 Nobel Prize for Literature] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110608071341/http://www.yementimes.com/defaultdet.aspx?SUB_ID=28597 |date=2011-06-08 }} *[http://www.godine.com David R. Godine, Publisher] [[വർഗ്ഗം:ഫ്രഞ്ച് നോവലെഴുത്തുകാർ]] [[വർഗ്ഗം:സാഹിത്യത്തിനുള്ള നോബൽ സമ്മാന ജേതാക്കൾ (2001-2025)]] [[വർഗ്ഗം:1943-ൽ ജനിച്ചവർ]] {{സാഹിത്യത്തിനുള്ള നോബൽ സമ്മാന ജേതാക്കൾ 2001-2025}} onc2h38uolg818i9dwfj1fsjci83vl0 0 264985 4610624 3964572 2026-03-29T09:39:41Z Symphonicallyu 155269 4610624 wikitext text/x-wiki {{prettyurl|Kokborok}} {{Infobox language |name=കൊൿബൊറൊൿ |altname=ത്രിപുരി |states={{ind}}<br />[[ബംഗ്ലാദേശ്]]<br />[[ബർമ്മ]] |region=[[ത്രിപുര]], [[ആസ്സാം]], [[മിസോറാം]], [[ബംഗ്ലാദേശ്]], [[ബർമ്മ]] |ethnicity=[[ത്രിപുരി]] |speakers=970,000 |date=2001 |ref=e17 |familycolor=Sino-Tibetan |fam2=([[Tibeto-Burman languages|Tibeto-Burman]]) |fam3=[[Brahmaputran languages|Brahmaputran]] |fam4=[[Bodo–Koch languages|Bodo–Koch]] |fam5=[[Bodo–Garo languages|Bodo–Garo]] |fam6=[[Bodo languages|Bodo]] |nation={{IND}} ([[ത്രിപുര]]) |ancestor=Early Tripuri |lc1=trp|ld1=Kokborok (Debbarma) |lc2=ria|ld2=Riang |lc3=tpe|ld3=Tippera (Khagrachari) |lc4=usi|ld4=Usui |lc5=xtr|ld5=Early Tripuri |linglist=xtr |lingname=Early Tripuri }} [[ത്രിപുര]]യിലെ തദ്ദേശീയ ജനവിഭാഗത്തിന്റെ ഭാഷയാണു് സിനൊ-തിബത്തൻ ഭാഷാകുടുംബത്തിൽ ഉൾപ്പെടുന്ന '''കൊൿബൊറൊൿ'''.<ref name ='MB'>[http://www.mathrubhumi.com/story.php?id=400631 കൊക്‌ബൊറോക്കിന് മരണത്തിലേക്കിനി എത്ര ദൂരം] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150129135845/http://www.mathrubhumi.com/story.php?id=400631 |date=2015-01-29 }} - മാതൃഭൂമി ദിനപത്രം</ref> ത്രിപുരയിലെ രണ്ടു് ഔദ്യോഗികഭാഷകളിലൊന്നായ കൊക്‌ബൊറോക്കിന് ലിപിയില്ല. [[ബംഗാളി]]യാണു് ത്രിപുരയിലെ മറ്റൊരു ഔദ്യോഗികഭാഷ. ==കൊൿബൊറൊൿ സാഹിത്യം== ==കൊൿബൊറൊൿ ചലച്ചിത്രം== ==പ്രസിദ്ധീകരണങ്ങൾ== കൊൿബൊറൊൿ ഭാഷയിൽ നിലവിൽ മൂന്നു പ്രസിദ്ധീകരണങ്ങൾ മാത്രമാണുള്ളതു്.<ref name ='MB'/> മലയാളിയായ [[ജോസഫ് പുളിന്താനത്ത്|ഫാദർ ജോസഫ് പുളിന്താനത്തിന്റെ]] നേതൃത്വത്തിൽ കത്തോലിക്ക മിഷണറിമാർ പ്രസിദ്ധീകരിക്കുന്ന 'എയ്‌തോർമ' എന്ന [[മാസിക]]യാണ് അതിലൊന്നു്.<ref name="'mathrubhumi-ക'">{{cite news|title=ത്രിപുരയെ സിനിമ പഠിപ്പിച്ച വൈദികൻ|url=http://www.mathrubhumi.com/story.php?id=403049|accessdate=2013 നവംബർ 4|newspaper=മാതൃഭൂമി|date=നവംബർ 01, 2013|author=രജീഷ് പി. രഘുനാഥ്|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131104092116/http://www.mathrubhumi.com/story.php?id=403049|archivedate=2013 നവംബർ 4|language=മലയാളം|format=പത്രലേഖനം}}</ref> ==എണ്ണൽ സംഖ്യകൾ== എണ്ണൽസംഖ്യകൾ കൊൿബൊറൊൿ ഭാഷ ഭാഷയിൽ 'ലെഖമുങ്' ആണു്. താഴെപ്പറയുന്ന രീതിയിലാണു് സംഖ്യകളുടെ പേരുകൾ. {| |1.|| സ |- |2.|| ന്വി |- |3.|| തം |- |4.|| ബ്ര്വി |- |5.|| ബ |- |6.|| ഡോക് |- |7.|| സ്നി |- |8.|| ചർ |- |9.|| ചുകു |- |10.|| ചി |- |20.|| ന്വിചി |- |100.|| റ |- |101.|| സറ സ |- |200.|| ന്വിറ |- |1000.|| സയി |- |1001.|| സ സയി |- |2000.|| ന്വി സയി |- |10,000.|| ചിസയി |- |20,000.|| ന്വിചി സയി |- |100,000.|| റസയി |- |200,000.|| ന്വി റസയി |- |1,000,000.|| ചിറസയി |- |2,000,000.|| ന്വിചി റസയി |- |10,000,000.|| റ്വജക് |- |20,000,000.|| ന്വി റ്വജക് |- |1,000,000,000.|| റ റ്വജക് |- |1,000,000,000,000.|| സയി റ്വജക് |- |1,000,000,000,000,000,000,000.|| റസയി റ്വജക് |} ==അവലംബം== <references/> {{lang-stub}} [[വർഗ്ഗം:ഇന്ത്യയിലെ ഭാഷകൾ]] [[വർഗ്ഗം:ത്രിപുരയിലെ ഭാഷകൾ]] 682d2aukk8yccyezplly2ez7rbqyu6c 10 269471 4610541 4610151 2026-03-28T21:04:16Z Symphonicallyu 155269 4610541 wikitext text/x-wiki {{Navbox |name = Languages of India |title = [[Image:Flag of India.svg|20px]] [[ഭാരതം|ഭാരതത്തിലെ]] ഔദ്യോഗിക [[ഭാഷ|ഭാഷകൾ]] |state = {{{state|autocollapse}}} |listclass = hlist |group1 = ഔദ്യോഗിക <br/> ഭാഷകൾ |list1 = {{navbox|subgroup |group1 = യൂണിയൻ തലം |list1 = * [[ഹിന്ദി]] * [[ഇന്ത്യൻ ഇംഗ്ലീഷ്|ഇംഗ്ലീഷ്]] |group2 = ഭരണഘടനയുടെ എട്ടാം <br/>പട്ടിക പ്രകാരം |list2 = {{#invoke:navbox|navbox|subgroup |group1 = ശ്രേഷ്ഠഭാഷകൾ |list1 = * [[ആസ്സാമീസ്]] * [[ബംഗാളി ഭാഷ|ബംഗാളി]] * [[ഹിന്ദി]] * [[കന്നഡ]] * [[മലയാളം]] * [[മറാഠി ഭാഷ|മറാത്തി]] * [[ഒഡിയ]] * [[സംസ്കൃതം]] * [[തെലുഗു]] * [[തമിഴ്]] |group2 = ഇതരഭാഷകൾ |list2 = * [[ബോഡോ]] * [[ദോഗ്രി]] * [[ഗുജറാത്തി]] * [[കാശ്മീരി]] * [[കൊങ്കിണി]] * [[മൈഥിലി ഭാഷ|മൈഥിലി]] * [[മണിപ്പൂരി ഭാഷ|മണിപ്പുരി]] * [[നേപ്പാളി ഭാഷ|നേപ്പാളി]] * [[പഞ്ചാബി ഭാഷ|പഞ്ചാബി]] * [[സിന്ധി ഭാഷ|സിന്ധി]] * [[സന്താലി|സന്താലി]] * [[ഉർദു]] }} |group3 = സംസ്ഥാന</br>തലത്തിൽ മാത്രം |list3 = * [[അംഗിക ഭാഷ|അംഗിക]] * [[ഭോജ്പുരി ഭാഷ|ഭോജ്പുരി]] * [[ഛത്തീസ്‌ഗഢി ഭാഷ|ഛത്തീസ്‌ഗഢി]] * [[ഗാരോ ഭാഷ|ഗാരോ]] * [[ഗുരുങ് ഭാഷ|ഗുരുങ്]] * [[ഹോ ഭാഷ|ഹോ]] * [[കാംതപുരി ഭാഷ|കാംതപുരി]] * [[ഖരിയ ഭാഷ|ഖരിയ]] * [[ഖാസി ഭാഷ|ഖാസി]] * [[ഖോർത്ത ഭാഷ|ഖോർത്ത]] * [[കൊക്‌ബൊറോക് ഭാഷ|കൊക്‌ബൊറോക്]] * [[കുർമാലി ഭാഷ|കുർമാലി]] * [[കുഡുഖ് ഭാഷ|കുഡുഖ്]] * [[ലെപ്‌ച ഭാഷ|ലെപ്‌ച]] * [[ലിംബു ഭാഷ|ലിംബു]] * [[മഗാഹി ഭാഷ|മഗാഹി]] * [[മഗർ ഭാഷ|മഗർ]] * [[മിസോ ഭാഷ|മിസോ]] * [[മുണ്ടാരി ഭാഷ|മുണ്ടാരി]] * [[നേവാരി ഭാഷ|നേവാരി]] * [[റായി ഭാഷ|റായി]] * [[രാജ്ബൻഷി ഭാഷ|രാജ്ബൻഷി]] * [[സദ്രി ഭാഷ|സദ്രി]] * [[ഷെർപ്പ ഭാഷ|ഷെർപ്പ]] * [[സിക്കിമീസ് ഭാഷ|സിക്കിമീസ്]] * [[സുനുവാർ ഭാഷ|സുനുവാർ]] * [[തമാങ് ഭാഷ|തമാങ്]] }} |group4 =അനൌദ്യോഗിക<br/> ഭാഷകൾ |list4 = {{navbox|subgroup |group1 = ഒരു</br>ദശലക്ഷത്തിലധികം</br>മാതൃഭാഷയായി</br> സംസാരിക്കുന്നവ |list1 = * [[അവധി ഭാഷ|അവധി]] * [[ബഘേലീ ഭാഷ|ബഘേലീ]] * [[ബഗ്രി ഭാഷ|ബഗ്രി]] * [[ബജ്ജിക ഭാഷ|ബജ്ജിക]] * [[ഭീലി ഭാഷ|ഭീലി]] * [[ബുന്ദേലി ഭാഷ|ബുന്ദേലി]] * [[വ്രജ് ഭാഷ|വ്രജ്]] * [[ധുന്ധാരി ഭാഷ|ധുന്ധാരി]] * [[ഗാർവാളി ഭാഷ|ഗാർവാളി]] * [[ഗോണ്ഡി ഭാഷ|ഗോണ്ഡി]] * [[ഹരൗട്ടി ഭാഷ|ഹരൗട്ടി]] * [[ഹരിയാൺവി]] * [[കാംഗ്രി ഭാഷ|കാംഗ്രി]] * [[ഖാൻദേശി ഭാഷ|ഖാൻദേശി]] * [[കുമൗനി ഭാഷ|കുമൗനി]] * [[മഡിയ ഭാഷ|മഡിയ]] * [[ലംബാഡി ഭാഷ|ലംബാഡി]] * [[മാളവി ഭാഷ|മാളവി]] * [[മാർ‌വാഡി ഭാഷ|മാർ‌വാഡി]] * [[മേവാറി ഭാഷ|മേവാറി]] * [[നിമാദി ഭാഷ|നിമാദി]] * [[രാജസ്ഥാനി ഭാഷ|രാജസ്ഥാനി]] * [[ബഞ്ചാരി ഭാഷ|ബഞ്ചാരി]] * [[സുർഗുജിയ ഭാഷ|സുർഗുജിയ]] * [[സൂർജപുരി ഭാഷ|സുർജപുരി]] * [[തുളു ഭാഷ|തുളു]] * [[വാഗഡി ഭാഷ|വാഗഡി]] * [[വർഹാഡി ഭാഷാഭേദം|നാഗ്പുരിയ (വർഹാഡി)]] |group2 = 100,000 - 1 ദശലക്ഷം</br>മാതൃഭാഷയായി</br> സംസാരിക്കുന്നവ |list2 = *[[ആദി ഭാഷ|ആദി]] *[[അംഗമി ഭാഷ|അംഗമി]] *[[മോങ്‌സെൻ ആവോ ഭാഷ|ആവോ]] *[[ബഡഗ ഭാഷ|ബഡഗ]] *[[ദിമാസ ഭാഷ|ദിമാസ]] *[[ഹൽബി ഭാഷ|ഹൽബി]] *[[കർബി ഭാഷ|കർബി]] *[[ഖോട്ട ഭാഷ|ഖോട്ട]] *[[കൊഡവ ഭാഷ|കൊഡവ]] *[[കോലാമി ഭാഷ|കോലാമി]] *[[കൊന്യാക്ക് ഭാഷ|കൊന്യാക്ക്]] *[[കോർക്കു ഭാഷ|കോർക്കു]] *[[കോയ ഭാഷ|കോയ]] *[[കുയി ഭാഷ|കുയി]] *[[കുവി ഭാഷ|കുവി]] *[[ലഡാക്കി ഭാഷ|ലഡാക്കി]] *[[ലോത ഭാഷ|ലോത]] *[[മാൾട്ടോ ഭാഷ|മാൾട്ടോ]] *[[മിസ്സിംഗ് ഭാഷ|മിസ്സിംഗ്]] *[[നിഷി ഭാഷ|നിഷി]] *[[ഫോം ഭാഷ|ഫോം]] *[[രാഭ ഭാഷ|രാഭ]] *[[സെമ ഭാഷ|സെമ]] *[[സോറ ഭാഷ|സോറ]] *[[തങ്ഖുൽ ഭാഷ|തങ്ഖുൽ]] *[[താഡൗ ഭാഷ|താഡൗ]] }} }}<noinclude> {{collapsible option}} [[Category:Languages of India|*Template]] [[Category:India templates]] </noinclude> i5s7zy0ty9dwfwr2lloq0r82r1cvlv8 4610542 4610541 2026-03-28T21:08:56Z Symphonicallyu 155269 4610542 wikitext text/x-wiki {{Navbox |name = Languages of India |title = [[Image:Flag of India.svg|20px]] [[ഭാരതം|ഭാരതത്തിലെ]] ഔദ്യോഗിക [[ഭാഷ|ഭാഷകൾ]] |state = {{{state|autocollapse}}} |listclass = hlist |group1 = ഔദ്യോഗിക <br/> ഭാഷകൾ |list1 = {{navbox|subgroup |group1 = യൂണിയൻ തലം |list1 = * [[ഹിന്ദി]] * [[ഇന്ത്യൻ ഇംഗ്ലീഷ്|ഇംഗ്ലീഷ്]] |group2 = ഭരണഘടനയുടെ എട്ടാം <br/>പട്ടിക പ്രകാരം |list2 = {{#invoke:navbox|navbox|subgroup |group1 = ശ്രേഷ്ഠഭാഷകൾ |list1 = * [[ആസ്സാമീസ്]] * [[ബംഗാളി ഭാഷ|ബംഗാളി]] * [[ഹിന്ദി]] * [[കന്നഡ]] * [[മലയാളം]] * [[മറാഠി ഭാഷ|മറാത്തി]] * [[ഒഡിയ]] * [[സംസ്കൃതം]] * [[തെലുഗു]] * [[തമിഴ്]] |group2 = ഇതരഭാഷകൾ |list2 = * [[ബോഡോ]] * [[ദോഗ്രി]] * [[ഗുജറാത്തി]] * [[കാശ്മീരി]] * [[കൊങ്കിണി]] * [[മൈഥിലി ഭാഷ|മൈഥിലി]] * [[മണിപ്പൂരി ഭാഷ|മണിപ്പുരി]] * [[നേപ്പാളി ഭാഷ|നേപ്പാളി]] * [[പഞ്ചാബി ഭാഷ|പഞ്ചാബി]] * [[സിന്ധി ഭാഷ|സിന്ധി]] * [[സന്താലി|സന്താലി]] * [[ഉർദു]] }} |group3 = സംസ്ഥാന</br>തലത്തിൽ മാത്രം |list3 = * [[അംഗിക ഭാഷ|അംഗിക]] * [[ഭോജ്പുരി ഭാഷ|ഭോജ്പുരി]] * [[ഛത്തീസ്‌ഗഢി ഭാഷ|ഛത്തീസ്‌ഗഢി]] * [[ഗാരോ ഭാഷ|ഗാരോ]] * [[ഗുരുങ് ഭാഷ|ഗുരുങ്]] * [[ഹോ ഭാഷ|ഹോ]] * [[കാംതപുരി ഭാഷ|കാംതപുരി]] * [[ഖരിയ ഭാഷ|ഖരിയ]] * [[ഖാസി ഭാഷ|ഖാസി]] * [[ഖോർത്ത ഭാഷ|ഖോർത്ത]] * [[കൊക്‌ബൊറോക് ഭാഷ|കൊൿബൊറോക്]] * [[കുർമാലി ഭാഷ|കുർമാലി]] * [[കുഡുഖ് ഭാഷ|കുഡുഖ്]] * [[ലെപ്‌ച ഭാഷ|ലെപ്‌ച]] * [[ലിംബു ഭാഷ|ലിംബു]] * [[മഗാഹി ഭാഷ|മഗാഹി]] * [[മഗർ ഭാഷ|മഗർ]] * [[മിസോ ഭാഷ|മിസോ]] * [[മുണ്ടാരി ഭാഷ|മുണ്ടാരി]] * [[നേവാരി ഭാഷ|നേവാരി]] * [[റായി ഭാഷ|റായി]] * [[രാജ്ബൻഷി ഭാഷ|രാജ്ബൻഷി]] * [[സദ്രി ഭാഷ|സദ്രി]] * [[ഷെർപ്പ ഭാഷ|ഷെർപ്പ]] * [[സിക്കിമീസ് ഭാഷ|സിക്കിമീസ്]] * [[സുനുവാർ ഭാഷ|സുനുവാർ]] * [[തമാങ് ഭാഷ|തമാങ്]] }} |group4 =അനൌദ്യോഗിക<br/> ഭാഷകൾ |list4 = {{navbox|subgroup |group1 = ഒരു</br>ദശലക്ഷത്തിലധികം</br>മാതൃഭാഷയായി</br> സംസാരിക്കുന്നവ |list1 = * [[അവധി ഭാഷ|അവധി]] * [[ബഘേലീ ഭാഷ|ബഘേലീ]] * [[ബഗ്രി ഭാഷ|ബഗ്രി]] * [[ബജ്ജിക ഭാഷ|ബജ്ജിക]] * [[ഭീലി ഭാഷ|ഭീലി]] * [[ബുന്ദേലി ഭാഷ|ബുന്ദേലി]] * [[വ്രജ് ഭാഷ|വ്രജ്]] * [[ധുന്ധാരി ഭാഷ|ധുന്ധാരി]] * [[ഗാർവാളി ഭാഷ|ഗാർവാളി]] * [[ഗോണ്ഡി ഭാഷ|ഗോണ്ഡി]] * [[ഹരൗട്ടി ഭാഷ|ഹരൗട്ടി]] * [[ഹരിയാൺവി]] * [[കാംഗ്രി ഭാഷ|കാംഗ്രി]] * [[ഖാൻദേശി ഭാഷ|ഖാൻദേശി]] * [[കുമൗനി ഭാഷ|കുമൗനി]] * [[മഡിയ ഭാഷ|മഡിയ]] * [[ലംബാഡി ഭാഷ|ലംബാഡി]] * [[മാളവി ഭാഷ|മാളവി]] * [[മാർ‌വാഡി ഭാഷ|മാർ‌വാഡി]] * [[മേവാറി ഭാഷ|മേവാറി]] * [[നിമാദി ഭാഷ|നിമാദി]] * [[രാജസ്ഥാനി ഭാഷ|രാജസ്ഥാനി]] * [[ബഞ്ചാരി ഭാഷ|ബഞ്ചാരി]] * [[സുർഗുജിയ ഭാഷ|സുർഗുജിയ]] * [[സൂർജപുരി ഭാഷ|സുർജപുരി]] * [[തുളു ഭാഷ|തുളു]] * [[വാഗഡി ഭാഷ|വാഗഡി]] * [[വർഹാഡി ഭാഷാഭേദം|നാഗ്പുരിയ (വർഹാഡി)]] |group2 = 100,000 - 1 ദശലക്ഷം</br>മാതൃഭാഷയായി</br> സംസാരിക്കുന്നവ |list2 = *[[ആദി ഭാഷ|ആദി]] *[[അംഗമി ഭാഷ|അംഗമി]] *[[മോങ്‌സെൻ ആവോ ഭാഷ|ആവോ]] *[[ബഡഗ ഭാഷ|ബഡഗ]] *[[ദിമാസ ഭാഷ|ദിമാസ]] *[[ഹൽബി ഭാഷ|ഹൽബി]] *[[കർബി ഭാഷ|കർബി]] *[[ഖോട്ട ഭാഷ|ഖോട്ട]] *[[കൊഡവ ഭാഷ|കൊഡവ]] *[[കോലാമി ഭാഷ|കോലാമി]] *[[കൊന്യാക്ക് ഭാഷ|കൊന്യാക്ക്]] *[[കോർക്കു ഭാഷ|കോർക്കു]] *[[കോയ ഭാഷ|കോയ]] *[[കുയി ഭാഷ|കുയി]] *[[കുവി ഭാഷ|കുവി]] *[[ലഡാക്കി ഭാഷ|ലഡാക്കി]] *[[ലോത ഭാഷ|ലോത]] *[[മാൾട്ടോ ഭാഷ|മാൾട്ടോ]] *[[മിസ്സിംഗ് ഭാഷ|മിസ്സിംഗ്]] *[[നിഷി ഭാഷ|നിഷി]] *[[ഫോം ഭാഷ|ഫോം]] *[[രാഭ ഭാഷ|രാഭ]] *[[സെമ ഭാഷ|സെമ]] *[[സോറ ഭാഷ|സോറ]] *[[തങ്ഖുൽ ഭാഷ|തങ്ഖുൽ]] *[[താഡൗ ഭാഷ|താഡൗ]] }} }}<noinclude> {{collapsible option}} [[Category:Languages of India|*Template]] [[Category:India templates]] </noinclude> 66kbn25flt5i8a8u2zl3akudnm2aca9 4610611 4610542 2026-03-29T07:42:28Z Symphonicallyu 155269 4610611 wikitext text/x-wiki {{Navbox |name = Languages of India |title = [[Image:Flag of India.svg|20px]] [[ഭാരതം|ഭാരതത്തിലെ]] ഔദ്യോഗിക [[ഭാഷ|ഭാഷകൾ]] |state = {{{state|autocollapse}}} |listclass = hlist |group1 = ഔദ്യോഗിക <br/> ഭാഷകൾ |list1 = {{navbox|subgroup |group1 = യൂണിയൻ തലം |list1 = * [[ഹിന്ദി]] * [[ഇന്ത്യൻ ഇംഗ്ലീഷ്|ഇംഗ്ലീഷ്]] |group2 = ഭരണഘടനയുടെ എട്ടാം <br/>പട്ടിക പ്രകാരം |list2 = {{#invoke:navbox|navbox|subgroup |group1 = ശ്രേഷ്ഠഭാഷകൾ |list1 = * [[ആസ്സാമീസ്]] * [[ബംഗാളി ഭാഷ|ബംഗാളി]] * [[ഹിന്ദി]] * [[കന്നഡ]] * [[മലയാളം]] * [[മറാഠി ഭാഷ|മറാത്തി]] * [[ഒഡിയ]] * [[സംസ്കൃതം]] * [[തെലുഗു]] * [[തമിഴ്]] |group2 = ഇതരഭാഷകൾ |list2 = * [[ബോഡോ]] * [[ദോഗ്രി]] * [[ഗുജറാത്തി]] * [[കാശ്മീരി]] * [[കൊങ്കിണി]] * [[മൈഥിലി ഭാഷ|മൈഥിലി]] * [[മണിപ്പൂരി ഭാഷ|മണിപ്പുരി]] * [[നേപ്പാളി ഭാഷ|നേപ്പാളി]] * [[പഞ്ചാബി ഭാഷ|പഞ്ചാബി]] * [[സിന്ധി ഭാഷ|സിന്ധി]] * [[സന്താലി|സന്താലി]] * [[ഉർദു]] }} |group3 = സംസ്ഥാന</br>തലത്തിൽ മാത്രം |list3 = * [[അംഗിക ഭാഷ|അംഗിക]] * [[ഭോജ്പൂരി ഭാഷ|ഭോജ്പൂരി]] * [[ഛത്തീസ്‌ഗഢി ഭാഷ|ഛത്തീസ്‌ഗഢി]] * [[ഗാരോ ഭാഷ|ഗാരോ]] * [[ഗുരുങ് ഭാഷ|ഗുരുങ്]] * [[ഹോ ഭാഷ|ഹോ]] * [[കാംതപുരി ഭാഷ|കാംതപുരി]] * [[ഖരിയ ഭാഷ|ഖരിയ]] * [[ഖാസി ഭാഷ|ഖാസി]] * [[ഖോർത്ത ഭാഷ|ഖോർത്ത]] * [[കൊക്‌ബൊറോക് ഭാഷ|കൊൿബൊറോക്]] * [[കുർമാലി ഭാഷ|കുർമാലി]] * [[കുഡുഖ് ഭാഷ|കുഡുഖ്]] * [[ലെപ്‌ച ഭാഷ|ലെപ്‌ച]] * [[ലിംബു ഭാഷ|ലിംബു]] * [[മഗാഹി ഭാഷ|മഗാഹി]] * [[മഗർ ഭാഷ|മഗർ]] * [[മിസോ ഭാഷ|മിസോ]] * [[മുണ്ടാരി ഭാഷ|മുണ്ടാരി]] * [[നേവാരി ഭാഷ|നേവാരി]] * [[റായി ഭാഷ|റായി]] * [[രാജ്ബൻഷി ഭാഷ|രാജ്ബൻഷി]] * [[സദ്രി ഭാഷ|സദ്രി]] * [[ഷെർപ്പ ഭാഷ|ഷെർപ്പ]] * [[സിക്കിമീസ് ഭാഷ|സിക്കിമീസ്]] * [[സുനുവാർ ഭാഷ|സുനുവാർ]] * [[തമാങ് ഭാഷ|തമാങ്]] }} |group4 =അനൌദ്യോഗിക<br/> ഭാഷകൾ |list4 = {{navbox|subgroup |group1 = ഒരു</br>ദശലക്ഷത്തിലധികം</br>മാതൃഭാഷയായി</br> സംസാരിക്കുന്നവ |list1 = * [[അവധി ഭാഷ|അവധി]] * [[ബഘേലീ ഭാഷ|ബഘേലീ]] * [[ബഗ്രി ഭാഷ|ബഗ്രി]] * [[ബജ്ജിക ഭാഷ|ബജ്ജിക]] * [[ഭീലി ഭാഷ|ഭീലി]] * [[ബുന്ദേലി ഭാഷ|ബുന്ദേലി]] * [[വ്രജ് ഭാഷ|വ്രജ്]] * [[ധുന്ധാരി ഭാഷ|ധുന്ധാരി]] * [[ഗാർവാളി ഭാഷ|ഗാർവാളി]] * [[ഗോണ്ഡി ഭാഷ|ഗോണ്ഡി]] * [[ഹരൗട്ടി ഭാഷ|ഹരൗട്ടി]] * [[ഹരിയാൺവി]] * [[കാംഗ്രി ഭാഷ|കാംഗ്രി]] * [[ഖാൻദേശി ഭാഷ|ഖാൻദേശി]] * [[കുമൗനി ഭാഷ|കുമൗനി]] * [[മഡിയ ഭാഷ|മഡിയ]] * [[ലംബാഡി ഭാഷ|ലംബാഡി]] * [[മാളവി ഭാഷ|മാളവി]] * [[മാർ‌വാഡി ഭാഷ|മാർ‌വാഡി]] * [[മേവാറി ഭാഷ|മേവാറി]] * [[നിമാദി ഭാഷ|നിമാദി]] * [[രാജസ്ഥാനി ഭാഷ|രാജസ്ഥാനി]] * [[ബഞ്ചാരി ഭാഷ|ബഞ്ചാരി]] * [[സുർഗുജിയ ഭാഷ|സുർഗുജിയ]] * [[സൂർജപുരി ഭാഷ|സുർജപുരി]] * [[തുളു ഭാഷ|തുളു]] * [[വാഗഡി ഭാഷ|വാഗഡി]] * [[വർഹാഡി ഭാഷാഭേദം|നാഗ്പുരിയ (വർഹാഡി)]] |group2 = 100,000 - 1 ദശലക്ഷം</br>മാതൃഭാഷയായി</br> സംസാരിക്കുന്നവ |list2 = *[[ആദി ഭാഷ|ആദി]] *[[അംഗമി ഭാഷ|അംഗമി]] *[[മോങ്‌സെൻ ആവോ ഭാഷ|ആവോ]] *[[ബഡഗ ഭാഷ|ബഡഗ]] *[[ദിമാസ ഭാഷ|ദിമാസ]] *[[ഹൽബി ഭാഷ|ഹൽബി]] *[[കർബി ഭാഷ|കർബി]] *[[ഖോട്ട ഭാഷ|ഖോട്ട]] *[[കൊഡവ ഭാഷ|കൊഡവ]] *[[കോലാമി ഭാഷ|കോലാമി]] *[[കൊന്യാക്ക് ഭാഷ|കൊന്യാക്ക്]] *[[കോർക്കു ഭാഷ|കോർക്കു]] *[[കോയ ഭാഷ|കോയ]] *[[കുയി ഭാഷ|കുയി]] *[[കുവി ഭാഷ|കുവി]] *[[ലഡാക്കി ഭാഷ|ലഡാക്കി]] *[[ലോത ഭാഷ|ലോത]] *[[മാൾട്ടോ ഭാഷ|മാൾട്ടോ]] *[[മിസ്സിംഗ് ഭാഷ|മിസ്സിംഗ്]] *[[നിഷി ഭാഷ|നിഷി]] *[[ഫോം ഭാഷ|ഫോം]] *[[രാഭ ഭാഷ|രാഭ]] *[[സെമ ഭാഷ|സെമ]] *[[സോറ ഭാഷ|സോറ]] *[[തങ്ഖുൽ ഭാഷ|തങ്ഖുൽ]] *[[താഡൗ ഭാഷ|താഡൗ]] }} }}<noinclude> {{collapsible option}} [[Category:Languages of India|*Template]] [[Category:India templates]] </noinclude> cwblxyu53cn8dlmdxyo6tabdvv3m8kf 4610617 4610611 2026-03-29T08:20:25Z Symphonicallyu 155269 4610617 wikitext text/x-wiki {{Navbox |name = Languages of India |title = [[Image:Flag of India.svg|20px]] [[ഭാരതം|ഭാരതത്തിലെ]] ഔദ്യോഗിക [[ഭാഷ|ഭാഷകൾ]] |state = {{{state|autocollapse}}} |listclass = hlist |group1 = ഔദ്യോഗിക <br/> ഭാഷകൾ |list1 = {{navbox|subgroup |group1 = യൂണിയൻ തലം |list1 = * [[ഹിന്ദി]] * [[ഇന്ത്യൻ ഇംഗ്ലീഷ്|ഇംഗ്ലീഷ്]] |group2 = ഭരണഘടനയുടെ എട്ടാം <br/>പട്ടിക പ്രകാരം |list2 = {{#invoke:navbox|navbox|subgroup |group1 = ശ്രേഷ്ഠഭാഷകൾ |list1 = * [[ആസ്സാമീസ്]] * [[ബംഗാളി ഭാഷ|ബംഗാളി]] * [[ഹിന്ദി]] * [[കന്നഡ]] * [[മലയാളം]] * [[മറാഠി ഭാഷ|മറാത്തി]] * [[ഒഡിയ]] * [[സംസ്കൃതം]] * [[തെലുഗു]] * [[തമിഴ്]] |group2 = ഇതരഭാഷകൾ |list2 = * [[ബോഡോ]] * [[ദോഗ്രി]] * [[ഗുജറാത്തി]] * [[കാശ്മീരി]] * [[കൊങ്കിണി]] * [[മൈഥിലി ഭാഷ|മൈഥിലി]] * [[മണിപ്പൂരി ഭാഷ|മണിപ്പുരി]] * [[നേപ്പാളി ഭാഷ|നേപ്പാളി]] * [[പഞ്ചാബി ഭാഷ|പഞ്ചാബി]] * [[സിന്ധി ഭാഷ|സിന്ധി]] * [[സന്താലി|സന്താലി]] * [[ഉർദു]] }} |group3 = സംസ്ഥാന</br>തലത്തിൽ മാത്രം |list3 = * [[അംഗിക]] * [[ഭോജ്പൂരി ഭാഷ|ഭോജ്പൂരി]] * [[ഛത്തീസ്‌ഗഢി ഭാഷ|ഛത്തീസ്‌ഗഢി]] * [[ഗാരോ ഭാഷ|ഗാരോ]] * [[ഗുരുങ് ഭാഷ|ഗുരുങ്]] * [[ഹോ ഭാഷ|ഹോ]] * [[കാംതപുരി ഭാഷ|കാംതപുരി]] * [[ഖരിയ ഭാഷ|ഖരിയ]] * [[ഖാസി ഭാഷ|ഖാസി]] * [[ഖോർത്ത ഭാഷ|ഖോർത്ത]] * [[കൊക്‌ബൊറോക് ഭാഷ|കൊൿബൊറോക്]] * [[കുർമാലി ഭാഷ|കുർമാലി]] * [[കുഡുഖ് ഭാഷ|കുഡുഖ്]] * [[ലെപ്‌ച ഭാഷ|ലെപ്‌ച]] * [[ലിംബു ഭാഷ|ലിംബു]] * [[മഗാഹി ഭാഷ|മഗാഹി]] * [[മഗർ ഭാഷ|മഗർ]] * [[മിസോ ഭാഷ|മിസോ]] * [[മുണ്ടാരി ഭാഷ|മുണ്ടാരി]] * [[നേവാരി ഭാഷ|നേവാരി]] * [[റായി ഭാഷ|റായി]] * [[രാജ്ബൻഷി ഭാഷ|രാജ്ബൻഷി]] * [[സദ്രി ഭാഷ|സദ്രി]] * [[ഷെർപ്പ ഭാഷ|ഷെർപ്പ]] * [[സിക്കിമീസ് ഭാഷ|സിക്കിമീസ്]] * [[സുനുവാർ ഭാഷ|സുനുവാർ]] * [[തമാങ് ഭാഷ|തമാങ്]] }} |group4 =അനൌദ്യോഗിക<br/> ഭാഷകൾ |list4 = {{navbox|subgroup |group1 = ഒരു</br>ദശലക്ഷത്തിലധികം</br>മാതൃഭാഷയായി</br> സംസാരിക്കുന്നവ |list1 = * [[അവധി ഭാഷ|അവധി]] * [[ബഘേലീ ഭാഷ|ബഘേലീ]] * [[ബഗ്രി ഭാഷ|ബഗ്രി]] * [[ബജ്ജിക ഭാഷ|ബജ്ജിക]] * [[ഭീലി ഭാഷ|ഭീലി]] * [[ബുന്ദേലി ഭാഷ|ബുന്ദേലി]] * [[വ്രജ് ഭാഷ|വ്രജ്]] * [[ധുന്ധാരി ഭാഷ|ധുന്ധാരി]] * [[ഗാർവാളി ഭാഷ|ഗാർവാളി]] * [[ഗോണ്ഡി ഭാഷ|ഗോണ്ഡി]] * [[ഹരൗട്ടി ഭാഷ|ഹരൗട്ടി]] * [[ഹരിയാൺവി]] * [[കാംഗ്രി ഭാഷ|കാംഗ്രി]] * [[ഖാൻദേശി ഭാഷ|ഖാൻദേശി]] * [[കുമൗനി ഭാഷ|കുമൗനി]] * [[മഡിയ ഭാഷ|മഡിയ]] * [[ലംബാഡി ഭാഷ|ലംബാഡി]] * [[മാളവി ഭാഷ|മാളവി]] * [[മാർ‌വാഡി ഭാഷ|മാർ‌വാഡി]] * [[മേവാറി ഭാഷ|മേവാറി]] * [[നിമാദി ഭാഷ|നിമാദി]] * [[രാജസ്ഥാനി ഭാഷ|രാജസ്ഥാനി]] * [[ബഞ്ചാരി ഭാഷ|ബഞ്ചാരി]] * [[സുർഗുജിയ ഭാഷ|സുർഗുജിയ]] * [[സൂർജപുരി ഭാഷ|സുർജപുരി]] * [[തുളു ഭാഷ|തുളു]] * [[വാഗഡി ഭാഷ|വാഗഡി]] * [[വർഹാഡി ഭാഷാഭേദം|നാഗ്പുരിയ (വർഹാഡി)]] |group2 = 100,000 - 1 ദശലക്ഷം</br>മാതൃഭാഷയായി</br> സംസാരിക്കുന്നവ |list2 = *[[ആദി ഭാഷ|ആദി]] *[[അംഗമി ഭാഷ|അംഗമി]] *[[മോങ്‌സെൻ ആവോ ഭാഷ|ആവോ]] *[[ബഡഗ ഭാഷ|ബഡഗ]] *[[ദിമാസ ഭാഷ|ദിമാസ]] *[[ഹൽബി ഭാഷ|ഹൽബി]] *[[കർബി ഭാഷ|കർബി]] *[[ഖോട്ട ഭാഷ|ഖോട്ട]] *[[കൊഡവ ഭാഷ|കൊഡവ]] *[[കോലാമി ഭാഷ|കോലാമി]] *[[കൊന്യാക്ക് ഭാഷ|കൊന്യാക്ക്]] *[[കോർക്കു ഭാഷ|കോർക്കു]] *[[കോയ ഭാഷ|കോയ]] *[[കുയി ഭാഷ|കുയി]] *[[കുവി ഭാഷ|കുവി]] *[[ലഡാക്കി ഭാഷ|ലഡാക്കി]] *[[ലോത ഭാഷ|ലോത]] *[[മാൾട്ടോ ഭാഷ|മാൾട്ടോ]] *[[മിസ്സിംഗ് ഭാഷ|മിസ്സിംഗ്]] *[[നിഷി ഭാഷ|നിഷി]] *[[ഫോം ഭാഷ|ഫോം]] *[[രാഭ ഭാഷ|രാഭ]] *[[സെമ ഭാഷ|സെമ]] *[[സോറ ഭാഷ|സോറ]] *[[തങ്ഖുൽ ഭാഷ|തങ്ഖുൽ]] *[[താഡൗ ഭാഷ|താഡൗ]] }} }}<noinclude> {{collapsible option}} [[Category:Languages of India|*Template]] [[Category:India templates]] </noinclude> bshvjkckan7c5rdnb4vhkkqzbwa9uux 4610623 4610617 2026-03-29T09:37:00Z Symphonicallyu 155269 4610623 wikitext text/x-wiki {{Navbox |name = Languages of India |title = [[Image:Flag of India.svg|20px]] [[ഭാരതം|ഭാരതത്തിലെ]] ഔദ്യോഗിക [[ഭാഷ|ഭാഷകൾ]] |state = {{{state|autocollapse}}} |listclass = hlist |group1 = ഔദ്യോഗിക <br/> ഭാഷകൾ |list1 = {{navbox|subgroup |group1 = യൂണിയൻ തലം |list1 = * [[ഹിന്ദി]] * [[ഇന്ത്യൻ ഇംഗ്ലീഷ്|ഇംഗ്ലീഷ്]] |group2 = ഭരണഘടനയുടെ എട്ടാം <br/>പട്ടിക പ്രകാരം |list2 = {{#invoke:navbox|navbox|subgroup |group1 = ശ്രേഷ്ഠഭാഷകൾ |list1 = * [[ആസ്സാമീസ്]] * [[ബംഗാളി ഭാഷ|ബംഗാളി]] * [[ഹിന്ദി]] * [[കന്നഡ]] * [[മലയാളം]] * [[മറാഠി ഭാഷ|മറാത്തി]] * [[ഒഡിയ]] * [[സംസ്കൃതം]] * [[തെലുഗു]] * [[തമിഴ്]] |group2 = ഇതരഭാഷകൾ |list2 = * [[ബോഡോ]] * [[ദോഗ്രി]] * [[ഗുജറാത്തി]] * [[കാശ്മീരി]] * [[കൊങ്കിണി]] * [[മൈഥിലി ഭാഷ|മൈഥിലി]] * [[മണിപ്പൂരി ഭാഷ|മണിപ്പുരി]] * [[നേപ്പാളി ഭാഷ|നേപ്പാളി]] * [[പഞ്ചാബി ഭാഷ|പഞ്ചാബി]] * [[സിന്ധി ഭാഷ|സിന്ധി]] * [[സന്താലി|സന്താലി]] * [[ഉർദു]] }} |group3 = സംസ്ഥാന</br>തലത്തിൽ മാത്രം |list3 = * [[അംഗിക]] * [[ഭോജ്പൂരി ഭാഷ|ഭോജ്പൂരി]] * [[ഛത്തീസ്‌ഗഢി ഭാഷ|ഛത്തീസ്‌ഗഢി]] * [[ഗാരോ ഭാഷ|ഗാരോ]] * [[ഗുരുങ് ഭാഷ|ഗുരുങ്]] * [[ഹോ ഭാഷ|ഹോ]] * [[കാംതപുരി ഭാഷ|കാംതപുരി]] * [[ഖരിയ ഭാഷ|ഖരിയ]] * [[ഖാസി ഭാഷ|ഖാസി]] * [[ഖോർത്ത ഭാഷ|ഖോർത്ത]] * [[കൊക്‌ബൊറോക് ഭാഷ|കൊൿബൊറൊൿ]] * [[കുർമാലി ഭാഷ|കുർമാലി]] * [[കുഡുഖ് ഭാഷ|കുഡുഖ്]] * [[ലെപ്‌ച ഭാഷ|ലെപ്‌ച]] * [[ലിംബു ഭാഷ|ലിംബു]] * [[മഗാഹി ഭാഷ|മഗാഹി]] * [[മഗർ ഭാഷ|മഗർ]] * [[മിസോ ഭാഷ|മിസോ]] * [[മുണ്ടാരി ഭാഷ|മുണ്ടാരി]] * [[നേവാരി ഭാഷ|നേവാരി]] * [[റായി ഭാഷ|റായി]] * [[രാജ്ബൻഷി ഭാഷ|രാജ്ബൻഷി]] * [[സദ്രി ഭാഷ|സദ്രി]] * [[ഷെർപ്പ ഭാഷ|ഷെർപ്പ]] * [[സിക്കിമീസ് ഭാഷ|സിക്കിമീസ്]] * [[സുനുവാർ ഭാഷ|സുനുവാർ]] * [[തമാങ് ഭാഷ|തമാങ്]] }} |group4 =അനൌദ്യോഗിക<br/> ഭാഷകൾ |list4 = {{navbox|subgroup |group1 = ഒരു</br>ദശലക്ഷത്തിലധികം</br>മാതൃഭാഷയായി</br> സംസാരിക്കുന്നവ |list1 = * [[അവധി ഭാഷ|അവധി]] * [[ബഘേലീ ഭാഷ|ബഘേലീ]] * [[ബഗ്രി ഭാഷ|ബഗ്രി]] * [[ബജ്ജിക ഭാഷ|ബജ്ജിക]] * [[ഭീലി ഭാഷ|ഭീലി]] * [[ബുന്ദേലി ഭാഷ|ബുന്ദേലി]] * [[വ്രജ് ഭാഷ|വ്രജ്]] * [[ധുന്ധാരി ഭാഷ|ധുന്ധാരി]] * [[ഗാർവാളി ഭാഷ|ഗാർവാളി]] * [[ഗോണ്ഡി ഭാഷ|ഗോണ്ഡി]] * [[ഹരൗട്ടി ഭാഷ|ഹരൗട്ടി]] * [[ഹരിയാൺവി]] * [[കാംഗ്രി ഭാഷ|കാംഗ്രി]] * [[ഖാൻദേശി ഭാഷ|ഖാൻദേശി]] * [[കുമൗനി ഭാഷ|കുമൗനി]] * [[മഡിയ ഭാഷ|മഡിയ]] * [[ലംബാഡി ഭാഷ|ലംബാഡി]] * [[മാളവി ഭാഷ|മാളവി]] * [[മാർ‌വാഡി ഭാഷ|മാർ‌വാഡി]] * [[മേവാറി ഭാഷ|മേവാറി]] * [[നിമാദി ഭാഷ|നിമാദി]] * [[രാജസ്ഥാനി ഭാഷ|രാജസ്ഥാനി]] * [[ബഞ്ചാരി ഭാഷ|ബഞ്ചാരി]] * [[സുർഗുജിയ ഭാഷ|സുർഗുജിയ]] * [[സൂർജപുരി ഭാഷ|സുർജപുരി]] * [[തുളു ഭാഷ|തുളു]] * [[വാഗഡി ഭാഷ|വാഗഡി]] * [[വർഹാഡി ഭാഷാഭേദം|നാഗ്പുരിയ (വർഹാഡി)]] |group2 = 100,000 - 1 ദശലക്ഷം</br>മാതൃഭാഷയായി</br> സംസാരിക്കുന്നവ |list2 = *[[ആദി ഭാഷ|ആദി]] *[[അംഗമി ഭാഷ|അംഗമി]] *[[മോങ്‌സെൻ ആവോ ഭാഷ|ആവോ]] *[[ബഡഗ ഭാഷ|ബഡഗ]] *[[ദിമാസ ഭാഷ|ദിമാസ]] *[[ഹൽബി ഭാഷ|ഹൽബി]] *[[കർബി ഭാഷ|കർബി]] *[[ഖോട്ട ഭാഷ|ഖോട്ട]] *[[കൊഡവ ഭാഷ|കൊഡവ]] *[[കോലാമി ഭാഷ|കോലാമി]] *[[കൊന്യാക്ക് ഭാഷ|കൊന്യാക്ക്]] *[[കോർക്കു ഭാഷ|കോർക്കു]] *[[കോയ ഭാഷ|കോയ]] *[[കുയി ഭാഷ|കുയി]] *[[കുവി ഭാഷ|കുവി]] *[[ലഡാക്കി ഭാഷ|ലഡാക്കി]] *[[ലോത ഭാഷ|ലോത]] *[[മാൾട്ടോ ഭാഷ|മാൾട്ടോ]] *[[മിസ്സിംഗ് ഭാഷ|മിസ്സിംഗ്]] *[[നിഷി ഭാഷ|നിഷി]] *[[ഫോം ഭാഷ|ഫോം]] *[[രാഭ ഭാഷ|രാഭ]] *[[സെമ ഭാഷ|സെമ]] *[[സോറ ഭാഷ|സോറ]] *[[തങ്ഖുൽ ഭാഷ|തങ്ഖുൽ]] *[[താഡൗ ഭാഷ|താഡൗ]] }} }}<noinclude> {{collapsible option}} [[Category:Languages of India|*Template]] [[Category:India templates]] </noinclude> ss9vujgf95248yt51fg1npkjxcdrhti 4610640 4610623 2026-03-29T11:24:55Z Symphonicallyu 155269 4610640 wikitext text/x-wiki {{Navbox |name = Languages of India |title = [[Image:Flag of India.svg|20px]] [[ഭാരതം|ഭാരതത്തിലെ]] [[ഭാഷ|ഭാഷകൾ]] |state = {{{state|autocollapse}}} |listclass = hlist |group1 = ഔദ്യോഗിക <br/> ഭാഷകൾ |list1 = {{navbox|subgroup |group1 = യൂണിയൻ തലം |list1 = * [[ഹിന്ദി]] * [[ഇന്ത്യൻ ഇംഗ്ലീഷ്|ഇംഗ്ലീഷ്]] |group2 = ഭരണഘടനയുടെ എട്ടാം <br/>പട്ടിക പ്രകാരം |list2 = {{#invoke:navbox|navbox|subgroup |group1 = ശ്രേഷ്ഠഭാഷകൾ |list1 = * [[ആസ്സാമീസ്]] * [[ബംഗാളി ഭാഷ|ബംഗാളി]] * [[ഹിന്ദി]] * [[കന്നഡ]] * [[മലയാളം]] * [[മറാഠി ഭാഷ|മറാത്തി]] * [[ഒഡിയ]] * [[സംസ്കൃതം]] * [[തെലുഗു]] * [[തമിഴ്]] |group2 = ഇതരഭാഷകൾ |list2 = * [[ബോഡോ]] * [[ദോഗ്രി]] * [[ഗുജറാത്തി]] * [[കാശ്മീരി]] * [[കൊങ്കിണി]] * [[മൈഥിലി ഭാഷ|മൈഥിലി]] * [[മണിപ്പൂരി ഭാഷ|മണിപ്പുരി]] * [[നേപ്പാളി ഭാഷ|നേപ്പാളി]] * [[പഞ്ചാബി ഭാഷ|പഞ്ചാബി]] * [[സിന്ധി ഭാഷ|സിന്ധി]] * [[സന്താലി|സന്താലി]] * [[ഉർദു]] }} |group3 = സംസ്ഥാന</br>തലത്തിൽ മാത്രം |list3 = * [[അംഗിക]] * [[ഭോജ്പൂരി ഭാഷ|ഭോജ്പൂരി]] * [[ഛത്തീസ്‌ഗഢി ഭാഷ|ഛത്തീസ്‌ഗഢി]] * [[ഗാരോ ഭാഷ|ഗാരോ]] * [[ഗുരുങ് ഭാഷ|ഗുരുങ്]] * [[ഹോ ഭാഷ|ഹോ]] * [[കാംതപുരി ഭാഷ|കാംതപുരി]] * [[ഖരിയ ഭാഷ|ഖരിയ]] * [[ഖാസി ഭാഷ|ഖാസി]] * [[ഖോർത്ത ഭാഷ|ഖോർത്ത]] * [[കൊക്‌ബൊറോക് ഭാഷ|കൊൿബൊറൊൿ]] * [[കുർമാലി ഭാഷ|കുർമാലി]] * [[കുഡുഖ് ഭാഷ|കുഡുഖ്]] * [[ലെപ്‌ച ഭാഷ|ലെപ്‌ച]] * [[ലിംബു ഭാഷ|ലിംബു]] * [[മഗാഹി ഭാഷ|മഗാഹി]] * [[മഗർ ഭാഷ|മഗർ]] * [[മിസോ ഭാഷ|മിസോ]] * [[മുണ്ടാരി ഭാഷ|മുണ്ടാരി]] * [[നേവാരി ഭാഷ|നേവാരി]] * [[റായി ഭാഷ|റായി]] * [[രാജ്ബൻഷി ഭാഷ|രാജ്ബൻഷി]] * [[സദ്രി ഭാഷ|സദ്രി]] * [[ഷെർപ്പ ഭാഷ|ഷെർപ്പ]] * [[സിക്കിമീസ് ഭാഷ|സിക്കിമീസ്]] * [[സുനുവാർ ഭാഷ|സുനുവാർ]] * [[തമാങ് ഭാഷ|തമാങ്]] }} |group4 =അനൌദ്യോഗിക<br/> ഭാഷകൾ |list4 = {{navbox|subgroup |group1 = ഒരു</br>ദശലക്ഷത്തിലധികം</br>മാതൃഭാഷയായി</br> സംസാരിക്കുന്നവ |list1 = * [[അവധി ഭാഷ|അവധി]] * [[ബഘേലീ ഭാഷ|ബഘേലീ]] * [[ബഗ്രി ഭാഷ|ബഗ്രി]] * [[ബജ്ജിക ഭാഷ|ബജ്ജിക]] * [[ഭീലി ഭാഷ|ഭീലി]] * [[ബുന്ദേലി ഭാഷ|ബുന്ദേലി]] * [[വ്രജ് ഭാഷ|വ്രജ്]] * [[ധുന്ധാരി ഭാഷ|ധുന്ധാരി]] * [[ഗാർവാളി ഭാഷ|ഗാർവാളി]] * [[ഗോണ്ഡി ഭാഷ|ഗോണ്ഡി]] * [[ഹരൗട്ടി ഭാഷ|ഹരൗട്ടി]] * [[ഹരിയാൺവി]] * [[കാംഗ്രി ഭാഷ|കാംഗ്രി]] * [[ഖാൻദേശി ഭാഷ|ഖാൻദേശി]] * [[കുമൗനി ഭാഷ|കുമൗനി]] * [[മഡിയ ഭാഷ|മഡിയ]] * [[ലംബാഡി ഭാഷ|ലംബാഡി]] * [[മാളവി ഭാഷ|മാളവി]] * [[മാർ‌വാഡി ഭാഷ|മാർ‌വാഡി]] * [[മേവാറി ഭാഷ|മേവാറി]] * [[നിമാദി ഭാഷ|നിമാദി]] * [[രാജസ്ഥാനി ഭാഷ|രാജസ്ഥാനി]] * [[ബഞ്ചാരി ഭാഷ|ബഞ്ചാരി]] * [[സുർഗുജിയ ഭാഷ|സുർഗുജിയ]] * [[സൂർജപുരി ഭാഷ|സുർജപുരി]] * [[തുളു ഭാഷ|തുളു]] * [[വാഗഡി ഭാഷ|വാഗഡി]] * [[വർഹാഡി ഭാഷാഭേദം|നാഗ്പുരിയ (വർഹാഡി)]] |group2 = 100,000 - 1 ദശലക്ഷം</br>മാതൃഭാഷയായി</br> സംസാരിക്കുന്നവ |list2 = *[[ആദി ഭാഷ|ആദി]] *[[അംഗമി ഭാഷ|അംഗമി]] *[[മോങ്‌സെൻ ആവോ ഭാഷ|ആവോ]] *[[ബഡഗ ഭാഷ|ബഡഗ]] *[[ദിമാസ ഭാഷ|ദിമാസ]] *[[ഹൽബി ഭാഷ|ഹൽബി]] *[[കർബി ഭാഷ|കർബി]] *[[ഖോട്ട ഭാഷ|ഖോട്ട]] *[[കൊഡവ ഭാഷ|കൊഡവ]] *[[കോലാമി ഭാഷ|കോലാമി]] *[[കൊന്യാക്ക് ഭാഷ|കൊന്യാക്ക്]] *[[കോർക്കു ഭാഷ|കോർക്കു]] *[[കോയ ഭാഷ|കോയ]] *[[കുയി ഭാഷ|കുയി]] *[[കുവി ഭാഷ|കുവി]] *[[ലഡാക്കി ഭാഷ|ലഡാക്കി]] *[[ലോത ഭാഷ|ലോത]] *[[മാൾട്ടോ ഭാഷ|മാൾട്ടോ]] *[[മിസ്സിംഗ് ഭാഷ|മിസ്സിംഗ്]] *[[നിഷി ഭാഷ|നിഷി]] *[[ഫോം ഭാഷ|ഫോം]] *[[രാഭ ഭാഷ|രാഭ]] *[[സെമ ഭാഷ|സെമ]] *[[സോറ ഭാഷ|സോറ]] *[[തങ്ഖുൽ ഭാഷ|തങ്ഖുൽ]] *[[താഡൗ ഭാഷ|താഡൗ]] }} }}<noinclude> {{collapsible option}} [[Category:Languages of India|*Template]] [[Category:India templates]] </noinclude> ho9njcntdvdpl6ru4zlatqxys26uxte 4610641 4610640 2026-03-29T11:27:18Z Symphonicallyu 155269 4610641 wikitext text/x-wiki {{Navbox |name = Languages of India |title = [[Image:Flag of India.svg|20px]] [[ഭാരതം|ഭാരതത്തിലെ]] [[ഭാഷ|ഭാഷകൾ]] |state = {{{state|autocollapse}}} |listclass = hlist |group1 = [[ഭാരതത്തിലെ ഔദ്യോഗിക ഭാഷകൾ|ഔദ്യോഗിക<br/>ഭാഷകൾ]] |list1 = {{navbox|subgroup |group1 = യൂണിയൻ തലം |list1 = * [[ഹിന്ദി]] * [[ഇന്ത്യൻ ഇംഗ്ലീഷ്|ഇംഗ്ലീഷ്]] |group2 = ഭരണഘടനയുടെ എട്ടാം <br/>പട്ടിക പ്രകാരം |list2 = {{#invoke:navbox|navbox|subgroup |group1 = ശ്രേഷ്ഠഭാഷകൾ |list1 = * [[ആസ്സാമീസ്]] * [[ബംഗാളി ഭാഷ|ബംഗാളി]] * [[ഹിന്ദി]] * [[കന്നഡ]] * [[മലയാളം]] * [[മറാഠി ഭാഷ|മറാത്തി]] * [[ഒഡിയ]] * [[സംസ്കൃതം]] * [[തെലുഗു]] * [[തമിഴ്]] |group2 = ഇതരഭാഷകൾ |list2 = * [[ബോഡോ]] * [[ദോഗ്രി]] * [[ഗുജറാത്തി]] * [[കാശ്മീരി]] * [[കൊങ്കിണി]] * [[മൈഥിലി ഭാഷ|മൈഥിലി]] * [[മണിപ്പൂരി ഭാഷ|മണിപ്പുരി]] * [[നേപ്പാളി ഭാഷ|നേപ്പാളി]] * [[പഞ്ചാബി ഭാഷ|പഞ്ചാബി]] * [[സിന്ധി ഭാഷ|സിന്ധി]] * [[സന്താലി|സന്താലി]] * [[ഉർദു]] }} |group3 = സംസ്ഥാന</br>തലത്തിൽ മാത്രം |list3 = * [[അംഗിക]] * [[ഭോജ്പൂരി ഭാഷ|ഭോജ്പൂരി]] * [[ഛത്തീസ്‌ഗഢി ഭാഷ|ഛത്തീസ്‌ഗഢി]] * [[ഗാരോ ഭാഷ|ഗാരോ]] * [[ഗുരുങ് ഭാഷ|ഗുരുങ്]] * [[ഹോ ഭാഷ|ഹോ]] * [[കാംതപുരി ഭാഷ|കാംതപുരി]] * [[ഖരിയ ഭാഷ|ഖരിയ]] * [[ഖാസി ഭാഷ|ഖാസി]] * [[ഖോർത്ത ഭാഷ|ഖോർത്ത]] * [[കൊക്‌ബൊറോക് ഭാഷ|കൊൿബൊറൊൿ]] * [[കുർമാലി ഭാഷ|കുർമാലി]] * [[കുഡുഖ് ഭാഷ|കുഡുഖ്]] * [[ലെപ്‌ച ഭാഷ|ലെപ്‌ച]] * [[ലിംബു ഭാഷ|ലിംബു]] * [[മഗാഹി ഭാഷ|മഗാഹി]] * [[മഗർ ഭാഷ|മഗർ]] * [[മിസോ ഭാഷ|മിസോ]] * [[മുണ്ടാരി ഭാഷ|മുണ്ടാരി]] * [[നേവാരി ഭാഷ|നേവാരി]] * [[റായി ഭാഷ|റായി]] * [[രാജ്ബൻഷി ഭാഷ|രാജ്ബൻഷി]] * [[സദ്രി ഭാഷ|സദ്രി]] * [[ഷെർപ്പ ഭാഷ|ഷെർപ്പ]] * [[സിക്കിമീസ് ഭാഷ|സിക്കിമീസ്]] * [[സുനുവാർ ഭാഷ|സുനുവാർ]] * [[തമാങ് ഭാഷ|തമാങ്]] }} |group4 =അനൌദ്യോഗിക<br/> ഭാഷകൾ |list4 = {{navbox|subgroup |group1 = ഒരു</br>ദശലക്ഷത്തിലധികം</br>മാതൃഭാഷയായി</br> സംസാരിക്കുന്നവ |list1 = * [[അവധി ഭാഷ|അവധി]] * [[ബഘേലീ ഭാഷ|ബഘേലീ]] * [[ബഗ്രി ഭാഷ|ബഗ്രി]] * [[ബജ്ജിക ഭാഷ|ബജ്ജിക]] * [[ഭീലി ഭാഷ|ഭീലി]] * [[ബുന്ദേലി ഭാഷ|ബുന്ദേലി]] * [[വ്രജ് ഭാഷ|വ്രജ്]] * [[ധുന്ധാരി ഭാഷ|ധുന്ധാരി]] * [[ഗാർവാളി ഭാഷ|ഗാർവാളി]] * [[ഗോണ്ഡി ഭാഷ|ഗോണ്ഡി]] * [[ഹരൗട്ടി ഭാഷ|ഹരൗട്ടി]] * [[ഹരിയാൺവി]] * [[കാംഗ്രി ഭാഷ|കാംഗ്രി]] * [[ഖാൻദേശി ഭാഷ|ഖാൻദേശി]] * [[കുമൗനി ഭാഷ|കുമൗനി]] * [[മഡിയ ഭാഷ|മഡിയ]] * [[ലംബാഡി ഭാഷ|ലംബാഡി]] * [[മാളവി ഭാഷ|മാളവി]] * [[മാർ‌വാഡി ഭാഷ|മാർ‌വാഡി]] * [[മേവാറി ഭാഷ|മേവാറി]] * [[നിമാദി ഭാഷ|നിമാദി]] * [[രാജസ്ഥാനി ഭാഷ|രാജസ്ഥാനി]] * [[ബഞ്ചാരി ഭാഷ|ബഞ്ചാരി]] * [[സുർഗുജിയ ഭാഷ|സുർഗുജിയ]] * [[സൂർജപുരി ഭാഷ|സുർജപുരി]] * [[തുളു ഭാഷ|തുളു]] * [[വാഗഡി ഭാഷ|വാഗഡി]] * [[വർഹാഡി ഭാഷാഭേദം|നാഗ്പുരിയ (വർഹാഡി)]] |group2 = 100,000 - 1 ദശലക്ഷം</br>മാതൃഭാഷയായി</br> സംസാരിക്കുന്നവ |list2 = *[[ആദി ഭാഷ|ആദി]] *[[അംഗമി ഭാഷ|അംഗമി]] *[[മോങ്‌സെൻ ആവോ ഭാഷ|ആവോ]] *[[ബഡഗ ഭാഷ|ബഡഗ]] *[[ദിമാസ ഭാഷ|ദിമാസ]] *[[ഹൽബി ഭാഷ|ഹൽബി]] *[[കർബി ഭാഷ|കർബി]] *[[ഖോട്ട ഭാഷ|ഖോട്ട]] *[[കൊഡവ ഭാഷ|കൊഡവ]] *[[കോലാമി ഭാഷ|കോലാമി]] *[[കൊന്യാക്ക് ഭാഷ|കൊന്യാക്ക്]] *[[കോർക്കു ഭാഷ|കോർക്കു]] *[[കോയ ഭാഷ|കോയ]] *[[കുയി ഭാഷ|കുയി]] *[[കുവി ഭാഷ|കുവി]] *[[ലഡാക്കി ഭാഷ|ലഡാക്കി]] *[[ലോത ഭാഷ|ലോത]] *[[മാൾട്ടോ ഭാഷ|മാൾട്ടോ]] *[[മിസ്സിംഗ് ഭാഷ|മിസ്സിംഗ്]] *[[നിഷി ഭാഷ|നിഷി]] *[[ഫോം ഭാഷ|ഫോം]] *[[രാഭ ഭാഷ|രാഭ]] *[[സെമ ഭാഷ|സെമ]] *[[സോറ ഭാഷ|സോറ]] *[[തങ്ഖുൽ ഭാഷ|തങ്ഖുൽ]] *[[താഡൗ ഭാഷ|താഡൗ]] }} }}<noinclude> {{collapsible option}} [[Category:Languages of India|*Template]] [[Category:India templates]] </noinclude> axpmg17lpbplm2jte6qgyjxiqd44kn8 0 269576 4610521 3702018 2026-03-28T18:10:46Z Symphonicallyu 155269 4610521 wikitext text/x-wiki {{prettyurl|Awadhi language}} {{Infobox language |name = അവധി |altname = <span style="font-size:100%;line-height:1.65;">ഔധി</span> |nativename = <span style="font-size:100%;line-height:2.65;">{{large|{{lang|awa-Deva|अवधी}}}} • {{large|{{lang|awa-Kthi|𑂃𑂫𑂡𑂲}}}} • {{lang|awa|{{nq|اودهي}}}}</span> | image = Awadhi language.svg | imagecaption = <small>"അവധി" എന്ന് [[ദേവനാഗരി]] ലിപിയിൽ എഴുതിയിരിക്കുന്നു.</small> | pronunciation = {{IPA|hi|əʋ.d̪ʱi|}} |states = [[ഇന്ത്യ]] , [[നേപ്പാൾ]] |region = ഇന്ത്യയുടെ സംസ്ഥാനങ്ങളിലെ ചില പ്രദേശങ്ങൾ *[[ഉത്തർപ്രദേശ്|ഉത്തർ പ്രദേശിലെ]] **[[അവധ്]] **[[ദൊവാബ്|ലോവർ ദൊവാബ്]] മേഖലകൾ *[[മധ്യപ്രദേശ്]] *[[ബീഹാർ]] *[[ദില്ലി]] നേപ്പാളിലെ [[തെരായി|തെരായി സമതലം]]. *[[ലൂംബിനി മേഖല]] **[[കപിലവസ്തു ജില്ല]] *[[ഭേരി മേഖല]] **[[ബാങ്കെ ജില്ല]] **[[ബർദിയ ജില്ല]] [[ഫിജി|ഫിജിയിൽ]] ദ്വീപിൽ [[ഫിജി ഹിന്ദി]] എന്ന രൂപത്തിൽ. [[കരീബിയൻ]] ദ്വീപസമൂഹ രാജ്യങ്ങളിലെ [[ഇൻഡോ-കരീബിയൻ ജനത]] സംസാരിക്കുന്ന പൊതുഭാഷ. *[[സുരിനാം]] *[[ട്രിനിഡാഡ് ആൻഡ് ടൊബാഗോ]] *[[ഗയാന]] [[മൗറീഷ്യസ്|മൗറീഷ്യസിൽ]] [[മൗറീഷ്യൻ ഹിന്ദുസ്താനി]] എന്ന രൂപത്തിൽ. [[ദക്ഷിണാഫ്രിക്ക|ദക്ഷിണാഫ്രിക്കയിൽ]] [[സൗത്ത് ആഫ്രിക്കൻ ഹിന്ദുസ്താനി]] എന്ന രൂപത്തിൽ. |speakers = {{sigfig|3.850906|3}} കോടി |date = 2011 |ref = <ref>{{cite web |url= https://www.dnaindia.com/analysis/column-the-slow-death-of-bhojpuri-and-awadhi-2122062|title=The Slow Death of Awadhi and Bhojpuri}}</ref><ref>{{cite web |url= https://www.omniglot.com/writing/awadhi.htm|title=Omniglot — Awadhi (अवधी)}}</ref><ref>{{cite web |url= https://www.bignewsnetwork.com/news/270676192/awadhi-language-is-grouped-as-mother-tongue-under-hindi|title='Awadhi language is grouped as mother tongue under Hindi' says Minister of State for Home Affairs |work=Big News Network.com }}</ref> | ethnicity = [[അവധി ജനത]] |familycolor = [[ഇന്തോ-യുറോപ്യൻ ഭാഷകൾ|ഇന്തോ-യുറോപ്യൻ]] |fam2 = [[ഇന്തോ-ഇറാനിയൻ ഭാഷകൾ|ഇന്തോ-ഇറാനിയൻ]] |fam3 = [[ഇന്തോ-ആര്യൻ ഭാഷകൾ|ഇന്തോ-ആര്യൻ]] |fam4 = [[ഹിന്ദി ഭാഷകൾ|മധ്യ ഇന്തോ-ആര്യൻ]] |fam5 = [[കിഴക്കൻ ഹിന്ദി]] |dia1 = [[ഫിജി ഹിന്ദി]] |dia2 = [[ഗംഗാപാരീ]] |dia3 = മിർസാപുരി |dia4 = പർദേശി |dia5 = ഉത്തരി |dia6 = പ്രതാപ്ഗഢി |dia7 = താരുഹാട്ട് |dia8 = [[കരീബിയൻ ഹിന്ദുസ്താനി]] |dia9 = [[മൗറീഷ്യൻ ഹിന്ദുസ്താനി]] |dia10 = [[സൗത്ത് ആഫ്രിക്കൻ ഹിന്ദുസ്താനി]] | ancestor = [[അർദ്ധമാഗധി പ്രാകൃതം]] | ancestor2 = [[അപഭ്രംശം|അർദ്ധമാഗധി അപഭ്രംശം]] |script = {{unbulleted list |[[ദേവനാഗരി]] (ഇപ്പോൾ) |[[കൈതി ലിപി|കൈതി]] (ചരിത്രപരം) |[[പേർഷ്യൻ ലിപി|പേർഷ്യൻ]] |[[ലത്തീൻ അക്ഷരമാല|ലത്തീൻ]] }} | nation = {{flag|ഫിജി}} {{small|([[ഫിജി ഹിന്ദി]] എന്ന രൂപത്തിൽ)}} | iso2 = awa | iso3 = awa | glotto = awad1243 | glottorefname = Awadhi | lingua = 59-AAF-ra | glotto2 = gang1265 | glottoname2 = Gangapari | glotto3 = mirz1238 | glottoname3 = Mirzapuri | glotto4 = utta1238 | glottoname4 = Uttari | map2 = Awadh region.jpg | mapcaption2 = <center><small>ഉത്തർപ്രദേശിലെ അവധി ഭാഷാ അതിർത്തികൾ</center></small> | notice = IPA }} [[ഹിന്ദി|ഹിന്ദിയുടെ]] ഒരു ഉപഭാഷയാണ് [[ഉത്തർപ്രദേശ്|ഉത്തർ പ്രദേശിന്റെ]] മദ്ധ്യഭാഗത്തുള്ള ഒരു പ്രദേശമായ [[അവധ്|അവധിൽ]] സംസാരിക്കപ്പെടുന്ന ഭാഷയായ '''അവധി'''.{{efn|<ref>{{cite book |last=Oldenburg |first=Veena Talwar |author-link= |date= |title=The Making of Colonial Lucknow, 1856–1877 |url= |location= |publisher=Princeton University Press |page=5 |isbn=}}</ref> ({{lang|hi|औधी}}, 𑂌𑂡𑂲)}} ഹിന്ദിയുടെ പൂർവീ വിഭാഗത്തിൽപ്പെടുന്ന ഒരു ഉപഭാഷയാണിത്.<ref name="fulllangdatacensus 2011">{{cite web |last=Kawoosa |first=Vijdan Mohammad |date=22 November 2018 |title=How languages intersect in India |url=https://www.hindustantimes.com/india-news/how-languagesintersect-in-india/story-g3nzNwFppYV7XvCumRzlYL.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221015014438/https://www.hindustantimes.com/india-news/how-languagesintersect-in-india/story-g3nzNwFppYV7XvCumRzlYL.html |archive-date=15 October 2022 |publisher=Hindustan Times}}</ref> ഉത്തർ പ്രദേശിലെ അവധ് ,ലോവർ ദൊവാബ് മേഖലകൾ, മധ്യ പ്രദേശ്, ബീഹാർ ദില്ലി സംസ്ഥാനങ്ങളിലെ ചില പ്രദേശങ്ങൾ, നേപാളിലെ ലുംബിനി, രാപ്തി, ഭേരി എന്നീ പ്രദേശങ്ങളിൽ അവധി സംസാരിക്കപ്പെടുന്നു.<ref name=":5">{{Cite web |last=Meaning |first=Nepali |date=12 August 2023 |title=Origin, Structure, Development, and Situation of Awadhi Language in Nepal - Nepali Meaning |url=https://nepalimeaning.com/origin-structure-development-and-situation-of-awadhi-language-in-nepal/ |access-date=4 February 2024 |website=nepalimeaning.com |language=en-US}}</ref><ref name=":0">{{Harvcoltxt|Saxena|1971|p=1}}</ref><ref>{{Harvcoltxt|Grierson|1904|p=1}}</ref> ലോകത്തിലെ ഏറ്റവും കൂടുതൽ ആൾക്കാർ സംസാരിക്കുന്ന ഭാഷകളിൽ 29-ആം സ്ഥാനമാണ് ഈ ഭാഷക്കുള്ളത്. ഭക്തകവിയായിരുന്ന [[ഗോസ്വാമി തുളസീദാസ്]] രചിച്ച [[രാമചരിത് മാനസ്]] (തുളസീദാസ് രാമായണം), [[ഹനുമാൻ ചാലിസ]] എന്നീ കൃതികൾ ഈ ഭാഷയിലാണ് രചിയ്ക്കപ്പെട്ടിരിയ്ക്കുന്നത്. അവധിയുടെ മറ്റു പേരുകളിൽ [[Baiswara|ബൈസ്‌വാരി]] (ബൈസ്‌വാര ഉപപ്രദേശത്തിന്റെ പേരിൽ നിന്ന്),<ref>{{Harvcoltxt|Grierson|1904|p=10}}</ref> അതുപോലെ ചിലപ്പോൾ അവ്യക്തമായ ''പൂർബി'' (അക്ഷരാർത്ഥത്തിൽ "കിഴക്കൻ"), ''കോസലി'' (പുരാതന [[Kosala|കോസല രാജ്യത്തിന്റെ]] പേരിൽ നിന്ന്) എന്നിവ ഉൾപ്പെടുന്നു.<ref name=":0" /> == ഭൂമിശാസ്ത്രപരമായ വ്യാപനം == === ഇന്ത്യയിൽ === [[File:Awadhi regions of Uttar Pradesh.jpg|thumb|അവധി സംസാരിക്കുന്ന ഉത്തർപ്രദേശിലെ ജില്ലകൾ]] അവധി പ്രധാനമായും സംസാരിക്കുന്നത് [[ഗംഗാനദി|ഗംഗാ]]-[[യമുന]] [[doab|ദോവാബിന്റെ]] (നദീതടം) താഴത്തെ ഭാഗങ്ങൾ ഉൾപ്പെടുന്ന മധ്യ-കിഴക്കൻ [[ഉത്തർപ്രദേശ്|ഉത്തർപ്രദേശിലെ]] [[അവധ്]] പ്രദേശത്താണ്.<ref name=":0"/><ref name=":1">{{Harvcoltxt|Grierson|1904|pp=9–10}}</ref> ഇതിന്റെ പടിഞ്ഞാറ് ഭാഗത്ത് പാശ്ചാത്യ ഹിന്ദിയും (പ്രത്യേകിച്ച് [[കനൗജി ഭാഷ|കനൗജിയും]] [[ബുന്ദേലി ഭാഷ|ബുന്ദേലിയും]]), കിഴക്ക് ഭാഗത്ത് [[കിഴക്കൻ ഇന്തോ-ആര്യൻ ഭാഷകൾ|കിഴക്കൻ ഇന്തോ-ആര്യൻ]] ഭാഷാകുടുംബത്തിലെ ബിഹാരി വിഭാഗത്തിൽപ്പെട്ട [[ഭോജ്പൂരി ഭാഷ|ഭോജ്പുരിയുമാണ്]] സംസാരിക്കുന്നത്.<ref name=":6">{{Cite book |last=Saksena |first=Baburam |url=https://books.google.com/books?id=WfkWvgqk5c4C&dq=Awadhi+east+bhojpuri+language&pg=PA5 |title=Evolution of Awadhi (a Branch of Hindi). |date=1971 |publisher=Motilal Banarsidass Publ. |isbn=978-81-208-0855-3 |language=en|pages=}}</ref><ref>{{Cite book |last=Verbeke |first=Saartje |url=https://books.google.com/books?id=63iC56LeJ_MC&dq=Hindi+is+central+indo+aryan+bhojpuri+eastern+indo+aryan&pg=PA67 |title=Alignment and Ergativity in New Indo-Aryan Languages |date=22 March 2013 |publisher=Walter de Gruyter |isbn=978-3-11-029267-1 |language=en}}</ref> വടക്ക് [[നേപ്പാൾ|നേപ്പാളും]] തെക്ക് അവധിയുമായി വലിയ സാമ്യമുള്ള [[ബഘേലി ഭാഷ|ബഘേലിയുമാണ്]] അതിരുകൾ.<ref>{{Harvcoltxt|Saxena|1971|pp=2–5}}</ref> വടക്കൻ, മധ്യ യു.പിയിലെ താഴെ പറയുന്ന ജില്ലകളിൽ അവധി സംസാരിക്കുന്നു- * [[Lakhimpur Kheri district|ലഖിംപൂർ ഖേരി]] ([[Kannauji language|കനൗജിക്കൊപ്പം]]) * [[Sitapur district|സീതാപൂർ]] ([[Kannauji language|കനൗജിക്കൊപ്പം]]) * [[Unnao district|ഉന്നാവോ]] * [[Fatehpur district|ഫത്തേപൂർ]] * [[Barabanki district|ബാരാബങ്കി]] * [[Lucknow district|ലഖ്‌നൗ]] * [[Raebareli district|റായ്ബറേലി]] * [[Amethi district|അമേഠി]] * [[Bahraich district|ബഹ്റൈച്ച്]] * [[Shrawasti district|ശ്രാവസ്തി]] * [[Kanpur Nagar district|കാൺപൂർ]] യു.പിയുടെ കിഴക്കൻ ഭാഗങ്ങളിൽ അവധി ഭാഷാരൂപം മാറി "കിഴക്കൻ സ്റ്റാൻഡേർഡ് അവധി" എന്ന പ്രത്യേക ഭാഷാഭേദമായി മാറുന്നു. ഈ പ്രദേശം പൂർവാഞ്ചലിലെ [[ഭോജ്പൂരി ഭാഷ|ഭോജ്പുരി]] സംസാരിക്കുന്ന ജില്ലകളുമായി അതിർത്തി പങ്കിടുന്നു. ഈ ഭാഗത്ത് ഉൾപ്പെടുന്ന ജില്ലകൾ ഇവയാണ്- * [[Ayodhya district|അയോധ്യ]] * [[Ambedkar Nagar district|അംബേദ്കർ നഗർ]] * [[Prayagraj district|പ്രയാഗ്‌രാജ്]] * [[Mirzapur district|മിർസാപൂർ]] * [[Jaunpur district|ജോൻപൂർ]] (പടിഞ്ഞാറൻ ഭാഗങ്ങൾ) * [[Bhadohi district|ഭദോഹി]] * [[Sultanpur district|സുൽത്താൻപൂർ]] * [[Pratapgarh, Uttar Pradesh|പ്രതാപ്ഗഢ്]] * [[Gonda district|ഗോണ്ട]] * [[Balrampur district, Uttar Pradesh|ബലറാംപൂർ]] * [[Basti district|ബസ്തി]] (പടിഞ്ഞാറൻ ഭാഗങ്ങൾ) * [[Siddharthnagar district|സിദ്ധാർത്ഥനഗർ]] (പടിഞ്ഞാറൻ ഭാഗങ്ങൾ) * [[Kaushambi district|കൗശാംബി]] === നേപ്പാളിൽ === നേപ്പാളിലെ [[Language Commission (Nepal)|ഭാഷാ കമ്മീഷൻ]] ലുംബിനി പ്രവിശ്യയിലെ ഔദ്യോഗിക ഭാഷകളായി [[തരു ഭാഷ|തരു]], അവധി എന്നിവയെ ശുപാർശ ചെയ്തിട്ടുണ്ട്.<ref name=":5" /><ref>{{Cite web |title=सरकारी कामकाजको भाषाका आधारहरूको निर्धारण तथा भाषासम्बन्धी सिफारिसहरू (पञ्चवर्षीय प्रतिवेदन- साराांश) २०७८ |url=https://languagecommission.gov.np/files/%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%B8%20%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%87%E0%A4%B7%E0%A4%A3%20%E0%A4%B8%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%80%20%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A4%95%E0%A5%8B%20%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A4%BE.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210906171816/https://languagecommission.gov.np/files/%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%B8%20%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%87%E0%A4%B7%E0%A4%A3%20%E0%A4%B8%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%80%20%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A4%95%E0%A5%8B%20%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A4%BE.pdf |archive-date=6 September 2021 |access-date=28 October 2021 |website=Language Commission}}</ref> നേപ്പാളിലെ രണ്ട് പ്രവിശ്യകളിലാണ് അവധി സംസാരിക്കുന്നത്: * [[ലുംബിനി മേഖല]] ** [[ബാംങ്കെ ജില്ല]] ** [[ബർദിയ ജില്ല]] ** [[ഡാങ് ജില്ല]] ** [[കപിൽവസ്തു ജില്ല]] * [[സുദുർപശ്ചിം പ്രവിശ്യ]] ** [[കൈലാലി ജില്ല]] ** [[കാഞ്ചൻപൂർ ജില്ല]] === ദക്ഷിണേഷ്യയ്ക്ക് പുറത്ത് === {{further|ഫിജി ഹിന്ദി|കരീബിയൻ ഹിന്ദുസ്താനി}} അവധിയുടെയും (കൂടാതെ മറ്റ് ഭാഷകളുടെയും) സ്വാധീനമുള്ള ഒരു ഭാഷ [[Fiji|ഫിജിയിലെ]] [[Indo-Fijians|ഇന്ത്യാക്കാർക്കിടയിൽ]] ഒരു വ്യവഹാരഭാഷയായി സംസാരിക്കപ്പെടുന്നു, ഇത് ഫിജിയൻ ഹിന്ദി ([[ഫിജി ഹിന്ദി]]) എന്നറിയപ്പെടുന്നു. ''[[എത്‌നോലോഗ്]]'' പ്രകാരം, ഇത് ഭോജ്പുരിയുടെ സ്വാധീനമുള്ള ഒരു തരം അവധിയാണ്, കൂടാതെ ഇതിനെ കിഴക്കൻ ഹിന്ദിയായും തരംതിരിച്ചിരിക്കുന്നു.<ref>{{e25|hif|Fiji Hindi}}</ref> [[സുരിനാം]], [[ട്രിനിഡാഡ് ആൻഡ് ടൊബാഗോ]], [[ഗയാന]] എന്നിവിടങ്ങളിലെ [[Indo-Caribbeans|ഇന്ത്യാക്കാർ]] സംസാരിക്കുന്ന കരീബിയൻ ഹിന്ദുസ്ഥാനി ([[കരീബിയൻ ഹിന്ദുസ്താനി]]) ഭോജ്പുരിയെയും ഭാഗികമായി അവധിയെയും അടിസ്ഥാനമാക്കിയുള്ളതാണ്. [[ദക്ഷിണാഫ്രിക്ക|ദക്ഷിണാഫ്രിക്കയിൽ]] സംസാരിക്കുന്ന ഹിന്ദുസ്ഥാനിയും<ref>{{Cite book|last=Mesthrie|first=Rajend|url=https://books.google.com/books?id=aIivedw-oZYC&q=awadhi|title=Language and Social History: Studies in South African Sociolinguistics|date=1995|publisher=New Africa Books|isbn=978-0-86486-280-8|language=en}}</ref> [[മൗറീഷ്യസ്|മൗറീഷ്യസിൽ]] സംസാരിക്കുന്ന ഭോജ്പുരിയും<ref>{{cite web|title=Awadhi language|url=https://omniglot.com/writing/awadhi.htm|access-date=17 December 2020|website=omniglot.com}}</ref> ഭാഗികമായി അവധിയുടെ സ്വാധീനമുള്ളവയാണ്. == വർഗ്ഗീകരണം == [[File:Awadhi classification.png|alt=|thumb|അവധി ഭാഷയുടെ ഭാഷാപരമായ വർഗ്ഗീകരണം.]] അവധി ഒരു [[Indo-European languages|ഇന്തോ-യൂറോപ്യൻ ഭാഷയാണ്]], ഇത് [[Indo-Iranian languages|ഇന്തോ-ഇറാനിയൻ]] ഭാഷാകുടുംബത്തിലെ [[Indo-Aryan languages|ഇന്തോ-ആര്യൻ]] ഉപവിഭാഗത്തിൽ ഉൾപ്പെടുന്നു. ഇന്തോ-ആര്യൻ [[dialect continuum|ഭാഷാഭേദ തുടർച്ചയിൽ]] (dialect continuum), ഇത് ഭാഷകളുടെ കിഴക്കൻ-മധ്യ മേഖലയ്ക്ക് കീഴിൽ വരുന്നു, ഇതിനെ പലപ്പോഴും കിഴക്കൻ-ഹിന്ദി എന്ന് അംഗീകരിക്കുന്നു. ഭാഗികമായി [[Shauraseni language|ശൗരസേനിയുമായും]] ഭാഗികമായി [[Magadhi Prakrit|മാഗധി പ്രാകൃതവുമായും]] സാമ്യമുള്ള [[Ardhamagadhi Prakrit|അർദ്ധമാഗധിയുടെ]] പഴയ രൂപമായിരിക്കാം അവധിയുടെ അടിസ്ഥാനം എന്ന് പൊതുവെ വിശ്വസിക്കപ്പെടുന്നു.<ref name="auto">{{Harvcoltxt|Grierson|1904|p=2}}</ref> രണ്ടും ഒരേ 'അർദ്ധ-മാഗധി'യിൽ നിന്നാണ് വംശാവലിപരമായി ഉരുത്തിരിഞ്ഞത് എന്നതിനാൽ അവധിയുടെ ഏറ്റവും അടുത്ത ബന്ധുവായ ഭാഷ [[Bagheli language|ബഘേലിയാണ്]]. മിക്ക ആദ്യകാല ഇന്ത്യൻ ഭാഷാപണ്ഡിതരും ബഘേലിയെ 'അവധിയുടെ തെക്കൻ രൂപം' മാത്രമായാണ് കണക്കാക്കിയിരുന്നത്, എന്നാൽ സമീപകാല പഠനങ്ങൾ ബഘേലിയെ വെറുമൊരു ഉപഭാഷയായി കാണാതെ, അവധിക്ക് തുല്യമായ ഒരു പ്രത്യേക ഭാഷാഭേദമായി അംഗീകരിക്കുന്നു.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=__DaXf3XedoC|title=Patterns of Regional Geography: Indian perspective|last=Mandal|first=R. B.|date=1990|publisher=Concept Publishing Company|isbn=978-81-7022-291-0|pages=127–129|language=en}}</ref> == സാഹിത്യം == === മധ്യകാലഘട്ടത്തിന്റെ അവസാനവും ആധുനിക ഇന്ത്യയുടെ തുടക്കവും === ഈ കാലഘട്ടത്തിൽ, ഉത്തരേന്ത്യയിലെ [[ഇതിഹാസകാവ്യം|ഇതിഹാസ കാവ്യങ്ങൾക്ക്]] (epic poetry) ഉപയോഗിച്ചിരുന്ന പ്രധാന മാധ്യമമായി അവധി മാറി.<ref>{{Harvcoltxt|Grierson|1904|p=13}}</ref> ഇതിലെ സാഹിത്യത്തെ പ്രധാനമായും രണ്ടായി തിരിക്കാം: ഭക്തികാവ്യം (ഭക്തിഗാനങ്ങൾ), പ്രേമാഖ്യാൻ (പ്രണയകഥകൾ). ==== ഭക്തികാവ്യങ്ങൾ ==== ഏതൊരു ആധുനിക [[ഇന്തോ-ആര്യൻ ഭാഷകൾ|ഇന്തോ-ആര്യൻ ഭാഷയിലുമുള്ള]] ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട കൃതി ഒരുപക്ഷേ കവിയും സന്യാസിയുമായ [[തുളസീദാസ്|തുളസീദാസിൽ]] നിന്നുള്ള ''[[രാമചരിതമാനസം]]'' (എ.ഡി 1575) അഥവാ "രാമന്റെ കർമ്മങ്ങളുടെ തടാകം" എന്ന കൃതിയായിരിക്കും. ഇത് [[ദോഹ (കാവ്യരൂപം)|ദോഹ]]-[[ചൗപായ് (കാവ്യരൂപം)|ചൗപായ്]] [[വൃത്തം (കവിത)|വൃത്തങ്ങളിലാണ്]] രചിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നത്. ഇതിന്റെ ഇതിവൃത്തം പ്രധാനമായും കടമെടുത്തിട്ടുള്ളത് [[വാൽമീകി|വാൽമീകിയുടെ]] യഥാർത്ഥ ''[[രാമായണം]]'', അല്ലെങ്കിൽ ''[[അധ്യാത്മരാമായണം]]'' എന്നിവയിൽ നിന്നാണ്; ഇവ രണ്ടും [[സംസ്കൃതം|സംസ്കൃതത്തിലാണ്]] രചിക്കപ്പെട്ടിട്ടുള്ളത്.<ref>{{Harvcoltxt|Saxena|1971|pp=11–12}}</ref> [[മഹാത്മാഗാന്ധി|മഹാത്മാഗാന്ധി]] ''രാമചരിതമാനസത്തെ'' "എല്ലാ ഭക്തിസാഹിത്യങ്ങളിലെയും ഏറ്റവും മികച്ച ഗ്രന്ഥം" എന്ന് വാഴ്ത്തിയിട്ടുണ്ട്, അതേസമയം പാശ്ചാത്യ നിരീക്ഷകർ ഇതിനെ "[[ഉത്തരേന്ത്യ|ഉത്തരേന്ത്യയുടെ]] ബൈബിൾ" എന്ന് വിശേഷിപ്പിച്ചിരിക്കുന്നു.<ref>{{Harvcoltxt|Lutgendorf|1991|p=1}}</ref> ഇതിനെ ചിലപ്പോൾ പര്യായമായി 'തുളസീദാസ് രാമായണം' എന്നോ ലളിതമായി 'രാമായണം' എന്നോ വിളിക്കാറുണ്ട്.<ref>{{Harvcoltxt|Lutgendorf|1991|p=12}}—Since the Ramcaritmanas is a text in the Ramayana tradition, for which the Sanskrit epic of Valmiki is the accepted archetype, it is commonly referred to simply as "the Ramayan" and many popular editions bear only this name on their spine and cover, perhaps adding above it in small print: "composed by Goswami Tulsidas".</ref> {{multiple image | align = right | header_background = #FDF5E6 | header = [[തുളസീദാസ്|തുളസീദാസിന്റെ]] [[രാമചരിതമാനസം|രാമചരിതമാനസത്തിലെ]] ചിത്രീകരണങ്ങൾ | direction = vertical | footer_align = center | image_style = border:none; | total_width = 280 | image1 = 5_Illustration_from_the_Ramcharitmanas_of_Tulsidas_(1532–1623)_Jodhpur,_c._1775;_62.7_x_134.5_cm_Mehrangarh_Museum_Trust.jpg | image2 = 7 Rama's Army reaches Lanka from the Ram Charit Artist Unknown, ca. 1780, 63x125.8cm Mehrangarh Museum Trust.jpg | footer = (a) ബാലിവധം: [[രാമൻ|രാമനും]] [[ലക്ഷ്മണൻ|ലക്ഷ്മണനും]] മഴക്കാലം തീരാൻ കാത്തിരിക്കുന്നു, (b) രാമന്റെ സൈന്യം സമുദ്രം കടന്ന് ലങ്കയിലേക്ക് പോകുന്നു. | alt1 = | caption1 = | caption2 = }} [[തുളസീദാസ്|തുളസീദാസിന്റെ]] കൃതികളായ ''[[ഹനുമാൻ ചാലിസ]]'',<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=MX1SDwAAQBAJ&q=awadhi&pg=PT151|title=Hanuman Chalisa: Verse by Verse Description|last=Padam|first=Sandeep|date=21 March 2018|publisher=Notion Press|isbn=978-1-64249-611-6|language=hi}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=UFE4DwAAQBAJ&q=hanuman+chalisa+awadhi&pg=PA42|title=Lucknow Poetica|last=Shamim|first=Dr Rupali Saran Mirza Dr and Amna|date=14 November 2016|publisher=Idea Publishing|page=42|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=tlduDwAAQBAJ&q=hanuman+chalisa+awadhi&pg=PA11|title=Sri Hanuman Chalisa: Commentary on the Praises to the Eternal Servant|last=Vishwananda|first=Paramahamsa Sri Swami|date=13 March 2018|publisher=BoD – Books on Demand|isbn=978-3-96343-015-2|page=11|language=en}}</ref> ''പാർവ്വതീ മംഗൾ'', ''ജാനകീ മംഗൾ'' എന്നിവയും അവധിയിലാണ് രചിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നത്.<ref name="Saxena 1971 12">{{Harvcoltxt|Saxena|1971|p=12}}</ref> {{Verse translation|lang=awa|अंडकोस प्रति प्रति निज रूपा। देखेउँ जिनस अनेक अनूपा॥ <u>अवधपुरी</u> प्रति भुअन निनारी। <u>सरजू</u> भिन्न भिन्न नर नारी॥|ഓരോ പ്രപഞ്ചത്തിലും ഞാൻ എന്നെത്തന്നെ കണ്ടു, അതുപോലെ സമാനതകളില്ലാത്ത പല വസ്തുക്കളും; ഓരോ പ്രപഞ്ചത്തിനും അതിന്റേതായ <u>അയോധ്യയുണ്ടായിരുന്നു</u>, അതിന്റേതായ <u>സരയൂ</u> നദിയും, അതിന്റേതായ പുരുഷന്മാരും സ്ത്രീകളും.|italicsoff=y|attr1=[[തുളസീദാസ്|തുളസീദാസിന്റെ]] [[രാമചരിതമാനസം|രാമചരിതമാനസത്തിലെ]] 7.81.3 ചൗപായ്|attr2=വിവർത്തനം: ആർ.സി. പ്രസാദ്<ref>{{Harvcoltxt|Tulasīdāsa|1999|p=747}}</ref>}} {{Verse translation|lang=awa|सिंधु तीर एक भूधर सुंदर। कौतुक कूदि चढ़ेउ ता-ऊपर॥ बार-बार रघुबीर सँभारी। तरकेउ <u>पवनतनय</u> बल भारी॥|കടൽത്തീരത്ത് മനോഹരമായ ഒരു പർവ്വതമുണ്ടായിരുന്നു, അവൻ കളിയായി അതിന്റെ കൊടുമുടിയിലേക്ക് ചാടിക്കയറി; വീണ്ടും വീണ്ടും അവൻ ഭഗവാനെ സ്മരിച്ചു, അങ്ങനെ <u>വായുപുത്രൻ</u> അതിയായ ശക്തിയോടെ കുതിച്ചുപാഞ്ഞു.|italicsoff=y|attr1=[[തുളസീദാസ്|തുളസീദാസിന്റെ]] [[രാമചരിതമാനസം|രാമചരിതമാനസത്തിലെ]] 5.1.3 ചൗപായ്|attr2=വിവർത്തനം<ref>{{Cite journal|last=Rao|first=I. Panduranga|date=1998|title=Review of The Beautiful Verses (Ram-Charit Manas, "Sunder-Kand" and Hanuman Chalisa of Goswami Tulsidas rendered into English verse)|journal=Indian Literature|volume=41|issue=1 (183)|pages=240–241|issn=0019-5804|jstor=23341337}}</ref>}} ''[[ഭാഗവതപുരാണം|ഭാഗവതപുരാണത്തിലെ]]'' 'ദശമസ്കന്ധത്തിന്റെ' ആദ്യത്തെ പ്രാദേശിക ഹിന്ദി ആവിഷ്കാരമായ, ഹസ്തിഗ്രാമിൽ (ഇന്നത്തെ [[റായ്ബറേലി ജില്ല|റായ്ബറേലിക്ക്]] സമീപമുള്ള ഹത്ഗാവ്) നിന്നുള്ള ലാലച്ച്‌ദാസ് രചിച്ച "ഹരിചരിത്" എ.ഡി 1530-ൽ പൂർത്തിയായി. ഇത് വളരെക്കാലം വ്യാപകമായി പ്രചരിക്കപ്പെട്ടിരുന്നു, കൂടാതെ കിഴക്കൻ ഉത്തർപ്രദേശ്, [[ബീഹാർ]], [[മാൾവ]], [[ഗുജറാത്ത്]] എന്നിവിടങ്ങളിൽ നിന്നെല്ലാം ഈ കൃതിയുടെ ധാരാളം കൈയെഴുത്തുപ്രതികൾ കണ്ടെടുത്തിട്ടുണ്ട്; ഇവയെല്ലാം [[കൈത്തി]] ലിപിയിലാണ് എഴുതപ്പെട്ടിട്ടുള്ളത്.<ref>{{Harvcoltxt|Orsini|2014|p=200}}—"That Brahmin ''kathavachaks'' were not the only tellers of the story is proved by the first Hindi vernacular adaptation of the Dasam Skandha, the Haricharit in the Chaupai Doha by Lalach Kavi, a ''Kayastha'' from "Hastigram" (present-day Hathgaon) near Rae Bareilly, concluded in 1530 (VS1587)."</ref> [[സിക്കന്ദർ ലോധി|സിക്കന്ദർ ലോധിയുടെ]] ഭരണകാലത്ത് ഈശ്വർദാസ് (ഡൽഹി) രചിച്ച ''സത്യവതി'' (ഏകദേശം എ.ഡി 1501), ലാൽദാസ് രചിച്ച ''അവധ്‌വിലാസ്'' (എ.ഡി 1700) എന്നിവയും അവധിയിലാണ് എഴുതപ്പെട്ടിട്ടുള്ളത്. വിവിധ പ്രാദേശിക ഭാഷകളുടെ ഒരു 'സങ്കരയിനം' (pancmel khicṛī - hotch-potch) എന്ന് വിശേഷിപ്പിക്കപ്പെടുന്ന ഭാഷ ഉപയോഗിച്ചിരുന്ന [[കബീർ|കബീറിനെപ്പോലെയുള്ള]] ഭക്തിപ്രസ്ഥാന സന്യാസിമാരുടെ കൃതികളിലെ ഒരു പ്രധാന ഘടകമായി അവധി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നുണ്ട്.<ref>{{Harvcoltxt|Vaudeville|1990|p=260}}–The first editor of the ''Kabir Granthavali'', S.S Das, also stresses the composite character of Kabir's language, giving examples in his introduction, of ''vanis'' composed in Khariboli (i.e. Standard Hindi), Rajasthani, and Panjabi, besides Awadhi.</ref><ref>{{Harvcoltxt|Vaudeville|1990|p=264}}–Among the dialects or languages "melted" in the Hindavi language, the most important is Avadhi, mentioned above. The language of Kabir himself an Easterner, retains old Eastern forms, especially the old Avadhi forms.</ref> [[കബീർ|കബീറിന്റെ]] പ്രധാന കൃതിയായ ''[[ബീജക്]]'' (Bijak) പ്രാഥമികമായി അവധി ഭാഷയിലാണ് രചിക്കപ്പെട്ടിട്ടുള്ളത്.<ref>{{Harvcoltxt|Vaudeville|1990|p=260}}–Chaturvedi has shown that the same ''pada'' may be found with more characteristic Avadhi forms in the ''Bijak'', with more Khari-boli in the Guru Granth and with Braj forms in the Kabir Granthavali.</ref><ref>{{Harvcoltxt|Vaudeville|1990|p=259}}–According to Grierson, however, there is not a single word typical of the Bhojpuri language in the Bijak. According to him, the basic language of the Bijak is old Avadhi...</ref> ==== പ്രേമാഖ്യാനങ്ങൾ ==== {{multiple image | total_width = 200 | caption_align = center | align = right | direction = vertical | image_style = border:none; | image1 = Queen Nagamati talks to her parrot, Padmavat, c1750.jpg | caption1 = രാജ്ഞി നാഗമതി തന്റെ തത്തയോട് സംസാരിക്കുന്നു, [[പത്മാവത്]], എ.ഡി 1750. | image2 = Meister des Madhu-Malati-Manuskripts 001.jpg | caption2 = കാമുകീകാമുകന്മാർ കാട്ടിൽ വെച്ച് ഒരു കടുവയ്ക്ക് നേരെ അമ്പെയ്യുന്നു. [[സൂഫി]] കാവ്യമായ [[മധുമാലതി|മധുമാലതിയിൽ]] നിന്നുള്ള ചിത്രം. | alt1 = | header = അവധി [[സൂഫി]] കൃതികളിലെ ചിത്രീകരണങ്ങൾ | header_background = #FDF5E6 }} 14-ാം നൂറ്റാണ്ടിന്റെ അവസാന പാദം മുതൽ കിഴക്കൻ സൂഫികളുടെ പ്രിയപ്പെട്ട സാഹിത്യ ഭാഷയായും അവധി ഉയർന്നുവന്നു. പേർഷ്യൻ ''[[മസ്നവി]]'' (masnavi) ശൈലിയിൽ രചിക്കപ്പെട്ട, സൂഫി [[മിസ്റ്റിസിസം|മിസ്റ്റിസിസത്തിൽ]] (mysticism) വേരൂന്നിയതും എന്നാൽ തികച്ചും ഇന്ത്യൻ പശ്ചാത്തലത്തിലുള്ളതുമായ 'പ്രേമാഖ്യാനങ്ങളുടെ' (പ്രണയകഥകൾ) ഭാഷയായി ഇത് മാറി; ഇവയിൽ ഭാരതീയ ഐതിഹ്യങ്ങളിൽ നിന്ന് നേരിട്ട് കടമെടുത്ത നിരവധി [[ആഖ്യാനശൈലി|കഥാതന്തുക്കൾ]] (motifs) ഉണ്ടായിരുന്നു. അവധി ഭാഷയിലെ അത്തരത്തിലുള്ള ആദ്യത്തെ പ്രേമാഖ്യാനമായിരുന്നു മൗലാനാ ദാവൂദിന്റെ [[ചന്ദായൻ (കാവ്യം)|ചന്ദായൻ]] (എ.ഡി 1379).<ref>{{Harvcoltxt|Vaudeville|1990|p=263}}</ref> പ്രശസ്ത ഭരണാധികാരിയായ [[ഷേർഷാ സൂരി|ഷേർഷാ സൂരിയുടെ]] കാലത്ത് തന്റെ മാസ്റ്റർപീസായ [[പത്മാവത്]] (എ.ഡി 1540) രചിച്ച [[മാലിക് മുഹമ്മദ് ജായസി|ജായസി]] ഈ പാരമ്പര്യം മുന്നോട്ട് കൊണ്ടുപോയി. പത്മാവത് [[അരാക്കൻ]] മുതൽ [[ഡെക്കാൻ പീഠഭൂമി|ഡെക്കാൻ]] വരെ വ്യാപകമായി പ്രചരിക്കുകയും, [[പേർഷ്യൻ ഭാഷ|പേർഷ്യനിലേക്കും]] മറ്റ് ഭാഷകളിലേക്കും അത് പകർത്തപ്പെടുകയും വിവർത്തനം ചെയ്യപ്പെടുകയും ചെയ്തു.<ref>{{Harvcoltxt|Orsini|2014|p=213}}</ref> ജായസിയുടെ മറ്റ് പ്രധാന കൃതികളായ കാൻഹാവത്,<ref>{{Citation|last=Hawley|first=John Stratton|title=Did Surdas Perform the Bhāgavata-purāṇa?|date=2015|work=Tellings and Texts|page=212|editor-last=Orsini|editor-first=Francesca|series=Music, Literature and Performance in North India|edition=1|publisher=Open Book Publishers|isbn=978-1-78374-102-1|quote=Then there are the Ahirs whose performances of the Krishna story fascinated Malik Muhammad Jayasi, as he tells us in his Kanhavat of 1540;...|editor2-last=Schofield|editor2-first=Katherine Butler|jstor=j.ctt17rw4vj.15}}</ref> അഖ്രാവത്<ref name="Saxena 1971 12"/>, ആഖ്‌രി കലാം<ref>{{Cite journal|last=Singh|first=Virendra|date=2009|title=An Avadhi language account of an earthquake in medieval North India circa AD 1500|url=https://www.researchgate.net/publication/296774084|journal=Current Science|volume=96|pages=1648–1649}}</ref> എന്നിവയും അവധിയിലാണ് രചിച്ചിട്ടുള്ളത്. {{Rquote | text = എന്റെ മഹത്തായ നഗരമായ, എക്കാലവും മനോഹരമായ ജായസിനെക്കുറിച്ച് ഞാൻ പറയാം.<br /> ''[[സത്യയുഗം|സത്യയുഗത്തിൽ]]'' അതൊരു പുണ്യസ്ഥലമായിരുന്നു, അന്ന് അത് "പൂന്തോട്ടങ്ങളുടെ നഗരം" എന്ന് വിളിക്കപ്പെട്ടു.<br /> പിന്നെ ''[[ത്രേതായുഗം|ത്രേതായുഗം]]'' കടന്നുപോയി, ''[[ദ്വാപരയുഗം|ദ്വാപരയുഗം]]'' വന്നപ്പോൾ, അവിടെ ''ഭുഞ്ജരാജൻ'' എന്ന മഹാനായ ഒരു ഋഷിയുണ്ടായിരുന്നു.<br /> 88,000 ഋഷിമാർ അന്ന് അവിടെ ജീവിച്ചിരുന്നു, കൂടാതെ ഇടതൂർന്ന... എൺപത്തിനാല് കുളങ്ങളും.<br /> അവർ ഇഷ്ടികകൾ ചുട്ടെടുത്ത് ഉറപ്പുള്ള ഘാട്ടുകൾ നിർമ്മിക്കുകയും എൺപത്തിനാല് കിണറുകൾ കുഴിക്കുകയും ചെയ്തു.<br /> അവർ അവിടെയും ഇവിടെയുമായി മനോഹരമായ കോട്ടകൾ പണിതു, രാത്രിയിൽ അവ ആകാശത്തിലെ നക്ഷത്രങ്ങളെപ്പോലെ തോന്നിപ്പിച്ചു.<br /> മുകളിൽ ക്ഷേത്രങ്ങളുള്ള നിരവധി പഴത്തോട്ടങ്ങളും അവർ വെച്ചുപിടിപ്പിച്ചു.<br /> <br /> ദോഹ: ആ മാനുഷിക ''അവതാരങ്ങളെല്ലാം'' അവിടെയിരുന്ന് തപസ്സുചെയ്തു. രാവും പകലും ''ഹോമങ്ങളും'' ''ജപങ്ങളും'' ചെയ്തുകൊണ്ട് അവർ ഈ ലോകത്തെ മുറിച്ചുകടന്നു. | author = [[മാലിക് മുഹമ്മദ് ജായസി|ജായസി]] | source = Kanhavat, ed. Pathak (8), 7–8.<ref>{{Harvcoltxt|Orsini|2014|p=209}}</ref> |right}} [[ജോൻപൂർ ജില്ല|ജോൻപൂരിലെ]] സുൽത്താൻ ഹുസൈൻ ഷാ ശർഖിയുടെ പ്രവാസ കോടതിയുമായി ബന്ധപ്പെട്ടിരുന്ന വിദഗ്ദ്ധനും കഥാകാരനുമായിരുന്ന ഷെയ്ഖ് 'കുത്ബൻ' സുഹ്രവർദിയാണ് മിരിഗാവതി (ഏകദേശം എ.ഡി 1503) അഥവാ "മാന്ത്രിക മാൻ" (The Magic Doe) എന്ന അവധി പ്രണയകാവ്യം രചിച്ചത്.<ref>{{Harvcoltxt|Kutban|2012|p=9}}</ref><ref name=":4">{{Harvcoltxt|Saxena|1971|p=15}}</ref> കവി സയ്യിദ് മഞ്ജൻ രാജ്ഗിരി രചിച്ച [[മധുമാലതി]] (Madhumālatī) അഥവാ "രാത്രി വിരിയുന്ന മുല്ല" എന്ന മറ്റൊരു പ്രണയകാവ്യം എ.ഡി 1545-ൽ എഴുതപ്പെട്ടതാണ്.<ref>{{Harvcoltxt|Manjhan|2001|p=xi}} —"Manjhan's birthplace Rajgir is in the present-day state of Bihar, not far away from Patna in northern India, and the poem itself is written in Awadhi or eastern Hindavi".</ref> [[അമീർ ഖുസ്രോ]] (മരണം. എ.ഡി 1379) അവധിയിൽ ചില കൃതികൾ രചിച്ചിട്ടുള്ളതായും പറയപ്പെടുന്നു.<ref>{{Cite journal|last=Jafri|first=Saiyid Zaheer Husain|date=2016|title=Sectional President's Address: 'MAKING' OF THE COMPOSITE CULTURE IN PRE-NAWABI AWADH|journal=Proceedings of the Indian History Congress|volume=77|page=148|issn=2249-1937|jstor=26552634}}</ref> === ആധുനിക ഇന്ത്യ === ആധുനിക കാലഘട്ടത്തിൽ അവധി സാഹിത്യത്തിന് ഏറ്റവും മികച്ച സംഭാവനകൾ നൽകിയത് [[രമൈ കാക്കാ]] (എ.ഡി 1915–1982), 'പധീസ്' എന്നറിയപ്പെടുന്ന ബൽഭദ്ര പ്രസാദ് ദീക്ഷിത് (എ.ഡി 1898–1943), വൻഷീധർ ശുക്ല (എ.ഡി 1904–1980) തുടങ്ങിയ എഴുത്തുകാരാണ്. [[ഇന്ത്യൻ സ്വാതന്ത്ര്യ സമരം|ഇന്ത്യൻ സ്വാതന്ത്ര്യ സമരകാലത്ത്]] ജയിലിൽ കിടക്കുമ്പോൾ ദ്വാരകാ പ്രസാദ് മിശ്ര രചിച്ച ഒരു പ്രധാന അവധി ഇതിഹാസ കാവ്യമാണ് 'കൃഷ്ണായൻ' (എ.ഡി 1942). അവധി സാഹിത്യത്തിന് നൽകിയ സംഭാവനകൾ പരിഗണിച്ച് 2022-ൽ ഡോ. [[വിദ്യാ വിന്ദു സിംഗിന്|വിദ്യാ വിന്ദു സിംഗിനെ]] [[പത്മശ്രീ]] നൽകി ആദരിച്ചിട്ടുണ്ട്.{{clear}} == ശബ്ദശാസ്ത്രം == === സ്വരങ്ങൾ === അവധിയിൽ സഘോഷ (voiced), അഘോഷ (voiceless) സ്വരങ്ങളുണ്ട്. സഘോഷ സ്വരങ്ങൾ ഇവയാണ്: /ə/, /ʌ/, /aː/, /ɪ/, /iː/, /ʊ/, /uː/, /e/, /eː/, /o/, /oː/.<ref>{{Harvcoltxt|Saxena|1971|p=23}}</ref> അഘോഷ സ്വരങ്ങൾ അഥവാ "മന്ത്രിക്കുന്ന സ്വരങ്ങൾ" (whispered vowels) താഴെ പറയുന്നവയാണ്: /i̥/, /ʊ̥/, /e̥/.<ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/onlanguageselect0000gree|url-access=registration|quote=awadhi.|title=On Language: Selected Writings of Joseph H. Greenberg|last1=Greenberg|first1=Joseph Harold|last2=Kemmer|first2=Suzanne|date=1990|publisher=Stanford University Press|isbn=9780804716130|pages=[https://archive.org/details/onlanguageselect0000gree/page/85 85]|language=en}}</ref> അഘോഷ സ്വരങ്ങൾ ഒരു പദത്തിന്റെ അവസാനത്തിൽ മാത്രമാണ് വരുന്നത്.<ref name=":6" /> {| class="wikitable" style="text-align:center;" |+അവധിയിലെ സ്വരങ്ങൾ<ref name=":6" /> ! ! [[Front vowel|മുൻസ്വരം]] ! [[Central vowel|മധ്യസ്വരം]] ! [[Back vowel|പിൻസ്വരം]] |- ! [[Close vowel|സംവൃതസ്വരം]] | iː i̥ ɪ | | uː ʊ ʊ̥ |- ! [[Close-mid vowel|അർദ്ധസംവൃതസ്വരം]] | e eː e̥ | | o oː |- ! [[Mid vowel|മധ്യസ്വരം]] | | ə | |- ! [[Open-mid vowel|അർദ്ധവിവൃതസ്വരം]] | | ʌ | |- ! [[Open vowel|വിവൃതസ്വരം]] | | | aː |} ==== സ്വരസംയുക്തങ്ങൾ ==== {{mw-datatable}} {| class="wikitable mw-datatable" |+ ദ്വിസ്വരങ്ങൾ ! rowspan="2" style="text-align: center;" |സംയുക്തം ! colspan="2" style="text-align: center;" |ഉദാഹരണം ! rowspan="2" style="text-align: center;" |അർത്ഥം |- ![[അന്താരാഷ്ട്ര ശബ്ദലിപി|ഐ.പി.എ.]] ![[ISO 15919|ലിപ്യന്തരണം]] |- style="text-align: center;" ||/ɪaː/ ||/d͡ʒɪaː/ ||jiā ||"മൂത്ത സഹോദരി" (ചേച്ചി) |- style="text-align: center;" ||/ɪeː/ ||/d͡ʒɪeː/ ||jiē ||"ജീവൻവച്ചു" |- style="text-align: center;" ||/ʌiː/ ||/nʌiː/ ||naī ||"പുതിയ" |- style="text-align: center;" ||/ʌɪ/ ||/bʰʌɪ/ ||bhai ||"ആയിത്തീർന്നു" |- style="text-align: center;" ||/ʌeː/ ||/gʌeː/ ||gaē ||"(അവർ) പോയി" |- style="text-align: center;" ||/ʌʊ/ ||/t̪ʌʊ/ ||tau ||"അപ്പോൾ" / "പിന്നെ" |- style="text-align: center;" ||/ʌuː/ ||/gʌuː/ ||gaū ||"പശു" |- style="text-align: center;" ||/ʊʌ/ ||/kʊ̃ʌn/ ||kũan ||"കിണറുകൾ (തിര്യക് രൂപം)" |- style="text-align: center;" ||/ʊiː/ ||/d̪ʊiː/ ||duī ||"രണ്ട്" |- style="text-align: center;" ||/ʊaː/ ||/bʊaː/ ||buā ||"അച്ഛന്റെ സഹോദരി" |- style="text-align: center;" ||/uːiː/ ||/ruːiː/ ||rūī ||"പരുത്തി" |- style="text-align: center;" ||/aːoː/ ||/aːoː/ ||āō ||"വരൂ" |- style="text-align: center;" ||/aːeː/ ||/kʰaːeː/ ||khāē ||"കഴിച്ചു" |- style="text-align: center;" ||/aːiː/ ||/aːiː/ ||āī ||"വന്നു" |- style="text-align: center;" ||/aːuː/ ||/naːuː/ ||nāū ||"ക്ഷുരകൻ" |- style="text-align: center;" ||/eːiː/ ||/d̪eːiː/ ||dēī ||"നൽകും" |- style="text-align: center;" ||/eːʊ/ ||/d̪eːʊ/ ||dēu ||"നൽകൂ" |- style="text-align: center;" ||/oːɪ/ ||/hoːɪ/ ||hōi ||"ആയിരിക്കാം" |- style="text-align: center;" ||/oʊ/ ||/hoʊ/ ||hōu ||"ആകുക" |} {| class="wikitable mw-datatable" |+ത്രിസ്വരങ്ങൾ ! rowspan="2" style="text-align: center;" |സംയുക്തം ! colspan="2" style="text-align: center;" |ഉദാഹരണം ! rowspan="2" style="text-align: center;" |അർത്ഥം |- ![[അന്താരാഷ്ട്ര ശബ്ദലിപി|ഐ.പി.എ]] ![[ISO 15919|ലിപ്യന്തരണം]] |- style="text-align: center;" ||/ɪeʊ/ ||/pɪeʊ/ ||pieu ||"(നീ) കുടിച്ചു" |- style="text-align: center;" ||/ʊɪaː/ ||/gʰʊ̃ɪaː/ ||ghũiā ||"ചേമ്പിന്റെ കിഴങ്ങ്" |- style="text-align: center;" ||/aːeʊ/ ||/kʰaːeʊ/ ||khāeu ||"(നീ) കഴിച്ചു" |- style="text-align: center;" ||/ʌɪaː/ ||/bʰʌɪaː/ ||bhaiā ||"സഹോദരൻ" |} === വ്യഞ്ജനങ്ങൾ === {| class="wikitable" style="text-align: center;" |+അവധി ഭാഷയിലെ വ്യഞ്ജന സ്വനിമങ്ങൾ ! colspan="3" | ![[ഓഷ്ഠ്യം]] ![[ദന്ത്യം]]/<br />[[വർത്സ്യം]] ![[Retroflex consonant|മൂർദ്ധന്യം]] ![[താലവ്യം]] ![[മൃദുതാലവ്യം|കണ്ഠ്യം]] ![[Glottal consonant|കാകില്യം]] |- ! colspan="2" rowspan="2" |[[Nasal consonant|അനുനാസികം]] !<small>അല്പപ്രാണം</small> |{{IPA link|m}} |{{IPA link|n}} |({{IPA link|ɳ}}) |({{IPA link|ɲ}}) |({{IPA link|ŋ}}) | |- !<small>[[Aspiration (phonetics)|മഹാപ്രാണം]]</small> |{{IPA link|m}}{{IPA link|ʱ}} |{{IPA link|n}}{{IPA link|ʱ}} | | | | |- ! rowspan="4" |[[Plosive|സ്പർശം]]/<br />[[Affricate|ഘർഷി]] ! rowspan="2" |<small>[[Voicelessness|അഘോഷം]]</small> !<small>അല്പപ്രാണം</small> |{{IPA link|p}} |{{IPA link|t̪|t}} |{{IPA link|ʈ}} |{{IPA link|tʃ}} |{{IPA link|k}} | |- !<small>[[Aspirated consonant|മഹാപ്രാണം]]</small> |{{IPA link|pʰ}} |{{IPA link|tʰ}} |{{IPA link|ʈʰ}} |{{IPA link|tʃʰ}} |{{IPA link|kʰ}} | |- ! rowspan="2" |<small>[[Voice (phonetics)|സഘോഷം]]</small> !<small>അല്പപ്രാണം</small> |{{IPA link|b}} |{{IPA link|d̪|d}} |{{IPA link|ɖ}} |{{IPA link|dʒ}} |{{IPA link|ɡ}} | |- !<small>[[Aspirated consonant|മഹാപ്രാണം]]</small> |{{IPA link|bʱ}} |{{IPA link|dʱ}} |{{IPA link|ɖʱ}} |{{IPA link|dʒʱ}} |{{IPA link|ɡʱ}} | |- ! rowspan="1" colspan="3" |[[Fricative|ഊഷ്മാവ്]] | |{{IPA link|s}} | | | |{{IPA link|h}}~{{IPA link|ɦ}} {{efn| [{{IPA link|h}}] പദങ്ങളുടെ തുടക്കത്തിലും [{{IPA link|ɦ}}] പദങ്ങളുടെ മധ്യത്തിലും അവസാനത്തിലും വരുന്നു.}}<ref name=":6" /> |- ! rowspan="4" |[[Liquid consonant|ദ്രവം]] ! rowspan="2" |<small>[[Rhotic consonant|ലുണ്ഠിതം]]</small> !<small>അല്പപ്രാണം</small> | |{{IPA link|r}} |{{IPA link|ɽ}} | | | |- !<small>[[Aspiration (phonetics)|മഹാപ്രാണം]]</small> | |{{IPA link|r}}{{IPA link|ʱ}} |{{IPA link|ɽ}}{{IPA link|ʱ}} | | | |- ! rowspan="2" |<small>[[Lateral consonant|പാർശ്വികം]]</small> !<small>അല്പപ്രാണം</small> | |{{IPA link|l}} | | | | |- !<small>[[Aspiration (phonetics)|മഹാപ്രാണം]]</small> | |{{IPA link|l}}{{IPA link|ʱ}} | | | | |- ! colspan="3" |[[Approximant|അർദ്ധസ്വരം]] |{{IPA link|ʋ}} | | |{{IPA link|j}} | | |} == വ്യാകരണം == === താരതമ്യ വ്യാകരണം === അവധിയ്ക്ക് അയൽ ഭാഷകളായ [[പാശ്ചാത്യ ഹിന്ദി]], [[ബിഹാരി]] എന്നിവയിൽ നിന്ന് വേർതിരിക്കുന്ന നിരവധി സവിശേഷതകളുണ്ട്. അവധിയിൽ നാമങ്ങൾ പൊതുവെ ഹ്രസ്വവും ദീർഘവുമാണ്. എന്നാൽ പാശ്ചാത്യ ഹിന്ദിയിൽ ഇവ പൊതുവെ ഹ്രസ്വവും, ബിഹാരിയിൽ കൂടുതലും ദീർഘ രൂപങ്ങളുമാണ് ഉപയോഗിക്കുന്നത്. പാശ്ചാത്യ ഹിന്ദിയിൽ ലിംഗഭേദം കർശനമായി പാലിക്കപ്പെടുന്നു; അവധിയിൽ ഇത് അത്ര കർശനമല്ലെങ്കിലും വലിയൊരളവിൽ നിലനിർത്തുന്നുണ്ട്, എന്നാൽ ബിഹാരിയിൽ ഇത് വളരെ ദുർബലമാണ്. വിഭക്തിപ്രത്യയങ്ങളുടെ കാര്യത്തിൽ, കർതൃപ്രത്യയത്തിന്റെ (agentive postposition) അഭാവം അവധിയെ പാശ്ചാത്യ ഹിന്ദിയിൽ നിന്ന് വ്യത്യസ്തമാക്കുന്നു; ഇക്കാര്യത്തിൽ ഇത് ബിഹാരി ഭാഷാഭേദങ്ങളോട് സാമ്യം പുലർത്തുന്നു. അവധിയിലെ ദ്വിതീയാ-ചതുർത്ഥീ വിഭക്തിപ്രത്യയങ്ങൾ (accusative-dative postposition) /കാ/ (/kaː/) അല്ലെങ്കിൽ /ക/ (/kə/) ആണ്, എന്നാൽ പാശ്ചാത്യ ഹിന്ദിയിൽ ഇത് /കോ/ (/koː/) അല്ലെങ്കിൽ /കൗ/ (/kɔː/) എന്നും ബിഹാരിയിൽ /കേ/ (/keː/) എന്നുമാണ്. ബിഹാരിയിലും പാശ്ചാത്യ ഹിന്ദിയിലും സപ്തമീ വിഭക്തിപ്രത്യയം (locative postposition) /മേം/ (/mẽː/) ആണ്, എന്നാൽ അവധിയിൽ ഇത് /മാ/ (/maː/) ആണ്. അവധിയിലെ സർവ്വനാമങ്ങളിൽ പുരുഷവാചക ഷഷ്ഠീവിഭക്തിയായി (personal genitives) /തോർ/ (/toːɾ-/), /മോർ/ (/moːɾ-/) എന്നിവ ഉപയോഗിക്കുമ്പോൾ പാശ്ചാത്യ ഹിന്ദിയിൽ /തേർ/ (/teːɾ-/), /മേർ/ (/meːɾ-/) എന്നിവയാണ് ഉപയോഗിക്കുന്നത്. /ഹമാർ/ (/ɦəmaːɾ/) എന്നതിന്റെ തിര്യഗ്‌രൂപം (oblique) അവധിയിൽ /ഹമ്രേ/ (/ɦəmɾeː/) എന്നാണ്, എന്നാൽ ഇത് പാശ്ചാത്യ ഹിന്ദിയിൽ /ഹമാരേ/ (/ɦəmaːɾeː/) എന്നും ബിഹാരിയിൽ /ഹമ്രൻ'കൈ/ (/ɦəmrən'kæ/) എന്നുമാണ്.<ref name=":3" /> അവധിയുടെ മറ്റൊരു നിർണ്ണായക സവിശേഷതയാണ് /ദിഹിസ്/ (/dɪɦɪs/), /മാരിസ്/ (/maːɾɪs/) തുടങ്ങിയ പദങ്ങളിലെ /-ഇസ്/ (/-ɪs/) എന്ന പ്രത്യയം. അയൽ ഭാഷയായ ഭോജ്പുരിക്ക് (i) വർത്തമാനകാലത്തിലെ /ലാ/ (/laː/) എന്ന ആശ്രിതപദം (enclitic), (ii) ഭൂതകാലത്തിലെ /-ൽ/ (/-l/), (iii) ചതുർത്ഥീ വിഭക്തിപ്രത്യയമായ /-ലാ/ (/-laː/) എന്നീ സവിശേഷതകളുണ്ട്, ഇവ അതിനെ അവധി ഭാഷയിൽ നിന്ന് വേർതിരിക്കുന്നു.<ref name="auto"/> === സർവ്വനാമങ്ങൾ === {| class="wikitable" style="text-align: center; margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+അവധിയിലെ ഉത്തമപുരുഷ സർവ്വനാമങ്ങൾ<ref>{{Harvcoltxt|Masica|1993|p=252}}</ref><ref name=":3" /> ! ! colspan="5" |ഏകവചനം</br><small>ഞാൻ / എന്നെ /എന്റെ</small> ! colspan="5" |ബഹുവചനം</br><small>ഞങ്ങൾ / ഞങ്ങളെ / ഞങ്ങളുടെ</small> |- ! !പ്രഥമ !കർതൃ !തിര്യക് !ചതുർത്ഥി !ഷഷ്ഠി !പ്രഥമ !കർതൃ !തിര്യക് !ചതുർത്ഥി !ഷഷ്ഠി |- ! ആധുനിക നിലവാരമുള്ള ഹിന്ദി | മൈം</br>{{large|{{lang|hi|{{script|deva|( मैं )}}}}}} | മൈനെ</br>{{large|{{lang|hi|{{script|deva|( मैंने )}}}}}} | മുഝ</br>{{large|{{lang|hi|{{script|deva|( मुझ )}}}}}} | മുഝേ</br>{{large|{{lang|hi|{{script|deva|( मुझे )}}}}}} | മേരാ^*</br>{{large|{{lang|hi|{{script|deva|( मेरा )}}}}}} | ഹമ</br>{{large|{{lang|hi|{{script|deva|( हम )}}}}}} | ഹമനെ</br>{{large|{{lang|hi|{{script|deva|( हमने )}}}}}} | ഹമ</br>{{large|{{lang|hi|{{script|deva|( हम )}}}}}} | ഹമേം</br>{{large|{{lang|hi|{{script|deva|( हमें )}}}}}} | ഹമാരാ^*</br>{{large|{{lang|hi|{{script|deva|( हमारा )}}}}}} |- ! അവധി | മൈ</br>{{large|{{lang|awa-deva|( मै )}}}} | – | മഹി</br>{{large|{{lang|awa-deva|( महि )}}}} | – | മോര{{ref|asterisk|*}}</br>{{large|{{lang|awa-deva|( मोर )}}}} | ഹമ</br>{{large|{{lang|awa-deva|( हम )}}}} | – | ഹമ</br>{{large|{{lang|awa-deva|( हम )}}}} | ഹമൈ</br>{{large|{{lang|awa-deva|( हमै )}}}} | ഹമാര{{ref|asterisk|*}}</br>{{large|{{lang|awa-deva|( हमार )}}}} |- !<small>(അവധിയിലെ പകരമായുള്ളതോ മറ്റ് രൂപങ്ങളോ)</small> |<nowiki>-</nowiki> | – | മോ</br>{{large|{{lang|awa-deva|( मो )}}}} | മയികാ</br>{{large|{{lang|awa-deva|( मइका )}}}}</br> മോകാ </br>{{large|{{lang|awa-deva|( मोका )}}}} | – | – | – | – | ഹമകാ</br>{{large|{{lang|awa-deva|( हमका )}}}} | – |} {|class="wikitable" style="text-align: center; margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+അവധിയിലെ മധ്യമപുരുഷ സർവ്വനാമങ്ങൾ<ref name=":3">{{Cite book|url=http://archive.org/details/rosettaproject_awa_morsyn-1|title=Linguistic Survey of India|last=Grierson|first=G. A.|date=1967|publisher=Motilal Banarsidass|others=The Long Now Foundation}}</ref><ref>{{Harvcoltxt|Saxena|1971|p=169}}</ref> ! ! colspan="6" | ഏകവചനം <br /> ! colspan="6" |ബഹുവചനം |- ! !പ്രഥമ !കർതൃ !തിര്യക് !ചതുർത്ഥി !ഷഷ്ഠി !ബഹുമാനം !പ്രഥമ !കർതൃ !തിര്യക് !ചതുർത്ഥി !ഷഷ്ഠി !ബഹുമാനം |- !ആധുനിക നിലവാരമുള്ള ഹിന്ദി |tū |tū'nē |tujh |tujhē |tērā{{ref|asterisk |*}} | – |tum | tum'nē |tum |tumhē̃ |tumhārā^* |āp– |- !അവധി |tū, tui (toi), taĩ (tãy) | – |tu(h)i |  – |tōr{{ref|asterisk |*}} |āpu̥ |tum | – |tum |tumai, tohaĩ (tohãy) |tumār{{ref|asterisk |*}}/tohār{{ref|asterisk |*}} |āp– |- !<small>(അവധിയിലെ പകരമായുള്ളതോ മറ്റ് രൂപങ്ങളോ)</small> | – | – |tō |tui'kā, tō'kā (tõh'kā) | – | | – | – | – |tum'kā |<nowiki>-</nowiki> |<nowiki>-</nowiki> |} ;<nowiki>കുറിപ്പുകൾ:</nowiki> :{{note|asterisk|*}}ലിംഗം, വചനം എന്നിവയ്ക്കനുസരിച്ച് രൂപം മാറുന്നവയെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു: :# mor → ''mōrā (പുല്ലിംഗം), mōrī (സ്ത്രീലിംഗം), mōrē (ബഹുവചനം)'' :# hamār → ''hamrā (പുല്ലിംഗം), hamrī (സ്ത്രീലിംഗം), hamrē (ബഹുവചനം)'' :# tōr→ ''torā (പുല്ലിംഗം), torī (സ്ത്രീലിംഗം), torē (ബഹുവചനം)'' :# tumar→ ''tumrā (പുല്ലിംഗം), tumrī (സ്ത്രീലിംഗം), tumrē (ബഹുവചനം)'' :# tohār→ ''tohrā (പുല്ലിംഗം), tohrī (സ്ത്രീലിംഗം), tohrē (ബഹുവചനം)'' == പദരൂപീകരണം == അവധി ഭാഷയിലെ പദരൂപീകരണ പ്രക്രിയകൾ താഴെ പറയുന്നവയാണ്: '''പ്രത്യയം ചേർക്കൽ''' ഒരു വാക്കിന്റെ അർത്ഥമോ രൂപമോ മാറ്റുന്നതിനായി ഒരു പ്രത്യയം (affix) ഉപയോഗിക്കുന്നു. ഇത് ഒരു ഉപസർഗ്ഗമോ (prefix) പരപ്രത്യയമോ (suffix) ആകാം. * ഉദാഹരണം: 'സരം' (saram) എന്ന ധാതുവിന് മുൻപായി 'ബേ-' (bē–) എന്ന ഉപസർഗ്ഗം ചേരുമ്പോൾ "നാണമില്ലാത്തവൻ" (shameless) എന്ന അർത്ഥം ലഭിക്കുന്നു, അതുപോലെ 'അപ്നാ' (apna) എന്നതിന് ശേഷം '-പൻ' (–pan) ചേരുമ്പോൾ "സ്വന്തം" (belonging-ness) എന്ന അർത്ഥം വരുന്നു. '''സമാസം''' രണ്ടോ അതിലധികമോ പദങ്ങൾ സംയോജിപ്പിച്ച് ഒരൊറ്റ പദമായി മാറുന്ന പ്രക്രിയ. * ഉദാഹരണം: 'നീലകണ്ഠ്' (nīlkanṭh) എന്നാൽ "നീല പക്ഷി" എന്നും 'ബൻമാനുസ്' (banmānus) എന്നാൽ "കാട്ടുമനുഷ്യൻ" അഥവാ "ചിമ്പാൻസി" എന്നും അർത്ഥമാക്കുന്നു. '''ആമ്രേഡിതം / പദാവർത്തനം''' ചില പദരൂപങ്ങളുടെ ആവർത്തനമാണ് ഈ പ്രക്രിയയിൽ ഉൾപ്പെടുന്നത്. ഇത് പൂർണ്ണമോ, ഭാഗികമോ, ഇടവിട്ടുള്ളതോ ആകാം. # '''പൂർണ്ണ പദാവർത്തനം:''' ഇത് ഒരു പ്രവൃത്തിയുടെ തുടർച്ചയെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. #* ഉദാഹരണം: "പൊയ്ക്കൊണ്ടിരിക്കുന്നു" എന്നർത്ഥം വരുന്ന 'ജാത്-ജാത്' (jāt-jāt). # '''ഭാഗിക പദാവർത്തനം:''' ഇത് ഒരു വസ്തുവിന് മറ്റൊരു വസ്തുവിനോടുള്ള സാമ്യത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. #* ഉദാഹരണം: "കിതപ്പ്" എന്നർത്ഥം വരുന്ന 'ഹാംപട്-ദാംപട്' (hãpaṭ-dãpaṭ). # '''ഇടവിട്ടുള്ള പദാവർത്തനം:''' ഇത് വരാനിരിക്കുന്ന പ്രവൃത്തിയുടെ തൽക്ഷണ അവസ്ഥയെ ഊന്നിപ്പറയുകയും ഒന്നിന്റെ സമൃദ്ധിയെ പ്രകടിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. #* ഉദാഹരണം: "പാടങ്ങൾക്കിടയിൽ" എന്നർത്ഥം വരുന്ന 'ഖേതഈ ഖേത്' (khētaī khēt); "വളരെ ചൂടുള്ള" എന്നർത്ഥം വരുന്ന 'ഗർമഈ ഗരം' (garmaī garam). == ജനപ്രിയ സംസ്കാരത്തിൽ == === വിനോദം === 1961-ൽ പുറത്തിറങ്ങിയ ''[[ഗംഗ ജമുന]]'' (Gunga Jumna) എന്ന ചിത്രത്തിലെ കഥാപാത്രങ്ങൾ അവധി ഭാഷയുടെ ഒരു മിതമായ രൂപം സംസാരിക്കുന്നുണ്ട്. 1975-ൽ പുറത്തിറങ്ങിയ ''[[ഷോലെ]]'' (Sholay) എന്ന ചിത്രത്തിൽ [[ഗബ്ബർ സിംഗ് (കഥാപാത്രം)|ഗബ്ബർ സിംഗിന്റെ]] സംഭാഷണങ്ങൾ [[Kauravi dialect|ഖരിബോലിയും]] (Khariboli) അവധിയും കലർന്നതായിരുന്നു; ഇത് ''ഗംഗ ജമുന'' എന്ന ചിത്രത്തിൽ [[ദിലീപ് കുമാർ]] അവതരിപ്പിച്ച ഗംഗ എന്ന കൊള്ളക്കാരനിൽ നിന്ന് പ്രചോദനം ഉൾക്കൊണ്ടതാണ്.<ref name="Chopra">{{Cite web|last=Chopra|first=Anupama|author-link=Anupama Chopra|date=11 August 2015|title=Shatrughan Sinha as Jai, Pran as Thakur and Danny as Gabbar? What 'Sholay' could have been|url=https://scroll.in/article/745687/shatrughan-sinha-as-jai-pran-as-thakur-and-danny-as-gabbar-what-sholay-could-have-been|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20151108092131/http://scroll.in/article/745687/shatrughan-sinha-as-jai-pran-as-thakur-and-danny-as-gabbar-what-sholay-could-have-been|archive-date=8 November 2015|access-date=|website=[[Scroll.in]]}}</ref> 2001-ൽ പുറത്തിറങ്ങിയ ''[[ലഗാൻ]]'' (Lagaan) എന്ന ചിത്രത്തിൽ, പ്രേക്ഷകർക്ക് മനസ്സിലാക്കാൻ എളുപ്പമാകുന്നതിനായി അവധി ഭാഷയുടെ മിതമായ രൂപമാണ് ഉപയോഗിച്ചിരുന്നത്.<ref>{{cite web|url=https://www.rediff.com/movies/2000/feb/21aamir1.htm|title=rediff.com, Movies: Exclusive!!! Aamir Khan on the sets of Lagaan|website=www.rediff.com|access-date=16 September 2018}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/Lagaan-Just-perfect/articleshow/2134618786.cms|title='Lagaan: Just perfect' – Times of India|work=The Times of India|access-date=16 September 2018}}</ref> 2009-ൽ പുറത്തിറങ്ങിയ ''[[ദേവ്.ഡി]]'' (Dev.D) എന്ന ചിത്രത്തിൽ [[അമിത് ത്രിവേദി]] സംഗീതം നൽകിയ "പായലിയ" എന്ന അവധി ഗാനമുണ്ട്.<ref>{{cite web|url=http://www.rediff.com/movies/2008/jul/21amit.htm|title=Making music, from Aamir to Dev D|website=www.rediff.com|access-date=5 September 2018}}</ref> ''[[യുധ് (ടിവി പരമ്പര)|യുധ്]]'' (Yudh) എന്ന ടെലിവിഷൻ പരമ്പരയിൽ [[അമിതാഭ് ബച്ചൻ]] തന്റെ ചില സംഭാഷണങ്ങൾ അവധിയിൽ സംസാരിച്ചിരുന്നു; ഇത് ''[[ഹിന്ദുസ്ഥാൻ ടൈംസിന്റെ]]'' നിരൂപക പ്രശംസ നേടിയിരുന്നു.<ref>{{cite web|url=https://www.hindustantimes.com/entertainment/television/yudh-review-amitabh-bachchan-s-show-limps-back-to-sluggish-pace/article1-1241418.aspx|archive-url=https://web.archive.org/web/20140802030602/https://www.hindustantimes.com/entertainment/television/yudh-review-amitabh-bachchan-s-show-limps-back-to-sluggish-pace/article1-1241418.aspx|archive-date=2 August 2014|title=Yudh review: Amitabh Bachchan's show limps back to sluggish pace – Hindustan Times|date=2 August 2014|url-status=dead|access-date=16 September 2018}}</ref> രാമാനന്ദ് സാഗറിന്റെ 1987-ലെ ടെലിവിഷൻ പരമ്പരയായ ''[[രാമായൺ (1987 ടിവി പരമ്പര)|രാമായണത്തിലും]]'' [[അയോധ്യ|അയോധ്യയിലെ]] നിവാസികളും മറ്റ് ചെറിയ കഥാപാത്രങ്ങളും സംസാരിക്കുന്നത് അവധിയാണ്. അമിതാഭ് ബച്ചനും [[രേഖ|രേഖയും]] അഭിനയിച്ച ''[[സിൽസില (1981 ചലച്ചിത്രം)|സിൽസില]]'' എന്ന സിനിമയിലെ "[[രംഗ് ബർസെ ഭീഗേ ചുനാർ വാലി|രംഗ് ബർസെ ഭീഗേ ചുനാർ വാലി]]" എന്ന ഗാനത്തിന്റെ വരികൾ അവധി ഭാഷാഭേദത്തിലാണ്. 2022-ൽ പുറത്തിറങ്ങിയ ഹിന്ദി ഫീച്ചർ ഫിലിമായ ''[[വിക്രം വേദ (2022 ചലച്ചിത്രം)|വിക്രം വേദയിൽ]]'' [[ഹൃതിക് റോഷൻ]] അവതരിപ്പിച്ച വേദാ ബേതാൽ എന്ന കഥാപാത്രവും അവധി ഭാഷാഭേദത്തിൽ സംസാരിക്കുന്നുണ്ട്. "മേരെ അംഗനേ മേം തുംഹാരാ ക്യാ കാം ഹേ" എന്ന അവധി നാടോടിഗാനം ബോളിവുഡിൽ വളരെ ജനപ്രിയമായിട്ടുണ്ട്. അമിതാഭ് ബച്ചൻ അഭിനയിച്ച് 1981-ൽ പുറത്തിറങ്ങിയ ''[[ലവാരിസ് (1981 ചലച്ചിത്രം)|ലവാരിസ്]]'' എന്ന ചിത്രത്തിലും, 1970-ലെ ''[[ബോംബെ ടാക്കീസ്]]'', 1975-ലെ ''മസ്സേ ലേ ലോ'' എന്നീ ചിത്രങ്ങളിലും ഇതിന്റെ ഒരു മിതമായ പതിപ്പ് ഉപയോഗിച്ചിട്ടുണ്ട്. കൂടാതെ 2020-ൽ [[നേഹ കക്കർ]] ഇത് ഒരു സിംഗിളായി പുറത്തിറക്കുകയും ചെയ്തു.<ref>{{Cite web |url=https://www.bobbytalkscinema.com/recentpost/the-curious-case-of-mere-angn-2137/ |title=The curious case of |access-date=20 April 2022 |archive-date=28 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220528082456/https://www.bobbytalkscinema.com/recentpost/The-curious-case-of-Mere-Angn-2137 |url-status=dead }}</ref> ബോളിവുഡിലൂടെ ജനപ്രിയമായ മറ്റൊരു അവധി നാടോടിഗാനമാണ് "ഹോളി ഖേലേ രഘുവീര"; അമിതാഭ് ബച്ചനും [[ഹേമമാലിനി|ഹേമമാലിനിയും]] അഭിനയിച്ച് 2003-ൽ പുറത്തിറങ്ങിയ ''[[ബാഗ്ബാൻ (2003 ചലച്ചിത്രം)|ബാഗ്ബാൻ]]'' (Baghban) എന്ന ചിത്രത്തിന് വേണ്ടി അമിതാഭ് ബച്ചൻ തന്നെ ഇതിന്റെ മിതമായ രൂപം ആലപിച്ചു. 1982-ലെ ''[[നദിയാ കേ പാർ (1982 ചലച്ചിത്രം)|നദിയാ കേ പാർ]]'' എന്ന ചിത്രം അവധി ഭാഷയിലായിരുന്നു (അതേ സംവിധായകൻ തന്നെ സംവിധാനം ചെയ്ത ഇതിന്റെ 1994-ലെ റീമേക്ക് ആയ ''[[ഹം ആപ്‌കേ ഹേ കൗൻ..!]]'' ഹിന്ദിയിലായിരുന്നു.)<ref>{{cite web | url=https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/sooraj-barjatya-didnt-want-to-direct-hum-aapke-hain-koun-had-two-ecgs-due-to-stress-why-would-i-do-a-remake-9653087/lite/ | title=Sooraj Barjatya didn't want to direct Hum Aapke Hain Koun, had two ECGs 'due to stress': 'Why would I do a remake?' | date=4 November 2024 }}</ref> === നാടോടിഗാനങ്ങൾ === അവധിൽ പാടിവരുന്ന നാടോടിഗാനങ്ങളുടെ രൂപങ്ങളിൽ സരിയ, ബ്യാഹ്, സുഹാഗ്, ഗാരി, നക്ത, ബൻറ (ബന്ന-ബന്നി), അൽഹ, സാവൻ, ജൂല, ഹോരി, ബാരഹ്മാസ എന്നിവ ഉൾപ്പെടുന്നു.<ref>{{Harvcoltxt|Pandey|2011|p=31}}</ref> == ഉദാഹരണ വാക്യങ്ങൾ == അവധി ഭാഷയ്ക്ക് അതിന്റേതായ പ്രാദേശിക വ്യത്യാസങ്ങളുണ്ട്. ഉദാഹരണത്തിന്, പടിഞ്ഞാറൻ പ്രദേശങ്ങളിൽ സഹായകക്രിയയായി /ഹൈ/ (/hʌiː/) ഉപയോഗിക്കുമ്പോൾ, മധ്യ-കിഴക്കൻ ഭാഗങ്ങളിൽ /അഹൈ/ (/ʌhʌiː/) എന്നാണ് ഉപയോഗിക്കുന്നത്. താഴെ പറയുന്ന ഉദാഹരണങ്ങൾ ബാബുറാം സക്സേനയുടെ ''എവല്യൂഷൻ ഓഫ് അവധി'' (Evolution of Awadhi) എന്ന പുസ്തകത്തിൽ നിന്നുള്ളതാണ്, പ്രാദേശിക വ്യത്യാസങ്ങൾ കാണിക്കുന്നതിനായി പകരം ഉപയോഗിക്കുന്ന രൂപങ്ങളും ഇതിൽ നൽകിയിട്ടുണ്ട്. {| style="margin:auto;" class="wikitable" |- !style="background:#ffdead;"| മലയാളം !style="background:#ffdead;"| അവധി ([[അന്താരാഷ്ട്ര ശബ്ദലിപി|ഐ.പി.എ.]]) !style="background:#ffdead;"| അവധി ([[Devanagari|ദേവനാഗരി]]) |- style="background:#ffe;" | rowspan="2"|'''ആരായിരുന്നു അവിടെ ഉണ്ടായിരുന്നത്?''' ||{{IPA|ɦʊãː koː (kəʊn) ɾəɦəĩ}} ||{{lang|awa|हुआँ को (कउन) रहें?}} |- style="background:#ffe;" ||'''''(പകരം)'''' {{IPA|ɦʊãː keː/kəʊn ɾəɦəin}} ||'''''(പകരം)'''''. {{lang|awa|हुआँ के/कउन रहेन?}} |- style="background:#ffe;" | rowspan="2"|'''കാണാനും കേൾക്കാനും ഈ കുട്ടിക്ക് കുഴപ്പമൊന്നുമില്ല.''' ||{{IPA|ɪʊ lʌɾɪkaː d̪eːkʰʌiː sʊnʌiː mə ʈʰiːk hʌiː}} ||{{lang|awa|इउ लरिका देखई सुनई म ठीक है।}} |- style="background:#ffe;" ||'''''(പകരം)''''' {{IPA|ɪ lʌɾɪkaː d̪eːkʰʌiː sʊnʌiː mə ʈʰiːk ʌhʌiː}} ||'''''(പകരം)'''''. {{lang|awa|इ लरिका देखई सुनई म ठीक अहै।}} |- style="background:#ffe;" | rowspan="2"|'''(അവൾ) പറഞ്ഞു, (ഞാൻ) കുറച്ച് കഴിക്കട്ടെ, കുറച്ച് ഇവനും കൊടുക്കാം.''' || {{IPA|kʌɦɪn laːoː t̪ʰoːɽaː kʰaːɪ leːiː t̪ʰoːɽaː jʌhu kɘ d̪ʌɪ d̪eːiː}} || {{lang|awa|कहिन, लाओ थोड़ा खाई लेई, थोड़ा यहु का दै देई।}} |- style="background:#ffe;" ||'''''(പകരം)''''' {{IPA|kʌɦɪn lyaːvː t̪ʰoːɽaː kʰaːɪ leːiː raːçi keː jʌnhu kɘ d̪ʌɪ d̪eːiː}} ||'''''(പകരം)'''''. {{lang|awa|कहिन, ल्याव थोड़ा खाई लेई, रचि के एन्हुं के दै देई।}} |- style="background:#ffe;" | rowspan="2"|'''പോകുന്നവർക്ക് അടി കിട്ടും.''' || {{IPA|d͡ʒoː d͡ʒʌɪɦʌĩ soː maːrʊ̥ kʰʌɪɦʌĩ}} || {{lang|awa|जो जइहैं सो मारउ खइहैं।}} |- style="background:#ffe;" ||'''''(പകരം)'''''. {{IPA|d͡ʒèː d͡ʒʌɪɦʌĩ soː maːr kʰʌɪɦʌĩ}} ||'''''(പകരം)''.''' {{lang|awa|जे जइहैं सो मार खइहैं।}} |- style="background:#ffe;" | rowspan="2"|'''പക്ഷികൾക്ക് നേരെ വെടിയുതിർക്കരുത്.''' ||{{IPA|cɪɾʌɪjʌn pʌɾ chʌrːaː nə cʌlaːoː}} ||{{lang|awa|चिरइयन पर छर्रा न चलाओ।}} |- style="background:#ffe;" ||'''''(പകരം)'''''. {{IPA|cɪɾʌɪjʌn peː chʌrːaː jin cʌlaːwː}} ||'''''(പകരം)'''''. {{lang|awa|चिरइयन पे छर्रा जिन चलाव।}} |} == കുറിപ്പുകൾ == {{notelist}} ==അവലംബങ്ങൾ== {{reflist|colwidth=30em}} == സ്രോതസ്സുകൾ == {{refbegin|indent=yes|3}} * {{Cite book|last=Saxena|first=Baburam|date=1971|url=https://books.google.com/books?id=WfkWvgqk5c4C&pg=PP1|title=Evolution of Awadhi|publisher=Motilal Banarsidass Publication|isbn=9788120808553|location=Allahabad}} * {{Cite book|url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.32106|title=Linguistic survey of India, Vol. 6, Mediate Group|last=Grierson|first=George Abraham|publisher=Office of the Superintendent of Government Printing|year=1904|location=India}} * {{Citation|last=Singh|first=Ravindra Pratap|title=Nature, Climate and Self: Reading select texts of Awadhi Baramasa|url=https://www.rjoe.org.in/Files/vol4issue2/new/RJOE-luknow%20sir%20-2(26-34).pdf|work=Research Journal of English|volume=4|issue=2|date=2019|issn=2456-2696}} * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=wT5v79lMmzEC|title=Awadhi Granthavali Volume 5|last=Pandey|first=Jagdish Prasad|publisher=Vani Prakashan|year=2011|isbn=978-81-8143-905-5|location=India|language=hi}} * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=VV7leonJ8aQC|title=Sri Ramacaritamanasa|last=Tulasīdāsa|date=1999|publisher=Motilal Banarsidass Publ.|isbn=978-81-208-0762-4|page=747|language=en}} * {{Citation|last=Orsini|first=Francesca|title=Inflected Kathas: Sufis and Krishna Bhaktas in Awadh|date=2014|url=https://eprints.soas.ac.uk/19887/|work=Religious Interactions in Mughal India|pages=195–232|editor-last=Dalmia|editor-first=Vasudha|publisher=Oxford University Press|language=en|isbn=978-0-19-808167-8|editor2-last=Faruqui|editor2-first=Munis}} * {{Cite journal|last=Vaudeville|first=Charlotte|date=1990|title=Kabīr's language and languages, Hinduī as the language of non-conformity|journal=Indo-Iranian Journal|volume=33|issue=4|pages=259–266|doi=10.1163/000000090790083572|issn=0019-7246}} * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=kA7HB8s621cC|title=The Magic Doe: Qutban Suhravardi's Mirigavati|last=Kutban|date=2012|publisher=Oxford University Press, USA|isbn=978-0-19-984292-6|language=en}} * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=b3iHIOwV3mYC|title=Madhumalati: An Indian Sufi Romance|last=Manjhan|date=2001|publisher=OUP Oxford|isbn=978-0-19-160625-0|language=en}} * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=19zvfkwXyzUC|title=The Life of a Text: Performing the Rāmcaritmānas of Tulsidas|last=Lutgendorf|first=Philip|date=1991|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-06690-8|language=en}} * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=J3RSHWePhXwC&q=central+portion |title=The Indo-Aryan languages|last=Masica|first =Colin P.|date=1993|publisher=Cambridge University Press|isbn=0-521-23420-4|location=Cambridge|oclc=18947567}} {{refend}} == കൂടുതൽ വായനയ്ക്ക് == * {{Cite book|url=https://global.oup.com/academic/product/loves-subtle-magic-9780195146707?cc=in&lang=en&|title=Love's Subtle Magic: An Indian Islamic Literary Tradition, 1379-1545|date=29 November 2012|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-514670-7|editor-last=Behl|editor-first=Aditya|location=Oxford, New York|editor2-last=Doniger|editor2-first=Wendy}} * {{Cite book|url=https://archive.org/details/in.gov.ignca.7679/page/n3|title=Evolution of Awadhi: A Branch of Hindi|last=Saksena|first=Baburam|publisher=Indian Press; Allahabad|year=1938|isbn=|location=}} == പുറത്തേക്കുള്ള കണ്ണികൾ == {{InterWiki|code=awa}} {{wiktionarycat|type=Awadhi|category=Awadhi language}} * [[:iso639-3:awa|Entry for Awadhi at SIL International]] * [https://www.digitallibrary.io/awa Awadhi Books] {{Languages_of_India}} [[വർഗ്ഗം:ഇന്ത്യയിലെ ഭാഷകൾ]] [[വർഗ്ഗം:അവധ്]] [[വർഗ്ഗം:ഉത്തർപ്രദേശിലെ ഭാഷകൾ]] [[വർഗ്ഗം:ഇന്തോ-ആര്യൻ ഭാഷകൾ]] fgkkac3ct3orm2i2g4htmemsyz6hwwi 4610523 4610521 2026-03-28T18:38:27Z Symphonicallyu 155269 /* ഉദാഹരണ വാക്യങ്ങൾ */ 4610523 wikitext text/x-wiki {{prettyurl|Awadhi language}} {{Infobox language |name = അവധി |altname = <span style="font-size:100%;line-height:1.65;">ഔധി</span> |nativename = <span style="font-size:100%;line-height:2.65;">{{large|{{lang|awa-Deva|अवधी}}}} • {{large|{{lang|awa-Kthi|𑂃𑂫𑂡𑂲}}}} • {{lang|awa|{{nq|اودهي}}}}</span> | image = Awadhi language.svg | imagecaption = <small>"അവധി" എന്ന് [[ദേവനാഗരി]] ലിപിയിൽ എഴുതിയിരിക്കുന്നു.</small> | pronunciation = {{IPA|hi|əʋ.d̪ʱi|}} |states = [[ഇന്ത്യ]] , [[നേപ്പാൾ]] |region = ഇന്ത്യയുടെ സംസ്ഥാനങ്ങളിലെ ചില പ്രദേശങ്ങൾ *[[ഉത്തർപ്രദേശ്|ഉത്തർ പ്രദേശിലെ]] **[[അവധ്]] **[[ദൊവാബ്|ലോവർ ദൊവാബ്]] മേഖലകൾ *[[മധ്യപ്രദേശ്]] *[[ബീഹാർ]] *[[ദില്ലി]] നേപ്പാളിലെ [[തെരായി|തെരായി സമതലം]]. *[[ലൂംബിനി മേഖല]] **[[കപിലവസ്തു ജില്ല]] *[[ഭേരി മേഖല]] **[[ബാങ്കെ ജില്ല]] **[[ബർദിയ ജില്ല]] [[ഫിജി|ഫിജിയിൽ]] ദ്വീപിൽ [[ഫിജി ഹിന്ദി]] എന്ന രൂപത്തിൽ. [[കരീബിയൻ]] ദ്വീപസമൂഹ രാജ്യങ്ങളിലെ [[ഇൻഡോ-കരീബിയൻ ജനത]] സംസാരിക്കുന്ന പൊതുഭാഷ. *[[സുരിനാം]] *[[ട്രിനിഡാഡ് ആൻഡ് ടൊബാഗോ]] *[[ഗയാന]] [[മൗറീഷ്യസ്|മൗറീഷ്യസിൽ]] [[മൗറീഷ്യൻ ഹിന്ദുസ്താനി]] എന്ന രൂപത്തിൽ. [[ദക്ഷിണാഫ്രിക്ക|ദക്ഷിണാഫ്രിക്കയിൽ]] [[സൗത്ത് ആഫ്രിക്കൻ ഹിന്ദുസ്താനി]] എന്ന രൂപത്തിൽ. |speakers = {{sigfig|3.850906|3}} കോടി |date = 2011 |ref = <ref>{{cite web |url= https://www.dnaindia.com/analysis/column-the-slow-death-of-bhojpuri-and-awadhi-2122062|title=The Slow Death of Awadhi and Bhojpuri}}</ref><ref>{{cite web |url= https://www.omniglot.com/writing/awadhi.htm|title=Omniglot — Awadhi (अवधी)}}</ref><ref>{{cite web |url= https://www.bignewsnetwork.com/news/270676192/awadhi-language-is-grouped-as-mother-tongue-under-hindi|title='Awadhi language is grouped as mother tongue under Hindi' says Minister of State for Home Affairs |work=Big News Network.com }}</ref> | ethnicity = [[അവധി ജനത]] |familycolor = [[ഇന്തോ-യുറോപ്യൻ ഭാഷകൾ|ഇന്തോ-യുറോപ്യൻ]] |fam2 = [[ഇന്തോ-ഇറാനിയൻ ഭാഷകൾ|ഇന്തോ-ഇറാനിയൻ]] |fam3 = [[ഇന്തോ-ആര്യൻ ഭാഷകൾ|ഇന്തോ-ആര്യൻ]] |fam4 = [[ഹിന്ദി ഭാഷകൾ|മധ്യ ഇന്തോ-ആര്യൻ]] |fam5 = [[കിഴക്കൻ ഹിന്ദി]] |dia1 = [[ഫിജി ഹിന്ദി]] |dia2 = [[ഗംഗാപാരീ]] |dia3 = മിർസാപുരി |dia4 = പർദേശി |dia5 = ഉത്തരി |dia6 = പ്രതാപ്ഗഢി |dia7 = താരുഹാട്ട് |dia8 = [[കരീബിയൻ ഹിന്ദുസ്താനി]] |dia9 = [[മൗറീഷ്യൻ ഹിന്ദുസ്താനി]] |dia10 = [[സൗത്ത് ആഫ്രിക്കൻ ഹിന്ദുസ്താനി]] | ancestor = [[അർദ്ധമാഗധി പ്രാകൃതം]] | ancestor2 = [[അപഭ്രംശം|അർദ്ധമാഗധി അപഭ്രംശം]] |script = {{unbulleted list |[[ദേവനാഗരി]] (ഇപ്പോൾ) |[[കൈതി ലിപി|കൈതി]] (ചരിത്രപരം) |[[പേർഷ്യൻ ലിപി|പേർഷ്യൻ]] |[[ലത്തീൻ അക്ഷരമാല|ലത്തീൻ]] }} | nation = {{flag|ഫിജി}} {{small|([[ഫിജി ഹിന്ദി]] എന്ന രൂപത്തിൽ)}} | iso2 = awa | iso3 = awa | glotto = awad1243 | glottorefname = Awadhi | lingua = 59-AAF-ra | glotto2 = gang1265 | glottoname2 = Gangapari | glotto3 = mirz1238 | glottoname3 = Mirzapuri | glotto4 = utta1238 | glottoname4 = Uttari | map2 = Awadh region.jpg | mapcaption2 = <center><small>ഉത്തർപ്രദേശിലെ അവധി ഭാഷാ അതിർത്തികൾ</center></small> | notice = IPA }} [[ഹിന്ദി|ഹിന്ദിയുടെ]] ഒരു ഉപഭാഷയാണ് [[ഉത്തർപ്രദേശ്|ഉത്തർ പ്രദേശിന്റെ]] മദ്ധ്യഭാഗത്തുള്ള ഒരു പ്രദേശമായ [[അവധ്|അവധിൽ]] സംസാരിക്കപ്പെടുന്ന ഭാഷയായ '''അവധി'''.{{efn|<ref>{{cite book |last=Oldenburg |first=Veena Talwar |author-link= |date= |title=The Making of Colonial Lucknow, 1856–1877 |url= |location= |publisher=Princeton University Press |page=5 |isbn=}}</ref> ({{lang|hi|औधी}}, 𑂌𑂡𑂲)}} ഹിന്ദിയുടെ പൂർവീ വിഭാഗത്തിൽപ്പെടുന്ന ഒരു ഉപഭാഷയാണിത്.<ref name="fulllangdatacensus 2011">{{cite web |last=Kawoosa |first=Vijdan Mohammad |date=22 November 2018 |title=How languages intersect in India |url=https://www.hindustantimes.com/india-news/how-languagesintersect-in-india/story-g3nzNwFppYV7XvCumRzlYL.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221015014438/https://www.hindustantimes.com/india-news/how-languagesintersect-in-india/story-g3nzNwFppYV7XvCumRzlYL.html |archive-date=15 October 2022 |publisher=Hindustan Times}}</ref> ഉത്തർ പ്രദേശിലെ അവധ് ,ലോവർ ദൊവാബ് മേഖലകൾ, മധ്യ പ്രദേശ്, ബീഹാർ ദില്ലി സംസ്ഥാനങ്ങളിലെ ചില പ്രദേശങ്ങൾ, നേപാളിലെ ലുംബിനി, രാപ്തി, ഭേരി എന്നീ പ്രദേശങ്ങളിൽ അവധി സംസാരിക്കപ്പെടുന്നു.<ref name=":5">{{Cite web |last=Meaning |first=Nepali |date=12 August 2023 |title=Origin, Structure, Development, and Situation of Awadhi Language in Nepal - Nepali Meaning |url=https://nepalimeaning.com/origin-structure-development-and-situation-of-awadhi-language-in-nepal/ |access-date=4 February 2024 |website=nepalimeaning.com |language=en-US}}</ref><ref name=":0">{{Harvcoltxt|Saxena|1971|p=1}}</ref><ref>{{Harvcoltxt|Grierson|1904|p=1}}</ref> ലോകത്തിലെ ഏറ്റവും കൂടുതൽ ആൾക്കാർ സംസാരിക്കുന്ന ഭാഷകളിൽ 29-ആം സ്ഥാനമാണ് ഈ ഭാഷക്കുള്ളത്. ഭക്തകവിയായിരുന്ന [[ഗോസ്വാമി തുളസീദാസ്]] രചിച്ച [[രാമചരിത് മാനസ്]] (തുളസീദാസ് രാമായണം), [[ഹനുമാൻ ചാലിസ]] എന്നീ കൃതികൾ ഈ ഭാഷയിലാണ് രചിയ്ക്കപ്പെട്ടിരിയ്ക്കുന്നത്. അവധിയുടെ മറ്റു പേരുകളിൽ [[Baiswara|ബൈസ്‌വാരി]] (ബൈസ്‌വാര ഉപപ്രദേശത്തിന്റെ പേരിൽ നിന്ന്),<ref>{{Harvcoltxt|Grierson|1904|p=10}}</ref> അതുപോലെ ചിലപ്പോൾ അവ്യക്തമായ ''പൂർബി'' (അക്ഷരാർത്ഥത്തിൽ "കിഴക്കൻ"), ''കോസലി'' (പുരാതന [[Kosala|കോസല രാജ്യത്തിന്റെ]] പേരിൽ നിന്ന്) എന്നിവ ഉൾപ്പെടുന്നു.<ref name=":0" /> == ഭൂമിശാസ്ത്രപരമായ വ്യാപനം == === ഇന്ത്യയിൽ === [[File:Awadhi regions of Uttar Pradesh.jpg|thumb|അവധി സംസാരിക്കുന്ന ഉത്തർപ്രദേശിലെ ജില്ലകൾ]] അവധി പ്രധാനമായും സംസാരിക്കുന്നത് [[ഗംഗാനദി|ഗംഗാ]]-[[യമുന]] [[doab|ദോവാബിന്റെ]] (നദീതടം) താഴത്തെ ഭാഗങ്ങൾ ഉൾപ്പെടുന്ന മധ്യ-കിഴക്കൻ [[ഉത്തർപ്രദേശ്|ഉത്തർപ്രദേശിലെ]] [[അവധ്]] പ്രദേശത്താണ്.<ref name=":0"/><ref name=":1">{{Harvcoltxt|Grierson|1904|pp=9–10}}</ref> ഇതിന്റെ പടിഞ്ഞാറ് ഭാഗത്ത് പാശ്ചാത്യ ഹിന്ദിയും (പ്രത്യേകിച്ച് [[കനൗജി ഭാഷ|കനൗജിയും]] [[ബുന്ദേലി ഭാഷ|ബുന്ദേലിയും]]), കിഴക്ക് ഭാഗത്ത് [[കിഴക്കൻ ഇന്തോ-ആര്യൻ ഭാഷകൾ|കിഴക്കൻ ഇന്തോ-ആര്യൻ]] ഭാഷാകുടുംബത്തിലെ ബിഹാരി വിഭാഗത്തിൽപ്പെട്ട [[ഭോജ്പൂരി ഭാഷ|ഭോജ്പുരിയുമാണ്]] സംസാരിക്കുന്നത്.<ref name=":6">{{Cite book |last=Saksena |first=Baburam |url=https://books.google.com/books?id=WfkWvgqk5c4C&dq=Awadhi+east+bhojpuri+language&pg=PA5 |title=Evolution of Awadhi (a Branch of Hindi). |date=1971 |publisher=Motilal Banarsidass Publ. |isbn=978-81-208-0855-3 |language=en|pages=}}</ref><ref>{{Cite book |last=Verbeke |first=Saartje |url=https://books.google.com/books?id=63iC56LeJ_MC&dq=Hindi+is+central+indo+aryan+bhojpuri+eastern+indo+aryan&pg=PA67 |title=Alignment and Ergativity in New Indo-Aryan Languages |date=22 March 2013 |publisher=Walter de Gruyter |isbn=978-3-11-029267-1 |language=en}}</ref> വടക്ക് [[നേപ്പാൾ|നേപ്പാളും]] തെക്ക് അവധിയുമായി വലിയ സാമ്യമുള്ള [[ബഘേലി ഭാഷ|ബഘേലിയുമാണ്]] അതിരുകൾ.<ref>{{Harvcoltxt|Saxena|1971|pp=2–5}}</ref> വടക്കൻ, മധ്യ യു.പിയിലെ താഴെ പറയുന്ന ജില്ലകളിൽ അവധി സംസാരിക്കുന്നു- * [[Lakhimpur Kheri district|ലഖിംപൂർ ഖേരി]] ([[Kannauji language|കനൗജിക്കൊപ്പം]]) * [[Sitapur district|സീതാപൂർ]] ([[Kannauji language|കനൗജിക്കൊപ്പം]]) * [[Unnao district|ഉന്നാവോ]] * [[Fatehpur district|ഫത്തേപൂർ]] * [[Barabanki district|ബാരാബങ്കി]] * [[Lucknow district|ലഖ്‌നൗ]] * [[Raebareli district|റായ്ബറേലി]] * [[Amethi district|അമേഠി]] * [[Bahraich district|ബഹ്റൈച്ച്]] * [[Shrawasti district|ശ്രാവസ്തി]] * [[Kanpur Nagar district|കാൺപൂർ]] യു.പിയുടെ കിഴക്കൻ ഭാഗങ്ങളിൽ അവധി ഭാഷാരൂപം മാറി "കിഴക്കൻ സ്റ്റാൻഡേർഡ് അവധി" എന്ന പ്രത്യേക ഭാഷാഭേദമായി മാറുന്നു. ഈ പ്രദേശം പൂർവാഞ്ചലിലെ [[ഭോജ്പൂരി ഭാഷ|ഭോജ്പുരി]] സംസാരിക്കുന്ന ജില്ലകളുമായി അതിർത്തി പങ്കിടുന്നു. ഈ ഭാഗത്ത് ഉൾപ്പെടുന്ന ജില്ലകൾ ഇവയാണ്- * [[Ayodhya district|അയോധ്യ]] * [[Ambedkar Nagar district|അംബേദ്കർ നഗർ]] * [[Prayagraj district|പ്രയാഗ്‌രാജ്]] * [[Mirzapur district|മിർസാപൂർ]] * [[Jaunpur district|ജോൻപൂർ]] (പടിഞ്ഞാറൻ ഭാഗങ്ങൾ) * [[Bhadohi district|ഭദോഹി]] * [[Sultanpur district|സുൽത്താൻപൂർ]] * [[Pratapgarh, Uttar Pradesh|പ്രതാപ്ഗഢ്]] * [[Gonda district|ഗോണ്ട]] * [[Balrampur district, Uttar Pradesh|ബലറാംപൂർ]] * [[Basti district|ബസ്തി]] (പടിഞ്ഞാറൻ ഭാഗങ്ങൾ) * [[Siddharthnagar district|സിദ്ധാർത്ഥനഗർ]] (പടിഞ്ഞാറൻ ഭാഗങ്ങൾ) * [[Kaushambi district|കൗശാംബി]] === നേപ്പാളിൽ === നേപ്പാളിലെ [[Language Commission (Nepal)|ഭാഷാ കമ്മീഷൻ]] ലുംബിനി പ്രവിശ്യയിലെ ഔദ്യോഗിക ഭാഷകളായി [[തരു ഭാഷ|തരു]], അവധി എന്നിവയെ ശുപാർശ ചെയ്തിട്ടുണ്ട്.<ref name=":5" /><ref>{{Cite web |title=सरकारी कामकाजको भाषाका आधारहरूको निर्धारण तथा भाषासम्बन्धी सिफारिसहरू (पञ्चवर्षीय प्रतिवेदन- साराांश) २०७८ |url=https://languagecommission.gov.np/files/%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%B8%20%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%87%E0%A4%B7%E0%A4%A3%20%E0%A4%B8%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%80%20%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A4%95%E0%A5%8B%20%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A4%BE.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210906171816/https://languagecommission.gov.np/files/%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%B8%20%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%87%E0%A4%B7%E0%A4%A3%20%E0%A4%B8%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%80%20%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A4%95%E0%A5%8B%20%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A4%BE.pdf |archive-date=6 September 2021 |access-date=28 October 2021 |website=Language Commission}}</ref> നേപ്പാളിലെ രണ്ട് പ്രവിശ്യകളിലാണ് അവധി സംസാരിക്കുന്നത്: * [[ലുംബിനി മേഖല]] ** [[ബാംങ്കെ ജില്ല]] ** [[ബർദിയ ജില്ല]] ** [[ഡാങ് ജില്ല]] ** [[കപിൽവസ്തു ജില്ല]] * [[സുദുർപശ്ചിം പ്രവിശ്യ]] ** [[കൈലാലി ജില്ല]] ** [[കാഞ്ചൻപൂർ ജില്ല]] === ദക്ഷിണേഷ്യയ്ക്ക് പുറത്ത് === {{further|ഫിജി ഹിന്ദി|കരീബിയൻ ഹിന്ദുസ്താനി}} അവധിയുടെയും (കൂടാതെ മറ്റ് ഭാഷകളുടെയും) സ്വാധീനമുള്ള ഒരു ഭാഷ [[Fiji|ഫിജിയിലെ]] [[Indo-Fijians|ഇന്ത്യാക്കാർക്കിടയിൽ]] ഒരു വ്യവഹാരഭാഷയായി സംസാരിക്കപ്പെടുന്നു, ഇത് ഫിജിയൻ ഹിന്ദി ([[ഫിജി ഹിന്ദി]]) എന്നറിയപ്പെടുന്നു. ''[[എത്‌നോലോഗ്]]'' പ്രകാരം, ഇത് ഭോജ്പുരിയുടെ സ്വാധീനമുള്ള ഒരു തരം അവധിയാണ്, കൂടാതെ ഇതിനെ കിഴക്കൻ ഹിന്ദിയായും തരംതിരിച്ചിരിക്കുന്നു.<ref>{{e25|hif|Fiji Hindi}}</ref> [[സുരിനാം]], [[ട്രിനിഡാഡ് ആൻഡ് ടൊബാഗോ]], [[ഗയാന]] എന്നിവിടങ്ങളിലെ [[Indo-Caribbeans|ഇന്ത്യാക്കാർ]] സംസാരിക്കുന്ന കരീബിയൻ ഹിന്ദുസ്ഥാനി ([[കരീബിയൻ ഹിന്ദുസ്താനി]]) ഭോജ്പുരിയെയും ഭാഗികമായി അവധിയെയും അടിസ്ഥാനമാക്കിയുള്ളതാണ്. [[ദക്ഷിണാഫ്രിക്ക|ദക്ഷിണാഫ്രിക്കയിൽ]] സംസാരിക്കുന്ന ഹിന്ദുസ്ഥാനിയും<ref>{{Cite book|last=Mesthrie|first=Rajend|url=https://books.google.com/books?id=aIivedw-oZYC&q=awadhi|title=Language and Social History: Studies in South African Sociolinguistics|date=1995|publisher=New Africa Books|isbn=978-0-86486-280-8|language=en}}</ref> [[മൗറീഷ്യസ്|മൗറീഷ്യസിൽ]] സംസാരിക്കുന്ന ഭോജ്പുരിയും<ref>{{cite web|title=Awadhi language|url=https://omniglot.com/writing/awadhi.htm|access-date=17 December 2020|website=omniglot.com}}</ref> ഭാഗികമായി അവധിയുടെ സ്വാധീനമുള്ളവയാണ്. == വർഗ്ഗീകരണം == [[File:Awadhi classification.png|alt=|thumb|അവധി ഭാഷയുടെ ഭാഷാപരമായ വർഗ്ഗീകരണം.]] അവധി ഒരു [[Indo-European languages|ഇന്തോ-യൂറോപ്യൻ ഭാഷയാണ്]], ഇത് [[Indo-Iranian languages|ഇന്തോ-ഇറാനിയൻ]] ഭാഷാകുടുംബത്തിലെ [[Indo-Aryan languages|ഇന്തോ-ആര്യൻ]] ഉപവിഭാഗത്തിൽ ഉൾപ്പെടുന്നു. ഇന്തോ-ആര്യൻ [[dialect continuum|ഭാഷാഭേദ തുടർച്ചയിൽ]] (dialect continuum), ഇത് ഭാഷകളുടെ കിഴക്കൻ-മധ്യ മേഖലയ്ക്ക് കീഴിൽ വരുന്നു, ഇതിനെ പലപ്പോഴും കിഴക്കൻ-ഹിന്ദി എന്ന് അംഗീകരിക്കുന്നു. ഭാഗികമായി [[Shauraseni language|ശൗരസേനിയുമായും]] ഭാഗികമായി [[Magadhi Prakrit|മാഗധി പ്രാകൃതവുമായും]] സാമ്യമുള്ള [[Ardhamagadhi Prakrit|അർദ്ധമാഗധിയുടെ]] പഴയ രൂപമായിരിക്കാം അവധിയുടെ അടിസ്ഥാനം എന്ന് പൊതുവെ വിശ്വസിക്കപ്പെടുന്നു.<ref name="auto">{{Harvcoltxt|Grierson|1904|p=2}}</ref> രണ്ടും ഒരേ 'അർദ്ധ-മാഗധി'യിൽ നിന്നാണ് വംശാവലിപരമായി ഉരുത്തിരിഞ്ഞത് എന്നതിനാൽ അവധിയുടെ ഏറ്റവും അടുത്ത ബന്ധുവായ ഭാഷ [[Bagheli language|ബഘേലിയാണ്]]. മിക്ക ആദ്യകാല ഇന്ത്യൻ ഭാഷാപണ്ഡിതരും ബഘേലിയെ 'അവധിയുടെ തെക്കൻ രൂപം' മാത്രമായാണ് കണക്കാക്കിയിരുന്നത്, എന്നാൽ സമീപകാല പഠനങ്ങൾ ബഘേലിയെ വെറുമൊരു ഉപഭാഷയായി കാണാതെ, അവധിക്ക് തുല്യമായ ഒരു പ്രത്യേക ഭാഷാഭേദമായി അംഗീകരിക്കുന്നു.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=__DaXf3XedoC|title=Patterns of Regional Geography: Indian perspective|last=Mandal|first=R. B.|date=1990|publisher=Concept Publishing Company|isbn=978-81-7022-291-0|pages=127–129|language=en}}</ref> == സാഹിത്യം == === മധ്യകാലഘട്ടത്തിന്റെ അവസാനവും ആധുനിക ഇന്ത്യയുടെ തുടക്കവും === ഈ കാലഘട്ടത്തിൽ, ഉത്തരേന്ത്യയിലെ [[ഇതിഹാസകാവ്യം|ഇതിഹാസ കാവ്യങ്ങൾക്ക്]] (epic poetry) ഉപയോഗിച്ചിരുന്ന പ്രധാന മാധ്യമമായി അവധി മാറി.<ref>{{Harvcoltxt|Grierson|1904|p=13}}</ref> ഇതിലെ സാഹിത്യത്തെ പ്രധാനമായും രണ്ടായി തിരിക്കാം: ഭക്തികാവ്യം (ഭക്തിഗാനങ്ങൾ), പ്രേമാഖ്യാൻ (പ്രണയകഥകൾ). ==== ഭക്തികാവ്യങ്ങൾ ==== ഏതൊരു ആധുനിക [[ഇന്തോ-ആര്യൻ ഭാഷകൾ|ഇന്തോ-ആര്യൻ ഭാഷയിലുമുള്ള]] ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട കൃതി ഒരുപക്ഷേ കവിയും സന്യാസിയുമായ [[തുളസീദാസ്|തുളസീദാസിൽ]] നിന്നുള്ള ''[[രാമചരിതമാനസം]]'' (എ.ഡി 1575) അഥവാ "രാമന്റെ കർമ്മങ്ങളുടെ തടാകം" എന്ന കൃതിയായിരിക്കും. ഇത് [[ദോഹ (കാവ്യരൂപം)|ദോഹ]]-[[ചൗപായ് (കാവ്യരൂപം)|ചൗപായ്]] [[വൃത്തം (കവിത)|വൃത്തങ്ങളിലാണ്]] രചിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നത്. ഇതിന്റെ ഇതിവൃത്തം പ്രധാനമായും കടമെടുത്തിട്ടുള്ളത് [[വാൽമീകി|വാൽമീകിയുടെ]] യഥാർത്ഥ ''[[രാമായണം]]'', അല്ലെങ്കിൽ ''[[അധ്യാത്മരാമായണം]]'' എന്നിവയിൽ നിന്നാണ്; ഇവ രണ്ടും [[സംസ്കൃതം|സംസ്കൃതത്തിലാണ്]] രചിക്കപ്പെട്ടിട്ടുള്ളത്.<ref>{{Harvcoltxt|Saxena|1971|pp=11–12}}</ref> [[മഹാത്മാഗാന്ധി|മഹാത്മാഗാന്ധി]] ''രാമചരിതമാനസത്തെ'' "എല്ലാ ഭക്തിസാഹിത്യങ്ങളിലെയും ഏറ്റവും മികച്ച ഗ്രന്ഥം" എന്ന് വാഴ്ത്തിയിട്ടുണ്ട്, അതേസമയം പാശ്ചാത്യ നിരീക്ഷകർ ഇതിനെ "[[ഉത്തരേന്ത്യ|ഉത്തരേന്ത്യയുടെ]] ബൈബിൾ" എന്ന് വിശേഷിപ്പിച്ചിരിക്കുന്നു.<ref>{{Harvcoltxt|Lutgendorf|1991|p=1}}</ref> ഇതിനെ ചിലപ്പോൾ പര്യായമായി 'തുളസീദാസ് രാമായണം' എന്നോ ലളിതമായി 'രാമായണം' എന്നോ വിളിക്കാറുണ്ട്.<ref>{{Harvcoltxt|Lutgendorf|1991|p=12}}—Since the Ramcaritmanas is a text in the Ramayana tradition, for which the Sanskrit epic of Valmiki is the accepted archetype, it is commonly referred to simply as "the Ramayan" and many popular editions bear only this name on their spine and cover, perhaps adding above it in small print: "composed by Goswami Tulsidas".</ref> {{multiple image | align = right | header_background = #FDF5E6 | header = [[തുളസീദാസ്|തുളസീദാസിന്റെ]] [[രാമചരിതമാനസം|രാമചരിതമാനസത്തിലെ]] ചിത്രീകരണങ്ങൾ | direction = vertical | footer_align = center | image_style = border:none; | total_width = 280 | image1 = 5_Illustration_from_the_Ramcharitmanas_of_Tulsidas_(1532–1623)_Jodhpur,_c._1775;_62.7_x_134.5_cm_Mehrangarh_Museum_Trust.jpg | image2 = 7 Rama's Army reaches Lanka from the Ram Charit Artist Unknown, ca. 1780, 63x125.8cm Mehrangarh Museum Trust.jpg | footer = (a) ബാലിവധം: [[രാമൻ|രാമനും]] [[ലക്ഷ്മണൻ|ലക്ഷ്മണനും]] മഴക്കാലം തീരാൻ കാത്തിരിക്കുന്നു, (b) രാമന്റെ സൈന്യം സമുദ്രം കടന്ന് ലങ്കയിലേക്ക് പോകുന്നു. | alt1 = | caption1 = | caption2 = }} [[തുളസീദാസ്|തുളസീദാസിന്റെ]] കൃതികളായ ''[[ഹനുമാൻ ചാലിസ]]'',<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=MX1SDwAAQBAJ&q=awadhi&pg=PT151|title=Hanuman Chalisa: Verse by Verse Description|last=Padam|first=Sandeep|date=21 March 2018|publisher=Notion Press|isbn=978-1-64249-611-6|language=hi}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=UFE4DwAAQBAJ&q=hanuman+chalisa+awadhi&pg=PA42|title=Lucknow Poetica|last=Shamim|first=Dr Rupali Saran Mirza Dr and Amna|date=14 November 2016|publisher=Idea Publishing|page=42|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=tlduDwAAQBAJ&q=hanuman+chalisa+awadhi&pg=PA11|title=Sri Hanuman Chalisa: Commentary on the Praises to the Eternal Servant|last=Vishwananda|first=Paramahamsa Sri Swami|date=13 March 2018|publisher=BoD – Books on Demand|isbn=978-3-96343-015-2|page=11|language=en}}</ref> ''പാർവ്വതീ മംഗൾ'', ''ജാനകീ മംഗൾ'' എന്നിവയും അവധിയിലാണ് രചിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നത്.<ref name="Saxena 1971 12">{{Harvcoltxt|Saxena|1971|p=12}}</ref> {{Verse translation|lang=awa|अंडकोस प्रति प्रति निज रूपा। देखेउँ जिनस अनेक अनूपा॥ <u>अवधपुरी</u> प्रति भुअन निनारी। <u>सरजू</u> भिन्न भिन्न नर नारी॥|ഓരോ പ്രപഞ്ചത്തിലും ഞാൻ എന്നെത്തന്നെ കണ്ടു, അതുപോലെ സമാനതകളില്ലാത്ത പല വസ്തുക്കളും; ഓരോ പ്രപഞ്ചത്തിനും അതിന്റേതായ <u>അയോധ്യയുണ്ടായിരുന്നു</u>, അതിന്റേതായ <u>സരയൂ</u> നദിയും, അതിന്റേതായ പുരുഷന്മാരും സ്ത്രീകളും.|italicsoff=y|attr1=[[തുളസീദാസ്|തുളസീദാസിന്റെ]] [[രാമചരിതമാനസം|രാമചരിതമാനസത്തിലെ]] 7.81.3 ചൗപായ്|attr2=വിവർത്തനം: ആർ.സി. പ്രസാദ്<ref>{{Harvcoltxt|Tulasīdāsa|1999|p=747}}</ref>}} {{Verse translation|lang=awa|सिंधु तीर एक भूधर सुंदर। कौतुक कूदि चढ़ेउ ता-ऊपर॥ बार-बार रघुबीर सँभारी। तरकेउ <u>पवनतनय</u> बल भारी॥|കടൽത്തീരത്ത് മനോഹരമായ ഒരു പർവ്വതമുണ്ടായിരുന്നു, അവൻ കളിയായി അതിന്റെ കൊടുമുടിയിലേക്ക് ചാടിക്കയറി; വീണ്ടും വീണ്ടും അവൻ ഭഗവാനെ സ്മരിച്ചു, അങ്ങനെ <u>വായുപുത്രൻ</u> അതിയായ ശക്തിയോടെ കുതിച്ചുപാഞ്ഞു.|italicsoff=y|attr1=[[തുളസീദാസ്|തുളസീദാസിന്റെ]] [[രാമചരിതമാനസം|രാമചരിതമാനസത്തിലെ]] 5.1.3 ചൗപായ്|attr2=വിവർത്തനം<ref>{{Cite journal|last=Rao|first=I. Panduranga|date=1998|title=Review of The Beautiful Verses (Ram-Charit Manas, "Sunder-Kand" and Hanuman Chalisa of Goswami Tulsidas rendered into English verse)|journal=Indian Literature|volume=41|issue=1 (183)|pages=240–241|issn=0019-5804|jstor=23341337}}</ref>}} ''[[ഭാഗവതപുരാണം|ഭാഗവതപുരാണത്തിലെ]]'' 'ദശമസ്കന്ധത്തിന്റെ' ആദ്യത്തെ പ്രാദേശിക ഹിന്ദി ആവിഷ്കാരമായ, ഹസ്തിഗ്രാമിൽ (ഇന്നത്തെ [[റായ്ബറേലി ജില്ല|റായ്ബറേലിക്ക്]] സമീപമുള്ള ഹത്ഗാവ്) നിന്നുള്ള ലാലച്ച്‌ദാസ് രചിച്ച "ഹരിചരിത്" എ.ഡി 1530-ൽ പൂർത്തിയായി. ഇത് വളരെക്കാലം വ്യാപകമായി പ്രചരിക്കപ്പെട്ടിരുന്നു, കൂടാതെ കിഴക്കൻ ഉത്തർപ്രദേശ്, [[ബീഹാർ]], [[മാൾവ]], [[ഗുജറാത്ത്]] എന്നിവിടങ്ങളിൽ നിന്നെല്ലാം ഈ കൃതിയുടെ ധാരാളം കൈയെഴുത്തുപ്രതികൾ കണ്ടെടുത്തിട്ടുണ്ട്; ഇവയെല്ലാം [[കൈത്തി]] ലിപിയിലാണ് എഴുതപ്പെട്ടിട്ടുള്ളത്.<ref>{{Harvcoltxt|Orsini|2014|p=200}}—"That Brahmin ''kathavachaks'' were not the only tellers of the story is proved by the first Hindi vernacular adaptation of the Dasam Skandha, the Haricharit in the Chaupai Doha by Lalach Kavi, a ''Kayastha'' from "Hastigram" (present-day Hathgaon) near Rae Bareilly, concluded in 1530 (VS1587)."</ref> [[സിക്കന്ദർ ലോധി|സിക്കന്ദർ ലോധിയുടെ]] ഭരണകാലത്ത് ഈശ്വർദാസ് (ഡൽഹി) രചിച്ച ''സത്യവതി'' (ഏകദേശം എ.ഡി 1501), ലാൽദാസ് രചിച്ച ''അവധ്‌വിലാസ്'' (എ.ഡി 1700) എന്നിവയും അവധിയിലാണ് എഴുതപ്പെട്ടിട്ടുള്ളത്. വിവിധ പ്രാദേശിക ഭാഷകളുടെ ഒരു 'സങ്കരയിനം' (pancmel khicṛī - hotch-potch) എന്ന് വിശേഷിപ്പിക്കപ്പെടുന്ന ഭാഷ ഉപയോഗിച്ചിരുന്ന [[കബീർ|കബീറിനെപ്പോലെയുള്ള]] ഭക്തിപ്രസ്ഥാന സന്യാസിമാരുടെ കൃതികളിലെ ഒരു പ്രധാന ഘടകമായി അവധി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നുണ്ട്.<ref>{{Harvcoltxt|Vaudeville|1990|p=260}}–The first editor of the ''Kabir Granthavali'', S.S Das, also stresses the composite character of Kabir's language, giving examples in his introduction, of ''vanis'' composed in Khariboli (i.e. Standard Hindi), Rajasthani, and Panjabi, besides Awadhi.</ref><ref>{{Harvcoltxt|Vaudeville|1990|p=264}}–Among the dialects or languages "melted" in the Hindavi language, the most important is Avadhi, mentioned above. The language of Kabir himself an Easterner, retains old Eastern forms, especially the old Avadhi forms.</ref> [[കബീർ|കബീറിന്റെ]] പ്രധാന കൃതിയായ ''[[ബീജക്]]'' (Bijak) പ്രാഥമികമായി അവധി ഭാഷയിലാണ് രചിക്കപ്പെട്ടിട്ടുള്ളത്.<ref>{{Harvcoltxt|Vaudeville|1990|p=260}}–Chaturvedi has shown that the same ''pada'' may be found with more characteristic Avadhi forms in the ''Bijak'', with more Khari-boli in the Guru Granth and with Braj forms in the Kabir Granthavali.</ref><ref>{{Harvcoltxt|Vaudeville|1990|p=259}}–According to Grierson, however, there is not a single word typical of the Bhojpuri language in the Bijak. According to him, the basic language of the Bijak is old Avadhi...</ref> ==== പ്രേമാഖ്യാനങ്ങൾ ==== {{multiple image | total_width = 200 | caption_align = center | align = right | direction = vertical | image_style = border:none; | image1 = Queen Nagamati talks to her parrot, Padmavat, c1750.jpg | caption1 = രാജ്ഞി നാഗമതി തന്റെ തത്തയോട് സംസാരിക്കുന്നു, [[പത്മാവത്]], എ.ഡി 1750. | image2 = Meister des Madhu-Malati-Manuskripts 001.jpg | caption2 = കാമുകീകാമുകന്മാർ കാട്ടിൽ വെച്ച് ഒരു കടുവയ്ക്ക് നേരെ അമ്പെയ്യുന്നു. [[സൂഫി]] കാവ്യമായ [[മധുമാലതി|മധുമാലതിയിൽ]] നിന്നുള്ള ചിത്രം. | alt1 = | header = അവധി [[സൂഫി]] കൃതികളിലെ ചിത്രീകരണങ്ങൾ | header_background = #FDF5E6 }} 14-ാം നൂറ്റാണ്ടിന്റെ അവസാന പാദം മുതൽ കിഴക്കൻ സൂഫികളുടെ പ്രിയപ്പെട്ട സാഹിത്യ ഭാഷയായും അവധി ഉയർന്നുവന്നു. പേർഷ്യൻ ''[[മസ്നവി]]'' (masnavi) ശൈലിയിൽ രചിക്കപ്പെട്ട, സൂഫി [[മിസ്റ്റിസിസം|മിസ്റ്റിസിസത്തിൽ]] (mysticism) വേരൂന്നിയതും എന്നാൽ തികച്ചും ഇന്ത്യൻ പശ്ചാത്തലത്തിലുള്ളതുമായ 'പ്രേമാഖ്യാനങ്ങളുടെ' (പ്രണയകഥകൾ) ഭാഷയായി ഇത് മാറി; ഇവയിൽ ഭാരതീയ ഐതിഹ്യങ്ങളിൽ നിന്ന് നേരിട്ട് കടമെടുത്ത നിരവധി [[ആഖ്യാനശൈലി|കഥാതന്തുക്കൾ]] (motifs) ഉണ്ടായിരുന്നു. അവധി ഭാഷയിലെ അത്തരത്തിലുള്ള ആദ്യത്തെ പ്രേമാഖ്യാനമായിരുന്നു മൗലാനാ ദാവൂദിന്റെ [[ചന്ദായൻ (കാവ്യം)|ചന്ദായൻ]] (എ.ഡി 1379).<ref>{{Harvcoltxt|Vaudeville|1990|p=263}}</ref> പ്രശസ്ത ഭരണാധികാരിയായ [[ഷേർഷാ സൂരി|ഷേർഷാ സൂരിയുടെ]] കാലത്ത് തന്റെ മാസ്റ്റർപീസായ [[പത്മാവത്]] (എ.ഡി 1540) രചിച്ച [[മാലിക് മുഹമ്മദ് ജായസി|ജായസി]] ഈ പാരമ്പര്യം മുന്നോട്ട് കൊണ്ടുപോയി. പത്മാവത് [[അരാക്കൻ]] മുതൽ [[ഡെക്കാൻ പീഠഭൂമി|ഡെക്കാൻ]] വരെ വ്യാപകമായി പ്രചരിക്കുകയും, [[പേർഷ്യൻ ഭാഷ|പേർഷ്യനിലേക്കും]] മറ്റ് ഭാഷകളിലേക്കും അത് പകർത്തപ്പെടുകയും വിവർത്തനം ചെയ്യപ്പെടുകയും ചെയ്തു.<ref>{{Harvcoltxt|Orsini|2014|p=213}}</ref> ജായസിയുടെ മറ്റ് പ്രധാന കൃതികളായ കാൻഹാവത്,<ref>{{Citation|last=Hawley|first=John Stratton|title=Did Surdas Perform the Bhāgavata-purāṇa?|date=2015|work=Tellings and Texts|page=212|editor-last=Orsini|editor-first=Francesca|series=Music, Literature and Performance in North India|edition=1|publisher=Open Book Publishers|isbn=978-1-78374-102-1|quote=Then there are the Ahirs whose performances of the Krishna story fascinated Malik Muhammad Jayasi, as he tells us in his Kanhavat of 1540;...|editor2-last=Schofield|editor2-first=Katherine Butler|jstor=j.ctt17rw4vj.15}}</ref> അഖ്രാവത്<ref name="Saxena 1971 12"/>, ആഖ്‌രി കലാം<ref>{{Cite journal|last=Singh|first=Virendra|date=2009|title=An Avadhi language account of an earthquake in medieval North India circa AD 1500|url=https://www.researchgate.net/publication/296774084|journal=Current Science|volume=96|pages=1648–1649}}</ref> എന്നിവയും അവധിയിലാണ് രചിച്ചിട്ടുള്ളത്. {{Rquote | text = എന്റെ മഹത്തായ നഗരമായ, എക്കാലവും മനോഹരമായ ജായസിനെക്കുറിച്ച് ഞാൻ പറയാം.<br /> ''[[സത്യയുഗം|സത്യയുഗത്തിൽ]]'' അതൊരു പുണ്യസ്ഥലമായിരുന്നു, അന്ന് അത് "പൂന്തോട്ടങ്ങളുടെ നഗരം" എന്ന് വിളിക്കപ്പെട്ടു.<br /> പിന്നെ ''[[ത്രേതായുഗം|ത്രേതായുഗം]]'' കടന്നുപോയി, ''[[ദ്വാപരയുഗം|ദ്വാപരയുഗം]]'' വന്നപ്പോൾ, അവിടെ ''ഭുഞ്ജരാജൻ'' എന്ന മഹാനായ ഒരു ഋഷിയുണ്ടായിരുന്നു.<br /> 88,000 ഋഷിമാർ അന്ന് അവിടെ ജീവിച്ചിരുന്നു, കൂടാതെ ഇടതൂർന്ന... എൺപത്തിനാല് കുളങ്ങളും.<br /> അവർ ഇഷ്ടികകൾ ചുട്ടെടുത്ത് ഉറപ്പുള്ള ഘാട്ടുകൾ നിർമ്മിക്കുകയും എൺപത്തിനാല് കിണറുകൾ കുഴിക്കുകയും ചെയ്തു.<br /> അവർ അവിടെയും ഇവിടെയുമായി മനോഹരമായ കോട്ടകൾ പണിതു, രാത്രിയിൽ അവ ആകാശത്തിലെ നക്ഷത്രങ്ങളെപ്പോലെ തോന്നിപ്പിച്ചു.<br /> മുകളിൽ ക്ഷേത്രങ്ങളുള്ള നിരവധി പഴത്തോട്ടങ്ങളും അവർ വെച്ചുപിടിപ്പിച്ചു.<br /> <br /> ദോഹ: ആ മാനുഷിക ''അവതാരങ്ങളെല്ലാം'' അവിടെയിരുന്ന് തപസ്സുചെയ്തു. രാവും പകലും ''ഹോമങ്ങളും'' ''ജപങ്ങളും'' ചെയ്തുകൊണ്ട് അവർ ഈ ലോകത്തെ മുറിച്ചുകടന്നു. | author = [[മാലിക് മുഹമ്മദ് ജായസി|ജായസി]] | source = Kanhavat, ed. Pathak (8), 7–8.<ref>{{Harvcoltxt|Orsini|2014|p=209}}</ref> |right}} [[ജോൻപൂർ ജില്ല|ജോൻപൂരിലെ]] സുൽത്താൻ ഹുസൈൻ ഷാ ശർഖിയുടെ പ്രവാസ കോടതിയുമായി ബന്ധപ്പെട്ടിരുന്ന വിദഗ്ദ്ധനും കഥാകാരനുമായിരുന്ന ഷെയ്ഖ് 'കുത്ബൻ' സുഹ്രവർദിയാണ് മിരിഗാവതി (ഏകദേശം എ.ഡി 1503) അഥവാ "മാന്ത്രിക മാൻ" (The Magic Doe) എന്ന അവധി പ്രണയകാവ്യം രചിച്ചത്.<ref>{{Harvcoltxt|Kutban|2012|p=9}}</ref><ref name=":4">{{Harvcoltxt|Saxena|1971|p=15}}</ref> കവി സയ്യിദ് മഞ്ജൻ രാജ്ഗിരി രചിച്ച [[മധുമാലതി]] (Madhumālatī) അഥവാ "രാത്രി വിരിയുന്ന മുല്ല" എന്ന മറ്റൊരു പ്രണയകാവ്യം എ.ഡി 1545-ൽ എഴുതപ്പെട്ടതാണ്.<ref>{{Harvcoltxt|Manjhan|2001|p=xi}} —"Manjhan's birthplace Rajgir is in the present-day state of Bihar, not far away from Patna in northern India, and the poem itself is written in Awadhi or eastern Hindavi".</ref> [[അമീർ ഖുസ്രോ]] (മരണം. എ.ഡി 1379) അവധിയിൽ ചില കൃതികൾ രചിച്ചിട്ടുള്ളതായും പറയപ്പെടുന്നു.<ref>{{Cite journal|last=Jafri|first=Saiyid Zaheer Husain|date=2016|title=Sectional President's Address: 'MAKING' OF THE COMPOSITE CULTURE IN PRE-NAWABI AWADH|journal=Proceedings of the Indian History Congress|volume=77|page=148|issn=2249-1937|jstor=26552634}}</ref> === ആധുനിക ഇന്ത്യ === ആധുനിക കാലഘട്ടത്തിൽ അവധി സാഹിത്യത്തിന് ഏറ്റവും മികച്ച സംഭാവനകൾ നൽകിയത് [[രമൈ കാക്കാ]] (എ.ഡി 1915–1982), 'പധീസ്' എന്നറിയപ്പെടുന്ന ബൽഭദ്ര പ്രസാദ് ദീക്ഷിത് (എ.ഡി 1898–1943), വൻഷീധർ ശുക്ല (എ.ഡി 1904–1980) തുടങ്ങിയ എഴുത്തുകാരാണ്. [[ഇന്ത്യൻ സ്വാതന്ത്ര്യ സമരം|ഇന്ത്യൻ സ്വാതന്ത്ര്യ സമരകാലത്ത്]] ജയിലിൽ കിടക്കുമ്പോൾ ദ്വാരകാ പ്രസാദ് മിശ്ര രചിച്ച ഒരു പ്രധാന അവധി ഇതിഹാസ കാവ്യമാണ് 'കൃഷ്ണായൻ' (എ.ഡി 1942). അവധി സാഹിത്യത്തിന് നൽകിയ സംഭാവനകൾ പരിഗണിച്ച് 2022-ൽ ഡോ. [[വിദ്യാ വിന്ദു സിംഗിന്|വിദ്യാ വിന്ദു സിംഗിനെ]] [[പത്മശ്രീ]] നൽകി ആദരിച്ചിട്ടുണ്ട്.{{clear}} == ശബ്ദശാസ്ത്രം == === സ്വരങ്ങൾ === അവധിയിൽ സഘോഷ (voiced), അഘോഷ (voiceless) സ്വരങ്ങളുണ്ട്. സഘോഷ സ്വരങ്ങൾ ഇവയാണ്: /ə/, /ʌ/, /aː/, /ɪ/, /iː/, /ʊ/, /uː/, /e/, /eː/, /o/, /oː/.<ref>{{Harvcoltxt|Saxena|1971|p=23}}</ref> അഘോഷ സ്വരങ്ങൾ അഥവാ "മന്ത്രിക്കുന്ന സ്വരങ്ങൾ" (whispered vowels) താഴെ പറയുന്നവയാണ്: /i̥/, /ʊ̥/, /e̥/.<ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/onlanguageselect0000gree|url-access=registration|quote=awadhi.|title=On Language: Selected Writings of Joseph H. Greenberg|last1=Greenberg|first1=Joseph Harold|last2=Kemmer|first2=Suzanne|date=1990|publisher=Stanford University Press|isbn=9780804716130|pages=[https://archive.org/details/onlanguageselect0000gree/page/85 85]|language=en}}</ref> അഘോഷ സ്വരങ്ങൾ ഒരു പദത്തിന്റെ അവസാനത്തിൽ മാത്രമാണ് വരുന്നത്.<ref name=":6" /> {| class="wikitable" style="text-align:center;" |+അവധിയിലെ സ്വരങ്ങൾ<ref name=":6" /> ! ! [[Front vowel|മുൻസ്വരം]] ! [[Central vowel|മധ്യസ്വരം]] ! [[Back vowel|പിൻസ്വരം]] |- ! [[Close vowel|സംവൃതസ്വരം]] | iː i̥ ɪ | | uː ʊ ʊ̥ |- ! [[Close-mid vowel|അർദ്ധസംവൃതസ്വരം]] | e eː e̥ | | o oː |- ! [[Mid vowel|മധ്യസ്വരം]] | | ə | |- ! [[Open-mid vowel|അർദ്ധവിവൃതസ്വരം]] | | ʌ | |- ! [[Open vowel|വിവൃതസ്വരം]] | | | aː |} ==== സ്വരസംയുക്തങ്ങൾ ==== {{mw-datatable}} {| class="wikitable mw-datatable" |+ ദ്വിസ്വരങ്ങൾ ! rowspan="2" style="text-align: center;" |സംയുക്തം ! colspan="2" style="text-align: center;" |ഉദാഹരണം ! rowspan="2" style="text-align: center;" |അർത്ഥം |- ![[അന്താരാഷ്ട്ര ശബ്ദലിപി|ഐ.പി.എ.]] ![[ISO 15919|ലിപ്യന്തരണം]] |- style="text-align: center;" ||/ɪaː/ ||/d͡ʒɪaː/ ||jiā ||"മൂത്ത സഹോദരി" (ചേച്ചി) |- style="text-align: center;" ||/ɪeː/ ||/d͡ʒɪeː/ ||jiē ||"ജീവൻവച്ചു" |- style="text-align: center;" ||/ʌiː/ ||/nʌiː/ ||naī ||"പുതിയ" |- style="text-align: center;" ||/ʌɪ/ ||/bʰʌɪ/ ||bhai ||"ആയിത്തീർന്നു" |- style="text-align: center;" ||/ʌeː/ ||/gʌeː/ ||gaē ||"(അവർ) പോയി" |- style="text-align: center;" ||/ʌʊ/ ||/t̪ʌʊ/ ||tau ||"അപ്പോൾ" / "പിന്നെ" |- style="text-align: center;" ||/ʌuː/ ||/gʌuː/ ||gaū ||"പശു" |- style="text-align: center;" ||/ʊʌ/ ||/kʊ̃ʌn/ ||kũan ||"കിണറുകൾ (തിര്യക് രൂപം)" |- style="text-align: center;" ||/ʊiː/ ||/d̪ʊiː/ ||duī ||"രണ്ട്" |- style="text-align: center;" ||/ʊaː/ ||/bʊaː/ ||buā ||"അച്ഛന്റെ സഹോദരി" |- style="text-align: center;" ||/uːiː/ ||/ruːiː/ ||rūī ||"പരുത്തി" |- style="text-align: center;" ||/aːoː/ ||/aːoː/ ||āō ||"വരൂ" |- style="text-align: center;" ||/aːeː/ ||/kʰaːeː/ ||khāē ||"കഴിച്ചു" |- style="text-align: center;" ||/aːiː/ ||/aːiː/ ||āī ||"വന്നു" |- style="text-align: center;" ||/aːuː/ ||/naːuː/ ||nāū ||"ക്ഷുരകൻ" |- style="text-align: center;" ||/eːiː/ ||/d̪eːiː/ ||dēī ||"നൽകും" |- style="text-align: center;" ||/eːʊ/ ||/d̪eːʊ/ ||dēu ||"നൽകൂ" |- style="text-align: center;" ||/oːɪ/ ||/hoːɪ/ ||hōi ||"ആയിരിക്കാം" |- style="text-align: center;" ||/oʊ/ ||/hoʊ/ ||hōu ||"ആകുക" |} {| class="wikitable mw-datatable" |+ത്രിസ്വരങ്ങൾ ! rowspan="2" style="text-align: center;" |സംയുക്തം ! colspan="2" style="text-align: center;" |ഉദാഹരണം ! rowspan="2" style="text-align: center;" |അർത്ഥം |- ![[അന്താരാഷ്ട്ര ശബ്ദലിപി|ഐ.പി.എ]] ![[ISO 15919|ലിപ്യന്തരണം]] |- style="text-align: center;" ||/ɪeʊ/ ||/pɪeʊ/ ||pieu ||"(നീ) കുടിച്ചു" |- style="text-align: center;" ||/ʊɪaː/ ||/gʰʊ̃ɪaː/ ||ghũiā ||"ചേമ്പിന്റെ കിഴങ്ങ്" |- style="text-align: center;" ||/aːeʊ/ ||/kʰaːeʊ/ ||khāeu ||"(നീ) കഴിച്ചു" |- style="text-align: center;" ||/ʌɪaː/ ||/bʰʌɪaː/ ||bhaiā ||"സഹോദരൻ" |} === വ്യഞ്ജനങ്ങൾ === {| class="wikitable" style="text-align: center;" |+അവധി ഭാഷയിലെ വ്യഞ്ജന സ്വനിമങ്ങൾ ! colspan="3" | ![[ഓഷ്ഠ്യം]] ![[ദന്ത്യം]]/<br />[[വർത്സ്യം]] ![[Retroflex consonant|മൂർദ്ധന്യം]] ![[താലവ്യം]] ![[മൃദുതാലവ്യം|കണ്ഠ്യം]] ![[Glottal consonant|കാകില്യം]] |- ! colspan="2" rowspan="2" |[[Nasal consonant|അനുനാസികം]] !<small>അല്പപ്രാണം</small> |{{IPA link|m}} |{{IPA link|n}} |({{IPA link|ɳ}}) |({{IPA link|ɲ}}) |({{IPA link|ŋ}}) | |- !<small>[[Aspiration (phonetics)|മഹാപ്രാണം]]</small> |{{IPA link|m}}{{IPA link|ʱ}} |{{IPA link|n}}{{IPA link|ʱ}} | | | | |- ! rowspan="4" |[[Plosive|സ്പർശം]]/<br />[[Affricate|ഘർഷി]] ! rowspan="2" |<small>[[Voicelessness|അഘോഷം]]</small> !<small>അല്പപ്രാണം</small> |{{IPA link|p}} |{{IPA link|t̪|t}} |{{IPA link|ʈ}} |{{IPA link|tʃ}} |{{IPA link|k}} | |- !<small>[[Aspirated consonant|മഹാപ്രാണം]]</small> |{{IPA link|pʰ}} |{{IPA link|tʰ}} |{{IPA link|ʈʰ}} |{{IPA link|tʃʰ}} |{{IPA link|kʰ}} | |- ! rowspan="2" |<small>[[Voice (phonetics)|സഘോഷം]]</small> !<small>അല്പപ്രാണം</small> |{{IPA link|b}} |{{IPA link|d̪|d}} |{{IPA link|ɖ}} |{{IPA link|dʒ}} |{{IPA link|ɡ}} | |- !<small>[[Aspirated consonant|മഹാപ്രാണം]]</small> |{{IPA link|bʱ}} |{{IPA link|dʱ}} |{{IPA link|ɖʱ}} |{{IPA link|dʒʱ}} |{{IPA link|ɡʱ}} | |- ! rowspan="1" colspan="3" |[[Fricative|ഊഷ്മാവ്]] | |{{IPA link|s}} | | | |{{IPA link|h}}~{{IPA link|ɦ}} {{efn| [{{IPA link|h}}] പദങ്ങളുടെ തുടക്കത്തിലും [{{IPA link|ɦ}}] പദങ്ങളുടെ മധ്യത്തിലും അവസാനത്തിലും വരുന്നു.}}<ref name=":6" /> |- ! rowspan="4" |[[Liquid consonant|ദ്രവം]] ! rowspan="2" |<small>[[Rhotic consonant|ലുണ്ഠിതം]]</small> !<small>അല്പപ്രാണം</small> | |{{IPA link|r}} |{{IPA link|ɽ}} | | | |- !<small>[[Aspiration (phonetics)|മഹാപ്രാണം]]</small> | |{{IPA link|r}}{{IPA link|ʱ}} |{{IPA link|ɽ}}{{IPA link|ʱ}} | | | |- ! rowspan="2" |<small>[[Lateral consonant|പാർശ്വികം]]</small> !<small>അല്പപ്രാണം</small> | |{{IPA link|l}} | | | | |- !<small>[[Aspiration (phonetics)|മഹാപ്രാണം]]</small> | |{{IPA link|l}}{{IPA link|ʱ}} | | | | |- ! colspan="3" |[[Approximant|അർദ്ധസ്വരം]] |{{IPA link|ʋ}} | | |{{IPA link|j}} | | |} == വ്യാകരണം == === താരതമ്യ വ്യാകരണം === അവധിയ്ക്ക് അയൽ ഭാഷകളായ [[പാശ്ചാത്യ ഹിന്ദി]], [[ബിഹാരി]] എന്നിവയിൽ നിന്ന് വേർതിരിക്കുന്ന നിരവധി സവിശേഷതകളുണ്ട്. അവധിയിൽ നാമങ്ങൾ പൊതുവെ ഹ്രസ്വവും ദീർഘവുമാണ്. എന്നാൽ പാശ്ചാത്യ ഹിന്ദിയിൽ ഇവ പൊതുവെ ഹ്രസ്വവും, ബിഹാരിയിൽ കൂടുതലും ദീർഘ രൂപങ്ങളുമാണ് ഉപയോഗിക്കുന്നത്. പാശ്ചാത്യ ഹിന്ദിയിൽ ലിംഗഭേദം കർശനമായി പാലിക്കപ്പെടുന്നു; അവധിയിൽ ഇത് അത്ര കർശനമല്ലെങ്കിലും വലിയൊരളവിൽ നിലനിർത്തുന്നുണ്ട്, എന്നാൽ ബിഹാരിയിൽ ഇത് വളരെ ദുർബലമാണ്. വിഭക്തിപ്രത്യയങ്ങളുടെ കാര്യത്തിൽ, കർതൃപ്രത്യയത്തിന്റെ (agentive postposition) അഭാവം അവധിയെ പാശ്ചാത്യ ഹിന്ദിയിൽ നിന്ന് വ്യത്യസ്തമാക്കുന്നു; ഇക്കാര്യത്തിൽ ഇത് ബിഹാരി ഭാഷാഭേദങ്ങളോട് സാമ്യം പുലർത്തുന്നു. അവധിയിലെ ദ്വിതീയാ-ചതുർത്ഥീ വിഭക്തിപ്രത്യയങ്ങൾ (accusative-dative postposition) /കാ/ (/kaː/) അല്ലെങ്കിൽ /ക/ (/kə/) ആണ്, എന്നാൽ പാശ്ചാത്യ ഹിന്ദിയിൽ ഇത് /കോ/ (/koː/) അല്ലെങ്കിൽ /കൗ/ (/kɔː/) എന്നും ബിഹാരിയിൽ /കേ/ (/keː/) എന്നുമാണ്. ബിഹാരിയിലും പാശ്ചാത്യ ഹിന്ദിയിലും സപ്തമീ വിഭക്തിപ്രത്യയം (locative postposition) /മേം/ (/mẽː/) ആണ്, എന്നാൽ അവധിയിൽ ഇത് /മാ/ (/maː/) ആണ്. അവധിയിലെ സർവ്വനാമങ്ങളിൽ പുരുഷവാചക ഷഷ്ഠീവിഭക്തിയായി (personal genitives) /തോർ/ (/toːɾ-/), /മോർ/ (/moːɾ-/) എന്നിവ ഉപയോഗിക്കുമ്പോൾ പാശ്ചാത്യ ഹിന്ദിയിൽ /തേർ/ (/teːɾ-/), /മേർ/ (/meːɾ-/) എന്നിവയാണ് ഉപയോഗിക്കുന്നത്. /ഹമാർ/ (/ɦəmaːɾ/) എന്നതിന്റെ തിര്യഗ്‌രൂപം (oblique) അവധിയിൽ /ഹമ്രേ/ (/ɦəmɾeː/) എന്നാണ്, എന്നാൽ ഇത് പാശ്ചാത്യ ഹിന്ദിയിൽ /ഹമാരേ/ (/ɦəmaːɾeː/) എന്നും ബിഹാരിയിൽ /ഹമ്രൻ'കൈ/ (/ɦəmrən'kæ/) എന്നുമാണ്.<ref name=":3" /> അവധിയുടെ മറ്റൊരു നിർണ്ണായക സവിശേഷതയാണ് /ദിഹിസ്/ (/dɪɦɪs/), /മാരിസ്/ (/maːɾɪs/) തുടങ്ങിയ പദങ്ങളിലെ /-ഇസ്/ (/-ɪs/) എന്ന പ്രത്യയം. അയൽ ഭാഷയായ ഭോജ്പുരിക്ക് (i) വർത്തമാനകാലത്തിലെ /ലാ/ (/laː/) എന്ന ആശ്രിതപദം (enclitic), (ii) ഭൂതകാലത്തിലെ /-ൽ/ (/-l/), (iii) ചതുർത്ഥീ വിഭക്തിപ്രത്യയമായ /-ലാ/ (/-laː/) എന്നീ സവിശേഷതകളുണ്ട്, ഇവ അതിനെ അവധി ഭാഷയിൽ നിന്ന് വേർതിരിക്കുന്നു.<ref name="auto"/> === സർവ്വനാമങ്ങൾ === {| class="wikitable" style="text-align: center; margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+അവധിയിലെ ഉത്തമപുരുഷ സർവ്വനാമങ്ങൾ<ref>{{Harvcoltxt|Masica|1993|p=252}}</ref><ref name=":3" /> ! ! colspan="5" |ഏകവചനം</br><small>ഞാൻ / എന്നെ /എന്റെ</small> ! colspan="5" |ബഹുവചനം</br><small>ഞങ്ങൾ / ഞങ്ങളെ / ഞങ്ങളുടെ</small> |- ! !പ്രഥമ !കർതൃ !തിര്യക് !ചതുർത്ഥി !ഷഷ്ഠി !പ്രഥമ !കർതൃ !തിര്യക് !ചതുർത്ഥി !ഷഷ്ഠി |- ! ആധുനിക നിലവാരമുള്ള ഹിന്ദി | മൈം</br>{{large|{{lang|hi|{{script|deva|( मैं )}}}}}} | മൈനെ</br>{{large|{{lang|hi|{{script|deva|( मैंने )}}}}}} | മുഝ</br>{{large|{{lang|hi|{{script|deva|( मुझ )}}}}}} | മുഝേ</br>{{large|{{lang|hi|{{script|deva|( मुझे )}}}}}} | മേരാ^*</br>{{large|{{lang|hi|{{script|deva|( मेरा )}}}}}} | ഹമ</br>{{large|{{lang|hi|{{script|deva|( हम )}}}}}} | ഹമനെ</br>{{large|{{lang|hi|{{script|deva|( हमने )}}}}}} | ഹമ</br>{{large|{{lang|hi|{{script|deva|( हम )}}}}}} | ഹമേം</br>{{large|{{lang|hi|{{script|deva|( हमें )}}}}}} | ഹമാരാ^*</br>{{large|{{lang|hi|{{script|deva|( हमारा )}}}}}} |- ! അവധി | മൈ</br>{{large|{{lang|awa-deva|( मै )}}}} | – | മഹി</br>{{large|{{lang|awa-deva|( महि )}}}} | – | മോര{{ref|asterisk|*}}</br>{{large|{{lang|awa-deva|( मोर )}}}} | ഹമ</br>{{large|{{lang|awa-deva|( हम )}}}} | – | ഹമ</br>{{large|{{lang|awa-deva|( हम )}}}} | ഹമൈ</br>{{large|{{lang|awa-deva|( हमै )}}}} | ഹമാര{{ref|asterisk|*}}</br>{{large|{{lang|awa-deva|( हमार )}}}} |- !<small>(അവധിയിലെ പകരമായുള്ളതോ മറ്റ് രൂപങ്ങളോ)</small> |<nowiki>-</nowiki> | – | മോ</br>{{large|{{lang|awa-deva|( मो )}}}} | മയികാ</br>{{large|{{lang|awa-deva|( मइका )}}}}</br> മോകാ </br>{{large|{{lang|awa-deva|( मोका )}}}} | – | – | – | – | ഹമകാ</br>{{large|{{lang|awa-deva|( हमका )}}}} | – |} {|class="wikitable" style="text-align: center; margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+അവധിയിലെ മധ്യമപുരുഷ സർവ്വനാമങ്ങൾ<ref name=":3">{{Cite book|url=http://archive.org/details/rosettaproject_awa_morsyn-1|title=Linguistic Survey of India|last=Grierson|first=G. A.|date=1967|publisher=Motilal Banarsidass|others=The Long Now Foundation}}</ref><ref>{{Harvcoltxt|Saxena|1971|p=169}}</ref> ! ! colspan="6" | ഏകവചനം <br /> ! colspan="6" |ബഹുവചനം |- ! !പ്രഥമ !കർതൃ !തിര്യക് !ചതുർത്ഥി !ഷഷ്ഠി !ബഹുമാനം !പ്രഥമ !കർതൃ !തിര്യക് !ചതുർത്ഥി !ഷഷ്ഠി !ബഹുമാനം |- !ആധുനിക നിലവാരമുള്ള ഹിന്ദി |tū |tū'nē |tujh |tujhē |tērā{{ref|asterisk |*}} | – |tum | tum'nē |tum |tumhē̃ |tumhārā^* |āp– |- !അവധി |tū, tui (toi), taĩ (tãy) | – |tu(h)i |  – |tōr{{ref|asterisk |*}} |āpu̥ |tum | – |tum |tumai, tohaĩ (tohãy) |tumār{{ref|asterisk |*}}/tohār{{ref|asterisk |*}} |āp– |- !<small>(അവധിയിലെ പകരമായുള്ളതോ മറ്റ് രൂപങ്ങളോ)</small> | – | – |tō |tui'kā, tō'kā (tõh'kā) | – | | – | – | – |tum'kā |<nowiki>-</nowiki> |<nowiki>-</nowiki> |} ;<nowiki>കുറിപ്പുകൾ:</nowiki> :{{note|asterisk|*}}ലിംഗം, വചനം എന്നിവയ്ക്കനുസരിച്ച് രൂപം മാറുന്നവയെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു: :# mor → ''mōrā (പുല്ലിംഗം), mōrī (സ്ത്രീലിംഗം), mōrē (ബഹുവചനം)'' :# hamār → ''hamrā (പുല്ലിംഗം), hamrī (സ്ത്രീലിംഗം), hamrē (ബഹുവചനം)'' :# tōr→ ''torā (പുല്ലിംഗം), torī (സ്ത്രീലിംഗം), torē (ബഹുവചനം)'' :# tumar→ ''tumrā (പുല്ലിംഗം), tumrī (സ്ത്രീലിംഗം), tumrē (ബഹുവചനം)'' :# tohār→ ''tohrā (പുല്ലിംഗം), tohrī (സ്ത്രീലിംഗം), tohrē (ബഹുവചനം)'' == പദരൂപീകരണം == അവധി ഭാഷയിലെ പദരൂപീകരണ പ്രക്രിയകൾ താഴെ പറയുന്നവയാണ്: '''പ്രത്യയം ചേർക്കൽ''' ഒരു വാക്കിന്റെ അർത്ഥമോ രൂപമോ മാറ്റുന്നതിനായി ഒരു പ്രത്യയം (affix) ഉപയോഗിക്കുന്നു. ഇത് ഒരു ഉപസർഗ്ഗമോ (prefix) പരപ്രത്യയമോ (suffix) ആകാം. * ഉദാഹരണം: 'സരം' (saram) എന്ന ധാതുവിന് മുൻപായി 'ബേ-' (bē–) എന്ന ഉപസർഗ്ഗം ചേരുമ്പോൾ "നാണമില്ലാത്തവൻ" (shameless) എന്ന അർത്ഥം ലഭിക്കുന്നു, അതുപോലെ 'അപ്നാ' (apna) എന്നതിന് ശേഷം '-പൻ' (–pan) ചേരുമ്പോൾ "സ്വന്തം" (belonging-ness) എന്ന അർത്ഥം വരുന്നു. '''സമാസം''' രണ്ടോ അതിലധികമോ പദങ്ങൾ സംയോജിപ്പിച്ച് ഒരൊറ്റ പദമായി മാറുന്ന പ്രക്രിയ. * ഉദാഹരണം: 'നീലകണ്ഠ്' (nīlkanṭh) എന്നാൽ "നീല പക്ഷി" എന്നും 'ബൻമാനുസ്' (banmānus) എന്നാൽ "കാട്ടുമനുഷ്യൻ" അഥവാ "ചിമ്പാൻസി" എന്നും അർത്ഥമാക്കുന്നു. '''ആമ്രേഡിതം / പദാവർത്തനം''' ചില പദരൂപങ്ങളുടെ ആവർത്തനമാണ് ഈ പ്രക്രിയയിൽ ഉൾപ്പെടുന്നത്. ഇത് പൂർണ്ണമോ, ഭാഗികമോ, ഇടവിട്ടുള്ളതോ ആകാം. # '''പൂർണ്ണ പദാവർത്തനം:''' ഇത് ഒരു പ്രവൃത്തിയുടെ തുടർച്ചയെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. #* ഉദാഹരണം: "പൊയ്ക്കൊണ്ടിരിക്കുന്നു" എന്നർത്ഥം വരുന്ന 'ജാത്-ജാത്' (jāt-jāt). # '''ഭാഗിക പദാവർത്തനം:''' ഇത് ഒരു വസ്തുവിന് മറ്റൊരു വസ്തുവിനോടുള്ള സാമ്യത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. #* ഉദാഹരണം: "കിതപ്പ്" എന്നർത്ഥം വരുന്ന 'ഹാംപട്-ദാംപട്' (hãpaṭ-dãpaṭ). # '''ഇടവിട്ടുള്ള പദാവർത്തനം:''' ഇത് വരാനിരിക്കുന്ന പ്രവൃത്തിയുടെ തൽക്ഷണ അവസ്ഥയെ ഊന്നിപ്പറയുകയും ഒന്നിന്റെ സമൃദ്ധിയെ പ്രകടിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. #* ഉദാഹരണം: "പാടങ്ങൾക്കിടയിൽ" എന്നർത്ഥം വരുന്ന 'ഖേതഈ ഖേത്' (khētaī khēt); "വളരെ ചൂടുള്ള" എന്നർത്ഥം വരുന്ന 'ഗർമഈ ഗരം' (garmaī garam). == ജനപ്രിയ സംസ്കാരത്തിൽ == === വിനോദം === 1961-ൽ പുറത്തിറങ്ങിയ ''[[ഗംഗ ജമുന]]'' (Gunga Jumna) എന്ന ചിത്രത്തിലെ കഥാപാത്രങ്ങൾ അവധി ഭാഷയുടെ ഒരു മിതമായ രൂപം സംസാരിക്കുന്നുണ്ട്. 1975-ൽ പുറത്തിറങ്ങിയ ''[[ഷോലെ]]'' (Sholay) എന്ന ചിത്രത്തിൽ [[ഗബ്ബർ സിംഗ് (കഥാപാത്രം)|ഗബ്ബർ സിംഗിന്റെ]] സംഭാഷണങ്ങൾ [[Kauravi dialect|ഖരിബോലിയും]] (Khariboli) അവധിയും കലർന്നതായിരുന്നു; ഇത് ''ഗംഗ ജമുന'' എന്ന ചിത്രത്തിൽ [[ദിലീപ് കുമാർ]] അവതരിപ്പിച്ച ഗംഗ എന്ന കൊള്ളക്കാരനിൽ നിന്ന് പ്രചോദനം ഉൾക്കൊണ്ടതാണ്.<ref name="Chopra">{{Cite web|last=Chopra|first=Anupama|author-link=Anupama Chopra|date=11 August 2015|title=Shatrughan Sinha as Jai, Pran as Thakur and Danny as Gabbar? What 'Sholay' could have been|url=https://scroll.in/article/745687/shatrughan-sinha-as-jai-pran-as-thakur-and-danny-as-gabbar-what-sholay-could-have-been|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20151108092131/http://scroll.in/article/745687/shatrughan-sinha-as-jai-pran-as-thakur-and-danny-as-gabbar-what-sholay-could-have-been|archive-date=8 November 2015|access-date=|website=[[Scroll.in]]}}</ref> 2001-ൽ പുറത്തിറങ്ങിയ ''[[ലഗാൻ]]'' (Lagaan) എന്ന ചിത്രത്തിൽ, പ്രേക്ഷകർക്ക് മനസ്സിലാക്കാൻ എളുപ്പമാകുന്നതിനായി അവധി ഭാഷയുടെ മിതമായ രൂപമാണ് ഉപയോഗിച്ചിരുന്നത്.<ref>{{cite web|url=https://www.rediff.com/movies/2000/feb/21aamir1.htm|title=rediff.com, Movies: Exclusive!!! Aamir Khan on the sets of Lagaan|website=www.rediff.com|access-date=16 September 2018}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/Lagaan-Just-perfect/articleshow/2134618786.cms|title='Lagaan: Just perfect' – Times of India|work=The Times of India|access-date=16 September 2018}}</ref> 2009-ൽ പുറത്തിറങ്ങിയ ''[[ദേവ്.ഡി]]'' (Dev.D) എന്ന ചിത്രത്തിൽ [[അമിത് ത്രിവേദി]] സംഗീതം നൽകിയ "പായലിയ" എന്ന അവധി ഗാനമുണ്ട്.<ref>{{cite web|url=http://www.rediff.com/movies/2008/jul/21amit.htm|title=Making music, from Aamir to Dev D|website=www.rediff.com|access-date=5 September 2018}}</ref> ''[[യുധ് (ടിവി പരമ്പര)|യുധ്]]'' (Yudh) എന്ന ടെലിവിഷൻ പരമ്പരയിൽ [[അമിതാഭ് ബച്ചൻ]] തന്റെ ചില സംഭാഷണങ്ങൾ അവധിയിൽ സംസാരിച്ചിരുന്നു; ഇത് ''[[ഹിന്ദുസ്ഥാൻ ടൈംസിന്റെ]]'' നിരൂപക പ്രശംസ നേടിയിരുന്നു.<ref>{{cite web|url=https://www.hindustantimes.com/entertainment/television/yudh-review-amitabh-bachchan-s-show-limps-back-to-sluggish-pace/article1-1241418.aspx|archive-url=https://web.archive.org/web/20140802030602/https://www.hindustantimes.com/entertainment/television/yudh-review-amitabh-bachchan-s-show-limps-back-to-sluggish-pace/article1-1241418.aspx|archive-date=2 August 2014|title=Yudh review: Amitabh Bachchan's show limps back to sluggish pace – Hindustan Times|date=2 August 2014|url-status=dead|access-date=16 September 2018}}</ref> രാമാനന്ദ് സാഗറിന്റെ 1987-ലെ ടെലിവിഷൻ പരമ്പരയായ ''[[രാമായൺ (1987 ടിവി പരമ്പര)|രാമായണത്തിലും]]'' [[അയോധ്യ|അയോധ്യയിലെ]] നിവാസികളും മറ്റ് ചെറിയ കഥാപാത്രങ്ങളും സംസാരിക്കുന്നത് അവധിയാണ്. അമിതാഭ് ബച്ചനും [[രേഖ|രേഖയും]] അഭിനയിച്ച ''[[സിൽസില (1981 ചലച്ചിത്രം)|സിൽസില]]'' എന്ന സിനിമയിലെ "[[രംഗ് ബർസെ ഭീഗേ ചുനാർ വാലി|രംഗ് ബർസെ ഭീഗേ ചുനാർ വാലി]]" എന്ന ഗാനത്തിന്റെ വരികൾ അവധി ഭാഷാഭേദത്തിലാണ്. 2022-ൽ പുറത്തിറങ്ങിയ ഹിന്ദി ഫീച്ചർ ഫിലിമായ ''[[വിക്രം വേദ (2022 ചലച്ചിത്രം)|വിക്രം വേദയിൽ]]'' [[ഹൃതിക് റോഷൻ]] അവതരിപ്പിച്ച വേദാ ബേതാൽ എന്ന കഥാപാത്രവും അവധി ഭാഷാഭേദത്തിൽ സംസാരിക്കുന്നുണ്ട്. "മേരെ അംഗനേ മേം തുംഹാരാ ക്യാ കാം ഹേ" എന്ന അവധി നാടോടിഗാനം ബോളിവുഡിൽ വളരെ ജനപ്രിയമായിട്ടുണ്ട്. അമിതാഭ് ബച്ചൻ അഭിനയിച്ച് 1981-ൽ പുറത്തിറങ്ങിയ ''[[ലവാരിസ് (1981 ചലച്ചിത്രം)|ലവാരിസ്]]'' എന്ന ചിത്രത്തിലും, 1970-ലെ ''[[ബോംബെ ടാക്കീസ്]]'', 1975-ലെ ''മസ്സേ ലേ ലോ'' എന്നീ ചിത്രങ്ങളിലും ഇതിന്റെ ഒരു മിതമായ പതിപ്പ് ഉപയോഗിച്ചിട്ടുണ്ട്. കൂടാതെ 2020-ൽ [[നേഹ കക്കർ]] ഇത് ഒരു സിംഗിളായി പുറത്തിറക്കുകയും ചെയ്തു.<ref>{{Cite web |url=https://www.bobbytalkscinema.com/recentpost/the-curious-case-of-mere-angn-2137/ |title=The curious case of |access-date=20 April 2022 |archive-date=28 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220528082456/https://www.bobbytalkscinema.com/recentpost/The-curious-case-of-Mere-Angn-2137 |url-status=dead }}</ref> ബോളിവുഡിലൂടെ ജനപ്രിയമായ മറ്റൊരു അവധി നാടോടിഗാനമാണ് "ഹോളി ഖേലേ രഘുവീര"; അമിതാഭ് ബച്ചനും [[ഹേമമാലിനി|ഹേമമാലിനിയും]] അഭിനയിച്ച് 2003-ൽ പുറത്തിറങ്ങിയ ''[[ബാഗ്ബാൻ (2003 ചലച്ചിത്രം)|ബാഗ്ബാൻ]]'' (Baghban) എന്ന ചിത്രത്തിന് വേണ്ടി അമിതാഭ് ബച്ചൻ തന്നെ ഇതിന്റെ മിതമായ രൂപം ആലപിച്ചു. 1982-ലെ ''[[നദിയാ കേ പാർ (1982 ചലച്ചിത്രം)|നദിയാ കേ പാർ]]'' എന്ന ചിത്രം അവധി ഭാഷയിലായിരുന്നു (അതേ സംവിധായകൻ തന്നെ സംവിധാനം ചെയ്ത ഇതിന്റെ 1994-ലെ റീമേക്ക് ആയ ''[[ഹം ആപ്‌കേ ഹേ കൗൻ..!]]'' ഹിന്ദിയിലായിരുന്നു.)<ref>{{cite web | url=https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/sooraj-barjatya-didnt-want-to-direct-hum-aapke-hain-koun-had-two-ecgs-due-to-stress-why-would-i-do-a-remake-9653087/lite/ | title=Sooraj Barjatya didn't want to direct Hum Aapke Hain Koun, had two ECGs 'due to stress': 'Why would I do a remake?' | date=4 November 2024 }}</ref> === നാടോടിഗാനങ്ങൾ === അവധിൽ പാടിവരുന്ന നാടോടിഗാനങ്ങളുടെ രൂപങ്ങളിൽ സരിയ, ബ്യാഹ്, സുഹാഗ്, ഗാരി, നക്ത, ബൻറ (ബന്ന-ബന്നി), അൽഹ, സാവൻ, ജൂല, ഹോരി, ബാരഹ്മാസ എന്നിവ ഉൾപ്പെടുന്നു.<ref>{{Harvcoltxt|Pandey|2011|p=31}}</ref> == ഉദാഹരണ വാക്യങ്ങൾ == === സാർവത്രിക മനുഷ്യാവകാശ പ്രഖ്യാപനം === അവധിയിൽ എഴുതിയ സാർവത്രിക മനുഷ്യാവകാശ പ്രഖ്യാപനത്തിന്റെ വകുപ്പ് 1 ആണ് ഇനിപ്പറയുന്ന വാചകം: <ref name="UDHR_Awadhi">{{cite web |title=Universal Declaration of Human Rights: Awadhi |url=https://www.ohchr.org/sites/default/files/UDHR/Documents/UDHR_Translations/awa.pdf|trans-title=मनइन के अधिकारन कै जगतबियापी ऐलान|url-status=live|archive-date=8 August 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240808123935/https://www.ohchr.org/sites/default/files/UDHR/Documents/UDHR_Translations/awa.pdf|website=OHCHR.org|publisher=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights|language=awa|page=1|access-date=16 January 2026}}</ref> ==== അവധി [[ദേവനാഗരി]] ലിപിയിൽ ==== {{Block indent|{{lang|awa|{{Script|deva|'''अनुच्छेद १''' - सब मनइन कां गउरव औ अधिकारन के मामिला मां जनमजात आजादी औ बरोबरी मिली बा। वन्हैं बुद्धी औ अन्तरात्मा कै देन मिली बा औ आपस मां यक दुसरे के साथे भाईचारा के भाव से बरताव करै कां चाही।}}}}}} ==== അവധി [[കൈത്തി]] ലിപിയിൽ ==== {{Block indent|{{lang|awa|{{Script|kthi|'''𑂃𑂢𑂳𑂒𑂹𑂓𑂵𑂠 १''' - 𑂮𑂥 𑂧𑂢𑂅𑂢 𑂍𑂰𑂁 𑂏𑂇𑂩𑂫 𑂌 𑂃𑂡𑂱𑂍𑂰𑂩𑂢 𑂍𑂵 𑂧𑂰𑂧𑂱𑂪𑂰 𑂧𑂰𑂁 𑂔𑂢𑂧𑂔𑂰𑂞 𑂄𑂔𑂰𑂠𑂲 𑂌 𑂥𑂩𑂷𑂥𑂩𑂲 𑂧𑂱𑂪𑂲 𑂥𑂰𑃀 𑂫𑂢𑂹𑂯𑂶𑂁 𑂥𑂳𑂠𑂹𑂡𑂲 𑂌 𑂃𑂢𑂹𑂞𑂩𑂰𑂞𑂹𑂧𑂰 𑂍𑂶 𑂠𑂵𑂢 𑂧𑂱𑂪𑂲 𑂥𑂰 𑂌 𑂄𑂣𑂮 𑂧𑂰𑂁 𑂨𑂍 𑂠𑂳𑂮𑂩𑂵 𑂍𑂵 𑂮𑂰𑂟𑂵 𑂦𑂰𑂆𑂒𑂰𑂩𑂰 𑂍𑂵 𑂦𑂰𑂫 𑂮𑂵 𑂥𑂩𑂞𑂰𑂫 𑂍𑂩𑂶 𑂍𑂰𑂁 𑂒𑂰𑂯𑂲 𑃀}}}}}} ==== ലത്തീൻ വൽക്കരണം ==== {{Block indent|{{translit|awa|ISO|anucchēda 1 - saba mana:ina kāṁ ga:urava au adhikārana kē māmilā māṁ janamajāta ājādī au barōbarī milī bā. vanhaiṁ buddhī au antarātmā kai dēna milī bā au āpasa māṁ yaka dusarē kē sāthē bhāīcārā kē bhāva sē baratāva karai kāṁ cāhī.}}}} ==== മലയാള വൽക്കരണം ==== ''{{Block indent|{{lang|awa|{{Script|mlym|അനുച്ഛേദ് 1 - സബ മനഇന കാം ഗഉരവ ഔ അധികാരന കേ മാമിലാ മാം ജനമജാത ആജാദീ ഔ ബരോബരീ മിലീ ബാ. വൻഹൈം ബുദ്ധീ ഔ അന്തരാത്മാ കൈ ദേന മിലീ ബാ ഔ ആപസ മാം യക ദുസരേ കേ സാഥേ ഭാഈചാരാ കേ ഭാവ സേ ബരതാവ കരൈ കാം ചാഹീ.}}}}}}'' ==== മലയാളം ==== {{Block indent|'''വകുപ്പ് ൧:''' മനുഷ്യരെല്ലാവരും തുല്യാവകാശങ്ങളോടും അന്തസ്സോടും സ്വാതന്ത്ര്യത്തോടുംകൂടി ജനിച്ചിട്ടുള്ളവരാണ്‌. അന്യോന്യം ഭ്രാതൃഭാവത്തോടെ പെരുമാറുവാനാണ്‌ മനുഷ്യന് വിവേകബുദ്ധിയും മനസാക്ഷിയും സിദ്ധമായിരിക്കുന്നത്‌.}}</br> === ഭാഷാഭേദങ്ങൾ === അവധി ഭാഷയ്ക്ക് അതിന്റേതായ പ്രാദേശിക വ്യത്യാസങ്ങളുണ്ട്. ഉദാഹരണത്തിന്, പടിഞ്ഞാറൻ പ്രദേശങ്ങളിൽ സഹായകക്രിയയായി /ഹൈ/ (/hʌiː/) ഉപയോഗിക്കുമ്പോൾ, മധ്യ-കിഴക്കൻ ഭാഗങ്ങളിൽ /അഹൈ/ (/ʌhʌiː/) എന്നാണ് ഉപയോഗിക്കുന്നത്. താഴെ പറയുന്ന ഉദാഹരണങ്ങൾ ബാബുറാം സക്സേനയുടെ ''എവല്യൂഷൻ ഓഫ് അവധി'' എന്ന പുസ്തകത്തിൽ നിന്നുള്ളതാണ്, പ്രാദേശിക വ്യത്യാസങ്ങൾ കാണിക്കുന്നതിനായി പകരം ഉപയോഗിക്കുന്ന രൂപങ്ങളും ഇതിൽ നൽകിയിട്ടുണ്ട്. {| style="margin:auto;" class="wikitable" |- !style="background:#ffdead;"| മലയാളം !style="background:#ffdead;"| അവധി ([[അന്താരാഷ്ട്ര ശബ്ദലിപി|ഐ.പി.എ.]]) !style="background:#ffdead;"| അവധി ([[Devanagari|ദേവനാഗരി]]) |- style="background:#ffe;" | rowspan="2"|'''ആരായിരുന്നു അവിടെ ഉണ്ടായിരുന്നത്?''' ||{{IPA|ɦʊãː koː (kəʊn) ɾəɦəĩ}} ||{{lang|awa|हुआँ को (कउन) रहें?}} |- style="background:#ffe;" ||'''''(പകരം)'''' {{IPA|ɦʊãː keː/kəʊn ɾəɦəin}} ||'''''(പകരം)'''''. {{lang|awa|हुआँ के/कउन रहेन?}} |- style="background:#ffe;" | rowspan="2"|'''കാണാനും കേൾക്കാനും ഈ കുട്ടിക്ക് കുഴപ്പമൊന്നുമില്ല.''' ||{{IPA|ɪʊ lʌɾɪkaː d̪eːkʰʌiː sʊnʌiː mə ʈʰiːk hʌiː}} ||{{lang|awa|इउ लरिका देखई सुनई म ठीक है।}} |- style="background:#ffe;" ||'''''(പകരം)''''' {{IPA|ɪ lʌɾɪkaː d̪eːkʰʌiː sʊnʌiː mə ʈʰiːk ʌhʌiː}} ||'''''(പകരം)'''''. {{lang|awa|इ लरिका देखई सुनई म ठीक अहै।}} |- style="background:#ffe;" | rowspan="2"|'''(അവൾ) പറഞ്ഞു, (ഞാൻ) കുറച്ച് കഴിക്കട്ടെ, കുറച്ച് ഇവനും കൊടുക്കാം.''' || {{IPA|kʌɦɪn laːoː t̪ʰoːɽaː kʰaːɪ leːiː t̪ʰoːɽaː jʌhu kɘ d̪ʌɪ d̪eːiː}} || {{lang|awa|कहिन, लाओ थोड़ा खाई लेई, थोड़ा यहु का दै देई।}} |- style="background:#ffe;" ||'''''(പകരം)''''' {{IPA|kʌɦɪn lyaːvː t̪ʰoːɽaː kʰaːɪ leːiː raːçi keː jʌnhu kɘ d̪ʌɪ d̪eːiː}} ||'''''(പകരം)'''''. {{lang|awa|कहिन, ल्याव थोड़ा खाई लेई, रचि के एन्हुं के दै देई।}} |- style="background:#ffe;" | rowspan="2"|'''പോകുന്നവർക്ക് അടി കിട്ടും.''' || {{IPA|d͡ʒoː d͡ʒʌɪɦʌĩ soː maːrʊ̥ kʰʌɪɦʌĩ}} || {{lang|awa|जो जइहैं सो मारउ खइहैं।}} |- style="background:#ffe;" ||'''''(പകരം)'''''. {{IPA|d͡ʒèː d͡ʒʌɪɦʌĩ soː maːr kʰʌɪɦʌĩ}} ||'''''(പകരം)''.''' {{lang|awa|जे जइहैं सो मार खइहैं।}} |- style="background:#ffe;" | rowspan="2"|'''പക്ഷികൾക്ക് നേരെ വെടിയുതിർക്കരുത്.''' ||{{IPA|cɪɾʌɪjʌn pʌɾ chʌrːaː nə cʌlaːoː}} ||{{lang|awa|चिरइयन पर छर्रा न चलाओ।}} |- style="background:#ffe;" ||'''''(പകരം)'''''. {{IPA|cɪɾʌɪjʌn peː chʌrːaː jin cʌlaːwː}} ||'''''(പകരം)'''''. {{lang|awa|चिरइयन पे छर्रा जिन चलाव।}} |} == കുറിപ്പുകൾ == {{notelist}} ==അവലംബങ്ങൾ== {{reflist|colwidth=30em}} == സ്രോതസ്സുകൾ == {{refbegin|indent=yes|3}} * {{Cite book|last=Saxena|first=Baburam|date=1971|url=https://books.google.com/books?id=WfkWvgqk5c4C&pg=PP1|title=Evolution of Awadhi|publisher=Motilal Banarsidass Publication|isbn=9788120808553|location=Allahabad}} * {{Cite book|url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.32106|title=Linguistic survey of India, Vol. 6, Mediate Group|last=Grierson|first=George Abraham|publisher=Office of the Superintendent of Government Printing|year=1904|location=India}} * {{Citation|last=Singh|first=Ravindra Pratap|title=Nature, Climate and Self: Reading select texts of Awadhi Baramasa|url=https://www.rjoe.org.in/Files/vol4issue2/new/RJOE-luknow%20sir%20-2(26-34).pdf|work=Research Journal of English|volume=4|issue=2|date=2019|issn=2456-2696}} * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=wT5v79lMmzEC|title=Awadhi Granthavali Volume 5|last=Pandey|first=Jagdish Prasad|publisher=Vani Prakashan|year=2011|isbn=978-81-8143-905-5|location=India|language=hi}} * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=VV7leonJ8aQC|title=Sri Ramacaritamanasa|last=Tulasīdāsa|date=1999|publisher=Motilal Banarsidass Publ.|isbn=978-81-208-0762-4|page=747|language=en}} * {{Citation|last=Orsini|first=Francesca|title=Inflected Kathas: Sufis and Krishna Bhaktas in Awadh|date=2014|url=https://eprints.soas.ac.uk/19887/|work=Religious Interactions in Mughal India|pages=195–232|editor-last=Dalmia|editor-first=Vasudha|publisher=Oxford University Press|language=en|isbn=978-0-19-808167-8|editor2-last=Faruqui|editor2-first=Munis}} * {{Cite journal|last=Vaudeville|first=Charlotte|date=1990|title=Kabīr's language and languages, Hinduī as the language of non-conformity|journal=Indo-Iranian Journal|volume=33|issue=4|pages=259–266|doi=10.1163/000000090790083572|issn=0019-7246}} * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=kA7HB8s621cC|title=The Magic Doe: Qutban Suhravardi's Mirigavati|last=Kutban|date=2012|publisher=Oxford University Press, USA|isbn=978-0-19-984292-6|language=en}} * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=b3iHIOwV3mYC|title=Madhumalati: An Indian Sufi Romance|last=Manjhan|date=2001|publisher=OUP Oxford|isbn=978-0-19-160625-0|language=en}} * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=19zvfkwXyzUC|title=The Life of a Text: Performing the Rāmcaritmānas of Tulsidas|last=Lutgendorf|first=Philip|date=1991|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-06690-8|language=en}} * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=J3RSHWePhXwC&q=central+portion |title=The Indo-Aryan languages|last=Masica|first =Colin P.|date=1993|publisher=Cambridge University Press|isbn=0-521-23420-4|location=Cambridge|oclc=18947567}} {{refend}} == കൂടുതൽ വായനയ്ക്ക് == * {{Cite book|url=https://global.oup.com/academic/product/loves-subtle-magic-9780195146707?cc=in&lang=en&|title=Love's Subtle Magic: An Indian Islamic Literary Tradition, 1379-1545|date=29 November 2012|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-514670-7|editor-last=Behl|editor-first=Aditya|location=Oxford, New York|editor2-last=Doniger|editor2-first=Wendy}} * {{Cite book|url=https://archive.org/details/in.gov.ignca.7679/page/n3|title=Evolution of Awadhi: A Branch of Hindi|last=Saksena|first=Baburam|publisher=Indian Press; Allahabad|year=1938|isbn=|location=}} == പുറത്തേക്കുള്ള കണ്ണികൾ == {{InterWiki|code=awa}} {{wiktionarycat|type=Awadhi|category=Awadhi language}} * [[:iso639-3:awa|Entry for Awadhi at SIL International]] * [https://www.digitallibrary.io/awa Awadhi Books] {{Languages_of_India}} [[വർഗ്ഗം:ഇന്ത്യയിലെ ഭാഷകൾ]] [[വർഗ്ഗം:അവധ്]] [[വർഗ്ഗം:ഉത്തർപ്രദേശിലെ ഭാഷകൾ]] [[വർഗ്ഗം:ഇന്തോ-ആര്യൻ ഭാഷകൾ]] nef9k8akenwhr6wri87ydx5kk3zgsji 4610524 4610523 2026-03-28T18:49:31Z Symphonicallyu 155269 /* വിനോദം */ 4610524 wikitext text/x-wiki {{prettyurl|Awadhi language}} {{Infobox language |name = അവധി |altname = <span style="font-size:100%;line-height:1.65;">ഔധി</span> |nativename = <span style="font-size:100%;line-height:2.65;">{{large|{{lang|awa-Deva|अवधी}}}} • {{large|{{lang|awa-Kthi|𑂃𑂫𑂡𑂲}}}} • {{lang|awa|{{nq|اودهي}}}}</span> | image = Awadhi language.svg | imagecaption = <small>"അവധി" എന്ന് [[ദേവനാഗരി]] ലിപിയിൽ എഴുതിയിരിക്കുന്നു.</small> | pronunciation = {{IPA|hi|əʋ.d̪ʱi|}} |states = [[ഇന്ത്യ]] , [[നേപ്പാൾ]] |region = ഇന്ത്യയുടെ സംസ്ഥാനങ്ങളിലെ ചില പ്രദേശങ്ങൾ *[[ഉത്തർപ്രദേശ്|ഉത്തർ പ്രദേശിലെ]] **[[അവധ്]] **[[ദൊവാബ്|ലോവർ ദൊവാബ്]] മേഖലകൾ *[[മധ്യപ്രദേശ്]] *[[ബീഹാർ]] *[[ദില്ലി]] നേപ്പാളിലെ [[തെരായി|തെരായി സമതലം]]. *[[ലൂംബിനി മേഖല]] **[[കപിലവസ്തു ജില്ല]] *[[ഭേരി മേഖല]] **[[ബാങ്കെ ജില്ല]] **[[ബർദിയ ജില്ല]] [[ഫിജി|ഫിജിയിൽ]] ദ്വീപിൽ [[ഫിജി ഹിന്ദി]] എന്ന രൂപത്തിൽ. [[കരീബിയൻ]] ദ്വീപസമൂഹ രാജ്യങ്ങളിലെ [[ഇൻഡോ-കരീബിയൻ ജനത]] സംസാരിക്കുന്ന പൊതുഭാഷ. *[[സുരിനാം]] *[[ട്രിനിഡാഡ് ആൻഡ് ടൊബാഗോ]] *[[ഗയാന]] [[മൗറീഷ്യസ്|മൗറീഷ്യസിൽ]] [[മൗറീഷ്യൻ ഹിന്ദുസ്താനി]] എന്ന രൂപത്തിൽ. [[ദക്ഷിണാഫ്രിക്ക|ദക്ഷിണാഫ്രിക്കയിൽ]] [[സൗത്ത് ആഫ്രിക്കൻ ഹിന്ദുസ്താനി]] എന്ന രൂപത്തിൽ. |speakers = {{sigfig|3.850906|3}} കോടി |date = 2011 |ref = <ref>{{cite web |url= https://www.dnaindia.com/analysis/column-the-slow-death-of-bhojpuri-and-awadhi-2122062|title=The Slow Death of Awadhi and Bhojpuri}}</ref><ref>{{cite web |url= https://www.omniglot.com/writing/awadhi.htm|title=Omniglot — Awadhi (अवधी)}}</ref><ref>{{cite web |url= https://www.bignewsnetwork.com/news/270676192/awadhi-language-is-grouped-as-mother-tongue-under-hindi|title='Awadhi language is grouped as mother tongue under Hindi' says Minister of State for Home Affairs |work=Big News Network.com }}</ref> | ethnicity = [[അവധി ജനത]] |familycolor = [[ഇന്തോ-യുറോപ്യൻ ഭാഷകൾ|ഇന്തോ-യുറോപ്യൻ]] |fam2 = [[ഇന്തോ-ഇറാനിയൻ ഭാഷകൾ|ഇന്തോ-ഇറാനിയൻ]] |fam3 = [[ഇന്തോ-ആര്യൻ ഭാഷകൾ|ഇന്തോ-ആര്യൻ]] |fam4 = [[ഹിന്ദി ഭാഷകൾ|മധ്യ ഇന്തോ-ആര്യൻ]] |fam5 = [[കിഴക്കൻ ഹിന്ദി]] |dia1 = [[ഫിജി ഹിന്ദി]] |dia2 = [[ഗംഗാപാരീ]] |dia3 = മിർസാപുരി |dia4 = പർദേശി |dia5 = ഉത്തരി |dia6 = പ്രതാപ്ഗഢി |dia7 = താരുഹാട്ട് |dia8 = [[കരീബിയൻ ഹിന്ദുസ്താനി]] |dia9 = [[മൗറീഷ്യൻ ഹിന്ദുസ്താനി]] |dia10 = [[സൗത്ത് ആഫ്രിക്കൻ ഹിന്ദുസ്താനി]] | ancestor = [[അർദ്ധമാഗധി പ്രാകൃതം]] | ancestor2 = [[അപഭ്രംശം|അർദ്ധമാഗധി അപഭ്രംശം]] |script = {{unbulleted list |[[ദേവനാഗരി]] (ഇപ്പോൾ) |[[കൈതി ലിപി|കൈതി]] (ചരിത്രപരം) |[[പേർഷ്യൻ ലിപി|പേർഷ്യൻ]] |[[ലത്തീൻ അക്ഷരമാല|ലത്തീൻ]] }} | nation = {{flag|ഫിജി}} {{small|([[ഫിജി ഹിന്ദി]] എന്ന രൂപത്തിൽ)}} | iso2 = awa | iso3 = awa | glotto = awad1243 | glottorefname = Awadhi | lingua = 59-AAF-ra | glotto2 = gang1265 | glottoname2 = Gangapari | glotto3 = mirz1238 | glottoname3 = Mirzapuri | glotto4 = utta1238 | glottoname4 = Uttari | map2 = Awadh region.jpg | mapcaption2 = <center><small>ഉത്തർപ്രദേശിലെ അവധി ഭാഷാ അതിർത്തികൾ</center></small> | notice = IPA }} [[ഹിന്ദി|ഹിന്ദിയുടെ]] ഒരു ഉപഭാഷയാണ് [[ഉത്തർപ്രദേശ്|ഉത്തർ പ്രദേശിന്റെ]] മദ്ധ്യഭാഗത്തുള്ള ഒരു പ്രദേശമായ [[അവധ്|അവധിൽ]] സംസാരിക്കപ്പെടുന്ന ഭാഷയായ '''അവധി'''.{{efn|<ref>{{cite book |last=Oldenburg |first=Veena Talwar |author-link= |date= |title=The Making of Colonial Lucknow, 1856–1877 |url= |location= |publisher=Princeton University Press |page=5 |isbn=}}</ref> ({{lang|hi|औधी}}, 𑂌𑂡𑂲)}} ഹിന്ദിയുടെ പൂർവീ വിഭാഗത്തിൽപ്പെടുന്ന ഒരു ഉപഭാഷയാണിത്.<ref name="fulllangdatacensus 2011">{{cite web |last=Kawoosa |first=Vijdan Mohammad |date=22 November 2018 |title=How languages intersect in India |url=https://www.hindustantimes.com/india-news/how-languagesintersect-in-india/story-g3nzNwFppYV7XvCumRzlYL.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221015014438/https://www.hindustantimes.com/india-news/how-languagesintersect-in-india/story-g3nzNwFppYV7XvCumRzlYL.html |archive-date=15 October 2022 |publisher=Hindustan Times}}</ref> ഉത്തർ പ്രദേശിലെ അവധ് ,ലോവർ ദൊവാബ് മേഖലകൾ, മധ്യ പ്രദേശ്, ബീഹാർ ദില്ലി സംസ്ഥാനങ്ങളിലെ ചില പ്രദേശങ്ങൾ, നേപാളിലെ ലുംബിനി, രാപ്തി, ഭേരി എന്നീ പ്രദേശങ്ങളിൽ അവധി സംസാരിക്കപ്പെടുന്നു.<ref name=":5">{{Cite web |last=Meaning |first=Nepali |date=12 August 2023 |title=Origin, Structure, Development, and Situation of Awadhi Language in Nepal - Nepali Meaning |url=https://nepalimeaning.com/origin-structure-development-and-situation-of-awadhi-language-in-nepal/ |access-date=4 February 2024 |website=nepalimeaning.com |language=en-US}}</ref><ref name=":0">{{Harvcoltxt|Saxena|1971|p=1}}</ref><ref>{{Harvcoltxt|Grierson|1904|p=1}}</ref> ലോകത്തിലെ ഏറ്റവും കൂടുതൽ ആൾക്കാർ സംസാരിക്കുന്ന ഭാഷകളിൽ 29-ആം സ്ഥാനമാണ് ഈ ഭാഷക്കുള്ളത്. ഭക്തകവിയായിരുന്ന [[ഗോസ്വാമി തുളസീദാസ്]] രചിച്ച [[രാമചരിത് മാനസ്]] (തുളസീദാസ് രാമായണം), [[ഹനുമാൻ ചാലിസ]] എന്നീ കൃതികൾ ഈ ഭാഷയിലാണ് രചിയ്ക്കപ്പെട്ടിരിയ്ക്കുന്നത്. അവധിയുടെ മറ്റു പേരുകളിൽ [[Baiswara|ബൈസ്‌വാരി]] (ബൈസ്‌വാര ഉപപ്രദേശത്തിന്റെ പേരിൽ നിന്ന്),<ref>{{Harvcoltxt|Grierson|1904|p=10}}</ref> അതുപോലെ ചിലപ്പോൾ അവ്യക്തമായ ''പൂർബി'' (അക്ഷരാർത്ഥത്തിൽ "കിഴക്കൻ"), ''കോസലി'' (പുരാതന [[Kosala|കോസല രാജ്യത്തിന്റെ]] പേരിൽ നിന്ന്) എന്നിവ ഉൾപ്പെടുന്നു.<ref name=":0" /> == ഭൂമിശാസ്ത്രപരമായ വ്യാപനം == === ഇന്ത്യയിൽ === [[File:Awadhi regions of Uttar Pradesh.jpg|thumb|അവധി സംസാരിക്കുന്ന ഉത്തർപ്രദേശിലെ ജില്ലകൾ]] അവധി പ്രധാനമായും സംസാരിക്കുന്നത് [[ഗംഗാനദി|ഗംഗാ]]-[[യമുന]] [[doab|ദോവാബിന്റെ]] (നദീതടം) താഴത്തെ ഭാഗങ്ങൾ ഉൾപ്പെടുന്ന മധ്യ-കിഴക്കൻ [[ഉത്തർപ്രദേശ്|ഉത്തർപ്രദേശിലെ]] [[അവധ്]] പ്രദേശത്താണ്.<ref name=":0"/><ref name=":1">{{Harvcoltxt|Grierson|1904|pp=9–10}}</ref> ഇതിന്റെ പടിഞ്ഞാറ് ഭാഗത്ത് പാശ്ചാത്യ ഹിന്ദിയും (പ്രത്യേകിച്ച് [[കനൗജി ഭാഷ|കനൗജിയും]] [[ബുന്ദേലി ഭാഷ|ബുന്ദേലിയും]]), കിഴക്ക് ഭാഗത്ത് [[കിഴക്കൻ ഇന്തോ-ആര്യൻ ഭാഷകൾ|കിഴക്കൻ ഇന്തോ-ആര്യൻ]] ഭാഷാകുടുംബത്തിലെ ബിഹാരി വിഭാഗത്തിൽപ്പെട്ട [[ഭോജ്പൂരി ഭാഷ|ഭോജ്പുരിയുമാണ്]] സംസാരിക്കുന്നത്.<ref name=":6">{{Cite book |last=Saksena |first=Baburam |url=https://books.google.com/books?id=WfkWvgqk5c4C&dq=Awadhi+east+bhojpuri+language&pg=PA5 |title=Evolution of Awadhi (a Branch of Hindi). |date=1971 |publisher=Motilal Banarsidass Publ. |isbn=978-81-208-0855-3 |language=en|pages=}}</ref><ref>{{Cite book |last=Verbeke |first=Saartje |url=https://books.google.com/books?id=63iC56LeJ_MC&dq=Hindi+is+central+indo+aryan+bhojpuri+eastern+indo+aryan&pg=PA67 |title=Alignment and Ergativity in New Indo-Aryan Languages |date=22 March 2013 |publisher=Walter de Gruyter |isbn=978-3-11-029267-1 |language=en}}</ref> വടക്ക് [[നേപ്പാൾ|നേപ്പാളും]] തെക്ക് അവധിയുമായി വലിയ സാമ്യമുള്ള [[ബഘേലി ഭാഷ|ബഘേലിയുമാണ്]] അതിരുകൾ.<ref>{{Harvcoltxt|Saxena|1971|pp=2–5}}</ref> വടക്കൻ, മധ്യ യു.പിയിലെ താഴെ പറയുന്ന ജില്ലകളിൽ അവധി സംസാരിക്കുന്നു- * [[Lakhimpur Kheri district|ലഖിംപൂർ ഖേരി]] ([[Kannauji language|കനൗജിക്കൊപ്പം]]) * [[Sitapur district|സീതാപൂർ]] ([[Kannauji language|കനൗജിക്കൊപ്പം]]) * [[Unnao district|ഉന്നാവോ]] * [[Fatehpur district|ഫത്തേപൂർ]] * [[Barabanki district|ബാരാബങ്കി]] * [[Lucknow district|ലഖ്‌നൗ]] * [[Raebareli district|റായ്ബറേലി]] * [[Amethi district|അമേഠി]] * [[Bahraich district|ബഹ്റൈച്ച്]] * [[Shrawasti district|ശ്രാവസ്തി]] * [[Kanpur Nagar district|കാൺപൂർ]] യു.പിയുടെ കിഴക്കൻ ഭാഗങ്ങളിൽ അവധി ഭാഷാരൂപം മാറി "കിഴക്കൻ സ്റ്റാൻഡേർഡ് അവധി" എന്ന പ്രത്യേക ഭാഷാഭേദമായി മാറുന്നു. ഈ പ്രദേശം പൂർവാഞ്ചലിലെ [[ഭോജ്പൂരി ഭാഷ|ഭോജ്പുരി]] സംസാരിക്കുന്ന ജില്ലകളുമായി അതിർത്തി പങ്കിടുന്നു. ഈ ഭാഗത്ത് ഉൾപ്പെടുന്ന ജില്ലകൾ ഇവയാണ്- * [[Ayodhya district|അയോധ്യ]] * [[Ambedkar Nagar district|അംബേദ്കർ നഗർ]] * [[Prayagraj district|പ്രയാഗ്‌രാജ്]] * [[Mirzapur district|മിർസാപൂർ]] * [[Jaunpur district|ജോൻപൂർ]] (പടിഞ്ഞാറൻ ഭാഗങ്ങൾ) * [[Bhadohi district|ഭദോഹി]] * [[Sultanpur district|സുൽത്താൻപൂർ]] * [[Pratapgarh, Uttar Pradesh|പ്രതാപ്ഗഢ്]] * [[Gonda district|ഗോണ്ട]] * [[Balrampur district, Uttar Pradesh|ബലറാംപൂർ]] * [[Basti district|ബസ്തി]] (പടിഞ്ഞാറൻ ഭാഗങ്ങൾ) * [[Siddharthnagar district|സിദ്ധാർത്ഥനഗർ]] (പടിഞ്ഞാറൻ ഭാഗങ്ങൾ) * [[Kaushambi district|കൗശാംബി]] === നേപ്പാളിൽ === നേപ്പാളിലെ [[Language Commission (Nepal)|ഭാഷാ കമ്മീഷൻ]] ലുംബിനി പ്രവിശ്യയിലെ ഔദ്യോഗിക ഭാഷകളായി [[തരു ഭാഷ|തരു]], അവധി എന്നിവയെ ശുപാർശ ചെയ്തിട്ടുണ്ട്.<ref name=":5" /><ref>{{Cite web |title=सरकारी कामकाजको भाषाका आधारहरूको निर्धारण तथा भाषासम्बन्धी सिफारिसहरू (पञ्चवर्षीय प्रतिवेदन- साराांश) २०७८ |url=https://languagecommission.gov.np/files/%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%B8%20%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%87%E0%A4%B7%E0%A4%A3%20%E0%A4%B8%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%80%20%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A4%95%E0%A5%8B%20%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A4%BE.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210906171816/https://languagecommission.gov.np/files/%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%B8%20%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%87%E0%A4%B7%E0%A4%A3%20%E0%A4%B8%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%80%20%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A4%95%E0%A5%8B%20%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A4%BE.pdf |archive-date=6 September 2021 |access-date=28 October 2021 |website=Language Commission}}</ref> നേപ്പാളിലെ രണ്ട് പ്രവിശ്യകളിലാണ് അവധി സംസാരിക്കുന്നത്: * [[ലുംബിനി മേഖല]] ** [[ബാംങ്കെ ജില്ല]] ** [[ബർദിയ ജില്ല]] ** [[ഡാങ് ജില്ല]] ** [[കപിൽവസ്തു ജില്ല]] * [[സുദുർപശ്ചിം പ്രവിശ്യ]] ** [[കൈലാലി ജില്ല]] ** [[കാഞ്ചൻപൂർ ജില്ല]] === ദക്ഷിണേഷ്യയ്ക്ക് പുറത്ത് === {{further|ഫിജി ഹിന്ദി|കരീബിയൻ ഹിന്ദുസ്താനി}} അവധിയുടെയും (കൂടാതെ മറ്റ് ഭാഷകളുടെയും) സ്വാധീനമുള്ള ഒരു ഭാഷ [[Fiji|ഫിജിയിലെ]] [[Indo-Fijians|ഇന്ത്യാക്കാർക്കിടയിൽ]] ഒരു വ്യവഹാരഭാഷയായി സംസാരിക്കപ്പെടുന്നു, ഇത് ഫിജിയൻ ഹിന്ദി ([[ഫിജി ഹിന്ദി]]) എന്നറിയപ്പെടുന്നു. ''[[എത്‌നോലോഗ്]]'' പ്രകാരം, ഇത് ഭോജ്പുരിയുടെ സ്വാധീനമുള്ള ഒരു തരം അവധിയാണ്, കൂടാതെ ഇതിനെ കിഴക്കൻ ഹിന്ദിയായും തരംതിരിച്ചിരിക്കുന്നു.<ref>{{e25|hif|Fiji Hindi}}</ref> [[സുരിനാം]], [[ട്രിനിഡാഡ് ആൻഡ് ടൊബാഗോ]], [[ഗയാന]] എന്നിവിടങ്ങളിലെ [[Indo-Caribbeans|ഇന്ത്യാക്കാർ]] സംസാരിക്കുന്ന കരീബിയൻ ഹിന്ദുസ്ഥാനി ([[കരീബിയൻ ഹിന്ദുസ്താനി]]) ഭോജ്പുരിയെയും ഭാഗികമായി അവധിയെയും അടിസ്ഥാനമാക്കിയുള്ളതാണ്. [[ദക്ഷിണാഫ്രിക്ക|ദക്ഷിണാഫ്രിക്കയിൽ]] സംസാരിക്കുന്ന ഹിന്ദുസ്ഥാനിയും<ref>{{Cite book|last=Mesthrie|first=Rajend|url=https://books.google.com/books?id=aIivedw-oZYC&q=awadhi|title=Language and Social History: Studies in South African Sociolinguistics|date=1995|publisher=New Africa Books|isbn=978-0-86486-280-8|language=en}}</ref> [[മൗറീഷ്യസ്|മൗറീഷ്യസിൽ]] സംസാരിക്കുന്ന ഭോജ്പുരിയും<ref>{{cite web|title=Awadhi language|url=https://omniglot.com/writing/awadhi.htm|access-date=17 December 2020|website=omniglot.com}}</ref> ഭാഗികമായി അവധിയുടെ സ്വാധീനമുള്ളവയാണ്. == വർഗ്ഗീകരണം == [[File:Awadhi classification.png|alt=|thumb|അവധി ഭാഷയുടെ ഭാഷാപരമായ വർഗ്ഗീകരണം.]] അവധി ഒരു [[Indo-European languages|ഇന്തോ-യൂറോപ്യൻ ഭാഷയാണ്]], ഇത് [[Indo-Iranian languages|ഇന്തോ-ഇറാനിയൻ]] ഭാഷാകുടുംബത്തിലെ [[Indo-Aryan languages|ഇന്തോ-ആര്യൻ]] ഉപവിഭാഗത്തിൽ ഉൾപ്പെടുന്നു. ഇന്തോ-ആര്യൻ [[dialect continuum|ഭാഷാഭേദ തുടർച്ചയിൽ]] (dialect continuum), ഇത് ഭാഷകളുടെ കിഴക്കൻ-മധ്യ മേഖലയ്ക്ക് കീഴിൽ വരുന്നു, ഇതിനെ പലപ്പോഴും കിഴക്കൻ-ഹിന്ദി എന്ന് അംഗീകരിക്കുന്നു. ഭാഗികമായി [[Shauraseni language|ശൗരസേനിയുമായും]] ഭാഗികമായി [[Magadhi Prakrit|മാഗധി പ്രാകൃതവുമായും]] സാമ്യമുള്ള [[Ardhamagadhi Prakrit|അർദ്ധമാഗധിയുടെ]] പഴയ രൂപമായിരിക്കാം അവധിയുടെ അടിസ്ഥാനം എന്ന് പൊതുവെ വിശ്വസിക്കപ്പെടുന്നു.<ref name="auto">{{Harvcoltxt|Grierson|1904|p=2}}</ref> രണ്ടും ഒരേ 'അർദ്ധ-മാഗധി'യിൽ നിന്നാണ് വംശാവലിപരമായി ഉരുത്തിരിഞ്ഞത് എന്നതിനാൽ അവധിയുടെ ഏറ്റവും അടുത്ത ബന്ധുവായ ഭാഷ [[Bagheli language|ബഘേലിയാണ്]]. മിക്ക ആദ്യകാല ഇന്ത്യൻ ഭാഷാപണ്ഡിതരും ബഘേലിയെ 'അവധിയുടെ തെക്കൻ രൂപം' മാത്രമായാണ് കണക്കാക്കിയിരുന്നത്, എന്നാൽ സമീപകാല പഠനങ്ങൾ ബഘേലിയെ വെറുമൊരു ഉപഭാഷയായി കാണാതെ, അവധിക്ക് തുല്യമായ ഒരു പ്രത്യേക ഭാഷാഭേദമായി അംഗീകരിക്കുന്നു.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=__DaXf3XedoC|title=Patterns of Regional Geography: Indian perspective|last=Mandal|first=R. B.|date=1990|publisher=Concept Publishing Company|isbn=978-81-7022-291-0|pages=127–129|language=en}}</ref> == സാഹിത്യം == === മധ്യകാലഘട്ടത്തിന്റെ അവസാനവും ആധുനിക ഇന്ത്യയുടെ തുടക്കവും === ഈ കാലഘട്ടത്തിൽ, ഉത്തരേന്ത്യയിലെ [[ഇതിഹാസകാവ്യം|ഇതിഹാസ കാവ്യങ്ങൾക്ക്]] (epic poetry) ഉപയോഗിച്ചിരുന്ന പ്രധാന മാധ്യമമായി അവധി മാറി.<ref>{{Harvcoltxt|Grierson|1904|p=13}}</ref> ഇതിലെ സാഹിത്യത്തെ പ്രധാനമായും രണ്ടായി തിരിക്കാം: ഭക്തികാവ്യം (ഭക്തിഗാനങ്ങൾ), പ്രേമാഖ്യാൻ (പ്രണയകഥകൾ). ==== ഭക്തികാവ്യങ്ങൾ ==== ഏതൊരു ആധുനിക [[ഇന്തോ-ആര്യൻ ഭാഷകൾ|ഇന്തോ-ആര്യൻ ഭാഷയിലുമുള്ള]] ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട കൃതി ഒരുപക്ഷേ കവിയും സന്യാസിയുമായ [[തുളസീദാസ്|തുളസീദാസിൽ]] നിന്നുള്ള ''[[രാമചരിതമാനസം]]'' (എ.ഡി 1575) അഥവാ "രാമന്റെ കർമ്മങ്ങളുടെ തടാകം" എന്ന കൃതിയായിരിക്കും. ഇത് [[ദോഹ (കാവ്യരൂപം)|ദോഹ]]-[[ചൗപായ് (കാവ്യരൂപം)|ചൗപായ്]] [[വൃത്തം (കവിത)|വൃത്തങ്ങളിലാണ്]] രചിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നത്. ഇതിന്റെ ഇതിവൃത്തം പ്രധാനമായും കടമെടുത്തിട്ടുള്ളത് [[വാൽമീകി|വാൽമീകിയുടെ]] യഥാർത്ഥ ''[[രാമായണം]]'', അല്ലെങ്കിൽ ''[[അധ്യാത്മരാമായണം]]'' എന്നിവയിൽ നിന്നാണ്; ഇവ രണ്ടും [[സംസ്കൃതം|സംസ്കൃതത്തിലാണ്]] രചിക്കപ്പെട്ടിട്ടുള്ളത്.<ref>{{Harvcoltxt|Saxena|1971|pp=11–12}}</ref> [[മഹാത്മാഗാന്ധി|മഹാത്മാഗാന്ധി]] ''രാമചരിതമാനസത്തെ'' "എല്ലാ ഭക്തിസാഹിത്യങ്ങളിലെയും ഏറ്റവും മികച്ച ഗ്രന്ഥം" എന്ന് വാഴ്ത്തിയിട്ടുണ്ട്, അതേസമയം പാശ്ചാത്യ നിരീക്ഷകർ ഇതിനെ "[[ഉത്തരേന്ത്യ|ഉത്തരേന്ത്യയുടെ]] ബൈബിൾ" എന്ന് വിശേഷിപ്പിച്ചിരിക്കുന്നു.<ref>{{Harvcoltxt|Lutgendorf|1991|p=1}}</ref> ഇതിനെ ചിലപ്പോൾ പര്യായമായി 'തുളസീദാസ് രാമായണം' എന്നോ ലളിതമായി 'രാമായണം' എന്നോ വിളിക്കാറുണ്ട്.<ref>{{Harvcoltxt|Lutgendorf|1991|p=12}}—Since the Ramcaritmanas is a text in the Ramayana tradition, for which the Sanskrit epic of Valmiki is the accepted archetype, it is commonly referred to simply as "the Ramayan" and many popular editions bear only this name on their spine and cover, perhaps adding above it in small print: "composed by Goswami Tulsidas".</ref> {{multiple image | align = right | header_background = #FDF5E6 | header = [[തുളസീദാസ്|തുളസീദാസിന്റെ]] [[രാമചരിതമാനസം|രാമചരിതമാനസത്തിലെ]] ചിത്രീകരണങ്ങൾ | direction = vertical | footer_align = center | image_style = border:none; | total_width = 280 | image1 = 5_Illustration_from_the_Ramcharitmanas_of_Tulsidas_(1532–1623)_Jodhpur,_c._1775;_62.7_x_134.5_cm_Mehrangarh_Museum_Trust.jpg | image2 = 7 Rama's Army reaches Lanka from the Ram Charit Artist Unknown, ca. 1780, 63x125.8cm Mehrangarh Museum Trust.jpg | footer = (a) ബാലിവധം: [[രാമൻ|രാമനും]] [[ലക്ഷ്മണൻ|ലക്ഷ്മണനും]] മഴക്കാലം തീരാൻ കാത്തിരിക്കുന്നു, (b) രാമന്റെ സൈന്യം സമുദ്രം കടന്ന് ലങ്കയിലേക്ക് പോകുന്നു. | alt1 = | caption1 = | caption2 = }} [[തുളസീദാസ്|തുളസീദാസിന്റെ]] കൃതികളായ ''[[ഹനുമാൻ ചാലിസ]]'',<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=MX1SDwAAQBAJ&q=awadhi&pg=PT151|title=Hanuman Chalisa: Verse by Verse Description|last=Padam|first=Sandeep|date=21 March 2018|publisher=Notion Press|isbn=978-1-64249-611-6|language=hi}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=UFE4DwAAQBAJ&q=hanuman+chalisa+awadhi&pg=PA42|title=Lucknow Poetica|last=Shamim|first=Dr Rupali Saran Mirza Dr and Amna|date=14 November 2016|publisher=Idea Publishing|page=42|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=tlduDwAAQBAJ&q=hanuman+chalisa+awadhi&pg=PA11|title=Sri Hanuman Chalisa: Commentary on the Praises to the Eternal Servant|last=Vishwananda|first=Paramahamsa Sri Swami|date=13 March 2018|publisher=BoD – Books on Demand|isbn=978-3-96343-015-2|page=11|language=en}}</ref> ''പാർവ്വതീ മംഗൾ'', ''ജാനകീ മംഗൾ'' എന്നിവയും അവധിയിലാണ് രചിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നത്.<ref name="Saxena 1971 12">{{Harvcoltxt|Saxena|1971|p=12}}</ref> {{Verse translation|lang=awa|अंडकोस प्रति प्रति निज रूपा। देखेउँ जिनस अनेक अनूपा॥ <u>अवधपुरी</u> प्रति भुअन निनारी। <u>सरजू</u> भिन्न भिन्न नर नारी॥|ഓരോ പ്രപഞ്ചത്തിലും ഞാൻ എന്നെത്തന്നെ കണ്ടു, അതുപോലെ സമാനതകളില്ലാത്ത പല വസ്തുക്കളും; ഓരോ പ്രപഞ്ചത്തിനും അതിന്റേതായ <u>അയോധ്യയുണ്ടായിരുന്നു</u>, അതിന്റേതായ <u>സരയൂ</u> നദിയും, അതിന്റേതായ പുരുഷന്മാരും സ്ത്രീകളും.|italicsoff=y|attr1=[[തുളസീദാസ്|തുളസീദാസിന്റെ]] [[രാമചരിതമാനസം|രാമചരിതമാനസത്തിലെ]] 7.81.3 ചൗപായ്|attr2=വിവർത്തനം: ആർ.സി. പ്രസാദ്<ref>{{Harvcoltxt|Tulasīdāsa|1999|p=747}}</ref>}} {{Verse translation|lang=awa|सिंधु तीर एक भूधर सुंदर। कौतुक कूदि चढ़ेउ ता-ऊपर॥ बार-बार रघुबीर सँभारी। तरकेउ <u>पवनतनय</u> बल भारी॥|കടൽത്തീരത്ത് മനോഹരമായ ഒരു പർവ്വതമുണ്ടായിരുന്നു, അവൻ കളിയായി അതിന്റെ കൊടുമുടിയിലേക്ക് ചാടിക്കയറി; വീണ്ടും വീണ്ടും അവൻ ഭഗവാനെ സ്മരിച്ചു, അങ്ങനെ <u>വായുപുത്രൻ</u> അതിയായ ശക്തിയോടെ കുതിച്ചുപാഞ്ഞു.|italicsoff=y|attr1=[[തുളസീദാസ്|തുളസീദാസിന്റെ]] [[രാമചരിതമാനസം|രാമചരിതമാനസത്തിലെ]] 5.1.3 ചൗപായ്|attr2=വിവർത്തനം<ref>{{Cite journal|last=Rao|first=I. Panduranga|date=1998|title=Review of The Beautiful Verses (Ram-Charit Manas, "Sunder-Kand" and Hanuman Chalisa of Goswami Tulsidas rendered into English verse)|journal=Indian Literature|volume=41|issue=1 (183)|pages=240–241|issn=0019-5804|jstor=23341337}}</ref>}} ''[[ഭാഗവതപുരാണം|ഭാഗവതപുരാണത്തിലെ]]'' 'ദശമസ്കന്ധത്തിന്റെ' ആദ്യത്തെ പ്രാദേശിക ഹിന്ദി ആവിഷ്കാരമായ, ഹസ്തിഗ്രാമിൽ (ഇന്നത്തെ [[റായ്ബറേലി ജില്ല|റായ്ബറേലിക്ക്]] സമീപമുള്ള ഹത്ഗാവ്) നിന്നുള്ള ലാലച്ച്‌ദാസ് രചിച്ച "ഹരിചരിത്" എ.ഡി 1530-ൽ പൂർത്തിയായി. ഇത് വളരെക്കാലം വ്യാപകമായി പ്രചരിക്കപ്പെട്ടിരുന്നു, കൂടാതെ കിഴക്കൻ ഉത്തർപ്രദേശ്, [[ബീഹാർ]], [[മാൾവ]], [[ഗുജറാത്ത്]] എന്നിവിടങ്ങളിൽ നിന്നെല്ലാം ഈ കൃതിയുടെ ധാരാളം കൈയെഴുത്തുപ്രതികൾ കണ്ടെടുത്തിട്ടുണ്ട്; ഇവയെല്ലാം [[കൈത്തി]] ലിപിയിലാണ് എഴുതപ്പെട്ടിട്ടുള്ളത്.<ref>{{Harvcoltxt|Orsini|2014|p=200}}—"That Brahmin ''kathavachaks'' were not the only tellers of the story is proved by the first Hindi vernacular adaptation of the Dasam Skandha, the Haricharit in the Chaupai Doha by Lalach Kavi, a ''Kayastha'' from "Hastigram" (present-day Hathgaon) near Rae Bareilly, concluded in 1530 (VS1587)."</ref> [[സിക്കന്ദർ ലോധി|സിക്കന്ദർ ലോധിയുടെ]] ഭരണകാലത്ത് ഈശ്വർദാസ് (ഡൽഹി) രചിച്ച ''സത്യവതി'' (ഏകദേശം എ.ഡി 1501), ലാൽദാസ് രചിച്ച ''അവധ്‌വിലാസ്'' (എ.ഡി 1700) എന്നിവയും അവധിയിലാണ് എഴുതപ്പെട്ടിട്ടുള്ളത്. വിവിധ പ്രാദേശിക ഭാഷകളുടെ ഒരു 'സങ്കരയിനം' (pancmel khicṛī - hotch-potch) എന്ന് വിശേഷിപ്പിക്കപ്പെടുന്ന ഭാഷ ഉപയോഗിച്ചിരുന്ന [[കബീർ|കബീറിനെപ്പോലെയുള്ള]] ഭക്തിപ്രസ്ഥാന സന്യാസിമാരുടെ കൃതികളിലെ ഒരു പ്രധാന ഘടകമായി അവധി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നുണ്ട്.<ref>{{Harvcoltxt|Vaudeville|1990|p=260}}–The first editor of the ''Kabir Granthavali'', S.S Das, also stresses the composite character of Kabir's language, giving examples in his introduction, of ''vanis'' composed in Khariboli (i.e. Standard Hindi), Rajasthani, and Panjabi, besides Awadhi.</ref><ref>{{Harvcoltxt|Vaudeville|1990|p=264}}–Among the dialects or languages "melted" in the Hindavi language, the most important is Avadhi, mentioned above. The language of Kabir himself an Easterner, retains old Eastern forms, especially the old Avadhi forms.</ref> [[കബീർ|കബീറിന്റെ]] പ്രധാന കൃതിയായ ''[[ബീജക്]]'' (Bijak) പ്രാഥമികമായി അവധി ഭാഷയിലാണ് രചിക്കപ്പെട്ടിട്ടുള്ളത്.<ref>{{Harvcoltxt|Vaudeville|1990|p=260}}–Chaturvedi has shown that the same ''pada'' may be found with more characteristic Avadhi forms in the ''Bijak'', with more Khari-boli in the Guru Granth and with Braj forms in the Kabir Granthavali.</ref><ref>{{Harvcoltxt|Vaudeville|1990|p=259}}–According to Grierson, however, there is not a single word typical of the Bhojpuri language in the Bijak. According to him, the basic language of the Bijak is old Avadhi...</ref> ==== പ്രേമാഖ്യാനങ്ങൾ ==== {{multiple image | total_width = 200 | caption_align = center | align = right | direction = vertical | image_style = border:none; | image1 = Queen Nagamati talks to her parrot, Padmavat, c1750.jpg | caption1 = രാജ്ഞി നാഗമതി തന്റെ തത്തയോട് സംസാരിക്കുന്നു, [[പത്മാവത്]], എ.ഡി 1750. | image2 = Meister des Madhu-Malati-Manuskripts 001.jpg | caption2 = കാമുകീകാമുകന്മാർ കാട്ടിൽ വെച്ച് ഒരു കടുവയ്ക്ക് നേരെ അമ്പെയ്യുന്നു. [[സൂഫി]] കാവ്യമായ [[മധുമാലതി|മധുമാലതിയിൽ]] നിന്നുള്ള ചിത്രം. | alt1 = | header = അവധി [[സൂഫി]] കൃതികളിലെ ചിത്രീകരണങ്ങൾ | header_background = #FDF5E6 }} 14-ാം നൂറ്റാണ്ടിന്റെ അവസാന പാദം മുതൽ കിഴക്കൻ സൂഫികളുടെ പ്രിയപ്പെട്ട സാഹിത്യ ഭാഷയായും അവധി ഉയർന്നുവന്നു. പേർഷ്യൻ ''[[മസ്നവി]]'' (masnavi) ശൈലിയിൽ രചിക്കപ്പെട്ട, സൂഫി [[മിസ്റ്റിസിസം|മിസ്റ്റിസിസത്തിൽ]] (mysticism) വേരൂന്നിയതും എന്നാൽ തികച്ചും ഇന്ത്യൻ പശ്ചാത്തലത്തിലുള്ളതുമായ 'പ്രേമാഖ്യാനങ്ങളുടെ' (പ്രണയകഥകൾ) ഭാഷയായി ഇത് മാറി; ഇവയിൽ ഭാരതീയ ഐതിഹ്യങ്ങളിൽ നിന്ന് നേരിട്ട് കടമെടുത്ത നിരവധി [[ആഖ്യാനശൈലി|കഥാതന്തുക്കൾ]] (motifs) ഉണ്ടായിരുന്നു. അവധി ഭാഷയിലെ അത്തരത്തിലുള്ള ആദ്യത്തെ പ്രേമാഖ്യാനമായിരുന്നു മൗലാനാ ദാവൂദിന്റെ [[ചന്ദായൻ (കാവ്യം)|ചന്ദായൻ]] (എ.ഡി 1379).<ref>{{Harvcoltxt|Vaudeville|1990|p=263}}</ref> പ്രശസ്ത ഭരണാധികാരിയായ [[ഷേർഷാ സൂരി|ഷേർഷാ സൂരിയുടെ]] കാലത്ത് തന്റെ മാസ്റ്റർപീസായ [[പത്മാവത്]] (എ.ഡി 1540) രചിച്ച [[മാലിക് മുഹമ്മദ് ജായസി|ജായസി]] ഈ പാരമ്പര്യം മുന്നോട്ട് കൊണ്ടുപോയി. പത്മാവത് [[അരാക്കൻ]] മുതൽ [[ഡെക്കാൻ പീഠഭൂമി|ഡെക്കാൻ]] വരെ വ്യാപകമായി പ്രചരിക്കുകയും, [[പേർഷ്യൻ ഭാഷ|പേർഷ്യനിലേക്കും]] മറ്റ് ഭാഷകളിലേക്കും അത് പകർത്തപ്പെടുകയും വിവർത്തനം ചെയ്യപ്പെടുകയും ചെയ്തു.<ref>{{Harvcoltxt|Orsini|2014|p=213}}</ref> ജായസിയുടെ മറ്റ് പ്രധാന കൃതികളായ കാൻഹാവത്,<ref>{{Citation|last=Hawley|first=John Stratton|title=Did Surdas Perform the Bhāgavata-purāṇa?|date=2015|work=Tellings and Texts|page=212|editor-last=Orsini|editor-first=Francesca|series=Music, Literature and Performance in North India|edition=1|publisher=Open Book Publishers|isbn=978-1-78374-102-1|quote=Then there are the Ahirs whose performances of the Krishna story fascinated Malik Muhammad Jayasi, as he tells us in his Kanhavat of 1540;...|editor2-last=Schofield|editor2-first=Katherine Butler|jstor=j.ctt17rw4vj.15}}</ref> അഖ്രാവത്<ref name="Saxena 1971 12"/>, ആഖ്‌രി കലാം<ref>{{Cite journal|last=Singh|first=Virendra|date=2009|title=An Avadhi language account of an earthquake in medieval North India circa AD 1500|url=https://www.researchgate.net/publication/296774084|journal=Current Science|volume=96|pages=1648–1649}}</ref> എന്നിവയും അവധിയിലാണ് രചിച്ചിട്ടുള്ളത്. {{Rquote | text = എന്റെ മഹത്തായ നഗരമായ, എക്കാലവും മനോഹരമായ ജായസിനെക്കുറിച്ച് ഞാൻ പറയാം.<br /> ''[[സത്യയുഗം|സത്യയുഗത്തിൽ]]'' അതൊരു പുണ്യസ്ഥലമായിരുന്നു, അന്ന് അത് "പൂന്തോട്ടങ്ങളുടെ നഗരം" എന്ന് വിളിക്കപ്പെട്ടു.<br /> പിന്നെ ''[[ത്രേതായുഗം|ത്രേതായുഗം]]'' കടന്നുപോയി, ''[[ദ്വാപരയുഗം|ദ്വാപരയുഗം]]'' വന്നപ്പോൾ, അവിടെ ''ഭുഞ്ജരാജൻ'' എന്ന മഹാനായ ഒരു ഋഷിയുണ്ടായിരുന്നു.<br /> 88,000 ഋഷിമാർ അന്ന് അവിടെ ജീവിച്ചിരുന്നു, കൂടാതെ ഇടതൂർന്ന... എൺപത്തിനാല് കുളങ്ങളും.<br /> അവർ ഇഷ്ടികകൾ ചുട്ടെടുത്ത് ഉറപ്പുള്ള ഘാട്ടുകൾ നിർമ്മിക്കുകയും എൺപത്തിനാല് കിണറുകൾ കുഴിക്കുകയും ചെയ്തു.<br /> അവർ അവിടെയും ഇവിടെയുമായി മനോഹരമായ കോട്ടകൾ പണിതു, രാത്രിയിൽ അവ ആകാശത്തിലെ നക്ഷത്രങ്ങളെപ്പോലെ തോന്നിപ്പിച്ചു.<br /> മുകളിൽ ക്ഷേത്രങ്ങളുള്ള നിരവധി പഴത്തോട്ടങ്ങളും അവർ വെച്ചുപിടിപ്പിച്ചു.<br /> <br /> ദോഹ: ആ മാനുഷിക ''അവതാരങ്ങളെല്ലാം'' അവിടെയിരുന്ന് തപസ്സുചെയ്തു. രാവും പകലും ''ഹോമങ്ങളും'' ''ജപങ്ങളും'' ചെയ്തുകൊണ്ട് അവർ ഈ ലോകത്തെ മുറിച്ചുകടന്നു. | author = [[മാലിക് മുഹമ്മദ് ജായസി|ജായസി]] | source = Kanhavat, ed. Pathak (8), 7–8.<ref>{{Harvcoltxt|Orsini|2014|p=209}}</ref> |right}} [[ജോൻപൂർ ജില്ല|ജോൻപൂരിലെ]] സുൽത്താൻ ഹുസൈൻ ഷാ ശർഖിയുടെ പ്രവാസ കോടതിയുമായി ബന്ധപ്പെട്ടിരുന്ന വിദഗ്ദ്ധനും കഥാകാരനുമായിരുന്ന ഷെയ്ഖ് 'കുത്ബൻ' സുഹ്രവർദിയാണ് മിരിഗാവതി (ഏകദേശം എ.ഡി 1503) അഥവാ "മാന്ത്രിക മാൻ" (The Magic Doe) എന്ന അവധി പ്രണയകാവ്യം രചിച്ചത്.<ref>{{Harvcoltxt|Kutban|2012|p=9}}</ref><ref name=":4">{{Harvcoltxt|Saxena|1971|p=15}}</ref> കവി സയ്യിദ് മഞ്ജൻ രാജ്ഗിരി രചിച്ച [[മധുമാലതി]] (Madhumālatī) അഥവാ "രാത്രി വിരിയുന്ന മുല്ല" എന്ന മറ്റൊരു പ്രണയകാവ്യം എ.ഡി 1545-ൽ എഴുതപ്പെട്ടതാണ്.<ref>{{Harvcoltxt|Manjhan|2001|p=xi}} —"Manjhan's birthplace Rajgir is in the present-day state of Bihar, not far away from Patna in northern India, and the poem itself is written in Awadhi or eastern Hindavi".</ref> [[അമീർ ഖുസ്രോ]] (മരണം. എ.ഡി 1379) അവധിയിൽ ചില കൃതികൾ രചിച്ചിട്ടുള്ളതായും പറയപ്പെടുന്നു.<ref>{{Cite journal|last=Jafri|first=Saiyid Zaheer Husain|date=2016|title=Sectional President's Address: 'MAKING' OF THE COMPOSITE CULTURE IN PRE-NAWABI AWADH|journal=Proceedings of the Indian History Congress|volume=77|page=148|issn=2249-1937|jstor=26552634}}</ref> === ആധുനിക ഇന്ത്യ === ആധുനിക കാലഘട്ടത്തിൽ അവധി സാഹിത്യത്തിന് ഏറ്റവും മികച്ച സംഭാവനകൾ നൽകിയത് [[രമൈ കാക്കാ]] (എ.ഡി 1915–1982), 'പധീസ്' എന്നറിയപ്പെടുന്ന ബൽഭദ്ര പ്രസാദ് ദീക്ഷിത് (എ.ഡി 1898–1943), വൻഷീധർ ശുക്ല (എ.ഡി 1904–1980) തുടങ്ങിയ എഴുത്തുകാരാണ്. [[ഇന്ത്യൻ സ്വാതന്ത്ര്യ സമരം|ഇന്ത്യൻ സ്വാതന്ത്ര്യ സമരകാലത്ത്]] ജയിലിൽ കിടക്കുമ്പോൾ ദ്വാരകാ പ്രസാദ് മിശ്ര രചിച്ച ഒരു പ്രധാന അവധി ഇതിഹാസ കാവ്യമാണ് 'കൃഷ്ണായൻ' (എ.ഡി 1942). അവധി സാഹിത്യത്തിന് നൽകിയ സംഭാവനകൾ പരിഗണിച്ച് 2022-ൽ ഡോ. [[വിദ്യാ വിന്ദു സിംഗിന്|വിദ്യാ വിന്ദു സിംഗിനെ]] [[പത്മശ്രീ]] നൽകി ആദരിച്ചിട്ടുണ്ട്.{{clear}} == ശബ്ദശാസ്ത്രം == === സ്വരങ്ങൾ === അവധിയിൽ സഘോഷ (voiced), അഘോഷ (voiceless) സ്വരങ്ങളുണ്ട്. സഘോഷ സ്വരങ്ങൾ ഇവയാണ്: /ə/, /ʌ/, /aː/, /ɪ/, /iː/, /ʊ/, /uː/, /e/, /eː/, /o/, /oː/.<ref>{{Harvcoltxt|Saxena|1971|p=23}}</ref> അഘോഷ സ്വരങ്ങൾ അഥവാ "മന്ത്രിക്കുന്ന സ്വരങ്ങൾ" (whispered vowels) താഴെ പറയുന്നവയാണ്: /i̥/, /ʊ̥/, /e̥/.<ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/onlanguageselect0000gree|url-access=registration|quote=awadhi.|title=On Language: Selected Writings of Joseph H. Greenberg|last1=Greenberg|first1=Joseph Harold|last2=Kemmer|first2=Suzanne|date=1990|publisher=Stanford University Press|isbn=9780804716130|pages=[https://archive.org/details/onlanguageselect0000gree/page/85 85]|language=en}}</ref> അഘോഷ സ്വരങ്ങൾ ഒരു പദത്തിന്റെ അവസാനത്തിൽ മാത്രമാണ് വരുന്നത്.<ref name=":6" /> {| class="wikitable" style="text-align:center;" |+അവധിയിലെ സ്വരങ്ങൾ<ref name=":6" /> ! ! [[Front vowel|മുൻസ്വരം]] ! [[Central vowel|മധ്യസ്വരം]] ! [[Back vowel|പിൻസ്വരം]] |- ! [[Close vowel|സംവൃതസ്വരം]] | iː i̥ ɪ | | uː ʊ ʊ̥ |- ! [[Close-mid vowel|അർദ്ധസംവൃതസ്വരം]] | e eː e̥ | | o oː |- ! [[Mid vowel|മധ്യസ്വരം]] | | ə | |- ! [[Open-mid vowel|അർദ്ധവിവൃതസ്വരം]] | | ʌ | |- ! [[Open vowel|വിവൃതസ്വരം]] | | | aː |} ==== സ്വരസംയുക്തങ്ങൾ ==== {{mw-datatable}} {| class="wikitable mw-datatable" |+ ദ്വിസ്വരങ്ങൾ ! rowspan="2" style="text-align: center;" |സംയുക്തം ! colspan="2" style="text-align: center;" |ഉദാഹരണം ! rowspan="2" style="text-align: center;" |അർത്ഥം |- ![[അന്താരാഷ്ട്ര ശബ്ദലിപി|ഐ.പി.എ.]] ![[ISO 15919|ലിപ്യന്തരണം]] |- style="text-align: center;" ||/ɪaː/ ||/d͡ʒɪaː/ ||jiā ||"മൂത്ത സഹോദരി" (ചേച്ചി) |- style="text-align: center;" ||/ɪeː/ ||/d͡ʒɪeː/ ||jiē ||"ജീവൻവച്ചു" |- style="text-align: center;" ||/ʌiː/ ||/nʌiː/ ||naī ||"പുതിയ" |- style="text-align: center;" ||/ʌɪ/ ||/bʰʌɪ/ ||bhai ||"ആയിത്തീർന്നു" |- style="text-align: center;" ||/ʌeː/ ||/gʌeː/ ||gaē ||"(അവർ) പോയി" |- style="text-align: center;" ||/ʌʊ/ ||/t̪ʌʊ/ ||tau ||"അപ്പോൾ" / "പിന്നെ" |- style="text-align: center;" ||/ʌuː/ ||/gʌuː/ ||gaū ||"പശു" |- style="text-align: center;" ||/ʊʌ/ ||/kʊ̃ʌn/ ||kũan ||"കിണറുകൾ (തിര്യക് രൂപം)" |- style="text-align: center;" ||/ʊiː/ ||/d̪ʊiː/ ||duī ||"രണ്ട്" |- style="text-align: center;" ||/ʊaː/ ||/bʊaː/ ||buā ||"അച്ഛന്റെ സഹോദരി" |- style="text-align: center;" ||/uːiː/ ||/ruːiː/ ||rūī ||"പരുത്തി" |- style="text-align: center;" ||/aːoː/ ||/aːoː/ ||āō ||"വരൂ" |- style="text-align: center;" ||/aːeː/ ||/kʰaːeː/ ||khāē ||"കഴിച്ചു" |- style="text-align: center;" ||/aːiː/ ||/aːiː/ ||āī ||"വന്നു" |- style="text-align: center;" ||/aːuː/ ||/naːuː/ ||nāū ||"ക്ഷുരകൻ" |- style="text-align: center;" ||/eːiː/ ||/d̪eːiː/ ||dēī ||"നൽകും" |- style="text-align: center;" ||/eːʊ/ ||/d̪eːʊ/ ||dēu ||"നൽകൂ" |- style="text-align: center;" ||/oːɪ/ ||/hoːɪ/ ||hōi ||"ആയിരിക്കാം" |- style="text-align: center;" ||/oʊ/ ||/hoʊ/ ||hōu ||"ആകുക" |} {| class="wikitable mw-datatable" |+ത്രിസ്വരങ്ങൾ ! rowspan="2" style="text-align: center;" |സംയുക്തം ! colspan="2" style="text-align: center;" |ഉദാഹരണം ! rowspan="2" style="text-align: center;" |അർത്ഥം |- ![[അന്താരാഷ്ട്ര ശബ്ദലിപി|ഐ.പി.എ]] ![[ISO 15919|ലിപ്യന്തരണം]] |- style="text-align: center;" ||/ɪeʊ/ ||/pɪeʊ/ ||pieu ||"(നീ) കുടിച്ചു" |- style="text-align: center;" ||/ʊɪaː/ ||/gʰʊ̃ɪaː/ ||ghũiā ||"ചേമ്പിന്റെ കിഴങ്ങ്" |- style="text-align: center;" ||/aːeʊ/ ||/kʰaːeʊ/ ||khāeu ||"(നീ) കഴിച്ചു" |- style="text-align: center;" ||/ʌɪaː/ ||/bʰʌɪaː/ ||bhaiā ||"സഹോദരൻ" |} === വ്യഞ്ജനങ്ങൾ === {| class="wikitable" style="text-align: center;" |+അവധി ഭാഷയിലെ വ്യഞ്ജന സ്വനിമങ്ങൾ ! colspan="3" | ![[ഓഷ്ഠ്യം]] ![[ദന്ത്യം]]/<br />[[വർത്സ്യം]] ![[Retroflex consonant|മൂർദ്ധന്യം]] ![[താലവ്യം]] ![[മൃദുതാലവ്യം|കണ്ഠ്യം]] ![[Glottal consonant|കാകില്യം]] |- ! colspan="2" rowspan="2" |[[Nasal consonant|അനുനാസികം]] !<small>അല്പപ്രാണം</small> |{{IPA link|m}} |{{IPA link|n}} |({{IPA link|ɳ}}) |({{IPA link|ɲ}}) |({{IPA link|ŋ}}) | |- !<small>[[Aspiration (phonetics)|മഹാപ്രാണം]]</small> |{{IPA link|m}}{{IPA link|ʱ}} |{{IPA link|n}}{{IPA link|ʱ}} | | | | |- ! rowspan="4" |[[Plosive|സ്പർശം]]/<br />[[Affricate|ഘർഷി]] ! rowspan="2" |<small>[[Voicelessness|അഘോഷം]]</small> !<small>അല്പപ്രാണം</small> |{{IPA link|p}} |{{IPA link|t̪|t}} |{{IPA link|ʈ}} |{{IPA link|tʃ}} |{{IPA link|k}} | |- !<small>[[Aspirated consonant|മഹാപ്രാണം]]</small> |{{IPA link|pʰ}} |{{IPA link|tʰ}} |{{IPA link|ʈʰ}} |{{IPA link|tʃʰ}} |{{IPA link|kʰ}} | |- ! rowspan="2" |<small>[[Voice (phonetics)|സഘോഷം]]</small> !<small>അല്പപ്രാണം</small> |{{IPA link|b}} |{{IPA link|d̪|d}} |{{IPA link|ɖ}} |{{IPA link|dʒ}} |{{IPA link|ɡ}} | |- !<small>[[Aspirated consonant|മഹാപ്രാണം]]</small> |{{IPA link|bʱ}} |{{IPA link|dʱ}} |{{IPA link|ɖʱ}} |{{IPA link|dʒʱ}} |{{IPA link|ɡʱ}} | |- ! rowspan="1" colspan="3" |[[Fricative|ഊഷ്മാവ്]] | |{{IPA link|s}} | | | |{{IPA link|h}}~{{IPA link|ɦ}} {{efn| [{{IPA link|h}}] പദങ്ങളുടെ തുടക്കത്തിലും [{{IPA link|ɦ}}] പദങ്ങളുടെ മധ്യത്തിലും അവസാനത്തിലും വരുന്നു.}}<ref name=":6" /> |- ! rowspan="4" |[[Liquid consonant|ദ്രവം]] ! rowspan="2" |<small>[[Rhotic consonant|ലുണ്ഠിതം]]</small> !<small>അല്പപ്രാണം</small> | |{{IPA link|r}} |{{IPA link|ɽ}} | | | |- !<small>[[Aspiration (phonetics)|മഹാപ്രാണം]]</small> | |{{IPA link|r}}{{IPA link|ʱ}} |{{IPA link|ɽ}}{{IPA link|ʱ}} | | | |- ! rowspan="2" |<small>[[Lateral consonant|പാർശ്വികം]]</small> !<small>അല്പപ്രാണം</small> | |{{IPA link|l}} | | | | |- !<small>[[Aspiration (phonetics)|മഹാപ്രാണം]]</small> | |{{IPA link|l}}{{IPA link|ʱ}} | | | | |- ! colspan="3" |[[Approximant|അർദ്ധസ്വരം]] |{{IPA link|ʋ}} | | |{{IPA link|j}} | | |} == വ്യാകരണം == === താരതമ്യ വ്യാകരണം === അവധിയ്ക്ക് അയൽ ഭാഷകളായ [[പാശ്ചാത്യ ഹിന്ദി]], [[ബിഹാരി]] എന്നിവയിൽ നിന്ന് വേർതിരിക്കുന്ന നിരവധി സവിശേഷതകളുണ്ട്. അവധിയിൽ നാമങ്ങൾ പൊതുവെ ഹ്രസ്വവും ദീർഘവുമാണ്. എന്നാൽ പാശ്ചാത്യ ഹിന്ദിയിൽ ഇവ പൊതുവെ ഹ്രസ്വവും, ബിഹാരിയിൽ കൂടുതലും ദീർഘ രൂപങ്ങളുമാണ് ഉപയോഗിക്കുന്നത്. പാശ്ചാത്യ ഹിന്ദിയിൽ ലിംഗഭേദം കർശനമായി പാലിക്കപ്പെടുന്നു; അവധിയിൽ ഇത് അത്ര കർശനമല്ലെങ്കിലും വലിയൊരളവിൽ നിലനിർത്തുന്നുണ്ട്, എന്നാൽ ബിഹാരിയിൽ ഇത് വളരെ ദുർബലമാണ്. വിഭക്തിപ്രത്യയങ്ങളുടെ കാര്യത്തിൽ, കർതൃപ്രത്യയത്തിന്റെ (agentive postposition) അഭാവം അവധിയെ പാശ്ചാത്യ ഹിന്ദിയിൽ നിന്ന് വ്യത്യസ്തമാക്കുന്നു; ഇക്കാര്യത്തിൽ ഇത് ബിഹാരി ഭാഷാഭേദങ്ങളോട് സാമ്യം പുലർത്തുന്നു. അവധിയിലെ ദ്വിതീയാ-ചതുർത്ഥീ വിഭക്തിപ്രത്യയങ്ങൾ (accusative-dative postposition) /കാ/ (/kaː/) അല്ലെങ്കിൽ /ക/ (/kə/) ആണ്, എന്നാൽ പാശ്ചാത്യ ഹിന്ദിയിൽ ഇത് /കോ/ (/koː/) അല്ലെങ്കിൽ /കൗ/ (/kɔː/) എന്നും ബിഹാരിയിൽ /കേ/ (/keː/) എന്നുമാണ്. ബിഹാരിയിലും പാശ്ചാത്യ ഹിന്ദിയിലും സപ്തമീ വിഭക്തിപ്രത്യയം (locative postposition) /മേം/ (/mẽː/) ആണ്, എന്നാൽ അവധിയിൽ ഇത് /മാ/ (/maː/) ആണ്. അവധിയിലെ സർവ്വനാമങ്ങളിൽ പുരുഷവാചക ഷഷ്ഠീവിഭക്തിയായി (personal genitives) /തോർ/ (/toːɾ-/), /മോർ/ (/moːɾ-/) എന്നിവ ഉപയോഗിക്കുമ്പോൾ പാശ്ചാത്യ ഹിന്ദിയിൽ /തേർ/ (/teːɾ-/), /മേർ/ (/meːɾ-/) എന്നിവയാണ് ഉപയോഗിക്കുന്നത്. /ഹമാർ/ (/ɦəmaːɾ/) എന്നതിന്റെ തിര്യഗ്‌രൂപം (oblique) അവധിയിൽ /ഹമ്രേ/ (/ɦəmɾeː/) എന്നാണ്, എന്നാൽ ഇത് പാശ്ചാത്യ ഹിന്ദിയിൽ /ഹമാരേ/ (/ɦəmaːɾeː/) എന്നും ബിഹാരിയിൽ /ഹമ്രൻ'കൈ/ (/ɦəmrən'kæ/) എന്നുമാണ്.<ref name=":3" /> അവധിയുടെ മറ്റൊരു നിർണ്ണായക സവിശേഷതയാണ് /ദിഹിസ്/ (/dɪɦɪs/), /മാരിസ്/ (/maːɾɪs/) തുടങ്ങിയ പദങ്ങളിലെ /-ഇസ്/ (/-ɪs/) എന്ന പ്രത്യയം. അയൽ ഭാഷയായ ഭോജ്പുരിക്ക് (i) വർത്തമാനകാലത്തിലെ /ലാ/ (/laː/) എന്ന ആശ്രിതപദം (enclitic), (ii) ഭൂതകാലത്തിലെ /-ൽ/ (/-l/), (iii) ചതുർത്ഥീ വിഭക്തിപ്രത്യയമായ /-ലാ/ (/-laː/) എന്നീ സവിശേഷതകളുണ്ട്, ഇവ അതിനെ അവധി ഭാഷയിൽ നിന്ന് വേർതിരിക്കുന്നു.<ref name="auto"/> === സർവ്വനാമങ്ങൾ === {| class="wikitable" style="text-align: center; margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+അവധിയിലെ ഉത്തമപുരുഷ സർവ്വനാമങ്ങൾ<ref>{{Harvcoltxt|Masica|1993|p=252}}</ref><ref name=":3" /> ! ! colspan="5" |ഏകവചനം</br><small>ഞാൻ / എന്നെ /എന്റെ</small> ! colspan="5" |ബഹുവചനം</br><small>ഞങ്ങൾ / ഞങ്ങളെ / ഞങ്ങളുടെ</small> |- ! !പ്രഥമ !കർതൃ !തിര്യക് !ചതുർത്ഥി !ഷഷ്ഠി !പ്രഥമ !കർതൃ !തിര്യക് !ചതുർത്ഥി !ഷഷ്ഠി |- ! ആധുനിക നിലവാരമുള്ള ഹിന്ദി | മൈം</br>{{large|{{lang|hi|{{script|deva|( मैं )}}}}}} | മൈനെ</br>{{large|{{lang|hi|{{script|deva|( मैंने )}}}}}} | മുഝ</br>{{large|{{lang|hi|{{script|deva|( मुझ )}}}}}} | മുഝേ</br>{{large|{{lang|hi|{{script|deva|( मुझे )}}}}}} | മേരാ^*</br>{{large|{{lang|hi|{{script|deva|( मेरा )}}}}}} | ഹമ</br>{{large|{{lang|hi|{{script|deva|( हम )}}}}}} | ഹമനെ</br>{{large|{{lang|hi|{{script|deva|( हमने )}}}}}} | ഹമ</br>{{large|{{lang|hi|{{script|deva|( हम )}}}}}} | ഹമേം</br>{{large|{{lang|hi|{{script|deva|( हमें )}}}}}} | ഹമാരാ^*</br>{{large|{{lang|hi|{{script|deva|( हमारा )}}}}}} |- ! അവധി | മൈ</br>{{large|{{lang|awa-deva|( मै )}}}} | – | മഹി</br>{{large|{{lang|awa-deva|( महि )}}}} | – | മോര{{ref|asterisk|*}}</br>{{large|{{lang|awa-deva|( मोर )}}}} | ഹമ</br>{{large|{{lang|awa-deva|( हम )}}}} | – | ഹമ</br>{{large|{{lang|awa-deva|( हम )}}}} | ഹമൈ</br>{{large|{{lang|awa-deva|( हमै )}}}} | ഹമാര{{ref|asterisk|*}}</br>{{large|{{lang|awa-deva|( हमार )}}}} |- !<small>(അവധിയിലെ പകരമായുള്ളതോ മറ്റ് രൂപങ്ങളോ)</small> |<nowiki>-</nowiki> | – | മോ</br>{{large|{{lang|awa-deva|( मो )}}}} | മയികാ</br>{{large|{{lang|awa-deva|( मइका )}}}}</br> മോകാ </br>{{large|{{lang|awa-deva|( मोका )}}}} | – | – | – | – | ഹമകാ</br>{{large|{{lang|awa-deva|( हमका )}}}} | – |} {|class="wikitable" style="text-align: center; margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+അവധിയിലെ മധ്യമപുരുഷ സർവ്വനാമങ്ങൾ<ref name=":3">{{Cite book|url=http://archive.org/details/rosettaproject_awa_morsyn-1|title=Linguistic Survey of India|last=Grierson|first=G. A.|date=1967|publisher=Motilal Banarsidass|others=The Long Now Foundation}}</ref><ref>{{Harvcoltxt|Saxena|1971|p=169}}</ref> ! ! colspan="6" | ഏകവചനം <br /> ! colspan="6" |ബഹുവചനം |- ! !പ്രഥമ !കർതൃ !തിര്യക് !ചതുർത്ഥി !ഷഷ്ഠി !ബഹുമാനം !പ്രഥമ !കർതൃ !തിര്യക് !ചതുർത്ഥി !ഷഷ്ഠി !ബഹുമാനം |- !ആധുനിക നിലവാരമുള്ള ഹിന്ദി |tū |tū'nē |tujh |tujhē |tērā{{ref|asterisk |*}} | – |tum | tum'nē |tum |tumhē̃ |tumhārā^* |āp– |- !അവധി |tū, tui (toi), taĩ (tãy) | – |tu(h)i |  – |tōr{{ref|asterisk |*}} |āpu̥ |tum | – |tum |tumai, tohaĩ (tohãy) |tumār{{ref|asterisk |*}}/tohār{{ref|asterisk |*}} |āp– |- !<small>(അവധിയിലെ പകരമായുള്ളതോ മറ്റ് രൂപങ്ങളോ)</small> | – | – |tō |tui'kā, tō'kā (tõh'kā) | – | | – | – | – |tum'kā |<nowiki>-</nowiki> |<nowiki>-</nowiki> |} ;<nowiki>കുറിപ്പുകൾ:</nowiki> :{{note|asterisk|*}}ലിംഗം, വചനം എന്നിവയ്ക്കനുസരിച്ച് രൂപം മാറുന്നവയെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു: :# mor → ''mōrā (പുല്ലിംഗം), mōrī (സ്ത്രീലിംഗം), mōrē (ബഹുവചനം)'' :# hamār → ''hamrā (പുല്ലിംഗം), hamrī (സ്ത്രീലിംഗം), hamrē (ബഹുവചനം)'' :# tōr→ ''torā (പുല്ലിംഗം), torī (സ്ത്രീലിംഗം), torē (ബഹുവചനം)'' :# tumar→ ''tumrā (പുല്ലിംഗം), tumrī (സ്ത്രീലിംഗം), tumrē (ബഹുവചനം)'' :# tohār→ ''tohrā (പുല്ലിംഗം), tohrī (സ്ത്രീലിംഗം), tohrē (ബഹുവചനം)'' == പദരൂപീകരണം == അവധി ഭാഷയിലെ പദരൂപീകരണ പ്രക്രിയകൾ താഴെ പറയുന്നവയാണ്: '''പ്രത്യയം ചേർക്കൽ''' ഒരു വാക്കിന്റെ അർത്ഥമോ രൂപമോ മാറ്റുന്നതിനായി ഒരു പ്രത്യയം (affix) ഉപയോഗിക്കുന്നു. ഇത് ഒരു ഉപസർഗ്ഗമോ (prefix) പരപ്രത്യയമോ (suffix) ആകാം. * ഉദാഹരണം: 'സരം' (saram) എന്ന ധാതുവിന് മുൻപായി 'ബേ-' (bē–) എന്ന ഉപസർഗ്ഗം ചേരുമ്പോൾ "നാണമില്ലാത്തവൻ" (shameless) എന്ന അർത്ഥം ലഭിക്കുന്നു, അതുപോലെ 'അപ്നാ' (apna) എന്നതിന് ശേഷം '-പൻ' (–pan) ചേരുമ്പോൾ "സ്വന്തം" (belonging-ness) എന്ന അർത്ഥം വരുന്നു. '''സമാസം''' രണ്ടോ അതിലധികമോ പദങ്ങൾ സംയോജിപ്പിച്ച് ഒരൊറ്റ പദമായി മാറുന്ന പ്രക്രിയ. * ഉദാഹരണം: 'നീലകണ്ഠ്' (nīlkanṭh) എന്നാൽ "നീല പക്ഷി" എന്നും 'ബൻമാനുസ്' (banmānus) എന്നാൽ "കാട്ടുമനുഷ്യൻ" അഥവാ "ചിമ്പാൻസി" എന്നും അർത്ഥമാക്കുന്നു. '''ആമ്രേഡിതം / പദാവർത്തനം''' ചില പദരൂപങ്ങളുടെ ആവർത്തനമാണ് ഈ പ്രക്രിയയിൽ ഉൾപ്പെടുന്നത്. ഇത് പൂർണ്ണമോ, ഭാഗികമോ, ഇടവിട്ടുള്ളതോ ആകാം. # '''പൂർണ്ണ പദാവർത്തനം:''' ഇത് ഒരു പ്രവൃത്തിയുടെ തുടർച്ചയെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. #* ഉദാഹരണം: "പൊയ്ക്കൊണ്ടിരിക്കുന്നു" എന്നർത്ഥം വരുന്ന 'ജാത്-ജാത്' (jāt-jāt). # '''ഭാഗിക പദാവർത്തനം:''' ഇത് ഒരു വസ്തുവിന് മറ്റൊരു വസ്തുവിനോടുള്ള സാമ്യത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. #* ഉദാഹരണം: "കിതപ്പ്" എന്നർത്ഥം വരുന്ന 'ഹാംപട്-ദാംപട്' (hãpaṭ-dãpaṭ). # '''ഇടവിട്ടുള്ള പദാവർത്തനം:''' ഇത് വരാനിരിക്കുന്ന പ്രവൃത്തിയുടെ തൽക്ഷണ അവസ്ഥയെ ഊന്നിപ്പറയുകയും ഒന്നിന്റെ സമൃദ്ധിയെ പ്രകടിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. #* ഉദാഹരണം: "പാടങ്ങൾക്കിടയിൽ" എന്നർത്ഥം വരുന്ന 'ഖേതഈ ഖേത്' (khētaī khēt); "വളരെ ചൂടുള്ള" എന്നർത്ഥം വരുന്ന 'ഗർമഈ ഗരം' (garmaī garam). == ജനപ്രിയ സംസ്കാരത്തിൽ == === വിനോദം === 1961-ൽ പുറത്തിറങ്ങിയ ''[[ഗംഗ ജമുന]]'' എന്ന ചിത്രത്തിലെ കഥാപാത്രങ്ങൾ അവധി ഭാഷയുടെ ഒരു മിതമായ രൂപം സംസാരിക്കുന്നുണ്ട്. 1975-ൽ പുറത്തിറങ്ങിയ ''[[ഷോലെ]]'' എന്ന ചിത്രത്തിൽ [[ഗബ്ബർ സിംഗ് (കഥാപാത്രം)|ഗബ്ബർ സിംഗിന്റെ]] സംഭാഷണങ്ങൾ [[Kauravi dialect|ഖരിബോലിയും]] അവധിയും കലർന്നതായിരുന്നു; ഇത് ''ഗംഗ ജമുന'' എന്ന ചിത്രത്തിൽ [[ദിലീപ് കുമാർ]] അവതരിപ്പിച്ച ഗംഗ എന്ന കൊള്ളക്കാരനിൽ നിന്ന് പ്രചോദനം ഉൾക്കൊണ്ടതാണ്.<ref name="Chopra">{{Cite web|last=Chopra|first=Anupama|author-link=Anupama Chopra|date=11 August 2015|title=Shatrughan Sinha as Jai, Pran as Thakur and Danny as Gabbar? What 'Sholay' could have been|url=https://scroll.in/article/745687/shatrughan-sinha-as-jai-pran-as-thakur-and-danny-as-gabbar-what-sholay-could-have-been|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20151108092131/http://scroll.in/article/745687/shatrughan-sinha-as-jai-pran-as-thakur-and-danny-as-gabbar-what-sholay-could-have-been|archive-date=8 November 2015|access-date=|website=[[Scroll.in]]}}</ref> 2001-ൽ പുറത്തിറങ്ങിയ ''[[ലഗാൻ]]'' എന്ന ചിത്രത്തിൽ, പ്രേക്ഷകർക്ക് മനസ്സിലാക്കാൻ എളുപ്പമാകുന്നതിനായി അവധി ഭാഷയുടെ മിതമായ രൂപമാണ് ഉപയോഗിച്ചിരുന്നത്.<ref>{{cite web|url=https://www.rediff.com/movies/2000/feb/21aamir1.htm|title=rediff.com, Movies: Exclusive!!! Aamir Khan on the sets of Lagaan|website=www.rediff.com|access-date=16 September 2018}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/Lagaan-Just-perfect/articleshow/2134618786.cms|title='Lagaan: Just perfect' – Times of India|work=The Times of India|access-date=16 September 2018}}</ref> 2009-ൽ പുറത്തിറങ്ങിയ ''[[ദേവ്.ഡി]]'' എന്ന ചിത്രത്തിൽ [[അമിത് ത്രിവേദി]] സംഗീതം നൽകിയ "പായലിയ" എന്ന അവധി ഗാനമുണ്ട്.<ref>{{cite web|url=http://www.rediff.com/movies/2008/jul/21amit.htm|title=Making music, from Aamir to Dev D|website=www.rediff.com|access-date=5 September 2018}}</ref> ''[[യുദ്ധ് (ടിവി പരമ്പര)|യുദ്ധ്]]'' എന്ന ടെലിവിഷൻ പരമ്പരയിൽ [[അമിതാഭ് ബച്ചൻ]] തന്റെ ചില സംഭാഷണങ്ങൾ അവധിയിൽ സംസാരിച്ചിരുന്നു; ഇത് ''[[ഹിന്ദുസ്ഥാൻ ടൈംസിന്റെ]]'' നിരൂപക പ്രശംസ നേടിയിരുന്നു.<ref>{{cite web|url=https://www.hindustantimes.com/entertainment/television/yudh-review-amitabh-bachchan-s-show-limps-back-to-sluggish-pace/article1-1241418.aspx|archive-url=https://web.archive.org/web/20140802030602/https://www.hindustantimes.com/entertainment/television/yudh-review-amitabh-bachchan-s-show-limps-back-to-sluggish-pace/article1-1241418.aspx|archive-date=2 August 2014|title=Yudh review: Amitabh Bachchan's show limps back to sluggish pace – Hindustan Times|date=2 August 2014|url-status=dead|access-date=16 September 2018}}</ref> രാമാനന്ദ് സാഗറിന്റെ 1987-ലെ ടെലിവിഷൻ പരമ്പരയായ ''[[രാമായൺ (1987 ടിവി പരമ്പര)|രാമായണത്തിലും]]'' [[അയോധ്യ|അയോധ്യയിലെ]] നിവാസികളും മറ്റ് ചെറിയ കഥാപാത്രങ്ങളും സംസാരിക്കുന്നത് അവധിയാണ്. അമിതാഭ് ബച്ചനും [[രേഖ|രേഖയും]] അഭിനയിച്ച ''[[സിൽസില (1981 ചലച്ചിത്രം)|സിൽസില]]'' എന്ന സിനിമയിലെ "[[രംഗ് ബർസെ ഭീഗേ ചുനാർ വാലി|രംഗ് ബർസെ ഭീഗേ ചുനാർ വാലി]]" എന്ന ഗാനത്തിന്റെ വരികൾ അവധി ഭാഷാഭേദത്തിലാണ്. 2022-ൽ പുറത്തിറങ്ങിയ ഹിന്ദി ഫീച്ചർ ഫിലിമായ ''[[വിക്രം വേദ (2022 ചലച്ചിത്രം)|വിക്രം വേദയിൽ]]'' [[ഹൃതിക് റോഷൻ]] അവതരിപ്പിച്ച വേദാ ബേതാൽ എന്ന കഥാപാത്രവും അവധി ഭാഷാഭേദത്തിൽ സംസാരിക്കുന്നുണ്ട്. ''"മേരെ അംഗനേ മേം തുംഹാരാ ക്യാ കാം ഹേ"'' എന്ന അവധി നാടോടിഗാനം ബോളിവുഡിൽ വളരെ ജനപ്രിയമായിട്ടുണ്ട്. അമിതാഭ് ബച്ചൻ അഭിനയിച്ച് 1981-ൽ പുറത്തിറങ്ങിയ ''[[ലവാരിസ് (1981 ചലച്ചിത്രം)|ലവാരിസ്]]'' എന്ന ചിത്രത്തിലും, 1970-ലെ ''[[ബോംബെ ടാക്കീസ്]]'', 1975-ലെ ''മസ്സേ ലേ ലോ'' എന്നീ ചിത്രങ്ങളിലും ഇതിന്റെ ഒരു മിതമായ പതിപ്പ് ഉപയോഗിച്ചിട്ടുണ്ട്. കൂടാതെ 2020-ൽ [[നേഹ കക്കർ]] ഇത് ഒരു സിംഗിളായി പുറത്തിറക്കുകയും ചെയ്തു.<ref>{{Cite web |url=https://www.bobbytalkscinema.com/recentpost/the-curious-case-of-mere-angn-2137/ |title=The curious case of |access-date=20 April 2022 |archive-date=28 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220528082456/https://www.bobbytalkscinema.com/recentpost/The-curious-case-of-Mere-Angn-2137 |url-status=dead }}</ref> ബോളിവുഡിലൂടെ ജനപ്രിയമായ മറ്റൊരു അവധി നാടോടിഗാനമാണ് "ഹോളി ഖേലേ രഘുവീര"; അമിതാഭ് ബച്ചനും [[ഹേമമാലിനി|ഹേമമാലിനിയും]] അഭിനയിച്ച് 2003-ൽ പുറത്തിറങ്ങിയ ''[[ബാഗ്ബാൻ (2003 ചലച്ചിത്രം)|ബാഗ്ബാൻ]]'' എന്ന ചിത്രത്തിന് വേണ്ടി അമിതാഭ് ബച്ചൻ തന്നെ ഇതിന്റെ മിതമായ രൂപം ആലപിച്ചു. 1982-ലെ ''[[നദിയാ കേ പാർ (1982 ചലച്ചിത്രം)|നദിയാ കേ പാർ]]'' എന്ന ചിത്രം അവധി ഭാഷയിലായിരുന്നു (അതേ സംവിധായകൻ തന്നെ സംവിധാനം ചെയ്ത ഇതിന്റെ 1994-ലെ റീമേക്ക് ആയ ''[[ഹം ആപ്‌കേ ഹേ കൗൻ..!]]'' ഹിന്ദിയിലായിരുന്നു.)<ref>{{cite web | url=https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/sooraj-barjatya-didnt-want-to-direct-hum-aapke-hain-koun-had-two-ecgs-due-to-stress-why-would-i-do-a-remake-9653087/lite/ | title=Sooraj Barjatya didn't want to direct Hum Aapke Hain Koun, had two ECGs 'due to stress': 'Why would I do a remake?' | date=4 November 2024 }}</ref> === നാടോടിഗാനങ്ങൾ === അവധിൽ പാടിവരുന്ന നാടോടിഗാനങ്ങളുടെ രൂപങ്ങളിൽ സരിയ, ബ്യാഹ്, സുഹാഗ്, ഗാരി, നക്ത, ബൻറ (ബന്ന-ബന്നി), അൽഹ, സാവൻ, ജൂല, ഹോരി, ബാരഹ്മാസ എന്നിവ ഉൾപ്പെടുന്നു.<ref>{{Harvcoltxt|Pandey|2011|p=31}}</ref> == ഉദാഹരണ വാക്യങ്ങൾ == === സാർവത്രിക മനുഷ്യാവകാശ പ്രഖ്യാപനം === അവധിയിൽ എഴുതിയ സാർവത്രിക മനുഷ്യാവകാശ പ്രഖ്യാപനത്തിന്റെ വകുപ്പ് 1 ആണ് ഇനിപ്പറയുന്ന വാചകം: <ref name="UDHR_Awadhi">{{cite web |title=Universal Declaration of Human Rights: Awadhi |url=https://www.ohchr.org/sites/default/files/UDHR/Documents/UDHR_Translations/awa.pdf|trans-title=मनइन के अधिकारन कै जगतबियापी ऐलान|url-status=live|archive-date=8 August 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240808123935/https://www.ohchr.org/sites/default/files/UDHR/Documents/UDHR_Translations/awa.pdf|website=OHCHR.org|publisher=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights|language=awa|page=1|access-date=16 January 2026}}</ref> ==== അവധി [[ദേവനാഗരി]] ലിപിയിൽ ==== {{Block indent|{{lang|awa|{{Script|deva|'''अनुच्छेद १''' - सब मनइन कां गउरव औ अधिकारन के मामिला मां जनमजात आजादी औ बरोबरी मिली बा। वन्हैं बुद्धी औ अन्तरात्मा कै देन मिली बा औ आपस मां यक दुसरे के साथे भाईचारा के भाव से बरताव करै कां चाही।}}}}}} ==== അവധി [[കൈത്തി]] ലിപിയിൽ ==== {{Block indent|{{lang|awa|{{Script|kthi|'''𑂃𑂢𑂳𑂒𑂹𑂓𑂵𑂠 १''' - 𑂮𑂥 𑂧𑂢𑂅𑂢 𑂍𑂰𑂁 𑂏𑂇𑂩𑂫 𑂌 𑂃𑂡𑂱𑂍𑂰𑂩𑂢 𑂍𑂵 𑂧𑂰𑂧𑂱𑂪𑂰 𑂧𑂰𑂁 𑂔𑂢𑂧𑂔𑂰𑂞 𑂄𑂔𑂰𑂠𑂲 𑂌 𑂥𑂩𑂷𑂥𑂩𑂲 𑂧𑂱𑂪𑂲 𑂥𑂰𑃀 𑂫𑂢𑂹𑂯𑂶𑂁 𑂥𑂳𑂠𑂹𑂡𑂲 𑂌 𑂃𑂢𑂹𑂞𑂩𑂰𑂞𑂹𑂧𑂰 𑂍𑂶 𑂠𑂵𑂢 𑂧𑂱𑂪𑂲 𑂥𑂰 𑂌 𑂄𑂣𑂮 𑂧𑂰𑂁 𑂨𑂍 𑂠𑂳𑂮𑂩𑂵 𑂍𑂵 𑂮𑂰𑂟𑂵 𑂦𑂰𑂆𑂒𑂰𑂩𑂰 𑂍𑂵 𑂦𑂰𑂫 𑂮𑂵 𑂥𑂩𑂞𑂰𑂫 𑂍𑂩𑂶 𑂍𑂰𑂁 𑂒𑂰𑂯𑂲 𑃀}}}}}} ==== ലത്തീൻ വൽക്കരണം ==== {{Block indent|{{translit|awa|ISO|anucchēda 1 - saba mana:ina kāṁ ga:urava au adhikārana kē māmilā māṁ janamajāta ājādī au barōbarī milī bā. vanhaiṁ buddhī au antarātmā kai dēna milī bā au āpasa māṁ yaka dusarē kē sāthē bhāīcārā kē bhāva sē baratāva karai kāṁ cāhī.}}}} ==== മലയാള വൽക്കരണം ==== ''{{Block indent|{{lang|awa|{{Script|mlym|അനുച്ഛേദ് 1 - സബ മനഇന കാം ഗഉരവ ഔ അധികാരന കേ മാമിലാ മാം ജനമജാത ആജാദീ ഔ ബരോബരീ മിലീ ബാ. വൻഹൈം ബുദ്ധീ ഔ അന്തരാത്മാ കൈ ദേന മിലീ ബാ ഔ ആപസ മാം യക ദുസരേ കേ സാഥേ ഭാഈചാരാ കേ ഭാവ സേ ബരതാവ കരൈ കാം ചാഹീ.}}}}}}'' ==== മലയാളം ==== {{Block indent|'''വകുപ്പ് ൧:''' മനുഷ്യരെല്ലാവരും തുല്യാവകാശങ്ങളോടും അന്തസ്സോടും സ്വാതന്ത്ര്യത്തോടുംകൂടി ജനിച്ചിട്ടുള്ളവരാണ്‌. അന്യോന്യം ഭ്രാതൃഭാവത്തോടെ പെരുമാറുവാനാണ്‌ മനുഷ്യന് വിവേകബുദ്ധിയും മനസാക്ഷിയും സിദ്ധമായിരിക്കുന്നത്‌.}}</br> === ഭാഷാഭേദങ്ങൾ === അവധി ഭാഷയ്ക്ക് അതിന്റേതായ പ്രാദേശിക വ്യത്യാസങ്ങളുണ്ട്. ഉദാഹരണത്തിന്, പടിഞ്ഞാറൻ പ്രദേശങ്ങളിൽ സഹായകക്രിയയായി /ഹൈ/ (/hʌiː/) ഉപയോഗിക്കുമ്പോൾ, മധ്യ-കിഴക്കൻ ഭാഗങ്ങളിൽ /അഹൈ/ (/ʌhʌiː/) എന്നാണ് ഉപയോഗിക്കുന്നത്. താഴെ പറയുന്ന ഉദാഹരണങ്ങൾ ബാബുറാം സക്സേനയുടെ ''എവല്യൂഷൻ ഓഫ് അവധി'' എന്ന പുസ്തകത്തിൽ നിന്നുള്ളതാണ്, പ്രാദേശിക വ്യത്യാസങ്ങൾ കാണിക്കുന്നതിനായി പകരം ഉപയോഗിക്കുന്ന രൂപങ്ങളും ഇതിൽ നൽകിയിട്ടുണ്ട്. {| style="margin:auto;" class="wikitable" |- !style="background:#ffdead;"| മലയാളം !style="background:#ffdead;"| അവധി ([[അന്താരാഷ്ട്ര ശബ്ദലിപി|ഐ.പി.എ.]]) !style="background:#ffdead;"| അവധി ([[Devanagari|ദേവനാഗരി]]) |- style="background:#ffe;" | rowspan="2"|'''ആരായിരുന്നു അവിടെ ഉണ്ടായിരുന്നത്?''' ||{{IPA|ɦʊãː koː (kəʊn) ɾəɦəĩ}} ||{{lang|awa|हुआँ को (कउन) रहें?}} |- style="background:#ffe;" ||'''''(പകരം)'''' {{IPA|ɦʊãː keː/kəʊn ɾəɦəin}} ||'''''(പകരം)'''''. {{lang|awa|हुआँ के/कउन रहेन?}} |- style="background:#ffe;" | rowspan="2"|'''കാണാനും കേൾക്കാനും ഈ കുട്ടിക്ക് കുഴപ്പമൊന്നുമില്ല.''' ||{{IPA|ɪʊ lʌɾɪkaː d̪eːkʰʌiː sʊnʌiː mə ʈʰiːk hʌiː}} ||{{lang|awa|इउ लरिका देखई सुनई म ठीक है।}} |- style="background:#ffe;" ||'''''(പകരം)''''' {{IPA|ɪ lʌɾɪkaː d̪eːkʰʌiː sʊnʌiː mə ʈʰiːk ʌhʌiː}} ||'''''(പകരം)'''''. {{lang|awa|इ लरिका देखई सुनई म ठीक अहै।}} |- style="background:#ffe;" | rowspan="2"|'''(അവൾ) പറഞ്ഞു, (ഞാൻ) കുറച്ച് കഴിക്കട്ടെ, കുറച്ച് ഇവനും കൊടുക്കാം.''' || {{IPA|kʌɦɪn laːoː t̪ʰoːɽaː kʰaːɪ leːiː t̪ʰoːɽaː jʌhu kɘ d̪ʌɪ d̪eːiː}} || {{lang|awa|कहिन, लाओ थोड़ा खाई लेई, थोड़ा यहु का दै देई।}} |- style="background:#ffe;" ||'''''(പകരം)''''' {{IPA|kʌɦɪn lyaːvː t̪ʰoːɽaː kʰaːɪ leːiː raːçi keː jʌnhu kɘ d̪ʌɪ d̪eːiː}} ||'''''(പകരം)'''''. {{lang|awa|कहिन, ल्याव थोड़ा खाई लेई, रचि के एन्हुं के दै देई।}} |- style="background:#ffe;" | rowspan="2"|'''പോകുന്നവർക്ക് അടി കിട്ടും.''' || {{IPA|d͡ʒoː d͡ʒʌɪɦʌĩ soː maːrʊ̥ kʰʌɪɦʌĩ}} || {{lang|awa|जो जइहैं सो मारउ खइहैं।}} |- style="background:#ffe;" ||'''''(പകരം)'''''. {{IPA|d͡ʒèː d͡ʒʌɪɦʌĩ soː maːr kʰʌɪɦʌĩ}} ||'''''(പകരം)''.''' {{lang|awa|जे जइहैं सो मार खइहैं।}} |- style="background:#ffe;" | rowspan="2"|'''പക്ഷികൾക്ക് നേരെ വെടിയുതിർക്കരുത്.''' ||{{IPA|cɪɾʌɪjʌn pʌɾ chʌrːaː nə cʌlaːoː}} ||{{lang|awa|चिरइयन पर छर्रा न चलाओ।}} |- style="background:#ffe;" ||'''''(പകരം)'''''. {{IPA|cɪɾʌɪjʌn peː chʌrːaː jin cʌlaːwː}} ||'''''(പകരം)'''''. {{lang|awa|चिरइयन पे छर्रा जिन चलाव।}} |} == കുറിപ്പുകൾ == {{notelist}} ==അവലംബങ്ങൾ== {{reflist|colwidth=30em}} == സ്രോതസ്സുകൾ == {{refbegin|indent=yes|3}} * {{Cite book|last=Saxena|first=Baburam|date=1971|url=https://books.google.com/books?id=WfkWvgqk5c4C&pg=PP1|title=Evolution of Awadhi|publisher=Motilal Banarsidass Publication|isbn=9788120808553|location=Allahabad}} * {{Cite book|url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.32106|title=Linguistic survey of India, Vol. 6, Mediate Group|last=Grierson|first=George Abraham|publisher=Office of the Superintendent of Government Printing|year=1904|location=India}} * {{Citation|last=Singh|first=Ravindra Pratap|title=Nature, Climate and Self: Reading select texts of Awadhi Baramasa|url=https://www.rjoe.org.in/Files/vol4issue2/new/RJOE-luknow%20sir%20-2(26-34).pdf|work=Research Journal of English|volume=4|issue=2|date=2019|issn=2456-2696}} * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=wT5v79lMmzEC|title=Awadhi Granthavali Volume 5|last=Pandey|first=Jagdish Prasad|publisher=Vani Prakashan|year=2011|isbn=978-81-8143-905-5|location=India|language=hi}} * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=VV7leonJ8aQC|title=Sri Ramacaritamanasa|last=Tulasīdāsa|date=1999|publisher=Motilal Banarsidass Publ.|isbn=978-81-208-0762-4|page=747|language=en}} * {{Citation|last=Orsini|first=Francesca|title=Inflected Kathas: Sufis and Krishna Bhaktas in Awadh|date=2014|url=https://eprints.soas.ac.uk/19887/|work=Religious Interactions in Mughal India|pages=195–232|editor-last=Dalmia|editor-first=Vasudha|publisher=Oxford University Press|language=en|isbn=978-0-19-808167-8|editor2-last=Faruqui|editor2-first=Munis}} * {{Cite journal|last=Vaudeville|first=Charlotte|date=1990|title=Kabīr's language and languages, Hinduī as the language of non-conformity|journal=Indo-Iranian Journal|volume=33|issue=4|pages=259–266|doi=10.1163/000000090790083572|issn=0019-7246}} * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=kA7HB8s621cC|title=The Magic Doe: Qutban Suhravardi's Mirigavati|last=Kutban|date=2012|publisher=Oxford University Press, USA|isbn=978-0-19-984292-6|language=en}} * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=b3iHIOwV3mYC|title=Madhumalati: An Indian Sufi Romance|last=Manjhan|date=2001|publisher=OUP Oxford|isbn=978-0-19-160625-0|language=en}} * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=19zvfkwXyzUC|title=The Life of a Text: Performing the Rāmcaritmānas of Tulsidas|last=Lutgendorf|first=Philip|date=1991|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-06690-8|language=en}} * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=J3RSHWePhXwC&q=central+portion |title=The Indo-Aryan languages|last=Masica|first =Colin P.|date=1993|publisher=Cambridge University Press|isbn=0-521-23420-4|location=Cambridge|oclc=18947567}} {{refend}} == കൂടുതൽ വായനയ്ക്ക് == * {{Cite book|url=https://global.oup.com/academic/product/loves-subtle-magic-9780195146707?cc=in&lang=en&|title=Love's Subtle Magic: An Indian Islamic Literary Tradition, 1379-1545|date=29 November 2012|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-514670-7|editor-last=Behl|editor-first=Aditya|location=Oxford, New York|editor2-last=Doniger|editor2-first=Wendy}} * {{Cite book|url=https://archive.org/details/in.gov.ignca.7679/page/n3|title=Evolution of Awadhi: A Branch of Hindi|last=Saksena|first=Baburam|publisher=Indian Press; Allahabad|year=1938|isbn=|location=}} == പുറത്തേക്കുള്ള കണ്ണികൾ == {{InterWiki|code=awa}} {{wiktionarycat|type=Awadhi|category=Awadhi language}} * [[:iso639-3:awa|Entry for Awadhi at SIL International]] * [https://www.digitallibrary.io/awa Awadhi Books] {{Languages_of_India}} [[വർഗ്ഗം:ഇന്ത്യയിലെ ഭാഷകൾ]] [[വർഗ്ഗം:അവധ്]] [[വർഗ്ഗം:ഉത്തർപ്രദേശിലെ ഭാഷകൾ]] [[വർഗ്ഗം:ഇന്തോ-ആര്യൻ ഭാഷകൾ]] s5lq9fml17ugi5zslvsfu81cpjbziks 4610527 4610524 2026-03-28T19:21:25Z Symphonicallyu 155269 4610527 wikitext text/x-wiki {{prettyurl|Awadhi language}} {{Infobox language |name = അവധി |altname = <span style="font-size:100%;line-height:1.65;">ഔധി</span> |nativename = <span style="font-size:100%;line-height:2.65;">{{large|{{lang|awa-Deva|अवधी}}}} • {{large|{{lang|awa-Kthi|𑂃𑂫𑂡𑂲}}}} • {{lang|awa|{{nq|اودهي}}}}</span> | image = Awadhi language.svg | imagecaption = <small>"അവധി" എന്ന് [[ദേവനാഗരി]] ലിപിയിൽ എഴുതിയിരിക്കുന്നു.</small> | pronunciation = {{IPA|hi|əʋ.d̪ʱi|}} |states = [[ഇന്ത്യ]] , [[നേപ്പാൾ]] |region = ഇന്ത്യയുടെ സംസ്ഥാനങ്ങളിലെ ചില പ്രദേശങ്ങൾ *[[ഉത്തർപ്രദേശ്|ഉത്തർ പ്രദേശിലെ]] **[[അവധ്]] **[[ദൊവാബ്|ലോവർ ദൊവാബ്]] മേഖലകൾ *[[മധ്യപ്രദേശ്]] *[[ബീഹാർ]] *[[ഡെൽഹി]] നേപ്പാളിലെ [[തെരായി|തെരായി സമതലം]]. *[[ലൂംബിനി മേഖല]] **[[കപിലവസ്തു ജില്ല]] *[[ഭേരി മേഖല]] **[[ബാങ്കെ ജില്ല]] **[[ബർദിയ ജില്ല]] [[ഫിജി|ഫിജിയിൽ]] ദ്വീപിൽ [[ഫിജി ഹിന്ദി]] എന്ന രൂപത്തിൽ. [[കരീബിയൻ]] ദ്വീപസമൂഹ രാജ്യങ്ങളിലെ [[ഇൻഡോ-കരീബിയൻ ജനത]] സംസാരിക്കുന്ന പൊതുഭാഷ. *[[സുരിനാം]] *[[ട്രിനിഡാഡ് ആൻഡ് ടൊബാഗോ]] *[[ഗയാന]] [[മൗറീഷ്യസ്|മൗറീഷ്യസിൽ]] [[മൗറീഷ്യൻ ഹിന്ദുസ്താനി]] എന്ന രൂപത്തിൽ. [[ദക്ഷിണാഫ്രിക്ക|ദക്ഷിണാഫ്രിക്കയിൽ]] [[സൗത്ത് ആഫ്രിക്കൻ ഹിന്ദുസ്താനി]] എന്ന രൂപത്തിൽ. |speakers = {{sigfig|3.850906|3}} കോടി |date = 2011 |ref = <ref>{{cite web |url= https://www.dnaindia.com/analysis/column-the-slow-death-of-bhojpuri-and-awadhi-2122062|title=The Slow Death of Awadhi and Bhojpuri}}</ref><ref>{{cite web |url= https://www.omniglot.com/writing/awadhi.htm|title=Omniglot — Awadhi (अवधी)}}</ref><ref>{{cite web |url= https://www.bignewsnetwork.com/news/270676192/awadhi-language-is-grouped-as-mother-tongue-under-hindi|title='Awadhi language is grouped as mother tongue under Hindi' says Minister of State for Home Affairs |work=Big News Network.com }}</ref> | ethnicity = [[അവധി ജനത]] |familycolor = [[ഇന്തോ-യുറോപ്യൻ ഭാഷകൾ|ഇന്തോ-യുറോപ്യൻ]] |fam2 = [[ഇന്തോ-ഇറാനിയൻ ഭാഷകൾ|ഇന്തോ-ഇറാനിയൻ]] |fam3 = [[ഇന്തോ-ആര്യൻ ഭാഷകൾ|ഇന്തോ-ആര്യൻ]] |fam4 = [[ഹിന്ദി ഭാഷകൾ|മധ്യ ഇന്തോ-ആര്യൻ]] |fam5 = [[കിഴക്കൻ ഹിന്ദി]] |dia1 = [[ഫിജി ഹിന്ദി]] |dia2 = [[ഗംഗാപാരീ]] |dia3 = മിർസാപുരി |dia4 = പർദേശി |dia5 = ഉത്തരി |dia6 = പ്രതാപ്ഗഢി |dia7 = താരുഹാട്ട് |dia8 = [[കരീബിയൻ ഹിന്ദുസ്താനി]] |dia9 = [[മൗറീഷ്യൻ ഹിന്ദുസ്താനി]] |dia10 = [[സൗത്ത് ആഫ്രിക്കൻ ഹിന്ദുസ്താനി]] | ancestor = [[അർദ്ധമാഗധി പ്രാകൃതം]] | ancestor2 = [[അപഭ്രംശം|അർദ്ധമാഗധി അപഭ്രംശം]] |script = {{unbulleted list |[[ദേവനാഗരി]] (ഇപ്പോൾ) |[[കൈതി ലിപി|കൈതി]] (ചരിത്രപരം) |[[പേർഷ്യൻ ലിപി|പേർഷ്യൻ]] |[[ലത്തീൻ അക്ഷരമാല|ലത്തീൻ]] }} | nation = {{flag|ഫിജി}} {{small|([[ഫിജി ഹിന്ദി]] എന്ന രൂപത്തിൽ)}} | iso2 = awa | iso3 = awa | glotto = awad1243 | glottorefname = Awadhi | lingua = 59-AAF-ra | glotto2 = gang1265 | glottoname2 = Gangapari | glotto3 = mirz1238 | glottoname3 = Mirzapuri | glotto4 = utta1238 | glottoname4 = Uttari | map2 = Awadh region.jpg | mapcaption2 = <center><small>ഉത്തർപ്രദേശിലെ അവധി ഭാഷാ അതിർത്തികൾ</center></small> | notice = IPA }} [[ഹിന്ദി|ഹിന്ദിയുടെ]] ഒരു ഉപഭാഷയാണ് [[ഉത്തർപ്രദേശ്|ഉത്തർ പ്രദേശിന്റെ]] മദ്ധ്യഭാഗത്തുള്ള ഒരു പ്രദേശമായ [[അവധ്|അവധിൽ]] സംസാരിക്കപ്പെടുന്ന ഭാഷയായ '''അവധി'''.{{efn|<ref>{{cite book |last=Oldenburg |first=Veena Talwar |author-link= |date= |title=The Making of Colonial Lucknow, 1856–1877 |url= |location= |publisher=Princeton University Press |page=5 |isbn=}}</ref> ({{lang|hi|औधी}}, 𑂌𑂡𑂲)}} ഹിന്ദിയുടെ പൂർവീ വിഭാഗത്തിൽപ്പെടുന്ന ഒരു ഉപഭാഷയാണിത്.<ref name="fulllangdatacensus 2011">{{cite web |last=Kawoosa |first=Vijdan Mohammad |date=22 November 2018 |title=How languages intersect in India |url=https://www.hindustantimes.com/india-news/how-languagesintersect-in-india/story-g3nzNwFppYV7XvCumRzlYL.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221015014438/https://www.hindustantimes.com/india-news/how-languagesintersect-in-india/story-g3nzNwFppYV7XvCumRzlYL.html |archive-date=15 October 2022 |publisher=Hindustan Times}}</ref> ഉത്തർ പ്രദേശിലെ [[അവധ്]] ,ലോവർ ദൊവാബ് മേഖലകൾ, [[മധ്യപ്രദേശ്‌]], [[ബിഹാർ|ബീഹാർ]], [[ഡെൽഹി]] സംസ്ഥാനങ്ങളിലെ ചില പ്രദേശങ്ങൾ, [[നേപ്പാൾ|നേപ്പാളിലെ]] [[ലുംബിനി പ്രവിശ്യ|ലുംബിനി]], [[രാപ്തി]], [[ഭേരി]] എന്നീ പ്രദേശങ്ങളിൽ അവധി സംസാരിക്കപ്പെടുന്നു.<ref name=":5">{{Cite web |last=Meaning |first=Nepali |date=12 August 2023 |title=Origin, Structure, Development, and Situation of Awadhi Language in Nepal - Nepali Meaning |url=https://nepalimeaning.com/origin-structure-development-and-situation-of-awadhi-language-in-nepal/ |access-date=4 February 2024 |website=nepalimeaning.com |language=en-US}}</ref><ref name=":0">{{Harvcoltxt|Saxena|1971|p=1}}</ref><ref>{{Harvcoltxt|Grierson|1904|p=1}}</ref> ലോകത്തിലെ ഏറ്റവും കൂടുതൽ ആൾക്കാർ സംസാരിക്കുന്ന ഭാഷകളിൽ 29-ാം സ്ഥാനമാണ് ഈ ഭാഷക്കുള്ളത്. ഭക്തകവിയായിരുന്ന [[ഗോസ്വാമി തുളസീദാസ്]] രചിച്ച [[രാമചരിത് മാനസ്]] (തുളസീദാസ് രാമായണം), [[ഹനുമാൻ ചാലിസ]] എന്നീ കൃതികൾ ഈ ഭാഷയിലാണ് രചിയ്ക്കപ്പെട്ടിരിയ്ക്കുന്നത്. ബൈസ്വാര പ്രദേശത്തിന്റെ പേരിൽ നിന്നുള്ള '''[[ബൈസ്വാരി]]''',<ref>{{Harvcoltxt|Grierson|1904|p=10}}</ref> 'കിഴക്കൻ' എന്നർത്ഥമുള്ള '''പൂർബി''' (ഈ പദം പലപ്പോഴും അവ്യക്തമായി ഉപയോഗിക്കാറുണ്ട്), പുരാതന [[കോസല സാമ്രാജ്യം|കോസല രാജ്യത്തിന്റെ]] പേരിൽ നിന്നുള്ള '''കോസലി''' എന്നിവയാണ് അവധി ഭാഷയുടെ മറ്റ് പേരുകൾ.<ref name=":0" /> == ഭൂമിശാസ്ത്രപരമായ വ്യാപനം == === ഇന്ത്യയിൽ === [[File:Awadhi regions of Uttar Pradesh.jpg|thumb|അവധി സംസാരിക്കുന്ന ഉത്തർപ്രദേശിലെ ജില്ലകൾ]] അവധി പ്രധാനമായും സംസാരിക്കുന്നത് [[ഗംഗാനദി|ഗംഗാ]]-[[യമുന]] [[doab|ദോവാബിന്റെ]] (നദീതടം) താഴത്തെ ഭാഗങ്ങൾ ഉൾപ്പെടുന്ന മധ്യ-കിഴക്കൻ [[ഉത്തർപ്രദേശ്|ഉത്തർപ്രദേശിലെ]] [[അവധ്]] പ്രദേശത്താണ്.<ref name=":0"/><ref name=":1">{{Harvcoltxt|Grierson|1904|pp=9–10}}</ref> ഇതിന്റെ പടിഞ്ഞാറ് ഭാഗത്ത് പാശ്ചാത്യ ഹിന്ദിയും (പ്രത്യേകിച്ച് [[കനൗജി ഭാഷ|കനൗജിയും]] [[ബുന്ദേലി ഭാഷ|ബുന്ദേലിയും]]), കിഴക്ക് ഭാഗത്ത് [[കിഴക്കൻ ഇന്തോ-ആര്യൻ ഭാഷകൾ|കിഴക്കൻ ഇന്തോ-ആര്യൻ]] ഭാഷാകുടുംബത്തിലെ ബിഹാരി വിഭാഗത്തിൽപ്പെട്ട [[ഭോജ്പൂരി ഭാഷ|ഭോജ്പുരിയുമാണ്]] സംസാരിക്കുന്നത്.<ref name=":6">{{Cite book |last=Saksena |first=Baburam |url=https://books.google.com/books?id=WfkWvgqk5c4C&dq=Awadhi+east+bhojpuri+language&pg=PA5 |title=Evolution of Awadhi (a Branch of Hindi). |date=1971 |publisher=Motilal Banarsidass Publ. |isbn=978-81-208-0855-3 |language=en|pages=}}</ref><ref>{{Cite book |last=Verbeke |first=Saartje |url=https://books.google.com/books?id=63iC56LeJ_MC&dq=Hindi+is+central+indo+aryan+bhojpuri+eastern+indo+aryan&pg=PA67 |title=Alignment and Ergativity in New Indo-Aryan Languages |date=22 March 2013 |publisher=Walter de Gruyter |isbn=978-3-11-029267-1 |language=en}}</ref> വടക്ക് [[നേപ്പാൾ|നേപ്പാളും]] തെക്ക് അവധിയുമായി വലിയ സാമ്യമുള്ള [[ബഘേലി ഭാഷ|ബഘേലിയുമാണ്]] അതിരുകൾ.<ref>{{Harvcoltxt|Saxena|1971|pp=2–5}}</ref> വടക്കൻ, മധ്യ യു.പിയിലെ താഴെ പറയുന്ന ജില്ലകളിൽ അവധി സംസാരിക്കുന്നു- * [[Lakhimpur Kheri district|ലഖിംപൂർ ഖേരി]] ([[Kannauji language|കനൗജിക്കൊപ്പം]]) * [[Sitapur district|സീതാപൂർ]] ([[Kannauji language|കനൗജിക്കൊപ്പം]]) * [[Unnao district|ഉന്നാവോ]] * [[Fatehpur district|ഫത്തേപൂർ]] * [[Barabanki district|ബാരാബങ്കി]] * [[Lucknow district|ലഖ്‌നൗ]] * [[Raebareli district|റായ്ബറേലി]] * [[Amethi district|അമേഠി]] * [[Bahraich district|ബഹ്റൈച്ച്]] * [[Shrawasti district|ശ്രാവസ്തി]] * [[Kanpur Nagar district|കാൺപൂർ]] യു.പിയുടെ കിഴക്കൻ ഭാഗങ്ങളിൽ അവധി ഭാഷാരൂപം മാറി "കിഴക്കൻ സ്റ്റാൻഡേർഡ് അവധി" എന്ന പ്രത്യേക ഭാഷാഭേദമായി മാറുന്നു. ഈ പ്രദേശം പൂർവാഞ്ചലിലെ [[ഭോജ്പൂരി ഭാഷ|ഭോജ്പുരി]] സംസാരിക്കുന്ന ജില്ലകളുമായി അതിർത്തി പങ്കിടുന്നു. ഈ ഭാഗത്ത് ഉൾപ്പെടുന്ന ജില്ലകൾ ഇവയാണ്- * [[Ayodhya district|അയോധ്യ]] * [[Ambedkar Nagar district|അംബേദ്കർ നഗർ]] * [[Prayagraj district|പ്രയാഗ്‌രാജ്]] * [[Mirzapur district|മിർസാപൂർ]] * [[Jaunpur district|ജോൻപൂർ]] (പടിഞ്ഞാറൻ ഭാഗങ്ങൾ) * [[Bhadohi district|ഭദോഹി]] * [[Sultanpur district|സുൽത്താൻപൂർ]] * [[Pratapgarh, Uttar Pradesh|പ്രതാപ്ഗഢ്]] * [[Gonda district|ഗോണ്ട]] * [[Balrampur district, Uttar Pradesh|ബലറാംപൂർ]] * [[Basti district|ബസ്തി]] (പടിഞ്ഞാറൻ ഭാഗങ്ങൾ) * [[Siddharthnagar district|സിദ്ധാർത്ഥനഗർ]] (പടിഞ്ഞാറൻ ഭാഗങ്ങൾ) * [[Kaushambi district|കൗശാംബി]] === നേപ്പാളിൽ === നേപ്പാളിലെ [[Language Commission (Nepal)|ഭാഷാ കമ്മീഷൻ]] ലുംബിനി പ്രവിശ്യയിലെ ഔദ്യോഗിക ഭാഷകളായി [[തരു ഭാഷ|തരു]], അവധി എന്നിവയെ ശുപാർശ ചെയ്തിട്ടുണ്ട്.<ref name=":5" /><ref>{{Cite web |title=सरकारी कामकाजको भाषाका आधारहरूको निर्धारण तथा भाषासम्बन्धी सिफारिसहरू (पञ्चवर्षीय प्रतिवेदन- साराांश) २०७८ |url=https://languagecommission.gov.np/files/%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%B8%20%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%87%E0%A4%B7%E0%A4%A3%20%E0%A4%B8%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%80%20%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A4%95%E0%A5%8B%20%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A4%BE.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210906171816/https://languagecommission.gov.np/files/%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%B8%20%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%87%E0%A4%B7%E0%A4%A3%20%E0%A4%B8%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%80%20%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A4%95%E0%A5%8B%20%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A4%BE.pdf |archive-date=6 September 2021 |access-date=28 October 2021 |website=Language Commission}}</ref> നേപ്പാളിലെ രണ്ട് പ്രവിശ്യകളിലാണ് അവധി സംസാരിക്കുന്നത്: * [[ലുംബിനി മേഖല]] ** [[ബാംങ്കെ ജില്ല]] ** [[ബർദിയ ജില്ല]] ** [[ഡാങ് ജില്ല]] ** [[കപിൽവസ്തു ജില്ല]] * [[സുദുർപശ്ചിം പ്രവിശ്യ]] ** [[കൈലാലി ജില്ല]] ** [[കാഞ്ചൻപൂർ ജില്ല]] === ദക്ഷിണേഷ്യയ്ക്ക് പുറത്ത് === {{further|ഫിജി ഹിന്ദി|കരീബിയൻ ഹിന്ദുസ്താനി}} അവധിയുടെയും (കൂടാതെ മറ്റ് ഭാഷകളുടെയും) സ്വാധീനമുള്ള ഒരു ഭാഷ [[Fiji|ഫിജിയിലെ]] [[Indo-Fijians|ഇന്ത്യാക്കാർക്കിടയിൽ]] ഒരു വ്യവഹാരഭാഷയായി സംസാരിക്കപ്പെടുന്നു, ഇത് ഫിജിയൻ ഹിന്ദി ([[ഫിജി ഹിന്ദി]]) എന്നറിയപ്പെടുന്നു. ''[[എത്‌നോലോഗ്]]'' പ്രകാരം, ഇത് ഭോജ്പുരിയുടെ സ്വാധീനമുള്ള ഒരു തരം അവധിയാണ്, കൂടാതെ ഇതിനെ കിഴക്കൻ ഹിന്ദിയായും തരംതിരിച്ചിരിക്കുന്നു.<ref>{{e25|hif|Fiji Hindi}}</ref> [[സുരിനാം]], [[ട്രിനിഡാഡ് ആൻഡ് ടൊബാഗോ]], [[ഗയാന]] എന്നിവിടങ്ങളിലെ [[Indo-Caribbeans|ഇന്ത്യാക്കാർ]] സംസാരിക്കുന്ന കരീബിയൻ ഹിന്ദുസ്ഥാനി ([[കരീബിയൻ ഹിന്ദുസ്താനി]]) ഭോജ്പുരിയെയും ഭാഗികമായി അവധിയെയും അടിസ്ഥാനമാക്കിയുള്ളതാണ്. [[ദക്ഷിണാഫ്രിക്ക|ദക്ഷിണാഫ്രിക്കയിൽ]] സംസാരിക്കുന്ന ഹിന്ദുസ്ഥാനിയും<ref>{{Cite book|last=Mesthrie|first=Rajend|url=https://books.google.com/books?id=aIivedw-oZYC&q=awadhi|title=Language and Social History: Studies in South African Sociolinguistics|date=1995|publisher=New Africa Books|isbn=978-0-86486-280-8|language=en}}</ref> [[മൗറീഷ്യസ്|മൗറീഷ്യസിൽ]] സംസാരിക്കുന്ന ഭോജ്പുരിയും<ref>{{cite web|title=Awadhi language|url=https://omniglot.com/writing/awadhi.htm|access-date=17 December 2020|website=omniglot.com}}</ref> ഭാഗികമായി അവധിയുടെ സ്വാധീനമുള്ളവയാണ്. == വർഗ്ഗീകരണം == [[File:Awadhi classification.png|alt=|thumb|അവധി ഭാഷയുടെ ഭാഷാപരമായ വർഗ്ഗീകരണം.]] അവധി ഒരു [[Indo-European languages|ഇന്തോ-യൂറോപ്യൻ ഭാഷയാണ്]], ഇത് [[Indo-Iranian languages|ഇന്തോ-ഇറാനിയൻ]] ഭാഷാകുടുംബത്തിലെ [[Indo-Aryan languages|ഇന്തോ-ആര്യൻ]] ഉപവിഭാഗത്തിൽ ഉൾപ്പെടുന്നു. ഇന്തോ-ആര്യൻ [[dialect continuum|ഭാഷാഭേദ തുടർച്ചയിൽ]] (dialect continuum), ഇത് ഭാഷകളുടെ കിഴക്കൻ-മധ്യ മേഖലയ്ക്ക് കീഴിൽ വരുന്നു, ഇതിനെ പലപ്പോഴും കിഴക്കൻ-ഹിന്ദി എന്ന് അംഗീകരിക്കുന്നു. ഭാഗികമായി [[Shauraseni language|ശൗരസേനിയുമായും]] ഭാഗികമായി [[Magadhi Prakrit|മാഗധി പ്രാകൃതവുമായും]] സാമ്യമുള്ള [[Ardhamagadhi Prakrit|അർദ്ധമാഗധിയുടെ]] പഴയ രൂപമായിരിക്കാം അവധിയുടെ അടിസ്ഥാനം എന്ന് പൊതുവെ വിശ്വസിക്കപ്പെടുന്നു.<ref name="auto">{{Harvcoltxt|Grierson|1904|p=2}}</ref> രണ്ടും ഒരേ 'അർദ്ധ-മാഗധി'യിൽ നിന്നാണ് വംശാവലിപരമായി ഉരുത്തിരിഞ്ഞത് എന്നതിനാൽ അവധിയുടെ ഏറ്റവും അടുത്ത ബന്ധുവായ ഭാഷ [[Bagheli language|ബഘേലിയാണ്]]. മിക്ക ആദ്യകാല ഇന്ത്യൻ ഭാഷാപണ്ഡിതരും ബഘേലിയെ 'അവധിയുടെ തെക്കൻ രൂപം' മാത്രമായാണ് കണക്കാക്കിയിരുന്നത്, എന്നാൽ സമീപകാല പഠനങ്ങൾ ബഘേലിയെ വെറുമൊരു ഉപഭാഷയായി കാണാതെ, അവധിക്ക് തുല്യമായ ഒരു പ്രത്യേക ഭാഷാഭേദമായി അംഗീകരിക്കുന്നു.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=__DaXf3XedoC|title=Patterns of Regional Geography: Indian perspective|last=Mandal|first=R. B.|date=1990|publisher=Concept Publishing Company|isbn=978-81-7022-291-0|pages=127–129|language=en}}</ref> == സാഹിത്യം == === മധ്യകാലഘട്ടത്തിന്റെ അവസാനവും ആധുനിക ഇന്ത്യയുടെ തുടക്കവും === ഈ കാലഘട്ടത്തിൽ, ഉത്തരേന്ത്യയിലെ [[ഇതിഹാസകാവ്യം|ഇതിഹാസ കാവ്യങ്ങൾക്ക്]] (epic poetry) ഉപയോഗിച്ചിരുന്ന പ്രധാന മാധ്യമമായി അവധി മാറി.<ref>{{Harvcoltxt|Grierson|1904|p=13}}</ref> ഇതിലെ സാഹിത്യത്തെ പ്രധാനമായും രണ്ടായി തിരിക്കാം: ഭക്തികാവ്യം (ഭക്തിഗാനങ്ങൾ), പ്രേമാഖ്യാൻ (പ്രണയകഥകൾ). ==== ഭക്തികാവ്യങ്ങൾ ==== ഏതൊരു ആധുനിക [[ഇന്തോ-ആര്യൻ ഭാഷകൾ|ഇന്തോ-ആര്യൻ ഭാഷയിലുമുള്ള]] ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട കൃതി ഒരുപക്ഷേ കവിയും സന്യാസിയുമായ [[തുളസീദാസ്|തുളസീദാസിൽ]] നിന്നുള്ള ''[[രാമചരിതമാനസം]]'' (എ.ഡി 1575) അഥവാ "രാമന്റെ കർമ്മങ്ങളുടെ തടാകം" എന്ന കൃതിയായിരിക്കും. ഇത് [[ദോഹ (കാവ്യരൂപം)|ദോഹ]]-[[ചൗപായ് (കാവ്യരൂപം)|ചൗപായ്]] [[വൃത്തം (കവിത)|വൃത്തങ്ങളിലാണ്]] രചിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നത്. ഇതിന്റെ ഇതിവൃത്തം പ്രധാനമായും കടമെടുത്തിട്ടുള്ളത് [[വാൽമീകി|വാൽമീകിയുടെ]] യഥാർത്ഥ ''[[രാമായണം]]'', അല്ലെങ്കിൽ ''[[അധ്യാത്മരാമായണം]]'' എന്നിവയിൽ നിന്നാണ്; ഇവ രണ്ടും [[സംസ്കൃതം|സംസ്കൃതത്തിലാണ്]] രചിക്കപ്പെട്ടിട്ടുള്ളത്.<ref>{{Harvcoltxt|Saxena|1971|pp=11–12}}</ref> [[മഹാത്മാഗാന്ധി|മഹാത്മാഗാന്ധി]] ''രാമചരിതമാനസത്തെ'' "എല്ലാ ഭക്തിസാഹിത്യങ്ങളിലെയും ഏറ്റവും മികച്ച ഗ്രന്ഥം" എന്ന് വാഴ്ത്തിയിട്ടുണ്ട്, അതേസമയം പാശ്ചാത്യ നിരീക്ഷകർ ഇതിനെ "[[ഉത്തരേന്ത്യ|ഉത്തരേന്ത്യയുടെ]] ബൈബിൾ" എന്ന് വിശേഷിപ്പിച്ചിരിക്കുന്നു.<ref>{{Harvcoltxt|Lutgendorf|1991|p=1}}</ref> ഇതിനെ ചിലപ്പോൾ പര്യായമായി 'തുളസീദാസ് രാമായണം' എന്നോ ലളിതമായി 'രാമായണം' എന്നോ വിളിക്കാറുണ്ട്.<ref>{{Harvcoltxt|Lutgendorf|1991|p=12}}—Since the Ramcaritmanas is a text in the Ramayana tradition, for which the Sanskrit epic of Valmiki is the accepted archetype, it is commonly referred to simply as "the Ramayan" and many popular editions bear only this name on their spine and cover, perhaps adding above it in small print: "composed by Goswami Tulsidas".</ref> {{multiple image | align = right | header_background = #FDF5E6 | header = [[തുളസീദാസ്|തുളസീദാസിന്റെ]] [[രാമചരിതമാനസം|രാമചരിതമാനസത്തിലെ]] ചിത്രീകരണങ്ങൾ | direction = vertical | footer_align = center | image_style = border:none; | total_width = 280 | image1 = 5_Illustration_from_the_Ramcharitmanas_of_Tulsidas_(1532–1623)_Jodhpur,_c._1775;_62.7_x_134.5_cm_Mehrangarh_Museum_Trust.jpg | image2 = 7 Rama's Army reaches Lanka from the Ram Charit Artist Unknown, ca. 1780, 63x125.8cm Mehrangarh Museum Trust.jpg | footer = (a) ബാലിവധം: [[രാമൻ|രാമനും]] [[ലക്ഷ്മണൻ|ലക്ഷ്മണനും]] മഴക്കാലം തീരാൻ കാത്തിരിക്കുന്നു, (b) രാമന്റെ സൈന്യം സമുദ്രം കടന്ന് ലങ്കയിലേക്ക് പോകുന്നു. | alt1 = | caption1 = | caption2 = }} [[തുളസീദാസ്|തുളസീദാസിന്റെ]] കൃതികളായ ''[[ഹനുമാൻ ചാലിസ]]'',<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=MX1SDwAAQBAJ&q=awadhi&pg=PT151|title=Hanuman Chalisa: Verse by Verse Description|last=Padam|first=Sandeep|date=21 March 2018|publisher=Notion Press|isbn=978-1-64249-611-6|language=hi}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=UFE4DwAAQBAJ&q=hanuman+chalisa+awadhi&pg=PA42|title=Lucknow Poetica|last=Shamim|first=Dr Rupali Saran Mirza Dr and Amna|date=14 November 2016|publisher=Idea Publishing|page=42|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=tlduDwAAQBAJ&q=hanuman+chalisa+awadhi&pg=PA11|title=Sri Hanuman Chalisa: Commentary on the Praises to the Eternal Servant|last=Vishwananda|first=Paramahamsa Sri Swami|date=13 March 2018|publisher=BoD – Books on Demand|isbn=978-3-96343-015-2|page=11|language=en}}</ref> ''പാർവ്വതീ മംഗൾ'', ''ജാനകീ മംഗൾ'' എന്നിവയും അവധിയിലാണ് രചിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നത്.<ref name="Saxena 1971 12">{{Harvcoltxt|Saxena|1971|p=12}}</ref> {{Verse translation|lang=awa|अंडकोस प्रति प्रति निज रूपा। देखेउँ जिनस अनेक अनूपा॥ <u>अवधपुरी</u> प्रति भुअन निनारी। <u>सरजू</u> भिन्न भिन्न नर नारी॥|ഓരോ പ്രപഞ്ചത്തിലും ഞാൻ എന്നെത്തന്നെ കണ്ടു, അതുപോലെ സമാനതകളില്ലാത്ത പല വസ്തുക്കളും; ഓരോ പ്രപഞ്ചത്തിനും അതിന്റേതായ <u>അയോധ്യയുണ്ടായിരുന്നു</u>, അതിന്റേതായ <u>സരയൂ</u> നദിയും, അതിന്റേതായ പുരുഷന്മാരും സ്ത്രീകളും.|italicsoff=y|attr1=[[തുളസീദാസ്|തുളസീദാസിന്റെ]] [[രാമചരിതമാനസം|രാമചരിതമാനസത്തിലെ]] 7.81.3 ചൗപായ്|attr2=വിവർത്തനം: ആർ.സി. പ്രസാദ്<ref>{{Harvcoltxt|Tulasīdāsa|1999|p=747}}</ref>}} {{Verse translation|lang=awa|सिंधु तीर एक भूधर सुंदर। कौतुक कूदि चढ़ेउ ता-ऊपर॥ बार-बार रघुबीर सँभारी। तरकेउ <u>पवनतनय</u> बल भारी॥|കടൽത്തീരത്ത് മനോഹരമായ ഒരു പർവ്വതമുണ്ടായിരുന്നു, അവൻ കളിയായി അതിന്റെ കൊടുമുടിയിലേക്ക് ചാടിക്കയറി; വീണ്ടും വീണ്ടും അവൻ ഭഗവാനെ സ്മരിച്ചു, അങ്ങനെ <u>വായുപുത്രൻ</u> അതിയായ ശക്തിയോടെ കുതിച്ചുപാഞ്ഞു.|italicsoff=y|attr1=[[തുളസീദാസ്|തുളസീദാസിന്റെ]] [[രാമചരിതമാനസം|രാമചരിതമാനസത്തിലെ]] 5.1.3 ചൗപായ്|attr2=വിവർത്തനം<ref>{{Cite journal|last=Rao|first=I. Panduranga|date=1998|title=Review of The Beautiful Verses (Ram-Charit Manas, "Sunder-Kand" and Hanuman Chalisa of Goswami Tulsidas rendered into English verse)|journal=Indian Literature|volume=41|issue=1 (183)|pages=240–241|issn=0019-5804|jstor=23341337}}</ref>}} ''[[ഭാഗവതപുരാണം|ഭാഗവതപുരാണത്തിലെ]]'' 'ദശമസ്കന്ധത്തിന്റെ' ആദ്യത്തെ പ്രാദേശിക ഹിന്ദി ആവിഷ്കാരമായ, ഹസ്തിഗ്രാമിൽ (ഇന്നത്തെ [[റായ്ബറേലി ജില്ല|റായ്ബറേലിക്ക്]] സമീപമുള്ള ഹത്ഗാവ്) നിന്നുള്ള ലാലച്ച്‌ദാസ് രചിച്ച "ഹരിചരിത്" എ.ഡി 1530-ൽ പൂർത്തിയായി. ഇത് വളരെക്കാലം വ്യാപകമായി പ്രചരിക്കപ്പെട്ടിരുന്നു, കൂടാതെ കിഴക്കൻ ഉത്തർപ്രദേശ്, [[ബീഹാർ]], [[മാൾവ]], [[ഗുജറാത്ത്]] എന്നിവിടങ്ങളിൽ നിന്നെല്ലാം ഈ കൃതിയുടെ ധാരാളം കൈയെഴുത്തുപ്രതികൾ കണ്ടെടുത്തിട്ടുണ്ട്; ഇവയെല്ലാം [[കൈത്തി]] ലിപിയിലാണ് എഴുതപ്പെട്ടിട്ടുള്ളത്.<ref>{{Harvcoltxt|Orsini|2014|p=200}}—"That Brahmin ''kathavachaks'' were not the only tellers of the story is proved by the first Hindi vernacular adaptation of the Dasam Skandha, the Haricharit in the Chaupai Doha by Lalach Kavi, a ''Kayastha'' from "Hastigram" (present-day Hathgaon) near Rae Bareilly, concluded in 1530 (VS1587)."</ref> [[സിക്കന്ദർ ലോധി|സിക്കന്ദർ ലോധിയുടെ]] ഭരണകാലത്ത് ഈശ്വർദാസ് (ഡൽഹി) രചിച്ച ''സത്യവതി'' (ഏകദേശം എ.ഡി 1501), ലാൽദാസ് രചിച്ച ''അവധ്‌വിലാസ്'' (എ.ഡി 1700) എന്നിവയും അവധിയിലാണ് എഴുതപ്പെട്ടിട്ടുള്ളത്. വിവിധ പ്രാദേശിക ഭാഷകളുടെ ഒരു 'സങ്കരയിനം' (pancmel khicṛī - hotch-potch) എന്ന് വിശേഷിപ്പിക്കപ്പെടുന്ന ഭാഷ ഉപയോഗിച്ചിരുന്ന [[കബീർ|കബീറിനെപ്പോലെയുള്ള]] ഭക്തിപ്രസ്ഥാന സന്യാസിമാരുടെ കൃതികളിലെ ഒരു പ്രധാന ഘടകമായി അവധി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നുണ്ട്.<ref>{{Harvcoltxt|Vaudeville|1990|p=260}}–The first editor of the ''Kabir Granthavali'', S.S Das, also stresses the composite character of Kabir's language, giving examples in his introduction, of ''vanis'' composed in Khariboli (i.e. Standard Hindi), Rajasthani, and Panjabi, besides Awadhi.</ref><ref>{{Harvcoltxt|Vaudeville|1990|p=264}}–Among the dialects or languages "melted" in the Hindavi language, the most important is Avadhi, mentioned above. The language of Kabir himself an Easterner, retains old Eastern forms, especially the old Avadhi forms.</ref> [[കബീർ|കബീറിന്റെ]] പ്രധാന കൃതിയായ ''[[ബീജക്]]'' (Bijak) പ്രാഥമികമായി അവധി ഭാഷയിലാണ് രചിക്കപ്പെട്ടിട്ടുള്ളത്.<ref>{{Harvcoltxt|Vaudeville|1990|p=260}}–Chaturvedi has shown that the same ''pada'' may be found with more characteristic Avadhi forms in the ''Bijak'', with more Khari-boli in the Guru Granth and with Braj forms in the Kabir Granthavali.</ref><ref>{{Harvcoltxt|Vaudeville|1990|p=259}}–According to Grierson, however, there is not a single word typical of the Bhojpuri language in the Bijak. According to him, the basic language of the Bijak is old Avadhi...</ref> ==== പ്രേമാഖ്യാനങ്ങൾ ==== {{multiple image | total_width = 200 | caption_align = center | align = right | direction = vertical | image_style = border:none; | image1 = Queen Nagamati talks to her parrot, Padmavat, c1750.jpg | caption1 = രാജ്ഞി നാഗമതി തന്റെ തത്തയോട് സംസാരിക്കുന്നു, [[പത്മാവത്]], എ.ഡി 1750. | image2 = Meister des Madhu-Malati-Manuskripts 001.jpg | caption2 = കാമുകീകാമുകന്മാർ കാട്ടിൽ വെച്ച് ഒരു കടുവയ്ക്ക് നേരെ അമ്പെയ്യുന്നു. [[സൂഫി]] കാവ്യമായ [[മധുമാലതി|മധുമാലതിയിൽ]] നിന്നുള്ള ചിത്രം. | alt1 = | header = അവധി [[സൂഫി]] കൃതികളിലെ ചിത്രീകരണങ്ങൾ | header_background = #FDF5E6 }} 14-ാം നൂറ്റാണ്ടിന്റെ അവസാന പാദം മുതൽ കിഴക്കൻ സൂഫികളുടെ പ്രിയപ്പെട്ട സാഹിത്യ ഭാഷയായും അവധി ഉയർന്നുവന്നു. പേർഷ്യൻ ''[[മസ്നവി]]'' (masnavi) ശൈലിയിൽ രചിക്കപ്പെട്ട, സൂഫി [[മിസ്റ്റിസിസം|മിസ്റ്റിസിസത്തിൽ]] (mysticism) വേരൂന്നിയതും എന്നാൽ തികച്ചും ഇന്ത്യൻ പശ്ചാത്തലത്തിലുള്ളതുമായ 'പ്രേമാഖ്യാനങ്ങളുടെ' (പ്രണയകഥകൾ) ഭാഷയായി ഇത് മാറി; ഇവയിൽ ഭാരതീയ ഐതിഹ്യങ്ങളിൽ നിന്ന് നേരിട്ട് കടമെടുത്ത നിരവധി [[ആഖ്യാനശൈലി|കഥാതന്തുക്കൾ]] (motifs) ഉണ്ടായിരുന്നു. അവധി ഭാഷയിലെ അത്തരത്തിലുള്ള ആദ്യത്തെ പ്രേമാഖ്യാനമായിരുന്നു മൗലാനാ ദാവൂദിന്റെ [[ചന്ദായൻ (കാവ്യം)|ചന്ദായൻ]] (എ.ഡി 1379).<ref>{{Harvcoltxt|Vaudeville|1990|p=263}}</ref> പ്രശസ്ത ഭരണാധികാരിയായ [[ഷേർഷാ സൂരി|ഷേർഷാ സൂരിയുടെ]] കാലത്ത് തന്റെ മാസ്റ്റർപീസായ [[പത്മാവത്]] (എ.ഡി 1540) രചിച്ച [[മാലിക് മുഹമ്മദ് ജായസി|ജായസി]] ഈ പാരമ്പര്യം മുന്നോട്ട് കൊണ്ടുപോയി. പത്മാവത് [[അരാക്കൻ]] മുതൽ [[ഡെക്കാൻ പീഠഭൂമി|ഡെക്കാൻ]] വരെ വ്യാപകമായി പ്രചരിക്കുകയും, [[പേർഷ്യൻ ഭാഷ|പേർഷ്യനിലേക്കും]] മറ്റ് ഭാഷകളിലേക്കും അത് പകർത്തപ്പെടുകയും വിവർത്തനം ചെയ്യപ്പെടുകയും ചെയ്തു.<ref>{{Harvcoltxt|Orsini|2014|p=213}}</ref> ജായസിയുടെ മറ്റ് പ്രധാന കൃതികളായ കാൻഹാവത്,<ref>{{Citation|last=Hawley|first=John Stratton|title=Did Surdas Perform the Bhāgavata-purāṇa?|date=2015|work=Tellings and Texts|page=212|editor-last=Orsini|editor-first=Francesca|series=Music, Literature and Performance in North India|edition=1|publisher=Open Book Publishers|isbn=978-1-78374-102-1|quote=Then there are the Ahirs whose performances of the Krishna story fascinated Malik Muhammad Jayasi, as he tells us in his Kanhavat of 1540;...|editor2-last=Schofield|editor2-first=Katherine Butler|jstor=j.ctt17rw4vj.15}}</ref> അഖ്രാവത്<ref name="Saxena 1971 12"/>, ആഖ്‌രി കലാം<ref>{{Cite journal|last=Singh|first=Virendra|date=2009|title=An Avadhi language account of an earthquake in medieval North India circa AD 1500|url=https://www.researchgate.net/publication/296774084|journal=Current Science|volume=96|pages=1648–1649}}</ref> എന്നിവയും അവധിയിലാണ് രചിച്ചിട്ടുള്ളത്. {{Rquote | text = എന്റെ മഹത്തായ നഗരമായ, എക്കാലവും മനോഹരമായ ജായസിനെക്കുറിച്ച് ഞാൻ പറയാം.<br /> ''[[സത്യയുഗം|സത്യയുഗത്തിൽ]]'' അതൊരു പുണ്യസ്ഥലമായിരുന്നു, അന്ന് അത് "പൂന്തോട്ടങ്ങളുടെ നഗരം" എന്ന് വിളിക്കപ്പെട്ടു.<br /> പിന്നെ ''[[ത്രേതായുഗം|ത്രേതായുഗം]]'' കടന്നുപോയി, ''[[ദ്വാപരയുഗം|ദ്വാപരയുഗം]]'' വന്നപ്പോൾ, അവിടെ ''ഭുഞ്ജരാജൻ'' എന്ന മഹാനായ ഒരു ഋഷിയുണ്ടായിരുന്നു.<br /> 88,000 ഋഷിമാർ അന്ന് അവിടെ ജീവിച്ചിരുന്നു, കൂടാതെ ഇടതൂർന്ന... എൺപത്തിനാല് കുളങ്ങളും.<br /> അവർ ഇഷ്ടികകൾ ചുട്ടെടുത്ത് ഉറപ്പുള്ള ഘാട്ടുകൾ നിർമ്മിക്കുകയും എൺപത്തിനാല് കിണറുകൾ കുഴിക്കുകയും ചെയ്തു.<br /> അവർ അവിടെയും ഇവിടെയുമായി മനോഹരമായ കോട്ടകൾ പണിതു, രാത്രിയിൽ അവ ആകാശത്തിലെ നക്ഷത്രങ്ങളെപ്പോലെ തോന്നിപ്പിച്ചു.<br /> മുകളിൽ ക്ഷേത്രങ്ങളുള്ള നിരവധി പഴത്തോട്ടങ്ങളും അവർ വെച്ചുപിടിപ്പിച്ചു.<br /> <br /> ദോഹ: ആ മാനുഷിക ''അവതാരങ്ങളെല്ലാം'' അവിടെയിരുന്ന് തപസ്സുചെയ്തു. രാവും പകലും ''ഹോമങ്ങളും'' ''ജപങ്ങളും'' ചെയ്തുകൊണ്ട് അവർ ഈ ലോകത്തെ മുറിച്ചുകടന്നു. | author = [[മാലിക് മുഹമ്മദ് ജായസി|ജായസി]] | source = Kanhavat, ed. Pathak (8), 7–8.<ref>{{Harvcoltxt|Orsini|2014|p=209}}</ref> |right}} [[ജോൻപൂർ ജില്ല|ജോൻപൂരിലെ]] സുൽത്താൻ ഹുസൈൻ ഷാ ശർഖിയുടെ പ്രവാസ കോടതിയുമായി ബന്ധപ്പെട്ടിരുന്ന വിദഗ്ദ്ധനും കഥാകാരനുമായിരുന്ന ഷെയ്ഖ് 'കുത്ബൻ' സുഹ്രവർദിയാണ് മിരിഗാവതി (ഏകദേശം എ.ഡി 1503) അഥവാ "മാന്ത്രിക മാൻ" (The Magic Doe) എന്ന അവധി പ്രണയകാവ്യം രചിച്ചത്.<ref>{{Harvcoltxt|Kutban|2012|p=9}}</ref><ref name=":4">{{Harvcoltxt|Saxena|1971|p=15}}</ref> കവി സയ്യിദ് മഞ്ജൻ രാജ്ഗിരി രചിച്ച [[മധുമാലതി]] (Madhumālatī) അഥവാ "രാത്രി വിരിയുന്ന മുല്ല" എന്ന മറ്റൊരു പ്രണയകാവ്യം എ.ഡി 1545-ൽ എഴുതപ്പെട്ടതാണ്.<ref>{{Harvcoltxt|Manjhan|2001|p=xi}} —"Manjhan's birthplace Rajgir is in the present-day state of Bihar, not far away from Patna in northern India, and the poem itself is written in Awadhi or eastern Hindavi".</ref> [[അമീർ ഖുസ്രോ]] (മരണം. എ.ഡി 1379) അവധിയിൽ ചില കൃതികൾ രചിച്ചിട്ടുള്ളതായും പറയപ്പെടുന്നു.<ref>{{Cite journal|last=Jafri|first=Saiyid Zaheer Husain|date=2016|title=Sectional President's Address: 'MAKING' OF THE COMPOSITE CULTURE IN PRE-NAWABI AWADH|journal=Proceedings of the Indian History Congress|volume=77|page=148|issn=2249-1937|jstor=26552634}}</ref> === ആധുനിക ഇന്ത്യ === ആധുനിക കാലഘട്ടത്തിൽ അവധി സാഹിത്യത്തിന് ഏറ്റവും മികച്ച സംഭാവനകൾ നൽകിയത് [[രമൈ കാക്കാ]] (എ.ഡി 1915–1982), 'പധീസ്' എന്നറിയപ്പെടുന്ന ബൽഭദ്ര പ്രസാദ് ദീക്ഷിത് (എ.ഡി 1898–1943), വൻഷീധർ ശുക്ല (എ.ഡി 1904–1980) തുടങ്ങിയ എഴുത്തുകാരാണ്. [[ഇന്ത്യൻ സ്വാതന്ത്ര്യ സമരം|ഇന്ത്യൻ സ്വാതന്ത്ര്യ സമരകാലത്ത്]] ജയിലിൽ കിടക്കുമ്പോൾ ദ്വാരകാ പ്രസാദ് മിശ്ര രചിച്ച ഒരു പ്രധാന അവധി ഇതിഹാസ കാവ്യമാണ് 'കൃഷ്ണായൻ' (എ.ഡി 1942). അവധി സാഹിത്യത്തിന് നൽകിയ സംഭാവനകൾ പരിഗണിച്ച് 2022-ൽ ഡോ. [[വിദ്യാ വിന്ദു സിംഗിന്|വിദ്യാ വിന്ദു സിംഗിനെ]] [[പത്മശ്രീ]] നൽകി ആദരിച്ചിട്ടുണ്ട്.{{clear}} == ശബ്ദശാസ്ത്രം == === സ്വരങ്ങൾ === അവധിയിൽ സഘോഷ (voiced), അഘോഷ (voiceless) സ്വരങ്ങളുണ്ട്. സഘോഷ സ്വരങ്ങൾ ഇവയാണ്: /ə/, /ʌ/, /aː/, /ɪ/, /iː/, /ʊ/, /uː/, /e/, /eː/, /o/, /oː/.<ref>{{Harvcoltxt|Saxena|1971|p=23}}</ref> അഘോഷ സ്വരങ്ങൾ അഥവാ "മന്ത്രിക്കുന്ന സ്വരങ്ങൾ" (whispered vowels) താഴെ പറയുന്നവയാണ്: /i̥/, /ʊ̥/, /e̥/.<ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/onlanguageselect0000gree|url-access=registration|quote=awadhi.|title=On Language: Selected Writings of Joseph H. Greenberg|last1=Greenberg|first1=Joseph Harold|last2=Kemmer|first2=Suzanne|date=1990|publisher=Stanford University Press|isbn=9780804716130|pages=[https://archive.org/details/onlanguageselect0000gree/page/85 85]|language=en}}</ref> അഘോഷ സ്വരങ്ങൾ ഒരു പദത്തിന്റെ അവസാനത്തിൽ മാത്രമാണ് വരുന്നത്.<ref name=":6" /> {| class="wikitable" style="text-align:center;" |+അവധിയിലെ സ്വരങ്ങൾ<ref name=":6" /> ! ! [[Front vowel|മുൻസ്വരം]] ! [[Central vowel|മധ്യസ്വരം]] ! [[Back vowel|പിൻസ്വരം]] |- ! [[Close vowel|സംവൃതസ്വരം]] | iː i̥ ɪ | | uː ʊ ʊ̥ |- ! [[Close-mid vowel|അർദ്ധസംവൃതസ്വരം]] | e eː e̥ | | o oː |- ! [[Mid vowel|മധ്യസ്വരം]] | | ə | |- ! [[Open-mid vowel|അർദ്ധവിവൃതസ്വരം]] | | ʌ | |- ! [[Open vowel|വിവൃതസ്വരം]] | | | aː |} ==== സ്വരസംയുക്തങ്ങൾ ==== {{mw-datatable}} {| class="wikitable mw-datatable" |+ ദ്വിസ്വരങ്ങൾ ! rowspan="2" style="text-align: center;" |സംയുക്തം ! colspan="2" style="text-align: center;" |ഉദാഹരണം ! rowspan="2" style="text-align: center;" |അർത്ഥം |- ![[അന്താരാഷ്ട്ര ശബ്ദലിപി|ഐ.പി.എ.]] ![[ISO 15919|ലിപ്യന്തരണം]] |- style="text-align: center;" ||/ɪaː/ ||/d͡ʒɪaː/ ||jiā ||"മൂത്ത സഹോദരി" (ചേച്ചി) |- style="text-align: center;" ||/ɪeː/ ||/d͡ʒɪeː/ ||jiē ||"ജീവൻവച്ചു" |- style="text-align: center;" ||/ʌiː/ ||/nʌiː/ ||naī ||"പുതിയ" |- style="text-align: center;" ||/ʌɪ/ ||/bʰʌɪ/ ||bhai ||"ആയിത്തീർന്നു" |- style="text-align: center;" ||/ʌeː/ ||/gʌeː/ ||gaē ||"(അവർ) പോയി" |- style="text-align: center;" ||/ʌʊ/ ||/t̪ʌʊ/ ||tau ||"അപ്പോൾ" / "പിന്നെ" |- style="text-align: center;" ||/ʌuː/ ||/gʌuː/ ||gaū ||"പശു" |- style="text-align: center;" ||/ʊʌ/ ||/kʊ̃ʌn/ ||kũan ||"കിണറുകൾ (തിര്യക് രൂപം)" |- style="text-align: center;" ||/ʊiː/ ||/d̪ʊiː/ ||duī ||"രണ്ട്" |- style="text-align: center;" ||/ʊaː/ ||/bʊaː/ ||buā ||"അച്ഛന്റെ സഹോദരി" |- style="text-align: center;" ||/uːiː/ ||/ruːiː/ ||rūī ||"പരുത്തി" |- style="text-align: center;" ||/aːoː/ ||/aːoː/ ||āō ||"വരൂ" |- style="text-align: center;" ||/aːeː/ ||/kʰaːeː/ ||khāē ||"കഴിച്ചു" |- style="text-align: center;" ||/aːiː/ ||/aːiː/ ||āī ||"വന്നു" |- style="text-align: center;" ||/aːuː/ ||/naːuː/ ||nāū ||"ക്ഷുരകൻ" |- style="text-align: center;" ||/eːiː/ ||/d̪eːiː/ ||dēī ||"നൽകും" |- style="text-align: center;" ||/eːʊ/ ||/d̪eːʊ/ ||dēu ||"നൽകൂ" |- style="text-align: center;" ||/oːɪ/ ||/hoːɪ/ ||hōi ||"ആയിരിക്കാം" |- style="text-align: center;" ||/oʊ/ ||/hoʊ/ ||hōu ||"ആകുക" |} {| class="wikitable mw-datatable" |+ത്രിസ്വരങ്ങൾ ! rowspan="2" style="text-align: center;" |സംയുക്തം ! colspan="2" style="text-align: center;" |ഉദാഹരണം ! rowspan="2" style="text-align: center;" |അർത്ഥം |- ![[അന്താരാഷ്ട്ര ശബ്ദലിപി|ഐ.പി.എ]] ![[ISO 15919|ലിപ്യന്തരണം]] |- style="text-align: center;" ||/ɪeʊ/ ||/pɪeʊ/ ||pieu ||"(നീ) കുടിച്ചു" |- style="text-align: center;" ||/ʊɪaː/ ||/gʰʊ̃ɪaː/ ||ghũiā ||"ചേമ്പിന്റെ കിഴങ്ങ്" |- style="text-align: center;" ||/aːeʊ/ ||/kʰaːeʊ/ ||khāeu ||"(നീ) കഴിച്ചു" |- style="text-align: center;" ||/ʌɪaː/ ||/bʰʌɪaː/ ||bhaiā ||"സഹോദരൻ" |} === വ്യഞ്ജനങ്ങൾ === {| class="wikitable" style="text-align: center;" |+അവധി ഭാഷയിലെ വ്യഞ്ജന സ്വനിമങ്ങൾ ! colspan="3" | ![[ഓഷ്ഠ്യം]] ![[ദന്ത്യം]]/<br />[[വർത്സ്യം]] ![[Retroflex consonant|മൂർദ്ധന്യം]] ![[താലവ്യം]] ![[മൃദുതാലവ്യം|കണ്ഠ്യം]] ![[Glottal consonant|കാകില്യം]] |- ! colspan="2" rowspan="2" |[[Nasal consonant|അനുനാസികം]] !<small>അല്പപ്രാണം</small> |{{IPA link|m}} |{{IPA link|n}} |({{IPA link|ɳ}}) |({{IPA link|ɲ}}) |({{IPA link|ŋ}}) | |- !<small>[[Aspiration (phonetics)|മഹാപ്രാണം]]</small> |{{IPA link|m}}{{IPA link|ʱ}} |{{IPA link|n}}{{IPA link|ʱ}} | | | | |- ! rowspan="4" |[[Plosive|സ്പർശം]]/<br />[[Affricate|ഘർഷി]] ! rowspan="2" |<small>[[Voicelessness|അഘോഷം]]</small> !<small>അല്പപ്രാണം</small> |{{IPA link|p}} |{{IPA link|t̪|t}} |{{IPA link|ʈ}} |{{IPA link|tʃ}} |{{IPA link|k}} | |- !<small>[[Aspirated consonant|മഹാപ്രാണം]]</small> |{{IPA link|pʰ}} |{{IPA link|tʰ}} |{{IPA link|ʈʰ}} |{{IPA link|tʃʰ}} |{{IPA link|kʰ}} | |- ! rowspan="2" |<small>[[Voice (phonetics)|സഘോഷം]]</small> !<small>അല്പപ്രാണം</small> |{{IPA link|b}} |{{IPA link|d̪|d}} |{{IPA link|ɖ}} |{{IPA link|dʒ}} |{{IPA link|ɡ}} | |- !<small>[[Aspirated consonant|മഹാപ്രാണം]]</small> |{{IPA link|bʱ}} |{{IPA link|dʱ}} |{{IPA link|ɖʱ}} |{{IPA link|dʒʱ}} |{{IPA link|ɡʱ}} | |- ! rowspan="1" colspan="3" |[[Fricative|ഊഷ്മാവ്]] | |{{IPA link|s}} | | | |{{IPA link|h}}~{{IPA link|ɦ}} {{efn| [{{IPA link|h}}] പദങ്ങളുടെ തുടക്കത്തിലും [{{IPA link|ɦ}}] പദങ്ങളുടെ മധ്യത്തിലും അവസാനത്തിലും വരുന്നു.}}<ref name=":6" /> |- ! rowspan="4" |[[Liquid consonant|ദ്രവം]] ! rowspan="2" |<small>[[Rhotic consonant|ലുണ്ഠിതം]]</small> !<small>അല്പപ്രാണം</small> | |{{IPA link|r}} |{{IPA link|ɽ}} | | | |- !<small>[[Aspiration (phonetics)|മഹാപ്രാണം]]</small> | |{{IPA link|r}}{{IPA link|ʱ}} |{{IPA link|ɽ}}{{IPA link|ʱ}} | | | |- ! rowspan="2" |<small>[[Lateral consonant|പാർശ്വികം]]</small> !<small>അല്പപ്രാണം</small> | |{{IPA link|l}} | | | | |- !<small>[[Aspiration (phonetics)|മഹാപ്രാണം]]</small> | |{{IPA link|l}}{{IPA link|ʱ}} | | | | |- ! colspan="3" |[[Approximant|അർദ്ധസ്വരം]] |{{IPA link|ʋ}} | | |{{IPA link|j}} | | |} == വ്യാകരണം == === താരതമ്യ വ്യാകരണം === അവധിയ്ക്ക് അയൽ ഭാഷകളായ [[പാശ്ചാത്യ ഹിന്ദി]], [[ബിഹാരി]] എന്നിവയിൽ നിന്ന് വേർതിരിക്കുന്ന നിരവധി സവിശേഷതകളുണ്ട്. അവധിയിൽ നാമങ്ങൾ പൊതുവെ ഹ്രസ്വവും ദീർഘവുമാണ്. എന്നാൽ പാശ്ചാത്യ ഹിന്ദിയിൽ ഇവ പൊതുവെ ഹ്രസ്വവും, ബിഹാരിയിൽ കൂടുതലും ദീർഘ രൂപങ്ങളുമാണ് ഉപയോഗിക്കുന്നത്. പാശ്ചാത്യ ഹിന്ദിയിൽ ലിംഗഭേദം കർശനമായി പാലിക്കപ്പെടുന്നു; അവധിയിൽ ഇത് അത്ര കർശനമല്ലെങ്കിലും വലിയൊരളവിൽ നിലനിർത്തുന്നുണ്ട്, എന്നാൽ ബിഹാരിയിൽ ഇത് വളരെ ദുർബലമാണ്. വിഭക്തിപ്രത്യയങ്ങളുടെ കാര്യത്തിൽ, കർതൃപ്രത്യയത്തിന്റെ (agentive postposition) അഭാവം അവധിയെ പാശ്ചാത്യ ഹിന്ദിയിൽ നിന്ന് വ്യത്യസ്തമാക്കുന്നു; ഇക്കാര്യത്തിൽ ഇത് ബിഹാരി ഭാഷാഭേദങ്ങളോട് സാമ്യം പുലർത്തുന്നു. അവധിയിലെ ദ്വിതീയാ-ചതുർത്ഥീ വിഭക്തിപ്രത്യയങ്ങൾ (accusative-dative postposition) /കാ/ (/kaː/) അല്ലെങ്കിൽ /ക/ (/kə/) ആണ്, എന്നാൽ പാശ്ചാത്യ ഹിന്ദിയിൽ ഇത് /കോ/ (/koː/) അല്ലെങ്കിൽ /കൗ/ (/kɔː/) എന്നും ബിഹാരിയിൽ /കേ/ (/keː/) എന്നുമാണ്. ബിഹാരിയിലും പാശ്ചാത്യ ഹിന്ദിയിലും സപ്തമീ വിഭക്തിപ്രത്യയം (locative postposition) /മേം/ (/mẽː/) ആണ്, എന്നാൽ അവധിയിൽ ഇത് /മാ/ (/maː/) ആണ്. അവധിയിലെ സർവ്വനാമങ്ങളിൽ പുരുഷവാചക ഷഷ്ഠീവിഭക്തിയായി (personal genitives) /തോർ/ (/toːɾ-/), /മോർ/ (/moːɾ-/) എന്നിവ ഉപയോഗിക്കുമ്പോൾ പാശ്ചാത്യ ഹിന്ദിയിൽ /തേർ/ (/teːɾ-/), /മേർ/ (/meːɾ-/) എന്നിവയാണ് ഉപയോഗിക്കുന്നത്. /ഹമാർ/ (/ɦəmaːɾ/) എന്നതിന്റെ തിര്യഗ്‌രൂപം (oblique) അവധിയിൽ /ഹമ്രേ/ (/ɦəmɾeː/) എന്നാണ്, എന്നാൽ ഇത് പാശ്ചാത്യ ഹിന്ദിയിൽ /ഹമാരേ/ (/ɦəmaːɾeː/) എന്നും ബിഹാരിയിൽ /ഹമ്രൻ'കൈ/ (/ɦəmrən'kæ/) എന്നുമാണ്.<ref name=":3" /> അവധിയുടെ മറ്റൊരു നിർണ്ണായക സവിശേഷതയാണ് /ദിഹിസ്/ (/dɪɦɪs/), /മാരിസ്/ (/maːɾɪs/) തുടങ്ങിയ പദങ്ങളിലെ /-ഇസ്/ (/-ɪs/) എന്ന പ്രത്യയം. അയൽ ഭാഷയായ ഭോജ്പുരിക്ക് (i) വർത്തമാനകാലത്തിലെ /ലാ/ (/laː/) എന്ന ആശ്രിതപദം (enclitic), (ii) ഭൂതകാലത്തിലെ /-ൽ/ (/-l/), (iii) ചതുർത്ഥീ വിഭക്തിപ്രത്യയമായ /-ലാ/ (/-laː/) എന്നീ സവിശേഷതകളുണ്ട്, ഇവ അതിനെ അവധി ഭാഷയിൽ നിന്ന് വേർതിരിക്കുന്നു.<ref name="auto"/> === സർവ്വനാമങ്ങൾ === {| class="wikitable" style="text-align: center; margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+അവധിയിലെ ഉത്തമപുരുഷ സർവ്വനാമങ്ങൾ<ref>{{Harvcoltxt|Masica|1993|p=252}}</ref><ref name=":3" /> ! ! colspan="5" |ഏകവചനം</br><small>ഞാൻ / എന്നെ /എന്റെ</small> ! colspan="5" |ബഹുവചനം</br><small>ഞങ്ങൾ / ഞങ്ങളെ / ഞങ്ങളുടെ</small> |- ! !പ്രഥമ !കർതൃ !തിര്യക് !ചതുർത്ഥി !ഷഷ്ഠി !പ്രഥമ !കർതൃ !തിര്യക് !ചതുർത്ഥി !ഷഷ്ഠി |- ! ആധുനിക നിലവാരമുള്ള ഹിന്ദി | മൈം</br>{{large|{{lang|hi|{{script|deva|( मैं )}}}}}} | മൈനെ</br>{{large|{{lang|hi|{{script|deva|( मैंने )}}}}}} | മുഝ</br>{{large|{{lang|hi|{{script|deva|( मुझ )}}}}}} | മുഝേ</br>{{large|{{lang|hi|{{script|deva|( मुझे )}}}}}} | മേരാ^*</br>{{large|{{lang|hi|{{script|deva|( मेरा )}}}}}} | ഹമ</br>{{large|{{lang|hi|{{script|deva|( हम )}}}}}} | ഹമനെ</br>{{large|{{lang|hi|{{script|deva|( हमने )}}}}}} | ഹമ</br>{{large|{{lang|hi|{{script|deva|( हम )}}}}}} | ഹമേം</br>{{large|{{lang|hi|{{script|deva|( हमें )}}}}}} | ഹമാരാ^*</br>{{large|{{lang|hi|{{script|deva|( हमारा )}}}}}} |- ! അവധി | മൈ</br>{{large|{{lang|awa-deva|( मै )}}}} | – | മഹി</br>{{large|{{lang|awa-deva|( महि )}}}} | – | മോര{{ref|asterisk|*}}</br>{{large|{{lang|awa-deva|( मोर )}}}} | ഹമ</br>{{large|{{lang|awa-deva|( हम )}}}} | – | ഹമ</br>{{large|{{lang|awa-deva|( हम )}}}} | ഹമൈ</br>{{large|{{lang|awa-deva|( हमै )}}}} | ഹമാര{{ref|asterisk|*}}</br>{{large|{{lang|awa-deva|( हमार )}}}} |- !<small>(അവധിയിലെ പകരമായുള്ളതോ മറ്റ് രൂപങ്ങളോ)</small> |<nowiki>-</nowiki> | – | മോ</br>{{large|{{lang|awa-deva|( मो )}}}} | മയികാ</br>{{large|{{lang|awa-deva|( मइका )}}}}</br> മോകാ </br>{{large|{{lang|awa-deva|( मोका )}}}} | – | – | – | – | ഹമകാ</br>{{large|{{lang|awa-deva|( हमका )}}}} | – |} {|class="wikitable" style="text-align: center; margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+അവധിയിലെ മധ്യമപുരുഷ സർവ്വനാമങ്ങൾ<ref name=":3">{{Cite book|url=http://archive.org/details/rosettaproject_awa_morsyn-1|title=Linguistic Survey of India|last=Grierson|first=G. A.|date=1967|publisher=Motilal Banarsidass|others=The Long Now Foundation}}</ref><ref>{{Harvcoltxt|Saxena|1971|p=169}}</ref> ! ! colspan="6" | ഏകവചനം <br /> ! colspan="6" |ബഹുവചനം |- ! !പ്രഥമ !കർതൃ !തിര്യക് !ചതുർത്ഥി !ഷഷ്ഠി !ബഹുമാനം !പ്രഥമ !കർതൃ !തിര്യക് !ചതുർത്ഥി !ഷഷ്ഠി !ബഹുമാനം |- !ആധുനിക നിലവാരമുള്ള ഹിന്ദി |tū |tū'nē |tujh |tujhē |tērā{{ref|asterisk |*}} | – |tum | tum'nē |tum |tumhē̃ |tumhārā^* |āp– |- !അവധി |tū, tui (toi), taĩ (tãy) | – |tu(h)i |  – |tōr{{ref|asterisk |*}} |āpu̥ |tum | – |tum |tumai, tohaĩ (tohãy) |tumār{{ref|asterisk |*}}/tohār{{ref|asterisk |*}} |āp– |- !<small>(അവധിയിലെ പകരമായുള്ളതോ മറ്റ് രൂപങ്ങളോ)</small> | – | – |tō |tui'kā, tō'kā (tõh'kā) | – | | – | – | – |tum'kā |<nowiki>-</nowiki> |<nowiki>-</nowiki> |} ;<nowiki>കുറിപ്പുകൾ:</nowiki> :{{note|asterisk|*}}ലിംഗം, വചനം എന്നിവയ്ക്കനുസരിച്ച് രൂപം മാറുന്നവയെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു: :# mor → ''mōrā (പുല്ലിംഗം), mōrī (സ്ത്രീലിംഗം), mōrē (ബഹുവചനം)'' :# hamār → ''hamrā (പുല്ലിംഗം), hamrī (സ്ത്രീലിംഗം), hamrē (ബഹുവചനം)'' :# tōr→ ''torā (പുല്ലിംഗം), torī (സ്ത്രീലിംഗം), torē (ബഹുവചനം)'' :# tumar→ ''tumrā (പുല്ലിംഗം), tumrī (സ്ത്രീലിംഗം), tumrē (ബഹുവചനം)'' :# tohār→ ''tohrā (പുല്ലിംഗം), tohrī (സ്ത്രീലിംഗം), tohrē (ബഹുവചനം)'' == പദരൂപീകരണം == അവധി ഭാഷയിലെ പദരൂപീകരണ പ്രക്രിയകൾ താഴെ പറയുന്നവയാണ്: '''പ്രത്യയം ചേർക്കൽ''' ഒരു വാക്കിന്റെ അർത്ഥമോ രൂപമോ മാറ്റുന്നതിനായി ഒരു പ്രത്യയം (affix) ഉപയോഗിക്കുന്നു. ഇത് ഒരു ഉപസർഗ്ഗമോ (prefix) പരപ്രത്യയമോ (suffix) ആകാം. * ഉദാഹരണം: 'സരം' (saram) എന്ന ധാതുവിന് മുൻപായി 'ബേ-' (bē–) എന്ന ഉപസർഗ്ഗം ചേരുമ്പോൾ "നാണമില്ലാത്തവൻ" (shameless) എന്ന അർത്ഥം ലഭിക്കുന്നു, അതുപോലെ 'അപ്നാ' (apna) എന്നതിന് ശേഷം '-പൻ' (–pan) ചേരുമ്പോൾ "സ്വന്തം" (belonging-ness) എന്ന അർത്ഥം വരുന്നു. '''സമാസം''' രണ്ടോ അതിലധികമോ പദങ്ങൾ സംയോജിപ്പിച്ച് ഒരൊറ്റ പദമായി മാറുന്ന പ്രക്രിയ. * ഉദാഹരണം: 'നീലകണ്ഠ്' (nīlkanṭh) എന്നാൽ "നീല പക്ഷി" എന്നും 'ബൻമാനുസ്' (banmānus) എന്നാൽ "കാട്ടുമനുഷ്യൻ" അഥവാ "ചിമ്പാൻസി" എന്നും അർത്ഥമാക്കുന്നു. '''ആമ്രേഡിതം / പദാവർത്തനം''' ചില പദരൂപങ്ങളുടെ ആവർത്തനമാണ് ഈ പ്രക്രിയയിൽ ഉൾപ്പെടുന്നത്. ഇത് പൂർണ്ണമോ, ഭാഗികമോ, ഇടവിട്ടുള്ളതോ ആകാം. # '''പൂർണ്ണ പദാവർത്തനം:''' ഇത് ഒരു പ്രവൃത്തിയുടെ തുടർച്ചയെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. #* ഉദാഹരണം: "പൊയ്ക്കൊണ്ടിരിക്കുന്നു" എന്നർത്ഥം വരുന്ന 'ജാത്-ജാത്' (jāt-jāt). # '''ഭാഗിക പദാവർത്തനം:''' ഇത് ഒരു വസ്തുവിന് മറ്റൊരു വസ്തുവിനോടുള്ള സാമ്യത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. #* ഉദാഹരണം: "കിതപ്പ്" എന്നർത്ഥം വരുന്ന 'ഹാംപട്-ദാംപട്' (hãpaṭ-dãpaṭ). # '''ഇടവിട്ടുള്ള പദാവർത്തനം:''' ഇത് വരാനിരിക്കുന്ന പ്രവൃത്തിയുടെ തൽക്ഷണ അവസ്ഥയെ ഊന്നിപ്പറയുകയും ഒന്നിന്റെ സമൃദ്ധിയെ പ്രകടിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. #* ഉദാഹരണം: "പാടങ്ങൾക്കിടയിൽ" എന്നർത്ഥം വരുന്ന 'ഖേതഈ ഖേത്' (khētaī khēt); "വളരെ ചൂടുള്ള" എന്നർത്ഥം വരുന്ന 'ഗർമഈ ഗരം' (garmaī garam). == ജനപ്രിയ സംസ്കാരത്തിൽ == === വിനോദം === 1961-ൽ പുറത്തിറങ്ങിയ ''[[ഗംഗ ജമുന]]'' എന്ന ചിത്രത്തിലെ കഥാപാത്രങ്ങൾ അവധി ഭാഷയുടെ ഒരു മിതമായ രൂപം സംസാരിക്കുന്നുണ്ട്. 1975-ൽ പുറത്തിറങ്ങിയ ''[[ഷോലെ]]'' എന്ന ചിത്രത്തിൽ [[ഗബ്ബർ സിംഗ് (കഥാപാത്രം)|ഗബ്ബർ സിംഗിന്റെ]] സംഭാഷണങ്ങൾ [[Kauravi dialect|ഖരിബോലിയും]] അവധിയും കലർന്നതായിരുന്നു; ഇത് ''ഗംഗ ജമുന'' എന്ന ചിത്രത്തിൽ [[ദിലീപ് കുമാർ]] അവതരിപ്പിച്ച ഗംഗ എന്ന കൊള്ളക്കാരനിൽ നിന്ന് പ്രചോദനം ഉൾക്കൊണ്ടതാണ്.<ref name="Chopra">{{Cite web|last=Chopra|first=Anupama|author-link=Anupama Chopra|date=11 August 2015|title=Shatrughan Sinha as Jai, Pran as Thakur and Danny as Gabbar? What 'Sholay' could have been|url=https://scroll.in/article/745687/shatrughan-sinha-as-jai-pran-as-thakur-and-danny-as-gabbar-what-sholay-could-have-been|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20151108092131/http://scroll.in/article/745687/shatrughan-sinha-as-jai-pran-as-thakur-and-danny-as-gabbar-what-sholay-could-have-been|archive-date=8 November 2015|access-date=|website=[[Scroll.in]]}}</ref> 2001-ൽ പുറത്തിറങ്ങിയ ''[[ലഗാൻ]]'' എന്ന ചിത്രത്തിൽ, പ്രേക്ഷകർക്ക് മനസ്സിലാക്കാൻ എളുപ്പമാകുന്നതിനായി അവധി ഭാഷയുടെ മിതമായ രൂപമാണ് ഉപയോഗിച്ചിരുന്നത്.<ref>{{cite web|url=https://www.rediff.com/movies/2000/feb/21aamir1.htm|title=rediff.com, Movies: Exclusive!!! Aamir Khan on the sets of Lagaan|website=www.rediff.com|access-date=16 September 2018}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/Lagaan-Just-perfect/articleshow/2134618786.cms|title='Lagaan: Just perfect' – Times of India|work=The Times of India|access-date=16 September 2018}}</ref> 2009-ൽ പുറത്തിറങ്ങിയ ''[[ദേവ്.ഡി]]'' എന്ന ചിത്രത്തിൽ [[അമിത് ത്രിവേദി]] സംഗീതം നൽകിയ "പായലിയ" എന്ന അവധി ഗാനമുണ്ട്.<ref>{{cite web|url=http://www.rediff.com/movies/2008/jul/21amit.htm|title=Making music, from Aamir to Dev D|website=www.rediff.com|access-date=5 September 2018}}</ref> ''[[യുദ്ധ് (ടിവി പരമ്പര)|യുദ്ധ്]]'' എന്ന ടെലിവിഷൻ പരമ്പരയിൽ [[അമിതാഭ് ബച്ചൻ]] തന്റെ ചില സംഭാഷണങ്ങൾ അവധിയിൽ സംസാരിച്ചിരുന്നു; ഇത് ''[[ഹിന്ദുസ്ഥാൻ ടൈംസിന്റെ]]'' നിരൂപക പ്രശംസ നേടിയിരുന്നു.<ref>{{cite web|url=https://www.hindustantimes.com/entertainment/television/yudh-review-amitabh-bachchan-s-show-limps-back-to-sluggish-pace/article1-1241418.aspx|archive-url=https://web.archive.org/web/20140802030602/https://www.hindustantimes.com/entertainment/television/yudh-review-amitabh-bachchan-s-show-limps-back-to-sluggish-pace/article1-1241418.aspx|archive-date=2 August 2014|title=Yudh review: Amitabh Bachchan's show limps back to sluggish pace – Hindustan Times|date=2 August 2014|url-status=dead|access-date=16 September 2018}}</ref> രാമാനന്ദ് സാഗറിന്റെ 1987-ലെ ടെലിവിഷൻ പരമ്പരയായ ''[[രാമായൺ (1987 ടിവി പരമ്പര)|രാമായണത്തിലും]]'' [[അയോധ്യ|അയോധ്യയിലെ]] നിവാസികളും മറ്റ് ചെറിയ കഥാപാത്രങ്ങളും സംസാരിക്കുന്നത് അവധിയാണ്. അമിതാഭ് ബച്ചനും [[രേഖ|രേഖയും]] അഭിനയിച്ച ''[[സിൽസില (1981 ചലച്ചിത്രം)|സിൽസില]]'' എന്ന സിനിമയിലെ "[[രംഗ് ബർസെ ഭീഗേ ചുനാർ വാലി|രംഗ് ബർസെ ഭീഗേ ചുനാർ വാലി]]" എന്ന ഗാനത്തിന്റെ വരികൾ അവധി ഭാഷാഭേദത്തിലാണ്. 2022-ൽ പുറത്തിറങ്ങിയ ഹിന്ദി ഫീച്ചർ ഫിലിമായ ''[[വിക്രം വേദ (2022 ചലച്ചിത്രം)|വിക്രം വേദയിൽ]]'' [[ഹൃതിക് റോഷൻ]] അവതരിപ്പിച്ച വേദാ ബേതാൽ എന്ന കഥാപാത്രവും അവധി ഭാഷാഭേദത്തിൽ സംസാരിക്കുന്നുണ്ട്. ''"മേരെ അംഗനേ മേം തുംഹാരാ ക്യാ കാം ഹേ"'' എന്ന അവധി നാടോടിഗാനം ബോളിവുഡിൽ വളരെ ജനപ്രിയമായിട്ടുണ്ട്. അമിതാഭ് ബച്ചൻ അഭിനയിച്ച് 1981-ൽ പുറത്തിറങ്ങിയ ''[[ലവാരിസ് (1981 ചലച്ചിത്രം)|ലവാരിസ്]]'' എന്ന ചിത്രത്തിലും, 1970-ലെ ''[[ബോംബെ ടാക്കീസ്]]'', 1975-ലെ ''മസ്സേ ലേ ലോ'' എന്നീ ചിത്രങ്ങളിലും ഇതിന്റെ ഒരു മിതമായ പതിപ്പ് ഉപയോഗിച്ചിട്ടുണ്ട്. കൂടാതെ 2020-ൽ [[നേഹ കക്കർ]] ഇത് ഒരു സിംഗിളായി പുറത്തിറക്കുകയും ചെയ്തു.<ref>{{Cite web |url=https://www.bobbytalkscinema.com/recentpost/the-curious-case-of-mere-angn-2137/ |title=The curious case of |access-date=20 April 2022 |archive-date=28 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220528082456/https://www.bobbytalkscinema.com/recentpost/The-curious-case-of-Mere-Angn-2137 |url-status=dead }}</ref> ബോളിവുഡിലൂടെ ജനപ്രിയമായ മറ്റൊരു അവധി നാടോടിഗാനമാണ് "ഹോളി ഖേലേ രഘുവീര"; അമിതാഭ് ബച്ചനും [[ഹേമമാലിനി|ഹേമമാലിനിയും]] അഭിനയിച്ച് 2003-ൽ പുറത്തിറങ്ങിയ ''[[ബാഗ്ബാൻ (2003 ചലച്ചിത്രം)|ബാഗ്ബാൻ]]'' എന്ന ചിത്രത്തിന് വേണ്ടി അമിതാഭ് ബച്ചൻ തന്നെ ഇതിന്റെ മിതമായ രൂപം ആലപിച്ചു. 1982-ലെ ''[[നദിയാ കേ പാർ (1982 ചലച്ചിത്രം)|നദിയാ കേ പാർ]]'' എന്ന ചിത്രം അവധി ഭാഷയിലായിരുന്നു (അതേ സംവിധായകൻ തന്നെ സംവിധാനം ചെയ്ത ഇതിന്റെ 1994-ലെ റീമേക്ക് ആയ ''[[ഹം ആപ്‌കേ ഹേ കൗൻ..!]]'' ഹിന്ദിയിലായിരുന്നു.)<ref>{{cite web | url=https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/sooraj-barjatya-didnt-want-to-direct-hum-aapke-hain-koun-had-two-ecgs-due-to-stress-why-would-i-do-a-remake-9653087/lite/ | title=Sooraj Barjatya didn't want to direct Hum Aapke Hain Koun, had two ECGs 'due to stress': 'Why would I do a remake?' | date=4 November 2024 }}</ref> === നാടോടിഗാനങ്ങൾ === അവധിൽ പാടിവരുന്ന നാടോടിഗാനങ്ങളുടെ രൂപങ്ങളിൽ സരിയ, ബ്യാഹ്, സുഹാഗ്, ഗാരി, നക്ത, ബൻറ (ബന്ന-ബന്നി), അൽഹ, സാവൻ, ജൂല, ഹോരി, ബാരഹ്മാസ എന്നിവ ഉൾപ്പെടുന്നു.<ref>{{Harvcoltxt|Pandey|2011|p=31}}</ref> == ഉദാഹരണ വാക്യങ്ങൾ == === സാർവത്രിക മനുഷ്യാവകാശ പ്രഖ്യാപനം === അവധിയിൽ എഴുതിയ സാർവത്രിക മനുഷ്യാവകാശ പ്രഖ്യാപനത്തിന്റെ വകുപ്പ് 1 ആണ് ഇനിപ്പറയുന്ന വാചകം: <ref name="UDHR_Awadhi">{{cite web |title=Universal Declaration of Human Rights: Awadhi |url=https://www.ohchr.org/sites/default/files/UDHR/Documents/UDHR_Translations/awa.pdf|trans-title=मनइन के अधिकारन कै जगतबियापी ऐलान|url-status=live|archive-date=8 August 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240808123935/https://www.ohchr.org/sites/default/files/UDHR/Documents/UDHR_Translations/awa.pdf|website=OHCHR.org|publisher=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights|language=awa|page=1|access-date=16 January 2026}}</ref> ==== അവധി [[ദേവനാഗരി]] ലിപിയിൽ ==== {{Block indent|{{lang|awa|{{Script|deva|'''अनुच्छेद १''' - सब मनइन कां गउरव औ अधिकारन के मामिला मां जनमजात आजादी औ बरोबरी मिली बा। वन्हैं बुद्धी औ अन्तरात्मा कै देन मिली बा औ आपस मां यक दुसरे के साथे भाईचारा के भाव से बरताव करै कां चाही।}}}}}} ==== അവധി [[കൈത്തി]] ലിപിയിൽ ==== {{Block indent|{{lang|awa|{{Script|kthi|'''𑂃𑂢𑂳𑂒𑂹𑂓𑂵𑂠 १''' - 𑂮𑂥 𑂧𑂢𑂅𑂢 𑂍𑂰𑂁 𑂏𑂇𑂩𑂫 𑂌 𑂃𑂡𑂱𑂍𑂰𑂩𑂢 𑂍𑂵 𑂧𑂰𑂧𑂱𑂪𑂰 𑂧𑂰𑂁 𑂔𑂢𑂧𑂔𑂰𑂞 𑂄𑂔𑂰𑂠𑂲 𑂌 𑂥𑂩𑂷𑂥𑂩𑂲 𑂧𑂱𑂪𑂲 𑂥𑂰𑃀 𑂫𑂢𑂹𑂯𑂶𑂁 𑂥𑂳𑂠𑂹𑂡𑂲 𑂌 𑂃𑂢𑂹𑂞𑂩𑂰𑂞𑂹𑂧𑂰 𑂍𑂶 𑂠𑂵𑂢 𑂧𑂱𑂪𑂲 𑂥𑂰 𑂌 𑂄𑂣𑂮 𑂧𑂰𑂁 𑂨𑂍 𑂠𑂳𑂮𑂩𑂵 𑂍𑂵 𑂮𑂰𑂟𑂵 𑂦𑂰𑂆𑂒𑂰𑂩𑂰 𑂍𑂵 𑂦𑂰𑂫 𑂮𑂵 𑂥𑂩𑂞𑂰𑂫 𑂍𑂩𑂶 𑂍𑂰𑂁 𑂒𑂰𑂯𑂲 𑃀}}}}}} ==== ലത്തീൻ വൽക്കരണം ==== {{Block indent|{{translit|awa|ISO|anucchēda 1 - saba mana:ina kāṁ ga:urava au adhikārana kē māmilā māṁ janamajāta ājādī au barōbarī milī bā. vanhaiṁ buddhī au antarātmā kai dēna milī bā au āpasa māṁ yaka dusarē kē sāthē bhāīcārā kē bhāva sē baratāva karai kāṁ cāhī.}}}} ==== മലയാള വൽക്കരണം ==== ''{{Block indent|{{lang|awa|{{Script|mlym|അനുച്ഛേദ് 1 - സബ മനഇന കാം ഗഉരവ ഔ അധികാരന കേ മാമിലാ മാം ജനമജാത ആജാദീ ഔ ബരോബരീ മിലീ ബാ. വൻഹൈം ബുദ്ധീ ഔ അന്തരാത്മാ കൈ ദേന മിലീ ബാ ഔ ആപസ മാം യക ദുസരേ കേ സാഥേ ഭാഈചാരാ കേ ഭാവ സേ ബരതാവ കരൈ കാം ചാഹീ.}}}}}}'' ==== മലയാളം ==== {{Block indent|'''വകുപ്പ് ൧:''' മനുഷ്യരെല്ലാവരും തുല്യാവകാശങ്ങളോടും അന്തസ്സോടും സ്വാതന്ത്ര്യത്തോടുംകൂടി ജനിച്ചിട്ടുള്ളവരാണ്‌. അന്യോന്യം ഭ്രാതൃഭാവത്തോടെ പെരുമാറുവാനാണ്‌ മനുഷ്യന് വിവേകബുദ്ധിയും മനസാക്ഷിയും സിദ്ധമായിരിക്കുന്നത്‌.}}</br> === ഭാഷാഭേദങ്ങൾ === അവധി ഭാഷയ്ക്ക് അതിന്റേതായ പ്രാദേശിക വ്യത്യാസങ്ങളുണ്ട്. ഉദാഹരണത്തിന്, പടിഞ്ഞാറൻ പ്രദേശങ്ങളിൽ സഹായകക്രിയയായി /ഹൈ/ (/hʌiː/) ഉപയോഗിക്കുമ്പോൾ, മധ്യ-കിഴക്കൻ ഭാഗങ്ങളിൽ /അഹൈ/ (/ʌhʌiː/) എന്നാണ് ഉപയോഗിക്കുന്നത്. താഴെ പറയുന്ന ഉദാഹരണങ്ങൾ ബാബുറാം സക്സേനയുടെ ''എവല്യൂഷൻ ഓഫ് അവധി'' എന്ന പുസ്തകത്തിൽ നിന്നുള്ളതാണ്, പ്രാദേശിക വ്യത്യാസങ്ങൾ കാണിക്കുന്നതിനായി പകരം ഉപയോഗിക്കുന്ന രൂപങ്ങളും ഇതിൽ നൽകിയിട്ടുണ്ട്. {| style="margin:auto;" class="wikitable" |- !style="background:#ffdead;"| മലയാളം !style="background:#ffdead;"| അവധി ([[അന്താരാഷ്ട്ര ശബ്ദലിപി|ഐ.പി.എ.]]) !style="background:#ffdead;"| അവധി ([[Devanagari|ദേവനാഗരി]]) |- style="background:#ffe;" | rowspan="2"|'''ആരായിരുന്നു അവിടെ ഉണ്ടായിരുന്നത്?''' ||{{IPA|ɦʊãː koː (kəʊn) ɾəɦəĩ}} ||{{lang|awa|हुआँ को (कउन) रहें?}} |- style="background:#ffe;" ||'''''(പകരം)'''' {{IPA|ɦʊãː keː/kəʊn ɾəɦəin}} ||'''''(പകരം)'''''. {{lang|awa|हुआँ के/कउन रहेन?}} |- style="background:#ffe;" | rowspan="2"|'''കാണാനും കേൾക്കാനും ഈ കുട്ടിക്ക് കുഴപ്പമൊന്നുമില്ല.''' ||{{IPA|ɪʊ lʌɾɪkaː d̪eːkʰʌiː sʊnʌiː mə ʈʰiːk hʌiː}} ||{{lang|awa|इउ लरिका देखई सुनई म ठीक है।}} |- style="background:#ffe;" ||'''''(പകരം)''''' {{IPA|ɪ lʌɾɪkaː d̪eːkʰʌiː sʊnʌiː mə ʈʰiːk ʌhʌiː}} ||'''''(പകരം)'''''. {{lang|awa|इ लरिका देखई सुनई म ठीक अहै।}} |- style="background:#ffe;" | rowspan="2"|'''(അവൾ) പറഞ്ഞു, (ഞാൻ) കുറച്ച് കഴിക്കട്ടെ, കുറച്ച് ഇവനും കൊടുക്കാം.''' || {{IPA|kʌɦɪn laːoː t̪ʰoːɽaː kʰaːɪ leːiː t̪ʰoːɽaː jʌhu kɘ d̪ʌɪ d̪eːiː}} || {{lang|awa|कहिन, लाओ थोड़ा खाई लेई, थोड़ा यहु का दै देई।}} |- style="background:#ffe;" ||'''''(പകരം)''''' {{IPA|kʌɦɪn lyaːvː t̪ʰoːɽaː kʰaːɪ leːiː raːçi keː jʌnhu kɘ d̪ʌɪ d̪eːiː}} ||'''''(പകരം)'''''. {{lang|awa|कहिन, ल्याव थोड़ा खाई लेई, रचि के एन्हुं के दै देई।}} |- style="background:#ffe;" | rowspan="2"|'''പോകുന്നവർക്ക് അടി കിട്ടും.''' || {{IPA|d͡ʒoː d͡ʒʌɪɦʌĩ soː maːrʊ̥ kʰʌɪɦʌĩ}} || {{lang|awa|जो जइहैं सो मारउ खइहैं।}} |- style="background:#ffe;" ||'''''(പകരം)'''''. {{IPA|d͡ʒèː d͡ʒʌɪɦʌĩ soː maːr kʰʌɪɦʌĩ}} ||'''''(പകരം)''.''' {{lang|awa|जे जइहैं सो मार खइहैं।}} |- style="background:#ffe;" | rowspan="2"|'''പക്ഷികൾക്ക് നേരെ വെടിയുതിർക്കരുത്.''' ||{{IPA|cɪɾʌɪjʌn pʌɾ chʌrːaː nə cʌlaːoː}} ||{{lang|awa|चिरइयन पर छर्रा न चलाओ।}} |- style="background:#ffe;" ||'''''(പകരം)'''''. {{IPA|cɪɾʌɪjʌn peː chʌrːaː jin cʌlaːwː}} ||'''''(പകരം)'''''. {{lang|awa|चिरइयन पे छर्रा जिन चलाव।}} |} == കുറിപ്പുകൾ == {{notelist}} ==അവലംബങ്ങൾ== {{reflist|colwidth=30em}} == സ്രോതസ്സുകൾ == {{refbegin|indent=yes|3}} * {{Cite book|last=Saxena|first=Baburam|date=1971|url=https://books.google.com/books?id=WfkWvgqk5c4C&pg=PP1|title=Evolution of Awadhi|publisher=Motilal Banarsidass Publication|isbn=9788120808553|location=Allahabad}} * {{Cite book|url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.32106|title=Linguistic survey of India, Vol. 6, Mediate Group|last=Grierson|first=George Abraham|publisher=Office of the Superintendent of Government Printing|year=1904|location=India}} * {{Citation|last=Singh|first=Ravindra Pratap|title=Nature, Climate and Self: Reading select texts of Awadhi Baramasa|url=https://www.rjoe.org.in/Files/vol4issue2/new/RJOE-luknow%20sir%20-2(26-34).pdf|work=Research Journal of English|volume=4|issue=2|date=2019|issn=2456-2696}} * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=wT5v79lMmzEC|title=Awadhi Granthavali Volume 5|last=Pandey|first=Jagdish Prasad|publisher=Vani Prakashan|year=2011|isbn=978-81-8143-905-5|location=India|language=hi}} * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=VV7leonJ8aQC|title=Sri Ramacaritamanasa|last=Tulasīdāsa|date=1999|publisher=Motilal Banarsidass Publ.|isbn=978-81-208-0762-4|page=747|language=en}} * {{Citation|last=Orsini|first=Francesca|title=Inflected Kathas: Sufis and Krishna Bhaktas in Awadh|date=2014|url=https://eprints.soas.ac.uk/19887/|work=Religious Interactions in Mughal India|pages=195–232|editor-last=Dalmia|editor-first=Vasudha|publisher=Oxford University Press|language=en|isbn=978-0-19-808167-8|editor2-last=Faruqui|editor2-first=Munis}} * {{Cite journal|last=Vaudeville|first=Charlotte|date=1990|title=Kabīr's language and languages, Hinduī as the language of non-conformity|journal=Indo-Iranian Journal|volume=33|issue=4|pages=259–266|doi=10.1163/000000090790083572|issn=0019-7246}} * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=kA7HB8s621cC|title=The Magic Doe: Qutban Suhravardi's Mirigavati|last=Kutban|date=2012|publisher=Oxford University Press, USA|isbn=978-0-19-984292-6|language=en}} * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=b3iHIOwV3mYC|title=Madhumalati: An Indian Sufi Romance|last=Manjhan|date=2001|publisher=OUP Oxford|isbn=978-0-19-160625-0|language=en}} * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=19zvfkwXyzUC|title=The Life of a Text: Performing the Rāmcaritmānas of Tulsidas|last=Lutgendorf|first=Philip|date=1991|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-06690-8|language=en}} * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=J3RSHWePhXwC&q=central+portion |title=The Indo-Aryan languages|last=Masica|first =Colin P.|date=1993|publisher=Cambridge University Press|isbn=0-521-23420-4|location=Cambridge|oclc=18947567}} {{refend}} == കൂടുതൽ വായനയ്ക്ക് == * {{Cite book|url=https://global.oup.com/academic/product/loves-subtle-magic-9780195146707?cc=in&lang=en&|title=Love's Subtle Magic: An Indian Islamic Literary Tradition, 1379-1545|date=29 November 2012|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-514670-7|editor-last=Behl|editor-first=Aditya|location=Oxford, New York|editor2-last=Doniger|editor2-first=Wendy}} * {{Cite book|url=https://archive.org/details/in.gov.ignca.7679/page/n3|title=Evolution of Awadhi: A Branch of Hindi|last=Saksena|first=Baburam|publisher=Indian Press; Allahabad|year=1938|isbn=|location=}} == പുറത്തേക്കുള്ള കണ്ണികൾ == {{InterWiki|code=awa}} {{wiktionarycat|type=Awadhi|category=Awadhi language}} * [[:iso639-3:awa|Entry for Awadhi at SIL International]] * [https://www.digitallibrary.io/awa Awadhi Books] {{Languages_of_India}} [[വർഗ്ഗം:ഇന്ത്യയിലെ ഭാഷകൾ]] [[വർഗ്ഗം:അവധ്]] [[വർഗ്ഗം:ഉത്തർപ്രദേശിലെ ഭാഷകൾ]] [[വർഗ്ഗം:ഇന്തോ-ആര്യൻ ഭാഷകൾ]] 8oybcq07ojtjthowb3s46z0v4z2ajc0 4610528 4610527 2026-03-28T19:24:41Z Symphonicallyu 155269 /* ഭാഷാഭേദങ്ങൾ */ 4610528 wikitext text/x-wiki {{prettyurl|Awadhi language}} {{Infobox language |name = അവധി |altname = <span style="font-size:100%;line-height:1.65;">ഔധി</span> |nativename = <span style="font-size:100%;line-height:2.65;">{{large|{{lang|awa-Deva|अवधी}}}} • {{large|{{lang|awa-Kthi|𑂃𑂫𑂡𑂲}}}} • {{lang|awa|{{nq|اودهي}}}}</span> | image = Awadhi language.svg | imagecaption = <small>"അവധി" എന്ന് [[ദേവനാഗരി]] ലിപിയിൽ എഴുതിയിരിക്കുന്നു.</small> | pronunciation = {{IPA|hi|əʋ.d̪ʱi|}} |states = [[ഇന്ത്യ]] , [[നേപ്പാൾ]] |region = ഇന്ത്യയുടെ സംസ്ഥാനങ്ങളിലെ ചില പ്രദേശങ്ങൾ *[[ഉത്തർപ്രദേശ്|ഉത്തർ പ്രദേശിലെ]] **[[അവധ്]] **[[ദൊവാബ്|ലോവർ ദൊവാബ്]] മേഖലകൾ *[[മധ്യപ്രദേശ്]] *[[ബീഹാർ]] *[[ഡെൽഹി]] നേപ്പാളിലെ [[തെരായി|തെരായി സമതലം]]. *[[ലൂംബിനി മേഖല]] **[[കപിലവസ്തു ജില്ല]] *[[ഭേരി മേഖല]] **[[ബാങ്കെ ജില്ല]] **[[ബർദിയ ജില്ല]] [[ഫിജി|ഫിജിയിൽ]] ദ്വീപിൽ [[ഫിജി ഹിന്ദി]] എന്ന രൂപത്തിൽ. [[കരീബിയൻ]] ദ്വീപസമൂഹ രാജ്യങ്ങളിലെ [[ഇൻഡോ-കരീബിയൻ ജനത]] സംസാരിക്കുന്ന പൊതുഭാഷ. *[[സുരിനാം]] *[[ട്രിനിഡാഡ് ആൻഡ് ടൊബാഗോ]] *[[ഗയാന]] [[മൗറീഷ്യസ്|മൗറീഷ്യസിൽ]] [[മൗറീഷ്യൻ ഹിന്ദുസ്താനി]] എന്ന രൂപത്തിൽ. [[ദക്ഷിണാഫ്രിക്ക|ദക്ഷിണാഫ്രിക്കയിൽ]] [[സൗത്ത് ആഫ്രിക്കൻ ഹിന്ദുസ്താനി]] എന്ന രൂപത്തിൽ. |speakers = {{sigfig|3.850906|3}} കോടി |date = 2011 |ref = <ref>{{cite web |url= https://www.dnaindia.com/analysis/column-the-slow-death-of-bhojpuri-and-awadhi-2122062|title=The Slow Death of Awadhi and Bhojpuri}}</ref><ref>{{cite web |url= https://www.omniglot.com/writing/awadhi.htm|title=Omniglot — Awadhi (अवधी)}}</ref><ref>{{cite web |url= https://www.bignewsnetwork.com/news/270676192/awadhi-language-is-grouped-as-mother-tongue-under-hindi|title='Awadhi language is grouped as mother tongue under Hindi' says Minister of State for Home Affairs |work=Big News Network.com }}</ref> | ethnicity = [[അവധി ജനത]] |familycolor = [[ഇന്തോ-യുറോപ്യൻ ഭാഷകൾ|ഇന്തോ-യുറോപ്യൻ]] |fam2 = [[ഇന്തോ-ഇറാനിയൻ ഭാഷകൾ|ഇന്തോ-ഇറാനിയൻ]] |fam3 = [[ഇന്തോ-ആര്യൻ ഭാഷകൾ|ഇന്തോ-ആര്യൻ]] |fam4 = [[ഹിന്ദി ഭാഷകൾ|മധ്യ ഇന്തോ-ആര്യൻ]] |fam5 = [[കിഴക്കൻ ഹിന്ദി]] |dia1 = [[ഫിജി ഹിന്ദി]] |dia2 = [[ഗംഗാപാരീ]] |dia3 = മിർസാപുരി |dia4 = പർദേശി |dia5 = ഉത്തരി |dia6 = പ്രതാപ്ഗഢി |dia7 = താരുഹാട്ട് |dia8 = [[കരീബിയൻ ഹിന്ദുസ്താനി]] |dia9 = [[മൗറീഷ്യൻ ഹിന്ദുസ്താനി]] |dia10 = [[സൗത്ത് ആഫ്രിക്കൻ ഹിന്ദുസ്താനി]] | ancestor = [[അർദ്ധമാഗധി പ്രാകൃതം]] | ancestor2 = [[അപഭ്രംശം|അർദ്ധമാഗധി അപഭ്രംശം]] |script = {{unbulleted list |[[ദേവനാഗരി]] (ഇപ്പോൾ) |[[കൈതി ലിപി|കൈതി]] (ചരിത്രപരം) |[[പേർഷ്യൻ ലിപി|പേർഷ്യൻ]] |[[ലത്തീൻ അക്ഷരമാല|ലത്തീൻ]] }} | nation = {{flag|ഫിജി}} {{small|([[ഫിജി ഹിന്ദി]] എന്ന രൂപത്തിൽ)}} | iso2 = awa | iso3 = awa | glotto = awad1243 | glottorefname = Awadhi | lingua = 59-AAF-ra | glotto2 = gang1265 | glottoname2 = Gangapari | glotto3 = mirz1238 | glottoname3 = Mirzapuri | glotto4 = utta1238 | glottoname4 = Uttari | map2 = Awadh region.jpg | mapcaption2 = <center><small>ഉത്തർപ്രദേശിലെ അവധി ഭാഷാ അതിർത്തികൾ</center></small> | notice = IPA }} [[ഹിന്ദി|ഹിന്ദിയുടെ]] ഒരു ഉപഭാഷയാണ് [[ഉത്തർപ്രദേശ്|ഉത്തർ പ്രദേശിന്റെ]] മദ്ധ്യഭാഗത്തുള്ള ഒരു പ്രദേശമായ [[അവധ്|അവധിൽ]] സംസാരിക്കപ്പെടുന്ന ഭാഷയായ '''അവധി'''.{{efn|<ref>{{cite book |last=Oldenburg |first=Veena Talwar |author-link= |date= |title=The Making of Colonial Lucknow, 1856–1877 |url= |location= |publisher=Princeton University Press |page=5 |isbn=}}</ref> ({{lang|hi|औधी}}, 𑂌𑂡𑂲)}} ഹിന്ദിയുടെ പൂർവീ വിഭാഗത്തിൽപ്പെടുന്ന ഒരു ഉപഭാഷയാണിത്.<ref name="fulllangdatacensus 2011">{{cite web |last=Kawoosa |first=Vijdan Mohammad |date=22 November 2018 |title=How languages intersect in India |url=https://www.hindustantimes.com/india-news/how-languagesintersect-in-india/story-g3nzNwFppYV7XvCumRzlYL.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221015014438/https://www.hindustantimes.com/india-news/how-languagesintersect-in-india/story-g3nzNwFppYV7XvCumRzlYL.html |archive-date=15 October 2022 |publisher=Hindustan Times}}</ref> ഉത്തർ പ്രദേശിലെ [[അവധ്]] ,ലോവർ ദൊവാബ് മേഖലകൾ, [[മധ്യപ്രദേശ്‌]], [[ബിഹാർ|ബീഹാർ]], [[ഡെൽഹി]] സംസ്ഥാനങ്ങളിലെ ചില പ്രദേശങ്ങൾ, [[നേപ്പാൾ|നേപ്പാളിലെ]] [[ലുംബിനി പ്രവിശ്യ|ലുംബിനി]], [[രാപ്തി]], [[ഭേരി]] എന്നീ പ്രദേശങ്ങളിൽ അവധി സംസാരിക്കപ്പെടുന്നു.<ref name=":5">{{Cite web |last=Meaning |first=Nepali |date=12 August 2023 |title=Origin, Structure, Development, and Situation of Awadhi Language in Nepal - Nepali Meaning |url=https://nepalimeaning.com/origin-structure-development-and-situation-of-awadhi-language-in-nepal/ |access-date=4 February 2024 |website=nepalimeaning.com |language=en-US}}</ref><ref name=":0">{{Harvcoltxt|Saxena|1971|p=1}}</ref><ref>{{Harvcoltxt|Grierson|1904|p=1}}</ref> ലോകത്തിലെ ഏറ്റവും കൂടുതൽ ആൾക്കാർ സംസാരിക്കുന്ന ഭാഷകളിൽ 29-ാം സ്ഥാനമാണ് ഈ ഭാഷക്കുള്ളത്. ഭക്തകവിയായിരുന്ന [[ഗോസ്വാമി തുളസീദാസ്]] രചിച്ച [[രാമചരിത് മാനസ്]] (തുളസീദാസ് രാമായണം), [[ഹനുമാൻ ചാലിസ]] എന്നീ കൃതികൾ ഈ ഭാഷയിലാണ് രചിയ്ക്കപ്പെട്ടിരിയ്ക്കുന്നത്. ബൈസ്വാര പ്രദേശത്തിന്റെ പേരിൽ നിന്നുള്ള '''[[ബൈസ്വാരി]]''',<ref>{{Harvcoltxt|Grierson|1904|p=10}}</ref> 'കിഴക്കൻ' എന്നർത്ഥമുള്ള '''പൂർബി''' (ഈ പദം പലപ്പോഴും അവ്യക്തമായി ഉപയോഗിക്കാറുണ്ട്), പുരാതന [[കോസല സാമ്രാജ്യം|കോസല രാജ്യത്തിന്റെ]] പേരിൽ നിന്നുള്ള '''കോസലി''' എന്നിവയാണ് അവധി ഭാഷയുടെ മറ്റ് പേരുകൾ.<ref name=":0" /> == ഭൂമിശാസ്ത്രപരമായ വ്യാപനം == === ഇന്ത്യയിൽ === [[File:Awadhi regions of Uttar Pradesh.jpg|thumb|അവധി സംസാരിക്കുന്ന ഉത്തർപ്രദേശിലെ ജില്ലകൾ]] അവധി പ്രധാനമായും സംസാരിക്കുന്നത് [[ഗംഗാനദി|ഗംഗാ]]-[[യമുന]] [[doab|ദോവാബിന്റെ]] (നദീതടം) താഴത്തെ ഭാഗങ്ങൾ ഉൾപ്പെടുന്ന മധ്യ-കിഴക്കൻ [[ഉത്തർപ്രദേശ്|ഉത്തർപ്രദേശിലെ]] [[അവധ്]] പ്രദേശത്താണ്.<ref name=":0"/><ref name=":1">{{Harvcoltxt|Grierson|1904|pp=9–10}}</ref> ഇതിന്റെ പടിഞ്ഞാറ് ഭാഗത്ത് പാശ്ചാത്യ ഹിന്ദിയും (പ്രത്യേകിച്ച് [[കനൗജി ഭാഷ|കനൗജിയും]] [[ബുന്ദേലി ഭാഷ|ബുന്ദേലിയും]]), കിഴക്ക് ഭാഗത്ത് [[കിഴക്കൻ ഇന്തോ-ആര്യൻ ഭാഷകൾ|കിഴക്കൻ ഇന്തോ-ആര്യൻ]] ഭാഷാകുടുംബത്തിലെ ബിഹാരി വിഭാഗത്തിൽപ്പെട്ട [[ഭോജ്പൂരി ഭാഷ|ഭോജ്പുരിയുമാണ്]] സംസാരിക്കുന്നത്.<ref name=":6">{{Cite book |last=Saksena |first=Baburam |url=https://books.google.com/books?id=WfkWvgqk5c4C&dq=Awadhi+east+bhojpuri+language&pg=PA5 |title=Evolution of Awadhi (a Branch of Hindi). |date=1971 |publisher=Motilal Banarsidass Publ. |isbn=978-81-208-0855-3 |language=en|pages=}}</ref><ref>{{Cite book |last=Verbeke |first=Saartje |url=https://books.google.com/books?id=63iC56LeJ_MC&dq=Hindi+is+central+indo+aryan+bhojpuri+eastern+indo+aryan&pg=PA67 |title=Alignment and Ergativity in New Indo-Aryan Languages |date=22 March 2013 |publisher=Walter de Gruyter |isbn=978-3-11-029267-1 |language=en}}</ref> വടക്ക് [[നേപ്പാൾ|നേപ്പാളും]] തെക്ക് അവധിയുമായി വലിയ സാമ്യമുള്ള [[ബഘേലി ഭാഷ|ബഘേലിയുമാണ്]] അതിരുകൾ.<ref>{{Harvcoltxt|Saxena|1971|pp=2–5}}</ref> വടക്കൻ, മധ്യ യു.പിയിലെ താഴെ പറയുന്ന ജില്ലകളിൽ അവധി സംസാരിക്കുന്നു- * [[Lakhimpur Kheri district|ലഖിംപൂർ ഖേരി]] ([[Kannauji language|കനൗജിക്കൊപ്പം]]) * [[Sitapur district|സീതാപൂർ]] ([[Kannauji language|കനൗജിക്കൊപ്പം]]) * [[Unnao district|ഉന്നാവോ]] * [[Fatehpur district|ഫത്തേപൂർ]] * [[Barabanki district|ബാരാബങ്കി]] * [[Lucknow district|ലഖ്‌നൗ]] * [[Raebareli district|റായ്ബറേലി]] * [[Amethi district|അമേഠി]] * [[Bahraich district|ബഹ്റൈച്ച്]] * [[Shrawasti district|ശ്രാവസ്തി]] * [[Kanpur Nagar district|കാൺപൂർ]] യു.പിയുടെ കിഴക്കൻ ഭാഗങ്ങളിൽ അവധി ഭാഷാരൂപം മാറി "കിഴക്കൻ സ്റ്റാൻഡേർഡ് അവധി" എന്ന പ്രത്യേക ഭാഷാഭേദമായി മാറുന്നു. ഈ പ്രദേശം പൂർവാഞ്ചലിലെ [[ഭോജ്പൂരി ഭാഷ|ഭോജ്പുരി]] സംസാരിക്കുന്ന ജില്ലകളുമായി അതിർത്തി പങ്കിടുന്നു. ഈ ഭാഗത്ത് ഉൾപ്പെടുന്ന ജില്ലകൾ ഇവയാണ്- * [[Ayodhya district|അയോധ്യ]] * [[Ambedkar Nagar district|അംബേദ്കർ നഗർ]] * [[Prayagraj district|പ്രയാഗ്‌രാജ്]] * [[Mirzapur district|മിർസാപൂർ]] * [[Jaunpur district|ജോൻപൂർ]] (പടിഞ്ഞാറൻ ഭാഗങ്ങൾ) * [[Bhadohi district|ഭദോഹി]] * [[Sultanpur district|സുൽത്താൻപൂർ]] * [[Pratapgarh, Uttar Pradesh|പ്രതാപ്ഗഢ്]] * [[Gonda district|ഗോണ്ട]] * [[Balrampur district, Uttar Pradesh|ബലറാംപൂർ]] * [[Basti district|ബസ്തി]] (പടിഞ്ഞാറൻ ഭാഗങ്ങൾ) * [[Siddharthnagar district|സിദ്ധാർത്ഥനഗർ]] (പടിഞ്ഞാറൻ ഭാഗങ്ങൾ) * [[Kaushambi district|കൗശാംബി]] === നേപ്പാളിൽ === നേപ്പാളിലെ [[Language Commission (Nepal)|ഭാഷാ കമ്മീഷൻ]] ലുംബിനി പ്രവിശ്യയിലെ ഔദ്യോഗിക ഭാഷകളായി [[തരു ഭാഷ|തരു]], അവധി എന്നിവയെ ശുപാർശ ചെയ്തിട്ടുണ്ട്.<ref name=":5" /><ref>{{Cite web |title=सरकारी कामकाजको भाषाका आधारहरूको निर्धारण तथा भाषासम्बन्धी सिफारिसहरू (पञ्चवर्षीय प्रतिवेदन- साराांश) २०७८ |url=https://languagecommission.gov.np/files/%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%B8%20%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%87%E0%A4%B7%E0%A4%A3%20%E0%A4%B8%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%80%20%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A4%95%E0%A5%8B%20%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A4%BE.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210906171816/https://languagecommission.gov.np/files/%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%B8%20%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%87%E0%A4%B7%E0%A4%A3%20%E0%A4%B8%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%80%20%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A4%95%E0%A5%8B%20%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A4%BE.pdf |archive-date=6 September 2021 |access-date=28 October 2021 |website=Language Commission}}</ref> നേപ്പാളിലെ രണ്ട് പ്രവിശ്യകളിലാണ് അവധി സംസാരിക്കുന്നത്: * [[ലുംബിനി മേഖല]] ** [[ബാംങ്കെ ജില്ല]] ** [[ബർദിയ ജില്ല]] ** [[ഡാങ് ജില്ല]] ** [[കപിൽവസ്തു ജില്ല]] * [[സുദുർപശ്ചിം പ്രവിശ്യ]] ** [[കൈലാലി ജില്ല]] ** [[കാഞ്ചൻപൂർ ജില്ല]] === ദക്ഷിണേഷ്യയ്ക്ക് പുറത്ത് === {{further|ഫിജി ഹിന്ദി|കരീബിയൻ ഹിന്ദുസ്താനി}} അവധിയുടെയും (കൂടാതെ മറ്റ് ഭാഷകളുടെയും) സ്വാധീനമുള്ള ഒരു ഭാഷ [[Fiji|ഫിജിയിലെ]] [[Indo-Fijians|ഇന്ത്യാക്കാർക്കിടയിൽ]] ഒരു വ്യവഹാരഭാഷയായി സംസാരിക്കപ്പെടുന്നു, ഇത് ഫിജിയൻ ഹിന്ദി ([[ഫിജി ഹിന്ദി]]) എന്നറിയപ്പെടുന്നു. ''[[എത്‌നോലോഗ്]]'' പ്രകാരം, ഇത് ഭോജ്പുരിയുടെ സ്വാധീനമുള്ള ഒരു തരം അവധിയാണ്, കൂടാതെ ഇതിനെ കിഴക്കൻ ഹിന്ദിയായും തരംതിരിച്ചിരിക്കുന്നു.<ref>{{e25|hif|Fiji Hindi}}</ref> [[സുരിനാം]], [[ട്രിനിഡാഡ് ആൻഡ് ടൊബാഗോ]], [[ഗയാന]] എന്നിവിടങ്ങളിലെ [[Indo-Caribbeans|ഇന്ത്യാക്കാർ]] സംസാരിക്കുന്ന കരീബിയൻ ഹിന്ദുസ്ഥാനി ([[കരീബിയൻ ഹിന്ദുസ്താനി]]) ഭോജ്പുരിയെയും ഭാഗികമായി അവധിയെയും അടിസ്ഥാനമാക്കിയുള്ളതാണ്. [[ദക്ഷിണാഫ്രിക്ക|ദക്ഷിണാഫ്രിക്കയിൽ]] സംസാരിക്കുന്ന ഹിന്ദുസ്ഥാനിയും<ref>{{Cite book|last=Mesthrie|first=Rajend|url=https://books.google.com/books?id=aIivedw-oZYC&q=awadhi|title=Language and Social History: Studies in South African Sociolinguistics|date=1995|publisher=New Africa Books|isbn=978-0-86486-280-8|language=en}}</ref> [[മൗറീഷ്യസ്|മൗറീഷ്യസിൽ]] സംസാരിക്കുന്ന ഭോജ്പുരിയും<ref>{{cite web|title=Awadhi language|url=https://omniglot.com/writing/awadhi.htm|access-date=17 December 2020|website=omniglot.com}}</ref> ഭാഗികമായി അവധിയുടെ സ്വാധീനമുള്ളവയാണ്. == വർഗ്ഗീകരണം == [[File:Awadhi classification.png|alt=|thumb|അവധി ഭാഷയുടെ ഭാഷാപരമായ വർഗ്ഗീകരണം.]] അവധി ഒരു [[Indo-European languages|ഇന്തോ-യൂറോപ്യൻ ഭാഷയാണ്]], ഇത് [[Indo-Iranian languages|ഇന്തോ-ഇറാനിയൻ]] ഭാഷാകുടുംബത്തിലെ [[Indo-Aryan languages|ഇന്തോ-ആര്യൻ]] ഉപവിഭാഗത്തിൽ ഉൾപ്പെടുന്നു. ഇന്തോ-ആര്യൻ [[dialect continuum|ഭാഷാഭേദ തുടർച്ചയിൽ]] (dialect continuum), ഇത് ഭാഷകളുടെ കിഴക്കൻ-മധ്യ മേഖലയ്ക്ക് കീഴിൽ വരുന്നു, ഇതിനെ പലപ്പോഴും കിഴക്കൻ-ഹിന്ദി എന്ന് അംഗീകരിക്കുന്നു. ഭാഗികമായി [[Shauraseni language|ശൗരസേനിയുമായും]] ഭാഗികമായി [[Magadhi Prakrit|മാഗധി പ്രാകൃതവുമായും]] സാമ്യമുള്ള [[Ardhamagadhi Prakrit|അർദ്ധമാഗധിയുടെ]] പഴയ രൂപമായിരിക്കാം അവധിയുടെ അടിസ്ഥാനം എന്ന് പൊതുവെ വിശ്വസിക്കപ്പെടുന്നു.<ref name="auto">{{Harvcoltxt|Grierson|1904|p=2}}</ref> രണ്ടും ഒരേ 'അർദ്ധ-മാഗധി'യിൽ നിന്നാണ് വംശാവലിപരമായി ഉരുത്തിരിഞ്ഞത് എന്നതിനാൽ അവധിയുടെ ഏറ്റവും അടുത്ത ബന്ധുവായ ഭാഷ [[Bagheli language|ബഘേലിയാണ്]]. മിക്ക ആദ്യകാല ഇന്ത്യൻ ഭാഷാപണ്ഡിതരും ബഘേലിയെ 'അവധിയുടെ തെക്കൻ രൂപം' മാത്രമായാണ് കണക്കാക്കിയിരുന്നത്, എന്നാൽ സമീപകാല പഠനങ്ങൾ ബഘേലിയെ വെറുമൊരു ഉപഭാഷയായി കാണാതെ, അവധിക്ക് തുല്യമായ ഒരു പ്രത്യേക ഭാഷാഭേദമായി അംഗീകരിക്കുന്നു.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=__DaXf3XedoC|title=Patterns of Regional Geography: Indian perspective|last=Mandal|first=R. B.|date=1990|publisher=Concept Publishing Company|isbn=978-81-7022-291-0|pages=127–129|language=en}}</ref> == സാഹിത്യം == === മധ്യകാലഘട്ടത്തിന്റെ അവസാനവും ആധുനിക ഇന്ത്യയുടെ തുടക്കവും === ഈ കാലഘട്ടത്തിൽ, ഉത്തരേന്ത്യയിലെ [[ഇതിഹാസകാവ്യം|ഇതിഹാസ കാവ്യങ്ങൾക്ക്]] (epic poetry) ഉപയോഗിച്ചിരുന്ന പ്രധാന മാധ്യമമായി അവധി മാറി.<ref>{{Harvcoltxt|Grierson|1904|p=13}}</ref> ഇതിലെ സാഹിത്യത്തെ പ്രധാനമായും രണ്ടായി തിരിക്കാം: ഭക്തികാവ്യം (ഭക്തിഗാനങ്ങൾ), പ്രേമാഖ്യാൻ (പ്രണയകഥകൾ). ==== ഭക്തികാവ്യങ്ങൾ ==== ഏതൊരു ആധുനിക [[ഇന്തോ-ആര്യൻ ഭാഷകൾ|ഇന്തോ-ആര്യൻ ഭാഷയിലുമുള്ള]] ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട കൃതി ഒരുപക്ഷേ കവിയും സന്യാസിയുമായ [[തുളസീദാസ്|തുളസീദാസിൽ]] നിന്നുള്ള ''[[രാമചരിതമാനസം]]'' (എ.ഡി 1575) അഥവാ "രാമന്റെ കർമ്മങ്ങളുടെ തടാകം" എന്ന കൃതിയായിരിക്കും. ഇത് [[ദോഹ (കാവ്യരൂപം)|ദോഹ]]-[[ചൗപായ് (കാവ്യരൂപം)|ചൗപായ്]] [[വൃത്തം (കവിത)|വൃത്തങ്ങളിലാണ്]] രചിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നത്. ഇതിന്റെ ഇതിവൃത്തം പ്രധാനമായും കടമെടുത്തിട്ടുള്ളത് [[വാൽമീകി|വാൽമീകിയുടെ]] യഥാർത്ഥ ''[[രാമായണം]]'', അല്ലെങ്കിൽ ''[[അധ്യാത്മരാമായണം]]'' എന്നിവയിൽ നിന്നാണ്; ഇവ രണ്ടും [[സംസ്കൃതം|സംസ്കൃതത്തിലാണ്]] രചിക്കപ്പെട്ടിട്ടുള്ളത്.<ref>{{Harvcoltxt|Saxena|1971|pp=11–12}}</ref> [[മഹാത്മാഗാന്ധി|മഹാത്മാഗാന്ധി]] ''രാമചരിതമാനസത്തെ'' "എല്ലാ ഭക്തിസാഹിത്യങ്ങളിലെയും ഏറ്റവും മികച്ച ഗ്രന്ഥം" എന്ന് വാഴ്ത്തിയിട്ടുണ്ട്, അതേസമയം പാശ്ചാത്യ നിരീക്ഷകർ ഇതിനെ "[[ഉത്തരേന്ത്യ|ഉത്തരേന്ത്യയുടെ]] ബൈബിൾ" എന്ന് വിശേഷിപ്പിച്ചിരിക്കുന്നു.<ref>{{Harvcoltxt|Lutgendorf|1991|p=1}}</ref> ഇതിനെ ചിലപ്പോൾ പര്യായമായി 'തുളസീദാസ് രാമായണം' എന്നോ ലളിതമായി 'രാമായണം' എന്നോ വിളിക്കാറുണ്ട്.<ref>{{Harvcoltxt|Lutgendorf|1991|p=12}}—Since the Ramcaritmanas is a text in the Ramayana tradition, for which the Sanskrit epic of Valmiki is the accepted archetype, it is commonly referred to simply as "the Ramayan" and many popular editions bear only this name on their spine and cover, perhaps adding above it in small print: "composed by Goswami Tulsidas".</ref> {{multiple image | align = right | header_background = #FDF5E6 | header = [[തുളസീദാസ്|തുളസീദാസിന്റെ]] [[രാമചരിതമാനസം|രാമചരിതമാനസത്തിലെ]] ചിത്രീകരണങ്ങൾ | direction = vertical | footer_align = center | image_style = border:none; | total_width = 280 | image1 = 5_Illustration_from_the_Ramcharitmanas_of_Tulsidas_(1532–1623)_Jodhpur,_c._1775;_62.7_x_134.5_cm_Mehrangarh_Museum_Trust.jpg | image2 = 7 Rama's Army reaches Lanka from the Ram Charit Artist Unknown, ca. 1780, 63x125.8cm Mehrangarh Museum Trust.jpg | footer = (a) ബാലിവധം: [[രാമൻ|രാമനും]] [[ലക്ഷ്മണൻ|ലക്ഷ്മണനും]] മഴക്കാലം തീരാൻ കാത്തിരിക്കുന്നു, (b) രാമന്റെ സൈന്യം സമുദ്രം കടന്ന് ലങ്കയിലേക്ക് പോകുന്നു. | alt1 = | caption1 = | caption2 = }} [[തുളസീദാസ്|തുളസീദാസിന്റെ]] കൃതികളായ ''[[ഹനുമാൻ ചാലിസ]]'',<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=MX1SDwAAQBAJ&q=awadhi&pg=PT151|title=Hanuman Chalisa: Verse by Verse Description|last=Padam|first=Sandeep|date=21 March 2018|publisher=Notion Press|isbn=978-1-64249-611-6|language=hi}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=UFE4DwAAQBAJ&q=hanuman+chalisa+awadhi&pg=PA42|title=Lucknow Poetica|last=Shamim|first=Dr Rupali Saran Mirza Dr and Amna|date=14 November 2016|publisher=Idea Publishing|page=42|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=tlduDwAAQBAJ&q=hanuman+chalisa+awadhi&pg=PA11|title=Sri Hanuman Chalisa: Commentary on the Praises to the Eternal Servant|last=Vishwananda|first=Paramahamsa Sri Swami|date=13 March 2018|publisher=BoD – Books on Demand|isbn=978-3-96343-015-2|page=11|language=en}}</ref> ''പാർവ്വതീ മംഗൾ'', ''ജാനകീ മംഗൾ'' എന്നിവയും അവധിയിലാണ് രചിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നത്.<ref name="Saxena 1971 12">{{Harvcoltxt|Saxena|1971|p=12}}</ref> {{Verse translation|lang=awa|अंडकोस प्रति प्रति निज रूपा। देखेउँ जिनस अनेक अनूपा॥ <u>अवधपुरी</u> प्रति भुअन निनारी। <u>सरजू</u> भिन्न भिन्न नर नारी॥|ഓരോ പ്രപഞ്ചത്തിലും ഞാൻ എന്നെത്തന്നെ കണ്ടു, അതുപോലെ സമാനതകളില്ലാത്ത പല വസ്തുക്കളും; ഓരോ പ്രപഞ്ചത്തിനും അതിന്റേതായ <u>അയോധ്യയുണ്ടായിരുന്നു</u>, അതിന്റേതായ <u>സരയൂ</u> നദിയും, അതിന്റേതായ പുരുഷന്മാരും സ്ത്രീകളും.|italicsoff=y|attr1=[[തുളസീദാസ്|തുളസീദാസിന്റെ]] [[രാമചരിതമാനസം|രാമചരിതമാനസത്തിലെ]] 7.81.3 ചൗപായ്|attr2=വിവർത്തനം: ആർ.സി. പ്രസാദ്<ref>{{Harvcoltxt|Tulasīdāsa|1999|p=747}}</ref>}} {{Verse translation|lang=awa|सिंधु तीर एक भूधर सुंदर। कौतुक कूदि चढ़ेउ ता-ऊपर॥ बार-बार रघुबीर सँभारी। तरकेउ <u>पवनतनय</u> बल भारी॥|കടൽത്തീരത്ത് മനോഹരമായ ഒരു പർവ്വതമുണ്ടായിരുന്നു, അവൻ കളിയായി അതിന്റെ കൊടുമുടിയിലേക്ക് ചാടിക്കയറി; വീണ്ടും വീണ്ടും അവൻ ഭഗവാനെ സ്മരിച്ചു, അങ്ങനെ <u>വായുപുത്രൻ</u> അതിയായ ശക്തിയോടെ കുതിച്ചുപാഞ്ഞു.|italicsoff=y|attr1=[[തുളസീദാസ്|തുളസീദാസിന്റെ]] [[രാമചരിതമാനസം|രാമചരിതമാനസത്തിലെ]] 5.1.3 ചൗപായ്|attr2=വിവർത്തനം<ref>{{Cite journal|last=Rao|first=I. Panduranga|date=1998|title=Review of The Beautiful Verses (Ram-Charit Manas, "Sunder-Kand" and Hanuman Chalisa of Goswami Tulsidas rendered into English verse)|journal=Indian Literature|volume=41|issue=1 (183)|pages=240–241|issn=0019-5804|jstor=23341337}}</ref>}} ''[[ഭാഗവതപുരാണം|ഭാഗവതപുരാണത്തിലെ]]'' 'ദശമസ്കന്ധത്തിന്റെ' ആദ്യത്തെ പ്രാദേശിക ഹിന്ദി ആവിഷ്കാരമായ, ഹസ്തിഗ്രാമിൽ (ഇന്നത്തെ [[റായ്ബറേലി ജില്ല|റായ്ബറേലിക്ക്]] സമീപമുള്ള ഹത്ഗാവ്) നിന്നുള്ള ലാലച്ച്‌ദാസ് രചിച്ച "ഹരിചരിത്" എ.ഡി 1530-ൽ പൂർത്തിയായി. ഇത് വളരെക്കാലം വ്യാപകമായി പ്രചരിക്കപ്പെട്ടിരുന്നു, കൂടാതെ കിഴക്കൻ ഉത്തർപ്രദേശ്, [[ബീഹാർ]], [[മാൾവ]], [[ഗുജറാത്ത്]] എന്നിവിടങ്ങളിൽ നിന്നെല്ലാം ഈ കൃതിയുടെ ധാരാളം കൈയെഴുത്തുപ്രതികൾ കണ്ടെടുത്തിട്ടുണ്ട്; ഇവയെല്ലാം [[കൈത്തി]] ലിപിയിലാണ് എഴുതപ്പെട്ടിട്ടുള്ളത്.<ref>{{Harvcoltxt|Orsini|2014|p=200}}—"That Brahmin ''kathavachaks'' were not the only tellers of the story is proved by the first Hindi vernacular adaptation of the Dasam Skandha, the Haricharit in the Chaupai Doha by Lalach Kavi, a ''Kayastha'' from "Hastigram" (present-day Hathgaon) near Rae Bareilly, concluded in 1530 (VS1587)."</ref> [[സിക്കന്ദർ ലോധി|സിക്കന്ദർ ലോധിയുടെ]] ഭരണകാലത്ത് ഈശ്വർദാസ് (ഡൽഹി) രചിച്ച ''സത്യവതി'' (ഏകദേശം എ.ഡി 1501), ലാൽദാസ് രചിച്ച ''അവധ്‌വിലാസ്'' (എ.ഡി 1700) എന്നിവയും അവധിയിലാണ് എഴുതപ്പെട്ടിട്ടുള്ളത്. വിവിധ പ്രാദേശിക ഭാഷകളുടെ ഒരു 'സങ്കരയിനം' (pancmel khicṛī - hotch-potch) എന്ന് വിശേഷിപ്പിക്കപ്പെടുന്ന ഭാഷ ഉപയോഗിച്ചിരുന്ന [[കബീർ|കബീറിനെപ്പോലെയുള്ള]] ഭക്തിപ്രസ്ഥാന സന്യാസിമാരുടെ കൃതികളിലെ ഒരു പ്രധാന ഘടകമായി അവധി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നുണ്ട്.<ref>{{Harvcoltxt|Vaudeville|1990|p=260}}–The first editor of the ''Kabir Granthavali'', S.S Das, also stresses the composite character of Kabir's language, giving examples in his introduction, of ''vanis'' composed in Khariboli (i.e. Standard Hindi), Rajasthani, and Panjabi, besides Awadhi.</ref><ref>{{Harvcoltxt|Vaudeville|1990|p=264}}–Among the dialects or languages "melted" in the Hindavi language, the most important is Avadhi, mentioned above. The language of Kabir himself an Easterner, retains old Eastern forms, especially the old Avadhi forms.</ref> [[കബീർ|കബീറിന്റെ]] പ്രധാന കൃതിയായ ''[[ബീജക്]]'' (Bijak) പ്രാഥമികമായി അവധി ഭാഷയിലാണ് രചിക്കപ്പെട്ടിട്ടുള്ളത്.<ref>{{Harvcoltxt|Vaudeville|1990|p=260}}–Chaturvedi has shown that the same ''pada'' may be found with more characteristic Avadhi forms in the ''Bijak'', with more Khari-boli in the Guru Granth and with Braj forms in the Kabir Granthavali.</ref><ref>{{Harvcoltxt|Vaudeville|1990|p=259}}–According to Grierson, however, there is not a single word typical of the Bhojpuri language in the Bijak. According to him, the basic language of the Bijak is old Avadhi...</ref> ==== പ്രേമാഖ്യാനങ്ങൾ ==== {{multiple image | total_width = 200 | caption_align = center | align = right | direction = vertical | image_style = border:none; | image1 = Queen Nagamati talks to her parrot, Padmavat, c1750.jpg | caption1 = രാജ്ഞി നാഗമതി തന്റെ തത്തയോട് സംസാരിക്കുന്നു, [[പത്മാവത്]], എ.ഡി 1750. | image2 = Meister des Madhu-Malati-Manuskripts 001.jpg | caption2 = കാമുകീകാമുകന്മാർ കാട്ടിൽ വെച്ച് ഒരു കടുവയ്ക്ക് നേരെ അമ്പെയ്യുന്നു. [[സൂഫി]] കാവ്യമായ [[മധുമാലതി|മധുമാലതിയിൽ]] നിന്നുള്ള ചിത്രം. | alt1 = | header = അവധി [[സൂഫി]] കൃതികളിലെ ചിത്രീകരണങ്ങൾ | header_background = #FDF5E6 }} 14-ാം നൂറ്റാണ്ടിന്റെ അവസാന പാദം മുതൽ കിഴക്കൻ സൂഫികളുടെ പ്രിയപ്പെട്ട സാഹിത്യ ഭാഷയായും അവധി ഉയർന്നുവന്നു. പേർഷ്യൻ ''[[മസ്നവി]]'' (masnavi) ശൈലിയിൽ രചിക്കപ്പെട്ട, സൂഫി [[മിസ്റ്റിസിസം|മിസ്റ്റിസിസത്തിൽ]] (mysticism) വേരൂന്നിയതും എന്നാൽ തികച്ചും ഇന്ത്യൻ പശ്ചാത്തലത്തിലുള്ളതുമായ 'പ്രേമാഖ്യാനങ്ങളുടെ' (പ്രണയകഥകൾ) ഭാഷയായി ഇത് മാറി; ഇവയിൽ ഭാരതീയ ഐതിഹ്യങ്ങളിൽ നിന്ന് നേരിട്ട് കടമെടുത്ത നിരവധി [[ആഖ്യാനശൈലി|കഥാതന്തുക്കൾ]] (motifs) ഉണ്ടായിരുന്നു. അവധി ഭാഷയിലെ അത്തരത്തിലുള്ള ആദ്യത്തെ പ്രേമാഖ്യാനമായിരുന്നു മൗലാനാ ദാവൂദിന്റെ [[ചന്ദായൻ (കാവ്യം)|ചന്ദായൻ]] (എ.ഡി 1379).<ref>{{Harvcoltxt|Vaudeville|1990|p=263}}</ref> പ്രശസ്ത ഭരണാധികാരിയായ [[ഷേർഷാ സൂരി|ഷേർഷാ സൂരിയുടെ]] കാലത്ത് തന്റെ മാസ്റ്റർപീസായ [[പത്മാവത്]] (എ.ഡി 1540) രചിച്ച [[മാലിക് മുഹമ്മദ് ജായസി|ജായസി]] ഈ പാരമ്പര്യം മുന്നോട്ട് കൊണ്ടുപോയി. പത്മാവത് [[അരാക്കൻ]] മുതൽ [[ഡെക്കാൻ പീഠഭൂമി|ഡെക്കാൻ]] വരെ വ്യാപകമായി പ്രചരിക്കുകയും, [[പേർഷ്യൻ ഭാഷ|പേർഷ്യനിലേക്കും]] മറ്റ് ഭാഷകളിലേക്കും അത് പകർത്തപ്പെടുകയും വിവർത്തനം ചെയ്യപ്പെടുകയും ചെയ്തു.<ref>{{Harvcoltxt|Orsini|2014|p=213}}</ref> ജായസിയുടെ മറ്റ് പ്രധാന കൃതികളായ കാൻഹാവത്,<ref>{{Citation|last=Hawley|first=John Stratton|title=Did Surdas Perform the Bhāgavata-purāṇa?|date=2015|work=Tellings and Texts|page=212|editor-last=Orsini|editor-first=Francesca|series=Music, Literature and Performance in North India|edition=1|publisher=Open Book Publishers|isbn=978-1-78374-102-1|quote=Then there are the Ahirs whose performances of the Krishna story fascinated Malik Muhammad Jayasi, as he tells us in his Kanhavat of 1540;...|editor2-last=Schofield|editor2-first=Katherine Butler|jstor=j.ctt17rw4vj.15}}</ref> അഖ്രാവത്<ref name="Saxena 1971 12"/>, ആഖ്‌രി കലാം<ref>{{Cite journal|last=Singh|first=Virendra|date=2009|title=An Avadhi language account of an earthquake in medieval North India circa AD 1500|url=https://www.researchgate.net/publication/296774084|journal=Current Science|volume=96|pages=1648–1649}}</ref> എന്നിവയും അവധിയിലാണ് രചിച്ചിട്ടുള്ളത്. {{Rquote | text = എന്റെ മഹത്തായ നഗരമായ, എക്കാലവും മനോഹരമായ ജായസിനെക്കുറിച്ച് ഞാൻ പറയാം.<br /> ''[[സത്യയുഗം|സത്യയുഗത്തിൽ]]'' അതൊരു പുണ്യസ്ഥലമായിരുന്നു, അന്ന് അത് "പൂന്തോട്ടങ്ങളുടെ നഗരം" എന്ന് വിളിക്കപ്പെട്ടു.<br /> പിന്നെ ''[[ത്രേതായുഗം|ത്രേതായുഗം]]'' കടന്നുപോയി, ''[[ദ്വാപരയുഗം|ദ്വാപരയുഗം]]'' വന്നപ്പോൾ, അവിടെ ''ഭുഞ്ജരാജൻ'' എന്ന മഹാനായ ഒരു ഋഷിയുണ്ടായിരുന്നു.<br /> 88,000 ഋഷിമാർ അന്ന് അവിടെ ജീവിച്ചിരുന്നു, കൂടാതെ ഇടതൂർന്ന... എൺപത്തിനാല് കുളങ്ങളും.<br /> അവർ ഇഷ്ടികകൾ ചുട്ടെടുത്ത് ഉറപ്പുള്ള ഘാട്ടുകൾ നിർമ്മിക്കുകയും എൺപത്തിനാല് കിണറുകൾ കുഴിക്കുകയും ചെയ്തു.<br /> അവർ അവിടെയും ഇവിടെയുമായി മനോഹരമായ കോട്ടകൾ പണിതു, രാത്രിയിൽ അവ ആകാശത്തിലെ നക്ഷത്രങ്ങളെപ്പോലെ തോന്നിപ്പിച്ചു.<br /> മുകളിൽ ക്ഷേത്രങ്ങളുള്ള നിരവധി പഴത്തോട്ടങ്ങളും അവർ വെച്ചുപിടിപ്പിച്ചു.<br /> <br /> ദോഹ: ആ മാനുഷിക ''അവതാരങ്ങളെല്ലാം'' അവിടെയിരുന്ന് തപസ്സുചെയ്തു. രാവും പകലും ''ഹോമങ്ങളും'' ''ജപങ്ങളും'' ചെയ്തുകൊണ്ട് അവർ ഈ ലോകത്തെ മുറിച്ചുകടന്നു. | author = [[മാലിക് മുഹമ്മദ് ജായസി|ജായസി]] | source = Kanhavat, ed. Pathak (8), 7–8.<ref>{{Harvcoltxt|Orsini|2014|p=209}}</ref> |right}} [[ജോൻപൂർ ജില്ല|ജോൻപൂരിലെ]] സുൽത്താൻ ഹുസൈൻ ഷാ ശർഖിയുടെ പ്രവാസ കോടതിയുമായി ബന്ധപ്പെട്ടിരുന്ന വിദഗ്ദ്ധനും കഥാകാരനുമായിരുന്ന ഷെയ്ഖ് 'കുത്ബൻ' സുഹ്രവർദിയാണ് മിരിഗാവതി (ഏകദേശം എ.ഡി 1503) അഥവാ "മാന്ത്രിക മാൻ" (The Magic Doe) എന്ന അവധി പ്രണയകാവ്യം രചിച്ചത്.<ref>{{Harvcoltxt|Kutban|2012|p=9}}</ref><ref name=":4">{{Harvcoltxt|Saxena|1971|p=15}}</ref> കവി സയ്യിദ് മഞ്ജൻ രാജ്ഗിരി രചിച്ച [[മധുമാലതി]] (Madhumālatī) അഥവാ "രാത്രി വിരിയുന്ന മുല്ല" എന്ന മറ്റൊരു പ്രണയകാവ്യം എ.ഡി 1545-ൽ എഴുതപ്പെട്ടതാണ്.<ref>{{Harvcoltxt|Manjhan|2001|p=xi}} —"Manjhan's birthplace Rajgir is in the present-day state of Bihar, not far away from Patna in northern India, and the poem itself is written in Awadhi or eastern Hindavi".</ref> [[അമീർ ഖുസ്രോ]] (മരണം. എ.ഡി 1379) അവധിയിൽ ചില കൃതികൾ രചിച്ചിട്ടുള്ളതായും പറയപ്പെടുന്നു.<ref>{{Cite journal|last=Jafri|first=Saiyid Zaheer Husain|date=2016|title=Sectional President's Address: 'MAKING' OF THE COMPOSITE CULTURE IN PRE-NAWABI AWADH|journal=Proceedings of the Indian History Congress|volume=77|page=148|issn=2249-1937|jstor=26552634}}</ref> === ആധുനിക ഇന്ത്യ === ആധുനിക കാലഘട്ടത്തിൽ അവധി സാഹിത്യത്തിന് ഏറ്റവും മികച്ച സംഭാവനകൾ നൽകിയത് [[രമൈ കാക്കാ]] (എ.ഡി 1915–1982), 'പധീസ്' എന്നറിയപ്പെടുന്ന ബൽഭദ്ര പ്രസാദ് ദീക്ഷിത് (എ.ഡി 1898–1943), വൻഷീധർ ശുക്ല (എ.ഡി 1904–1980) തുടങ്ങിയ എഴുത്തുകാരാണ്. [[ഇന്ത്യൻ സ്വാതന്ത്ര്യ സമരം|ഇന്ത്യൻ സ്വാതന്ത്ര്യ സമരകാലത്ത്]] ജയിലിൽ കിടക്കുമ്പോൾ ദ്വാരകാ പ്രസാദ് മിശ്ര രചിച്ച ഒരു പ്രധാന അവധി ഇതിഹാസ കാവ്യമാണ് 'കൃഷ്ണായൻ' (എ.ഡി 1942). അവധി സാഹിത്യത്തിന് നൽകിയ സംഭാവനകൾ പരിഗണിച്ച് 2022-ൽ ഡോ. [[വിദ്യാ വിന്ദു സിംഗിന്|വിദ്യാ വിന്ദു സിംഗിനെ]] [[പത്മശ്രീ]] നൽകി ആദരിച്ചിട്ടുണ്ട്.{{clear}} == ശബ്ദശാസ്ത്രം == === സ്വരങ്ങൾ === അവധിയിൽ സഘോഷ (voiced), അഘോഷ (voiceless) സ്വരങ്ങളുണ്ട്. സഘോഷ സ്വരങ്ങൾ ഇവയാണ്: /ə/, /ʌ/, /aː/, /ɪ/, /iː/, /ʊ/, /uː/, /e/, /eː/, /o/, /oː/.<ref>{{Harvcoltxt|Saxena|1971|p=23}}</ref> അഘോഷ സ്വരങ്ങൾ അഥവാ "മന്ത്രിക്കുന്ന സ്വരങ്ങൾ" (whispered vowels) താഴെ പറയുന്നവയാണ്: /i̥/, /ʊ̥/, /e̥/.<ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/onlanguageselect0000gree|url-access=registration|quote=awadhi.|title=On Language: Selected Writings of Joseph H. Greenberg|last1=Greenberg|first1=Joseph Harold|last2=Kemmer|first2=Suzanne|date=1990|publisher=Stanford University Press|isbn=9780804716130|pages=[https://archive.org/details/onlanguageselect0000gree/page/85 85]|language=en}}</ref> അഘോഷ സ്വരങ്ങൾ ഒരു പദത്തിന്റെ അവസാനത്തിൽ മാത്രമാണ് വരുന്നത്.<ref name=":6" /> {| class="wikitable" style="text-align:center;" |+അവധിയിലെ സ്വരങ്ങൾ<ref name=":6" /> ! ! [[Front vowel|മുൻസ്വരം]] ! [[Central vowel|മധ്യസ്വരം]] ! [[Back vowel|പിൻസ്വരം]] |- ! [[Close vowel|സംവൃതസ്വരം]] | iː i̥ ɪ | | uː ʊ ʊ̥ |- ! [[Close-mid vowel|അർദ്ധസംവൃതസ്വരം]] | e eː e̥ | | o oː |- ! [[Mid vowel|മധ്യസ്വരം]] | | ə | |- ! [[Open-mid vowel|അർദ്ധവിവൃതസ്വരം]] | | ʌ | |- ! [[Open vowel|വിവൃതസ്വരം]] | | | aː |} ==== സ്വരസംയുക്തങ്ങൾ ==== {{mw-datatable}} {| class="wikitable mw-datatable" |+ ദ്വിസ്വരങ്ങൾ ! rowspan="2" style="text-align: center;" |സംയുക്തം ! colspan="2" style="text-align: center;" |ഉദാഹരണം ! rowspan="2" style="text-align: center;" |അർത്ഥം |- ![[അന്താരാഷ്ട്ര ശബ്ദലിപി|ഐ.പി.എ.]] ![[ISO 15919|ലിപ്യന്തരണം]] |- style="text-align: center;" ||/ɪaː/ ||/d͡ʒɪaː/ ||jiā ||"മൂത്ത സഹോദരി" (ചേച്ചി) |- style="text-align: center;" ||/ɪeː/ ||/d͡ʒɪeː/ ||jiē ||"ജീവൻവച്ചു" |- style="text-align: center;" ||/ʌiː/ ||/nʌiː/ ||naī ||"പുതിയ" |- style="text-align: center;" ||/ʌɪ/ ||/bʰʌɪ/ ||bhai ||"ആയിത്തീർന്നു" |- style="text-align: center;" ||/ʌeː/ ||/gʌeː/ ||gaē ||"(അവർ) പോയി" |- style="text-align: center;" ||/ʌʊ/ ||/t̪ʌʊ/ ||tau ||"അപ്പോൾ" / "പിന്നെ" |- style="text-align: center;" ||/ʌuː/ ||/gʌuː/ ||gaū ||"പശു" |- style="text-align: center;" ||/ʊʌ/ ||/kʊ̃ʌn/ ||kũan ||"കിണറുകൾ (തിര്യക് രൂപം)" |- style="text-align: center;" ||/ʊiː/ ||/d̪ʊiː/ ||duī ||"രണ്ട്" |- style="text-align: center;" ||/ʊaː/ ||/bʊaː/ ||buā ||"അച്ഛന്റെ സഹോദരി" |- style="text-align: center;" ||/uːiː/ ||/ruːiː/ ||rūī ||"പരുത്തി" |- style="text-align: center;" ||/aːoː/ ||/aːoː/ ||āō ||"വരൂ" |- style="text-align: center;" ||/aːeː/ ||/kʰaːeː/ ||khāē ||"കഴിച്ചു" |- style="text-align: center;" ||/aːiː/ ||/aːiː/ ||āī ||"വന്നു" |- style="text-align: center;" ||/aːuː/ ||/naːuː/ ||nāū ||"ക്ഷുരകൻ" |- style="text-align: center;" ||/eːiː/ ||/d̪eːiː/ ||dēī ||"നൽകും" |- style="text-align: center;" ||/eːʊ/ ||/d̪eːʊ/ ||dēu ||"നൽകൂ" |- style="text-align: center;" ||/oːɪ/ ||/hoːɪ/ ||hōi ||"ആയിരിക്കാം" |- style="text-align: center;" ||/oʊ/ ||/hoʊ/ ||hōu ||"ആകുക" |} {| class="wikitable mw-datatable" |+ത്രിസ്വരങ്ങൾ ! rowspan="2" style="text-align: center;" |സംയുക്തം ! colspan="2" style="text-align: center;" |ഉദാഹരണം ! rowspan="2" style="text-align: center;" |അർത്ഥം |- ![[അന്താരാഷ്ട്ര ശബ്ദലിപി|ഐ.പി.എ]] ![[ISO 15919|ലിപ്യന്തരണം]] |- style="text-align: center;" ||/ɪeʊ/ ||/pɪeʊ/ ||pieu ||"(നീ) കുടിച്ചു" |- style="text-align: center;" ||/ʊɪaː/ ||/gʰʊ̃ɪaː/ ||ghũiā ||"ചേമ്പിന്റെ കിഴങ്ങ്" |- style="text-align: center;" ||/aːeʊ/ ||/kʰaːeʊ/ ||khāeu ||"(നീ) കഴിച്ചു" |- style="text-align: center;" ||/ʌɪaː/ ||/bʰʌɪaː/ ||bhaiā ||"സഹോദരൻ" |} === വ്യഞ്ജനങ്ങൾ === {| class="wikitable" style="text-align: center;" |+അവധി ഭാഷയിലെ വ്യഞ്ജന സ്വനിമങ്ങൾ ! colspan="3" | ![[ഓഷ്ഠ്യം]] ![[ദന്ത്യം]]/<br />[[വർത്സ്യം]] ![[Retroflex consonant|മൂർദ്ധന്യം]] ![[താലവ്യം]] ![[മൃദുതാലവ്യം|കണ്ഠ്യം]] ![[Glottal consonant|കാകില്യം]] |- ! colspan="2" rowspan="2" |[[Nasal consonant|അനുനാസികം]] !<small>അല്പപ്രാണം</small> |{{IPA link|m}} |{{IPA link|n}} |({{IPA link|ɳ}}) |({{IPA link|ɲ}}) |({{IPA link|ŋ}}) | |- !<small>[[Aspiration (phonetics)|മഹാപ്രാണം]]</small> |{{IPA link|m}}{{IPA link|ʱ}} |{{IPA link|n}}{{IPA link|ʱ}} | | | | |- ! rowspan="4" |[[Plosive|സ്പർശം]]/<br />[[Affricate|ഘർഷി]] ! rowspan="2" |<small>[[Voicelessness|അഘോഷം]]</small> !<small>അല്പപ്രാണം</small> |{{IPA link|p}} |{{IPA link|t̪|t}} |{{IPA link|ʈ}} |{{IPA link|tʃ}} |{{IPA link|k}} | |- !<small>[[Aspirated consonant|മഹാപ്രാണം]]</small> |{{IPA link|pʰ}} |{{IPA link|tʰ}} |{{IPA link|ʈʰ}} |{{IPA link|tʃʰ}} |{{IPA link|kʰ}} | |- ! rowspan="2" |<small>[[Voice (phonetics)|സഘോഷം]]</small> !<small>അല്പപ്രാണം</small> |{{IPA link|b}} |{{IPA link|d̪|d}} |{{IPA link|ɖ}} |{{IPA link|dʒ}} |{{IPA link|ɡ}} | |- !<small>[[Aspirated consonant|മഹാപ്രാണം]]</small> |{{IPA link|bʱ}} |{{IPA link|dʱ}} |{{IPA link|ɖʱ}} |{{IPA link|dʒʱ}} |{{IPA link|ɡʱ}} | |- ! rowspan="1" colspan="3" |[[Fricative|ഊഷ്മാവ്]] | |{{IPA link|s}} | | | |{{IPA link|h}}~{{IPA link|ɦ}} {{efn| [{{IPA link|h}}] പദങ്ങളുടെ തുടക്കത്തിലും [{{IPA link|ɦ}}] പദങ്ങളുടെ മധ്യത്തിലും അവസാനത്തിലും വരുന്നു.}}<ref name=":6" /> |- ! rowspan="4" |[[Liquid consonant|ദ്രവം]] ! rowspan="2" |<small>[[Rhotic consonant|ലുണ്ഠിതം]]</small> !<small>അല്പപ്രാണം</small> | |{{IPA link|r}} |{{IPA link|ɽ}} | | | |- !<small>[[Aspiration (phonetics)|മഹാപ്രാണം]]</small> | |{{IPA link|r}}{{IPA link|ʱ}} |{{IPA link|ɽ}}{{IPA link|ʱ}} | | | |- ! rowspan="2" |<small>[[Lateral consonant|പാർശ്വികം]]</small> !<small>അല്പപ്രാണം</small> | |{{IPA link|l}} | | | | |- !<small>[[Aspiration (phonetics)|മഹാപ്രാണം]]</small> | |{{IPA link|l}}{{IPA link|ʱ}} | | | | |- ! colspan="3" |[[Approximant|അർദ്ധസ്വരം]] |{{IPA link|ʋ}} | | |{{IPA link|j}} | | |} == വ്യാകരണം == === താരതമ്യ വ്യാകരണം === അവധിയ്ക്ക് അയൽ ഭാഷകളായ [[പാശ്ചാത്യ ഹിന്ദി]], [[ബിഹാരി]] എന്നിവയിൽ നിന്ന് വേർതിരിക്കുന്ന നിരവധി സവിശേഷതകളുണ്ട്. അവധിയിൽ നാമങ്ങൾ പൊതുവെ ഹ്രസ്വവും ദീർഘവുമാണ്. എന്നാൽ പാശ്ചാത്യ ഹിന്ദിയിൽ ഇവ പൊതുവെ ഹ്രസ്വവും, ബിഹാരിയിൽ കൂടുതലും ദീർഘ രൂപങ്ങളുമാണ് ഉപയോഗിക്കുന്നത്. പാശ്ചാത്യ ഹിന്ദിയിൽ ലിംഗഭേദം കർശനമായി പാലിക്കപ്പെടുന്നു; അവധിയിൽ ഇത് അത്ര കർശനമല്ലെങ്കിലും വലിയൊരളവിൽ നിലനിർത്തുന്നുണ്ട്, എന്നാൽ ബിഹാരിയിൽ ഇത് വളരെ ദുർബലമാണ്. വിഭക്തിപ്രത്യയങ്ങളുടെ കാര്യത്തിൽ, കർതൃപ്രത്യയത്തിന്റെ (agentive postposition) അഭാവം അവധിയെ പാശ്ചാത്യ ഹിന്ദിയിൽ നിന്ന് വ്യത്യസ്തമാക്കുന്നു; ഇക്കാര്യത്തിൽ ഇത് ബിഹാരി ഭാഷാഭേദങ്ങളോട് സാമ്യം പുലർത്തുന്നു. അവധിയിലെ ദ്വിതീയാ-ചതുർത്ഥീ വിഭക്തിപ്രത്യയങ്ങൾ (accusative-dative postposition) /കാ/ (/kaː/) അല്ലെങ്കിൽ /ക/ (/kə/) ആണ്, എന്നാൽ പാശ്ചാത്യ ഹിന്ദിയിൽ ഇത് /കോ/ (/koː/) അല്ലെങ്കിൽ /കൗ/ (/kɔː/) എന്നും ബിഹാരിയിൽ /കേ/ (/keː/) എന്നുമാണ്. ബിഹാരിയിലും പാശ്ചാത്യ ഹിന്ദിയിലും സപ്തമീ വിഭക്തിപ്രത്യയം (locative postposition) /മേം/ (/mẽː/) ആണ്, എന്നാൽ അവധിയിൽ ഇത് /മാ/ (/maː/) ആണ്. അവധിയിലെ സർവ്വനാമങ്ങളിൽ പുരുഷവാചക ഷഷ്ഠീവിഭക്തിയായി (personal genitives) /തോർ/ (/toːɾ-/), /മോർ/ (/moːɾ-/) എന്നിവ ഉപയോഗിക്കുമ്പോൾ പാശ്ചാത്യ ഹിന്ദിയിൽ /തേർ/ (/teːɾ-/), /മേർ/ (/meːɾ-/) എന്നിവയാണ് ഉപയോഗിക്കുന്നത്. /ഹമാർ/ (/ɦəmaːɾ/) എന്നതിന്റെ തിര്യഗ്‌രൂപം (oblique) അവധിയിൽ /ഹമ്രേ/ (/ɦəmɾeː/) എന്നാണ്, എന്നാൽ ഇത് പാശ്ചാത്യ ഹിന്ദിയിൽ /ഹമാരേ/ (/ɦəmaːɾeː/) എന്നും ബിഹാരിയിൽ /ഹമ്രൻ'കൈ/ (/ɦəmrən'kæ/) എന്നുമാണ്.<ref name=":3" /> അവധിയുടെ മറ്റൊരു നിർണ്ണായക സവിശേഷതയാണ് /ദിഹിസ്/ (/dɪɦɪs/), /മാരിസ്/ (/maːɾɪs/) തുടങ്ങിയ പദങ്ങളിലെ /-ഇസ്/ (/-ɪs/) എന്ന പ്രത്യയം. അയൽ ഭാഷയായ ഭോജ്പുരിക്ക് (i) വർത്തമാനകാലത്തിലെ /ലാ/ (/laː/) എന്ന ആശ്രിതപദം (enclitic), (ii) ഭൂതകാലത്തിലെ /-ൽ/ (/-l/), (iii) ചതുർത്ഥീ വിഭക്തിപ്രത്യയമായ /-ലാ/ (/-laː/) എന്നീ സവിശേഷതകളുണ്ട്, ഇവ അതിനെ അവധി ഭാഷയിൽ നിന്ന് വേർതിരിക്കുന്നു.<ref name="auto"/> === സർവ്വനാമങ്ങൾ === {| class="wikitable" style="text-align: center; margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+അവധിയിലെ ഉത്തമപുരുഷ സർവ്വനാമങ്ങൾ<ref>{{Harvcoltxt|Masica|1993|p=252}}</ref><ref name=":3" /> ! ! colspan="5" |ഏകവചനം</br><small>ഞാൻ / എന്നെ /എന്റെ</small> ! colspan="5" |ബഹുവചനം</br><small>ഞങ്ങൾ / ഞങ്ങളെ / ഞങ്ങളുടെ</small> |- ! !പ്രഥമ !കർതൃ !തിര്യക് !ചതുർത്ഥി !ഷഷ്ഠി !പ്രഥമ !കർതൃ !തിര്യക് !ചതുർത്ഥി !ഷഷ്ഠി |- ! ആധുനിക നിലവാരമുള്ള ഹിന്ദി | മൈം</br>{{large|{{lang|hi|{{script|deva|( मैं )}}}}}} | മൈനെ</br>{{large|{{lang|hi|{{script|deva|( मैंने )}}}}}} | മുഝ</br>{{large|{{lang|hi|{{script|deva|( मुझ )}}}}}} | മുഝേ</br>{{large|{{lang|hi|{{script|deva|( मुझे )}}}}}} | മേരാ^*</br>{{large|{{lang|hi|{{script|deva|( मेरा )}}}}}} | ഹമ</br>{{large|{{lang|hi|{{script|deva|( हम )}}}}}} | ഹമനെ</br>{{large|{{lang|hi|{{script|deva|( हमने )}}}}}} | ഹമ</br>{{large|{{lang|hi|{{script|deva|( हम )}}}}}} | ഹമേം</br>{{large|{{lang|hi|{{script|deva|( हमें )}}}}}} | ഹമാരാ^*</br>{{large|{{lang|hi|{{script|deva|( हमारा )}}}}}} |- ! അവധി | മൈ</br>{{large|{{lang|awa-deva|( मै )}}}} | – | മഹി</br>{{large|{{lang|awa-deva|( महि )}}}} | – | മോര{{ref|asterisk|*}}</br>{{large|{{lang|awa-deva|( मोर )}}}} | ഹമ</br>{{large|{{lang|awa-deva|( हम )}}}} | – | ഹമ</br>{{large|{{lang|awa-deva|( हम )}}}} | ഹമൈ</br>{{large|{{lang|awa-deva|( हमै )}}}} | ഹമാര{{ref|asterisk|*}}</br>{{large|{{lang|awa-deva|( हमार )}}}} |- !<small>(അവധിയിലെ പകരമായുള്ളതോ മറ്റ് രൂപങ്ങളോ)</small> |<nowiki>-</nowiki> | – | മോ</br>{{large|{{lang|awa-deva|( मो )}}}} | മയികാ</br>{{large|{{lang|awa-deva|( मइका )}}}}</br> മോകാ </br>{{large|{{lang|awa-deva|( मोका )}}}} | – | – | – | – | ഹമകാ</br>{{large|{{lang|awa-deva|( हमका )}}}} | – |} {|class="wikitable" style="text-align: center; margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+അവധിയിലെ മധ്യമപുരുഷ സർവ്വനാമങ്ങൾ<ref name=":3">{{Cite book|url=http://archive.org/details/rosettaproject_awa_morsyn-1|title=Linguistic Survey of India|last=Grierson|first=G. A.|date=1967|publisher=Motilal Banarsidass|others=The Long Now Foundation}}</ref><ref>{{Harvcoltxt|Saxena|1971|p=169}}</ref> ! ! colspan="6" | ഏകവചനം <br /> ! colspan="6" |ബഹുവചനം |- ! !പ്രഥമ !കർതൃ !തിര്യക് !ചതുർത്ഥി !ഷഷ്ഠി !ബഹുമാനം !പ്രഥമ !കർതൃ !തിര്യക് !ചതുർത്ഥി !ഷഷ്ഠി !ബഹുമാനം |- !ആധുനിക നിലവാരമുള്ള ഹിന്ദി |tū |tū'nē |tujh |tujhē |tērā{{ref|asterisk |*}} | – |tum | tum'nē |tum |tumhē̃ |tumhārā^* |āp– |- !അവധി |tū, tui (toi), taĩ (tãy) | – |tu(h)i |  – |tōr{{ref|asterisk |*}} |āpu̥ |tum | – |tum |tumai, tohaĩ (tohãy) |tumār{{ref|asterisk |*}}/tohār{{ref|asterisk |*}} |āp– |- !<small>(അവധിയിലെ പകരമായുള്ളതോ മറ്റ് രൂപങ്ങളോ)</small> | – | – |tō |tui'kā, tō'kā (tõh'kā) | – | | – | – | – |tum'kā |<nowiki>-</nowiki> |<nowiki>-</nowiki> |} ;<nowiki>കുറിപ്പുകൾ:</nowiki> :{{note|asterisk|*}}ലിംഗം, വചനം എന്നിവയ്ക്കനുസരിച്ച് രൂപം മാറുന്നവയെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു: :# mor → ''mōrā (പുല്ലിംഗം), mōrī (സ്ത്രീലിംഗം), mōrē (ബഹുവചനം)'' :# hamār → ''hamrā (പുല്ലിംഗം), hamrī (സ്ത്രീലിംഗം), hamrē (ബഹുവചനം)'' :# tōr→ ''torā (പുല്ലിംഗം), torī (സ്ത്രീലിംഗം), torē (ബഹുവചനം)'' :# tumar→ ''tumrā (പുല്ലിംഗം), tumrī (സ്ത്രീലിംഗം), tumrē (ബഹുവചനം)'' :# tohār→ ''tohrā (പുല്ലിംഗം), tohrī (സ്ത്രീലിംഗം), tohrē (ബഹുവചനം)'' == പദരൂപീകരണം == അവധി ഭാഷയിലെ പദരൂപീകരണ പ്രക്രിയകൾ താഴെ പറയുന്നവയാണ്: '''പ്രത്യയം ചേർക്കൽ''' ഒരു വാക്കിന്റെ അർത്ഥമോ രൂപമോ മാറ്റുന്നതിനായി ഒരു പ്രത്യയം (affix) ഉപയോഗിക്കുന്നു. ഇത് ഒരു ഉപസർഗ്ഗമോ (prefix) പരപ്രത്യയമോ (suffix) ആകാം. * ഉദാഹരണം: 'സരം' (saram) എന്ന ധാതുവിന് മുൻപായി 'ബേ-' (bē–) എന്ന ഉപസർഗ്ഗം ചേരുമ്പോൾ "നാണമില്ലാത്തവൻ" (shameless) എന്ന അർത്ഥം ലഭിക്കുന്നു, അതുപോലെ 'അപ്നാ' (apna) എന്നതിന് ശേഷം '-പൻ' (–pan) ചേരുമ്പോൾ "സ്വന്തം" (belonging-ness) എന്ന അർത്ഥം വരുന്നു. '''സമാസം''' രണ്ടോ അതിലധികമോ പദങ്ങൾ സംയോജിപ്പിച്ച് ഒരൊറ്റ പദമായി മാറുന്ന പ്രക്രിയ. * ഉദാഹരണം: 'നീലകണ്ഠ്' (nīlkanṭh) എന്നാൽ "നീല പക്ഷി" എന്നും 'ബൻമാനുസ്' (banmānus) എന്നാൽ "കാട്ടുമനുഷ്യൻ" അഥവാ "ചിമ്പാൻസി" എന്നും അർത്ഥമാക്കുന്നു. '''ആമ്രേഡിതം / പദാവർത്തനം''' ചില പദരൂപങ്ങളുടെ ആവർത്തനമാണ് ഈ പ്രക്രിയയിൽ ഉൾപ്പെടുന്നത്. ഇത് പൂർണ്ണമോ, ഭാഗികമോ, ഇടവിട്ടുള്ളതോ ആകാം. # '''പൂർണ്ണ പദാവർത്തനം:''' ഇത് ഒരു പ്രവൃത്തിയുടെ തുടർച്ചയെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. #* ഉദാഹരണം: "പൊയ്ക്കൊണ്ടിരിക്കുന്നു" എന്നർത്ഥം വരുന്ന 'ജാത്-ജാത്' (jāt-jāt). # '''ഭാഗിക പദാവർത്തനം:''' ഇത് ഒരു വസ്തുവിന് മറ്റൊരു വസ്തുവിനോടുള്ള സാമ്യത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. #* ഉദാഹരണം: "കിതപ്പ്" എന്നർത്ഥം വരുന്ന 'ഹാംപട്-ദാംപട്' (hãpaṭ-dãpaṭ). # '''ഇടവിട്ടുള്ള പദാവർത്തനം:''' ഇത് വരാനിരിക്കുന്ന പ്രവൃത്തിയുടെ തൽക്ഷണ അവസ്ഥയെ ഊന്നിപ്പറയുകയും ഒന്നിന്റെ സമൃദ്ധിയെ പ്രകടിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. #* ഉദാഹരണം: "പാടങ്ങൾക്കിടയിൽ" എന്നർത്ഥം വരുന്ന 'ഖേതഈ ഖേത്' (khētaī khēt); "വളരെ ചൂടുള്ള" എന്നർത്ഥം വരുന്ന 'ഗർമഈ ഗരം' (garmaī garam). == ജനപ്രിയ സംസ്കാരത്തിൽ == === വിനോദം === 1961-ൽ പുറത്തിറങ്ങിയ ''[[ഗംഗ ജമുന]]'' എന്ന ചിത്രത്തിലെ കഥാപാത്രങ്ങൾ അവധി ഭാഷയുടെ ഒരു മിതമായ രൂപം സംസാരിക്കുന്നുണ്ട്. 1975-ൽ പുറത്തിറങ്ങിയ ''[[ഷോലെ]]'' എന്ന ചിത്രത്തിൽ [[ഗബ്ബർ സിംഗ് (കഥാപാത്രം)|ഗബ്ബർ സിംഗിന്റെ]] സംഭാഷണങ്ങൾ [[Kauravi dialect|ഖരിബോലിയും]] അവധിയും കലർന്നതായിരുന്നു; ഇത് ''ഗംഗ ജമുന'' എന്ന ചിത്രത്തിൽ [[ദിലീപ് കുമാർ]] അവതരിപ്പിച്ച ഗംഗ എന്ന കൊള്ളക്കാരനിൽ നിന്ന് പ്രചോദനം ഉൾക്കൊണ്ടതാണ്.<ref name="Chopra">{{Cite web|last=Chopra|first=Anupama|author-link=Anupama Chopra|date=11 August 2015|title=Shatrughan Sinha as Jai, Pran as Thakur and Danny as Gabbar? What 'Sholay' could have been|url=https://scroll.in/article/745687/shatrughan-sinha-as-jai-pran-as-thakur-and-danny-as-gabbar-what-sholay-could-have-been|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20151108092131/http://scroll.in/article/745687/shatrughan-sinha-as-jai-pran-as-thakur-and-danny-as-gabbar-what-sholay-could-have-been|archive-date=8 November 2015|access-date=|website=[[Scroll.in]]}}</ref> 2001-ൽ പുറത്തിറങ്ങിയ ''[[ലഗാൻ]]'' എന്ന ചിത്രത്തിൽ, പ്രേക്ഷകർക്ക് മനസ്സിലാക്കാൻ എളുപ്പമാകുന്നതിനായി അവധി ഭാഷയുടെ മിതമായ രൂപമാണ് ഉപയോഗിച്ചിരുന്നത്.<ref>{{cite web|url=https://www.rediff.com/movies/2000/feb/21aamir1.htm|title=rediff.com, Movies: Exclusive!!! Aamir Khan on the sets of Lagaan|website=www.rediff.com|access-date=16 September 2018}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/Lagaan-Just-perfect/articleshow/2134618786.cms|title='Lagaan: Just perfect' – Times of India|work=The Times of India|access-date=16 September 2018}}</ref> 2009-ൽ പുറത്തിറങ്ങിയ ''[[ദേവ്.ഡി]]'' എന്ന ചിത്രത്തിൽ [[അമിത് ത്രിവേദി]] സംഗീതം നൽകിയ "പായലിയ" എന്ന അവധി ഗാനമുണ്ട്.<ref>{{cite web|url=http://www.rediff.com/movies/2008/jul/21amit.htm|title=Making music, from Aamir to Dev D|website=www.rediff.com|access-date=5 September 2018}}</ref> ''[[യുദ്ധ് (ടിവി പരമ്പര)|യുദ്ധ്]]'' എന്ന ടെലിവിഷൻ പരമ്പരയിൽ [[അമിതാഭ് ബച്ചൻ]] തന്റെ ചില സംഭാഷണങ്ങൾ അവധിയിൽ സംസാരിച്ചിരുന്നു; ഇത് ''[[ഹിന്ദുസ്ഥാൻ ടൈംസിന്റെ]]'' നിരൂപക പ്രശംസ നേടിയിരുന്നു.<ref>{{cite web|url=https://www.hindustantimes.com/entertainment/television/yudh-review-amitabh-bachchan-s-show-limps-back-to-sluggish-pace/article1-1241418.aspx|archive-url=https://web.archive.org/web/20140802030602/https://www.hindustantimes.com/entertainment/television/yudh-review-amitabh-bachchan-s-show-limps-back-to-sluggish-pace/article1-1241418.aspx|archive-date=2 August 2014|title=Yudh review: Amitabh Bachchan's show limps back to sluggish pace – Hindustan Times|date=2 August 2014|url-status=dead|access-date=16 September 2018}}</ref> രാമാനന്ദ് സാഗറിന്റെ 1987-ലെ ടെലിവിഷൻ പരമ്പരയായ ''[[രാമായൺ (1987 ടിവി പരമ്പര)|രാമായണത്തിലും]]'' [[അയോധ്യ|അയോധ്യയിലെ]] നിവാസികളും മറ്റ് ചെറിയ കഥാപാത്രങ്ങളും സംസാരിക്കുന്നത് അവധിയാണ്. അമിതാഭ് ബച്ചനും [[രേഖ|രേഖയും]] അഭിനയിച്ച ''[[സിൽസില (1981 ചലച്ചിത്രം)|സിൽസില]]'' എന്ന സിനിമയിലെ "[[രംഗ് ബർസെ ഭീഗേ ചുനാർ വാലി|രംഗ് ബർസെ ഭീഗേ ചുനാർ വാലി]]" എന്ന ഗാനത്തിന്റെ വരികൾ അവധി ഭാഷാഭേദത്തിലാണ്. 2022-ൽ പുറത്തിറങ്ങിയ ഹിന്ദി ഫീച്ചർ ഫിലിമായ ''[[വിക്രം വേദ (2022 ചലച്ചിത്രം)|വിക്രം വേദയിൽ]]'' [[ഹൃതിക് റോഷൻ]] അവതരിപ്പിച്ച വേദാ ബേതാൽ എന്ന കഥാപാത്രവും അവധി ഭാഷാഭേദത്തിൽ സംസാരിക്കുന്നുണ്ട്. ''"മേരെ അംഗനേ മേം തുംഹാരാ ക്യാ കാം ഹേ"'' എന്ന അവധി നാടോടിഗാനം ബോളിവുഡിൽ വളരെ ജനപ്രിയമായിട്ടുണ്ട്. അമിതാഭ് ബച്ചൻ അഭിനയിച്ച് 1981-ൽ പുറത്തിറങ്ങിയ ''[[ലവാരിസ് (1981 ചലച്ചിത്രം)|ലവാരിസ്]]'' എന്ന ചിത്രത്തിലും, 1970-ലെ ''[[ബോംബെ ടാക്കീസ്]]'', 1975-ലെ ''മസ്സേ ലേ ലോ'' എന്നീ ചിത്രങ്ങളിലും ഇതിന്റെ ഒരു മിതമായ പതിപ്പ് ഉപയോഗിച്ചിട്ടുണ്ട്. കൂടാതെ 2020-ൽ [[നേഹ കക്കർ]] ഇത് ഒരു സിംഗിളായി പുറത്തിറക്കുകയും ചെയ്തു.<ref>{{Cite web |url=https://www.bobbytalkscinema.com/recentpost/the-curious-case-of-mere-angn-2137/ |title=The curious case of |access-date=20 April 2022 |archive-date=28 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220528082456/https://www.bobbytalkscinema.com/recentpost/The-curious-case-of-Mere-Angn-2137 |url-status=dead }}</ref> ബോളിവുഡിലൂടെ ജനപ്രിയമായ മറ്റൊരു അവധി നാടോടിഗാനമാണ് "ഹോളി ഖേലേ രഘുവീര"; അമിതാഭ് ബച്ചനും [[ഹേമമാലിനി|ഹേമമാലിനിയും]] അഭിനയിച്ച് 2003-ൽ പുറത്തിറങ്ങിയ ''[[ബാഗ്ബാൻ (2003 ചലച്ചിത്രം)|ബാഗ്ബാൻ]]'' എന്ന ചിത്രത്തിന് വേണ്ടി അമിതാഭ് ബച്ചൻ തന്നെ ഇതിന്റെ മിതമായ രൂപം ആലപിച്ചു. 1982-ലെ ''[[നദിയാ കേ പാർ (1982 ചലച്ചിത്രം)|നദിയാ കേ പാർ]]'' എന്ന ചിത്രം അവധി ഭാഷയിലായിരുന്നു (അതേ സംവിധായകൻ തന്നെ സംവിധാനം ചെയ്ത ഇതിന്റെ 1994-ലെ റീമേക്ക് ആയ ''[[ഹം ആപ്‌കേ ഹേ കൗൻ..!]]'' ഹിന്ദിയിലായിരുന്നു.)<ref>{{cite web | url=https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/sooraj-barjatya-didnt-want-to-direct-hum-aapke-hain-koun-had-two-ecgs-due-to-stress-why-would-i-do-a-remake-9653087/lite/ | title=Sooraj Barjatya didn't want to direct Hum Aapke Hain Koun, had two ECGs 'due to stress': 'Why would I do a remake?' | date=4 November 2024 }}</ref> === നാടോടിഗാനങ്ങൾ === അവധിൽ പാടിവരുന്ന നാടോടിഗാനങ്ങളുടെ രൂപങ്ങളിൽ സരിയ, ബ്യാഹ്, സുഹാഗ്, ഗാരി, നക്ത, ബൻറ (ബന്ന-ബന്നി), അൽഹ, സാവൻ, ജൂല, ഹോരി, ബാരഹ്മാസ എന്നിവ ഉൾപ്പെടുന്നു.<ref>{{Harvcoltxt|Pandey|2011|p=31}}</ref> == ഉദാഹരണ വാക്യങ്ങൾ == === സാർവത്രിക മനുഷ്യാവകാശ പ്രഖ്യാപനം === അവധിയിൽ എഴുതിയ സാർവത്രിക മനുഷ്യാവകാശ പ്രഖ്യാപനത്തിന്റെ വകുപ്പ് 1 ആണ് ഇനിപ്പറയുന്ന വാചകം: <ref name="UDHR_Awadhi">{{cite web |title=Universal Declaration of Human Rights: Awadhi |url=https://www.ohchr.org/sites/default/files/UDHR/Documents/UDHR_Translations/awa.pdf|trans-title=मनइन के अधिकारन कै जगतबियापी ऐलान|url-status=live|archive-date=8 August 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240808123935/https://www.ohchr.org/sites/default/files/UDHR/Documents/UDHR_Translations/awa.pdf|website=OHCHR.org|publisher=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights|language=awa|page=1|access-date=16 January 2026}}</ref> ==== അവധി [[ദേവനാഗരി]] ലിപിയിൽ ==== {{Block indent|{{lang|awa|{{Script|deva|'''अनुच्छेद १''' - सब मनइन कां गउरव औ अधिकारन के मामिला मां जनमजात आजादी औ बरोबरी मिली बा। वन्हैं बुद्धी औ अन्तरात्मा कै देन मिली बा औ आपस मां यक दुसरे के साथे भाईचारा के भाव से बरताव करै कां चाही।}}}}}} ==== അവധി [[കൈത്തി]] ലിപിയിൽ ==== {{Block indent|{{lang|awa|{{Script|kthi|'''𑂃𑂢𑂳𑂒𑂹𑂓𑂵𑂠 १''' - 𑂮𑂥 𑂧𑂢𑂅𑂢 𑂍𑂰𑂁 𑂏𑂇𑂩𑂫 𑂌 𑂃𑂡𑂱𑂍𑂰𑂩𑂢 𑂍𑂵 𑂧𑂰𑂧𑂱𑂪𑂰 𑂧𑂰𑂁 𑂔𑂢𑂧𑂔𑂰𑂞 𑂄𑂔𑂰𑂠𑂲 𑂌 𑂥𑂩𑂷𑂥𑂩𑂲 𑂧𑂱𑂪𑂲 𑂥𑂰𑃀 𑂫𑂢𑂹𑂯𑂶𑂁 𑂥𑂳𑂠𑂹𑂡𑂲 𑂌 𑂃𑂢𑂹𑂞𑂩𑂰𑂞𑂹𑂧𑂰 𑂍𑂶 𑂠𑂵𑂢 𑂧𑂱𑂪𑂲 𑂥𑂰 𑂌 𑂄𑂣𑂮 𑂧𑂰𑂁 𑂨𑂍 𑂠𑂳𑂮𑂩𑂵 𑂍𑂵 𑂮𑂰𑂟𑂵 𑂦𑂰𑂆𑂒𑂰𑂩𑂰 𑂍𑂵 𑂦𑂰𑂫 𑂮𑂵 𑂥𑂩𑂞𑂰𑂫 𑂍𑂩𑂶 𑂍𑂰𑂁 𑂒𑂰𑂯𑂲 𑃀}}}}}} ==== ലത്തീൻ വൽക്കരണം ==== {{Block indent|{{translit|awa|ISO|anucchēda 1 - saba mana:ina kāṁ ga:urava au adhikārana kē māmilā māṁ janamajāta ājādī au barōbarī milī bā. vanhaiṁ buddhī au antarātmā kai dēna milī bā au āpasa māṁ yaka dusarē kē sāthē bhāīcārā kē bhāva sē baratāva karai kāṁ cāhī.}}}} ==== മലയാള വൽക്കരണം ==== ''{{Block indent|{{lang|awa|{{Script|mlym|അനുച്ഛേദ് 1 - സബ മനഇന കാം ഗഉരവ ഔ അധികാരന കേ മാമിലാ മാം ജനമജാത ആജാദീ ഔ ബരോബരീ മിലീ ബാ. വൻഹൈം ബുദ്ധീ ഔ അന്തരാത്മാ കൈ ദേന മിലീ ബാ ഔ ആപസ മാം യക ദുസരേ കേ സാഥേ ഭാഈചാരാ കേ ഭാവ സേ ബരതാവ കരൈ കാം ചാഹീ.}}}}}}'' ==== മലയാളം ==== {{Block indent|'''വകുപ്പ് ൧:''' മനുഷ്യരെല്ലാവരും തുല്യാവകാശങ്ങളോടും അന്തസ്സോടും സ്വാതന്ത്ര്യത്തോടുംകൂടി ജനിച്ചിട്ടുള്ളവരാണ്‌. അന്യോന്യം ഭ്രാതൃഭാവത്തോടെ പെരുമാറുവാനാണ്‌ മനുഷ്യന് വിവേകബുദ്ധിയും മനസാക്ഷിയും സിദ്ധമായിരിക്കുന്നത്‌.}}</br> === ഭാഷാഭേദങ്ങൾ === അവധി ഭാഷയിൽ പ്രാദേശികമായ നിരവധി വകഭേദങ്ങൾ കാണാം. ഉദാഹരണത്തിന്, പടിഞ്ഞാറൻ പ്രദേശങ്ങളിൽ സഹായകക്രിയയായി /ഹൈ/ (/hʌiː/) എന്ന് ഉപയോഗിക്കുമ്പോൾ, മധ്യ-കിഴക്കൻ ഭാഗങ്ങളിൽ അത് /അഹൈ/ (/ʌhʌiː/) എന്നാണ് ഉപയോഗിക്കുന്നത്. ബാബുറാം സക്സേനയുടെ ''"എവല്യൂഷൻ ഓഫ് അവധി"'' എന്ന പുസ്തകത്തിൽ നിന്നുള്ളതാണ് താഴെ നൽകിയിരിക്കുന്ന ഉദാഹരണങ്ങൾ. പ്രാദേശിക വ്യത്യാസങ്ങൾ വ്യക്തമാക്കുന്ന ബദൽ രൂപങ്ങളും ഇതിൽ ഉൾപ്പെടുത്തിയിട്ടുണ്ട്. {| style="margin:auto;" class="wikitable" |- !style="background:#ffdead;"| മലയാളം !style="background:#ffdead;"| അവധി ([[അന്താരാഷ്ട്ര ശബ്ദലിപി|ഐ.പി.എ.]]) !style="background:#ffdead;"| അവധി ([[Devanagari|ദേവനാഗരി]]) |- style="background:#ffe;" | rowspan="2"|'''ആരായിരുന്നു അവിടെ ഉണ്ടായിരുന്നത്?''' ||{{IPA|ɦʊãː koː (kəʊn) ɾəɦəĩ}} ||{{lang|awa|हुआँ को (कउन) रहें?}} |- style="background:#ffe;" ||'''''(പകരം)'''' {{IPA|ɦʊãː keː/kəʊn ɾəɦəin}} ||'''''(പകരം)'''''. {{lang|awa|हुआँ के/कउन रहेन?}} |- style="background:#ffe;" | rowspan="2"|'''കാണാനും കേൾക്കാനും ഈ കുട്ടിക്ക് കുഴപ്പമൊന്നുമില്ല.''' ||{{IPA|ɪʊ lʌɾɪkaː d̪eːkʰʌiː sʊnʌiː mə ʈʰiːk hʌiː}} ||{{lang|awa|इउ लरिका देखई सुनई म ठीक है।}} |- style="background:#ffe;" ||'''''(പകരം)''''' {{IPA|ɪ lʌɾɪkaː d̪eːkʰʌiː sʊnʌiː mə ʈʰiːk ʌhʌiː}} ||'''''(പകരം)'''''. {{lang|awa|इ लरिका देखई सुनई म ठीक अहै।}} |- style="background:#ffe;" | rowspan="2"|'''(അവൾ) പറഞ്ഞു, (ഞാൻ) കുറച്ച് കഴിക്കട്ടെ, കുറച്ച് ഇവനും കൊടുക്കാം.''' || {{IPA|kʌɦɪn laːoː t̪ʰoːɽaː kʰaːɪ leːiː t̪ʰoːɽaː jʌhu kɘ d̪ʌɪ d̪eːiː}} || {{lang|awa|कहिन, लाओ थोड़ा खाई लेई, थोड़ा यहु का दै देई।}} |- style="background:#ffe;" ||'''''(പകരം)''''' {{IPA|kʌɦɪn lyaːvː t̪ʰoːɽaː kʰaːɪ leːiː raːçi keː jʌnhu kɘ d̪ʌɪ d̪eːiː}} ||'''''(പകരം)'''''. {{lang|awa|कहिन, ल्याव थोड़ा खाई लेई, रचि के एन्हुं के दै देई।}} |- style="background:#ffe;" | rowspan="2"|'''പോകുന്നവർക്ക് അടി കിട്ടും.''' || {{IPA|d͡ʒoː d͡ʒʌɪɦʌĩ soː maːrʊ̥ kʰʌɪɦʌĩ}} || {{lang|awa|जो जइहैं सो मारउ खइहैं।}} |- style="background:#ffe;" ||'''''(പകരം)'''''. {{IPA|d͡ʒèː d͡ʒʌɪɦʌĩ soː maːr kʰʌɪɦʌĩ}} ||'''''(പകരം)''.''' {{lang|awa|जे जइहैं सो मार खइहैं।}} |- style="background:#ffe;" | rowspan="2"|'''പക്ഷികൾക്ക് നേരെ വെടിയുതിർക്കരുത്.''' ||{{IPA|cɪɾʌɪjʌn pʌɾ chʌrːaː nə cʌlaːoː}} ||{{lang|awa|चिरइयन पर छर्रा न चलाओ।}} |- style="background:#ffe;" ||'''''(പകരം)'''''. {{IPA|cɪɾʌɪjʌn peː chʌrːaː jin cʌlaːwː}} ||'''''(പകരം)'''''. {{lang|awa|चिरइयन पे छर्रा जिन चलाव।}} |} == കുറിപ്പുകൾ == {{notelist}} ==അവലംബങ്ങൾ== {{reflist|colwidth=30em}} == സ്രോതസ്സുകൾ == {{refbegin|indent=yes|3}} * {{Cite book|last=Saxena|first=Baburam|date=1971|url=https://books.google.com/books?id=WfkWvgqk5c4C&pg=PP1|title=Evolution of Awadhi|publisher=Motilal Banarsidass Publication|isbn=9788120808553|location=Allahabad}} * {{Cite book|url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.32106|title=Linguistic survey of India, Vol. 6, Mediate Group|last=Grierson|first=George Abraham|publisher=Office of the Superintendent of Government Printing|year=1904|location=India}} * {{Citation|last=Singh|first=Ravindra Pratap|title=Nature, Climate and Self: Reading select texts of Awadhi Baramasa|url=https://www.rjoe.org.in/Files/vol4issue2/new/RJOE-luknow%20sir%20-2(26-34).pdf|work=Research Journal of English|volume=4|issue=2|date=2019|issn=2456-2696}} * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=wT5v79lMmzEC|title=Awadhi Granthavali Volume 5|last=Pandey|first=Jagdish Prasad|publisher=Vani Prakashan|year=2011|isbn=978-81-8143-905-5|location=India|language=hi}} * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=VV7leonJ8aQC|title=Sri Ramacaritamanasa|last=Tulasīdāsa|date=1999|publisher=Motilal Banarsidass Publ.|isbn=978-81-208-0762-4|page=747|language=en}} * {{Citation|last=Orsini|first=Francesca|title=Inflected Kathas: Sufis and Krishna Bhaktas in Awadh|date=2014|url=https://eprints.soas.ac.uk/19887/|work=Religious Interactions in Mughal India|pages=195–232|editor-last=Dalmia|editor-first=Vasudha|publisher=Oxford University Press|language=en|isbn=978-0-19-808167-8|editor2-last=Faruqui|editor2-first=Munis}} * {{Cite journal|last=Vaudeville|first=Charlotte|date=1990|title=Kabīr's language and languages, Hinduī as the language of non-conformity|journal=Indo-Iranian Journal|volume=33|issue=4|pages=259–266|doi=10.1163/000000090790083572|issn=0019-7246}} * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=kA7HB8s621cC|title=The Magic Doe: Qutban Suhravardi's Mirigavati|last=Kutban|date=2012|publisher=Oxford University Press, USA|isbn=978-0-19-984292-6|language=en}} * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=b3iHIOwV3mYC|title=Madhumalati: An Indian Sufi Romance|last=Manjhan|date=2001|publisher=OUP Oxford|isbn=978-0-19-160625-0|language=en}} * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=19zvfkwXyzUC|title=The Life of a Text: Performing the Rāmcaritmānas of Tulsidas|last=Lutgendorf|first=Philip|date=1991|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-06690-8|language=en}} * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=J3RSHWePhXwC&q=central+portion |title=The Indo-Aryan languages|last=Masica|first =Colin P.|date=1993|publisher=Cambridge University Press|isbn=0-521-23420-4|location=Cambridge|oclc=18947567}} {{refend}} == കൂടുതൽ വായനയ്ക്ക് == * {{Cite book|url=https://global.oup.com/academic/product/loves-subtle-magic-9780195146707?cc=in&lang=en&|title=Love's Subtle Magic: An Indian Islamic Literary Tradition, 1379-1545|date=29 November 2012|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-514670-7|editor-last=Behl|editor-first=Aditya|location=Oxford, New York|editor2-last=Doniger|editor2-first=Wendy}} * {{Cite book|url=https://archive.org/details/in.gov.ignca.7679/page/n3|title=Evolution of Awadhi: A Branch of Hindi|last=Saksena|first=Baburam|publisher=Indian Press; Allahabad|year=1938|isbn=|location=}} == പുറത്തേക്കുള്ള കണ്ണികൾ == {{InterWiki|code=awa}} {{wiktionarycat|type=Awadhi|category=Awadhi language}} * [[:iso639-3:awa|Entry for Awadhi at SIL International]] * [https://www.digitallibrary.io/awa Awadhi Books] {{Languages_of_India}} [[വർഗ്ഗം:ഇന്ത്യയിലെ ഭാഷകൾ]] [[വർഗ്ഗം:അവധ്]] [[വർഗ്ഗം:ഉത്തർപ്രദേശിലെ ഭാഷകൾ]] [[വർഗ്ഗം:ഇന്തോ-ആര്യൻ ഭാഷകൾ]] synh4zxv8vheb57onkvm8av4w9ali5s 4610532 4610528 2026-03-28T19:45:02Z Symphonicallyu 155269 /* പ്രേമാഖ്യാനങ്ങൾ */ 4610532 wikitext text/x-wiki {{prettyurl|Awadhi language}} {{Infobox language |name = അവധി |altname = <span style="font-size:100%;line-height:1.65;">ഔധി</span> |nativename = <span style="font-size:100%;line-height:2.65;">{{large|{{lang|awa-Deva|अवधी}}}} • {{large|{{lang|awa-Kthi|𑂃𑂫𑂡𑂲}}}} • {{lang|awa|{{nq|اودهي}}}}</span> | image = Awadhi language.svg | imagecaption = <small>"അവധി" എന്ന് [[ദേവനാഗരി]] ലിപിയിൽ എഴുതിയിരിക്കുന്നു.</small> | pronunciation = {{IPA|hi|əʋ.d̪ʱi|}} |states = [[ഇന്ത്യ]] , [[നേപ്പാൾ]] |region = ഇന്ത്യയുടെ സംസ്ഥാനങ്ങളിലെ ചില പ്രദേശങ്ങൾ *[[ഉത്തർപ്രദേശ്|ഉത്തർ പ്രദേശിലെ]] **[[അവധ്]] **[[ദൊവാബ്|ലോവർ ദൊവാബ്]] മേഖലകൾ *[[മധ്യപ്രദേശ്]] *[[ബീഹാർ]] *[[ഡെൽഹി]] നേപ്പാളിലെ [[തെരായി|തെരായി സമതലം]]. *[[ലൂംബിനി മേഖല]] **[[കപിലവസ്തു ജില്ല]] *[[ഭേരി മേഖല]] **[[ബാങ്കെ ജില്ല]] **[[ബർദിയ ജില്ല]] [[ഫിജി|ഫിജിയിൽ]] ദ്വീപിൽ [[ഫിജി ഹിന്ദി]] എന്ന രൂപത്തിൽ. [[കരീബിയൻ]] ദ്വീപസമൂഹ രാജ്യങ്ങളിലെ [[ഇൻഡോ-കരീബിയൻ ജനത]] സംസാരിക്കുന്ന പൊതുഭാഷ. *[[സുരിനാം]] *[[ട്രിനിഡാഡ് ആൻഡ് ടൊബാഗോ]] *[[ഗയാന]] [[മൗറീഷ്യസ്|മൗറീഷ്യസിൽ]] [[മൗറീഷ്യൻ ഹിന്ദുസ്താനി]] എന്ന രൂപത്തിൽ. [[ദക്ഷിണാഫ്രിക്ക|ദക്ഷിണാഫ്രിക്കയിൽ]] [[സൗത്ത് ആഫ്രിക്കൻ ഹിന്ദുസ്താനി]] എന്ന രൂപത്തിൽ. |speakers = {{sigfig|3.850906|3}} കോടി |date = 2011 |ref = <ref>{{cite web |url= https://www.dnaindia.com/analysis/column-the-slow-death-of-bhojpuri-and-awadhi-2122062|title=The Slow Death of Awadhi and Bhojpuri}}</ref><ref>{{cite web |url= https://www.omniglot.com/writing/awadhi.htm|title=Omniglot — Awadhi (अवधी)}}</ref><ref>{{cite web |url= https://www.bignewsnetwork.com/news/270676192/awadhi-language-is-grouped-as-mother-tongue-under-hindi|title='Awadhi language is grouped as mother tongue under Hindi' says Minister of State for Home Affairs |work=Big News Network.com }}</ref> | ethnicity = [[അവധി ജനത]] |familycolor = [[ഇന്തോ-യുറോപ്യൻ ഭാഷകൾ|ഇന്തോ-യുറോപ്യൻ]] |fam2 = [[ഇന്തോ-ഇറാനിയൻ ഭാഷകൾ|ഇന്തോ-ഇറാനിയൻ]] |fam3 = [[ഇന്തോ-ആര്യൻ ഭാഷകൾ|ഇന്തോ-ആര്യൻ]] |fam4 = [[ഹിന്ദി ഭാഷകൾ|മധ്യ ഇന്തോ-ആര്യൻ]] |fam5 = [[കിഴക്കൻ ഹിന്ദി]] |dia1 = [[ഫിജി ഹിന്ദി]] |dia2 = [[ഗംഗാപാരീ]] |dia3 = മിർസാപുരി |dia4 = പർദേശി |dia5 = ഉത്തരി |dia6 = പ്രതാപ്ഗഢി |dia7 = താരുഹാട്ട് |dia8 = [[കരീബിയൻ ഹിന്ദുസ്താനി]] |dia9 = [[മൗറീഷ്യൻ ഹിന്ദുസ്താനി]] |dia10 = [[സൗത്ത് ആഫ്രിക്കൻ ഹിന്ദുസ്താനി]] | ancestor = [[അർദ്ധമാഗധി പ്രാകൃതം]] | ancestor2 = [[അപഭ്രംശം|അർദ്ധമാഗധി അപഭ്രംശം]] |script = {{unbulleted list |[[ദേവനാഗരി]] (ഇപ്പോൾ) |[[കൈതി ലിപി|കൈതി]] (ചരിത്രപരം) |[[പേർഷ്യൻ ലിപി|പേർഷ്യൻ]] |[[ലത്തീൻ അക്ഷരമാല|ലത്തീൻ]] }} | nation = {{flag|ഫിജി}} {{small|([[ഫിജി ഹിന്ദി]] എന്ന രൂപത്തിൽ)}} | iso2 = awa | iso3 = awa | glotto = awad1243 | glottorefname = Awadhi | lingua = 59-AAF-ra | glotto2 = gang1265 | glottoname2 = Gangapari | glotto3 = mirz1238 | glottoname3 = Mirzapuri | glotto4 = utta1238 | glottoname4 = Uttari | map2 = Awadh region.jpg | mapcaption2 = <center><small>ഉത്തർപ്രദേശിലെ അവധി ഭാഷാ അതിർത്തികൾ</center></small> | notice = IPA }} [[ഹിന്ദി|ഹിന്ദിയുടെ]] ഒരു ഉപഭാഷയാണ് [[ഉത്തർപ്രദേശ്|ഉത്തർ പ്രദേശിന്റെ]] മദ്ധ്യഭാഗത്തുള്ള ഒരു പ്രദേശമായ [[അവധ്|അവധിൽ]] സംസാരിക്കപ്പെടുന്ന ഭാഷയായ '''അവധി'''.{{efn|<ref>{{cite book |last=Oldenburg |first=Veena Talwar |author-link= |date= |title=The Making of Colonial Lucknow, 1856–1877 |url= |location= |publisher=Princeton University Press |page=5 |isbn=}}</ref> ({{lang|hi|औधी}}, 𑂌𑂡𑂲)}} ഹിന്ദിയുടെ പൂർവീ വിഭാഗത്തിൽപ്പെടുന്ന ഒരു ഉപഭാഷയാണിത്.<ref name="fulllangdatacensus 2011">{{cite web |last=Kawoosa |first=Vijdan Mohammad |date=22 November 2018 |title=How languages intersect in India |url=https://www.hindustantimes.com/india-news/how-languagesintersect-in-india/story-g3nzNwFppYV7XvCumRzlYL.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221015014438/https://www.hindustantimes.com/india-news/how-languagesintersect-in-india/story-g3nzNwFppYV7XvCumRzlYL.html |archive-date=15 October 2022 |publisher=Hindustan Times}}</ref> ഉത്തർ പ്രദേശിലെ [[അവധ്]] ,ലോവർ ദൊവാബ് മേഖലകൾ, [[മധ്യപ്രദേശ്‌]], [[ബിഹാർ|ബീഹാർ]], [[ഡെൽഹി]] സംസ്ഥാനങ്ങളിലെ ചില പ്രദേശങ്ങൾ, [[നേപ്പാൾ|നേപ്പാളിലെ]] [[ലുംബിനി പ്രവിശ്യ|ലുംബിനി]], [[രാപ്തി]], [[ഭേരി]] എന്നീ പ്രദേശങ്ങളിൽ അവധി സംസാരിക്കപ്പെടുന്നു.<ref name=":5">{{Cite web |last=Meaning |first=Nepali |date=12 August 2023 |title=Origin, Structure, Development, and Situation of Awadhi Language in Nepal - Nepali Meaning |url=https://nepalimeaning.com/origin-structure-development-and-situation-of-awadhi-language-in-nepal/ |access-date=4 February 2024 |website=nepalimeaning.com |language=en-US}}</ref><ref name=":0">{{Harvcoltxt|Saxena|1971|p=1}}</ref><ref>{{Harvcoltxt|Grierson|1904|p=1}}</ref> ലോകത്തിലെ ഏറ്റവും കൂടുതൽ ആൾക്കാർ സംസാരിക്കുന്ന ഭാഷകളിൽ 29-ാം സ്ഥാനമാണ് ഈ ഭാഷക്കുള്ളത്. ഭക്തകവിയായിരുന്ന [[ഗോസ്വാമി തുളസീദാസ്]] രചിച്ച [[രാമചരിത് മാനസ്]] (തുളസീദാസ് രാമായണം), [[ഹനുമാൻ ചാലിസ]] എന്നീ കൃതികൾ ഈ ഭാഷയിലാണ് രചിയ്ക്കപ്പെട്ടിരിയ്ക്കുന്നത്. ബൈസ്വാര പ്രദേശത്തിന്റെ പേരിൽ നിന്നുള്ള '''[[ബൈസ്വാരി]]''',<ref>{{Harvcoltxt|Grierson|1904|p=10}}</ref> 'കിഴക്കൻ' എന്നർത്ഥമുള്ള '''പൂർബി''' (ഈ പദം പലപ്പോഴും അവ്യക്തമായി ഉപയോഗിക്കാറുണ്ട്), പുരാതന [[കോസല സാമ്രാജ്യം|കോസല രാജ്യത്തിന്റെ]] പേരിൽ നിന്നുള്ള '''കോസലി''' എന്നിവയാണ് അവധി ഭാഷയുടെ മറ്റ് പേരുകൾ.<ref name=":0" /> == ഭൂമിശാസ്ത്രപരമായ വ്യാപനം == === ഇന്ത്യയിൽ === [[File:Awadhi regions of Uttar Pradesh.jpg|thumb|അവധി സംസാരിക്കുന്ന ഉത്തർപ്രദേശിലെ ജില്ലകൾ]] അവധി പ്രധാനമായും സംസാരിക്കുന്നത് [[ഗംഗാനദി|ഗംഗാ]]-[[യമുന]] [[doab|ദോവാബിന്റെ]] (നദീതടം) താഴത്തെ ഭാഗങ്ങൾ ഉൾപ്പെടുന്ന മധ്യ-കിഴക്കൻ [[ഉത്തർപ്രദേശ്|ഉത്തർപ്രദേശിലെ]] [[അവധ്]] പ്രദേശത്താണ്.<ref name=":0"/><ref name=":1">{{Harvcoltxt|Grierson|1904|pp=9–10}}</ref> ഇതിന്റെ പടിഞ്ഞാറ് ഭാഗത്ത് പാശ്ചാത്യ ഹിന്ദിയും (പ്രത്യേകിച്ച് [[കനൗജി ഭാഷ|കനൗജിയും]] [[ബുന്ദേലി ഭാഷ|ബുന്ദേലിയും]]), കിഴക്ക് ഭാഗത്ത് [[കിഴക്കൻ ഇന്തോ-ആര്യൻ ഭാഷകൾ|കിഴക്കൻ ഇന്തോ-ആര്യൻ]] ഭാഷാകുടുംബത്തിലെ ബിഹാരി വിഭാഗത്തിൽപ്പെട്ട [[ഭോജ്പൂരി ഭാഷ|ഭോജ്പുരിയുമാണ്]] സംസാരിക്കുന്നത്.<ref name=":6">{{Cite book |last=Saksena |first=Baburam |url=https://books.google.com/books?id=WfkWvgqk5c4C&dq=Awadhi+east+bhojpuri+language&pg=PA5 |title=Evolution of Awadhi (a Branch of Hindi). |date=1971 |publisher=Motilal Banarsidass Publ. |isbn=978-81-208-0855-3 |language=en|pages=}}</ref><ref>{{Cite book |last=Verbeke |first=Saartje |url=https://books.google.com/books?id=63iC56LeJ_MC&dq=Hindi+is+central+indo+aryan+bhojpuri+eastern+indo+aryan&pg=PA67 |title=Alignment and Ergativity in New Indo-Aryan Languages |date=22 March 2013 |publisher=Walter de Gruyter |isbn=978-3-11-029267-1 |language=en}}</ref> വടക്ക് [[നേപ്പാൾ|നേപ്പാളും]] തെക്ക് അവധിയുമായി വലിയ സാമ്യമുള്ള [[ബഘേലി ഭാഷ|ബഘേലിയുമാണ്]] അതിരുകൾ.<ref>{{Harvcoltxt|Saxena|1971|pp=2–5}}</ref> വടക്കൻ, മധ്യ യു.പിയിലെ താഴെ പറയുന്ന ജില്ലകളിൽ അവധി സംസാരിക്കുന്നു- * [[Lakhimpur Kheri district|ലഖിംപൂർ ഖേരി]] ([[Kannauji language|കനൗജിക്കൊപ്പം]]) * [[Sitapur district|സീതാപൂർ]] ([[Kannauji language|കനൗജിക്കൊപ്പം]]) * [[Unnao district|ഉന്നാവോ]] * [[Fatehpur district|ഫത്തേപൂർ]] * [[Barabanki district|ബാരാബങ്കി]] * [[Lucknow district|ലഖ്‌നൗ]] * [[Raebareli district|റായ്ബറേലി]] * [[Amethi district|അമേഠി]] * [[Bahraich district|ബഹ്റൈച്ച്]] * [[Shrawasti district|ശ്രാവസ്തി]] * [[Kanpur Nagar district|കാൺപൂർ]] യു.പിയുടെ കിഴക്കൻ ഭാഗങ്ങളിൽ അവധി ഭാഷാരൂപം മാറി "കിഴക്കൻ സ്റ്റാൻഡേർഡ് അവധി" എന്ന പ്രത്യേക ഭാഷാഭേദമായി മാറുന്നു. ഈ പ്രദേശം പൂർവാഞ്ചലിലെ [[ഭോജ്പൂരി ഭാഷ|ഭോജ്പുരി]] സംസാരിക്കുന്ന ജില്ലകളുമായി അതിർത്തി പങ്കിടുന്നു. ഈ ഭാഗത്ത് ഉൾപ്പെടുന്ന ജില്ലകൾ ഇവയാണ്- * [[Ayodhya district|അയോധ്യ]] * [[Ambedkar Nagar district|അംബേദ്കർ നഗർ]] * [[Prayagraj district|പ്രയാഗ്‌രാജ്]] * [[Mirzapur district|മിർസാപൂർ]] * [[Jaunpur district|ജോൻപൂർ]] (പടിഞ്ഞാറൻ ഭാഗങ്ങൾ) * [[Bhadohi district|ഭദോഹി]] * [[Sultanpur district|സുൽത്താൻപൂർ]] * [[Pratapgarh, Uttar Pradesh|പ്രതാപ്ഗഢ്]] * [[Gonda district|ഗോണ്ട]] * [[Balrampur district, Uttar Pradesh|ബലറാംപൂർ]] * [[Basti district|ബസ്തി]] (പടിഞ്ഞാറൻ ഭാഗങ്ങൾ) * [[Siddharthnagar district|സിദ്ധാർത്ഥനഗർ]] (പടിഞ്ഞാറൻ ഭാഗങ്ങൾ) * [[Kaushambi district|കൗശാംബി]] === നേപ്പാളിൽ === നേപ്പാളിലെ [[Language Commission (Nepal)|ഭാഷാ കമ്മീഷൻ]] ലുംബിനി പ്രവിശ്യയിലെ ഔദ്യോഗിക ഭാഷകളായി [[തരു ഭാഷ|തരു]], അവധി എന്നിവയെ ശുപാർശ ചെയ്തിട്ടുണ്ട്.<ref name=":5" /><ref>{{Cite web |title=सरकारी कामकाजको भाषाका आधारहरूको निर्धारण तथा भाषासम्बन्धी सिफारिसहरू (पञ्चवर्षीय प्रतिवेदन- साराांश) २०७८ |url=https://languagecommission.gov.np/files/%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%B8%20%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%87%E0%A4%B7%E0%A4%A3%20%E0%A4%B8%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%80%20%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A4%95%E0%A5%8B%20%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A4%BE.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210906171816/https://languagecommission.gov.np/files/%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%B8%20%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%87%E0%A4%B7%E0%A4%A3%20%E0%A4%B8%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%80%20%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A4%95%E0%A5%8B%20%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A4%BE.pdf |archive-date=6 September 2021 |access-date=28 October 2021 |website=Language Commission}}</ref> നേപ്പാളിലെ രണ്ട് പ്രവിശ്യകളിലാണ് അവധി സംസാരിക്കുന്നത്: * [[ലുംബിനി മേഖല]] ** [[ബാംങ്കെ ജില്ല]] ** [[ബർദിയ ജില്ല]] ** [[ഡാങ് ജില്ല]] ** [[കപിൽവസ്തു ജില്ല]] * [[സുദുർപശ്ചിം പ്രവിശ്യ]] ** [[കൈലാലി ജില്ല]] ** [[കാഞ്ചൻപൂർ ജില്ല]] === ദക്ഷിണേഷ്യയ്ക്ക് പുറത്ത് === {{further|ഫിജി ഹിന്ദി|കരീബിയൻ ഹിന്ദുസ്താനി}} അവധിയുടെയും (കൂടാതെ മറ്റ് ഭാഷകളുടെയും) സ്വാധീനമുള്ള ഒരു ഭാഷ [[Fiji|ഫിജിയിലെ]] [[Indo-Fijians|ഇന്ത്യാക്കാർക്കിടയിൽ]] ഒരു വ്യവഹാരഭാഷയായി സംസാരിക്കപ്പെടുന്നു, ഇത് ഫിജിയൻ ഹിന്ദി ([[ഫിജി ഹിന്ദി]]) എന്നറിയപ്പെടുന്നു. ''[[എത്‌നോലോഗ്]]'' പ്രകാരം, ഇത് ഭോജ്പുരിയുടെ സ്വാധീനമുള്ള ഒരു തരം അവധിയാണ്, കൂടാതെ ഇതിനെ കിഴക്കൻ ഹിന്ദിയായും തരംതിരിച്ചിരിക്കുന്നു.<ref>{{e25|hif|Fiji Hindi}}</ref> [[സുരിനാം]], [[ട്രിനിഡാഡ് ആൻഡ് ടൊബാഗോ]], [[ഗയാന]] എന്നിവിടങ്ങളിലെ [[Indo-Caribbeans|ഇന്ത്യാക്കാർ]] സംസാരിക്കുന്ന കരീബിയൻ ഹിന്ദുസ്ഥാനി ([[കരീബിയൻ ഹിന്ദുസ്താനി]]) ഭോജ്പുരിയെയും ഭാഗികമായി അവധിയെയും അടിസ്ഥാനമാക്കിയുള്ളതാണ്. [[ദക്ഷിണാഫ്രിക്ക|ദക്ഷിണാഫ്രിക്കയിൽ]] സംസാരിക്കുന്ന ഹിന്ദുസ്ഥാനിയും<ref>{{Cite book|last=Mesthrie|first=Rajend|url=https://books.google.com/books?id=aIivedw-oZYC&q=awadhi|title=Language and Social History: Studies in South African Sociolinguistics|date=1995|publisher=New Africa Books|isbn=978-0-86486-280-8|language=en}}</ref> [[മൗറീഷ്യസ്|മൗറീഷ്യസിൽ]] സംസാരിക്കുന്ന ഭോജ്പുരിയും<ref>{{cite web|title=Awadhi language|url=https://omniglot.com/writing/awadhi.htm|access-date=17 December 2020|website=omniglot.com}}</ref> ഭാഗികമായി അവധിയുടെ സ്വാധീനമുള്ളവയാണ്. == വർഗ്ഗീകരണം == [[File:Awadhi classification.png|alt=|thumb|അവധി ഭാഷയുടെ ഭാഷാപരമായ വർഗ്ഗീകരണം.]] അവധി ഒരു [[Indo-European languages|ഇന്തോ-യൂറോപ്യൻ ഭാഷയാണ്]], ഇത് [[Indo-Iranian languages|ഇന്തോ-ഇറാനിയൻ]] ഭാഷാകുടുംബത്തിലെ [[Indo-Aryan languages|ഇന്തോ-ആര്യൻ]] ഉപവിഭാഗത്തിൽ ഉൾപ്പെടുന്നു. ഇന്തോ-ആര്യൻ [[dialect continuum|ഭാഷാഭേദ തുടർച്ചയിൽ]] (dialect continuum), ഇത് ഭാഷകളുടെ കിഴക്കൻ-മധ്യ മേഖലയ്ക്ക് കീഴിൽ വരുന്നു, ഇതിനെ പലപ്പോഴും കിഴക്കൻ-ഹിന്ദി എന്ന് അംഗീകരിക്കുന്നു. ഭാഗികമായി [[Shauraseni language|ശൗരസേനിയുമായും]] ഭാഗികമായി [[Magadhi Prakrit|മാഗധി പ്രാകൃതവുമായും]] സാമ്യമുള്ള [[Ardhamagadhi Prakrit|അർദ്ധമാഗധിയുടെ]] പഴയ രൂപമായിരിക്കാം അവധിയുടെ അടിസ്ഥാനം എന്ന് പൊതുവെ വിശ്വസിക്കപ്പെടുന്നു.<ref name="auto">{{Harvcoltxt|Grierson|1904|p=2}}</ref> രണ്ടും ഒരേ 'അർദ്ധ-മാഗധി'യിൽ നിന്നാണ് വംശാവലിപരമായി ഉരുത്തിരിഞ്ഞത് എന്നതിനാൽ അവധിയുടെ ഏറ്റവും അടുത്ത ബന്ധുവായ ഭാഷ [[Bagheli language|ബഘേലിയാണ്]]. മിക്ക ആദ്യകാല ഇന്ത്യൻ ഭാഷാപണ്ഡിതരും ബഘേലിയെ 'അവധിയുടെ തെക്കൻ രൂപം' മാത്രമായാണ് കണക്കാക്കിയിരുന്നത്, എന്നാൽ സമീപകാല പഠനങ്ങൾ ബഘേലിയെ വെറുമൊരു ഉപഭാഷയായി കാണാതെ, അവധിക്ക് തുല്യമായ ഒരു പ്രത്യേക ഭാഷാഭേദമായി അംഗീകരിക്കുന്നു.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=__DaXf3XedoC|title=Patterns of Regional Geography: Indian perspective|last=Mandal|first=R. B.|date=1990|publisher=Concept Publishing Company|isbn=978-81-7022-291-0|pages=127–129|language=en}}</ref> == സാഹിത്യം == === മധ്യകാലഘട്ടത്തിന്റെ അവസാനവും ആധുനിക ഇന്ത്യയുടെ തുടക്കവും === ഈ കാലഘട്ടത്തിൽ, ഉത്തരേന്ത്യയിലെ [[ഇതിഹാസകാവ്യം|ഇതിഹാസ കാവ്യങ്ങൾക്ക്]] (epic poetry) ഉപയോഗിച്ചിരുന്ന പ്രധാന മാധ്യമമായി അവധി മാറി.<ref>{{Harvcoltxt|Grierson|1904|p=13}}</ref> ഇതിലെ സാഹിത്യത്തെ പ്രധാനമായും രണ്ടായി തിരിക്കാം: ഭക്തികാവ്യം (ഭക്തിഗാനങ്ങൾ), പ്രേമാഖ്യാൻ (പ്രണയകഥകൾ). ==== ഭക്തികാവ്യങ്ങൾ ==== ഏതൊരു ആധുനിക [[ഇന്തോ-ആര്യൻ ഭാഷകൾ|ഇന്തോ-ആര്യൻ ഭാഷയിലുമുള്ള]] ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട കൃതി ഒരുപക്ഷേ കവിയും സന്യാസിയുമായ [[തുളസീദാസ്|തുളസീദാസിൽ]] നിന്നുള്ള ''[[രാമചരിതമാനസം]]'' (എ.ഡി 1575) അഥവാ "രാമന്റെ കർമ്മങ്ങളുടെ തടാകം" എന്ന കൃതിയായിരിക്കും. ഇത് [[ദോഹ (കാവ്യരൂപം)|ദോഹ]]-[[ചൗപായ് (കാവ്യരൂപം)|ചൗപായ്]] [[വൃത്തം (കവിത)|വൃത്തങ്ങളിലാണ്]] രചിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നത്. ഇതിന്റെ ഇതിവൃത്തം പ്രധാനമായും കടമെടുത്തിട്ടുള്ളത് [[വാൽമീകി|വാൽമീകിയുടെ]] യഥാർത്ഥ ''[[രാമായണം]]'', അല്ലെങ്കിൽ ''[[അധ്യാത്മരാമായണം]]'' എന്നിവയിൽ നിന്നാണ്; ഇവ രണ്ടും [[സംസ്കൃതം|സംസ്കൃതത്തിലാണ്]] രചിക്കപ്പെട്ടിട്ടുള്ളത്.<ref>{{Harvcoltxt|Saxena|1971|pp=11–12}}</ref> [[മഹാത്മാഗാന്ധി|മഹാത്മാഗാന്ധി]] ''രാമചരിതമാനസത്തെ'' "എല്ലാ ഭക്തിസാഹിത്യങ്ങളിലെയും ഏറ്റവും മികച്ച ഗ്രന്ഥം" എന്ന് വാഴ്ത്തിയിട്ടുണ്ട്, അതേസമയം പാശ്ചാത്യ നിരീക്ഷകർ ഇതിനെ "[[ഉത്തരേന്ത്യ|ഉത്തരേന്ത്യയുടെ]] ബൈബിൾ" എന്ന് വിശേഷിപ്പിച്ചിരിക്കുന്നു.<ref>{{Harvcoltxt|Lutgendorf|1991|p=1}}</ref> ഇതിനെ ചിലപ്പോൾ പര്യായമായി 'തുളസീദാസ് രാമായണം' എന്നോ ലളിതമായി 'രാമായണം' എന്നോ വിളിക്കാറുണ്ട്.<ref>{{Harvcoltxt|Lutgendorf|1991|p=12}}—Since the Ramcaritmanas is a text in the Ramayana tradition, for which the Sanskrit epic of Valmiki is the accepted archetype, it is commonly referred to simply as "the Ramayan" and many popular editions bear only this name on their spine and cover, perhaps adding above it in small print: "composed by Goswami Tulsidas".</ref> {{multiple image | align = right | header_background = #FDF5E6 | header = [[തുളസീദാസ്|തുളസീദാസിന്റെ]] [[രാമചരിതമാനസം|രാമചരിതമാനസത്തിലെ]] ചിത്രീകരണങ്ങൾ | direction = vertical | footer_align = center | image_style = border:none; | total_width = 280 | image1 = 5_Illustration_from_the_Ramcharitmanas_of_Tulsidas_(1532–1623)_Jodhpur,_c._1775;_62.7_x_134.5_cm_Mehrangarh_Museum_Trust.jpg | image2 = 7 Rama's Army reaches Lanka from the Ram Charit Artist Unknown, ca. 1780, 63x125.8cm Mehrangarh Museum Trust.jpg | footer = (a) ബാലിവധം: [[രാമൻ|രാമനും]] [[ലക്ഷ്മണൻ|ലക്ഷ്മണനും]] മഴക്കാലം തീരാൻ കാത്തിരിക്കുന്നു, (b) രാമന്റെ സൈന്യം സമുദ്രം കടന്ന് ലങ്കയിലേക്ക് പോകുന്നു. | alt1 = | caption1 = | caption2 = }} [[തുളസീദാസ്|തുളസീദാസിന്റെ]] കൃതികളായ ''[[ഹനുമാൻ ചാലിസ]]'',<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=MX1SDwAAQBAJ&q=awadhi&pg=PT151|title=Hanuman Chalisa: Verse by Verse Description|last=Padam|first=Sandeep|date=21 March 2018|publisher=Notion Press|isbn=978-1-64249-611-6|language=hi}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=UFE4DwAAQBAJ&q=hanuman+chalisa+awadhi&pg=PA42|title=Lucknow Poetica|last=Shamim|first=Dr Rupali Saran Mirza Dr and Amna|date=14 November 2016|publisher=Idea Publishing|page=42|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=tlduDwAAQBAJ&q=hanuman+chalisa+awadhi&pg=PA11|title=Sri Hanuman Chalisa: Commentary on the Praises to the Eternal Servant|last=Vishwananda|first=Paramahamsa Sri Swami|date=13 March 2018|publisher=BoD – Books on Demand|isbn=978-3-96343-015-2|page=11|language=en}}</ref> ''പാർവ്വതീ മംഗൾ'', ''ജാനകീ മംഗൾ'' എന്നിവയും അവധിയിലാണ് രചിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നത്.<ref name="Saxena 1971 12">{{Harvcoltxt|Saxena|1971|p=12}}</ref> {{Verse translation|lang=awa|अंडकोस प्रति प्रति निज रूपा। देखेउँ जिनस अनेक अनूपा॥ <u>अवधपुरी</u> प्रति भुअन निनारी। <u>सरजू</u> भिन्न भिन्न नर नारी॥|ഓരോ പ്രപഞ്ചത്തിലും ഞാൻ എന്നെത്തന്നെ കണ്ടു, അതുപോലെ സമാനതകളില്ലാത്ത പല വസ്തുക്കളും; ഓരോ പ്രപഞ്ചത്തിനും അതിന്റേതായ <u>അയോധ്യയുണ്ടായിരുന്നു</u>, അതിന്റേതായ <u>സരയൂ</u> നദിയും, അതിന്റേതായ പുരുഷന്മാരും സ്ത്രീകളും.|italicsoff=y|attr1=[[തുളസീദാസ്|തുളസീദാസിന്റെ]] [[രാമചരിതമാനസം|രാമചരിതമാനസത്തിലെ]] 7.81.3 ചൗപായ്|attr2=വിവർത്തനം: ആർ.സി. പ്രസാദ്<ref>{{Harvcoltxt|Tulasīdāsa|1999|p=747}}</ref>}} {{Verse translation|lang=awa|सिंधु तीर एक भूधर सुंदर। कौतुक कूदि चढ़ेउ ता-ऊपर॥ बार-बार रघुबीर सँभारी। तरकेउ <u>पवनतनय</u> बल भारी॥|കടൽത്തീരത്ത് മനോഹരമായ ഒരു പർവ്വതമുണ്ടായിരുന്നു, അവൻ കളിയായി അതിന്റെ കൊടുമുടിയിലേക്ക് ചാടിക്കയറി; വീണ്ടും വീണ്ടും അവൻ ഭഗവാനെ സ്മരിച്ചു, അങ്ങനെ <u>വായുപുത്രൻ</u> അതിയായ ശക്തിയോടെ കുതിച്ചുപാഞ്ഞു.|italicsoff=y|attr1=[[തുളസീദാസ്|തുളസീദാസിന്റെ]] [[രാമചരിതമാനസം|രാമചരിതമാനസത്തിലെ]] 5.1.3 ചൗപായ്|attr2=വിവർത്തനം<ref>{{Cite journal|last=Rao|first=I. Panduranga|date=1998|title=Review of The Beautiful Verses (Ram-Charit Manas, "Sunder-Kand" and Hanuman Chalisa of Goswami Tulsidas rendered into English verse)|journal=Indian Literature|volume=41|issue=1 (183)|pages=240–241|issn=0019-5804|jstor=23341337}}</ref>}} ''[[ഭാഗവതപുരാണം|ഭാഗവതപുരാണത്തിലെ]]'' 'ദശമസ്കന്ധത്തിന്റെ' ആദ്യത്തെ പ്രാദേശിക ഹിന്ദി ആവിഷ്കാരമായ, ഹസ്തിഗ്രാമിൽ (ഇന്നത്തെ [[റായ്ബറേലി ജില്ല|റായ്ബറേലിക്ക്]] സമീപമുള്ള ഹത്ഗാവ്) നിന്നുള്ള ലാലച്ച്‌ദാസ് രചിച്ച "ഹരിചരിത്" എ.ഡി 1530-ൽ പൂർത്തിയായി. ഇത് വളരെക്കാലം വ്യാപകമായി പ്രചരിക്കപ്പെട്ടിരുന്നു, കൂടാതെ കിഴക്കൻ ഉത്തർപ്രദേശ്, [[ബീഹാർ]], [[മാൾവ]], [[ഗുജറാത്ത്]] എന്നിവിടങ്ങളിൽ നിന്നെല്ലാം ഈ കൃതിയുടെ ധാരാളം കൈയെഴുത്തുപ്രതികൾ കണ്ടെടുത്തിട്ടുണ്ട്; ഇവയെല്ലാം [[കൈത്തി]] ലിപിയിലാണ് എഴുതപ്പെട്ടിട്ടുള്ളത്.<ref>{{Harvcoltxt|Orsini|2014|p=200}}—"That Brahmin ''kathavachaks'' were not the only tellers of the story is proved by the first Hindi vernacular adaptation of the Dasam Skandha, the Haricharit in the Chaupai Doha by Lalach Kavi, a ''Kayastha'' from "Hastigram" (present-day Hathgaon) near Rae Bareilly, concluded in 1530 (VS1587)."</ref> [[സിക്കന്ദർ ലോധി|സിക്കന്ദർ ലോധിയുടെ]] ഭരണകാലത്ത് ഈശ്വർദാസ് (ഡൽഹി) രചിച്ച ''സത്യവതി'' (ഏകദേശം എ.ഡി 1501), ലാൽദാസ് രചിച്ച ''അവധ്‌വിലാസ്'' (എ.ഡി 1700) എന്നിവയും അവധിയിലാണ് എഴുതപ്പെട്ടിട്ടുള്ളത്. വിവിധ പ്രാദേശിക ഭാഷകളുടെ ഒരു 'സങ്കരയിനം' (pancmel khicṛī - hotch-potch) എന്ന് വിശേഷിപ്പിക്കപ്പെടുന്ന ഭാഷ ഉപയോഗിച്ചിരുന്ന [[കബീർ|കബീറിനെപ്പോലെയുള്ള]] ഭക്തിപ്രസ്ഥാന സന്യാസിമാരുടെ കൃതികളിലെ ഒരു പ്രധാന ഘടകമായി അവധി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നുണ്ട്.<ref>{{Harvcoltxt|Vaudeville|1990|p=260}}–The first editor of the ''Kabir Granthavali'', S.S Das, also stresses the composite character of Kabir's language, giving examples in his introduction, of ''vanis'' composed in Khariboli (i.e. Standard Hindi), Rajasthani, and Panjabi, besides Awadhi.</ref><ref>{{Harvcoltxt|Vaudeville|1990|p=264}}–Among the dialects or languages "melted" in the Hindavi language, the most important is Avadhi, mentioned above. The language of Kabir himself an Easterner, retains old Eastern forms, especially the old Avadhi forms.</ref> [[കബീർ|കബീറിന്റെ]] പ്രധാന കൃതിയായ ''[[ബീജക്]]'' (Bijak) പ്രാഥമികമായി അവധി ഭാഷയിലാണ് രചിക്കപ്പെട്ടിട്ടുള്ളത്.<ref>{{Harvcoltxt|Vaudeville|1990|p=260}}–Chaturvedi has shown that the same ''pada'' may be found with more characteristic Avadhi forms in the ''Bijak'', with more Khari-boli in the Guru Granth and with Braj forms in the Kabir Granthavali.</ref><ref>{{Harvcoltxt|Vaudeville|1990|p=259}}–According to Grierson, however, there is not a single word typical of the Bhojpuri language in the Bijak. According to him, the basic language of the Bijak is old Avadhi...</ref> ==== പ്രേമാഖ്യാനങ്ങൾ ==== {{multiple image | total_width = 200 | caption_align = center | align = right | direction = vertical | image_style = border:none; | image1 = Queen Nagamati talks to her parrot, Padmavat, c1750.jpg | caption1 = രാജ്ഞി നാഗമതി തന്റെ തത്തയോട് സംസാരിക്കുന്നു, [[പത്മാവത്]], എ.ഡി 1750. | image2 = Meister des Madhu-Malati-Manuskripts 001.jpg | caption2 = കാമുകീകാമുകന്മാർ കാട്ടിൽ വെച്ച് ഒരു കടുവയ്ക്ക് നേരെ അമ്പെയ്യുന്നു. [[സൂഫി]] കാവ്യമായ [[മധുമാലതി|മധുമാലതിയിൽ]] നിന്നുള്ള ചിത്രം. | alt1 = | header = അവധി [[സൂഫി]] കൃതികളിലെ ചിത്രീകരണങ്ങൾ | header_background = #FDF5E6 }} 14-ാം നൂറ്റാണ്ടിന്റെ അവസാനത്തോടെ കിഴക്കൻ സൂഫികളുടെ പ്രിയപ്പെട്ട സാഹിത്യഭാഷയായി അവധി മാറി. പേർഷ്യൻ ''[[മസ്നവി]]'' ശൈലിയിൽ രചിക്കപ്പെട്ടതും, സൂഫി [[മിസ്റ്റിസിസം|മിസ്റ്റിസിസത്തിൽ]] വേരൂന്നിയതും, എന്നാൽ പൂർണ്ണമായും ഇന്ത്യൻ പശ്ചാത്തലത്തിലുള്ളതുമായ 'പ്രേമാഖ്യാനങ്ങളുടെ' (പ്രണയകഥകൾ) ഭാഷയായി ഇത് മാറുകയായിരുന്നു. ഭാരതീയ ഐതിഹ്യങ്ങളിൽ നിന്ന് നേരിട്ട് കടമെടുത്ത നിരവധി [[ആഖ്യാനശൈലി|കഥാതന്തുക്കൾ]] ഇവയിലുണ്ടായിരുന്നു. അവധി ഭാഷയിലെ അത്തരം ആദ്യത്തെ പ്രേമാഖ്യാനമായിരുന്നു മൗലാനാ ദാവൂദിന്റെ [[ചന്ദായൻ (കാവ്യം)|ചന്ദായൻ]] (എ.ഡി. 1379).<ref>{{Harvcoltxt|Vaudeville|1990|p=263}}</ref> പ്രശസ്ത ഭരണാധികാരിയായ [[ഷേർഷാ സൂരി|ഷേർഷാ സൂരിയുടെ]] കാലത്ത് തന്റെ വിശിഷ്ടകൃതിയായ [[പത്മാവത്]] (എ.ഡി. 1540) രചിച്ചുകൊണ്ട് [[മാലിക് മുഹമ്മദ് ജായസി|ജായസി]] ഈ പാരമ്പര്യം മുന്നോട്ട് കൊണ്ടുപോയി. [[അരാക്കൻ]] മുതൽ [[ഡെക്കാൻ പീഠഭൂമി|ഡെക്കാൻ]] വരെ വ്യാപകമായി പ്രചരിച്ച ഈ കൃതി, [[പേർഷ്യൻ ഭാഷ|പേർഷ്യനിലേക്കും]] മറ്റ് ഭാഷകളിലേക്കും വിവർത്തനം ചെയ്യപ്പെടുകയുണ്ടായി.<ref>{{Harvcoltxt|Orsini|2014|p=213}}</ref> ജായസിയുടെ മറ്റ് പ്രധാന കൃതികളായ കാൻഹാവത്,<ref>{{Citation|last=Hawley|first=John Stratton|title=Did Surdas Perform the Bhāgavata-purāṇa?|date=2015|work=Tellings and Texts|page=212|editor-last=Orsini|editor-first=Francesca|series=Music, Literature and Performance in North India|edition=1|publisher=Open Book Publishers|isbn=978-1-78374-102-1|quote=Then there are the Ahirs whose performances of the Krishna story fascinated Malik Muhammad Jayasi, as he tells us in his Kanhavat of 1540;...|editor2-last=Schofield|editor2-first=Katherine Butler|jstor=j.ctt17rw4vj.15}}</ref> അഖ്രാവത്<ref name="Saxena 1971 12"/>, ആഖ്‌രി കലാം<ref>{{Cite journal|last=Singh|first=Virendra|date=2009|title=An Avadhi language account of an earthquake in medieval North India circa AD 1500|url=https://www.researchgate.net/publication/296774084|journal=Current Science|volume=96|pages=1648–1649}}</ref> എന്നിവയും അവധിയിലാണ് രചിച്ചിട്ടുള്ളത്. {{Rquote|centre|എന്റെ മഹത്തായ നഗരമായ, എക്കാലവും മനോഹരമായ ജായസിനെക്കുറിച്ച് ഞാൻ പറയാം.<br /> ''[[സത്യയുഗം|സത്യയുഗത്തിൽ]]'' അതൊരു പുണ്യസ്ഥലമായിരുന്നു, അന്ന് അത് "പൂന്തോട്ടങ്ങളുടെ നഗരം" എന്ന് വിളിക്കപ്പെട്ടു.<br /> പിന്നെ ''[[ത്രേതായുഗം|ത്രേതായുഗം]]'' കടന്നുപോയി, ''[[ദ്വാപരയുഗം|ദ്വാപരയുഗം]]'' വന്നപ്പോൾ, അവിടെ ''ഭുഞ്ജരാജൻ'' എന്ന മഹാനായ ഒരു ഋഷിയുണ്ടായിരുന്നു.<br /> 88,000 ഋഷിമാർ അന്ന് അവിടെ ജീവിച്ചിരുന്നു, കൂടാതെ ഇടതൂർന്ന... എൺപത്തിനാല് കുളങ്ങളും.<br /> അവർ ഇഷ്ടികകൾ ചുട്ടെടുത്ത് ഉറപ്പുള്ള ഘാട്ടുകൾ നിർമ്മിക്കുകയും എൺപത്തിനാല് കിണറുകൾ കുഴിക്കുകയും ചെയ്തു.<br /> അവർ അവിടെയും ഇവിടെയുമായി മനോഹരമായ കോട്ടകൾ പണിതു, രാത്രിയിൽ അവ ആകാശത്തിലെ നക്ഷത്രങ്ങളെപ്പോലെ തോന്നിപ്പിച്ചു.<br /> മുകളിൽ ക്ഷേത്രങ്ങളുള്ള നിരവധി പഴത്തോട്ടങ്ങളും അവർ വെച്ചുപിടിപ്പിച്ചു.<br /><br /> ദോഹ: ആ മാനുഷിക ''അവതാരങ്ങളെല്ലാം'' അവിടെയിരുന്ന് തപസ്സുചെയ്തു. രാവും പകലും ''ഹോമങ്ങളും'' ''ജപങ്ങളും'' ചെയ്തുകൊണ്ട് അവർ ഈ ലോകത്തെ മുറിച്ചുകടന്നു.|[[മാലിക് മുഹമ്മദ് ജായസി|ജായസി]]|Kanhavat, ed. Pathak (8), 7–8.<ref>{{Harvcoltxt|Orsini|2014|p=209}}</ref>}} [[ജോൻപൂർ ജില്ല|ജോൻപൂരിലെ]] സുൽത്താൻ ഹുസൈൻ ഷാ ശർഖിയുടെ പ്രവാസ രാജസദസ്സുമായി ബന്ധമുണ്ടായിരുന്ന വിദഗ്ദ്ധനും കഥാകാരനുമായിരുന്ന ഷെയ്ഖ് 'കുത്ബൻ' സുഹ്രവർദിയാണ് മിരിഗാവതി (ഏകദേശം എ.ഡി. 1503) അഥവാ ''"മാന്ത്രിക ഹരിണി"'' എന്ന അവധി പ്രണയകാവ്യം രചിച്ചത്.<ref>{{Harvcoltxt|Kutban|2012|p=9}}</ref><ref name=":4">{{Harvcoltxt|Saxena|1971|p=15}}</ref> കവി സയ്യിദ് മഞ്ജൻ രാജ്ഗിരി രചിച്ച [[മധുമാലതി]] അഥവാ ''"രാത്രി വിരിയുന്ന മുല്ല"'' എന്ന മറ്റൊരു പ്രണയകാവ്യം എ.ഡി. 1545-ൽ എഴുതപ്പെട്ടതാണ്.<ref>{{Harvcoltxt|Manjhan|2001|p=xi}} —"Manjhan's birthplace Rajgir is in the present-day state of Bihar, not far away from Patna in northern India, and the poem itself is written in Awadhi or eastern Hindavi".</ref> [[അമീർ ഖുസ്രോ]] (മരണം: എ.ഡി. 1379) അവധിയിൽ ചില കൃതികൾ രചിച്ചിട്ടുള്ളതായും പറയപ്പെടുന്നു.<ref>{{Cite journal|last=Jafri|first=Saiyid Zaheer Husain|date=2016|title=Sectional President's Address: 'MAKING' OF THE COMPOSITE CULTURE IN PRE-NAWABI AWADH|journal=Proceedings of the Indian History Congress|volume=77|page=148|issn=2249-1937|jstor=26552634}}</ref> === ആധുനിക ഇന്ത്യ === ആധുനിക കാലഘട്ടത്തിൽ അവധി സാഹിത്യത്തിന് ഏറ്റവും മികച്ച സംഭാവനകൾ നൽകിയത് [[രമൈ കാക്കാ]] (എ.ഡി 1915–1982), 'പധീസ്' എന്നറിയപ്പെടുന്ന ബൽഭദ്ര പ്രസാദ് ദീക്ഷിത് (എ.ഡി 1898–1943), വൻഷീധർ ശുക്ല (എ.ഡി 1904–1980) തുടങ്ങിയ എഴുത്തുകാരാണ്. [[ഇന്ത്യൻ സ്വാതന്ത്ര്യ സമരം|ഇന്ത്യൻ സ്വാതന്ത്ര്യ സമരകാലത്ത്]] ജയിലിൽ കിടക്കുമ്പോൾ ദ്വാരകാ പ്രസാദ് മിശ്ര രചിച്ച ഒരു പ്രധാന അവധി ഇതിഹാസ കാവ്യമാണ് 'കൃഷ്ണായൻ' (എ.ഡി 1942). അവധി സാഹിത്യത്തിന് നൽകിയ സംഭാവനകൾ പരിഗണിച്ച് 2022-ൽ ഡോ. [[വിദ്യാ വിന്ദു സിംഗിന്|വിദ്യാ വിന്ദു സിംഗിനെ]] [[പത്മശ്രീ]] നൽകി ആദരിച്ചിട്ടുണ്ട്.{{clear}} == ശബ്ദശാസ്ത്രം == === സ്വരങ്ങൾ === അവധിയിൽ സഘോഷ (voiced), അഘോഷ (voiceless) സ്വരങ്ങളുണ്ട്. സഘോഷ സ്വരങ്ങൾ ഇവയാണ്: /ə/, /ʌ/, /aː/, /ɪ/, /iː/, /ʊ/, /uː/, /e/, /eː/, /o/, /oː/.<ref>{{Harvcoltxt|Saxena|1971|p=23}}</ref> അഘോഷ സ്വരങ്ങൾ അഥവാ "മന്ത്രിക്കുന്ന സ്വരങ്ങൾ" (whispered vowels) താഴെ പറയുന്നവയാണ്: /i̥/, /ʊ̥/, /e̥/.<ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/onlanguageselect0000gree|url-access=registration|quote=awadhi.|title=On Language: Selected Writings of Joseph H. Greenberg|last1=Greenberg|first1=Joseph Harold|last2=Kemmer|first2=Suzanne|date=1990|publisher=Stanford University Press|isbn=9780804716130|pages=[https://archive.org/details/onlanguageselect0000gree/page/85 85]|language=en}}</ref> അഘോഷ സ്വരങ്ങൾ ഒരു പദത്തിന്റെ അവസാനത്തിൽ മാത്രമാണ് വരുന്നത്.<ref name=":6" /> {| class="wikitable" style="text-align:center;" |+അവധിയിലെ സ്വരങ്ങൾ<ref name=":6" /> ! ! [[Front vowel|മുൻസ്വരം]] ! [[Central vowel|മധ്യസ്വരം]] ! [[Back vowel|പിൻസ്വരം]] |- ! [[Close vowel|സംവൃതസ്വരം]] | iː i̥ ɪ | | uː ʊ ʊ̥ |- ! [[Close-mid vowel|അർദ്ധസംവൃതസ്വരം]] | e eː e̥ | | o oː |- ! [[Mid vowel|മധ്യസ്വരം]] | | ə | |- ! [[Open-mid vowel|അർദ്ധവിവൃതസ്വരം]] | | ʌ | |- ! [[Open vowel|വിവൃതസ്വരം]] | | | aː |} ==== സ്വരസംയുക്തങ്ങൾ ==== {{mw-datatable}} {| class="wikitable mw-datatable" |+ ദ്വിസ്വരങ്ങൾ ! rowspan="2" style="text-align: center;" |സംയുക്തം ! colspan="2" style="text-align: center;" |ഉദാഹരണം ! rowspan="2" style="text-align: center;" |അർത്ഥം |- ![[അന്താരാഷ്ട്ര ശബ്ദലിപി|ഐ.പി.എ.]] ![[ISO 15919|ലിപ്യന്തരണം]] |- style="text-align: center;" ||/ɪaː/ ||/d͡ʒɪaː/ ||jiā ||"മൂത്ത സഹോദരി" (ചേച്ചി) |- style="text-align: center;" ||/ɪeː/ ||/d͡ʒɪeː/ ||jiē ||"ജീവൻവച്ചു" |- style="text-align: center;" ||/ʌiː/ ||/nʌiː/ ||naī ||"പുതിയ" |- style="text-align: center;" ||/ʌɪ/ ||/bʰʌɪ/ ||bhai ||"ആയിത്തീർന്നു" |- style="text-align: center;" ||/ʌeː/ ||/gʌeː/ ||gaē ||"(അവർ) പോയി" |- style="text-align: center;" ||/ʌʊ/ ||/t̪ʌʊ/ ||tau ||"അപ്പോൾ" / "പിന്നെ" |- style="text-align: center;" ||/ʌuː/ ||/gʌuː/ ||gaū ||"പശു" |- style="text-align: center;" ||/ʊʌ/ ||/kʊ̃ʌn/ ||kũan ||"കിണറുകൾ (തിര്യക് രൂപം)" |- style="text-align: center;" ||/ʊiː/ ||/d̪ʊiː/ ||duī ||"രണ്ട്" |- style="text-align: center;" ||/ʊaː/ ||/bʊaː/ ||buā ||"അച്ഛന്റെ സഹോദരി" |- style="text-align: center;" ||/uːiː/ ||/ruːiː/ ||rūī ||"പരുത്തി" |- style="text-align: center;" ||/aːoː/ ||/aːoː/ ||āō ||"വരൂ" |- style="text-align: center;" ||/aːeː/ ||/kʰaːeː/ ||khāē ||"കഴിച്ചു" |- style="text-align: center;" ||/aːiː/ ||/aːiː/ ||āī ||"വന്നു" |- style="text-align: center;" ||/aːuː/ ||/naːuː/ ||nāū ||"ക്ഷുരകൻ" |- style="text-align: center;" ||/eːiː/ ||/d̪eːiː/ ||dēī ||"നൽകും" |- style="text-align: center;" ||/eːʊ/ ||/d̪eːʊ/ ||dēu ||"നൽകൂ" |- style="text-align: center;" ||/oːɪ/ ||/hoːɪ/ ||hōi ||"ആയിരിക്കാം" |- style="text-align: center;" ||/oʊ/ ||/hoʊ/ ||hōu ||"ആകുക" |} {| class="wikitable mw-datatable" |+ത്രിസ്വരങ്ങൾ ! rowspan="2" style="text-align: center;" |സംയുക്തം ! colspan="2" style="text-align: center;" |ഉദാഹരണം ! rowspan="2" style="text-align: center;" |അർത്ഥം |- ![[അന്താരാഷ്ട്ര ശബ്ദലിപി|ഐ.പി.എ]] ![[ISO 15919|ലിപ്യന്തരണം]] |- style="text-align: center;" ||/ɪeʊ/ ||/pɪeʊ/ ||pieu ||"(നീ) കുടിച്ചു" |- style="text-align: center;" ||/ʊɪaː/ ||/gʰʊ̃ɪaː/ ||ghũiā ||"ചേമ്പിന്റെ കിഴങ്ങ്" |- style="text-align: center;" ||/aːeʊ/ ||/kʰaːeʊ/ ||khāeu ||"(നീ) കഴിച്ചു" |- style="text-align: center;" ||/ʌɪaː/ ||/bʰʌɪaː/ ||bhaiā ||"സഹോദരൻ" |} === വ്യഞ്ജനങ്ങൾ === {| class="wikitable" style="text-align: center;" |+അവധി ഭാഷയിലെ വ്യഞ്ജന സ്വനിമങ്ങൾ ! colspan="3" | ![[ഓഷ്ഠ്യം]] ![[ദന്ത്യം]]/<br />[[വർത്സ്യം]] ![[Retroflex consonant|മൂർദ്ധന്യം]] ![[താലവ്യം]] ![[മൃദുതാലവ്യം|കണ്ഠ്യം]] ![[Glottal consonant|കാകില്യം]] |- ! colspan="2" rowspan="2" |[[Nasal consonant|അനുനാസികം]] !<small>അല്പപ്രാണം</small> |{{IPA link|m}} |{{IPA link|n}} |({{IPA link|ɳ}}) |({{IPA link|ɲ}}) |({{IPA link|ŋ}}) | |- !<small>[[Aspiration (phonetics)|മഹാപ്രാണം]]</small> |{{IPA link|m}}{{IPA link|ʱ}} |{{IPA link|n}}{{IPA link|ʱ}} | | | | |- ! rowspan="4" |[[Plosive|സ്പർശം]]/<br />[[Affricate|ഘർഷി]] ! rowspan="2" |<small>[[Voicelessness|അഘോഷം]]</small> !<small>അല്പപ്രാണം</small> |{{IPA link|p}} |{{IPA link|t̪|t}} |{{IPA link|ʈ}} |{{IPA link|tʃ}} |{{IPA link|k}} | |- !<small>[[Aspirated consonant|മഹാപ്രാണം]]</small> |{{IPA link|pʰ}} |{{IPA link|tʰ}} |{{IPA link|ʈʰ}} |{{IPA link|tʃʰ}} |{{IPA link|kʰ}} | |- ! rowspan="2" |<small>[[Voice (phonetics)|സഘോഷം]]</small> !<small>അല്പപ്രാണം</small> |{{IPA link|b}} |{{IPA link|d̪|d}} |{{IPA link|ɖ}} |{{IPA link|dʒ}} |{{IPA link|ɡ}} | |- !<small>[[Aspirated consonant|മഹാപ്രാണം]]</small> |{{IPA link|bʱ}} |{{IPA link|dʱ}} |{{IPA link|ɖʱ}} |{{IPA link|dʒʱ}} |{{IPA link|ɡʱ}} | |- ! rowspan="1" colspan="3" |[[Fricative|ഊഷ്മാവ്]] | |{{IPA link|s}} | | | |{{IPA link|h}}~{{IPA link|ɦ}} {{efn| [{{IPA link|h}}] പദങ്ങളുടെ തുടക്കത്തിലും [{{IPA link|ɦ}}] പദങ്ങളുടെ മധ്യത്തിലും അവസാനത്തിലും വരുന്നു.}}<ref name=":6" /> |- ! rowspan="4" |[[Liquid consonant|ദ്രവം]] ! rowspan="2" |<small>[[Rhotic consonant|ലുണ്ഠിതം]]</small> !<small>അല്പപ്രാണം</small> | |{{IPA link|r}} |{{IPA link|ɽ}} | | | |- !<small>[[Aspiration (phonetics)|മഹാപ്രാണം]]</small> | |{{IPA link|r}}{{IPA link|ʱ}} |{{IPA link|ɽ}}{{IPA link|ʱ}} | | | |- ! rowspan="2" |<small>[[Lateral consonant|പാർശ്വികം]]</small> !<small>അല്പപ്രാണം</small> | |{{IPA link|l}} | | | | |- !<small>[[Aspiration (phonetics)|മഹാപ്രാണം]]</small> | |{{IPA link|l}}{{IPA link|ʱ}} | | | | |- ! colspan="3" |[[Approximant|അർദ്ധസ്വരം]] |{{IPA link|ʋ}} | | |{{IPA link|j}} | | |} == വ്യാകരണം == === താരതമ്യ വ്യാകരണം === അവധിയ്ക്ക് അയൽ ഭാഷകളായ [[പാശ്ചാത്യ ഹിന്ദി]], [[ബിഹാരി]] എന്നിവയിൽ നിന്ന് വേർതിരിക്കുന്ന നിരവധി സവിശേഷതകളുണ്ട്. അവധിയിൽ നാമങ്ങൾ പൊതുവെ ഹ്രസ്വവും ദീർഘവുമാണ്. എന്നാൽ പാശ്ചാത്യ ഹിന്ദിയിൽ ഇവ പൊതുവെ ഹ്രസ്വവും, ബിഹാരിയിൽ കൂടുതലും ദീർഘ രൂപങ്ങളുമാണ് ഉപയോഗിക്കുന്നത്. പാശ്ചാത്യ ഹിന്ദിയിൽ ലിംഗഭേദം കർശനമായി പാലിക്കപ്പെടുന്നു; അവധിയിൽ ഇത് അത്ര കർശനമല്ലെങ്കിലും വലിയൊരളവിൽ നിലനിർത്തുന്നുണ്ട്, എന്നാൽ ബിഹാരിയിൽ ഇത് വളരെ ദുർബലമാണ്. വിഭക്തിപ്രത്യയങ്ങളുടെ കാര്യത്തിൽ, കർതൃപ്രത്യയത്തിന്റെ (agentive postposition) അഭാവം അവധിയെ പാശ്ചാത്യ ഹിന്ദിയിൽ നിന്ന് വ്യത്യസ്തമാക്കുന്നു; ഇക്കാര്യത്തിൽ ഇത് ബിഹാരി ഭാഷാഭേദങ്ങളോട് സാമ്യം പുലർത്തുന്നു. അവധിയിലെ ദ്വിതീയാ-ചതുർത്ഥീ വിഭക്തിപ്രത്യയങ്ങൾ (accusative-dative postposition) /കാ/ (/kaː/) അല്ലെങ്കിൽ /ക/ (/kə/) ആണ്, എന്നാൽ പാശ്ചാത്യ ഹിന്ദിയിൽ ഇത് /കോ/ (/koː/) അല്ലെങ്കിൽ /കൗ/ (/kɔː/) എന്നും ബിഹാരിയിൽ /കേ/ (/keː/) എന്നുമാണ്. ബിഹാരിയിലും പാശ്ചാത്യ ഹിന്ദിയിലും സപ്തമീ വിഭക്തിപ്രത്യയം (locative postposition) /മേം/ (/mẽː/) ആണ്, എന്നാൽ അവധിയിൽ ഇത് /മാ/ (/maː/) ആണ്. അവധിയിലെ സർവ്വനാമങ്ങളിൽ പുരുഷവാചക ഷഷ്ഠീവിഭക്തിയായി (personal genitives) /തോർ/ (/toːɾ-/), /മോർ/ (/moːɾ-/) എന്നിവ ഉപയോഗിക്കുമ്പോൾ പാശ്ചാത്യ ഹിന്ദിയിൽ /തേർ/ (/teːɾ-/), /മേർ/ (/meːɾ-/) എന്നിവയാണ് ഉപയോഗിക്കുന്നത്. /ഹമാർ/ (/ɦəmaːɾ/) എന്നതിന്റെ തിര്യഗ്‌രൂപം (oblique) അവധിയിൽ /ഹമ്രേ/ (/ɦəmɾeː/) എന്നാണ്, എന്നാൽ ഇത് പാശ്ചാത്യ ഹിന്ദിയിൽ /ഹമാരേ/ (/ɦəmaːɾeː/) എന്നും ബിഹാരിയിൽ /ഹമ്രൻ'കൈ/ (/ɦəmrən'kæ/) എന്നുമാണ്.<ref name=":3" /> അവധിയുടെ മറ്റൊരു നിർണ്ണായക സവിശേഷതയാണ് /ദിഹിസ്/ (/dɪɦɪs/), /മാരിസ്/ (/maːɾɪs/) തുടങ്ങിയ പദങ്ങളിലെ /-ഇസ്/ (/-ɪs/) എന്ന പ്രത്യയം. അയൽ ഭാഷയായ ഭോജ്പുരിക്ക് (i) വർത്തമാനകാലത്തിലെ /ലാ/ (/laː/) എന്ന ആശ്രിതപദം (enclitic), (ii) ഭൂതകാലത്തിലെ /-ൽ/ (/-l/), (iii) ചതുർത്ഥീ വിഭക്തിപ്രത്യയമായ /-ലാ/ (/-laː/) എന്നീ സവിശേഷതകളുണ്ട്, ഇവ അതിനെ അവധി ഭാഷയിൽ നിന്ന് വേർതിരിക്കുന്നു.<ref name="auto"/> === സർവ്വനാമങ്ങൾ === {| class="wikitable" style="text-align: center; margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+അവധിയിലെ ഉത്തമപുരുഷ സർവ്വനാമങ്ങൾ<ref>{{Harvcoltxt|Masica|1993|p=252}}</ref><ref name=":3" /> ! ! colspan="5" |ഏകവചനം</br><small>ഞാൻ / എന്നെ /എന്റെ</small> ! colspan="5" |ബഹുവചനം</br><small>ഞങ്ങൾ / ഞങ്ങളെ / ഞങ്ങളുടെ</small> |- ! !പ്രഥമ !കർതൃ !തിര്യക് !ചതുർത്ഥി !ഷഷ്ഠി !പ്രഥമ !കർതൃ !തിര്യക് !ചതുർത്ഥി !ഷഷ്ഠി |- ! ആധുനിക നിലവാരമുള്ള ഹിന്ദി | മൈം</br>{{large|{{lang|hi|{{script|deva|( मैं )}}}}}} | മൈനെ</br>{{large|{{lang|hi|{{script|deva|( मैंने )}}}}}} | മുഝ</br>{{large|{{lang|hi|{{script|deva|( मुझ )}}}}}} | മുഝേ</br>{{large|{{lang|hi|{{script|deva|( मुझे )}}}}}} | മേരാ^*</br>{{large|{{lang|hi|{{script|deva|( मेरा )}}}}}} | ഹമ</br>{{large|{{lang|hi|{{script|deva|( हम )}}}}}} | ഹമനെ</br>{{large|{{lang|hi|{{script|deva|( हमने )}}}}}} | ഹമ</br>{{large|{{lang|hi|{{script|deva|( हम )}}}}}} | ഹമേം</br>{{large|{{lang|hi|{{script|deva|( हमें )}}}}}} | ഹമാരാ^*</br>{{large|{{lang|hi|{{script|deva|( हमारा )}}}}}} |- ! അവധി | മൈ</br>{{large|{{lang|awa-deva|( मै )}}}} | – | മഹി</br>{{large|{{lang|awa-deva|( महि )}}}} | – | മോര{{ref|asterisk|*}}</br>{{large|{{lang|awa-deva|( मोर )}}}} | ഹമ</br>{{large|{{lang|awa-deva|( हम )}}}} | – | ഹമ</br>{{large|{{lang|awa-deva|( हम )}}}} | ഹമൈ</br>{{large|{{lang|awa-deva|( हमै )}}}} | ഹമാര{{ref|asterisk|*}}</br>{{large|{{lang|awa-deva|( हमार )}}}} |- !<small>(അവധിയിലെ പകരമായുള്ളതോ മറ്റ് രൂപങ്ങളോ)</small> |<nowiki>-</nowiki> | – | മോ</br>{{large|{{lang|awa-deva|( मो )}}}} | മയികാ</br>{{large|{{lang|awa-deva|( मइका )}}}}</br> മോകാ </br>{{large|{{lang|awa-deva|( मोका )}}}} | – | – | – | – | ഹമകാ</br>{{large|{{lang|awa-deva|( हमका )}}}} | – |} {|class="wikitable" style="text-align: center; margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+അവധിയിലെ മധ്യമപുരുഷ സർവ്വനാമങ്ങൾ<ref name=":3">{{Cite book|url=http://archive.org/details/rosettaproject_awa_morsyn-1|title=Linguistic Survey of India|last=Grierson|first=G. A.|date=1967|publisher=Motilal Banarsidass|others=The Long Now Foundation}}</ref><ref>{{Harvcoltxt|Saxena|1971|p=169}}</ref> ! ! colspan="6" | ഏകവചനം <br /> ! colspan="6" |ബഹുവചനം |- ! !പ്രഥമ !കർതൃ !തിര്യക് !ചതുർത്ഥി !ഷഷ്ഠി !ബഹുമാനം !പ്രഥമ !കർതൃ !തിര്യക് !ചതുർത്ഥി !ഷഷ്ഠി !ബഹുമാനം |- !ആധുനിക നിലവാരമുള്ള ഹിന്ദി |tū |tū'nē |tujh |tujhē |tērā{{ref|asterisk |*}} | – |tum | tum'nē |tum |tumhē̃ |tumhārā^* |āp– |- !അവധി |tū, tui (toi), taĩ (tãy) | – |tu(h)i |  – |tōr{{ref|asterisk |*}} |āpu̥ |tum | – |tum |tumai, tohaĩ (tohãy) |tumār{{ref|asterisk |*}}/tohār{{ref|asterisk |*}} |āp– |- !<small>(അവധിയിലെ പകരമായുള്ളതോ മറ്റ് രൂപങ്ങളോ)</small> | – | – |tō |tui'kā, tō'kā (tõh'kā) | – | | – | – | – |tum'kā |<nowiki>-</nowiki> |<nowiki>-</nowiki> |} ;<nowiki>കുറിപ്പുകൾ:</nowiki> :{{note|asterisk|*}}ലിംഗം, വചനം എന്നിവയ്ക്കനുസരിച്ച് രൂപം മാറുന്നവയെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു: :# mor → ''mōrā (പുല്ലിംഗം), mōrī (സ്ത്രീലിംഗം), mōrē (ബഹുവചനം)'' :# hamār → ''hamrā (പുല്ലിംഗം), hamrī (സ്ത്രീലിംഗം), hamrē (ബഹുവചനം)'' :# tōr→ ''torā (പുല്ലിംഗം), torī (സ്ത്രീലിംഗം), torē (ബഹുവചനം)'' :# tumar→ ''tumrā (പുല്ലിംഗം), tumrī (സ്ത്രീലിംഗം), tumrē (ബഹുവചനം)'' :# tohār→ ''tohrā (പുല്ലിംഗം), tohrī (സ്ത്രീലിംഗം), tohrē (ബഹുവചനം)'' == പദരൂപീകരണം == അവധി ഭാഷയിലെ പദരൂപീകരണ പ്രക്രിയകൾ താഴെ പറയുന്നവയാണ്: '''പ്രത്യയം ചേർക്കൽ''' ഒരു വാക്കിന്റെ അർത്ഥമോ രൂപമോ മാറ്റുന്നതിനായി ഒരു പ്രത്യയം (affix) ഉപയോഗിക്കുന്നു. ഇത് ഒരു ഉപസർഗ്ഗമോ (prefix) പരപ്രത്യയമോ (suffix) ആകാം. * ഉദാഹരണം: 'സരം' (saram) എന്ന ധാതുവിന് മുൻപായി 'ബേ-' (bē–) എന്ന ഉപസർഗ്ഗം ചേരുമ്പോൾ "നാണമില്ലാത്തവൻ" (shameless) എന്ന അർത്ഥം ലഭിക്കുന്നു, അതുപോലെ 'അപ്നാ' (apna) എന്നതിന് ശേഷം '-പൻ' (–pan) ചേരുമ്പോൾ "സ്വന്തം" (belonging-ness) എന്ന അർത്ഥം വരുന്നു. '''സമാസം''' രണ്ടോ അതിലധികമോ പദങ്ങൾ സംയോജിപ്പിച്ച് ഒരൊറ്റ പദമായി മാറുന്ന പ്രക്രിയ. * ഉദാഹരണം: 'നീലകണ്ഠ്' (nīlkanṭh) എന്നാൽ "നീല പക്ഷി" എന്നും 'ബൻമാനുസ്' (banmānus) എന്നാൽ "കാട്ടുമനുഷ്യൻ" അഥവാ "ചിമ്പാൻസി" എന്നും അർത്ഥമാക്കുന്നു. '''ആമ്രേഡിതം / പദാവർത്തനം''' ചില പദരൂപങ്ങളുടെ ആവർത്തനമാണ് ഈ പ്രക്രിയയിൽ ഉൾപ്പെടുന്നത്. ഇത് പൂർണ്ണമോ, ഭാഗികമോ, ഇടവിട്ടുള്ളതോ ആകാം. # '''പൂർണ്ണ പദാവർത്തനം:''' ഇത് ഒരു പ്രവൃത്തിയുടെ തുടർച്ചയെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. #* ഉദാഹരണം: "പൊയ്ക്കൊണ്ടിരിക്കുന്നു" എന്നർത്ഥം വരുന്ന 'ജാത്-ജാത്' (jāt-jāt). # '''ഭാഗിക പദാവർത്തനം:''' ഇത് ഒരു വസ്തുവിന് മറ്റൊരു വസ്തുവിനോടുള്ള സാമ്യത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. #* ഉദാഹരണം: "കിതപ്പ്" എന്നർത്ഥം വരുന്ന 'ഹാംപട്-ദാംപട്' (hãpaṭ-dãpaṭ). # '''ഇടവിട്ടുള്ള പദാവർത്തനം:''' ഇത് വരാനിരിക്കുന്ന പ്രവൃത്തിയുടെ തൽക്ഷണ അവസ്ഥയെ ഊന്നിപ്പറയുകയും ഒന്നിന്റെ സമൃദ്ധിയെ പ്രകടിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. #* ഉദാഹരണം: "പാടങ്ങൾക്കിടയിൽ" എന്നർത്ഥം വരുന്ന 'ഖേതഈ ഖേത്' (khētaī khēt); "വളരെ ചൂടുള്ള" എന്നർത്ഥം വരുന്ന 'ഗർമഈ ഗരം' (garmaī garam). == ജനപ്രിയ സംസ്കാരത്തിൽ == === വിനോദം === 1961-ൽ പുറത്തിറങ്ങിയ ''[[ഗംഗ ജമുന]]'' എന്ന ചിത്രത്തിലെ കഥാപാത്രങ്ങൾ അവധി ഭാഷയുടെ ഒരു മിതമായ രൂപം സംസാരിക്കുന്നുണ്ട്. 1975-ൽ പുറത്തിറങ്ങിയ ''[[ഷോലെ]]'' എന്ന ചിത്രത്തിൽ [[ഗബ്ബർ സിംഗ് (കഥാപാത്രം)|ഗബ്ബർ സിംഗിന്റെ]] സംഭാഷണങ്ങൾ [[Kauravi dialect|ഖരിബോലിയും]] അവധിയും കലർന്നതായിരുന്നു; ഇത് ''ഗംഗ ജമുന'' എന്ന ചിത്രത്തിൽ [[ദിലീപ് കുമാർ]] അവതരിപ്പിച്ച ഗംഗ എന്ന കൊള്ളക്കാരനിൽ നിന്ന് പ്രചോദനം ഉൾക്കൊണ്ടതാണ്.<ref name="Chopra">{{Cite web|last=Chopra|first=Anupama|author-link=Anupama Chopra|date=11 August 2015|title=Shatrughan Sinha as Jai, Pran as Thakur and Danny as Gabbar? What 'Sholay' could have been|url=https://scroll.in/article/745687/shatrughan-sinha-as-jai-pran-as-thakur-and-danny-as-gabbar-what-sholay-could-have-been|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20151108092131/http://scroll.in/article/745687/shatrughan-sinha-as-jai-pran-as-thakur-and-danny-as-gabbar-what-sholay-could-have-been|archive-date=8 November 2015|access-date=|website=[[Scroll.in]]}}</ref> 2001-ൽ പുറത്തിറങ്ങിയ ''[[ലഗാൻ]]'' എന്ന ചിത്രത്തിൽ, പ്രേക്ഷകർക്ക് മനസ്സിലാക്കാൻ എളുപ്പമാകുന്നതിനായി അവധി ഭാഷയുടെ മിതമായ രൂപമാണ് ഉപയോഗിച്ചിരുന്നത്.<ref>{{cite web|url=https://www.rediff.com/movies/2000/feb/21aamir1.htm|title=rediff.com, Movies: Exclusive!!! Aamir Khan on the sets of Lagaan|website=www.rediff.com|access-date=16 September 2018}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/Lagaan-Just-perfect/articleshow/2134618786.cms|title='Lagaan: Just perfect' – Times of India|work=The Times of India|access-date=16 September 2018}}</ref> 2009-ൽ പുറത്തിറങ്ങിയ ''[[ദേവ്.ഡി]]'' എന്ന ചിത്രത്തിൽ [[അമിത് ത്രിവേദി]] സംഗീതം നൽകിയ "പായലിയ" എന്ന അവധി ഗാനമുണ്ട്.<ref>{{cite web|url=http://www.rediff.com/movies/2008/jul/21amit.htm|title=Making music, from Aamir to Dev D|website=www.rediff.com|access-date=5 September 2018}}</ref> ''[[യുദ്ധ് (ടിവി പരമ്പര)|യുദ്ധ്]]'' എന്ന ടെലിവിഷൻ പരമ്പരയിൽ [[അമിതാഭ് ബച്ചൻ]] തന്റെ ചില സംഭാഷണങ്ങൾ അവധിയിൽ സംസാരിച്ചിരുന്നു; ഇത് ''[[ഹിന്ദുസ്ഥാൻ ടൈംസിന്റെ]]'' നിരൂപക പ്രശംസ നേടിയിരുന്നു.<ref>{{cite web|url=https://www.hindustantimes.com/entertainment/television/yudh-review-amitabh-bachchan-s-show-limps-back-to-sluggish-pace/article1-1241418.aspx|archive-url=https://web.archive.org/web/20140802030602/https://www.hindustantimes.com/entertainment/television/yudh-review-amitabh-bachchan-s-show-limps-back-to-sluggish-pace/article1-1241418.aspx|archive-date=2 August 2014|title=Yudh review: Amitabh Bachchan's show limps back to sluggish pace – Hindustan Times|date=2 August 2014|url-status=dead|access-date=16 September 2018}}</ref> രാമാനന്ദ് സാഗറിന്റെ 1987-ലെ ടെലിവിഷൻ പരമ്പരയായ ''[[രാമായൺ (1987 ടിവി പരമ്പര)|രാമായണത്തിലും]]'' [[അയോധ്യ|അയോധ്യയിലെ]] നിവാസികളും മറ്റ് ചെറിയ കഥാപാത്രങ്ങളും സംസാരിക്കുന്നത് അവധിയാണ്. അമിതാഭ് ബച്ചനും [[രേഖ|രേഖയും]] അഭിനയിച്ച ''[[സിൽസില (1981 ചലച്ചിത്രം)|സിൽസില]]'' എന്ന സിനിമയിലെ "[[രംഗ് ബർസെ ഭീഗേ ചുനാർ വാലി|രംഗ് ബർസെ ഭീഗേ ചുനാർ വാലി]]" എന്ന ഗാനത്തിന്റെ വരികൾ അവധി ഭാഷാഭേദത്തിലാണ്. 2022-ൽ പുറത്തിറങ്ങിയ ഹിന്ദി ഫീച്ചർ ഫിലിമായ ''[[വിക്രം വേദ (2022 ചലച്ചിത്രം)|വിക്രം വേദയിൽ]]'' [[ഹൃതിക് റോഷൻ]] അവതരിപ്പിച്ച വേദാ ബേതാൽ എന്ന കഥാപാത്രവും അവധി ഭാഷാഭേദത്തിൽ സംസാരിക്കുന്നുണ്ട്. ''"മേരെ അംഗനേ മേം തുംഹാരാ ക്യാ കാം ഹേ"'' എന്ന അവധി നാടോടിഗാനം ബോളിവുഡിൽ വളരെ ജനപ്രിയമായിട്ടുണ്ട്. അമിതാഭ് ബച്ചൻ അഭിനയിച്ച് 1981-ൽ പുറത്തിറങ്ങിയ ''[[ലവാരിസ് (1981 ചലച്ചിത്രം)|ലവാരിസ്]]'' എന്ന ചിത്രത്തിലും, 1970-ലെ ''[[ബോംബെ ടാക്കീസ്]]'', 1975-ലെ ''മസ്സേ ലേ ലോ'' എന്നീ ചിത്രങ്ങളിലും ഇതിന്റെ ഒരു മിതമായ പതിപ്പ് ഉപയോഗിച്ചിട്ടുണ്ട്. കൂടാതെ 2020-ൽ [[നേഹ കക്കർ]] ഇത് ഒരു സിംഗിളായി പുറത്തിറക്കുകയും ചെയ്തു.<ref>{{Cite web |url=https://www.bobbytalkscinema.com/recentpost/the-curious-case-of-mere-angn-2137/ |title=The curious case of |access-date=20 April 2022 |archive-date=28 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220528082456/https://www.bobbytalkscinema.com/recentpost/The-curious-case-of-Mere-Angn-2137 |url-status=dead }}</ref> ബോളിവുഡിലൂടെ ജനപ്രിയമായ മറ്റൊരു അവധി നാടോടിഗാനമാണ് "ഹോളി ഖേലേ രഘുവീര"; അമിതാഭ് ബച്ചനും [[ഹേമമാലിനി|ഹേമമാലിനിയും]] അഭിനയിച്ച് 2003-ൽ പുറത്തിറങ്ങിയ ''[[ബാഗ്ബാൻ (2003 ചലച്ചിത്രം)|ബാഗ്ബാൻ]]'' എന്ന ചിത്രത്തിന് വേണ്ടി അമിതാഭ് ബച്ചൻ തന്നെ ഇതിന്റെ മിതമായ രൂപം ആലപിച്ചു. 1982-ലെ ''[[നദിയാ കേ പാർ (1982 ചലച്ചിത്രം)|നദിയാ കേ പാർ]]'' എന്ന ചിത്രം അവധി ഭാഷയിലായിരുന്നു (അതേ സംവിധായകൻ തന്നെ സംവിധാനം ചെയ്ത ഇതിന്റെ 1994-ലെ റീമേക്ക് ആയ ''[[ഹം ആപ്‌കേ ഹേ കൗൻ..!]]'' ഹിന്ദിയിലായിരുന്നു.)<ref>{{cite web | url=https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/sooraj-barjatya-didnt-want-to-direct-hum-aapke-hain-koun-had-two-ecgs-due-to-stress-why-would-i-do-a-remake-9653087/lite/ | title=Sooraj Barjatya didn't want to direct Hum Aapke Hain Koun, had two ECGs 'due to stress': 'Why would I do a remake?' | date=4 November 2024 }}</ref> === നാടോടിഗാനങ്ങൾ === അവധിൽ പാടിവരുന്ന നാടോടിഗാനങ്ങളുടെ രൂപങ്ങളിൽ സരിയ, ബ്യാഹ്, സുഹാഗ്, ഗാരി, നക്ത, ബൻറ (ബന്ന-ബന്നി), അൽഹ, സാവൻ, ജൂല, ഹോരി, ബാരഹ്മാസ എന്നിവ ഉൾപ്പെടുന്നു.<ref>{{Harvcoltxt|Pandey|2011|p=31}}</ref> == ഉദാഹരണ വാക്യങ്ങൾ == === സാർവത്രിക മനുഷ്യാവകാശ പ്രഖ്യാപനം === അവധിയിൽ എഴുതിയ സാർവത്രിക മനുഷ്യാവകാശ പ്രഖ്യാപനത്തിന്റെ വകുപ്പ് 1 ആണ് ഇനിപ്പറയുന്ന വാചകം: <ref name="UDHR_Awadhi">{{cite web |title=Universal Declaration of Human Rights: Awadhi |url=https://www.ohchr.org/sites/default/files/UDHR/Documents/UDHR_Translations/awa.pdf|trans-title=मनइन के अधिकारन कै जगतबियापी ऐलान|url-status=live|archive-date=8 August 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240808123935/https://www.ohchr.org/sites/default/files/UDHR/Documents/UDHR_Translations/awa.pdf|website=OHCHR.org|publisher=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights|language=awa|page=1|access-date=16 January 2026}}</ref> ==== അവധി [[ദേവനാഗരി]] ലിപിയിൽ ==== {{Block indent|{{lang|awa|{{Script|deva|'''अनुच्छेद १''' - सब मनइन कां गउरव औ अधिकारन के मामिला मां जनमजात आजादी औ बरोबरी मिली बा। वन्हैं बुद्धी औ अन्तरात्मा कै देन मिली बा औ आपस मां यक दुसरे के साथे भाईचारा के भाव से बरताव करै कां चाही।}}}}}} ==== അവധി [[കൈത്തി]] ലിപിയിൽ ==== {{Block indent|{{lang|awa|{{Script|kthi|'''𑂃𑂢𑂳𑂒𑂹𑂓𑂵𑂠 १''' - 𑂮𑂥 𑂧𑂢𑂅𑂢 𑂍𑂰𑂁 𑂏𑂇𑂩𑂫 𑂌 𑂃𑂡𑂱𑂍𑂰𑂩𑂢 𑂍𑂵 𑂧𑂰𑂧𑂱𑂪𑂰 𑂧𑂰𑂁 𑂔𑂢𑂧𑂔𑂰𑂞 𑂄𑂔𑂰𑂠𑂲 𑂌 𑂥𑂩𑂷𑂥𑂩𑂲 𑂧𑂱𑂪𑂲 𑂥𑂰𑃀 𑂫𑂢𑂹𑂯𑂶𑂁 𑂥𑂳𑂠𑂹𑂡𑂲 𑂌 𑂃𑂢𑂹𑂞𑂩𑂰𑂞𑂹𑂧𑂰 𑂍𑂶 𑂠𑂵𑂢 𑂧𑂱𑂪𑂲 𑂥𑂰 𑂌 𑂄𑂣𑂮 𑂧𑂰𑂁 𑂨𑂍 𑂠𑂳𑂮𑂩𑂵 𑂍𑂵 𑂮𑂰𑂟𑂵 𑂦𑂰𑂆𑂒𑂰𑂩𑂰 𑂍𑂵 𑂦𑂰𑂫 𑂮𑂵 𑂥𑂩𑂞𑂰𑂫 𑂍𑂩𑂶 𑂍𑂰𑂁 𑂒𑂰𑂯𑂲 𑃀}}}}}} ==== ലത്തീൻ വൽക്കരണം ==== {{Block indent|{{translit|awa|ISO|anucchēda 1 - saba mana:ina kāṁ ga:urava au adhikārana kē māmilā māṁ janamajāta ājādī au barōbarī milī bā. vanhaiṁ buddhī au antarātmā kai dēna milī bā au āpasa māṁ yaka dusarē kē sāthē bhāīcārā kē bhāva sē baratāva karai kāṁ cāhī.}}}} ==== മലയാള വൽക്കരണം ==== ''{{Block indent|{{lang|awa|{{Script|mlym|അനുച്ഛേദ് 1 - സബ മനഇന കാം ഗഉരവ ഔ അധികാരന കേ മാമിലാ മാം ജനമജാത ആജാദീ ഔ ബരോബരീ മിലീ ബാ. വൻഹൈം ബുദ്ധീ ഔ അന്തരാത്മാ കൈ ദേന മിലീ ബാ ഔ ആപസ മാം യക ദുസരേ കേ സാഥേ ഭാഈചാരാ കേ ഭാവ സേ ബരതാവ കരൈ കാം ചാഹീ.}}}}}}'' ==== മലയാളം ==== {{Block indent|'''വകുപ്പ് ൧:''' മനുഷ്യരെല്ലാവരും തുല്യാവകാശങ്ങളോടും അന്തസ്സോടും സ്വാതന്ത്ര്യത്തോടുംകൂടി ജനിച്ചിട്ടുള്ളവരാണ്‌. അന്യോന്യം ഭ്രാതൃഭാവത്തോടെ പെരുമാറുവാനാണ്‌ മനുഷ്യന് വിവേകബുദ്ധിയും മനസാക്ഷിയും സിദ്ധമായിരിക്കുന്നത്‌.}}</br> === ഭാഷാഭേദങ്ങൾ === അവധി ഭാഷയിൽ പ്രാദേശികമായ നിരവധി വകഭേദങ്ങൾ കാണാം. ഉദാഹരണത്തിന്, പടിഞ്ഞാറൻ പ്രദേശങ്ങളിൽ സഹായകക്രിയയായി /ഹൈ/ (/hʌiː/) എന്ന് ഉപയോഗിക്കുമ്പോൾ, മധ്യ-കിഴക്കൻ ഭാഗങ്ങളിൽ അത് /അഹൈ/ (/ʌhʌiː/) എന്നാണ് ഉപയോഗിക്കുന്നത്. ബാബുറാം സക്സേനയുടെ ''"എവല്യൂഷൻ ഓഫ് അവധി"'' എന്ന പുസ്തകത്തിൽ നിന്നുള്ളതാണ് താഴെ നൽകിയിരിക്കുന്ന ഉദാഹരണങ്ങൾ. പ്രാദേശിക വ്യത്യാസങ്ങൾ വ്യക്തമാക്കുന്ന ബദൽ രൂപങ്ങളും ഇതിൽ ഉൾപ്പെടുത്തിയിട്ടുണ്ട്. {| style="margin:auto;" class="wikitable" |- !style="background:#ffdead;"| മലയാളം !style="background:#ffdead;"| അവധി ([[അന്താരാഷ്ട്ര ശബ്ദലിപി|ഐ.പി.എ.]]) !style="background:#ffdead;"| അവധി ([[Devanagari|ദേവനാഗരി]]) |- style="background:#ffe;" | rowspan="2"|'''ആരായിരുന്നു അവിടെ ഉണ്ടായിരുന്നത്?''' ||{{IPA|ɦʊãː koː (kəʊn) ɾəɦəĩ}} ||{{lang|awa|हुआँ को (कउन) रहें?}} |- style="background:#ffe;" ||'''''(പകരം)'''' {{IPA|ɦʊãː keː/kəʊn ɾəɦəin}} ||'''''(പകരം)'''''. {{lang|awa|हुआँ के/कउन रहेन?}} |- style="background:#ffe;" | rowspan="2"|'''കാണാനും കേൾക്കാനും ഈ കുട്ടിക്ക് കുഴപ്പമൊന്നുമില്ല.''' ||{{IPA|ɪʊ lʌɾɪkaː d̪eːkʰʌiː sʊnʌiː mə ʈʰiːk hʌiː}} ||{{lang|awa|इउ लरिका देखई सुनई म ठीक है।}} |- style="background:#ffe;" ||'''''(പകരം)''''' {{IPA|ɪ lʌɾɪkaː d̪eːkʰʌiː sʊnʌiː mə ʈʰiːk ʌhʌiː}} ||'''''(പകരം)'''''. {{lang|awa|इ लरिका देखई सुनई म ठीक अहै।}} |- style="background:#ffe;" | rowspan="2"|'''(അവൾ) പറഞ്ഞു, (ഞാൻ) കുറച്ച് കഴിക്കട്ടെ, കുറച്ച് ഇവനും കൊടുക്കാം.''' || {{IPA|kʌɦɪn laːoː t̪ʰoːɽaː kʰaːɪ leːiː t̪ʰoːɽaː jʌhu kɘ d̪ʌɪ d̪eːiː}} || {{lang|awa|कहिन, लाओ थोड़ा खाई लेई, थोड़ा यहु का दै देई।}} |- style="background:#ffe;" ||'''''(പകരം)''''' {{IPA|kʌɦɪn lyaːvː t̪ʰoːɽaː kʰaːɪ leːiː raːçi keː jʌnhu kɘ d̪ʌɪ d̪eːiː}} ||'''''(പകരം)'''''. {{lang|awa|कहिन, ल्याव थोड़ा खाई लेई, रचि के एन्हुं के दै देई।}} |- style="background:#ffe;" | rowspan="2"|'''പോകുന്നവർക്ക് അടി കിട്ടും.''' || {{IPA|d͡ʒoː d͡ʒʌɪɦʌĩ soː maːrʊ̥ kʰʌɪɦʌĩ}} || {{lang|awa|जो जइहैं सो मारउ खइहैं।}} |- style="background:#ffe;" ||'''''(പകരം)'''''. {{IPA|d͡ʒèː d͡ʒʌɪɦʌĩ soː maːr kʰʌɪɦʌĩ}} ||'''''(പകരം)''.''' {{lang|awa|जे जइहैं सो मार खइहैं।}} |- style="background:#ffe;" | rowspan="2"|'''പക്ഷികൾക്ക് നേരെ വെടിയുതിർക്കരുത്.''' ||{{IPA|cɪɾʌɪjʌn pʌɾ chʌrːaː nə cʌlaːoː}} ||{{lang|awa|चिरइयन पर छर्रा न चलाओ।}} |- style="background:#ffe;" ||'''''(പകരം)'''''. {{IPA|cɪɾʌɪjʌn peː chʌrːaː jin cʌlaːwː}} ||'''''(പകരം)'''''. {{lang|awa|चिरइयन पे छर्रा जिन चलाव।}} |} == കുറിപ്പുകൾ == {{notelist}} ==അവലംബങ്ങൾ== {{reflist|colwidth=30em}} == സ്രോതസ്സുകൾ == {{refbegin|indent=yes|3}} * {{Cite book|last=Saxena|first=Baburam|date=1971|url=https://books.google.com/books?id=WfkWvgqk5c4C&pg=PP1|title=Evolution of Awadhi|publisher=Motilal Banarsidass Publication|isbn=9788120808553|location=Allahabad}} * {{Cite book|url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.32106|title=Linguistic survey of India, Vol. 6, Mediate Group|last=Grierson|first=George Abraham|publisher=Office of the Superintendent of Government Printing|year=1904|location=India}} * {{Citation|last=Singh|first=Ravindra Pratap|title=Nature, Climate and Self: Reading select texts of Awadhi Baramasa|url=https://www.rjoe.org.in/Files/vol4issue2/new/RJOE-luknow%20sir%20-2(26-34).pdf|work=Research Journal of English|volume=4|issue=2|date=2019|issn=2456-2696}} * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=wT5v79lMmzEC|title=Awadhi Granthavali Volume 5|last=Pandey|first=Jagdish Prasad|publisher=Vani Prakashan|year=2011|isbn=978-81-8143-905-5|location=India|language=hi}} * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=VV7leonJ8aQC|title=Sri Ramacaritamanasa|last=Tulasīdāsa|date=1999|publisher=Motilal Banarsidass Publ.|isbn=978-81-208-0762-4|page=747|language=en}} * {{Citation|last=Orsini|first=Francesca|title=Inflected Kathas: Sufis and Krishna Bhaktas in Awadh|date=2014|url=https://eprints.soas.ac.uk/19887/|work=Religious Interactions in Mughal India|pages=195–232|editor-last=Dalmia|editor-first=Vasudha|publisher=Oxford University Press|language=en|isbn=978-0-19-808167-8|editor2-last=Faruqui|editor2-first=Munis}} * {{Cite journal|last=Vaudeville|first=Charlotte|date=1990|title=Kabīr's language and languages, Hinduī as the language of non-conformity|journal=Indo-Iranian Journal|volume=33|issue=4|pages=259–266|doi=10.1163/000000090790083572|issn=0019-7246}} * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=kA7HB8s621cC|title=The Magic Doe: Qutban Suhravardi's Mirigavati|last=Kutban|date=2012|publisher=Oxford University Press, USA|isbn=978-0-19-984292-6|language=en}} * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=b3iHIOwV3mYC|title=Madhumalati: An Indian Sufi Romance|last=Manjhan|date=2001|publisher=OUP Oxford|isbn=978-0-19-160625-0|language=en}} * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=19zvfkwXyzUC|title=The Life of a Text: Performing the Rāmcaritmānas of Tulsidas|last=Lutgendorf|first=Philip|date=1991|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-06690-8|language=en}} * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=J3RSHWePhXwC&q=central+portion |title=The Indo-Aryan languages|last=Masica|first =Colin P.|date=1993|publisher=Cambridge University Press|isbn=0-521-23420-4|location=Cambridge|oclc=18947567}} {{refend}} == കൂടുതൽ വായനയ്ക്ക് == * {{Cite book|url=https://global.oup.com/academic/product/loves-subtle-magic-9780195146707?cc=in&lang=en&|title=Love's Subtle Magic: An Indian Islamic Literary Tradition, 1379-1545|date=29 November 2012|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-514670-7|editor-last=Behl|editor-first=Aditya|location=Oxford, New York|editor2-last=Doniger|editor2-first=Wendy}} * {{Cite book|url=https://archive.org/details/in.gov.ignca.7679/page/n3|title=Evolution of Awadhi: A Branch of Hindi|last=Saksena|first=Baburam|publisher=Indian Press; Allahabad|year=1938|isbn=|location=}} == പുറത്തേക്കുള്ള കണ്ണികൾ == {{InterWiki|code=awa}} {{wiktionarycat|type=Awadhi|category=Awadhi language}} * [[:iso639-3:awa|Entry for Awadhi at SIL International]] * [https://www.digitallibrary.io/awa Awadhi Books] {{Languages_of_India}} [[വർഗ്ഗം:ഇന്ത്യയിലെ ഭാഷകൾ]] [[വർഗ്ഗം:അവധ്]] [[വർഗ്ഗം:ഉത്തർപ്രദേശിലെ ഭാഷകൾ]] [[വർഗ്ഗം:ഇന്തോ-ആര്യൻ ഭാഷകൾ]] fkxk6sf3z212avrb4rsygj4bp30ivxk 4610533 4610532 2026-03-28T19:52:02Z Symphonicallyu 155269 /* ഭക്തികാവ്യങ്ങൾ */ 4610533 wikitext text/x-wiki {{prettyurl|Awadhi language}} {{Infobox language |name = അവധി |altname = <span style="font-size:100%;line-height:1.65;">ഔധി</span> |nativename = <span style="font-size:100%;line-height:2.65;">{{large|{{lang|awa-Deva|अवधी}}}} • {{large|{{lang|awa-Kthi|𑂃𑂫𑂡𑂲}}}} • {{lang|awa|{{nq|اودهي}}}}</span> | image = Awadhi language.svg | imagecaption = <small>"അവധി" എന്ന് [[ദേവനാഗരി]] ലിപിയിൽ എഴുതിയിരിക്കുന്നു.</small> | pronunciation = {{IPA|hi|əʋ.d̪ʱi|}} |states = [[ഇന്ത്യ]] , [[നേപ്പാൾ]] |region = ഇന്ത്യയുടെ സംസ്ഥാനങ്ങളിലെ ചില പ്രദേശങ്ങൾ *[[ഉത്തർപ്രദേശ്|ഉത്തർ പ്രദേശിലെ]] **[[അവധ്]] **[[ദൊവാബ്|ലോവർ ദൊവാബ്]] മേഖലകൾ *[[മധ്യപ്രദേശ്]] *[[ബീഹാർ]] *[[ഡെൽഹി]] നേപ്പാളിലെ [[തെരായി|തെരായി സമതലം]]. *[[ലൂംബിനി മേഖല]] **[[കപിലവസ്തു ജില്ല]] *[[ഭേരി മേഖല]] **[[ബാങ്കെ ജില്ല]] **[[ബർദിയ ജില്ല]] [[ഫിജി|ഫിജിയിൽ]] ദ്വീപിൽ [[ഫിജി ഹിന്ദി]] എന്ന രൂപത്തിൽ. [[കരീബിയൻ]] ദ്വീപസമൂഹ രാജ്യങ്ങളിലെ [[ഇൻഡോ-കരീബിയൻ ജനത]] സംസാരിക്കുന്ന പൊതുഭാഷ. *[[സുരിനാം]] *[[ട്രിനിഡാഡ് ആൻഡ് ടൊബാഗോ]] *[[ഗയാന]] [[മൗറീഷ്യസ്|മൗറീഷ്യസിൽ]] [[മൗറീഷ്യൻ ഹിന്ദുസ്താനി]] എന്ന രൂപത്തിൽ. [[ദക്ഷിണാഫ്രിക്ക|ദക്ഷിണാഫ്രിക്കയിൽ]] [[സൗത്ത് ആഫ്രിക്കൻ ഹിന്ദുസ്താനി]] എന്ന രൂപത്തിൽ. |speakers = {{sigfig|3.850906|3}} കോടി |date = 2011 |ref = <ref>{{cite web |url= https://www.dnaindia.com/analysis/column-the-slow-death-of-bhojpuri-and-awadhi-2122062|title=The Slow Death of Awadhi and Bhojpuri}}</ref><ref>{{cite web |url= https://www.omniglot.com/writing/awadhi.htm|title=Omniglot — Awadhi (अवधी)}}</ref><ref>{{cite web |url= https://www.bignewsnetwork.com/news/270676192/awadhi-language-is-grouped-as-mother-tongue-under-hindi|title='Awadhi language is grouped as mother tongue under Hindi' says Minister of State for Home Affairs |work=Big News Network.com }}</ref> | ethnicity = [[അവധി ജനത]] |familycolor = [[ഇന്തോ-യുറോപ്യൻ ഭാഷകൾ|ഇന്തോ-യുറോപ്യൻ]] |fam2 = [[ഇന്തോ-ഇറാനിയൻ ഭാഷകൾ|ഇന്തോ-ഇറാനിയൻ]] |fam3 = [[ഇന്തോ-ആര്യൻ ഭാഷകൾ|ഇന്തോ-ആര്യൻ]] |fam4 = [[ഹിന്ദി ഭാഷകൾ|മധ്യ ഇന്തോ-ആര്യൻ]] |fam5 = [[കിഴക്കൻ ഹിന്ദി]] |dia1 = [[ഫിജി ഹിന്ദി]] |dia2 = [[ഗംഗാപാരീ]] |dia3 = മിർസാപുരി |dia4 = പർദേശി |dia5 = ഉത്തരി |dia6 = പ്രതാപ്ഗഢി |dia7 = താരുഹാട്ട് |dia8 = [[കരീബിയൻ ഹിന്ദുസ്താനി]] |dia9 = [[മൗറീഷ്യൻ ഹിന്ദുസ്താനി]] |dia10 = [[സൗത്ത് ആഫ്രിക്കൻ ഹിന്ദുസ്താനി]] | ancestor = [[അർദ്ധമാഗധി പ്രാകൃതം]] | ancestor2 = [[അപഭ്രംശം|അർദ്ധമാഗധി അപഭ്രംശം]] |script = {{unbulleted list |[[ദേവനാഗരി]] (ഇപ്പോൾ) |[[കൈതി ലിപി|കൈതി]] (ചരിത്രപരം) |[[പേർഷ്യൻ ലിപി|പേർഷ്യൻ]] |[[ലത്തീൻ അക്ഷരമാല|ലത്തീൻ]] }} | nation = {{flag|ഫിജി}} {{small|([[ഫിജി ഹിന്ദി]] എന്ന രൂപത്തിൽ)}} | iso2 = awa | iso3 = awa | glotto = awad1243 | glottorefname = Awadhi | lingua = 59-AAF-ra | glotto2 = gang1265 | glottoname2 = Gangapari | glotto3 = mirz1238 | glottoname3 = Mirzapuri | glotto4 = utta1238 | glottoname4 = Uttari | map2 = Awadh region.jpg | mapcaption2 = <center><small>ഉത്തർപ്രദേശിലെ അവധി ഭാഷാ അതിർത്തികൾ</center></small> | notice = IPA }} [[ഹിന്ദി|ഹിന്ദിയുടെ]] ഒരു ഉപഭാഷയാണ് [[ഉത്തർപ്രദേശ്|ഉത്തർ പ്രദേശിന്റെ]] മദ്ധ്യഭാഗത്തുള്ള ഒരു പ്രദേശമായ [[അവധ്|അവധിൽ]] സംസാരിക്കപ്പെടുന്ന ഭാഷയായ '''അവധി'''.{{efn|<ref>{{cite book |last=Oldenburg |first=Veena Talwar |author-link= |date= |title=The Making of Colonial Lucknow, 1856–1877 |url= |location= |publisher=Princeton University Press |page=5 |isbn=}}</ref> ({{lang|hi|औधी}}, 𑂌𑂡𑂲)}} ഹിന്ദിയുടെ പൂർവീ വിഭാഗത്തിൽപ്പെടുന്ന ഒരു ഉപഭാഷയാണിത്.<ref name="fulllangdatacensus 2011">{{cite web |last=Kawoosa |first=Vijdan Mohammad |date=22 November 2018 |title=How languages intersect in India |url=https://www.hindustantimes.com/india-news/how-languagesintersect-in-india/story-g3nzNwFppYV7XvCumRzlYL.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221015014438/https://www.hindustantimes.com/india-news/how-languagesintersect-in-india/story-g3nzNwFppYV7XvCumRzlYL.html |archive-date=15 October 2022 |publisher=Hindustan Times}}</ref> ഉത്തർ പ്രദേശിലെ [[അവധ്]] ,ലോവർ ദൊവാബ് മേഖലകൾ, [[മധ്യപ്രദേശ്‌]], [[ബിഹാർ|ബീഹാർ]], [[ഡെൽഹി]] സംസ്ഥാനങ്ങളിലെ ചില പ്രദേശങ്ങൾ, [[നേപ്പാൾ|നേപ്പാളിലെ]] [[ലുംബിനി പ്രവിശ്യ|ലുംബിനി]], [[രാപ്തി]], [[ഭേരി]] എന്നീ പ്രദേശങ്ങളിൽ അവധി സംസാരിക്കപ്പെടുന്നു.<ref name=":5">{{Cite web |last=Meaning |first=Nepali |date=12 August 2023 |title=Origin, Structure, Development, and Situation of Awadhi Language in Nepal - Nepali Meaning |url=https://nepalimeaning.com/origin-structure-development-and-situation-of-awadhi-language-in-nepal/ |access-date=4 February 2024 |website=nepalimeaning.com |language=en-US}}</ref><ref name=":0">{{Harvcoltxt|Saxena|1971|p=1}}</ref><ref>{{Harvcoltxt|Grierson|1904|p=1}}</ref> ലോകത്തിലെ ഏറ്റവും കൂടുതൽ ആൾക്കാർ സംസാരിക്കുന്ന ഭാഷകളിൽ 29-ാം സ്ഥാനമാണ് ഈ ഭാഷക്കുള്ളത്. ഭക്തകവിയായിരുന്ന [[ഗോസ്വാമി തുളസീദാസ്]] രചിച്ച [[രാമചരിത് മാനസ്]] (തുളസീദാസ് രാമായണം), [[ഹനുമാൻ ചാലിസ]] എന്നീ കൃതികൾ ഈ ഭാഷയിലാണ് രചിയ്ക്കപ്പെട്ടിരിയ്ക്കുന്നത്. ബൈസ്വാര പ്രദേശത്തിന്റെ പേരിൽ നിന്നുള്ള '''[[ബൈസ്വാരി]]''',<ref>{{Harvcoltxt|Grierson|1904|p=10}}</ref> 'കിഴക്കൻ' എന്നർത്ഥമുള്ള '''പൂർബി''' (ഈ പദം പലപ്പോഴും അവ്യക്തമായി ഉപയോഗിക്കാറുണ്ട്), പുരാതന [[കോസല സാമ്രാജ്യം|കോസല രാജ്യത്തിന്റെ]] പേരിൽ നിന്നുള്ള '''കോസലി''' എന്നിവയാണ് അവധി ഭാഷയുടെ മറ്റ് പേരുകൾ.<ref name=":0" /> == ഭൂമിശാസ്ത്രപരമായ വ്യാപനം == === ഇന്ത്യയിൽ === [[File:Awadhi regions of Uttar Pradesh.jpg|thumb|അവധി സംസാരിക്കുന്ന ഉത്തർപ്രദേശിലെ ജില്ലകൾ]] അവധി പ്രധാനമായും സംസാരിക്കുന്നത് [[ഗംഗാനദി|ഗംഗാ]]-[[യമുന]] [[doab|ദോവാബിന്റെ]] (നദീതടം) താഴത്തെ ഭാഗങ്ങൾ ഉൾപ്പെടുന്ന മധ്യ-കിഴക്കൻ [[ഉത്തർപ്രദേശ്|ഉത്തർപ്രദേശിലെ]] [[അവധ്]] പ്രദേശത്താണ്.<ref name=":0"/><ref name=":1">{{Harvcoltxt|Grierson|1904|pp=9–10}}</ref> ഇതിന്റെ പടിഞ്ഞാറ് ഭാഗത്ത് പാശ്ചാത്യ ഹിന്ദിയും (പ്രത്യേകിച്ച് [[കനൗജി ഭാഷ|കനൗജിയും]] [[ബുന്ദേലി ഭാഷ|ബുന്ദേലിയും]]), കിഴക്ക് ഭാഗത്ത് [[കിഴക്കൻ ഇന്തോ-ആര്യൻ ഭാഷകൾ|കിഴക്കൻ ഇന്തോ-ആര്യൻ]] ഭാഷാകുടുംബത്തിലെ ബിഹാരി വിഭാഗത്തിൽപ്പെട്ട [[ഭോജ്പൂരി ഭാഷ|ഭോജ്പുരിയുമാണ്]] സംസാരിക്കുന്നത്.<ref name=":6">{{Cite book |last=Saksena |first=Baburam |url=https://books.google.com/books?id=WfkWvgqk5c4C&dq=Awadhi+east+bhojpuri+language&pg=PA5 |title=Evolution of Awadhi (a Branch of Hindi). |date=1971 |publisher=Motilal Banarsidass Publ. |isbn=978-81-208-0855-3 |language=en|pages=}}</ref><ref>{{Cite book |last=Verbeke |first=Saartje |url=https://books.google.com/books?id=63iC56LeJ_MC&dq=Hindi+is+central+indo+aryan+bhojpuri+eastern+indo+aryan&pg=PA67 |title=Alignment and Ergativity in New Indo-Aryan Languages |date=22 March 2013 |publisher=Walter de Gruyter |isbn=978-3-11-029267-1 |language=en}}</ref> വടക്ക് [[നേപ്പാൾ|നേപ്പാളും]] തെക്ക് അവധിയുമായി വലിയ സാമ്യമുള്ള [[ബഘേലി ഭാഷ|ബഘേലിയുമാണ്]] അതിരുകൾ.<ref>{{Harvcoltxt|Saxena|1971|pp=2–5}}</ref> വടക്കൻ, മധ്യ യു.പിയിലെ താഴെ പറയുന്ന ജില്ലകളിൽ അവധി സംസാരിക്കുന്നു- * [[Lakhimpur Kheri district|ലഖിംപൂർ ഖേരി]] ([[Kannauji language|കനൗജിക്കൊപ്പം]]) * [[Sitapur district|സീതാപൂർ]] ([[Kannauji language|കനൗജിക്കൊപ്പം]]) * [[Unnao district|ഉന്നാവോ]] * [[Fatehpur district|ഫത്തേപൂർ]] * [[Barabanki district|ബാരാബങ്കി]] * [[Lucknow district|ലഖ്‌നൗ]] * [[Raebareli district|റായ്ബറേലി]] * [[Amethi district|അമേഠി]] * [[Bahraich district|ബഹ്റൈച്ച്]] * [[Shrawasti district|ശ്രാവസ്തി]] * [[Kanpur Nagar district|കാൺപൂർ]] യു.പിയുടെ കിഴക്കൻ ഭാഗങ്ങളിൽ അവധി ഭാഷാരൂപം മാറി "കിഴക്കൻ സ്റ്റാൻഡേർഡ് അവധി" എന്ന പ്രത്യേക ഭാഷാഭേദമായി മാറുന്നു. ഈ പ്രദേശം പൂർവാഞ്ചലിലെ [[ഭോജ്പൂരി ഭാഷ|ഭോജ്പുരി]] സംസാരിക്കുന്ന ജില്ലകളുമായി അതിർത്തി പങ്കിടുന്നു. ഈ ഭാഗത്ത് ഉൾപ്പെടുന്ന ജില്ലകൾ ഇവയാണ്- * [[Ayodhya district|അയോധ്യ]] * [[Ambedkar Nagar district|അംബേദ്കർ നഗർ]] * [[Prayagraj district|പ്രയാഗ്‌രാജ്]] * [[Mirzapur district|മിർസാപൂർ]] * [[Jaunpur district|ജോൻപൂർ]] (പടിഞ്ഞാറൻ ഭാഗങ്ങൾ) * [[Bhadohi district|ഭദോഹി]] * [[Sultanpur district|സുൽത്താൻപൂർ]] * [[Pratapgarh, Uttar Pradesh|പ്രതാപ്ഗഢ്]] * [[Gonda district|ഗോണ്ട]] * [[Balrampur district, Uttar Pradesh|ബലറാംപൂർ]] * [[Basti district|ബസ്തി]] (പടിഞ്ഞാറൻ ഭാഗങ്ങൾ) * [[Siddharthnagar district|സിദ്ധാർത്ഥനഗർ]] (പടിഞ്ഞാറൻ ഭാഗങ്ങൾ) * [[Kaushambi district|കൗശാംബി]] === നേപ്പാളിൽ === നേപ്പാളിലെ [[Language Commission (Nepal)|ഭാഷാ കമ്മീഷൻ]] ലുംബിനി പ്രവിശ്യയിലെ ഔദ്യോഗിക ഭാഷകളായി [[തരു ഭാഷ|തരു]], അവധി എന്നിവയെ ശുപാർശ ചെയ്തിട്ടുണ്ട്.<ref name=":5" /><ref>{{Cite web |title=सरकारी कामकाजको भाषाका आधारहरूको निर्धारण तथा भाषासम्बन्धी सिफारिसहरू (पञ्चवर्षीय प्रतिवेदन- साराांश) २०७८ |url=https://languagecommission.gov.np/files/%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%B8%20%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%87%E0%A4%B7%E0%A4%A3%20%E0%A4%B8%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%80%20%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A4%95%E0%A5%8B%20%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A4%BE.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210906171816/https://languagecommission.gov.np/files/%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%B8%20%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%87%E0%A4%B7%E0%A4%A3%20%E0%A4%B8%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%80%20%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A4%95%E0%A5%8B%20%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A4%BE.pdf |archive-date=6 September 2021 |access-date=28 October 2021 |website=Language Commission}}</ref> നേപ്പാളിലെ രണ്ട് പ്രവിശ്യകളിലാണ് അവധി സംസാരിക്കുന്നത്: * [[ലുംബിനി മേഖല]] ** [[ബാംങ്കെ ജില്ല]] ** [[ബർദിയ ജില്ല]] ** [[ഡാങ് ജില്ല]] ** [[കപിൽവസ്തു ജില്ല]] * [[സുദുർപശ്ചിം പ്രവിശ്യ]] ** [[കൈലാലി ജില്ല]] ** [[കാഞ്ചൻപൂർ ജില്ല]] === ദക്ഷിണേഷ്യയ്ക്ക് പുറത്ത് === {{further|ഫിജി ഹിന്ദി|കരീബിയൻ ഹിന്ദുസ്താനി}} അവധിയുടെയും (കൂടാതെ മറ്റ് ഭാഷകളുടെയും) സ്വാധീനമുള്ള ഒരു ഭാഷ [[Fiji|ഫിജിയിലെ]] [[Indo-Fijians|ഇന്ത്യാക്കാർക്കിടയിൽ]] ഒരു വ്യവഹാരഭാഷയായി സംസാരിക്കപ്പെടുന്നു, ഇത് ഫിജിയൻ ഹിന്ദി ([[ഫിജി ഹിന്ദി]]) എന്നറിയപ്പെടുന്നു. ''[[എത്‌നോലോഗ്]]'' പ്രകാരം, ഇത് ഭോജ്പുരിയുടെ സ്വാധീനമുള്ള ഒരു തരം അവധിയാണ്, കൂടാതെ ഇതിനെ കിഴക്കൻ ഹിന്ദിയായും തരംതിരിച്ചിരിക്കുന്നു.<ref>{{e25|hif|Fiji Hindi}}</ref> [[സുരിനാം]], [[ട്രിനിഡാഡ് ആൻഡ് ടൊബാഗോ]], [[ഗയാന]] എന്നിവിടങ്ങളിലെ [[Indo-Caribbeans|ഇന്ത്യാക്കാർ]] സംസാരിക്കുന്ന കരീബിയൻ ഹിന്ദുസ്ഥാനി ([[കരീബിയൻ ഹിന്ദുസ്താനി]]) ഭോജ്പുരിയെയും ഭാഗികമായി അവധിയെയും അടിസ്ഥാനമാക്കിയുള്ളതാണ്. [[ദക്ഷിണാഫ്രിക്ക|ദക്ഷിണാഫ്രിക്കയിൽ]] സംസാരിക്കുന്ന ഹിന്ദുസ്ഥാനിയും<ref>{{Cite book|last=Mesthrie|first=Rajend|url=https://books.google.com/books?id=aIivedw-oZYC&q=awadhi|title=Language and Social History: Studies in South African Sociolinguistics|date=1995|publisher=New Africa Books|isbn=978-0-86486-280-8|language=en}}</ref> [[മൗറീഷ്യസ്|മൗറീഷ്യസിൽ]] സംസാരിക്കുന്ന ഭോജ്പുരിയും<ref>{{cite web|title=Awadhi language|url=https://omniglot.com/writing/awadhi.htm|access-date=17 December 2020|website=omniglot.com}}</ref> ഭാഗികമായി അവധിയുടെ സ്വാധീനമുള്ളവയാണ്. == വർഗ്ഗീകരണം == [[File:Awadhi classification.png|alt=|thumb|അവധി ഭാഷയുടെ ഭാഷാപരമായ വർഗ്ഗീകരണം.]] അവധി ഒരു [[Indo-European languages|ഇന്തോ-യൂറോപ്യൻ ഭാഷയാണ്]], ഇത് [[Indo-Iranian languages|ഇന്തോ-ഇറാനിയൻ]] ഭാഷാകുടുംബത്തിലെ [[Indo-Aryan languages|ഇന്തോ-ആര്യൻ]] ഉപവിഭാഗത്തിൽ ഉൾപ്പെടുന്നു. ഇന്തോ-ആര്യൻ [[dialect continuum|ഭാഷാഭേദ തുടർച്ചയിൽ]] (dialect continuum), ഇത് ഭാഷകളുടെ കിഴക്കൻ-മധ്യ മേഖലയ്ക്ക് കീഴിൽ വരുന്നു, ഇതിനെ പലപ്പോഴും കിഴക്കൻ-ഹിന്ദി എന്ന് അംഗീകരിക്കുന്നു. ഭാഗികമായി [[Shauraseni language|ശൗരസേനിയുമായും]] ഭാഗികമായി [[Magadhi Prakrit|മാഗധി പ്രാകൃതവുമായും]] സാമ്യമുള്ള [[Ardhamagadhi Prakrit|അർദ്ധമാഗധിയുടെ]] പഴയ രൂപമായിരിക്കാം അവധിയുടെ അടിസ്ഥാനം എന്ന് പൊതുവെ വിശ്വസിക്കപ്പെടുന്നു.<ref name="auto">{{Harvcoltxt|Grierson|1904|p=2}}</ref> രണ്ടും ഒരേ 'അർദ്ധ-മാഗധി'യിൽ നിന്നാണ് വംശാവലിപരമായി ഉരുത്തിരിഞ്ഞത് എന്നതിനാൽ അവധിയുടെ ഏറ്റവും അടുത്ത ബന്ധുവായ ഭാഷ [[Bagheli language|ബഘേലിയാണ്]]. മിക്ക ആദ്യകാല ഇന്ത്യൻ ഭാഷാപണ്ഡിതരും ബഘേലിയെ 'അവധിയുടെ തെക്കൻ രൂപം' മാത്രമായാണ് കണക്കാക്കിയിരുന്നത്, എന്നാൽ സമീപകാല പഠനങ്ങൾ ബഘേലിയെ വെറുമൊരു ഉപഭാഷയായി കാണാതെ, അവധിക്ക് തുല്യമായ ഒരു പ്രത്യേക ഭാഷാഭേദമായി അംഗീകരിക്കുന്നു.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=__DaXf3XedoC|title=Patterns of Regional Geography: Indian perspective|last=Mandal|first=R. B.|date=1990|publisher=Concept Publishing Company|isbn=978-81-7022-291-0|pages=127–129|language=en}}</ref> == സാഹിത്യം == === മധ്യകാലഘട്ടത്തിന്റെ അവസാനവും ആധുനിക ഇന്ത്യയുടെ തുടക്കവും === ഈ കാലഘട്ടത്തിൽ, ഉത്തരേന്ത്യയിലെ [[ഇതിഹാസകാവ്യം|ഇതിഹാസ കാവ്യങ്ങൾക്ക്]] (epic poetry) ഉപയോഗിച്ചിരുന്ന പ്രധാന മാധ്യമമായി അവധി മാറി.<ref>{{Harvcoltxt|Grierson|1904|p=13}}</ref> ഇതിലെ സാഹിത്യത്തെ പ്രധാനമായും രണ്ടായി തിരിക്കാം: ഭക്തികാവ്യം (ഭക്തിഗാനങ്ങൾ), പ്രേമാഖ്യാൻ (പ്രണയകഥകൾ). ==== ഭക്തികാവ്യങ്ങൾ ==== ആധുനിക [[ഇന്തോ-ആര്യൻ ഭാഷകൾ|ഇന്തോ-ആര്യൻ ഭാഷകളിലെ]] ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട കൃതികളിലൊന്നായി കരുതപ്പെടുന്നത് കവിശ്രേഷ്ഠനായ [[തുളസീദാസ്]] രചിച്ച [[രാമചരിതമാനസം]] (എ.ഡി. 1575) ആണ്. [[ദോഹ (കവിത)|ദോഹ]]-[[ചൗപായ്]] വൃത്തങ്ങളിൽ രചിക്കപ്പെട്ട ഇതിന്റെ അർത്ഥം "രാമന്റെ പ്രവൃത്തികളുടെ തടാകം" എന്നാണ്. [[സംസ്കൃതം|സംസ്കൃതത്തിലെ]] [[വാത്മീകി|വാത്മീകി]] [[രാമായണം|രാമായണത്തെയോ]] [[അധ്യാത്മരാമായണം|അധ്യാത്മരാമായണത്തെയോ]] അടിസ്ഥാനമാക്കിയാണ് ഇതിന്റെ ഇതിവൃത്തം തയ്യാറാക്കിയിരിക്കുന്നത്.<ref>{{Harvcoltxt|Saxena|1971|pp=11–12}}</ref> ഭക്തിസാഹിത്യത്തിലെ ഏറ്റവും മഹത്തായ ഗ്രന്ഥമായി [[മഹാത്മാ ഗാന്ധി]] രാമചരിതമാനസത്തെ വിശേഷിപ്പിച്ചിട്ടുണ്ട്. പാശ്ചാത്യ നിരീക്ഷകർ ഇതിനെ "[[ഉത്തരേന്ത്യ|ഉത്തരേന്ത്യയുടെ]] ബൈബിൾ" എന്നും വിളിക്കുന്നു.<ref>{{Harvcoltxt|Lutgendorf|1991|p=1}}</ref> 'തുളസീദാസ് രാമായണം' എന്നോ വെറുതെ 'രാമായണം' എന്നോ ഇത് പൊതുവെ അറിയപ്പെടുന്നു.<ref>{{Harvcoltxt|Lutgendorf|1991|p=12}}</ref> {{multiple image | align = right | header_background = #FDF5E6 | header = [[തുളസീദാസ്|തുളസീദാസിന്റെ]] [[രാമചരിതമാനസം|രാമചരിതമാനസത്തിലെ]] ചിത്രീകരണങ്ങൾ | direction = vertical | footer_align = center | image_style = border:none; | total_width = 280 | image1 = 5_Illustration_from_the_Ramcharitmanas_of_Tulsidas_(1532–1623)_Jodhpur,_c._1775;_62.7_x_134.5_cm_Mehrangarh_Museum_Trust.jpg | image2 = 7 Rama's Army reaches Lanka from the Ram Charit Artist Unknown, ca. 1780, 63x125.8cm Mehrangarh Museum Trust.jpg | footer = (a) ബാലിവധം: [[രാമൻ|രാമനും]] [[ലക്ഷ്മണൻ|ലക്ഷ്മണനും]] മഴക്കാലം തീരാൻ കാത്തിരിക്കുന്നു, (b) രാമന്റെ സൈന്യം സമുദ്രം കടന്ന് ലങ്കയിലേക്ക് പോകുന്നു. | alt1 = | caption1 = | caption2 = }} [[തുളസീദാസ്|തുളസീദാസിന്റെ]] കൃതികളായ ''[[ഹനുമാൻ ചാലിസ]]'',<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=MX1SDwAAQBAJ&q=awadhi&pg=PT151|title=Hanuman Chalisa: Verse by Verse Description|last=Padam|first=Sandeep|date=21 March 2018|publisher=Notion Press|isbn=978-1-64249-611-6|language=hi}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=UFE4DwAAQBAJ&q=hanuman+chalisa+awadhi&pg=PA42|title=Lucknow Poetica|last=Shamim|first=Dr Rupali Saran Mirza Dr and Amna|date=14 November 2016|publisher=Idea Publishing|page=42|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=tlduDwAAQBAJ&q=hanuman+chalisa+awadhi&pg=PA11|title=Sri Hanuman Chalisa: Commentary on the Praises to the Eternal Servant|last=Vishwananda|first=Paramahamsa Sri Swami|date=13 March 2018|publisher=BoD – Books on Demand|isbn=978-3-96343-015-2|page=11|language=en}}</ref> ''പാർവ്വതീ മംഗൾ'', ''ജാനകീ മംഗൾ'' എന്നിവയും അവധിയിലാണ് രചിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നത്.<ref name="Saxena 1971 12">{{Harvcoltxt|Saxena|1971|p=12}}</ref> {{Verse translation|lang=awa|अंडकोस प्रति प्रति निज रूपा। देखेउँ जिनस अनेक अनूपा॥ <u>अवधपुरी</u> प्रति भुअन निनारी। <u>सरजू</u> भिन्न भिन्न नर नारी॥|ഓരോ പ്രപഞ്ചത്തിലും ഞാൻ എന്നെത്തന്നെ കണ്ടു, അതുപോലെ സമാനതകളില്ലാത്ത പല വസ്തുക്കളും; ഓരോ പ്രപഞ്ചത്തിനും അതിന്റേതായ <u>അയോധ്യയുണ്ടായിരുന്നു</u>, അതിന്റേതായ <u>സരയൂ</u> നദിയും, അതിന്റേതായ പുരുഷന്മാരും സ്ത്രീകളും.|italicsoff=y|attr1=[[തുളസീദാസ്|തുളസീദാസിന്റെ]] [[രാമചരിതമാനസം|രാമചരിതമാനസത്തിലെ]] 7.81.3 ചൗപായ്|attr2=വിവർത്തനം: ആർ.സി. പ്രസാദ്<ref>{{Harvcoltxt|Tulasīdāsa|1999|p=747}}</ref>}} {{Verse translation|lang=awa|सिंधु तीर एक भूधर सुंदर। कौतुक कूदि चढ़ेउ ता-ऊपर॥ बार-बार रघुबीर सँभारी। तरकेउ <u>पवनतनय</u> बल भारी॥|കടൽത്തീരത്ത് മനോഹരമായ ഒരു പർവ്വതമുണ്ടായിരുന്നു, അവൻ കളിയായി അതിന്റെ കൊടുമുടിയിലേക്ക് ചാടിക്കയറി; വീണ്ടും വീണ്ടും അവൻ ഭഗവാനെ സ്മരിച്ചു, അങ്ങനെ <u>വായുപുത്രൻ</u> അതിയായ ശക്തിയോടെ കുതിച്ചുപാഞ്ഞു.|italicsoff=y|attr1=[[തുളസീദാസ്|തുളസീദാസിന്റെ]] [[രാമചരിതമാനസം|രാമചരിതമാനസത്തിലെ]] 5.1.3 ചൗപായ്|attr2=വിവർത്തനം<ref>{{Cite journal|last=Rao|first=I. Panduranga|date=1998|title=Review of The Beautiful Verses (Ram-Charit Manas, "Sunder-Kand" and Hanuman Chalisa of Goswami Tulsidas rendered into English verse)|journal=Indian Literature|volume=41|issue=1 (183)|pages=240–241|issn=0019-5804|jstor=23341337}}</ref>}} [[ഭഗവതപുരാണം|ഭഗവതപുരാണത്തിലെ]] 'ദശമസ്കന്ധത്തിന്' ഹിന്ദി പ്രാദേശികഭാഷയിലുണ്ടായ ആദ്യത്തെ സ്വതന്ത്ര ആവിഷ്കാരം ലാലാച്ദാസ് രചിച്ച "ഹരിചരിത്" (എ.ഡി. 1530) ആണ്. ഹസ്തിഗ്രാം (ഇന്നത്തെ [[റായ്ബറേലി ജില്ല|റായ്ബറേലിക്ക്]] അടുത്തുള്ള ഹത്ഗാവ്) സ്വദേശിയായിരുന്നു അദ്ദേഹം. ഈ കൃതി ദീർഘകാലം വ്യാപകമായി പ്രചരിക്കുകയും, ഇതിന്റെ നിരവധി കൈയെഴുത്തുപ്രതികൾ കിഴക്കൻ ഉത്തർപ്രദേശ്, [[ബീഹാർ]], [[മാൾവ]], [[ഗുജറാത്ത്]] എന്നിവിടങ്ങളിൽ നിന്ന് കണ്ടെത്തുകയും ചെയ്തിട്ടുണ്ട്. [[ കൈത്തി ലിപി|കൈത്തി ലിപിയിലാണ്]] ഇവയെല്ലാം രചിക്കപ്പെട്ടിട്ടുള്ളത്.<ref>{{Harvcoltxt|Orsini|2014|p=200}}</ref> [[സിക്കന്ദർ ലോധി|സിക്കന്ദർ ലോധിയുടെ]] ഭരണകാലത്ത് ഡൽഹിയിലെ ഈശ്വർദാസ് രചിച്ച 'സത്യവതി' (ഏകദേശം എ.ഡി. 1501), ലാലാദാസിന്റെ 'അവധവിലാസം' (എ.ഡി. 1700) എന്നിവയും അവധി ഭാഷയിലാണ് രചിക്കപ്പെട്ടത്. വിവിധ പ്രാദേശിക ഭാഷകളുടെ മിശ്രിതമായ 'പഞ്ച്‌മേൽ ഖിച്ചഡി' (pancmel khicṛī) ശൈലി പിന്തുടർന്നിരുന്ന [[കബീർ|കബീറിനെപ്പോലുള്ള]] ഭക്തകവികളുടെ കൃതികളിലെ പ്രധാന ഘടകവും അവധി ഭാഷയായിരുന്നു.<ref>{{Harvcoltxt|Vaudeville|1990|p=260}}</ref><ref>{{Harvcoltxt|Vaudeville|1990|p=264}}</ref> കബീറിന്റെ പ്രധാന കൃതിയായ [[ബിജക്|ബിജകിലെ]] ഭാഷാശൈലി പ്രാഥമികമായി അവധിയാണ്.<ref>{{Harvcoltxt|Vaudeville|1990|p=260}}</ref><ref>{{Harvcoltxt|Vaudeville|1990|p=259}}</ref> ==== പ്രേമാഖ്യാനങ്ങൾ ==== {{multiple image | total_width = 200 | caption_align = center | align = right | direction = vertical | image_style = border:none; | image1 = Queen Nagamati talks to her parrot, Padmavat, c1750.jpg | caption1 = രാജ്ഞി നാഗമതി തന്റെ തത്തയോട് സംസാരിക്കുന്നു, [[പത്മാവത്]], എ.ഡി 1750. | image2 = Meister des Madhu-Malati-Manuskripts 001.jpg | caption2 = കാമുകീകാമുകന്മാർ കാട്ടിൽ വെച്ച് ഒരു കടുവയ്ക്ക് നേരെ അമ്പെയ്യുന്നു. [[സൂഫി]] കാവ്യമായ [[മധുമാലതി|മധുമാലതിയിൽ]] നിന്നുള്ള ചിത്രം. | alt1 = | header = അവധി [[സൂഫി]] കൃതികളിലെ ചിത്രീകരണങ്ങൾ | header_background = #FDF5E6 }} 14-ാം നൂറ്റാണ്ടിന്റെ അവസാനത്തോടെ കിഴക്കൻ സൂഫികളുടെ പ്രിയപ്പെട്ട സാഹിത്യഭാഷയായി അവധി മാറി. പേർഷ്യൻ ''[[മസ്നവി]]'' ശൈലിയിൽ രചിക്കപ്പെട്ടതും, സൂഫി [[മിസ്റ്റിസിസം|മിസ്റ്റിസിസത്തിൽ]] വേരൂന്നിയതും, എന്നാൽ പൂർണ്ണമായും ഇന്ത്യൻ പശ്ചാത്തലത്തിലുള്ളതുമായ 'പ്രേമാഖ്യാനങ്ങളുടെ' (പ്രണയകഥകൾ) ഭാഷയായി ഇത് മാറുകയായിരുന്നു. ഭാരതീയ ഐതിഹ്യങ്ങളിൽ നിന്ന് നേരിട്ട് കടമെടുത്ത നിരവധി [[ആഖ്യാനശൈലി|കഥാതന്തുക്കൾ]] ഇവയിലുണ്ടായിരുന്നു. അവധി ഭാഷയിലെ അത്തരം ആദ്യത്തെ പ്രേമാഖ്യാനമായിരുന്നു മൗലാനാ ദാവൂദിന്റെ [[ചന്ദായൻ (കാവ്യം)|ചന്ദായൻ]] (എ.ഡി. 1379).<ref>{{Harvcoltxt|Vaudeville|1990|p=263}}</ref> പ്രശസ്ത ഭരണാധികാരിയായ [[ഷേർഷാ സൂരി|ഷേർഷാ സൂരിയുടെ]] കാലത്ത് തന്റെ വിശിഷ്ടകൃതിയായ [[പത്മാവത്]] (എ.ഡി. 1540) രചിച്ചുകൊണ്ട് [[മാലിക് മുഹമ്മദ് ജായസി|ജായസി]] ഈ പാരമ്പര്യം മുന്നോട്ട് കൊണ്ടുപോയി. [[അരാക്കൻ]] മുതൽ [[ഡെക്കാൻ പീഠഭൂമി|ഡെക്കാൻ]] വരെ വ്യാപകമായി പ്രചരിച്ച ഈ കൃതി, [[പേർഷ്യൻ ഭാഷ|പേർഷ്യനിലേക്കും]] മറ്റ് ഭാഷകളിലേക്കും വിവർത്തനം ചെയ്യപ്പെടുകയുണ്ടായി.<ref>{{Harvcoltxt|Orsini|2014|p=213}}</ref> ജായസിയുടെ മറ്റ് പ്രധാന കൃതികളായ കാൻഹാവത്,<ref>{{Citation|last=Hawley|first=John Stratton|title=Did Surdas Perform the Bhāgavata-purāṇa?|date=2015|work=Tellings and Texts|page=212|editor-last=Orsini|editor-first=Francesca|series=Music, Literature and Performance in North India|edition=1|publisher=Open Book Publishers|isbn=978-1-78374-102-1|quote=Then there are the Ahirs whose performances of the Krishna story fascinated Malik Muhammad Jayasi, as he tells us in his Kanhavat of 1540;...|editor2-last=Schofield|editor2-first=Katherine Butler|jstor=j.ctt17rw4vj.15}}</ref> അഖ്രാവത്<ref name="Saxena 1971 12"/>, ആഖ്‌രി കലാം<ref>{{Cite journal|last=Singh|first=Virendra|date=2009|title=An Avadhi language account of an earthquake in medieval North India circa AD 1500|url=https://www.researchgate.net/publication/296774084|journal=Current Science|volume=96|pages=1648–1649}}</ref> എന്നിവയും അവധിയിലാണ് രചിച്ചിട്ടുള്ളത്. {{Rquote|centre|എന്റെ മഹത്തായ നഗരമായ, എക്കാലവും മനോഹരമായ ജായസിനെക്കുറിച്ച് ഞാൻ പറയാം.<br /> ''[[സത്യയുഗം|സത്യയുഗത്തിൽ]]'' അതൊരു പുണ്യസ്ഥലമായിരുന്നു, അന്ന് അത് "പൂന്തോട്ടങ്ങളുടെ നഗരം" എന്ന് വിളിക്കപ്പെട്ടു.<br /> പിന്നെ ''[[ത്രേതായുഗം|ത്രേതായുഗം]]'' കടന്നുപോയി, ''[[ദ്വാപരയുഗം|ദ്വാപരയുഗം]]'' വന്നപ്പോൾ, അവിടെ ''ഭുഞ്ജരാജൻ'' എന്ന മഹാനായ ഒരു ഋഷിയുണ്ടായിരുന്നു.<br /> 88,000 ഋഷിമാർ അന്ന് അവിടെ ജീവിച്ചിരുന്നു, കൂടാതെ ഇടതൂർന്ന... എൺപത്തിനാല് കുളങ്ങളും.<br /> അവർ ഇഷ്ടികകൾ ചുട്ടെടുത്ത് ഉറപ്പുള്ള ഘാട്ടുകൾ നിർമ്മിക്കുകയും എൺപത്തിനാല് കിണറുകൾ കുഴിക്കുകയും ചെയ്തു.<br /> അവർ അവിടെയും ഇവിടെയുമായി മനോഹരമായ കോട്ടകൾ പണിതു, രാത്രിയിൽ അവ ആകാശത്തിലെ നക്ഷത്രങ്ങളെപ്പോലെ തോന്നിപ്പിച്ചു.<br /> മുകളിൽ ക്ഷേത്രങ്ങളുള്ള നിരവധി പഴത്തോട്ടങ്ങളും അവർ വെച്ചുപിടിപ്പിച്ചു.<br /><br /> ദോഹ: ആ മാനുഷിക ''അവതാരങ്ങളെല്ലാം'' അവിടെയിരുന്ന് തപസ്സുചെയ്തു. രാവും പകലും ''ഹോമങ്ങളും'' ''ജപങ്ങളും'' ചെയ്തുകൊണ്ട് അവർ ഈ ലോകത്തെ മുറിച്ചുകടന്നു.|[[മാലിക് മുഹമ്മദ് ജായസി|ജായസി]]|Kanhavat, ed. Pathak (8), 7–8.<ref>{{Harvcoltxt|Orsini|2014|p=209}}</ref>}} [[ജോൻപൂർ ജില്ല|ജോൻപൂരിലെ]] സുൽത്താൻ ഹുസൈൻ ഷാ ശർഖിയുടെ പ്രവാസ രാജസദസ്സുമായി ബന്ധമുണ്ടായിരുന്ന വിദഗ്ദ്ധനും കഥാകാരനുമായിരുന്ന ഷെയ്ഖ് 'കുത്ബൻ' സുഹ്രവർദിയാണ് മിരിഗാവതി (ഏകദേശം എ.ഡി. 1503) അഥവാ ''"മാന്ത്രിക ഹരിണി"'' എന്ന അവധി പ്രണയകാവ്യം രചിച്ചത്.<ref>{{Harvcoltxt|Kutban|2012|p=9}}</ref><ref name=":4">{{Harvcoltxt|Saxena|1971|p=15}}</ref> കവി സയ്യിദ് മഞ്ജൻ രാജ്ഗിരി രചിച്ച [[മധുമാലതി]] അഥവാ ''"രാത്രി വിരിയുന്ന മുല്ല"'' എന്ന മറ്റൊരു പ്രണയകാവ്യം എ.ഡി. 1545-ൽ എഴുതപ്പെട്ടതാണ്.<ref>{{Harvcoltxt|Manjhan|2001|p=xi}} —"Manjhan's birthplace Rajgir is in the present-day state of Bihar, not far away from Patna in northern India, and the poem itself is written in Awadhi or eastern Hindavi".</ref> [[അമീർ ഖുസ്രോ]] (മരണം: എ.ഡി. 1379) അവധിയിൽ ചില കൃതികൾ രചിച്ചിട്ടുള്ളതായും പറയപ്പെടുന്നു.<ref>{{Cite journal|last=Jafri|first=Saiyid Zaheer Husain|date=2016|title=Sectional President's Address: 'MAKING' OF THE COMPOSITE CULTURE IN PRE-NAWABI AWADH|journal=Proceedings of the Indian History Congress|volume=77|page=148|issn=2249-1937|jstor=26552634}}</ref> === ആധുനിക ഇന്ത്യ === ആധുനിക കാലഘട്ടത്തിൽ അവധി സാഹിത്യത്തിന് ഏറ്റവും മികച്ച സംഭാവനകൾ നൽകിയത് [[രമൈ കാക്കാ]] (എ.ഡി 1915–1982), 'പധീസ്' എന്നറിയപ്പെടുന്ന ബൽഭദ്ര പ്രസാദ് ദീക്ഷിത് (എ.ഡി 1898–1943), വൻഷീധർ ശുക്ല (എ.ഡി 1904–1980) തുടങ്ങിയ എഴുത്തുകാരാണ്. [[ഇന്ത്യൻ സ്വാതന്ത്ര്യ സമരം|ഇന്ത്യൻ സ്വാതന്ത്ര്യ സമരകാലത്ത്]] ജയിലിൽ കിടക്കുമ്പോൾ ദ്വാരകാ പ്രസാദ് മിശ്ര രചിച്ച ഒരു പ്രധാന അവധി ഇതിഹാസ കാവ്യമാണ് 'കൃഷ്ണായൻ' (എ.ഡി 1942). അവധി സാഹിത്യത്തിന് നൽകിയ സംഭാവനകൾ പരിഗണിച്ച് 2022-ൽ ഡോ. [[വിദ്യാ വിന്ദു സിംഗിന്|വിദ്യാ വിന്ദു സിംഗിനെ]] [[പത്മശ്രീ]] നൽകി ആദരിച്ചിട്ടുണ്ട്.{{clear}} == ശബ്ദശാസ്ത്രം == === സ്വരങ്ങൾ === അവധിയിൽ സഘോഷ (voiced), അഘോഷ (voiceless) സ്വരങ്ങളുണ്ട്. സഘോഷ സ്വരങ്ങൾ ഇവയാണ്: /ə/, /ʌ/, /aː/, /ɪ/, /iː/, /ʊ/, /uː/, /e/, /eː/, /o/, /oː/.<ref>{{Harvcoltxt|Saxena|1971|p=23}}</ref> അഘോഷ സ്വരങ്ങൾ അഥവാ "മന്ത്രിക്കുന്ന സ്വരങ്ങൾ" (whispered vowels) താഴെ പറയുന്നവയാണ്: /i̥/, /ʊ̥/, /e̥/.<ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/onlanguageselect0000gree|url-access=registration|quote=awadhi.|title=On Language: Selected Writings of Joseph H. Greenberg|last1=Greenberg|first1=Joseph Harold|last2=Kemmer|first2=Suzanne|date=1990|publisher=Stanford University Press|isbn=9780804716130|pages=[https://archive.org/details/onlanguageselect0000gree/page/85 85]|language=en}}</ref> അഘോഷ സ്വരങ്ങൾ ഒരു പദത്തിന്റെ അവസാനത്തിൽ മാത്രമാണ് വരുന്നത്.<ref name=":6" /> {| class="wikitable" style="text-align:center;" |+അവധിയിലെ സ്വരങ്ങൾ<ref name=":6" /> ! ! [[Front vowel|മുൻസ്വരം]] ! [[Central vowel|മധ്യസ്വരം]] ! [[Back vowel|പിൻസ്വരം]] |- ! [[Close vowel|സംവൃതസ്വരം]] | iː i̥ ɪ | | uː ʊ ʊ̥ |- ! [[Close-mid vowel|അർദ്ധസംവൃതസ്വരം]] | e eː e̥ | | o oː |- ! [[Mid vowel|മധ്യസ്വരം]] | | ə | |- ! [[Open-mid vowel|അർദ്ധവിവൃതസ്വരം]] | | ʌ | |- ! [[Open vowel|വിവൃതസ്വരം]] | | | aː |} ==== സ്വരസംയുക്തങ്ങൾ ==== {{mw-datatable}} {| class="wikitable mw-datatable" |+ ദ്വിസ്വരങ്ങൾ ! rowspan="2" style="text-align: center;" |സംയുക്തം ! colspan="2" style="text-align: center;" |ഉദാഹരണം ! rowspan="2" style="text-align: center;" |അർത്ഥം |- ![[അന്താരാഷ്ട്ര ശബ്ദലിപി|ഐ.പി.എ.]] ![[ISO 15919|ലിപ്യന്തരണം]] |- style="text-align: center;" ||/ɪaː/ ||/d͡ʒɪaː/ ||jiā ||"മൂത്ത സഹോദരി" (ചേച്ചി) |- style="text-align: center;" ||/ɪeː/ ||/d͡ʒɪeː/ ||jiē ||"ജീവൻവച്ചു" |- style="text-align: center;" ||/ʌiː/ ||/nʌiː/ ||naī ||"പുതിയ" |- style="text-align: center;" ||/ʌɪ/ ||/bʰʌɪ/ ||bhai ||"ആയിത്തീർന്നു" |- style="text-align: center;" ||/ʌeː/ ||/gʌeː/ ||gaē ||"(അവർ) പോയി" |- style="text-align: center;" ||/ʌʊ/ ||/t̪ʌʊ/ ||tau ||"അപ്പോൾ" / "പിന്നെ" |- style="text-align: center;" ||/ʌuː/ ||/gʌuː/ ||gaū ||"പശു" |- style="text-align: center;" ||/ʊʌ/ ||/kʊ̃ʌn/ ||kũan ||"കിണറുകൾ (തിര്യക് രൂപം)" |- style="text-align: center;" ||/ʊiː/ ||/d̪ʊiː/ ||duī ||"രണ്ട്" |- style="text-align: center;" ||/ʊaː/ ||/bʊaː/ ||buā ||"അച്ഛന്റെ സഹോദരി" |- style="text-align: center;" ||/uːiː/ ||/ruːiː/ ||rūī ||"പരുത്തി" |- style="text-align: center;" ||/aːoː/ ||/aːoː/ ||āō ||"വരൂ" |- style="text-align: center;" ||/aːeː/ ||/kʰaːeː/ ||khāē ||"കഴിച്ചു" |- style="text-align: center;" ||/aːiː/ ||/aːiː/ ||āī ||"വന്നു" |- style="text-align: center;" ||/aːuː/ ||/naːuː/ ||nāū ||"ക്ഷുരകൻ" |- style="text-align: center;" ||/eːiː/ ||/d̪eːiː/ ||dēī ||"നൽകും" |- style="text-align: center;" ||/eːʊ/ ||/d̪eːʊ/ ||dēu ||"നൽകൂ" |- style="text-align: center;" ||/oːɪ/ ||/hoːɪ/ ||hōi ||"ആയിരിക്കാം" |- style="text-align: center;" ||/oʊ/ ||/hoʊ/ ||hōu ||"ആകുക" |} {| class="wikitable mw-datatable" |+ത്രിസ്വരങ്ങൾ ! rowspan="2" style="text-align: center;" |സംയുക്തം ! colspan="2" style="text-align: center;" |ഉദാഹരണം ! rowspan="2" style="text-align: center;" |അർത്ഥം |- ![[അന്താരാഷ്ട്ര ശബ്ദലിപി|ഐ.പി.എ]] ![[ISO 15919|ലിപ്യന്തരണം]] |- style="text-align: center;" ||/ɪeʊ/ ||/pɪeʊ/ ||pieu ||"(നീ) കുടിച്ചു" |- style="text-align: center;" ||/ʊɪaː/ ||/gʰʊ̃ɪaː/ ||ghũiā ||"ചേമ്പിന്റെ കിഴങ്ങ്" |- style="text-align: center;" ||/aːeʊ/ ||/kʰaːeʊ/ ||khāeu ||"(നീ) കഴിച്ചു" |- style="text-align: center;" ||/ʌɪaː/ ||/bʰʌɪaː/ ||bhaiā ||"സഹോദരൻ" |} === വ്യഞ്ജനങ്ങൾ === {| class="wikitable" style="text-align: center;" |+അവധി ഭാഷയിലെ വ്യഞ്ജന സ്വനിമങ്ങൾ ! colspan="3" | ![[ഓഷ്ഠ്യം]] ![[ദന്ത്യം]]/<br />[[വർത്സ്യം]] ![[Retroflex consonant|മൂർദ്ധന്യം]] ![[താലവ്യം]] ![[മൃദുതാലവ്യം|കണ്ഠ്യം]] ![[Glottal consonant|കാകില്യം]] |- ! colspan="2" rowspan="2" |[[Nasal consonant|അനുനാസികം]] !<small>അല്പപ്രാണം</small> |{{IPA link|m}} |{{IPA link|n}} |({{IPA link|ɳ}}) |({{IPA link|ɲ}}) |({{IPA link|ŋ}}) | |- !<small>[[Aspiration (phonetics)|മഹാപ്രാണം]]</small> |{{IPA link|m}}{{IPA link|ʱ}} |{{IPA link|n}}{{IPA link|ʱ}} | | | | |- ! rowspan="4" |[[Plosive|സ്പർശം]]/<br />[[Affricate|ഘർഷി]] ! rowspan="2" |<small>[[Voicelessness|അഘോഷം]]</small> !<small>അല്പപ്രാണം</small> |{{IPA link|p}} |{{IPA link|t̪|t}} |{{IPA link|ʈ}} |{{IPA link|tʃ}} |{{IPA link|k}} | |- !<small>[[Aspirated consonant|മഹാപ്രാണം]]</small> |{{IPA link|pʰ}} |{{IPA link|tʰ}} |{{IPA link|ʈʰ}} |{{IPA link|tʃʰ}} |{{IPA link|kʰ}} | |- ! rowspan="2" |<small>[[Voice (phonetics)|സഘോഷം]]</small> !<small>അല്പപ്രാണം</small> |{{IPA link|b}} |{{IPA link|d̪|d}} |{{IPA link|ɖ}} |{{IPA link|dʒ}} |{{IPA link|ɡ}} | |- !<small>[[Aspirated consonant|മഹാപ്രാണം]]</small> |{{IPA link|bʱ}} |{{IPA link|dʱ}} |{{IPA link|ɖʱ}} |{{IPA link|dʒʱ}} |{{IPA link|ɡʱ}} | |- ! rowspan="1" colspan="3" |[[Fricative|ഊഷ്മാവ്]] | |{{IPA link|s}} | | | |{{IPA link|h}}~{{IPA link|ɦ}} {{efn| [{{IPA link|h}}] പദങ്ങളുടെ തുടക്കത്തിലും [{{IPA link|ɦ}}] പദങ്ങളുടെ മധ്യത്തിലും അവസാനത്തിലും വരുന്നു.}}<ref name=":6" /> |- ! rowspan="4" |[[Liquid consonant|ദ്രവം]] ! rowspan="2" |<small>[[Rhotic consonant|ലുണ്ഠിതം]]</small> !<small>അല്പപ്രാണം</small> | |{{IPA link|r}} |{{IPA link|ɽ}} | | | |- !<small>[[Aspiration (phonetics)|മഹാപ്രാണം]]</small> | |{{IPA link|r}}{{IPA link|ʱ}} |{{IPA link|ɽ}}{{IPA link|ʱ}} | | | |- ! rowspan="2" |<small>[[Lateral consonant|പാർശ്വികം]]</small> !<small>അല്പപ്രാണം</small> | |{{IPA link|l}} | | | | |- !<small>[[Aspiration (phonetics)|മഹാപ്രാണം]]</small> | |{{IPA link|l}}{{IPA link|ʱ}} | | | | |- ! colspan="3" |[[Approximant|അർദ്ധസ്വരം]] |{{IPA link|ʋ}} | | |{{IPA link|j}} | | |} == വ്യാകരണം == === താരതമ്യ വ്യാകരണം === അവധിയ്ക്ക് അയൽ ഭാഷകളായ [[പാശ്ചാത്യ ഹിന്ദി]], [[ബിഹാരി]] എന്നിവയിൽ നിന്ന് വേർതിരിക്കുന്ന നിരവധി സവിശേഷതകളുണ്ട്. അവധിയിൽ നാമങ്ങൾ പൊതുവെ ഹ്രസ്വവും ദീർഘവുമാണ്. എന്നാൽ പാശ്ചാത്യ ഹിന്ദിയിൽ ഇവ പൊതുവെ ഹ്രസ്വവും, ബിഹാരിയിൽ കൂടുതലും ദീർഘ രൂപങ്ങളുമാണ് ഉപയോഗിക്കുന്നത്. പാശ്ചാത്യ ഹിന്ദിയിൽ ലിംഗഭേദം കർശനമായി പാലിക്കപ്പെടുന്നു; അവധിയിൽ ഇത് അത്ര കർശനമല്ലെങ്കിലും വലിയൊരളവിൽ നിലനിർത്തുന്നുണ്ട്, എന്നാൽ ബിഹാരിയിൽ ഇത് വളരെ ദുർബലമാണ്. വിഭക്തിപ്രത്യയങ്ങളുടെ കാര്യത്തിൽ, കർതൃപ്രത്യയത്തിന്റെ (agentive postposition) അഭാവം അവധിയെ പാശ്ചാത്യ ഹിന്ദിയിൽ നിന്ന് വ്യത്യസ്തമാക്കുന്നു; ഇക്കാര്യത്തിൽ ഇത് ബിഹാരി ഭാഷാഭേദങ്ങളോട് സാമ്യം പുലർത്തുന്നു. അവധിയിലെ ദ്വിതീയാ-ചതുർത്ഥീ വിഭക്തിപ്രത്യയങ്ങൾ (accusative-dative postposition) /കാ/ (/kaː/) അല്ലെങ്കിൽ /ക/ (/kə/) ആണ്, എന്നാൽ പാശ്ചാത്യ ഹിന്ദിയിൽ ഇത് /കോ/ (/koː/) അല്ലെങ്കിൽ /കൗ/ (/kɔː/) എന്നും ബിഹാരിയിൽ /കേ/ (/keː/) എന്നുമാണ്. ബിഹാരിയിലും പാശ്ചാത്യ ഹിന്ദിയിലും സപ്തമീ വിഭക്തിപ്രത്യയം (locative postposition) /മേം/ (/mẽː/) ആണ്, എന്നാൽ അവധിയിൽ ഇത് /മാ/ (/maː/) ആണ്. അവധിയിലെ സർവ്വനാമങ്ങളിൽ പുരുഷവാചക ഷഷ്ഠീവിഭക്തിയായി (personal genitives) /തോർ/ (/toːɾ-/), /മോർ/ (/moːɾ-/) എന്നിവ ഉപയോഗിക്കുമ്പോൾ പാശ്ചാത്യ ഹിന്ദിയിൽ /തേർ/ (/teːɾ-/), /മേർ/ (/meːɾ-/) എന്നിവയാണ് ഉപയോഗിക്കുന്നത്. /ഹമാർ/ (/ɦəmaːɾ/) എന്നതിന്റെ തിര്യഗ്‌രൂപം (oblique) അവധിയിൽ /ഹമ്രേ/ (/ɦəmɾeː/) എന്നാണ്, എന്നാൽ ഇത് പാശ്ചാത്യ ഹിന്ദിയിൽ /ഹമാരേ/ (/ɦəmaːɾeː/) എന്നും ബിഹാരിയിൽ /ഹമ്രൻ'കൈ/ (/ɦəmrən'kæ/) എന്നുമാണ്.<ref name=":3" /> അവധിയുടെ മറ്റൊരു നിർണ്ണായക സവിശേഷതയാണ് /ദിഹിസ്/ (/dɪɦɪs/), /മാരിസ്/ (/maːɾɪs/) തുടങ്ങിയ പദങ്ങളിലെ /-ഇസ്/ (/-ɪs/) എന്ന പ്രത്യയം. അയൽ ഭാഷയായ ഭോജ്പുരിക്ക് (i) വർത്തമാനകാലത്തിലെ /ലാ/ (/laː/) എന്ന ആശ്രിതപദം (enclitic), (ii) ഭൂതകാലത്തിലെ /-ൽ/ (/-l/), (iii) ചതുർത്ഥീ വിഭക്തിപ്രത്യയമായ /-ലാ/ (/-laː/) എന്നീ സവിശേഷതകളുണ്ട്, ഇവ അതിനെ അവധി ഭാഷയിൽ നിന്ന് വേർതിരിക്കുന്നു.<ref name="auto"/> === സർവ്വനാമങ്ങൾ === {| class="wikitable" style="text-align: center; margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+അവധിയിലെ ഉത്തമപുരുഷ സർവ്വനാമങ്ങൾ<ref>{{Harvcoltxt|Masica|1993|p=252}}</ref><ref name=":3" /> ! ! colspan="5" |ഏകവചനം</br><small>ഞാൻ / എന്നെ /എന്റെ</small> ! colspan="5" |ബഹുവചനം</br><small>ഞങ്ങൾ / ഞങ്ങളെ / ഞങ്ങളുടെ</small> |- ! !പ്രഥമ !കർതൃ !തിര്യക് !ചതുർത്ഥി !ഷഷ്ഠി !പ്രഥമ !കർതൃ !തിര്യക് !ചതുർത്ഥി !ഷഷ്ഠി |- ! ആധുനിക നിലവാരമുള്ള ഹിന്ദി | മൈം</br>{{large|{{lang|hi|{{script|deva|( मैं )}}}}}} | മൈനെ</br>{{large|{{lang|hi|{{script|deva|( मैंने )}}}}}} | മുഝ</br>{{large|{{lang|hi|{{script|deva|( मुझ )}}}}}} | മുഝേ</br>{{large|{{lang|hi|{{script|deva|( मुझे )}}}}}} | മേരാ^*</br>{{large|{{lang|hi|{{script|deva|( मेरा )}}}}}} | ഹമ</br>{{large|{{lang|hi|{{script|deva|( हम )}}}}}} | ഹമനെ</br>{{large|{{lang|hi|{{script|deva|( हमने )}}}}}} | ഹമ</br>{{large|{{lang|hi|{{script|deva|( हम )}}}}}} | ഹമേം</br>{{large|{{lang|hi|{{script|deva|( हमें )}}}}}} | ഹമാരാ^*</br>{{large|{{lang|hi|{{script|deva|( हमारा )}}}}}} |- ! അവധി | മൈ</br>{{large|{{lang|awa-deva|( मै )}}}} | – | മഹി</br>{{large|{{lang|awa-deva|( महि )}}}} | – | മോര{{ref|asterisk|*}}</br>{{large|{{lang|awa-deva|( मोर )}}}} | ഹമ</br>{{large|{{lang|awa-deva|( हम )}}}} | – | ഹമ</br>{{large|{{lang|awa-deva|( हम )}}}} | ഹമൈ</br>{{large|{{lang|awa-deva|( हमै )}}}} | ഹമാര{{ref|asterisk|*}}</br>{{large|{{lang|awa-deva|( हमार )}}}} |- !<small>(അവധിയിലെ പകരമായുള്ളതോ മറ്റ് രൂപങ്ങളോ)</small> |<nowiki>-</nowiki> | – | മോ</br>{{large|{{lang|awa-deva|( मो )}}}} | മയികാ</br>{{large|{{lang|awa-deva|( मइका )}}}}</br> മോകാ </br>{{large|{{lang|awa-deva|( मोका )}}}} | – | – | – | – | ഹമകാ</br>{{large|{{lang|awa-deva|( हमका )}}}} | – |} {|class="wikitable" style="text-align: center; margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+അവധിയിലെ മധ്യമപുരുഷ സർവ്വനാമങ്ങൾ<ref name=":3">{{Cite book|url=http://archive.org/details/rosettaproject_awa_morsyn-1|title=Linguistic Survey of India|last=Grierson|first=G. A.|date=1967|publisher=Motilal Banarsidass|others=The Long Now Foundation}}</ref><ref>{{Harvcoltxt|Saxena|1971|p=169}}</ref> ! ! colspan="6" | ഏകവചനം <br /> ! colspan="6" |ബഹുവചനം |- ! !പ്രഥമ !കർതൃ !തിര്യക് !ചതുർത്ഥി !ഷഷ്ഠി !ബഹുമാനം !പ്രഥമ !കർതൃ !തിര്യക് !ചതുർത്ഥി !ഷഷ്ഠി !ബഹുമാനം |- !ആധുനിക നിലവാരമുള്ള ഹിന്ദി |tū |tū'nē |tujh |tujhē |tērā{{ref|asterisk |*}} | – |tum | tum'nē |tum |tumhē̃ |tumhārā^* |āp– |- !അവധി |tū, tui (toi), taĩ (tãy) | – |tu(h)i |  – |tōr{{ref|asterisk |*}} |āpu̥ |tum | – |tum |tumai, tohaĩ (tohãy) |tumār{{ref|asterisk |*}}/tohār{{ref|asterisk |*}} |āp– |- !<small>(അവധിയിലെ പകരമായുള്ളതോ മറ്റ് രൂപങ്ങളോ)</small> | – | – |tō |tui'kā, tō'kā (tõh'kā) | – | | – | – | – |tum'kā |<nowiki>-</nowiki> |<nowiki>-</nowiki> |} ;<nowiki>കുറിപ്പുകൾ:</nowiki> :{{note|asterisk|*}}ലിംഗം, വചനം എന്നിവയ്ക്കനുസരിച്ച് രൂപം മാറുന്നവയെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു: :# mor → ''mōrā (പുല്ലിംഗം), mōrī (സ്ത്രീലിംഗം), mōrē (ബഹുവചനം)'' :# hamār → ''hamrā (പുല്ലിംഗം), hamrī (സ്ത്രീലിംഗം), hamrē (ബഹുവചനം)'' :# tōr→ ''torā (പുല്ലിംഗം), torī (സ്ത്രീലിംഗം), torē (ബഹുവചനം)'' :# tumar→ ''tumrā (പുല്ലിംഗം), tumrī (സ്ത്രീലിംഗം), tumrē (ബഹുവചനം)'' :# tohār→ ''tohrā (പുല്ലിംഗം), tohrī (സ്ത്രീലിംഗം), tohrē (ബഹുവചനം)'' == പദരൂപീകരണം == അവധി ഭാഷയിലെ പദരൂപീകരണ പ്രക്രിയകൾ താഴെ പറയുന്നവയാണ്: '''പ്രത്യയം ചേർക്കൽ''' ഒരു വാക്കിന്റെ അർത്ഥമോ രൂപമോ മാറ്റുന്നതിനായി ഒരു പ്രത്യയം (affix) ഉപയോഗിക്കുന്നു. ഇത് ഒരു ഉപസർഗ്ഗമോ (prefix) പരപ്രത്യയമോ (suffix) ആകാം. * ഉദാഹരണം: 'സരം' (saram) എന്ന ധാതുവിന് മുൻപായി 'ബേ-' (bē–) എന്ന ഉപസർഗ്ഗം ചേരുമ്പോൾ "നാണമില്ലാത്തവൻ" (shameless) എന്ന അർത്ഥം ലഭിക്കുന്നു, അതുപോലെ 'അപ്നാ' (apna) എന്നതിന് ശേഷം '-പൻ' (–pan) ചേരുമ്പോൾ "സ്വന്തം" (belonging-ness) എന്ന അർത്ഥം വരുന്നു. '''സമാസം''' രണ്ടോ അതിലധികമോ പദങ്ങൾ സംയോജിപ്പിച്ച് ഒരൊറ്റ പദമായി മാറുന്ന പ്രക്രിയ. * ഉദാഹരണം: 'നീലകണ്ഠ്' (nīlkanṭh) എന്നാൽ "നീല പക്ഷി" എന്നും 'ബൻമാനുസ്' (banmānus) എന്നാൽ "കാട്ടുമനുഷ്യൻ" അഥവാ "ചിമ്പാൻസി" എന്നും അർത്ഥമാക്കുന്നു. '''ആമ്രേഡിതം / പദാവർത്തനം''' ചില പദരൂപങ്ങളുടെ ആവർത്തനമാണ് ഈ പ്രക്രിയയിൽ ഉൾപ്പെടുന്നത്. ഇത് പൂർണ്ണമോ, ഭാഗികമോ, ഇടവിട്ടുള്ളതോ ആകാം. # '''പൂർണ്ണ പദാവർത്തനം:''' ഇത് ഒരു പ്രവൃത്തിയുടെ തുടർച്ചയെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. #* ഉദാഹരണം: "പൊയ്ക്കൊണ്ടിരിക്കുന്നു" എന്നർത്ഥം വരുന്ന 'ജാത്-ജാത്' (jāt-jāt). # '''ഭാഗിക പദാവർത്തനം:''' ഇത് ഒരു വസ്തുവിന് മറ്റൊരു വസ്തുവിനോടുള്ള സാമ്യത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. #* ഉദാഹരണം: "കിതപ്പ്" എന്നർത്ഥം വരുന്ന 'ഹാംപട്-ദാംപട്' (hãpaṭ-dãpaṭ). # '''ഇടവിട്ടുള്ള പദാവർത്തനം:''' ഇത് വരാനിരിക്കുന്ന പ്രവൃത്തിയുടെ തൽക്ഷണ അവസ്ഥയെ ഊന്നിപ്പറയുകയും ഒന്നിന്റെ സമൃദ്ധിയെ പ്രകടിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. #* ഉദാഹരണം: "പാടങ്ങൾക്കിടയിൽ" എന്നർത്ഥം വരുന്ന 'ഖേതഈ ഖേത്' (khētaī khēt); "വളരെ ചൂടുള്ള" എന്നർത്ഥം വരുന്ന 'ഗർമഈ ഗരം' (garmaī garam). == ജനപ്രിയ സംസ്കാരത്തിൽ == === വിനോദം === 1961-ൽ പുറത്തിറങ്ങിയ ''[[ഗംഗ ജമുന]]'' എന്ന ചിത്രത്തിലെ കഥാപാത്രങ്ങൾ അവധി ഭാഷയുടെ ഒരു മിതമായ രൂപം സംസാരിക്കുന്നുണ്ട്. 1975-ൽ പുറത്തിറങ്ങിയ ''[[ഷോലെ]]'' എന്ന ചിത്രത്തിൽ [[ഗബ്ബർ സിംഗ് (കഥാപാത്രം)|ഗബ്ബർ സിംഗിന്റെ]] സംഭാഷണങ്ങൾ [[Kauravi dialect|ഖരിബോലിയും]] അവധിയും കലർന്നതായിരുന്നു; ഇത് ''ഗംഗ ജമുന'' എന്ന ചിത്രത്തിൽ [[ദിലീപ് കുമാർ]] അവതരിപ്പിച്ച ഗംഗ എന്ന കൊള്ളക്കാരനിൽ നിന്ന് പ്രചോദനം ഉൾക്കൊണ്ടതാണ്.<ref name="Chopra">{{Cite web|last=Chopra|first=Anupama|author-link=Anupama Chopra|date=11 August 2015|title=Shatrughan Sinha as Jai, Pran as Thakur and Danny as Gabbar? What 'Sholay' could have been|url=https://scroll.in/article/745687/shatrughan-sinha-as-jai-pran-as-thakur-and-danny-as-gabbar-what-sholay-could-have-been|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20151108092131/http://scroll.in/article/745687/shatrughan-sinha-as-jai-pran-as-thakur-and-danny-as-gabbar-what-sholay-could-have-been|archive-date=8 November 2015|access-date=|website=[[Scroll.in]]}}</ref> 2001-ൽ പുറത്തിറങ്ങിയ ''[[ലഗാൻ]]'' എന്ന ചിത്രത്തിൽ, പ്രേക്ഷകർക്ക് മനസ്സിലാക്കാൻ എളുപ്പമാകുന്നതിനായി അവധി ഭാഷയുടെ മിതമായ രൂപമാണ് ഉപയോഗിച്ചിരുന്നത്.<ref>{{cite web|url=https://www.rediff.com/movies/2000/feb/21aamir1.htm|title=rediff.com, Movies: Exclusive!!! Aamir Khan on the sets of Lagaan|website=www.rediff.com|access-date=16 September 2018}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/Lagaan-Just-perfect/articleshow/2134618786.cms|title='Lagaan: Just perfect' – Times of India|work=The Times of India|access-date=16 September 2018}}</ref> 2009-ൽ പുറത്തിറങ്ങിയ ''[[ദേവ്.ഡി]]'' എന്ന ചിത്രത്തിൽ [[അമിത് ത്രിവേദി]] സംഗീതം നൽകിയ "പായലിയ" എന്ന അവധി ഗാനമുണ്ട്.<ref>{{cite web|url=http://www.rediff.com/movies/2008/jul/21amit.htm|title=Making music, from Aamir to Dev D|website=www.rediff.com|access-date=5 September 2018}}</ref> ''[[യുദ്ധ് (ടിവി പരമ്പര)|യുദ്ധ്]]'' എന്ന ടെലിവിഷൻ പരമ്പരയിൽ [[അമിതാഭ് ബച്ചൻ]] തന്റെ ചില സംഭാഷണങ്ങൾ അവധിയിൽ സംസാരിച്ചിരുന്നു; ഇത് ''[[ഹിന്ദുസ്ഥാൻ ടൈംസിന്റെ]]'' നിരൂപക പ്രശംസ നേടിയിരുന്നു.<ref>{{cite web|url=https://www.hindustantimes.com/entertainment/television/yudh-review-amitabh-bachchan-s-show-limps-back-to-sluggish-pace/article1-1241418.aspx|archive-url=https://web.archive.org/web/20140802030602/https://www.hindustantimes.com/entertainment/television/yudh-review-amitabh-bachchan-s-show-limps-back-to-sluggish-pace/article1-1241418.aspx|archive-date=2 August 2014|title=Yudh review: Amitabh Bachchan's show limps back to sluggish pace – Hindustan Times|date=2 August 2014|url-status=dead|access-date=16 September 2018}}</ref> രാമാനന്ദ് സാഗറിന്റെ 1987-ലെ ടെലിവിഷൻ പരമ്പരയായ ''[[രാമായൺ (1987 ടിവി പരമ്പര)|രാമായണത്തിലും]]'' [[അയോധ്യ|അയോധ്യയിലെ]] നിവാസികളും മറ്റ് ചെറിയ കഥാപാത്രങ്ങളും സംസാരിക്കുന്നത് അവധിയാണ്. അമിതാഭ് ബച്ചനും [[രേഖ|രേഖയും]] അഭിനയിച്ച ''[[സിൽസില (1981 ചലച്ചിത്രം)|സിൽസില]]'' എന്ന സിനിമയിലെ "[[രംഗ് ബർസെ ഭീഗേ ചുനാർ വാലി|രംഗ് ബർസെ ഭീഗേ ചുനാർ വാലി]]" എന്ന ഗാനത്തിന്റെ വരികൾ അവധി ഭാഷാഭേദത്തിലാണ്. 2022-ൽ പുറത്തിറങ്ങിയ ഹിന്ദി ഫീച്ചർ ഫിലിമായ ''[[വിക്രം വേദ (2022 ചലച്ചിത്രം)|വിക്രം വേദയിൽ]]'' [[ഹൃതിക് റോഷൻ]] അവതരിപ്പിച്ച വേദാ ബേതാൽ എന്ന കഥാപാത്രവും അവധി ഭാഷാഭേദത്തിൽ സംസാരിക്കുന്നുണ്ട്. ''"മേരെ അംഗനേ മേം തുംഹാരാ ക്യാ കാം ഹേ"'' എന്ന അവധി നാടോടിഗാനം ബോളിവുഡിൽ വളരെ ജനപ്രിയമായിട്ടുണ്ട്. അമിതാഭ് ബച്ചൻ അഭിനയിച്ച് 1981-ൽ പുറത്തിറങ്ങിയ ''[[ലവാരിസ് (1981 ചലച്ചിത്രം)|ലവാരിസ്]]'' എന്ന ചിത്രത്തിലും, 1970-ലെ ''[[ബോംബെ ടാക്കീസ്]]'', 1975-ലെ ''മസ്സേ ലേ ലോ'' എന്നീ ചിത്രങ്ങളിലും ഇതിന്റെ ഒരു മിതമായ പതിപ്പ് ഉപയോഗിച്ചിട്ടുണ്ട്. കൂടാതെ 2020-ൽ [[നേഹ കക്കർ]] ഇത് ഒരു സിംഗിളായി പുറത്തിറക്കുകയും ചെയ്തു.<ref>{{Cite web |url=https://www.bobbytalkscinema.com/recentpost/the-curious-case-of-mere-angn-2137/ |title=The curious case of |access-date=20 April 2022 |archive-date=28 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220528082456/https://www.bobbytalkscinema.com/recentpost/The-curious-case-of-Mere-Angn-2137 |url-status=dead }}</ref> ബോളിവുഡിലൂടെ ജനപ്രിയമായ മറ്റൊരു അവധി നാടോടിഗാനമാണ് "ഹോളി ഖേലേ രഘുവീര"; അമിതാഭ് ബച്ചനും [[ഹേമമാലിനി|ഹേമമാലിനിയും]] അഭിനയിച്ച് 2003-ൽ പുറത്തിറങ്ങിയ ''[[ബാഗ്ബാൻ (2003 ചലച്ചിത്രം)|ബാഗ്ബാൻ]]'' എന്ന ചിത്രത്തിന് വേണ്ടി അമിതാഭ് ബച്ചൻ തന്നെ ഇതിന്റെ മിതമായ രൂപം ആലപിച്ചു. 1982-ലെ ''[[നദിയാ കേ പാർ (1982 ചലച്ചിത്രം)|നദിയാ കേ പാർ]]'' എന്ന ചിത്രം അവധി ഭാഷയിലായിരുന്നു (അതേ സംവിധായകൻ തന്നെ സംവിധാനം ചെയ്ത ഇതിന്റെ 1994-ലെ റീമേക്ക് ആയ ''[[ഹം ആപ്‌കേ ഹേ കൗൻ..!]]'' ഹിന്ദിയിലായിരുന്നു.)<ref>{{cite web | url=https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/sooraj-barjatya-didnt-want-to-direct-hum-aapke-hain-koun-had-two-ecgs-due-to-stress-why-would-i-do-a-remake-9653087/lite/ | title=Sooraj Barjatya didn't want to direct Hum Aapke Hain Koun, had two ECGs 'due to stress': 'Why would I do a remake?' | date=4 November 2024 }}</ref> === നാടോടിഗാനങ്ങൾ === അവധിൽ പാടിവരുന്ന നാടോടിഗാനങ്ങളുടെ രൂപങ്ങളിൽ സരിയ, ബ്യാഹ്, സുഹാഗ്, ഗാരി, നക്ത, ബൻറ (ബന്ന-ബന്നി), അൽഹ, സാവൻ, ജൂല, ഹോരി, ബാരഹ്മാസ എന്നിവ ഉൾപ്പെടുന്നു.<ref>{{Harvcoltxt|Pandey|2011|p=31}}</ref> == ഉദാഹരണ വാക്യങ്ങൾ == === സാർവത്രിക മനുഷ്യാവകാശ പ്രഖ്യാപനം === അവധിയിൽ എഴുതിയ സാർവത്രിക മനുഷ്യാവകാശ പ്രഖ്യാപനത്തിന്റെ വകുപ്പ് 1 ആണ് ഇനിപ്പറയുന്ന വാചകം: <ref name="UDHR_Awadhi">{{cite web |title=Universal Declaration of Human Rights: Awadhi |url=https://www.ohchr.org/sites/default/files/UDHR/Documents/UDHR_Translations/awa.pdf|trans-title=मनइन के अधिकारन कै जगतबियापी ऐलान|url-status=live|archive-date=8 August 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240808123935/https://www.ohchr.org/sites/default/files/UDHR/Documents/UDHR_Translations/awa.pdf|website=OHCHR.org|publisher=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights|language=awa|page=1|access-date=16 January 2026}}</ref> ==== അവധി [[ദേവനാഗരി]] ലിപിയിൽ ==== {{Block indent|{{lang|awa|{{Script|deva|'''अनुच्छेद १''' - सब मनइन कां गउरव औ अधिकारन के मामिला मां जनमजात आजादी औ बरोबरी मिली बा। वन्हैं बुद्धी औ अन्तरात्मा कै देन मिली बा औ आपस मां यक दुसरे के साथे भाईचारा के भाव से बरताव करै कां चाही।}}}}}} ==== അവധി [[കൈത്തി]] ലിപിയിൽ ==== {{Block indent|{{lang|awa|{{Script|kthi|'''𑂃𑂢𑂳𑂒𑂹𑂓𑂵𑂠 १''' - 𑂮𑂥 𑂧𑂢𑂅𑂢 𑂍𑂰𑂁 𑂏𑂇𑂩𑂫 𑂌 𑂃𑂡𑂱𑂍𑂰𑂩𑂢 𑂍𑂵 𑂧𑂰𑂧𑂱𑂪𑂰 𑂧𑂰𑂁 𑂔𑂢𑂧𑂔𑂰𑂞 𑂄𑂔𑂰𑂠𑂲 𑂌 𑂥𑂩𑂷𑂥𑂩𑂲 𑂧𑂱𑂪𑂲 𑂥𑂰𑃀 𑂫𑂢𑂹𑂯𑂶𑂁 𑂥𑂳𑂠𑂹𑂡𑂲 𑂌 𑂃𑂢𑂹𑂞𑂩𑂰𑂞𑂹𑂧𑂰 𑂍𑂶 𑂠𑂵𑂢 𑂧𑂱𑂪𑂲 𑂥𑂰 𑂌 𑂄𑂣𑂮 𑂧𑂰𑂁 𑂨𑂍 𑂠𑂳𑂮𑂩𑂵 𑂍𑂵 𑂮𑂰𑂟𑂵 𑂦𑂰𑂆𑂒𑂰𑂩𑂰 𑂍𑂵 𑂦𑂰𑂫 𑂮𑂵 𑂥𑂩𑂞𑂰𑂫 𑂍𑂩𑂶 𑂍𑂰𑂁 𑂒𑂰𑂯𑂲 𑃀}}}}}} ==== ലത്തീൻ വൽക്കരണം ==== {{Block indent|{{translit|awa|ISO|anucchēda 1 - saba mana:ina kāṁ ga:urava au adhikārana kē māmilā māṁ janamajāta ājādī au barōbarī milī bā. vanhaiṁ buddhī au antarātmā kai dēna milī bā au āpasa māṁ yaka dusarē kē sāthē bhāīcārā kē bhāva sē baratāva karai kāṁ cāhī.}}}} ==== മലയാള വൽക്കരണം ==== ''{{Block indent|{{lang|awa|{{Script|mlym|അനുച്ഛേദ് 1 - സബ മനഇന കാം ഗഉരവ ഔ അധികാരന കേ മാമിലാ മാം ജനമജാത ആജാദീ ഔ ബരോബരീ മിലീ ബാ. വൻഹൈം ബുദ്ധീ ഔ അന്തരാത്മാ കൈ ദേന മിലീ ബാ ഔ ആപസ മാം യക ദുസരേ കേ സാഥേ ഭാഈചാരാ കേ ഭാവ സേ ബരതാവ കരൈ കാം ചാഹീ.}}}}}}'' ==== മലയാളം ==== {{Block indent|'''വകുപ്പ് ൧:''' മനുഷ്യരെല്ലാവരും തുല്യാവകാശങ്ങളോടും അന്തസ്സോടും സ്വാതന്ത്ര്യത്തോടുംകൂടി ജനിച്ചിട്ടുള്ളവരാണ്‌. അന്യോന്യം ഭ്രാതൃഭാവത്തോടെ പെരുമാറുവാനാണ്‌ മനുഷ്യന് വിവേകബുദ്ധിയും മനസാക്ഷിയും സിദ്ധമായിരിക്കുന്നത്‌.}}</br> === ഭാഷാഭേദങ്ങൾ === അവധി ഭാഷയിൽ പ്രാദേശികമായ നിരവധി വകഭേദങ്ങൾ കാണാം. ഉദാഹരണത്തിന്, പടിഞ്ഞാറൻ പ്രദേശങ്ങളിൽ സഹായകക്രിയയായി /ഹൈ/ (/hʌiː/) എന്ന് ഉപയോഗിക്കുമ്പോൾ, മധ്യ-കിഴക്കൻ ഭാഗങ്ങളിൽ അത് /അഹൈ/ (/ʌhʌiː/) എന്നാണ് ഉപയോഗിക്കുന്നത്. ബാബുറാം സക്സേനയുടെ ''"എവല്യൂഷൻ ഓഫ് അവധി"'' എന്ന പുസ്തകത്തിൽ നിന്നുള്ളതാണ് താഴെ നൽകിയിരിക്കുന്ന ഉദാഹരണങ്ങൾ. പ്രാദേശിക വ്യത്യാസങ്ങൾ വ്യക്തമാക്കുന്ന ബദൽ രൂപങ്ങളും ഇതിൽ ഉൾപ്പെടുത്തിയിട്ടുണ്ട്. {| style="margin:auto;" class="wikitable" |- !style="background:#ffdead;"| മലയാളം !style="background:#ffdead;"| അവധി ([[അന്താരാഷ്ട്ര ശബ്ദലിപി|ഐ.പി.എ.]]) !style="background:#ffdead;"| അവധി ([[Devanagari|ദേവനാഗരി]]) |- style="background:#ffe;" | rowspan="2"|'''ആരായിരുന്നു അവിടെ ഉണ്ടായിരുന്നത്?''' ||{{IPA|ɦʊãː koː (kəʊn) ɾəɦəĩ}} ||{{lang|awa|हुआँ को (कउन) रहें?}} |- style="background:#ffe;" ||'''''(പകരം)'''' {{IPA|ɦʊãː keː/kəʊn ɾəɦəin}} ||'''''(പകരം)'''''. {{lang|awa|हुआँ के/कउन रहेन?}} |- style="background:#ffe;" | rowspan="2"|'''കാണാനും കേൾക്കാനും ഈ കുട്ടിക്ക് കുഴപ്പമൊന്നുമില്ല.''' ||{{IPA|ɪʊ lʌɾɪkaː d̪eːkʰʌiː sʊnʌiː mə ʈʰiːk hʌiː}} ||{{lang|awa|इउ लरिका देखई सुनई म ठीक है।}} |- style="background:#ffe;" ||'''''(പകരം)''''' {{IPA|ɪ lʌɾɪkaː d̪eːkʰʌiː sʊnʌiː mə ʈʰiːk ʌhʌiː}} ||'''''(പകരം)'''''. {{lang|awa|इ लरिका देखई सुनई म ठीक अहै।}} |- style="background:#ffe;" | rowspan="2"|'''(അവൾ) പറഞ്ഞു, (ഞാൻ) കുറച്ച് കഴിക്കട്ടെ, കുറച്ച് ഇവനും കൊടുക്കാം.''' || {{IPA|kʌɦɪn laːoː t̪ʰoːɽaː kʰaːɪ leːiː t̪ʰoːɽaː jʌhu kɘ d̪ʌɪ d̪eːiː}} || {{lang|awa|कहिन, लाओ थोड़ा खाई लेई, थोड़ा यहु का दै देई।}} |- style="background:#ffe;" ||'''''(പകരം)''''' {{IPA|kʌɦɪn lyaːvː t̪ʰoːɽaː kʰaːɪ leːiː raːçi keː jʌnhu kɘ d̪ʌɪ d̪eːiː}} ||'''''(പകരം)'''''. {{lang|awa|कहिन, ल्याव थोड़ा खाई लेई, रचि के एन्हुं के दै देई।}} |- style="background:#ffe;" | rowspan="2"|'''പോകുന്നവർക്ക് അടി കിട്ടും.''' || {{IPA|d͡ʒoː d͡ʒʌɪɦʌĩ soː maːrʊ̥ kʰʌɪɦʌĩ}} || {{lang|awa|जो जइहैं सो मारउ खइहैं।}} |- style="background:#ffe;" ||'''''(പകരം)'''''. {{IPA|d͡ʒèː d͡ʒʌɪɦʌĩ soː maːr kʰʌɪɦʌĩ}} ||'''''(പകരം)''.''' {{lang|awa|जे जइहैं सो मार खइहैं।}} |- style="background:#ffe;" | rowspan="2"|'''പക്ഷികൾക്ക് നേരെ വെടിയുതിർക്കരുത്.''' ||{{IPA|cɪɾʌɪjʌn pʌɾ chʌrːaː nə cʌlaːoː}} ||{{lang|awa|चिरइयन पर छर्रा न चलाओ।}} |- style="background:#ffe;" ||'''''(പകരം)'''''. {{IPA|cɪɾʌɪjʌn peː chʌrːaː jin cʌlaːwː}} ||'''''(പകരം)'''''. {{lang|awa|चिरइयन पे छर्रा जिन चलाव।}} |} == കുറിപ്പുകൾ == {{notelist}} ==അവലംബങ്ങൾ== {{reflist|colwidth=30em}} == സ്രോതസ്സുകൾ == {{refbegin|indent=yes|3}} * {{Cite book|last=Saxena|first=Baburam|date=1971|url=https://books.google.com/books?id=WfkWvgqk5c4C&pg=PP1|title=Evolution of Awadhi|publisher=Motilal Banarsidass Publication|isbn=9788120808553|location=Allahabad}} * {{Cite book|url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.32106|title=Linguistic survey of India, Vol. 6, Mediate Group|last=Grierson|first=George Abraham|publisher=Office of the Superintendent of Government Printing|year=1904|location=India}} * {{Citation|last=Singh|first=Ravindra Pratap|title=Nature, Climate and Self: Reading select texts of Awadhi Baramasa|url=https://www.rjoe.org.in/Files/vol4issue2/new/RJOE-luknow%20sir%20-2(26-34).pdf|work=Research Journal of English|volume=4|issue=2|date=2019|issn=2456-2696}} * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=wT5v79lMmzEC|title=Awadhi Granthavali Volume 5|last=Pandey|first=Jagdish Prasad|publisher=Vani Prakashan|year=2011|isbn=978-81-8143-905-5|location=India|language=hi}} * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=VV7leonJ8aQC|title=Sri Ramacaritamanasa|last=Tulasīdāsa|date=1999|publisher=Motilal Banarsidass Publ.|isbn=978-81-208-0762-4|page=747|language=en}} * {{Citation|last=Orsini|first=Francesca|title=Inflected Kathas: Sufis and Krishna Bhaktas in Awadh|date=2014|url=https://eprints.soas.ac.uk/19887/|work=Religious Interactions in Mughal India|pages=195–232|editor-last=Dalmia|editor-first=Vasudha|publisher=Oxford University Press|language=en|isbn=978-0-19-808167-8|editor2-last=Faruqui|editor2-first=Munis}} * {{Cite journal|last=Vaudeville|first=Charlotte|date=1990|title=Kabīr's language and languages, Hinduī as the language of non-conformity|journal=Indo-Iranian Journal|volume=33|issue=4|pages=259–266|doi=10.1163/000000090790083572|issn=0019-7246}} * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=kA7HB8s621cC|title=The Magic Doe: Qutban Suhravardi's Mirigavati|last=Kutban|date=2012|publisher=Oxford University Press, USA|isbn=978-0-19-984292-6|language=en}} * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=b3iHIOwV3mYC|title=Madhumalati: An Indian Sufi Romance|last=Manjhan|date=2001|publisher=OUP Oxford|isbn=978-0-19-160625-0|language=en}} * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=19zvfkwXyzUC|title=The Life of a Text: Performing the Rāmcaritmānas of Tulsidas|last=Lutgendorf|first=Philip|date=1991|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-06690-8|language=en}} * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=J3RSHWePhXwC&q=central+portion |title=The Indo-Aryan languages|last=Masica|first =Colin P.|date=1993|publisher=Cambridge University Press|isbn=0-521-23420-4|location=Cambridge|oclc=18947567}} {{refend}} == കൂടുതൽ വായനയ്ക്ക് == * {{Cite book|url=https://global.oup.com/academic/product/loves-subtle-magic-9780195146707?cc=in&lang=en&|title=Love's Subtle Magic: An Indian Islamic Literary Tradition, 1379-1545|date=29 November 2012|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-514670-7|editor-last=Behl|editor-first=Aditya|location=Oxford, New York|editor2-last=Doniger|editor2-first=Wendy}} * {{Cite book|url=https://archive.org/details/in.gov.ignca.7679/page/n3|title=Evolution of Awadhi: A Branch of Hindi|last=Saksena|first=Baburam|publisher=Indian Press; Allahabad|year=1938|isbn=|location=}} == പുറത്തേക്കുള്ള കണ്ണികൾ == {{InterWiki|code=awa}} {{wiktionarycat|type=Awadhi|category=Awadhi language}} * [[:iso639-3:awa|Entry for Awadhi at SIL International]] * [https://www.digitallibrary.io/awa Awadhi Books] {{Languages_of_India}} [[വർഗ്ഗം:ഇന്ത്യയിലെ ഭാഷകൾ]] [[വർഗ്ഗം:അവധ്]] [[വർഗ്ഗം:ഉത്തർപ്രദേശിലെ ഭാഷകൾ]] [[വർഗ്ഗം:ഇന്തോ-ആര്യൻ ഭാഷകൾ]] igoyz9ojld2gqrxx13q2wiwomlx57gz 4610534 4610533 2026-03-28T19:53:38Z Symphonicallyu 155269 /* മധ്യകാലഘട്ടത്തിന്റെ അവസാനവും ആധുനിക ഇന്ത്യയുടെ തുടക്കവും */ 4610534 wikitext text/x-wiki {{prettyurl|Awadhi language}} {{Infobox language |name = അവധി |altname = <span style="font-size:100%;line-height:1.65;">ഔധി</span> |nativename = <span style="font-size:100%;line-height:2.65;">{{large|{{lang|awa-Deva|अवधी}}}} • {{large|{{lang|awa-Kthi|𑂃𑂫𑂡𑂲}}}} • {{lang|awa|{{nq|اودهي}}}}</span> | image = Awadhi language.svg | imagecaption = <small>"അവധി" എന്ന് [[ദേവനാഗരി]] ലിപിയിൽ എഴുതിയിരിക്കുന്നു.</small> | pronunciation = {{IPA|hi|əʋ.d̪ʱi|}} |states = [[ഇന്ത്യ]] , [[നേപ്പാൾ]] |region = ഇന്ത്യയുടെ സംസ്ഥാനങ്ങളിലെ ചില പ്രദേശങ്ങൾ *[[ഉത്തർപ്രദേശ്|ഉത്തർ പ്രദേശിലെ]] **[[അവധ്]] **[[ദൊവാബ്|ലോവർ ദൊവാബ്]] മേഖലകൾ *[[മധ്യപ്രദേശ്]] *[[ബീഹാർ]] *[[ഡെൽഹി]] നേപ്പാളിലെ [[തെരായി|തെരായി സമതലം]]. *[[ലൂംബിനി മേഖല]] **[[കപിലവസ്തു ജില്ല]] *[[ഭേരി മേഖല]] **[[ബാങ്കെ ജില്ല]] **[[ബർദിയ ജില്ല]] [[ഫിജി|ഫിജിയിൽ]] ദ്വീപിൽ [[ഫിജി ഹിന്ദി]] എന്ന രൂപത്തിൽ. [[കരീബിയൻ]] ദ്വീപസമൂഹ രാജ്യങ്ങളിലെ [[ഇൻഡോ-കരീബിയൻ ജനത]] സംസാരിക്കുന്ന പൊതുഭാഷ. *[[സുരിനാം]] *[[ട്രിനിഡാഡ് ആൻഡ് ടൊബാഗോ]] *[[ഗയാന]] [[മൗറീഷ്യസ്|മൗറീഷ്യസിൽ]] [[മൗറീഷ്യൻ ഹിന്ദുസ്താനി]] എന്ന രൂപത്തിൽ. [[ദക്ഷിണാഫ്രിക്ക|ദക്ഷിണാഫ്രിക്കയിൽ]] [[സൗത്ത് ആഫ്രിക്കൻ ഹിന്ദുസ്താനി]] എന്ന രൂപത്തിൽ. |speakers = {{sigfig|3.850906|3}} കോടി |date = 2011 |ref = <ref>{{cite web |url= https://www.dnaindia.com/analysis/column-the-slow-death-of-bhojpuri-and-awadhi-2122062|title=The Slow Death of Awadhi and Bhojpuri}}</ref><ref>{{cite web |url= https://www.omniglot.com/writing/awadhi.htm|title=Omniglot — Awadhi (अवधी)}}</ref><ref>{{cite web |url= https://www.bignewsnetwork.com/news/270676192/awadhi-language-is-grouped-as-mother-tongue-under-hindi|title='Awadhi language is grouped as mother tongue under Hindi' says Minister of State for Home Affairs |work=Big News Network.com }}</ref> | ethnicity = [[അവധി ജനത]] |familycolor = [[ഇന്തോ-യുറോപ്യൻ ഭാഷകൾ|ഇന്തോ-യുറോപ്യൻ]] |fam2 = [[ഇന്തോ-ഇറാനിയൻ ഭാഷകൾ|ഇന്തോ-ഇറാനിയൻ]] |fam3 = [[ഇന്തോ-ആര്യൻ ഭാഷകൾ|ഇന്തോ-ആര്യൻ]] |fam4 = [[ഹിന്ദി ഭാഷകൾ|മധ്യ ഇന്തോ-ആര്യൻ]] |fam5 = [[കിഴക്കൻ ഹിന്ദി]] |dia1 = [[ഫിജി ഹിന്ദി]] |dia2 = [[ഗംഗാപാരീ]] |dia3 = മിർസാപുരി |dia4 = പർദേശി |dia5 = ഉത്തരി |dia6 = പ്രതാപ്ഗഢി |dia7 = താരുഹാട്ട് |dia8 = [[കരീബിയൻ ഹിന്ദുസ്താനി]] |dia9 = [[മൗറീഷ്യൻ ഹിന്ദുസ്താനി]] |dia10 = [[സൗത്ത് ആഫ്രിക്കൻ ഹിന്ദുസ്താനി]] | ancestor = [[അർദ്ധമാഗധി പ്രാകൃതം]] | ancestor2 = [[അപഭ്രംശം|അർദ്ധമാഗധി അപഭ്രംശം]] |script = {{unbulleted list |[[ദേവനാഗരി]] (ഇപ്പോൾ) |[[കൈതി ലിപി|കൈതി]] (ചരിത്രപരം) |[[പേർഷ്യൻ ലിപി|പേർഷ്യൻ]] |[[ലത്തീൻ അക്ഷരമാല|ലത്തീൻ]] }} | nation = {{flag|ഫിജി}} {{small|([[ഫിജി ഹിന്ദി]] എന്ന രൂപത്തിൽ)}} | iso2 = awa | iso3 = awa | glotto = awad1243 | glottorefname = Awadhi | lingua = 59-AAF-ra | glotto2 = gang1265 | glottoname2 = Gangapari | glotto3 = mirz1238 | glottoname3 = Mirzapuri | glotto4 = utta1238 | glottoname4 = Uttari | map2 = Awadh region.jpg | mapcaption2 = <center><small>ഉത്തർപ്രദേശിലെ അവധി ഭാഷാ അതിർത്തികൾ</center></small> | notice = IPA }} [[ഹിന്ദി|ഹിന്ദിയുടെ]] ഒരു ഉപഭാഷയാണ് [[ഉത്തർപ്രദേശ്|ഉത്തർ പ്രദേശിന്റെ]] മദ്ധ്യഭാഗത്തുള്ള ഒരു പ്രദേശമായ [[അവധ്|അവധിൽ]] സംസാരിക്കപ്പെടുന്ന ഭാഷയായ '''അവധി'''.{{efn|<ref>{{cite book |last=Oldenburg |first=Veena Talwar |author-link= |date= |title=The Making of Colonial Lucknow, 1856–1877 |url= |location= |publisher=Princeton University Press |page=5 |isbn=}}</ref> ({{lang|hi|औधी}}, 𑂌𑂡𑂲)}} ഹിന്ദിയുടെ പൂർവീ വിഭാഗത്തിൽപ്പെടുന്ന ഒരു ഉപഭാഷയാണിത്.<ref name="fulllangdatacensus 2011">{{cite web |last=Kawoosa |first=Vijdan Mohammad |date=22 November 2018 |title=How languages intersect in India |url=https://www.hindustantimes.com/india-news/how-languagesintersect-in-india/story-g3nzNwFppYV7XvCumRzlYL.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221015014438/https://www.hindustantimes.com/india-news/how-languagesintersect-in-india/story-g3nzNwFppYV7XvCumRzlYL.html |archive-date=15 October 2022 |publisher=Hindustan Times}}</ref> ഉത്തർ പ്രദേശിലെ [[അവധ്]] ,ലോവർ ദൊവാബ് മേഖലകൾ, [[മധ്യപ്രദേശ്‌]], [[ബിഹാർ|ബീഹാർ]], [[ഡെൽഹി]] സംസ്ഥാനങ്ങളിലെ ചില പ്രദേശങ്ങൾ, [[നേപ്പാൾ|നേപ്പാളിലെ]] [[ലുംബിനി പ്രവിശ്യ|ലുംബിനി]], [[രാപ്തി]], [[ഭേരി]] എന്നീ പ്രദേശങ്ങളിൽ അവധി സംസാരിക്കപ്പെടുന്നു.<ref name=":5">{{Cite web |last=Meaning |first=Nepali |date=12 August 2023 |title=Origin, Structure, Development, and Situation of Awadhi Language in Nepal - Nepali Meaning |url=https://nepalimeaning.com/origin-structure-development-and-situation-of-awadhi-language-in-nepal/ |access-date=4 February 2024 |website=nepalimeaning.com |language=en-US}}</ref><ref name=":0">{{Harvcoltxt|Saxena|1971|p=1}}</ref><ref>{{Harvcoltxt|Grierson|1904|p=1}}</ref> ലോകത്തിലെ ഏറ്റവും കൂടുതൽ ആൾക്കാർ സംസാരിക്കുന്ന ഭാഷകളിൽ 29-ാം സ്ഥാനമാണ് ഈ ഭാഷക്കുള്ളത്. ഭക്തകവിയായിരുന്ന [[ഗോസ്വാമി തുളസീദാസ്]] രചിച്ച [[രാമചരിത് മാനസ്]] (തുളസീദാസ് രാമായണം), [[ഹനുമാൻ ചാലിസ]] എന്നീ കൃതികൾ ഈ ഭാഷയിലാണ് രചിയ്ക്കപ്പെട്ടിരിയ്ക്കുന്നത്. ബൈസ്വാര പ്രദേശത്തിന്റെ പേരിൽ നിന്നുള്ള '''[[ബൈസ്വാരി]]''',<ref>{{Harvcoltxt|Grierson|1904|p=10}}</ref> 'കിഴക്കൻ' എന്നർത്ഥമുള്ള '''പൂർബി''' (ഈ പദം പലപ്പോഴും അവ്യക്തമായി ഉപയോഗിക്കാറുണ്ട്), പുരാതന [[കോസല സാമ്രാജ്യം|കോസല രാജ്യത്തിന്റെ]] പേരിൽ നിന്നുള്ള '''കോസലി''' എന്നിവയാണ് അവധി ഭാഷയുടെ മറ്റ് പേരുകൾ.<ref name=":0" /> == ഭൂമിശാസ്ത്രപരമായ വ്യാപനം == === ഇന്ത്യയിൽ === [[File:Awadhi regions of Uttar Pradesh.jpg|thumb|അവധി സംസാരിക്കുന്ന ഉത്തർപ്രദേശിലെ ജില്ലകൾ]] അവധി പ്രധാനമായും സംസാരിക്കുന്നത് [[ഗംഗാനദി|ഗംഗാ]]-[[യമുന]] [[doab|ദോവാബിന്റെ]] (നദീതടം) താഴത്തെ ഭാഗങ്ങൾ ഉൾപ്പെടുന്ന മധ്യ-കിഴക്കൻ [[ഉത്തർപ്രദേശ്|ഉത്തർപ്രദേശിലെ]] [[അവധ്]] പ്രദേശത്താണ്.<ref name=":0"/><ref name=":1">{{Harvcoltxt|Grierson|1904|pp=9–10}}</ref> ഇതിന്റെ പടിഞ്ഞാറ് ഭാഗത്ത് പാശ്ചാത്യ ഹിന്ദിയും (പ്രത്യേകിച്ച് [[കനൗജി ഭാഷ|കനൗജിയും]] [[ബുന്ദേലി ഭാഷ|ബുന്ദേലിയും]]), കിഴക്ക് ഭാഗത്ത് [[കിഴക്കൻ ഇന്തോ-ആര്യൻ ഭാഷകൾ|കിഴക്കൻ ഇന്തോ-ആര്യൻ]] ഭാഷാകുടുംബത്തിലെ ബിഹാരി വിഭാഗത്തിൽപ്പെട്ട [[ഭോജ്പൂരി ഭാഷ|ഭോജ്പുരിയുമാണ്]] സംസാരിക്കുന്നത്.<ref name=":6">{{Cite book |last=Saksena |first=Baburam |url=https://books.google.com/books?id=WfkWvgqk5c4C&dq=Awadhi+east+bhojpuri+language&pg=PA5 |title=Evolution of Awadhi (a Branch of Hindi). |date=1971 |publisher=Motilal Banarsidass Publ. |isbn=978-81-208-0855-3 |language=en|pages=}}</ref><ref>{{Cite book |last=Verbeke |first=Saartje |url=https://books.google.com/books?id=63iC56LeJ_MC&dq=Hindi+is+central+indo+aryan+bhojpuri+eastern+indo+aryan&pg=PA67 |title=Alignment and Ergativity in New Indo-Aryan Languages |date=22 March 2013 |publisher=Walter de Gruyter |isbn=978-3-11-029267-1 |language=en}}</ref> വടക്ക് [[നേപ്പാൾ|നേപ്പാളും]] തെക്ക് അവധിയുമായി വലിയ സാമ്യമുള്ള [[ബഘേലി ഭാഷ|ബഘേലിയുമാണ്]] അതിരുകൾ.<ref>{{Harvcoltxt|Saxena|1971|pp=2–5}}</ref> വടക്കൻ, മധ്യ യു.പിയിലെ താഴെ പറയുന്ന ജില്ലകളിൽ അവധി സംസാരിക്കുന്നു- * [[Lakhimpur Kheri district|ലഖിംപൂർ ഖേരി]] ([[Kannauji language|കനൗജിക്കൊപ്പം]]) * [[Sitapur district|സീതാപൂർ]] ([[Kannauji language|കനൗജിക്കൊപ്പം]]) * [[Unnao district|ഉന്നാവോ]] * [[Fatehpur district|ഫത്തേപൂർ]] * [[Barabanki district|ബാരാബങ്കി]] * [[Lucknow district|ലഖ്‌നൗ]] * [[Raebareli district|റായ്ബറേലി]] * [[Amethi district|അമേഠി]] * [[Bahraich district|ബഹ്റൈച്ച്]] * [[Shrawasti district|ശ്രാവസ്തി]] * [[Kanpur Nagar district|കാൺപൂർ]] യു.പിയുടെ കിഴക്കൻ ഭാഗങ്ങളിൽ അവധി ഭാഷാരൂപം മാറി "കിഴക്കൻ സ്റ്റാൻഡേർഡ് അവധി" എന്ന പ്രത്യേക ഭാഷാഭേദമായി മാറുന്നു. ഈ പ്രദേശം പൂർവാഞ്ചലിലെ [[ഭോജ്പൂരി ഭാഷ|ഭോജ്പുരി]] സംസാരിക്കുന്ന ജില്ലകളുമായി അതിർത്തി പങ്കിടുന്നു. ഈ ഭാഗത്ത് ഉൾപ്പെടുന്ന ജില്ലകൾ ഇവയാണ്- * [[Ayodhya district|അയോധ്യ]] * [[Ambedkar Nagar district|അംബേദ്കർ നഗർ]] * [[Prayagraj district|പ്രയാഗ്‌രാജ്]] * [[Mirzapur district|മിർസാപൂർ]] * [[Jaunpur district|ജോൻപൂർ]] (പടിഞ്ഞാറൻ ഭാഗങ്ങൾ) * [[Bhadohi district|ഭദോഹി]] * [[Sultanpur district|സുൽത്താൻപൂർ]] * [[Pratapgarh, Uttar Pradesh|പ്രതാപ്ഗഢ്]] * [[Gonda district|ഗോണ്ട]] * [[Balrampur district, Uttar Pradesh|ബലറാംപൂർ]] * [[Basti district|ബസ്തി]] (പടിഞ്ഞാറൻ ഭാഗങ്ങൾ) * [[Siddharthnagar district|സിദ്ധാർത്ഥനഗർ]] (പടിഞ്ഞാറൻ ഭാഗങ്ങൾ) * [[Kaushambi district|കൗശാംബി]] === നേപ്പാളിൽ === നേപ്പാളിലെ [[Language Commission (Nepal)|ഭാഷാ കമ്മീഷൻ]] ലുംബിനി പ്രവിശ്യയിലെ ഔദ്യോഗിക ഭാഷകളായി [[തരു ഭാഷ|തരു]], അവധി എന്നിവയെ ശുപാർശ ചെയ്തിട്ടുണ്ട്.<ref name=":5" /><ref>{{Cite web |title=सरकारी कामकाजको भाषाका आधारहरूको निर्धारण तथा भाषासम्बन्धी सिफारिसहरू (पञ्चवर्षीय प्रतिवेदन- साराांश) २०७८ |url=https://languagecommission.gov.np/files/%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%B8%20%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%87%E0%A4%B7%E0%A4%A3%20%E0%A4%B8%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%80%20%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A4%95%E0%A5%8B%20%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A4%BE.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210906171816/https://languagecommission.gov.np/files/%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%B8%20%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%87%E0%A4%B7%E0%A4%A3%20%E0%A4%B8%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%80%20%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A4%95%E0%A5%8B%20%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A4%BE.pdf |archive-date=6 September 2021 |access-date=28 October 2021 |website=Language Commission}}</ref> നേപ്പാളിലെ രണ്ട് പ്രവിശ്യകളിലാണ് അവധി സംസാരിക്കുന്നത്: * [[ലുംബിനി മേഖല]] ** [[ബാംങ്കെ ജില്ല]] ** [[ബർദിയ ജില്ല]] ** [[ഡാങ് ജില്ല]] ** [[കപിൽവസ്തു ജില്ല]] * [[സുദുർപശ്ചിം പ്രവിശ്യ]] ** [[കൈലാലി ജില്ല]] ** [[കാഞ്ചൻപൂർ ജില്ല]] === ദക്ഷിണേഷ്യയ്ക്ക് പുറത്ത് === {{further|ഫിജി ഹിന്ദി|കരീബിയൻ ഹിന്ദുസ്താനി}} അവധിയുടെയും (കൂടാതെ മറ്റ് ഭാഷകളുടെയും) സ്വാധീനമുള്ള ഒരു ഭാഷ [[Fiji|ഫിജിയിലെ]] [[Indo-Fijians|ഇന്ത്യാക്കാർക്കിടയിൽ]] ഒരു വ്യവഹാരഭാഷയായി സംസാരിക്കപ്പെടുന്നു, ഇത് ഫിജിയൻ ഹിന്ദി ([[ഫിജി ഹിന്ദി]]) എന്നറിയപ്പെടുന്നു. ''[[എത്‌നോലോഗ്]]'' പ്രകാരം, ഇത് ഭോജ്പുരിയുടെ സ്വാധീനമുള്ള ഒരു തരം അവധിയാണ്, കൂടാതെ ഇതിനെ കിഴക്കൻ ഹിന്ദിയായും തരംതിരിച്ചിരിക്കുന്നു.<ref>{{e25|hif|Fiji Hindi}}</ref> [[സുരിനാം]], [[ട്രിനിഡാഡ് ആൻഡ് ടൊബാഗോ]], [[ഗയാന]] എന്നിവിടങ്ങളിലെ [[Indo-Caribbeans|ഇന്ത്യാക്കാർ]] സംസാരിക്കുന്ന കരീബിയൻ ഹിന്ദുസ്ഥാനി ([[കരീബിയൻ ഹിന്ദുസ്താനി]]) ഭോജ്പുരിയെയും ഭാഗികമായി അവധിയെയും അടിസ്ഥാനമാക്കിയുള്ളതാണ്. [[ദക്ഷിണാഫ്രിക്ക|ദക്ഷിണാഫ്രിക്കയിൽ]] സംസാരിക്കുന്ന ഹിന്ദുസ്ഥാനിയും<ref>{{Cite book|last=Mesthrie|first=Rajend|url=https://books.google.com/books?id=aIivedw-oZYC&q=awadhi|title=Language and Social History: Studies in South African Sociolinguistics|date=1995|publisher=New Africa Books|isbn=978-0-86486-280-8|language=en}}</ref> [[മൗറീഷ്യസ്|മൗറീഷ്യസിൽ]] സംസാരിക്കുന്ന ഭോജ്പുരിയും<ref>{{cite web|title=Awadhi language|url=https://omniglot.com/writing/awadhi.htm|access-date=17 December 2020|website=omniglot.com}}</ref> ഭാഗികമായി അവധിയുടെ സ്വാധീനമുള്ളവയാണ്. == വർഗ്ഗീകരണം == [[File:Awadhi classification.png|alt=|thumb|അവധി ഭാഷയുടെ ഭാഷാപരമായ വർഗ്ഗീകരണം.]] അവധി ഒരു [[Indo-European languages|ഇന്തോ-യൂറോപ്യൻ ഭാഷയാണ്]], ഇത് [[Indo-Iranian languages|ഇന്തോ-ഇറാനിയൻ]] ഭാഷാകുടുംബത്തിലെ [[Indo-Aryan languages|ഇന്തോ-ആര്യൻ]] ഉപവിഭാഗത്തിൽ ഉൾപ്പെടുന്നു. ഇന്തോ-ആര്യൻ [[dialect continuum|ഭാഷാഭേദ തുടർച്ചയിൽ]] (dialect continuum), ഇത് ഭാഷകളുടെ കിഴക്കൻ-മധ്യ മേഖലയ്ക്ക് കീഴിൽ വരുന്നു, ഇതിനെ പലപ്പോഴും കിഴക്കൻ-ഹിന്ദി എന്ന് അംഗീകരിക്കുന്നു. ഭാഗികമായി [[Shauraseni language|ശൗരസേനിയുമായും]] ഭാഗികമായി [[Magadhi Prakrit|മാഗധി പ്രാകൃതവുമായും]] സാമ്യമുള്ള [[Ardhamagadhi Prakrit|അർദ്ധമാഗധിയുടെ]] പഴയ രൂപമായിരിക്കാം അവധിയുടെ അടിസ്ഥാനം എന്ന് പൊതുവെ വിശ്വസിക്കപ്പെടുന്നു.<ref name="auto">{{Harvcoltxt|Grierson|1904|p=2}}</ref> രണ്ടും ഒരേ 'അർദ്ധ-മാഗധി'യിൽ നിന്നാണ് വംശാവലിപരമായി ഉരുത്തിരിഞ്ഞത് എന്നതിനാൽ അവധിയുടെ ഏറ്റവും അടുത്ത ബന്ധുവായ ഭാഷ [[Bagheli language|ബഘേലിയാണ്]]. മിക്ക ആദ്യകാല ഇന്ത്യൻ ഭാഷാപണ്ഡിതരും ബഘേലിയെ 'അവധിയുടെ തെക്കൻ രൂപം' മാത്രമായാണ് കണക്കാക്കിയിരുന്നത്, എന്നാൽ സമീപകാല പഠനങ്ങൾ ബഘേലിയെ വെറുമൊരു ഉപഭാഷയായി കാണാതെ, അവധിക്ക് തുല്യമായ ഒരു പ്രത്യേക ഭാഷാഭേദമായി അംഗീകരിക്കുന്നു.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=__DaXf3XedoC|title=Patterns of Regional Geography: Indian perspective|last=Mandal|first=R. B.|date=1990|publisher=Concept Publishing Company|isbn=978-81-7022-291-0|pages=127–129|language=en}}</ref> == സാഹിത്യം == === മധ്യകാലഘട്ടത്തിന്റെ അവസാനവും ആധുനിക ഇന്ത്യയുടെ തുടക്കവും === ഈ കാലഘട്ടത്തിൽ ഉത്തരേന്ത്യയിലെ [[ഇതിഹാസ കവിത|ഇതിഹാസ കവിതകളുടെ]] പ്രധാന മാധ്യമമായി അവധി ഭാഷ മാറി.<ref>{{Harvcoltxt|Grierson|1904|p=13}}</ref> അവധി സാഹിത്യത്തെ പ്രധാനമായും ഭക്തികാവ്യങ്ങൾ എന്നും പ്രേമാഖ്യാനങ്ങൾ (പ്രണയകഥകൾ) എന്നും രണ്ടായി തിരിക്കാം. ==== ഭക്തികാവ്യങ്ങൾ ==== ആധുനിക [[ഇന്തോ-ആര്യൻ ഭാഷകൾ|ഇന്തോ-ആര്യൻ ഭാഷകളിലെ]] ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട കൃതികളിലൊന്നായി കരുതപ്പെടുന്നത് കവിശ്രേഷ്ഠനായ [[തുളസീദാസ്]] രചിച്ച [[രാമചരിതമാനസം]] (എ.ഡി. 1575) ആണ്. [[ദോഹ (കവിത)|ദോഹ]]-[[ചൗപായ്]] വൃത്തങ്ങളിൽ രചിക്കപ്പെട്ട ഇതിന്റെ അർത്ഥം "രാമന്റെ പ്രവൃത്തികളുടെ തടാകം" എന്നാണ്. [[സംസ്കൃതം|സംസ്കൃതത്തിലെ]] [[വാത്മീകി|വാത്മീകി]] [[രാമായണം|രാമായണത്തെയോ]] [[അധ്യാത്മരാമായണം|അധ്യാത്മരാമായണത്തെയോ]] അടിസ്ഥാനമാക്കിയാണ് ഇതിന്റെ ഇതിവൃത്തം തയ്യാറാക്കിയിരിക്കുന്നത്.<ref>{{Harvcoltxt|Saxena|1971|pp=11–12}}</ref> ഭക്തിസാഹിത്യത്തിലെ ഏറ്റവും മഹത്തായ ഗ്രന്ഥമായി [[മഹാത്മാ ഗാന്ധി]] രാമചരിതമാനസത്തെ വിശേഷിപ്പിച്ചിട്ടുണ്ട്. പാശ്ചാത്യ നിരീക്ഷകർ ഇതിനെ "[[ഉത്തരേന്ത്യ|ഉത്തരേന്ത്യയുടെ]] ബൈബിൾ" എന്നും വിളിക്കുന്നു.<ref>{{Harvcoltxt|Lutgendorf|1991|p=1}}</ref> 'തുളസീദാസ് രാമായണം' എന്നോ വെറുതെ 'രാമായണം' എന്നോ ഇത് പൊതുവെ അറിയപ്പെടുന്നു.<ref>{{Harvcoltxt|Lutgendorf|1991|p=12}}</ref> {{multiple image | align = right | header_background = #FDF5E6 | header = [[തുളസീദാസ്|തുളസീദാസിന്റെ]] [[രാമചരിതമാനസം|രാമചരിതമാനസത്തിലെ]] ചിത്രീകരണങ്ങൾ | direction = vertical | footer_align = center | image_style = border:none; | total_width = 280 | image1 = 5_Illustration_from_the_Ramcharitmanas_of_Tulsidas_(1532–1623)_Jodhpur,_c._1775;_62.7_x_134.5_cm_Mehrangarh_Museum_Trust.jpg | image2 = 7 Rama's Army reaches Lanka from the Ram Charit Artist Unknown, ca. 1780, 63x125.8cm Mehrangarh Museum Trust.jpg | footer = (a) ബാലിവധം: [[രാമൻ|രാമനും]] [[ലക്ഷ്മണൻ|ലക്ഷ്മണനും]] മഴക്കാലം തീരാൻ കാത്തിരിക്കുന്നു, (b) രാമന്റെ സൈന്യം സമുദ്രം കടന്ന് ലങ്കയിലേക്ക് പോകുന്നു. | alt1 = | caption1 = | caption2 = }} [[തുളസീദാസ്|തുളസീദാസിന്റെ]] കൃതികളായ ''[[ഹനുമാൻ ചാലിസ]]'',<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=MX1SDwAAQBAJ&q=awadhi&pg=PT151|title=Hanuman Chalisa: Verse by Verse Description|last=Padam|first=Sandeep|date=21 March 2018|publisher=Notion Press|isbn=978-1-64249-611-6|language=hi}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=UFE4DwAAQBAJ&q=hanuman+chalisa+awadhi&pg=PA42|title=Lucknow Poetica|last=Shamim|first=Dr Rupali Saran Mirza Dr and Amna|date=14 November 2016|publisher=Idea Publishing|page=42|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=tlduDwAAQBAJ&q=hanuman+chalisa+awadhi&pg=PA11|title=Sri Hanuman Chalisa: Commentary on the Praises to the Eternal Servant|last=Vishwananda|first=Paramahamsa Sri Swami|date=13 March 2018|publisher=BoD – Books on Demand|isbn=978-3-96343-015-2|page=11|language=en}}</ref> ''പാർവ്വതീ മംഗൾ'', ''ജാനകീ മംഗൾ'' എന്നിവയും അവധിയിലാണ് രചിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നത്.<ref name="Saxena 1971 12">{{Harvcoltxt|Saxena|1971|p=12}}</ref> {{Verse translation|lang=awa|अंडकोस प्रति प्रति निज रूपा। देखेउँ जिनस अनेक अनूपा॥ <u>अवधपुरी</u> प्रति भुअन निनारी। <u>सरजू</u> भिन्न भिन्न नर नारी॥|ഓരോ പ്രപഞ്ചത്തിലും ഞാൻ എന്നെത്തന്നെ കണ്ടു, അതുപോലെ സമാനതകളില്ലാത്ത പല വസ്തുക്കളും; ഓരോ പ്രപഞ്ചത്തിനും അതിന്റേതായ <u>അയോധ്യയുണ്ടായിരുന്നു</u>, അതിന്റേതായ <u>സരയൂ</u> നദിയും, അതിന്റേതായ പുരുഷന്മാരും സ്ത്രീകളും.|italicsoff=y|attr1=[[തുളസീദാസ്|തുളസീദാസിന്റെ]] [[രാമചരിതമാനസം|രാമചരിതമാനസത്തിലെ]] 7.81.3 ചൗപായ്|attr2=വിവർത്തനം: ആർ.സി. പ്രസാദ്<ref>{{Harvcoltxt|Tulasīdāsa|1999|p=747}}</ref>}} {{Verse translation|lang=awa|सिंधु तीर एक भूधर सुंदर। कौतुक कूदि चढ़ेउ ता-ऊपर॥ बार-बार रघुबीर सँभारी। तरकेउ <u>पवनतनय</u> बल भारी॥|കടൽത്തീരത്ത് മനോഹരമായ ഒരു പർവ്വതമുണ്ടായിരുന്നു, അവൻ കളിയായി അതിന്റെ കൊടുമുടിയിലേക്ക് ചാടിക്കയറി; വീണ്ടും വീണ്ടും അവൻ ഭഗവാനെ സ്മരിച്ചു, അങ്ങനെ <u>വായുപുത്രൻ</u> അതിയായ ശക്തിയോടെ കുതിച്ചുപാഞ്ഞു.|italicsoff=y|attr1=[[തുളസീദാസ്|തുളസീദാസിന്റെ]] [[രാമചരിതമാനസം|രാമചരിതമാനസത്തിലെ]] 5.1.3 ചൗപായ്|attr2=വിവർത്തനം<ref>{{Cite journal|last=Rao|first=I. Panduranga|date=1998|title=Review of The Beautiful Verses (Ram-Charit Manas, "Sunder-Kand" and Hanuman Chalisa of Goswami Tulsidas rendered into English verse)|journal=Indian Literature|volume=41|issue=1 (183)|pages=240–241|issn=0019-5804|jstor=23341337}}</ref>}} [[ഭഗവതപുരാണം|ഭഗവതപുരാണത്തിലെ]] 'ദശമസ്കന്ധത്തിന്' ഹിന്ദി പ്രാദേശികഭാഷയിലുണ്ടായ ആദ്യത്തെ സ്വതന്ത്ര ആവിഷ്കാരം ലാലാച്ദാസ് രചിച്ച "ഹരിചരിത്" (എ.ഡി. 1530) ആണ്. ഹസ്തിഗ്രാം (ഇന്നത്തെ [[റായ്ബറേലി ജില്ല|റായ്ബറേലിക്ക്]] അടുത്തുള്ള ഹത്ഗാവ്) സ്വദേശിയായിരുന്നു അദ്ദേഹം. ഈ കൃതി ദീർഘകാലം വ്യാപകമായി പ്രചരിക്കുകയും, ഇതിന്റെ നിരവധി കൈയെഴുത്തുപ്രതികൾ കിഴക്കൻ ഉത്തർപ്രദേശ്, [[ബീഹാർ]], [[മാൾവ]], [[ഗുജറാത്ത്]] എന്നിവിടങ്ങളിൽ നിന്ന് കണ്ടെത്തുകയും ചെയ്തിട്ടുണ്ട്. [[ കൈത്തി ലിപി|കൈത്തി ലിപിയിലാണ്]] ഇവയെല്ലാം രചിക്കപ്പെട്ടിട്ടുള്ളത്.<ref>{{Harvcoltxt|Orsini|2014|p=200}}</ref> [[സിക്കന്ദർ ലോധി|സിക്കന്ദർ ലോധിയുടെ]] ഭരണകാലത്ത് ഡൽഹിയിലെ ഈശ്വർദാസ് രചിച്ച 'സത്യവതി' (ഏകദേശം എ.ഡി. 1501), ലാലാദാസിന്റെ 'അവധവിലാസം' (എ.ഡി. 1700) എന്നിവയും അവധി ഭാഷയിലാണ് രചിക്കപ്പെട്ടത്. വിവിധ പ്രാദേശിക ഭാഷകളുടെ മിശ്രിതമായ 'പഞ്ച്‌മേൽ ഖിച്ചഡി' (pancmel khicṛī) ശൈലി പിന്തുടർന്നിരുന്ന [[കബീർ|കബീറിനെപ്പോലുള്ള]] ഭക്തകവികളുടെ കൃതികളിലെ പ്രധാന ഘടകവും അവധി ഭാഷയായിരുന്നു.<ref>{{Harvcoltxt|Vaudeville|1990|p=260}}</ref><ref>{{Harvcoltxt|Vaudeville|1990|p=264}}</ref> കബീറിന്റെ പ്രധാന കൃതിയായ [[ബിജക്|ബിജകിലെ]] ഭാഷാശൈലി പ്രാഥമികമായി അവധിയാണ്.<ref>{{Harvcoltxt|Vaudeville|1990|p=260}}</ref><ref>{{Harvcoltxt|Vaudeville|1990|p=259}}</ref> ==== പ്രേമാഖ്യാനങ്ങൾ ==== {{multiple image | total_width = 200 | caption_align = center | align = right | direction = vertical | image_style = border:none; | image1 = Queen Nagamati talks to her parrot, Padmavat, c1750.jpg | caption1 = രാജ്ഞി നാഗമതി തന്റെ തത്തയോട് സംസാരിക്കുന്നു, [[പത്മാവത്]], എ.ഡി 1750. | image2 = Meister des Madhu-Malati-Manuskripts 001.jpg | caption2 = കാമുകീകാമുകന്മാർ കാട്ടിൽ വെച്ച് ഒരു കടുവയ്ക്ക് നേരെ അമ്പെയ്യുന്നു. [[സൂഫി]] കാവ്യമായ [[മധുമാലതി|മധുമാലതിയിൽ]] നിന്നുള്ള ചിത്രം. | alt1 = | header = അവധി [[സൂഫി]] കൃതികളിലെ ചിത്രീകരണങ്ങൾ | header_background = #FDF5E6 }} 14-ാം നൂറ്റാണ്ടിന്റെ അവസാനത്തോടെ കിഴക്കൻ സൂഫികളുടെ പ്രിയപ്പെട്ട സാഹിത്യഭാഷയായി അവധി മാറി. പേർഷ്യൻ ''[[മസ്നവി]]'' ശൈലിയിൽ രചിക്കപ്പെട്ടതും, സൂഫി [[മിസ്റ്റിസിസം|മിസ്റ്റിസിസത്തിൽ]] വേരൂന്നിയതും, എന്നാൽ പൂർണ്ണമായും ഇന്ത്യൻ പശ്ചാത്തലത്തിലുള്ളതുമായ 'പ്രേമാഖ്യാനങ്ങളുടെ' (പ്രണയകഥകൾ) ഭാഷയായി ഇത് മാറുകയായിരുന്നു. ഭാരതീയ ഐതിഹ്യങ്ങളിൽ നിന്ന് നേരിട്ട് കടമെടുത്ത നിരവധി [[ആഖ്യാനശൈലി|കഥാതന്തുക്കൾ]] ഇവയിലുണ്ടായിരുന്നു. അവധി ഭാഷയിലെ അത്തരം ആദ്യത്തെ പ്രേമാഖ്യാനമായിരുന്നു മൗലാനാ ദാവൂദിന്റെ [[ചന്ദായൻ (കാവ്യം)|ചന്ദായൻ]] (എ.ഡി. 1379).<ref>{{Harvcoltxt|Vaudeville|1990|p=263}}</ref> പ്രശസ്ത ഭരണാധികാരിയായ [[ഷേർഷാ സൂരി|ഷേർഷാ സൂരിയുടെ]] കാലത്ത് തന്റെ വിശിഷ്ടകൃതിയായ [[പത്മാവത്]] (എ.ഡി. 1540) രചിച്ചുകൊണ്ട് [[മാലിക് മുഹമ്മദ് ജായസി|ജായസി]] ഈ പാരമ്പര്യം മുന്നോട്ട് കൊണ്ടുപോയി. [[അരാക്കൻ]] മുതൽ [[ഡെക്കാൻ പീഠഭൂമി|ഡെക്കാൻ]] വരെ വ്യാപകമായി പ്രചരിച്ച ഈ കൃതി, [[പേർഷ്യൻ ഭാഷ|പേർഷ്യനിലേക്കും]] മറ്റ് ഭാഷകളിലേക്കും വിവർത്തനം ചെയ്യപ്പെടുകയുണ്ടായി.<ref>{{Harvcoltxt|Orsini|2014|p=213}}</ref> ജായസിയുടെ മറ്റ് പ്രധാന കൃതികളായ കാൻഹാവത്,<ref>{{Citation|last=Hawley|first=John Stratton|title=Did Surdas Perform the Bhāgavata-purāṇa?|date=2015|work=Tellings and Texts|page=212|editor-last=Orsini|editor-first=Francesca|series=Music, Literature and Performance in North India|edition=1|publisher=Open Book Publishers|isbn=978-1-78374-102-1|quote=Then there are the Ahirs whose performances of the Krishna story fascinated Malik Muhammad Jayasi, as he tells us in his Kanhavat of 1540;...|editor2-last=Schofield|editor2-first=Katherine Butler|jstor=j.ctt17rw4vj.15}}</ref> അഖ്രാവത്<ref name="Saxena 1971 12"/>, ആഖ്‌രി കലാം<ref>{{Cite journal|last=Singh|first=Virendra|date=2009|title=An Avadhi language account of an earthquake in medieval North India circa AD 1500|url=https://www.researchgate.net/publication/296774084|journal=Current Science|volume=96|pages=1648–1649}}</ref> എന്നിവയും അവധിയിലാണ് രചിച്ചിട്ടുള്ളത്. {{Rquote|centre|എന്റെ മഹത്തായ നഗരമായ, എക്കാലവും മനോഹരമായ ജായസിനെക്കുറിച്ച് ഞാൻ പറയാം.<br /> ''[[സത്യയുഗം|സത്യയുഗത്തിൽ]]'' അതൊരു പുണ്യസ്ഥലമായിരുന്നു, അന്ന് അത് "പൂന്തോട്ടങ്ങളുടെ നഗരം" എന്ന് വിളിക്കപ്പെട്ടു.<br /> പിന്നെ ''[[ത്രേതായുഗം|ത്രേതായുഗം]]'' കടന്നുപോയി, ''[[ദ്വാപരയുഗം|ദ്വാപരയുഗം]]'' വന്നപ്പോൾ, അവിടെ ''ഭുഞ്ജരാജൻ'' എന്ന മഹാനായ ഒരു ഋഷിയുണ്ടായിരുന്നു.<br /> 88,000 ഋഷിമാർ അന്ന് അവിടെ ജീവിച്ചിരുന്നു, കൂടാതെ ഇടതൂർന്ന... എൺപത്തിനാല് കുളങ്ങളും.<br /> അവർ ഇഷ്ടികകൾ ചുട്ടെടുത്ത് ഉറപ്പുള്ള ഘാട്ടുകൾ നിർമ്മിക്കുകയും എൺപത്തിനാല് കിണറുകൾ കുഴിക്കുകയും ചെയ്തു.<br /> അവർ അവിടെയും ഇവിടെയുമായി മനോഹരമായ കോട്ടകൾ പണിതു, രാത്രിയിൽ അവ ആകാശത്തിലെ നക്ഷത്രങ്ങളെപ്പോലെ തോന്നിപ്പിച്ചു.<br /> മുകളിൽ ക്ഷേത്രങ്ങളുള്ള നിരവധി പഴത്തോട്ടങ്ങളും അവർ വെച്ചുപിടിപ്പിച്ചു.<br /><br /> ദോഹ: ആ മാനുഷിക ''അവതാരങ്ങളെല്ലാം'' അവിടെയിരുന്ന് തപസ്സുചെയ്തു. രാവും പകലും ''ഹോമങ്ങളും'' ''ജപങ്ങളും'' ചെയ്തുകൊണ്ട് അവർ ഈ ലോകത്തെ മുറിച്ചുകടന്നു.|[[മാലിക് മുഹമ്മദ് ജായസി|ജായസി]]|Kanhavat, ed. Pathak (8), 7–8.<ref>{{Harvcoltxt|Orsini|2014|p=209}}</ref>}} [[ജോൻപൂർ ജില്ല|ജോൻപൂരിലെ]] സുൽത്താൻ ഹുസൈൻ ഷാ ശർഖിയുടെ പ്രവാസ രാജസദസ്സുമായി ബന്ധമുണ്ടായിരുന്ന വിദഗ്ദ്ധനും കഥാകാരനുമായിരുന്ന ഷെയ്ഖ് 'കുത്ബൻ' സുഹ്രവർദിയാണ് മിരിഗാവതി (ഏകദേശം എ.ഡി. 1503) അഥവാ ''"മാന്ത്രിക ഹരിണി"'' എന്ന അവധി പ്രണയകാവ്യം രചിച്ചത്.<ref>{{Harvcoltxt|Kutban|2012|p=9}}</ref><ref name=":4">{{Harvcoltxt|Saxena|1971|p=15}}</ref> കവി സയ്യിദ് മഞ്ജൻ രാജ്ഗിരി രചിച്ച [[മധുമാലതി]] അഥവാ ''"രാത്രി വിരിയുന്ന മുല്ല"'' എന്ന മറ്റൊരു പ്രണയകാവ്യം എ.ഡി. 1545-ൽ എഴുതപ്പെട്ടതാണ്.<ref>{{Harvcoltxt|Manjhan|2001|p=xi}} —"Manjhan's birthplace Rajgir is in the present-day state of Bihar, not far away from Patna in northern India, and the poem itself is written in Awadhi or eastern Hindavi".</ref> [[അമീർ ഖുസ്രോ]] (മരണം: എ.ഡി. 1379) അവധിയിൽ ചില കൃതികൾ രചിച്ചിട്ടുള്ളതായും പറയപ്പെടുന്നു.<ref>{{Cite journal|last=Jafri|first=Saiyid Zaheer Husain|date=2016|title=Sectional President's Address: 'MAKING' OF THE COMPOSITE CULTURE IN PRE-NAWABI AWADH|journal=Proceedings of the Indian History Congress|volume=77|page=148|issn=2249-1937|jstor=26552634}}</ref> === ആധുനിക ഇന്ത്യ === ആധുനിക കാലഘട്ടത്തിൽ അവധി സാഹിത്യത്തിന് ഏറ്റവും മികച്ച സംഭാവനകൾ നൽകിയത് [[രമൈ കാക്കാ]] (എ.ഡി 1915–1982), 'പധീസ്' എന്നറിയപ്പെടുന്ന ബൽഭദ്ര പ്രസാദ് ദീക്ഷിത് (എ.ഡി 1898–1943), വൻഷീധർ ശുക്ല (എ.ഡി 1904–1980) തുടങ്ങിയ എഴുത്തുകാരാണ്. [[ഇന്ത്യൻ സ്വാതന്ത്ര്യ സമരം|ഇന്ത്യൻ സ്വാതന്ത്ര്യ സമരകാലത്ത്]] ജയിലിൽ കിടക്കുമ്പോൾ ദ്വാരകാ പ്രസാദ് മിശ്ര രചിച്ച ഒരു പ്രധാന അവധി ഇതിഹാസ കാവ്യമാണ് 'കൃഷ്ണായൻ' (എ.ഡി 1942). അവധി സാഹിത്യത്തിന് നൽകിയ സംഭാവനകൾ പരിഗണിച്ച് 2022-ൽ ഡോ. [[വിദ്യാ വിന്ദു സിംഗിന്|വിദ്യാ വിന്ദു സിംഗിനെ]] [[പത്മശ്രീ]] നൽകി ആദരിച്ചിട്ടുണ്ട്.{{clear}} == ശബ്ദശാസ്ത്രം == === സ്വരങ്ങൾ === അവധിയിൽ സഘോഷ (voiced), അഘോഷ (voiceless) സ്വരങ്ങളുണ്ട്. സഘോഷ സ്വരങ്ങൾ ഇവയാണ്: /ə/, /ʌ/, /aː/, /ɪ/, /iː/, /ʊ/, /uː/, /e/, /eː/, /o/, /oː/.<ref>{{Harvcoltxt|Saxena|1971|p=23}}</ref> അഘോഷ സ്വരങ്ങൾ അഥവാ "മന്ത്രിക്കുന്ന സ്വരങ്ങൾ" (whispered vowels) താഴെ പറയുന്നവയാണ്: /i̥/, /ʊ̥/, /e̥/.<ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/onlanguageselect0000gree|url-access=registration|quote=awadhi.|title=On Language: Selected Writings of Joseph H. Greenberg|last1=Greenberg|first1=Joseph Harold|last2=Kemmer|first2=Suzanne|date=1990|publisher=Stanford University Press|isbn=9780804716130|pages=[https://archive.org/details/onlanguageselect0000gree/page/85 85]|language=en}}</ref> അഘോഷ സ്വരങ്ങൾ ഒരു പദത്തിന്റെ അവസാനത്തിൽ മാത്രമാണ് വരുന്നത്.<ref name=":6" /> {| class="wikitable" style="text-align:center;" |+അവധിയിലെ സ്വരങ്ങൾ<ref name=":6" /> ! ! [[Front vowel|മുൻസ്വരം]] ! [[Central vowel|മധ്യസ്വരം]] ! [[Back vowel|പിൻസ്വരം]] |- ! [[Close vowel|സംവൃതസ്വരം]] | iː i̥ ɪ | | uː ʊ ʊ̥ |- ! [[Close-mid vowel|അർദ്ധസംവൃതസ്വരം]] | e eː e̥ | | o oː |- ! [[Mid vowel|മധ്യസ്വരം]] | | ə | |- ! [[Open-mid vowel|അർദ്ധവിവൃതസ്വരം]] | | ʌ | |- ! [[Open vowel|വിവൃതസ്വരം]] | | | aː |} ==== സ്വരസംയുക്തങ്ങൾ ==== {{mw-datatable}} {| class="wikitable mw-datatable" |+ ദ്വിസ്വരങ്ങൾ ! rowspan="2" style="text-align: center;" |സംയുക്തം ! colspan="2" style="text-align: center;" |ഉദാഹരണം ! rowspan="2" style="text-align: center;" |അർത്ഥം |- ![[അന്താരാഷ്ട്ര ശബ്ദലിപി|ഐ.പി.എ.]] ![[ISO 15919|ലിപ്യന്തരണം]] |- style="text-align: center;" ||/ɪaː/ ||/d͡ʒɪaː/ ||jiā ||"മൂത്ത സഹോദരി" (ചേച്ചി) |- style="text-align: center;" ||/ɪeː/ ||/d͡ʒɪeː/ ||jiē ||"ജീവൻവച്ചു" |- style="text-align: center;" ||/ʌiː/ ||/nʌiː/ ||naī ||"പുതിയ" |- style="text-align: center;" ||/ʌɪ/ ||/bʰʌɪ/ ||bhai ||"ആയിത്തീർന്നു" |- style="text-align: center;" ||/ʌeː/ ||/gʌeː/ ||gaē ||"(അവർ) പോയി" |- style="text-align: center;" ||/ʌʊ/ ||/t̪ʌʊ/ ||tau ||"അപ്പോൾ" / "പിന്നെ" |- style="text-align: center;" ||/ʌuː/ ||/gʌuː/ ||gaū ||"പശു" |- style="text-align: center;" ||/ʊʌ/ ||/kʊ̃ʌn/ ||kũan ||"കിണറുകൾ (തിര്യക് രൂപം)" |- style="text-align: center;" ||/ʊiː/ ||/d̪ʊiː/ ||duī ||"രണ്ട്" |- style="text-align: center;" ||/ʊaː/ ||/bʊaː/ ||buā ||"അച്ഛന്റെ സഹോദരി" |- style="text-align: center;" ||/uːiː/ ||/ruːiː/ ||rūī ||"പരുത്തി" |- style="text-align: center;" ||/aːoː/ ||/aːoː/ ||āō ||"വരൂ" |- style="text-align: center;" ||/aːeː/ ||/kʰaːeː/ ||khāē ||"കഴിച്ചു" |- style="text-align: center;" ||/aːiː/ ||/aːiː/ ||āī ||"വന്നു" |- style="text-align: center;" ||/aːuː/ ||/naːuː/ ||nāū ||"ക്ഷുരകൻ" |- style="text-align: center;" ||/eːiː/ ||/d̪eːiː/ ||dēī ||"നൽകും" |- style="text-align: center;" ||/eːʊ/ ||/d̪eːʊ/ ||dēu ||"നൽകൂ" |- style="text-align: center;" ||/oːɪ/ ||/hoːɪ/ ||hōi ||"ആയിരിക്കാം" |- style="text-align: center;" ||/oʊ/ ||/hoʊ/ ||hōu ||"ആകുക" |} {| class="wikitable mw-datatable" |+ത്രിസ്വരങ്ങൾ ! rowspan="2" style="text-align: center;" |സംയുക്തം ! colspan="2" style="text-align: center;" |ഉദാഹരണം ! rowspan="2" style="text-align: center;" |അർത്ഥം |- ![[അന്താരാഷ്ട്ര ശബ്ദലിപി|ഐ.പി.എ]] ![[ISO 15919|ലിപ്യന്തരണം]] |- style="text-align: center;" ||/ɪeʊ/ ||/pɪeʊ/ ||pieu ||"(നീ) കുടിച്ചു" |- style="text-align: center;" ||/ʊɪaː/ ||/gʰʊ̃ɪaː/ ||ghũiā ||"ചേമ്പിന്റെ കിഴങ്ങ്" |- style="text-align: center;" ||/aːeʊ/ ||/kʰaːeʊ/ ||khāeu ||"(നീ) കഴിച്ചു" |- style="text-align: center;" ||/ʌɪaː/ ||/bʰʌɪaː/ ||bhaiā ||"സഹോദരൻ" |} === വ്യഞ്ജനങ്ങൾ === {| class="wikitable" style="text-align: center;" |+അവധി ഭാഷയിലെ വ്യഞ്ജന സ്വനിമങ്ങൾ ! colspan="3" | ![[ഓഷ്ഠ്യം]] ![[ദന്ത്യം]]/<br />[[വർത്സ്യം]] ![[Retroflex consonant|മൂർദ്ധന്യം]] ![[താലവ്യം]] ![[മൃദുതാലവ്യം|കണ്ഠ്യം]] ![[Glottal consonant|കാകില്യം]] |- ! colspan="2" rowspan="2" |[[Nasal consonant|അനുനാസികം]] !<small>അല്പപ്രാണം</small> |{{IPA link|m}} |{{IPA link|n}} |({{IPA link|ɳ}}) |({{IPA link|ɲ}}) |({{IPA link|ŋ}}) | |- !<small>[[Aspiration (phonetics)|മഹാപ്രാണം]]</small> |{{IPA link|m}}{{IPA link|ʱ}} |{{IPA link|n}}{{IPA link|ʱ}} | | | | |- ! rowspan="4" |[[Plosive|സ്പർശം]]/<br />[[Affricate|ഘർഷി]] ! rowspan="2" |<small>[[Voicelessness|അഘോഷം]]</small> !<small>അല്പപ്രാണം</small> |{{IPA link|p}} |{{IPA link|t̪|t}} |{{IPA link|ʈ}} |{{IPA link|tʃ}} |{{IPA link|k}} | |- !<small>[[Aspirated consonant|മഹാപ്രാണം]]</small> |{{IPA link|pʰ}} |{{IPA link|tʰ}} |{{IPA link|ʈʰ}} |{{IPA link|tʃʰ}} |{{IPA link|kʰ}} | |- ! rowspan="2" |<small>[[Voice (phonetics)|സഘോഷം]]</small> !<small>അല്പപ്രാണം</small> |{{IPA link|b}} |{{IPA link|d̪|d}} |{{IPA link|ɖ}} |{{IPA link|dʒ}} |{{IPA link|ɡ}} | |- !<small>[[Aspirated consonant|മഹാപ്രാണം]]</small> |{{IPA link|bʱ}} |{{IPA link|dʱ}} |{{IPA link|ɖʱ}} |{{IPA link|dʒʱ}} |{{IPA link|ɡʱ}} | |- ! rowspan="1" colspan="3" |[[Fricative|ഊഷ്മാവ്]] | |{{IPA link|s}} | | | |{{IPA link|h}}~{{IPA link|ɦ}} {{efn| [{{IPA link|h}}] പദങ്ങളുടെ തുടക്കത്തിലും [{{IPA link|ɦ}}] പദങ്ങളുടെ മധ്യത്തിലും അവസാനത്തിലും വരുന്നു.}}<ref name=":6" /> |- ! rowspan="4" |[[Liquid consonant|ദ്രവം]] ! rowspan="2" |<small>[[Rhotic consonant|ലുണ്ഠിതം]]</small> !<small>അല്പപ്രാണം</small> | |{{IPA link|r}} |{{IPA link|ɽ}} | | | |- !<small>[[Aspiration (phonetics)|മഹാപ്രാണം]]</small> | |{{IPA link|r}}{{IPA link|ʱ}} |{{IPA link|ɽ}}{{IPA link|ʱ}} | | | |- ! rowspan="2" |<small>[[Lateral consonant|പാർശ്വികം]]</small> !<small>അല്പപ്രാണം</small> | |{{IPA link|l}} | | | | |- !<small>[[Aspiration (phonetics)|മഹാപ്രാണം]]</small> | |{{IPA link|l}}{{IPA link|ʱ}} | | | | |- ! colspan="3" |[[Approximant|അർദ്ധസ്വരം]] |{{IPA link|ʋ}} | | |{{IPA link|j}} | | |} == വ്യാകരണം == === താരതമ്യ വ്യാകരണം === അവധിയ്ക്ക് അയൽ ഭാഷകളായ [[പാശ്ചാത്യ ഹിന്ദി]], [[ബിഹാരി]] എന്നിവയിൽ നിന്ന് വേർതിരിക്കുന്ന നിരവധി സവിശേഷതകളുണ്ട്. അവധിയിൽ നാമങ്ങൾ പൊതുവെ ഹ്രസ്വവും ദീർഘവുമാണ്. എന്നാൽ പാശ്ചാത്യ ഹിന്ദിയിൽ ഇവ പൊതുവെ ഹ്രസ്വവും, ബിഹാരിയിൽ കൂടുതലും ദീർഘ രൂപങ്ങളുമാണ് ഉപയോഗിക്കുന്നത്. പാശ്ചാത്യ ഹിന്ദിയിൽ ലിംഗഭേദം കർശനമായി പാലിക്കപ്പെടുന്നു; അവധിയിൽ ഇത് അത്ര കർശനമല്ലെങ്കിലും വലിയൊരളവിൽ നിലനിർത്തുന്നുണ്ട്, എന്നാൽ ബിഹാരിയിൽ ഇത് വളരെ ദുർബലമാണ്. വിഭക്തിപ്രത്യയങ്ങളുടെ കാര്യത്തിൽ, കർതൃപ്രത്യയത്തിന്റെ (agentive postposition) അഭാവം അവധിയെ പാശ്ചാത്യ ഹിന്ദിയിൽ നിന്ന് വ്യത്യസ്തമാക്കുന്നു; ഇക്കാര്യത്തിൽ ഇത് ബിഹാരി ഭാഷാഭേദങ്ങളോട് സാമ്യം പുലർത്തുന്നു. അവധിയിലെ ദ്വിതീയാ-ചതുർത്ഥീ വിഭക്തിപ്രത്യയങ്ങൾ (accusative-dative postposition) /കാ/ (/kaː/) അല്ലെങ്കിൽ /ക/ (/kə/) ആണ്, എന്നാൽ പാശ്ചാത്യ ഹിന്ദിയിൽ ഇത് /കോ/ (/koː/) അല്ലെങ്കിൽ /കൗ/ (/kɔː/) എന്നും ബിഹാരിയിൽ /കേ/ (/keː/) എന്നുമാണ്. ബിഹാരിയിലും പാശ്ചാത്യ ഹിന്ദിയിലും സപ്തമീ വിഭക്തിപ്രത്യയം (locative postposition) /മേം/ (/mẽː/) ആണ്, എന്നാൽ അവധിയിൽ ഇത് /മാ/ (/maː/) ആണ്. അവധിയിലെ സർവ്വനാമങ്ങളിൽ പുരുഷവാചക ഷഷ്ഠീവിഭക്തിയായി (personal genitives) /തോർ/ (/toːɾ-/), /മോർ/ (/moːɾ-/) എന്നിവ ഉപയോഗിക്കുമ്പോൾ പാശ്ചാത്യ ഹിന്ദിയിൽ /തേർ/ (/teːɾ-/), /മേർ/ (/meːɾ-/) എന്നിവയാണ് ഉപയോഗിക്കുന്നത്. /ഹമാർ/ (/ɦəmaːɾ/) എന്നതിന്റെ തിര്യഗ്‌രൂപം (oblique) അവധിയിൽ /ഹമ്രേ/ (/ɦəmɾeː/) എന്നാണ്, എന്നാൽ ഇത് പാശ്ചാത്യ ഹിന്ദിയിൽ /ഹമാരേ/ (/ɦəmaːɾeː/) എന്നും ബിഹാരിയിൽ /ഹമ്രൻ'കൈ/ (/ɦəmrən'kæ/) എന്നുമാണ്.<ref name=":3" /> അവധിയുടെ മറ്റൊരു നിർണ്ണായക സവിശേഷതയാണ് /ദിഹിസ്/ (/dɪɦɪs/), /മാരിസ്/ (/maːɾɪs/) തുടങ്ങിയ പദങ്ങളിലെ /-ഇസ്/ (/-ɪs/) എന്ന പ്രത്യയം. അയൽ ഭാഷയായ ഭോജ്പുരിക്ക് (i) വർത്തമാനകാലത്തിലെ /ലാ/ (/laː/) എന്ന ആശ്രിതപദം (enclitic), (ii) ഭൂതകാലത്തിലെ /-ൽ/ (/-l/), (iii) ചതുർത്ഥീ വിഭക്തിപ്രത്യയമായ /-ലാ/ (/-laː/) എന്നീ സവിശേഷതകളുണ്ട്, ഇവ അതിനെ അവധി ഭാഷയിൽ നിന്ന് വേർതിരിക്കുന്നു.<ref name="auto"/> === സർവ്വനാമങ്ങൾ === {| class="wikitable" style="text-align: center; margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+അവധിയിലെ ഉത്തമപുരുഷ സർവ്വനാമങ്ങൾ<ref>{{Harvcoltxt|Masica|1993|p=252}}</ref><ref name=":3" /> ! ! colspan="5" |ഏകവചനം</br><small>ഞാൻ / എന്നെ /എന്റെ</small> ! colspan="5" |ബഹുവചനം</br><small>ഞങ്ങൾ / ഞങ്ങളെ / ഞങ്ങളുടെ</small> |- ! !പ്രഥമ !കർതൃ !തിര്യക് !ചതുർത്ഥി !ഷഷ്ഠി !പ്രഥമ !കർതൃ !തിര്യക് !ചതുർത്ഥി !ഷഷ്ഠി |- ! ആധുനിക നിലവാരമുള്ള ഹിന്ദി | മൈം</br>{{large|{{lang|hi|{{script|deva|( मैं )}}}}}} | മൈനെ</br>{{large|{{lang|hi|{{script|deva|( मैंने )}}}}}} | മുഝ</br>{{large|{{lang|hi|{{script|deva|( मुझ )}}}}}} | മുഝേ</br>{{large|{{lang|hi|{{script|deva|( मुझे )}}}}}} | മേരാ^*</br>{{large|{{lang|hi|{{script|deva|( मेरा )}}}}}} | ഹമ</br>{{large|{{lang|hi|{{script|deva|( हम )}}}}}} | ഹമനെ</br>{{large|{{lang|hi|{{script|deva|( हमने )}}}}}} | ഹമ</br>{{large|{{lang|hi|{{script|deva|( हम )}}}}}} | ഹമേം</br>{{large|{{lang|hi|{{script|deva|( हमें )}}}}}} | ഹമാരാ^*</br>{{large|{{lang|hi|{{script|deva|( हमारा )}}}}}} |- ! അവധി | മൈ</br>{{large|{{lang|awa-deva|( मै )}}}} | – | മഹി</br>{{large|{{lang|awa-deva|( महि )}}}} | – | മോര{{ref|asterisk|*}}</br>{{large|{{lang|awa-deva|( मोर )}}}} | ഹമ</br>{{large|{{lang|awa-deva|( हम )}}}} | – | ഹമ</br>{{large|{{lang|awa-deva|( हम )}}}} | ഹമൈ</br>{{large|{{lang|awa-deva|( हमै )}}}} | ഹമാര{{ref|asterisk|*}}</br>{{large|{{lang|awa-deva|( हमार )}}}} |- !<small>(അവധിയിലെ പകരമായുള്ളതോ മറ്റ് രൂപങ്ങളോ)</small> |<nowiki>-</nowiki> | – | മോ</br>{{large|{{lang|awa-deva|( मो )}}}} | മയികാ</br>{{large|{{lang|awa-deva|( मइका )}}}}</br> മോകാ </br>{{large|{{lang|awa-deva|( मोका )}}}} | – | – | – | – | ഹമകാ</br>{{large|{{lang|awa-deva|( हमका )}}}} | – |} {|class="wikitable" style="text-align: center; margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+അവധിയിലെ മധ്യമപുരുഷ സർവ്വനാമങ്ങൾ<ref name=":3">{{Cite book|url=http://archive.org/details/rosettaproject_awa_morsyn-1|title=Linguistic Survey of India|last=Grierson|first=G. A.|date=1967|publisher=Motilal Banarsidass|others=The Long Now Foundation}}</ref><ref>{{Harvcoltxt|Saxena|1971|p=169}}</ref> ! ! colspan="6" | ഏകവചനം <br /> ! colspan="6" |ബഹുവചനം |- ! !പ്രഥമ !കർതൃ !തിര്യക് !ചതുർത്ഥി !ഷഷ്ഠി !ബഹുമാനം !പ്രഥമ !കർതൃ !തിര്യക് !ചതുർത്ഥി !ഷഷ്ഠി !ബഹുമാനം |- !ആധുനിക നിലവാരമുള്ള ഹിന്ദി |tū |tū'nē |tujh |tujhē |tērā{{ref|asterisk |*}} | – |tum | tum'nē |tum |tumhē̃ |tumhārā^* |āp– |- !അവധി |tū, tui (toi), taĩ (tãy) | – |tu(h)i |  – |tōr{{ref|asterisk |*}} |āpu̥ |tum | – |tum |tumai, tohaĩ (tohãy) |tumār{{ref|asterisk |*}}/tohār{{ref|asterisk |*}} |āp– |- !<small>(അവധിയിലെ പകരമായുള്ളതോ മറ്റ് രൂപങ്ങളോ)</small> | – | – |tō |tui'kā, tō'kā (tõh'kā) | – | | – | – | – |tum'kā |<nowiki>-</nowiki> |<nowiki>-</nowiki> |} ;<nowiki>കുറിപ്പുകൾ:</nowiki> :{{note|asterisk|*}}ലിംഗം, വചനം എന്നിവയ്ക്കനുസരിച്ച് രൂപം മാറുന്നവയെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു: :# mor → ''mōrā (പുല്ലിംഗം), mōrī (സ്ത്രീലിംഗം), mōrē (ബഹുവചനം)'' :# hamār → ''hamrā (പുല്ലിംഗം), hamrī (സ്ത്രീലിംഗം), hamrē (ബഹുവചനം)'' :# tōr→ ''torā (പുല്ലിംഗം), torī (സ്ത്രീലിംഗം), torē (ബഹുവചനം)'' :# tumar→ ''tumrā (പുല്ലിംഗം), tumrī (സ്ത്രീലിംഗം), tumrē (ബഹുവചനം)'' :# tohār→ ''tohrā (പുല്ലിംഗം), tohrī (സ്ത്രീലിംഗം), tohrē (ബഹുവചനം)'' == പദരൂപീകരണം == അവധി ഭാഷയിലെ പദരൂപീകരണ പ്രക്രിയകൾ താഴെ പറയുന്നവയാണ്: '''പ്രത്യയം ചേർക്കൽ''' ഒരു വാക്കിന്റെ അർത്ഥമോ രൂപമോ മാറ്റുന്നതിനായി ഒരു പ്രത്യയം (affix) ഉപയോഗിക്കുന്നു. ഇത് ഒരു ഉപസർഗ്ഗമോ (prefix) പരപ്രത്യയമോ (suffix) ആകാം. * ഉദാഹരണം: 'സരം' (saram) എന്ന ധാതുവിന് മുൻപായി 'ബേ-' (bē–) എന്ന ഉപസർഗ്ഗം ചേരുമ്പോൾ "നാണമില്ലാത്തവൻ" (shameless) എന്ന അർത്ഥം ലഭിക്കുന്നു, അതുപോലെ 'അപ്നാ' (apna) എന്നതിന് ശേഷം '-പൻ' (–pan) ചേരുമ്പോൾ "സ്വന്തം" (belonging-ness) എന്ന അർത്ഥം വരുന്നു. '''സമാസം''' രണ്ടോ അതിലധികമോ പദങ്ങൾ സംയോജിപ്പിച്ച് ഒരൊറ്റ പദമായി മാറുന്ന പ്രക്രിയ. * ഉദാഹരണം: 'നീലകണ്ഠ്' (nīlkanṭh) എന്നാൽ "നീല പക്ഷി" എന്നും 'ബൻമാനുസ്' (banmānus) എന്നാൽ "കാട്ടുമനുഷ്യൻ" അഥവാ "ചിമ്പാൻസി" എന്നും അർത്ഥമാക്കുന്നു. '''ആമ്രേഡിതം / പദാവർത്തനം''' ചില പദരൂപങ്ങളുടെ ആവർത്തനമാണ് ഈ പ്രക്രിയയിൽ ഉൾപ്പെടുന്നത്. ഇത് പൂർണ്ണമോ, ഭാഗികമോ, ഇടവിട്ടുള്ളതോ ആകാം. # '''പൂർണ്ണ പദാവർത്തനം:''' ഇത് ഒരു പ്രവൃത്തിയുടെ തുടർച്ചയെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. #* ഉദാഹരണം: "പൊയ്ക്കൊണ്ടിരിക്കുന്നു" എന്നർത്ഥം വരുന്ന 'ജാത്-ജാത്' (jāt-jāt). # '''ഭാഗിക പദാവർത്തനം:''' ഇത് ഒരു വസ്തുവിന് മറ്റൊരു വസ്തുവിനോടുള്ള സാമ്യത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. #* ഉദാഹരണം: "കിതപ്പ്" എന്നർത്ഥം വരുന്ന 'ഹാംപട്-ദാംപട്' (hãpaṭ-dãpaṭ). # '''ഇടവിട്ടുള്ള പദാവർത്തനം:''' ഇത് വരാനിരിക്കുന്ന പ്രവൃത്തിയുടെ തൽക്ഷണ അവസ്ഥയെ ഊന്നിപ്പറയുകയും ഒന്നിന്റെ സമൃദ്ധിയെ പ്രകടിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. #* ഉദാഹരണം: "പാടങ്ങൾക്കിടയിൽ" എന്നർത്ഥം വരുന്ന 'ഖേതഈ ഖേത്' (khētaī khēt); "വളരെ ചൂടുള്ള" എന്നർത്ഥം വരുന്ന 'ഗർമഈ ഗരം' (garmaī garam). == ജനപ്രിയ സംസ്കാരത്തിൽ == === വിനോദം === 1961-ൽ പുറത്തിറങ്ങിയ ''[[ഗംഗ ജമുന]]'' എന്ന ചിത്രത്തിലെ കഥാപാത്രങ്ങൾ അവധി ഭാഷയുടെ ഒരു മിതമായ രൂപം സംസാരിക്കുന്നുണ്ട്. 1975-ൽ പുറത്തിറങ്ങിയ ''[[ഷോലെ]]'' എന്ന ചിത്രത്തിൽ [[ഗബ്ബർ സിംഗ് (കഥാപാത്രം)|ഗബ്ബർ സിംഗിന്റെ]] സംഭാഷണങ്ങൾ [[Kauravi dialect|ഖരിബോലിയും]] അവധിയും കലർന്നതായിരുന്നു; ഇത് ''ഗംഗ ജമുന'' എന്ന ചിത്രത്തിൽ [[ദിലീപ് കുമാർ]] അവതരിപ്പിച്ച ഗംഗ എന്ന കൊള്ളക്കാരനിൽ നിന്ന് പ്രചോദനം ഉൾക്കൊണ്ടതാണ്.<ref name="Chopra">{{Cite web|last=Chopra|first=Anupama|author-link=Anupama Chopra|date=11 August 2015|title=Shatrughan Sinha as Jai, Pran as Thakur and Danny as Gabbar? What 'Sholay' could have been|url=https://scroll.in/article/745687/shatrughan-sinha-as-jai-pran-as-thakur-and-danny-as-gabbar-what-sholay-could-have-been|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20151108092131/http://scroll.in/article/745687/shatrughan-sinha-as-jai-pran-as-thakur-and-danny-as-gabbar-what-sholay-could-have-been|archive-date=8 November 2015|access-date=|website=[[Scroll.in]]}}</ref> 2001-ൽ പുറത്തിറങ്ങിയ ''[[ലഗാൻ]]'' എന്ന ചിത്രത്തിൽ, പ്രേക്ഷകർക്ക് മനസ്സിലാക്കാൻ എളുപ്പമാകുന്നതിനായി അവധി ഭാഷയുടെ മിതമായ രൂപമാണ് ഉപയോഗിച്ചിരുന്നത്.<ref>{{cite web|url=https://www.rediff.com/movies/2000/feb/21aamir1.htm|title=rediff.com, Movies: Exclusive!!! Aamir Khan on the sets of Lagaan|website=www.rediff.com|access-date=16 September 2018}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/Lagaan-Just-perfect/articleshow/2134618786.cms|title='Lagaan: Just perfect' – Times of India|work=The Times of India|access-date=16 September 2018}}</ref> 2009-ൽ പുറത്തിറങ്ങിയ ''[[ദേവ്.ഡി]]'' എന്ന ചിത്രത്തിൽ [[അമിത് ത്രിവേദി]] സംഗീതം നൽകിയ "പായലിയ" എന്ന അവധി ഗാനമുണ്ട്.<ref>{{cite web|url=http://www.rediff.com/movies/2008/jul/21amit.htm|title=Making music, from Aamir to Dev D|website=www.rediff.com|access-date=5 September 2018}}</ref> ''[[യുദ്ധ് (ടിവി പരമ്പര)|യുദ്ധ്]]'' എന്ന ടെലിവിഷൻ പരമ്പരയിൽ [[അമിതാഭ് ബച്ചൻ]] തന്റെ ചില സംഭാഷണങ്ങൾ അവധിയിൽ സംസാരിച്ചിരുന്നു; ഇത് ''[[ഹിന്ദുസ്ഥാൻ ടൈംസിന്റെ]]'' നിരൂപക പ്രശംസ നേടിയിരുന്നു.<ref>{{cite web|url=https://www.hindustantimes.com/entertainment/television/yudh-review-amitabh-bachchan-s-show-limps-back-to-sluggish-pace/article1-1241418.aspx|archive-url=https://web.archive.org/web/20140802030602/https://www.hindustantimes.com/entertainment/television/yudh-review-amitabh-bachchan-s-show-limps-back-to-sluggish-pace/article1-1241418.aspx|archive-date=2 August 2014|title=Yudh review: Amitabh Bachchan's show limps back to sluggish pace – Hindustan Times|date=2 August 2014|url-status=dead|access-date=16 September 2018}}</ref> രാമാനന്ദ് സാഗറിന്റെ 1987-ലെ ടെലിവിഷൻ പരമ്പരയായ ''[[രാമായൺ (1987 ടിവി പരമ്പര)|രാമായണത്തിലും]]'' [[അയോധ്യ|അയോധ്യയിലെ]] നിവാസികളും മറ്റ് ചെറിയ കഥാപാത്രങ്ങളും സംസാരിക്കുന്നത് അവധിയാണ്. അമിതാഭ് ബച്ചനും [[രേഖ|രേഖയും]] അഭിനയിച്ച ''[[സിൽസില (1981 ചലച്ചിത്രം)|സിൽസില]]'' എന്ന സിനിമയിലെ "[[രംഗ് ബർസെ ഭീഗേ ചുനാർ വാലി|രംഗ് ബർസെ ഭീഗേ ചുനാർ വാലി]]" എന്ന ഗാനത്തിന്റെ വരികൾ അവധി ഭാഷാഭേദത്തിലാണ്. 2022-ൽ പുറത്തിറങ്ങിയ ഹിന്ദി ഫീച്ചർ ഫിലിമായ ''[[വിക്രം വേദ (2022 ചലച്ചിത്രം)|വിക്രം വേദയിൽ]]'' [[ഹൃതിക് റോഷൻ]] അവതരിപ്പിച്ച വേദാ ബേതാൽ എന്ന കഥാപാത്രവും അവധി ഭാഷാഭേദത്തിൽ സംസാരിക്കുന്നുണ്ട്. ''"മേരെ അംഗനേ മേം തുംഹാരാ ക്യാ കാം ഹേ"'' എന്ന അവധി നാടോടിഗാനം ബോളിവുഡിൽ വളരെ ജനപ്രിയമായിട്ടുണ്ട്. അമിതാഭ് ബച്ചൻ അഭിനയിച്ച് 1981-ൽ പുറത്തിറങ്ങിയ ''[[ലവാരിസ് (1981 ചലച്ചിത്രം)|ലവാരിസ്]]'' എന്ന ചിത്രത്തിലും, 1970-ലെ ''[[ബോംബെ ടാക്കീസ്]]'', 1975-ലെ ''മസ്സേ ലേ ലോ'' എന്നീ ചിത്രങ്ങളിലും ഇതിന്റെ ഒരു മിതമായ പതിപ്പ് ഉപയോഗിച്ചിട്ടുണ്ട്. കൂടാതെ 2020-ൽ [[നേഹ കക്കർ]] ഇത് ഒരു സിംഗിളായി പുറത്തിറക്കുകയും ചെയ്തു.<ref>{{Cite web |url=https://www.bobbytalkscinema.com/recentpost/the-curious-case-of-mere-angn-2137/ |title=The curious case of |access-date=20 April 2022 |archive-date=28 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220528082456/https://www.bobbytalkscinema.com/recentpost/The-curious-case-of-Mere-Angn-2137 |url-status=dead }}</ref> ബോളിവുഡിലൂടെ ജനപ്രിയമായ മറ്റൊരു അവധി നാടോടിഗാനമാണ് "ഹോളി ഖേലേ രഘുവീര"; അമിതാഭ് ബച്ചനും [[ഹേമമാലിനി|ഹേമമാലിനിയും]] അഭിനയിച്ച് 2003-ൽ പുറത്തിറങ്ങിയ ''[[ബാഗ്ബാൻ (2003 ചലച്ചിത്രം)|ബാഗ്ബാൻ]]'' എന്ന ചിത്രത്തിന് വേണ്ടി അമിതാഭ് ബച്ചൻ തന്നെ ഇതിന്റെ മിതമായ രൂപം ആലപിച്ചു. 1982-ലെ ''[[നദിയാ കേ പാർ (1982 ചലച്ചിത്രം)|നദിയാ കേ പാർ]]'' എന്ന ചിത്രം അവധി ഭാഷയിലായിരുന്നു (അതേ സംവിധായകൻ തന്നെ സംവിധാനം ചെയ്ത ഇതിന്റെ 1994-ലെ റീമേക്ക് ആയ ''[[ഹം ആപ്‌കേ ഹേ കൗൻ..!]]'' ഹിന്ദിയിലായിരുന്നു.)<ref>{{cite web | url=https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/sooraj-barjatya-didnt-want-to-direct-hum-aapke-hain-koun-had-two-ecgs-due-to-stress-why-would-i-do-a-remake-9653087/lite/ | title=Sooraj Barjatya didn't want to direct Hum Aapke Hain Koun, had two ECGs 'due to stress': 'Why would I do a remake?' | date=4 November 2024 }}</ref> === നാടോടിഗാനങ്ങൾ === അവധിൽ പാടിവരുന്ന നാടോടിഗാനങ്ങളുടെ രൂപങ്ങളിൽ സരിയ, ബ്യാഹ്, സുഹാഗ്, ഗാരി, നക്ത, ബൻറ (ബന്ന-ബന്നി), അൽഹ, സാവൻ, ജൂല, ഹോരി, ബാരഹ്മാസ എന്നിവ ഉൾപ്പെടുന്നു.<ref>{{Harvcoltxt|Pandey|2011|p=31}}</ref> == ഉദാഹരണ വാക്യങ്ങൾ == === സാർവത്രിക മനുഷ്യാവകാശ പ്രഖ്യാപനം === അവധിയിൽ എഴുതിയ സാർവത്രിക മനുഷ്യാവകാശ പ്രഖ്യാപനത്തിന്റെ വകുപ്പ് 1 ആണ് ഇനിപ്പറയുന്ന വാചകം: <ref name="UDHR_Awadhi">{{cite web |title=Universal Declaration of Human Rights: Awadhi |url=https://www.ohchr.org/sites/default/files/UDHR/Documents/UDHR_Translations/awa.pdf|trans-title=मनइन के अधिकारन कै जगतबियापी ऐलान|url-status=live|archive-date=8 August 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240808123935/https://www.ohchr.org/sites/default/files/UDHR/Documents/UDHR_Translations/awa.pdf|website=OHCHR.org|publisher=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights|language=awa|page=1|access-date=16 January 2026}}</ref> ==== അവധി [[ദേവനാഗരി]] ലിപിയിൽ ==== {{Block indent|{{lang|awa|{{Script|deva|'''अनुच्छेद १''' - सब मनइन कां गउरव औ अधिकारन के मामिला मां जनमजात आजादी औ बरोबरी मिली बा। वन्हैं बुद्धी औ अन्तरात्मा कै देन मिली बा औ आपस मां यक दुसरे के साथे भाईचारा के भाव से बरताव करै कां चाही।}}}}}} ==== അവധി [[കൈത്തി]] ലിപിയിൽ ==== {{Block indent|{{lang|awa|{{Script|kthi|'''𑂃𑂢𑂳𑂒𑂹𑂓𑂵𑂠 १''' - 𑂮𑂥 𑂧𑂢𑂅𑂢 𑂍𑂰𑂁 𑂏𑂇𑂩𑂫 𑂌 𑂃𑂡𑂱𑂍𑂰𑂩𑂢 𑂍𑂵 𑂧𑂰𑂧𑂱𑂪𑂰 𑂧𑂰𑂁 𑂔𑂢𑂧𑂔𑂰𑂞 𑂄𑂔𑂰𑂠𑂲 𑂌 𑂥𑂩𑂷𑂥𑂩𑂲 𑂧𑂱𑂪𑂲 𑂥𑂰𑃀 𑂫𑂢𑂹𑂯𑂶𑂁 𑂥𑂳𑂠𑂹𑂡𑂲 𑂌 𑂃𑂢𑂹𑂞𑂩𑂰𑂞𑂹𑂧𑂰 𑂍𑂶 𑂠𑂵𑂢 𑂧𑂱𑂪𑂲 𑂥𑂰 𑂌 𑂄𑂣𑂮 𑂧𑂰𑂁 𑂨𑂍 𑂠𑂳𑂮𑂩𑂵 𑂍𑂵 𑂮𑂰𑂟𑂵 𑂦𑂰𑂆𑂒𑂰𑂩𑂰 𑂍𑂵 𑂦𑂰𑂫 𑂮𑂵 𑂥𑂩𑂞𑂰𑂫 𑂍𑂩𑂶 𑂍𑂰𑂁 𑂒𑂰𑂯𑂲 𑃀}}}}}} ==== ലത്തീൻ വൽക്കരണം ==== {{Block indent|{{translit|awa|ISO|anucchēda 1 - saba mana:ina kāṁ ga:urava au adhikārana kē māmilā māṁ janamajāta ājādī au barōbarī milī bā. vanhaiṁ buddhī au antarātmā kai dēna milī bā au āpasa māṁ yaka dusarē kē sāthē bhāīcārā kē bhāva sē baratāva karai kāṁ cāhī.}}}} ==== മലയാള വൽക്കരണം ==== ''{{Block indent|{{lang|awa|{{Script|mlym|അനുച്ഛേദ് 1 - സബ മനഇന കാം ഗഉരവ ഔ അധികാരന കേ മാമിലാ മാം ജനമജാത ആജാദീ ഔ ബരോബരീ മിലീ ബാ. വൻഹൈം ബുദ്ധീ ഔ അന്തരാത്മാ കൈ ദേന മിലീ ബാ ഔ ആപസ മാം യക ദുസരേ കേ സാഥേ ഭാഈചാരാ കേ ഭാവ സേ ബരതാവ കരൈ കാം ചാഹീ.}}}}}}'' ==== മലയാളം ==== {{Block indent|'''വകുപ്പ് ൧:''' മനുഷ്യരെല്ലാവരും തുല്യാവകാശങ്ങളോടും അന്തസ്സോടും സ്വാതന്ത്ര്യത്തോടുംകൂടി ജനിച്ചിട്ടുള്ളവരാണ്‌. അന്യോന്യം ഭ്രാതൃഭാവത്തോടെ പെരുമാറുവാനാണ്‌ മനുഷ്യന് വിവേകബുദ്ധിയും മനസാക്ഷിയും സിദ്ധമായിരിക്കുന്നത്‌.}}</br> === ഭാഷാഭേദങ്ങൾ === അവധി ഭാഷയിൽ പ്രാദേശികമായ നിരവധി വകഭേദങ്ങൾ കാണാം. ഉദാഹരണത്തിന്, പടിഞ്ഞാറൻ പ്രദേശങ്ങളിൽ സഹായകക്രിയയായി /ഹൈ/ (/hʌiː/) എന്ന് ഉപയോഗിക്കുമ്പോൾ, മധ്യ-കിഴക്കൻ ഭാഗങ്ങളിൽ അത് /അഹൈ/ (/ʌhʌiː/) എന്നാണ് ഉപയോഗിക്കുന്നത്. ബാബുറാം സക്സേനയുടെ ''"എവല്യൂഷൻ ഓഫ് അവധി"'' എന്ന പുസ്തകത്തിൽ നിന്നുള്ളതാണ് താഴെ നൽകിയിരിക്കുന്ന ഉദാഹരണങ്ങൾ. പ്രാദേശിക വ്യത്യാസങ്ങൾ വ്യക്തമാക്കുന്ന ബദൽ രൂപങ്ങളും ഇതിൽ ഉൾപ്പെടുത്തിയിട്ടുണ്ട്. {| style="margin:auto;" class="wikitable" |- !style="background:#ffdead;"| മലയാളം !style="background:#ffdead;"| അവധി ([[അന്താരാഷ്ട്ര ശബ്ദലിപി|ഐ.പി.എ.]]) !style="background:#ffdead;"| അവധി ([[Devanagari|ദേവനാഗരി]]) |- style="background:#ffe;" | rowspan="2"|'''ആരായിരുന്നു അവിടെ ഉണ്ടായിരുന്നത്?''' ||{{IPA|ɦʊãː koː (kəʊn) ɾəɦəĩ}} ||{{lang|awa|हुआँ को (कउन) रहें?}} |- style="background:#ffe;" ||'''''(പകരം)'''' {{IPA|ɦʊãː keː/kəʊn ɾəɦəin}} ||'''''(പകരം)'''''. {{lang|awa|हुआँ के/कउन रहेन?}} |- style="background:#ffe;" | rowspan="2"|'''കാണാനും കേൾക്കാനും ഈ കുട്ടിക്ക് കുഴപ്പമൊന്നുമില്ല.''' ||{{IPA|ɪʊ lʌɾɪkaː d̪eːkʰʌiː sʊnʌiː mə ʈʰiːk hʌiː}} ||{{lang|awa|इउ लरिका देखई सुनई म ठीक है।}} |- style="background:#ffe;" ||'''''(പകരം)''''' {{IPA|ɪ lʌɾɪkaː d̪eːkʰʌiː sʊnʌiː mə ʈʰiːk ʌhʌiː}} ||'''''(പകരം)'''''. {{lang|awa|इ लरिका देखई सुनई म ठीक अहै।}} |- style="background:#ffe;" | rowspan="2"|'''(അവൾ) പറഞ്ഞു, (ഞാൻ) കുറച്ച് കഴിക്കട്ടെ, കുറച്ച് ഇവനും കൊടുക്കാം.''' || {{IPA|kʌɦɪn laːoː t̪ʰoːɽaː kʰaːɪ leːiː t̪ʰoːɽaː jʌhu kɘ d̪ʌɪ d̪eːiː}} || {{lang|awa|कहिन, लाओ थोड़ा खाई लेई, थोड़ा यहु का दै देई।}} |- style="background:#ffe;" ||'''''(പകരം)''''' {{IPA|kʌɦɪn lyaːvː t̪ʰoːɽaː kʰaːɪ leːiː raːçi keː jʌnhu kɘ d̪ʌɪ d̪eːiː}} ||'''''(പകരം)'''''. {{lang|awa|कहिन, ल्याव थोड़ा खाई लेई, रचि के एन्हुं के दै देई।}} |- style="background:#ffe;" | rowspan="2"|'''പോകുന്നവർക്ക് അടി കിട്ടും.''' || {{IPA|d͡ʒoː d͡ʒʌɪɦʌĩ soː maːrʊ̥ kʰʌɪɦʌĩ}} || {{lang|awa|जो जइहैं सो मारउ खइहैं।}} |- style="background:#ffe;" ||'''''(പകരം)'''''. {{IPA|d͡ʒèː d͡ʒʌɪɦʌĩ soː maːr kʰʌɪɦʌĩ}} ||'''''(പകരം)''.''' {{lang|awa|जे जइहैं सो मार खइहैं।}} |- style="background:#ffe;" | rowspan="2"|'''പക്ഷികൾക്ക് നേരെ വെടിയുതിർക്കരുത്.''' ||{{IPA|cɪɾʌɪjʌn pʌɾ chʌrːaː nə cʌlaːoː}} ||{{lang|awa|चिरइयन पर छर्रा न चलाओ।}} |- style="background:#ffe;" ||'''''(പകരം)'''''. {{IPA|cɪɾʌɪjʌn peː chʌrːaː jin cʌlaːwː}} ||'''''(പകരം)'''''. {{lang|awa|चिरइयन पे छर्रा जिन चलाव।}} |} == കുറിപ്പുകൾ == {{notelist}} ==അവലംബങ്ങൾ== {{reflist|colwidth=30em}} == സ്രോതസ്സുകൾ == {{refbegin|indent=yes|3}} * {{Cite book|last=Saxena|first=Baburam|date=1971|url=https://books.google.com/books?id=WfkWvgqk5c4C&pg=PP1|title=Evolution of Awadhi|publisher=Motilal Banarsidass Publication|isbn=9788120808553|location=Allahabad}} * {{Cite book|url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.32106|title=Linguistic survey of India, Vol. 6, Mediate Group|last=Grierson|first=George Abraham|publisher=Office of the Superintendent of Government Printing|year=1904|location=India}} * {{Citation|last=Singh|first=Ravindra Pratap|title=Nature, Climate and Self: Reading select texts of Awadhi Baramasa|url=https://www.rjoe.org.in/Files/vol4issue2/new/RJOE-luknow%20sir%20-2(26-34).pdf|work=Research Journal of English|volume=4|issue=2|date=2019|issn=2456-2696}} * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=wT5v79lMmzEC|title=Awadhi Granthavali Volume 5|last=Pandey|first=Jagdish Prasad|publisher=Vani Prakashan|year=2011|isbn=978-81-8143-905-5|location=India|language=hi}} * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=VV7leonJ8aQC|title=Sri Ramacaritamanasa|last=Tulasīdāsa|date=1999|publisher=Motilal Banarsidass Publ.|isbn=978-81-208-0762-4|page=747|language=en}} * {{Citation|last=Orsini|first=Francesca|title=Inflected Kathas: Sufis and Krishna Bhaktas in Awadh|date=2014|url=https://eprints.soas.ac.uk/19887/|work=Religious Interactions in Mughal India|pages=195–232|editor-last=Dalmia|editor-first=Vasudha|publisher=Oxford University Press|language=en|isbn=978-0-19-808167-8|editor2-last=Faruqui|editor2-first=Munis}} * {{Cite journal|last=Vaudeville|first=Charlotte|date=1990|title=Kabīr's language and languages, Hinduī as the language of non-conformity|journal=Indo-Iranian Journal|volume=33|issue=4|pages=259–266|doi=10.1163/000000090790083572|issn=0019-7246}} * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=kA7HB8s621cC|title=The Magic Doe: Qutban Suhravardi's Mirigavati|last=Kutban|date=2012|publisher=Oxford University Press, USA|isbn=978-0-19-984292-6|language=en}} * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=b3iHIOwV3mYC|title=Madhumalati: An Indian Sufi Romance|last=Manjhan|date=2001|publisher=OUP Oxford|isbn=978-0-19-160625-0|language=en}} * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=19zvfkwXyzUC|title=The Life of a Text: Performing the Rāmcaritmānas of Tulsidas|last=Lutgendorf|first=Philip|date=1991|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-06690-8|language=en}} * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=J3RSHWePhXwC&q=central+portion |title=The Indo-Aryan languages|last=Masica|first =Colin P.|date=1993|publisher=Cambridge University Press|isbn=0-521-23420-4|location=Cambridge|oclc=18947567}} {{refend}} == കൂടുതൽ വായനയ്ക്ക് == * {{Cite book|url=https://global.oup.com/academic/product/loves-subtle-magic-9780195146707?cc=in&lang=en&|title=Love's Subtle Magic: An Indian Islamic Literary Tradition, 1379-1545|date=29 November 2012|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-514670-7|editor-last=Behl|editor-first=Aditya|location=Oxford, New York|editor2-last=Doniger|editor2-first=Wendy}} * {{Cite book|url=https://archive.org/details/in.gov.ignca.7679/page/n3|title=Evolution of Awadhi: A Branch of Hindi|last=Saksena|first=Baburam|publisher=Indian Press; Allahabad|year=1938|isbn=|location=}} == പുറത്തേക്കുള്ള കണ്ണികൾ == {{InterWiki|code=awa}} {{wiktionarycat|type=Awadhi|category=Awadhi language}} * [[:iso639-3:awa|Entry for Awadhi at SIL International]] * [https://www.digitallibrary.io/awa Awadhi Books] {{Languages_of_India}} [[വർഗ്ഗം:ഇന്ത്യയിലെ ഭാഷകൾ]] [[വർഗ്ഗം:അവധ്]] [[വർഗ്ഗം:ഉത്തർപ്രദേശിലെ ഭാഷകൾ]] [[വർഗ്ഗം:ഇന്തോ-ആര്യൻ ഭാഷകൾ]] 9ru93aoun0vwqeuyji9zh9r5zikcrux 4610535 4610534 2026-03-28T19:56:58Z Symphonicallyu 155269 /* വർഗ്ഗീകരണം */ 4610535 wikitext text/x-wiki {{prettyurl|Awadhi language}} {{Infobox language |name = അവധി |altname = <span style="font-size:100%;line-height:1.65;">ഔധി</span> |nativename = <span style="font-size:100%;line-height:2.65;">{{large|{{lang|awa-Deva|अवधी}}}} • {{large|{{lang|awa-Kthi|𑂃𑂫𑂡𑂲}}}} • {{lang|awa|{{nq|اودهي}}}}</span> | image = Awadhi language.svg | imagecaption = <small>"അവധി" എന്ന് [[ദേവനാഗരി]] ലിപിയിൽ എഴുതിയിരിക്കുന്നു.</small> | pronunciation = {{IPA|hi|əʋ.d̪ʱi|}} |states = [[ഇന്ത്യ]] , [[നേപ്പാൾ]] |region = ഇന്ത്യയുടെ സംസ്ഥാനങ്ങളിലെ ചില പ്രദേശങ്ങൾ *[[ഉത്തർപ്രദേശ്|ഉത്തർ പ്രദേശിലെ]] **[[അവധ്]] **[[ദൊവാബ്|ലോവർ ദൊവാബ്]] മേഖലകൾ *[[മധ്യപ്രദേശ്]] *[[ബീഹാർ]] *[[ഡെൽഹി]] നേപ്പാളിലെ [[തെരായി|തെരായി സമതലം]]. *[[ലൂംബിനി മേഖല]] **[[കപിലവസ്തു ജില്ല]] *[[ഭേരി മേഖല]] **[[ബാങ്കെ ജില്ല]] **[[ബർദിയ ജില്ല]] [[ഫിജി|ഫിജിയിൽ]] ദ്വീപിൽ [[ഫിജി ഹിന്ദി]] എന്ന രൂപത്തിൽ. [[കരീബിയൻ]] ദ്വീപസമൂഹ രാജ്യങ്ങളിലെ [[ഇൻഡോ-കരീബിയൻ ജനത]] സംസാരിക്കുന്ന പൊതുഭാഷ. *[[സുരിനാം]] *[[ട്രിനിഡാഡ് ആൻഡ് ടൊബാഗോ]] *[[ഗയാന]] [[മൗറീഷ്യസ്|മൗറീഷ്യസിൽ]] [[മൗറീഷ്യൻ ഹിന്ദുസ്താനി]] എന്ന രൂപത്തിൽ. [[ദക്ഷിണാഫ്രിക്ക|ദക്ഷിണാഫ്രിക്കയിൽ]] [[സൗത്ത് ആഫ്രിക്കൻ ഹിന്ദുസ്താനി]] എന്ന രൂപത്തിൽ. |speakers = {{sigfig|3.850906|3}} കോടി |date = 2011 |ref = <ref>{{cite web |url= https://www.dnaindia.com/analysis/column-the-slow-death-of-bhojpuri-and-awadhi-2122062|title=The Slow Death of Awadhi and Bhojpuri}}</ref><ref>{{cite web |url= https://www.omniglot.com/writing/awadhi.htm|title=Omniglot — Awadhi (अवधी)}}</ref><ref>{{cite web |url= https://www.bignewsnetwork.com/news/270676192/awadhi-language-is-grouped-as-mother-tongue-under-hindi|title='Awadhi language is grouped as mother tongue under Hindi' says Minister of State for Home Affairs |work=Big News Network.com }}</ref> | ethnicity = [[അവധി ജനത]] |familycolor = [[ഇന്തോ-യുറോപ്യൻ ഭാഷകൾ|ഇന്തോ-യുറോപ്യൻ]] |fam2 = [[ഇന്തോ-ഇറാനിയൻ ഭാഷകൾ|ഇന്തോ-ഇറാനിയൻ]] |fam3 = [[ഇന്തോ-ആര്യൻ ഭാഷകൾ|ഇന്തോ-ആര്യൻ]] |fam4 = [[ഹിന്ദി ഭാഷകൾ|മധ്യ ഇന്തോ-ആര്യൻ]] |fam5 = [[കിഴക്കൻ ഹിന്ദി]] |dia1 = [[ഫിജി ഹിന്ദി]] |dia2 = [[ഗംഗാപാരീ]] |dia3 = മിർസാപുരി |dia4 = പർദേശി |dia5 = ഉത്തരി |dia6 = പ്രതാപ്ഗഢി |dia7 = താരുഹാട്ട് |dia8 = [[കരീബിയൻ ഹിന്ദുസ്താനി]] |dia9 = [[മൗറീഷ്യൻ ഹിന്ദുസ്താനി]] |dia10 = [[സൗത്ത് ആഫ്രിക്കൻ ഹിന്ദുസ്താനി]] | ancestor = [[അർദ്ധമാഗധി പ്രാകൃതം]] | ancestor2 = [[അപഭ്രംശം|അർദ്ധമാഗധി അപഭ്രംശം]] |script = {{unbulleted list |[[ദേവനാഗരി]] (ഇപ്പോൾ) |[[കൈതി ലിപി|കൈതി]] (ചരിത്രപരം) |[[പേർഷ്യൻ ലിപി|പേർഷ്യൻ]] |[[ലത്തീൻ അക്ഷരമാല|ലത്തീൻ]] }} | nation = {{flag|ഫിജി}} {{small|([[ഫിജി ഹിന്ദി]] എന്ന രൂപത്തിൽ)}} | iso2 = awa | iso3 = awa | glotto = awad1243 | glottorefname = Awadhi | lingua = 59-AAF-ra | glotto2 = gang1265 | glottoname2 = Gangapari | glotto3 = mirz1238 | glottoname3 = Mirzapuri | glotto4 = utta1238 | glottoname4 = Uttari | map2 = Awadh region.jpg | mapcaption2 = <center><small>ഉത്തർപ്രദേശിലെ അവധി ഭാഷാ അതിർത്തികൾ</center></small> | notice = IPA }} [[ഹിന്ദി|ഹിന്ദിയുടെ]] ഒരു ഉപഭാഷയാണ് [[ഉത്തർപ്രദേശ്|ഉത്തർ പ്രദേശിന്റെ]] മദ്ധ്യഭാഗത്തുള്ള ഒരു പ്രദേശമായ [[അവധ്|അവധിൽ]] സംസാരിക്കപ്പെടുന്ന ഭാഷയായ '''അവധി'''.{{efn|<ref>{{cite book |last=Oldenburg |first=Veena Talwar |author-link= |date= |title=The Making of Colonial Lucknow, 1856–1877 |url= |location= |publisher=Princeton University Press |page=5 |isbn=}}</ref> ({{lang|hi|औधी}}, 𑂌𑂡𑂲)}} ഹിന്ദിയുടെ പൂർവീ വിഭാഗത്തിൽപ്പെടുന്ന ഒരു ഉപഭാഷയാണിത്.<ref name="fulllangdatacensus 2011">{{cite web |last=Kawoosa |first=Vijdan Mohammad |date=22 November 2018 |title=How languages intersect in India |url=https://www.hindustantimes.com/india-news/how-languagesintersect-in-india/story-g3nzNwFppYV7XvCumRzlYL.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221015014438/https://www.hindustantimes.com/india-news/how-languagesintersect-in-india/story-g3nzNwFppYV7XvCumRzlYL.html |archive-date=15 October 2022 |publisher=Hindustan Times}}</ref> ഉത്തർ പ്രദേശിലെ [[അവധ്]] ,ലോവർ ദൊവാബ് മേഖലകൾ, [[മധ്യപ്രദേശ്‌]], [[ബിഹാർ|ബീഹാർ]], [[ഡെൽഹി]] സംസ്ഥാനങ്ങളിലെ ചില പ്രദേശങ്ങൾ, [[നേപ്പാൾ|നേപ്പാളിലെ]] [[ലുംബിനി പ്രവിശ്യ|ലുംബിനി]], [[രാപ്തി]], [[ഭേരി]] എന്നീ പ്രദേശങ്ങളിൽ അവധി സംസാരിക്കപ്പെടുന്നു.<ref name=":5">{{Cite web |last=Meaning |first=Nepali |date=12 August 2023 |title=Origin, Structure, Development, and Situation of Awadhi Language in Nepal - Nepali Meaning |url=https://nepalimeaning.com/origin-structure-development-and-situation-of-awadhi-language-in-nepal/ |access-date=4 February 2024 |website=nepalimeaning.com |language=en-US}}</ref><ref name=":0">{{Harvcoltxt|Saxena|1971|p=1}}</ref><ref>{{Harvcoltxt|Grierson|1904|p=1}}</ref> ലോകത്തിലെ ഏറ്റവും കൂടുതൽ ആൾക്കാർ സംസാരിക്കുന്ന ഭാഷകളിൽ 29-ാം സ്ഥാനമാണ് ഈ ഭാഷക്കുള്ളത്. ഭക്തകവിയായിരുന്ന [[ഗോസ്വാമി തുളസീദാസ്]] രചിച്ച [[രാമചരിത് മാനസ്]] (തുളസീദാസ് രാമായണം), [[ഹനുമാൻ ചാലിസ]] എന്നീ കൃതികൾ ഈ ഭാഷയിലാണ് രചിയ്ക്കപ്പെട്ടിരിയ്ക്കുന്നത്. ബൈസ്വാര പ്രദേശത്തിന്റെ പേരിൽ നിന്നുള്ള '''[[ബൈസ്വാരി]]''',<ref>{{Harvcoltxt|Grierson|1904|p=10}}</ref> 'കിഴക്കൻ' എന്നർത്ഥമുള്ള '''പൂർബി''' (ഈ പദം പലപ്പോഴും അവ്യക്തമായി ഉപയോഗിക്കാറുണ്ട്), പുരാതന [[കോസല സാമ്രാജ്യം|കോസല രാജ്യത്തിന്റെ]] പേരിൽ നിന്നുള്ള '''കോസലി''' എന്നിവയാണ് അവധി ഭാഷയുടെ മറ്റ് പേരുകൾ.<ref name=":0" /> == ഭൂമിശാസ്ത്രപരമായ വ്യാപനം == === ഇന്ത്യയിൽ === [[File:Awadhi regions of Uttar Pradesh.jpg|thumb|അവധി സംസാരിക്കുന്ന ഉത്തർപ്രദേശിലെ ജില്ലകൾ]] അവധി പ്രധാനമായും സംസാരിക്കുന്നത് [[ഗംഗാനദി|ഗംഗാ]]-[[യമുന]] [[doab|ദോവാബിന്റെ]] (നദീതടം) താഴത്തെ ഭാഗങ്ങൾ ഉൾപ്പെടുന്ന മധ്യ-കിഴക്കൻ [[ഉത്തർപ്രദേശ്|ഉത്തർപ്രദേശിലെ]] [[അവധ്]] പ്രദേശത്താണ്.<ref name=":0"/><ref name=":1">{{Harvcoltxt|Grierson|1904|pp=9–10}}</ref> ഇതിന്റെ പടിഞ്ഞാറ് ഭാഗത്ത് പാശ്ചാത്യ ഹിന്ദിയും (പ്രത്യേകിച്ച് [[കനൗജി ഭാഷ|കനൗജിയും]] [[ബുന്ദേലി ഭാഷ|ബുന്ദേലിയും]]), കിഴക്ക് ഭാഗത്ത് [[കിഴക്കൻ ഇന്തോ-ആര്യൻ ഭാഷകൾ|കിഴക്കൻ ഇന്തോ-ആര്യൻ]] ഭാഷാകുടുംബത്തിലെ ബിഹാരി വിഭാഗത്തിൽപ്പെട്ട [[ഭോജ്പൂരി ഭാഷ|ഭോജ്പുരിയുമാണ്]] സംസാരിക്കുന്നത്.<ref name=":6">{{Cite book |last=Saksena |first=Baburam |url=https://books.google.com/books?id=WfkWvgqk5c4C&dq=Awadhi+east+bhojpuri+language&pg=PA5 |title=Evolution of Awadhi (a Branch of Hindi). |date=1971 |publisher=Motilal Banarsidass Publ. |isbn=978-81-208-0855-3 |language=en|pages=}}</ref><ref>{{Cite book |last=Verbeke |first=Saartje |url=https://books.google.com/books?id=63iC56LeJ_MC&dq=Hindi+is+central+indo+aryan+bhojpuri+eastern+indo+aryan&pg=PA67 |title=Alignment and Ergativity in New Indo-Aryan Languages |date=22 March 2013 |publisher=Walter de Gruyter |isbn=978-3-11-029267-1 |language=en}}</ref> വടക്ക് [[നേപ്പാൾ|നേപ്പാളും]] തെക്ക് അവധിയുമായി വലിയ സാമ്യമുള്ള [[ബഘേലി ഭാഷ|ബഘേലിയുമാണ്]] അതിരുകൾ.<ref>{{Harvcoltxt|Saxena|1971|pp=2–5}}</ref> വടക്കൻ, മധ്യ യു.പിയിലെ താഴെ പറയുന്ന ജില്ലകളിൽ അവധി സംസാരിക്കുന്നു- * [[Lakhimpur Kheri district|ലഖിംപൂർ ഖേരി]] ([[Kannauji language|കനൗജിക്കൊപ്പം]]) * [[Sitapur district|സീതാപൂർ]] ([[Kannauji language|കനൗജിക്കൊപ്പം]]) * [[Unnao district|ഉന്നാവോ]] * [[Fatehpur district|ഫത്തേപൂർ]] * [[Barabanki district|ബാരാബങ്കി]] * [[Lucknow district|ലഖ്‌നൗ]] * [[Raebareli district|റായ്ബറേലി]] * [[Amethi district|അമേഠി]] * [[Bahraich district|ബഹ്റൈച്ച്]] * [[Shrawasti district|ശ്രാവസ്തി]] * [[Kanpur Nagar district|കാൺപൂർ]] യു.പിയുടെ കിഴക്കൻ ഭാഗങ്ങളിൽ അവധി ഭാഷാരൂപം മാറി "കിഴക്കൻ സ്റ്റാൻഡേർഡ് അവധി" എന്ന പ്രത്യേക ഭാഷാഭേദമായി മാറുന്നു. ഈ പ്രദേശം പൂർവാഞ്ചലിലെ [[ഭോജ്പൂരി ഭാഷ|ഭോജ്പുരി]] സംസാരിക്കുന്ന ജില്ലകളുമായി അതിർത്തി പങ്കിടുന്നു. ഈ ഭാഗത്ത് ഉൾപ്പെടുന്ന ജില്ലകൾ ഇവയാണ്- * [[Ayodhya district|അയോധ്യ]] * [[Ambedkar Nagar district|അംബേദ്കർ നഗർ]] * [[Prayagraj district|പ്രയാഗ്‌രാജ്]] * [[Mirzapur district|മിർസാപൂർ]] * [[Jaunpur district|ജോൻപൂർ]] (പടിഞ്ഞാറൻ ഭാഗങ്ങൾ) * [[Bhadohi district|ഭദോഹി]] * [[Sultanpur district|സുൽത്താൻപൂർ]] * [[Pratapgarh, Uttar Pradesh|പ്രതാപ്ഗഢ്]] * [[Gonda district|ഗോണ്ട]] * [[Balrampur district, Uttar Pradesh|ബലറാംപൂർ]] * [[Basti district|ബസ്തി]] (പടിഞ്ഞാറൻ ഭാഗങ്ങൾ) * [[Siddharthnagar district|സിദ്ധാർത്ഥനഗർ]] (പടിഞ്ഞാറൻ ഭാഗങ്ങൾ) * [[Kaushambi district|കൗശാംബി]] === നേപ്പാളിൽ === നേപ്പാളിലെ [[Language Commission (Nepal)|ഭാഷാ കമ്മീഷൻ]] ലുംബിനി പ്രവിശ്യയിലെ ഔദ്യോഗിക ഭാഷകളായി [[തരു ഭാഷ|തരു]], അവധി എന്നിവയെ ശുപാർശ ചെയ്തിട്ടുണ്ട്.<ref name=":5" /><ref>{{Cite web |title=सरकारी कामकाजको भाषाका आधारहरूको निर्धारण तथा भाषासम्बन्धी सिफारिसहरू (पञ्चवर्षीय प्रतिवेदन- साराांश) २०७८ |url=https://languagecommission.gov.np/files/%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%B8%20%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%87%E0%A4%B7%E0%A4%A3%20%E0%A4%B8%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%80%20%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A4%95%E0%A5%8B%20%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A4%BE.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210906171816/https://languagecommission.gov.np/files/%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%B8%20%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%87%E0%A4%B7%E0%A4%A3%20%E0%A4%B8%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%80%20%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A4%95%E0%A5%8B%20%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A4%BE.pdf |archive-date=6 September 2021 |access-date=28 October 2021 |website=Language Commission}}</ref> നേപ്പാളിലെ രണ്ട് പ്രവിശ്യകളിലാണ് അവധി സംസാരിക്കുന്നത്: * [[ലുംബിനി മേഖല]] ** [[ബാംങ്കെ ജില്ല]] ** [[ബർദിയ ജില്ല]] ** [[ഡാങ് ജില്ല]] ** [[കപിൽവസ്തു ജില്ല]] * [[സുദുർപശ്ചിം പ്രവിശ്യ]] ** [[കൈലാലി ജില്ല]] ** [[കാഞ്ചൻപൂർ ജില്ല]] === ദക്ഷിണേഷ്യയ്ക്ക് പുറത്ത് === {{further|ഫിജി ഹിന്ദി|കരീബിയൻ ഹിന്ദുസ്താനി}} അവധിയുടെയും (കൂടാതെ മറ്റ് ഭാഷകളുടെയും) സ്വാധീനമുള്ള ഒരു ഭാഷ [[Fiji|ഫിജിയിലെ]] [[Indo-Fijians|ഇന്ത്യാക്കാർക്കിടയിൽ]] ഒരു വ്യവഹാരഭാഷയായി സംസാരിക്കപ്പെടുന്നു, ഇത് ഫിജിയൻ ഹിന്ദി ([[ഫിജി ഹിന്ദി]]) എന്നറിയപ്പെടുന്നു. ''[[എത്‌നോലോഗ്]]'' പ്രകാരം, ഇത് ഭോജ്പുരിയുടെ സ്വാധീനമുള്ള ഒരു തരം അവധിയാണ്, കൂടാതെ ഇതിനെ കിഴക്കൻ ഹിന്ദിയായും തരംതിരിച്ചിരിക്കുന്നു.<ref>{{e25|hif|Fiji Hindi}}</ref> [[സുരിനാം]], [[ട്രിനിഡാഡ് ആൻഡ് ടൊബാഗോ]], [[ഗയാന]] എന്നിവിടങ്ങളിലെ [[Indo-Caribbeans|ഇന്ത്യാക്കാർ]] സംസാരിക്കുന്ന കരീബിയൻ ഹിന്ദുസ്ഥാനി ([[കരീബിയൻ ഹിന്ദുസ്താനി]]) ഭോജ്പുരിയെയും ഭാഗികമായി അവധിയെയും അടിസ്ഥാനമാക്കിയുള്ളതാണ്. [[ദക്ഷിണാഫ്രിക്ക|ദക്ഷിണാഫ്രിക്കയിൽ]] സംസാരിക്കുന്ന ഹിന്ദുസ്ഥാനിയും<ref>{{Cite book|last=Mesthrie|first=Rajend|url=https://books.google.com/books?id=aIivedw-oZYC&q=awadhi|title=Language and Social History: Studies in South African Sociolinguistics|date=1995|publisher=New Africa Books|isbn=978-0-86486-280-8|language=en}}</ref> [[മൗറീഷ്യസ്|മൗറീഷ്യസിൽ]] സംസാരിക്കുന്ന ഭോജ്പുരിയും<ref>{{cite web|title=Awadhi language|url=https://omniglot.com/writing/awadhi.htm|access-date=17 December 2020|website=omniglot.com}}</ref> ഭാഗികമായി അവധിയുടെ സ്വാധീനമുള്ളവയാണ്. == വർഗ്ഗീകരണം == [[File:Awadhi classification.png|alt=|thumb|അവധി ഭാഷയുടെ ഭാഷാപരമായ വർഗ്ഗീകരണം.]] [[ഇന്തോ-യൂറോപ്യൻ ഭാഷകൾ|ഇന്തോ-യൂറോപ്യൻ]] ഭാഷാകുടുംബത്തിലെ [[ഇന്തോ-ഇറാനിയൻ ഭാഷകൾ|ഇന്തോ-ഇറാനിയൻ]] ഉപവിഭാഗത്തിൽപ്പെട്ട ഒരു [[ഇന്തോ-ആര്യൻ ഭാഷകൾ|ഇന്തോ-ആര്യൻ]] ഭാഷയാണ് അവധി. ഇന്തോ-ആര്യൻ [[ഭാഷാതുടർച്ച|ഭാഷാതുടർച്ചയിൽ]], ഇത് മധ്യ-കിഴക്കൻ മേഖലയിലാണ് ഉൾപ്പെടുന്നത്. ഇതിനെ പലപ്പോഴും 'കിഴക്കൻ ഹിന്ദി' എന്നും വിശേഷിപ്പിക്കാറുണ്ട്. [[ശൗരസേനി ഭാഷ|ശൗരസേനിയുമായും]] [[മാഗധി പ്രാകൃതം|മാഗധി പ്രാകൃതവുമായും]] ഭാഗികമായി സാമ്യമുള്ള [[അർദ്ധമാഗധി പ്രാകൃതം|അർദ്ധമാഗധിയുടെ]] ഒരു പുരാതന രൂപത്തിൽ നിന്നായിരിക്കാം അവധി രൂപപ്പെട്ടതെന്ന് പൊതുവെ കരുതപ്പെടുന്നു.<ref name="auto">{{Harvcoltxt|Grierson|1904|p=2}}</ref> അവധി ഭാഷയോട് ഏറ്റവും അടുത്ത സാമ്യമുള്ളത് [[ബഗേലി ഭാഷ|ബഗേലി]] ഭാഷയ്ക്കാണ്; വംശാവലിപരമായി ഇവ രണ്ടും ഒരേ 'അർദ്ധമാഗധി' രൂപത്തിൽ നിന്നാണ് ഉത്ഭവിച്ചത്. ആദ്യകാല ഭാഷാശാസ്ത്രജ്ഞരിൽ ഭൂരിഭാഗവും ബഗേലിയെ 'അവധിയുടെ തെക്കൻ രൂപം' മാത്രമായാണ് കണക്കാക്കിയിരുന്നത്. എന്നാൽ, പുതിയ പഠനങ്ങൾ ബഗേലിയെ അവധിയുടെ ഒരു ഉപഭാഷയായിട്ടല്ല, മറിച്ച് അതിനോട് തുല്യമായ ഒരു പ്രത്യേക ഭാഷയായിട്ടാണ് അംഗീകരിക്കുന്നത്.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=__DaXf3XedoC|title=Patterns of Regional Geography: Indian perspective|last=Mandal|first=R. B.|date=1990|publisher=Concept Publishing Company|isbn=978-81-7022-291-0|pages=127–129|language=en}}</ref> == സാഹിത്യം == === മധ്യകാലഘട്ടത്തിന്റെ അവസാനവും ആധുനിക ഇന്ത്യയുടെ തുടക്കവും === ഈ കാലഘട്ടത്തിൽ ഉത്തരേന്ത്യയിലെ [[ഇതിഹാസ കവിത|ഇതിഹാസ കവിതകളുടെ]] പ്രധാന മാധ്യമമായി അവധി ഭാഷ മാറി.<ref>{{Harvcoltxt|Grierson|1904|p=13}}</ref> അവധി സാഹിത്യത്തെ പ്രധാനമായും ഭക്തികാവ്യങ്ങൾ എന്നും പ്രേമാഖ്യാനങ്ങൾ (പ്രണയകഥകൾ) എന്നും രണ്ടായി തിരിക്കാം. ==== ഭക്തികാവ്യങ്ങൾ ==== ആധുനിക [[ഇന്തോ-ആര്യൻ ഭാഷകൾ|ഇന്തോ-ആര്യൻ ഭാഷകളിലെ]] ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട കൃതികളിലൊന്നായി കരുതപ്പെടുന്നത് കവിശ്രേഷ്ഠനായ [[തുളസീദാസ്]] രചിച്ച [[രാമചരിതമാനസം]] (എ.ഡി. 1575) ആണ്. [[ദോഹ (കവിത)|ദോഹ]]-[[ചൗപായ്]] വൃത്തങ്ങളിൽ രചിക്കപ്പെട്ട ഇതിന്റെ അർത്ഥം "രാമന്റെ പ്രവൃത്തികളുടെ തടാകം" എന്നാണ്. [[സംസ്കൃതം|സംസ്കൃതത്തിലെ]] [[വാത്മീകി|വാത്മീകി]] [[രാമായണം|രാമായണത്തെയോ]] [[അധ്യാത്മരാമായണം|അധ്യാത്മരാമായണത്തെയോ]] അടിസ്ഥാനമാക്കിയാണ് ഇതിന്റെ ഇതിവൃത്തം തയ്യാറാക്കിയിരിക്കുന്നത്.<ref>{{Harvcoltxt|Saxena|1971|pp=11–12}}</ref> ഭക്തിസാഹിത്യത്തിലെ ഏറ്റവും മഹത്തായ ഗ്രന്ഥമായി [[മഹാത്മാ ഗാന്ധി]] രാമചരിതമാനസത്തെ വിശേഷിപ്പിച്ചിട്ടുണ്ട്. പാശ്ചാത്യ നിരീക്ഷകർ ഇതിനെ "[[ഉത്തരേന്ത്യ|ഉത്തരേന്ത്യയുടെ]] ബൈബിൾ" എന്നും വിളിക്കുന്നു.<ref>{{Harvcoltxt|Lutgendorf|1991|p=1}}</ref> 'തുളസീദാസ് രാമായണം' എന്നോ വെറുതെ 'രാമായണം' എന്നോ ഇത് പൊതുവെ അറിയപ്പെടുന്നു.<ref>{{Harvcoltxt|Lutgendorf|1991|p=12}}</ref> {{multiple image | align = right | header_background = #FDF5E6 | header = [[തുളസീദാസ്|തുളസീദാസിന്റെ]] [[രാമചരിതമാനസം|രാമചരിതമാനസത്തിലെ]] ചിത്രീകരണങ്ങൾ | direction = vertical | footer_align = center | image_style = border:none; | total_width = 280 | image1 = 5_Illustration_from_the_Ramcharitmanas_of_Tulsidas_(1532–1623)_Jodhpur,_c._1775;_62.7_x_134.5_cm_Mehrangarh_Museum_Trust.jpg | image2 = 7 Rama's Army reaches Lanka from the Ram Charit Artist Unknown, ca. 1780, 63x125.8cm Mehrangarh Museum Trust.jpg | footer = (a) ബാലിവധം: [[രാമൻ|രാമനും]] [[ലക്ഷ്മണൻ|ലക്ഷ്മണനും]] മഴക്കാലം തീരാൻ കാത്തിരിക്കുന്നു, (b) രാമന്റെ സൈന്യം സമുദ്രം കടന്ന് ലങ്കയിലേക്ക് പോകുന്നു. | alt1 = | caption1 = | caption2 = }} [[തുളസീദാസ്|തുളസീദാസിന്റെ]] കൃതികളായ ''[[ഹനുമാൻ ചാലിസ]]'',<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=MX1SDwAAQBAJ&q=awadhi&pg=PT151|title=Hanuman Chalisa: Verse by Verse Description|last=Padam|first=Sandeep|date=21 March 2018|publisher=Notion Press|isbn=978-1-64249-611-6|language=hi}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=UFE4DwAAQBAJ&q=hanuman+chalisa+awadhi&pg=PA42|title=Lucknow Poetica|last=Shamim|first=Dr Rupali Saran Mirza Dr and Amna|date=14 November 2016|publisher=Idea Publishing|page=42|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=tlduDwAAQBAJ&q=hanuman+chalisa+awadhi&pg=PA11|title=Sri Hanuman Chalisa: Commentary on the Praises to the Eternal Servant|last=Vishwananda|first=Paramahamsa Sri Swami|date=13 March 2018|publisher=BoD – Books on Demand|isbn=978-3-96343-015-2|page=11|language=en}}</ref> ''പാർവ്വതീ മംഗൾ'', ''ജാനകീ മംഗൾ'' എന്നിവയും അവധിയിലാണ് രചിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നത്.<ref name="Saxena 1971 12">{{Harvcoltxt|Saxena|1971|p=12}}</ref> {{Verse translation|lang=awa|अंडकोस प्रति प्रति निज रूपा। देखेउँ जिनस अनेक अनूपा॥ <u>अवधपुरी</u> प्रति भुअन निनारी। <u>सरजू</u> भिन्न भिन्न नर नारी॥|ഓരോ പ്രപഞ്ചത്തിലും ഞാൻ എന്നെത്തന്നെ കണ്ടു, അതുപോലെ സമാനതകളില്ലാത്ത പല വസ്തുക്കളും; ഓരോ പ്രപഞ്ചത്തിനും അതിന്റേതായ <u>അയോധ്യയുണ്ടായിരുന്നു</u>, അതിന്റേതായ <u>സരയൂ</u> നദിയും, അതിന്റേതായ പുരുഷന്മാരും സ്ത്രീകളും.|italicsoff=y|attr1=[[തുളസീദാസ്|തുളസീദാസിന്റെ]] [[രാമചരിതമാനസം|രാമചരിതമാനസത്തിലെ]] 7.81.3 ചൗപായ്|attr2=വിവർത്തനം: ആർ.സി. പ്രസാദ്<ref>{{Harvcoltxt|Tulasīdāsa|1999|p=747}}</ref>}} {{Verse translation|lang=awa|सिंधु तीर एक भूधर सुंदर। कौतुक कूदि चढ़ेउ ता-ऊपर॥ बार-बार रघुबीर सँभारी। तरकेउ <u>पवनतनय</u> बल भारी॥|കടൽത്തീരത്ത് മനോഹരമായ ഒരു പർവ്വതമുണ്ടായിരുന്നു, അവൻ കളിയായി അതിന്റെ കൊടുമുടിയിലേക്ക് ചാടിക്കയറി; വീണ്ടും വീണ്ടും അവൻ ഭഗവാനെ സ്മരിച്ചു, അങ്ങനെ <u>വായുപുത്രൻ</u> അതിയായ ശക്തിയോടെ കുതിച്ചുപാഞ്ഞു.|italicsoff=y|attr1=[[തുളസീദാസ്|തുളസീദാസിന്റെ]] [[രാമചരിതമാനസം|രാമചരിതമാനസത്തിലെ]] 5.1.3 ചൗപായ്|attr2=വിവർത്തനം<ref>{{Cite journal|last=Rao|first=I. Panduranga|date=1998|title=Review of The Beautiful Verses (Ram-Charit Manas, "Sunder-Kand" and Hanuman Chalisa of Goswami Tulsidas rendered into English verse)|journal=Indian Literature|volume=41|issue=1 (183)|pages=240–241|issn=0019-5804|jstor=23341337}}</ref>}} [[ഭഗവതപുരാണം|ഭഗവതപുരാണത്തിലെ]] 'ദശമസ്കന്ധത്തിന്' ഹിന്ദി പ്രാദേശികഭാഷയിലുണ്ടായ ആദ്യത്തെ സ്വതന്ത്ര ആവിഷ്കാരം ലാലാച്ദാസ് രചിച്ച "ഹരിചരിത്" (എ.ഡി. 1530) ആണ്. ഹസ്തിഗ്രാം (ഇന്നത്തെ [[റായ്ബറേലി ജില്ല|റായ്ബറേലിക്ക്]] അടുത്തുള്ള ഹത്ഗാവ്) സ്വദേശിയായിരുന്നു അദ്ദേഹം. ഈ കൃതി ദീർഘകാലം വ്യാപകമായി പ്രചരിക്കുകയും, ഇതിന്റെ നിരവധി കൈയെഴുത്തുപ്രതികൾ കിഴക്കൻ ഉത്തർപ്രദേശ്, [[ബീഹാർ]], [[മാൾവ]], [[ഗുജറാത്ത്]] എന്നിവിടങ്ങളിൽ നിന്ന് കണ്ടെത്തുകയും ചെയ്തിട്ടുണ്ട്. [[ കൈത്തി ലിപി|കൈത്തി ലിപിയിലാണ്]] ഇവയെല്ലാം രചിക്കപ്പെട്ടിട്ടുള്ളത്.<ref>{{Harvcoltxt|Orsini|2014|p=200}}</ref> [[സിക്കന്ദർ ലോധി|സിക്കന്ദർ ലോധിയുടെ]] ഭരണകാലത്ത് ഡൽഹിയിലെ ഈശ്വർദാസ് രചിച്ച 'സത്യവതി' (ഏകദേശം എ.ഡി. 1501), ലാലാദാസിന്റെ 'അവധവിലാസം' (എ.ഡി. 1700) എന്നിവയും അവധി ഭാഷയിലാണ് രചിക്കപ്പെട്ടത്. വിവിധ പ്രാദേശിക ഭാഷകളുടെ മിശ്രിതമായ 'പഞ്ച്‌മേൽ ഖിച്ചഡി' (pancmel khicṛī) ശൈലി പിന്തുടർന്നിരുന്ന [[കബീർ|കബീറിനെപ്പോലുള്ള]] ഭക്തകവികളുടെ കൃതികളിലെ പ്രധാന ഘടകവും അവധി ഭാഷയായിരുന്നു.<ref>{{Harvcoltxt|Vaudeville|1990|p=260}}</ref><ref>{{Harvcoltxt|Vaudeville|1990|p=264}}</ref> കബീറിന്റെ പ്രധാന കൃതിയായ [[ബിജക്|ബിജകിലെ]] ഭാഷാശൈലി പ്രാഥമികമായി അവധിയാണ്.<ref>{{Harvcoltxt|Vaudeville|1990|p=260}}</ref><ref>{{Harvcoltxt|Vaudeville|1990|p=259}}</ref> ==== പ്രേമാഖ്യാനങ്ങൾ ==== {{multiple image | total_width = 200 | caption_align = center | align = right | direction = vertical | image_style = border:none; | image1 = Queen Nagamati talks to her parrot, Padmavat, c1750.jpg | caption1 = രാജ്ഞി നാഗമതി തന്റെ തത്തയോട് സംസാരിക്കുന്നു, [[പത്മാവത്]], എ.ഡി 1750. | image2 = Meister des Madhu-Malati-Manuskripts 001.jpg | caption2 = കാമുകീകാമുകന്മാർ കാട്ടിൽ വെച്ച് ഒരു കടുവയ്ക്ക് നേരെ അമ്പെയ്യുന്നു. [[സൂഫി]] കാവ്യമായ [[മധുമാലതി|മധുമാലതിയിൽ]] നിന്നുള്ള ചിത്രം. | alt1 = | header = അവധി [[സൂഫി]] കൃതികളിലെ ചിത്രീകരണങ്ങൾ | header_background = #FDF5E6 }} 14-ാം നൂറ്റാണ്ടിന്റെ അവസാനത്തോടെ കിഴക്കൻ സൂഫികളുടെ പ്രിയപ്പെട്ട സാഹിത്യഭാഷയായി അവധി മാറി. പേർഷ്യൻ ''[[മസ്നവി]]'' ശൈലിയിൽ രചിക്കപ്പെട്ടതും, സൂഫി [[മിസ്റ്റിസിസം|മിസ്റ്റിസിസത്തിൽ]] വേരൂന്നിയതും, എന്നാൽ പൂർണ്ണമായും ഇന്ത്യൻ പശ്ചാത്തലത്തിലുള്ളതുമായ 'പ്രേമാഖ്യാനങ്ങളുടെ' (പ്രണയകഥകൾ) ഭാഷയായി ഇത് മാറുകയായിരുന്നു. ഭാരതീയ ഐതിഹ്യങ്ങളിൽ നിന്ന് നേരിട്ട് കടമെടുത്ത നിരവധി [[ആഖ്യാനശൈലി|കഥാതന്തുക്കൾ]] ഇവയിലുണ്ടായിരുന്നു. അവധി ഭാഷയിലെ അത്തരം ആദ്യത്തെ പ്രേമാഖ്യാനമായിരുന്നു മൗലാനാ ദാവൂദിന്റെ [[ചന്ദായൻ (കാവ്യം)|ചന്ദായൻ]] (എ.ഡി. 1379).<ref>{{Harvcoltxt|Vaudeville|1990|p=263}}</ref> പ്രശസ്ത ഭരണാധികാരിയായ [[ഷേർഷാ സൂരി|ഷേർഷാ സൂരിയുടെ]] കാലത്ത് തന്റെ വിശിഷ്ടകൃതിയായ [[പത്മാവത്]] (എ.ഡി. 1540) രചിച്ചുകൊണ്ട് [[മാലിക് മുഹമ്മദ് ജായസി|ജായസി]] ഈ പാരമ്പര്യം മുന്നോട്ട് കൊണ്ടുപോയി. [[അരാക്കൻ]] മുതൽ [[ഡെക്കാൻ പീഠഭൂമി|ഡെക്കാൻ]] വരെ വ്യാപകമായി പ്രചരിച്ച ഈ കൃതി, [[പേർഷ്യൻ ഭാഷ|പേർഷ്യനിലേക്കും]] മറ്റ് ഭാഷകളിലേക്കും വിവർത്തനം ചെയ്യപ്പെടുകയുണ്ടായി.<ref>{{Harvcoltxt|Orsini|2014|p=213}}</ref> ജായസിയുടെ മറ്റ് പ്രധാന കൃതികളായ കാൻഹാവത്,<ref>{{Citation|last=Hawley|first=John Stratton|title=Did Surdas Perform the Bhāgavata-purāṇa?|date=2015|work=Tellings and Texts|page=212|editor-last=Orsini|editor-first=Francesca|series=Music, Literature and Performance in North India|edition=1|publisher=Open Book Publishers|isbn=978-1-78374-102-1|quote=Then there are the Ahirs whose performances of the Krishna story fascinated Malik Muhammad Jayasi, as he tells us in his Kanhavat of 1540;...|editor2-last=Schofield|editor2-first=Katherine Butler|jstor=j.ctt17rw4vj.15}}</ref> അഖ്രാവത്<ref name="Saxena 1971 12"/>, ആഖ്‌രി കലാം<ref>{{Cite journal|last=Singh|first=Virendra|date=2009|title=An Avadhi language account of an earthquake in medieval North India circa AD 1500|url=https://www.researchgate.net/publication/296774084|journal=Current Science|volume=96|pages=1648–1649}}</ref> എന്നിവയും അവധിയിലാണ് രചിച്ചിട്ടുള്ളത്. {{Rquote|centre|എന്റെ മഹത്തായ നഗരമായ, എക്കാലവും മനോഹരമായ ജായസിനെക്കുറിച്ച് ഞാൻ പറയാം.<br /> ''[[സത്യയുഗം|സത്യയുഗത്തിൽ]]'' അതൊരു പുണ്യസ്ഥലമായിരുന്നു, അന്ന് അത് "പൂന്തോട്ടങ്ങളുടെ നഗരം" എന്ന് വിളിക്കപ്പെട്ടു.<br /> പിന്നെ ''[[ത്രേതായുഗം|ത്രേതായുഗം]]'' കടന്നുപോയി, ''[[ദ്വാപരയുഗം|ദ്വാപരയുഗം]]'' വന്നപ്പോൾ, അവിടെ ''ഭുഞ്ജരാജൻ'' എന്ന മഹാനായ ഒരു ഋഷിയുണ്ടായിരുന്നു.<br /> 88,000 ഋഷിമാർ അന്ന് അവിടെ ജീവിച്ചിരുന്നു, കൂടാതെ ഇടതൂർന്ന... എൺപത്തിനാല് കുളങ്ങളും.<br /> അവർ ഇഷ്ടികകൾ ചുട്ടെടുത്ത് ഉറപ്പുള്ള ഘാട്ടുകൾ നിർമ്മിക്കുകയും എൺപത്തിനാല് കിണറുകൾ കുഴിക്കുകയും ചെയ്തു.<br /> അവർ അവിടെയും ഇവിടെയുമായി മനോഹരമായ കോട്ടകൾ പണിതു, രാത്രിയിൽ അവ ആകാശത്തിലെ നക്ഷത്രങ്ങളെപ്പോലെ തോന്നിപ്പിച്ചു.<br /> മുകളിൽ ക്ഷേത്രങ്ങളുള്ള നിരവധി പഴത്തോട്ടങ്ങളും അവർ വെച്ചുപിടിപ്പിച്ചു.<br /><br /> ദോഹ: ആ മാനുഷിക ''അവതാരങ്ങളെല്ലാം'' അവിടെയിരുന്ന് തപസ്സുചെയ്തു. രാവും പകലും ''ഹോമങ്ങളും'' ''ജപങ്ങളും'' ചെയ്തുകൊണ്ട് അവർ ഈ ലോകത്തെ മുറിച്ചുകടന്നു.|[[മാലിക് മുഹമ്മദ് ജായസി|ജായസി]]|Kanhavat, ed. Pathak (8), 7–8.<ref>{{Harvcoltxt|Orsini|2014|p=209}}</ref>}} [[ജോൻപൂർ ജില്ല|ജോൻപൂരിലെ]] സുൽത്താൻ ഹുസൈൻ ഷാ ശർഖിയുടെ പ്രവാസ രാജസദസ്സുമായി ബന്ധമുണ്ടായിരുന്ന വിദഗ്ദ്ധനും കഥാകാരനുമായിരുന്ന ഷെയ്ഖ് 'കുത്ബൻ' സുഹ്രവർദിയാണ് മിരിഗാവതി (ഏകദേശം എ.ഡി. 1503) അഥവാ ''"മാന്ത്രിക ഹരിണി"'' എന്ന അവധി പ്രണയകാവ്യം രചിച്ചത്.<ref>{{Harvcoltxt|Kutban|2012|p=9}}</ref><ref name=":4">{{Harvcoltxt|Saxena|1971|p=15}}</ref> കവി സയ്യിദ് മഞ്ജൻ രാജ്ഗിരി രചിച്ച [[മധുമാലതി]] അഥവാ ''"രാത്രി വിരിയുന്ന മുല്ല"'' എന്ന മറ്റൊരു പ്രണയകാവ്യം എ.ഡി. 1545-ൽ എഴുതപ്പെട്ടതാണ്.<ref>{{Harvcoltxt|Manjhan|2001|p=xi}} —"Manjhan's birthplace Rajgir is in the present-day state of Bihar, not far away from Patna in northern India, and the poem itself is written in Awadhi or eastern Hindavi".</ref> [[അമീർ ഖുസ്രോ]] (മരണം: എ.ഡി. 1379) അവധിയിൽ ചില കൃതികൾ രചിച്ചിട്ടുള്ളതായും പറയപ്പെടുന്നു.<ref>{{Cite journal|last=Jafri|first=Saiyid Zaheer Husain|date=2016|title=Sectional President's Address: 'MAKING' OF THE COMPOSITE CULTURE IN PRE-NAWABI AWADH|journal=Proceedings of the Indian History Congress|volume=77|page=148|issn=2249-1937|jstor=26552634}}</ref> === ആധുനിക ഇന്ത്യ === ആധുനിക കാലഘട്ടത്തിൽ അവധി സാഹിത്യത്തിന് ഏറ്റവും മികച്ച സംഭാവനകൾ നൽകിയത് [[രമൈ കാക്കാ]] (എ.ഡി 1915–1982), 'പധീസ്' എന്നറിയപ്പെടുന്ന ബൽഭദ്ര പ്രസാദ് ദീക്ഷിത് (എ.ഡി 1898–1943), വൻഷീധർ ശുക്ല (എ.ഡി 1904–1980) തുടങ്ങിയ എഴുത്തുകാരാണ്. [[ഇന്ത്യൻ സ്വാതന്ത്ര്യ സമരം|ഇന്ത്യൻ സ്വാതന്ത്ര്യ സമരകാലത്ത്]] ജയിലിൽ കിടക്കുമ്പോൾ ദ്വാരകാ പ്രസാദ് മിശ്ര രചിച്ച ഒരു പ്രധാന അവധി ഇതിഹാസ കാവ്യമാണ് 'കൃഷ്ണായൻ' (എ.ഡി 1942). അവധി സാഹിത്യത്തിന് നൽകിയ സംഭാവനകൾ പരിഗണിച്ച് 2022-ൽ ഡോ. [[വിദ്യാ വിന്ദു സിംഗിന്|വിദ്യാ വിന്ദു സിംഗിനെ]] [[പത്മശ്രീ]] നൽകി ആദരിച്ചിട്ടുണ്ട്.{{clear}} == ശബ്ദശാസ്ത്രം == === സ്വരങ്ങൾ === അവധിയിൽ സഘോഷ (voiced), അഘോഷ (voiceless) സ്വരങ്ങളുണ്ട്. സഘോഷ സ്വരങ്ങൾ ഇവയാണ്: /ə/, /ʌ/, /aː/, /ɪ/, /iː/, /ʊ/, /uː/, /e/, /eː/, /o/, /oː/.<ref>{{Harvcoltxt|Saxena|1971|p=23}}</ref> അഘോഷ സ്വരങ്ങൾ അഥവാ "മന്ത്രിക്കുന്ന സ്വരങ്ങൾ" (whispered vowels) താഴെ പറയുന്നവയാണ്: /i̥/, /ʊ̥/, /e̥/.<ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/onlanguageselect0000gree|url-access=registration|quote=awadhi.|title=On Language: Selected Writings of Joseph H. Greenberg|last1=Greenberg|first1=Joseph Harold|last2=Kemmer|first2=Suzanne|date=1990|publisher=Stanford University Press|isbn=9780804716130|pages=[https://archive.org/details/onlanguageselect0000gree/page/85 85]|language=en}}</ref> അഘോഷ സ്വരങ്ങൾ ഒരു പദത്തിന്റെ അവസാനത്തിൽ മാത്രമാണ് വരുന്നത്.<ref name=":6" /> {| class="wikitable" style="text-align:center;" |+അവധിയിലെ സ്വരങ്ങൾ<ref name=":6" /> ! ! [[Front vowel|മുൻസ്വരം]] ! [[Central vowel|മധ്യസ്വരം]] ! [[Back vowel|പിൻസ്വരം]] |- ! [[Close vowel|സംവൃതസ്വരം]] | iː i̥ ɪ | | uː ʊ ʊ̥ |- ! [[Close-mid vowel|അർദ്ധസംവൃതസ്വരം]] | e eː e̥ | | o oː |- ! [[Mid vowel|മധ്യസ്വരം]] | | ə | |- ! [[Open-mid vowel|അർദ്ധവിവൃതസ്വരം]] | | ʌ | |- ! [[Open vowel|വിവൃതസ്വരം]] | | | aː |} ==== സ്വരസംയുക്തങ്ങൾ ==== {{mw-datatable}} {| class="wikitable mw-datatable" |+ ദ്വിസ്വരങ്ങൾ ! rowspan="2" style="text-align: center;" |സംയുക്തം ! colspan="2" style="text-align: center;" |ഉദാഹരണം ! rowspan="2" style="text-align: center;" |അർത്ഥം |- ![[അന്താരാഷ്ട്ര ശബ്ദലിപി|ഐ.പി.എ.]] ![[ISO 15919|ലിപ്യന്തരണം]] |- style="text-align: center;" ||/ɪaː/ ||/d͡ʒɪaː/ ||jiā ||"മൂത്ത സഹോദരി" (ചേച്ചി) |- style="text-align: center;" ||/ɪeː/ ||/d͡ʒɪeː/ ||jiē ||"ജീവൻവച്ചു" |- style="text-align: center;" ||/ʌiː/ ||/nʌiː/ ||naī ||"പുതിയ" |- style="text-align: center;" ||/ʌɪ/ ||/bʰʌɪ/ ||bhai ||"ആയിത്തീർന്നു" |- style="text-align: center;" ||/ʌeː/ ||/gʌeː/ ||gaē ||"(അവർ) പോയി" |- style="text-align: center;" ||/ʌʊ/ ||/t̪ʌʊ/ ||tau ||"അപ്പോൾ" / "പിന്നെ" |- style="text-align: center;" ||/ʌuː/ ||/gʌuː/ ||gaū ||"പശു" |- style="text-align: center;" ||/ʊʌ/ ||/kʊ̃ʌn/ ||kũan ||"കിണറുകൾ (തിര്യക് രൂപം)" |- style="text-align: center;" ||/ʊiː/ ||/d̪ʊiː/ ||duī ||"രണ്ട്" |- style="text-align: center;" ||/ʊaː/ ||/bʊaː/ ||buā ||"അച്ഛന്റെ സഹോദരി" |- style="text-align: center;" ||/uːiː/ ||/ruːiː/ ||rūī ||"പരുത്തി" |- style="text-align: center;" ||/aːoː/ ||/aːoː/ ||āō ||"വരൂ" |- style="text-align: center;" ||/aːeː/ ||/kʰaːeː/ ||khāē ||"കഴിച്ചു" |- style="text-align: center;" ||/aːiː/ ||/aːiː/ ||āī ||"വന്നു" |- style="text-align: center;" ||/aːuː/ ||/naːuː/ ||nāū ||"ക്ഷുരകൻ" |- style="text-align: center;" ||/eːiː/ ||/d̪eːiː/ ||dēī ||"നൽകും" |- style="text-align: center;" ||/eːʊ/ ||/d̪eːʊ/ ||dēu ||"നൽകൂ" |- style="text-align: center;" ||/oːɪ/ ||/hoːɪ/ ||hōi ||"ആയിരിക്കാം" |- style="text-align: center;" ||/oʊ/ ||/hoʊ/ ||hōu ||"ആകുക" |} {| class="wikitable mw-datatable" |+ത്രിസ്വരങ്ങൾ ! rowspan="2" style="text-align: center;" |സംയുക്തം ! colspan="2" style="text-align: center;" |ഉദാഹരണം ! rowspan="2" style="text-align: center;" |അർത്ഥം |- ![[അന്താരാഷ്ട്ര ശബ്ദലിപി|ഐ.പി.എ]] ![[ISO 15919|ലിപ്യന്തരണം]] |- style="text-align: center;" ||/ɪeʊ/ ||/pɪeʊ/ ||pieu ||"(നീ) കുടിച്ചു" |- style="text-align: center;" ||/ʊɪaː/ ||/gʰʊ̃ɪaː/ ||ghũiā ||"ചേമ്പിന്റെ കിഴങ്ങ്" |- style="text-align: center;" ||/aːeʊ/ ||/kʰaːeʊ/ ||khāeu ||"(നീ) കഴിച്ചു" |- style="text-align: center;" ||/ʌɪaː/ ||/bʰʌɪaː/ ||bhaiā ||"സഹോദരൻ" |} === വ്യഞ്ജനങ്ങൾ === {| class="wikitable" style="text-align: center;" |+അവധി ഭാഷയിലെ വ്യഞ്ജന സ്വനിമങ്ങൾ ! colspan="3" | ![[ഓഷ്ഠ്യം]] ![[ദന്ത്യം]]/<br />[[വർത്സ്യം]] ![[Retroflex consonant|മൂർദ്ധന്യം]] ![[താലവ്യം]] ![[മൃദുതാലവ്യം|കണ്ഠ്യം]] ![[Glottal consonant|കാകില്യം]] |- ! colspan="2" rowspan="2" |[[Nasal consonant|അനുനാസികം]] !<small>അല്പപ്രാണം</small> |{{IPA link|m}} |{{IPA link|n}} |({{IPA link|ɳ}}) |({{IPA link|ɲ}}) |({{IPA link|ŋ}}) | |- !<small>[[Aspiration (phonetics)|മഹാപ്രാണം]]</small> |{{IPA link|m}}{{IPA link|ʱ}} |{{IPA link|n}}{{IPA link|ʱ}} | | | | |- ! rowspan="4" |[[Plosive|സ്പർശം]]/<br />[[Affricate|ഘർഷി]] ! rowspan="2" |<small>[[Voicelessness|അഘോഷം]]</small> !<small>അല്പപ്രാണം</small> |{{IPA link|p}} |{{IPA link|t̪|t}} |{{IPA link|ʈ}} |{{IPA link|tʃ}} |{{IPA link|k}} | |- !<small>[[Aspirated consonant|മഹാപ്രാണം]]</small> |{{IPA link|pʰ}} |{{IPA link|tʰ}} |{{IPA link|ʈʰ}} |{{IPA link|tʃʰ}} |{{IPA link|kʰ}} | |- ! rowspan="2" |<small>[[Voice (phonetics)|സഘോഷം]]</small> !<small>അല്പപ്രാണം</small> |{{IPA link|b}} |{{IPA link|d̪|d}} |{{IPA link|ɖ}} |{{IPA link|dʒ}} |{{IPA link|ɡ}} | |- !<small>[[Aspirated consonant|മഹാപ്രാണം]]</small> |{{IPA link|bʱ}} |{{IPA link|dʱ}} |{{IPA link|ɖʱ}} |{{IPA link|dʒʱ}} |{{IPA link|ɡʱ}} | |- ! rowspan="1" colspan="3" |[[Fricative|ഊഷ്മാവ്]] | |{{IPA link|s}} | | | |{{IPA link|h}}~{{IPA link|ɦ}} {{efn| [{{IPA link|h}}] പദങ്ങളുടെ തുടക്കത്തിലും [{{IPA link|ɦ}}] പദങ്ങളുടെ മധ്യത്തിലും അവസാനത്തിലും വരുന്നു.}}<ref name=":6" /> |- ! rowspan="4" |[[Liquid consonant|ദ്രവം]] ! rowspan="2" |<small>[[Rhotic consonant|ലുണ്ഠിതം]]</small> !<small>അല്പപ്രാണം</small> | |{{IPA link|r}} |{{IPA link|ɽ}} | | | |- !<small>[[Aspiration (phonetics)|മഹാപ്രാണം]]</small> | |{{IPA link|r}}{{IPA link|ʱ}} |{{IPA link|ɽ}}{{IPA link|ʱ}} | | | |- ! rowspan="2" |<small>[[Lateral consonant|പാർശ്വികം]]</small> !<small>അല്പപ്രാണം</small> | |{{IPA link|l}} | | | | |- !<small>[[Aspiration (phonetics)|മഹാപ്രാണം]]</small> | |{{IPA link|l}}{{IPA link|ʱ}} | | | | |- ! colspan="3" |[[Approximant|അർദ്ധസ്വരം]] |{{IPA link|ʋ}} | | |{{IPA link|j}} | | |} == വ്യാകരണം == === താരതമ്യ വ്യാകരണം === അവധിയ്ക്ക് അയൽ ഭാഷകളായ [[പാശ്ചാത്യ ഹിന്ദി]], [[ബിഹാരി]] എന്നിവയിൽ നിന്ന് വേർതിരിക്കുന്ന നിരവധി സവിശേഷതകളുണ്ട്. അവധിയിൽ നാമങ്ങൾ പൊതുവെ ഹ്രസ്വവും ദീർഘവുമാണ്. എന്നാൽ പാശ്ചാത്യ ഹിന്ദിയിൽ ഇവ പൊതുവെ ഹ്രസ്വവും, ബിഹാരിയിൽ കൂടുതലും ദീർഘ രൂപങ്ങളുമാണ് ഉപയോഗിക്കുന്നത്. പാശ്ചാത്യ ഹിന്ദിയിൽ ലിംഗഭേദം കർശനമായി പാലിക്കപ്പെടുന്നു; അവധിയിൽ ഇത് അത്ര കർശനമല്ലെങ്കിലും വലിയൊരളവിൽ നിലനിർത്തുന്നുണ്ട്, എന്നാൽ ബിഹാരിയിൽ ഇത് വളരെ ദുർബലമാണ്. വിഭക്തിപ്രത്യയങ്ങളുടെ കാര്യത്തിൽ, കർതൃപ്രത്യയത്തിന്റെ (agentive postposition) അഭാവം അവധിയെ പാശ്ചാത്യ ഹിന്ദിയിൽ നിന്ന് വ്യത്യസ്തമാക്കുന്നു; ഇക്കാര്യത്തിൽ ഇത് ബിഹാരി ഭാഷാഭേദങ്ങളോട് സാമ്യം പുലർത്തുന്നു. അവധിയിലെ ദ്വിതീയാ-ചതുർത്ഥീ വിഭക്തിപ്രത്യയങ്ങൾ (accusative-dative postposition) /കാ/ (/kaː/) അല്ലെങ്കിൽ /ക/ (/kə/) ആണ്, എന്നാൽ പാശ്ചാത്യ ഹിന്ദിയിൽ ഇത് /കോ/ (/koː/) അല്ലെങ്കിൽ /കൗ/ (/kɔː/) എന്നും ബിഹാരിയിൽ /കേ/ (/keː/) എന്നുമാണ്. ബിഹാരിയിലും പാശ്ചാത്യ ഹിന്ദിയിലും സപ്തമീ വിഭക്തിപ്രത്യയം (locative postposition) /മേം/ (/mẽː/) ആണ്, എന്നാൽ അവധിയിൽ ഇത് /മാ/ (/maː/) ആണ്. അവധിയിലെ സർവ്വനാമങ്ങളിൽ പുരുഷവാചക ഷഷ്ഠീവിഭക്തിയായി (personal genitives) /തോർ/ (/toːɾ-/), /മോർ/ (/moːɾ-/) എന്നിവ ഉപയോഗിക്കുമ്പോൾ പാശ്ചാത്യ ഹിന്ദിയിൽ /തേർ/ (/teːɾ-/), /മേർ/ (/meːɾ-/) എന്നിവയാണ് ഉപയോഗിക്കുന്നത്. /ഹമാർ/ (/ɦəmaːɾ/) എന്നതിന്റെ തിര്യഗ്‌രൂപം (oblique) അവധിയിൽ /ഹമ്രേ/ (/ɦəmɾeː/) എന്നാണ്, എന്നാൽ ഇത് പാശ്ചാത്യ ഹിന്ദിയിൽ /ഹമാരേ/ (/ɦəmaːɾeː/) എന്നും ബിഹാരിയിൽ /ഹമ്രൻ'കൈ/ (/ɦəmrən'kæ/) എന്നുമാണ്.<ref name=":3" /> അവധിയുടെ മറ്റൊരു നിർണ്ണായക സവിശേഷതയാണ് /ദിഹിസ്/ (/dɪɦɪs/), /മാരിസ്/ (/maːɾɪs/) തുടങ്ങിയ പദങ്ങളിലെ /-ഇസ്/ (/-ɪs/) എന്ന പ്രത്യയം. അയൽ ഭാഷയായ ഭോജ്പുരിക്ക് (i) വർത്തമാനകാലത്തിലെ /ലാ/ (/laː/) എന്ന ആശ്രിതപദം (enclitic), (ii) ഭൂതകാലത്തിലെ /-ൽ/ (/-l/), (iii) ചതുർത്ഥീ വിഭക്തിപ്രത്യയമായ /-ലാ/ (/-laː/) എന്നീ സവിശേഷതകളുണ്ട്, ഇവ അതിനെ അവധി ഭാഷയിൽ നിന്ന് വേർതിരിക്കുന്നു.<ref name="auto"/> === സർവ്വനാമങ്ങൾ === {| class="wikitable" style="text-align: center; margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+അവധിയിലെ ഉത്തമപുരുഷ സർവ്വനാമങ്ങൾ<ref>{{Harvcoltxt|Masica|1993|p=252}}</ref><ref name=":3" /> ! ! colspan="5" |ഏകവചനം</br><small>ഞാൻ / എന്നെ /എന്റെ</small> ! colspan="5" |ബഹുവചനം</br><small>ഞങ്ങൾ / ഞങ്ങളെ / ഞങ്ങളുടെ</small> |- ! !പ്രഥമ !കർതൃ !തിര്യക് !ചതുർത്ഥി !ഷഷ്ഠി !പ്രഥമ !കർതൃ !തിര്യക് !ചതുർത്ഥി !ഷഷ്ഠി |- ! ആധുനിക നിലവാരമുള്ള ഹിന്ദി | മൈം</br>{{large|{{lang|hi|{{script|deva|( मैं )}}}}}} | മൈനെ</br>{{large|{{lang|hi|{{script|deva|( मैंने )}}}}}} | മുഝ</br>{{large|{{lang|hi|{{script|deva|( मुझ )}}}}}} | മുഝേ</br>{{large|{{lang|hi|{{script|deva|( मुझे )}}}}}} | മേരാ^*</br>{{large|{{lang|hi|{{script|deva|( मेरा )}}}}}} | ഹമ</br>{{large|{{lang|hi|{{script|deva|( हम )}}}}}} | ഹമനെ</br>{{large|{{lang|hi|{{script|deva|( हमने )}}}}}} | ഹമ</br>{{large|{{lang|hi|{{script|deva|( हम )}}}}}} | ഹമേം</br>{{large|{{lang|hi|{{script|deva|( हमें )}}}}}} | ഹമാരാ^*</br>{{large|{{lang|hi|{{script|deva|( हमारा )}}}}}} |- ! അവധി | മൈ</br>{{large|{{lang|awa-deva|( मै )}}}} | – | മഹി</br>{{large|{{lang|awa-deva|( महि )}}}} | – | മോര{{ref|asterisk|*}}</br>{{large|{{lang|awa-deva|( मोर )}}}} | ഹമ</br>{{large|{{lang|awa-deva|( हम )}}}} | – | ഹമ</br>{{large|{{lang|awa-deva|( हम )}}}} | ഹമൈ</br>{{large|{{lang|awa-deva|( हमै )}}}} | ഹമാര{{ref|asterisk|*}}</br>{{large|{{lang|awa-deva|( हमार )}}}} |- !<small>(അവധിയിലെ പകരമായുള്ളതോ മറ്റ് രൂപങ്ങളോ)</small> |<nowiki>-</nowiki> | – | മോ</br>{{large|{{lang|awa-deva|( मो )}}}} | മയികാ</br>{{large|{{lang|awa-deva|( मइका )}}}}</br> മോകാ </br>{{large|{{lang|awa-deva|( मोका )}}}} | – | – | – | – | ഹമകാ</br>{{large|{{lang|awa-deva|( हमका )}}}} | – |} {|class="wikitable" style="text-align: center; margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+അവധിയിലെ മധ്യമപുരുഷ സർവ്വനാമങ്ങൾ<ref name=":3">{{Cite book|url=http://archive.org/details/rosettaproject_awa_morsyn-1|title=Linguistic Survey of India|last=Grierson|first=G. A.|date=1967|publisher=Motilal Banarsidass|others=The Long Now Foundation}}</ref><ref>{{Harvcoltxt|Saxena|1971|p=169}}</ref> ! ! colspan="6" | ഏകവചനം <br /> ! colspan="6" |ബഹുവചനം |- ! !പ്രഥമ !കർതൃ !തിര്യക് !ചതുർത്ഥി !ഷഷ്ഠി !ബഹുമാനം !പ്രഥമ !കർതൃ !തിര്യക് !ചതുർത്ഥി !ഷഷ്ഠി !ബഹുമാനം |- !ആധുനിക നിലവാരമുള്ള ഹിന്ദി |tū |tū'nē |tujh |tujhē |tērā{{ref|asterisk |*}} | – |tum | tum'nē |tum |tumhē̃ |tumhārā^* |āp– |- !അവധി |tū, tui (toi), taĩ (tãy) | – |tu(h)i |  – |tōr{{ref|asterisk |*}} |āpu̥ |tum | – |tum |tumai, tohaĩ (tohãy) |tumār{{ref|asterisk |*}}/tohār{{ref|asterisk |*}} |āp– |- !<small>(അവധിയിലെ പകരമായുള്ളതോ മറ്റ് രൂപങ്ങളോ)</small> | – | – |tō |tui'kā, tō'kā (tõh'kā) | – | | – | – | – |tum'kā |<nowiki>-</nowiki> |<nowiki>-</nowiki> |} ;<nowiki>കുറിപ്പുകൾ:</nowiki> :{{note|asterisk|*}}ലിംഗം, വചനം എന്നിവയ്ക്കനുസരിച്ച് രൂപം മാറുന്നവയെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു: :# mor → ''mōrā (പുല്ലിംഗം), mōrī (സ്ത്രീലിംഗം), mōrē (ബഹുവചനം)'' :# hamār → ''hamrā (പുല്ലിംഗം), hamrī (സ്ത്രീലിംഗം), hamrē (ബഹുവചനം)'' :# tōr→ ''torā (പുല്ലിംഗം), torī (സ്ത്രീലിംഗം), torē (ബഹുവചനം)'' :# tumar→ ''tumrā (പുല്ലിംഗം), tumrī (സ്ത്രീലിംഗം), tumrē (ബഹുവചനം)'' :# tohār→ ''tohrā (പുല്ലിംഗം), tohrī (സ്ത്രീലിംഗം), tohrē (ബഹുവചനം)'' == പദരൂപീകരണം == അവധി ഭാഷയിലെ പദരൂപീകരണ പ്രക്രിയകൾ താഴെ പറയുന്നവയാണ്: '''പ്രത്യയം ചേർക്കൽ''' ഒരു വാക്കിന്റെ അർത്ഥമോ രൂപമോ മാറ്റുന്നതിനായി ഒരു പ്രത്യയം (affix) ഉപയോഗിക്കുന്നു. ഇത് ഒരു ഉപസർഗ്ഗമോ (prefix) പരപ്രത്യയമോ (suffix) ആകാം. * ഉദാഹരണം: 'സരം' (saram) എന്ന ധാതുവിന് മുൻപായി 'ബേ-' (bē–) എന്ന ഉപസർഗ്ഗം ചേരുമ്പോൾ "നാണമില്ലാത്തവൻ" (shameless) എന്ന അർത്ഥം ലഭിക്കുന്നു, അതുപോലെ 'അപ്നാ' (apna) എന്നതിന് ശേഷം '-പൻ' (–pan) ചേരുമ്പോൾ "സ്വന്തം" (belonging-ness) എന്ന അർത്ഥം വരുന്നു. '''സമാസം''' രണ്ടോ അതിലധികമോ പദങ്ങൾ സംയോജിപ്പിച്ച് ഒരൊറ്റ പദമായി മാറുന്ന പ്രക്രിയ. * ഉദാഹരണം: 'നീലകണ്ഠ്' (nīlkanṭh) എന്നാൽ "നീല പക്ഷി" എന്നും 'ബൻമാനുസ്' (banmānus) എന്നാൽ "കാട്ടുമനുഷ്യൻ" അഥവാ "ചിമ്പാൻസി" എന്നും അർത്ഥമാക്കുന്നു. '''ആമ്രേഡിതം / പദാവർത്തനം''' ചില പദരൂപങ്ങളുടെ ആവർത്തനമാണ് ഈ പ്രക്രിയയിൽ ഉൾപ്പെടുന്നത്. ഇത് പൂർണ്ണമോ, ഭാഗികമോ, ഇടവിട്ടുള്ളതോ ആകാം. # '''പൂർണ്ണ പദാവർത്തനം:''' ഇത് ഒരു പ്രവൃത്തിയുടെ തുടർച്ചയെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. #* ഉദാഹരണം: "പൊയ്ക്കൊണ്ടിരിക്കുന്നു" എന്നർത്ഥം വരുന്ന 'ജാത്-ജാത്' (jāt-jāt). # '''ഭാഗിക പദാവർത്തനം:''' ഇത് ഒരു വസ്തുവിന് മറ്റൊരു വസ്തുവിനോടുള്ള സാമ്യത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. #* ഉദാഹരണം: "കിതപ്പ്" എന്നർത്ഥം വരുന്ന 'ഹാംപട്-ദാംപട്' (hãpaṭ-dãpaṭ). # '''ഇടവിട്ടുള്ള പദാവർത്തനം:''' ഇത് വരാനിരിക്കുന്ന പ്രവൃത്തിയുടെ തൽക്ഷണ അവസ്ഥയെ ഊന്നിപ്പറയുകയും ഒന്നിന്റെ സമൃദ്ധിയെ പ്രകടിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. #* ഉദാഹരണം: "പാടങ്ങൾക്കിടയിൽ" എന്നർത്ഥം വരുന്ന 'ഖേതഈ ഖേത്' (khētaī khēt); "വളരെ ചൂടുള്ള" എന്നർത്ഥം വരുന്ന 'ഗർമഈ ഗരം' (garmaī garam). == ജനപ്രിയ സംസ്കാരത്തിൽ == === വിനോദം === 1961-ൽ പുറത്തിറങ്ങിയ ''[[ഗംഗ ജമുന]]'' എന്ന ചിത്രത്തിലെ കഥാപാത്രങ്ങൾ അവധി ഭാഷയുടെ ഒരു മിതമായ രൂപം സംസാരിക്കുന്നുണ്ട്. 1975-ൽ പുറത്തിറങ്ങിയ ''[[ഷോലെ]]'' എന്ന ചിത്രത്തിൽ [[ഗബ്ബർ സിംഗ് (കഥാപാത്രം)|ഗബ്ബർ സിംഗിന്റെ]] സംഭാഷണങ്ങൾ [[Kauravi dialect|ഖരിബോലിയും]] അവധിയും കലർന്നതായിരുന്നു; ഇത് ''ഗംഗ ജമുന'' എന്ന ചിത്രത്തിൽ [[ദിലീപ് കുമാർ]] അവതരിപ്പിച്ച ഗംഗ എന്ന കൊള്ളക്കാരനിൽ നിന്ന് പ്രചോദനം ഉൾക്കൊണ്ടതാണ്.<ref name="Chopra">{{Cite web|last=Chopra|first=Anupama|author-link=Anupama Chopra|date=11 August 2015|title=Shatrughan Sinha as Jai, Pran as Thakur and Danny as Gabbar? What 'Sholay' could have been|url=https://scroll.in/article/745687/shatrughan-sinha-as-jai-pran-as-thakur-and-danny-as-gabbar-what-sholay-could-have-been|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20151108092131/http://scroll.in/article/745687/shatrughan-sinha-as-jai-pran-as-thakur-and-danny-as-gabbar-what-sholay-could-have-been|archive-date=8 November 2015|access-date=|website=[[Scroll.in]]}}</ref> 2001-ൽ പുറത്തിറങ്ങിയ ''[[ലഗാൻ]]'' എന്ന ചിത്രത്തിൽ, പ്രേക്ഷകർക്ക് മനസ്സിലാക്കാൻ എളുപ്പമാകുന്നതിനായി അവധി ഭാഷയുടെ മിതമായ രൂപമാണ് ഉപയോഗിച്ചിരുന്നത്.<ref>{{cite web|url=https://www.rediff.com/movies/2000/feb/21aamir1.htm|title=rediff.com, Movies: Exclusive!!! Aamir Khan on the sets of Lagaan|website=www.rediff.com|access-date=16 September 2018}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/Lagaan-Just-perfect/articleshow/2134618786.cms|title='Lagaan: Just perfect' – Times of India|work=The Times of India|access-date=16 September 2018}}</ref> 2009-ൽ പുറത്തിറങ്ങിയ ''[[ദേവ്.ഡി]]'' എന്ന ചിത്രത്തിൽ [[അമിത് ത്രിവേദി]] സംഗീതം നൽകിയ "പായലിയ" എന്ന അവധി ഗാനമുണ്ട്.<ref>{{cite web|url=http://www.rediff.com/movies/2008/jul/21amit.htm|title=Making music, from Aamir to Dev D|website=www.rediff.com|access-date=5 September 2018}}</ref> ''[[യുദ്ധ് (ടിവി പരമ്പര)|യുദ്ധ്]]'' എന്ന ടെലിവിഷൻ പരമ്പരയിൽ [[അമിതാഭ് ബച്ചൻ]] തന്റെ ചില സംഭാഷണങ്ങൾ അവധിയിൽ സംസാരിച്ചിരുന്നു; ഇത് ''[[ഹിന്ദുസ്ഥാൻ ടൈംസിന്റെ]]'' നിരൂപക പ്രശംസ നേടിയിരുന്നു.<ref>{{cite web|url=https://www.hindustantimes.com/entertainment/television/yudh-review-amitabh-bachchan-s-show-limps-back-to-sluggish-pace/article1-1241418.aspx|archive-url=https://web.archive.org/web/20140802030602/https://www.hindustantimes.com/entertainment/television/yudh-review-amitabh-bachchan-s-show-limps-back-to-sluggish-pace/article1-1241418.aspx|archive-date=2 August 2014|title=Yudh review: Amitabh Bachchan's show limps back to sluggish pace – Hindustan Times|date=2 August 2014|url-status=dead|access-date=16 September 2018}}</ref> രാമാനന്ദ് സാഗറിന്റെ 1987-ലെ ടെലിവിഷൻ പരമ്പരയായ ''[[രാമായൺ (1987 ടിവി പരമ്പര)|രാമായണത്തിലും]]'' [[അയോധ്യ|അയോധ്യയിലെ]] നിവാസികളും മറ്റ് ചെറിയ കഥാപാത്രങ്ങളും സംസാരിക്കുന്നത് അവധിയാണ്. അമിതാഭ് ബച്ചനും [[രേഖ|രേഖയും]] അഭിനയിച്ച ''[[സിൽസില (1981 ചലച്ചിത്രം)|സിൽസില]]'' എന്ന സിനിമയിലെ "[[രംഗ് ബർസെ ഭീഗേ ചുനാർ വാലി|രംഗ് ബർസെ ഭീഗേ ചുനാർ വാലി]]" എന്ന ഗാനത്തിന്റെ വരികൾ അവധി ഭാഷാഭേദത്തിലാണ്. 2022-ൽ പുറത്തിറങ്ങിയ ഹിന്ദി ഫീച്ചർ ഫിലിമായ ''[[വിക്രം വേദ (2022 ചലച്ചിത്രം)|വിക്രം വേദയിൽ]]'' [[ഹൃതിക് റോഷൻ]] അവതരിപ്പിച്ച വേദാ ബേതാൽ എന്ന കഥാപാത്രവും അവധി ഭാഷാഭേദത്തിൽ സംസാരിക്കുന്നുണ്ട്. ''"മേരെ അംഗനേ മേം തുംഹാരാ ക്യാ കാം ഹേ"'' എന്ന അവധി നാടോടിഗാനം ബോളിവുഡിൽ വളരെ ജനപ്രിയമായിട്ടുണ്ട്. അമിതാഭ് ബച്ചൻ അഭിനയിച്ച് 1981-ൽ പുറത്തിറങ്ങിയ ''[[ലവാരിസ് (1981 ചലച്ചിത്രം)|ലവാരിസ്]]'' എന്ന ചിത്രത്തിലും, 1970-ലെ ''[[ബോംബെ ടാക്കീസ്]]'', 1975-ലെ ''മസ്സേ ലേ ലോ'' എന്നീ ചിത്രങ്ങളിലും ഇതിന്റെ ഒരു മിതമായ പതിപ്പ് ഉപയോഗിച്ചിട്ടുണ്ട്. കൂടാതെ 2020-ൽ [[നേഹ കക്കർ]] ഇത് ഒരു സിംഗിളായി പുറത്തിറക്കുകയും ചെയ്തു.<ref>{{Cite web |url=https://www.bobbytalkscinema.com/recentpost/the-curious-case-of-mere-angn-2137/ |title=The curious case of |access-date=20 April 2022 |archive-date=28 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220528082456/https://www.bobbytalkscinema.com/recentpost/The-curious-case-of-Mere-Angn-2137 |url-status=dead }}</ref> ബോളിവുഡിലൂടെ ജനപ്രിയമായ മറ്റൊരു അവധി നാടോടിഗാനമാണ് "ഹോളി ഖേലേ രഘുവീര"; അമിതാഭ് ബച്ചനും [[ഹേമമാലിനി|ഹേമമാലിനിയും]] അഭിനയിച്ച് 2003-ൽ പുറത്തിറങ്ങിയ ''[[ബാഗ്ബാൻ (2003 ചലച്ചിത്രം)|ബാഗ്ബാൻ]]'' എന്ന ചിത്രത്തിന് വേണ്ടി അമിതാഭ് ബച്ചൻ തന്നെ ഇതിന്റെ മിതമായ രൂപം ആലപിച്ചു. 1982-ലെ ''[[നദിയാ കേ പാർ (1982 ചലച്ചിത്രം)|നദിയാ കേ പാർ]]'' എന്ന ചിത്രം അവധി ഭാഷയിലായിരുന്നു (അതേ സംവിധായകൻ തന്നെ സംവിധാനം ചെയ്ത ഇതിന്റെ 1994-ലെ റീമേക്ക് ആയ ''[[ഹം ആപ്‌കേ ഹേ കൗൻ..!]]'' ഹിന്ദിയിലായിരുന്നു.)<ref>{{cite web | url=https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/sooraj-barjatya-didnt-want-to-direct-hum-aapke-hain-koun-had-two-ecgs-due-to-stress-why-would-i-do-a-remake-9653087/lite/ | title=Sooraj Barjatya didn't want to direct Hum Aapke Hain Koun, had two ECGs 'due to stress': 'Why would I do a remake?' | date=4 November 2024 }}</ref> === നാടോടിഗാനങ്ങൾ === അവധിൽ പാടിവരുന്ന നാടോടിഗാനങ്ങളുടെ രൂപങ്ങളിൽ സരിയ, ബ്യാഹ്, സുഹാഗ്, ഗാരി, നക്ത, ബൻറ (ബന്ന-ബന്നി), അൽഹ, സാവൻ, ജൂല, ഹോരി, ബാരഹ്മാസ എന്നിവ ഉൾപ്പെടുന്നു.<ref>{{Harvcoltxt|Pandey|2011|p=31}}</ref> == ഉദാഹരണ വാക്യങ്ങൾ == === സാർവത്രിക മനുഷ്യാവകാശ പ്രഖ്യാപനം === അവധിയിൽ എഴുതിയ സാർവത്രിക മനുഷ്യാവകാശ പ്രഖ്യാപനത്തിന്റെ വകുപ്പ് 1 ആണ് ഇനിപ്പറയുന്ന വാചകം: <ref name="UDHR_Awadhi">{{cite web |title=Universal Declaration of Human Rights: Awadhi |url=https://www.ohchr.org/sites/default/files/UDHR/Documents/UDHR_Translations/awa.pdf|trans-title=मनइन के अधिकारन कै जगतबियापी ऐलान|url-status=live|archive-date=8 August 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240808123935/https://www.ohchr.org/sites/default/files/UDHR/Documents/UDHR_Translations/awa.pdf|website=OHCHR.org|publisher=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights|language=awa|page=1|access-date=16 January 2026}}</ref> ==== അവധി [[ദേവനാഗരി]] ലിപിയിൽ ==== {{Block indent|{{lang|awa|{{Script|deva|'''अनुच्छेद १''' - सब मनइन कां गउरव औ अधिकारन के मामिला मां जनमजात आजादी औ बरोबरी मिली बा। वन्हैं बुद्धी औ अन्तरात्मा कै देन मिली बा औ आपस मां यक दुसरे के साथे भाईचारा के भाव से बरताव करै कां चाही।}}}}}} ==== അവധി [[കൈത്തി]] ലിപിയിൽ ==== {{Block indent|{{lang|awa|{{Script|kthi|'''𑂃𑂢𑂳𑂒𑂹𑂓𑂵𑂠 १''' - 𑂮𑂥 𑂧𑂢𑂅𑂢 𑂍𑂰𑂁 𑂏𑂇𑂩𑂫 𑂌 𑂃𑂡𑂱𑂍𑂰𑂩𑂢 𑂍𑂵 𑂧𑂰𑂧𑂱𑂪𑂰 𑂧𑂰𑂁 𑂔𑂢𑂧𑂔𑂰𑂞 𑂄𑂔𑂰𑂠𑂲 𑂌 𑂥𑂩𑂷𑂥𑂩𑂲 𑂧𑂱𑂪𑂲 𑂥𑂰𑃀 𑂫𑂢𑂹𑂯𑂶𑂁 𑂥𑂳𑂠𑂹𑂡𑂲 𑂌 𑂃𑂢𑂹𑂞𑂩𑂰𑂞𑂹𑂧𑂰 𑂍𑂶 𑂠𑂵𑂢 𑂧𑂱𑂪𑂲 𑂥𑂰 𑂌 𑂄𑂣𑂮 𑂧𑂰𑂁 𑂨𑂍 𑂠𑂳𑂮𑂩𑂵 𑂍𑂵 𑂮𑂰𑂟𑂵 𑂦𑂰𑂆𑂒𑂰𑂩𑂰 𑂍𑂵 𑂦𑂰𑂫 𑂮𑂵 𑂥𑂩𑂞𑂰𑂫 𑂍𑂩𑂶 𑂍𑂰𑂁 𑂒𑂰𑂯𑂲 𑃀}}}}}} ==== ലത്തീൻ വൽക്കരണം ==== {{Block indent|{{translit|awa|ISO|anucchēda 1 - saba mana:ina kāṁ ga:urava au adhikārana kē māmilā māṁ janamajāta ājādī au barōbarī milī bā. vanhaiṁ buddhī au antarātmā kai dēna milī bā au āpasa māṁ yaka dusarē kē sāthē bhāīcārā kē bhāva sē baratāva karai kāṁ cāhī.}}}} ==== മലയാള വൽക്കരണം ==== ''{{Block indent|{{lang|awa|{{Script|mlym|അനുച്ഛേദ് 1 - സബ മനഇന കാം ഗഉരവ ഔ അധികാരന കേ മാമിലാ മാം ജനമജാത ആജാദീ ഔ ബരോബരീ മിലീ ബാ. വൻഹൈം ബുദ്ധീ ഔ അന്തരാത്മാ കൈ ദേന മിലീ ബാ ഔ ആപസ മാം യക ദുസരേ കേ സാഥേ ഭാഈചാരാ കേ ഭാവ സേ ബരതാവ കരൈ കാം ചാഹീ.}}}}}}'' ==== മലയാളം ==== {{Block indent|'''വകുപ്പ് ൧:''' മനുഷ്യരെല്ലാവരും തുല്യാവകാശങ്ങളോടും അന്തസ്സോടും സ്വാതന്ത്ര്യത്തോടുംകൂടി ജനിച്ചിട്ടുള്ളവരാണ്‌. അന്യോന്യം ഭ്രാതൃഭാവത്തോടെ പെരുമാറുവാനാണ്‌ മനുഷ്യന് വിവേകബുദ്ധിയും മനസാക്ഷിയും സിദ്ധമായിരിക്കുന്നത്‌.}}</br> === ഭാഷാഭേദങ്ങൾ === അവധി ഭാഷയിൽ പ്രാദേശികമായ നിരവധി വകഭേദങ്ങൾ കാണാം. ഉദാഹരണത്തിന്, പടിഞ്ഞാറൻ പ്രദേശങ്ങളിൽ സഹായകക്രിയയായി /ഹൈ/ (/hʌiː/) എന്ന് ഉപയോഗിക്കുമ്പോൾ, മധ്യ-കിഴക്കൻ ഭാഗങ്ങളിൽ അത് /അഹൈ/ (/ʌhʌiː/) എന്നാണ് ഉപയോഗിക്കുന്നത്. ബാബുറാം സക്സേനയുടെ ''"എവല്യൂഷൻ ഓഫ് അവധി"'' എന്ന പുസ്തകത്തിൽ നിന്നുള്ളതാണ് താഴെ നൽകിയിരിക്കുന്ന ഉദാഹരണങ്ങൾ. പ്രാദേശിക വ്യത്യാസങ്ങൾ വ്യക്തമാക്കുന്ന ബദൽ രൂപങ്ങളും ഇതിൽ ഉൾപ്പെടുത്തിയിട്ടുണ്ട്. {| style="margin:auto;" class="wikitable" |- !style="background:#ffdead;"| മലയാളം !style="background:#ffdead;"| അവധി ([[അന്താരാഷ്ട്ര ശബ്ദലിപി|ഐ.പി.എ.]]) !style="background:#ffdead;"| അവധി ([[Devanagari|ദേവനാഗരി]]) |- style="background:#ffe;" | rowspan="2"|'''ആരായിരുന്നു അവിടെ ഉണ്ടായിരുന്നത്?''' ||{{IPA|ɦʊãː koː (kəʊn) ɾəɦəĩ}} ||{{lang|awa|हुआँ को (कउन) रहें?}} |- style="background:#ffe;" ||'''''(പകരം)'''' {{IPA|ɦʊãː keː/kəʊn ɾəɦəin}} ||'''''(പകരം)'''''. {{lang|awa|हुआँ के/कउन रहेन?}} |- style="background:#ffe;" | rowspan="2"|'''കാണാനും കേൾക്കാനും ഈ കുട്ടിക്ക് കുഴപ്പമൊന്നുമില്ല.''' ||{{IPA|ɪʊ lʌɾɪkaː d̪eːkʰʌiː sʊnʌiː mə ʈʰiːk hʌiː}} ||{{lang|awa|इउ लरिका देखई सुनई म ठीक है।}} |- style="background:#ffe;" ||'''''(പകരം)''''' {{IPA|ɪ lʌɾɪkaː d̪eːkʰʌiː sʊnʌiː mə ʈʰiːk ʌhʌiː}} ||'''''(പകരം)'''''. {{lang|awa|इ लरिका देखई सुनई म ठीक अहै।}} |- style="background:#ffe;" | rowspan="2"|'''(അവൾ) പറഞ്ഞു, (ഞാൻ) കുറച്ച് കഴിക്കട്ടെ, കുറച്ച് ഇവനും കൊടുക്കാം.''' || {{IPA|kʌɦɪn laːoː t̪ʰoːɽaː kʰaːɪ leːiː t̪ʰoːɽaː jʌhu kɘ d̪ʌɪ d̪eːiː}} || {{lang|awa|कहिन, लाओ थोड़ा खाई लेई, थोड़ा यहु का दै देई।}} |- style="background:#ffe;" ||'''''(പകരം)''''' {{IPA|kʌɦɪn lyaːvː t̪ʰoːɽaː kʰaːɪ leːiː raːçi keː jʌnhu kɘ d̪ʌɪ d̪eːiː}} ||'''''(പകരം)'''''. {{lang|awa|कहिन, ल्याव थोड़ा खाई लेई, रचि के एन्हुं के दै देई।}} |- style="background:#ffe;" | rowspan="2"|'''പോകുന്നവർക്ക് അടി കിട്ടും.''' || {{IPA|d͡ʒoː d͡ʒʌɪɦʌĩ soː maːrʊ̥ kʰʌɪɦʌĩ}} || {{lang|awa|जो जइहैं सो मारउ खइहैं।}} |- style="background:#ffe;" ||'''''(പകരം)'''''. {{IPA|d͡ʒèː d͡ʒʌɪɦʌĩ soː maːr kʰʌɪɦʌĩ}} ||'''''(പകരം)''.''' {{lang|awa|जे जइहैं सो मार खइहैं।}} |- style="background:#ffe;" | rowspan="2"|'''പക്ഷികൾക്ക് നേരെ വെടിയുതിർക്കരുത്.''' ||{{IPA|cɪɾʌɪjʌn pʌɾ chʌrːaː nə cʌlaːoː}} ||{{lang|awa|चिरइयन पर छर्रा न चलाओ।}} |- style="background:#ffe;" ||'''''(പകരം)'''''. {{IPA|cɪɾʌɪjʌn peː chʌrːaː jin cʌlaːwː}} ||'''''(പകരം)'''''. {{lang|awa|चिरइयन पे छर्रा जिन चलाव।}} |} == കുറിപ്പുകൾ == {{notelist}} ==അവലംബങ്ങൾ== {{reflist|colwidth=30em}} == സ്രോതസ്സുകൾ == {{refbegin|indent=yes|3}} * {{Cite book|last=Saxena|first=Baburam|date=1971|url=https://books.google.com/books?id=WfkWvgqk5c4C&pg=PP1|title=Evolution of Awadhi|publisher=Motilal Banarsidass Publication|isbn=9788120808553|location=Allahabad}} * {{Cite book|url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.32106|title=Linguistic survey of India, Vol. 6, Mediate Group|last=Grierson|first=George Abraham|publisher=Office of the Superintendent of Government Printing|year=1904|location=India}} * {{Citation|last=Singh|first=Ravindra Pratap|title=Nature, Climate and Self: Reading select texts of Awadhi Baramasa|url=https://www.rjoe.org.in/Files/vol4issue2/new/RJOE-luknow%20sir%20-2(26-34).pdf|work=Research Journal of English|volume=4|issue=2|date=2019|issn=2456-2696}} * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=wT5v79lMmzEC|title=Awadhi Granthavali Volume 5|last=Pandey|first=Jagdish Prasad|publisher=Vani Prakashan|year=2011|isbn=978-81-8143-905-5|location=India|language=hi}} * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=VV7leonJ8aQC|title=Sri Ramacaritamanasa|last=Tulasīdāsa|date=1999|publisher=Motilal Banarsidass Publ.|isbn=978-81-208-0762-4|page=747|language=en}} * {{Citation|last=Orsini|first=Francesca|title=Inflected Kathas: Sufis and Krishna Bhaktas in Awadh|date=2014|url=https://eprints.soas.ac.uk/19887/|work=Religious Interactions in Mughal India|pages=195–232|editor-last=Dalmia|editor-first=Vasudha|publisher=Oxford University Press|language=en|isbn=978-0-19-808167-8|editor2-last=Faruqui|editor2-first=Munis}} * {{Cite journal|last=Vaudeville|first=Charlotte|date=1990|title=Kabīr's language and languages, Hinduī as the language of non-conformity|journal=Indo-Iranian Journal|volume=33|issue=4|pages=259–266|doi=10.1163/000000090790083572|issn=0019-7246}} * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=kA7HB8s621cC|title=The Magic Doe: Qutban Suhravardi's Mirigavati|last=Kutban|date=2012|publisher=Oxford University Press, USA|isbn=978-0-19-984292-6|language=en}} * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=b3iHIOwV3mYC|title=Madhumalati: An Indian Sufi Romance|last=Manjhan|date=2001|publisher=OUP Oxford|isbn=978-0-19-160625-0|language=en}} * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=19zvfkwXyzUC|title=The Life of a Text: Performing the Rāmcaritmānas of Tulsidas|last=Lutgendorf|first=Philip|date=1991|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-06690-8|language=en}} * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=J3RSHWePhXwC&q=central+portion |title=The Indo-Aryan languages|last=Masica|first =Colin P.|date=1993|publisher=Cambridge University Press|isbn=0-521-23420-4|location=Cambridge|oclc=18947567}} {{refend}} == കൂടുതൽ വായനയ്ക്ക് == * {{Cite book|url=https://global.oup.com/academic/product/loves-subtle-magic-9780195146707?cc=in&lang=en&|title=Love's Subtle Magic: An Indian Islamic Literary Tradition, 1379-1545|date=29 November 2012|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-514670-7|editor-last=Behl|editor-first=Aditya|location=Oxford, New York|editor2-last=Doniger|editor2-first=Wendy}} * {{Cite book|url=https://archive.org/details/in.gov.ignca.7679/page/n3|title=Evolution of Awadhi: A Branch of Hindi|last=Saksena|first=Baburam|publisher=Indian Press; Allahabad|year=1938|isbn=|location=}} == പുറത്തേക്കുള്ള കണ്ണികൾ == {{InterWiki|code=awa}} {{wiktionarycat|type=Awadhi|category=Awadhi language}} * [[:iso639-3:awa|Entry for Awadhi at SIL International]] * [https://www.digitallibrary.io/awa Awadhi Books] {{Languages_of_India}} [[വർഗ്ഗം:ഇന്ത്യയിലെ ഭാഷകൾ]] [[വർഗ്ഗം:അവധ്]] [[വർഗ്ഗം:ഉത്തർപ്രദേശിലെ ഭാഷകൾ]] [[വർഗ്ഗം:ഇന്തോ-ആര്യൻ ഭാഷകൾ]] qcpnw839viaqr3g6onrglnqc6g2jb5w 4610536 4610535 2026-03-28T20:03:39Z Symphonicallyu 155269 /* സ്വരങ്ങൾ */ 4610536 wikitext text/x-wiki {{prettyurl|Awadhi language}} {{Infobox language |name = അവധി |altname = <span style="font-size:100%;line-height:1.65;">ഔധി</span> |nativename = <span style="font-size:100%;line-height:2.65;">{{large|{{lang|awa-Deva|अवधी}}}} • {{large|{{lang|awa-Kthi|𑂃𑂫𑂡𑂲}}}} • {{lang|awa|{{nq|اودهي}}}}</span> | image = Awadhi language.svg | imagecaption = <small>"അവധി" എന്ന് [[ദേവനാഗരി]] ലിപിയിൽ എഴുതിയിരിക്കുന്നു.</small> | pronunciation = {{IPA|hi|əʋ.d̪ʱi|}} |states = [[ഇന്ത്യ]] , [[നേപ്പാൾ]] |region = ഇന്ത്യയുടെ സംസ്ഥാനങ്ങളിലെ ചില പ്രദേശങ്ങൾ *[[ഉത്തർപ്രദേശ്|ഉത്തർ പ്രദേശിലെ]] **[[അവധ്]] **[[ദൊവാബ്|ലോവർ ദൊവാബ്]] മേഖലകൾ *[[മധ്യപ്രദേശ്]] *[[ബീഹാർ]] *[[ഡെൽഹി]] നേപ്പാളിലെ [[തെരായി|തെരായി സമതലം]]. *[[ലൂംബിനി മേഖല]] **[[കപിലവസ്തു ജില്ല]] *[[ഭേരി മേഖല]] **[[ബാങ്കെ ജില്ല]] **[[ബർദിയ ജില്ല]] [[ഫിജി|ഫിജിയിൽ]] ദ്വീപിൽ [[ഫിജി ഹിന്ദി]] എന്ന രൂപത്തിൽ. [[കരീബിയൻ]] ദ്വീപസമൂഹ രാജ്യങ്ങളിലെ [[ഇൻഡോ-കരീബിയൻ ജനത]] സംസാരിക്കുന്ന പൊതുഭാഷ. *[[സുരിനാം]] *[[ട്രിനിഡാഡ് ആൻഡ് ടൊബാഗോ]] *[[ഗയാന]] [[മൗറീഷ്യസ്|മൗറീഷ്യസിൽ]] [[മൗറീഷ്യൻ ഹിന്ദുസ്താനി]] എന്ന രൂപത്തിൽ. [[ദക്ഷിണാഫ്രിക്ക|ദക്ഷിണാഫ്രിക്കയിൽ]] [[സൗത്ത് ആഫ്രിക്കൻ ഹിന്ദുസ്താനി]] എന്ന രൂപത്തിൽ. |speakers = {{sigfig|3.850906|3}} കോടി |date = 2011 |ref = <ref>{{cite web |url= https://www.dnaindia.com/analysis/column-the-slow-death-of-bhojpuri-and-awadhi-2122062|title=The Slow Death of Awadhi and Bhojpuri}}</ref><ref>{{cite web |url= https://www.omniglot.com/writing/awadhi.htm|title=Omniglot — Awadhi (अवधी)}}</ref><ref>{{cite web |url= https://www.bignewsnetwork.com/news/270676192/awadhi-language-is-grouped-as-mother-tongue-under-hindi|title='Awadhi language is grouped as mother tongue under Hindi' says Minister of State for Home Affairs |work=Big News Network.com }}</ref> | ethnicity = [[അവധി ജനത]] |familycolor = [[ഇന്തോ-യുറോപ്യൻ ഭാഷകൾ|ഇന്തോ-യുറോപ്യൻ]] |fam2 = [[ഇന്തോ-ഇറാനിയൻ ഭാഷകൾ|ഇന്തോ-ഇറാനിയൻ]] |fam3 = [[ഇന്തോ-ആര്യൻ ഭാഷകൾ|ഇന്തോ-ആര്യൻ]] |fam4 = [[ഹിന്ദി ഭാഷകൾ|മധ്യ ഇന്തോ-ആര്യൻ]] |fam5 = [[കിഴക്കൻ ഹിന്ദി]] |dia1 = [[ഫിജി ഹിന്ദി]] |dia2 = [[ഗംഗാപാരീ]] |dia3 = മിർസാപുരി |dia4 = പർദേശി |dia5 = ഉത്തരി |dia6 = പ്രതാപ്ഗഢി |dia7 = താരുഹാട്ട് |dia8 = [[കരീബിയൻ ഹിന്ദുസ്താനി]] |dia9 = [[മൗറീഷ്യൻ ഹിന്ദുസ്താനി]] |dia10 = [[സൗത്ത് ആഫ്രിക്കൻ ഹിന്ദുസ്താനി]] | ancestor = [[അർദ്ധമാഗധി പ്രാകൃതം]] | ancestor2 = [[അപഭ്രംശം|അർദ്ധമാഗധി അപഭ്രംശം]] |script = {{unbulleted list |[[ദേവനാഗരി]] (ഇപ്പോൾ) |[[കൈതി ലിപി|കൈതി]] (ചരിത്രപരം) |[[പേർഷ്യൻ ലിപി|പേർഷ്യൻ]] |[[ലത്തീൻ അക്ഷരമാല|ലത്തീൻ]] }} | nation = {{flag|ഫിജി}} {{small|([[ഫിജി ഹിന്ദി]] എന്ന രൂപത്തിൽ)}} | iso2 = awa | iso3 = awa | glotto = awad1243 | glottorefname = Awadhi | lingua = 59-AAF-ra | glotto2 = gang1265 | glottoname2 = Gangapari | glotto3 = mirz1238 | glottoname3 = Mirzapuri | glotto4 = utta1238 | glottoname4 = Uttari | map2 = Awadh region.jpg | mapcaption2 = <center><small>ഉത്തർപ്രദേശിലെ അവധി ഭാഷാ അതിർത്തികൾ</center></small> | notice = IPA }} [[ഹിന്ദി|ഹിന്ദിയുടെ]] ഒരു ഉപഭാഷയാണ് [[ഉത്തർപ്രദേശ്|ഉത്തർ പ്രദേശിന്റെ]] മദ്ധ്യഭാഗത്തുള്ള ഒരു പ്രദേശമായ [[അവധ്|അവധിൽ]] സംസാരിക്കപ്പെടുന്ന ഭാഷയായ '''അവധി'''.{{efn|<ref>{{cite book |last=Oldenburg |first=Veena Talwar |author-link= |date= |title=The Making of Colonial Lucknow, 1856–1877 |url= |location= |publisher=Princeton University Press |page=5 |isbn=}}</ref> ({{lang|hi|औधी}}, 𑂌𑂡𑂲)}} ഹിന്ദിയുടെ പൂർവീ വിഭാഗത്തിൽപ്പെടുന്ന ഒരു ഉപഭാഷയാണിത്.<ref name="fulllangdatacensus 2011">{{cite web |last=Kawoosa |first=Vijdan Mohammad |date=22 November 2018 |title=How languages intersect in India |url=https://www.hindustantimes.com/india-news/how-languagesintersect-in-india/story-g3nzNwFppYV7XvCumRzlYL.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221015014438/https://www.hindustantimes.com/india-news/how-languagesintersect-in-india/story-g3nzNwFppYV7XvCumRzlYL.html |archive-date=15 October 2022 |publisher=Hindustan Times}}</ref> ഉത്തർ പ്രദേശിലെ [[അവധ്]] ,ലോവർ ദൊവാബ് മേഖലകൾ, [[മധ്യപ്രദേശ്‌]], [[ബിഹാർ|ബീഹാർ]], [[ഡെൽഹി]] സംസ്ഥാനങ്ങളിലെ ചില പ്രദേശങ്ങൾ, [[നേപ്പാൾ|നേപ്പാളിലെ]] [[ലുംബിനി പ്രവിശ്യ|ലുംബിനി]], [[രാപ്തി]], [[ഭേരി]] എന്നീ പ്രദേശങ്ങളിൽ അവധി സംസാരിക്കപ്പെടുന്നു.<ref name=":5">{{Cite web |last=Meaning |first=Nepali |date=12 August 2023 |title=Origin, Structure, Development, and Situation of Awadhi Language in Nepal - Nepali Meaning |url=https://nepalimeaning.com/origin-structure-development-and-situation-of-awadhi-language-in-nepal/ |access-date=4 February 2024 |website=nepalimeaning.com |language=en-US}}</ref><ref name=":0">{{Harvcoltxt|Saxena|1971|p=1}}</ref><ref>{{Harvcoltxt|Grierson|1904|p=1}}</ref> ലോകത്തിലെ ഏറ്റവും കൂടുതൽ ആൾക്കാർ സംസാരിക്കുന്ന ഭാഷകളിൽ 29-ാം സ്ഥാനമാണ് ഈ ഭാഷക്കുള്ളത്. ഭക്തകവിയായിരുന്ന [[ഗോസ്വാമി തുളസീദാസ്]] രചിച്ച [[രാമചരിത് മാനസ്]] (തുളസീദാസ് രാമായണം), [[ഹനുമാൻ ചാലിസ]] എന്നീ കൃതികൾ ഈ ഭാഷയിലാണ് രചിയ്ക്കപ്പെട്ടിരിയ്ക്കുന്നത്. ബൈസ്വാര പ്രദേശത്തിന്റെ പേരിൽ നിന്നുള്ള '''[[ബൈസ്വാരി]]''',<ref>{{Harvcoltxt|Grierson|1904|p=10}}</ref> 'കിഴക്കൻ' എന്നർത്ഥമുള്ള '''പൂർബി''' (ഈ പദം പലപ്പോഴും അവ്യക്തമായി ഉപയോഗിക്കാറുണ്ട്), പുരാതന [[കോസല സാമ്രാജ്യം|കോസല രാജ്യത്തിന്റെ]] പേരിൽ നിന്നുള്ള '''കോസലി''' എന്നിവയാണ് അവധി ഭാഷയുടെ മറ്റ് പേരുകൾ.<ref name=":0" /> == ഭൂമിശാസ്ത്രപരമായ വ്യാപനം == === ഇന്ത്യയിൽ === [[File:Awadhi regions of Uttar Pradesh.jpg|thumb|അവധി സംസാരിക്കുന്ന ഉത്തർപ്രദേശിലെ ജില്ലകൾ]] അവധി പ്രധാനമായും സംസാരിക്കുന്നത് [[ഗംഗാനദി|ഗംഗാ]]-[[യമുന]] [[doab|ദോവാബിന്റെ]] (നദീതടം) താഴത്തെ ഭാഗങ്ങൾ ഉൾപ്പെടുന്ന മധ്യ-കിഴക്കൻ [[ഉത്തർപ്രദേശ്|ഉത്തർപ്രദേശിലെ]] [[അവധ്]] പ്രദേശത്താണ്.<ref name=":0"/><ref name=":1">{{Harvcoltxt|Grierson|1904|pp=9–10}}</ref> ഇതിന്റെ പടിഞ്ഞാറ് ഭാഗത്ത് പാശ്ചാത്യ ഹിന്ദിയും (പ്രത്യേകിച്ച് [[കനൗജി ഭാഷ|കനൗജിയും]] [[ബുന്ദേലി ഭാഷ|ബുന്ദേലിയും]]), കിഴക്ക് ഭാഗത്ത് [[കിഴക്കൻ ഇന്തോ-ആര്യൻ ഭാഷകൾ|കിഴക്കൻ ഇന്തോ-ആര്യൻ]] ഭാഷാകുടുംബത്തിലെ ബിഹാരി വിഭാഗത്തിൽപ്പെട്ട [[ഭോജ്പൂരി ഭാഷ|ഭോജ്പുരിയുമാണ്]] സംസാരിക്കുന്നത്.<ref name=":6">{{Cite book |last=Saksena |first=Baburam |url=https://books.google.com/books?id=WfkWvgqk5c4C&dq=Awadhi+east+bhojpuri+language&pg=PA5 |title=Evolution of Awadhi (a Branch of Hindi). |date=1971 |publisher=Motilal Banarsidass Publ. |isbn=978-81-208-0855-3 |language=en|pages=}}</ref><ref>{{Cite book |last=Verbeke |first=Saartje |url=https://books.google.com/books?id=63iC56LeJ_MC&dq=Hindi+is+central+indo+aryan+bhojpuri+eastern+indo+aryan&pg=PA67 |title=Alignment and Ergativity in New Indo-Aryan Languages |date=22 March 2013 |publisher=Walter de Gruyter |isbn=978-3-11-029267-1 |language=en}}</ref> വടക്ക് [[നേപ്പാൾ|നേപ്പാളും]] തെക്ക് അവധിയുമായി വലിയ സാമ്യമുള്ള [[ബഘേലി ഭാഷ|ബഘേലിയുമാണ്]] അതിരുകൾ.<ref>{{Harvcoltxt|Saxena|1971|pp=2–5}}</ref> വടക്കൻ, മധ്യ യു.പിയിലെ താഴെ പറയുന്ന ജില്ലകളിൽ അവധി സംസാരിക്കുന്നു- * [[Lakhimpur Kheri district|ലഖിംപൂർ ഖേരി]] ([[Kannauji language|കനൗജിക്കൊപ്പം]]) * [[Sitapur district|സീതാപൂർ]] ([[Kannauji language|കനൗജിക്കൊപ്പം]]) * [[Unnao district|ഉന്നാവോ]] * [[Fatehpur district|ഫത്തേപൂർ]] * [[Barabanki district|ബാരാബങ്കി]] * [[Lucknow district|ലഖ്‌നൗ]] * [[Raebareli district|റായ്ബറേലി]] * [[Amethi district|അമേഠി]] * [[Bahraich district|ബഹ്റൈച്ച്]] * [[Shrawasti district|ശ്രാവസ്തി]] * [[Kanpur Nagar district|കാൺപൂർ]] യു.പിയുടെ കിഴക്കൻ ഭാഗങ്ങളിൽ അവധി ഭാഷാരൂപം മാറി "കിഴക്കൻ സ്റ്റാൻഡേർഡ് അവധി" എന്ന പ്രത്യേക ഭാഷാഭേദമായി മാറുന്നു. ഈ പ്രദേശം പൂർവാഞ്ചലിലെ [[ഭോജ്പൂരി ഭാഷ|ഭോജ്പുരി]] സംസാരിക്കുന്ന ജില്ലകളുമായി അതിർത്തി പങ്കിടുന്നു. ഈ ഭാഗത്ത് ഉൾപ്പെടുന്ന ജില്ലകൾ ഇവയാണ്- * [[Ayodhya district|അയോധ്യ]] * [[Ambedkar Nagar district|അംബേദ്കർ നഗർ]] * [[Prayagraj district|പ്രയാഗ്‌രാജ്]] * [[Mirzapur district|മിർസാപൂർ]] * [[Jaunpur district|ജോൻപൂർ]] (പടിഞ്ഞാറൻ ഭാഗങ്ങൾ) * [[Bhadohi district|ഭദോഹി]] * [[Sultanpur district|സുൽത്താൻപൂർ]] * [[Pratapgarh, Uttar Pradesh|പ്രതാപ്ഗഢ്]] * [[Gonda district|ഗോണ്ട]] * [[Balrampur district, Uttar Pradesh|ബലറാംപൂർ]] * [[Basti district|ബസ്തി]] (പടിഞ്ഞാറൻ ഭാഗങ്ങൾ) * [[Siddharthnagar district|സിദ്ധാർത്ഥനഗർ]] (പടിഞ്ഞാറൻ ഭാഗങ്ങൾ) * [[Kaushambi district|കൗശാംബി]] === നേപ്പാളിൽ === നേപ്പാളിലെ [[Language Commission (Nepal)|ഭാഷാ കമ്മീഷൻ]] ലുംബിനി പ്രവിശ്യയിലെ ഔദ്യോഗിക ഭാഷകളായി [[തരു ഭാഷ|തരു]], അവധി എന്നിവയെ ശുപാർശ ചെയ്തിട്ടുണ്ട്.<ref name=":5" /><ref>{{Cite web |title=सरकारी कामकाजको भाषाका आधारहरूको निर्धारण तथा भाषासम्बन्धी सिफारिसहरू (पञ्चवर्षीय प्रतिवेदन- साराांश) २०७८ |url=https://languagecommission.gov.np/files/%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%B8%20%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%87%E0%A4%B7%E0%A4%A3%20%E0%A4%B8%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%80%20%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A4%95%E0%A5%8B%20%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A4%BE.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210906171816/https://languagecommission.gov.np/files/%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%B8%20%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%87%E0%A4%B7%E0%A4%A3%20%E0%A4%B8%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%80%20%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A4%95%E0%A5%8B%20%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A4%BE.pdf |archive-date=6 September 2021 |access-date=28 October 2021 |website=Language Commission}}</ref> നേപ്പാളിലെ രണ്ട് പ്രവിശ്യകളിലാണ് അവധി സംസാരിക്കുന്നത്: * [[ലുംബിനി മേഖല]] ** [[ബാംങ്കെ ജില്ല]] ** [[ബർദിയ ജില്ല]] ** [[ഡാങ് ജില്ല]] ** [[കപിൽവസ്തു ജില്ല]] * [[സുദുർപശ്ചിം പ്രവിശ്യ]] ** [[കൈലാലി ജില്ല]] ** [[കാഞ്ചൻപൂർ ജില്ല]] === ദക്ഷിണേഷ്യയ്ക്ക് പുറത്ത് === {{further|ഫിജി ഹിന്ദി|കരീബിയൻ ഹിന്ദുസ്താനി}} അവധിയുടെയും (കൂടാതെ മറ്റ് ഭാഷകളുടെയും) സ്വാധീനമുള്ള ഒരു ഭാഷ [[Fiji|ഫിജിയിലെ]] [[Indo-Fijians|ഇന്ത്യാക്കാർക്കിടയിൽ]] ഒരു വ്യവഹാരഭാഷയായി സംസാരിക്കപ്പെടുന്നു, ഇത് ഫിജിയൻ ഹിന്ദി ([[ഫിജി ഹിന്ദി]]) എന്നറിയപ്പെടുന്നു. ''[[എത്‌നോലോഗ്]]'' പ്രകാരം, ഇത് ഭോജ്പുരിയുടെ സ്വാധീനമുള്ള ഒരു തരം അവധിയാണ്, കൂടാതെ ഇതിനെ കിഴക്കൻ ഹിന്ദിയായും തരംതിരിച്ചിരിക്കുന്നു.<ref>{{e25|hif|Fiji Hindi}}</ref> [[സുരിനാം]], [[ട്രിനിഡാഡ് ആൻഡ് ടൊബാഗോ]], [[ഗയാന]] എന്നിവിടങ്ങളിലെ [[Indo-Caribbeans|ഇന്ത്യാക്കാർ]] സംസാരിക്കുന്ന കരീബിയൻ ഹിന്ദുസ്ഥാനി ([[കരീബിയൻ ഹിന്ദുസ്താനി]]) ഭോജ്പുരിയെയും ഭാഗികമായി അവധിയെയും അടിസ്ഥാനമാക്കിയുള്ളതാണ്. [[ദക്ഷിണാഫ്രിക്ക|ദക്ഷിണാഫ്രിക്കയിൽ]] സംസാരിക്കുന്ന ഹിന്ദുസ്ഥാനിയും<ref>{{Cite book|last=Mesthrie|first=Rajend|url=https://books.google.com/books?id=aIivedw-oZYC&q=awadhi|title=Language and Social History: Studies in South African Sociolinguistics|date=1995|publisher=New Africa Books|isbn=978-0-86486-280-8|language=en}}</ref> [[മൗറീഷ്യസ്|മൗറീഷ്യസിൽ]] സംസാരിക്കുന്ന ഭോജ്പുരിയും<ref>{{cite web|title=Awadhi language|url=https://omniglot.com/writing/awadhi.htm|access-date=17 December 2020|website=omniglot.com}}</ref> ഭാഗികമായി അവധിയുടെ സ്വാധീനമുള്ളവയാണ്. == വർഗ്ഗീകരണം == [[File:Awadhi classification.png|alt=|thumb|അവധി ഭാഷയുടെ ഭാഷാപരമായ വർഗ്ഗീകരണം.]] [[ഇന്തോ-യൂറോപ്യൻ ഭാഷകൾ|ഇന്തോ-യൂറോപ്യൻ]] ഭാഷാകുടുംബത്തിലെ [[ഇന്തോ-ഇറാനിയൻ ഭാഷകൾ|ഇന്തോ-ഇറാനിയൻ]] ഉപവിഭാഗത്തിൽപ്പെട്ട ഒരു [[ഇന്തോ-ആര്യൻ ഭാഷകൾ|ഇന്തോ-ആര്യൻ]] ഭാഷയാണ് അവധി. ഇന്തോ-ആര്യൻ [[ഭാഷാതുടർച്ച|ഭാഷാതുടർച്ചയിൽ]], ഇത് മധ്യ-കിഴക്കൻ മേഖലയിലാണ് ഉൾപ്പെടുന്നത്. ഇതിനെ പലപ്പോഴും 'കിഴക്കൻ ഹിന്ദി' എന്നും വിശേഷിപ്പിക്കാറുണ്ട്. [[ശൗരസേനി ഭാഷ|ശൗരസേനിയുമായും]] [[മാഗധി പ്രാകൃതം|മാഗധി പ്രാകൃതവുമായും]] ഭാഗികമായി സാമ്യമുള്ള [[അർദ്ധമാഗധി പ്രാകൃതം|അർദ്ധമാഗധിയുടെ]] ഒരു പുരാതന രൂപത്തിൽ നിന്നായിരിക്കാം അവധി രൂപപ്പെട്ടതെന്ന് പൊതുവെ കരുതപ്പെടുന്നു.<ref name="auto">{{Harvcoltxt|Grierson|1904|p=2}}</ref> അവധി ഭാഷയോട് ഏറ്റവും അടുത്ത സാമ്യമുള്ളത് [[ബഗേലി ഭാഷ|ബഗേലി]] ഭാഷയ്ക്കാണ്; വംശാവലിപരമായി ഇവ രണ്ടും ഒരേ 'അർദ്ധമാഗധി' രൂപത്തിൽ നിന്നാണ് ഉത്ഭവിച്ചത്. ആദ്യകാല ഭാഷാശാസ്ത്രജ്ഞരിൽ ഭൂരിഭാഗവും ബഗേലിയെ 'അവധിയുടെ തെക്കൻ രൂപം' മാത്രമായാണ് കണക്കാക്കിയിരുന്നത്. എന്നാൽ, പുതിയ പഠനങ്ങൾ ബഗേലിയെ അവധിയുടെ ഒരു ഉപഭാഷയായിട്ടല്ല, മറിച്ച് അതിനോട് തുല്യമായ ഒരു പ്രത്യേക ഭാഷയായിട്ടാണ് അംഗീകരിക്കുന്നത്.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=__DaXf3XedoC|title=Patterns of Regional Geography: Indian perspective|last=Mandal|first=R. B.|date=1990|publisher=Concept Publishing Company|isbn=978-81-7022-291-0|pages=127–129|language=en}}</ref> == സാഹിത്യം == === മധ്യകാലഘട്ടത്തിന്റെ അവസാനവും ആധുനിക ഇന്ത്യയുടെ തുടക്കവും === ഈ കാലഘട്ടത്തിൽ ഉത്തരേന്ത്യയിലെ [[ഇതിഹാസ കവിത|ഇതിഹാസ കവിതകളുടെ]] പ്രധാന മാധ്യമമായി അവധി ഭാഷ മാറി.<ref>{{Harvcoltxt|Grierson|1904|p=13}}</ref> അവധി സാഹിത്യത്തെ പ്രധാനമായും ഭക്തികാവ്യങ്ങൾ എന്നും പ്രേമാഖ്യാനങ്ങൾ (പ്രണയകഥകൾ) എന്നും രണ്ടായി തിരിക്കാം. ==== ഭക്തികാവ്യങ്ങൾ ==== ആധുനിക [[ഇന്തോ-ആര്യൻ ഭാഷകൾ|ഇന്തോ-ആര്യൻ ഭാഷകളിലെ]] ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട കൃതികളിലൊന്നായി കരുതപ്പെടുന്നത് കവിശ്രേഷ്ഠനായ [[തുളസീദാസ്]] രചിച്ച [[രാമചരിതമാനസം]] (എ.ഡി. 1575) ആണ്. [[ദോഹ (കവിത)|ദോഹ]]-[[ചൗപായ്]] വൃത്തങ്ങളിൽ രചിക്കപ്പെട്ട ഇതിന്റെ അർത്ഥം "രാമന്റെ പ്രവൃത്തികളുടെ തടാകം" എന്നാണ്. [[സംസ്കൃതം|സംസ്കൃതത്തിലെ]] [[വാത്മീകി|വാത്മീകി]] [[രാമായണം|രാമായണത്തെയോ]] [[അധ്യാത്മരാമായണം|അധ്യാത്മരാമായണത്തെയോ]] അടിസ്ഥാനമാക്കിയാണ് ഇതിന്റെ ഇതിവൃത്തം തയ്യാറാക്കിയിരിക്കുന്നത്.<ref>{{Harvcoltxt|Saxena|1971|pp=11–12}}</ref> ഭക്തിസാഹിത്യത്തിലെ ഏറ്റവും മഹത്തായ ഗ്രന്ഥമായി [[മഹാത്മാ ഗാന്ധി]] രാമചരിതമാനസത്തെ വിശേഷിപ്പിച്ചിട്ടുണ്ട്. പാശ്ചാത്യ നിരീക്ഷകർ ഇതിനെ "[[ഉത്തരേന്ത്യ|ഉത്തരേന്ത്യയുടെ]] ബൈബിൾ" എന്നും വിളിക്കുന്നു.<ref>{{Harvcoltxt|Lutgendorf|1991|p=1}}</ref> 'തുളസീദാസ് രാമായണം' എന്നോ വെറുതെ 'രാമായണം' എന്നോ ഇത് പൊതുവെ അറിയപ്പെടുന്നു.<ref>{{Harvcoltxt|Lutgendorf|1991|p=12}}</ref> {{multiple image | align = right | header_background = #FDF5E6 | header = [[തുളസീദാസ്|തുളസീദാസിന്റെ]] [[രാമചരിതമാനസം|രാമചരിതമാനസത്തിലെ]] ചിത്രീകരണങ്ങൾ | direction = vertical | footer_align = center | image_style = border:none; | total_width = 280 | image1 = 5_Illustration_from_the_Ramcharitmanas_of_Tulsidas_(1532–1623)_Jodhpur,_c._1775;_62.7_x_134.5_cm_Mehrangarh_Museum_Trust.jpg | image2 = 7 Rama's Army reaches Lanka from the Ram Charit Artist Unknown, ca. 1780, 63x125.8cm Mehrangarh Museum Trust.jpg | footer = (a) ബാലിവധം: [[രാമൻ|രാമനും]] [[ലക്ഷ്മണൻ|ലക്ഷ്മണനും]] മഴക്കാലം തീരാൻ കാത്തിരിക്കുന്നു, (b) രാമന്റെ സൈന്യം സമുദ്രം കടന്ന് ലങ്കയിലേക്ക് പോകുന്നു. | alt1 = | caption1 = | caption2 = }} [[തുളസീദാസ്|തുളസീദാസിന്റെ]] കൃതികളായ ''[[ഹനുമാൻ ചാലിസ]]'',<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=MX1SDwAAQBAJ&q=awadhi&pg=PT151|title=Hanuman Chalisa: Verse by Verse Description|last=Padam|first=Sandeep|date=21 March 2018|publisher=Notion Press|isbn=978-1-64249-611-6|language=hi}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=UFE4DwAAQBAJ&q=hanuman+chalisa+awadhi&pg=PA42|title=Lucknow Poetica|last=Shamim|first=Dr Rupali Saran Mirza Dr and Amna|date=14 November 2016|publisher=Idea Publishing|page=42|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=tlduDwAAQBAJ&q=hanuman+chalisa+awadhi&pg=PA11|title=Sri Hanuman Chalisa: Commentary on the Praises to the Eternal Servant|last=Vishwananda|first=Paramahamsa Sri Swami|date=13 March 2018|publisher=BoD – Books on Demand|isbn=978-3-96343-015-2|page=11|language=en}}</ref> ''പാർവ്വതീ മംഗൾ'', ''ജാനകീ മംഗൾ'' എന്നിവയും അവധിയിലാണ് രചിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നത്.<ref name="Saxena 1971 12">{{Harvcoltxt|Saxena|1971|p=12}}</ref> {{Verse translation|lang=awa|अंडकोस प्रति प्रति निज रूपा। देखेउँ जिनस अनेक अनूपा॥ <u>अवधपुरी</u> प्रति भुअन निनारी। <u>सरजू</u> भिन्न भिन्न नर नारी॥|ഓരോ പ്രപഞ്ചത്തിലും ഞാൻ എന്നെത്തന്നെ കണ്ടു, അതുപോലെ സമാനതകളില്ലാത്ത പല വസ്തുക്കളും; ഓരോ പ്രപഞ്ചത്തിനും അതിന്റേതായ <u>അയോധ്യയുണ്ടായിരുന്നു</u>, അതിന്റേതായ <u>സരയൂ</u> നദിയും, അതിന്റേതായ പുരുഷന്മാരും സ്ത്രീകളും.|italicsoff=y|attr1=[[തുളസീദാസ്|തുളസീദാസിന്റെ]] [[രാമചരിതമാനസം|രാമചരിതമാനസത്തിലെ]] 7.81.3 ചൗപായ്|attr2=വിവർത്തനം: ആർ.സി. പ്രസാദ്<ref>{{Harvcoltxt|Tulasīdāsa|1999|p=747}}</ref>}} {{Verse translation|lang=awa|सिंधु तीर एक भूधर सुंदर। कौतुक कूदि चढ़ेउ ता-ऊपर॥ बार-बार रघुबीर सँभारी। तरकेउ <u>पवनतनय</u> बल भारी॥|കടൽത്തീരത്ത് മനോഹരമായ ഒരു പർവ്വതമുണ്ടായിരുന്നു, അവൻ കളിയായി അതിന്റെ കൊടുമുടിയിലേക്ക് ചാടിക്കയറി; വീണ്ടും വീണ്ടും അവൻ ഭഗവാനെ സ്മരിച്ചു, അങ്ങനെ <u>വായുപുത്രൻ</u> അതിയായ ശക്തിയോടെ കുതിച്ചുപാഞ്ഞു.|italicsoff=y|attr1=[[തുളസീദാസ്|തുളസീദാസിന്റെ]] [[രാമചരിതമാനസം|രാമചരിതമാനസത്തിലെ]] 5.1.3 ചൗപായ്|attr2=വിവർത്തനം<ref>{{Cite journal|last=Rao|first=I. Panduranga|date=1998|title=Review of The Beautiful Verses (Ram-Charit Manas, "Sunder-Kand" and Hanuman Chalisa of Goswami Tulsidas rendered into English verse)|journal=Indian Literature|volume=41|issue=1 (183)|pages=240–241|issn=0019-5804|jstor=23341337}}</ref>}} [[ഭഗവതപുരാണം|ഭഗവതപുരാണത്തിലെ]] 'ദശമസ്കന്ധത്തിന്' ഹിന്ദി പ്രാദേശികഭാഷയിലുണ്ടായ ആദ്യത്തെ സ്വതന്ത്ര ആവിഷ്കാരം ലാലാച്ദാസ് രചിച്ച "ഹരിചരിത്" (എ.ഡി. 1530) ആണ്. ഹസ്തിഗ്രാം (ഇന്നത്തെ [[റായ്ബറേലി ജില്ല|റായ്ബറേലിക്ക്]] അടുത്തുള്ള ഹത്ഗാവ്) സ്വദേശിയായിരുന്നു അദ്ദേഹം. ഈ കൃതി ദീർഘകാലം വ്യാപകമായി പ്രചരിക്കുകയും, ഇതിന്റെ നിരവധി കൈയെഴുത്തുപ്രതികൾ കിഴക്കൻ ഉത്തർപ്രദേശ്, [[ബീഹാർ]], [[മാൾവ]], [[ഗുജറാത്ത്]] എന്നിവിടങ്ങളിൽ നിന്ന് കണ്ടെത്തുകയും ചെയ്തിട്ടുണ്ട്. [[ കൈത്തി ലിപി|കൈത്തി ലിപിയിലാണ്]] ഇവയെല്ലാം രചിക്കപ്പെട്ടിട്ടുള്ളത്.<ref>{{Harvcoltxt|Orsini|2014|p=200}}</ref> [[സിക്കന്ദർ ലോധി|സിക്കന്ദർ ലോധിയുടെ]] ഭരണകാലത്ത് ഡൽഹിയിലെ ഈശ്വർദാസ് രചിച്ച 'സത്യവതി' (ഏകദേശം എ.ഡി. 1501), ലാലാദാസിന്റെ 'അവധവിലാസം' (എ.ഡി. 1700) എന്നിവയും അവധി ഭാഷയിലാണ് രചിക്കപ്പെട്ടത്. വിവിധ പ്രാദേശിക ഭാഷകളുടെ മിശ്രിതമായ 'പഞ്ച്‌മേൽ ഖിച്ചഡി' (pancmel khicṛī) ശൈലി പിന്തുടർന്നിരുന്ന [[കബീർ|കബീറിനെപ്പോലുള്ള]] ഭക്തകവികളുടെ കൃതികളിലെ പ്രധാന ഘടകവും അവധി ഭാഷയായിരുന്നു.<ref>{{Harvcoltxt|Vaudeville|1990|p=260}}</ref><ref>{{Harvcoltxt|Vaudeville|1990|p=264}}</ref> കബീറിന്റെ പ്രധാന കൃതിയായ [[ബിജക്|ബിജകിലെ]] ഭാഷാശൈലി പ്രാഥമികമായി അവധിയാണ്.<ref>{{Harvcoltxt|Vaudeville|1990|p=260}}</ref><ref>{{Harvcoltxt|Vaudeville|1990|p=259}}</ref> ==== പ്രേമാഖ്യാനങ്ങൾ ==== {{multiple image | total_width = 200 | caption_align = center | align = right | direction = vertical | image_style = border:none; | image1 = Queen Nagamati talks to her parrot, Padmavat, c1750.jpg | caption1 = രാജ്ഞി നാഗമതി തന്റെ തത്തയോട് സംസാരിക്കുന്നു, [[പത്മാവത്]], എ.ഡി 1750. | image2 = Meister des Madhu-Malati-Manuskripts 001.jpg | caption2 = കാമുകീകാമുകന്മാർ കാട്ടിൽ വെച്ച് ഒരു കടുവയ്ക്ക് നേരെ അമ്പെയ്യുന്നു. [[സൂഫി]] കാവ്യമായ [[മധുമാലതി|മധുമാലതിയിൽ]] നിന്നുള്ള ചിത്രം. | alt1 = | header = അവധി [[സൂഫി]] കൃതികളിലെ ചിത്രീകരണങ്ങൾ | header_background = #FDF5E6 }} 14-ാം നൂറ്റാണ്ടിന്റെ അവസാനത്തോടെ കിഴക്കൻ സൂഫികളുടെ പ്രിയപ്പെട്ട സാഹിത്യഭാഷയായി അവധി മാറി. പേർഷ്യൻ ''[[മസ്നവി]]'' ശൈലിയിൽ രചിക്കപ്പെട്ടതും, സൂഫി [[മിസ്റ്റിസിസം|മിസ്റ്റിസിസത്തിൽ]] വേരൂന്നിയതും, എന്നാൽ പൂർണ്ണമായും ഇന്ത്യൻ പശ്ചാത്തലത്തിലുള്ളതുമായ 'പ്രേമാഖ്യാനങ്ങളുടെ' (പ്രണയകഥകൾ) ഭാഷയായി ഇത് മാറുകയായിരുന്നു. ഭാരതീയ ഐതിഹ്യങ്ങളിൽ നിന്ന് നേരിട്ട് കടമെടുത്ത നിരവധി [[ആഖ്യാനശൈലി|കഥാതന്തുക്കൾ]] ഇവയിലുണ്ടായിരുന്നു. അവധി ഭാഷയിലെ അത്തരം ആദ്യത്തെ പ്രേമാഖ്യാനമായിരുന്നു മൗലാനാ ദാവൂദിന്റെ [[ചന്ദായൻ (കാവ്യം)|ചന്ദായൻ]] (എ.ഡി. 1379).<ref>{{Harvcoltxt|Vaudeville|1990|p=263}}</ref> പ്രശസ്ത ഭരണാധികാരിയായ [[ഷേർഷാ സൂരി|ഷേർഷാ സൂരിയുടെ]] കാലത്ത് തന്റെ വിശിഷ്ടകൃതിയായ [[പത്മാവത്]] (എ.ഡി. 1540) രചിച്ചുകൊണ്ട് [[മാലിക് മുഹമ്മദ് ജായസി|ജായസി]] ഈ പാരമ്പര്യം മുന്നോട്ട് കൊണ്ടുപോയി. [[അരാക്കൻ]] മുതൽ [[ഡെക്കാൻ പീഠഭൂമി|ഡെക്കാൻ]] വരെ വ്യാപകമായി പ്രചരിച്ച ഈ കൃതി, [[പേർഷ്യൻ ഭാഷ|പേർഷ്യനിലേക്കും]] മറ്റ് ഭാഷകളിലേക്കും വിവർത്തനം ചെയ്യപ്പെടുകയുണ്ടായി.<ref>{{Harvcoltxt|Orsini|2014|p=213}}</ref> ജായസിയുടെ മറ്റ് പ്രധാന കൃതികളായ കാൻഹാവത്,<ref>{{Citation|last=Hawley|first=John Stratton|title=Did Surdas Perform the Bhāgavata-purāṇa?|date=2015|work=Tellings and Texts|page=212|editor-last=Orsini|editor-first=Francesca|series=Music, Literature and Performance in North India|edition=1|publisher=Open Book Publishers|isbn=978-1-78374-102-1|quote=Then there are the Ahirs whose performances of the Krishna story fascinated Malik Muhammad Jayasi, as he tells us in his Kanhavat of 1540;...|editor2-last=Schofield|editor2-first=Katherine Butler|jstor=j.ctt17rw4vj.15}}</ref> അഖ്രാവത്<ref name="Saxena 1971 12"/>, ആഖ്‌രി കലാം<ref>{{Cite journal|last=Singh|first=Virendra|date=2009|title=An Avadhi language account of an earthquake in medieval North India circa AD 1500|url=https://www.researchgate.net/publication/296774084|journal=Current Science|volume=96|pages=1648–1649}}</ref> എന്നിവയും അവധിയിലാണ് രചിച്ചിട്ടുള്ളത്. {{Rquote|centre|എന്റെ മഹത്തായ നഗരമായ, എക്കാലവും മനോഹരമായ ജായസിനെക്കുറിച്ച് ഞാൻ പറയാം.<br /> ''[[സത്യയുഗം|സത്യയുഗത്തിൽ]]'' അതൊരു പുണ്യസ്ഥലമായിരുന്നു, അന്ന് അത് "പൂന്തോട്ടങ്ങളുടെ നഗരം" എന്ന് വിളിക്കപ്പെട്ടു.<br /> പിന്നെ ''[[ത്രേതായുഗം|ത്രേതായുഗം]]'' കടന്നുപോയി, ''[[ദ്വാപരയുഗം|ദ്വാപരയുഗം]]'' വന്നപ്പോൾ, അവിടെ ''ഭുഞ്ജരാജൻ'' എന്ന മഹാനായ ഒരു ഋഷിയുണ്ടായിരുന്നു.<br /> 88,000 ഋഷിമാർ അന്ന് അവിടെ ജീവിച്ചിരുന്നു, കൂടാതെ ഇടതൂർന്ന... എൺപത്തിനാല് കുളങ്ങളും.<br /> അവർ ഇഷ്ടികകൾ ചുട്ടെടുത്ത് ഉറപ്പുള്ള ഘാട്ടുകൾ നിർമ്മിക്കുകയും എൺപത്തിനാല് കിണറുകൾ കുഴിക്കുകയും ചെയ്തു.<br /> അവർ അവിടെയും ഇവിടെയുമായി മനോഹരമായ കോട്ടകൾ പണിതു, രാത്രിയിൽ അവ ആകാശത്തിലെ നക്ഷത്രങ്ങളെപ്പോലെ തോന്നിപ്പിച്ചു.<br /> മുകളിൽ ക്ഷേത്രങ്ങളുള്ള നിരവധി പഴത്തോട്ടങ്ങളും അവർ വെച്ചുപിടിപ്പിച്ചു.<br /><br /> ദോഹ: ആ മാനുഷിക ''അവതാരങ്ങളെല്ലാം'' അവിടെയിരുന്ന് തപസ്സുചെയ്തു. രാവും പകലും ''ഹോമങ്ങളും'' ''ജപങ്ങളും'' ചെയ്തുകൊണ്ട് അവർ ഈ ലോകത്തെ മുറിച്ചുകടന്നു.|[[മാലിക് മുഹമ്മദ് ജായസി|ജായസി]]|Kanhavat, ed. Pathak (8), 7–8.<ref>{{Harvcoltxt|Orsini|2014|p=209}}</ref>}} [[ജോൻപൂർ ജില്ല|ജോൻപൂരിലെ]] സുൽത്താൻ ഹുസൈൻ ഷാ ശർഖിയുടെ പ്രവാസ രാജസദസ്സുമായി ബന്ധമുണ്ടായിരുന്ന വിദഗ്ദ്ധനും കഥാകാരനുമായിരുന്ന ഷെയ്ഖ് 'കുത്ബൻ' സുഹ്രവർദിയാണ് മിരിഗാവതി (ഏകദേശം എ.ഡി. 1503) അഥവാ ''"മാന്ത്രിക ഹരിണി"'' എന്ന അവധി പ്രണയകാവ്യം രചിച്ചത്.<ref>{{Harvcoltxt|Kutban|2012|p=9}}</ref><ref name=":4">{{Harvcoltxt|Saxena|1971|p=15}}</ref> കവി സയ്യിദ് മഞ്ജൻ രാജ്ഗിരി രചിച്ച [[മധുമാലതി]] അഥവാ ''"രാത്രി വിരിയുന്ന മുല്ല"'' എന്ന മറ്റൊരു പ്രണയകാവ്യം എ.ഡി. 1545-ൽ എഴുതപ്പെട്ടതാണ്.<ref>{{Harvcoltxt|Manjhan|2001|p=xi}} —"Manjhan's birthplace Rajgir is in the present-day state of Bihar, not far away from Patna in northern India, and the poem itself is written in Awadhi or eastern Hindavi".</ref> [[അമീർ ഖുസ്രോ]] (മരണം: എ.ഡി. 1379) അവധിയിൽ ചില കൃതികൾ രചിച്ചിട്ടുള്ളതായും പറയപ്പെടുന്നു.<ref>{{Cite journal|last=Jafri|first=Saiyid Zaheer Husain|date=2016|title=Sectional President's Address: 'MAKING' OF THE COMPOSITE CULTURE IN PRE-NAWABI AWADH|journal=Proceedings of the Indian History Congress|volume=77|page=148|issn=2249-1937|jstor=26552634}}</ref> === ആധുനിക ഇന്ത്യ === ആധുനിക കാലഘട്ടത്തിൽ അവധി സാഹിത്യത്തിന് ഏറ്റവും മികച്ച സംഭാവനകൾ നൽകിയത് [[രമൈ കാക്കാ]] (എ.ഡി 1915–1982), 'പധീസ്' എന്നറിയപ്പെടുന്ന ബൽഭദ്ര പ്രസാദ് ദീക്ഷിത് (എ.ഡി 1898–1943), വൻഷീധർ ശുക്ല (എ.ഡി 1904–1980) തുടങ്ങിയ എഴുത്തുകാരാണ്. [[ഇന്ത്യൻ സ്വാതന്ത്ര്യ സമരം|ഇന്ത്യൻ സ്വാതന്ത്ര്യ സമരകാലത്ത്]] ജയിലിൽ കിടക്കുമ്പോൾ ദ്വാരകാ പ്രസാദ് മിശ്ര രചിച്ച ഒരു പ്രധാന അവധി ഇതിഹാസ കാവ്യമാണ് 'കൃഷ്ണായൻ' (എ.ഡി 1942). അവധി സാഹിത്യത്തിന് നൽകിയ സംഭാവനകൾ പരിഗണിച്ച് 2022-ൽ ഡോ. [[വിദ്യാ വിന്ദു സിംഗിന്|വിദ്യാ വിന്ദു സിംഗിനെ]] [[പത്മശ്രീ]] നൽകി ആദരിച്ചിട്ടുണ്ട്.{{clear}} == ശബ്ദശാസ്ത്രം == === സ്വരങ്ങൾ === അവധിയിൽ സഘോഷവും അഘോഷ സ്വരങ്ങളുണ്ട്.</br> സഘോഷ സ്വരങ്ങൾ ഇവയാണ്: {{blockindent| /ə/, /ʌ/, /aː/, /ɪ/, /iː/, /ʊ/, /uː/, /e/, /eː/, /o/, /oː/. <ref>{{Harvcoltxt|Saxena|1971|p=23}}</ref>}} അഘോഷ സ്വരങ്ങൾ അഥവാ "മന്ത്രിക്കുന്ന സ്വരങ്ങൾ" ഇവയാണ്: {{blockindent| /i̥/, /ʊ̥/, /e̥/. <ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/onlanguageselect0000gree|url-access=registration|quote=awadhi.|title=On Language: Selected Writings of Joseph H. Greenberg|last1=Greenberg|first1=Joseph Harold|last2=Kemmer|first2=Suzanne|date=1990|publisher=Stanford University Press|isbn=9780804716130|pages=[https://archive.org/details/onlanguageselect0000gree/page/85 85]|language=en}}</ref>}} അഘോഷ സ്വരങ്ങൾ ഒരു പദത്തിന്റെ അവസാനത്തിൽ മാത്രമാണ് വരുന്നത്.<ref name=":6" /> {| class="wikitable" style="text-align:center;" |+അവധിയിലെ സ്വരങ്ങൾ<ref name=":6" /> ! ! [[Front vowel|മുൻസ്വരം]] ! [[Central vowel|മധ്യസ്വരം]] ! [[Back vowel|പിൻസ്വരം]] |- ! [[Close vowel|സംവൃതസ്വരം]] | iː i̥ ɪ | | uː ʊ ʊ̥ |- ! [[Close-mid vowel|അർദ്ധസംവൃതസ്വരം]] | e eː e̥ | | o oː |- ! [[Mid vowel|മധ്യസ്വരം]] | | ə | |- ! [[Open-mid vowel|അർദ്ധവിവൃതസ്വരം]] | | ʌ | |- ! [[Open vowel|വിവൃതസ്വരം]] | | | aː |} ==== സ്വരസംയുക്തങ്ങൾ ==== {{mw-datatable}} {| class="wikitable mw-datatable" |+ ദ്വിസ്വരങ്ങൾ ! rowspan="2" style="text-align: center;" |സംയുക്തം ! colspan="2" style="text-align: center;" |ഉദാഹരണം ! rowspan="2" style="text-align: center;" |അർത്ഥം |- ![[അന്താരാഷ്ട്ര ശബ്ദലിപി|ഐ.പി.എ.]] ![[ISO 15919|ലിപ്യന്തരണം]] |- style="text-align: center;" ||/ɪaː/ ||/d͡ʒɪaː/ ||jiā ||"മൂത്ത സഹോദരി" (ചേച്ചി) |- style="text-align: center;" ||/ɪeː/ ||/d͡ʒɪeː/ ||jiē ||"ജീവൻവച്ചു" |- style="text-align: center;" ||/ʌiː/ ||/nʌiː/ ||naī ||"പുതിയ" |- style="text-align: center;" ||/ʌɪ/ ||/bʰʌɪ/ ||bhai ||"ആയിത്തീർന്നു" |- style="text-align: center;" ||/ʌeː/ ||/gʌeː/ ||gaē ||"(അവർ) പോയി" |- style="text-align: center;" ||/ʌʊ/ ||/t̪ʌʊ/ ||tau ||"അപ്പോൾ" / "പിന്നെ" |- style="text-align: center;" ||/ʌuː/ ||/gʌuː/ ||gaū ||"പശു" |- style="text-align: center;" ||/ʊʌ/ ||/kʊ̃ʌn/ ||kũan ||"കിണറുകൾ (തിര്യക് രൂപം)" |- style="text-align: center;" ||/ʊiː/ ||/d̪ʊiː/ ||duī ||"രണ്ട്" |- style="text-align: center;" ||/ʊaː/ ||/bʊaː/ ||buā ||"അച്ഛന്റെ സഹോദരി" |- style="text-align: center;" ||/uːiː/ ||/ruːiː/ ||rūī ||"പരുത്തി" |- style="text-align: center;" ||/aːoː/ ||/aːoː/ ||āō ||"വരൂ" |- style="text-align: center;" ||/aːeː/ ||/kʰaːeː/ ||khāē ||"കഴിച്ചു" |- style="text-align: center;" ||/aːiː/ ||/aːiː/ ||āī ||"വന്നു" |- style="text-align: center;" ||/aːuː/ ||/naːuː/ ||nāū ||"ക്ഷുരകൻ" |- style="text-align: center;" ||/eːiː/ ||/d̪eːiː/ ||dēī ||"നൽകും" |- style="text-align: center;" ||/eːʊ/ ||/d̪eːʊ/ ||dēu ||"നൽകൂ" |- style="text-align: center;" ||/oːɪ/ ||/hoːɪ/ ||hōi ||"ആയിരിക്കാം" |- style="text-align: center;" ||/oʊ/ ||/hoʊ/ ||hōu ||"ആകുക" |} {| class="wikitable mw-datatable" |+ത്രിസ്വരങ്ങൾ ! rowspan="2" style="text-align: center;" |സംയുക്തം ! colspan="2" style="text-align: center;" |ഉദാഹരണം ! rowspan="2" style="text-align: center;" |അർത്ഥം |- ![[അന്താരാഷ്ട്ര ശബ്ദലിപി|ഐ.പി.എ]] ![[ISO 15919|ലിപ്യന്തരണം]] |- style="text-align: center;" ||/ɪeʊ/ ||/pɪeʊ/ ||pieu ||"(നീ) കുടിച്ചു" |- style="text-align: center;" ||/ʊɪaː/ ||/gʰʊ̃ɪaː/ ||ghũiā ||"ചേമ്പിന്റെ കിഴങ്ങ്" |- style="text-align: center;" ||/aːeʊ/ ||/kʰaːeʊ/ ||khāeu ||"(നീ) കഴിച്ചു" |- style="text-align: center;" ||/ʌɪaː/ ||/bʰʌɪaː/ ||bhaiā ||"സഹോദരൻ" |} === വ്യഞ്ജനങ്ങൾ === {| class="wikitable" style="text-align: center;" |+അവധി ഭാഷയിലെ വ്യഞ്ജന സ്വനിമങ്ങൾ ! colspan="3" | ![[ഓഷ്ഠ്യം]] ![[ദന്ത്യം]]/<br />[[വർത്സ്യം]] ![[Retroflex consonant|മൂർദ്ധന്യം]] ![[താലവ്യം]] ![[മൃദുതാലവ്യം|കണ്ഠ്യം]] ![[Glottal consonant|കാകില്യം]] |- ! colspan="2" rowspan="2" |[[Nasal consonant|അനുനാസികം]] !<small>അല്പപ്രാണം</small> |{{IPA link|m}} |{{IPA link|n}} |({{IPA link|ɳ}}) |({{IPA link|ɲ}}) |({{IPA link|ŋ}}) | |- !<small>[[Aspiration (phonetics)|മഹാപ്രാണം]]</small> |{{IPA link|m}}{{IPA link|ʱ}} |{{IPA link|n}}{{IPA link|ʱ}} | | | | |- ! rowspan="4" |[[Plosive|സ്പർശം]]/<br />[[Affricate|ഘർഷി]] ! rowspan="2" |<small>[[Voicelessness|അഘോഷം]]</small> !<small>അല്പപ്രാണം</small> |{{IPA link|p}} |{{IPA link|t̪|t}} |{{IPA link|ʈ}} |{{IPA link|tʃ}} |{{IPA link|k}} | |- !<small>[[Aspirated consonant|മഹാപ്രാണം]]</small> |{{IPA link|pʰ}} |{{IPA link|tʰ}} |{{IPA link|ʈʰ}} |{{IPA link|tʃʰ}} |{{IPA link|kʰ}} | |- ! rowspan="2" |<small>[[Voice (phonetics)|സഘോഷം]]</small> !<small>അല്പപ്രാണം</small> |{{IPA link|b}} |{{IPA link|d̪|d}} |{{IPA link|ɖ}} |{{IPA link|dʒ}} |{{IPA link|ɡ}} | |- !<small>[[Aspirated consonant|മഹാപ്രാണം]]</small> |{{IPA link|bʱ}} |{{IPA link|dʱ}} |{{IPA link|ɖʱ}} |{{IPA link|dʒʱ}} |{{IPA link|ɡʱ}} | |- ! rowspan="1" colspan="3" |[[Fricative|ഊഷ്മാവ്]] | |{{IPA link|s}} | | | |{{IPA link|h}}~{{IPA link|ɦ}} {{efn| [{{IPA link|h}}] പദങ്ങളുടെ തുടക്കത്തിലും [{{IPA link|ɦ}}] പദങ്ങളുടെ മധ്യത്തിലും അവസാനത്തിലും വരുന്നു.}}<ref name=":6" /> |- ! rowspan="4" |[[Liquid consonant|ദ്രവം]] ! rowspan="2" |<small>[[Rhotic consonant|ലുണ്ഠിതം]]</small> !<small>അല്പപ്രാണം</small> | |{{IPA link|r}} |{{IPA link|ɽ}} | | | |- !<small>[[Aspiration (phonetics)|മഹാപ്രാണം]]</small> | |{{IPA link|r}}{{IPA link|ʱ}} |{{IPA link|ɽ}}{{IPA link|ʱ}} | | | |- ! rowspan="2" |<small>[[Lateral consonant|പാർശ്വികം]]</small> !<small>അല്പപ്രാണം</small> | |{{IPA link|l}} | | | | |- !<small>[[Aspiration (phonetics)|മഹാപ്രാണം]]</small> | |{{IPA link|l}}{{IPA link|ʱ}} | | | | |- ! colspan="3" |[[Approximant|അർദ്ധസ്വരം]] |{{IPA link|ʋ}} | | |{{IPA link|j}} | | |} == വ്യാകരണം == === താരതമ്യ വ്യാകരണം === അവധിയ്ക്ക് അയൽ ഭാഷകളായ [[പാശ്ചാത്യ ഹിന്ദി]], [[ബിഹാരി]] എന്നിവയിൽ നിന്ന് വേർതിരിക്കുന്ന നിരവധി സവിശേഷതകളുണ്ട്. അവധിയിൽ നാമങ്ങൾ പൊതുവെ ഹ്രസ്വവും ദീർഘവുമാണ്. എന്നാൽ പാശ്ചാത്യ ഹിന്ദിയിൽ ഇവ പൊതുവെ ഹ്രസ്വവും, ബിഹാരിയിൽ കൂടുതലും ദീർഘ രൂപങ്ങളുമാണ് ഉപയോഗിക്കുന്നത്. പാശ്ചാത്യ ഹിന്ദിയിൽ ലിംഗഭേദം കർശനമായി പാലിക്കപ്പെടുന്നു; അവധിയിൽ ഇത് അത്ര കർശനമല്ലെങ്കിലും വലിയൊരളവിൽ നിലനിർത്തുന്നുണ്ട്, എന്നാൽ ബിഹാരിയിൽ ഇത് വളരെ ദുർബലമാണ്. വിഭക്തിപ്രത്യയങ്ങളുടെ കാര്യത്തിൽ, കർതൃപ്രത്യയത്തിന്റെ (agentive postposition) അഭാവം അവധിയെ പാശ്ചാത്യ ഹിന്ദിയിൽ നിന്ന് വ്യത്യസ്തമാക്കുന്നു; ഇക്കാര്യത്തിൽ ഇത് ബിഹാരി ഭാഷാഭേദങ്ങളോട് സാമ്യം പുലർത്തുന്നു. അവധിയിലെ ദ്വിതീയാ-ചതുർത്ഥീ വിഭക്തിപ്രത്യയങ്ങൾ (accusative-dative postposition) /കാ/ (/kaː/) അല്ലെങ്കിൽ /ക/ (/kə/) ആണ്, എന്നാൽ പാശ്ചാത്യ ഹിന്ദിയിൽ ഇത് /കോ/ (/koː/) അല്ലെങ്കിൽ /കൗ/ (/kɔː/) എന്നും ബിഹാരിയിൽ /കേ/ (/keː/) എന്നുമാണ്. ബിഹാരിയിലും പാശ്ചാത്യ ഹിന്ദിയിലും സപ്തമീ വിഭക്തിപ്രത്യയം (locative postposition) /മേം/ (/mẽː/) ആണ്, എന്നാൽ അവധിയിൽ ഇത് /മാ/ (/maː/) ആണ്. അവധിയിലെ സർവ്വനാമങ്ങളിൽ പുരുഷവാചക ഷഷ്ഠീവിഭക്തിയായി (personal genitives) /തോർ/ (/toːɾ-/), /മോർ/ (/moːɾ-/) എന്നിവ ഉപയോഗിക്കുമ്പോൾ പാശ്ചാത്യ ഹിന്ദിയിൽ /തേർ/ (/teːɾ-/), /മേർ/ (/meːɾ-/) എന്നിവയാണ് ഉപയോഗിക്കുന്നത്. /ഹമാർ/ (/ɦəmaːɾ/) എന്നതിന്റെ തിര്യഗ്‌രൂപം (oblique) അവധിയിൽ /ഹമ്രേ/ (/ɦəmɾeː/) എന്നാണ്, എന്നാൽ ഇത് പാശ്ചാത്യ ഹിന്ദിയിൽ /ഹമാരേ/ (/ɦəmaːɾeː/) എന്നും ബിഹാരിയിൽ /ഹമ്രൻ'കൈ/ (/ɦəmrən'kæ/) എന്നുമാണ്.<ref name=":3" /> അവധിയുടെ മറ്റൊരു നിർണ്ണായക സവിശേഷതയാണ് /ദിഹിസ്/ (/dɪɦɪs/), /മാരിസ്/ (/maːɾɪs/) തുടങ്ങിയ പദങ്ങളിലെ /-ഇസ്/ (/-ɪs/) എന്ന പ്രത്യയം. അയൽ ഭാഷയായ ഭോജ്പുരിക്ക് (i) വർത്തമാനകാലത്തിലെ /ലാ/ (/laː/) എന്ന ആശ്രിതപദം (enclitic), (ii) ഭൂതകാലത്തിലെ /-ൽ/ (/-l/), (iii) ചതുർത്ഥീ വിഭക്തിപ്രത്യയമായ /-ലാ/ (/-laː/) എന്നീ സവിശേഷതകളുണ്ട്, ഇവ അതിനെ അവധി ഭാഷയിൽ നിന്ന് വേർതിരിക്കുന്നു.<ref name="auto"/> === സർവ്വനാമങ്ങൾ === {| class="wikitable" style="text-align: center; margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+അവധിയിലെ ഉത്തമപുരുഷ സർവ്വനാമങ്ങൾ<ref>{{Harvcoltxt|Masica|1993|p=252}}</ref><ref name=":3" /> ! ! colspan="5" |ഏകവചനം</br><small>ഞാൻ / എന്നെ /എന്റെ</small> ! colspan="5" |ബഹുവചനം</br><small>ഞങ്ങൾ / ഞങ്ങളെ / ഞങ്ങളുടെ</small> |- ! !പ്രഥമ !കർതൃ !തിര്യക് !ചതുർത്ഥി !ഷഷ്ഠി !പ്രഥമ !കർതൃ !തിര്യക് !ചതുർത്ഥി !ഷഷ്ഠി |- ! ആധുനിക നിലവാരമുള്ള ഹിന്ദി | മൈം</br>{{large|{{lang|hi|{{script|deva|( मैं )}}}}}} | മൈനെ</br>{{large|{{lang|hi|{{script|deva|( मैंने )}}}}}} | മുഝ</br>{{large|{{lang|hi|{{script|deva|( मुझ )}}}}}} | മുഝേ</br>{{large|{{lang|hi|{{script|deva|( मुझे )}}}}}} | മേരാ^*</br>{{large|{{lang|hi|{{script|deva|( मेरा )}}}}}} | ഹമ</br>{{large|{{lang|hi|{{script|deva|( हम )}}}}}} | ഹമനെ</br>{{large|{{lang|hi|{{script|deva|( हमने )}}}}}} | ഹമ</br>{{large|{{lang|hi|{{script|deva|( हम )}}}}}} | ഹമേം</br>{{large|{{lang|hi|{{script|deva|( हमें )}}}}}} | ഹമാരാ^*</br>{{large|{{lang|hi|{{script|deva|( हमारा )}}}}}} |- ! അവധി | മൈ</br>{{large|{{lang|awa-deva|( मै )}}}} | – | മഹി</br>{{large|{{lang|awa-deva|( महि )}}}} | – | മോര{{ref|asterisk|*}}</br>{{large|{{lang|awa-deva|( मोर )}}}} | ഹമ</br>{{large|{{lang|awa-deva|( हम )}}}} | – | ഹമ</br>{{large|{{lang|awa-deva|( हम )}}}} | ഹമൈ</br>{{large|{{lang|awa-deva|( हमै )}}}} | ഹമാര{{ref|asterisk|*}}</br>{{large|{{lang|awa-deva|( हमार )}}}} |- !<small>(അവധിയിലെ പകരമായുള്ളതോ മറ്റ് രൂപങ്ങളോ)</small> |<nowiki>-</nowiki> | – | മോ</br>{{large|{{lang|awa-deva|( मो )}}}} | മയികാ</br>{{large|{{lang|awa-deva|( मइका )}}}}</br> മോകാ </br>{{large|{{lang|awa-deva|( मोका )}}}} | – | – | – | – | ഹമകാ</br>{{large|{{lang|awa-deva|( हमका )}}}} | – |} {|class="wikitable" style="text-align: center; margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+അവധിയിലെ മധ്യമപുരുഷ സർവ്വനാമങ്ങൾ<ref name=":3">{{Cite book|url=http://archive.org/details/rosettaproject_awa_morsyn-1|title=Linguistic Survey of India|last=Grierson|first=G. A.|date=1967|publisher=Motilal Banarsidass|others=The Long Now Foundation}}</ref><ref>{{Harvcoltxt|Saxena|1971|p=169}}</ref> ! ! colspan="6" | ഏകവചനം <br /> ! colspan="6" |ബഹുവചനം |- ! !പ്രഥമ !കർതൃ !തിര്യക് !ചതുർത്ഥി !ഷഷ്ഠി !ബഹുമാനം !പ്രഥമ !കർതൃ !തിര്യക് !ചതുർത്ഥി !ഷഷ്ഠി !ബഹുമാനം |- !ആധുനിക നിലവാരമുള്ള ഹിന്ദി |tū |tū'nē |tujh |tujhē |tērā{{ref|asterisk |*}} | – |tum | tum'nē |tum |tumhē̃ |tumhārā^* |āp– |- !അവധി |tū, tui (toi), taĩ (tãy) | – |tu(h)i |  – |tōr{{ref|asterisk |*}} |āpu̥ |tum | – |tum |tumai, tohaĩ (tohãy) |tumār{{ref|asterisk |*}}/tohār{{ref|asterisk |*}} |āp– |- !<small>(അവധിയിലെ പകരമായുള്ളതോ മറ്റ് രൂപങ്ങളോ)</small> | – | – |tō |tui'kā, tō'kā (tõh'kā) | – | | – | – | – |tum'kā |<nowiki>-</nowiki> |<nowiki>-</nowiki> |} ;<nowiki>കുറിപ്പുകൾ:</nowiki> :{{note|asterisk|*}}ലിംഗം, വചനം എന്നിവയ്ക്കനുസരിച്ച് രൂപം മാറുന്നവയെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു: :# mor → ''mōrā (പുല്ലിംഗം), mōrī (സ്ത്രീലിംഗം), mōrē (ബഹുവചനം)'' :# hamār → ''hamrā (പുല്ലിംഗം), hamrī (സ്ത്രീലിംഗം), hamrē (ബഹുവചനം)'' :# tōr→ ''torā (പുല്ലിംഗം), torī (സ്ത്രീലിംഗം), torē (ബഹുവചനം)'' :# tumar→ ''tumrā (പുല്ലിംഗം), tumrī (സ്ത്രീലിംഗം), tumrē (ബഹുവചനം)'' :# tohār→ ''tohrā (പുല്ലിംഗം), tohrī (സ്ത്രീലിംഗം), tohrē (ബഹുവചനം)'' == പദരൂപീകരണം == അവധി ഭാഷയിലെ പദരൂപീകരണ പ്രക്രിയകൾ താഴെ പറയുന്നവയാണ്: '''പ്രത്യയം ചേർക്കൽ''' ഒരു വാക്കിന്റെ അർത്ഥമോ രൂപമോ മാറ്റുന്നതിനായി ഒരു പ്രത്യയം (affix) ഉപയോഗിക്കുന്നു. ഇത് ഒരു ഉപസർഗ്ഗമോ (prefix) പരപ്രത്യയമോ (suffix) ആകാം. * ഉദാഹരണം: 'സരം' (saram) എന്ന ധാതുവിന് മുൻപായി 'ബേ-' (bē–) എന്ന ഉപസർഗ്ഗം ചേരുമ്പോൾ "നാണമില്ലാത്തവൻ" (shameless) എന്ന അർത്ഥം ലഭിക്കുന്നു, അതുപോലെ 'അപ്നാ' (apna) എന്നതിന് ശേഷം '-പൻ' (–pan) ചേരുമ്പോൾ "സ്വന്തം" (belonging-ness) എന്ന അർത്ഥം വരുന്നു. '''സമാസം''' രണ്ടോ അതിലധികമോ പദങ്ങൾ സംയോജിപ്പിച്ച് ഒരൊറ്റ പദമായി മാറുന്ന പ്രക്രിയ. * ഉദാഹരണം: 'നീലകണ്ഠ്' (nīlkanṭh) എന്നാൽ "നീല പക്ഷി" എന്നും 'ബൻമാനുസ്' (banmānus) എന്നാൽ "കാട്ടുമനുഷ്യൻ" അഥവാ "ചിമ്പാൻസി" എന്നും അർത്ഥമാക്കുന്നു. '''ആമ്രേഡിതം / പദാവർത്തനം''' ചില പദരൂപങ്ങളുടെ ആവർത്തനമാണ് ഈ പ്രക്രിയയിൽ ഉൾപ്പെടുന്നത്. ഇത് പൂർണ്ണമോ, ഭാഗികമോ, ഇടവിട്ടുള്ളതോ ആകാം. # '''പൂർണ്ണ പദാവർത്തനം:''' ഇത് ഒരു പ്രവൃത്തിയുടെ തുടർച്ചയെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. #* ഉദാഹരണം: "പൊയ്ക്കൊണ്ടിരിക്കുന്നു" എന്നർത്ഥം വരുന്ന 'ജാത്-ജാത്' (jāt-jāt). # '''ഭാഗിക പദാവർത്തനം:''' ഇത് ഒരു വസ്തുവിന് മറ്റൊരു വസ്തുവിനോടുള്ള സാമ്യത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. #* ഉദാഹരണം: "കിതപ്പ്" എന്നർത്ഥം വരുന്ന 'ഹാംപട്-ദാംപട്' (hãpaṭ-dãpaṭ). # '''ഇടവിട്ടുള്ള പദാവർത്തനം:''' ഇത് വരാനിരിക്കുന്ന പ്രവൃത്തിയുടെ തൽക്ഷണ അവസ്ഥയെ ഊന്നിപ്പറയുകയും ഒന്നിന്റെ സമൃദ്ധിയെ പ്രകടിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. #* ഉദാഹരണം: "പാടങ്ങൾക്കിടയിൽ" എന്നർത്ഥം വരുന്ന 'ഖേതഈ ഖേത്' (khētaī khēt); "വളരെ ചൂടുള്ള" എന്നർത്ഥം വരുന്ന 'ഗർമഈ ഗരം' (garmaī garam). == ജനപ്രിയ സംസ്കാരത്തിൽ == === വിനോദം === 1961-ൽ പുറത്തിറങ്ങിയ ''[[ഗംഗ ജമുന]]'' എന്ന ചിത്രത്തിലെ കഥാപാത്രങ്ങൾ അവധി ഭാഷയുടെ ഒരു മിതമായ രൂപം സംസാരിക്കുന്നുണ്ട്. 1975-ൽ പുറത്തിറങ്ങിയ ''[[ഷോലെ]]'' എന്ന ചിത്രത്തിൽ [[ഗബ്ബർ സിംഗ് (കഥാപാത്രം)|ഗബ്ബർ സിംഗിന്റെ]] സംഭാഷണങ്ങൾ [[Kauravi dialect|ഖരിബോലിയും]] അവധിയും കലർന്നതായിരുന്നു; ഇത് ''ഗംഗ ജമുന'' എന്ന ചിത്രത്തിൽ [[ദിലീപ് കുമാർ]] അവതരിപ്പിച്ച ഗംഗ എന്ന കൊള്ളക്കാരനിൽ നിന്ന് പ്രചോദനം ഉൾക്കൊണ്ടതാണ്.<ref name="Chopra">{{Cite web|last=Chopra|first=Anupama|author-link=Anupama Chopra|date=11 August 2015|title=Shatrughan Sinha as Jai, Pran as Thakur and Danny as Gabbar? What 'Sholay' could have been|url=https://scroll.in/article/745687/shatrughan-sinha-as-jai-pran-as-thakur-and-danny-as-gabbar-what-sholay-could-have-been|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20151108092131/http://scroll.in/article/745687/shatrughan-sinha-as-jai-pran-as-thakur-and-danny-as-gabbar-what-sholay-could-have-been|archive-date=8 November 2015|access-date=|website=[[Scroll.in]]}}</ref> 2001-ൽ പുറത്തിറങ്ങിയ ''[[ലഗാൻ]]'' എന്ന ചിത്രത്തിൽ, പ്രേക്ഷകർക്ക് മനസ്സിലാക്കാൻ എളുപ്പമാകുന്നതിനായി അവധി ഭാഷയുടെ മിതമായ രൂപമാണ് ഉപയോഗിച്ചിരുന്നത്.<ref>{{cite web|url=https://www.rediff.com/movies/2000/feb/21aamir1.htm|title=rediff.com, Movies: Exclusive!!! Aamir Khan on the sets of Lagaan|website=www.rediff.com|access-date=16 September 2018}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/Lagaan-Just-perfect/articleshow/2134618786.cms|title='Lagaan: Just perfect' – Times of India|work=The Times of India|access-date=16 September 2018}}</ref> 2009-ൽ പുറത്തിറങ്ങിയ ''[[ദേവ്.ഡി]]'' എന്ന ചിത്രത്തിൽ [[അമിത് ത്രിവേദി]] സംഗീതം നൽകിയ "പായലിയ" എന്ന അവധി ഗാനമുണ്ട്.<ref>{{cite web|url=http://www.rediff.com/movies/2008/jul/21amit.htm|title=Making music, from Aamir to Dev D|website=www.rediff.com|access-date=5 September 2018}}</ref> ''[[യുദ്ധ് (ടിവി പരമ്പര)|യുദ്ധ്]]'' എന്ന ടെലിവിഷൻ പരമ്പരയിൽ [[അമിതാഭ് ബച്ചൻ]] തന്റെ ചില സംഭാഷണങ്ങൾ അവധിയിൽ സംസാരിച്ചിരുന്നു; ഇത് ''[[ഹിന്ദുസ്ഥാൻ ടൈംസിന്റെ]]'' നിരൂപക പ്രശംസ നേടിയിരുന്നു.<ref>{{cite web|url=https://www.hindustantimes.com/entertainment/television/yudh-review-amitabh-bachchan-s-show-limps-back-to-sluggish-pace/article1-1241418.aspx|archive-url=https://web.archive.org/web/20140802030602/https://www.hindustantimes.com/entertainment/television/yudh-review-amitabh-bachchan-s-show-limps-back-to-sluggish-pace/article1-1241418.aspx|archive-date=2 August 2014|title=Yudh review: Amitabh Bachchan's show limps back to sluggish pace – Hindustan Times|date=2 August 2014|url-status=dead|access-date=16 September 2018}}</ref> രാമാനന്ദ് സാഗറിന്റെ 1987-ലെ ടെലിവിഷൻ പരമ്പരയായ ''[[രാമായൺ (1987 ടിവി പരമ്പര)|രാമായണത്തിലും]]'' [[അയോധ്യ|അയോധ്യയിലെ]] നിവാസികളും മറ്റ് ചെറിയ കഥാപാത്രങ്ങളും സംസാരിക്കുന്നത് അവധിയാണ്. അമിതാഭ് ബച്ചനും [[രേഖ|രേഖയും]] അഭിനയിച്ച ''[[സിൽസില (1981 ചലച്ചിത്രം)|സിൽസില]]'' എന്ന സിനിമയിലെ "[[രംഗ് ബർസെ ഭീഗേ ചുനാർ വാലി|രംഗ് ബർസെ ഭീഗേ ചുനാർ വാലി]]" എന്ന ഗാനത്തിന്റെ വരികൾ അവധി ഭാഷാഭേദത്തിലാണ്. 2022-ൽ പുറത്തിറങ്ങിയ ഹിന്ദി ഫീച്ചർ ഫിലിമായ ''[[വിക്രം വേദ (2022 ചലച്ചിത്രം)|വിക്രം വേദയിൽ]]'' [[ഹൃതിക് റോഷൻ]] അവതരിപ്പിച്ച വേദാ ബേതാൽ എന്ന കഥാപാത്രവും അവധി ഭാഷാഭേദത്തിൽ സംസാരിക്കുന്നുണ്ട്. ''"മേരെ അംഗനേ മേം തുംഹാരാ ക്യാ കാം ഹേ"'' എന്ന അവധി നാടോടിഗാനം ബോളിവുഡിൽ വളരെ ജനപ്രിയമായിട്ടുണ്ട്. അമിതാഭ് ബച്ചൻ അഭിനയിച്ച് 1981-ൽ പുറത്തിറങ്ങിയ ''[[ലവാരിസ് (1981 ചലച്ചിത്രം)|ലവാരിസ്]]'' എന്ന ചിത്രത്തിലും, 1970-ലെ ''[[ബോംബെ ടാക്കീസ്]]'', 1975-ലെ ''മസ്സേ ലേ ലോ'' എന്നീ ചിത്രങ്ങളിലും ഇതിന്റെ ഒരു മിതമായ പതിപ്പ് ഉപയോഗിച്ചിട്ടുണ്ട്. കൂടാതെ 2020-ൽ [[നേഹ കക്കർ]] ഇത് ഒരു സിംഗിളായി പുറത്തിറക്കുകയും ചെയ്തു.<ref>{{Cite web |url=https://www.bobbytalkscinema.com/recentpost/the-curious-case-of-mere-angn-2137/ |title=The curious case of |access-date=20 April 2022 |archive-date=28 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220528082456/https://www.bobbytalkscinema.com/recentpost/The-curious-case-of-Mere-Angn-2137 |url-status=dead }}</ref> ബോളിവുഡിലൂടെ ജനപ്രിയമായ മറ്റൊരു അവധി നാടോടിഗാനമാണ് "ഹോളി ഖേലേ രഘുവീര"; അമിതാഭ് ബച്ചനും [[ഹേമമാലിനി|ഹേമമാലിനിയും]] അഭിനയിച്ച് 2003-ൽ പുറത്തിറങ്ങിയ ''[[ബാഗ്ബാൻ (2003 ചലച്ചിത്രം)|ബാഗ്ബാൻ]]'' എന്ന ചിത്രത്തിന് വേണ്ടി അമിതാഭ് ബച്ചൻ തന്നെ ഇതിന്റെ മിതമായ രൂപം ആലപിച്ചു. 1982-ലെ ''[[നദിയാ കേ പാർ (1982 ചലച്ചിത്രം)|നദിയാ കേ പാർ]]'' എന്ന ചിത്രം അവധി ഭാഷയിലായിരുന്നു (അതേ സംവിധായകൻ തന്നെ സംവിധാനം ചെയ്ത ഇതിന്റെ 1994-ലെ റീമേക്ക് ആയ ''[[ഹം ആപ്‌കേ ഹേ കൗൻ..!]]'' ഹിന്ദിയിലായിരുന്നു.)<ref>{{cite web | url=https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/sooraj-barjatya-didnt-want-to-direct-hum-aapke-hain-koun-had-two-ecgs-due-to-stress-why-would-i-do-a-remake-9653087/lite/ | title=Sooraj Barjatya didn't want to direct Hum Aapke Hain Koun, had two ECGs 'due to stress': 'Why would I do a remake?' | date=4 November 2024 }}</ref> === നാടോടിഗാനങ്ങൾ === അവധിൽ പാടിവരുന്ന നാടോടിഗാനങ്ങളുടെ രൂപങ്ങളിൽ സരിയ, ബ്യാഹ്, സുഹാഗ്, ഗാരി, നക്ത, ബൻറ (ബന്ന-ബന്നി), അൽഹ, സാവൻ, ജൂല, ഹോരി, ബാരഹ്മാസ എന്നിവ ഉൾപ്പെടുന്നു.<ref>{{Harvcoltxt|Pandey|2011|p=31}}</ref> == ഉദാഹരണ വാക്യങ്ങൾ == === സാർവത്രിക മനുഷ്യാവകാശ പ്രഖ്യാപനം === അവധിയിൽ എഴുതിയ സാർവത്രിക മനുഷ്യാവകാശ പ്രഖ്യാപനത്തിന്റെ വകുപ്പ് 1 ആണ് ഇനിപ്പറയുന്ന വാചകം: <ref name="UDHR_Awadhi">{{cite web |title=Universal Declaration of Human Rights: Awadhi |url=https://www.ohchr.org/sites/default/files/UDHR/Documents/UDHR_Translations/awa.pdf|trans-title=मनइन के अधिकारन कै जगतबियापी ऐलान|url-status=live|archive-date=8 August 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240808123935/https://www.ohchr.org/sites/default/files/UDHR/Documents/UDHR_Translations/awa.pdf|website=OHCHR.org|publisher=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights|language=awa|page=1|access-date=16 January 2026}}</ref> ==== അവധി [[ദേവനാഗരി]] ലിപിയിൽ ==== {{Block indent|{{lang|awa|{{Script|deva|'''अनुच्छेद १''' - सब मनइन कां गउरव औ अधिकारन के मामिला मां जनमजात आजादी औ बरोबरी मिली बा। वन्हैं बुद्धी औ अन्तरात्मा कै देन मिली बा औ आपस मां यक दुसरे के साथे भाईचारा के भाव से बरताव करै कां चाही।}}}}}} ==== അവധി [[കൈത്തി]] ലിപിയിൽ ==== {{Block indent|{{lang|awa|{{Script|kthi|'''𑂃𑂢𑂳𑂒𑂹𑂓𑂵𑂠 १''' - 𑂮𑂥 𑂧𑂢𑂅𑂢 𑂍𑂰𑂁 𑂏𑂇𑂩𑂫 𑂌 𑂃𑂡𑂱𑂍𑂰𑂩𑂢 𑂍𑂵 𑂧𑂰𑂧𑂱𑂪𑂰 𑂧𑂰𑂁 𑂔𑂢𑂧𑂔𑂰𑂞 𑂄𑂔𑂰𑂠𑂲 𑂌 𑂥𑂩𑂷𑂥𑂩𑂲 𑂧𑂱𑂪𑂲 𑂥𑂰𑃀 𑂫𑂢𑂹𑂯𑂶𑂁 𑂥𑂳𑂠𑂹𑂡𑂲 𑂌 𑂃𑂢𑂹𑂞𑂩𑂰𑂞𑂹𑂧𑂰 𑂍𑂶 𑂠𑂵𑂢 𑂧𑂱𑂪𑂲 𑂥𑂰 𑂌 𑂄𑂣𑂮 𑂧𑂰𑂁 𑂨𑂍 𑂠𑂳𑂮𑂩𑂵 𑂍𑂵 𑂮𑂰𑂟𑂵 𑂦𑂰𑂆𑂒𑂰𑂩𑂰 𑂍𑂵 𑂦𑂰𑂫 𑂮𑂵 𑂥𑂩𑂞𑂰𑂫 𑂍𑂩𑂶 𑂍𑂰𑂁 𑂒𑂰𑂯𑂲 𑃀}}}}}} ==== ലത്തീൻ വൽക്കരണം ==== {{Block indent|{{translit|awa|ISO|anucchēda 1 - saba mana:ina kāṁ ga:urava au adhikārana kē māmilā māṁ janamajāta ājādī au barōbarī milī bā. vanhaiṁ buddhī au antarātmā kai dēna milī bā au āpasa māṁ yaka dusarē kē sāthē bhāīcārā kē bhāva sē baratāva karai kāṁ cāhī.}}}} ==== മലയാള വൽക്കരണം ==== ''{{Block indent|{{lang|awa|{{Script|mlym|അനുച്ഛേദ് 1 - സബ മനഇന കാം ഗഉരവ ഔ അധികാരന കേ മാമിലാ മാം ജനമജാത ആജാദീ ഔ ബരോബരീ മിലീ ബാ. വൻഹൈം ബുദ്ധീ ഔ അന്തരാത്മാ കൈ ദേന മിലീ ബാ ഔ ആപസ മാം യക ദുസരേ കേ സാഥേ ഭാഈചാരാ കേ ഭാവ സേ ബരതാവ കരൈ കാം ചാഹീ.}}}}}}'' ==== മലയാളം ==== {{Block indent|'''വകുപ്പ് ൧:''' മനുഷ്യരെല്ലാവരും തുല്യാവകാശങ്ങളോടും അന്തസ്സോടും സ്വാതന്ത്ര്യത്തോടുംകൂടി ജനിച്ചിട്ടുള്ളവരാണ്‌. അന്യോന്യം ഭ്രാതൃഭാവത്തോടെ പെരുമാറുവാനാണ്‌ മനുഷ്യന് വിവേകബുദ്ധിയും മനസാക്ഷിയും സിദ്ധമായിരിക്കുന്നത്‌.}}</br> === ഭാഷാഭേദങ്ങൾ === അവധി ഭാഷയിൽ പ്രാദേശികമായ നിരവധി വകഭേദങ്ങൾ കാണാം. ഉദാഹരണത്തിന്, പടിഞ്ഞാറൻ പ്രദേശങ്ങളിൽ സഹായകക്രിയയായി /ഹൈ/ (/hʌiː/) എന്ന് ഉപയോഗിക്കുമ്പോൾ, മധ്യ-കിഴക്കൻ ഭാഗങ്ങളിൽ അത് /അഹൈ/ (/ʌhʌiː/) എന്നാണ് ഉപയോഗിക്കുന്നത്. ബാബുറാം സക്സേനയുടെ ''"എവല്യൂഷൻ ഓഫ് അവധി"'' എന്ന പുസ്തകത്തിൽ നിന്നുള്ളതാണ് താഴെ നൽകിയിരിക്കുന്ന ഉദാഹരണങ്ങൾ. പ്രാദേശിക വ്യത്യാസങ്ങൾ വ്യക്തമാക്കുന്ന ബദൽ രൂപങ്ങളും ഇതിൽ ഉൾപ്പെടുത്തിയിട്ടുണ്ട്. {| style="margin:auto;" class="wikitable" |- !style="background:#ffdead;"| മലയാളം !style="background:#ffdead;"| അവധി ([[അന്താരാഷ്ട്ര ശബ്ദലിപി|ഐ.പി.എ.]]) !style="background:#ffdead;"| അവധി ([[Devanagari|ദേവനാഗരി]]) |- style="background:#ffe;" | rowspan="2"|'''ആരായിരുന്നു അവിടെ ഉണ്ടായിരുന്നത്?''' ||{{IPA|ɦʊãː koː (kəʊn) ɾəɦəĩ}} ||{{lang|awa|हुआँ को (कउन) रहें?}} |- style="background:#ffe;" ||'''''(പകരം)'''' {{IPA|ɦʊãː keː/kəʊn ɾəɦəin}} ||'''''(പകരം)'''''. {{lang|awa|हुआँ के/कउन रहेन?}} |- style="background:#ffe;" | rowspan="2"|'''കാണാനും കേൾക്കാനും ഈ കുട്ടിക്ക് കുഴപ്പമൊന്നുമില്ല.''' ||{{IPA|ɪʊ lʌɾɪkaː d̪eːkʰʌiː sʊnʌiː mə ʈʰiːk hʌiː}} ||{{lang|awa|इउ लरिका देखई सुनई म ठीक है।}} |- style="background:#ffe;" ||'''''(പകരം)''''' {{IPA|ɪ lʌɾɪkaː d̪eːkʰʌiː sʊnʌiː mə ʈʰiːk ʌhʌiː}} ||'''''(പകരം)'''''. {{lang|awa|इ लरिका देखई सुनई म ठीक अहै।}} |- style="background:#ffe;" | rowspan="2"|'''(അവൾ) പറഞ്ഞു, (ഞാൻ) കുറച്ച് കഴിക്കട്ടെ, കുറച്ച് ഇവനും കൊടുക്കാം.''' || {{IPA|kʌɦɪn laːoː t̪ʰoːɽaː kʰaːɪ leːiː t̪ʰoːɽaː jʌhu kɘ d̪ʌɪ d̪eːiː}} || {{lang|awa|कहिन, लाओ थोड़ा खाई लेई, थोड़ा यहु का दै देई।}} |- style="background:#ffe;" ||'''''(പകരം)''''' {{IPA|kʌɦɪn lyaːvː t̪ʰoːɽaː kʰaːɪ leːiː raːçi keː jʌnhu kɘ d̪ʌɪ d̪eːiː}} ||'''''(പകരം)'''''. {{lang|awa|कहिन, ल्याव थोड़ा खाई लेई, रचि के एन्हुं के दै देई।}} |- style="background:#ffe;" | rowspan="2"|'''പോകുന്നവർക്ക് അടി കിട്ടും.''' || {{IPA|d͡ʒoː d͡ʒʌɪɦʌĩ soː maːrʊ̥ kʰʌɪɦʌĩ}} || {{lang|awa|जो जइहैं सो मारउ खइहैं।}} |- style="background:#ffe;" ||'''''(പകരം)'''''. {{IPA|d͡ʒèː d͡ʒʌɪɦʌĩ soː maːr kʰʌɪɦʌĩ}} ||'''''(പകരം)''.''' {{lang|awa|जे जइहैं सो मार खइहैं।}} |- style="background:#ffe;" | rowspan="2"|'''പക്ഷികൾക്ക് നേരെ വെടിയുതിർക്കരുത്.''' ||{{IPA|cɪɾʌɪjʌn pʌɾ chʌrːaː nə cʌlaːoː}} ||{{lang|awa|चिरइयन पर छर्रा न चलाओ।}} |- style="background:#ffe;" ||'''''(പകരം)'''''. {{IPA|cɪɾʌɪjʌn peː chʌrːaː jin cʌlaːwː}} ||'''''(പകരം)'''''. {{lang|awa|चिरइयन पे छर्रा जिन चलाव।}} |} == കുറിപ്പുകൾ == {{notelist}} ==അവലംബങ്ങൾ== {{reflist|colwidth=30em}} == സ്രോതസ്സുകൾ == {{refbegin|indent=yes|3}} * {{Cite book|last=Saxena|first=Baburam|date=1971|url=https://books.google.com/books?id=WfkWvgqk5c4C&pg=PP1|title=Evolution of Awadhi|publisher=Motilal Banarsidass Publication|isbn=9788120808553|location=Allahabad}} * {{Cite book|url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.32106|title=Linguistic survey of India, Vol. 6, Mediate Group|last=Grierson|first=George Abraham|publisher=Office of the Superintendent of Government Printing|year=1904|location=India}} * {{Citation|last=Singh|first=Ravindra Pratap|title=Nature, Climate and Self: Reading select texts of Awadhi Baramasa|url=https://www.rjoe.org.in/Files/vol4issue2/new/RJOE-luknow%20sir%20-2(26-34).pdf|work=Research Journal of English|volume=4|issue=2|date=2019|issn=2456-2696}} * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=wT5v79lMmzEC|title=Awadhi Granthavali Volume 5|last=Pandey|first=Jagdish Prasad|publisher=Vani Prakashan|year=2011|isbn=978-81-8143-905-5|location=India|language=hi}} * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=VV7leonJ8aQC|title=Sri Ramacaritamanasa|last=Tulasīdāsa|date=1999|publisher=Motilal Banarsidass Publ.|isbn=978-81-208-0762-4|page=747|language=en}} * {{Citation|last=Orsini|first=Francesca|title=Inflected Kathas: Sufis and Krishna Bhaktas in Awadh|date=2014|url=https://eprints.soas.ac.uk/19887/|work=Religious Interactions in Mughal India|pages=195–232|editor-last=Dalmia|editor-first=Vasudha|publisher=Oxford University Press|language=en|isbn=978-0-19-808167-8|editor2-last=Faruqui|editor2-first=Munis}} * {{Cite journal|last=Vaudeville|first=Charlotte|date=1990|title=Kabīr's language and languages, Hinduī as the language of non-conformity|journal=Indo-Iranian Journal|volume=33|issue=4|pages=259–266|doi=10.1163/000000090790083572|issn=0019-7246}} * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=kA7HB8s621cC|title=The Magic Doe: Qutban Suhravardi's Mirigavati|last=Kutban|date=2012|publisher=Oxford University Press, USA|isbn=978-0-19-984292-6|language=en}} * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=b3iHIOwV3mYC|title=Madhumalati: An Indian Sufi Romance|last=Manjhan|date=2001|publisher=OUP Oxford|isbn=978-0-19-160625-0|language=en}} * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=19zvfkwXyzUC|title=The Life of a Text: Performing the Rāmcaritmānas of Tulsidas|last=Lutgendorf|first=Philip|date=1991|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-06690-8|language=en}} * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=J3RSHWePhXwC&q=central+portion |title=The Indo-Aryan languages|last=Masica|first =Colin P.|date=1993|publisher=Cambridge University Press|isbn=0-521-23420-4|location=Cambridge|oclc=18947567}} {{refend}} == കൂടുതൽ വായനയ്ക്ക് == * {{Cite book|url=https://global.oup.com/academic/product/loves-subtle-magic-9780195146707?cc=in&lang=en&|title=Love's Subtle Magic: An Indian Islamic Literary Tradition, 1379-1545|date=29 November 2012|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-514670-7|editor-last=Behl|editor-first=Aditya|location=Oxford, New York|editor2-last=Doniger|editor2-first=Wendy}} * {{Cite book|url=https://archive.org/details/in.gov.ignca.7679/page/n3|title=Evolution of Awadhi: A Branch of Hindi|last=Saksena|first=Baburam|publisher=Indian Press; Allahabad|year=1938|isbn=|location=}} == പുറത്തേക്കുള്ള കണ്ണികൾ == {{InterWiki|code=awa}} {{wiktionarycat|type=Awadhi|category=Awadhi language}} * [[:iso639-3:awa|Entry for Awadhi at SIL International]] * [https://www.digitallibrary.io/awa Awadhi Books] {{Languages_of_India}} [[വർഗ്ഗം:ഇന്ത്യയിലെ ഭാഷകൾ]] [[വർഗ്ഗം:അവധ്]] [[വർഗ്ഗം:ഉത്തർപ്രദേശിലെ ഭാഷകൾ]] [[വർഗ്ഗം:ഇന്തോ-ആര്യൻ ഭാഷകൾ]] gulo1c9mkvmtiefnbszpx5m7voq7len 4610539 4610536 2026-03-28T20:56:16Z Symphonicallyu 155269 /* വർഗ്ഗീകരണം */ 4610539 wikitext text/x-wiki {{prettyurl|Awadhi language}} {{Infobox language |name = അവധി |altname = <span style="font-size:100%;line-height:1.65;">ഔധി</span> |nativename = <span style="font-size:100%;line-height:2.65;">{{large|{{lang|awa-Deva|अवधी}}}} • {{large|{{lang|awa-Kthi|𑂃𑂫𑂡𑂲}}}} • {{lang|awa|{{nq|اودهي}}}}</span> | image = Awadhi language.svg | imagecaption = <small>"അവധി" എന്ന് [[ദേവനാഗരി]] ലിപിയിൽ എഴുതിയിരിക്കുന്നു.</small> | pronunciation = {{IPA|hi|əʋ.d̪ʱi|}} |states = [[ഇന്ത്യ]] , [[നേപ്പാൾ]] |region = ഇന്ത്യയുടെ സംസ്ഥാനങ്ങളിലെ ചില പ്രദേശങ്ങൾ *[[ഉത്തർപ്രദേശ്|ഉത്തർ പ്രദേശിലെ]] **[[അവധ്]] **[[ദൊവാബ്|ലോവർ ദൊവാബ്]] മേഖലകൾ *[[മധ്യപ്രദേശ്]] *[[ബീഹാർ]] *[[ഡെൽഹി]] നേപ്പാളിലെ [[തെരായി|തെരായി സമതലം]]. *[[ലൂംബിനി മേഖല]] **[[കപിലവസ്തു ജില്ല]] *[[ഭേരി മേഖല]] **[[ബാങ്കെ ജില്ല]] **[[ബർദിയ ജില്ല]] [[ഫിജി|ഫിജിയിൽ]] ദ്വീപിൽ [[ഫിജി ഹിന്ദി]] എന്ന രൂപത്തിൽ. [[കരീബിയൻ]] ദ്വീപസമൂഹ രാജ്യങ്ങളിലെ [[ഇൻഡോ-കരീബിയൻ ജനത]] സംസാരിക്കുന്ന പൊതുഭാഷ. *[[സുരിനാം]] *[[ട്രിനിഡാഡ് ആൻഡ് ടൊബാഗോ]] *[[ഗയാന]] [[മൗറീഷ്യസ്|മൗറീഷ്യസിൽ]] [[മൗറീഷ്യൻ ഹിന്ദുസ്താനി]] എന്ന രൂപത്തിൽ. [[ദക്ഷിണാഫ്രിക്ക|ദക്ഷിണാഫ്രിക്കയിൽ]] [[സൗത്ത് ആഫ്രിക്കൻ ഹിന്ദുസ്താനി]] എന്ന രൂപത്തിൽ. |speakers = {{sigfig|3.850906|3}} കോടി |date = 2011 |ref = <ref>{{cite web |url= https://www.dnaindia.com/analysis/column-the-slow-death-of-bhojpuri-and-awadhi-2122062|title=The Slow Death of Awadhi and Bhojpuri}}</ref><ref>{{cite web |url= https://www.omniglot.com/writing/awadhi.htm|title=Omniglot — Awadhi (अवधी)}}</ref><ref>{{cite web |url= https://www.bignewsnetwork.com/news/270676192/awadhi-language-is-grouped-as-mother-tongue-under-hindi|title='Awadhi language is grouped as mother tongue under Hindi' says Minister of State for Home Affairs |work=Big News Network.com }}</ref> | ethnicity = [[അവധി ജനത]] |familycolor = [[ഇന്തോ-യുറോപ്യൻ ഭാഷകൾ|ഇന്തോ-യുറോപ്യൻ]] |fam2 = [[ഇന്തോ-ഇറാനിയൻ ഭാഷകൾ|ഇന്തോ-ഇറാനിയൻ]] |fam3 = [[ഇന്തോ-ആര്യൻ ഭാഷകൾ|ഇന്തോ-ആര്യൻ]] |fam4 = [[ഹിന്ദി ഭാഷകൾ|മധ്യ ഇന്തോ-ആര്യൻ]] |fam5 = [[കിഴക്കൻ ഹിന്ദി]] |dia1 = [[ഫിജി ഹിന്ദി]] |dia2 = [[ഗംഗാപാരീ]] |dia3 = മിർസാപുരി |dia4 = പർദേശി |dia5 = ഉത്തരി |dia6 = പ്രതാപ്ഗഢി |dia7 = താരുഹാട്ട് |dia8 = [[കരീബിയൻ ഹിന്ദുസ്താനി]] |dia9 = [[മൗറീഷ്യൻ ഹിന്ദുസ്താനി]] |dia10 = [[സൗത്ത് ആഫ്രിക്കൻ ഹിന്ദുസ്താനി]] | ancestor = [[അർദ്ധമാഗധി പ്രാകൃതം]] | ancestor2 = [[അപഭ്രംശം|അർദ്ധമാഗധി അപഭ്രംശം]] |script = {{unbulleted list |[[ദേവനാഗരി]] (ഇപ്പോൾ) |[[കൈതി ലിപി|കൈതി]] (ചരിത്രപരം) |[[പേർഷ്യൻ ലിപി|പേർഷ്യൻ]] |[[ലത്തീൻ അക്ഷരമാല|ലത്തീൻ]] }} | nation = {{flag|ഫിജി}} {{small|([[ഫിജി ഹിന്ദി]] എന്ന രൂപത്തിൽ)}} | iso2 = awa | iso3 = awa | glotto = awad1243 | glottorefname = Awadhi | lingua = 59-AAF-ra | glotto2 = gang1265 | glottoname2 = Gangapari | glotto3 = mirz1238 | glottoname3 = Mirzapuri | glotto4 = utta1238 | glottoname4 = Uttari | map2 = Awadh region.jpg | mapcaption2 = <center><small>ഉത്തർപ്രദേശിലെ അവധി ഭാഷാ അതിർത്തികൾ</center></small> | notice = IPA }} [[ഹിന്ദി|ഹിന്ദിയുടെ]] ഒരു ഉപഭാഷയാണ് [[ഉത്തർപ്രദേശ്|ഉത്തർ പ്രദേശിന്റെ]] മദ്ധ്യഭാഗത്തുള്ള ഒരു പ്രദേശമായ [[അവധ്|അവധിൽ]] സംസാരിക്കപ്പെടുന്ന ഭാഷയായ '''അവധി'''.{{efn|<ref>{{cite book |last=Oldenburg |first=Veena Talwar |author-link= |date= |title=The Making of Colonial Lucknow, 1856–1877 |url= |location= |publisher=Princeton University Press |page=5 |isbn=}}</ref> ({{lang|hi|औधी}}, 𑂌𑂡𑂲)}} ഹിന്ദിയുടെ പൂർവീ വിഭാഗത്തിൽപ്പെടുന്ന ഒരു ഉപഭാഷയാണിത്.<ref name="fulllangdatacensus 2011">{{cite web |last=Kawoosa |first=Vijdan Mohammad |date=22 November 2018 |title=How languages intersect in India |url=https://www.hindustantimes.com/india-news/how-languagesintersect-in-india/story-g3nzNwFppYV7XvCumRzlYL.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221015014438/https://www.hindustantimes.com/india-news/how-languagesintersect-in-india/story-g3nzNwFppYV7XvCumRzlYL.html |archive-date=15 October 2022 |publisher=Hindustan Times}}</ref> ഉത്തർ പ്രദേശിലെ [[അവധ്]] ,ലോവർ ദൊവാബ് മേഖലകൾ, [[മധ്യപ്രദേശ്‌]], [[ബിഹാർ|ബീഹാർ]], [[ഡെൽഹി]] സംസ്ഥാനങ്ങളിലെ ചില പ്രദേശങ്ങൾ, [[നേപ്പാൾ|നേപ്പാളിലെ]] [[ലുംബിനി പ്രവിശ്യ|ലുംബിനി]], [[രാപ്തി]], [[ഭേരി]] എന്നീ പ്രദേശങ്ങളിൽ അവധി സംസാരിക്കപ്പെടുന്നു.<ref name=":5">{{Cite web |last=Meaning |first=Nepali |date=12 August 2023 |title=Origin, Structure, Development, and Situation of Awadhi Language in Nepal - Nepali Meaning |url=https://nepalimeaning.com/origin-structure-development-and-situation-of-awadhi-language-in-nepal/ |access-date=4 February 2024 |website=nepalimeaning.com |language=en-US}}</ref><ref name=":0">{{Harvcoltxt|Saxena|1971|p=1}}</ref><ref>{{Harvcoltxt|Grierson|1904|p=1}}</ref> ലോകത്തിലെ ഏറ്റവും കൂടുതൽ ആൾക്കാർ സംസാരിക്കുന്ന ഭാഷകളിൽ 29-ാം സ്ഥാനമാണ് ഈ ഭാഷക്കുള്ളത്. ഭക്തകവിയായിരുന്ന [[ഗോസ്വാമി തുളസീദാസ്]] രചിച്ച [[രാമചരിത് മാനസ്]] (തുളസീദാസ് രാമായണം), [[ഹനുമാൻ ചാലിസ]] എന്നീ കൃതികൾ ഈ ഭാഷയിലാണ് രചിയ്ക്കപ്പെട്ടിരിയ്ക്കുന്നത്. ബൈസ്വാര പ്രദേശത്തിന്റെ പേരിൽ നിന്നുള്ള '''[[ബൈസ്വാരി]]''',<ref>{{Harvcoltxt|Grierson|1904|p=10}}</ref> 'കിഴക്കൻ' എന്നർത്ഥമുള്ള '''പൂർബി''' (ഈ പദം പലപ്പോഴും അവ്യക്തമായി ഉപയോഗിക്കാറുണ്ട്), പുരാതന [[കോസല സാമ്രാജ്യം|കോസല രാജ്യത്തിന്റെ]] പേരിൽ നിന്നുള്ള '''കോസലി''' എന്നിവയാണ് അവധി ഭാഷയുടെ മറ്റ് പേരുകൾ.<ref name=":0" /> == ഭൂമിശാസ്ത്രപരമായ വ്യാപനം == === ഇന്ത്യയിൽ === [[File:Awadhi regions of Uttar Pradesh.jpg|thumb|അവധി സംസാരിക്കുന്ന ഉത്തർപ്രദേശിലെ ജില്ലകൾ]] അവധി പ്രധാനമായും സംസാരിക്കുന്നത് [[ഗംഗാനദി|ഗംഗാ]]-[[യമുന]] [[doab|ദോവാബിന്റെ]] (നദീതടം) താഴത്തെ ഭാഗങ്ങൾ ഉൾപ്പെടുന്ന മധ്യ-കിഴക്കൻ [[ഉത്തർപ്രദേശ്|ഉത്തർപ്രദേശിലെ]] [[അവധ്]] പ്രദേശത്താണ്.<ref name=":0"/><ref name=":1">{{Harvcoltxt|Grierson|1904|pp=9–10}}</ref> ഇതിന്റെ പടിഞ്ഞാറ് ഭാഗത്ത് പാശ്ചാത്യ ഹിന്ദിയും (പ്രത്യേകിച്ച് [[കനൗജി ഭാഷ|കനൗജിയും]] [[ബുന്ദേലി ഭാഷ|ബുന്ദേലിയും]]), കിഴക്ക് ഭാഗത്ത് [[കിഴക്കൻ ഇന്തോ-ആര്യൻ ഭാഷകൾ|കിഴക്കൻ ഇന്തോ-ആര്യൻ]] ഭാഷാകുടുംബത്തിലെ ബിഹാരി വിഭാഗത്തിൽപ്പെട്ട [[ഭോജ്പൂരി ഭാഷ|ഭോജ്പുരിയുമാണ്]] സംസാരിക്കുന്നത്.<ref name=":6">{{Cite book |last=Saksena |first=Baburam |url=https://books.google.com/books?id=WfkWvgqk5c4C&dq=Awadhi+east+bhojpuri+language&pg=PA5 |title=Evolution of Awadhi (a Branch of Hindi). |date=1971 |publisher=Motilal Banarsidass Publ. |isbn=978-81-208-0855-3 |language=en|pages=}}</ref><ref>{{Cite book |last=Verbeke |first=Saartje |url=https://books.google.com/books?id=63iC56LeJ_MC&dq=Hindi+is+central+indo+aryan+bhojpuri+eastern+indo+aryan&pg=PA67 |title=Alignment and Ergativity in New Indo-Aryan Languages |date=22 March 2013 |publisher=Walter de Gruyter |isbn=978-3-11-029267-1 |language=en}}</ref> വടക്ക് [[നേപ്പാൾ|നേപ്പാളും]] തെക്ക് അവധിയുമായി വലിയ സാമ്യമുള്ള [[ബഘേലി ഭാഷ|ബഘേലിയുമാണ്]] അതിരുകൾ.<ref>{{Harvcoltxt|Saxena|1971|pp=2–5}}</ref> വടക്കൻ, മധ്യ യു.പിയിലെ താഴെ പറയുന്ന ജില്ലകളിൽ അവധി സംസാരിക്കുന്നു- * [[Lakhimpur Kheri district|ലഖിംപൂർ ഖേരി]] ([[Kannauji language|കനൗജിക്കൊപ്പം]]) * [[Sitapur district|സീതാപൂർ]] ([[Kannauji language|കനൗജിക്കൊപ്പം]]) * [[Unnao district|ഉന്നാവോ]] * [[Fatehpur district|ഫത്തേപൂർ]] * [[Barabanki district|ബാരാബങ്കി]] * [[Lucknow district|ലഖ്‌നൗ]] * [[Raebareli district|റായ്ബറേലി]] * [[Amethi district|അമേഠി]] * [[Bahraich district|ബഹ്റൈച്ച്]] * [[Shrawasti district|ശ്രാവസ്തി]] * [[Kanpur Nagar district|കാൺപൂർ]] യു.പിയുടെ കിഴക്കൻ ഭാഗങ്ങളിൽ അവധി ഭാഷാരൂപം മാറി "കിഴക്കൻ സ്റ്റാൻഡേർഡ് അവധി" എന്ന പ്രത്യേക ഭാഷാഭേദമായി മാറുന്നു. ഈ പ്രദേശം പൂർവാഞ്ചലിലെ [[ഭോജ്പൂരി ഭാഷ|ഭോജ്പുരി]] സംസാരിക്കുന്ന ജില്ലകളുമായി അതിർത്തി പങ്കിടുന്നു. ഈ ഭാഗത്ത് ഉൾപ്പെടുന്ന ജില്ലകൾ ഇവയാണ്- * [[Ayodhya district|അയോധ്യ]] * [[Ambedkar Nagar district|അംബേദ്കർ നഗർ]] * [[Prayagraj district|പ്രയാഗ്‌രാജ്]] * [[Mirzapur district|മിർസാപൂർ]] * [[Jaunpur district|ജോൻപൂർ]] (പടിഞ്ഞാറൻ ഭാഗങ്ങൾ) * [[Bhadohi district|ഭദോഹി]] * [[Sultanpur district|സുൽത്താൻപൂർ]] * [[Pratapgarh, Uttar Pradesh|പ്രതാപ്ഗഢ്]] * [[Gonda district|ഗോണ്ട]] * [[Balrampur district, Uttar Pradesh|ബലറാംപൂർ]] * [[Basti district|ബസ്തി]] (പടിഞ്ഞാറൻ ഭാഗങ്ങൾ) * [[Siddharthnagar district|സിദ്ധാർത്ഥനഗർ]] (പടിഞ്ഞാറൻ ഭാഗങ്ങൾ) * [[Kaushambi district|കൗശാംബി]] === നേപ്പാളിൽ === നേപ്പാളിലെ [[Language Commission (Nepal)|ഭാഷാ കമ്മീഷൻ]] ലുംബിനി പ്രവിശ്യയിലെ ഔദ്യോഗിക ഭാഷകളായി [[തരു ഭാഷ|തരു]], അവധി എന്നിവയെ ശുപാർശ ചെയ്തിട്ടുണ്ട്.<ref name=":5" /><ref>{{Cite web |title=सरकारी कामकाजको भाषाका आधारहरूको निर्धारण तथा भाषासम्बन्धी सिफारिसहरू (पञ्चवर्षीय प्रतिवेदन- साराांश) २०७८ |url=https://languagecommission.gov.np/files/%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%B8%20%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%87%E0%A4%B7%E0%A4%A3%20%E0%A4%B8%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%80%20%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A4%95%E0%A5%8B%20%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A4%BE.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210906171816/https://languagecommission.gov.np/files/%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%B8%20%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%87%E0%A4%B7%E0%A4%A3%20%E0%A4%B8%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%80%20%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A4%95%E0%A5%8B%20%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A4%BE.pdf |archive-date=6 September 2021 |access-date=28 October 2021 |website=Language Commission}}</ref> നേപ്പാളിലെ രണ്ട് പ്രവിശ്യകളിലാണ് അവധി സംസാരിക്കുന്നത്: * [[ലുംബിനി മേഖല]] ** [[ബാംങ്കെ ജില്ല]] ** [[ബർദിയ ജില്ല]] ** [[ഡാങ് ജില്ല]] ** [[കപിൽവസ്തു ജില്ല]] * [[സുദുർപശ്ചിം പ്രവിശ്യ]] ** [[കൈലാലി ജില്ല]] ** [[കാഞ്ചൻപൂർ ജില്ല]] === ദക്ഷിണേഷ്യയ്ക്ക് പുറത്ത് === {{further|ഫിജി ഹിന്ദി|കരീബിയൻ ഹിന്ദുസ്താനി}} അവധിയുടെയും (കൂടാതെ മറ്റ് ഭാഷകളുടെയും) സ്വാധീനമുള്ള ഒരു ഭാഷ [[Fiji|ഫിജിയിലെ]] [[Indo-Fijians|ഇന്ത്യാക്കാർക്കിടയിൽ]] ഒരു വ്യവഹാരഭാഷയായി സംസാരിക്കപ്പെടുന്നു, ഇത് ഫിജിയൻ ഹിന്ദി ([[ഫിജി ഹിന്ദി]]) എന്നറിയപ്പെടുന്നു. ''[[എത്‌നോലോഗ്]]'' പ്രകാരം, ഇത് ഭോജ്പുരിയുടെ സ്വാധീനമുള്ള ഒരു തരം അവധിയാണ്, കൂടാതെ ഇതിനെ കിഴക്കൻ ഹിന്ദിയായും തരംതിരിച്ചിരിക്കുന്നു.<ref>{{e25|hif|Fiji Hindi}}</ref> [[സുരിനാം]], [[ട്രിനിഡാഡ് ആൻഡ് ടൊബാഗോ]], [[ഗയാന]] എന്നിവിടങ്ങളിലെ [[Indo-Caribbeans|ഇന്ത്യാക്കാർ]] സംസാരിക്കുന്ന കരീബിയൻ ഹിന്ദുസ്ഥാനി ([[കരീബിയൻ ഹിന്ദുസ്താനി]]) ഭോജ്പുരിയെയും ഭാഗികമായി അവധിയെയും അടിസ്ഥാനമാക്കിയുള്ളതാണ്. [[ദക്ഷിണാഫ്രിക്ക|ദക്ഷിണാഫ്രിക്കയിൽ]] സംസാരിക്കുന്ന ഹിന്ദുസ്ഥാനിയും<ref>{{Cite book|last=Mesthrie|first=Rajend|url=https://books.google.com/books?id=aIivedw-oZYC&q=awadhi|title=Language and Social History: Studies in South African Sociolinguistics|date=1995|publisher=New Africa Books|isbn=978-0-86486-280-8|language=en}}</ref> [[മൗറീഷ്യസ്|മൗറീഷ്യസിൽ]] സംസാരിക്കുന്ന ഭോജ്പുരിയും<ref>{{cite web|title=Awadhi language|url=https://omniglot.com/writing/awadhi.htm|access-date=17 December 2020|website=omniglot.com}}</ref> ഭാഗികമായി അവധിയുടെ സ്വാധീനമുള്ളവയാണ്. == വർഗ്ഗീകരണം == [[File:Awadhi classification.png|alt=|thumb|അവധി ഭാഷയുടെ ഭാഷാപരമായ വർഗ്ഗീകരണം.]] [[ഇന്തോ-യൂറോപ്യൻ ഭാഷകൾ|ഇന്തോ-യൂറോപ്യൻ]] ഭാഷാകുടുംബത്തിലെ [[ഇന്തോ-ഇറാനിയൻ ഭാഷകൾ|ഇന്തോ-ഇറാനിയൻ]] ഉപവിഭാഗത്തിൽപ്പെട്ട ഒരു [[ഇന്തോ-ആര്യൻ ഭാഷകൾ|ഇന്തോ-ആര്യൻ]] ഭാഷയാണ് അവധി. ഇന്തോ-ആര്യൻ [[ഭാഷാതുടർച്ച|ഭാഷാതുടർച്ചയിൽ]], ഇത് മധ്യ-കിഴക്കൻ മേഖലയിലാണ് ഉൾപ്പെടുന്നത്. ഇതിനെ പലപ്പോഴും 'കിഴക്കൻ ഹിന്ദി' എന്നും വിശേഷിപ്പിക്കാറുണ്ട്. [[ശൗരസേനി ഭാഷ|ശൗരസേനിയുമായും]] [[മാഗധി പ്രാകൃതം|മാഗധി പ്രാകൃതവുമായും]] ഭാഗികമായി സാമ്യമുള്ള [[അർദ്ധമാഗധി പ്രാകൃതം|അർദ്ധമാഗധിയുടെ]] ഒരു പുരാതന രൂപത്തിൽ നിന്നായിരിക്കാം അവധി രൂപപ്പെട്ടതെന്ന് പൊതുവെ കരുതപ്പെടുന്നു.<ref name="auto">{{Harvcoltxt|Grierson|1904|p=2}}</ref> അവധി ഭാഷയോട് ഏറ്റവും അടുത്ത സാമ്യമുള്ളത് [[ബഘേലീ ഭാഷ|ബഘേലീ]] ഭാഷയ്ക്കാണ്; വംശാവലിപരമായി ഇവ രണ്ടും ഒരേ 'അർദ്ധമാഗധി' രൂപത്തിൽ നിന്നാണ് ഉത്ഭവിച്ചത്. ആദ്യകാല ഭാഷാശാസ്ത്രജ്ഞരിൽ ഭൂരിഭാഗവും ബഗേലിയെ 'അവധിയുടെ തെക്കൻ രൂപം' മാത്രമായാണ് കണക്കാക്കിയിരുന്നത്. എന്നാൽ, പുതിയ പഠനങ്ങൾ ബഗേലിയെ അവധിയുടെ ഒരു ഉപഭാഷയായിട്ടല്ല, മറിച്ച് അതിനോട് തുല്യമായ ഒരു പ്രത്യേക ഭാഷയായിട്ടാണ് അംഗീകരിക്കുന്നത്.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=__DaXf3XedoC|title=Patterns of Regional Geography: Indian perspective|last=Mandal|first=R. B.|date=1990|publisher=Concept Publishing Company|isbn=978-81-7022-291-0|pages=127–129|language=en}}</ref> == സാഹിത്യം == === മധ്യകാലഘട്ടത്തിന്റെ അവസാനവും ആധുനിക ഇന്ത്യയുടെ തുടക്കവും === ഈ കാലഘട്ടത്തിൽ ഉത്തരേന്ത്യയിലെ [[ഇതിഹാസ കവിത|ഇതിഹാസ കവിതകളുടെ]] പ്രധാന മാധ്യമമായി അവധി ഭാഷ മാറി.<ref>{{Harvcoltxt|Grierson|1904|p=13}}</ref> അവധി സാഹിത്യത്തെ പ്രധാനമായും ഭക്തികാവ്യങ്ങൾ എന്നും പ്രേമാഖ്യാനങ്ങൾ (പ്രണയകഥകൾ) എന്നും രണ്ടായി തിരിക്കാം. ==== ഭക്തികാവ്യങ്ങൾ ==== ആധുനിക [[ഇന്തോ-ആര്യൻ ഭാഷകൾ|ഇന്തോ-ആര്യൻ ഭാഷകളിലെ]] ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട കൃതികളിലൊന്നായി കരുതപ്പെടുന്നത് കവിശ്രേഷ്ഠനായ [[തുളസീദാസ്]] രചിച്ച [[രാമചരിതമാനസം]] (എ.ഡി. 1575) ആണ്. [[ദോഹ (കവിത)|ദോഹ]]-[[ചൗപായ്]] വൃത്തങ്ങളിൽ രചിക്കപ്പെട്ട ഇതിന്റെ അർത്ഥം "രാമന്റെ പ്രവൃത്തികളുടെ തടാകം" എന്നാണ്. [[സംസ്കൃതം|സംസ്കൃതത്തിലെ]] [[വാത്മീകി|വാത്മീകി]] [[രാമായണം|രാമായണത്തെയോ]] [[അധ്യാത്മരാമായണം|അധ്യാത്മരാമായണത്തെയോ]] അടിസ്ഥാനമാക്കിയാണ് ഇതിന്റെ ഇതിവൃത്തം തയ്യാറാക്കിയിരിക്കുന്നത്.<ref>{{Harvcoltxt|Saxena|1971|pp=11–12}}</ref> ഭക്തിസാഹിത്യത്തിലെ ഏറ്റവും മഹത്തായ ഗ്രന്ഥമായി [[മഹാത്മാ ഗാന്ധി]] രാമചരിതമാനസത്തെ വിശേഷിപ്പിച്ചിട്ടുണ്ട്. പാശ്ചാത്യ നിരീക്ഷകർ ഇതിനെ "[[ഉത്തരേന്ത്യ|ഉത്തരേന്ത്യയുടെ]] ബൈബിൾ" എന്നും വിളിക്കുന്നു.<ref>{{Harvcoltxt|Lutgendorf|1991|p=1}}</ref> 'തുളസീദാസ് രാമായണം' എന്നോ വെറുതെ 'രാമായണം' എന്നോ ഇത് പൊതുവെ അറിയപ്പെടുന്നു.<ref>{{Harvcoltxt|Lutgendorf|1991|p=12}}</ref> {{multiple image | align = right | header_background = #FDF5E6 | header = [[തുളസീദാസ്|തുളസീദാസിന്റെ]] [[രാമചരിതമാനസം|രാമചരിതമാനസത്തിലെ]] ചിത്രീകരണങ്ങൾ | direction = vertical | footer_align = center | image_style = border:none; | total_width = 280 | image1 = 5_Illustration_from_the_Ramcharitmanas_of_Tulsidas_(1532–1623)_Jodhpur,_c._1775;_62.7_x_134.5_cm_Mehrangarh_Museum_Trust.jpg | image2 = 7 Rama's Army reaches Lanka from the Ram Charit Artist Unknown, ca. 1780, 63x125.8cm Mehrangarh Museum Trust.jpg | footer = (a) ബാലിവധം: [[രാമൻ|രാമനും]] [[ലക്ഷ്മണൻ|ലക്ഷ്മണനും]] മഴക്കാലം തീരാൻ കാത്തിരിക്കുന്നു, (b) രാമന്റെ സൈന്യം സമുദ്രം കടന്ന് ലങ്കയിലേക്ക് പോകുന്നു. | alt1 = | caption1 = | caption2 = }} [[തുളസീദാസ്|തുളസീദാസിന്റെ]] കൃതികളായ ''[[ഹനുമാൻ ചാലിസ]]'',<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=MX1SDwAAQBAJ&q=awadhi&pg=PT151|title=Hanuman Chalisa: Verse by Verse Description|last=Padam|first=Sandeep|date=21 March 2018|publisher=Notion Press|isbn=978-1-64249-611-6|language=hi}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=UFE4DwAAQBAJ&q=hanuman+chalisa+awadhi&pg=PA42|title=Lucknow Poetica|last=Shamim|first=Dr Rupali Saran Mirza Dr and Amna|date=14 November 2016|publisher=Idea Publishing|page=42|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=tlduDwAAQBAJ&q=hanuman+chalisa+awadhi&pg=PA11|title=Sri Hanuman Chalisa: Commentary on the Praises to the Eternal Servant|last=Vishwananda|first=Paramahamsa Sri Swami|date=13 March 2018|publisher=BoD – Books on Demand|isbn=978-3-96343-015-2|page=11|language=en}}</ref> ''പാർവ്വതീ മംഗൾ'', ''ജാനകീ മംഗൾ'' എന്നിവയും അവധിയിലാണ് രചിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നത്.<ref name="Saxena 1971 12">{{Harvcoltxt|Saxena|1971|p=12}}</ref> {{Verse translation|lang=awa|अंडकोस प्रति प्रति निज रूपा। देखेउँ जिनस अनेक अनूपा॥ <u>अवधपुरी</u> प्रति भुअन निनारी। <u>सरजू</u> भिन्न भिन्न नर नारी॥|ഓരോ പ്രപഞ്ചത്തിലും ഞാൻ എന്നെത്തന്നെ കണ്ടു, അതുപോലെ സമാനതകളില്ലാത്ത പല വസ്തുക്കളും; ഓരോ പ്രപഞ്ചത്തിനും അതിന്റേതായ <u>അയോധ്യയുണ്ടായിരുന്നു</u>, അതിന്റേതായ <u>സരയൂ</u> നദിയും, അതിന്റേതായ പുരുഷന്മാരും സ്ത്രീകളും.|italicsoff=y|attr1=[[തുളസീദാസ്|തുളസീദാസിന്റെ]] [[രാമചരിതമാനസം|രാമചരിതമാനസത്തിലെ]] 7.81.3 ചൗപായ്|attr2=വിവർത്തനം: ആർ.സി. പ്രസാദ്<ref>{{Harvcoltxt|Tulasīdāsa|1999|p=747}}</ref>}} {{Verse translation|lang=awa|सिंधु तीर एक भूधर सुंदर। कौतुक कूदि चढ़ेउ ता-ऊपर॥ बार-बार रघुबीर सँभारी। तरकेउ <u>पवनतनय</u> बल भारी॥|കടൽത്തീരത്ത് മനോഹരമായ ഒരു പർവ്വതമുണ്ടായിരുന്നു, അവൻ കളിയായി അതിന്റെ കൊടുമുടിയിലേക്ക് ചാടിക്കയറി; വീണ്ടും വീണ്ടും അവൻ ഭഗവാനെ സ്മരിച്ചു, അങ്ങനെ <u>വായുപുത്രൻ</u> അതിയായ ശക്തിയോടെ കുതിച്ചുപാഞ്ഞു.|italicsoff=y|attr1=[[തുളസീദാസ്|തുളസീദാസിന്റെ]] [[രാമചരിതമാനസം|രാമചരിതമാനസത്തിലെ]] 5.1.3 ചൗപായ്|attr2=വിവർത്തനം<ref>{{Cite journal|last=Rao|first=I. Panduranga|date=1998|title=Review of The Beautiful Verses (Ram-Charit Manas, "Sunder-Kand" and Hanuman Chalisa of Goswami Tulsidas rendered into English verse)|journal=Indian Literature|volume=41|issue=1 (183)|pages=240–241|issn=0019-5804|jstor=23341337}}</ref>}} [[ഭഗവതപുരാണം|ഭഗവതപുരാണത്തിലെ]] 'ദശമസ്കന്ധത്തിന്' ഹിന്ദി പ്രാദേശികഭാഷയിലുണ്ടായ ആദ്യത്തെ സ്വതന്ത്ര ആവിഷ്കാരം ലാലാച്ദാസ് രചിച്ച "ഹരിചരിത്" (എ.ഡി. 1530) ആണ്. ഹസ്തിഗ്രാം (ഇന്നത്തെ [[റായ്ബറേലി ജില്ല|റായ്ബറേലിക്ക്]] അടുത്തുള്ള ഹത്ഗാവ്) സ്വദേശിയായിരുന്നു അദ്ദേഹം. ഈ കൃതി ദീർഘകാലം വ്യാപകമായി പ്രചരിക്കുകയും, ഇതിന്റെ നിരവധി കൈയെഴുത്തുപ്രതികൾ കിഴക്കൻ ഉത്തർപ്രദേശ്, [[ബീഹാർ]], [[മാൾവ]], [[ഗുജറാത്ത്]] എന്നിവിടങ്ങളിൽ നിന്ന് കണ്ടെത്തുകയും ചെയ്തിട്ടുണ്ട്. [[ കൈത്തി ലിപി|കൈത്തി ലിപിയിലാണ്]] ഇവയെല്ലാം രചിക്കപ്പെട്ടിട്ടുള്ളത്.<ref>{{Harvcoltxt|Orsini|2014|p=200}}</ref> [[സിക്കന്ദർ ലോധി|സിക്കന്ദർ ലോധിയുടെ]] ഭരണകാലത്ത് ഡൽഹിയിലെ ഈശ്വർദാസ് രചിച്ച 'സത്യവതി' (ഏകദേശം എ.ഡി. 1501), ലാലാദാസിന്റെ 'അവധവിലാസം' (എ.ഡി. 1700) എന്നിവയും അവധി ഭാഷയിലാണ് രചിക്കപ്പെട്ടത്. വിവിധ പ്രാദേശിക ഭാഷകളുടെ മിശ്രിതമായ 'പഞ്ച്‌മേൽ ഖിച്ചഡി' (pancmel khicṛī) ശൈലി പിന്തുടർന്നിരുന്ന [[കബീർ|കബീറിനെപ്പോലുള്ള]] ഭക്തകവികളുടെ കൃതികളിലെ പ്രധാന ഘടകവും അവധി ഭാഷയായിരുന്നു.<ref>{{Harvcoltxt|Vaudeville|1990|p=260}}</ref><ref>{{Harvcoltxt|Vaudeville|1990|p=264}}</ref> കബീറിന്റെ പ്രധാന കൃതിയായ [[ബിജക്|ബിജകിലെ]] ഭാഷാശൈലി പ്രാഥമികമായി അവധിയാണ്.<ref>{{Harvcoltxt|Vaudeville|1990|p=260}}</ref><ref>{{Harvcoltxt|Vaudeville|1990|p=259}}</ref> ==== പ്രേമാഖ്യാനങ്ങൾ ==== {{multiple image | total_width = 200 | caption_align = center | align = right | direction = vertical | image_style = border:none; | image1 = Queen Nagamati talks to her parrot, Padmavat, c1750.jpg | caption1 = രാജ്ഞി നാഗമതി തന്റെ തത്തയോട് സംസാരിക്കുന്നു, [[പത്മാവത്]], എ.ഡി 1750. | image2 = Meister des Madhu-Malati-Manuskripts 001.jpg | caption2 = കാമുകീകാമുകന്മാർ കാട്ടിൽ വെച്ച് ഒരു കടുവയ്ക്ക് നേരെ അമ്പെയ്യുന്നു. [[സൂഫി]] കാവ്യമായ [[മധുമാലതി|മധുമാലതിയിൽ]] നിന്നുള്ള ചിത്രം. | alt1 = | header = അവധി [[സൂഫി]] കൃതികളിലെ ചിത്രീകരണങ്ങൾ | header_background = #FDF5E6 }} 14-ാം നൂറ്റാണ്ടിന്റെ അവസാനത്തോടെ കിഴക്കൻ സൂഫികളുടെ പ്രിയപ്പെട്ട സാഹിത്യഭാഷയായി അവധി മാറി. പേർഷ്യൻ ''[[മസ്നവി]]'' ശൈലിയിൽ രചിക്കപ്പെട്ടതും, സൂഫി [[മിസ്റ്റിസിസം|മിസ്റ്റിസിസത്തിൽ]] വേരൂന്നിയതും, എന്നാൽ പൂർണ്ണമായും ഇന്ത്യൻ പശ്ചാത്തലത്തിലുള്ളതുമായ 'പ്രേമാഖ്യാനങ്ങളുടെ' (പ്രണയകഥകൾ) ഭാഷയായി ഇത് മാറുകയായിരുന്നു. ഭാരതീയ ഐതിഹ്യങ്ങളിൽ നിന്ന് നേരിട്ട് കടമെടുത്ത നിരവധി [[ആഖ്യാനശൈലി|കഥാതന്തുക്കൾ]] ഇവയിലുണ്ടായിരുന്നു. അവധി ഭാഷയിലെ അത്തരം ആദ്യത്തെ പ്രേമാഖ്യാനമായിരുന്നു മൗലാനാ ദാവൂദിന്റെ [[ചന്ദായൻ (കാവ്യം)|ചന്ദായൻ]] (എ.ഡി. 1379).<ref>{{Harvcoltxt|Vaudeville|1990|p=263}}</ref> പ്രശസ്ത ഭരണാധികാരിയായ [[ഷേർഷാ സൂരി|ഷേർഷാ സൂരിയുടെ]] കാലത്ത് തന്റെ വിശിഷ്ടകൃതിയായ [[പത്മാവത്]] (എ.ഡി. 1540) രചിച്ചുകൊണ്ട് [[മാലിക് മുഹമ്മദ് ജായസി|ജായസി]] ഈ പാരമ്പര്യം മുന്നോട്ട് കൊണ്ടുപോയി. [[അരാക്കൻ]] മുതൽ [[ഡെക്കാൻ പീഠഭൂമി|ഡെക്കാൻ]] വരെ വ്യാപകമായി പ്രചരിച്ച ഈ കൃതി, [[പേർഷ്യൻ ഭാഷ|പേർഷ്യനിലേക്കും]] മറ്റ് ഭാഷകളിലേക്കും വിവർത്തനം ചെയ്യപ്പെടുകയുണ്ടായി.<ref>{{Harvcoltxt|Orsini|2014|p=213}}</ref> ജായസിയുടെ മറ്റ് പ്രധാന കൃതികളായ കാൻഹാവത്,<ref>{{Citation|last=Hawley|first=John Stratton|title=Did Surdas Perform the Bhāgavata-purāṇa?|date=2015|work=Tellings and Texts|page=212|editor-last=Orsini|editor-first=Francesca|series=Music, Literature and Performance in North India|edition=1|publisher=Open Book Publishers|isbn=978-1-78374-102-1|quote=Then there are the Ahirs whose performances of the Krishna story fascinated Malik Muhammad Jayasi, as he tells us in his Kanhavat of 1540;...|editor2-last=Schofield|editor2-first=Katherine Butler|jstor=j.ctt17rw4vj.15}}</ref> അഖ്രാവത്<ref name="Saxena 1971 12"/>, ആഖ്‌രി കലാം<ref>{{Cite journal|last=Singh|first=Virendra|date=2009|title=An Avadhi language account of an earthquake in medieval North India circa AD 1500|url=https://www.researchgate.net/publication/296774084|journal=Current Science|volume=96|pages=1648–1649}}</ref> എന്നിവയും അവധിയിലാണ് രചിച്ചിട്ടുള്ളത്. {{Rquote|centre|എന്റെ മഹത്തായ നഗരമായ, എക്കാലവും മനോഹരമായ ജായസിനെക്കുറിച്ച് ഞാൻ പറയാം.<br /> ''[[സത്യയുഗം|സത്യയുഗത്തിൽ]]'' അതൊരു പുണ്യസ്ഥലമായിരുന്നു, അന്ന് അത് "പൂന്തോട്ടങ്ങളുടെ നഗരം" എന്ന് വിളിക്കപ്പെട്ടു.<br /> പിന്നെ ''[[ത്രേതായുഗം|ത്രേതായുഗം]]'' കടന്നുപോയി, ''[[ദ്വാപരയുഗം|ദ്വാപരയുഗം]]'' വന്നപ്പോൾ, അവിടെ ''ഭുഞ്ജരാജൻ'' എന്ന മഹാനായ ഒരു ഋഷിയുണ്ടായിരുന്നു.<br /> 88,000 ഋഷിമാർ അന്ന് അവിടെ ജീവിച്ചിരുന്നു, കൂടാതെ ഇടതൂർന്ന... എൺപത്തിനാല് കുളങ്ങളും.<br /> അവർ ഇഷ്ടികകൾ ചുട്ടെടുത്ത് ഉറപ്പുള്ള ഘാട്ടുകൾ നിർമ്മിക്കുകയും എൺപത്തിനാല് കിണറുകൾ കുഴിക്കുകയും ചെയ്തു.<br /> അവർ അവിടെയും ഇവിടെയുമായി മനോഹരമായ കോട്ടകൾ പണിതു, രാത്രിയിൽ അവ ആകാശത്തിലെ നക്ഷത്രങ്ങളെപ്പോലെ തോന്നിപ്പിച്ചു.<br /> മുകളിൽ ക്ഷേത്രങ്ങളുള്ള നിരവധി പഴത്തോട്ടങ്ങളും അവർ വെച്ചുപിടിപ്പിച്ചു.<br /><br /> ദോഹ: ആ മാനുഷിക ''അവതാരങ്ങളെല്ലാം'' അവിടെയിരുന്ന് തപസ്സുചെയ്തു. രാവും പകലും ''ഹോമങ്ങളും'' ''ജപങ്ങളും'' ചെയ്തുകൊണ്ട് അവർ ഈ ലോകത്തെ മുറിച്ചുകടന്നു.|[[മാലിക് മുഹമ്മദ് ജായസി|ജായസി]]|Kanhavat, ed. Pathak (8), 7–8.<ref>{{Harvcoltxt|Orsini|2014|p=209}}</ref>}} [[ജോൻപൂർ ജില്ല|ജോൻപൂരിലെ]] സുൽത്താൻ ഹുസൈൻ ഷാ ശർഖിയുടെ പ്രവാസ രാജസദസ്സുമായി ബന്ധമുണ്ടായിരുന്ന വിദഗ്ദ്ധനും കഥാകാരനുമായിരുന്ന ഷെയ്ഖ് 'കുത്ബൻ' സുഹ്രവർദിയാണ് മിരിഗാവതി (ഏകദേശം എ.ഡി. 1503) അഥവാ ''"മാന്ത്രിക ഹരിണി"'' എന്ന അവധി പ്രണയകാവ്യം രചിച്ചത്.<ref>{{Harvcoltxt|Kutban|2012|p=9}}</ref><ref name=":4">{{Harvcoltxt|Saxena|1971|p=15}}</ref> കവി സയ്യിദ് മഞ്ജൻ രാജ്ഗിരി രചിച്ച [[മധുമാലതി]] അഥവാ ''"രാത്രി വിരിയുന്ന മുല്ല"'' എന്ന മറ്റൊരു പ്രണയകാവ്യം എ.ഡി. 1545-ൽ എഴുതപ്പെട്ടതാണ്.<ref>{{Harvcoltxt|Manjhan|2001|p=xi}} —"Manjhan's birthplace Rajgir is in the present-day state of Bihar, not far away from Patna in northern India, and the poem itself is written in Awadhi or eastern Hindavi".</ref> [[അമീർ ഖുസ്രോ]] (മരണം: എ.ഡി. 1379) അവധിയിൽ ചില കൃതികൾ രചിച്ചിട്ടുള്ളതായും പറയപ്പെടുന്നു.<ref>{{Cite journal|last=Jafri|first=Saiyid Zaheer Husain|date=2016|title=Sectional President's Address: 'MAKING' OF THE COMPOSITE CULTURE IN PRE-NAWABI AWADH|journal=Proceedings of the Indian History Congress|volume=77|page=148|issn=2249-1937|jstor=26552634}}</ref> === ആധുനിക ഇന്ത്യ === ആധുനിക കാലഘട്ടത്തിൽ അവധി സാഹിത്യത്തിന് ഏറ്റവും മികച്ച സംഭാവനകൾ നൽകിയത് [[രമൈ കാക്കാ]] (എ.ഡി 1915–1982), 'പധീസ്' എന്നറിയപ്പെടുന്ന ബൽഭദ്ര പ്രസാദ് ദീക്ഷിത് (എ.ഡി 1898–1943), വൻഷീധർ ശുക്ല (എ.ഡി 1904–1980) തുടങ്ങിയ എഴുത്തുകാരാണ്. [[ഇന്ത്യൻ സ്വാതന്ത്ര്യ സമരം|ഇന്ത്യൻ സ്വാതന്ത്ര്യ സമരകാലത്ത്]] ജയിലിൽ കിടക്കുമ്പോൾ ദ്വാരകാ പ്രസാദ് മിശ്ര രചിച്ച ഒരു പ്രധാന അവധി ഇതിഹാസ കാവ്യമാണ് 'കൃഷ്ണായൻ' (എ.ഡി 1942). അവധി സാഹിത്യത്തിന് നൽകിയ സംഭാവനകൾ പരിഗണിച്ച് 2022-ൽ ഡോ. [[വിദ്യാ വിന്ദു സിംഗിന്|വിദ്യാ വിന്ദു സിംഗിനെ]] [[പത്മശ്രീ]] നൽകി ആദരിച്ചിട്ടുണ്ട്.{{clear}} == ശബ്ദശാസ്ത്രം == === സ്വരങ്ങൾ === അവധിയിൽ സഘോഷവും അഘോഷ സ്വരങ്ങളുണ്ട്.</br> സഘോഷ സ്വരങ്ങൾ ഇവയാണ്: {{blockindent| /ə/, /ʌ/, /aː/, /ɪ/, /iː/, /ʊ/, /uː/, /e/, /eː/, /o/, /oː/. <ref>{{Harvcoltxt|Saxena|1971|p=23}}</ref>}} അഘോഷ സ്വരങ്ങൾ അഥവാ "മന്ത്രിക്കുന്ന സ്വരങ്ങൾ" ഇവയാണ്: {{blockindent| /i̥/, /ʊ̥/, /e̥/. <ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/onlanguageselect0000gree|url-access=registration|quote=awadhi.|title=On Language: Selected Writings of Joseph H. Greenberg|last1=Greenberg|first1=Joseph Harold|last2=Kemmer|first2=Suzanne|date=1990|publisher=Stanford University Press|isbn=9780804716130|pages=[https://archive.org/details/onlanguageselect0000gree/page/85 85]|language=en}}</ref>}} അഘോഷ സ്വരങ്ങൾ ഒരു പദത്തിന്റെ അവസാനത്തിൽ മാത്രമാണ് വരുന്നത്.<ref name=":6" /> {| class="wikitable" style="text-align:center;" |+അവധിയിലെ സ്വരങ്ങൾ<ref name=":6" /> ! ! [[Front vowel|മുൻസ്വരം]] ! [[Central vowel|മധ്യസ്വരം]] ! [[Back vowel|പിൻസ്വരം]] |- ! [[Close vowel|സംവൃതസ്വരം]] | iː i̥ ɪ | | uː ʊ ʊ̥ |- ! [[Close-mid vowel|അർദ്ധസംവൃതസ്വരം]] | e eː e̥ | | o oː |- ! [[Mid vowel|മധ്യസ്വരം]] | | ə | |- ! [[Open-mid vowel|അർദ്ധവിവൃതസ്വരം]] | | ʌ | |- ! [[Open vowel|വിവൃതസ്വരം]] | | | aː |} ==== സ്വരസംയുക്തങ്ങൾ ==== {{mw-datatable}} {| class="wikitable mw-datatable" |+ ദ്വിസ്വരങ്ങൾ ! rowspan="2" style="text-align: center;" |സംയുക്തം ! colspan="2" style="text-align: center;" |ഉദാഹരണം ! rowspan="2" style="text-align: center;" |അർത്ഥം |- ![[അന്താരാഷ്ട്ര ശബ്ദലിപി|ഐ.പി.എ.]] ![[ISO 15919|ലിപ്യന്തരണം]] |- style="text-align: center;" ||/ɪaː/ ||/d͡ʒɪaː/ ||jiā ||"മൂത്ത സഹോദരി" (ചേച്ചി) |- style="text-align: center;" ||/ɪeː/ ||/d͡ʒɪeː/ ||jiē ||"ജീവൻവച്ചു" |- style="text-align: center;" ||/ʌiː/ ||/nʌiː/ ||naī ||"പുതിയ" |- style="text-align: center;" ||/ʌɪ/ ||/bʰʌɪ/ ||bhai ||"ആയിത്തീർന്നു" |- style="text-align: center;" ||/ʌeː/ ||/gʌeː/ ||gaē ||"(അവർ) പോയി" |- style="text-align: center;" ||/ʌʊ/ ||/t̪ʌʊ/ ||tau ||"അപ്പോൾ" / "പിന്നെ" |- style="text-align: center;" ||/ʌuː/ ||/gʌuː/ ||gaū ||"പശു" |- style="text-align: center;" ||/ʊʌ/ ||/kʊ̃ʌn/ ||kũan ||"കിണറുകൾ (തിര്യക് രൂപം)" |- style="text-align: center;" ||/ʊiː/ ||/d̪ʊiː/ ||duī ||"രണ്ട്" |- style="text-align: center;" ||/ʊaː/ ||/bʊaː/ ||buā ||"അച്ഛന്റെ സഹോദരി" |- style="text-align: center;" ||/uːiː/ ||/ruːiː/ ||rūī ||"പരുത്തി" |- style="text-align: center;" ||/aːoː/ ||/aːoː/ ||āō ||"വരൂ" |- style="text-align: center;" ||/aːeː/ ||/kʰaːeː/ ||khāē ||"കഴിച്ചു" |- style="text-align: center;" ||/aːiː/ ||/aːiː/ ||āī ||"വന്നു" |- style="text-align: center;" ||/aːuː/ ||/naːuː/ ||nāū ||"ക്ഷുരകൻ" |- style="text-align: center;" ||/eːiː/ ||/d̪eːiː/ ||dēī ||"നൽകും" |- style="text-align: center;" ||/eːʊ/ ||/d̪eːʊ/ ||dēu ||"നൽകൂ" |- style="text-align: center;" ||/oːɪ/ ||/hoːɪ/ ||hōi ||"ആയിരിക്കാം" |- style="text-align: center;" ||/oʊ/ ||/hoʊ/ ||hōu ||"ആകുക" |} {| class="wikitable mw-datatable" |+ത്രിസ്വരങ്ങൾ ! rowspan="2" style="text-align: center;" |സംയുക്തം ! colspan="2" style="text-align: center;" |ഉദാഹരണം ! rowspan="2" style="text-align: center;" |അർത്ഥം |- ![[അന്താരാഷ്ട്ര ശബ്ദലിപി|ഐ.പി.എ]] ![[ISO 15919|ലിപ്യന്തരണം]] |- style="text-align: center;" ||/ɪeʊ/ ||/pɪeʊ/ ||pieu ||"(നീ) കുടിച്ചു" |- style="text-align: center;" ||/ʊɪaː/ ||/gʰʊ̃ɪaː/ ||ghũiā ||"ചേമ്പിന്റെ കിഴങ്ങ്" |- style="text-align: center;" ||/aːeʊ/ ||/kʰaːeʊ/ ||khāeu ||"(നീ) കഴിച്ചു" |- style="text-align: center;" ||/ʌɪaː/ ||/bʰʌɪaː/ ||bhaiā ||"സഹോദരൻ" |} === വ്യഞ്ജനങ്ങൾ === {| class="wikitable" style="text-align: center;" |+അവധി ഭാഷയിലെ വ്യഞ്ജന സ്വനിമങ്ങൾ ! colspan="3" | ![[ഓഷ്ഠ്യം]] ![[ദന്ത്യം]]/<br />[[വർത്സ്യം]] ![[Retroflex consonant|മൂർദ്ധന്യം]] ![[താലവ്യം]] ![[മൃദുതാലവ്യം|കണ്ഠ്യം]] ![[Glottal consonant|കാകില്യം]] |- ! colspan="2" rowspan="2" |[[Nasal consonant|അനുനാസികം]] !<small>അല്പപ്രാണം</small> |{{IPA link|m}} |{{IPA link|n}} |({{IPA link|ɳ}}) |({{IPA link|ɲ}}) |({{IPA link|ŋ}}) | |- !<small>[[Aspiration (phonetics)|മഹാപ്രാണം]]</small> |{{IPA link|m}}{{IPA link|ʱ}} |{{IPA link|n}}{{IPA link|ʱ}} | | | | |- ! rowspan="4" |[[Plosive|സ്പർശം]]/<br />[[Affricate|ഘർഷി]] ! rowspan="2" |<small>[[Voicelessness|അഘോഷം]]</small> !<small>അല്പപ്രാണം</small> |{{IPA link|p}} |{{IPA link|t̪|t}} |{{IPA link|ʈ}} |{{IPA link|tʃ}} |{{IPA link|k}} | |- !<small>[[Aspirated consonant|മഹാപ്രാണം]]</small> |{{IPA link|pʰ}} |{{IPA link|tʰ}} |{{IPA link|ʈʰ}} |{{IPA link|tʃʰ}} |{{IPA link|kʰ}} | |- ! rowspan="2" |<small>[[Voice (phonetics)|സഘോഷം]]</small> !<small>അല്പപ്രാണം</small> |{{IPA link|b}} |{{IPA link|d̪|d}} |{{IPA link|ɖ}} |{{IPA link|dʒ}} |{{IPA link|ɡ}} | |- !<small>[[Aspirated consonant|മഹാപ്രാണം]]</small> |{{IPA link|bʱ}} |{{IPA link|dʱ}} |{{IPA link|ɖʱ}} |{{IPA link|dʒʱ}} |{{IPA link|ɡʱ}} | |- ! rowspan="1" colspan="3" |[[Fricative|ഊഷ്മാവ്]] | |{{IPA link|s}} | | | |{{IPA link|h}}~{{IPA link|ɦ}} {{efn| [{{IPA link|h}}] പദങ്ങളുടെ തുടക്കത്തിലും [{{IPA link|ɦ}}] പദങ്ങളുടെ മധ്യത്തിലും അവസാനത്തിലും വരുന്നു.}}<ref name=":6" /> |- ! rowspan="4" |[[Liquid consonant|ദ്രവം]] ! rowspan="2" |<small>[[Rhotic consonant|ലുണ്ഠിതം]]</small> !<small>അല്പപ്രാണം</small> | |{{IPA link|r}} |{{IPA link|ɽ}} | | | |- !<small>[[Aspiration (phonetics)|മഹാപ്രാണം]]</small> | |{{IPA link|r}}{{IPA link|ʱ}} |{{IPA link|ɽ}}{{IPA link|ʱ}} | | | |- ! rowspan="2" |<small>[[Lateral consonant|പാർശ്വികം]]</small> !<small>അല്പപ്രാണം</small> | |{{IPA link|l}} | | | | |- !<small>[[Aspiration (phonetics)|മഹാപ്രാണം]]</small> | |{{IPA link|l}}{{IPA link|ʱ}} | | | | |- ! colspan="3" |[[Approximant|അർദ്ധസ്വരം]] |{{IPA link|ʋ}} | | |{{IPA link|j}} | | |} == വ്യാകരണം == === താരതമ്യ വ്യാകരണം === അവധിയ്ക്ക് അയൽ ഭാഷകളായ [[പാശ്ചാത്യ ഹിന്ദി]], [[ബിഹാരി]] എന്നിവയിൽ നിന്ന് വേർതിരിക്കുന്ന നിരവധി സവിശേഷതകളുണ്ട്. അവധിയിൽ നാമങ്ങൾ പൊതുവെ ഹ്രസ്വവും ദീർഘവുമാണ്. എന്നാൽ പാശ്ചാത്യ ഹിന്ദിയിൽ ഇവ പൊതുവെ ഹ്രസ്വവും, ബിഹാരിയിൽ കൂടുതലും ദീർഘ രൂപങ്ങളുമാണ് ഉപയോഗിക്കുന്നത്. പാശ്ചാത്യ ഹിന്ദിയിൽ ലിംഗഭേദം കർശനമായി പാലിക്കപ്പെടുന്നു; അവധിയിൽ ഇത് അത്ര കർശനമല്ലെങ്കിലും വലിയൊരളവിൽ നിലനിർത്തുന്നുണ്ട്, എന്നാൽ ബിഹാരിയിൽ ഇത് വളരെ ദുർബലമാണ്. വിഭക്തിപ്രത്യയങ്ങളുടെ കാര്യത്തിൽ, കർതൃപ്രത്യയത്തിന്റെ (agentive postposition) അഭാവം അവധിയെ പാശ്ചാത്യ ഹിന്ദിയിൽ നിന്ന് വ്യത്യസ്തമാക്കുന്നു; ഇക്കാര്യത്തിൽ ഇത് ബിഹാരി ഭാഷാഭേദങ്ങളോട് സാമ്യം പുലർത്തുന്നു. അവധിയിലെ ദ്വിതീയാ-ചതുർത്ഥീ വിഭക്തിപ്രത്യയങ്ങൾ (accusative-dative postposition) /കാ/ (/kaː/) അല്ലെങ്കിൽ /ക/ (/kə/) ആണ്, എന്നാൽ പാശ്ചാത്യ ഹിന്ദിയിൽ ഇത് /കോ/ (/koː/) അല്ലെങ്കിൽ /കൗ/ (/kɔː/) എന്നും ബിഹാരിയിൽ /കേ/ (/keː/) എന്നുമാണ്. ബിഹാരിയിലും പാശ്ചാത്യ ഹിന്ദിയിലും സപ്തമീ വിഭക്തിപ്രത്യയം (locative postposition) /മേം/ (/mẽː/) ആണ്, എന്നാൽ അവധിയിൽ ഇത് /മാ/ (/maː/) ആണ്. അവധിയിലെ സർവ്വനാമങ്ങളിൽ പുരുഷവാചക ഷഷ്ഠീവിഭക്തിയായി (personal genitives) /തോർ/ (/toːɾ-/), /മോർ/ (/moːɾ-/) എന്നിവ ഉപയോഗിക്കുമ്പോൾ പാശ്ചാത്യ ഹിന്ദിയിൽ /തേർ/ (/teːɾ-/), /മേർ/ (/meːɾ-/) എന്നിവയാണ് ഉപയോഗിക്കുന്നത്. /ഹമാർ/ (/ɦəmaːɾ/) എന്നതിന്റെ തിര്യഗ്‌രൂപം (oblique) അവധിയിൽ /ഹമ്രേ/ (/ɦəmɾeː/) എന്നാണ്, എന്നാൽ ഇത് പാശ്ചാത്യ ഹിന്ദിയിൽ /ഹമാരേ/ (/ɦəmaːɾeː/) എന്നും ബിഹാരിയിൽ /ഹമ്രൻ'കൈ/ (/ɦəmrən'kæ/) എന്നുമാണ്.<ref name=":3" /> അവധിയുടെ മറ്റൊരു നിർണ്ണായക സവിശേഷതയാണ് /ദിഹിസ്/ (/dɪɦɪs/), /മാരിസ്/ (/maːɾɪs/) തുടങ്ങിയ പദങ്ങളിലെ /-ഇസ്/ (/-ɪs/) എന്ന പ്രത്യയം. അയൽ ഭാഷയായ ഭോജ്പുരിക്ക് (i) വർത്തമാനകാലത്തിലെ /ലാ/ (/laː/) എന്ന ആശ്രിതപദം (enclitic), (ii) ഭൂതകാലത്തിലെ /-ൽ/ (/-l/), (iii) ചതുർത്ഥീ വിഭക്തിപ്രത്യയമായ /-ലാ/ (/-laː/) എന്നീ സവിശേഷതകളുണ്ട്, ഇവ അതിനെ അവധി ഭാഷയിൽ നിന്ന് വേർതിരിക്കുന്നു.<ref name="auto"/> === സർവ്വനാമങ്ങൾ === {| class="wikitable" style="text-align: center; margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+അവധിയിലെ ഉത്തമപുരുഷ സർവ്വനാമങ്ങൾ<ref>{{Harvcoltxt|Masica|1993|p=252}}</ref><ref name=":3" /> ! ! colspan="5" |ഏകവചനം</br><small>ഞാൻ / എന്നെ /എന്റെ</small> ! colspan="5" |ബഹുവചനം</br><small>ഞങ്ങൾ / ഞങ്ങളെ / ഞങ്ങളുടെ</small> |- ! !പ്രഥമ !കർതൃ !തിര്യക് !ചതുർത്ഥി !ഷഷ്ഠി !പ്രഥമ !കർതൃ !തിര്യക് !ചതുർത്ഥി !ഷഷ്ഠി |- ! ആധുനിക നിലവാരമുള്ള ഹിന്ദി | മൈം</br>{{large|{{lang|hi|{{script|deva|( मैं )}}}}}} | മൈനെ</br>{{large|{{lang|hi|{{script|deva|( मैंने )}}}}}} | മുഝ</br>{{large|{{lang|hi|{{script|deva|( मुझ )}}}}}} | മുഝേ</br>{{large|{{lang|hi|{{script|deva|( मुझे )}}}}}} | മേരാ^*</br>{{large|{{lang|hi|{{script|deva|( मेरा )}}}}}} | ഹമ</br>{{large|{{lang|hi|{{script|deva|( हम )}}}}}} | ഹമനെ</br>{{large|{{lang|hi|{{script|deva|( हमने )}}}}}} | ഹമ</br>{{large|{{lang|hi|{{script|deva|( हम )}}}}}} | ഹമേം</br>{{large|{{lang|hi|{{script|deva|( हमें )}}}}}} | ഹമാരാ^*</br>{{large|{{lang|hi|{{script|deva|( हमारा )}}}}}} |- ! അവധി | മൈ</br>{{large|{{lang|awa-deva|( मै )}}}} | – | മഹി</br>{{large|{{lang|awa-deva|( महि )}}}} | – | മോര{{ref|asterisk|*}}</br>{{large|{{lang|awa-deva|( मोर )}}}} | ഹമ</br>{{large|{{lang|awa-deva|( हम )}}}} | – | ഹമ</br>{{large|{{lang|awa-deva|( हम )}}}} | ഹമൈ</br>{{large|{{lang|awa-deva|( हमै )}}}} | ഹമാര{{ref|asterisk|*}}</br>{{large|{{lang|awa-deva|( हमार )}}}} |- !<small>(അവധിയിലെ പകരമായുള്ളതോ മറ്റ് രൂപങ്ങളോ)</small> |<nowiki>-</nowiki> | – | മോ</br>{{large|{{lang|awa-deva|( मो )}}}} | മയികാ</br>{{large|{{lang|awa-deva|( मइका )}}}}</br> മോകാ </br>{{large|{{lang|awa-deva|( मोका )}}}} | – | – | – | – | ഹമകാ</br>{{large|{{lang|awa-deva|( हमका )}}}} | – |} {|class="wikitable" style="text-align: center; margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+അവധിയിലെ മധ്യമപുരുഷ സർവ്വനാമങ്ങൾ<ref name=":3">{{Cite book|url=http://archive.org/details/rosettaproject_awa_morsyn-1|title=Linguistic Survey of India|last=Grierson|first=G. A.|date=1967|publisher=Motilal Banarsidass|others=The Long Now Foundation}}</ref><ref>{{Harvcoltxt|Saxena|1971|p=169}}</ref> ! ! colspan="6" | ഏകവചനം <br /> ! colspan="6" |ബഹുവചനം |- ! !പ്രഥമ !കർതൃ !തിര്യക് !ചതുർത്ഥി !ഷഷ്ഠി !ബഹുമാനം !പ്രഥമ !കർതൃ !തിര്യക് !ചതുർത്ഥി !ഷഷ്ഠി !ബഹുമാനം |- !ആധുനിക നിലവാരമുള്ള ഹിന്ദി |tū |tū'nē |tujh |tujhē |tērā{{ref|asterisk |*}} | – |tum | tum'nē |tum |tumhē̃ |tumhārā^* |āp– |- !അവധി |tū, tui (toi), taĩ (tãy) | – |tu(h)i |  – |tōr{{ref|asterisk |*}} |āpu̥ |tum | – |tum |tumai, tohaĩ (tohãy) |tumār{{ref|asterisk |*}}/tohār{{ref|asterisk |*}} |āp– |- !<small>(അവധിയിലെ പകരമായുള്ളതോ മറ്റ് രൂപങ്ങളോ)</small> | – | – |tō |tui'kā, tō'kā (tõh'kā) | – | | – | – | – |tum'kā |<nowiki>-</nowiki> |<nowiki>-</nowiki> |} ;<nowiki>കുറിപ്പുകൾ:</nowiki> :{{note|asterisk|*}}ലിംഗം, വചനം എന്നിവയ്ക്കനുസരിച്ച് രൂപം മാറുന്നവയെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു: :# mor → ''mōrā (പുല്ലിംഗം), mōrī (സ്ത്രീലിംഗം), mōrē (ബഹുവചനം)'' :# hamār → ''hamrā (പുല്ലിംഗം), hamrī (സ്ത്രീലിംഗം), hamrē (ബഹുവചനം)'' :# tōr→ ''torā (പുല്ലിംഗം), torī (സ്ത്രീലിംഗം), torē (ബഹുവചനം)'' :# tumar→ ''tumrā (പുല്ലിംഗം), tumrī (സ്ത്രീലിംഗം), tumrē (ബഹുവചനം)'' :# tohār→ ''tohrā (പുല്ലിംഗം), tohrī (സ്ത്രീലിംഗം), tohrē (ബഹുവചനം)'' == പദരൂപീകരണം == അവധി ഭാഷയിലെ പദരൂപീകരണ പ്രക്രിയകൾ താഴെ പറയുന്നവയാണ്: '''പ്രത്യയം ചേർക്കൽ''' ഒരു വാക്കിന്റെ അർത്ഥമോ രൂപമോ മാറ്റുന്നതിനായി ഒരു പ്രത്യയം (affix) ഉപയോഗിക്കുന്നു. ഇത് ഒരു ഉപസർഗ്ഗമോ (prefix) പരപ്രത്യയമോ (suffix) ആകാം. * ഉദാഹരണം: 'സരം' (saram) എന്ന ധാതുവിന് മുൻപായി 'ബേ-' (bē–) എന്ന ഉപസർഗ്ഗം ചേരുമ്പോൾ "നാണമില്ലാത്തവൻ" (shameless) എന്ന അർത്ഥം ലഭിക്കുന്നു, അതുപോലെ 'അപ്നാ' (apna) എന്നതിന് ശേഷം '-പൻ' (–pan) ചേരുമ്പോൾ "സ്വന്തം" (belonging-ness) എന്ന അർത്ഥം വരുന്നു. '''സമാസം''' രണ്ടോ അതിലധികമോ പദങ്ങൾ സംയോജിപ്പിച്ച് ഒരൊറ്റ പദമായി മാറുന്ന പ്രക്രിയ. * ഉദാഹരണം: 'നീലകണ്ഠ്' (nīlkanṭh) എന്നാൽ "നീല പക്ഷി" എന്നും 'ബൻമാനുസ്' (banmānus) എന്നാൽ "കാട്ടുമനുഷ്യൻ" അഥവാ "ചിമ്പാൻസി" എന്നും അർത്ഥമാക്കുന്നു. '''ആമ്രേഡിതം / പദാവർത്തനം''' ചില പദരൂപങ്ങളുടെ ആവർത്തനമാണ് ഈ പ്രക്രിയയിൽ ഉൾപ്പെടുന്നത്. ഇത് പൂർണ്ണമോ, ഭാഗികമോ, ഇടവിട്ടുള്ളതോ ആകാം. # '''പൂർണ്ണ പദാവർത്തനം:''' ഇത് ഒരു പ്രവൃത്തിയുടെ തുടർച്ചയെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. #* ഉദാഹരണം: "പൊയ്ക്കൊണ്ടിരിക്കുന്നു" എന്നർത്ഥം വരുന്ന 'ജാത്-ജാത്' (jāt-jāt). # '''ഭാഗിക പദാവർത്തനം:''' ഇത് ഒരു വസ്തുവിന് മറ്റൊരു വസ്തുവിനോടുള്ള സാമ്യത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. #* ഉദാഹരണം: "കിതപ്പ്" എന്നർത്ഥം വരുന്ന 'ഹാംപട്-ദാംപട്' (hãpaṭ-dãpaṭ). # '''ഇടവിട്ടുള്ള പദാവർത്തനം:''' ഇത് വരാനിരിക്കുന്ന പ്രവൃത്തിയുടെ തൽക്ഷണ അവസ്ഥയെ ഊന്നിപ്പറയുകയും ഒന്നിന്റെ സമൃദ്ധിയെ പ്രകടിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. #* ഉദാഹരണം: "പാടങ്ങൾക്കിടയിൽ" എന്നർത്ഥം വരുന്ന 'ഖേതഈ ഖേത്' (khētaī khēt); "വളരെ ചൂടുള്ള" എന്നർത്ഥം വരുന്ന 'ഗർമഈ ഗരം' (garmaī garam). == ജനപ്രിയ സംസ്കാരത്തിൽ == === വിനോദം === 1961-ൽ പുറത്തിറങ്ങിയ ''[[ഗംഗ ജമുന]]'' എന്ന ചിത്രത്തിലെ കഥാപാത്രങ്ങൾ അവധി ഭാഷയുടെ ഒരു മിതമായ രൂപം സംസാരിക്കുന്നുണ്ട്. 1975-ൽ പുറത്തിറങ്ങിയ ''[[ഷോലെ]]'' എന്ന ചിത്രത്തിൽ [[ഗബ്ബർ സിംഗ് (കഥാപാത്രം)|ഗബ്ബർ സിംഗിന്റെ]] സംഭാഷണങ്ങൾ [[Kauravi dialect|ഖരിബോലിയും]] അവധിയും കലർന്നതായിരുന്നു; ഇത് ''ഗംഗ ജമുന'' എന്ന ചിത്രത്തിൽ [[ദിലീപ് കുമാർ]] അവതരിപ്പിച്ച ഗംഗ എന്ന കൊള്ളക്കാരനിൽ നിന്ന് പ്രചോദനം ഉൾക്കൊണ്ടതാണ്.<ref name="Chopra">{{Cite web|last=Chopra|first=Anupama|author-link=Anupama Chopra|date=11 August 2015|title=Shatrughan Sinha as Jai, Pran as Thakur and Danny as Gabbar? What 'Sholay' could have been|url=https://scroll.in/article/745687/shatrughan-sinha-as-jai-pran-as-thakur-and-danny-as-gabbar-what-sholay-could-have-been|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20151108092131/http://scroll.in/article/745687/shatrughan-sinha-as-jai-pran-as-thakur-and-danny-as-gabbar-what-sholay-could-have-been|archive-date=8 November 2015|access-date=|website=[[Scroll.in]]}}</ref> 2001-ൽ പുറത്തിറങ്ങിയ ''[[ലഗാൻ]]'' എന്ന ചിത്രത്തിൽ, പ്രേക്ഷകർക്ക് മനസ്സിലാക്കാൻ എളുപ്പമാകുന്നതിനായി അവധി ഭാഷയുടെ മിതമായ രൂപമാണ് ഉപയോഗിച്ചിരുന്നത്.<ref>{{cite web|url=https://www.rediff.com/movies/2000/feb/21aamir1.htm|title=rediff.com, Movies: Exclusive!!! Aamir Khan on the sets of Lagaan|website=www.rediff.com|access-date=16 September 2018}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/Lagaan-Just-perfect/articleshow/2134618786.cms|title='Lagaan: Just perfect' – Times of India|work=The Times of India|access-date=16 September 2018}}</ref> 2009-ൽ പുറത്തിറങ്ങിയ ''[[ദേവ്.ഡി]]'' എന്ന ചിത്രത്തിൽ [[അമിത് ത്രിവേദി]] സംഗീതം നൽകിയ "പായലിയ" എന്ന അവധി ഗാനമുണ്ട്.<ref>{{cite web|url=http://www.rediff.com/movies/2008/jul/21amit.htm|title=Making music, from Aamir to Dev D|website=www.rediff.com|access-date=5 September 2018}}</ref> ''[[യുദ്ധ് (ടിവി പരമ്പര)|യുദ്ധ്]]'' എന്ന ടെലിവിഷൻ പരമ്പരയിൽ [[അമിതാഭ് ബച്ചൻ]] തന്റെ ചില സംഭാഷണങ്ങൾ അവധിയിൽ സംസാരിച്ചിരുന്നു; ഇത് ''[[ഹിന്ദുസ്ഥാൻ ടൈംസിന്റെ]]'' നിരൂപക പ്രശംസ നേടിയിരുന്നു.<ref>{{cite web|url=https://www.hindustantimes.com/entertainment/television/yudh-review-amitabh-bachchan-s-show-limps-back-to-sluggish-pace/article1-1241418.aspx|archive-url=https://web.archive.org/web/20140802030602/https://www.hindustantimes.com/entertainment/television/yudh-review-amitabh-bachchan-s-show-limps-back-to-sluggish-pace/article1-1241418.aspx|archive-date=2 August 2014|title=Yudh review: Amitabh Bachchan's show limps back to sluggish pace – Hindustan Times|date=2 August 2014|url-status=dead|access-date=16 September 2018}}</ref> രാമാനന്ദ് സാഗറിന്റെ 1987-ലെ ടെലിവിഷൻ പരമ്പരയായ ''[[രാമായൺ (1987 ടിവി പരമ്പര)|രാമായണത്തിലും]]'' [[അയോധ്യ|അയോധ്യയിലെ]] നിവാസികളും മറ്റ് ചെറിയ കഥാപാത്രങ്ങളും സംസാരിക്കുന്നത് അവധിയാണ്. അമിതാഭ് ബച്ചനും [[രേഖ|രേഖയും]] അഭിനയിച്ച ''[[സിൽസില (1981 ചലച്ചിത്രം)|സിൽസില]]'' എന്ന സിനിമയിലെ "[[രംഗ് ബർസെ ഭീഗേ ചുനാർ വാലി|രംഗ് ബർസെ ഭീഗേ ചുനാർ വാലി]]" എന്ന ഗാനത്തിന്റെ വരികൾ അവധി ഭാഷാഭേദത്തിലാണ്. 2022-ൽ പുറത്തിറങ്ങിയ ഹിന്ദി ഫീച്ചർ ഫിലിമായ ''[[വിക്രം വേദ (2022 ചലച്ചിത്രം)|വിക്രം വേദയിൽ]]'' [[ഹൃതിക് റോഷൻ]] അവതരിപ്പിച്ച വേദാ ബേതാൽ എന്ന കഥാപാത്രവും അവധി ഭാഷാഭേദത്തിൽ സംസാരിക്കുന്നുണ്ട്. ''"മേരെ അംഗനേ മേം തുംഹാരാ ക്യാ കാം ഹേ"'' എന്ന അവധി നാടോടിഗാനം ബോളിവുഡിൽ വളരെ ജനപ്രിയമായിട്ടുണ്ട്. അമിതാഭ് ബച്ചൻ അഭിനയിച്ച് 1981-ൽ പുറത്തിറങ്ങിയ ''[[ലവാരിസ് (1981 ചലച്ചിത്രം)|ലവാരിസ്]]'' എന്ന ചിത്രത്തിലും, 1970-ലെ ''[[ബോംബെ ടാക്കീസ്]]'', 1975-ലെ ''മസ്സേ ലേ ലോ'' എന്നീ ചിത്രങ്ങളിലും ഇതിന്റെ ഒരു മിതമായ പതിപ്പ് ഉപയോഗിച്ചിട്ടുണ്ട്. കൂടാതെ 2020-ൽ [[നേഹ കക്കർ]] ഇത് ഒരു സിംഗിളായി പുറത്തിറക്കുകയും ചെയ്തു.<ref>{{Cite web |url=https://www.bobbytalkscinema.com/recentpost/the-curious-case-of-mere-angn-2137/ |title=The curious case of |access-date=20 April 2022 |archive-date=28 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220528082456/https://www.bobbytalkscinema.com/recentpost/The-curious-case-of-Mere-Angn-2137 |url-status=dead }}</ref> ബോളിവുഡിലൂടെ ജനപ്രിയമായ മറ്റൊരു അവധി നാടോടിഗാനമാണ് "ഹോളി ഖേലേ രഘുവീര"; അമിതാഭ് ബച്ചനും [[ഹേമമാലിനി|ഹേമമാലിനിയും]] അഭിനയിച്ച് 2003-ൽ പുറത്തിറങ്ങിയ ''[[ബാഗ്ബാൻ (2003 ചലച്ചിത്രം)|ബാഗ്ബാൻ]]'' എന്ന ചിത്രത്തിന് വേണ്ടി അമിതാഭ് ബച്ചൻ തന്നെ ഇതിന്റെ മിതമായ രൂപം ആലപിച്ചു. 1982-ലെ ''[[നദിയാ കേ പാർ (1982 ചലച്ചിത്രം)|നദിയാ കേ പാർ]]'' എന്ന ചിത്രം അവധി ഭാഷയിലായിരുന്നു (അതേ സംവിധായകൻ തന്നെ സംവിധാനം ചെയ്ത ഇതിന്റെ 1994-ലെ റീമേക്ക് ആയ ''[[ഹം ആപ്‌കേ ഹേ കൗൻ..!]]'' ഹിന്ദിയിലായിരുന്നു.)<ref>{{cite web | url=https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/sooraj-barjatya-didnt-want-to-direct-hum-aapke-hain-koun-had-two-ecgs-due-to-stress-why-would-i-do-a-remake-9653087/lite/ | title=Sooraj Barjatya didn't want to direct Hum Aapke Hain Koun, had two ECGs 'due to stress': 'Why would I do a remake?' | date=4 November 2024 }}</ref> === നാടോടിഗാനങ്ങൾ === അവധിൽ പാടിവരുന്ന നാടോടിഗാനങ്ങളുടെ രൂപങ്ങളിൽ സരിയ, ബ്യാഹ്, സുഹാഗ്, ഗാരി, നക്ത, ബൻറ (ബന്ന-ബന്നി), അൽഹ, സാവൻ, ജൂല, ഹോരി, ബാരഹ്മാസ എന്നിവ ഉൾപ്പെടുന്നു.<ref>{{Harvcoltxt|Pandey|2011|p=31}}</ref> == ഉദാഹരണ വാക്യങ്ങൾ == === സാർവത്രിക മനുഷ്യാവകാശ പ്രഖ്യാപനം === അവധിയിൽ എഴുതിയ സാർവത്രിക മനുഷ്യാവകാശ പ്രഖ്യാപനത്തിന്റെ വകുപ്പ് 1 ആണ് ഇനിപ്പറയുന്ന വാചകം: <ref name="UDHR_Awadhi">{{cite web |title=Universal Declaration of Human Rights: Awadhi |url=https://www.ohchr.org/sites/default/files/UDHR/Documents/UDHR_Translations/awa.pdf|trans-title=मनइन के अधिकारन कै जगतबियापी ऐलान|url-status=live|archive-date=8 August 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240808123935/https://www.ohchr.org/sites/default/files/UDHR/Documents/UDHR_Translations/awa.pdf|website=OHCHR.org|publisher=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights|language=awa|page=1|access-date=16 January 2026}}</ref> ==== അവധി [[ദേവനാഗരി]] ലിപിയിൽ ==== {{Block indent|{{lang|awa|{{Script|deva|'''अनुच्छेद १''' - सब मनइन कां गउरव औ अधिकारन के मामिला मां जनमजात आजादी औ बरोबरी मिली बा। वन्हैं बुद्धी औ अन्तरात्मा कै देन मिली बा औ आपस मां यक दुसरे के साथे भाईचारा के भाव से बरताव करै कां चाही।}}}}}} ==== അവധി [[കൈത്തി]] ലിപിയിൽ ==== {{Block indent|{{lang|awa|{{Script|kthi|'''𑂃𑂢𑂳𑂒𑂹𑂓𑂵𑂠 १''' - 𑂮𑂥 𑂧𑂢𑂅𑂢 𑂍𑂰𑂁 𑂏𑂇𑂩𑂫 𑂌 𑂃𑂡𑂱𑂍𑂰𑂩𑂢 𑂍𑂵 𑂧𑂰𑂧𑂱𑂪𑂰 𑂧𑂰𑂁 𑂔𑂢𑂧𑂔𑂰𑂞 𑂄𑂔𑂰𑂠𑂲 𑂌 𑂥𑂩𑂷𑂥𑂩𑂲 𑂧𑂱𑂪𑂲 𑂥𑂰𑃀 𑂫𑂢𑂹𑂯𑂶𑂁 𑂥𑂳𑂠𑂹𑂡𑂲 𑂌 𑂃𑂢𑂹𑂞𑂩𑂰𑂞𑂹𑂧𑂰 𑂍𑂶 𑂠𑂵𑂢 𑂧𑂱𑂪𑂲 𑂥𑂰 𑂌 𑂄𑂣𑂮 𑂧𑂰𑂁 𑂨𑂍 𑂠𑂳𑂮𑂩𑂵 𑂍𑂵 𑂮𑂰𑂟𑂵 𑂦𑂰𑂆𑂒𑂰𑂩𑂰 𑂍𑂵 𑂦𑂰𑂫 𑂮𑂵 𑂥𑂩𑂞𑂰𑂫 𑂍𑂩𑂶 𑂍𑂰𑂁 𑂒𑂰𑂯𑂲 𑃀}}}}}} ==== ലത്തീൻ വൽക്കരണം ==== {{Block indent|{{translit|awa|ISO|anucchēda 1 - saba mana:ina kāṁ ga:urava au adhikārana kē māmilā māṁ janamajāta ājādī au barōbarī milī bā. vanhaiṁ buddhī au antarātmā kai dēna milī bā au āpasa māṁ yaka dusarē kē sāthē bhāīcārā kē bhāva sē baratāva karai kāṁ cāhī.}}}} ==== മലയാള വൽക്കരണം ==== ''{{Block indent|{{lang|awa|{{Script|mlym|അനുച്ഛേദ് 1 - സബ മനഇന കാം ഗഉരവ ഔ അധികാരന കേ മാമിലാ മാം ജനമജാത ആജാദീ ഔ ബരോബരീ മിലീ ബാ. വൻഹൈം ബുദ്ധീ ഔ അന്തരാത്മാ കൈ ദേന മിലീ ബാ ഔ ആപസ മാം യക ദുസരേ കേ സാഥേ ഭാഈചാരാ കേ ഭാവ സേ ബരതാവ കരൈ കാം ചാഹീ.}}}}}}'' ==== മലയാളം ==== {{Block indent|'''വകുപ്പ് ൧:''' മനുഷ്യരെല്ലാവരും തുല്യാവകാശങ്ങളോടും അന്തസ്സോടും സ്വാതന്ത്ര്യത്തോടുംകൂടി ജനിച്ചിട്ടുള്ളവരാണ്‌. അന്യോന്യം ഭ്രാതൃഭാവത്തോടെ പെരുമാറുവാനാണ്‌ മനുഷ്യന് വിവേകബുദ്ധിയും മനസാക്ഷിയും സിദ്ധമായിരിക്കുന്നത്‌.}}</br> === ഭാഷാഭേദങ്ങൾ === അവധി ഭാഷയിൽ പ്രാദേശികമായ നിരവധി വകഭേദങ്ങൾ കാണാം. ഉദാഹരണത്തിന്, പടിഞ്ഞാറൻ പ്രദേശങ്ങളിൽ സഹായകക്രിയയായി /ഹൈ/ (/hʌiː/) എന്ന് ഉപയോഗിക്കുമ്പോൾ, മധ്യ-കിഴക്കൻ ഭാഗങ്ങളിൽ അത് /അഹൈ/ (/ʌhʌiː/) എന്നാണ് ഉപയോഗിക്കുന്നത്. ബാബുറാം സക്സേനയുടെ ''"എവല്യൂഷൻ ഓഫ് അവധി"'' എന്ന പുസ്തകത്തിൽ നിന്നുള്ളതാണ് താഴെ നൽകിയിരിക്കുന്ന ഉദാഹരണങ്ങൾ. പ്രാദേശിക വ്യത്യാസങ്ങൾ വ്യക്തമാക്കുന്ന ബദൽ രൂപങ്ങളും ഇതിൽ ഉൾപ്പെടുത്തിയിട്ടുണ്ട്. {| style="margin:auto;" class="wikitable" |- !style="background:#ffdead;"| മലയാളം !style="background:#ffdead;"| അവധി ([[അന്താരാഷ്ട്ര ശബ്ദലിപി|ഐ.പി.എ.]]) !style="background:#ffdead;"| അവധി ([[Devanagari|ദേവനാഗരി]]) |- style="background:#ffe;" | rowspan="2"|'''ആരായിരുന്നു അവിടെ ഉണ്ടായിരുന്നത്?''' ||{{IPA|ɦʊãː koː (kəʊn) ɾəɦəĩ}} ||{{lang|awa|हुआँ को (कउन) रहें?}} |- style="background:#ffe;" ||'''''(പകരം)'''' {{IPA|ɦʊãː keː/kəʊn ɾəɦəin}} ||'''''(പകരം)'''''. {{lang|awa|हुआँ के/कउन रहेन?}} |- style="background:#ffe;" | rowspan="2"|'''കാണാനും കേൾക്കാനും ഈ കുട്ടിക്ക് കുഴപ്പമൊന്നുമില്ല.''' ||{{IPA|ɪʊ lʌɾɪkaː d̪eːkʰʌiː sʊnʌiː mə ʈʰiːk hʌiː}} ||{{lang|awa|इउ लरिका देखई सुनई म ठीक है।}} |- style="background:#ffe;" ||'''''(പകരം)''''' {{IPA|ɪ lʌɾɪkaː d̪eːkʰʌiː sʊnʌiː mə ʈʰiːk ʌhʌiː}} ||'''''(പകരം)'''''. {{lang|awa|इ लरिका देखई सुनई म ठीक अहै।}} |- style="background:#ffe;" | rowspan="2"|'''(അവൾ) പറഞ്ഞു, (ഞാൻ) കുറച്ച് കഴിക്കട്ടെ, കുറച്ച് ഇവനും കൊടുക്കാം.''' || {{IPA|kʌɦɪn laːoː t̪ʰoːɽaː kʰaːɪ leːiː t̪ʰoːɽaː jʌhu kɘ d̪ʌɪ d̪eːiː}} || {{lang|awa|कहिन, लाओ थोड़ा खाई लेई, थोड़ा यहु का दै देई।}} |- style="background:#ffe;" ||'''''(പകരം)''''' {{IPA|kʌɦɪn lyaːvː t̪ʰoːɽaː kʰaːɪ leːiː raːçi keː jʌnhu kɘ d̪ʌɪ d̪eːiː}} ||'''''(പകരം)'''''. {{lang|awa|कहिन, ल्याव थोड़ा खाई लेई, रचि के एन्हुं के दै देई।}} |- style="background:#ffe;" | rowspan="2"|'''പോകുന്നവർക്ക് അടി കിട്ടും.''' || {{IPA|d͡ʒoː d͡ʒʌɪɦʌĩ soː maːrʊ̥ kʰʌɪɦʌĩ}} || {{lang|awa|जो जइहैं सो मारउ खइहैं।}} |- style="background:#ffe;" ||'''''(പകരം)'''''. {{IPA|d͡ʒèː d͡ʒʌɪɦʌĩ soː maːr kʰʌɪɦʌĩ}} ||'''''(പകരം)''.''' {{lang|awa|जे जइहैं सो मार खइहैं।}} |- style="background:#ffe;" | rowspan="2"|'''പക്ഷികൾക്ക് നേരെ വെടിയുതിർക്കരുത്.''' ||{{IPA|cɪɾʌɪjʌn pʌɾ chʌrːaː nə cʌlaːoː}} ||{{lang|awa|चिरइयन पर छर्रा न चलाओ।}} |- style="background:#ffe;" ||'''''(പകരം)'''''. {{IPA|cɪɾʌɪjʌn peː chʌrːaː jin cʌlaːwː}} ||'''''(പകരം)'''''. {{lang|awa|चिरइयन पे छर्रा जिन चलाव।}} |} == കുറിപ്പുകൾ == {{notelist}} ==അവലംബങ്ങൾ== {{reflist|colwidth=30em}} == സ്രോതസ്സുകൾ == {{refbegin|indent=yes|3}} * {{Cite book|last=Saxena|first=Baburam|date=1971|url=https://books.google.com/books?id=WfkWvgqk5c4C&pg=PP1|title=Evolution of Awadhi|publisher=Motilal Banarsidass Publication|isbn=9788120808553|location=Allahabad}} * {{Cite book|url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.32106|title=Linguistic survey of India, Vol. 6, Mediate Group|last=Grierson|first=George Abraham|publisher=Office of the Superintendent of Government Printing|year=1904|location=India}} * {{Citation|last=Singh|first=Ravindra Pratap|title=Nature, Climate and Self: Reading select texts of Awadhi Baramasa|url=https://www.rjoe.org.in/Files/vol4issue2/new/RJOE-luknow%20sir%20-2(26-34).pdf|work=Research Journal of English|volume=4|issue=2|date=2019|issn=2456-2696}} * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=wT5v79lMmzEC|title=Awadhi Granthavali Volume 5|last=Pandey|first=Jagdish Prasad|publisher=Vani Prakashan|year=2011|isbn=978-81-8143-905-5|location=India|language=hi}} * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=VV7leonJ8aQC|title=Sri Ramacaritamanasa|last=Tulasīdāsa|date=1999|publisher=Motilal Banarsidass Publ.|isbn=978-81-208-0762-4|page=747|language=en}} * {{Citation|last=Orsini|first=Francesca|title=Inflected Kathas: Sufis and Krishna Bhaktas in Awadh|date=2014|url=https://eprints.soas.ac.uk/19887/|work=Religious Interactions in Mughal India|pages=195–232|editor-last=Dalmia|editor-first=Vasudha|publisher=Oxford University Press|language=en|isbn=978-0-19-808167-8|editor2-last=Faruqui|editor2-first=Munis}} * {{Cite journal|last=Vaudeville|first=Charlotte|date=1990|title=Kabīr's language and languages, Hinduī as the language of non-conformity|journal=Indo-Iranian Journal|volume=33|issue=4|pages=259–266|doi=10.1163/000000090790083572|issn=0019-7246}} * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=kA7HB8s621cC|title=The Magic Doe: Qutban Suhravardi's Mirigavati|last=Kutban|date=2012|publisher=Oxford University Press, USA|isbn=978-0-19-984292-6|language=en}} * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=b3iHIOwV3mYC|title=Madhumalati: An Indian Sufi Romance|last=Manjhan|date=2001|publisher=OUP Oxford|isbn=978-0-19-160625-0|language=en}} * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=19zvfkwXyzUC|title=The Life of a Text: Performing the Rāmcaritmānas of Tulsidas|last=Lutgendorf|first=Philip|date=1991|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-06690-8|language=en}} * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=J3RSHWePhXwC&q=central+portion |title=The Indo-Aryan languages|last=Masica|first =Colin P.|date=1993|publisher=Cambridge University Press|isbn=0-521-23420-4|location=Cambridge|oclc=18947567}} {{refend}} == കൂടുതൽ വായനയ്ക്ക് == * {{Cite book|url=https://global.oup.com/academic/product/loves-subtle-magic-9780195146707?cc=in&lang=en&|title=Love's Subtle Magic: An Indian Islamic Literary Tradition, 1379-1545|date=29 November 2012|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-514670-7|editor-last=Behl|editor-first=Aditya|location=Oxford, New York|editor2-last=Doniger|editor2-first=Wendy}} * {{Cite book|url=https://archive.org/details/in.gov.ignca.7679/page/n3|title=Evolution of Awadhi: A Branch of Hindi|last=Saksena|first=Baburam|publisher=Indian Press; Allahabad|year=1938|isbn=|location=}} == പുറത്തേക്കുള്ള കണ്ണികൾ == {{InterWiki|code=awa}} {{wiktionarycat|type=Awadhi|category=Awadhi language}} * [[:iso639-3:awa|Entry for Awadhi at SIL International]] * [https://www.digitallibrary.io/awa Awadhi Books] {{Languages_of_India}} [[വർഗ്ഗം:ഇന്ത്യയിലെ ഭാഷകൾ]] [[വർഗ്ഗം:അവധ്]] [[വർഗ്ഗം:ഉത്തർപ്രദേശിലെ ഭാഷകൾ]] [[വർഗ്ഗം:ഇന്തോ-ആര്യൻ ഭാഷകൾ]] 92n18m59va564mv7vsx32tvrbg2cckb 4610540 4610539 2026-03-28T20:58:32Z Symphonicallyu 155269 4610540 wikitext text/x-wiki {{prettyurl|Awadhi language}} {{Infobox language |name = അവധി |altname = <span style="font-size:100%;line-height:1.65;">ഔധി</span> |nativename = <span style="font-size:100%;line-height:2.65;">{{large|{{lang|awa-Deva|अवधी}}}} • {{large|{{lang|awa-Kthi|𑂃𑂫𑂡𑂲}}}} • {{lang|awa|{{nq|اودهي}}}}</span> | image = Awadhi language.svg | imagecaption = <small>"അവധി" എന്ന് [[ദേവനാഗരി]] ലിപിയിൽ എഴുതിയിരിക്കുന്നു.</small> | pronunciation = {{IPA|hi|əʋ.d̪ʱi|}} |states = [[ഇന്ത്യ]] , [[നേപ്പാൾ]] |region = ഇന്ത്യയുടെ സംസ്ഥാനങ്ങളിലെ ചില പ്രദേശങ്ങൾ *[[ഉത്തർപ്രദേശ്|ഉത്തർ പ്രദേശിലെ]] **[[അവധ്]] **[[ദൊവാബ്|ലോവർ ദൊവാബ്]] മേഖലകൾ *[[മധ്യപ്രദേശ്]] *[[ബീഹാർ]] *[[ഡെൽഹി]] നേപ്പാളിലെ [[തെരായി|തെരായി സമതലം]]. *[[ലൂംബിനി മേഖല]] **[[കപിലവസ്തു ജില്ല]] *[[ഭേരി മേഖല]] **[[ബാങ്കെ ജില്ല]] **[[ബർദിയ ജില്ല]] [[ഫിജി|ഫിജിയിൽ]] ദ്വീപിൽ [[ഫിജി ഹിന്ദി]] എന്ന രൂപത്തിൽ. [[കരീബിയൻ]] ദ്വീപസമൂഹ രാജ്യങ്ങളിലെ [[ഇൻഡോ-കരീബിയൻ ജനത]] സംസാരിക്കുന്ന പൊതുഭാഷ. *[[സുരിനാം]] *[[ട്രിനിഡാഡ് ആൻഡ് ടൊബാഗോ]] *[[ഗയാന]] [[മൗറീഷ്യസ്|മൗറീഷ്യസിൽ]] [[മൗറീഷ്യൻ ഹിന്ദുസ്താനി]] എന്ന രൂപത്തിൽ. [[ദക്ഷിണാഫ്രിക്ക|ദക്ഷിണാഫ്രിക്കയിൽ]] [[സൗത്ത് ആഫ്രിക്കൻ ഹിന്ദുസ്താനി]] എന്ന രൂപത്തിൽ. |speakers = {{sigfig|3.850906|3}} കോടി |date = 2011 |ref = <ref>{{cite web |url= https://www.dnaindia.com/analysis/column-the-slow-death-of-bhojpuri-and-awadhi-2122062|title=The Slow Death of Awadhi and Bhojpuri}}</ref><ref>{{cite web |url= https://www.omniglot.com/writing/awadhi.htm|title=Omniglot — Awadhi (अवधी)}}</ref><ref>{{cite web |url= https://www.bignewsnetwork.com/news/270676192/awadhi-language-is-grouped-as-mother-tongue-under-hindi|title='Awadhi language is grouped as mother tongue under Hindi' says Minister of State for Home Affairs |work=Big News Network.com }}</ref> | ethnicity = [[അവധി ജനത]] |familycolor = [[ഇന്തോ-യുറോപ്യൻ ഭാഷകൾ|ഇന്തോ-യുറോപ്യൻ]] |fam2 = [[ഇന്തോ-ഇറാനിയൻ ഭാഷകൾ|ഇന്തോ-ഇറാനിയൻ]] |fam3 = [[ഇന്തോ-ആര്യൻ ഭാഷകൾ|ഇന്തോ-ആര്യൻ]] |fam4 = [[ഹിന്ദി ഭാഷകൾ|മധ്യ ഇന്തോ-ആര്യൻ]] |fam5 = [[കിഴക്കൻ ഹിന്ദി]] |dia1 = [[ഫിജി ഹിന്ദി]] |dia2 = [[ഗംഗാപാരീ]] |dia3 = മിർസാപുരി |dia4 = പർദേശി |dia5 = ഉത്തരി |dia6 = പ്രതാപ്ഗഢി |dia7 = താരുഹാട്ട് |dia8 = [[കരീബിയൻ ഹിന്ദുസ്താനി]] |dia9 = [[മൗറീഷ്യൻ ഹിന്ദുസ്താനി]] |dia10 = [[സൗത്ത് ആഫ്രിക്കൻ ഹിന്ദുസ്താനി]] | ancestor = [[അർദ്ധമാഗധി പ്രാകൃതം]] | ancestor2 = [[അപഭ്രംശം|അർദ്ധമാഗധി അപഭ്രംശം]] |script = {{unbulleted list |[[ദേവനാഗരി]] (ഇപ്പോൾ) |[[കൈതി ലിപി|കൈതി]] (ചരിത്രപരം) |[[പേർഷ്യൻ ലിപി|പേർഷ്യൻ]] |[[ലത്തീൻ അക്ഷരമാല|ലത്തീൻ]] }} | nation = {{flag|ഫിജി}} {{small|([[ഫിജി ഹിന്ദി]] എന്ന രൂപത്തിൽ)}} | iso2 = awa | iso3 = awa | glotto = awad1243 | glottorefname = Awadhi | lingua = 59-AAF-ra | glotto2 = gang1265 | glottoname2 = ഗംഗാപാരീ | glotto3 = mirz1238 | glottoname3 = മിർസാപുരി | glotto4 = utta1238 | glottoname4 = ഉത്തരി | map2 = Awadh region.jpg | mapcaption2 = <center><small>ഉത്തർപ്രദേശിലെ അവധി ഭാഷാ അതിർത്തികൾ</center></small> | notice = IPA }} [[ഹിന്ദി|ഹിന്ദിയുടെ]] ഒരു ഉപഭാഷയാണ് [[ഉത്തർപ്രദേശ്|ഉത്തർ പ്രദേശിന്റെ]] മദ്ധ്യഭാഗത്തുള്ള ഒരു പ്രദേശമായ [[അവധ്|അവധിൽ]] സംസാരിക്കപ്പെടുന്ന ഭാഷയായ '''അവധി'''.{{efn|<ref>{{cite book |last=Oldenburg |first=Veena Talwar |author-link= |date= |title=The Making of Colonial Lucknow, 1856–1877 |url= |location= |publisher=Princeton University Press |page=5 |isbn=}}</ref> ({{lang|hi|औधी}}, 𑂌𑂡𑂲)}} ഹിന്ദിയുടെ പൂർവീ വിഭാഗത്തിൽപ്പെടുന്ന ഒരു ഉപഭാഷയാണിത്.<ref name="fulllangdatacensus 2011">{{cite web |last=Kawoosa |first=Vijdan Mohammad |date=22 November 2018 |title=How languages intersect in India |url=https://www.hindustantimes.com/india-news/how-languagesintersect-in-india/story-g3nzNwFppYV7XvCumRzlYL.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221015014438/https://www.hindustantimes.com/india-news/how-languagesintersect-in-india/story-g3nzNwFppYV7XvCumRzlYL.html |archive-date=15 October 2022 |publisher=Hindustan Times}}</ref> ഉത്തർ പ്രദേശിലെ [[അവധ്]] ,ലോവർ ദൊവാബ് മേഖലകൾ, [[മധ്യപ്രദേശ്‌]], [[ബിഹാർ|ബീഹാർ]], [[ഡെൽഹി]] സംസ്ഥാനങ്ങളിലെ ചില പ്രദേശങ്ങൾ, [[നേപ്പാൾ|നേപ്പാളിലെ]] [[ലുംബിനി പ്രവിശ്യ|ലുംബിനി]], [[രാപ്തി]], [[ഭേരി]] എന്നീ പ്രദേശങ്ങളിൽ അവധി സംസാരിക്കപ്പെടുന്നു.<ref name=":5">{{Cite web |last=Meaning |first=Nepali |date=12 August 2023 |title=Origin, Structure, Development, and Situation of Awadhi Language in Nepal - Nepali Meaning |url=https://nepalimeaning.com/origin-structure-development-and-situation-of-awadhi-language-in-nepal/ |access-date=4 February 2024 |website=nepalimeaning.com |language=en-US}}</ref><ref name=":0">{{Harvcoltxt|Saxena|1971|p=1}}</ref><ref>{{Harvcoltxt|Grierson|1904|p=1}}</ref> ലോകത്തിലെ ഏറ്റവും കൂടുതൽ ആൾക്കാർ സംസാരിക്കുന്ന ഭാഷകളിൽ 29-ാം സ്ഥാനമാണ് ഈ ഭാഷക്കുള്ളത്. ഭക്തകവിയായിരുന്ന [[ഗോസ്വാമി തുളസീദാസ്]] രചിച്ച [[രാമചരിത് മാനസ്]] (തുളസീദാസ് രാമായണം), [[ഹനുമാൻ ചാലിസ]] എന്നീ കൃതികൾ ഈ ഭാഷയിലാണ് രചിയ്ക്കപ്പെട്ടിരിയ്ക്കുന്നത്. ബൈസ്വാര പ്രദേശത്തിന്റെ പേരിൽ നിന്നുള്ള '''[[ബൈസ്വാരി]]''',<ref>{{Harvcoltxt|Grierson|1904|p=10}}</ref> 'കിഴക്കൻ' എന്നർത്ഥമുള്ള '''പൂർബി''' (ഈ പദം പലപ്പോഴും അവ്യക്തമായി ഉപയോഗിക്കാറുണ്ട്), പുരാതന [[കോസല സാമ്രാജ്യം|കോസല രാജ്യത്തിന്റെ]] പേരിൽ നിന്നുള്ള '''കോസലി''' എന്നിവയാണ് അവധി ഭാഷയുടെ മറ്റ് പേരുകൾ.<ref name=":0" /> == ഭൂമിശാസ്ത്രപരമായ വ്യാപനം == === ഇന്ത്യയിൽ === [[File:Awadhi regions of Uttar Pradesh.jpg|thumb|അവധി സംസാരിക്കുന്ന ഉത്തർപ്രദേശിലെ ജില്ലകൾ]] അവധി പ്രധാനമായും സംസാരിക്കുന്നത് [[ഗംഗാനദി|ഗംഗാ]]-[[യമുന]] [[doab|ദോവാബിന്റെ]] (നദീതടം) താഴത്തെ ഭാഗങ്ങൾ ഉൾപ്പെടുന്ന മധ്യ-കിഴക്കൻ [[ഉത്തർപ്രദേശ്|ഉത്തർപ്രദേശിലെ]] [[അവധ്]] പ്രദേശത്താണ്.<ref name=":0"/><ref name=":1">{{Harvcoltxt|Grierson|1904|pp=9–10}}</ref> ഇതിന്റെ പടിഞ്ഞാറ് ഭാഗത്ത് പാശ്ചാത്യ ഹിന്ദിയും (പ്രത്യേകിച്ച് [[കനൗജി ഭാഷ|കനൗജിയും]] [[ബുന്ദേലി ഭാഷ|ബുന്ദേലിയും]]), കിഴക്ക് ഭാഗത്ത് [[കിഴക്കൻ ഇന്തോ-ആര്യൻ ഭാഷകൾ|കിഴക്കൻ ഇന്തോ-ആര്യൻ]] ഭാഷാകുടുംബത്തിലെ ബിഹാരി വിഭാഗത്തിൽപ്പെട്ട [[ഭോജ്പൂരി ഭാഷ|ഭോജ്പുരിയുമാണ്]] സംസാരിക്കുന്നത്.<ref name=":6">{{Cite book |last=Saksena |first=Baburam |url=https://books.google.com/books?id=WfkWvgqk5c4C&dq=Awadhi+east+bhojpuri+language&pg=PA5 |title=Evolution of Awadhi (a Branch of Hindi). |date=1971 |publisher=Motilal Banarsidass Publ. |isbn=978-81-208-0855-3 |language=en|pages=}}</ref><ref>{{Cite book |last=Verbeke |first=Saartje |url=https://books.google.com/books?id=63iC56LeJ_MC&dq=Hindi+is+central+indo+aryan+bhojpuri+eastern+indo+aryan&pg=PA67 |title=Alignment and Ergativity in New Indo-Aryan Languages |date=22 March 2013 |publisher=Walter de Gruyter |isbn=978-3-11-029267-1 |language=en}}</ref> വടക്ക് [[നേപ്പാൾ|നേപ്പാളും]] തെക്ക് അവധിയുമായി വലിയ സാമ്യമുള്ള [[ബഘേലി ഭാഷ|ബഘേലിയുമാണ്]] അതിരുകൾ.<ref>{{Harvcoltxt|Saxena|1971|pp=2–5}}</ref> വടക്കൻ, മധ്യ യു.പിയിലെ താഴെ പറയുന്ന ജില്ലകളിൽ അവധി സംസാരിക്കുന്നു- * [[Lakhimpur Kheri district|ലഖിംപൂർ ഖേരി]] ([[Kannauji language|കനൗജിക്കൊപ്പം]]) * [[Sitapur district|സീതാപൂർ]] ([[Kannauji language|കനൗജിക്കൊപ്പം]]) * [[Unnao district|ഉന്നാവോ]] * [[Fatehpur district|ഫത്തേപൂർ]] * [[Barabanki district|ബാരാബങ്കി]] * [[Lucknow district|ലഖ്‌നൗ]] * [[Raebareli district|റായ്ബറേലി]] * [[Amethi district|അമേഠി]] * [[Bahraich district|ബഹ്റൈച്ച്]] * [[Shrawasti district|ശ്രാവസ്തി]] * [[Kanpur Nagar district|കാൺപൂർ]] യു.പിയുടെ കിഴക്കൻ ഭാഗങ്ങളിൽ അവധി ഭാഷാരൂപം മാറി "കിഴക്കൻ സ്റ്റാൻഡേർഡ് അവധി" എന്ന പ്രത്യേക ഭാഷാഭേദമായി മാറുന്നു. ഈ പ്രദേശം പൂർവാഞ്ചലിലെ [[ഭോജ്പൂരി ഭാഷ|ഭോജ്പുരി]] സംസാരിക്കുന്ന ജില്ലകളുമായി അതിർത്തി പങ്കിടുന്നു. ഈ ഭാഗത്ത് ഉൾപ്പെടുന്ന ജില്ലകൾ ഇവയാണ്- * [[Ayodhya district|അയോധ്യ]] * [[Ambedkar Nagar district|അംബേദ്കർ നഗർ]] * [[Prayagraj district|പ്രയാഗ്‌രാജ്]] * [[Mirzapur district|മിർസാപൂർ]] * [[Jaunpur district|ജോൻപൂർ]] (പടിഞ്ഞാറൻ ഭാഗങ്ങൾ) * [[Bhadohi district|ഭദോഹി]] * [[Sultanpur district|സുൽത്താൻപൂർ]] * [[Pratapgarh, Uttar Pradesh|പ്രതാപ്ഗഢ്]] * [[Gonda district|ഗോണ്ട]] * [[Balrampur district, Uttar Pradesh|ബലറാംപൂർ]] * [[Basti district|ബസ്തി]] (പടിഞ്ഞാറൻ ഭാഗങ്ങൾ) * [[Siddharthnagar district|സിദ്ധാർത്ഥനഗർ]] (പടിഞ്ഞാറൻ ഭാഗങ്ങൾ) * [[Kaushambi district|കൗശാംബി]] === നേപ്പാളിൽ === നേപ്പാളിലെ [[Language Commission (Nepal)|ഭാഷാ കമ്മീഷൻ]] ലുംബിനി പ്രവിശ്യയിലെ ഔദ്യോഗിക ഭാഷകളായി [[തരു ഭാഷ|തരു]], അവധി എന്നിവയെ ശുപാർശ ചെയ്തിട്ടുണ്ട്.<ref name=":5" /><ref>{{Cite web |title=सरकारी कामकाजको भाषाका आधारहरूको निर्धारण तथा भाषासम्बन्धी सिफारिसहरू (पञ्चवर्षीय प्रतिवेदन- साराांश) २०७८ |url=https://languagecommission.gov.np/files/%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%B8%20%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%87%E0%A4%B7%E0%A4%A3%20%E0%A4%B8%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%80%20%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A4%95%E0%A5%8B%20%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A4%BE.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210906171816/https://languagecommission.gov.np/files/%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%B8%20%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%87%E0%A4%B7%E0%A4%A3%20%E0%A4%B8%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%80%20%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A4%95%E0%A5%8B%20%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A4%BE.pdf |archive-date=6 September 2021 |access-date=28 October 2021 |website=Language Commission}}</ref> നേപ്പാളിലെ രണ്ട് പ്രവിശ്യകളിലാണ് അവധി സംസാരിക്കുന്നത്: * [[ലുംബിനി മേഖല]] ** [[ബാംങ്കെ ജില്ല]] ** [[ബർദിയ ജില്ല]] ** [[ഡാങ് ജില്ല]] ** [[കപിൽവസ്തു ജില്ല]] * [[സുദുർപശ്ചിം പ്രവിശ്യ]] ** [[കൈലാലി ജില്ല]] ** [[കാഞ്ചൻപൂർ ജില്ല]] === ദക്ഷിണേഷ്യയ്ക്ക് പുറത്ത് === {{further|ഫിജി ഹിന്ദി|കരീബിയൻ ഹിന്ദുസ്താനി}} അവധിയുടെയും (കൂടാതെ മറ്റ് ഭാഷകളുടെയും) സ്വാധീനമുള്ള ഒരു ഭാഷ [[Fiji|ഫിജിയിലെ]] [[Indo-Fijians|ഇന്ത്യാക്കാർക്കിടയിൽ]] ഒരു വ്യവഹാരഭാഷയായി സംസാരിക്കപ്പെടുന്നു, ഇത് ഫിജിയൻ ഹിന്ദി ([[ഫിജി ഹിന്ദി]]) എന്നറിയപ്പെടുന്നു. ''[[എത്‌നോലോഗ്]]'' പ്രകാരം, ഇത് ഭോജ്പുരിയുടെ സ്വാധീനമുള്ള ഒരു തരം അവധിയാണ്, കൂടാതെ ഇതിനെ കിഴക്കൻ ഹിന്ദിയായും തരംതിരിച്ചിരിക്കുന്നു.<ref>{{e25|hif|Fiji Hindi}}</ref> [[സുരിനാം]], [[ട്രിനിഡാഡ് ആൻഡ് ടൊബാഗോ]], [[ഗയാന]] എന്നിവിടങ്ങളിലെ [[Indo-Caribbeans|ഇന്ത്യാക്കാർ]] സംസാരിക്കുന്ന കരീബിയൻ ഹിന്ദുസ്ഥാനി ([[കരീബിയൻ ഹിന്ദുസ്താനി]]) ഭോജ്പുരിയെയും ഭാഗികമായി അവധിയെയും അടിസ്ഥാനമാക്കിയുള്ളതാണ്. [[ദക്ഷിണാഫ്രിക്ക|ദക്ഷിണാഫ്രിക്കയിൽ]] സംസാരിക്കുന്ന ഹിന്ദുസ്ഥാനിയും<ref>{{Cite book|last=Mesthrie|first=Rajend|url=https://books.google.com/books?id=aIivedw-oZYC&q=awadhi|title=Language and Social History: Studies in South African Sociolinguistics|date=1995|publisher=New Africa Books|isbn=978-0-86486-280-8|language=en}}</ref> [[മൗറീഷ്യസ്|മൗറീഷ്യസിൽ]] സംസാരിക്കുന്ന ഭോജ്പുരിയും<ref>{{cite web|title=Awadhi language|url=https://omniglot.com/writing/awadhi.htm|access-date=17 December 2020|website=omniglot.com}}</ref> ഭാഗികമായി അവധിയുടെ സ്വാധീനമുള്ളവയാണ്. == വർഗ്ഗീകരണം == [[File:Awadhi classification.png|alt=|thumb|അവധി ഭാഷയുടെ ഭാഷാപരമായ വർഗ്ഗീകരണം.]] [[ഇന്തോ-യൂറോപ്യൻ ഭാഷകൾ|ഇന്തോ-യൂറോപ്യൻ]] ഭാഷാകുടുംബത്തിലെ [[ഇന്തോ-ഇറാനിയൻ ഭാഷകൾ|ഇന്തോ-ഇറാനിയൻ]] ഉപവിഭാഗത്തിൽപ്പെട്ട ഒരു [[ഇന്തോ-ആര്യൻ ഭാഷകൾ|ഇന്തോ-ആര്യൻ]] ഭാഷയാണ് അവധി. ഇന്തോ-ആര്യൻ [[ഭാഷാതുടർച്ച|ഭാഷാതുടർച്ചയിൽ]], ഇത് മധ്യ-കിഴക്കൻ മേഖലയിലാണ് ഉൾപ്പെടുന്നത്. ഇതിനെ പലപ്പോഴും 'കിഴക്കൻ ഹിന്ദി' എന്നും വിശേഷിപ്പിക്കാറുണ്ട്. [[ശൗരസേനി ഭാഷ|ശൗരസേനിയുമായും]] [[മാഗധി പ്രാകൃതം|മാഗധി പ്രാകൃതവുമായും]] ഭാഗികമായി സാമ്യമുള്ള [[അർദ്ധമാഗധി പ്രാകൃതം|അർദ്ധമാഗധിയുടെ]] ഒരു പുരാതന രൂപത്തിൽ നിന്നായിരിക്കാം അവധി രൂപപ്പെട്ടതെന്ന് പൊതുവെ കരുതപ്പെടുന്നു.<ref name="auto">{{Harvcoltxt|Grierson|1904|p=2}}</ref> അവധി ഭാഷയോട് ഏറ്റവും അടുത്ത സാമ്യമുള്ളത് [[ബഘേലീ ഭാഷ|ബഘേലീ]] ഭാഷയ്ക്കാണ്; വംശാവലിപരമായി ഇവ രണ്ടും ഒരേ 'അർദ്ധമാഗധി' രൂപത്തിൽ നിന്നാണ് ഉത്ഭവിച്ചത്. ആദ്യകാല ഭാഷാശാസ്ത്രജ്ഞരിൽ ഭൂരിഭാഗവും ബഗേലിയെ 'അവധിയുടെ തെക്കൻ രൂപം' മാത്രമായാണ് കണക്കാക്കിയിരുന്നത്. എന്നാൽ, പുതിയ പഠനങ്ങൾ ബഗേലിയെ അവധിയുടെ ഒരു ഉപഭാഷയായിട്ടല്ല, മറിച്ച് അതിനോട് തുല്യമായ ഒരു പ്രത്യേക ഭാഷയായിട്ടാണ് അംഗീകരിക്കുന്നത്.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=__DaXf3XedoC|title=Patterns of Regional Geography: Indian perspective|last=Mandal|first=R. B.|date=1990|publisher=Concept Publishing Company|isbn=978-81-7022-291-0|pages=127–129|language=en}}</ref> == സാഹിത്യം == === മധ്യകാലഘട്ടത്തിന്റെ അവസാനവും ആധുനിക ഇന്ത്യയുടെ തുടക്കവും === ഈ കാലഘട്ടത്തിൽ ഉത്തരേന്ത്യയിലെ [[ഇതിഹാസ കവിത|ഇതിഹാസ കവിതകളുടെ]] പ്രധാന മാധ്യമമായി അവധി ഭാഷ മാറി.<ref>{{Harvcoltxt|Grierson|1904|p=13}}</ref> അവധി സാഹിത്യത്തെ പ്രധാനമായും ഭക്തികാവ്യങ്ങൾ എന്നും പ്രേമാഖ്യാനങ്ങൾ (പ്രണയകഥകൾ) എന്നും രണ്ടായി തിരിക്കാം. ==== ഭക്തികാവ്യങ്ങൾ ==== ആധുനിക [[ഇന്തോ-ആര്യൻ ഭാഷകൾ|ഇന്തോ-ആര്യൻ ഭാഷകളിലെ]] ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട കൃതികളിലൊന്നായി കരുതപ്പെടുന്നത് കവിശ്രേഷ്ഠനായ [[തുളസീദാസ്]] രചിച്ച [[രാമചരിതമാനസം]] (എ.ഡി. 1575) ആണ്. [[ദോഹ (കവിത)|ദോഹ]]-[[ചൗപായ്]] വൃത്തങ്ങളിൽ രചിക്കപ്പെട്ട ഇതിന്റെ അർത്ഥം "രാമന്റെ പ്രവൃത്തികളുടെ തടാകം" എന്നാണ്. [[സംസ്കൃതം|സംസ്കൃതത്തിലെ]] [[വാത്മീകി|വാത്മീകി]] [[രാമായണം|രാമായണത്തെയോ]] [[അധ്യാത്മരാമായണം|അധ്യാത്മരാമായണത്തെയോ]] അടിസ്ഥാനമാക്കിയാണ് ഇതിന്റെ ഇതിവൃത്തം തയ്യാറാക്കിയിരിക്കുന്നത്.<ref>{{Harvcoltxt|Saxena|1971|pp=11–12}}</ref> ഭക്തിസാഹിത്യത്തിലെ ഏറ്റവും മഹത്തായ ഗ്രന്ഥമായി [[മഹാത്മാ ഗാന്ധി]] രാമചരിതമാനസത്തെ വിശേഷിപ്പിച്ചിട്ടുണ്ട്. പാശ്ചാത്യ നിരീക്ഷകർ ഇതിനെ "[[ഉത്തരേന്ത്യ|ഉത്തരേന്ത്യയുടെ]] ബൈബിൾ" എന്നും വിളിക്കുന്നു.<ref>{{Harvcoltxt|Lutgendorf|1991|p=1}}</ref> 'തുളസീദാസ് രാമായണം' എന്നോ വെറുതെ 'രാമായണം' എന്നോ ഇത് പൊതുവെ അറിയപ്പെടുന്നു.<ref>{{Harvcoltxt|Lutgendorf|1991|p=12}}</ref> {{multiple image | align = right | header_background = #FDF5E6 | header = [[തുളസീദാസ്|തുളസീദാസിന്റെ]] [[രാമചരിതമാനസം|രാമചരിതമാനസത്തിലെ]] ചിത്രീകരണങ്ങൾ | direction = vertical | footer_align = center | image_style = border:none; | total_width = 280 | image1 = 5_Illustration_from_the_Ramcharitmanas_of_Tulsidas_(1532–1623)_Jodhpur,_c._1775;_62.7_x_134.5_cm_Mehrangarh_Museum_Trust.jpg | image2 = 7 Rama's Army reaches Lanka from the Ram Charit Artist Unknown, ca. 1780, 63x125.8cm Mehrangarh Museum Trust.jpg | footer = (a) ബാലിവധം: [[രാമൻ|രാമനും]] [[ലക്ഷ്മണൻ|ലക്ഷ്മണനും]] മഴക്കാലം തീരാൻ കാത്തിരിക്കുന്നു, (b) രാമന്റെ സൈന്യം സമുദ്രം കടന്ന് ലങ്കയിലേക്ക് പോകുന്നു. | alt1 = | caption1 = | caption2 = }} [[തുളസീദാസ്|തുളസീദാസിന്റെ]] കൃതികളായ ''[[ഹനുമാൻ ചാലിസ]]'',<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=MX1SDwAAQBAJ&q=awadhi&pg=PT151|title=Hanuman Chalisa: Verse by Verse Description|last=Padam|first=Sandeep|date=21 March 2018|publisher=Notion Press|isbn=978-1-64249-611-6|language=hi}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=UFE4DwAAQBAJ&q=hanuman+chalisa+awadhi&pg=PA42|title=Lucknow Poetica|last=Shamim|first=Dr Rupali Saran Mirza Dr and Amna|date=14 November 2016|publisher=Idea Publishing|page=42|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=tlduDwAAQBAJ&q=hanuman+chalisa+awadhi&pg=PA11|title=Sri Hanuman Chalisa: Commentary on the Praises to the Eternal Servant|last=Vishwananda|first=Paramahamsa Sri Swami|date=13 March 2018|publisher=BoD – Books on Demand|isbn=978-3-96343-015-2|page=11|language=en}}</ref> ''പാർവ്വതീ മംഗൾ'', ''ജാനകീ മംഗൾ'' എന്നിവയും അവധിയിലാണ് രചിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നത്.<ref name="Saxena 1971 12">{{Harvcoltxt|Saxena|1971|p=12}}</ref> {{Verse translation|lang=awa|अंडकोस प्रति प्रति निज रूपा। देखेउँ जिनस अनेक अनूपा॥ <u>अवधपुरी</u> प्रति भुअन निनारी। <u>सरजू</u> भिन्न भिन्न नर नारी॥|ഓരോ പ്രപഞ്ചത്തിലും ഞാൻ എന്നെത്തന്നെ കണ്ടു, അതുപോലെ സമാനതകളില്ലാത്ത പല വസ്തുക്കളും; ഓരോ പ്രപഞ്ചത്തിനും അതിന്റേതായ <u>അയോധ്യയുണ്ടായിരുന്നു</u>, അതിന്റേതായ <u>സരയൂ</u> നദിയും, അതിന്റേതായ പുരുഷന്മാരും സ്ത്രീകളും.|italicsoff=y|attr1=[[തുളസീദാസ്|തുളസീദാസിന്റെ]] [[രാമചരിതമാനസം|രാമചരിതമാനസത്തിലെ]] 7.81.3 ചൗപായ്|attr2=വിവർത്തനം: ആർ.സി. പ്രസാദ്<ref>{{Harvcoltxt|Tulasīdāsa|1999|p=747}}</ref>}} {{Verse translation|lang=awa|सिंधु तीर एक भूधर सुंदर। कौतुक कूदि चढ़ेउ ता-ऊपर॥ बार-बार रघुबीर सँभारी। तरकेउ <u>पवनतनय</u> बल भारी॥|കടൽത്തീരത്ത് മനോഹരമായ ഒരു പർവ്വതമുണ്ടായിരുന്നു, അവൻ കളിയായി അതിന്റെ കൊടുമുടിയിലേക്ക് ചാടിക്കയറി; വീണ്ടും വീണ്ടും അവൻ ഭഗവാനെ സ്മരിച്ചു, അങ്ങനെ <u>വായുപുത്രൻ</u> അതിയായ ശക്തിയോടെ കുതിച്ചുപാഞ്ഞു.|italicsoff=y|attr1=[[തുളസീദാസ്|തുളസീദാസിന്റെ]] [[രാമചരിതമാനസം|രാമചരിതമാനസത്തിലെ]] 5.1.3 ചൗപായ്|attr2=വിവർത്തനം<ref>{{Cite journal|last=Rao|first=I. Panduranga|date=1998|title=Review of The Beautiful Verses (Ram-Charit Manas, "Sunder-Kand" and Hanuman Chalisa of Goswami Tulsidas rendered into English verse)|journal=Indian Literature|volume=41|issue=1 (183)|pages=240–241|issn=0019-5804|jstor=23341337}}</ref>}} [[ഭഗവതപുരാണം|ഭഗവതപുരാണത്തിലെ]] 'ദശമസ്കന്ധത്തിന്' ഹിന്ദി പ്രാദേശികഭാഷയിലുണ്ടായ ആദ്യത്തെ സ്വതന്ത്ര ആവിഷ്കാരം ലാലാച്ദാസ് രചിച്ച "ഹരിചരിത്" (എ.ഡി. 1530) ആണ്. ഹസ്തിഗ്രാം (ഇന്നത്തെ [[റായ്ബറേലി ജില്ല|റായ്ബറേലിക്ക്]] അടുത്തുള്ള ഹത്ഗാവ്) സ്വദേശിയായിരുന്നു അദ്ദേഹം. ഈ കൃതി ദീർഘകാലം വ്യാപകമായി പ്രചരിക്കുകയും, ഇതിന്റെ നിരവധി കൈയെഴുത്തുപ്രതികൾ കിഴക്കൻ ഉത്തർപ്രദേശ്, [[ബീഹാർ]], [[മാൾവ]], [[ഗുജറാത്ത്]] എന്നിവിടങ്ങളിൽ നിന്ന് കണ്ടെത്തുകയും ചെയ്തിട്ടുണ്ട്. [[ കൈത്തി ലിപി|കൈത്തി ലിപിയിലാണ്]] ഇവയെല്ലാം രചിക്കപ്പെട്ടിട്ടുള്ളത്.<ref>{{Harvcoltxt|Orsini|2014|p=200}}</ref> [[സിക്കന്ദർ ലോധി|സിക്കന്ദർ ലോധിയുടെ]] ഭരണകാലത്ത് ഡൽഹിയിലെ ഈശ്വർദാസ് രചിച്ച 'സത്യവതി' (ഏകദേശം എ.ഡി. 1501), ലാലാദാസിന്റെ 'അവധവിലാസം' (എ.ഡി. 1700) എന്നിവയും അവധി ഭാഷയിലാണ് രചിക്കപ്പെട്ടത്. വിവിധ പ്രാദേശിക ഭാഷകളുടെ മിശ്രിതമായ 'പഞ്ച്‌മേൽ ഖിച്ചഡി' (pancmel khicṛī) ശൈലി പിന്തുടർന്നിരുന്ന [[കബീർ|കബീറിനെപ്പോലുള്ള]] ഭക്തകവികളുടെ കൃതികളിലെ പ്രധാന ഘടകവും അവധി ഭാഷയായിരുന്നു.<ref>{{Harvcoltxt|Vaudeville|1990|p=260}}</ref><ref>{{Harvcoltxt|Vaudeville|1990|p=264}}</ref> കബീറിന്റെ പ്രധാന കൃതിയായ [[ബിജക്|ബിജകിലെ]] ഭാഷാശൈലി പ്രാഥമികമായി അവധിയാണ്.<ref>{{Harvcoltxt|Vaudeville|1990|p=260}}</ref><ref>{{Harvcoltxt|Vaudeville|1990|p=259}}</ref> ==== പ്രേമാഖ്യാനങ്ങൾ ==== {{multiple image | total_width = 200 | caption_align = center | align = right | direction = vertical | image_style = border:none; | image1 = Queen Nagamati talks to her parrot, Padmavat, c1750.jpg | caption1 = രാജ്ഞി നാഗമതി തന്റെ തത്തയോട് സംസാരിക്കുന്നു, [[പത്മാവത്]], എ.ഡി 1750. | image2 = Meister des Madhu-Malati-Manuskripts 001.jpg | caption2 = കാമുകീകാമുകന്മാർ കാട്ടിൽ വെച്ച് ഒരു കടുവയ്ക്ക് നേരെ അമ്പെയ്യുന്നു. [[സൂഫി]] കാവ്യമായ [[മധുമാലതി|മധുമാലതിയിൽ]] നിന്നുള്ള ചിത്രം. | alt1 = | header = അവധി [[സൂഫി]] കൃതികളിലെ ചിത്രീകരണങ്ങൾ | header_background = #FDF5E6 }} 14-ാം നൂറ്റാണ്ടിന്റെ അവസാനത്തോടെ കിഴക്കൻ സൂഫികളുടെ പ്രിയപ്പെട്ട സാഹിത്യഭാഷയായി അവധി മാറി. പേർഷ്യൻ ''[[മസ്നവി]]'' ശൈലിയിൽ രചിക്കപ്പെട്ടതും, സൂഫി [[മിസ്റ്റിസിസം|മിസ്റ്റിസിസത്തിൽ]] വേരൂന്നിയതും, എന്നാൽ പൂർണ്ണമായും ഇന്ത്യൻ പശ്ചാത്തലത്തിലുള്ളതുമായ 'പ്രേമാഖ്യാനങ്ങളുടെ' (പ്രണയകഥകൾ) ഭാഷയായി ഇത് മാറുകയായിരുന്നു. ഭാരതീയ ഐതിഹ്യങ്ങളിൽ നിന്ന് നേരിട്ട് കടമെടുത്ത നിരവധി [[ആഖ്യാനശൈലി|കഥാതന്തുക്കൾ]] ഇവയിലുണ്ടായിരുന്നു. അവധി ഭാഷയിലെ അത്തരം ആദ്യത്തെ പ്രേമാഖ്യാനമായിരുന്നു മൗലാനാ ദാവൂദിന്റെ [[ചന്ദായൻ (കാവ്യം)|ചന്ദായൻ]] (എ.ഡി. 1379).<ref>{{Harvcoltxt|Vaudeville|1990|p=263}}</ref> പ്രശസ്ത ഭരണാധികാരിയായ [[ഷേർഷാ സൂരി|ഷേർഷാ സൂരിയുടെ]] കാലത്ത് തന്റെ വിശിഷ്ടകൃതിയായ [[പത്മാവത്]] (എ.ഡി. 1540) രചിച്ചുകൊണ്ട് [[മാലിക് മുഹമ്മദ് ജായസി|ജായസി]] ഈ പാരമ്പര്യം മുന്നോട്ട് കൊണ്ടുപോയി. [[അരാക്കൻ]] മുതൽ [[ഡെക്കാൻ പീഠഭൂമി|ഡെക്കാൻ]] വരെ വ്യാപകമായി പ്രചരിച്ച ഈ കൃതി, [[പേർഷ്യൻ ഭാഷ|പേർഷ്യനിലേക്കും]] മറ്റ് ഭാഷകളിലേക്കും വിവർത്തനം ചെയ്യപ്പെടുകയുണ്ടായി.<ref>{{Harvcoltxt|Orsini|2014|p=213}}</ref> ജായസിയുടെ മറ്റ് പ്രധാന കൃതികളായ കാൻഹാവത്,<ref>{{Citation|last=Hawley|first=John Stratton|title=Did Surdas Perform the Bhāgavata-purāṇa?|date=2015|work=Tellings and Texts|page=212|editor-last=Orsini|editor-first=Francesca|series=Music, Literature and Performance in North India|edition=1|publisher=Open Book Publishers|isbn=978-1-78374-102-1|quote=Then there are the Ahirs whose performances of the Krishna story fascinated Malik Muhammad Jayasi, as he tells us in his Kanhavat of 1540;...|editor2-last=Schofield|editor2-first=Katherine Butler|jstor=j.ctt17rw4vj.15}}</ref> അഖ്രാവത്<ref name="Saxena 1971 12"/>, ആഖ്‌രി കലാം<ref>{{Cite journal|last=Singh|first=Virendra|date=2009|title=An Avadhi language account of an earthquake in medieval North India circa AD 1500|url=https://www.researchgate.net/publication/296774084|journal=Current Science|volume=96|pages=1648–1649}}</ref> എന്നിവയും അവധിയിലാണ് രചിച്ചിട്ടുള്ളത്. {{Rquote|centre|എന്റെ മഹത്തായ നഗരമായ, എക്കാലവും മനോഹരമായ ജായസിനെക്കുറിച്ച് ഞാൻ പറയാം.<br /> ''[[സത്യയുഗം|സത്യയുഗത്തിൽ]]'' അതൊരു പുണ്യസ്ഥലമായിരുന്നു, അന്ന് അത് "പൂന്തോട്ടങ്ങളുടെ നഗരം" എന്ന് വിളിക്കപ്പെട്ടു.<br /> പിന്നെ ''[[ത്രേതായുഗം|ത്രേതായുഗം]]'' കടന്നുപോയി, ''[[ദ്വാപരയുഗം|ദ്വാപരയുഗം]]'' വന്നപ്പോൾ, അവിടെ ''ഭുഞ്ജരാജൻ'' എന്ന മഹാനായ ഒരു ഋഷിയുണ്ടായിരുന്നു.<br /> 88,000 ഋഷിമാർ അന്ന് അവിടെ ജീവിച്ചിരുന്നു, കൂടാതെ ഇടതൂർന്ന... എൺപത്തിനാല് കുളങ്ങളും.<br /> അവർ ഇഷ്ടികകൾ ചുട്ടെടുത്ത് ഉറപ്പുള്ള ഘാട്ടുകൾ നിർമ്മിക്കുകയും എൺപത്തിനാല് കിണറുകൾ കുഴിക്കുകയും ചെയ്തു.<br /> അവർ അവിടെയും ഇവിടെയുമായി മനോഹരമായ കോട്ടകൾ പണിതു, രാത്രിയിൽ അവ ആകാശത്തിലെ നക്ഷത്രങ്ങളെപ്പോലെ തോന്നിപ്പിച്ചു.<br /> മുകളിൽ ക്ഷേത്രങ്ങളുള്ള നിരവധി പഴത്തോട്ടങ്ങളും അവർ വെച്ചുപിടിപ്പിച്ചു.<br /><br /> ദോഹ: ആ മാനുഷിക ''അവതാരങ്ങളെല്ലാം'' അവിടെയിരുന്ന് തപസ്സുചെയ്തു. രാവും പകലും ''ഹോമങ്ങളും'' ''ജപങ്ങളും'' ചെയ്തുകൊണ്ട് അവർ ഈ ലോകത്തെ മുറിച്ചുകടന്നു.|[[മാലിക് മുഹമ്മദ് ജായസി|ജായസി]]|Kanhavat, ed. Pathak (8), 7–8.<ref>{{Harvcoltxt|Orsini|2014|p=209}}</ref>}} [[ജോൻപൂർ ജില്ല|ജോൻപൂരിലെ]] സുൽത്താൻ ഹുസൈൻ ഷാ ശർഖിയുടെ പ്രവാസ രാജസദസ്സുമായി ബന്ധമുണ്ടായിരുന്ന വിദഗ്ദ്ധനും കഥാകാരനുമായിരുന്ന ഷെയ്ഖ് 'കുത്ബൻ' സുഹ്രവർദിയാണ് മിരിഗാവതി (ഏകദേശം എ.ഡി. 1503) അഥവാ ''"മാന്ത്രിക ഹരിണി"'' എന്ന അവധി പ്രണയകാവ്യം രചിച്ചത്.<ref>{{Harvcoltxt|Kutban|2012|p=9}}</ref><ref name=":4">{{Harvcoltxt|Saxena|1971|p=15}}</ref> കവി സയ്യിദ് മഞ്ജൻ രാജ്ഗിരി രചിച്ച [[മധുമാലതി]] അഥവാ ''"രാത്രി വിരിയുന്ന മുല്ല"'' എന്ന മറ്റൊരു പ്രണയകാവ്യം എ.ഡി. 1545-ൽ എഴുതപ്പെട്ടതാണ്.<ref>{{Harvcoltxt|Manjhan|2001|p=xi}} —"Manjhan's birthplace Rajgir is in the present-day state of Bihar, not far away from Patna in northern India, and the poem itself is written in Awadhi or eastern Hindavi".</ref> [[അമീർ ഖുസ്രോ]] (മരണം: എ.ഡി. 1379) അവധിയിൽ ചില കൃതികൾ രചിച്ചിട്ടുള്ളതായും പറയപ്പെടുന്നു.<ref>{{Cite journal|last=Jafri|first=Saiyid Zaheer Husain|date=2016|title=Sectional President's Address: 'MAKING' OF THE COMPOSITE CULTURE IN PRE-NAWABI AWADH|journal=Proceedings of the Indian History Congress|volume=77|page=148|issn=2249-1937|jstor=26552634}}</ref> === ആധുനിക ഇന്ത്യ === ആധുനിക കാലഘട്ടത്തിൽ അവധി സാഹിത്യത്തിന് ഏറ്റവും മികച്ച സംഭാവനകൾ നൽകിയത് [[രമൈ കാക്കാ]] (എ.ഡി 1915–1982), 'പധീസ്' എന്നറിയപ്പെടുന്ന ബൽഭദ്ര പ്രസാദ് ദീക്ഷിത് (എ.ഡി 1898–1943), വൻഷീധർ ശുക്ല (എ.ഡി 1904–1980) തുടങ്ങിയ എഴുത്തുകാരാണ്. [[ഇന്ത്യൻ സ്വാതന്ത്ര്യ സമരം|ഇന്ത്യൻ സ്വാതന്ത്ര്യ സമരകാലത്ത്]] ജയിലിൽ കിടക്കുമ്പോൾ ദ്വാരകാ പ്രസാദ് മിശ്ര രചിച്ച ഒരു പ്രധാന അവധി ഇതിഹാസ കാവ്യമാണ് 'കൃഷ്ണായൻ' (എ.ഡി 1942). അവധി സാഹിത്യത്തിന് നൽകിയ സംഭാവനകൾ പരിഗണിച്ച് 2022-ൽ ഡോ. [[വിദ്യാ വിന്ദു സിംഗിന്|വിദ്യാ വിന്ദു സിംഗിനെ]] [[പത്മശ്രീ]] നൽകി ആദരിച്ചിട്ടുണ്ട്.{{clear}} == ശബ്ദശാസ്ത്രം == === സ്വരങ്ങൾ === അവധിയിൽ സഘോഷവും അഘോഷ സ്വരങ്ങളുണ്ട്.</br> സഘോഷ സ്വരങ്ങൾ ഇവയാണ്: {{blockindent| /ə/, /ʌ/, /aː/, /ɪ/, /iː/, /ʊ/, /uː/, /e/, /eː/, /o/, /oː/. <ref>{{Harvcoltxt|Saxena|1971|p=23}}</ref>}} അഘോഷ സ്വരങ്ങൾ അഥവാ "മന്ത്രിക്കുന്ന സ്വരങ്ങൾ" ഇവയാണ്: {{blockindent| /i̥/, /ʊ̥/, /e̥/. <ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/onlanguageselect0000gree|url-access=registration|quote=awadhi.|title=On Language: Selected Writings of Joseph H. Greenberg|last1=Greenberg|first1=Joseph Harold|last2=Kemmer|first2=Suzanne|date=1990|publisher=Stanford University Press|isbn=9780804716130|pages=[https://archive.org/details/onlanguageselect0000gree/page/85 85]|language=en}}</ref>}} അഘോഷ സ്വരങ്ങൾ ഒരു പദത്തിന്റെ അവസാനത്തിൽ മാത്രമാണ് വരുന്നത്.<ref name=":6" /> {| class="wikitable" style="text-align:center;" |+അവധിയിലെ സ്വരങ്ങൾ<ref name=":6" /> ! ! [[Front vowel|മുൻസ്വരം]] ! [[Central vowel|മധ്യസ്വരം]] ! [[Back vowel|പിൻസ്വരം]] |- ! [[Close vowel|സംവൃതസ്വരം]] | iː i̥ ɪ | | uː ʊ ʊ̥ |- ! [[Close-mid vowel|അർദ്ധസംവൃതസ്വരം]] | e eː e̥ | | o oː |- ! [[Mid vowel|മധ്യസ്വരം]] | | ə | |- ! [[Open-mid vowel|അർദ്ധവിവൃതസ്വരം]] | | ʌ | |- ! [[Open vowel|വിവൃതസ്വരം]] | | | aː |} ==== സ്വരസംയുക്തങ്ങൾ ==== {{mw-datatable}} {| class="wikitable mw-datatable" |+ ദ്വിസ്വരങ്ങൾ ! rowspan="2" style="text-align: center;" |സംയുക്തം ! colspan="2" style="text-align: center;" |ഉദാഹരണം ! rowspan="2" style="text-align: center;" |അർത്ഥം |- ![[അന്താരാഷ്ട്ര ശബ്ദലിപി|ഐ.പി.എ.]] ![[ISO 15919|ലിപ്യന്തരണം]] |- style="text-align: center;" ||/ɪaː/ ||/d͡ʒɪaː/ ||jiā ||"മൂത്ത സഹോദരി" (ചേച്ചി) |- style="text-align: center;" ||/ɪeː/ ||/d͡ʒɪeː/ ||jiē ||"ജീവൻവച്ചു" |- style="text-align: center;" ||/ʌiː/ ||/nʌiː/ ||naī ||"പുതിയ" |- style="text-align: center;" ||/ʌɪ/ ||/bʰʌɪ/ ||bhai ||"ആയിത്തീർന്നു" |- style="text-align: center;" ||/ʌeː/ ||/gʌeː/ ||gaē ||"(അവർ) പോയി" |- style="text-align: center;" ||/ʌʊ/ ||/t̪ʌʊ/ ||tau ||"അപ്പോൾ" / "പിന്നെ" |- style="text-align: center;" ||/ʌuː/ ||/gʌuː/ ||gaū ||"പശു" |- style="text-align: center;" ||/ʊʌ/ ||/kʊ̃ʌn/ ||kũan ||"കിണറുകൾ (തിര്യക് രൂപം)" |- style="text-align: center;" ||/ʊiː/ ||/d̪ʊiː/ ||duī ||"രണ്ട്" |- style="text-align: center;" ||/ʊaː/ ||/bʊaː/ ||buā ||"അച്ഛന്റെ സഹോദരി" |- style="text-align: center;" ||/uːiː/ ||/ruːiː/ ||rūī ||"പരുത്തി" |- style="text-align: center;" ||/aːoː/ ||/aːoː/ ||āō ||"വരൂ" |- style="text-align: center;" ||/aːeː/ ||/kʰaːeː/ ||khāē ||"കഴിച്ചു" |- style="text-align: center;" ||/aːiː/ ||/aːiː/ ||āī ||"വന്നു" |- style="text-align: center;" ||/aːuː/ ||/naːuː/ ||nāū ||"ക്ഷുരകൻ" |- style="text-align: center;" ||/eːiː/ ||/d̪eːiː/ ||dēī ||"നൽകും" |- style="text-align: center;" ||/eːʊ/ ||/d̪eːʊ/ ||dēu ||"നൽകൂ" |- style="text-align: center;" ||/oːɪ/ ||/hoːɪ/ ||hōi ||"ആയിരിക്കാം" |- style="text-align: center;" ||/oʊ/ ||/hoʊ/ ||hōu ||"ആകുക" |} {| class="wikitable mw-datatable" |+ത്രിസ്വരങ്ങൾ ! rowspan="2" style="text-align: center;" |സംയുക്തം ! colspan="2" style="text-align: center;" |ഉദാഹരണം ! rowspan="2" style="text-align: center;" |അർത്ഥം |- ![[അന്താരാഷ്ട്ര ശബ്ദലിപി|ഐ.പി.എ]] ![[ISO 15919|ലിപ്യന്തരണം]] |- style="text-align: center;" ||/ɪeʊ/ ||/pɪeʊ/ ||pieu ||"(നീ) കുടിച്ചു" |- style="text-align: center;" ||/ʊɪaː/ ||/gʰʊ̃ɪaː/ ||ghũiā ||"ചേമ്പിന്റെ കിഴങ്ങ്" |- style="text-align: center;" ||/aːeʊ/ ||/kʰaːeʊ/ ||khāeu ||"(നീ) കഴിച്ചു" |- style="text-align: center;" ||/ʌɪaː/ ||/bʰʌɪaː/ ||bhaiā ||"സഹോദരൻ" |} === വ്യഞ്ജനങ്ങൾ === {| class="wikitable" style="text-align: center;" |+അവധി ഭാഷയിലെ വ്യഞ്ജന സ്വനിമങ്ങൾ ! colspan="3" | ![[ഓഷ്ഠ്യം]] ![[ദന്ത്യം]]/<br />[[വർത്സ്യം]] ![[Retroflex consonant|മൂർദ്ധന്യം]] ![[താലവ്യം]] ![[മൃദുതാലവ്യം|കണ്ഠ്യം]] ![[Glottal consonant|കാകില്യം]] |- ! colspan="2" rowspan="2" |[[Nasal consonant|അനുനാസികം]] !<small>അല്പപ്രാണം</small> |{{IPA link|m}} |{{IPA link|n}} |({{IPA link|ɳ}}) |({{IPA link|ɲ}}) |({{IPA link|ŋ}}) | |- !<small>[[Aspiration (phonetics)|മഹാപ്രാണം]]</small> |{{IPA link|m}}{{IPA link|ʱ}} |{{IPA link|n}}{{IPA link|ʱ}} | | | | |- ! rowspan="4" |[[Plosive|സ്പർശം]]/<br />[[Affricate|ഘർഷി]] ! rowspan="2" |<small>[[Voicelessness|അഘോഷം]]</small> !<small>അല്പപ്രാണം</small> |{{IPA link|p}} |{{IPA link|t̪|t}} |{{IPA link|ʈ}} |{{IPA link|tʃ}} |{{IPA link|k}} | |- !<small>[[Aspirated consonant|മഹാപ്രാണം]]</small> |{{IPA link|pʰ}} |{{IPA link|tʰ}} |{{IPA link|ʈʰ}} |{{IPA link|tʃʰ}} |{{IPA link|kʰ}} | |- ! rowspan="2" |<small>[[Voice (phonetics)|സഘോഷം]]</small> !<small>അല്പപ്രാണം</small> |{{IPA link|b}} |{{IPA link|d̪|d}} |{{IPA link|ɖ}} |{{IPA link|dʒ}} |{{IPA link|ɡ}} | |- !<small>[[Aspirated consonant|മഹാപ്രാണം]]</small> |{{IPA link|bʱ}} |{{IPA link|dʱ}} |{{IPA link|ɖʱ}} |{{IPA link|dʒʱ}} |{{IPA link|ɡʱ}} | |- ! rowspan="1" colspan="3" |[[Fricative|ഊഷ്മാവ്]] | |{{IPA link|s}} | | | |{{IPA link|h}}~{{IPA link|ɦ}} {{efn| [{{IPA link|h}}] പദങ്ങളുടെ തുടക്കത്തിലും [{{IPA link|ɦ}}] പദങ്ങളുടെ മധ്യത്തിലും അവസാനത്തിലും വരുന്നു.}}<ref name=":6" /> |- ! rowspan="4" |[[Liquid consonant|ദ്രവം]] ! rowspan="2" |<small>[[Rhotic consonant|ലുണ്ഠിതം]]</small> !<small>അല്പപ്രാണം</small> | |{{IPA link|r}} |{{IPA link|ɽ}} | | | |- !<small>[[Aspiration (phonetics)|മഹാപ്രാണം]]</small> | |{{IPA link|r}}{{IPA link|ʱ}} |{{IPA link|ɽ}}{{IPA link|ʱ}} | | | |- ! rowspan="2" |<small>[[Lateral consonant|പാർശ്വികം]]</small> !<small>അല്പപ്രാണം</small> | |{{IPA link|l}} | | | | |- !<small>[[Aspiration (phonetics)|മഹാപ്രാണം]]</small> | |{{IPA link|l}}{{IPA link|ʱ}} | | | | |- ! colspan="3" |[[Approximant|അർദ്ധസ്വരം]] |{{IPA link|ʋ}} | | |{{IPA link|j}} | | |} == വ്യാകരണം == === താരതമ്യ വ്യാകരണം === അവധിയ്ക്ക് അയൽ ഭാഷകളായ [[പാശ്ചാത്യ ഹിന്ദി]], [[ബിഹാരി]] എന്നിവയിൽ നിന്ന് വേർതിരിക്കുന്ന നിരവധി സവിശേഷതകളുണ്ട്. അവധിയിൽ നാമങ്ങൾ പൊതുവെ ഹ്രസ്വവും ദീർഘവുമാണ്. എന്നാൽ പാശ്ചാത്യ ഹിന്ദിയിൽ ഇവ പൊതുവെ ഹ്രസ്വവും, ബിഹാരിയിൽ കൂടുതലും ദീർഘ രൂപങ്ങളുമാണ് ഉപയോഗിക്കുന്നത്. പാശ്ചാത്യ ഹിന്ദിയിൽ ലിംഗഭേദം കർശനമായി പാലിക്കപ്പെടുന്നു; അവധിയിൽ ഇത് അത്ര കർശനമല്ലെങ്കിലും വലിയൊരളവിൽ നിലനിർത്തുന്നുണ്ട്, എന്നാൽ ബിഹാരിയിൽ ഇത് വളരെ ദുർബലമാണ്. വിഭക്തിപ്രത്യയങ്ങളുടെ കാര്യത്തിൽ, കർതൃപ്രത്യയത്തിന്റെ (agentive postposition) അഭാവം അവധിയെ പാശ്ചാത്യ ഹിന്ദിയിൽ നിന്ന് വ്യത്യസ്തമാക്കുന്നു; ഇക്കാര്യത്തിൽ ഇത് ബിഹാരി ഭാഷാഭേദങ്ങളോട് സാമ്യം പുലർത്തുന്നു. അവധിയിലെ ദ്വിതീയാ-ചതുർത്ഥീ വിഭക്തിപ്രത്യയങ്ങൾ (accusative-dative postposition) /കാ/ (/kaː/) അല്ലെങ്കിൽ /ക/ (/kə/) ആണ്, എന്നാൽ പാശ്ചാത്യ ഹിന്ദിയിൽ ഇത് /കോ/ (/koː/) അല്ലെങ്കിൽ /കൗ/ (/kɔː/) എന്നും ബിഹാരിയിൽ /കേ/ (/keː/) എന്നുമാണ്. ബിഹാരിയിലും പാശ്ചാത്യ ഹിന്ദിയിലും സപ്തമീ വിഭക്തിപ്രത്യയം (locative postposition) /മേം/ (/mẽː/) ആണ്, എന്നാൽ അവധിയിൽ ഇത് /മാ/ (/maː/) ആണ്. അവധിയിലെ സർവ്വനാമങ്ങളിൽ പുരുഷവാചക ഷഷ്ഠീവിഭക്തിയായി (personal genitives) /തോർ/ (/toːɾ-/), /മോർ/ (/moːɾ-/) എന്നിവ ഉപയോഗിക്കുമ്പോൾ പാശ്ചാത്യ ഹിന്ദിയിൽ /തേർ/ (/teːɾ-/), /മേർ/ (/meːɾ-/) എന്നിവയാണ് ഉപയോഗിക്കുന്നത്. /ഹമാർ/ (/ɦəmaːɾ/) എന്നതിന്റെ തിര്യഗ്‌രൂപം (oblique) അവധിയിൽ /ഹമ്രേ/ (/ɦəmɾeː/) എന്നാണ്, എന്നാൽ ഇത് പാശ്ചാത്യ ഹിന്ദിയിൽ /ഹമാരേ/ (/ɦəmaːɾeː/) എന്നും ബിഹാരിയിൽ /ഹമ്രൻ'കൈ/ (/ɦəmrən'kæ/) എന്നുമാണ്.<ref name=":3" /> അവധിയുടെ മറ്റൊരു നിർണ്ണായക സവിശേഷതയാണ് /ദിഹിസ്/ (/dɪɦɪs/), /മാരിസ്/ (/maːɾɪs/) തുടങ്ങിയ പദങ്ങളിലെ /-ഇസ്/ (/-ɪs/) എന്ന പ്രത്യയം. അയൽ ഭാഷയായ ഭോജ്പുരിക്ക് (i) വർത്തമാനകാലത്തിലെ /ലാ/ (/laː/) എന്ന ആശ്രിതപദം (enclitic), (ii) ഭൂതകാലത്തിലെ /-ൽ/ (/-l/), (iii) ചതുർത്ഥീ വിഭക്തിപ്രത്യയമായ /-ലാ/ (/-laː/) എന്നീ സവിശേഷതകളുണ്ട്, ഇവ അതിനെ അവധി ഭാഷയിൽ നിന്ന് വേർതിരിക്കുന്നു.<ref name="auto"/> === സർവ്വനാമങ്ങൾ === {| class="wikitable" style="text-align: center; margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+അവധിയിലെ ഉത്തമപുരുഷ സർവ്വനാമങ്ങൾ<ref>{{Harvcoltxt|Masica|1993|p=252}}</ref><ref name=":3" /> ! ! colspan="5" |ഏകവചനം</br><small>ഞാൻ / എന്നെ /എന്റെ</small> ! colspan="5" |ബഹുവചനം</br><small>ഞങ്ങൾ / ഞങ്ങളെ / ഞങ്ങളുടെ</small> |- ! !പ്രഥമ !കർതൃ !തിര്യക് !ചതുർത്ഥി !ഷഷ്ഠി !പ്രഥമ !കർതൃ !തിര്യക് !ചതുർത്ഥി !ഷഷ്ഠി |- ! ആധുനിക നിലവാരമുള്ള ഹിന്ദി | മൈം</br>{{large|{{lang|hi|{{script|deva|( मैं )}}}}}} | മൈനെ</br>{{large|{{lang|hi|{{script|deva|( मैंने )}}}}}} | മുഝ</br>{{large|{{lang|hi|{{script|deva|( मुझ )}}}}}} | മുഝേ</br>{{large|{{lang|hi|{{script|deva|( मुझे )}}}}}} | മേരാ^*</br>{{large|{{lang|hi|{{script|deva|( मेरा )}}}}}} | ഹമ</br>{{large|{{lang|hi|{{script|deva|( हम )}}}}}} | ഹമനെ</br>{{large|{{lang|hi|{{script|deva|( हमने )}}}}}} | ഹമ</br>{{large|{{lang|hi|{{script|deva|( हम )}}}}}} | ഹമേം</br>{{large|{{lang|hi|{{script|deva|( हमें )}}}}}} | ഹമാരാ^*</br>{{large|{{lang|hi|{{script|deva|( हमारा )}}}}}} |- ! അവധി | മൈ</br>{{large|{{lang|awa-deva|( मै )}}}} | – | മഹി</br>{{large|{{lang|awa-deva|( महि )}}}} | – | മോര{{ref|asterisk|*}}</br>{{large|{{lang|awa-deva|( मोर )}}}} | ഹമ</br>{{large|{{lang|awa-deva|( हम )}}}} | – | ഹമ</br>{{large|{{lang|awa-deva|( हम )}}}} | ഹമൈ</br>{{large|{{lang|awa-deva|( हमै )}}}} | ഹമാര{{ref|asterisk|*}}</br>{{large|{{lang|awa-deva|( हमार )}}}} |- !<small>(അവധിയിലെ പകരമായുള്ളതോ മറ്റ് രൂപങ്ങളോ)</small> |<nowiki>-</nowiki> | – | മോ</br>{{large|{{lang|awa-deva|( मो )}}}} | മയികാ</br>{{large|{{lang|awa-deva|( मइका )}}}}</br> മോകാ </br>{{large|{{lang|awa-deva|( मोका )}}}} | – | – | – | – | ഹമകാ</br>{{large|{{lang|awa-deva|( हमका )}}}} | – |} {|class="wikitable" style="text-align: center; margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+അവധിയിലെ മധ്യമപുരുഷ സർവ്വനാമങ്ങൾ<ref name=":3">{{Cite book|url=http://archive.org/details/rosettaproject_awa_morsyn-1|title=Linguistic Survey of India|last=Grierson|first=G. A.|date=1967|publisher=Motilal Banarsidass|others=The Long Now Foundation}}</ref><ref>{{Harvcoltxt|Saxena|1971|p=169}}</ref> ! ! colspan="6" | ഏകവചനം <br /> ! colspan="6" |ബഹുവചനം |- ! !പ്രഥമ !കർതൃ !തിര്യക് !ചതുർത്ഥി !ഷഷ്ഠി !ബഹുമാനം !പ്രഥമ !കർതൃ !തിര്യക് !ചതുർത്ഥി !ഷഷ്ഠി !ബഹുമാനം |- !ആധുനിക നിലവാരമുള്ള ഹിന്ദി |tū |tū'nē |tujh |tujhē |tērā{{ref|asterisk |*}} | – |tum | tum'nē |tum |tumhē̃ |tumhārā^* |āp– |- !അവധി |tū, tui (toi), taĩ (tãy) | – |tu(h)i |  – |tōr{{ref|asterisk |*}} |āpu̥ |tum | – |tum |tumai, tohaĩ (tohãy) |tumār{{ref|asterisk |*}}/tohār{{ref|asterisk |*}} |āp– |- !<small>(അവധിയിലെ പകരമായുള്ളതോ മറ്റ് രൂപങ്ങളോ)</small> | – | – |tō |tui'kā, tō'kā (tõh'kā) | – | | – | – | – |tum'kā |<nowiki>-</nowiki> |<nowiki>-</nowiki> |} ;<nowiki>കുറിപ്പുകൾ:</nowiki> :{{note|asterisk|*}}ലിംഗം, വചനം എന്നിവയ്ക്കനുസരിച്ച് രൂപം മാറുന്നവയെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു: :# mor → ''mōrā (പുല്ലിംഗം), mōrī (സ്ത്രീലിംഗം), mōrē (ബഹുവചനം)'' :# hamār → ''hamrā (പുല്ലിംഗം), hamrī (സ്ത്രീലിംഗം), hamrē (ബഹുവചനം)'' :# tōr→ ''torā (പുല്ലിംഗം), torī (സ്ത്രീലിംഗം), torē (ബഹുവചനം)'' :# tumar→ ''tumrā (പുല്ലിംഗം), tumrī (സ്ത്രീലിംഗം), tumrē (ബഹുവചനം)'' :# tohār→ ''tohrā (പുല്ലിംഗം), tohrī (സ്ത്രീലിംഗം), tohrē (ബഹുവചനം)'' == പദരൂപീകരണം == അവധി ഭാഷയിലെ പദരൂപീകരണ പ്രക്രിയകൾ താഴെ പറയുന്നവയാണ്: '''പ്രത്യയം ചേർക്കൽ''' ഒരു വാക്കിന്റെ അർത്ഥമോ രൂപമോ മാറ്റുന്നതിനായി ഒരു പ്രത്യയം (affix) ഉപയോഗിക്കുന്നു. ഇത് ഒരു ഉപസർഗ്ഗമോ (prefix) പരപ്രത്യയമോ (suffix) ആകാം. * ഉദാഹരണം: 'സരം' (saram) എന്ന ധാതുവിന് മുൻപായി 'ബേ-' (bē–) എന്ന ഉപസർഗ്ഗം ചേരുമ്പോൾ "നാണമില്ലാത്തവൻ" (shameless) എന്ന അർത്ഥം ലഭിക്കുന്നു, അതുപോലെ 'അപ്നാ' (apna) എന്നതിന് ശേഷം '-പൻ' (–pan) ചേരുമ്പോൾ "സ്വന്തം" (belonging-ness) എന്ന അർത്ഥം വരുന്നു. '''സമാസം''' രണ്ടോ അതിലധികമോ പദങ്ങൾ സംയോജിപ്പിച്ച് ഒരൊറ്റ പദമായി മാറുന്ന പ്രക്രിയ. * ഉദാഹരണം: 'നീലകണ്ഠ്' (nīlkanṭh) എന്നാൽ "നീല പക്ഷി" എന്നും 'ബൻമാനുസ്' (banmānus) എന്നാൽ "കാട്ടുമനുഷ്യൻ" അഥവാ "ചിമ്പാൻസി" എന്നും അർത്ഥമാക്കുന്നു. '''ആമ്രേഡിതം / പദാവർത്തനം''' ചില പദരൂപങ്ങളുടെ ആവർത്തനമാണ് ഈ പ്രക്രിയയിൽ ഉൾപ്പെടുന്നത്. ഇത് പൂർണ്ണമോ, ഭാഗികമോ, ഇടവിട്ടുള്ളതോ ആകാം. # '''പൂർണ്ണ പദാവർത്തനം:''' ഇത് ഒരു പ്രവൃത്തിയുടെ തുടർച്ചയെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. #* ഉദാഹരണം: "പൊയ്ക്കൊണ്ടിരിക്കുന്നു" എന്നർത്ഥം വരുന്ന 'ജാത്-ജാത്' (jāt-jāt). # '''ഭാഗിക പദാവർത്തനം:''' ഇത് ഒരു വസ്തുവിന് മറ്റൊരു വസ്തുവിനോടുള്ള സാമ്യത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. #* ഉദാഹരണം: "കിതപ്പ്" എന്നർത്ഥം വരുന്ന 'ഹാംപട്-ദാംപട്' (hãpaṭ-dãpaṭ). # '''ഇടവിട്ടുള്ള പദാവർത്തനം:''' ഇത് വരാനിരിക്കുന്ന പ്രവൃത്തിയുടെ തൽക്ഷണ അവസ്ഥയെ ഊന്നിപ്പറയുകയും ഒന്നിന്റെ സമൃദ്ധിയെ പ്രകടിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. #* ഉദാഹരണം: "പാടങ്ങൾക്കിടയിൽ" എന്നർത്ഥം വരുന്ന 'ഖേതഈ ഖേത്' (khētaī khēt); "വളരെ ചൂടുള്ള" എന്നർത്ഥം വരുന്ന 'ഗർമഈ ഗരം' (garmaī garam). == ജനപ്രിയ സംസ്കാരത്തിൽ == === വിനോദം === 1961-ൽ പുറത്തിറങ്ങിയ ''[[ഗംഗ ജമുന]]'' എന്ന ചിത്രത്തിലെ കഥാപാത്രങ്ങൾ അവധി ഭാഷയുടെ ഒരു മിതമായ രൂപം സംസാരിക്കുന്നുണ്ട്. 1975-ൽ പുറത്തിറങ്ങിയ ''[[ഷോലെ]]'' എന്ന ചിത്രത്തിൽ [[ഗബ്ബർ സിംഗ് (കഥാപാത്രം)|ഗബ്ബർ സിംഗിന്റെ]] സംഭാഷണങ്ങൾ [[Kauravi dialect|ഖരിബോലിയും]] അവധിയും കലർന്നതായിരുന്നു; ഇത് ''ഗംഗ ജമുന'' എന്ന ചിത്രത്തിൽ [[ദിലീപ് കുമാർ]] അവതരിപ്പിച്ച ഗംഗ എന്ന കൊള്ളക്കാരനിൽ നിന്ന് പ്രചോദനം ഉൾക്കൊണ്ടതാണ്.<ref name="Chopra">{{Cite web|last=Chopra|first=Anupama|author-link=Anupama Chopra|date=11 August 2015|title=Shatrughan Sinha as Jai, Pran as Thakur and Danny as Gabbar? What 'Sholay' could have been|url=https://scroll.in/article/745687/shatrughan-sinha-as-jai-pran-as-thakur-and-danny-as-gabbar-what-sholay-could-have-been|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20151108092131/http://scroll.in/article/745687/shatrughan-sinha-as-jai-pran-as-thakur-and-danny-as-gabbar-what-sholay-could-have-been|archive-date=8 November 2015|access-date=|website=[[Scroll.in]]}}</ref> 2001-ൽ പുറത്തിറങ്ങിയ ''[[ലഗാൻ]]'' എന്ന ചിത്രത്തിൽ, പ്രേക്ഷകർക്ക് മനസ്സിലാക്കാൻ എളുപ്പമാകുന്നതിനായി അവധി ഭാഷയുടെ മിതമായ രൂപമാണ് ഉപയോഗിച്ചിരുന്നത്.<ref>{{cite web|url=https://www.rediff.com/movies/2000/feb/21aamir1.htm|title=rediff.com, Movies: Exclusive!!! Aamir Khan on the sets of Lagaan|website=www.rediff.com|access-date=16 September 2018}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/Lagaan-Just-perfect/articleshow/2134618786.cms|title='Lagaan: Just perfect' – Times of India|work=The Times of India|access-date=16 September 2018}}</ref> 2009-ൽ പുറത്തിറങ്ങിയ ''[[ദേവ്.ഡി]]'' എന്ന ചിത്രത്തിൽ [[അമിത് ത്രിവേദി]] സംഗീതം നൽകിയ "പായലിയ" എന്ന അവധി ഗാനമുണ്ട്.<ref>{{cite web|url=http://www.rediff.com/movies/2008/jul/21amit.htm|title=Making music, from Aamir to Dev D|website=www.rediff.com|access-date=5 September 2018}}</ref> ''[[യുദ്ധ് (ടിവി പരമ്പര)|യുദ്ധ്]]'' എന്ന ടെലിവിഷൻ പരമ്പരയിൽ [[അമിതാഭ് ബച്ചൻ]] തന്റെ ചില സംഭാഷണങ്ങൾ അവധിയിൽ സംസാരിച്ചിരുന്നു; ഇത് ''[[ഹിന്ദുസ്ഥാൻ ടൈംസിന്റെ]]'' നിരൂപക പ്രശംസ നേടിയിരുന്നു.<ref>{{cite web|url=https://www.hindustantimes.com/entertainment/television/yudh-review-amitabh-bachchan-s-show-limps-back-to-sluggish-pace/article1-1241418.aspx|archive-url=https://web.archive.org/web/20140802030602/https://www.hindustantimes.com/entertainment/television/yudh-review-amitabh-bachchan-s-show-limps-back-to-sluggish-pace/article1-1241418.aspx|archive-date=2 August 2014|title=Yudh review: Amitabh Bachchan's show limps back to sluggish pace – Hindustan Times|date=2 August 2014|url-status=dead|access-date=16 September 2018}}</ref> രാമാനന്ദ് സാഗറിന്റെ 1987-ലെ ടെലിവിഷൻ പരമ്പരയായ ''[[രാമായൺ (1987 ടിവി പരമ്പര)|രാമായണത്തിലും]]'' [[അയോധ്യ|അയോധ്യയിലെ]] നിവാസികളും മറ്റ് ചെറിയ കഥാപാത്രങ്ങളും സംസാരിക്കുന്നത് അവധിയാണ്. അമിതാഭ് ബച്ചനും [[രേഖ|രേഖയും]] അഭിനയിച്ച ''[[സിൽസില (1981 ചലച്ചിത്രം)|സിൽസില]]'' എന്ന സിനിമയിലെ "[[രംഗ് ബർസെ ഭീഗേ ചുനാർ വാലി|രംഗ് ബർസെ ഭീഗേ ചുനാർ വാലി]]" എന്ന ഗാനത്തിന്റെ വരികൾ അവധി ഭാഷാഭേദത്തിലാണ്. 2022-ൽ പുറത്തിറങ്ങിയ ഹിന്ദി ഫീച്ചർ ഫിലിമായ ''[[വിക്രം വേദ (2022 ചലച്ചിത്രം)|വിക്രം വേദയിൽ]]'' [[ഹൃതിക് റോഷൻ]] അവതരിപ്പിച്ച വേദാ ബേതാൽ എന്ന കഥാപാത്രവും അവധി ഭാഷാഭേദത്തിൽ സംസാരിക്കുന്നുണ്ട്. ''"മേരെ അംഗനേ മേം തുംഹാരാ ക്യാ കാം ഹേ"'' എന്ന അവധി നാടോടിഗാനം ബോളിവുഡിൽ വളരെ ജനപ്രിയമായിട്ടുണ്ട്. അമിതാഭ് ബച്ചൻ അഭിനയിച്ച് 1981-ൽ പുറത്തിറങ്ങിയ ''[[ലവാരിസ് (1981 ചലച്ചിത്രം)|ലവാരിസ്]]'' എന്ന ചിത്രത്തിലും, 1970-ലെ ''[[ബോംബെ ടാക്കീസ്]]'', 1975-ലെ ''മസ്സേ ലേ ലോ'' എന്നീ ചിത്രങ്ങളിലും ഇതിന്റെ ഒരു മിതമായ പതിപ്പ് ഉപയോഗിച്ചിട്ടുണ്ട്. കൂടാതെ 2020-ൽ [[നേഹ കക്കർ]] ഇത് ഒരു സിംഗിളായി പുറത്തിറക്കുകയും ചെയ്തു.<ref>{{Cite web |url=https://www.bobbytalkscinema.com/recentpost/the-curious-case-of-mere-angn-2137/ |title=The curious case of |access-date=20 April 2022 |archive-date=28 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220528082456/https://www.bobbytalkscinema.com/recentpost/The-curious-case-of-Mere-Angn-2137 |url-status=dead }}</ref> ബോളിവുഡിലൂടെ ജനപ്രിയമായ മറ്റൊരു അവധി നാടോടിഗാനമാണ് "ഹോളി ഖേലേ രഘുവീര"; അമിതാഭ് ബച്ചനും [[ഹേമമാലിനി|ഹേമമാലിനിയും]] അഭിനയിച്ച് 2003-ൽ പുറത്തിറങ്ങിയ ''[[ബാഗ്ബാൻ (2003 ചലച്ചിത്രം)|ബാഗ്ബാൻ]]'' എന്ന ചിത്രത്തിന് വേണ്ടി അമിതാഭ് ബച്ചൻ തന്നെ ഇതിന്റെ മിതമായ രൂപം ആലപിച്ചു. 1982-ലെ ''[[നദിയാ കേ പാർ (1982 ചലച്ചിത്രം)|നദിയാ കേ പാർ]]'' എന്ന ചിത്രം അവധി ഭാഷയിലായിരുന്നു (അതേ സംവിധായകൻ തന്നെ സംവിധാനം ചെയ്ത ഇതിന്റെ 1994-ലെ റീമേക്ക് ആയ ''[[ഹം ആപ്‌കേ ഹേ കൗൻ..!]]'' ഹിന്ദിയിലായിരുന്നു.)<ref>{{cite web | url=https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/sooraj-barjatya-didnt-want-to-direct-hum-aapke-hain-koun-had-two-ecgs-due-to-stress-why-would-i-do-a-remake-9653087/lite/ | title=Sooraj Barjatya didn't want to direct Hum Aapke Hain Koun, had two ECGs 'due to stress': 'Why would I do a remake?' | date=4 November 2024 }}</ref> === നാടോടിഗാനങ്ങൾ === അവധിൽ പാടിവരുന്ന നാടോടിഗാനങ്ങളുടെ രൂപങ്ങളിൽ സരിയ, ബ്യാഹ്, സുഹാഗ്, ഗാരി, നക്ത, ബൻറ (ബന്ന-ബന്നി), അൽഹ, സാവൻ, ജൂല, ഹോരി, ബാരഹ്മാസ എന്നിവ ഉൾപ്പെടുന്നു.<ref>{{Harvcoltxt|Pandey|2011|p=31}}</ref> == ഉദാഹരണ വാക്യങ്ങൾ == === സാർവത്രിക മനുഷ്യാവകാശ പ്രഖ്യാപനം === അവധിയിൽ എഴുതിയ സാർവത്രിക മനുഷ്യാവകാശ പ്രഖ്യാപനത്തിന്റെ വകുപ്പ് 1 ആണ് ഇനിപ്പറയുന്ന വാചകം: <ref name="UDHR_Awadhi">{{cite web |title=Universal Declaration of Human Rights: Awadhi |url=https://www.ohchr.org/sites/default/files/UDHR/Documents/UDHR_Translations/awa.pdf|trans-title=मनइन के अधिकारन कै जगतबियापी ऐलान|url-status=live|archive-date=8 August 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240808123935/https://www.ohchr.org/sites/default/files/UDHR/Documents/UDHR_Translations/awa.pdf|website=OHCHR.org|publisher=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights|language=awa|page=1|access-date=16 January 2026}}</ref> ==== അവധി [[ദേവനാഗരി]] ലിപിയിൽ ==== {{Block indent|{{lang|awa|{{Script|deva|'''अनुच्छेद १''' - सब मनइन कां गउरव औ अधिकारन के मामिला मां जनमजात आजादी औ बरोबरी मिली बा। वन्हैं बुद्धी औ अन्तरात्मा कै देन मिली बा औ आपस मां यक दुसरे के साथे भाईचारा के भाव से बरताव करै कां चाही।}}}}}} ==== അവധി [[കൈത്തി]] ലിപിയിൽ ==== {{Block indent|{{lang|awa|{{Script|kthi|'''𑂃𑂢𑂳𑂒𑂹𑂓𑂵𑂠 १''' - 𑂮𑂥 𑂧𑂢𑂅𑂢 𑂍𑂰𑂁 𑂏𑂇𑂩𑂫 𑂌 𑂃𑂡𑂱𑂍𑂰𑂩𑂢 𑂍𑂵 𑂧𑂰𑂧𑂱𑂪𑂰 𑂧𑂰𑂁 𑂔𑂢𑂧𑂔𑂰𑂞 𑂄𑂔𑂰𑂠𑂲 𑂌 𑂥𑂩𑂷𑂥𑂩𑂲 𑂧𑂱𑂪𑂲 𑂥𑂰𑃀 𑂫𑂢𑂹𑂯𑂶𑂁 𑂥𑂳𑂠𑂹𑂡𑂲 𑂌 𑂃𑂢𑂹𑂞𑂩𑂰𑂞𑂹𑂧𑂰 𑂍𑂶 𑂠𑂵𑂢 𑂧𑂱𑂪𑂲 𑂥𑂰 𑂌 𑂄𑂣𑂮 𑂧𑂰𑂁 𑂨𑂍 𑂠𑂳𑂮𑂩𑂵 𑂍𑂵 𑂮𑂰𑂟𑂵 𑂦𑂰𑂆𑂒𑂰𑂩𑂰 𑂍𑂵 𑂦𑂰𑂫 𑂮𑂵 𑂥𑂩𑂞𑂰𑂫 𑂍𑂩𑂶 𑂍𑂰𑂁 𑂒𑂰𑂯𑂲 𑃀}}}}}} ==== ലത്തീൻ വൽക്കരണം ==== {{Block indent|{{translit|awa|ISO|anucchēda 1 - saba mana:ina kāṁ ga:urava au adhikārana kē māmilā māṁ janamajāta ājādī au barōbarī milī bā. vanhaiṁ buddhī au antarātmā kai dēna milī bā au āpasa māṁ yaka dusarē kē sāthē bhāīcārā kē bhāva sē baratāva karai kāṁ cāhī.}}}} ==== മലയാള വൽക്കരണം ==== ''{{Block indent|{{lang|awa|{{Script|mlym|അനുച്ഛേദ് 1 - സബ മനഇന കാം ഗഉരവ ഔ അധികാരന കേ മാമിലാ മാം ജനമജാത ആജാദീ ഔ ബരോബരീ മിലീ ബാ. വൻഹൈം ബുദ്ധീ ഔ അന്തരാത്മാ കൈ ദേന മിലീ ബാ ഔ ആപസ മാം യക ദുസരേ കേ സാഥേ ഭാഈചാരാ കേ ഭാവ സേ ബരതാവ കരൈ കാം ചാഹീ.}}}}}}'' ==== മലയാളം ==== {{Block indent|'''വകുപ്പ് ൧:''' മനുഷ്യരെല്ലാവരും തുല്യാവകാശങ്ങളോടും അന്തസ്സോടും സ്വാതന്ത്ര്യത്തോടുംകൂടി ജനിച്ചിട്ടുള്ളവരാണ്‌. അന്യോന്യം ഭ്രാതൃഭാവത്തോടെ പെരുമാറുവാനാണ്‌ മനുഷ്യന് വിവേകബുദ്ധിയും മനസാക്ഷിയും സിദ്ധമായിരിക്കുന്നത്‌.}}</br> === ഭാഷാഭേദങ്ങൾ === അവധി ഭാഷയിൽ പ്രാദേശികമായ നിരവധി വകഭേദങ്ങൾ കാണാം. ഉദാഹരണത്തിന്, പടിഞ്ഞാറൻ പ്രദേശങ്ങളിൽ സഹായകക്രിയയായി /ഹൈ/ (/hʌiː/) എന്ന് ഉപയോഗിക്കുമ്പോൾ, മധ്യ-കിഴക്കൻ ഭാഗങ്ങളിൽ അത് /അഹൈ/ (/ʌhʌiː/) എന്നാണ് ഉപയോഗിക്കുന്നത്. ബാബുറാം സക്സേനയുടെ ''"എവല്യൂഷൻ ഓഫ് അവധി"'' എന്ന പുസ്തകത്തിൽ നിന്നുള്ളതാണ് താഴെ നൽകിയിരിക്കുന്ന ഉദാഹരണങ്ങൾ. പ്രാദേശിക വ്യത്യാസങ്ങൾ വ്യക്തമാക്കുന്ന ബദൽ രൂപങ്ങളും ഇതിൽ ഉൾപ്പെടുത്തിയിട്ടുണ്ട്. {| style="margin:auto;" class="wikitable" |- !style="background:#ffdead;"| മലയാളം !style="background:#ffdead;"| അവധി ([[അന്താരാഷ്ട്ര ശബ്ദലിപി|ഐ.പി.എ.]]) !style="background:#ffdead;"| അവധി ([[Devanagari|ദേവനാഗരി]]) |- style="background:#ffe;" | rowspan="2"|'''ആരായിരുന്നു അവിടെ ഉണ്ടായിരുന്നത്?''' ||{{IPA|ɦʊãː koː (kəʊn) ɾəɦəĩ}} ||{{lang|awa|हुआँ को (कउन) रहें?}} |- style="background:#ffe;" ||'''''(പകരം)'''' {{IPA|ɦʊãː keː/kəʊn ɾəɦəin}} ||'''''(പകരം)'''''. {{lang|awa|हुआँ के/कउन रहेन?}} |- style="background:#ffe;" | rowspan="2"|'''കാണാനും കേൾക്കാനും ഈ കുട്ടിക്ക് കുഴപ്പമൊന്നുമില്ല.''' ||{{IPA|ɪʊ lʌɾɪkaː d̪eːkʰʌiː sʊnʌiː mə ʈʰiːk hʌiː}} ||{{lang|awa|इउ लरिका देखई सुनई म ठीक है।}} |- style="background:#ffe;" ||'''''(പകരം)''''' {{IPA|ɪ lʌɾɪkaː d̪eːkʰʌiː sʊnʌiː mə ʈʰiːk ʌhʌiː}} ||'''''(പകരം)'''''. {{lang|awa|इ लरिका देखई सुनई म ठीक अहै।}} |- style="background:#ffe;" | rowspan="2"|'''(അവൾ) പറഞ്ഞു, (ഞാൻ) കുറച്ച് കഴിക്കട്ടെ, കുറച്ച് ഇവനും കൊടുക്കാം.''' || {{IPA|kʌɦɪn laːoː t̪ʰoːɽaː kʰaːɪ leːiː t̪ʰoːɽaː jʌhu kɘ d̪ʌɪ d̪eːiː}} || {{lang|awa|कहिन, लाओ थोड़ा खाई लेई, थोड़ा यहु का दै देई।}} |- style="background:#ffe;" ||'''''(പകരം)''''' {{IPA|kʌɦɪn lyaːvː t̪ʰoːɽaː kʰaːɪ leːiː raːçi keː jʌnhu kɘ d̪ʌɪ d̪eːiː}} ||'''''(പകരം)'''''. {{lang|awa|कहिन, ल्याव थोड़ा खाई लेई, रचि के एन्हुं के दै देई।}} |- style="background:#ffe;" | rowspan="2"|'''പോകുന്നവർക്ക് അടി കിട്ടും.''' || {{IPA|d͡ʒoː d͡ʒʌɪɦʌĩ soː maːrʊ̥ kʰʌɪɦʌĩ}} || {{lang|awa|जो जइहैं सो मारउ खइहैं।}} |- style="background:#ffe;" ||'''''(പകരം)'''''. {{IPA|d͡ʒèː d͡ʒʌɪɦʌĩ soː maːr kʰʌɪɦʌĩ}} ||'''''(പകരം)''.''' {{lang|awa|जे जइहैं सो मार खइहैं।}} |- style="background:#ffe;" | rowspan="2"|'''പക്ഷികൾക്ക് നേരെ വെടിയുതിർക്കരുത്.''' ||{{IPA|cɪɾʌɪjʌn pʌɾ chʌrːaː nə cʌlaːoː}} ||{{lang|awa|चिरइयन पर छर्रा न चलाओ।}} |- style="background:#ffe;" ||'''''(പകരം)'''''. {{IPA|cɪɾʌɪjʌn peː chʌrːaː jin cʌlaːwː}} ||'''''(പകരം)'''''. {{lang|awa|चिरइयन पे छर्रा जिन चलाव।}} |} == കുറിപ്പുകൾ == {{notelist}} ==അവലംബങ്ങൾ== {{reflist|colwidth=30em}} == സ്രോതസ്സുകൾ == {{refbegin|indent=yes|3}} * {{Cite book|last=Saxena|first=Baburam|date=1971|url=https://books.google.com/books?id=WfkWvgqk5c4C&pg=PP1|title=Evolution of Awadhi|publisher=Motilal Banarsidass Publication|isbn=9788120808553|location=Allahabad}} * {{Cite book|url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.32106|title=Linguistic survey of India, Vol. 6, Mediate Group|last=Grierson|first=George Abraham|publisher=Office of the Superintendent of Government Printing|year=1904|location=India}} * {{Citation|last=Singh|first=Ravindra Pratap|title=Nature, Climate and Self: Reading select texts of Awadhi Baramasa|url=https://www.rjoe.org.in/Files/vol4issue2/new/RJOE-luknow%20sir%20-2(26-34).pdf|work=Research Journal of English|volume=4|issue=2|date=2019|issn=2456-2696}} * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=wT5v79lMmzEC|title=Awadhi Granthavali Volume 5|last=Pandey|first=Jagdish Prasad|publisher=Vani Prakashan|year=2011|isbn=978-81-8143-905-5|location=India|language=hi}} * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=VV7leonJ8aQC|title=Sri Ramacaritamanasa|last=Tulasīdāsa|date=1999|publisher=Motilal Banarsidass Publ.|isbn=978-81-208-0762-4|page=747|language=en}} * {{Citation|last=Orsini|first=Francesca|title=Inflected Kathas: Sufis and Krishna Bhaktas in Awadh|date=2014|url=https://eprints.soas.ac.uk/19887/|work=Religious Interactions in Mughal India|pages=195–232|editor-last=Dalmia|editor-first=Vasudha|publisher=Oxford University Press|language=en|isbn=978-0-19-808167-8|editor2-last=Faruqui|editor2-first=Munis}} * {{Cite journal|last=Vaudeville|first=Charlotte|date=1990|title=Kabīr's language and languages, Hinduī as the language of non-conformity|journal=Indo-Iranian Journal|volume=33|issue=4|pages=259–266|doi=10.1163/000000090790083572|issn=0019-7246}} * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=kA7HB8s621cC|title=The Magic Doe: Qutban Suhravardi's Mirigavati|last=Kutban|date=2012|publisher=Oxford University Press, USA|isbn=978-0-19-984292-6|language=en}} * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=b3iHIOwV3mYC|title=Madhumalati: An Indian Sufi Romance|last=Manjhan|date=2001|publisher=OUP Oxford|isbn=978-0-19-160625-0|language=en}} * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=19zvfkwXyzUC|title=The Life of a Text: Performing the Rāmcaritmānas of Tulsidas|last=Lutgendorf|first=Philip|date=1991|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-06690-8|language=en}} * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=J3RSHWePhXwC&q=central+portion |title=The Indo-Aryan languages|last=Masica|first =Colin P.|date=1993|publisher=Cambridge University Press|isbn=0-521-23420-4|location=Cambridge|oclc=18947567}} {{refend}} == കൂടുതൽ വായനയ്ക്ക് == * {{Cite book|url=https://global.oup.com/academic/product/loves-subtle-magic-9780195146707?cc=in&lang=en&|title=Love's Subtle Magic: An Indian Islamic Literary Tradition, 1379-1545|date=29 November 2012|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-514670-7|editor-last=Behl|editor-first=Aditya|location=Oxford, New York|editor2-last=Doniger|editor2-first=Wendy}} * {{Cite book|url=https://archive.org/details/in.gov.ignca.7679/page/n3|title=Evolution of Awadhi: A Branch of Hindi|last=Saksena|first=Baburam|publisher=Indian Press; Allahabad|year=1938|isbn=|location=}} == പുറത്തേക്കുള്ള കണ്ണികൾ == {{InterWiki|code=awa}} {{wiktionarycat|type=Awadhi|category=Awadhi language}} * [[:iso639-3:awa|Entry for Awadhi at SIL International]] * [https://www.digitallibrary.io/awa Awadhi Books] {{Languages_of_India}} [[വർഗ്ഗം:ഇന്ത്യയിലെ ഭാഷകൾ]] [[വർഗ്ഗം:അവധ്]] [[വർഗ്ഗം:ഉത്തർപ്രദേശിലെ ഭാഷകൾ]] [[വർഗ്ഗം:ഇന്തോ-ആര്യൻ ഭാഷകൾ]] lts0yuj3k6baipxkdg98q4ft2hbg2or 4610590 4610540 2026-03-29T05:51:47Z Symphonicallyu 155269 /* താരതമ്യ വ്യാകരണം */ 4610590 wikitext text/x-wiki {{prettyurl|Awadhi language}} {{Infobox language |name = അവധി |altname = <span style="font-size:100%;line-height:1.65;">ഔധി</span> |nativename = <span style="font-size:100%;line-height:2.65;">{{large|{{lang|awa-Deva|अवधी}}}} • {{large|{{lang|awa-Kthi|𑂃𑂫𑂡𑂲}}}} • {{lang|awa|{{nq|اودهي}}}}</span> | image = Awadhi language.svg | imagecaption = <small>"അവധി" എന്ന് [[ദേവനാഗരി]] ലിപിയിൽ എഴുതിയിരിക്കുന്നു.</small> | pronunciation = {{IPA|hi|əʋ.d̪ʱi|}} |states = [[ഇന്ത്യ]] , [[നേപ്പാൾ]] |region = ഇന്ത്യയുടെ സംസ്ഥാനങ്ങളിലെ ചില പ്രദേശങ്ങൾ *[[ഉത്തർപ്രദേശ്|ഉത്തർ പ്രദേശിലെ]] **[[അവധ്]] **[[ദൊവാബ്|ലോവർ ദൊവാബ്]] മേഖലകൾ *[[മധ്യപ്രദേശ്]] *[[ബീഹാർ]] *[[ഡെൽഹി]] നേപ്പാളിലെ [[തെരായി|തെരായി സമതലം]]. *[[ലൂംബിനി മേഖല]] **[[കപിലവസ്തു ജില്ല]] *[[ഭേരി മേഖല]] **[[ബാങ്കെ ജില്ല]] **[[ബർദിയ ജില്ല]] [[ഫിജി|ഫിജിയിൽ]] ദ്വീപിൽ [[ഫിജി ഹിന്ദി]] എന്ന രൂപത്തിൽ. [[കരീബിയൻ]] ദ്വീപസമൂഹ രാജ്യങ്ങളിലെ [[ഇൻഡോ-കരീബിയൻ ജനത]] സംസാരിക്കുന്ന പൊതുഭാഷ. *[[സുരിനാം]] *[[ട്രിനിഡാഡ് ആൻഡ് ടൊബാഗോ]] *[[ഗയാന]] [[മൗറീഷ്യസ്|മൗറീഷ്യസിൽ]] [[മൗറീഷ്യൻ ഹിന്ദുസ്താനി]] എന്ന രൂപത്തിൽ. [[ദക്ഷിണാഫ്രിക്ക|ദക്ഷിണാഫ്രിക്കയിൽ]] [[സൗത്ത് ആഫ്രിക്കൻ ഹിന്ദുസ്താനി]] എന്ന രൂപത്തിൽ. |speakers = {{sigfig|3.850906|3}} കോടി |date = 2011 |ref = <ref>{{cite web |url= https://www.dnaindia.com/analysis/column-the-slow-death-of-bhojpuri-and-awadhi-2122062|title=The Slow Death of Awadhi and Bhojpuri}}</ref><ref>{{cite web |url= https://www.omniglot.com/writing/awadhi.htm|title=Omniglot — Awadhi (अवधी)}}</ref><ref>{{cite web |url= https://www.bignewsnetwork.com/news/270676192/awadhi-language-is-grouped-as-mother-tongue-under-hindi|title='Awadhi language is grouped as mother tongue under Hindi' says Minister of State for Home Affairs |work=Big News Network.com }}</ref> | ethnicity = [[അവധി ജനത]] |familycolor = [[ഇന്തോ-യുറോപ്യൻ ഭാഷകൾ|ഇന്തോ-യുറോപ്യൻ]] |fam2 = [[ഇന്തോ-ഇറാനിയൻ ഭാഷകൾ|ഇന്തോ-ഇറാനിയൻ]] |fam3 = [[ഇന്തോ-ആര്യൻ ഭാഷകൾ|ഇന്തോ-ആര്യൻ]] |fam4 = [[ഹിന്ദി ഭാഷകൾ|മധ്യ ഇന്തോ-ആര്യൻ]] |fam5 = [[കിഴക്കൻ ഹിന്ദി]] |dia1 = [[ഫിജി ഹിന്ദി]] |dia2 = [[ഗംഗാപാരീ]] |dia3 = മിർസാപുരി |dia4 = പർദേശി |dia5 = ഉത്തരി |dia6 = പ്രതാപ്ഗഢി |dia7 = താരുഹാട്ട് |dia8 = [[കരീബിയൻ ഹിന്ദുസ്താനി]] |dia9 = [[മൗറീഷ്യൻ ഹിന്ദുസ്താനി]] |dia10 = [[സൗത്ത് ആഫ്രിക്കൻ ഹിന്ദുസ്താനി]] | ancestor = [[അർദ്ധമാഗധി പ്രാകൃതം]] | ancestor2 = [[അപഭ്രംശം|അർദ്ധമാഗധി അപഭ്രംശം]] |script = {{unbulleted list |[[ദേവനാഗരി]] (ഇപ്പോൾ) |[[കൈതി ലിപി|കൈതി]] (ചരിത്രപരം) |[[പേർഷ്യൻ ലിപി|പേർഷ്യൻ]] |[[ലത്തീൻ അക്ഷരമാല|ലത്തീൻ]] }} | nation = {{flag|ഫിജി}} {{small|([[ഫിജി ഹിന്ദി]] എന്ന രൂപത്തിൽ)}} | iso2 = awa | iso3 = awa | glotto = awad1243 | glottorefname = Awadhi | lingua = 59-AAF-ra | glotto2 = gang1265 | glottoname2 = ഗംഗാപാരീ | glotto3 = mirz1238 | glottoname3 = മിർസാപുരി | glotto4 = utta1238 | glottoname4 = ഉത്തരി | map2 = Awadh region.jpg | mapcaption2 = <center><small>ഉത്തർപ്രദേശിലെ അവധി ഭാഷാ അതിർത്തികൾ</center></small> | notice = IPA }} [[ഹിന്ദി|ഹിന്ദിയുടെ]] ഒരു ഉപഭാഷയാണ് [[ഉത്തർപ്രദേശ്|ഉത്തർ പ്രദേശിന്റെ]] മദ്ധ്യഭാഗത്തുള്ള ഒരു പ്രദേശമായ [[അവധ്|അവധിൽ]] സംസാരിക്കപ്പെടുന്ന ഭാഷയായ '''അവധി'''.{{efn|<ref>{{cite book |last=Oldenburg |first=Veena Talwar |author-link= |date= |title=The Making of Colonial Lucknow, 1856–1877 |url= |location= |publisher=Princeton University Press |page=5 |isbn=}}</ref> ({{lang|hi|औधी}}, 𑂌𑂡𑂲)}} ഹിന്ദിയുടെ പൂർവീ വിഭാഗത്തിൽപ്പെടുന്ന ഒരു ഉപഭാഷയാണിത്.<ref name="fulllangdatacensus 2011">{{cite web |last=Kawoosa |first=Vijdan Mohammad |date=22 November 2018 |title=How languages intersect in India |url=https://www.hindustantimes.com/india-news/how-languagesintersect-in-india/story-g3nzNwFppYV7XvCumRzlYL.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221015014438/https://www.hindustantimes.com/india-news/how-languagesintersect-in-india/story-g3nzNwFppYV7XvCumRzlYL.html |archive-date=15 October 2022 |publisher=Hindustan Times}}</ref> ഉത്തർ പ്രദേശിലെ [[അവധ്]] ,ലോവർ ദൊവാബ് മേഖലകൾ, [[മധ്യപ്രദേശ്‌]], [[ബിഹാർ|ബീഹാർ]], [[ഡെൽഹി]] സംസ്ഥാനങ്ങളിലെ ചില പ്രദേശങ്ങൾ, [[നേപ്പാൾ|നേപ്പാളിലെ]] [[ലുംബിനി പ്രവിശ്യ|ലുംബിനി]], [[രാപ്തി]], [[ഭേരി]] എന്നീ പ്രദേശങ്ങളിൽ അവധി സംസാരിക്കപ്പെടുന്നു.<ref name=":5">{{Cite web |last=Meaning |first=Nepali |date=12 August 2023 |title=Origin, Structure, Development, and Situation of Awadhi Language in Nepal - Nepali Meaning |url=https://nepalimeaning.com/origin-structure-development-and-situation-of-awadhi-language-in-nepal/ |access-date=4 February 2024 |website=nepalimeaning.com |language=en-US}}</ref><ref name=":0">{{Harvcoltxt|Saxena|1971|p=1}}</ref><ref>{{Harvcoltxt|Grierson|1904|p=1}}</ref> ലോകത്തിലെ ഏറ്റവും കൂടുതൽ ആൾക്കാർ സംസാരിക്കുന്ന ഭാഷകളിൽ 29-ാം സ്ഥാനമാണ് ഈ ഭാഷക്കുള്ളത്. ഭക്തകവിയായിരുന്ന [[ഗോസ്വാമി തുളസീദാസ്]] രചിച്ച [[രാമചരിത് മാനസ്]] (തുളസീദാസ് രാമായണം), [[ഹനുമാൻ ചാലിസ]] എന്നീ കൃതികൾ ഈ ഭാഷയിലാണ് രചിയ്ക്കപ്പെട്ടിരിയ്ക്കുന്നത്. ബൈസ്വാര പ്രദേശത്തിന്റെ പേരിൽ നിന്നുള്ള '''[[ബൈസ്വാരി]]''',<ref>{{Harvcoltxt|Grierson|1904|p=10}}</ref> 'കിഴക്കൻ' എന്നർത്ഥമുള്ള '''പൂർബി''' (ഈ പദം പലപ്പോഴും അവ്യക്തമായി ഉപയോഗിക്കാറുണ്ട്), പുരാതന [[കോസല സാമ്രാജ്യം|കോസല രാജ്യത്തിന്റെ]] പേരിൽ നിന്നുള്ള '''കോസലി''' എന്നിവയാണ് അവധി ഭാഷയുടെ മറ്റ് പേരുകൾ.<ref name=":0" /> == ഭൂമിശാസ്ത്രപരമായ വ്യാപനം == === ഇന്ത്യയിൽ === [[File:Awadhi regions of Uttar Pradesh.jpg|thumb|അവധി സംസാരിക്കുന്ന ഉത്തർപ്രദേശിലെ ജില്ലകൾ]] അവധി പ്രധാനമായും സംസാരിക്കുന്നത് [[ഗംഗാനദി|ഗംഗാ]]-[[യമുന]] [[doab|ദോവാബിന്റെ]] (നദീതടം) താഴത്തെ ഭാഗങ്ങൾ ഉൾപ്പെടുന്ന മധ്യ-കിഴക്കൻ [[ഉത്തർപ്രദേശ്|ഉത്തർപ്രദേശിലെ]] [[അവധ്]] പ്രദേശത്താണ്.<ref name=":0"/><ref name=":1">{{Harvcoltxt|Grierson|1904|pp=9–10}}</ref> ഇതിന്റെ പടിഞ്ഞാറ് ഭാഗത്ത് പാശ്ചാത്യ ഹിന്ദിയും (പ്രത്യേകിച്ച് [[കനൗജി ഭാഷ|കനൗജിയും]] [[ബുന്ദേലി ഭാഷ|ബുന്ദേലിയും]]), കിഴക്ക് ഭാഗത്ത് [[കിഴക്കൻ ഇന്തോ-ആര്യൻ ഭാഷകൾ|കിഴക്കൻ ഇന്തോ-ആര്യൻ]] ഭാഷാകുടുംബത്തിലെ ബിഹാരി വിഭാഗത്തിൽപ്പെട്ട [[ഭോജ്പൂരി ഭാഷ|ഭോജ്പുരിയുമാണ്]] സംസാരിക്കുന്നത്.<ref name=":6">{{Cite book |last=Saksena |first=Baburam |url=https://books.google.com/books?id=WfkWvgqk5c4C&dq=Awadhi+east+bhojpuri+language&pg=PA5 |title=Evolution of Awadhi (a Branch of Hindi). |date=1971 |publisher=Motilal Banarsidass Publ. |isbn=978-81-208-0855-3 |language=en|pages=}}</ref><ref>{{Cite book |last=Verbeke |first=Saartje |url=https://books.google.com/books?id=63iC56LeJ_MC&dq=Hindi+is+central+indo+aryan+bhojpuri+eastern+indo+aryan&pg=PA67 |title=Alignment and Ergativity in New Indo-Aryan Languages |date=22 March 2013 |publisher=Walter de Gruyter |isbn=978-3-11-029267-1 |language=en}}</ref> വടക്ക് [[നേപ്പാൾ|നേപ്പാളും]] തെക്ക് അവധിയുമായി വലിയ സാമ്യമുള്ള [[ബഘേലി ഭാഷ|ബഘേലിയുമാണ്]] അതിരുകൾ.<ref>{{Harvcoltxt|Saxena|1971|pp=2–5}}</ref> വടക്കൻ, മധ്യ യു.പിയിലെ താഴെ പറയുന്ന ജില്ലകളിൽ അവധി സംസാരിക്കുന്നു- * [[Lakhimpur Kheri district|ലഖിംപൂർ ഖേരി]] ([[Kannauji language|കനൗജിക്കൊപ്പം]]) * [[Sitapur district|സീതാപൂർ]] ([[Kannauji language|കനൗജിക്കൊപ്പം]]) * [[Unnao district|ഉന്നാവോ]] * [[Fatehpur district|ഫത്തേപൂർ]] * [[Barabanki district|ബാരാബങ്കി]] * [[Lucknow district|ലഖ്‌നൗ]] * [[Raebareli district|റായ്ബറേലി]] * [[Amethi district|അമേഠി]] * [[Bahraich district|ബഹ്റൈച്ച്]] * [[Shrawasti district|ശ്രാവസ്തി]] * [[Kanpur Nagar district|കാൺപൂർ]] യു.പിയുടെ കിഴക്കൻ ഭാഗങ്ങളിൽ അവധി ഭാഷാരൂപം മാറി "കിഴക്കൻ സ്റ്റാൻഡേർഡ് അവധി" എന്ന പ്രത്യേക ഭാഷാഭേദമായി മാറുന്നു. ഈ പ്രദേശം പൂർവാഞ്ചലിലെ [[ഭോജ്പൂരി ഭാഷ|ഭോജ്പുരി]] സംസാരിക്കുന്ന ജില്ലകളുമായി അതിർത്തി പങ്കിടുന്നു. ഈ ഭാഗത്ത് ഉൾപ്പെടുന്ന ജില്ലകൾ ഇവയാണ്- * [[Ayodhya district|അയോധ്യ]] * [[Ambedkar Nagar district|അംബേദ്കർ നഗർ]] * [[Prayagraj district|പ്രയാഗ്‌രാജ്]] * [[Mirzapur district|മിർസാപൂർ]] * [[Jaunpur district|ജോൻപൂർ]] (പടിഞ്ഞാറൻ ഭാഗങ്ങൾ) * [[Bhadohi district|ഭദോഹി]] * [[Sultanpur district|സുൽത്താൻപൂർ]] * [[Pratapgarh, Uttar Pradesh|പ്രതാപ്ഗഢ്]] * [[Gonda district|ഗോണ്ട]] * [[Balrampur district, Uttar Pradesh|ബലറാംപൂർ]] * [[Basti district|ബസ്തി]] (പടിഞ്ഞാറൻ ഭാഗങ്ങൾ) * [[Siddharthnagar district|സിദ്ധാർത്ഥനഗർ]] (പടിഞ്ഞാറൻ ഭാഗങ്ങൾ) * [[Kaushambi district|കൗശാംബി]] === നേപ്പാളിൽ === നേപ്പാളിലെ [[Language Commission (Nepal)|ഭാഷാ കമ്മീഷൻ]] ലുംബിനി പ്രവിശ്യയിലെ ഔദ്യോഗിക ഭാഷകളായി [[തരു ഭാഷ|തരു]], അവധി എന്നിവയെ ശുപാർശ ചെയ്തിട്ടുണ്ട്.<ref name=":5" /><ref>{{Cite web |title=सरकारी कामकाजको भाषाका आधारहरूको निर्धारण तथा भाषासम्बन्धी सिफारिसहरू (पञ्चवर्षीय प्रतिवेदन- साराांश) २०७८ |url=https://languagecommission.gov.np/files/%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%B8%20%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%87%E0%A4%B7%E0%A4%A3%20%E0%A4%B8%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%80%20%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A4%95%E0%A5%8B%20%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A4%BE.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210906171816/https://languagecommission.gov.np/files/%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%B8%20%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%87%E0%A4%B7%E0%A4%A3%20%E0%A4%B8%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%80%20%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A4%95%E0%A5%8B%20%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A4%BE.pdf |archive-date=6 September 2021 |access-date=28 October 2021 |website=Language Commission}}</ref> നേപ്പാളിലെ രണ്ട് പ്രവിശ്യകളിലാണ് അവധി സംസാരിക്കുന്നത്: * [[ലുംബിനി മേഖല]] ** [[ബാംങ്കെ ജില്ല]] ** [[ബർദിയ ജില്ല]] ** [[ഡാങ് ജില്ല]] ** [[കപിൽവസ്തു ജില്ല]] * [[സുദുർപശ്ചിം പ്രവിശ്യ]] ** [[കൈലാലി ജില്ല]] ** [[കാഞ്ചൻപൂർ ജില്ല]] === ദക്ഷിണേഷ്യയ്ക്ക് പുറത്ത് === {{further|ഫിജി ഹിന്ദി|കരീബിയൻ ഹിന്ദുസ്താനി}} അവധിയുടെയും (കൂടാതെ മറ്റ് ഭാഷകളുടെയും) സ്വാധീനമുള്ള ഒരു ഭാഷ [[Fiji|ഫിജിയിലെ]] [[Indo-Fijians|ഇന്ത്യാക്കാർക്കിടയിൽ]] ഒരു വ്യവഹാരഭാഷയായി സംസാരിക്കപ്പെടുന്നു, ഇത് ഫിജിയൻ ഹിന്ദി ([[ഫിജി ഹിന്ദി]]) എന്നറിയപ്പെടുന്നു. ''[[എത്‌നോലോഗ്]]'' പ്രകാരം, ഇത് ഭോജ്പുരിയുടെ സ്വാധീനമുള്ള ഒരു തരം അവധിയാണ്, കൂടാതെ ഇതിനെ കിഴക്കൻ ഹിന്ദിയായും തരംതിരിച്ചിരിക്കുന്നു.<ref>{{e25|hif|Fiji Hindi}}</ref> [[സുരിനാം]], [[ട്രിനിഡാഡ് ആൻഡ് ടൊബാഗോ]], [[ഗയാന]] എന്നിവിടങ്ങളിലെ [[Indo-Caribbeans|ഇന്ത്യാക്കാർ]] സംസാരിക്കുന്ന കരീബിയൻ ഹിന്ദുസ്ഥാനി ([[കരീബിയൻ ഹിന്ദുസ്താനി]]) ഭോജ്പുരിയെയും ഭാഗികമായി അവധിയെയും അടിസ്ഥാനമാക്കിയുള്ളതാണ്. [[ദക്ഷിണാഫ്രിക്ക|ദക്ഷിണാഫ്രിക്കയിൽ]] സംസാരിക്കുന്ന ഹിന്ദുസ്ഥാനിയും<ref>{{Cite book|last=Mesthrie|first=Rajend|url=https://books.google.com/books?id=aIivedw-oZYC&q=awadhi|title=Language and Social History: Studies in South African Sociolinguistics|date=1995|publisher=New Africa Books|isbn=978-0-86486-280-8|language=en}}</ref> [[മൗറീഷ്യസ്|മൗറീഷ്യസിൽ]] സംസാരിക്കുന്ന ഭോജ്പുരിയും<ref>{{cite web|title=Awadhi language|url=https://omniglot.com/writing/awadhi.htm|access-date=17 December 2020|website=omniglot.com}}</ref> ഭാഗികമായി അവധിയുടെ സ്വാധീനമുള്ളവയാണ്. == വർഗ്ഗീകരണം == [[File:Awadhi classification.png|alt=|thumb|അവധി ഭാഷയുടെ ഭാഷാപരമായ വർഗ്ഗീകരണം.]] [[ഇന്തോ-യൂറോപ്യൻ ഭാഷകൾ|ഇന്തോ-യൂറോപ്യൻ]] ഭാഷാകുടുംബത്തിലെ [[ഇന്തോ-ഇറാനിയൻ ഭാഷകൾ|ഇന്തോ-ഇറാനിയൻ]] ഉപവിഭാഗത്തിൽപ്പെട്ട ഒരു [[ഇന്തോ-ആര്യൻ ഭാഷകൾ|ഇന്തോ-ആര്യൻ]] ഭാഷയാണ് അവധി. ഇന്തോ-ആര്യൻ [[ഭാഷാതുടർച്ച|ഭാഷാതുടർച്ചയിൽ]], ഇത് മധ്യ-കിഴക്കൻ മേഖലയിലാണ് ഉൾപ്പെടുന്നത്. ഇതിനെ പലപ്പോഴും 'കിഴക്കൻ ഹിന്ദി' എന്നും വിശേഷിപ്പിക്കാറുണ്ട്. [[ശൗരസേനി ഭാഷ|ശൗരസേനിയുമായും]] [[മാഗധി പ്രാകൃതം|മാഗധി പ്രാകൃതവുമായും]] ഭാഗികമായി സാമ്യമുള്ള [[അർദ്ധമാഗധി പ്രാകൃതം|അർദ്ധമാഗധിയുടെ]] ഒരു പുരാതന രൂപത്തിൽ നിന്നായിരിക്കാം അവധി രൂപപ്പെട്ടതെന്ന് പൊതുവെ കരുതപ്പെടുന്നു.<ref name="auto">{{Harvcoltxt|Grierson|1904|p=2}}</ref> അവധി ഭാഷയോട് ഏറ്റവും അടുത്ത സാമ്യമുള്ളത് [[ബഘേലീ ഭാഷ|ബഘേലീ]] ഭാഷയ്ക്കാണ്; വംശാവലിപരമായി ഇവ രണ്ടും ഒരേ 'അർദ്ധമാഗധി' രൂപത്തിൽ നിന്നാണ് ഉത്ഭവിച്ചത്. ആദ്യകാല ഭാഷാശാസ്ത്രജ്ഞരിൽ ഭൂരിഭാഗവും ബഗേലിയെ 'അവധിയുടെ തെക്കൻ രൂപം' മാത്രമായാണ് കണക്കാക്കിയിരുന്നത്. എന്നാൽ, പുതിയ പഠനങ്ങൾ ബഗേലിയെ അവധിയുടെ ഒരു ഉപഭാഷയായിട്ടല്ല, മറിച്ച് അതിനോട് തുല്യമായ ഒരു പ്രത്യേക ഭാഷയായിട്ടാണ് അംഗീകരിക്കുന്നത്.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=__DaXf3XedoC|title=Patterns of Regional Geography: Indian perspective|last=Mandal|first=R. B.|date=1990|publisher=Concept Publishing Company|isbn=978-81-7022-291-0|pages=127–129|language=en}}</ref> == സാഹിത്യം == === മധ്യകാലഘട്ടത്തിന്റെ അവസാനവും ആധുനിക ഇന്ത്യയുടെ തുടക്കവും === ഈ കാലഘട്ടത്തിൽ ഉത്തരേന്ത്യയിലെ [[ഇതിഹാസ കവിത|ഇതിഹാസ കവിതകളുടെ]] പ്രധാന മാധ്യമമായി അവധി ഭാഷ മാറി.<ref>{{Harvcoltxt|Grierson|1904|p=13}}</ref> അവധി സാഹിത്യത്തെ പ്രധാനമായും ഭക്തികാവ്യങ്ങൾ എന്നും പ്രേമാഖ്യാനങ്ങൾ (പ്രണയകഥകൾ) എന്നും രണ്ടായി തിരിക്കാം. ==== ഭക്തികാവ്യങ്ങൾ ==== ആധുനിക [[ഇന്തോ-ആര്യൻ ഭാഷകൾ|ഇന്തോ-ആര്യൻ ഭാഷകളിലെ]] ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട കൃതികളിലൊന്നായി കരുതപ്പെടുന്നത് കവിശ്രേഷ്ഠനായ [[തുളസീദാസ്]] രചിച്ച [[രാമചരിതമാനസം]] (എ.ഡി. 1575) ആണ്. [[ദോഹ (കവിത)|ദോഹ]]-[[ചൗപായ്]] വൃത്തങ്ങളിൽ രചിക്കപ്പെട്ട ഇതിന്റെ അർത്ഥം "രാമന്റെ പ്രവൃത്തികളുടെ തടാകം" എന്നാണ്. [[സംസ്കൃതം|സംസ്കൃതത്തിലെ]] [[വാത്മീകി|വാത്മീകി]] [[രാമായണം|രാമായണത്തെയോ]] [[അധ്യാത്മരാമായണം|അധ്യാത്മരാമായണത്തെയോ]] അടിസ്ഥാനമാക്കിയാണ് ഇതിന്റെ ഇതിവൃത്തം തയ്യാറാക്കിയിരിക്കുന്നത്.<ref>{{Harvcoltxt|Saxena|1971|pp=11–12}}</ref> ഭക്തിസാഹിത്യത്തിലെ ഏറ്റവും മഹത്തായ ഗ്രന്ഥമായി [[മഹാത്മാ ഗാന്ധി]] രാമചരിതമാനസത്തെ വിശേഷിപ്പിച്ചിട്ടുണ്ട്. പാശ്ചാത്യ നിരീക്ഷകർ ഇതിനെ "[[ഉത്തരേന്ത്യ|ഉത്തരേന്ത്യയുടെ]] ബൈബിൾ" എന്നും വിളിക്കുന്നു.<ref>{{Harvcoltxt|Lutgendorf|1991|p=1}}</ref> 'തുളസീദാസ് രാമായണം' എന്നോ വെറുതെ 'രാമായണം' എന്നോ ഇത് പൊതുവെ അറിയപ്പെടുന്നു.<ref>{{Harvcoltxt|Lutgendorf|1991|p=12}}</ref> {{multiple image | align = right | header_background = #FDF5E6 | header = [[തുളസീദാസ്|തുളസീദാസിന്റെ]] [[രാമചരിതമാനസം|രാമചരിതമാനസത്തിലെ]] ചിത്രീകരണങ്ങൾ | direction = vertical | footer_align = center | image_style = border:none; | total_width = 280 | image1 = 5_Illustration_from_the_Ramcharitmanas_of_Tulsidas_(1532–1623)_Jodhpur,_c._1775;_62.7_x_134.5_cm_Mehrangarh_Museum_Trust.jpg | image2 = 7 Rama's Army reaches Lanka from the Ram Charit Artist Unknown, ca. 1780, 63x125.8cm Mehrangarh Museum Trust.jpg | footer = (a) ബാലിവധം: [[രാമൻ|രാമനും]] [[ലക്ഷ്മണൻ|ലക്ഷ്മണനും]] മഴക്കാലം തീരാൻ കാത്തിരിക്കുന്നു, (b) രാമന്റെ സൈന്യം സമുദ്രം കടന്ന് ലങ്കയിലേക്ക് പോകുന്നു. | alt1 = | caption1 = | caption2 = }} [[തുളസീദാസ്|തുളസീദാസിന്റെ]] കൃതികളായ ''[[ഹനുമാൻ ചാലിസ]]'',<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=MX1SDwAAQBAJ&q=awadhi&pg=PT151|title=Hanuman Chalisa: Verse by Verse Description|last=Padam|first=Sandeep|date=21 March 2018|publisher=Notion Press|isbn=978-1-64249-611-6|language=hi}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=UFE4DwAAQBAJ&q=hanuman+chalisa+awadhi&pg=PA42|title=Lucknow Poetica|last=Shamim|first=Dr Rupali Saran Mirza Dr and Amna|date=14 November 2016|publisher=Idea Publishing|page=42|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=tlduDwAAQBAJ&q=hanuman+chalisa+awadhi&pg=PA11|title=Sri Hanuman Chalisa: Commentary on the Praises to the Eternal Servant|last=Vishwananda|first=Paramahamsa Sri Swami|date=13 March 2018|publisher=BoD – Books on Demand|isbn=978-3-96343-015-2|page=11|language=en}}</ref> ''പാർവ്വതീ മംഗൾ'', ''ജാനകീ മംഗൾ'' എന്നിവയും അവധിയിലാണ് രചിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നത്.<ref name="Saxena 1971 12">{{Harvcoltxt|Saxena|1971|p=12}}</ref> {{Verse translation|lang=awa|अंडकोस प्रति प्रति निज रूपा। देखेउँ जिनस अनेक अनूपा॥ <u>अवधपुरी</u> प्रति भुअन निनारी। <u>सरजू</u> भिन्न भिन्न नर नारी॥|ഓരോ പ്രപഞ്ചത്തിലും ഞാൻ എന്നെത്തന്നെ കണ്ടു, അതുപോലെ സമാനതകളില്ലാത്ത പല വസ്തുക്കളും; ഓരോ പ്രപഞ്ചത്തിനും അതിന്റേതായ <u>അയോധ്യയുണ്ടായിരുന്നു</u>, അതിന്റേതായ <u>സരയൂ</u> നദിയും, അതിന്റേതായ പുരുഷന്മാരും സ്ത്രീകളും.|italicsoff=y|attr1=[[തുളസീദാസ്|തുളസീദാസിന്റെ]] [[രാമചരിതമാനസം|രാമചരിതമാനസത്തിലെ]] 7.81.3 ചൗപായ്|attr2=വിവർത്തനം: ആർ.സി. പ്രസാദ്<ref>{{Harvcoltxt|Tulasīdāsa|1999|p=747}}</ref>}} {{Verse translation|lang=awa|सिंधु तीर एक भूधर सुंदर। कौतुक कूदि चढ़ेउ ता-ऊपर॥ बार-बार रघुबीर सँभारी। तरकेउ <u>पवनतनय</u> बल भारी॥|കടൽത്തീരത്ത് മനോഹരമായ ഒരു പർവ്വതമുണ്ടായിരുന്നു, അവൻ കളിയായി അതിന്റെ കൊടുമുടിയിലേക്ക് ചാടിക്കയറി; വീണ്ടും വീണ്ടും അവൻ ഭഗവാനെ സ്മരിച്ചു, അങ്ങനെ <u>വായുപുത്രൻ</u> അതിയായ ശക്തിയോടെ കുതിച്ചുപാഞ്ഞു.|italicsoff=y|attr1=[[തുളസീദാസ്|തുളസീദാസിന്റെ]] [[രാമചരിതമാനസം|രാമചരിതമാനസത്തിലെ]] 5.1.3 ചൗപായ്|attr2=വിവർത്തനം<ref>{{Cite journal|last=Rao|first=I. Panduranga|date=1998|title=Review of The Beautiful Verses (Ram-Charit Manas, "Sunder-Kand" and Hanuman Chalisa of Goswami Tulsidas rendered into English verse)|journal=Indian Literature|volume=41|issue=1 (183)|pages=240–241|issn=0019-5804|jstor=23341337}}</ref>}} [[ഭഗവതപുരാണം|ഭഗവതപുരാണത്തിലെ]] 'ദശമസ്കന്ധത്തിന്' ഹിന്ദി പ്രാദേശികഭാഷയിലുണ്ടായ ആദ്യത്തെ സ്വതന്ത്ര ആവിഷ്കാരം ലാലാച്ദാസ് രചിച്ച "ഹരിചരിത്" (എ.ഡി. 1530) ആണ്. ഹസ്തിഗ്രാം (ഇന്നത്തെ [[റായ്ബറേലി ജില്ല|റായ്ബറേലിക്ക്]] അടുത്തുള്ള ഹത്ഗാവ്) സ്വദേശിയായിരുന്നു അദ്ദേഹം. ഈ കൃതി ദീർഘകാലം വ്യാപകമായി പ്രചരിക്കുകയും, ഇതിന്റെ നിരവധി കൈയെഴുത്തുപ്രതികൾ കിഴക്കൻ ഉത്തർപ്രദേശ്, [[ബീഹാർ]], [[മാൾവ]], [[ഗുജറാത്ത്]] എന്നിവിടങ്ങളിൽ നിന്ന് കണ്ടെത്തുകയും ചെയ്തിട്ടുണ്ട്. [[ കൈത്തി ലിപി|കൈത്തി ലിപിയിലാണ്]] ഇവയെല്ലാം രചിക്കപ്പെട്ടിട്ടുള്ളത്.<ref>{{Harvcoltxt|Orsini|2014|p=200}}</ref> [[സിക്കന്ദർ ലോധി|സിക്കന്ദർ ലോധിയുടെ]] ഭരണകാലത്ത് ഡൽഹിയിലെ ഈശ്വർദാസ് രചിച്ച 'സത്യവതി' (ഏകദേശം എ.ഡി. 1501), ലാലാദാസിന്റെ 'അവധവിലാസം' (എ.ഡി. 1700) എന്നിവയും അവധി ഭാഷയിലാണ് രചിക്കപ്പെട്ടത്. വിവിധ പ്രാദേശിക ഭാഷകളുടെ മിശ്രിതമായ 'പഞ്ച്‌മേൽ ഖിച്ചഡി' (pancmel khicṛī) ശൈലി പിന്തുടർന്നിരുന്ന [[കബീർ|കബീറിനെപ്പോലുള്ള]] ഭക്തകവികളുടെ കൃതികളിലെ പ്രധാന ഘടകവും അവധി ഭാഷയായിരുന്നു.<ref>{{Harvcoltxt|Vaudeville|1990|p=260}}</ref><ref>{{Harvcoltxt|Vaudeville|1990|p=264}}</ref> കബീറിന്റെ പ്രധാന കൃതിയായ [[ബിജക്|ബിജകിലെ]] ഭാഷാശൈലി പ്രാഥമികമായി അവധിയാണ്.<ref>{{Harvcoltxt|Vaudeville|1990|p=260}}</ref><ref>{{Harvcoltxt|Vaudeville|1990|p=259}}</ref> ==== പ്രേമാഖ്യാനങ്ങൾ ==== {{multiple image | total_width = 200 | caption_align = center | align = right | direction = vertical | image_style = border:none; | image1 = Queen Nagamati talks to her parrot, Padmavat, c1750.jpg | caption1 = രാജ്ഞി നാഗമതി തന്റെ തത്തയോട് സംസാരിക്കുന്നു, [[പത്മാവത്]], എ.ഡി 1750. | image2 = Meister des Madhu-Malati-Manuskripts 001.jpg | caption2 = കാമുകീകാമുകന്മാർ കാട്ടിൽ വെച്ച് ഒരു കടുവയ്ക്ക് നേരെ അമ്പെയ്യുന്നു. [[സൂഫി]] കാവ്യമായ [[മധുമാലതി|മധുമാലതിയിൽ]] നിന്നുള്ള ചിത്രം. | alt1 = | header = അവധി [[സൂഫി]] കൃതികളിലെ ചിത്രീകരണങ്ങൾ | header_background = #FDF5E6 }} 14-ാം നൂറ്റാണ്ടിന്റെ അവസാനത്തോടെ കിഴക്കൻ സൂഫികളുടെ പ്രിയപ്പെട്ട സാഹിത്യഭാഷയായി അവധി മാറി. പേർഷ്യൻ ''[[മസ്നവി]]'' ശൈലിയിൽ രചിക്കപ്പെട്ടതും, സൂഫി [[മിസ്റ്റിസിസം|മിസ്റ്റിസിസത്തിൽ]] വേരൂന്നിയതും, എന്നാൽ പൂർണ്ണമായും ഇന്ത്യൻ പശ്ചാത്തലത്തിലുള്ളതുമായ 'പ്രേമാഖ്യാനങ്ങളുടെ' (പ്രണയകഥകൾ) ഭാഷയായി ഇത് മാറുകയായിരുന്നു. ഭാരതീയ ഐതിഹ്യങ്ങളിൽ നിന്ന് നേരിട്ട് കടമെടുത്ത നിരവധി [[ആഖ്യാനശൈലി|കഥാതന്തുക്കൾ]] ഇവയിലുണ്ടായിരുന്നു. അവധി ഭാഷയിലെ അത്തരം ആദ്യത്തെ പ്രേമാഖ്യാനമായിരുന്നു മൗലാനാ ദാവൂദിന്റെ [[ചന്ദായൻ (കാവ്യം)|ചന്ദായൻ]] (എ.ഡി. 1379).<ref>{{Harvcoltxt|Vaudeville|1990|p=263}}</ref> പ്രശസ്ത ഭരണാധികാരിയായ [[ഷേർഷാ സൂരി|ഷേർഷാ സൂരിയുടെ]] കാലത്ത് തന്റെ വിശിഷ്ടകൃതിയായ [[പത്മാവത്]] (എ.ഡി. 1540) രചിച്ചുകൊണ്ട് [[മാലിക് മുഹമ്മദ് ജായസി|ജായസി]] ഈ പാരമ്പര്യം മുന്നോട്ട് കൊണ്ടുപോയി. [[അരാക്കൻ]] മുതൽ [[ഡെക്കാൻ പീഠഭൂമി|ഡെക്കാൻ]] വരെ വ്യാപകമായി പ്രചരിച്ച ഈ കൃതി, [[പേർഷ്യൻ ഭാഷ|പേർഷ്യനിലേക്കും]] മറ്റ് ഭാഷകളിലേക്കും വിവർത്തനം ചെയ്യപ്പെടുകയുണ്ടായി.<ref>{{Harvcoltxt|Orsini|2014|p=213}}</ref> ജായസിയുടെ മറ്റ് പ്രധാന കൃതികളായ കാൻഹാവത്,<ref>{{Citation|last=Hawley|first=John Stratton|title=Did Surdas Perform the Bhāgavata-purāṇa?|date=2015|work=Tellings and Texts|page=212|editor-last=Orsini|editor-first=Francesca|series=Music, Literature and Performance in North India|edition=1|publisher=Open Book Publishers|isbn=978-1-78374-102-1|quote=Then there are the Ahirs whose performances of the Krishna story fascinated Malik Muhammad Jayasi, as he tells us in his Kanhavat of 1540;...|editor2-last=Schofield|editor2-first=Katherine Butler|jstor=j.ctt17rw4vj.15}}</ref> അഖ്രാവത്<ref name="Saxena 1971 12"/>, ആഖ്‌രി കലാം<ref>{{Cite journal|last=Singh|first=Virendra|date=2009|title=An Avadhi language account of an earthquake in medieval North India circa AD 1500|url=https://www.researchgate.net/publication/296774084|journal=Current Science|volume=96|pages=1648–1649}}</ref> എന്നിവയും അവധിയിലാണ് രചിച്ചിട്ടുള്ളത്. {{Rquote|centre|എന്റെ മഹത്തായ നഗരമായ, എക്കാലവും മനോഹരമായ ജായസിനെക്കുറിച്ച് ഞാൻ പറയാം.<br /> ''[[സത്യയുഗം|സത്യയുഗത്തിൽ]]'' അതൊരു പുണ്യസ്ഥലമായിരുന്നു, അന്ന് അത് "പൂന്തോട്ടങ്ങളുടെ നഗരം" എന്ന് വിളിക്കപ്പെട്ടു.<br /> പിന്നെ ''[[ത്രേതായുഗം|ത്രേതായുഗം]]'' കടന്നുപോയി, ''[[ദ്വാപരയുഗം|ദ്വാപരയുഗം]]'' വന്നപ്പോൾ, അവിടെ ''ഭുഞ്ജരാജൻ'' എന്ന മഹാനായ ഒരു ഋഷിയുണ്ടായിരുന്നു.<br /> 88,000 ഋഷിമാർ അന്ന് അവിടെ ജീവിച്ചിരുന്നു, കൂടാതെ ഇടതൂർന്ന... എൺപത്തിനാല് കുളങ്ങളും.<br /> അവർ ഇഷ്ടികകൾ ചുട്ടെടുത്ത് ഉറപ്പുള്ള ഘാട്ടുകൾ നിർമ്മിക്കുകയും എൺപത്തിനാല് കിണറുകൾ കുഴിക്കുകയും ചെയ്തു.<br /> അവർ അവിടെയും ഇവിടെയുമായി മനോഹരമായ കോട്ടകൾ പണിതു, രാത്രിയിൽ അവ ആകാശത്തിലെ നക്ഷത്രങ്ങളെപ്പോലെ തോന്നിപ്പിച്ചു.<br /> മുകളിൽ ക്ഷേത്രങ്ങളുള്ള നിരവധി പഴത്തോട്ടങ്ങളും അവർ വെച്ചുപിടിപ്പിച്ചു.<br /><br /> ദോഹ: ആ മാനുഷിക ''അവതാരങ്ങളെല്ലാം'' അവിടെയിരുന്ന് തപസ്സുചെയ്തു. രാവും പകലും ''ഹോമങ്ങളും'' ''ജപങ്ങളും'' ചെയ്തുകൊണ്ട് അവർ ഈ ലോകത്തെ മുറിച്ചുകടന്നു.|[[മാലിക് മുഹമ്മദ് ജായസി|ജായസി]]|Kanhavat, ed. Pathak (8), 7–8.<ref>{{Harvcoltxt|Orsini|2014|p=209}}</ref>}} [[ജോൻപൂർ ജില്ല|ജോൻപൂരിലെ]] സുൽത്താൻ ഹുസൈൻ ഷാ ശർഖിയുടെ പ്രവാസ രാജസദസ്സുമായി ബന്ധമുണ്ടായിരുന്ന വിദഗ്ദ്ധനും കഥാകാരനുമായിരുന്ന ഷെയ്ഖ് 'കുത്ബൻ' സുഹ്രവർദിയാണ് മിരിഗാവതി (ഏകദേശം എ.ഡി. 1503) അഥവാ ''"മാന്ത്രിക ഹരിണി"'' എന്ന അവധി പ്രണയകാവ്യം രചിച്ചത്.<ref>{{Harvcoltxt|Kutban|2012|p=9}}</ref><ref name=":4">{{Harvcoltxt|Saxena|1971|p=15}}</ref> കവി സയ്യിദ് മഞ്ജൻ രാജ്ഗിരി രചിച്ച [[മധുമാലതി]] അഥവാ ''"രാത്രി വിരിയുന്ന മുല്ല"'' എന്ന മറ്റൊരു പ്രണയകാവ്യം എ.ഡി. 1545-ൽ എഴുതപ്പെട്ടതാണ്.<ref>{{Harvcoltxt|Manjhan|2001|p=xi}} —"Manjhan's birthplace Rajgir is in the present-day state of Bihar, not far away from Patna in northern India, and the poem itself is written in Awadhi or eastern Hindavi".</ref> [[അമീർ ഖുസ്രോ]] (മരണം: എ.ഡി. 1379) അവധിയിൽ ചില കൃതികൾ രചിച്ചിട്ടുള്ളതായും പറയപ്പെടുന്നു.<ref>{{Cite journal|last=Jafri|first=Saiyid Zaheer Husain|date=2016|title=Sectional President's Address: 'MAKING' OF THE COMPOSITE CULTURE IN PRE-NAWABI AWADH|journal=Proceedings of the Indian History Congress|volume=77|page=148|issn=2249-1937|jstor=26552634}}</ref> === ആധുനിക ഇന്ത്യ === ആധുനിക കാലഘട്ടത്തിൽ അവധി സാഹിത്യത്തിന് ഏറ്റവും മികച്ച സംഭാവനകൾ നൽകിയത് [[രമൈ കാക്കാ]] (എ.ഡി 1915–1982), 'പധീസ്' എന്നറിയപ്പെടുന്ന ബൽഭദ്ര പ്രസാദ് ദീക്ഷിത് (എ.ഡി 1898–1943), വൻഷീധർ ശുക്ല (എ.ഡി 1904–1980) തുടങ്ങിയ എഴുത്തുകാരാണ്. [[ഇന്ത്യൻ സ്വാതന്ത്ര്യ സമരം|ഇന്ത്യൻ സ്വാതന്ത്ര്യ സമരകാലത്ത്]] ജയിലിൽ കിടക്കുമ്പോൾ ദ്വാരകാ പ്രസാദ് മിശ്ര രചിച്ച ഒരു പ്രധാന അവധി ഇതിഹാസ കാവ്യമാണ് 'കൃഷ്ണായൻ' (എ.ഡി 1942). അവധി സാഹിത്യത്തിന് നൽകിയ സംഭാവനകൾ പരിഗണിച്ച് 2022-ൽ ഡോ. [[വിദ്യാ വിന്ദു സിംഗിന്|വിദ്യാ വിന്ദു സിംഗിനെ]] [[പത്മശ്രീ]] നൽകി ആദരിച്ചിട്ടുണ്ട്.{{clear}} == ശബ്ദശാസ്ത്രം == === സ്വരങ്ങൾ === അവധിയിൽ സഘോഷവും അഘോഷ സ്വരങ്ങളുണ്ട്.</br> സഘോഷ സ്വരങ്ങൾ ഇവയാണ്: {{blockindent| /ə/, /ʌ/, /aː/, /ɪ/, /iː/, /ʊ/, /uː/, /e/, /eː/, /o/, /oː/. <ref>{{Harvcoltxt|Saxena|1971|p=23}}</ref>}} അഘോഷ സ്വരങ്ങൾ അഥവാ "മന്ത്രിക്കുന്ന സ്വരങ്ങൾ" ഇവയാണ്: {{blockindent| /i̥/, /ʊ̥/, /e̥/. <ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/onlanguageselect0000gree|url-access=registration|quote=awadhi.|title=On Language: Selected Writings of Joseph H. Greenberg|last1=Greenberg|first1=Joseph Harold|last2=Kemmer|first2=Suzanne|date=1990|publisher=Stanford University Press|isbn=9780804716130|pages=[https://archive.org/details/onlanguageselect0000gree/page/85 85]|language=en}}</ref>}} അഘോഷ സ്വരങ്ങൾ ഒരു പദത്തിന്റെ അവസാനത്തിൽ മാത്രമാണ് വരുന്നത്.<ref name=":6" /> {| class="wikitable" style="text-align:center;" |+അവധിയിലെ സ്വരങ്ങൾ<ref name=":6" /> ! ! [[Front vowel|മുൻസ്വരം]] ! [[Central vowel|മധ്യസ്വരം]] ! [[Back vowel|പിൻസ്വരം]] |- ! [[Close vowel|സംവൃതസ്വരം]] | iː i̥ ɪ | | uː ʊ ʊ̥ |- ! [[Close-mid vowel|അർദ്ധസംവൃതസ്വരം]] | e eː e̥ | | o oː |- ! [[Mid vowel|മധ്യസ്വരം]] | | ə | |- ! [[Open-mid vowel|അർദ്ധവിവൃതസ്വരം]] | | ʌ | |- ! [[Open vowel|വിവൃതസ്വരം]] | | | aː |} ==== സ്വരസംയുക്തങ്ങൾ ==== {{mw-datatable}} {| class="wikitable mw-datatable" |+ ദ്വിസ്വരങ്ങൾ ! rowspan="2" style="text-align: center;" |സംയുക്തം ! colspan="2" style="text-align: center;" |ഉദാഹരണം ! rowspan="2" style="text-align: center;" |അർത്ഥം |- ![[അന്താരാഷ്ട്ര ശബ്ദലിപി|ഐ.പി.എ.]] ![[ISO 15919|ലിപ്യന്തരണം]] |- style="text-align: center;" ||/ɪaː/ ||/d͡ʒɪaː/ ||jiā ||"മൂത്ത സഹോദരി" (ചേച്ചി) |- style="text-align: center;" ||/ɪeː/ ||/d͡ʒɪeː/ ||jiē ||"ജീവൻവച്ചു" |- style="text-align: center;" ||/ʌiː/ ||/nʌiː/ ||naī ||"പുതിയ" |- style="text-align: center;" ||/ʌɪ/ ||/bʰʌɪ/ ||bhai ||"ആയിത്തീർന്നു" |- style="text-align: center;" ||/ʌeː/ ||/gʌeː/ ||gaē ||"(അവർ) പോയി" |- style="text-align: center;" ||/ʌʊ/ ||/t̪ʌʊ/ ||tau ||"അപ്പോൾ" / "പിന്നെ" |- style="text-align: center;" ||/ʌuː/ ||/gʌuː/ ||gaū ||"പശു" |- style="text-align: center;" ||/ʊʌ/ ||/kʊ̃ʌn/ ||kũan ||"കിണറുകൾ (തിര്യക് രൂപം)" |- style="text-align: center;" ||/ʊiː/ ||/d̪ʊiː/ ||duī ||"രണ്ട്" |- style="text-align: center;" ||/ʊaː/ ||/bʊaː/ ||buā ||"അച്ഛന്റെ സഹോദരി" |- style="text-align: center;" ||/uːiː/ ||/ruːiː/ ||rūī ||"പരുത്തി" |- style="text-align: center;" ||/aːoː/ ||/aːoː/ ||āō ||"വരൂ" |- style="text-align: center;" ||/aːeː/ ||/kʰaːeː/ ||khāē ||"കഴിച്ചു" |- style="text-align: center;" ||/aːiː/ ||/aːiː/ ||āī ||"വന്നു" |- style="text-align: center;" ||/aːuː/ ||/naːuː/ ||nāū ||"ക്ഷുരകൻ" |- style="text-align: center;" ||/eːiː/ ||/d̪eːiː/ ||dēī ||"നൽകും" |- style="text-align: center;" ||/eːʊ/ ||/d̪eːʊ/ ||dēu ||"നൽകൂ" |- style="text-align: center;" ||/oːɪ/ ||/hoːɪ/ ||hōi ||"ആയിരിക്കാം" |- style="text-align: center;" ||/oʊ/ ||/hoʊ/ ||hōu ||"ആകുക" |} {| class="wikitable mw-datatable" |+ത്രിസ്വരങ്ങൾ ! rowspan="2" style="text-align: center;" |സംയുക്തം ! colspan="2" style="text-align: center;" |ഉദാഹരണം ! rowspan="2" style="text-align: center;" |അർത്ഥം |- ![[അന്താരാഷ്ട്ര ശബ്ദലിപി|ഐ.പി.എ]] ![[ISO 15919|ലിപ്യന്തരണം]] |- style="text-align: center;" ||/ɪeʊ/ ||/pɪeʊ/ ||pieu ||"(നീ) കുടിച്ചു" |- style="text-align: center;" ||/ʊɪaː/ ||/gʰʊ̃ɪaː/ ||ghũiā ||"ചേമ്പിന്റെ കിഴങ്ങ്" |- style="text-align: center;" ||/aːeʊ/ ||/kʰaːeʊ/ ||khāeu ||"(നീ) കഴിച്ചു" |- style="text-align: center;" ||/ʌɪaː/ ||/bʰʌɪaː/ ||bhaiā ||"സഹോദരൻ" |} === വ്യഞ്ജനങ്ങൾ === {| class="wikitable" style="text-align: center;" |+അവധി ഭാഷയിലെ വ്യഞ്ജന സ്വനിമങ്ങൾ ! colspan="3" | ![[ഓഷ്ഠ്യം]] ![[ദന്ത്യം]]/<br />[[വർത്സ്യം]] ![[Retroflex consonant|മൂർദ്ധന്യം]] ![[താലവ്യം]] ![[മൃദുതാലവ്യം|കണ്ഠ്യം]] ![[Glottal consonant|കാകില്യം]] |- ! colspan="2" rowspan="2" |[[Nasal consonant|അനുനാസികം]] !<small>അല്പപ്രാണം</small> |{{IPA link|m}} |{{IPA link|n}} |({{IPA link|ɳ}}) |({{IPA link|ɲ}}) |({{IPA link|ŋ}}) | |- !<small>[[Aspiration (phonetics)|മഹാപ്രാണം]]</small> |{{IPA link|m}}{{IPA link|ʱ}} |{{IPA link|n}}{{IPA link|ʱ}} | | | | |- ! rowspan="4" |[[Plosive|സ്പർശം]]/<br />[[Affricate|ഘർഷി]] ! rowspan="2" |<small>[[Voicelessness|അഘോഷം]]</small> !<small>അല്പപ്രാണം</small> |{{IPA link|p}} |{{IPA link|t̪|t}} |{{IPA link|ʈ}} |{{IPA link|tʃ}} |{{IPA link|k}} | |- !<small>[[Aspirated consonant|മഹാപ്രാണം]]</small> |{{IPA link|pʰ}} |{{IPA link|tʰ}} |{{IPA link|ʈʰ}} |{{IPA link|tʃʰ}} |{{IPA link|kʰ}} | |- ! rowspan="2" |<small>[[Voice (phonetics)|സഘോഷം]]</small> !<small>അല്പപ്രാണം</small> |{{IPA link|b}} |{{IPA link|d̪|d}} |{{IPA link|ɖ}} |{{IPA link|dʒ}} |{{IPA link|ɡ}} | |- !<small>[[Aspirated consonant|മഹാപ്രാണം]]</small> |{{IPA link|bʱ}} |{{IPA link|dʱ}} |{{IPA link|ɖʱ}} |{{IPA link|dʒʱ}} |{{IPA link|ɡʱ}} | |- ! rowspan="1" colspan="3" |[[Fricative|ഊഷ്മാവ്]] | |{{IPA link|s}} | | | |{{IPA link|h}}~{{IPA link|ɦ}} {{efn| [{{IPA link|h}}] പദങ്ങളുടെ തുടക്കത്തിലും [{{IPA link|ɦ}}] പദങ്ങളുടെ മധ്യത്തിലും അവസാനത്തിലും വരുന്നു.}}<ref name=":6" /> |- ! rowspan="4" |[[Liquid consonant|ദ്രവം]] ! rowspan="2" |<small>[[Rhotic consonant|ലുണ്ഠിതം]]</small> !<small>അല്പപ്രാണം</small> | |{{IPA link|r}} |{{IPA link|ɽ}} | | | |- !<small>[[Aspiration (phonetics)|മഹാപ്രാണം]]</small> | |{{IPA link|r}}{{IPA link|ʱ}} |{{IPA link|ɽ}}{{IPA link|ʱ}} | | | |- ! rowspan="2" |<small>[[Lateral consonant|പാർശ്വികം]]</small> !<small>അല്പപ്രാണം</small> | |{{IPA link|l}} | | | | |- !<small>[[Aspiration (phonetics)|മഹാപ്രാണം]]</small> | |{{IPA link|l}}{{IPA link|ʱ}} | | | | |- ! colspan="3" |[[Approximant|അർദ്ധസ്വരം]] |{{IPA link|ʋ}} | | |{{IPA link|j}} | | |} == വ്യാകരണം == === താരതമ്യ വ്യാകരണം === അയൽ ഭാഷകളായ [[പാശ്ചാത്യ ഹിന്ദി ഭാഷകൾ|പാശ്ചാത്യ ഹിന്ദി]], [[ബിഹാരി ഭാഷകൾ|ബിഹാരി]] എന്നിവയിൽ നിന്ന് അവധിയെ വേർതിരിക്കുന്ന നിരവധി സവിശേഷതകളുണ്ട്. അവധിയിൽ നാമങ്ങൾക്ക് ഹ്രസ്വവും ദീർഘവുമായ രൂപങ്ങളുണ്ട്; എന്നാൽ പാശ്ചാത്യ ഹിന്ദിയിൽ കൂടുതലായും ഹ്രസ്വരൂപങ്ങളും ബിഹാരിയിൽ ദീർഘരൂപങ്ങളുമാണ് കാണപ്പെടുന്നത്. പാശ്ചാത്യ ഹിന്ദിയെ അപേക്ഷിച്ച് അവധിയിൽ ലിംഗഭേദ നിയമങ്ങൾ അത്ര കർശനമല്ലെങ്കിലും വലിയൊരളവിൽ പാലിക്കപ്പെടുന്നുണ്ട്. എന്നാൽ ബിഹാരിയിൽ ലിംഗഭേദ രീതികൾ തീരെ ദുർബലമാണ്. കർതൃപ്രത്യയത്തിന്റെ അഭാവം അവധിയെ പാശ്ചാത്യ ഹിന്ദിയിൽ നിന്ന് വ്യത്യസ്തമാക്കുകയും ബിഹാരിയോട് കൂടുതൽ സാമ്യമുള്ളതാക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. അവധിയിലെ ദ്വിതീയാ-ചതുർത്ഥീ വിഭക്തിപ്രത്യയങ്ങൾ /കാ/ (/kaː/) അല്ലെങ്കിൽ /ക/ (/kə/) ആണ്. എന്നാൽ പാശ്ചാത്യ ഹിന്ദിയിൽ ഇത് /കോ/ (/koː/) അല്ലെങ്കിൽ /കൗ/ (/kɔː/) എന്നും, ബിഹാരിയിൽ /കേ/ (/keː/) എന്നുമാണ്. അതുപോലെ, ബിഹാരിയിലും പാശ്ചാത്യ ഹിന്ദിയിലും സപ്തമീ വിഭക്തിപ്രത്യയം /മേം/ (/mẽː/) ആയിരിക്കുമ്പോൾ അവധിയിലത് /മാ/ (/maː/) ആണ്. സർവ്വനാമങ്ങളിൽ പുരുഷവാചക ഷഷ്ഠീവിഭക്തിയായി അവധിയിൽ /തോർ/ (/toːɾ-/), /മോർ/ (/moːɾ-/) എന്നിവ ഉപയോഗിക്കുമ്പോൾ പാശ്ചാത്യ ഹിന്ദിയിൽ അത് /തേർ/ (/teːɾ-/), /മേർ/ (/meːɾ-/) എന്നിവയാണ്. /ഹമാർ/ (/ɦəmaːɾ/) എന്ന പദത്തിന്റെ തിര്യഗ്‌രൂപം അവധിയിൽ /ഹമ്രേ/ (/ɦəmɾeː/) എന്നാണ്. പാശ്ചാത്യ ഹിന്ദിയിൽ ഇത് /ഹമാരേ/ (/ɦəmaːɾeː/) എന്നും ബിഹാരിയിൽ /ഹമ്രൻ'കൈ/ (/ɦəmrən'kæ/) എന്നുമാണ്.<ref name=":3" /> /ദിഹിസ്/ (/dɪɦɪs/), /മാരിസ്/ (/maːɾɪs/) തുടങ്ങിയ പദങ്ങളിൽ കാണുന്ന /-ഇസ്/ (/-ɪs/) എന്ന പ്രത്യയം അവധിയുടെ മറ്റൊരു പ്രധാന സവിശേഷതയാണ്. വർത്തമാനകാലത്തിൽ ഉപയോഗിക്കുന്ന /ലാ/ (/laː/) എന്ന ആശ്രിതപദം, ഭൂതകാലത്തിലെ /-ൽ/ (/-l/), ചതുർത്ഥീ വിഭക്തിപ്രത്യയമായ /-ലാ/ (/-laː/) എന്നിവ അയൽഭാഷയായ ഭോജ്പുരിയെ അവധിയിൽ നിന്ന് വേർതിരിക്കുന്നു.<ref name="auto"/> === സർവ്വനാമങ്ങൾ === {| class="wikitable" style="text-align: center; margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+അവധിയിലെ ഉത്തമപുരുഷ സർവ്വനാമങ്ങൾ<ref>{{Harvcoltxt|Masica|1993|p=252}}</ref><ref name=":3" /> ! ! colspan="5" |ഏകവചനം</br><small>ഞാൻ / എന്നെ /എന്റെ</small> ! colspan="5" |ബഹുവചനം</br><small>ഞങ്ങൾ / ഞങ്ങളെ / ഞങ്ങളുടെ</small> |- ! !പ്രഥമ !കർതൃ !തിര്യക് !ചതുർത്ഥി !ഷഷ്ഠി !പ്രഥമ !കർതൃ !തിര്യക് !ചതുർത്ഥി !ഷഷ്ഠി |- ! ആധുനിക നിലവാരമുള്ള ഹിന്ദി | മൈം</br>{{large|{{lang|hi|{{script|deva|( मैं )}}}}}} | മൈനെ</br>{{large|{{lang|hi|{{script|deva|( मैंने )}}}}}} | മുഝ</br>{{large|{{lang|hi|{{script|deva|( मुझ )}}}}}} | മുഝേ</br>{{large|{{lang|hi|{{script|deva|( मुझे )}}}}}} | മേരാ^*</br>{{large|{{lang|hi|{{script|deva|( मेरा )}}}}}} | ഹമ</br>{{large|{{lang|hi|{{script|deva|( हम )}}}}}} | ഹമനെ</br>{{large|{{lang|hi|{{script|deva|( हमने )}}}}}} | ഹമ</br>{{large|{{lang|hi|{{script|deva|( हम )}}}}}} | ഹമേം</br>{{large|{{lang|hi|{{script|deva|( हमें )}}}}}} | ഹമാരാ^*</br>{{large|{{lang|hi|{{script|deva|( हमारा )}}}}}} |- ! അവധി | മൈ</br>{{large|{{lang|awa-deva|( मै )}}}} | – | മഹി</br>{{large|{{lang|awa-deva|( महि )}}}} | – | മോര{{ref|asterisk|*}}</br>{{large|{{lang|awa-deva|( मोर )}}}} | ഹമ</br>{{large|{{lang|awa-deva|( हम )}}}} | – | ഹമ</br>{{large|{{lang|awa-deva|( हम )}}}} | ഹമൈ</br>{{large|{{lang|awa-deva|( हमै )}}}} | ഹമാര{{ref|asterisk|*}}</br>{{large|{{lang|awa-deva|( हमार )}}}} |- !<small>(അവധിയിലെ പകരമായുള്ളതോ മറ്റ് രൂപങ്ങളോ)</small> |<nowiki>-</nowiki> | – | മോ</br>{{large|{{lang|awa-deva|( मो )}}}} | മയികാ</br>{{large|{{lang|awa-deva|( मइका )}}}}</br> മോകാ </br>{{large|{{lang|awa-deva|( मोका )}}}} | – | – | – | – | ഹമകാ</br>{{large|{{lang|awa-deva|( हमका )}}}} | – |} {|class="wikitable" style="text-align: center; margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+അവധിയിലെ മധ്യമപുരുഷ സർവ്വനാമങ്ങൾ<ref name=":3">{{Cite book|url=http://archive.org/details/rosettaproject_awa_morsyn-1|title=Linguistic Survey of India|last=Grierson|first=G. A.|date=1967|publisher=Motilal Banarsidass|others=The Long Now Foundation}}</ref><ref>{{Harvcoltxt|Saxena|1971|p=169}}</ref> ! ! colspan="6" | ഏകവചനം <br /> ! colspan="6" |ബഹുവചനം |- ! !പ്രഥമ !കർതൃ !തിര്യക് !ചതുർത്ഥി !ഷഷ്ഠി !ബഹുമാനം !പ്രഥമ !കർതൃ !തിര്യക് !ചതുർത്ഥി !ഷഷ്ഠി !ബഹുമാനം |- !ആധുനിക നിലവാരമുള്ള ഹിന്ദി |tū |tū'nē |tujh |tujhē |tērā{{ref|asterisk |*}} | – |tum | tum'nē |tum |tumhē̃ |tumhārā^* |āp– |- !അവധി |tū, tui (toi), taĩ (tãy) | – |tu(h)i |  – |tōr{{ref|asterisk |*}} |āpu̥ |tum | – |tum |tumai, tohaĩ (tohãy) |tumār{{ref|asterisk |*}}/tohār{{ref|asterisk |*}} |āp– |- !<small>(അവധിയിലെ പകരമായുള്ളതോ മറ്റ് രൂപങ്ങളോ)</small> | – | – |tō |tui'kā, tō'kā (tõh'kā) | – | | – | – | – |tum'kā |<nowiki>-</nowiki> |<nowiki>-</nowiki> |} ;<nowiki>കുറിപ്പുകൾ:</nowiki> :{{note|asterisk|*}}ലിംഗം, വചനം എന്നിവയ്ക്കനുസരിച്ച് രൂപം മാറുന്നവയെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു: :# mor → ''mōrā (പുല്ലിംഗം), mōrī (സ്ത്രീലിംഗം), mōrē (ബഹുവചനം)'' :# hamār → ''hamrā (പുല്ലിംഗം), hamrī (സ്ത്രീലിംഗം), hamrē (ബഹുവചനം)'' :# tōr→ ''torā (പുല്ലിംഗം), torī (സ്ത്രീലിംഗം), torē (ബഹുവചനം)'' :# tumar→ ''tumrā (പുല്ലിംഗം), tumrī (സ്ത്രീലിംഗം), tumrē (ബഹുവചനം)'' :# tohār→ ''tohrā (പുല്ലിംഗം), tohrī (സ്ത്രീലിംഗം), tohrē (ബഹുവചനം)'' == പദരൂപീകരണം == അവധി ഭാഷയിലെ പദരൂപീകരണ പ്രക്രിയകൾ താഴെ പറയുന്നവയാണ്: '''പ്രത്യയം ചേർക്കൽ''' ഒരു വാക്കിന്റെ അർത്ഥമോ രൂപമോ മാറ്റുന്നതിനായി ഒരു പ്രത്യയം (affix) ഉപയോഗിക്കുന്നു. ഇത് ഒരു ഉപസർഗ്ഗമോ (prefix) പരപ്രത്യയമോ (suffix) ആകാം. * ഉദാഹരണം: 'സരം' (saram) എന്ന ധാതുവിന് മുൻപായി 'ബേ-' (bē–) എന്ന ഉപസർഗ്ഗം ചേരുമ്പോൾ "നാണമില്ലാത്തവൻ" (shameless) എന്ന അർത്ഥം ലഭിക്കുന്നു, അതുപോലെ 'അപ്നാ' (apna) എന്നതിന് ശേഷം '-പൻ' (–pan) ചേരുമ്പോൾ "സ്വന്തം" (belonging-ness) എന്ന അർത്ഥം വരുന്നു. '''സമാസം''' രണ്ടോ അതിലധികമോ പദങ്ങൾ സംയോജിപ്പിച്ച് ഒരൊറ്റ പദമായി മാറുന്ന പ്രക്രിയ. * ഉദാഹരണം: 'നീലകണ്ഠ്' (nīlkanṭh) എന്നാൽ "നീല പക്ഷി" എന്നും 'ബൻമാനുസ്' (banmānus) എന്നാൽ "കാട്ടുമനുഷ്യൻ" അഥവാ "ചിമ്പാൻസി" എന്നും അർത്ഥമാക്കുന്നു. '''ആമ്രേഡിതം / പദാവർത്തനം''' ചില പദരൂപങ്ങളുടെ ആവർത്തനമാണ് ഈ പ്രക്രിയയിൽ ഉൾപ്പെടുന്നത്. ഇത് പൂർണ്ണമോ, ഭാഗികമോ, ഇടവിട്ടുള്ളതോ ആകാം. # '''പൂർണ്ണ പദാവർത്തനം:''' ഇത് ഒരു പ്രവൃത്തിയുടെ തുടർച്ചയെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. #* ഉദാഹരണം: "പൊയ്ക്കൊണ്ടിരിക്കുന്നു" എന്നർത്ഥം വരുന്ന 'ജാത്-ജാത്' (jāt-jāt). # '''ഭാഗിക പദാവർത്തനം:''' ഇത് ഒരു വസ്തുവിന് മറ്റൊരു വസ്തുവിനോടുള്ള സാമ്യത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. #* ഉദാഹരണം: "കിതപ്പ്" എന്നർത്ഥം വരുന്ന 'ഹാംപട്-ദാംപട്' (hãpaṭ-dãpaṭ). # '''ഇടവിട്ടുള്ള പദാവർത്തനം:''' ഇത് വരാനിരിക്കുന്ന പ്രവൃത്തിയുടെ തൽക്ഷണ അവസ്ഥയെ ഊന്നിപ്പറയുകയും ഒന്നിന്റെ സമൃദ്ധിയെ പ്രകടിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. #* ഉദാഹരണം: "പാടങ്ങൾക്കിടയിൽ" എന്നർത്ഥം വരുന്ന 'ഖേതഈ ഖേത്' (khētaī khēt); "വളരെ ചൂടുള്ള" എന്നർത്ഥം വരുന്ന 'ഗർമഈ ഗരം' (garmaī garam). == ജനപ്രിയ സംസ്കാരത്തിൽ == === വിനോദം === 1961-ൽ പുറത്തിറങ്ങിയ ''[[ഗംഗ ജമുന]]'' എന്ന ചിത്രത്തിലെ കഥാപാത്രങ്ങൾ അവധി ഭാഷയുടെ ഒരു മിതമായ രൂപം സംസാരിക്കുന്നുണ്ട്. 1975-ൽ പുറത്തിറങ്ങിയ ''[[ഷോലെ]]'' എന്ന ചിത്രത്തിൽ [[ഗബ്ബർ സിംഗ് (കഥാപാത്രം)|ഗബ്ബർ സിംഗിന്റെ]] സംഭാഷണങ്ങൾ [[Kauravi dialect|ഖരിബോലിയും]] അവധിയും കലർന്നതായിരുന്നു; ഇത് ''ഗംഗ ജമുന'' എന്ന ചിത്രത്തിൽ [[ദിലീപ് കുമാർ]] അവതരിപ്പിച്ച ഗംഗ എന്ന കൊള്ളക്കാരനിൽ നിന്ന് പ്രചോദനം ഉൾക്കൊണ്ടതാണ്.<ref name="Chopra">{{Cite web|last=Chopra|first=Anupama|author-link=Anupama Chopra|date=11 August 2015|title=Shatrughan Sinha as Jai, Pran as Thakur and Danny as Gabbar? What 'Sholay' could have been|url=https://scroll.in/article/745687/shatrughan-sinha-as-jai-pran-as-thakur-and-danny-as-gabbar-what-sholay-could-have-been|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20151108092131/http://scroll.in/article/745687/shatrughan-sinha-as-jai-pran-as-thakur-and-danny-as-gabbar-what-sholay-could-have-been|archive-date=8 November 2015|access-date=|website=[[Scroll.in]]}}</ref> 2001-ൽ പുറത്തിറങ്ങിയ ''[[ലഗാൻ]]'' എന്ന ചിത്രത്തിൽ, പ്രേക്ഷകർക്ക് മനസ്സിലാക്കാൻ എളുപ്പമാകുന്നതിനായി അവധി ഭാഷയുടെ മിതമായ രൂപമാണ് ഉപയോഗിച്ചിരുന്നത്.<ref>{{cite web|url=https://www.rediff.com/movies/2000/feb/21aamir1.htm|title=rediff.com, Movies: Exclusive!!! Aamir Khan on the sets of Lagaan|website=www.rediff.com|access-date=16 September 2018}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/Lagaan-Just-perfect/articleshow/2134618786.cms|title='Lagaan: Just perfect' – Times of India|work=The Times of India|access-date=16 September 2018}}</ref> 2009-ൽ പുറത്തിറങ്ങിയ ''[[ദേവ്.ഡി]]'' എന്ന ചിത്രത്തിൽ [[അമിത് ത്രിവേദി]] സംഗീതം നൽകിയ "പായലിയ" എന്ന അവധി ഗാനമുണ്ട്.<ref>{{cite web|url=http://www.rediff.com/movies/2008/jul/21amit.htm|title=Making music, from Aamir to Dev D|website=www.rediff.com|access-date=5 September 2018}}</ref> ''[[യുദ്ധ് (ടിവി പരമ്പര)|യുദ്ധ്]]'' എന്ന ടെലിവിഷൻ പരമ്പരയിൽ [[അമിതാഭ് ബച്ചൻ]] തന്റെ ചില സംഭാഷണങ്ങൾ അവധിയിൽ സംസാരിച്ചിരുന്നു; ഇത് ''[[ഹിന്ദുസ്ഥാൻ ടൈംസിന്റെ]]'' നിരൂപക പ്രശംസ നേടിയിരുന്നു.<ref>{{cite web|url=https://www.hindustantimes.com/entertainment/television/yudh-review-amitabh-bachchan-s-show-limps-back-to-sluggish-pace/article1-1241418.aspx|archive-url=https://web.archive.org/web/20140802030602/https://www.hindustantimes.com/entertainment/television/yudh-review-amitabh-bachchan-s-show-limps-back-to-sluggish-pace/article1-1241418.aspx|archive-date=2 August 2014|title=Yudh review: Amitabh Bachchan's show limps back to sluggish pace – Hindustan Times|date=2 August 2014|url-status=dead|access-date=16 September 2018}}</ref> രാമാനന്ദ് സാഗറിന്റെ 1987-ലെ ടെലിവിഷൻ പരമ്പരയായ ''[[രാമായൺ (1987 ടിവി പരമ്പര)|രാമായണത്തിലും]]'' [[അയോധ്യ|അയോധ്യയിലെ]] നിവാസികളും മറ്റ് ചെറിയ കഥാപാത്രങ്ങളും സംസാരിക്കുന്നത് അവധിയാണ്. അമിതാഭ് ബച്ചനും [[രേഖ|രേഖയും]] അഭിനയിച്ച ''[[സിൽസില (1981 ചലച്ചിത്രം)|സിൽസില]]'' എന്ന സിനിമയിലെ "[[രംഗ് ബർസെ ഭീഗേ ചുനാർ വാലി|രംഗ് ബർസെ ഭീഗേ ചുനാർ വാലി]]" എന്ന ഗാനത്തിന്റെ വരികൾ അവധി ഭാഷാഭേദത്തിലാണ്. 2022-ൽ പുറത്തിറങ്ങിയ ഹിന്ദി ഫീച്ചർ ഫിലിമായ ''[[വിക്രം വേദ (2022 ചലച്ചിത്രം)|വിക്രം വേദയിൽ]]'' [[ഹൃതിക് റോഷൻ]] അവതരിപ്പിച്ച വേദാ ബേതാൽ എന്ന കഥാപാത്രവും അവധി ഭാഷാഭേദത്തിൽ സംസാരിക്കുന്നുണ്ട്. ''"മേരെ അംഗനേ മേം തുംഹാരാ ക്യാ കാം ഹേ"'' എന്ന അവധി നാടോടിഗാനം ബോളിവുഡിൽ വളരെ ജനപ്രിയമായിട്ടുണ്ട്. അമിതാഭ് ബച്ചൻ അഭിനയിച്ച് 1981-ൽ പുറത്തിറങ്ങിയ ''[[ലവാരിസ് (1981 ചലച്ചിത്രം)|ലവാരിസ്]]'' എന്ന ചിത്രത്തിലും, 1970-ലെ ''[[ബോംബെ ടാക്കീസ്]]'', 1975-ലെ ''മസ്സേ ലേ ലോ'' എന്നീ ചിത്രങ്ങളിലും ഇതിന്റെ ഒരു മിതമായ പതിപ്പ് ഉപയോഗിച്ചിട്ടുണ്ട്. കൂടാതെ 2020-ൽ [[നേഹ കക്കർ]] ഇത് ഒരു സിംഗിളായി പുറത്തിറക്കുകയും ചെയ്തു.<ref>{{Cite web |url=https://www.bobbytalkscinema.com/recentpost/the-curious-case-of-mere-angn-2137/ |title=The curious case of |access-date=20 April 2022 |archive-date=28 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220528082456/https://www.bobbytalkscinema.com/recentpost/The-curious-case-of-Mere-Angn-2137 |url-status=dead }}</ref> ബോളിവുഡിലൂടെ ജനപ്രിയമായ മറ്റൊരു അവധി നാടോടിഗാനമാണ് "ഹോളി ഖേലേ രഘുവീര"; അമിതാഭ് ബച്ചനും [[ഹേമമാലിനി|ഹേമമാലിനിയും]] അഭിനയിച്ച് 2003-ൽ പുറത്തിറങ്ങിയ ''[[ബാഗ്ബാൻ (2003 ചലച്ചിത്രം)|ബാഗ്ബാൻ]]'' എന്ന ചിത്രത്തിന് വേണ്ടി അമിതാഭ് ബച്ചൻ തന്നെ ഇതിന്റെ മിതമായ രൂപം ആലപിച്ചു. 1982-ലെ ''[[നദിയാ കേ പാർ (1982 ചലച്ചിത്രം)|നദിയാ കേ പാർ]]'' എന്ന ചിത്രം അവധി ഭാഷയിലായിരുന്നു (അതേ സംവിധായകൻ തന്നെ സംവിധാനം ചെയ്ത ഇതിന്റെ 1994-ലെ റീമേക്ക് ആയ ''[[ഹം ആപ്‌കേ ഹേ കൗൻ..!]]'' ഹിന്ദിയിലായിരുന്നു.)<ref>{{cite web | url=https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/sooraj-barjatya-didnt-want-to-direct-hum-aapke-hain-koun-had-two-ecgs-due-to-stress-why-would-i-do-a-remake-9653087/lite/ | title=Sooraj Barjatya didn't want to direct Hum Aapke Hain Koun, had two ECGs 'due to stress': 'Why would I do a remake?' | date=4 November 2024 }}</ref> === നാടോടിഗാനങ്ങൾ === അവധിൽ പാടിവരുന്ന നാടോടിഗാനങ്ങളുടെ രൂപങ്ങളിൽ സരിയ, ബ്യാഹ്, സുഹാഗ്, ഗാരി, നക്ത, ബൻറ (ബന്ന-ബന്നി), അൽഹ, സാവൻ, ജൂല, ഹോരി, ബാരഹ്മാസ എന്നിവ ഉൾപ്പെടുന്നു.<ref>{{Harvcoltxt|Pandey|2011|p=31}}</ref> == ഉദാഹരണ വാക്യങ്ങൾ == === സാർവത്രിക മനുഷ്യാവകാശ പ്രഖ്യാപനം === അവധിയിൽ എഴുതിയ സാർവത്രിക മനുഷ്യാവകാശ പ്രഖ്യാപനത്തിന്റെ വകുപ്പ് 1 ആണ് ഇനിപ്പറയുന്ന വാചകം: <ref name="UDHR_Awadhi">{{cite web |title=Universal Declaration of Human Rights: Awadhi |url=https://www.ohchr.org/sites/default/files/UDHR/Documents/UDHR_Translations/awa.pdf|trans-title=मनइन के अधिकारन कै जगतबियापी ऐलान|url-status=live|archive-date=8 August 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240808123935/https://www.ohchr.org/sites/default/files/UDHR/Documents/UDHR_Translations/awa.pdf|website=OHCHR.org|publisher=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights|language=awa|page=1|access-date=16 January 2026}}</ref> ==== അവധി [[ദേവനാഗരി]] ലിപിയിൽ ==== {{Block indent|{{lang|awa|{{Script|deva|'''अनुच्छेद १''' - सब मनइन कां गउरव औ अधिकारन के मामिला मां जनमजात आजादी औ बरोबरी मिली बा। वन्हैं बुद्धी औ अन्तरात्मा कै देन मिली बा औ आपस मां यक दुसरे के साथे भाईचारा के भाव से बरताव करै कां चाही।}}}}}} ==== അവധി [[കൈത്തി]] ലിപിയിൽ ==== {{Block indent|{{lang|awa|{{Script|kthi|'''𑂃𑂢𑂳𑂒𑂹𑂓𑂵𑂠 १''' - 𑂮𑂥 𑂧𑂢𑂅𑂢 𑂍𑂰𑂁 𑂏𑂇𑂩𑂫 𑂌 𑂃𑂡𑂱𑂍𑂰𑂩𑂢 𑂍𑂵 𑂧𑂰𑂧𑂱𑂪𑂰 𑂧𑂰𑂁 𑂔𑂢𑂧𑂔𑂰𑂞 𑂄𑂔𑂰𑂠𑂲 𑂌 𑂥𑂩𑂷𑂥𑂩𑂲 𑂧𑂱𑂪𑂲 𑂥𑂰𑃀 𑂫𑂢𑂹𑂯𑂶𑂁 𑂥𑂳𑂠𑂹𑂡𑂲 𑂌 𑂃𑂢𑂹𑂞𑂩𑂰𑂞𑂹𑂧𑂰 𑂍𑂶 𑂠𑂵𑂢 𑂧𑂱𑂪𑂲 𑂥𑂰 𑂌 𑂄𑂣𑂮 𑂧𑂰𑂁 𑂨𑂍 𑂠𑂳𑂮𑂩𑂵 𑂍𑂵 𑂮𑂰𑂟𑂵 𑂦𑂰𑂆𑂒𑂰𑂩𑂰 𑂍𑂵 𑂦𑂰𑂫 𑂮𑂵 𑂥𑂩𑂞𑂰𑂫 𑂍𑂩𑂶 𑂍𑂰𑂁 𑂒𑂰𑂯𑂲 𑃀}}}}}} ==== ലത്തീൻ വൽക്കരണം ==== {{Block indent|{{translit|awa|ISO|anucchēda 1 - saba mana:ina kāṁ ga:urava au adhikārana kē māmilā māṁ janamajāta ājādī au barōbarī milī bā. vanhaiṁ buddhī au antarātmā kai dēna milī bā au āpasa māṁ yaka dusarē kē sāthē bhāīcārā kē bhāva sē baratāva karai kāṁ cāhī.}}}} ==== മലയാള വൽക്കരണം ==== ''{{Block indent|{{lang|awa|{{Script|mlym|അനുച്ഛേദ് 1 - സബ മനഇന കാം ഗഉരവ ഔ അധികാരന കേ മാമിലാ മാം ജനമജാത ആജാദീ ഔ ബരോബരീ മിലീ ബാ. വൻഹൈം ബുദ്ധീ ഔ അന്തരാത്മാ കൈ ദേന മിലീ ബാ ഔ ആപസ മാം യക ദുസരേ കേ സാഥേ ഭാഈചാരാ കേ ഭാവ സേ ബരതാവ കരൈ കാം ചാഹീ.}}}}}}'' ==== മലയാളം ==== {{Block indent|'''വകുപ്പ് ൧:''' മനുഷ്യരെല്ലാവരും തുല്യാവകാശങ്ങളോടും അന്തസ്സോടും സ്വാതന്ത്ര്യത്തോടുംകൂടി ജനിച്ചിട്ടുള്ളവരാണ്‌. അന്യോന്യം ഭ്രാതൃഭാവത്തോടെ പെരുമാറുവാനാണ്‌ മനുഷ്യന് വിവേകബുദ്ധിയും മനസാക്ഷിയും സിദ്ധമായിരിക്കുന്നത്‌.}}</br> === ഭാഷാഭേദങ്ങൾ === അവധി ഭാഷയിൽ പ്രാദേശികമായ നിരവധി വകഭേദങ്ങൾ കാണാം. ഉദാഹരണത്തിന്, പടിഞ്ഞാറൻ പ്രദേശങ്ങളിൽ സഹായകക്രിയയായി /ഹൈ/ (/hʌiː/) എന്ന് ഉപയോഗിക്കുമ്പോൾ, മധ്യ-കിഴക്കൻ ഭാഗങ്ങളിൽ അത് /അഹൈ/ (/ʌhʌiː/) എന്നാണ് ഉപയോഗിക്കുന്നത്. ബാബുറാം സക്സേനയുടെ ''"എവല്യൂഷൻ ഓഫ് അവധി"'' എന്ന പുസ്തകത്തിൽ നിന്നുള്ളതാണ് താഴെ നൽകിയിരിക്കുന്ന ഉദാഹരണങ്ങൾ. പ്രാദേശിക വ്യത്യാസങ്ങൾ വ്യക്തമാക്കുന്ന ബദൽ രൂപങ്ങളും ഇതിൽ ഉൾപ്പെടുത്തിയിട്ടുണ്ട്. {| style="margin:auto;" class="wikitable" |- !style="background:#ffdead;"| മലയാളം !style="background:#ffdead;"| അവധി ([[അന്താരാഷ്ട്ര ശബ്ദലിപി|ഐ.പി.എ.]]) !style="background:#ffdead;"| അവധി ([[Devanagari|ദേവനാഗരി]]) |- style="background:#ffe;" | rowspan="2"|'''ആരായിരുന്നു അവിടെ ഉണ്ടായിരുന്നത്?''' ||{{IPA|ɦʊãː koː (kəʊn) ɾəɦəĩ}} ||{{lang|awa|हुआँ को (कउन) रहें?}} |- style="background:#ffe;" ||'''''(പകരം)'''' {{IPA|ɦʊãː keː/kəʊn ɾəɦəin}} ||'''''(പകരം)'''''. {{lang|awa|हुआँ के/कउन रहेन?}} |- style="background:#ffe;" | rowspan="2"|'''കാണാനും കേൾക്കാനും ഈ കുട്ടിക്ക് കുഴപ്പമൊന്നുമില്ല.''' ||{{IPA|ɪʊ lʌɾɪkaː d̪eːkʰʌiː sʊnʌiː mə ʈʰiːk hʌiː}} ||{{lang|awa|इउ लरिका देखई सुनई म ठीक है।}} |- style="background:#ffe;" ||'''''(പകരം)''''' {{IPA|ɪ lʌɾɪkaː d̪eːkʰʌiː sʊnʌiː mə ʈʰiːk ʌhʌiː}} ||'''''(പകരം)'''''. {{lang|awa|इ लरिका देखई सुनई म ठीक अहै।}} |- style="background:#ffe;" | rowspan="2"|'''(അവൾ) പറഞ്ഞു, (ഞാൻ) കുറച്ച് കഴിക്കട്ടെ, കുറച്ച് ഇവനും കൊടുക്കാം.''' || {{IPA|kʌɦɪn laːoː t̪ʰoːɽaː kʰaːɪ leːiː t̪ʰoːɽaː jʌhu kɘ d̪ʌɪ d̪eːiː}} || {{lang|awa|कहिन, लाओ थोड़ा खाई लेई, थोड़ा यहु का दै देई।}} |- style="background:#ffe;" ||'''''(പകരം)''''' {{IPA|kʌɦɪn lyaːvː t̪ʰoːɽaː kʰaːɪ leːiː raːçi keː jʌnhu kɘ d̪ʌɪ d̪eːiː}} ||'''''(പകരം)'''''. {{lang|awa|कहिन, ल्याव थोड़ा खाई लेई, रचि के एन्हुं के दै देई।}} |- style="background:#ffe;" | rowspan="2"|'''പോകുന്നവർക്ക് അടി കിട്ടും.''' || {{IPA|d͡ʒoː d͡ʒʌɪɦʌĩ soː maːrʊ̥ kʰʌɪɦʌĩ}} || {{lang|awa|जो जइहैं सो मारउ खइहैं।}} |- style="background:#ffe;" ||'''''(പകരം)'''''. {{IPA|d͡ʒèː d͡ʒʌɪɦʌĩ soː maːr kʰʌɪɦʌĩ}} ||'''''(പകരം)''.''' {{lang|awa|जे जइहैं सो मार खइहैं।}} |- style="background:#ffe;" | rowspan="2"|'''പക്ഷികൾക്ക് നേരെ വെടിയുതിർക്കരുത്.''' ||{{IPA|cɪɾʌɪjʌn pʌɾ chʌrːaː nə cʌlaːoː}} ||{{lang|awa|चिरइयन पर छर्रा न चलाओ।}} |- style="background:#ffe;" ||'''''(പകരം)'''''. {{IPA|cɪɾʌɪjʌn peː chʌrːaː jin cʌlaːwː}} ||'''''(പകരം)'''''. {{lang|awa|चिरइयन पे छर्रा जिन चलाव।}} |} == കുറിപ്പുകൾ == {{notelist}} ==അവലംബങ്ങൾ== {{reflist|colwidth=30em}} == സ്രോതസ്സുകൾ == {{refbegin|indent=yes|3}} * {{Cite book|last=Saxena|first=Baburam|date=1971|url=https://books.google.com/books?id=WfkWvgqk5c4C&pg=PP1|title=Evolution of Awadhi|publisher=Motilal Banarsidass Publication|isbn=9788120808553|location=Allahabad}} * {{Cite book|url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.32106|title=Linguistic survey of India, Vol. 6, Mediate Group|last=Grierson|first=George Abraham|publisher=Office of the Superintendent of Government Printing|year=1904|location=India}} * {{Citation|last=Singh|first=Ravindra Pratap|title=Nature, Climate and Self: Reading select texts of Awadhi Baramasa|url=https://www.rjoe.org.in/Files/vol4issue2/new/RJOE-luknow%20sir%20-2(26-34).pdf|work=Research Journal of English|volume=4|issue=2|date=2019|issn=2456-2696}} * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=wT5v79lMmzEC|title=Awadhi Granthavali Volume 5|last=Pandey|first=Jagdish Prasad|publisher=Vani Prakashan|year=2011|isbn=978-81-8143-905-5|location=India|language=hi}} * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=VV7leonJ8aQC|title=Sri Ramacaritamanasa|last=Tulasīdāsa|date=1999|publisher=Motilal Banarsidass Publ.|isbn=978-81-208-0762-4|page=747|language=en}} * {{Citation|last=Orsini|first=Francesca|title=Inflected Kathas: Sufis and Krishna Bhaktas in Awadh|date=2014|url=https://eprints.soas.ac.uk/19887/|work=Religious Interactions in Mughal India|pages=195–232|editor-last=Dalmia|editor-first=Vasudha|publisher=Oxford University Press|language=en|isbn=978-0-19-808167-8|editor2-last=Faruqui|editor2-first=Munis}} * {{Cite journal|last=Vaudeville|first=Charlotte|date=1990|title=Kabīr's language and languages, Hinduī as the language of non-conformity|journal=Indo-Iranian Journal|volume=33|issue=4|pages=259–266|doi=10.1163/000000090790083572|issn=0019-7246}} * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=kA7HB8s621cC|title=The Magic Doe: Qutban Suhravardi's Mirigavati|last=Kutban|date=2012|publisher=Oxford University Press, USA|isbn=978-0-19-984292-6|language=en}} * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=b3iHIOwV3mYC|title=Madhumalati: An Indian Sufi Romance|last=Manjhan|date=2001|publisher=OUP Oxford|isbn=978-0-19-160625-0|language=en}} * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=19zvfkwXyzUC|title=The Life of a Text: Performing the Rāmcaritmānas of Tulsidas|last=Lutgendorf|first=Philip|date=1991|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-06690-8|language=en}} * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=J3RSHWePhXwC&q=central+portion |title=The Indo-Aryan languages|last=Masica|first =Colin P.|date=1993|publisher=Cambridge University Press|isbn=0-521-23420-4|location=Cambridge|oclc=18947567}} {{refend}} == കൂടുതൽ വായനയ്ക്ക് == * {{Cite book|url=https://global.oup.com/academic/product/loves-subtle-magic-9780195146707?cc=in&lang=en&|title=Love's Subtle Magic: An Indian Islamic Literary Tradition, 1379-1545|date=29 November 2012|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-514670-7|editor-last=Behl|editor-first=Aditya|location=Oxford, New York|editor2-last=Doniger|editor2-first=Wendy}} * {{Cite book|url=https://archive.org/details/in.gov.ignca.7679/page/n3|title=Evolution of Awadhi: A Branch of Hindi|last=Saksena|first=Baburam|publisher=Indian Press; Allahabad|year=1938|isbn=|location=}} == പുറത്തേക്കുള്ള കണ്ണികൾ == {{InterWiki|code=awa}} {{wiktionarycat|type=Awadhi|category=Awadhi language}} * [[:iso639-3:awa|Entry for Awadhi at SIL International]] * [https://www.digitallibrary.io/awa Awadhi Books] {{Languages_of_India}} [[വർഗ്ഗം:ഇന്ത്യയിലെ ഭാഷകൾ]] [[വർഗ്ഗം:അവധ്]] [[വർഗ്ഗം:ഉത്തർപ്രദേശിലെ ഭാഷകൾ]] [[വർഗ്ഗം:ഇന്തോ-ആര്യൻ ഭാഷകൾ]] 6uwn0pi4e612xilrdgft52d1bpaiuzn 4610592 4610590 2026-03-29T06:04:56Z Symphonicallyu 155269 /* സർവ്വനാമങ്ങൾ */ 4610592 wikitext text/x-wiki {{prettyurl|Awadhi language}} {{Infobox language |name = അവധി |altname = <span style="font-size:100%;line-height:1.65;">ഔധി</span> |nativename = <span style="font-size:100%;line-height:2.65;">{{large|{{lang|awa-Deva|अवधी}}}} • {{large|{{lang|awa-Kthi|𑂃𑂫𑂡𑂲}}}} • {{lang|awa|{{nq|اودهي}}}}</span> | image = Awadhi language.svg | imagecaption = <small>"അവധി" എന്ന് [[ദേവനാഗരി]] ലിപിയിൽ എഴുതിയിരിക്കുന്നു.</small> | pronunciation = {{IPA|hi|əʋ.d̪ʱi|}} |states = [[ഇന്ത്യ]] , [[നേപ്പാൾ]] |region = ഇന്ത്യയുടെ സംസ്ഥാനങ്ങളിലെ ചില പ്രദേശങ്ങൾ *[[ഉത്തർപ്രദേശ്|ഉത്തർ പ്രദേശിലെ]] **[[അവധ്]] **[[ദൊവാബ്|ലോവർ ദൊവാബ്]] മേഖലകൾ *[[മധ്യപ്രദേശ്]] *[[ബീഹാർ]] *[[ഡെൽഹി]] നേപ്പാളിലെ [[തെരായി|തെരായി സമതലം]]. *[[ലൂംബിനി മേഖല]] **[[കപിലവസ്തു ജില്ല]] *[[ഭേരി മേഖല]] **[[ബാങ്കെ ജില്ല]] **[[ബർദിയ ജില്ല]] [[ഫിജി|ഫിജിയിൽ]] ദ്വീപിൽ [[ഫിജി ഹിന്ദി]] എന്ന രൂപത്തിൽ. [[കരീബിയൻ]] ദ്വീപസമൂഹ രാജ്യങ്ങളിലെ [[ഇൻഡോ-കരീബിയൻ ജനത]] സംസാരിക്കുന്ന പൊതുഭാഷ. *[[സുരിനാം]] *[[ട്രിനിഡാഡ് ആൻഡ് ടൊബാഗോ]] *[[ഗയാന]] [[മൗറീഷ്യസ്|മൗറീഷ്യസിൽ]] [[മൗറീഷ്യൻ ഹിന്ദുസ്താനി]] എന്ന രൂപത്തിൽ. [[ദക്ഷിണാഫ്രിക്ക|ദക്ഷിണാഫ്രിക്കയിൽ]] [[സൗത്ത് ആഫ്രിക്കൻ ഹിന്ദുസ്താനി]] എന്ന രൂപത്തിൽ. |speakers = {{sigfig|3.850906|3}} കോടി |date = 2011 |ref = <ref>{{cite web |url= https://www.dnaindia.com/analysis/column-the-slow-death-of-bhojpuri-and-awadhi-2122062|title=The Slow Death of Awadhi and Bhojpuri}}</ref><ref>{{cite web |url= https://www.omniglot.com/writing/awadhi.htm|title=Omniglot — Awadhi (अवधी)}}</ref><ref>{{cite web |url= https://www.bignewsnetwork.com/news/270676192/awadhi-language-is-grouped-as-mother-tongue-under-hindi|title='Awadhi language is grouped as mother tongue under Hindi' says Minister of State for Home Affairs |work=Big News Network.com }}</ref> | ethnicity = [[അവധി ജനത]] |familycolor = [[ഇന്തോ-യുറോപ്യൻ ഭാഷകൾ|ഇന്തോ-യുറോപ്യൻ]] |fam2 = [[ഇന്തോ-ഇറാനിയൻ ഭാഷകൾ|ഇന്തോ-ഇറാനിയൻ]] |fam3 = [[ഇന്തോ-ആര്യൻ ഭാഷകൾ|ഇന്തോ-ആര്യൻ]] |fam4 = [[ഹിന്ദി ഭാഷകൾ|മധ്യ ഇന്തോ-ആര്യൻ]] |fam5 = [[കിഴക്കൻ ഹിന്ദി]] |dia1 = [[ഫിജി ഹിന്ദി]] |dia2 = [[ഗംഗാപാരീ]] |dia3 = മിർസാപുരി |dia4 = പർദേശി |dia5 = ഉത്തരി |dia6 = പ്രതാപ്ഗഢി |dia7 = താരുഹാട്ട് |dia8 = [[കരീബിയൻ ഹിന്ദുസ്താനി]] |dia9 = [[മൗറീഷ്യൻ ഹിന്ദുസ്താനി]] |dia10 = [[സൗത്ത് ആഫ്രിക്കൻ ഹിന്ദുസ്താനി]] | ancestor = [[അർദ്ധമാഗധി പ്രാകൃതം]] | ancestor2 = [[അപഭ്രംശം|അർദ്ധമാഗധി അപഭ്രംശം]] |script = {{unbulleted list |[[ദേവനാഗരി]] (ഇപ്പോൾ) |[[കൈതി ലിപി|കൈതി]] (ചരിത്രപരം) |[[പേർഷ്യൻ ലിപി|പേർഷ്യൻ]] |[[ലത്തീൻ അക്ഷരമാല|ലത്തീൻ]] }} | nation = {{flag|ഫിജി}} {{small|([[ഫിജി ഹിന്ദി]] എന്ന രൂപത്തിൽ)}} | iso2 = awa | iso3 = awa | glotto = awad1243 | glottorefname = Awadhi | lingua = 59-AAF-ra | glotto2 = gang1265 | glottoname2 = ഗംഗാപാരീ | glotto3 = mirz1238 | glottoname3 = മിർസാപുരി | glotto4 = utta1238 | glottoname4 = ഉത്തരി | map2 = Awadh region.jpg | mapcaption2 = <center><small>ഉത്തർപ്രദേശിലെ അവധി ഭാഷാ അതിർത്തികൾ</center></small> | notice = IPA }} [[ഹിന്ദി|ഹിന്ദിയുടെ]] ഒരു ഉപഭാഷയാണ് [[ഉത്തർപ്രദേശ്|ഉത്തർ പ്രദേശിന്റെ]] മദ്ധ്യഭാഗത്തുള്ള ഒരു പ്രദേശമായ [[അവധ്|അവധിൽ]] സംസാരിക്കപ്പെടുന്ന ഭാഷയായ '''അവധി'''.{{efn|<ref>{{cite book |last=Oldenburg |first=Veena Talwar |author-link= |date= |title=The Making of Colonial Lucknow, 1856–1877 |url= |location= |publisher=Princeton University Press |page=5 |isbn=}}</ref> ({{lang|hi|औधी}}, 𑂌𑂡𑂲)}} ഹിന്ദിയുടെ പൂർവീ വിഭാഗത്തിൽപ്പെടുന്ന ഒരു ഉപഭാഷയാണിത്.<ref name="fulllangdatacensus 2011">{{cite web |last=Kawoosa |first=Vijdan Mohammad |date=22 November 2018 |title=How languages intersect in India |url=https://www.hindustantimes.com/india-news/how-languagesintersect-in-india/story-g3nzNwFppYV7XvCumRzlYL.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221015014438/https://www.hindustantimes.com/india-news/how-languagesintersect-in-india/story-g3nzNwFppYV7XvCumRzlYL.html |archive-date=15 October 2022 |publisher=Hindustan Times}}</ref> ഉത്തർ പ്രദേശിലെ [[അവധ്]] ,ലോവർ ദൊവാബ് മേഖലകൾ, [[മധ്യപ്രദേശ്‌]], [[ബിഹാർ|ബീഹാർ]], [[ഡെൽഹി]] സംസ്ഥാനങ്ങളിലെ ചില പ്രദേശങ്ങൾ, [[നേപ്പാൾ|നേപ്പാളിലെ]] [[ലുംബിനി പ്രവിശ്യ|ലുംബിനി]], [[രാപ്തി]], [[ഭേരി]] എന്നീ പ്രദേശങ്ങളിൽ അവധി സംസാരിക്കപ്പെടുന്നു.<ref name=":5">{{Cite web |last=Meaning |first=Nepali |date=12 August 2023 |title=Origin, Structure, Development, and Situation of Awadhi Language in Nepal - Nepali Meaning |url=https://nepalimeaning.com/origin-structure-development-and-situation-of-awadhi-language-in-nepal/ |access-date=4 February 2024 |website=nepalimeaning.com |language=en-US}}</ref><ref name=":0">{{Harvcoltxt|Saxena|1971|p=1}}</ref><ref>{{Harvcoltxt|Grierson|1904|p=1}}</ref> ലോകത്തിലെ ഏറ്റവും കൂടുതൽ ആൾക്കാർ സംസാരിക്കുന്ന ഭാഷകളിൽ 29-ാം സ്ഥാനമാണ് ഈ ഭാഷക്കുള്ളത്. ഭക്തകവിയായിരുന്ന [[ഗോസ്വാമി തുളസീദാസ്]] രചിച്ച [[രാമചരിത് മാനസ്]] (തുളസീദാസ് രാമായണം), [[ഹനുമാൻ ചാലിസ]] എന്നീ കൃതികൾ ഈ ഭാഷയിലാണ് രചിയ്ക്കപ്പെട്ടിരിയ്ക്കുന്നത്. ബൈസ്വാര പ്രദേശത്തിന്റെ പേരിൽ നിന്നുള്ള '''[[ബൈസ്വാരി]]''',<ref>{{Harvcoltxt|Grierson|1904|p=10}}</ref> 'കിഴക്കൻ' എന്നർത്ഥമുള്ള '''പൂർബി''' (ഈ പദം പലപ്പോഴും അവ്യക്തമായി ഉപയോഗിക്കാറുണ്ട്), പുരാതന [[കോസല സാമ്രാജ്യം|കോസല രാജ്യത്തിന്റെ]] പേരിൽ നിന്നുള്ള '''കോസലി''' എന്നിവയാണ് അവധി ഭാഷയുടെ മറ്റ് പേരുകൾ.<ref name=":0" /> == ഭൂമിശാസ്ത്രപരമായ വ്യാപനം == === ഇന്ത്യയിൽ === [[File:Awadhi regions of Uttar Pradesh.jpg|thumb|അവധി സംസാരിക്കുന്ന ഉത്തർപ്രദേശിലെ ജില്ലകൾ]] അവധി പ്രധാനമായും സംസാരിക്കുന്നത് [[ഗംഗാനദി|ഗംഗാ]]-[[യമുന]] [[doab|ദോവാബിന്റെ]] (നദീതടം) താഴത്തെ ഭാഗങ്ങൾ ഉൾപ്പെടുന്ന മധ്യ-കിഴക്കൻ [[ഉത്തർപ്രദേശ്|ഉത്തർപ്രദേശിലെ]] [[അവധ്]] പ്രദേശത്താണ്.<ref name=":0"/><ref name=":1">{{Harvcoltxt|Grierson|1904|pp=9–10}}</ref> ഇതിന്റെ പടിഞ്ഞാറ് ഭാഗത്ത് പാശ്ചാത്യ ഹിന്ദിയും (പ്രത്യേകിച്ച് [[കനൗജി ഭാഷ|കനൗജിയും]] [[ബുന്ദേലി ഭാഷ|ബുന്ദേലിയും]]), കിഴക്ക് ഭാഗത്ത് [[കിഴക്കൻ ഇന്തോ-ആര്യൻ ഭാഷകൾ|കിഴക്കൻ ഇന്തോ-ആര്യൻ]] ഭാഷാകുടുംബത്തിലെ ബിഹാരി വിഭാഗത്തിൽപ്പെട്ട [[ഭോജ്പൂരി ഭാഷ|ഭോജ്പുരിയുമാണ്]] സംസാരിക്കുന്നത്.<ref name=":6">{{Cite book |last=Saksena |first=Baburam |url=https://books.google.com/books?id=WfkWvgqk5c4C&dq=Awadhi+east+bhojpuri+language&pg=PA5 |title=Evolution of Awadhi (a Branch of Hindi). |date=1971 |publisher=Motilal Banarsidass Publ. |isbn=978-81-208-0855-3 |language=en|pages=}}</ref><ref>{{Cite book |last=Verbeke |first=Saartje |url=https://books.google.com/books?id=63iC56LeJ_MC&dq=Hindi+is+central+indo+aryan+bhojpuri+eastern+indo+aryan&pg=PA67 |title=Alignment and Ergativity in New Indo-Aryan Languages |date=22 March 2013 |publisher=Walter de Gruyter |isbn=978-3-11-029267-1 |language=en}}</ref> വടക്ക് [[നേപ്പാൾ|നേപ്പാളും]] തെക്ക് അവധിയുമായി വലിയ സാമ്യമുള്ള [[ബഘേലി ഭാഷ|ബഘേലിയുമാണ്]] അതിരുകൾ.<ref>{{Harvcoltxt|Saxena|1971|pp=2–5}}</ref> വടക്കൻ, മധ്യ യു.പിയിലെ താഴെ പറയുന്ന ജില്ലകളിൽ അവധി സംസാരിക്കുന്നു- * [[Lakhimpur Kheri district|ലഖിംപൂർ ഖേരി]] ([[Kannauji language|കനൗജിക്കൊപ്പം]]) * [[Sitapur district|സീതാപൂർ]] ([[Kannauji language|കനൗജിക്കൊപ്പം]]) * [[Unnao district|ഉന്നാവോ]] * [[Fatehpur district|ഫത്തേപൂർ]] * [[Barabanki district|ബാരാബങ്കി]] * [[Lucknow district|ലഖ്‌നൗ]] * [[Raebareli district|റായ്ബറേലി]] * [[Amethi district|അമേഠി]] * [[Bahraich district|ബഹ്റൈച്ച്]] * [[Shrawasti district|ശ്രാവസ്തി]] * [[Kanpur Nagar district|കാൺപൂർ]] യു.പിയുടെ കിഴക്കൻ ഭാഗങ്ങളിൽ അവധി ഭാഷാരൂപം മാറി "കിഴക്കൻ സ്റ്റാൻഡേർഡ് അവധി" എന്ന പ്രത്യേക ഭാഷാഭേദമായി മാറുന്നു. ഈ പ്രദേശം പൂർവാഞ്ചലിലെ [[ഭോജ്പൂരി ഭാഷ|ഭോജ്പുരി]] സംസാരിക്കുന്ന ജില്ലകളുമായി അതിർത്തി പങ്കിടുന്നു. ഈ ഭാഗത്ത് ഉൾപ്പെടുന്ന ജില്ലകൾ ഇവയാണ്- * [[Ayodhya district|അയോധ്യ]] * [[Ambedkar Nagar district|അംബേദ്കർ നഗർ]] * [[Prayagraj district|പ്രയാഗ്‌രാജ്]] * [[Mirzapur district|മിർസാപൂർ]] * [[Jaunpur district|ജോൻപൂർ]] (പടിഞ്ഞാറൻ ഭാഗങ്ങൾ) * [[Bhadohi district|ഭദോഹി]] * [[Sultanpur district|സുൽത്താൻപൂർ]] * [[Pratapgarh, Uttar Pradesh|പ്രതാപ്ഗഢ്]] * [[Gonda district|ഗോണ്ട]] * [[Balrampur district, Uttar Pradesh|ബലറാംപൂർ]] * [[Basti district|ബസ്തി]] (പടിഞ്ഞാറൻ ഭാഗങ്ങൾ) * [[Siddharthnagar district|സിദ്ധാർത്ഥനഗർ]] (പടിഞ്ഞാറൻ ഭാഗങ്ങൾ) * [[Kaushambi district|കൗശാംബി]] === നേപ്പാളിൽ === നേപ്പാളിലെ [[Language Commission (Nepal)|ഭാഷാ കമ്മീഷൻ]] ലുംബിനി പ്രവിശ്യയിലെ ഔദ്യോഗിക ഭാഷകളായി [[തരു ഭാഷ|തരു]], അവധി എന്നിവയെ ശുപാർശ ചെയ്തിട്ടുണ്ട്.<ref name=":5" /><ref>{{Cite web |title=सरकारी कामकाजको भाषाका आधारहरूको निर्धारण तथा भाषासम्बन्धी सिफारिसहरू (पञ्चवर्षीय प्रतिवेदन- साराांश) २०७८ |url=https://languagecommission.gov.np/files/%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%B8%20%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%87%E0%A4%B7%E0%A4%A3%20%E0%A4%B8%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%80%20%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A4%95%E0%A5%8B%20%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A4%BE.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210906171816/https://languagecommission.gov.np/files/%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%B8%20%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%87%E0%A4%B7%E0%A4%A3%20%E0%A4%B8%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%80%20%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A4%95%E0%A5%8B%20%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A4%BE.pdf |archive-date=6 September 2021 |access-date=28 October 2021 |website=Language Commission}}</ref> നേപ്പാളിലെ രണ്ട് പ്രവിശ്യകളിലാണ് അവധി സംസാരിക്കുന്നത്: * [[ലുംബിനി മേഖല]] ** [[ബാംങ്കെ ജില്ല]] ** [[ബർദിയ ജില്ല]] ** [[ഡാങ് ജില്ല]] ** [[കപിൽവസ്തു ജില്ല]] * [[സുദുർപശ്ചിം പ്രവിശ്യ]] ** [[കൈലാലി ജില്ല]] ** [[കാഞ്ചൻപൂർ ജില്ല]] === ദക്ഷിണേഷ്യയ്ക്ക് പുറത്ത് === {{further|ഫിജി ഹിന്ദി|കരീബിയൻ ഹിന്ദുസ്താനി}} അവധിയുടെയും (കൂടാതെ മറ്റ് ഭാഷകളുടെയും) സ്വാധീനമുള്ള ഒരു ഭാഷ [[Fiji|ഫിജിയിലെ]] [[Indo-Fijians|ഇന്ത്യാക്കാർക്കിടയിൽ]] ഒരു വ്യവഹാരഭാഷയായി സംസാരിക്കപ്പെടുന്നു, ഇത് ഫിജിയൻ ഹിന്ദി ([[ഫിജി ഹിന്ദി]]) എന്നറിയപ്പെടുന്നു. ''[[എത്‌നോലോഗ്]]'' പ്രകാരം, ഇത് ഭോജ്പുരിയുടെ സ്വാധീനമുള്ള ഒരു തരം അവധിയാണ്, കൂടാതെ ഇതിനെ കിഴക്കൻ ഹിന്ദിയായും തരംതിരിച്ചിരിക്കുന്നു.<ref>{{e25|hif|Fiji Hindi}}</ref> [[സുരിനാം]], [[ട്രിനിഡാഡ് ആൻഡ് ടൊബാഗോ]], [[ഗയാന]] എന്നിവിടങ്ങളിലെ [[Indo-Caribbeans|ഇന്ത്യാക്കാർ]] സംസാരിക്കുന്ന കരീബിയൻ ഹിന്ദുസ്ഥാനി ([[കരീബിയൻ ഹിന്ദുസ്താനി]]) ഭോജ്പുരിയെയും ഭാഗികമായി അവധിയെയും അടിസ്ഥാനമാക്കിയുള്ളതാണ്. [[ദക്ഷിണാഫ്രിക്ക|ദക്ഷിണാഫ്രിക്കയിൽ]] സംസാരിക്കുന്ന ഹിന്ദുസ്ഥാനിയും<ref>{{Cite book|last=Mesthrie|first=Rajend|url=https://books.google.com/books?id=aIivedw-oZYC&q=awadhi|title=Language and Social History: Studies in South African Sociolinguistics|date=1995|publisher=New Africa Books|isbn=978-0-86486-280-8|language=en}}</ref> [[മൗറീഷ്യസ്|മൗറീഷ്യസിൽ]] സംസാരിക്കുന്ന ഭോജ്പുരിയും<ref>{{cite web|title=Awadhi language|url=https://omniglot.com/writing/awadhi.htm|access-date=17 December 2020|website=omniglot.com}}</ref> ഭാഗികമായി അവധിയുടെ സ്വാധീനമുള്ളവയാണ്. == വർഗ്ഗീകരണം == [[File:Awadhi classification.png|alt=|thumb|അവധി ഭാഷയുടെ ഭാഷാപരമായ വർഗ്ഗീകരണം.]] [[ഇന്തോ-യൂറോപ്യൻ ഭാഷകൾ|ഇന്തോ-യൂറോപ്യൻ]] ഭാഷാകുടുംബത്തിലെ [[ഇന്തോ-ഇറാനിയൻ ഭാഷകൾ|ഇന്തോ-ഇറാനിയൻ]] ഉപവിഭാഗത്തിൽപ്പെട്ട ഒരു [[ഇന്തോ-ആര്യൻ ഭാഷകൾ|ഇന്തോ-ആര്യൻ]] ഭാഷയാണ് അവധി. ഇന്തോ-ആര്യൻ [[ഭാഷാതുടർച്ച|ഭാഷാതുടർച്ചയിൽ]], ഇത് മധ്യ-കിഴക്കൻ മേഖലയിലാണ് ഉൾപ്പെടുന്നത്. ഇതിനെ പലപ്പോഴും 'കിഴക്കൻ ഹിന്ദി' എന്നും വിശേഷിപ്പിക്കാറുണ്ട്. [[ശൗരസേനി ഭാഷ|ശൗരസേനിയുമായും]] [[മാഗധി പ്രാകൃതം|മാഗധി പ്രാകൃതവുമായും]] ഭാഗികമായി സാമ്യമുള്ള [[അർദ്ധമാഗധി പ്രാകൃതം|അർദ്ധമാഗധിയുടെ]] ഒരു പുരാതന രൂപത്തിൽ നിന്നായിരിക്കാം അവധി രൂപപ്പെട്ടതെന്ന് പൊതുവെ കരുതപ്പെടുന്നു.<ref name="auto">{{Harvcoltxt|Grierson|1904|p=2}}</ref> അവധി ഭാഷയോട് ഏറ്റവും അടുത്ത സാമ്യമുള്ളത് [[ബഘേലീ ഭാഷ|ബഘേലീ]] ഭാഷയ്ക്കാണ്; വംശാവലിപരമായി ഇവ രണ്ടും ഒരേ 'അർദ്ധമാഗധി' രൂപത്തിൽ നിന്നാണ് ഉത്ഭവിച്ചത്. ആദ്യകാല ഭാഷാശാസ്ത്രജ്ഞരിൽ ഭൂരിഭാഗവും ബഗേലിയെ 'അവധിയുടെ തെക്കൻ രൂപം' മാത്രമായാണ് കണക്കാക്കിയിരുന്നത്. എന്നാൽ, പുതിയ പഠനങ്ങൾ ബഗേലിയെ അവധിയുടെ ഒരു ഉപഭാഷയായിട്ടല്ല, മറിച്ച് അതിനോട് തുല്യമായ ഒരു പ്രത്യേക ഭാഷയായിട്ടാണ് അംഗീകരിക്കുന്നത്.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=__DaXf3XedoC|title=Patterns of Regional Geography: Indian perspective|last=Mandal|first=R. B.|date=1990|publisher=Concept Publishing Company|isbn=978-81-7022-291-0|pages=127–129|language=en}}</ref> == സാഹിത്യം == === മധ്യകാലഘട്ടത്തിന്റെ അവസാനവും ആധുനിക ഇന്ത്യയുടെ തുടക്കവും === ഈ കാലഘട്ടത്തിൽ ഉത്തരേന്ത്യയിലെ [[ഇതിഹാസ കവിത|ഇതിഹാസ കവിതകളുടെ]] പ്രധാന മാധ്യമമായി അവധി ഭാഷ മാറി.<ref>{{Harvcoltxt|Grierson|1904|p=13}}</ref> അവധി സാഹിത്യത്തെ പ്രധാനമായും ഭക്തികാവ്യങ്ങൾ എന്നും പ്രേമാഖ്യാനങ്ങൾ (പ്രണയകഥകൾ) എന്നും രണ്ടായി തിരിക്കാം. ==== ഭക്തികാവ്യങ്ങൾ ==== ആധുനിക [[ഇന്തോ-ആര്യൻ ഭാഷകൾ|ഇന്തോ-ആര്യൻ ഭാഷകളിലെ]] ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട കൃതികളിലൊന്നായി കരുതപ്പെടുന്നത് കവിശ്രേഷ്ഠനായ [[തുളസീദാസ്]] രചിച്ച [[രാമചരിതമാനസം]] (എ.ഡി. 1575) ആണ്. [[ദോഹ (കവിത)|ദോഹ]]-[[ചൗപായ്]] വൃത്തങ്ങളിൽ രചിക്കപ്പെട്ട ഇതിന്റെ അർത്ഥം "രാമന്റെ പ്രവൃത്തികളുടെ തടാകം" എന്നാണ്. [[സംസ്കൃതം|സംസ്കൃതത്തിലെ]] [[വാത്മീകി|വാത്മീകി]] [[രാമായണം|രാമായണത്തെയോ]] [[അധ്യാത്മരാമായണം|അധ്യാത്മരാമായണത്തെയോ]] അടിസ്ഥാനമാക്കിയാണ് ഇതിന്റെ ഇതിവൃത്തം തയ്യാറാക്കിയിരിക്കുന്നത്.<ref>{{Harvcoltxt|Saxena|1971|pp=11–12}}</ref> ഭക്തിസാഹിത്യത്തിലെ ഏറ്റവും മഹത്തായ ഗ്രന്ഥമായി [[മഹാത്മാ ഗാന്ധി]] രാമചരിതമാനസത്തെ വിശേഷിപ്പിച്ചിട്ടുണ്ട്. പാശ്ചാത്യ നിരീക്ഷകർ ഇതിനെ "[[ഉത്തരേന്ത്യ|ഉത്തരേന്ത്യയുടെ]] ബൈബിൾ" എന്നും വിളിക്കുന്നു.<ref>{{Harvcoltxt|Lutgendorf|1991|p=1}}</ref> 'തുളസീദാസ് രാമായണം' എന്നോ വെറുതെ 'രാമായണം' എന്നോ ഇത് പൊതുവെ അറിയപ്പെടുന്നു.<ref>{{Harvcoltxt|Lutgendorf|1991|p=12}}</ref> {{multiple image | align = right | header_background = #FDF5E6 | header = [[തുളസീദാസ്|തുളസീദാസിന്റെ]] [[രാമചരിതമാനസം|രാമചരിതമാനസത്തിലെ]] ചിത്രീകരണങ്ങൾ | direction = vertical | footer_align = center | image_style = border:none; | total_width = 280 | image1 = 5_Illustration_from_the_Ramcharitmanas_of_Tulsidas_(1532–1623)_Jodhpur,_c._1775;_62.7_x_134.5_cm_Mehrangarh_Museum_Trust.jpg | image2 = 7 Rama's Army reaches Lanka from the Ram Charit Artist Unknown, ca. 1780, 63x125.8cm Mehrangarh Museum Trust.jpg | footer = (a) ബാലിവധം: [[രാമൻ|രാമനും]] [[ലക്ഷ്മണൻ|ലക്ഷ്മണനും]] മഴക്കാലം തീരാൻ കാത്തിരിക്കുന്നു, (b) രാമന്റെ സൈന്യം സമുദ്രം കടന്ന് ലങ്കയിലേക്ക് പോകുന്നു. | alt1 = | caption1 = | caption2 = }} [[തുളസീദാസ്|തുളസീദാസിന്റെ]] കൃതികളായ ''[[ഹനുമാൻ ചാലിസ]]'',<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=MX1SDwAAQBAJ&q=awadhi&pg=PT151|title=Hanuman Chalisa: Verse by Verse Description|last=Padam|first=Sandeep|date=21 March 2018|publisher=Notion Press|isbn=978-1-64249-611-6|language=hi}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=UFE4DwAAQBAJ&q=hanuman+chalisa+awadhi&pg=PA42|title=Lucknow Poetica|last=Shamim|first=Dr Rupali Saran Mirza Dr and Amna|date=14 November 2016|publisher=Idea Publishing|page=42|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=tlduDwAAQBAJ&q=hanuman+chalisa+awadhi&pg=PA11|title=Sri Hanuman Chalisa: Commentary on the Praises to the Eternal Servant|last=Vishwananda|first=Paramahamsa Sri Swami|date=13 March 2018|publisher=BoD – Books on Demand|isbn=978-3-96343-015-2|page=11|language=en}}</ref> ''പാർവ്വതീ മംഗൾ'', ''ജാനകീ മംഗൾ'' എന്നിവയും അവധിയിലാണ് രചിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നത്.<ref name="Saxena 1971 12">{{Harvcoltxt|Saxena|1971|p=12}}</ref> {{Verse translation|lang=awa|अंडकोस प्रति प्रति निज रूपा। देखेउँ जिनस अनेक अनूपा॥ <u>अवधपुरी</u> प्रति भुअन निनारी। <u>सरजू</u> भिन्न भिन्न नर नारी॥|ഓരോ പ്രപഞ്ചത്തിലും ഞാൻ എന്നെത്തന്നെ കണ്ടു, അതുപോലെ സമാനതകളില്ലാത്ത പല വസ്തുക്കളും; ഓരോ പ്രപഞ്ചത്തിനും അതിന്റേതായ <u>അയോധ്യയുണ്ടായിരുന്നു</u>, അതിന്റേതായ <u>സരയൂ</u> നദിയും, അതിന്റേതായ പുരുഷന്മാരും സ്ത്രീകളും.|italicsoff=y|attr1=[[തുളസീദാസ്|തുളസീദാസിന്റെ]] [[രാമചരിതമാനസം|രാമചരിതമാനസത്തിലെ]] 7.81.3 ചൗപായ്|attr2=വിവർത്തനം: ആർ.സി. പ്രസാദ്<ref>{{Harvcoltxt|Tulasīdāsa|1999|p=747}}</ref>}} {{Verse translation|lang=awa|सिंधु तीर एक भूधर सुंदर। कौतुक कूदि चढ़ेउ ता-ऊपर॥ बार-बार रघुबीर सँभारी। तरकेउ <u>पवनतनय</u> बल भारी॥|കടൽത്തീരത്ത് മനോഹരമായ ഒരു പർവ്വതമുണ്ടായിരുന്നു, അവൻ കളിയായി അതിന്റെ കൊടുമുടിയിലേക്ക് ചാടിക്കയറി; വീണ്ടും വീണ്ടും അവൻ ഭഗവാനെ സ്മരിച്ചു, അങ്ങനെ <u>വായുപുത്രൻ</u> അതിയായ ശക്തിയോടെ കുതിച്ചുപാഞ്ഞു.|italicsoff=y|attr1=[[തുളസീദാസ്|തുളസീദാസിന്റെ]] [[രാമചരിതമാനസം|രാമചരിതമാനസത്തിലെ]] 5.1.3 ചൗപായ്|attr2=വിവർത്തനം<ref>{{Cite journal|last=Rao|first=I. Panduranga|date=1998|title=Review of The Beautiful Verses (Ram-Charit Manas, "Sunder-Kand" and Hanuman Chalisa of Goswami Tulsidas rendered into English verse)|journal=Indian Literature|volume=41|issue=1 (183)|pages=240–241|issn=0019-5804|jstor=23341337}}</ref>}} [[ഭഗവതപുരാണം|ഭഗവതപുരാണത്തിലെ]] 'ദശമസ്കന്ധത്തിന്' ഹിന്ദി പ്രാദേശികഭാഷയിലുണ്ടായ ആദ്യത്തെ സ്വതന്ത്ര ആവിഷ്കാരം ലാലാച്ദാസ് രചിച്ച "ഹരിചരിത്" (എ.ഡി. 1530) ആണ്. ഹസ്തിഗ്രാം (ഇന്നത്തെ [[റായ്ബറേലി ജില്ല|റായ്ബറേലിക്ക്]] അടുത്തുള്ള ഹത്ഗാവ്) സ്വദേശിയായിരുന്നു അദ്ദേഹം. ഈ കൃതി ദീർഘകാലം വ്യാപകമായി പ്രചരിക്കുകയും, ഇതിന്റെ നിരവധി കൈയെഴുത്തുപ്രതികൾ കിഴക്കൻ ഉത്തർപ്രദേശ്, [[ബീഹാർ]], [[മാൾവ]], [[ഗുജറാത്ത്]] എന്നിവിടങ്ങളിൽ നിന്ന് കണ്ടെത്തുകയും ചെയ്തിട്ടുണ്ട്. [[ കൈത്തി ലിപി|കൈത്തി ലിപിയിലാണ്]] ഇവയെല്ലാം രചിക്കപ്പെട്ടിട്ടുള്ളത്.<ref>{{Harvcoltxt|Orsini|2014|p=200}}</ref> [[സിക്കന്ദർ ലോധി|സിക്കന്ദർ ലോധിയുടെ]] ഭരണകാലത്ത് ഡൽഹിയിലെ ഈശ്വർദാസ് രചിച്ച 'സത്യവതി' (ഏകദേശം എ.ഡി. 1501), ലാലാദാസിന്റെ 'അവധവിലാസം' (എ.ഡി. 1700) എന്നിവയും അവധി ഭാഷയിലാണ് രചിക്കപ്പെട്ടത്. വിവിധ പ്രാദേശിക ഭാഷകളുടെ മിശ്രിതമായ 'പഞ്ച്‌മേൽ ഖിച്ചഡി' (pancmel khicṛī) ശൈലി പിന്തുടർന്നിരുന്ന [[കബീർ|കബീറിനെപ്പോലുള്ള]] ഭക്തകവികളുടെ കൃതികളിലെ പ്രധാന ഘടകവും അവധി ഭാഷയായിരുന്നു.<ref>{{Harvcoltxt|Vaudeville|1990|p=260}}</ref><ref>{{Harvcoltxt|Vaudeville|1990|p=264}}</ref> കബീറിന്റെ പ്രധാന കൃതിയായ [[ബിജക്|ബിജകിലെ]] ഭാഷാശൈലി പ്രാഥമികമായി അവധിയാണ്.<ref>{{Harvcoltxt|Vaudeville|1990|p=260}}</ref><ref>{{Harvcoltxt|Vaudeville|1990|p=259}}</ref> ==== പ്രേമാഖ്യാനങ്ങൾ ==== {{multiple image | total_width = 200 | caption_align = center | align = right | direction = vertical | image_style = border:none; | image1 = Queen Nagamati talks to her parrot, Padmavat, c1750.jpg | caption1 = രാജ്ഞി നാഗമതി തന്റെ തത്തയോട് സംസാരിക്കുന്നു, [[പത്മാവത്]], എ.ഡി 1750. | image2 = Meister des Madhu-Malati-Manuskripts 001.jpg | caption2 = കാമുകീകാമുകന്മാർ കാട്ടിൽ വെച്ച് ഒരു കടുവയ്ക്ക് നേരെ അമ്പെയ്യുന്നു. [[സൂഫി]] കാവ്യമായ [[മധുമാലതി|മധുമാലതിയിൽ]] നിന്നുള്ള ചിത്രം. | alt1 = | header = അവധി [[സൂഫി]] കൃതികളിലെ ചിത്രീകരണങ്ങൾ | header_background = #FDF5E6 }} 14-ാം നൂറ്റാണ്ടിന്റെ അവസാനത്തോടെ കിഴക്കൻ സൂഫികളുടെ പ്രിയപ്പെട്ട സാഹിത്യഭാഷയായി അവധി മാറി. പേർഷ്യൻ ''[[മസ്നവി]]'' ശൈലിയിൽ രചിക്കപ്പെട്ടതും, സൂഫി [[മിസ്റ്റിസിസം|മിസ്റ്റിസിസത്തിൽ]] വേരൂന്നിയതും, എന്നാൽ പൂർണ്ണമായും ഇന്ത്യൻ പശ്ചാത്തലത്തിലുള്ളതുമായ 'പ്രേമാഖ്യാനങ്ങളുടെ' (പ്രണയകഥകൾ) ഭാഷയായി ഇത് മാറുകയായിരുന്നു. ഭാരതീയ ഐതിഹ്യങ്ങളിൽ നിന്ന് നേരിട്ട് കടമെടുത്ത നിരവധി [[ആഖ്യാനശൈലി|കഥാതന്തുക്കൾ]] ഇവയിലുണ്ടായിരുന്നു. അവധി ഭാഷയിലെ അത്തരം ആദ്യത്തെ പ്രേമാഖ്യാനമായിരുന്നു മൗലാനാ ദാവൂദിന്റെ [[ചന്ദായൻ (കാവ്യം)|ചന്ദായൻ]] (എ.ഡി. 1379).<ref>{{Harvcoltxt|Vaudeville|1990|p=263}}</ref> പ്രശസ്ത ഭരണാധികാരിയായ [[ഷേർഷാ സൂരി|ഷേർഷാ സൂരിയുടെ]] കാലത്ത് തന്റെ വിശിഷ്ടകൃതിയായ [[പത്മാവത്]] (എ.ഡി. 1540) രചിച്ചുകൊണ്ട് [[മാലിക് മുഹമ്മദ് ജായസി|ജായസി]] ഈ പാരമ്പര്യം മുന്നോട്ട് കൊണ്ടുപോയി. [[അരാക്കൻ]] മുതൽ [[ഡെക്കാൻ പീഠഭൂമി|ഡെക്കാൻ]] വരെ വ്യാപകമായി പ്രചരിച്ച ഈ കൃതി, [[പേർഷ്യൻ ഭാഷ|പേർഷ്യനിലേക്കും]] മറ്റ് ഭാഷകളിലേക്കും വിവർത്തനം ചെയ്യപ്പെടുകയുണ്ടായി.<ref>{{Harvcoltxt|Orsini|2014|p=213}}</ref> ജായസിയുടെ മറ്റ് പ്രധാന കൃതികളായ കാൻഹാവത്,<ref>{{Citation|last=Hawley|first=John Stratton|title=Did Surdas Perform the Bhāgavata-purāṇa?|date=2015|work=Tellings and Texts|page=212|editor-last=Orsini|editor-first=Francesca|series=Music, Literature and Performance in North India|edition=1|publisher=Open Book Publishers|isbn=978-1-78374-102-1|quote=Then there are the Ahirs whose performances of the Krishna story fascinated Malik Muhammad Jayasi, as he tells us in his Kanhavat of 1540;...|editor2-last=Schofield|editor2-first=Katherine Butler|jstor=j.ctt17rw4vj.15}}</ref> അഖ്രാവത്<ref name="Saxena 1971 12"/>, ആഖ്‌രി കലാം<ref>{{Cite journal|last=Singh|first=Virendra|date=2009|title=An Avadhi language account of an earthquake in medieval North India circa AD 1500|url=https://www.researchgate.net/publication/296774084|journal=Current Science|volume=96|pages=1648–1649}}</ref> എന്നിവയും അവധിയിലാണ് രചിച്ചിട്ടുള്ളത്. {{Rquote|centre|എന്റെ മഹത്തായ നഗരമായ, എക്കാലവും മനോഹരമായ ജായസിനെക്കുറിച്ച് ഞാൻ പറയാം.<br /> ''[[സത്യയുഗം|സത്യയുഗത്തിൽ]]'' അതൊരു പുണ്യസ്ഥലമായിരുന്നു, അന്ന് അത് "പൂന്തോട്ടങ്ങളുടെ നഗരം" എന്ന് വിളിക്കപ്പെട്ടു.<br /> പിന്നെ ''[[ത്രേതായുഗം|ത്രേതായുഗം]]'' കടന്നുപോയി, ''[[ദ്വാപരയുഗം|ദ്വാപരയുഗം]]'' വന്നപ്പോൾ, അവിടെ ''ഭുഞ്ജരാജൻ'' എന്ന മഹാനായ ഒരു ഋഷിയുണ്ടായിരുന്നു.<br /> 88,000 ഋഷിമാർ അന്ന് അവിടെ ജീവിച്ചിരുന്നു, കൂടാതെ ഇടതൂർന്ന... എൺപത്തിനാല് കുളങ്ങളും.<br /> അവർ ഇഷ്ടികകൾ ചുട്ടെടുത്ത് ഉറപ്പുള്ള ഘാട്ടുകൾ നിർമ്മിക്കുകയും എൺപത്തിനാല് കിണറുകൾ കുഴിക്കുകയും ചെയ്തു.<br /> അവർ അവിടെയും ഇവിടെയുമായി മനോഹരമായ കോട്ടകൾ പണിതു, രാത്രിയിൽ അവ ആകാശത്തിലെ നക്ഷത്രങ്ങളെപ്പോലെ തോന്നിപ്പിച്ചു.<br /> മുകളിൽ ക്ഷേത്രങ്ങളുള്ള നിരവധി പഴത്തോട്ടങ്ങളും അവർ വെച്ചുപിടിപ്പിച്ചു.<br /><br /> ദോഹ: ആ മാനുഷിക ''അവതാരങ്ങളെല്ലാം'' അവിടെയിരുന്ന് തപസ്സുചെയ്തു. രാവും പകലും ''ഹോമങ്ങളും'' ''ജപങ്ങളും'' ചെയ്തുകൊണ്ട് അവർ ഈ ലോകത്തെ മുറിച്ചുകടന്നു.|[[മാലിക് മുഹമ്മദ് ജായസി|ജായസി]]|Kanhavat, ed. Pathak (8), 7–8.<ref>{{Harvcoltxt|Orsini|2014|p=209}}</ref>}} [[ജോൻപൂർ ജില്ല|ജോൻപൂരിലെ]] സുൽത്താൻ ഹുസൈൻ ഷാ ശർഖിയുടെ പ്രവാസ രാജസദസ്സുമായി ബന്ധമുണ്ടായിരുന്ന വിദഗ്ദ്ധനും കഥാകാരനുമായിരുന്ന ഷെയ്ഖ് 'കുത്ബൻ' സുഹ്രവർദിയാണ് മിരിഗാവതി (ഏകദേശം എ.ഡി. 1503) അഥവാ ''"മാന്ത്രിക ഹരിണി"'' എന്ന അവധി പ്രണയകാവ്യം രചിച്ചത്.<ref>{{Harvcoltxt|Kutban|2012|p=9}}</ref><ref name=":4">{{Harvcoltxt|Saxena|1971|p=15}}</ref> കവി സയ്യിദ് മഞ്ജൻ രാജ്ഗിരി രചിച്ച [[മധുമാലതി]] അഥവാ ''"രാത്രി വിരിയുന്ന മുല്ല"'' എന്ന മറ്റൊരു പ്രണയകാവ്യം എ.ഡി. 1545-ൽ എഴുതപ്പെട്ടതാണ്.<ref>{{Harvcoltxt|Manjhan|2001|p=xi}} —"Manjhan's birthplace Rajgir is in the present-day state of Bihar, not far away from Patna in northern India, and the poem itself is written in Awadhi or eastern Hindavi".</ref> [[അമീർ ഖുസ്രോ]] (മരണം: എ.ഡി. 1379) അവധിയിൽ ചില കൃതികൾ രചിച്ചിട്ടുള്ളതായും പറയപ്പെടുന്നു.<ref>{{Cite journal|last=Jafri|first=Saiyid Zaheer Husain|date=2016|title=Sectional President's Address: 'MAKING' OF THE COMPOSITE CULTURE IN PRE-NAWABI AWADH|journal=Proceedings of the Indian History Congress|volume=77|page=148|issn=2249-1937|jstor=26552634}}</ref> === ആധുനിക ഇന്ത്യ === ആധുനിക കാലഘട്ടത്തിൽ അവധി സാഹിത്യത്തിന് ഏറ്റവും മികച്ച സംഭാവനകൾ നൽകിയത് [[രമൈ കാക്കാ]] (എ.ഡി 1915–1982), 'പധീസ്' എന്നറിയപ്പെടുന്ന ബൽഭദ്ര പ്രസാദ് ദീക്ഷിത് (എ.ഡി 1898–1943), വൻഷീധർ ശുക്ല (എ.ഡി 1904–1980) തുടങ്ങിയ എഴുത്തുകാരാണ്. [[ഇന്ത്യൻ സ്വാതന്ത്ര്യ സമരം|ഇന്ത്യൻ സ്വാതന്ത്ര്യ സമരകാലത്ത്]] ജയിലിൽ കിടക്കുമ്പോൾ ദ്വാരകാ പ്രസാദ് മിശ്ര രചിച്ച ഒരു പ്രധാന അവധി ഇതിഹാസ കാവ്യമാണ് 'കൃഷ്ണായൻ' (എ.ഡി 1942). അവധി സാഹിത്യത്തിന് നൽകിയ സംഭാവനകൾ പരിഗണിച്ച് 2022-ൽ ഡോ. [[വിദ്യാ വിന്ദു സിംഗിന്|വിദ്യാ വിന്ദു സിംഗിനെ]] [[പത്മശ്രീ]] നൽകി ആദരിച്ചിട്ടുണ്ട്.{{clear}} == ശബ്ദശാസ്ത്രം == === സ്വരങ്ങൾ === അവധിയിൽ സഘോഷവും അഘോഷ സ്വരങ്ങളുണ്ട്.</br> സഘോഷ സ്വരങ്ങൾ ഇവയാണ്: {{blockindent| /ə/, /ʌ/, /aː/, /ɪ/, /iː/, /ʊ/, /uː/, /e/, /eː/, /o/, /oː/. <ref>{{Harvcoltxt|Saxena|1971|p=23}}</ref>}} അഘോഷ സ്വരങ്ങൾ അഥവാ "മന്ത്രിക്കുന്ന സ്വരങ്ങൾ" ഇവയാണ്: {{blockindent| /i̥/, /ʊ̥/, /e̥/. <ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/onlanguageselect0000gree|url-access=registration|quote=awadhi.|title=On Language: Selected Writings of Joseph H. Greenberg|last1=Greenberg|first1=Joseph Harold|last2=Kemmer|first2=Suzanne|date=1990|publisher=Stanford University Press|isbn=9780804716130|pages=[https://archive.org/details/onlanguageselect0000gree/page/85 85]|language=en}}</ref>}} അഘോഷ സ്വരങ്ങൾ ഒരു പദത്തിന്റെ അവസാനത്തിൽ മാത്രമാണ് വരുന്നത്.<ref name=":6" /> {| class="wikitable" style="text-align:center;" |+അവധിയിലെ സ്വരങ്ങൾ<ref name=":6" /> ! ! [[Front vowel|മുൻസ്വരം]] ! [[Central vowel|മധ്യസ്വരം]] ! [[Back vowel|പിൻസ്വരം]] |- ! [[Close vowel|സംവൃതസ്വരം]] | iː i̥ ɪ | | uː ʊ ʊ̥ |- ! [[Close-mid vowel|അർദ്ധസംവൃതസ്വരം]] | e eː e̥ | | o oː |- ! [[Mid vowel|മധ്യസ്വരം]] | | ə | |- ! [[Open-mid vowel|അർദ്ധവിവൃതസ്വരം]] | | ʌ | |- ! [[Open vowel|വിവൃതസ്വരം]] | | | aː |} ==== സ്വരസംയുക്തങ്ങൾ ==== {{mw-datatable}} {| class="wikitable mw-datatable" |+ ദ്വിസ്വരങ്ങൾ ! rowspan="2" style="text-align: center;" |സംയുക്തം ! colspan="2" style="text-align: center;" |ഉദാഹരണം ! rowspan="2" style="text-align: center;" |അർത്ഥം |- ![[അന്താരാഷ്ട്ര ശബ്ദലിപി|ഐ.പി.എ.]] ![[ISO 15919|ലിപ്യന്തരണം]] |- style="text-align: center;" ||/ɪaː/ ||/d͡ʒɪaː/ ||jiā ||"മൂത്ത സഹോദരി" (ചേച്ചി) |- style="text-align: center;" ||/ɪeː/ ||/d͡ʒɪeː/ ||jiē ||"ജീവൻവച്ചു" |- style="text-align: center;" ||/ʌiː/ ||/nʌiː/ ||naī ||"പുതിയ" |- style="text-align: center;" ||/ʌɪ/ ||/bʰʌɪ/ ||bhai ||"ആയിത്തീർന്നു" |- style="text-align: center;" ||/ʌeː/ ||/gʌeː/ ||gaē ||"(അവർ) പോയി" |- style="text-align: center;" ||/ʌʊ/ ||/t̪ʌʊ/ ||tau ||"അപ്പോൾ" / "പിന്നെ" |- style="text-align: center;" ||/ʌuː/ ||/gʌuː/ ||gaū ||"പശു" |- style="text-align: center;" ||/ʊʌ/ ||/kʊ̃ʌn/ ||kũan ||"കിണറുകൾ (തിര്യക് രൂപം)" |- style="text-align: center;" ||/ʊiː/ ||/d̪ʊiː/ ||duī ||"രണ്ട്" |- style="text-align: center;" ||/ʊaː/ ||/bʊaː/ ||buā ||"അച്ഛന്റെ സഹോദരി" |- style="text-align: center;" ||/uːiː/ ||/ruːiː/ ||rūī ||"പരുത്തി" |- style="text-align: center;" ||/aːoː/ ||/aːoː/ ||āō ||"വരൂ" |- style="text-align: center;" ||/aːeː/ ||/kʰaːeː/ ||khāē ||"കഴിച്ചു" |- style="text-align: center;" ||/aːiː/ ||/aːiː/ ||āī ||"വന്നു" |- style="text-align: center;" ||/aːuː/ ||/naːuː/ ||nāū ||"ക്ഷുരകൻ" |- style="text-align: center;" ||/eːiː/ ||/d̪eːiː/ ||dēī ||"നൽകും" |- style="text-align: center;" ||/eːʊ/ ||/d̪eːʊ/ ||dēu ||"നൽകൂ" |- style="text-align: center;" ||/oːɪ/ ||/hoːɪ/ ||hōi ||"ആയിരിക്കാം" |- style="text-align: center;" ||/oʊ/ ||/hoʊ/ ||hōu ||"ആകുക" |} {| class="wikitable mw-datatable" |+ത്രിസ്വരങ്ങൾ ! rowspan="2" style="text-align: center;" |സംയുക്തം ! colspan="2" style="text-align: center;" |ഉദാഹരണം ! rowspan="2" style="text-align: center;" |അർത്ഥം |- ![[അന്താരാഷ്ട്ര ശബ്ദലിപി|ഐ.പി.എ]] ![[ISO 15919|ലിപ്യന്തരണം]] |- style="text-align: center;" ||/ɪeʊ/ ||/pɪeʊ/ ||pieu ||"(നീ) കുടിച്ചു" |- style="text-align: center;" ||/ʊɪaː/ ||/gʰʊ̃ɪaː/ ||ghũiā ||"ചേമ്പിന്റെ കിഴങ്ങ്" |- style="text-align: center;" ||/aːeʊ/ ||/kʰaːeʊ/ ||khāeu ||"(നീ) കഴിച്ചു" |- style="text-align: center;" ||/ʌɪaː/ ||/bʰʌɪaː/ ||bhaiā ||"സഹോദരൻ" |} === വ്യഞ്ജനങ്ങൾ === {| class="wikitable" style="text-align: center;" |+അവധി ഭാഷയിലെ വ്യഞ്ജന സ്വനിമങ്ങൾ ! colspan="3" | ![[ഓഷ്ഠ്യം]] ![[ദന്ത്യം]]/<br />[[വർത്സ്യം]] ![[Retroflex consonant|മൂർദ്ധന്യം]] ![[താലവ്യം]] ![[മൃദുതാലവ്യം|കണ്ഠ്യം]] ![[Glottal consonant|കാകില്യം]] |- ! colspan="2" rowspan="2" |[[Nasal consonant|അനുനാസികം]] !<small>അല്പപ്രാണം</small> |{{IPA link|m}} |{{IPA link|n}} |({{IPA link|ɳ}}) |({{IPA link|ɲ}}) |({{IPA link|ŋ}}) | |- !<small>[[Aspiration (phonetics)|മഹാപ്രാണം]]</small> |{{IPA link|m}}{{IPA link|ʱ}} |{{IPA link|n}}{{IPA link|ʱ}} | | | | |- ! rowspan="4" |[[Plosive|സ്പർശം]]/<br />[[Affricate|ഘർഷി]] ! rowspan="2" |<small>[[Voicelessness|അഘോഷം]]</small> !<small>അല്പപ്രാണം</small> |{{IPA link|p}} |{{IPA link|t̪|t}} |{{IPA link|ʈ}} |{{IPA link|tʃ}} |{{IPA link|k}} | |- !<small>[[Aspirated consonant|മഹാപ്രാണം]]</small> |{{IPA link|pʰ}} |{{IPA link|tʰ}} |{{IPA link|ʈʰ}} |{{IPA link|tʃʰ}} |{{IPA link|kʰ}} | |- ! rowspan="2" |<small>[[Voice (phonetics)|സഘോഷം]]</small> !<small>അല്പപ്രാണം</small> |{{IPA link|b}} |{{IPA link|d̪|d}} |{{IPA link|ɖ}} |{{IPA link|dʒ}} |{{IPA link|ɡ}} | |- !<small>[[Aspirated consonant|മഹാപ്രാണം]]</small> |{{IPA link|bʱ}} |{{IPA link|dʱ}} |{{IPA link|ɖʱ}} |{{IPA link|dʒʱ}} |{{IPA link|ɡʱ}} | |- ! rowspan="1" colspan="3" |[[Fricative|ഊഷ്മാവ്]] | |{{IPA link|s}} | | | |{{IPA link|h}}~{{IPA link|ɦ}} {{efn| [{{IPA link|h}}] പദങ്ങളുടെ തുടക്കത്തിലും [{{IPA link|ɦ}}] പദങ്ങളുടെ മധ്യത്തിലും അവസാനത്തിലും വരുന്നു.}}<ref name=":6" /> |- ! rowspan="4" |[[Liquid consonant|ദ്രവം]] ! rowspan="2" |<small>[[Rhotic consonant|ലുണ്ഠിതം]]</small> !<small>അല്പപ്രാണം</small> | |{{IPA link|r}} |{{IPA link|ɽ}} | | | |- !<small>[[Aspiration (phonetics)|മഹാപ്രാണം]]</small> | |{{IPA link|r}}{{IPA link|ʱ}} |{{IPA link|ɽ}}{{IPA link|ʱ}} | | | |- ! rowspan="2" |<small>[[Lateral consonant|പാർശ്വികം]]</small> !<small>അല്പപ്രാണം</small> | |{{IPA link|l}} | | | | |- !<small>[[Aspiration (phonetics)|മഹാപ്രാണം]]</small> | |{{IPA link|l}}{{IPA link|ʱ}} | | | | |- ! colspan="3" |[[Approximant|അർദ്ധസ്വരം]] |{{IPA link|ʋ}} | | |{{IPA link|j}} | | |} == വ്യാകരണം == === താരതമ്യ വ്യാകരണം === അയൽ ഭാഷകളായ [[പാശ്ചാത്യ ഹിന്ദി ഭാഷകൾ|പാശ്ചാത്യ ഹിന്ദി]], [[ബിഹാരി ഭാഷകൾ|ബിഹാരി]] എന്നിവയിൽ നിന്ന് അവധിയെ വേർതിരിക്കുന്ന നിരവധി സവിശേഷതകളുണ്ട്. അവധിയിൽ നാമങ്ങൾക്ക് ഹ്രസ്വവും ദീർഘവുമായ രൂപങ്ങളുണ്ട്; എന്നാൽ പാശ്ചാത്യ ഹിന്ദിയിൽ കൂടുതലായും ഹ്രസ്വരൂപങ്ങളും ബിഹാരിയിൽ ദീർഘരൂപങ്ങളുമാണ് കാണപ്പെടുന്നത്. പാശ്ചാത്യ ഹിന്ദിയെ അപേക്ഷിച്ച് അവധിയിൽ ലിംഗഭേദ നിയമങ്ങൾ അത്ര കർശനമല്ലെങ്കിലും വലിയൊരളവിൽ പാലിക്കപ്പെടുന്നുണ്ട്. എന്നാൽ ബിഹാരിയിൽ ലിംഗഭേദ രീതികൾ തീരെ ദുർബലമാണ്. കർതൃപ്രത്യയത്തിന്റെ അഭാവം അവധിയെ പാശ്ചാത്യ ഹിന്ദിയിൽ നിന്ന് വ്യത്യസ്തമാക്കുകയും ബിഹാരിയോട് കൂടുതൽ സാമ്യമുള്ളതാക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. അവധിയിലെ ദ്വിതീയാ-ചതുർത്ഥീ വിഭക്തിപ്രത്യയങ്ങൾ /കാ/ (/kaː/) അല്ലെങ്കിൽ /ക/ (/kə/) ആണ്. എന്നാൽ പാശ്ചാത്യ ഹിന്ദിയിൽ ഇത് /കോ/ (/koː/) അല്ലെങ്കിൽ /കൗ/ (/kɔː/) എന്നും, ബിഹാരിയിൽ /കേ/ (/keː/) എന്നുമാണ്. അതുപോലെ, ബിഹാരിയിലും പാശ്ചാത്യ ഹിന്ദിയിലും സപ്തമീ വിഭക്തിപ്രത്യയം /മേം/ (/mẽː/) ആയിരിക്കുമ്പോൾ അവധിയിലത് /മാ/ (/maː/) ആണ്. സർവ്വനാമങ്ങളിൽ പുരുഷവാചക ഷഷ്ഠീവിഭക്തിയായി അവധിയിൽ /തോർ/ (/toːɾ-/), /മോർ/ (/moːɾ-/) എന്നിവ ഉപയോഗിക്കുമ്പോൾ പാശ്ചാത്യ ഹിന്ദിയിൽ അത് /തേർ/ (/teːɾ-/), /മേർ/ (/meːɾ-/) എന്നിവയാണ്. /ഹമാർ/ (/ɦəmaːɾ/) എന്ന പദത്തിന്റെ തിര്യഗ്‌രൂപം അവധിയിൽ /ഹമ്രേ/ (/ɦəmɾeː/) എന്നാണ്. പാശ്ചാത്യ ഹിന്ദിയിൽ ഇത് /ഹമാരേ/ (/ɦəmaːɾeː/) എന്നും ബിഹാരിയിൽ /ഹമ്രൻ'കൈ/ (/ɦəmrən'kæ/) എന്നുമാണ്.<ref name=":3" /> /ദിഹിസ്/ (/dɪɦɪs/), /മാരിസ്/ (/maːɾɪs/) തുടങ്ങിയ പദങ്ങളിൽ കാണുന്ന /-ഇസ്/ (/-ɪs/) എന്ന പ്രത്യയം അവധിയുടെ മറ്റൊരു പ്രധാന സവിശേഷതയാണ്. വർത്തമാനകാലത്തിൽ ഉപയോഗിക്കുന്ന /ലാ/ (/laː/) എന്ന ആശ്രിതപദം, ഭൂതകാലത്തിലെ /-ൽ/ (/-l/), ചതുർത്ഥീ വിഭക്തിപ്രത്യയമായ /-ലാ/ (/-laː/) എന്നിവ അയൽഭാഷയായ ഭോജ്പുരിയെ അവധിയിൽ നിന്ന് വേർതിരിക്കുന്നു.<ref name="auto"/> === സർവ്വനാമങ്ങൾ === {| class="wikitable" style="text-align: center; margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+അവധിയിലെ ഉത്തമപുരുഷ സർവ്വനാമങ്ങൾ<ref>{{Harvcoltxt|Masica|1993|p=252}}</ref><ref name=":3" /> ! ! colspan="5" |ഏകവചനം</br><small>ഞാൻ / എന്നെ /എന്റെ</small> ! colspan="5" |ബഹുവചനം</br><small>ഞങ്ങൾ / ഞങ്ങളെ / ഞങ്ങളുടെ</small> |- ! !പ്രഥമ !കർതൃ !തിര്യക് !ചതുർത്ഥി !ഷഷ്ഠി !പ്രഥമ !കർതൃ !തിര്യക് !ചതുർത്ഥി !ഷഷ്ഠി |- ! [[ഹിന്ദി|ആധുനിക മാനക ഹിന്ദി]] | മൈം</br>{{large|{{lang|hi|{{script|deva|( मैं )}}}}}} | മൈനെ</br>{{large|{{lang|hi|{{script|deva|( मैंने )}}}}}} | മുഝ</br>{{large|{{lang|hi|{{script|deva|( मुझ )}}}}}} | മുഝേ</br>{{large|{{lang|hi|{{script|deva|( मुझे )}}}}}} | മേരാ^*</br>{{large|{{lang|hi|{{script|deva|( मेरा )}}}}}} | ഹമ</br>{{large|{{lang|hi|{{script|deva|( हम )}}}}}} | ഹമനെ</br>{{large|{{lang|hi|{{script|deva|( हमने )}}}}}} | ഹമ</br>{{large|{{lang|hi|{{script|deva|( हम )}}}}}} | ഹമേം</br>{{large|{{lang|hi|{{script|deva|( हमें )}}}}}} | ഹമാരാ^*</br>{{large|{{lang|hi|{{script|deva|( हमारा )}}}}}} |- ! അവധി | മൈ</br>{{large|{{lang|awa-deva|( मै )}}}} | – | മഹി</br>{{large|{{lang|awa-deva|( महि )}}}} | – | മോര{{ref|asterisk|*}}</br>{{large|{{lang|awa-deva|( मोर )}}}} | ഹമ</br>{{large|{{lang|awa-deva|( हम )}}}} | – | ഹമ</br>{{large|{{lang|awa-deva|( हम )}}}} | ഹമൈ</br>{{large|{{lang|awa-deva|( हमै )}}}} | ഹമാര{{ref|asterisk|*}}</br>{{large|{{lang|awa-deva|( हमार )}}}} |- !<small>(അവധിയിലെ മറ്റു പകരരൂപങ്ങൾ)</small> |<nowiki>-</nowiki> | – | മോ</br>{{large|{{lang|awa-deva|( मो )}}}} | മയികാ</br>{{large|{{lang|awa-deva|( मइका )}}}}</br> മോകാ </br>{{large|{{lang|awa-deva|( मोका )}}}} | – | – | – | – | ഹമകാ</br>{{large|{{lang|awa-deva|( हमका )}}}} | – |} {| class="wikitable" style="text-align: center; margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+അവധിയിലെ മധ്യമപുരുഷ സർവ്വനാമങ്ങൾ<ref name=":3">{{Cite book|url=http://archive.org/details/rosettaproject_awa_morsyn-1|title=Linguistic Survey of India|last=Grierson|first=G. A.|date=1967|publisher=Motilal Banarsidass|others=The Long Now Foundation}}</ref><ref>{{Harvcoltxt|Saxena|1971|p=169}}</ref> ! ! colspan="6" |ഏകവചനം</br><small>നീ / നിന്നെ / നിന്റെ</small> ! colspan="6" |ബഹുവചനം</br><small>നിങ്ങൾ / നിങ്ങളെ / നിങ്ങളുടെ</small> |- ! !പ്രഥമ !കർതൃ !തിര്യക് !ചതുർത്ഥി !ഷഷ്ഠി !ആദരസൂചകം !പ്രഥമ !കർതൃ !തിര്യക് !ചതുർത്ഥി !ഷഷ്ഠി !ആദരസൂചകം |- ! [[ഹിന്ദി|ആധുനിക മാനക ഹിന്ദി]] | തൂ</br>{{large|{{lang|hi|{{script|deva|( तू )}}}}}} | തൂനേ</br>{{large|{{lang|hi|{{script|deva|( तूने )}}}}}} | തുഝ്</br>{{large|{{lang|hi|{{script|deva|( तुझ )}}}}}} | തുഝേ</br>{{large|{{lang|hi|{{script|deva|( तुझे )}}}}}} | തേരാ^*</br>{{large|{{lang|hi|{{script|deva|( तेरा )}}}}}} | – | തും</br>{{large|{{lang|hi|{{script|deva|( तुम )}}}}}} | തുംനേ</br>{{large|{{lang|hi|{{script|deva|( तुमने )}}}}}} | തും</br>{{large|{{lang|hi|{{script|deva|( तुम )}}}}}} | തുമ്ഹേം</br>{{large|{{lang|hi|{{script|deva|( तुम्हें )}}}}}} | തുമ്ഹാരാ^*</br>{{large|{{lang|hi|{{script|deva|( तुम्हारा )}}}}}} | ആപ്</br>{{large|{{lang|hi|{{script|deva|( आप )}}}}}} |- ! അവധി | തൂ, തുയി (തോയി), തൈം (തയം)</br>{{large|{{lang|awa-deva|( तू, तुइ (तोइ), तैं (तयँ) )}}}} | – | തു(ഹി)</br>{{large|{{lang|awa-deva|( तु(हि) )}}}} | – | തോര{{ref|asterisk|*}}</br>{{large|{{lang|awa-deva|( तोर )}}}} | ആപു</br>{{large|{{lang|awa-deva|( आपु )}}}} | തും</br>{{large|{{lang|awa-deva|( तुम )}}}} | – | തും</br>{{large|{{lang|awa-deva|( तुम )}}}} | തുമൈ, തോഹൈം (തോഹയം)</br>{{large|{{lang|awa-deva|( तुमै, तोहैं (तोहयँ) )}}}} | തുമാര{{ref|asterisk|*}} / തോഹാര{{ref|asterisk|*}}</br>{{large|{{lang|awa-deva|( तुमार / तोहार )}}}} | ആപ്</br>{{large|{{lang|awa-deva|( आप )}}}} |- !<small>(അവധിയിലെ മറ്റു പകരരൂപങ്ങൾ)</small> |<nowiki>-</nowiki> | – | തോ</br>{{large|{{lang|awa-deva|( तो )}}}} | തുഇകാ, തോകാ (തോംഹ്കാ)</br>{{large|{{lang|awa-deva|( तुइका, तोका (तोंहका) )}}}} | – | – | – | – | – | തുംകാ</br>{{large|{{lang|awa-deva|( तुमका )}}}} |<nowiki>-</nowiki> |<nowiki>-</nowiki> |} ;<nowiki>കുറിപ്പുകൾ:</nowiki> :{{note|asterisk|*}} ലിംഗം, വചനം എന്നിവയ്ക്കനുസരിച്ച് രൂപവ്യത്യാസം വരുന്നവ: :# മോർ {{lang|awa-deva|(मोर)}} → ''മോരാ'' {{lang|awa-deva|(मोरा)}} <small>(പുല്ലിംഗം)</small>, ''മോരീ'' {{lang|awa-deva|(मोरी)}} <small>(സ്ത്രീലിംഗം)</small>, ''മോരേ'' {{lang|awa-deva|(मोरे)}} <small>(ബഹുവചനം)</small> :# ഹമാർ {{lang|awa-deva|(हमार)}} → ''ഹമ്രാ'' {{lang|awa-deva|(हमरा)}} <small>(പുല്ലിംഗം)</small>, ''ഹമ്രീ'' {{lang|awa-deva|(हमरी)}} <small>(സ്ത്രീലിംഗം)</small>, ''ഹമ്രേ'' {{lang|awa-deva|(हमरे)}} <small>(ബഹുവചനം)</small> :# തോർ {{lang|awa-deva|(तोर)}} → ''തോരാ'' {{lang|awa-deva|(तोरा)}} <small>(പുല്ലിംഗം)</small>, ''തോരീ'' {{lang|awa-deva|(तोरी)}} <small>(സ്ത്രീലിംഗം)</small>, ''തോരേ'' {{lang|awa-deva|(तोरे)}} <small>(ബഹുവചനം)</small> :# തുമർ {{lang|awa-deva|(तुमर)}} → ''തുമ്രാ'' {{lang|awa-deva|(तुमरा)}} <small>(പുല്ലിംഗം)</small>, ''തുമ്രീ'' {{lang|awa-deva|(तुमरी)}} <small>(സ്ത്രീലിംഗം)</small>, ''തുമ്രേ'' {{lang|awa-deva|(तुमरे)}} <small>(ബഹുവചനം)</small> :# തോഹാർ {{lang|awa-deva|(तोहार)}} → ''തോഹ്രാ'' {{lang|awa-deva|(तोहरा)}} <small>(പുല്ലിംഗം)</small>, ''തോഹ്രീ'' {{lang|awa-deva|(तोहरी)}} <small>(സ്ത്രീലിംഗം)</small>, ''തോഹ്രേ'' {{lang|awa-deva|(तोहरे)}} <small>(ബഹുവചനം)</small> == പദരൂപീകരണം == അവധി ഭാഷയിലെ പദരൂപീകരണ പ്രക്രിയകൾ താഴെ പറയുന്നവയാണ്: '''പ്രത്യയം ചേർക്കൽ''' ഒരു വാക്കിന്റെ അർത്ഥമോ രൂപമോ മാറ്റുന്നതിനായി ഒരു പ്രത്യയം (affix) ഉപയോഗിക്കുന്നു. ഇത് ഒരു ഉപസർഗ്ഗമോ (prefix) പരപ്രത്യയമോ (suffix) ആകാം. * ഉദാഹരണം: 'സരം' (saram) എന്ന ധാതുവിന് മുൻപായി 'ബേ-' (bē–) എന്ന ഉപസർഗ്ഗം ചേരുമ്പോൾ "നാണമില്ലാത്തവൻ" (shameless) എന്ന അർത്ഥം ലഭിക്കുന്നു, അതുപോലെ 'അപ്നാ' (apna) എന്നതിന് ശേഷം '-പൻ' (–pan) ചേരുമ്പോൾ "സ്വന്തം" (belonging-ness) എന്ന അർത്ഥം വരുന്നു. '''സമാസം''' രണ്ടോ അതിലധികമോ പദങ്ങൾ സംയോജിപ്പിച്ച് ഒരൊറ്റ പദമായി മാറുന്ന പ്രക്രിയ. * ഉദാഹരണം: 'നീലകണ്ഠ്' (nīlkanṭh) എന്നാൽ "നീല പക്ഷി" എന്നും 'ബൻമാനുസ്' (banmānus) എന്നാൽ "കാട്ടുമനുഷ്യൻ" അഥവാ "ചിമ്പാൻസി" എന്നും അർത്ഥമാക്കുന്നു. '''ആമ്രേഡിതം / പദാവർത്തനം''' ചില പദരൂപങ്ങളുടെ ആവർത്തനമാണ് ഈ പ്രക്രിയയിൽ ഉൾപ്പെടുന്നത്. ഇത് പൂർണ്ണമോ, ഭാഗികമോ, ഇടവിട്ടുള്ളതോ ആകാം. # '''പൂർണ്ണ പദാവർത്തനം:''' ഇത് ഒരു പ്രവൃത്തിയുടെ തുടർച്ചയെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. #* ഉദാഹരണം: "പൊയ്ക്കൊണ്ടിരിക്കുന്നു" എന്നർത്ഥം വരുന്ന 'ജാത്-ജാത്' (jāt-jāt). # '''ഭാഗിക പദാവർത്തനം:''' ഇത് ഒരു വസ്തുവിന് മറ്റൊരു വസ്തുവിനോടുള്ള സാമ്യത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. #* ഉദാഹരണം: "കിതപ്പ്" എന്നർത്ഥം വരുന്ന 'ഹാംപട്-ദാംപട്' (hãpaṭ-dãpaṭ). # '''ഇടവിട്ടുള്ള പദാവർത്തനം:''' ഇത് വരാനിരിക്കുന്ന പ്രവൃത്തിയുടെ തൽക്ഷണ അവസ്ഥയെ ഊന്നിപ്പറയുകയും ഒന്നിന്റെ സമൃദ്ധിയെ പ്രകടിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. #* ഉദാഹരണം: "പാടങ്ങൾക്കിടയിൽ" എന്നർത്ഥം വരുന്ന 'ഖേതഈ ഖേത്' (khētaī khēt); "വളരെ ചൂടുള്ള" എന്നർത്ഥം വരുന്ന 'ഗർമഈ ഗരം' (garmaī garam). == ജനപ്രിയ സംസ്കാരത്തിൽ == === വിനോദം === 1961-ൽ പുറത്തിറങ്ങിയ ''[[ഗംഗ ജമുന]]'' എന്ന ചിത്രത്തിലെ കഥാപാത്രങ്ങൾ അവധി ഭാഷയുടെ ഒരു മിതമായ രൂപം സംസാരിക്കുന്നുണ്ട്. 1975-ൽ പുറത്തിറങ്ങിയ ''[[ഷോലെ]]'' എന്ന ചിത്രത്തിൽ [[ഗബ്ബർ സിംഗ് (കഥാപാത്രം)|ഗബ്ബർ സിംഗിന്റെ]] സംഭാഷണങ്ങൾ [[Kauravi dialect|ഖരിബോലിയും]] അവധിയും കലർന്നതായിരുന്നു; ഇത് ''ഗംഗ ജമുന'' എന്ന ചിത്രത്തിൽ [[ദിലീപ് കുമാർ]] അവതരിപ്പിച്ച ഗംഗ എന്ന കൊള്ളക്കാരനിൽ നിന്ന് പ്രചോദനം ഉൾക്കൊണ്ടതാണ്.<ref name="Chopra">{{Cite web|last=Chopra|first=Anupama|author-link=Anupama Chopra|date=11 August 2015|title=Shatrughan Sinha as Jai, Pran as Thakur and Danny as Gabbar? What 'Sholay' could have been|url=https://scroll.in/article/745687/shatrughan-sinha-as-jai-pran-as-thakur-and-danny-as-gabbar-what-sholay-could-have-been|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20151108092131/http://scroll.in/article/745687/shatrughan-sinha-as-jai-pran-as-thakur-and-danny-as-gabbar-what-sholay-could-have-been|archive-date=8 November 2015|access-date=|website=[[Scroll.in]]}}</ref> 2001-ൽ പുറത്തിറങ്ങിയ ''[[ലഗാൻ]]'' എന്ന ചിത്രത്തിൽ, പ്രേക്ഷകർക്ക് മനസ്സിലാക്കാൻ എളുപ്പമാകുന്നതിനായി അവധി ഭാഷയുടെ മിതമായ രൂപമാണ് ഉപയോഗിച്ചിരുന്നത്.<ref>{{cite web|url=https://www.rediff.com/movies/2000/feb/21aamir1.htm|title=rediff.com, Movies: Exclusive!!! Aamir Khan on the sets of Lagaan|website=www.rediff.com|access-date=16 September 2018}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/Lagaan-Just-perfect/articleshow/2134618786.cms|title='Lagaan: Just perfect' – Times of India|work=The Times of India|access-date=16 September 2018}}</ref> 2009-ൽ പുറത്തിറങ്ങിയ ''[[ദേവ്.ഡി]]'' എന്ന ചിത്രത്തിൽ [[അമിത് ത്രിവേദി]] സംഗീതം നൽകിയ "പായലിയ" എന്ന അവധി ഗാനമുണ്ട്.<ref>{{cite web|url=http://www.rediff.com/movies/2008/jul/21amit.htm|title=Making music, from Aamir to Dev D|website=www.rediff.com|access-date=5 September 2018}}</ref> ''[[യുദ്ധ് (ടിവി പരമ്പര)|യുദ്ധ്]]'' എന്ന ടെലിവിഷൻ പരമ്പരയിൽ [[അമിതാഭ് ബച്ചൻ]] തന്റെ ചില സംഭാഷണങ്ങൾ അവധിയിൽ സംസാരിച്ചിരുന്നു; ഇത് ''[[ഹിന്ദുസ്ഥാൻ ടൈംസിന്റെ]]'' നിരൂപക പ്രശംസ നേടിയിരുന്നു.<ref>{{cite web|url=https://www.hindustantimes.com/entertainment/television/yudh-review-amitabh-bachchan-s-show-limps-back-to-sluggish-pace/article1-1241418.aspx|archive-url=https://web.archive.org/web/20140802030602/https://www.hindustantimes.com/entertainment/television/yudh-review-amitabh-bachchan-s-show-limps-back-to-sluggish-pace/article1-1241418.aspx|archive-date=2 August 2014|title=Yudh review: Amitabh Bachchan's show limps back to sluggish pace – Hindustan Times|date=2 August 2014|url-status=dead|access-date=16 September 2018}}</ref> രാമാനന്ദ് സാഗറിന്റെ 1987-ലെ ടെലിവിഷൻ പരമ്പരയായ ''[[രാമായൺ (1987 ടിവി പരമ്പര)|രാമായണത്തിലും]]'' [[അയോധ്യ|അയോധ്യയിലെ]] നിവാസികളും മറ്റ് ചെറിയ കഥാപാത്രങ്ങളും സംസാരിക്കുന്നത് അവധിയാണ്. അമിതാഭ് ബച്ചനും [[രേഖ|രേഖയും]] അഭിനയിച്ച ''[[സിൽസില (1981 ചലച്ചിത്രം)|സിൽസില]]'' എന്ന സിനിമയിലെ "[[രംഗ് ബർസെ ഭീഗേ ചുനാർ വാലി|രംഗ് ബർസെ ഭീഗേ ചുനാർ വാലി]]" എന്ന ഗാനത്തിന്റെ വരികൾ അവധി ഭാഷാഭേദത്തിലാണ്. 2022-ൽ പുറത്തിറങ്ങിയ ഹിന്ദി ഫീച്ചർ ഫിലിമായ ''[[വിക്രം വേദ (2022 ചലച്ചിത്രം)|വിക്രം വേദയിൽ]]'' [[ഹൃതിക് റോഷൻ]] അവതരിപ്പിച്ച വേദാ ബേതാൽ എന്ന കഥാപാത്രവും അവധി ഭാഷാഭേദത്തിൽ സംസാരിക്കുന്നുണ്ട്. ''"മേരെ അംഗനേ മേം തുംഹാരാ ക്യാ കാം ഹേ"'' എന്ന അവധി നാടോടിഗാനം ബോളിവുഡിൽ വളരെ ജനപ്രിയമായിട്ടുണ്ട്. അമിതാഭ് ബച്ചൻ അഭിനയിച്ച് 1981-ൽ പുറത്തിറങ്ങിയ ''[[ലവാരിസ് (1981 ചലച്ചിത്രം)|ലവാരിസ്]]'' എന്ന ചിത്രത്തിലും, 1970-ലെ ''[[ബോംബെ ടാക്കീസ്]]'', 1975-ലെ ''മസ്സേ ലേ ലോ'' എന്നീ ചിത്രങ്ങളിലും ഇതിന്റെ ഒരു മിതമായ പതിപ്പ് ഉപയോഗിച്ചിട്ടുണ്ട്. കൂടാതെ 2020-ൽ [[നേഹ കക്കർ]] ഇത് ഒരു സിംഗിളായി പുറത്തിറക്കുകയും ചെയ്തു.<ref>{{Cite web |url=https://www.bobbytalkscinema.com/recentpost/the-curious-case-of-mere-angn-2137/ |title=The curious case of |access-date=20 April 2022 |archive-date=28 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220528082456/https://www.bobbytalkscinema.com/recentpost/The-curious-case-of-Mere-Angn-2137 |url-status=dead }}</ref> ബോളിവുഡിലൂടെ ജനപ്രിയമായ മറ്റൊരു അവധി നാടോടിഗാനമാണ് "ഹോളി ഖേലേ രഘുവീര"; അമിതാഭ് ബച്ചനും [[ഹേമമാലിനി|ഹേമമാലിനിയും]] അഭിനയിച്ച് 2003-ൽ പുറത്തിറങ്ങിയ ''[[ബാഗ്ബാൻ (2003 ചലച്ചിത്രം)|ബാഗ്ബാൻ]]'' എന്ന ചിത്രത്തിന് വേണ്ടി അമിതാഭ് ബച്ചൻ തന്നെ ഇതിന്റെ മിതമായ രൂപം ആലപിച്ചു. 1982-ലെ ''[[നദിയാ കേ പാർ (1982 ചലച്ചിത്രം)|നദിയാ കേ പാർ]]'' എന്ന ചിത്രം അവധി ഭാഷയിലായിരുന്നു (അതേ സംവിധായകൻ തന്നെ സംവിധാനം ചെയ്ത ഇതിന്റെ 1994-ലെ റീമേക്ക് ആയ ''[[ഹം ആപ്‌കേ ഹേ കൗൻ..!]]'' ഹിന്ദിയിലായിരുന്നു.)<ref>{{cite web | url=https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/sooraj-barjatya-didnt-want-to-direct-hum-aapke-hain-koun-had-two-ecgs-due-to-stress-why-would-i-do-a-remake-9653087/lite/ | title=Sooraj Barjatya didn't want to direct Hum Aapke Hain Koun, had two ECGs 'due to stress': 'Why would I do a remake?' | date=4 November 2024 }}</ref> === നാടോടിഗാനങ്ങൾ === അവധിൽ പാടിവരുന്ന നാടോടിഗാനങ്ങളുടെ രൂപങ്ങളിൽ സരിയ, ബ്യാഹ്, സുഹാഗ്, ഗാരി, നക്ത, ബൻറ (ബന്ന-ബന്നി), അൽഹ, സാവൻ, ജൂല, ഹോരി, ബാരഹ്മാസ എന്നിവ ഉൾപ്പെടുന്നു.<ref>{{Harvcoltxt|Pandey|2011|p=31}}</ref> == ഉദാഹരണ വാക്യങ്ങൾ == === സാർവത്രിക മനുഷ്യാവകാശ പ്രഖ്യാപനം === അവധിയിൽ എഴുതിയ സാർവത്രിക മനുഷ്യാവകാശ പ്രഖ്യാപനത്തിന്റെ വകുപ്പ് 1 ആണ് ഇനിപ്പറയുന്ന വാചകം: <ref name="UDHR_Awadhi">{{cite web |title=Universal Declaration of Human Rights: Awadhi |url=https://www.ohchr.org/sites/default/files/UDHR/Documents/UDHR_Translations/awa.pdf|trans-title=मनइन के अधिकारन कै जगतबियापी ऐलान|url-status=live|archive-date=8 August 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240808123935/https://www.ohchr.org/sites/default/files/UDHR/Documents/UDHR_Translations/awa.pdf|website=OHCHR.org|publisher=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights|language=awa|page=1|access-date=16 January 2026}}</ref> ==== അവധി [[ദേവനാഗരി]] ലിപിയിൽ ==== {{Block indent|{{lang|awa|{{Script|deva|'''अनुच्छेद १''' - सब मनइन कां गउरव औ अधिकारन के मामिला मां जनमजात आजादी औ बरोबरी मिली बा। वन्हैं बुद्धी औ अन्तरात्मा कै देन मिली बा औ आपस मां यक दुसरे के साथे भाईचारा के भाव से बरताव करै कां चाही।}}}}}} ==== അവധി [[കൈത്തി]] ലിപിയിൽ ==== {{Block indent|{{lang|awa|{{Script|kthi|'''𑂃𑂢𑂳𑂒𑂹𑂓𑂵𑂠 १''' - 𑂮𑂥 𑂧𑂢𑂅𑂢 𑂍𑂰𑂁 𑂏𑂇𑂩𑂫 𑂌 𑂃𑂡𑂱𑂍𑂰𑂩𑂢 𑂍𑂵 𑂧𑂰𑂧𑂱𑂪𑂰 𑂧𑂰𑂁 𑂔𑂢𑂧𑂔𑂰𑂞 𑂄𑂔𑂰𑂠𑂲 𑂌 𑂥𑂩𑂷𑂥𑂩𑂲 𑂧𑂱𑂪𑂲 𑂥𑂰𑃀 𑂫𑂢𑂹𑂯𑂶𑂁 𑂥𑂳𑂠𑂹𑂡𑂲 𑂌 𑂃𑂢𑂹𑂞𑂩𑂰𑂞𑂹𑂧𑂰 𑂍𑂶 𑂠𑂵𑂢 𑂧𑂱𑂪𑂲 𑂥𑂰 𑂌 𑂄𑂣𑂮 𑂧𑂰𑂁 𑂨𑂍 𑂠𑂳𑂮𑂩𑂵 𑂍𑂵 𑂮𑂰𑂟𑂵 𑂦𑂰𑂆𑂒𑂰𑂩𑂰 𑂍𑂵 𑂦𑂰𑂫 𑂮𑂵 𑂥𑂩𑂞𑂰𑂫 𑂍𑂩𑂶 𑂍𑂰𑂁 𑂒𑂰𑂯𑂲 𑃀}}}}}} ==== ലത്തീൻ വൽക്കരണം ==== {{Block indent|{{translit|awa|ISO|anucchēda 1 - saba mana:ina kāṁ ga:urava au adhikārana kē māmilā māṁ janamajāta ājādī au barōbarī milī bā. vanhaiṁ buddhī au antarātmā kai dēna milī bā au āpasa māṁ yaka dusarē kē sāthē bhāīcārā kē bhāva sē baratāva karai kāṁ cāhī.}}}} ==== മലയാള വൽക്കരണം ==== ''{{Block indent|{{lang|awa|{{Script|mlym|അനുച്ഛേദ് 1 - സബ മനഇന കാം ഗഉരവ ഔ അധികാരന കേ മാമിലാ മാം ജനമജാത ആജാദീ ഔ ബരോബരീ മിലീ ബാ. വൻഹൈം ബുദ്ധീ ഔ അന്തരാത്മാ കൈ ദേന മിലീ ബാ ഔ ആപസ മാം യക ദുസരേ കേ സാഥേ ഭാഈചാരാ കേ ഭാവ സേ ബരതാവ കരൈ കാം ചാഹീ.}}}}}}'' ==== മലയാളം ==== {{Block indent|'''വകുപ്പ് ൧:''' മനുഷ്യരെല്ലാവരും തുല്യാവകാശങ്ങളോടും അന്തസ്സോടും സ്വാതന്ത്ര്യത്തോടുംകൂടി ജനിച്ചിട്ടുള്ളവരാണ്‌. അന്യോന്യം ഭ്രാതൃഭാവത്തോടെ പെരുമാറുവാനാണ്‌ മനുഷ്യന് വിവേകബുദ്ധിയും മനസാക്ഷിയും സിദ്ധമായിരിക്കുന്നത്‌.}}</br> === ഭാഷാഭേദങ്ങൾ === അവധി ഭാഷയിൽ പ്രാദേശികമായ നിരവധി വകഭേദങ്ങൾ കാണാം. ഉദാഹരണത്തിന്, പടിഞ്ഞാറൻ പ്രദേശങ്ങളിൽ സഹായകക്രിയയായി /ഹൈ/ (/hʌiː/) എന്ന് ഉപയോഗിക്കുമ്പോൾ, മധ്യ-കിഴക്കൻ ഭാഗങ്ങളിൽ അത് /അഹൈ/ (/ʌhʌiː/) എന്നാണ് ഉപയോഗിക്കുന്നത്. ബാബുറാം സക്സേനയുടെ ''"എവല്യൂഷൻ ഓഫ് അവധി"'' എന്ന പുസ്തകത്തിൽ നിന്നുള്ളതാണ് താഴെ നൽകിയിരിക്കുന്ന ഉദാഹരണങ്ങൾ. പ്രാദേശിക വ്യത്യാസങ്ങൾ വ്യക്തമാക്കുന്ന ബദൽ രൂപങ്ങളും ഇതിൽ ഉൾപ്പെടുത്തിയിട്ടുണ്ട്. {| style="margin:auto;" class="wikitable" |- !style="background:#ffdead;"| മലയാളം !style="background:#ffdead;"| അവധി ([[അന്താരാഷ്ട്ര ശബ്ദലിപി|ഐ.പി.എ.]]) !style="background:#ffdead;"| അവധി ([[Devanagari|ദേവനാഗരി]]) |- style="background:#ffe;" | rowspan="2"|'''ആരായിരുന്നു അവിടെ ഉണ്ടായിരുന്നത്?''' ||{{IPA|ɦʊãː koː (kəʊn) ɾəɦəĩ}} ||{{lang|awa|हुआँ को (कउन) रहें?}} |- style="background:#ffe;" ||'''''(പകരം)'''' {{IPA|ɦʊãː keː/kəʊn ɾəɦəin}} ||'''''(പകരം)'''''. {{lang|awa|हुआँ के/कउन रहेन?}} |- style="background:#ffe;" | rowspan="2"|'''കാണാനും കേൾക്കാനും ഈ കുട്ടിക്ക് കുഴപ്പമൊന്നുമില്ല.''' ||{{IPA|ɪʊ lʌɾɪkaː d̪eːkʰʌiː sʊnʌiː mə ʈʰiːk hʌiː}} ||{{lang|awa|इउ लरिका देखई सुनई म ठीक है।}} |- style="background:#ffe;" ||'''''(പകരം)''''' {{IPA|ɪ lʌɾɪkaː d̪eːkʰʌiː sʊnʌiː mə ʈʰiːk ʌhʌiː}} ||'''''(പകരം)'''''. {{lang|awa|इ लरिका देखई सुनई म ठीक अहै।}} |- style="background:#ffe;" | rowspan="2"|'''(അവൾ) പറഞ്ഞു, (ഞാൻ) കുറച്ച് കഴിക്കട്ടെ, കുറച്ച് ഇവനും കൊടുക്കാം.''' || {{IPA|kʌɦɪn laːoː t̪ʰoːɽaː kʰaːɪ leːiː t̪ʰoːɽaː jʌhu kɘ d̪ʌɪ d̪eːiː}} || {{lang|awa|कहिन, लाओ थोड़ा खाई लेई, थोड़ा यहु का दै देई।}} |- style="background:#ffe;" ||'''''(പകരം)''''' {{IPA|kʌɦɪn lyaːvː t̪ʰoːɽaː kʰaːɪ leːiː raːçi keː jʌnhu kɘ d̪ʌɪ d̪eːiː}} ||'''''(പകരം)'''''. {{lang|awa|कहिन, ल्याव थोड़ा खाई लेई, रचि के एन्हुं के दै देई।}} |- style="background:#ffe;" | rowspan="2"|'''പോകുന്നവർക്ക് അടി കിട്ടും.''' || {{IPA|d͡ʒoː d͡ʒʌɪɦʌĩ soː maːrʊ̥ kʰʌɪɦʌĩ}} || {{lang|awa|जो जइहैं सो मारउ खइहैं।}} |- style="background:#ffe;" ||'''''(പകരം)'''''. {{IPA|d͡ʒèː d͡ʒʌɪɦʌĩ soː maːr kʰʌɪɦʌĩ}} ||'''''(പകരം)''.''' {{lang|awa|जे जइहैं सो मार खइहैं।}} |- style="background:#ffe;" | rowspan="2"|'''പക്ഷികൾക്ക് നേരെ വെടിയുതിർക്കരുത്.''' ||{{IPA|cɪɾʌɪjʌn pʌɾ chʌrːaː nə cʌlaːoː}} ||{{lang|awa|चिरइयन पर छर्रा न चलाओ।}} |- style="background:#ffe;" ||'''''(പകരം)'''''. {{IPA|cɪɾʌɪjʌn peː chʌrːaː jin cʌlaːwː}} ||'''''(പകരം)'''''. {{lang|awa|चिरइयन पे छर्रा जिन चलाव।}} |} == കുറിപ്പുകൾ == {{notelist}} ==അവലംബങ്ങൾ== {{reflist|colwidth=30em}} == സ്രോതസ്സുകൾ == {{refbegin|indent=yes|3}} * {{Cite book|last=Saxena|first=Baburam|date=1971|url=https://books.google.com/books?id=WfkWvgqk5c4C&pg=PP1|title=Evolution of Awadhi|publisher=Motilal Banarsidass Publication|isbn=9788120808553|location=Allahabad}} * {{Cite book|url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.32106|title=Linguistic survey of India, Vol. 6, Mediate Group|last=Grierson|first=George Abraham|publisher=Office of the Superintendent of Government Printing|year=1904|location=India}} * {{Citation|last=Singh|first=Ravindra Pratap|title=Nature, Climate and Self: Reading select texts of Awadhi Baramasa|url=https://www.rjoe.org.in/Files/vol4issue2/new/RJOE-luknow%20sir%20-2(26-34).pdf|work=Research Journal of English|volume=4|issue=2|date=2019|issn=2456-2696}} * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=wT5v79lMmzEC|title=Awadhi Granthavali Volume 5|last=Pandey|first=Jagdish Prasad|publisher=Vani Prakashan|year=2011|isbn=978-81-8143-905-5|location=India|language=hi}} * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=VV7leonJ8aQC|title=Sri Ramacaritamanasa|last=Tulasīdāsa|date=1999|publisher=Motilal Banarsidass Publ.|isbn=978-81-208-0762-4|page=747|language=en}} * {{Citation|last=Orsini|first=Francesca|title=Inflected Kathas: Sufis and Krishna Bhaktas in Awadh|date=2014|url=https://eprints.soas.ac.uk/19887/|work=Religious Interactions in Mughal India|pages=195–232|editor-last=Dalmia|editor-first=Vasudha|publisher=Oxford University Press|language=en|isbn=978-0-19-808167-8|editor2-last=Faruqui|editor2-first=Munis}} * {{Cite journal|last=Vaudeville|first=Charlotte|date=1990|title=Kabīr's language and languages, Hinduī as the language of non-conformity|journal=Indo-Iranian Journal|volume=33|issue=4|pages=259–266|doi=10.1163/000000090790083572|issn=0019-7246}} * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=kA7HB8s621cC|title=The Magic Doe: Qutban Suhravardi's Mirigavati|last=Kutban|date=2012|publisher=Oxford University Press, USA|isbn=978-0-19-984292-6|language=en}} * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=b3iHIOwV3mYC|title=Madhumalati: An Indian Sufi Romance|last=Manjhan|date=2001|publisher=OUP Oxford|isbn=978-0-19-160625-0|language=en}} * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=19zvfkwXyzUC|title=The Life of a Text: Performing the Rāmcaritmānas of Tulsidas|last=Lutgendorf|first=Philip|date=1991|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-06690-8|language=en}} * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=J3RSHWePhXwC&q=central+portion |title=The Indo-Aryan languages|last=Masica|first =Colin P.|date=1993|publisher=Cambridge University Press|isbn=0-521-23420-4|location=Cambridge|oclc=18947567}} {{refend}} == കൂടുതൽ വായനയ്ക്ക് == * {{Cite book|url=https://global.oup.com/academic/product/loves-subtle-magic-9780195146707?cc=in&lang=en&|title=Love's Subtle Magic: An Indian Islamic Literary Tradition, 1379-1545|date=29 November 2012|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-514670-7|editor-last=Behl|editor-first=Aditya|location=Oxford, New York|editor2-last=Doniger|editor2-first=Wendy}} * {{Cite book|url=https://archive.org/details/in.gov.ignca.7679/page/n3|title=Evolution of Awadhi: A Branch of Hindi|last=Saksena|first=Baburam|publisher=Indian Press; Allahabad|year=1938|isbn=|location=}} == പുറത്തേക്കുള്ള കണ്ണികൾ == {{InterWiki|code=awa}} {{wiktionarycat|type=Awadhi|category=Awadhi language}} * [[:iso639-3:awa|Entry for Awadhi at SIL International]] * [https://www.digitallibrary.io/awa Awadhi Books] {{Languages_of_India}} [[വർഗ്ഗം:ഇന്ത്യയിലെ ഭാഷകൾ]] [[വർഗ്ഗം:അവധ്]] [[വർഗ്ഗം:ഉത്തർപ്രദേശിലെ ഭാഷകൾ]] [[വർഗ്ഗം:ഇന്തോ-ആര്യൻ ഭാഷകൾ]] cy2folgoqx008bn20c1kw7pd797v50g 4610613 4610592 2026-03-29T07:47:18Z Symphonicallyu 155269 4610613 wikitext text/x-wiki {{prettyurl|Awadhi language}} {{Infobox language |name = അവധി |altname = <span style="font-size:100%;line-height:1.65;">ഔധി</span> |nativename = <span style="font-size:100%;line-height:2.65;">{{large|{{lang|awa-Deva|अवधी}}}} • {{large|{{lang|awa-Kthi|𑂃𑂫𑂡𑂲}}}} • {{lang|awa|{{nq|اودهي}}}}</span> | image = Awadhi language.svg | imagecaption = <small>"അവധി" എന്ന് [[ദേവനാഗരി]] ലിപിയിൽ എഴുതിയിരിക്കുന്നു.</small> | pronunciation = {{IPA|awa|əʋ.d̪ʱi|}} |states = [[ഇന്ത്യ]] , [[നേപ്പാൾ]] |region = ഇന്ത്യയുടെ സംസ്ഥാനങ്ങളിലെ ചില പ്രദേശങ്ങൾ *[[ഉത്തർപ്രദേശ്|ഉത്തർ പ്രദേശിലെ]] **[[അവധ്]] **[[ദൊവാബ്|ലോവർ ദൊവാബ്]] മേഖലകൾ *[[മധ്യപ്രദേശ്]] *[[ബീഹാർ]] *[[ഡെൽഹി]] നേപ്പാളിലെ [[തെരായി|തെരായി സമതലം]]. *[[ലൂംബിനി മേഖല]] **[[കപിലവസ്തു ജില്ല]] *[[ഭേരി മേഖല]] **[[ബാങ്കെ ജില്ല]] **[[ബർദിയ ജില്ല]] [[ഫിജി|ഫിജിയിൽ]] ദ്വീപിൽ [[ഫിജി ഹിന്ദി]] എന്ന രൂപത്തിൽ. [[കരീബിയൻ]] ദ്വീപസമൂഹ രാജ്യങ്ങളിലെ [[ഇൻഡോ-കരീബിയൻ ജനത]] സംസാരിക്കുന്ന പൊതുഭാഷ. *[[സുരിനാം]] *[[ട്രിനിഡാഡ് ആൻഡ് ടൊബാഗോ]] *[[ഗയാന]] [[മൗറീഷ്യസ്|മൗറീഷ്യസിൽ]] [[മൗറീഷ്യൻ ഹിന്ദുസ്താനി]] എന്ന രൂപത്തിൽ. [[ദക്ഷിണാഫ്രിക്ക|ദക്ഷിണാഫ്രിക്കയിൽ]] [[സൗത്ത് ആഫ്രിക്കൻ ഹിന്ദുസ്താനി]] എന്ന രൂപത്തിൽ. |speakers = {{sigfig|3.850906|3}} കോടി |date = 2011 |ref = <ref>{{cite web |url= https://www.dnaindia.com/analysis/column-the-slow-death-of-bhojpuri-and-awadhi-2122062|title=The Slow Death of Awadhi and Bhojpuri}}</ref><ref>{{cite web |url= https://www.omniglot.com/writing/awadhi.htm|title=Omniglot — Awadhi (अवधी)}}</ref><ref>{{cite web |url= https://www.bignewsnetwork.com/news/270676192/awadhi-language-is-grouped-as-mother-tongue-under-hindi|title='Awadhi language is grouped as mother tongue under Hindi' says Minister of State for Home Affairs |work=Big News Network.com }}</ref> | ethnicity = [[അവധി ജനത]] |familycolor = [[ഇന്തോ-യുറോപ്യൻ ഭാഷകൾ|ഇന്തോ-യുറോപ്യൻ]] |fam2 = [[ഇന്തോ-ഇറാനിയൻ ഭാഷകൾ|ഇന്തോ-ഇറാനിയൻ]] |fam3 = [[ഇന്തോ-ആര്യൻ ഭാഷകൾ|ഇന്തോ-ആര്യൻ]] |fam4 = [[ഹിന്ദി ഭാഷകൾ|മധ്യ ഇന്തോ-ആര്യൻ]] |fam5 = [[കിഴക്കൻ ഹിന്ദി]] |dia1 = [[ഫിജി ഹിന്ദി]] |dia2 = [[ഗംഗാപാരീ]] |dia3 = മിർസാപുരി |dia4 = പർദേശി |dia5 = ഉത്തരി |dia6 = പ്രതാപ്ഗഢി |dia7 = താരുഹാട്ട് |dia8 = [[കരീബിയൻ ഹിന്ദുസ്താനി]] |dia9 = [[മൗറീഷ്യൻ ഹിന്ദുസ്താനി]] |dia10 = [[സൗത്ത് ആഫ്രിക്കൻ ഹിന്ദുസ്താനി]] | ancestor = [[അർദ്ധമാഗധി പ്രാകൃതം]] | ancestor2 = [[അപഭ്രംശം|അർദ്ധമാഗധി അപഭ്രംശം]] |script = {{unbulleted list |[[ദേവനാഗരി]] (ഇപ്പോൾ) |[[കൈത്തി ലിപി|കൈത്തി]] (ചരിത്രപരം) |[[പേർഷ്യൻ ലിപി|പേർഷ്യൻ]] |[[ലത്തീൻ അക്ഷരമാല|ലത്തീൻ]] }} | nation = {{flag|ഫിജി}} {{small|([[ഫിജി ഹിന്ദി]] എന്ന രൂപത്തിൽ)}} | iso2 = awa | iso3 = awa | glotto = awad1243 | glottorefname = <small>അവധി</small> | lingua = 59-AAF-ra | glotto2 = gang1265 | glottoname2 = <small>ഗംഗാപാരീ</small> | glotto3 = mirz1238 | glottoname3 = <small>മിർസാപുരി</small> | glotto4 = utta1238 | glottoname4 = <small>ഉത്തരി</small> | map2 = Awadh region.jpg | mapsize = 300px | mapcaption2 = <center><small>ഉത്തർപ്രദേശിലെ അവധി ഭാഷാ അതിർത്തികൾ</center></small> | notice = IPA }} [[ഹിന്ദി|ഹിന്ദിയുടെ]] ഒരു ഉപഭാഷയാണ് [[ഉത്തർപ്രദേശ്|ഉത്തർ പ്രദേശിന്റെ]] മദ്ധ്യഭാഗത്തുള്ള ഒരു പ്രദേശമായ [[അവധ്|അവധിൽ]] സംസാരിക്കപ്പെടുന്ന ഭാഷയായ '''അവധി''' (<small>[[ദേവനാഗരി]]:</small> {{lang|awa-deva|{{bo-textonly|औधी}}}}, <small>[[കൈത്തി]]:</small> {{lang|awa-kthi|{{bo-textonly|𑂌𑂡𑂲}}}}, <small>[[ലത്തീൻ]]:</small> ''Avadhī'', [[അന്താരാഷ്ട്ര ശബ്ദലിപി|ഐ.പി.എ.]]: {{IPA|awa|əʋ.d̪ʱi}}).<ref>{{cite book |last=Oldenburg |first=Veena Talwar |author-link= |date= |title=The Making of Colonial Lucknow, 1856–1877 |url= |location= |publisher=Princeton University Press|page=5|isbn=}}</ref> ഹിന്ദിയുടെ പൂർവീ വിഭാഗത്തിൽപ്പെടുന്ന ഒരു ഉപഭാഷയാണിത്.<ref name="fulllangdatacensus 2011">{{cite web |last=Kawoosa |first=Vijdan Mohammad |date=22 November 2018 |title=How languages intersect in India |url=https://www.hindustantimes.com/india-news/how-languagesintersect-in-india/story-g3nzNwFppYV7XvCumRzlYL.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221015014438/https://www.hindustantimes.com/india-news/how-languagesintersect-in-india/story-g3nzNwFppYV7XvCumRzlYL.html |archive-date=15 October 2022 |publisher=Hindustan Times}}</ref> ഉത്തർപ്രദേശിലെ [[അവധ്]], [[ദൊവാബ്|ലോവർ ദൊവാബ്]], [[മധ്യപ്രദേശ്‌]], [[ബിഹാർ|ബീഹാർ]], [[ഡെൽഹി]] എന്നിവിടങ്ങളിലെ ചില ഭാഗങ്ങളിലും, [[നേപ്പാൾ|നേപ്പാളിലെ]] [[ലുംബിനി പ്രവിശ്യ|ലുംബിനി]], [[രാപ്തി]], [[ഭേരി]] എന്നിവിടങ്ങളിലും ഇത് സംസാരിക്കപ്പെടുന്നു.<ref name=":5">{{Cite web|last=Meaning |first=Nepali|date=12 August 2023|title=Origin, Structure, Development, and Situation of Awadhi Language in Nepal - Nepali Meaning|url=https://nepalimeaning.com/origin-structure-development-and-situation-of-awadhi-language-in-nepal/|access-date=4 February 2024 |website=nepalimeaning.com|language=en-US}}</ref><ref name=":0">{{Harvcoltxt|Saxena|1971|p=1}}</ref><ref>{{Harvcoltxt|Grierson|1904|p=1}}</ref> ലോകത്തിൽ ഏറ്റവുമധികം സംസാരിക്കുന്ന ഭാഷകളിൽ 29-ാം സ്ഥാനമാണിതിനുള്ളത്. [[ബ്രിട്ടീഷ് രാജ്|ബ്രിട്ടീഷ് ഭരണകാലത്ത്]] [[Indian indenture system|കരാർ തൊഴിലാളികളായി]] കുടിയേറിയവരുടെ പിൻഗാമികൾക്കിടയിൽ [[ഭോജ്പൂരി ഭാഷ|ഭോജ്പൂരിക്കൊപ്പം]] അവധിയും ഇന്നും പ്രചാരത്തിലുണ്ട്. 19-ാം നൂറ്റാണ്ടിൽ [[ഹിന്ദി]] പ്രബലമാകുന്നതുവരെ, [[ബ്രജ് ഭാഷ|ബ്രജ് ഭാഷയ്ക്കൊപ്പം]] അവധിയും പ്രധാന സാഹിത്യഭാഷയായിരുന്നു. മാനക ഹിന്ദിയിൽ നിന്ന് തികച്ചും വ്യത്യസ്തമാണെങ്കിലും, മധ്യ-കിഴക്കൻ [[ഉത്തർ‌പ്രദേശ്|ഉത്തർപ്രദേശിൽ]] ഈ ഭാഷ അതിന്റെ തനതുരൂപത്തിൽത്തന്നെ നിലനിൽക്കുന്നു.<ref name=":2">{{Harvcoltxt|Saxena|1971|p=6}}</ref> അവധിയെ [[കിഴക്കൻ ഹിന്ദി ഭാഷകൾ|കിഴക്കൻ ഹിന്ദി ഭാഷകളുടെ]] കീഴിലുള്ള മാതൃഭാഷയായാണ് [[ഭാരത സർക്കാർ|ഇന്ത്യൻ സർക്കാർ]] കണക്കാക്കുന്നത്. ഈ മേഖലയിലെ [[സമ്പർക്കഭാഷ|സമ്പർക്കഭാഷയും]] വിദ്യാഭ്യാസ-ഔദ്യോഗിക ഭാഷയും [[ഹിന്ദുസ്താനി ഭാഷ|മാനക ഹിന്ദിയാണ്]].<ref name="fulllangdatacensus 2011">{{cite web |last=Kawoosa |first=Vijdan Mohammad |date=22 November 2018 |title=How languages intersect in India |url=https://www.hindustantimes.com/india-news/how-languagesintersect-in-india/story-g3nzNwFppYV7XvCumRzlYL.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221015014438/https://www.hindustantimes.com/india-news/how-languagesintersect-in-india/story-g3nzNwFppYV7XvCumRzlYL.html |archive-date=15 October 2022 |publisher=Hindustan Times}}</ref> അതിനാൽ, അവധിയിലെ സാഹിത്യരചനകളെയും [[Hindi literature|ഹിന്ദി സാഹിത്യത്തിന്റെ]] ഭാഗമായാണ് പരിഗണിക്കുന്നത്.<ref>{{Harvcoltxt|Masica|1993|p=9}}- A vast central portion of the subcontinent, consisting of the Indian states of Uttar Pradesh, Bihar, Madhya Pradesh, Rajasthan, Haryana, and Himachal Pradesh, plus the Union Territory of Delhi, is known as the "HINDI area", because the official and general written language, that is to say, that of administration, press, school instruction, and modern literature, is Hindi, sometimes called MODERN STANDARD HINDI, and the whole area is heir to the "Hindi literary tradition" – Hindi being used here in a different and wider sense, to refer to pre-modern literature in Braj and Awadhi, and often to those languages proper to Rajasthan and Bihar as well</ref> ഭക്തകവിയായിരുന്ന [[തുളസീദാസ്|ഗോസ്വാമി തുളസീദാസ്]] രചിച്ച [[രാമചരിതമാനസം|രാമചരിത് മാനസ്]] (തുളസീദാസ് രാമായണം), [[ഹനുമാൻ ചാലിസ]] എന്നീ കൃതികൾ ഈ ഭാഷയിലാണ് രചിയ്ക്കപ്പെട്ടിരിയ്ക്കുന്നത്. == പദോൽപ്പത്തി == ഉത്തരേന്ത്യയിലെ ചരിത്രപ്രസിദ്ധമായ [[അവധ്]] എന്ന പ്രദേശത്തിന്റെ പേരിൽ നിന്നാണ് 'അവധി' എന്ന പദം രൂപപ്പെട്ടത്.<ref>{{Cite book|last=Saksena|first=Baburam |title=Evolution of Awadhi (a Branch of Hindi)|publisher=Indian Press|year=1937|pages=1-2}}</ref> പുരാതന [[കോസല സാമ്രാജ്യം|കോസല രാജ്യത്തിന്റെ]] തലസ്ഥാനമായിരുന്ന "[[അയോദ്ധ്യ]]" എന്ന [[സംസ്കൃതം|സംസ്കൃത]] നാമത്തിൽ നിന്നാണ് ''അവധ്'' എന്ന പേരുണ്ടായത്. സംസ്കൃതത്തിൽ "അയോദ്ധ്യ" എന്ന പദത്തിനർത്ഥം ''കീഴടക്കാനാവാത്തത്'' അഥവാ ''യുദ്ധം ചെയ്ത് തോൽപ്പിക്കാനാവാത്തത്'' എന്നാണ്.<ref name=":1">{{Harvcoltxt|Grierson|1904|pp=9–10}}</ref> ഈ ഭൂവിഭാഗത്തിൽ പ്രധാനമായും സംസാരിക്കുന്ന ഭാഷയായതിനാലാണ് ഇതിന് ''അവധി'' എന്ന പേര് ലഭിച്ചത്. [[ബൈസ്വാര]] പ്രദേശത്തിന്റെ പേരിൽ നിന്നുള്ള '''ബൈസ്വാരി''',<ref>{{Harvcoltxt|Grierson|1904|p=10}}</ref> 'കിഴക്കൻ' എന്നർത്ഥമുള്ള '''പൂർബി''' (ഈ പദം പലപ്പോഴും അവ്യക്തമായി ഉപയോഗിക്കാറുണ്ട്) എന്നിവയാണ് അവധി ഭാഷയുടെ മറ്റ് പേരുകൾ.<ref name=":0" /><ref>{{Cite book |last=Masica |first=Colin P. |title=The Indo-Aryan Languages |publisher=Cambridge University Press |year=1991 |isbn=978-0-521-29944-2 |page=12}}</ref> == ഭൂമിശാസ്ത്രപരമായ വ്യാപനം == === ഇന്ത്യയിൽ === [[File:Awadhi regions of Uttar Pradesh.jpg|thumb|അവധി സംസാരിക്കുന്ന ഉത്തർപ്രദേശിലെ ജില്ലകൾ]] അവധി പ്രധാനമായും സംസാരിക്കുന്നത് [[ഗംഗാനദി|ഗംഗാ]]-[[യമുന]] [[doab|ദോവാബിന്റെ]] (നദീതടം) താഴത്തെ ഭാഗങ്ങൾ ഉൾപ്പെടുന്ന മധ്യ-കിഴക്കൻ [[ഉത്തർപ്രദേശ്|ഉത്തർപ്രദേശിലെ]] [[അവധ്]] പ്രദേശത്താണ്.<ref name=":0"/><ref name=":1">{{Harvcoltxt|Grierson|1904|pp=9–10}}</ref> ഇതിന്റെ പടിഞ്ഞാറ് ഭാഗത്ത് പാശ്ചാത്യ ഹിന്ദിയും (പ്രത്യേകിച്ച് [[കനൗജി ഭാഷ|കനൗജിയും]] [[ബുന്ദേലി ഭാഷ|ബുന്ദേലിയും]]), കിഴക്ക് ഭാഗത്ത് [[കിഴക്കൻ ഇന്തോ-ആര്യൻ ഭാഷകൾ|കിഴക്കൻ ഇന്തോ-ആര്യൻ]] ഭാഷാകുടുംബത്തിലെ ബിഹാരി വിഭാഗത്തിൽപ്പെട്ട [[ഭോജ്പൂരി ഭാഷ|ഭോജ്പുരിയുമാണ്]] സംസാരിക്കുന്നത്.<ref name=":6">{{Cite book |last=Saksena |first=Baburam |url=https://books.google.com/books?id=WfkWvgqk5c4C&dq=Awadhi+east+bhojpuri+language&pg=PA5 |title=Evolution of Awadhi (a Branch of Hindi). |date=1971 |publisher=Motilal Banarsidass Publ. |isbn=978-81-208-0855-3 |language=en|pages=}}</ref><ref>{{Cite book |last=Verbeke |first=Saartje |url=https://books.google.com/books?id=63iC56LeJ_MC&dq=Hindi+is+central+indo+aryan+bhojpuri+eastern+indo+aryan&pg=PA67 |title=Alignment and Ergativity in New Indo-Aryan Languages |date=22 March 2013 |publisher=Walter de Gruyter |isbn=978-3-11-029267-1 |language=en}}</ref> വടക്ക് [[നേപ്പാൾ|നേപ്പാളും]] തെക്ക് അവധിയുമായി വലിയ സാമ്യമുള്ള [[ബഘേലി ഭാഷ|ബഘേലിയുമാണ്]] അതിരുകൾ.<ref>{{Harvcoltxt|Saxena|1971|pp=2–5}}</ref> വടക്കൻ, മധ്യ യു.പിയിലെ താഴെ പറയുന്ന ജില്ലകളിൽ അവധി സംസാരിക്കുന്നു: * [[Lakhimpur Kheri district|ലഖിംപൂർ ഖേരി]] ([[Kannauji language|കനൗജിക്കൊപ്പം]]) * [[Sitapur district|സീതാപൂർ]] ([[Kannauji language|കനൗജിക്കൊപ്പം]]) * [[Unnao district|ഉന്നാവോ]] * [[Fatehpur district|ഫത്തേപൂർ]] * [[Barabanki district|ബാരാബങ്കി]] * [[Lucknow district|ലഖ്‌നൗ]] * [[Raebareli district|റായ്ബറേലി]] * [[Amethi district|അമേഠി]] * [[Bahraich district|ബഹ്റൈച്ച്]] * [[Shrawasti district|ശ്രാവസ്തി]] * [[Kanpur Nagar district|കാൺപൂർ]] യു.പിയുടെ കിഴക്കൻ ഭാഗങ്ങളിൽ അവധി ഭാഷാരൂപം മാറി "കിഴക്കൻ സ്റ്റാൻഡേർഡ് അവധി" എന്ന പ്രത്യേക ഭാഷാഭേദമായി മാറുന്നു. ഈ പ്രദേശം പൂർവാഞ്ചലിലെ [[ഭോജ്പൂരി ഭാഷ|ഭോജ്പുരി]] സംസാരിക്കുന്ന ജില്ലകളുമായി അതിർത്തി പങ്കിടുന്നു. ഈ ഭാഗത്ത് ഉൾപ്പെടുന്ന ജില്ലകൾ ഇവയാണ്: * [[Ayodhya district|അയോധ്യ]] * [[Ambedkar Nagar district|അംബേദ്കർ നഗർ]] * [[Prayagraj district|പ്രയാഗ്‌രാജ്]] * [[Mirzapur district|മിർസാപൂർ]] * [[Jaunpur district|ജോൻപൂർ]] (പടിഞ്ഞാറൻ ഭാഗങ്ങൾ) * [[Bhadohi district|ഭദോഹി]] * [[Sultanpur district|സുൽത്താൻപൂർ]] * [[Pratapgarh, Uttar Pradesh|പ്രതാപ്ഗഢ്]] * [[Gonda district|ഗോണ്ട]] * [[Balrampur district, Uttar Pradesh|ബലറാംപൂർ]] * [[Basti district|ബസ്തി]] (പടിഞ്ഞാറൻ ഭാഗങ്ങൾ) * [[Siddharthnagar district|സിദ്ധാർത്ഥനഗർ]] (പടിഞ്ഞാറൻ ഭാഗങ്ങൾ) * [[Kaushambi district|കൗശാംബി]] === നേപ്പാളിൽ === നേപ്പാളിലെ [[Language Commission (Nepal)|ഭാഷാ കമ്മീഷൻ]] ലുംബിനി പ്രവിശ്യയിലെ ഔദ്യോഗിക ഭാഷകളായി [[തരു ഭാഷ|തരു]], അവധി എന്നിവയെ ശുപാർശ ചെയ്തിട്ടുണ്ട്.<ref name=":5" /><ref>{{Cite web |title=सरकारी कामकाजको भाषाका आधारहरूको निर्धारण तथा भाषासम्बन्धी सिफारिसहरू (पञ्चवर्षीय प्रतिवेदन- साराांश) २०७८ |url=https://languagecommission.gov.np/files/%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%B8%20%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%87%E0%A4%B7%E0%A4%A3%20%E0%A4%B8%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%80%20%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A4%95%E0%A5%8B%20%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A4%BE.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210906171816/https://languagecommission.gov.np/files/%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%B8%20%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%87%E0%A4%B7%E0%A4%A3%20%E0%A4%B8%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%80%20%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A4%95%E0%A5%8B%20%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A4%BE.pdf |archive-date=6 September 2021 |access-date=28 October 2021 |website=Language Commission}}</ref> നേപ്പാളിലെ രണ്ട് പ്രവിശ്യകളിലാണ് അവധി സംസാരിക്കുന്നത്: * [[ലുംബിനി മേഖല]] ** [[ബാംങ്കെ ജില്ല]] ** [[ബർദിയ ജില്ല]] ** [[ഡാങ് ജില്ല]] ** [[കപിൽവസ്തു ജില്ല]] * [[സുദുർപശ്ചിം പ്രവിശ്യ]] ** [[കൈലാലി ജില്ല]] ** [[കാഞ്ചൻപൂർ ജില്ല]] === ദക്ഷിണേഷ്യയ്ക്ക് പുറത്ത് === {{further|ഫിജി ഹിന്ദി|കരീബിയൻ ഹിന്ദുസ്താനി}} അവധിയുടെയും (കൂടാതെ മറ്റ് ഭാഷകളുടെയും) സ്വാധീനമുള്ള ഒരു ഭാഷ [[Fiji|ഫിജിയിലെ]] [[Indo-Fijians|ഇന്ത്യാക്കാർക്കിടയിൽ]] ഒരു വ്യവഹാരഭാഷയായി സംസാരിക്കപ്പെടുന്നു, ഇത് ഫിജിയൻ ഹിന്ദി ([[ഫിജി ഹിന്ദി]]) എന്നറിയപ്പെടുന്നു. ''[[എത്‌നോലോഗ്]]'' പ്രകാരം, ഇത് ഭോജ്പുരിയുടെ സ്വാധീനമുള്ള ഒരു തരം അവധിയാണ്, കൂടാതെ ഇതിനെ കിഴക്കൻ ഹിന്ദിയായും തരംതിരിച്ചിരിക്കുന്നു.<ref>{{e25|hif|Fiji Hindi}}</ref> [[സുരിനാം]], [[ട്രിനിഡാഡ് ആൻഡ് ടൊബാഗോ]], [[ഗയാന]] എന്നിവിടങ്ങളിലെ [[Indo-Caribbeans|ഇന്ത്യാക്കാർ]] സംസാരിക്കുന്ന കരീബിയൻ ഹിന്ദുസ്ഥാനി ([[കരീബിയൻ ഹിന്ദുസ്താനി]]) ഭോജ്പുരിയെയും ഭാഗികമായി അവധിയെയും അടിസ്ഥാനമാക്കിയുള്ളതാണ്. [[ദക്ഷിണാഫ്രിക്ക|ദക്ഷിണാഫ്രിക്കയിൽ]] സംസാരിക്കുന്ന ഹിന്ദുസ്ഥാനിയും<ref>{{Cite book|last=Mesthrie|first=Rajend|url=https://books.google.com/books?id=aIivedw-oZYC&q=awadhi|title=Language and Social History: Studies in South African Sociolinguistics|date=1995|publisher=New Africa Books|isbn=978-0-86486-280-8|language=en}}</ref> [[മൗറീഷ്യസ്|മൗറീഷ്യസിൽ]] സംസാരിക്കുന്ന ഭോജ്പുരിയും<ref>{{cite web|title=Awadhi language|url=https://omniglot.com/writing/awadhi.htm|access-date=17 December 2020|website=omniglot.com}}</ref> ഭാഗികമായി അവധിയുടെ സ്വാധീനമുള്ളവയാണ്. == വർഗ്ഗീകരണം == [[File:Awadhi classification.png|alt=|thumb|അവധി ഭാഷയുടെ ഭാഷാപരമായ വർഗ്ഗീകരണം.]] [[ഇന്തോ-യൂറോപ്യൻ ഭാഷകൾ|ഇന്തോ-യൂറോപ്യൻ]] ഭാഷാകുടുംബത്തിലെ [[ഇന്തോ-ഇറാനിയൻ ഭാഷകൾ|ഇന്തോ-ഇറാനിയൻ]] ഉപവിഭാഗത്തിൽപ്പെട്ട ഒരു [[ഇന്തോ-ആര്യൻ ഭാഷകൾ|ഇന്തോ-ആര്യൻ]] ഭാഷയാണ് അവധി. ഇന്തോ-ആര്യൻ [[ഭാഷാതുടർച്ച|ഭാഷാതുടർച്ചയിൽ]], ഇത് മധ്യ-കിഴക്കൻ മേഖലയിലാണ് ഉൾപ്പെടുന്നത്. ഇതിനെ പലപ്പോഴും 'കിഴക്കൻ ഹിന്ദി' എന്നും വിശേഷിപ്പിക്കാറുണ്ട്. [[ശൗരസേനി ഭാഷ|ശൗരസേനിയുമായും]] [[മാഗധി പ്രാകൃതം|മാഗധി പ്രാകൃതവുമായും]] ഭാഗികമായി സാമ്യമുള്ള [[അർദ്ധമാഗധി പ്രാകൃതം|അർദ്ധമാഗധിയുടെ]] ഒരു പുരാതന രൂപത്തിൽ നിന്നായിരിക്കാം അവധി രൂപപ്പെട്ടതെന്ന് പൊതുവെ കരുതപ്പെടുന്നു.<ref name="auto">{{Harvcoltxt|Grierson|1904|p=2}}</ref> അവധി ഭാഷയോട് ഏറ്റവും അടുത്ത സാമ്യമുള്ളത് [[ബഘേലീ ഭാഷ|ബഘേലീ]] ഭാഷയ്ക്കാണ്; വംശാവലിപരമായി ഇവ രണ്ടും ഒരേ 'അർദ്ധമാഗധി' രൂപത്തിൽ നിന്നാണ് ഉത്ഭവിച്ചത്. ആദ്യകാല ഭാഷാശാസ്ത്രജ്ഞരിൽ ഭൂരിഭാഗവും ബഗേലിയെ 'അവധിയുടെ തെക്കൻ രൂപം' മാത്രമായാണ് കണക്കാക്കിയിരുന്നത്. എന്നാൽ, പുതിയ പഠനങ്ങൾ ബഗേലിയെ അവധിയുടെ ഒരു ഉപഭാഷയായിട്ടല്ല, മറിച്ച് അതിനോട് തുല്യമായ ഒരു പ്രത്യേക ഭാഷയായിട്ടാണ് അംഗീകരിക്കുന്നത്.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=__DaXf3XedoC|title=Patterns of Regional Geography: Indian perspective|last=Mandal|first=R. B.|date=1990|publisher=Concept Publishing Company|isbn=978-81-7022-291-0|pages=127–129|language=en}}</ref> == സാഹിത്യം == === മധ്യകാലഘട്ടത്തിന്റെ അവസാനവും ആധുനിക ഇന്ത്യയുടെ തുടക്കവും === ഈ കാലഘട്ടത്തിൽ ഉത്തരേന്ത്യയിലെ [[ഇതിഹാസ കവിത|ഇതിഹാസ കവിതകളുടെ]] പ്രധാന മാധ്യമമായി അവധി ഭാഷ മാറി.<ref>{{Harvcoltxt|Grierson|1904|p=13}}</ref> അവധി സാഹിത്യത്തെ പ്രധാനമായും ഭക്തികാവ്യങ്ങൾ എന്നും പ്രേമാഖ്യാനങ്ങൾ (പ്രണയകഥകൾ) എന്നും രണ്ടായി തിരിക്കാം. ==== ഭക്തികാവ്യങ്ങൾ ==== ആധുനിക [[ഇന്തോ-ആര്യൻ ഭാഷകൾ|ഇന്തോ-ആര്യൻ ഭാഷകളിലെ]] ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട കൃതികളിലൊന്നായി കരുതപ്പെടുന്നത് കവിശ്രേഷ്ഠനായ [[തുളസീദാസ്]] രചിച്ച [[രാമചരിതമാനസം]] (എ.ഡി. 1575) ആണ്. [[ദോഹ (കവിത)|ദോഹ]]-[[ചൗപായ്]] വൃത്തങ്ങളിൽ രചിക്കപ്പെട്ട ഇതിന്റെ അർത്ഥം "രാമന്റെ പ്രവൃത്തികളുടെ തടാകം" എന്നാണ്. [[സംസ്കൃതം|സംസ്കൃതത്തിലെ]] [[വാത്മീകി|വാത്മീകി]] [[രാമായണം|രാമായണത്തെയോ]] [[അധ്യാത്മരാമായണം|അധ്യാത്മരാമായണത്തെയോ]] അടിസ്ഥാനമാക്കിയാണ് ഇതിന്റെ ഇതിവൃത്തം തയ്യാറാക്കിയിരിക്കുന്നത്.<ref>{{Harvcoltxt|Saxena|1971|pp=11–12}}</ref> ഭക്തിസാഹിത്യത്തിലെ ഏറ്റവും മഹത്തായ ഗ്രന്ഥമായി [[മഹാത്മാ ഗാന്ധി]] രാമചരിതമാനസത്തെ വിശേഷിപ്പിച്ചിട്ടുണ്ട്. പാശ്ചാത്യ നിരീക്ഷകർ ഇതിനെ "[[ഉത്തരേന്ത്യ|ഉത്തരേന്ത്യയുടെ]] ബൈബിൾ" എന്നും വിളിക്കുന്നു.<ref>{{Harvcoltxt|Lutgendorf|1991|p=1}}</ref> 'തുളസീദാസ് രാമായണം' എന്നോ വെറുതെ 'രാമായണം' എന്നോ ഇത് പൊതുവെ അറിയപ്പെടുന്നു.<ref>{{Harvcoltxt|Lutgendorf|1991|p=12}}</ref> {{multiple image | align = right | header_background = #FDF5E6 | header = [[തുളസീദാസ്|തുളസീദാസിന്റെ]] [[രാമചരിതമാനസം|രാമചരിതമാനസത്തിലെ]] ചിത്രീകരണങ്ങൾ | direction = vertical | footer_align = center | image_style = border:none; | total_width = 280 | image1 = 5_Illustration_from_the_Ramcharitmanas_of_Tulsidas_(1532–1623)_Jodhpur,_c._1775;_62.7_x_134.5_cm_Mehrangarh_Museum_Trust.jpg | image2 = 7 Rama's Army reaches Lanka from the Ram Charit Artist Unknown, ca. 1780, 63x125.8cm Mehrangarh Museum Trust.jpg | footer = (a) ബാലിവധം: [[രാമൻ|രാമനും]] [[ലക്ഷ്മണൻ|ലക്ഷ്മണനും]] മഴക്കാലം തീരാൻ കാത്തിരിക്കുന്നു, (b) രാമന്റെ സൈന്യം സമുദ്രം കടന്ന് ലങ്കയിലേക്ക് പോകുന്നു. | alt1 = | caption1 = | caption2 = }} [[തുളസീദാസ്|തുളസീദാസിന്റെ]] കൃതികളായ ''[[ഹനുമാൻ ചാലിസ]]'',<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=MX1SDwAAQBAJ&q=awadhi&pg=PT151|title=Hanuman Chalisa: Verse by Verse Description|last=Padam|first=Sandeep|date=21 March 2018|publisher=Notion Press|isbn=978-1-64249-611-6|language=hi}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=UFE4DwAAQBAJ&q=hanuman+chalisa+awadhi&pg=PA42|title=Lucknow Poetica|last=Shamim|first=Dr Rupali Saran Mirza Dr and Amna|date=14 November 2016|publisher=Idea Publishing|page=42|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=tlduDwAAQBAJ&q=hanuman+chalisa+awadhi&pg=PA11|title=Sri Hanuman Chalisa: Commentary on the Praises to the Eternal Servant|last=Vishwananda|first=Paramahamsa Sri Swami|date=13 March 2018|publisher=BoD – Books on Demand|isbn=978-3-96343-015-2|page=11|language=en}}</ref> ''പാർവ്വതീ മംഗൾ'', ''ജാനകീ മംഗൾ'' എന്നിവയും അവധിയിലാണ് രചിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നത്.<ref name="Saxena 1971 12">{{Harvcoltxt|Saxena|1971|p=12}}</ref> {{Verse translation|lang=awa|अंडकोस प्रति प्रति निज रूपा। देखेउँ जिनस अनेक अनूपा॥ <u>अवधपुरी</u> प्रति भुअन निनारी। <u>सरजू</u> भिन्न भिन्न नर नारी॥|ഓരോ പ്രപഞ്ചത്തിലും ഞാൻ എന്നെത്തന്നെ കണ്ടു, അതുപോലെ സമാനതകളില്ലാത്ത പല വസ്തുക്കളും; ഓരോ പ്രപഞ്ചത്തിനും അതിന്റേതായ <u>അയോധ്യയുണ്ടായിരുന്നു</u>, അതിന്റേതായ <u>സരയൂ</u> നദിയും, അതിന്റേതായ പുരുഷന്മാരും സ്ത്രീകളും.|italicsoff=y|attr1=[[തുളസീദാസ്|തുളസീദാസിന്റെ]] [[രാമചരിതമാനസം|രാമചരിതമാനസത്തിലെ]] 7.81.3 ചൗപായ്|attr2=വിവർത്തനം: ആർ.സി. പ്രസാദ്<ref>{{Harvcoltxt|Tulasīdāsa|1999|p=747}}</ref>}} {{Verse translation|lang=awa|सिंधु तीर एक भूधर सुंदर। कौतुक कूदि चढ़ेउ ता-ऊपर॥ बार-बार रघुबीर सँभारी। तरकेउ <u>पवनतनय</u> बल भारी॥|കടൽത്തീരത്ത് മനോഹരമായ ഒരു പർവ്വതമുണ്ടായിരുന്നു, അവൻ കളിയായി അതിന്റെ കൊടുമുടിയിലേക്ക് ചാടിക്കയറി; വീണ്ടും വീണ്ടും അവൻ ഭഗവാനെ സ്മരിച്ചു, അങ്ങനെ <u>വായുപുത്രൻ</u> അതിയായ ശക്തിയോടെ കുതിച്ചുപാഞ്ഞു.|italicsoff=y|attr1=[[തുളസീദാസ്|തുളസീദാസിന്റെ]] [[രാമചരിതമാനസം|രാമചരിതമാനസത്തിലെ]] 5.1.3 ചൗപായ്|attr2=വിവർത്തനം<ref>{{Cite journal|last=Rao|first=I. Panduranga|date=1998|title=Review of The Beautiful Verses (Ram-Charit Manas, "Sunder-Kand" and Hanuman Chalisa of Goswami Tulsidas rendered into English verse)|journal=Indian Literature|volume=41|issue=1 (183)|pages=240–241|issn=0019-5804|jstor=23341337}}</ref>}} [[ഭഗവതപുരാണം|ഭഗവതപുരാണത്തിലെ]] 'ദശമസ്കന്ധത്തിന്' ഹിന്ദി പ്രാദേശികഭാഷയിലുണ്ടായ ആദ്യത്തെ സ്വതന്ത്ര ആവിഷ്കാരം ലാലാച്ദാസ് രചിച്ച "ഹരിചരിത്" (എ.ഡി. 1530) ആണ്. ഹസ്തിഗ്രാം (ഇന്നത്തെ [[റായ്ബറേലി ജില്ല|റായ്ബറേലിക്ക്]] അടുത്തുള്ള ഹത്ഗാവ്) സ്വദേശിയായിരുന്നു അദ്ദേഹം. ഈ കൃതി ദീർഘകാലം വ്യാപകമായി പ്രചരിക്കുകയും, ഇതിന്റെ നിരവധി കൈയെഴുത്തുപ്രതികൾ കിഴക്കൻ ഉത്തർപ്രദേശ്, [[ബീഹാർ]], [[മാൾവ]], [[ഗുജറാത്ത്]] എന്നിവിടങ്ങളിൽ നിന്ന് കണ്ടെത്തുകയും ചെയ്തിട്ടുണ്ട്. [[ കൈത്തി ലിപി|കൈത്തി ലിപിയിലാണ്]] ഇവയെല്ലാം രചിക്കപ്പെട്ടിട്ടുള്ളത്.<ref>{{Harvcoltxt|Orsini|2014|p=200}}</ref> [[സിക്കന്ദർ ലോധി|സിക്കന്ദർ ലോധിയുടെ]] ഭരണകാലത്ത് ഡൽഹിയിലെ ഈശ്വർദാസ് രചിച്ച 'സത്യവതി' (ഏകദേശം എ.ഡി. 1501), ലാലാദാസിന്റെ 'അവധവിലാസം' (എ.ഡി. 1700) എന്നിവയും അവധി ഭാഷയിലാണ് രചിക്കപ്പെട്ടത്. വിവിധ പ്രാദേശിക ഭാഷകളുടെ മിശ്രിതമായ 'പഞ്ച്‌മേൽ ഖിച്ചഡി' (pancmel khicṛī) ശൈലി പിന്തുടർന്നിരുന്ന [[കബീർ|കബീറിനെപ്പോലുള്ള]] ഭക്തകവികളുടെ കൃതികളിലെ പ്രധാന ഘടകവും അവധി ഭാഷയായിരുന്നു.<ref>{{Harvcoltxt|Vaudeville|1990|p=260}}</ref><ref>{{Harvcoltxt|Vaudeville|1990|p=264}}</ref> കബീറിന്റെ പ്രധാന കൃതിയായ [[ബിജക്|ബിജകിലെ]] ഭാഷാശൈലി പ്രാഥമികമായി അവധിയാണ്.<ref>{{Harvcoltxt|Vaudeville|1990|p=260}}</ref><ref>{{Harvcoltxt|Vaudeville|1990|p=259}}</ref> ==== പ്രേമാഖ്യാനങ്ങൾ ==== {{multiple image | total_width = 200 | caption_align = center | align = right | direction = vertical | image_style = border:none; | image1 = Queen Nagamati talks to her parrot, Padmavat, c1750.jpg | caption1 = രാജ്ഞി നാഗമതി തന്റെ തത്തയോട് സംസാരിക്കുന്നു, [[പത്മാവത്]], എ.ഡി 1750. | image2 = Meister des Madhu-Malati-Manuskripts 001.jpg | caption2 = കാമുകീകാമുകന്മാർ കാട്ടിൽ വെച്ച് ഒരു കടുവയ്ക്ക് നേരെ അമ്പെയ്യുന്നു. [[സൂഫി]] കാവ്യമായ [[മധുമാലതി|മധുമാലതിയിൽ]] നിന്നുള്ള ചിത്രം. | alt1 = | header = അവധി [[സൂഫി]] കൃതികളിലെ ചിത്രീകരണങ്ങൾ | header_background = #FDF5E6 }} 14-ാം നൂറ്റാണ്ടിന്റെ അവസാനത്തോടെ കിഴക്കൻ സൂഫികളുടെ പ്രിയപ്പെട്ട സാഹിത്യഭാഷയായി അവധി മാറി. പേർഷ്യൻ ''[[മസ്നവി]]'' ശൈലിയിൽ രചിക്കപ്പെട്ടതും, സൂഫി [[മിസ്റ്റിസിസം|മിസ്റ്റിസിസത്തിൽ]] വേരൂന്നിയതും, എന്നാൽ പൂർണ്ണമായും ഇന്ത്യൻ പശ്ചാത്തലത്തിലുള്ളതുമായ 'പ്രേമാഖ്യാനങ്ങളുടെ' (പ്രണയകഥകൾ) ഭാഷയായി ഇത് മാറുകയായിരുന്നു. ഭാരതീയ ഐതിഹ്യങ്ങളിൽ നിന്ന് നേരിട്ട് കടമെടുത്ത നിരവധി [[ആഖ്യാനശൈലി|കഥാതന്തുക്കൾ]] ഇവയിലുണ്ടായിരുന്നു. അവധി ഭാഷയിലെ അത്തരം ആദ്യത്തെ പ്രേമാഖ്യാനമായിരുന്നു മൗലാനാ ദാവൂദിന്റെ [[ചന്ദായൻ (കാവ്യം)|ചന്ദായൻ]] (എ.ഡി. 1379).<ref>{{Harvcoltxt|Vaudeville|1990|p=263}}</ref> പ്രശസ്ത ഭരണാധികാരിയായ [[ഷേർഷാ സൂരി|ഷേർഷാ സൂരിയുടെ]] കാലത്ത് തന്റെ വിശിഷ്ടകൃതിയായ [[പത്മാവത്]] (എ.ഡി. 1540) രചിച്ചുകൊണ്ട് [[മാലിക് മുഹമ്മദ് ജായസി|ജായസി]] ഈ പാരമ്പര്യം മുന്നോട്ട് കൊണ്ടുപോയി. [[അരാക്കൻ]] മുതൽ [[ഡെക്കാൻ പീഠഭൂമി|ഡെക്കാൻ]] വരെ വ്യാപകമായി പ്രചരിച്ച ഈ കൃതി, [[പേർഷ്യൻ ഭാഷ|പേർഷ്യനിലേക്കും]] മറ്റ് ഭാഷകളിലേക്കും വിവർത്തനം ചെയ്യപ്പെടുകയുണ്ടായി.<ref>{{Harvcoltxt|Orsini|2014|p=213}}</ref> ജായസിയുടെ മറ്റ് പ്രധാന കൃതികളായ കാൻഹാവത്,<ref>{{Citation|last=Hawley|first=John Stratton|title=Did Surdas Perform the Bhāgavata-purāṇa?|date=2015|work=Tellings and Texts|page=212|editor-last=Orsini|editor-first=Francesca|series=Music, Literature and Performance in North India|edition=1|publisher=Open Book Publishers|isbn=978-1-78374-102-1|quote=Then there are the Ahirs whose performances of the Krishna story fascinated Malik Muhammad Jayasi, as he tells us in his Kanhavat of 1540;...|editor2-last=Schofield|editor2-first=Katherine Butler|jstor=j.ctt17rw4vj.15}}</ref> അഖ്രാവത്<ref name="Saxena 1971 12"/>, ആഖ്‌രി കലാം<ref>{{Cite journal|last=Singh|first=Virendra|date=2009|title=An Avadhi language account of an earthquake in medieval North India circa AD 1500|url=https://www.researchgate.net/publication/296774084|journal=Current Science|volume=96|pages=1648–1649}}</ref> എന്നിവയും അവധിയിലാണ് രചിച്ചിട്ടുള്ളത്. {{Rquote|centre|എന്റെ മഹത്തായ നഗരമായ, എക്കാലവും മനോഹരമായ ജായസിനെക്കുറിച്ച് ഞാൻ പറയാം.<br /> ''[[സത്യയുഗം|സത്യയുഗത്തിൽ]]'' അതൊരു പുണ്യസ്ഥലമായിരുന്നു, അന്ന് അത് "പൂന്തോട്ടങ്ങളുടെ നഗരം" എന്ന് വിളിക്കപ്പെട്ടു.<br /> പിന്നെ ''[[ത്രേതായുഗം|ത്രേതായുഗം]]'' കടന്നുപോയി, ''[[ദ്വാപരയുഗം|ദ്വാപരയുഗം]]'' വന്നപ്പോൾ, അവിടെ ''ഭുഞ്ജരാജൻ'' എന്ന മഹാനായ ഒരു ഋഷിയുണ്ടായിരുന്നു.<br /> 88,000 ഋഷിമാർ അന്ന് അവിടെ ജീവിച്ചിരുന്നു, കൂടാതെ ഇടതൂർന്ന... എൺപത്തിനാല് കുളങ്ങളും.<br /> അവർ ഇഷ്ടികകൾ ചുട്ടെടുത്ത് ഉറപ്പുള്ള ഘാട്ടുകൾ നിർമ്മിക്കുകയും എൺപത്തിനാല് കിണറുകൾ കുഴിക്കുകയും ചെയ്തു.<br /> അവർ അവിടെയും ഇവിടെയുമായി മനോഹരമായ കോട്ടകൾ പണിതു, രാത്രിയിൽ അവ ആകാശത്തിലെ നക്ഷത്രങ്ങളെപ്പോലെ തോന്നിപ്പിച്ചു.<br /> മുകളിൽ ക്ഷേത്രങ്ങളുള്ള നിരവധി പഴത്തോട്ടങ്ങളും അവർ വെച്ചുപിടിപ്പിച്ചു.<br /><br /> ദോഹ: ആ മാനുഷിക ''അവതാരങ്ങളെല്ലാം'' അവിടെയിരുന്ന് തപസ്സുചെയ്തു. രാവും പകലും ''ഹോമങ്ങളും'' ''ജപങ്ങളും'' ചെയ്തുകൊണ്ട് അവർ ഈ ലോകത്തെ മുറിച്ചുകടന്നു.|[[മാലിക് മുഹമ്മദ് ജായസി|ജായസി]]|Kanhavat, ed. Pathak (8), 7–8.<ref>{{Harvcoltxt|Orsini|2014|p=209}}</ref>}} [[ജോൻപൂർ ജില്ല|ജോൻപൂരിലെ]] സുൽത്താൻ ഹുസൈൻ ഷാ ശർഖിയുടെ പ്രവാസ രാജസദസ്സുമായി ബന്ധമുണ്ടായിരുന്ന വിദഗ്ദ്ധനും കഥാകാരനുമായിരുന്ന ഷെയ്ഖ് 'കുത്ബൻ' സുഹ്രവർദിയാണ് മിരിഗാവതി (ഏകദേശം എ.ഡി. 1503) അഥവാ ''"മാന്ത്രിക ഹരിണി"'' എന്ന അവധി പ്രണയകാവ്യം രചിച്ചത്.<ref>{{Harvcoltxt|Kutban|2012|p=9}}</ref><ref name=":4">{{Harvcoltxt|Saxena|1971|p=15}}</ref> കവി സയ്യിദ് മഞ്ജൻ രാജ്ഗിരി രചിച്ച [[മധുമാലതി]] അഥവാ ''"രാത്രി വിരിയുന്ന മുല്ല"'' എന്ന മറ്റൊരു പ്രണയകാവ്യം എ.ഡി. 1545-ൽ എഴുതപ്പെട്ടതാണ്.<ref>{{Harvcoltxt|Manjhan|2001|p=xi}} —"Manjhan's birthplace Rajgir is in the present-day state of Bihar, not far away from Patna in northern India, and the poem itself is written in Awadhi or eastern Hindavi".</ref> [[അമീർ ഖുസ്രോ]] (മരണം: എ.ഡി. 1379) അവധിയിൽ ചില കൃതികൾ രചിച്ചിട്ടുള്ളതായും പറയപ്പെടുന്നു.<ref>{{Cite journal|last=Jafri|first=Saiyid Zaheer Husain|date=2016|title=Sectional President's Address: 'MAKING' OF THE COMPOSITE CULTURE IN PRE-NAWABI AWADH|journal=Proceedings of the Indian History Congress|volume=77|page=148|issn=2249-1937|jstor=26552634}}</ref> === ആധുനിക ഇന്ത്യ === ആധുനിക കാലഘട്ടത്തിൽ അവധി സാഹിത്യത്തിന് ഏറ്റവും മികച്ച സംഭാവനകൾ നൽകിയത് [[രമൈ കാക്കാ]] (എ.ഡി 1915–1982), 'പധീസ്' എന്നറിയപ്പെടുന്ന ബൽഭദ്ര പ്രസാദ് ദീക്ഷിത് (എ.ഡി 1898–1943), വൻഷീധർ ശുക്ല (എ.ഡി 1904–1980) തുടങ്ങിയ എഴുത്തുകാരാണ്. [[ഇന്ത്യൻ സ്വാതന്ത്ര്യ സമരം|ഇന്ത്യൻ സ്വാതന്ത്ര്യ സമരകാലത്ത്]] ജയിലിൽ കിടക്കുമ്പോൾ ദ്വാരകാ പ്രസാദ് മിശ്ര രചിച്ച ഒരു പ്രധാന അവധി ഇതിഹാസ കാവ്യമാണ് 'കൃഷ്ണായൻ' (എ.ഡി 1942). അവധി സാഹിത്യത്തിന് നൽകിയ സംഭാവനകൾ പരിഗണിച്ച് 2022-ൽ ഡോ. [[വിദ്യാ വിന്ദു സിംഗിന്|വിദ്യാ വിന്ദു സിംഗിനെ]] [[പത്മശ്രീ]] നൽകി ആദരിച്ചിട്ടുണ്ട്.{{clear}} == ശബ്ദശാസ്ത്രം == === സ്വരങ്ങൾ === അവധിയിൽ സഘോഷവും അഘോഷ സ്വരങ്ങളുണ്ട്.</br> സഘോഷ സ്വരങ്ങൾ ഇവയാണ്: {{blockindent| /ə/, /ʌ/, /aː/, /ɪ/, /iː/, /ʊ/, /uː/, /e/, /eː/, /o/, /oː/. <ref>{{Harvcoltxt|Saxena|1971|p=23}}</ref>}} അഘോഷ സ്വരങ്ങൾ അഥവാ "മന്ത്രിക്കുന്ന സ്വരങ്ങൾ" ഇവയാണ്: {{blockindent| /i̥/, /ʊ̥/, /e̥/. <ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/onlanguageselect0000gree|url-access=registration|quote=awadhi.|title=On Language: Selected Writings of Joseph H. Greenberg|last1=Greenberg|first1=Joseph Harold|last2=Kemmer|first2=Suzanne|date=1990|publisher=Stanford University Press|isbn=9780804716130|pages=[https://archive.org/details/onlanguageselect0000gree/page/85 85]|language=en}}</ref>}} അഘോഷ സ്വരങ്ങൾ ഒരു പദത്തിന്റെ അവസാനത്തിൽ മാത്രമാണ് വരുന്നത്.<ref name=":6" /> {| class="wikitable" style="text-align:center;" |+അവധിയിലെ സ്വരങ്ങൾ<ref name=":6" /> ! ! [[Front vowel|മുൻസ്വരം]] ! [[Central vowel|മധ്യസ്വരം]] ! [[Back vowel|പിൻസ്വരം]] |- ! [[Close vowel|സംവൃതസ്വരം]] | iː i̥ ɪ | | uː ʊ ʊ̥ |- ! [[Close-mid vowel|അർദ്ധസംവൃതസ്വരം]] | e eː e̥ | | o oː |- ! [[Mid vowel|മധ്യസ്വരം]] | | ə | |- ! [[Open-mid vowel|അർദ്ധവിവൃതസ്വരം]] | | ʌ | |- ! [[Open vowel|വിവൃതസ്വരം]] | | | aː |} ==== സ്വരസംയുക്തങ്ങൾ ==== {{mw-datatable}} {| class="wikitable mw-datatable" |+ ദ്വിസ്വരങ്ങൾ ! rowspan="2" style="text-align: center;" |സംയുക്തം ! colspan="2" style="text-align: center;" |ഉദാഹരണം ! rowspan="2" style="text-align: center;" |അർത്ഥം |- ![[അന്താരാഷ്ട്ര ശബ്ദലിപി|ഐ.പി.എ.]] ![[ISO 15919|ലിപ്യന്തരണം]] |- style="text-align: center;" ||/ɪaː/ ||/d͡ʒɪaː/ ||jiā ||"മൂത്ത സഹോദരി" (ചേച്ചി) |- style="text-align: center;" ||/ɪeː/ ||/d͡ʒɪeː/ ||jiē ||"ജീവൻവച്ചു" |- style="text-align: center;" ||/ʌiː/ ||/nʌiː/ ||naī ||"പുതിയ" |- style="text-align: center;" ||/ʌɪ/ ||/bʰʌɪ/ ||bhai ||"ആയിത്തീർന്നു" |- style="text-align: center;" ||/ʌeː/ ||/gʌeː/ ||gaē ||"(അവർ) പോയി" |- style="text-align: center;" ||/ʌʊ/ ||/t̪ʌʊ/ ||tau ||"അപ്പോൾ" / "പിന്നെ" |- style="text-align: center;" ||/ʌuː/ ||/gʌuː/ ||gaū ||"പശു" |- style="text-align: center;" ||/ʊʌ/ ||/kʊ̃ʌn/ ||kũan ||"കിണറുകൾ (തിര്യക് രൂപം)" |- style="text-align: center;" ||/ʊiː/ ||/d̪ʊiː/ ||duī ||"രണ്ട്" |- style="text-align: center;" ||/ʊaː/ ||/bʊaː/ ||buā ||"അച്ഛന്റെ സഹോദരി" |- style="text-align: center;" ||/uːiː/ ||/ruːiː/ ||rūī ||"പരുത്തി" |- style="text-align: center;" ||/aːoː/ ||/aːoː/ ||āō ||"വരൂ" |- style="text-align: center;" ||/aːeː/ ||/kʰaːeː/ ||khāē ||"കഴിച്ചു" |- style="text-align: center;" ||/aːiː/ ||/aːiː/ ||āī ||"വന്നു" |- style="text-align: center;" ||/aːuː/ ||/naːuː/ ||nāū ||"ക്ഷുരകൻ" |- style="text-align: center;" ||/eːiː/ ||/d̪eːiː/ ||dēī ||"നൽകും" |- style="text-align: center;" ||/eːʊ/ ||/d̪eːʊ/ ||dēu ||"നൽകൂ" |- style="text-align: center;" ||/oːɪ/ ||/hoːɪ/ ||hōi ||"ആയിരിക്കാം" |- style="text-align: center;" ||/oʊ/ ||/hoʊ/ ||hōu ||"ആകുക" |} {| class="wikitable mw-datatable" |+ത്രിസ്വരങ്ങൾ ! rowspan="2" style="text-align: center;" |സംയുക്തം ! colspan="2" style="text-align: center;" |ഉദാഹരണം ! rowspan="2" style="text-align: center;" |അർത്ഥം |- ![[അന്താരാഷ്ട്ര ശബ്ദലിപി|ഐ.പി.എ]] ![[ISO 15919|ലിപ്യന്തരണം]] |- style="text-align: center;" ||/ɪeʊ/ ||/pɪeʊ/ ||pieu ||"(നീ) കുടിച്ചു" |- style="text-align: center;" ||/ʊɪaː/ ||/gʰʊ̃ɪaː/ ||ghũiā ||"ചേമ്പിന്റെ കിഴങ്ങ്" |- style="text-align: center;" ||/aːeʊ/ ||/kʰaːeʊ/ ||khāeu ||"(നീ) കഴിച്ചു" |- style="text-align: center;" ||/ʌɪaː/ ||/bʰʌɪaː/ ||bhaiā ||"സഹോദരൻ" |} === വ്യഞ്ജനങ്ങൾ === {| class="wikitable" style="text-align: center;" |+അവധി ഭാഷയിലെ വ്യഞ്ജന സ്വനിമങ്ങൾ ! colspan="3" | ![[ഓഷ്ഠ്യം]] ![[ദന്ത്യം]]/<br />[[വർത്സ്യം]] ![[Retroflex consonant|മൂർദ്ധന്യം]] ![[താലവ്യം]] ![[മൃദുതാലവ്യം|കണ്ഠ്യം]] ![[Glottal consonant|കാകില്യം]] |- ! colspan="2" rowspan="2" |[[Nasal consonant|അനുനാസികം]] !<small>അല്പപ്രാണം</small> |{{IPA link|m}} |{{IPA link|n}} |({{IPA link|ɳ}}) |({{IPA link|ɲ}}) |({{IPA link|ŋ}}) | |- !<small>[[Aspiration (phonetics)|മഹാപ്രാണം]]</small> |{{IPA link|m}}{{IPA link|ʱ}} |{{IPA link|n}}{{IPA link|ʱ}} | | | | |- ! rowspan="4" |[[Plosive|സ്പർശം]]/<br />[[Affricate|ഘർഷി]] ! rowspan="2" |<small>[[Voicelessness|അഘോഷം]]</small> !<small>അല്പപ്രാണം</small> |{{IPA link|p}} |{{IPA link|t̪|t}} |{{IPA link|ʈ}} |{{IPA link|tʃ}} |{{IPA link|k}} | |- !<small>[[Aspirated consonant|മഹാപ്രാണം]]</small> |{{IPA link|pʰ}} |{{IPA link|tʰ}} |{{IPA link|ʈʰ}} |{{IPA link|tʃʰ}} |{{IPA link|kʰ}} | |- ! rowspan="2" |<small>[[Voice (phonetics)|സഘോഷം]]</small> !<small>അല്പപ്രാണം</small> |{{IPA link|b}} |{{IPA link|d̪|d}} |{{IPA link|ɖ}} |{{IPA link|dʒ}} |{{IPA link|ɡ}} | |- !<small>[[Aspirated consonant|മഹാപ്രാണം]]</small> |{{IPA link|bʱ}} |{{IPA link|dʱ}} |{{IPA link|ɖʱ}} |{{IPA link|dʒʱ}} |{{IPA link|ɡʱ}} | |- ! rowspan="1" colspan="3" |[[Fricative|ഊഷ്മാവ്]] | |{{IPA link|s}} | | | |{{IPA link|h}}~{{IPA link|ɦ}} {{efn| [{{IPA link|h}}] പദങ്ങളുടെ തുടക്കത്തിലും [{{IPA link|ɦ}}] പദങ്ങളുടെ മധ്യത്തിലും അവസാനത്തിലും വരുന്നു.}}<ref name=":6" /> |- ! rowspan="4" |[[Liquid consonant|ദ്രവം]] ! rowspan="2" |<small>[[Rhotic consonant|ലുണ്ഠിതം]]</small> !<small>അല്പപ്രാണം</small> | |{{IPA link|r}} |{{IPA link|ɽ}} | | | |- !<small>[[Aspiration (phonetics)|മഹാപ്രാണം]]</small> | |{{IPA link|r}}{{IPA link|ʱ}} |{{IPA link|ɽ}}{{IPA link|ʱ}} | | | |- ! rowspan="2" |<small>[[Lateral consonant|പാർശ്വികം]]</small> !<small>അല്പപ്രാണം</small> | |{{IPA link|l}} | | | | |- !<small>[[Aspiration (phonetics)|മഹാപ്രാണം]]</small> | |{{IPA link|l}}{{IPA link|ʱ}} | | | | |- ! colspan="3" |[[Approximant|അർദ്ധസ്വരം]] |{{IPA link|ʋ}} | | |{{IPA link|j}} | | |} == വ്യാകരണം == === താരതമ്യ വ്യാകരണം === അയൽ ഭാഷകളായ [[പാശ്ചാത്യ ഹിന്ദി ഭാഷകൾ|പാശ്ചാത്യ ഹിന്ദി]], [[ബിഹാരി ഭാഷകൾ|ബിഹാരി]] എന്നിവയിൽ നിന്ന് അവധിയെ വേർതിരിക്കുന്ന നിരവധി സവിശേഷതകളുണ്ട്. അവധിയിൽ നാമങ്ങൾക്ക് ഹ്രസ്വവും ദീർഘവുമായ രൂപങ്ങളുണ്ട്; എന്നാൽ പാശ്ചാത്യ ഹിന്ദിയിൽ കൂടുതലായും ഹ്രസ്വരൂപങ്ങളും ബിഹാരിയിൽ ദീർഘരൂപങ്ങളുമാണ് കാണപ്പെടുന്നത്. പാശ്ചാത്യ ഹിന്ദിയെ അപേക്ഷിച്ച് അവധിയിൽ ലിംഗഭേദ നിയമങ്ങൾ അത്ര കർശനമല്ലെങ്കിലും വലിയൊരളവിൽ പാലിക്കപ്പെടുന്നുണ്ട്. എന്നാൽ ബിഹാരിയിൽ ലിംഗഭേദ രീതികൾ തീരെ ദുർബലമാണ്. കർതൃപ്രത്യയത്തിന്റെ അഭാവം അവധിയെ പാശ്ചാത്യ ഹിന്ദിയിൽ നിന്ന് വ്യത്യസ്തമാക്കുകയും ബിഹാരിയോട് കൂടുതൽ സാമ്യമുള്ളതാക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. അവധിയിലെ ദ്വിതീയാ-ചതുർത്ഥീ വിഭക്തിപ്രത്യയങ്ങൾ /കാ/ (/kaː/) അല്ലെങ്കിൽ /ക/ (/kə/) ആണ്. എന്നാൽ പാശ്ചാത്യ ഹിന്ദിയിൽ ഇത് /കോ/ (/koː/) അല്ലെങ്കിൽ /കൗ/ (/kɔː/) എന്നും, ബിഹാരിയിൽ /കേ/ (/keː/) എന്നുമാണ്. അതുപോലെ, ബിഹാരിയിലും പാശ്ചാത്യ ഹിന്ദിയിലും സപ്തമീ വിഭക്തിപ്രത്യയം /മേം/ (/mẽː/) ആയിരിക്കുമ്പോൾ അവധിയിലത് /മാ/ (/maː/) ആണ്. സർവ്വനാമങ്ങളിൽ പുരുഷവാചക ഷഷ്ഠീവിഭക്തിയായി അവധിയിൽ /തോർ/ (/toːɾ-/), /മോർ/ (/moːɾ-/) എന്നിവ ഉപയോഗിക്കുമ്പോൾ പാശ്ചാത്യ ഹിന്ദിയിൽ അത് /തേർ/ (/teːɾ-/), /മേർ/ (/meːɾ-/) എന്നിവയാണ്. /ഹമാർ/ (/ɦəmaːɾ/) എന്ന പദത്തിന്റെ തിര്യഗ്‌രൂപം അവധിയിൽ /ഹമ്രേ/ (/ɦəmɾeː/) എന്നാണ്. പാശ്ചാത്യ ഹിന്ദിയിൽ ഇത് /ഹമാരേ/ (/ɦəmaːɾeː/) എന്നും ബിഹാരിയിൽ /ഹമ്രൻ'കൈ/ (/ɦəmrən'kæ/) എന്നുമാണ്.<ref name=":3" /> /ദിഹിസ്/ (/dɪɦɪs/), /മാരിസ്/ (/maːɾɪs/) തുടങ്ങിയ പദങ്ങളിൽ കാണുന്ന /-ഇസ്/ (/-ɪs/) എന്ന പ്രത്യയം അവധിയുടെ മറ്റൊരു പ്രധാന സവിശേഷതയാണ്. വർത്തമാനകാലത്തിൽ ഉപയോഗിക്കുന്ന /ലാ/ (/laː/) എന്ന ആശ്രിതപദം, ഭൂതകാലത്തിലെ /-ൽ/ (/-l/), ചതുർത്ഥീ വിഭക്തിപ്രത്യയമായ /-ലാ/ (/-laː/) എന്നിവ അയൽഭാഷയായ ഭോജ്പുരിയെ അവധിയിൽ നിന്ന് വേർതിരിക്കുന്നു.<ref name="auto"/> === സർവ്വനാമങ്ങൾ === {| class="wikitable" style="text-align: center; margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+അവധിയിലെ ഉത്തമപുരുഷ സർവ്വനാമങ്ങൾ<ref>{{Harvcoltxt|Masica|1993|p=252}}</ref><ref name=":3" /> ! ! colspan="5" |ഏകവചനം</br><small>ഞാൻ / എന്നെ /എന്റെ</small> ! colspan="5" |ബഹുവചനം</br><small>ഞങ്ങൾ / ഞങ്ങളെ / ഞങ്ങളുടെ</small> |- ! !പ്രഥമ !കർതൃ !തിര്യക് !ചതുർത്ഥി !ഷഷ്ഠി !പ്രഥമ !കർതൃ !തിര്യക് !ചതുർത്ഥി !ഷഷ്ഠി |- ! [[ഹിന്ദി|ആധുനിക മാനക ഹിന്ദി]] | മൈം</br>{{large|{{lang|hi|{{script|deva|( मैं )}}}}}} | മൈനെ</br>{{large|{{lang|hi|{{script|deva|( मैंने )}}}}}} | മുഝ</br>{{large|{{lang|hi|{{script|deva|( मुझ )}}}}}} | മുഝേ</br>{{large|{{lang|hi|{{script|deva|( मुझे )}}}}}} | മേരാ^*</br>{{large|{{lang|hi|{{script|deva|( मेरा )}}}}}} | ഹമ</br>{{large|{{lang|hi|{{script|deva|( हम )}}}}}} | ഹമനെ</br>{{large|{{lang|hi|{{script|deva|( हमने )}}}}}} | ഹമ</br>{{large|{{lang|hi|{{script|deva|( हम )}}}}}} | ഹമേം</br>{{large|{{lang|hi|{{script|deva|( हमें )}}}}}} | ഹമാരാ^*</br>{{large|{{lang|hi|{{script|deva|( हमारा )}}}}}} |- ! അവധി | മൈ</br>{{large|{{lang|awa-deva|( मै )}}}} | – | മഹി</br>{{large|{{lang|awa-deva|( महि )}}}} | – | മോര{{ref|asterisk|*}}</br>{{large|{{lang|awa-deva|( मोर )}}}} | ഹമ</br>{{large|{{lang|awa-deva|( हम )}}}} | – | ഹമ</br>{{large|{{lang|awa-deva|( हम )}}}} | ഹമൈ</br>{{large|{{lang|awa-deva|( हमै )}}}} | ഹമാര{{ref|asterisk|*}}</br>{{large|{{lang|awa-deva|( हमार )}}}} |- !<small>(അവധിയിലെ മറ്റു പകരരൂപങ്ങൾ)</small> |<nowiki>-</nowiki> | – | മോ</br>{{large|{{lang|awa-deva|( मो )}}}} | മയികാ</br>{{large|{{lang|awa-deva|( मइका )}}}}</br> മോകാ </br>{{large|{{lang|awa-deva|( मोका )}}}} | – | – | – | – | ഹമകാ</br>{{large|{{lang|awa-deva|( हमका )}}}} | – |} {| class="wikitable" style="text-align: center; margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+അവധിയിലെ മധ്യമപുരുഷ സർവ്വനാമങ്ങൾ<ref name=":3">{{Cite book|url=http://archive.org/details/rosettaproject_awa_morsyn-1|title=Linguistic Survey of India|last=Grierson|first=G. A.|date=1967|publisher=Motilal Banarsidass|others=The Long Now Foundation}}</ref><ref>{{Harvcoltxt|Saxena|1971|p=169}}</ref> ! ! colspan="6" |ഏകവചനം</br><small>നീ / നിന്നെ / നിന്റെ</small> ! colspan="6" |ബഹുവചനം</br><small>നിങ്ങൾ / നിങ്ങളെ / നിങ്ങളുടെ</small> |- ! !പ്രഥമ !കർതൃ !തിര്യക് !ചതുർത്ഥി !ഷഷ്ഠി !ആദരസൂചകം !പ്രഥമ !കർതൃ !തിര്യക് !ചതുർത്ഥി !ഷഷ്ഠി !ആദരസൂചകം |- ! [[ഹിന്ദി|ആധുനിക മാനക ഹിന്ദി]] | തൂ</br>{{large|{{lang|hi|{{script|deva|( तू )}}}}}} | തൂനേ</br>{{large|{{lang|hi|{{script|deva|( तूने )}}}}}} | തുഝ്</br>{{large|{{lang|hi|{{script|deva|( तुझ )}}}}}} | തുഝേ</br>{{large|{{lang|hi|{{script|deva|( तुझे )}}}}}} | തേരാ^*</br>{{large|{{lang|hi|{{script|deva|( तेरा )}}}}}} | – | തും</br>{{large|{{lang|hi|{{script|deva|( तुम )}}}}}} | തുംനേ</br>{{large|{{lang|hi|{{script|deva|( तुमने )}}}}}} | തും</br>{{large|{{lang|hi|{{script|deva|( तुम )}}}}}} | തുമ്ഹേം</br>{{large|{{lang|hi|{{script|deva|( तुम्हें )}}}}}} | തുമ്ഹാരാ^*</br>{{large|{{lang|hi|{{script|deva|( तुम्हारा )}}}}}} | ആപ്</br>{{large|{{lang|hi|{{script|deva|( आप )}}}}}} |- ! അവധി | തൂ, തുയി (തോയി), തൈം (തയം)</br>{{large|{{lang|awa-deva|( तू, तुइ (तोइ), तैं (तयँ) )}}}} | – | തു(ഹി)</br>{{large|{{lang|awa-deva|( तु(हि) )}}}} | – | തോര{{ref|asterisk|*}}</br>{{large|{{lang|awa-deva|( तोर )}}}} | ആപു</br>{{large|{{lang|awa-deva|( आपु )}}}} | തും</br>{{large|{{lang|awa-deva|( तुम )}}}} | – | തും</br>{{large|{{lang|awa-deva|( तुम )}}}} | തുമൈ, തോഹൈം (തോഹയം)</br>{{large|{{lang|awa-deva|( तुमै, तोहैं (तोहयँ) )}}}} | തുമാര{{ref|asterisk|*}} / തോഹാര{{ref|asterisk|*}}</br>{{large|{{lang|awa-deva|( तुमार / तोहार )}}}} | ആപ്</br>{{large|{{lang|awa-deva|( आप )}}}} |- !<small>(അവധിയിലെ മറ്റു പകരരൂപങ്ങൾ)</small> |<nowiki>-</nowiki> | – | തോ</br>{{large|{{lang|awa-deva|( तो )}}}} | തുഇകാ, തോകാ (തോംഹ്കാ)</br>{{large|{{lang|awa-deva|( तुइका, तोका (तोंहका) )}}}} | – | – | – | – | – | തുംകാ</br>{{large|{{lang|awa-deva|( तुमका )}}}} |<nowiki>-</nowiki> |<nowiki>-</nowiki> |} ;<nowiki>കുറിപ്പുകൾ:</nowiki> :{{note|asterisk|*}} ലിംഗം, വചനം എന്നിവയ്ക്കനുസരിച്ച് രൂപവ്യത്യാസം വരുന്നവ: :# മോർ {{lang|awa-deva|(मोर)}} → ''മോരാ'' {{lang|awa-deva|(मोरा)}} <small>(പുല്ലിംഗം)</small>, ''മോരീ'' {{lang|awa-deva|(मोरी)}} <small>(സ്ത്രീലിംഗം)</small>, ''മോരേ'' {{lang|awa-deva|(मोरे)}} <small>(ബഹുവചനം)</small> :# ഹമാർ {{lang|awa-deva|(हमार)}} → ''ഹമ്രാ'' {{lang|awa-deva|(हमरा)}} <small>(പുല്ലിംഗം)</small>, ''ഹമ്രീ'' {{lang|awa-deva|(हमरी)}} <small>(സ്ത്രീലിംഗം)</small>, ''ഹമ്രേ'' {{lang|awa-deva|(हमरे)}} <small>(ബഹുവചനം)</small> :# തോർ {{lang|awa-deva|(तोर)}} → ''തോരാ'' {{lang|awa-deva|(तोरा)}} <small>(പുല്ലിംഗം)</small>, ''തോരീ'' {{lang|awa-deva|(तोरी)}} <small>(സ്ത്രീലിംഗം)</small>, ''തോരേ'' {{lang|awa-deva|(तोरे)}} <small>(ബഹുവചനം)</small> :# തുമർ {{lang|awa-deva|(तुमर)}} → ''തുമ്രാ'' {{lang|awa-deva|(तुमरा)}} <small>(പുല്ലിംഗം)</small>, ''തുമ്രീ'' {{lang|awa-deva|(तुमरी)}} <small>(സ്ത്രീലിംഗം)</small>, ''തുമ്രേ'' {{lang|awa-deva|(तुमरे)}} <small>(ബഹുവചനം)</small> :# തോഹാർ {{lang|awa-deva|(तोहार)}} → ''തോഹ്രാ'' {{lang|awa-deva|(तोहरा)}} <small>(പുല്ലിംഗം)</small>, ''തോഹ്രീ'' {{lang|awa-deva|(तोहरी)}} <small>(സ്ത്രീലിംഗം)</small>, ''തോഹ്രേ'' {{lang|awa-deva|(तोहरे)}} <small>(ബഹുവചനം)</small> == പദരൂപീകരണം == അവധി ഭാഷയിലെ പദരൂപീകരണ പ്രക്രിയകൾ താഴെ പറയുന്നവയാണ്: '''പ്രത്യയം ചേർക്കൽ''' ഒരു വാക്കിന്റെ അർത്ഥമോ രൂപമോ മാറ്റുന്നതിനായി ഒരു പ്രത്യയം (affix) ഉപയോഗിക്കുന്നു. ഇത് ഒരു ഉപസർഗ്ഗമോ (prefix) പരപ്രത്യയമോ (suffix) ആകാം. * ഉദാഹരണം: 'സരം' (saram) എന്ന ധാതുവിന് മുൻപായി 'ബേ-' (bē–) എന്ന ഉപസർഗ്ഗം ചേരുമ്പോൾ "നാണമില്ലാത്തവൻ" (shameless) എന്ന അർത്ഥം ലഭിക്കുന്നു, അതുപോലെ 'അപ്നാ' (apna) എന്നതിന് ശേഷം '-പൻ' (–pan) ചേരുമ്പോൾ "സ്വന്തം" (belonging-ness) എന്ന അർത്ഥം വരുന്നു. '''സമാസം''' രണ്ടോ അതിലധികമോ പദങ്ങൾ സംയോജിപ്പിച്ച് ഒരൊറ്റ പദമായി മാറുന്ന പ്രക്രിയ. * ഉദാഹരണം: 'നീലകണ്ഠ്' (nīlkanṭh) എന്നാൽ "നീല പക്ഷി" എന്നും 'ബൻമാനുസ്' (banmānus) എന്നാൽ "കാട്ടുമനുഷ്യൻ" അഥവാ "ചിമ്പാൻസി" എന്നും അർത്ഥമാക്കുന്നു. '''ആമ്രേഡിതം / പദാവർത്തനം''' ചില പദരൂപങ്ങളുടെ ആവർത്തനമാണ് ഈ പ്രക്രിയയിൽ ഉൾപ്പെടുന്നത്. ഇത് പൂർണ്ണമോ, ഭാഗികമോ, ഇടവിട്ടുള്ളതോ ആകാം. # '''പൂർണ്ണ പദാവർത്തനം:''' ഇത് ഒരു പ്രവൃത്തിയുടെ തുടർച്ചയെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. #* ഉദാഹരണം: "പൊയ്ക്കൊണ്ടിരിക്കുന്നു" എന്നർത്ഥം വരുന്ന 'ജാത്-ജാത്' (jāt-jāt). # '''ഭാഗിക പദാവർത്തനം:''' ഇത് ഒരു വസ്തുവിന് മറ്റൊരു വസ്തുവിനോടുള്ള സാമ്യത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. #* ഉദാഹരണം: "കിതപ്പ്" എന്നർത്ഥം വരുന്ന 'ഹാംപട്-ദാംപട്' (hãpaṭ-dãpaṭ). # '''ഇടവിട്ടുള്ള പദാവർത്തനം:''' ഇത് വരാനിരിക്കുന്ന പ്രവൃത്തിയുടെ തൽക്ഷണ അവസ്ഥയെ ഊന്നിപ്പറയുകയും ഒന്നിന്റെ സമൃദ്ധിയെ പ്രകടിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. #* ഉദാഹരണം: "പാടങ്ങൾക്കിടയിൽ" എന്നർത്ഥം വരുന്ന 'ഖേതഈ ഖേത്' (khētaī khēt); "വളരെ ചൂടുള്ള" എന്നർത്ഥം വരുന്ന 'ഗർമഈ ഗരം' (garmaī garam). == ജനപ്രിയ സംസ്കാരത്തിൽ == === വിനോദം === 1961-ൽ പുറത്തിറങ്ങിയ ''[[ഗംഗ ജമുന]]'' എന്ന ചിത്രത്തിലെ കഥാപാത്രങ്ങൾ അവധി ഭാഷയുടെ ഒരു മിതമായ രൂപം സംസാരിക്കുന്നുണ്ട്. 1975-ൽ പുറത്തിറങ്ങിയ ''[[ഷോലെ]]'' എന്ന ചിത്രത്തിൽ [[ഗബ്ബർ സിംഗ് (കഥാപാത്രം)|ഗബ്ബർ സിംഗിന്റെ]] സംഭാഷണങ്ങൾ [[Kauravi dialect|ഖരിബോലിയും]] അവധിയും കലർന്നതായിരുന്നു; ഇത് ''ഗംഗ ജമുന'' എന്ന ചിത്രത്തിൽ [[ദിലീപ് കുമാർ]] അവതരിപ്പിച്ച ഗംഗ എന്ന കൊള്ളക്കാരനിൽ നിന്ന് പ്രചോദനം ഉൾക്കൊണ്ടതാണ്.<ref name="Chopra">{{Cite web|last=Chopra|first=Anupama|author-link=Anupama Chopra|date=11 August 2015|title=Shatrughan Sinha as Jai, Pran as Thakur and Danny as Gabbar? What 'Sholay' could have been|url=https://scroll.in/article/745687/shatrughan-sinha-as-jai-pran-as-thakur-and-danny-as-gabbar-what-sholay-could-have-been|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20151108092131/http://scroll.in/article/745687/shatrughan-sinha-as-jai-pran-as-thakur-and-danny-as-gabbar-what-sholay-could-have-been|archive-date=8 November 2015|access-date=|website=[[Scroll.in]]}}</ref> 2001-ൽ പുറത്തിറങ്ങിയ ''[[ലഗാൻ]]'' എന്ന ചിത്രത്തിൽ, പ്രേക്ഷകർക്ക് മനസ്സിലാക്കാൻ എളുപ്പമാകുന്നതിനായി അവധി ഭാഷയുടെ മിതമായ രൂപമാണ് ഉപയോഗിച്ചിരുന്നത്.<ref>{{cite web|url=https://www.rediff.com/movies/2000/feb/21aamir1.htm|title=rediff.com, Movies: Exclusive!!! Aamir Khan on the sets of Lagaan|website=www.rediff.com|access-date=16 September 2018}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/Lagaan-Just-perfect/articleshow/2134618786.cms|title='Lagaan: Just perfect' – Times of India|work=The Times of India|access-date=16 September 2018}}</ref> 2009-ൽ പുറത്തിറങ്ങിയ ''[[ദേവ്.ഡി]]'' എന്ന ചിത്രത്തിൽ [[അമിത് ത്രിവേദി]] സംഗീതം നൽകിയ "പായലിയ" എന്ന അവധി ഗാനമുണ്ട്.<ref>{{cite web|url=http://www.rediff.com/movies/2008/jul/21amit.htm|title=Making music, from Aamir to Dev D|website=www.rediff.com|access-date=5 September 2018}}</ref> ''[[യുദ്ധ് (ടിവി പരമ്പര)|യുദ്ധ്]]'' എന്ന ടെലിവിഷൻ പരമ്പരയിൽ [[അമിതാഭ് ബച്ചൻ]] തന്റെ ചില സംഭാഷണങ്ങൾ അവധിയിൽ സംസാരിച്ചിരുന്നു; ഇത് ''[[ഹിന്ദുസ്ഥാൻ ടൈംസിന്റെ]]'' നിരൂപക പ്രശംസ നേടിയിരുന്നു.<ref>{{cite web|url=https://www.hindustantimes.com/entertainment/television/yudh-review-amitabh-bachchan-s-show-limps-back-to-sluggish-pace/article1-1241418.aspx|archive-url=https://web.archive.org/web/20140802030602/https://www.hindustantimes.com/entertainment/television/yudh-review-amitabh-bachchan-s-show-limps-back-to-sluggish-pace/article1-1241418.aspx|archive-date=2 August 2014|title=Yudh review: Amitabh Bachchan's show limps back to sluggish pace – Hindustan Times|date=2 August 2014|url-status=dead|access-date=16 September 2018}}</ref> രാമാനന്ദ് സാഗറിന്റെ 1987-ലെ ടെലിവിഷൻ പരമ്പരയായ ''[[രാമായൺ (1987 ടിവി പരമ്പര)|രാമായണത്തിലും]]'' [[അയോധ്യ|അയോധ്യയിലെ]] നിവാസികളും മറ്റ് ചെറിയ കഥാപാത്രങ്ങളും സംസാരിക്കുന്നത് അവധിയാണ്. അമിതാഭ് ബച്ചനും [[രേഖ|രേഖയും]] അഭിനയിച്ച ''[[സിൽസില (1981 ചലച്ചിത്രം)|സിൽസില]]'' എന്ന സിനിമയിലെ "[[രംഗ് ബർസെ ഭീഗേ ചുനാർ വാലി|രംഗ് ബർസെ ഭീഗേ ചുനാർ വാലി]]" എന്ന ഗാനത്തിന്റെ വരികൾ അവധി ഭാഷാഭേദത്തിലാണ്. 2022-ൽ പുറത്തിറങ്ങിയ ഹിന്ദി ഫീച്ചർ ഫിലിമായ ''[[വിക്രം വേദ (2022 ചലച്ചിത്രം)|വിക്രം വേദയിൽ]]'' [[ഹൃതിക് റോഷൻ]] അവതരിപ്പിച്ച വേദാ ബേതാൽ എന്ന കഥാപാത്രവും അവധി ഭാഷാഭേദത്തിൽ സംസാരിക്കുന്നുണ്ട്. ''"മേരെ അംഗനേ മേം തുംഹാരാ ക്യാ കാം ഹേ"'' എന്ന അവധി നാടോടിഗാനം ബോളിവുഡിൽ വളരെ ജനപ്രിയമായിട്ടുണ്ട്. അമിതാഭ് ബച്ചൻ അഭിനയിച്ച് 1981-ൽ പുറത്തിറങ്ങിയ ''[[ലവാരിസ് (1981 ചലച്ചിത്രം)|ലവാരിസ്]]'' എന്ന ചിത്രത്തിലും, 1970-ലെ ''[[ബോംബെ ടാക്കീസ്]]'', 1975-ലെ ''മസ്സേ ലേ ലോ'' എന്നീ ചിത്രങ്ങളിലും ഇതിന്റെ ഒരു മിതമായ പതിപ്പ് ഉപയോഗിച്ചിട്ടുണ്ട്. കൂടാതെ 2020-ൽ [[നേഹ കക്കർ]] ഇത് ഒരു സിംഗിളായി പുറത്തിറക്കുകയും ചെയ്തു.<ref>{{Cite web |url=https://www.bobbytalkscinema.com/recentpost/the-curious-case-of-mere-angn-2137/ |title=The curious case of |access-date=20 April 2022 |archive-date=28 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220528082456/https://www.bobbytalkscinema.com/recentpost/The-curious-case-of-Mere-Angn-2137 |url-status=dead }}</ref> ബോളിവുഡിലൂടെ ജനപ്രിയമായ മറ്റൊരു അവധി നാടോടിഗാനമാണ് "ഹോളി ഖേലേ രഘുവീര"; അമിതാഭ് ബച്ചനും [[ഹേമമാലിനി|ഹേമമാലിനിയും]] അഭിനയിച്ച് 2003-ൽ പുറത്തിറങ്ങിയ ''[[ബാഗ്ബാൻ (2003 ചലച്ചിത്രം)|ബാഗ്ബാൻ]]'' എന്ന ചിത്രത്തിന് വേണ്ടി അമിതാഭ് ബച്ചൻ തന്നെ ഇതിന്റെ മിതമായ രൂപം ആലപിച്ചു. 1982-ലെ ''[[നദിയാ കേ പാർ (1982 ചലച്ചിത്രം)|നദിയാ കേ പാർ]]'' എന്ന ചിത്രം അവധി ഭാഷയിലായിരുന്നു (അതേ സംവിധായകൻ തന്നെ സംവിധാനം ചെയ്ത ഇതിന്റെ 1994-ലെ റീമേക്ക് ആയ ''[[ഹം ആപ്‌കേ ഹേ കൗൻ..!]]'' ഹിന്ദിയിലായിരുന്നു.)<ref>{{cite web | url=https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/sooraj-barjatya-didnt-want-to-direct-hum-aapke-hain-koun-had-two-ecgs-due-to-stress-why-would-i-do-a-remake-9653087/lite/ | title=Sooraj Barjatya didn't want to direct Hum Aapke Hain Koun, had two ECGs 'due to stress': 'Why would I do a remake?' | date=4 November 2024 }}</ref> === നാടോടിഗാനങ്ങൾ === അവധിൽ പാടിവരുന്ന നാടോടിഗാനങ്ങളുടെ രൂപങ്ങളിൽ സരിയ, ബ്യാഹ്, സുഹാഗ്, ഗാരി, നക്ത, ബൻറ (ബന്ന-ബന്നി), അൽഹ, സാവൻ, ജൂല, ഹോരി, ബാരഹ്മാസ എന്നിവ ഉൾപ്പെടുന്നു.<ref>{{Harvcoltxt|Pandey|2011|p=31}}</ref> == ഉദാഹരണ വാക്യങ്ങൾ == === സാർവത്രിക മനുഷ്യാവകാശ പ്രഖ്യാപനം === അവധിയിൽ എഴുതിയ സാർവത്രിക മനുഷ്യാവകാശ പ്രഖ്യാപനത്തിന്റെ വകുപ്പ് 1 ആണ് ഇനിപ്പറയുന്ന വാചകം: <ref name="UDHR_Awadhi">{{cite web |title=Universal Declaration of Human Rights: Awadhi |url=https://www.ohchr.org/sites/default/files/UDHR/Documents/UDHR_Translations/awa.pdf|trans-title=मनइन के अधिकारन कै जगतबियापी ऐलान|url-status=live|archive-date=8 August 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240808123935/https://www.ohchr.org/sites/default/files/UDHR/Documents/UDHR_Translations/awa.pdf|website=OHCHR.org|publisher=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights|language=awa|page=1|access-date=16 January 2026}}</ref> ==== അവധി [[ദേവനാഗരി]] ലിപിയിൽ ==== {{Block indent|{{lang|awa|{{Script|deva|'''अनुच्छेद १''' - सब मनइन कां गउरव औ अधिकारन के मामिला मां जनमजात आजादी औ बरोबरी मिली बा। वन्हैं बुद्धी औ अन्तरात्मा कै देन मिली बा औ आपस मां यक दुसरे के साथे भाईचारा के भाव से बरताव करै कां चाही।}}}}}} ==== അവധി [[കൈത്തി]] ലിപിയിൽ ==== {{Block indent|{{lang|awa|{{Script|kthi|'''𑂃𑂢𑂳𑂒𑂹𑂓𑂵𑂠 १''' - 𑂮𑂥 𑂧𑂢𑂅𑂢 𑂍𑂰𑂁 𑂏𑂇𑂩𑂫 𑂌 𑂃𑂡𑂱𑂍𑂰𑂩𑂢 𑂍𑂵 𑂧𑂰𑂧𑂱𑂪𑂰 𑂧𑂰𑂁 𑂔𑂢𑂧𑂔𑂰𑂞 𑂄𑂔𑂰𑂠𑂲 𑂌 𑂥𑂩𑂷𑂥𑂩𑂲 𑂧𑂱𑂪𑂲 𑂥𑂰𑃀 𑂫𑂢𑂹𑂯𑂶𑂁 𑂥𑂳𑂠𑂹𑂡𑂲 𑂌 𑂃𑂢𑂹𑂞𑂩𑂰𑂞𑂹𑂧𑂰 𑂍𑂶 𑂠𑂵𑂢 𑂧𑂱𑂪𑂲 𑂥𑂰 𑂌 𑂄𑂣𑂮 𑂧𑂰𑂁 𑂨𑂍 𑂠𑂳𑂮𑂩𑂵 𑂍𑂵 𑂮𑂰𑂟𑂵 𑂦𑂰𑂆𑂒𑂰𑂩𑂰 𑂍𑂵 𑂦𑂰𑂫 𑂮𑂵 𑂥𑂩𑂞𑂰𑂫 𑂍𑂩𑂶 𑂍𑂰𑂁 𑂒𑂰𑂯𑂲 𑃀}}}}}} ==== ലത്തീൻ വൽക്കരണം ==== {{Block indent|{{translit|awa|ISO|anucchēda 1 - saba mana:ina kāṁ ga:urava au adhikārana kē māmilā māṁ janamajāta ājādī au barōbarī milī bā. vanhaiṁ buddhī au antarātmā kai dēna milī bā au āpasa māṁ yaka dusarē kē sāthē bhāīcārā kē bhāva sē baratāva karai kāṁ cāhī.}}}} ==== മലയാള വൽക്കരണം ==== ''{{Block indent|{{lang|awa|{{Script|mlym|അനുച്ഛേദ് 1 - സബ മനഇന കാം ഗഉരവ ഔ അധികാരന കേ മാമിലാ മാം ജനമജാത ആജാദീ ഔ ബരോബരീ മിലീ ബാ. വൻഹൈം ബുദ്ധീ ഔ അന്തരാത്മാ കൈ ദേന മിലീ ബാ ഔ ആപസ മാം യക ദുസരേ കേ സാഥേ ഭാഈചാരാ കേ ഭാവ സേ ബരതാവ കരൈ കാം ചാഹീ.}}}}}}'' ==== മലയാളം ==== {{Block indent|'''വകുപ്പ് ൧:''' മനുഷ്യരെല്ലാവരും തുല്യാവകാശങ്ങളോടും അന്തസ്സോടും സ്വാതന്ത്ര്യത്തോടുംകൂടി ജനിച്ചിട്ടുള്ളവരാണ്‌. അന്യോന്യം ഭ്രാതൃഭാവത്തോടെ പെരുമാറുവാനാണ്‌ മനുഷ്യന് വിവേകബുദ്ധിയും മനസാക്ഷിയും സിദ്ധമായിരിക്കുന്നത്‌.}}</br> === ഭാഷാഭേദങ്ങൾ === അവധി ഭാഷയിൽ പ്രാദേശികമായ നിരവധി വകഭേദങ്ങൾ കാണാം. ഉദാഹരണത്തിന്, പടിഞ്ഞാറൻ പ്രദേശങ്ങളിൽ സഹായകക്രിയയായി /ഹൈ/ (/hʌiː/) എന്ന് ഉപയോഗിക്കുമ്പോൾ, മധ്യ-കിഴക്കൻ ഭാഗങ്ങളിൽ അത് /അഹൈ/ (/ʌhʌiː/) എന്നാണ് ഉപയോഗിക്കുന്നത്. ബാബുറാം സക്സേനയുടെ ''"എവല്യൂഷൻ ഓഫ് അവധി"'' എന്ന പുസ്തകത്തിൽ നിന്നുള്ളതാണ് താഴെ നൽകിയിരിക്കുന്ന ഉദാഹരണങ്ങൾ. പ്രാദേശിക വ്യത്യാസങ്ങൾ വ്യക്തമാക്കുന്ന ബദൽ രൂപങ്ങളും ഇതിൽ ഉൾപ്പെടുത്തിയിട്ടുണ്ട്. {| style="margin:auto;" class="wikitable" |- !style="background:#ffdead;"| മലയാളം !style="background:#ffdead;"| അവധി ([[അന്താരാഷ്ട്ര ശബ്ദലിപി|ഐ.പി.എ.]]) !style="background:#ffdead;"| അവധി ([[Devanagari|ദേവനാഗരി]]) |- style="background:#ffe;" | rowspan="2"|'''ആരായിരുന്നു അവിടെ ഉണ്ടായിരുന്നത്?''' ||{{IPA|ɦʊãː koː (kəʊn) ɾəɦəĩ}} ||{{lang|awa|हुआँ को (कउन) रहें?}} |- style="background:#ffe;" ||'''''(പകരം)'''' {{IPA|ɦʊãː keː/kəʊn ɾəɦəin}} ||'''''(പകരം)'''''. {{lang|awa|हुआँ के/कउन रहेन?}} |- style="background:#ffe;" | rowspan="2"|'''കാണാനും കേൾക്കാനും ഈ കുട്ടിക്ക് കുഴപ്പമൊന്നുമില്ല.''' ||{{IPA|ɪʊ lʌɾɪkaː d̪eːkʰʌiː sʊnʌiː mə ʈʰiːk hʌiː}} ||{{lang|awa|इउ लरिका देखई सुनई म ठीक है।}} |- style="background:#ffe;" ||'''''(പകരം)''''' {{IPA|ɪ lʌɾɪkaː d̪eːkʰʌiː sʊnʌiː mə ʈʰiːk ʌhʌiː}} ||'''''(പകരം)'''''. {{lang|awa|इ लरिका देखई सुनई म ठीक अहै।}} |- style="background:#ffe;" | rowspan="2"|'''(അവൾ) പറഞ്ഞു, (ഞാൻ) കുറച്ച് കഴിക്കട്ടെ, കുറച്ച് ഇവനും കൊടുക്കാം.''' || {{IPA|kʌɦɪn laːoː t̪ʰoːɽaː kʰaːɪ leːiː t̪ʰoːɽaː jʌhu kɘ d̪ʌɪ d̪eːiː}} || {{lang|awa|कहिन, लाओ थोड़ा खाई लेई, थोड़ा यहु का दै देई।}} |- style="background:#ffe;" ||'''''(പകരം)''''' {{IPA|kʌɦɪn lyaːvː t̪ʰoːɽaː kʰaːɪ leːiː raːçi keː jʌnhu kɘ d̪ʌɪ d̪eːiː}} ||'''''(പകരം)'''''. {{lang|awa|कहिन, ल्याव थोड़ा खाई लेई, रचि के एन्हुं के दै देई।}} |- style="background:#ffe;" | rowspan="2"|'''പോകുന്നവർക്ക് അടി കിട്ടും.''' || {{IPA|d͡ʒoː d͡ʒʌɪɦʌĩ soː maːrʊ̥ kʰʌɪɦʌĩ}} || {{lang|awa|जो जइहैं सो मारउ खइहैं।}} |- style="background:#ffe;" ||'''''(പകരം)'''''. {{IPA|d͡ʒèː d͡ʒʌɪɦʌĩ soː maːr kʰʌɪɦʌĩ}} ||'''''(പകരം)''.''' {{lang|awa|जे जइहैं सो मार खइहैं।}} |- style="background:#ffe;" | rowspan="2"|'''പക്ഷികൾക്ക് നേരെ വെടിയുതിർക്കരുത്.''' ||{{IPA|cɪɾʌɪjʌn pʌɾ chʌrːaː nə cʌlaːoː}} ||{{lang|awa|चिरइयन पर छर्रा न चलाओ।}} |- style="background:#ffe;" ||'''''(പകരം)'''''. {{IPA|cɪɾʌɪjʌn peː chʌrːaː jin cʌlaːwː}} ||'''''(പകരം)'''''. {{lang|awa|चिरइयन पे छर्रा जिन चलाव।}} |} == കുറിപ്പുകൾ == {{notelist}} ==അവലംബങ്ങൾ== {{reflist|colwidth=30em}} == സ്രോതസ്സുകൾ == {{refbegin|indent=yes|3}} * {{Cite book|last=Saxena|first=Baburam|date=1971|url=https://books.google.com/books?id=WfkWvgqk5c4C&pg=PP1|title=Evolution of Awadhi|publisher=Motilal Banarsidass Publication|isbn=9788120808553|location=Allahabad}} * {{Cite book|url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.32106|title=Linguistic survey of India, Vol. 6, Mediate Group|last=Grierson|first=George Abraham|publisher=Office of the Superintendent of Government Printing|year=1904|location=India}} * {{Citation|last=Singh|first=Ravindra Pratap|title=Nature, Climate and Self: Reading select texts of Awadhi Baramasa|url=https://www.rjoe.org.in/Files/vol4issue2/new/RJOE-luknow%20sir%20-2(26-34).pdf|work=Research Journal of English|volume=4|issue=2|date=2019|issn=2456-2696}} * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=wT5v79lMmzEC|title=Awadhi Granthavali Volume 5|last=Pandey|first=Jagdish Prasad|publisher=Vani Prakashan|year=2011|isbn=978-81-8143-905-5|location=India|language=hi}} * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=VV7leonJ8aQC|title=Sri Ramacaritamanasa|last=Tulasīdāsa|date=1999|publisher=Motilal Banarsidass Publ.|isbn=978-81-208-0762-4|page=747|language=en}} * {{Citation|last=Orsini|first=Francesca|title=Inflected Kathas: Sufis and Krishna Bhaktas in Awadh|date=2014|url=https://eprints.soas.ac.uk/19887/|work=Religious Interactions in Mughal India|pages=195–232|editor-last=Dalmia|editor-first=Vasudha|publisher=Oxford University Press|language=en|isbn=978-0-19-808167-8|editor2-last=Faruqui|editor2-first=Munis}} * {{Cite journal|last=Vaudeville|first=Charlotte|date=1990|title=Kabīr's language and languages, Hinduī as the language of non-conformity|journal=Indo-Iranian Journal|volume=33|issue=4|pages=259–266|doi=10.1163/000000090790083572|issn=0019-7246}} * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=kA7HB8s621cC|title=The Magic Doe: Qutban Suhravardi's Mirigavati|last=Kutban|date=2012|publisher=Oxford University Press, USA|isbn=978-0-19-984292-6|language=en}} * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=b3iHIOwV3mYC|title=Madhumalati: An Indian Sufi Romance|last=Manjhan|date=2001|publisher=OUP Oxford|isbn=978-0-19-160625-0|language=en}} * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=19zvfkwXyzUC|title=The Life of a Text: Performing the Rāmcaritmānas of Tulsidas|last=Lutgendorf|first=Philip|date=1991|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-06690-8|language=en}} * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=J3RSHWePhXwC&q=central+portion |title=The Indo-Aryan languages|last=Masica|first =Colin P.|date=1993|publisher=Cambridge University Press|isbn=0-521-23420-4|location=Cambridge|oclc=18947567}} {{refend}} == കൂടുതൽ വായനയ്ക്ക് == * {{Cite book|url=https://global.oup.com/academic/product/loves-subtle-magic-9780195146707?cc=in&lang=en&|title=Love's Subtle Magic: An Indian Islamic Literary Tradition, 1379-1545|date=29 November 2012|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-514670-7|editor-last=Behl|editor-first=Aditya|location=Oxford, New York|editor2-last=Doniger|editor2-first=Wendy}} * {{Cite book|url=https://archive.org/details/in.gov.ignca.7679/page/n3|title=Evolution of Awadhi: A Branch of Hindi|last=Saksena|first=Baburam|publisher=Indian Press; Allahabad|year=1938|isbn=|location=}} == പുറത്തേക്കുള്ള കണ്ണികൾ == {{InterWiki|code=awa}} {{wiktionarycat|type=Awadhi|category=Awadhi language}} * [[:iso639-3:awa|Entry for Awadhi at SIL International]] * [https://www.digitallibrary.io/awa Awadhi Books] {{Languages_of_India}} [[വർഗ്ഗം:ഇന്ത്യയിലെ ഭാഷകൾ]] [[വർഗ്ഗം:അവധ്]] [[വർഗ്ഗം:ഉത്തർപ്രദേശിലെ ഭാഷകൾ]] [[വർഗ്ഗം:ഇന്തോ-ആര്യൻ ഭാഷകൾ]] jsn36kgzesba3uu2f6h1b3yy5tsw94h 4610615 4610613 2026-03-29T08:12:53Z Symphonicallyu 155269 4610615 wikitext text/x-wiki {{prettyurl|Awadhi language}} {{Infobox language |name = <span style="font-size:100%;line-height:1.65;">അവധി</span> |altname = <span style="font-size:100%;line-height:1.85;">{{lang|awa-kthi|𑂌𑂡𑂲}} • {{lang|awa-Deva|औधी}} <small>(ഔധി)</small></span> |nativename = <span style="font-size:100%;line-height:2.65;">{{large|{{lang|awa-Deva|अवधी}}}} • {{large|{{lang|awa-Kthi|𑂃𑂫𑂡𑂲}}}} • {{lang|awa|{{nq|اودهي}}}}</span> | image = Awadhi language.svg | imagecaption = <small>"അവധി" എന്ന് [[ദേവനാഗരി]] ലിപിയിൽ എഴുതിയിരിക്കുന്നു.</small> | pronunciation = {{IPA|awa|əʋ.d̪ʱi|}} |states = [[ഇന്ത്യ]] , [[നേപ്പാൾ]] |region = ഇന്ത്യയുടെ സംസ്ഥാനങ്ങളിലെ ചില പ്രദേശങ്ങൾ *[[ഉത്തർപ്രദേശ്|ഉത്തർ പ്രദേശിലെ]] **[[അവധ്]] **[[ദൊവാബ്|ലോവർ ദൊവാബ്]] മേഖലകൾ *[[മധ്യപ്രദേശ്]] *[[ബീഹാർ]] *[[ഡെൽഹി]] നേപ്പാളിലെ [[തെരായി|തെരായി സമതലം]]. *[[ലൂംബിനി മേഖല]] **[[കപിലവസ്തു ജില്ല]] *[[ഭേരി മേഖല]] **[[ബാങ്കെ ജില്ല]] **[[ബർദിയ ജില്ല]] [[ഫിജി|ഫിജിയിൽ]] ദ്വീപിൽ [[ഫിജി ഹിന്ദി]] എന്ന രൂപത്തിൽ. [[കരീബിയൻ]] ദ്വീപസമൂഹ രാജ്യങ്ങളിലെ [[ഇൻഡോ-കരീബിയൻ ജനത]] സംസാരിക്കുന്ന പൊതുഭാഷ. *[[സുരിനാം]] *[[ട്രിനിഡാഡ് ആൻഡ് ടൊബാഗോ]] *[[ഗയാന]] [[മൗറീഷ്യസ്|മൗറീഷ്യസിൽ]] [[മൗറീഷ്യൻ ഹിന്ദുസ്താനി]] എന്ന രൂപത്തിൽ. [[ദക്ഷിണാഫ്രിക്ക|ദക്ഷിണാഫ്രിക്കയിൽ]] [[സൗത്ത് ആഫ്രിക്കൻ ഹിന്ദുസ്താനി]] എന്ന രൂപത്തിൽ. |speakers = {{sigfig|3.850906|3}} കോടി |date = 2011 |ref = <ref>{{cite web |url= https://www.dnaindia.com/analysis/column-the-slow-death-of-bhojpuri-and-awadhi-2122062|title=The Slow Death of Awadhi and Bhojpuri}}</ref><ref>{{cite web |url= https://www.omniglot.com/writing/awadhi.htm|title=Omniglot — Awadhi (अवधी)}}</ref><ref>{{cite web |url= https://www.bignewsnetwork.com/news/270676192/awadhi-language-is-grouped-as-mother-tongue-under-hindi|title='Awadhi language is grouped as mother tongue under Hindi' says Minister of State for Home Affairs |work=Big News Network.com }}</ref> | ethnicity = [[അവധി ജനത]] |familycolor = [[ഇന്തോ-യുറോപ്യൻ ഭാഷകൾ|ഇന്തോ-യുറോപ്യൻ]] |fam2 = [[ഇന്തോ-ഇറാനിയൻ ഭാഷകൾ|ഇന്തോ-ഇറാനിയൻ]] |fam3 = [[ഇന്തോ-ആര്യൻ ഭാഷകൾ|ഇന്തോ-ആര്യൻ]] |fam4 = [[ഹിന്ദി ഭാഷകൾ|മധ്യ ഇന്തോ-ആര്യൻ]] |fam5 = [[കിഴക്കൻ ഹിന്ദി]] |dia1 = [[ഫിജി ഹിന്ദി]] |dia2 = [[ഗംഗാപാരീ]] |dia3 = മിർസാപുരി |dia4 = പർദേശി |dia5 = ഉത്തരി |dia6 = പ്രതാപ്ഗഢി |dia7 = താരുഹാട്ട് |dia8 = [[കരീബിയൻ ഹിന്ദുസ്താനി]] |dia9 = [[മൗറീഷ്യൻ ഹിന്ദുസ്താനി]] |dia10 = [[സൗത്ത് ആഫ്രിക്കൻ ഹിന്ദുസ്താനി]] | ancestor = [[അർദ്ധമാഗധി പ്രാകൃതം]] | ancestor2 = [[അപഭ്രംശം|അർദ്ധമാഗധി അപഭ്രംശം]] |script = {{unbulleted list |[[ദേവനാഗരി]] (ഇപ്പോൾ) |[[കൈത്തി ലിപി|കൈത്തി]] (ചരിത്രപരം) |[[പേർഷ്യൻ ലിപി|പേർഷ്യൻ]] |[[ലത്തീൻ അക്ഷരമാല|ലത്തീൻ]] }} | nation = {{flag|ഫിജി}} {{small|([[ഫിജി ഹിന്ദി]] എന്ന രൂപത്തിൽ)}} | iso2 = awa | iso3 = awa | glotto = awad1243 | glottorefname = <small>അവധി</small> | lingua = 59-AAF-ra | glotto2 = gang1265 | glottoname2 = <small>ഗംഗാപാരീ</small> | glotto3 = mirz1238 | glottoname3 = <small>മിർസാപുരി</small> | glotto4 = utta1238 | glottoname4 = <small>ഉത്തരി</small> | map2 = Awadh region.jpg | mapsize = 300px | mapcaption2 = <center><small>ഉത്തർപ്രദേശിലെ അവധി ഭാഷാ അതിർത്തികൾ</center></small> | notice = IPA }} [[ഹിന്ദി|ഹിന്ദിയുടെ]] ഒരു ഉപഭാഷയാണ് [[ഉത്തർപ്രദേശ്|ഉത്തർ പ്രദേശിന്റെ]] മദ്ധ്യഭാഗത്തുള്ള ഒരു പ്രദേശമായ [[അവധ്|അവധിൽ]] സംസാരിക്കപ്പെടുന്ന ഭാഷയായ '''അവധി''' (<small>[[ദേവനാഗരി]]:</small> {{lang|awa-deva|{{bo-textonly|अवधी}}}}, <small>[[കൈത്തി]]:</small> {{lang|awa-kthi|{{bo-textonly|𑂃𑂫𑂡𑂲}}}}, <small>[[ലത്തീൻ]]:</small> ''Avadhī'', [[അന്താരാഷ്ട്ര ശബ്ദലിപി|ഐ.പി.എ.]]: {{IPA|awa|əʋ.d̪ʱi}}).<ref>{{cite book |last=Oldenburg |first=Veena Talwar |author-link= |date= |title=The Making of Colonial Lucknow, 1856–1877 |url= |location= |publisher=Princeton University Press|page=5|isbn=}}</ref> ഹിന്ദിയുടെ പൂർവീ വിഭാഗത്തിൽപ്പെടുന്ന ഒരു ഉപഭാഷയാണിത്.<ref name="fulllangdatacensus 2011">{{cite web |last=Kawoosa |first=Vijdan Mohammad |date=22 November 2018 |title=How languages intersect in India |url=https://www.hindustantimes.com/india-news/how-languagesintersect-in-india/story-g3nzNwFppYV7XvCumRzlYL.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221015014438/https://www.hindustantimes.com/india-news/how-languagesintersect-in-india/story-g3nzNwFppYV7XvCumRzlYL.html |archive-date=15 October 2022 |publisher=Hindustan Times}}</ref> ഉത്തർപ്രദേശിലെ [[അവധ്]], [[ദൊവാബ്|ലോവർ ദൊവാബ്]], [[മധ്യപ്രദേശ്‌]], [[ബിഹാർ|ബീഹാർ]], [[ഡെൽഹി]] എന്നിവിടങ്ങളിലെ ചില ഭാഗങ്ങളിലും, [[നേപ്പാൾ|നേപ്പാളിലെ]] [[ലുംബിനി പ്രവിശ്യ|ലുംബിനി]], [[രാപ്തി]], [[ഭേരി]] എന്നിവിടങ്ങളിലും ഇത് സംസാരിക്കപ്പെടുന്നു.<ref name=":5">{{Cite web|last=Meaning |first=Nepali|date=12 August 2023|title=Origin, Structure, Development, and Situation of Awadhi Language in Nepal - Nepali Meaning|url=https://nepalimeaning.com/origin-structure-development-and-situation-of-awadhi-language-in-nepal/|access-date=4 February 2024 |website=nepalimeaning.com|language=en-US}}</ref><ref name=":0">{{Harvcoltxt|Saxena|1971|p=1}}</ref><ref>{{Harvcoltxt|Grierson|1904|p=1}}</ref> ലോകത്തിൽ ഏറ്റവുമധികം സംസാരിക്കുന്ന ഭാഷകളിൽ 29-ാം സ്ഥാനമാണിതിനുള്ളത്. [[ബ്രിട്ടീഷ് രാജ്|ബ്രിട്ടീഷ് ഭരണകാലത്ത്]] [[Indian indenture system|കരാർ തൊഴിലാളികളായി]] കുടിയേറിയവരുടെ പിൻഗാമികൾക്കിടയിൽ [[ഭോജ്പൂരി ഭാഷ|ഭോജ്പൂരിക്കൊപ്പം]] അവധിയും ഇന്നും പ്രചാരത്തിലുണ്ട്. 19-ാം നൂറ്റാണ്ടിൽ [[ഹിന്ദി]] പ്രബലമാകുന്നതുവരെ, [[ബ്രജ് ഭാഷ|ബ്രജ് ഭാഷയ്ക്കൊപ്പം]] അവധിയും പ്രധാന സാഹിത്യഭാഷയായിരുന്നു. മാനക ഹിന്ദിയിൽ നിന്ന് തികച്ചും വ്യത്യസ്തമാണെങ്കിലും, മധ്യ-കിഴക്കൻ [[ഉത്തർ‌പ്രദേശ്|ഉത്തർപ്രദേശിൽ]] ഈ ഭാഷ അതിന്റെ തനതുരൂപത്തിൽത്തന്നെ നിലനിൽക്കുന്നു.<ref name=":2">{{Harvcoltxt|Saxena|1971|p=6}}</ref> അവധിയെ [[കിഴക്കൻ ഹിന്ദി ഭാഷകൾ|കിഴക്കൻ ഹിന്ദി ഭാഷകളുടെ]] കീഴിലുള്ള മാതൃഭാഷയായാണ് [[ഭാരത സർക്കാർ|ഇന്ത്യൻ സർക്കാർ]] കണക്കാക്കുന്നത്. ഈ മേഖലയിലെ [[സമ്പർക്കഭാഷ|സമ്പർക്കഭാഷയും]] വിദ്യാഭ്യാസ-ഔദ്യോഗിക ഭാഷയും [[ഹിന്ദുസ്താനി ഭാഷ|മാനക ഹിന്ദിയാണ്]].<ref name="fulllangdatacensus 2011">{{cite web |last=Kawoosa |first=Vijdan Mohammad |date=22 November 2018 |title=How languages intersect in India |url=https://www.hindustantimes.com/india-news/how-languagesintersect-in-india/story-g3nzNwFppYV7XvCumRzlYL.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221015014438/https://www.hindustantimes.com/india-news/how-languagesintersect-in-india/story-g3nzNwFppYV7XvCumRzlYL.html |archive-date=15 October 2022 |publisher=Hindustan Times}}</ref> അതിനാൽ, അവധിയിലെ സാഹിത്യരചനകളെയും [[Hindi literature|ഹിന്ദി സാഹിത്യത്തിന്റെ]] ഭാഗമായാണ് പരിഗണിക്കുന്നത്.<ref>{{Harvcoltxt|Masica|1993|p=9}}- A vast central portion of the subcontinent, consisting of the Indian states of Uttar Pradesh, Bihar, Madhya Pradesh, Rajasthan, Haryana, and Himachal Pradesh, plus the Union Territory of Delhi, is known as the "HINDI area", because the official and general written language, that is to say, that of administration, press, school instruction, and modern literature, is Hindi, sometimes called MODERN STANDARD HINDI, and the whole area is heir to the "Hindi literary tradition" – Hindi being used here in a different and wider sense, to refer to pre-modern literature in Braj and Awadhi, and often to those languages proper to Rajasthan and Bihar as well</ref> ഭക്തകവിയായിരുന്ന [[തുളസീദാസ്|ഗോസ്വാമി തുളസീദാസ്]] രചിച്ച [[രാമചരിതമാനസം|രാമചരിത് മാനസ്]] (തുളസീദാസ് രാമായണം), [[ഹനുമാൻ ചാലിസ]] എന്നീ കൃതികൾ ഈ ഭാഷയിലാണ് രചിയ്ക്കപ്പെട്ടിരിയ്ക്കുന്നത്. == പദോൽപ്പത്തി == ഉത്തരേന്ത്യയിലെ ചരിത്രപ്രസിദ്ധമായ [[അവധ്]] എന്ന പ്രദേശത്തിന്റെ പേരിൽ നിന്നാണ് 'അവധി' എന്ന പദം രൂപപ്പെട്ടത്.<ref>{{Cite book|last=Saksena|first=Baburam |title=Evolution of Awadhi (a Branch of Hindi)|publisher=Indian Press|year=1937|pages=1-2}}</ref> പുരാതന [[കോസല സാമ്രാജ്യം|കോസല രാജ്യത്തിന്റെ]] തലസ്ഥാനമായിരുന്ന "[[അയോദ്ധ്യ]]" എന്ന [[സംസ്കൃതം|സംസ്കൃത]] നാമത്തിൽ നിന്നാണ് ''അവധ്'' എന്ന പേരുണ്ടായത്. സംസ്കൃതത്തിൽ "അയോദ്ധ്യ" എന്ന പദത്തിനർത്ഥം ''കീഴടക്കാനാവാത്തത്'' അഥവാ ''യുദ്ധം ചെയ്ത് തോൽപ്പിക്കാനാവാത്തത്'' എന്നാണ്.<ref name=":1">{{Harvcoltxt|Grierson|1904|pp=9–10}}</ref> ഈ ഭൂവിഭാഗത്തിൽ പ്രധാനമായും സംസാരിക്കുന്ന ഭാഷയായതിനാലാണ് ഇതിന് ''അവധി'' എന്ന പേര് ലഭിച്ചത്. [[ബൈസ്വാര]] പ്രദേശത്തിന്റെ പേരിൽ നിന്നുള്ള '''ബൈസ്വാരി''',<ref>{{Harvcoltxt|Grierson|1904|p=10}}</ref> 'കിഴക്കൻ' എന്നർത്ഥമുള്ള '''പൂർബി''' (ഈ പദം പലപ്പോഴും അവ്യക്തമായി ഉപയോഗിക്കാറുണ്ട്) എന്നിവയാണ് അവധി ഭാഷയുടെ മറ്റ് പേരുകൾ.<ref name=":0" /><ref>{{Cite book |last=Masica |first=Colin P. |title=The Indo-Aryan Languages |publisher=Cambridge University Press |year=1991 |isbn=978-0-521-29944-2 |page=12}}</ref> == ഭൂമിശാസ്ത്രപരമായ വ്യാപനം == === ഇന്ത്യയിൽ === [[File:Awadhi regions of Uttar Pradesh.jpg|thumb|അവധി സംസാരിക്കുന്ന ഉത്തർപ്രദേശിലെ ജില്ലകൾ]] അവധി പ്രധാനമായും സംസാരിക്കുന്നത് [[ഗംഗാനദി|ഗംഗാ]]-[[യമുന]] [[doab|ദോവാബിന്റെ]] (നദീതടം) താഴത്തെ ഭാഗങ്ങൾ ഉൾപ്പെടുന്ന മധ്യ-കിഴക്കൻ [[ഉത്തർപ്രദേശ്|ഉത്തർപ്രദേശിലെ]] [[അവധ്]] പ്രദേശത്താണ്.<ref name=":0"/><ref name=":1">{{Harvcoltxt|Grierson|1904|pp=9–10}}</ref> ഇതിന്റെ പടിഞ്ഞാറ് ഭാഗത്ത് പാശ്ചാത്യ ഹിന്ദിയും (പ്രത്യേകിച്ച് [[കനൗജി ഭാഷ|കനൗജിയും]] [[ബുന്ദേലി ഭാഷ|ബുന്ദേലിയും]]), കിഴക്ക് ഭാഗത്ത് [[കിഴക്കൻ ഇന്തോ-ആര്യൻ ഭാഷകൾ|കിഴക്കൻ ഇന്തോ-ആര്യൻ]] ഭാഷാകുടുംബത്തിലെ ബിഹാരി വിഭാഗത്തിൽപ്പെട്ട [[ഭോജ്പൂരി ഭാഷ|ഭോജ്പുരിയുമാണ്]] സംസാരിക്കുന്നത്.<ref name=":6">{{Cite book |last=Saksena |first=Baburam |url=https://books.google.com/books?id=WfkWvgqk5c4C&dq=Awadhi+east+bhojpuri+language&pg=PA5 |title=Evolution of Awadhi (a Branch of Hindi). |date=1971 |publisher=Motilal Banarsidass Publ. |isbn=978-81-208-0855-3 |language=en|pages=}}</ref><ref>{{Cite book |last=Verbeke |first=Saartje |url=https://books.google.com/books?id=63iC56LeJ_MC&dq=Hindi+is+central+indo+aryan+bhojpuri+eastern+indo+aryan&pg=PA67 |title=Alignment and Ergativity in New Indo-Aryan Languages |date=22 March 2013 |publisher=Walter de Gruyter |isbn=978-3-11-029267-1 |language=en}}</ref> വടക്ക് [[നേപ്പാൾ|നേപ്പാളും]] തെക്ക് അവധിയുമായി വലിയ സാമ്യമുള്ള [[ബഘേലി ഭാഷ|ബഘേലിയുമാണ്]] അതിരുകൾ.<ref>{{Harvcoltxt|Saxena|1971|pp=2–5}}</ref> വടക്കൻ, മധ്യ യു.പിയിലെ താഴെ പറയുന്ന ജില്ലകളിൽ അവധി സംസാരിക്കുന്നു: * [[Lakhimpur Kheri district|ലഖിംപൂർ ഖേരി]] ([[Kannauji language|കനൗജിക്കൊപ്പം]]) * [[Sitapur district|സീതാപൂർ]] ([[Kannauji language|കനൗജിക്കൊപ്പം]]) * [[Unnao district|ഉന്നാവോ]] * [[Fatehpur district|ഫത്തേപൂർ]] * [[Barabanki district|ബാരാബങ്കി]] * [[Lucknow district|ലഖ്‌നൗ]] * [[Raebareli district|റായ്ബറേലി]] * [[Amethi district|അമേഠി]] * [[Bahraich district|ബഹ്റൈച്ച്]] * [[Shrawasti district|ശ്രാവസ്തി]] * [[Kanpur Nagar district|കാൺപൂർ]] യു.പിയുടെ കിഴക്കൻ ഭാഗങ്ങളിൽ അവധി ഭാഷാരൂപം മാറി "കിഴക്കൻ സ്റ്റാൻഡേർഡ് അവധി" എന്ന പ്രത്യേക ഭാഷാഭേദമായി മാറുന്നു. ഈ പ്രദേശം പൂർവാഞ്ചലിലെ [[ഭോജ്പൂരി ഭാഷ|ഭോജ്പുരി]] സംസാരിക്കുന്ന ജില്ലകളുമായി അതിർത്തി പങ്കിടുന്നു. ഈ ഭാഗത്ത് ഉൾപ്പെടുന്ന ജില്ലകൾ ഇവയാണ്: * [[Ayodhya district|അയോധ്യ]] * [[Ambedkar Nagar district|അംബേദ്കർ നഗർ]] * [[Prayagraj district|പ്രയാഗ്‌രാജ്]] * [[Mirzapur district|മിർസാപൂർ]] * [[Jaunpur district|ജോൻപൂർ]] (പടിഞ്ഞാറൻ ഭാഗങ്ങൾ) * [[Bhadohi district|ഭദോഹി]] * [[Sultanpur district|സുൽത്താൻപൂർ]] * [[Pratapgarh, Uttar Pradesh|പ്രതാപ്ഗഢ്]] * [[Gonda district|ഗോണ്ട]] * [[Balrampur district, Uttar Pradesh|ബലറാംപൂർ]] * [[Basti district|ബസ്തി]] (പടിഞ്ഞാറൻ ഭാഗങ്ങൾ) * [[Siddharthnagar district|സിദ്ധാർത്ഥനഗർ]] (പടിഞ്ഞാറൻ ഭാഗങ്ങൾ) * [[Kaushambi district|കൗശാംബി]] === നേപ്പാളിൽ === നേപ്പാളിലെ [[Language Commission (Nepal)|ഭാഷാ കമ്മീഷൻ]] ലുംബിനി പ്രവിശ്യയിലെ ഔദ്യോഗിക ഭാഷകളായി [[തരു ഭാഷ|തരു]], അവധി എന്നിവയെ ശുപാർശ ചെയ്തിട്ടുണ്ട്.<ref name=":5" /><ref>{{Cite web |title=सरकारी कामकाजको भाषाका आधारहरूको निर्धारण तथा भाषासम्बन्धी सिफारिसहरू (पञ्चवर्षीय प्रतिवेदन- साराांश) २०७८ |url=https://languagecommission.gov.np/files/%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%B8%20%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%87%E0%A4%B7%E0%A4%A3%20%E0%A4%B8%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%80%20%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A4%95%E0%A5%8B%20%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A4%BE.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210906171816/https://languagecommission.gov.np/files/%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%B8%20%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%87%E0%A4%B7%E0%A4%A3%20%E0%A4%B8%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%80%20%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A4%95%E0%A5%8B%20%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A4%BE.pdf |archive-date=6 September 2021 |access-date=28 October 2021 |website=Language Commission}}</ref> നേപ്പാളിലെ രണ്ട് പ്രവിശ്യകളിലാണ് അവധി സംസാരിക്കുന്നത്: * [[ലുംബിനി മേഖല]] ** [[ബാംങ്കെ ജില്ല]] ** [[ബർദിയ ജില്ല]] ** [[ഡാങ് ജില്ല]] ** [[കപിൽവസ്തു ജില്ല]] * [[സുദുർപശ്ചിം പ്രവിശ്യ]] ** [[കൈലാലി ജില്ല]] ** [[കാഞ്ചൻപൂർ ജില്ല]] === ദക്ഷിണേഷ്യയ്ക്ക് പുറത്ത് === {{further|ഫിജി ഹിന്ദി|കരീബിയൻ ഹിന്ദുസ്താനി}} അവധിയുടെയും (കൂടാതെ മറ്റ് ഭാഷകളുടെയും) സ്വാധീനമുള്ള ഒരു ഭാഷ [[Fiji|ഫിജിയിലെ]] [[Indo-Fijians|ഇന്ത്യാക്കാർക്കിടയിൽ]] ഒരു വ്യവഹാരഭാഷയായി സംസാരിക്കപ്പെടുന്നു, ഇത് ഫിജിയൻ ഹിന്ദി ([[ഫിജി ഹിന്ദി]]) എന്നറിയപ്പെടുന്നു. ''[[എത്‌നോലോഗ്]]'' പ്രകാരം, ഇത് ഭോജ്പുരിയുടെ സ്വാധീനമുള്ള ഒരു തരം അവധിയാണ്, കൂടാതെ ഇതിനെ കിഴക്കൻ ഹിന്ദിയായും തരംതിരിച്ചിരിക്കുന്നു.<ref>{{e25|hif|Fiji Hindi}}</ref> [[സുരിനാം]], [[ട്രിനിഡാഡ് ആൻഡ് ടൊബാഗോ]], [[ഗയാന]] എന്നിവിടങ്ങളിലെ [[Indo-Caribbeans|ഇന്ത്യാക്കാർ]] സംസാരിക്കുന്ന കരീബിയൻ ഹിന്ദുസ്ഥാനി ([[കരീബിയൻ ഹിന്ദുസ്താനി]]) ഭോജ്പുരിയെയും ഭാഗികമായി അവധിയെയും അടിസ്ഥാനമാക്കിയുള്ളതാണ്. [[ദക്ഷിണാഫ്രിക്ക|ദക്ഷിണാഫ്രിക്കയിൽ]] സംസാരിക്കുന്ന ഹിന്ദുസ്ഥാനിയും<ref>{{Cite book|last=Mesthrie|first=Rajend|url=https://books.google.com/books?id=aIivedw-oZYC&q=awadhi|title=Language and Social History: Studies in South African Sociolinguistics|date=1995|publisher=New Africa Books|isbn=978-0-86486-280-8|language=en}}</ref> [[മൗറീഷ്യസ്|മൗറീഷ്യസിൽ]] സംസാരിക്കുന്ന ഭോജ്പുരിയും<ref>{{cite web|title=Awadhi language|url=https://omniglot.com/writing/awadhi.htm|access-date=17 December 2020|website=omniglot.com}}</ref> ഭാഗികമായി അവധിയുടെ സ്വാധീനമുള്ളവയാണ്. == വർഗ്ഗീകരണം == [[File:Awadhi classification.png|alt=|thumb|അവധി ഭാഷയുടെ ഭാഷാപരമായ വർഗ്ഗീകരണം.]] [[ഇന്തോ-യൂറോപ്യൻ ഭാഷകൾ|ഇന്തോ-യൂറോപ്യൻ]] ഭാഷാകുടുംബത്തിലെ [[ഇന്തോ-ഇറാനിയൻ ഭാഷകൾ|ഇന്തോ-ഇറാനിയൻ]] ഉപവിഭാഗത്തിൽപ്പെട്ട ഒരു [[ഇന്തോ-ആര്യൻ ഭാഷകൾ|ഇന്തോ-ആര്യൻ]] ഭാഷയാണ് അവധി. ഇന്തോ-ആര്യൻ [[ഭാഷാതുടർച്ച|ഭാഷാതുടർച്ചയിൽ]], ഇത് മധ്യ-കിഴക്കൻ മേഖലയിലാണ് ഉൾപ്പെടുന്നത്. ഇതിനെ പലപ്പോഴും 'കിഴക്കൻ ഹിന്ദി' എന്നും വിശേഷിപ്പിക്കാറുണ്ട്. [[ശൗരസേനി ഭാഷ|ശൗരസേനിയുമായും]] [[മാഗധി പ്രാകൃതം|മാഗധി പ്രാകൃതവുമായും]] ഭാഗികമായി സാമ്യമുള്ള [[അർദ്ധമാഗധി പ്രാകൃതം|അർദ്ധമാഗധിയുടെ]] ഒരു പുരാതന രൂപത്തിൽ നിന്നായിരിക്കാം അവധി രൂപപ്പെട്ടതെന്ന് പൊതുവെ കരുതപ്പെടുന്നു.<ref name="auto">{{Harvcoltxt|Grierson|1904|p=2}}</ref> അവധി ഭാഷയോട് ഏറ്റവും അടുത്ത സാമ്യമുള്ളത് [[ബഘേലീ ഭാഷ|ബഘേലീ]] ഭാഷയ്ക്കാണ്; വംശാവലിപരമായി ഇവ രണ്ടും ഒരേ 'അർദ്ധമാഗധി' രൂപത്തിൽ നിന്നാണ് ഉത്ഭവിച്ചത്. ആദ്യകാല ഭാഷാശാസ്ത്രജ്ഞരിൽ ഭൂരിഭാഗവും ബഗേലിയെ 'അവധിയുടെ തെക്കൻ രൂപം' മാത്രമായാണ് കണക്കാക്കിയിരുന്നത്. എന്നാൽ, പുതിയ പഠനങ്ങൾ ബഗേലിയെ അവധിയുടെ ഒരു ഉപഭാഷയായിട്ടല്ല, മറിച്ച് അതിനോട് തുല്യമായ ഒരു പ്രത്യേക ഭാഷയായിട്ടാണ് അംഗീകരിക്കുന്നത്.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=__DaXf3XedoC|title=Patterns of Regional Geography: Indian perspective|last=Mandal|first=R. B.|date=1990|publisher=Concept Publishing Company|isbn=978-81-7022-291-0|pages=127–129|language=en}}</ref> == സാഹിത്യം == === മധ്യകാലഘട്ടത്തിന്റെ അവസാനവും ആധുനിക ഇന്ത്യയുടെ തുടക്കവും === ഈ കാലഘട്ടത്തിൽ ഉത്തരേന്ത്യയിലെ [[ഇതിഹാസ കവിത|ഇതിഹാസ കവിതകളുടെ]] പ്രധാന മാധ്യമമായി അവധി ഭാഷ മാറി.<ref>{{Harvcoltxt|Grierson|1904|p=13}}</ref> അവധി സാഹിത്യത്തെ പ്രധാനമായും ഭക്തികാവ്യങ്ങൾ എന്നും പ്രേമാഖ്യാനങ്ങൾ (പ്രണയകഥകൾ) എന്നും രണ്ടായി തിരിക്കാം. ==== ഭക്തികാവ്യങ്ങൾ ==== ആധുനിക [[ഇന്തോ-ആര്യൻ ഭാഷകൾ|ഇന്തോ-ആര്യൻ ഭാഷകളിലെ]] ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട കൃതികളിലൊന്നായി കരുതപ്പെടുന്നത് കവിശ്രേഷ്ഠനായ [[തുളസീദാസ്]] രചിച്ച [[രാമചരിതമാനസം]] (എ.ഡി. 1575) ആണ്. [[ദോഹ (കവിത)|ദോഹ]]-[[ചൗപായ്]] വൃത്തങ്ങളിൽ രചിക്കപ്പെട്ട ഇതിന്റെ അർത്ഥം "രാമന്റെ പ്രവൃത്തികളുടെ തടാകം" എന്നാണ്. [[സംസ്കൃതം|സംസ്കൃതത്തിലെ]] [[വാത്മീകി|വാത്മീകി]] [[രാമായണം|രാമായണത്തെയോ]] [[അധ്യാത്മരാമായണം|അധ്യാത്മരാമായണത്തെയോ]] അടിസ്ഥാനമാക്കിയാണ് ഇതിന്റെ ഇതിവൃത്തം തയ്യാറാക്കിയിരിക്കുന്നത്.<ref>{{Harvcoltxt|Saxena|1971|pp=11–12}}</ref> ഭക്തിസാഹിത്യത്തിലെ ഏറ്റവും മഹത്തായ ഗ്രന്ഥമായി [[മഹാത്മാ ഗാന്ധി]] രാമചരിതമാനസത്തെ വിശേഷിപ്പിച്ചിട്ടുണ്ട്. പാശ്ചാത്യ നിരീക്ഷകർ ഇതിനെ "[[ഉത്തരേന്ത്യ|ഉത്തരേന്ത്യയുടെ]] ബൈബിൾ" എന്നും വിളിക്കുന്നു.<ref>{{Harvcoltxt|Lutgendorf|1991|p=1}}</ref> 'തുളസീദാസ് രാമായണം' എന്നോ വെറുതെ 'രാമായണം' എന്നോ ഇത് പൊതുവെ അറിയപ്പെടുന്നു.<ref>{{Harvcoltxt|Lutgendorf|1991|p=12}}</ref> {{multiple image | align = right | header_background = #FDF5E6 | header = [[തുളസീദാസ്|തുളസീദാസിന്റെ]] [[രാമചരിതമാനസം|രാമചരിതമാനസത്തിലെ]] ചിത്രീകരണങ്ങൾ | direction = vertical | footer_align = center | image_style = border:none; | total_width = 280 | image1 = 5_Illustration_from_the_Ramcharitmanas_of_Tulsidas_(1532–1623)_Jodhpur,_c._1775;_62.7_x_134.5_cm_Mehrangarh_Museum_Trust.jpg | image2 = 7 Rama's Army reaches Lanka from the Ram Charit Artist Unknown, ca. 1780, 63x125.8cm Mehrangarh Museum Trust.jpg | footer = (a) ബാലിവധം: [[രാമൻ|രാമനും]] [[ലക്ഷ്മണൻ|ലക്ഷ്മണനും]] മഴക്കാലം തീരാൻ കാത്തിരിക്കുന്നു, (b) രാമന്റെ സൈന്യം സമുദ്രം കടന്ന് ലങ്കയിലേക്ക് പോകുന്നു. | alt1 = | caption1 = | caption2 = }} [[തുളസീദാസ്|തുളസീദാസിന്റെ]] കൃതികളായ ''[[ഹനുമാൻ ചാലിസ]]'',<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=MX1SDwAAQBAJ&q=awadhi&pg=PT151|title=Hanuman Chalisa: Verse by Verse Description|last=Padam|first=Sandeep|date=21 March 2018|publisher=Notion Press|isbn=978-1-64249-611-6|language=hi}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=UFE4DwAAQBAJ&q=hanuman+chalisa+awadhi&pg=PA42|title=Lucknow Poetica|last=Shamim|first=Dr Rupali Saran Mirza Dr and Amna|date=14 November 2016|publisher=Idea Publishing|page=42|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=tlduDwAAQBAJ&q=hanuman+chalisa+awadhi&pg=PA11|title=Sri Hanuman Chalisa: Commentary on the Praises to the Eternal Servant|last=Vishwananda|first=Paramahamsa Sri Swami|date=13 March 2018|publisher=BoD – Books on Demand|isbn=978-3-96343-015-2|page=11|language=en}}</ref> ''പാർവ്വതീ മംഗൾ'', ''ജാനകീ മംഗൾ'' എന്നിവയും അവധിയിലാണ് രചിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നത്.<ref name="Saxena 1971 12">{{Harvcoltxt|Saxena|1971|p=12}}</ref> {{Verse translation|lang=awa|अंडकोस प्रति प्रति निज रूपा। देखेउँ जिनस अनेक अनूपा॥ <u>अवधपुरी</u> प्रति भुअन निनारी। <u>सरजू</u> भिन्न भिन्न नर नारी॥|ഓരോ പ്രപഞ്ചത്തിലും ഞാൻ എന്നെത്തന്നെ കണ്ടു, അതുപോലെ സമാനതകളില്ലാത്ത പല വസ്തുക്കളും; ഓരോ പ്രപഞ്ചത്തിനും അതിന്റേതായ <u>അയോധ്യയുണ്ടായിരുന്നു</u>, അതിന്റേതായ <u>സരയൂ</u> നദിയും, അതിന്റേതായ പുരുഷന്മാരും സ്ത്രീകളും.|italicsoff=y|attr1=[[തുളസീദാസ്|തുളസീദാസിന്റെ]] [[രാമചരിതമാനസം|രാമചരിതമാനസത്തിലെ]] 7.81.3 ചൗപായ്|attr2=വിവർത്തനം: ആർ.സി. പ്രസാദ്<ref>{{Harvcoltxt|Tulasīdāsa|1999|p=747}}</ref>}} {{Verse translation|lang=awa|सिंधु तीर एक भूधर सुंदर। कौतुक कूदि चढ़ेउ ता-ऊपर॥ बार-बार रघुबीर सँभारी। तरकेउ <u>पवनतनय</u> बल भारी॥|കടൽത്തീരത്ത് മനോഹരമായ ഒരു പർവ്വതമുണ്ടായിരുന്നു, അവൻ കളിയായി അതിന്റെ കൊടുമുടിയിലേക്ക് ചാടിക്കയറി; വീണ്ടും വീണ്ടും അവൻ ഭഗവാനെ സ്മരിച്ചു, അങ്ങനെ <u>വായുപുത്രൻ</u> അതിയായ ശക്തിയോടെ കുതിച്ചുപാഞ്ഞു.|italicsoff=y|attr1=[[തുളസീദാസ്|തുളസീദാസിന്റെ]] [[രാമചരിതമാനസം|രാമചരിതമാനസത്തിലെ]] 5.1.3 ചൗപായ്|attr2=വിവർത്തനം<ref>{{Cite journal|last=Rao|first=I. Panduranga|date=1998|title=Review of The Beautiful Verses (Ram-Charit Manas, "Sunder-Kand" and Hanuman Chalisa of Goswami Tulsidas rendered into English verse)|journal=Indian Literature|volume=41|issue=1 (183)|pages=240–241|issn=0019-5804|jstor=23341337}}</ref>}} [[ഭഗവതപുരാണം|ഭഗവതപുരാണത്തിലെ]] 'ദശമസ്കന്ധത്തിന്' ഹിന്ദി പ്രാദേശികഭാഷയിലുണ്ടായ ആദ്യത്തെ സ്വതന്ത്ര ആവിഷ്കാരം ലാലാച്ദാസ് രചിച്ച "ഹരിചരിത്" (എ.ഡി. 1530) ആണ്. ഹസ്തിഗ്രാം (ഇന്നത്തെ [[റായ്ബറേലി ജില്ല|റായ്ബറേലിക്ക്]] അടുത്തുള്ള ഹത്ഗാവ്) സ്വദേശിയായിരുന്നു അദ്ദേഹം. ഈ കൃതി ദീർഘകാലം വ്യാപകമായി പ്രചരിക്കുകയും, ഇതിന്റെ നിരവധി കൈയെഴുത്തുപ്രതികൾ കിഴക്കൻ ഉത്തർപ്രദേശ്, [[ബീഹാർ]], [[മാൾവ]], [[ഗുജറാത്ത്]] എന്നിവിടങ്ങളിൽ നിന്ന് കണ്ടെത്തുകയും ചെയ്തിട്ടുണ്ട്. [[ കൈത്തി ലിപി|കൈത്തി ലിപിയിലാണ്]] ഇവയെല്ലാം രചിക്കപ്പെട്ടിട്ടുള്ളത്.<ref>{{Harvcoltxt|Orsini|2014|p=200}}</ref> [[സിക്കന്ദർ ലോധി|സിക്കന്ദർ ലോധിയുടെ]] ഭരണകാലത്ത് ഡൽഹിയിലെ ഈശ്വർദാസ് രചിച്ച 'സത്യവതി' (ഏകദേശം എ.ഡി. 1501), ലാലാദാസിന്റെ 'അവധവിലാസം' (എ.ഡി. 1700) എന്നിവയും അവധി ഭാഷയിലാണ് രചിക്കപ്പെട്ടത്. വിവിധ പ്രാദേശിക ഭാഷകളുടെ മിശ്രിതമായ 'പഞ്ച്‌മേൽ ഖിച്ചഡി' (pancmel khicṛī) ശൈലി പിന്തുടർന്നിരുന്ന [[കബീർ|കബീറിനെപ്പോലുള്ള]] ഭക്തകവികളുടെ കൃതികളിലെ പ്രധാന ഘടകവും അവധി ഭാഷയായിരുന്നു.<ref>{{Harvcoltxt|Vaudeville|1990|p=260}}</ref><ref>{{Harvcoltxt|Vaudeville|1990|p=264}}</ref> കബീറിന്റെ പ്രധാന കൃതിയായ [[ബിജക്|ബിജകിലെ]] ഭാഷാശൈലി പ്രാഥമികമായി അവധിയാണ്.<ref>{{Harvcoltxt|Vaudeville|1990|p=260}}</ref><ref>{{Harvcoltxt|Vaudeville|1990|p=259}}</ref> ==== പ്രേമാഖ്യാനങ്ങൾ ==== {{multiple image | total_width = 200 | caption_align = center | align = right | direction = vertical | image_style = border:none; | image1 = Queen Nagamati talks to her parrot, Padmavat, c1750.jpg | caption1 = രാജ്ഞി നാഗമതി തന്റെ തത്തയോട് സംസാരിക്കുന്നു, [[പത്മാവത്]], എ.ഡി 1750. | image2 = Meister des Madhu-Malati-Manuskripts 001.jpg | caption2 = കാമുകീകാമുകന്മാർ കാട്ടിൽ വെച്ച് ഒരു കടുവയ്ക്ക് നേരെ അമ്പെയ്യുന്നു. [[സൂഫി]] കാവ്യമായ [[മധുമാലതി|മധുമാലതിയിൽ]] നിന്നുള്ള ചിത്രം. | alt1 = | header = അവധി [[സൂഫി]] കൃതികളിലെ ചിത്രീകരണങ്ങൾ | header_background = #FDF5E6 }} 14-ാം നൂറ്റാണ്ടിന്റെ അവസാനത്തോടെ കിഴക്കൻ സൂഫികളുടെ പ്രിയപ്പെട്ട സാഹിത്യഭാഷയായി അവധി മാറി. പേർഷ്യൻ ''[[മസ്നവി]]'' ശൈലിയിൽ രചിക്കപ്പെട്ടതും, സൂഫി [[മിസ്റ്റിസിസം|മിസ്റ്റിസിസത്തിൽ]] വേരൂന്നിയതും, എന്നാൽ പൂർണ്ണമായും ഇന്ത്യൻ പശ്ചാത്തലത്തിലുള്ളതുമായ 'പ്രേമാഖ്യാനങ്ങളുടെ' (പ്രണയകഥകൾ) ഭാഷയായി ഇത് മാറുകയായിരുന്നു. ഭാരതീയ ഐതിഹ്യങ്ങളിൽ നിന്ന് നേരിട്ട് കടമെടുത്ത നിരവധി [[ആഖ്യാനശൈലി|കഥാതന്തുക്കൾ]] ഇവയിലുണ്ടായിരുന്നു. അവധി ഭാഷയിലെ അത്തരം ആദ്യത്തെ പ്രേമാഖ്യാനമായിരുന്നു മൗലാനാ ദാവൂദിന്റെ [[ചന്ദായൻ (കാവ്യം)|ചന്ദായൻ]] (എ.ഡി. 1379).<ref>{{Harvcoltxt|Vaudeville|1990|p=263}}</ref> പ്രശസ്ത ഭരണാധികാരിയായ [[ഷേർഷാ സൂരി|ഷേർഷാ സൂരിയുടെ]] കാലത്ത് തന്റെ വിശിഷ്ടകൃതിയായ [[പത്മാവത്]] (എ.ഡി. 1540) രചിച്ചുകൊണ്ട് [[മാലിക് മുഹമ്മദ് ജായസി|ജായസി]] ഈ പാരമ്പര്യം മുന്നോട്ട് കൊണ്ടുപോയി. [[അരാക്കൻ]] മുതൽ [[ഡെക്കാൻ പീഠഭൂമി|ഡെക്കാൻ]] വരെ വ്യാപകമായി പ്രചരിച്ച ഈ കൃതി, [[പേർഷ്യൻ ഭാഷ|പേർഷ്യനിലേക്കും]] മറ്റ് ഭാഷകളിലേക്കും വിവർത്തനം ചെയ്യപ്പെടുകയുണ്ടായി.<ref>{{Harvcoltxt|Orsini|2014|p=213}}</ref> ജായസിയുടെ മറ്റ് പ്രധാന കൃതികളായ കാൻഹാവത്,<ref>{{Citation|last=Hawley|first=John Stratton|title=Did Surdas Perform the Bhāgavata-purāṇa?|date=2015|work=Tellings and Texts|page=212|editor-last=Orsini|editor-first=Francesca|series=Music, Literature and Performance in North India|edition=1|publisher=Open Book Publishers|isbn=978-1-78374-102-1|quote=Then there are the Ahirs whose performances of the Krishna story fascinated Malik Muhammad Jayasi, as he tells us in his Kanhavat of 1540;...|editor2-last=Schofield|editor2-first=Katherine Butler|jstor=j.ctt17rw4vj.15}}</ref> അഖ്രാവത്<ref name="Saxena 1971 12"/>, ആഖ്‌രി കലാം<ref>{{Cite journal|last=Singh|first=Virendra|date=2009|title=An Avadhi language account of an earthquake in medieval North India circa AD 1500|url=https://www.researchgate.net/publication/296774084|journal=Current Science|volume=96|pages=1648–1649}}</ref> എന്നിവയും അവധിയിലാണ് രചിച്ചിട്ടുള്ളത്. {{Rquote|centre|എന്റെ മഹത്തായ നഗരമായ, എക്കാലവും മനോഹരമായ ജായസിനെക്കുറിച്ച് ഞാൻ പറയാം.<br /> ''[[സത്യയുഗം|സത്യയുഗത്തിൽ]]'' അതൊരു പുണ്യസ്ഥലമായിരുന്നു, അന്ന് അത് "പൂന്തോട്ടങ്ങളുടെ നഗരം" എന്ന് വിളിക്കപ്പെട്ടു.<br /> പിന്നെ ''[[ത്രേതായുഗം|ത്രേതായുഗം]]'' കടന്നുപോയി, ''[[ദ്വാപരയുഗം|ദ്വാപരയുഗം]]'' വന്നപ്പോൾ, അവിടെ ''ഭുഞ്ജരാജൻ'' എന്ന മഹാനായ ഒരു ഋഷിയുണ്ടായിരുന്നു.<br /> 88,000 ഋഷിമാർ അന്ന് അവിടെ ജീവിച്ചിരുന്നു, കൂടാതെ ഇടതൂർന്ന... എൺപത്തിനാല് കുളങ്ങളും.<br /> അവർ ഇഷ്ടികകൾ ചുട്ടെടുത്ത് ഉറപ്പുള്ള ഘാട്ടുകൾ നിർമ്മിക്കുകയും എൺപത്തിനാല് കിണറുകൾ കുഴിക്കുകയും ചെയ്തു.<br /> അവർ അവിടെയും ഇവിടെയുമായി മനോഹരമായ കോട്ടകൾ പണിതു, രാത്രിയിൽ അവ ആകാശത്തിലെ നക്ഷത്രങ്ങളെപ്പോലെ തോന്നിപ്പിച്ചു.<br /> മുകളിൽ ക്ഷേത്രങ്ങളുള്ള നിരവധി പഴത്തോട്ടങ്ങളും അവർ വെച്ചുപിടിപ്പിച്ചു.<br /><br /> ദോഹ: ആ മാനുഷിക ''അവതാരങ്ങളെല്ലാം'' അവിടെയിരുന്ന് തപസ്സുചെയ്തു. രാവും പകലും ''ഹോമങ്ങളും'' ''ജപങ്ങളും'' ചെയ്തുകൊണ്ട് അവർ ഈ ലോകത്തെ മുറിച്ചുകടന്നു.|[[മാലിക് മുഹമ്മദ് ജായസി|ജായസി]]|Kanhavat, ed. Pathak (8), 7–8.<ref>{{Harvcoltxt|Orsini|2014|p=209}}</ref>}} [[ജോൻപൂർ ജില്ല|ജോൻപൂരിലെ]] സുൽത്താൻ ഹുസൈൻ ഷാ ശർഖിയുടെ പ്രവാസ രാജസദസ്സുമായി ബന്ധമുണ്ടായിരുന്ന വിദഗ്ദ്ധനും കഥാകാരനുമായിരുന്ന ഷെയ്ഖ് 'കുത്ബൻ' സുഹ്രവർദിയാണ് മിരിഗാവതി (ഏകദേശം എ.ഡി. 1503) അഥവാ ''"മാന്ത്രിക ഹരിണി"'' എന്ന അവധി പ്രണയകാവ്യം രചിച്ചത്.<ref>{{Harvcoltxt|Kutban|2012|p=9}}</ref><ref name=":4">{{Harvcoltxt|Saxena|1971|p=15}}</ref> കവി സയ്യിദ് മഞ്ജൻ രാജ്ഗിരി രചിച്ച [[മധുമാലതി]] അഥവാ ''"രാത്രി വിരിയുന്ന മുല്ല"'' എന്ന മറ്റൊരു പ്രണയകാവ്യം എ.ഡി. 1545-ൽ എഴുതപ്പെട്ടതാണ്.<ref>{{Harvcoltxt|Manjhan|2001|p=xi}} —"Manjhan's birthplace Rajgir is in the present-day state of Bihar, not far away from Patna in northern India, and the poem itself is written in Awadhi or eastern Hindavi".</ref> [[അമീർ ഖുസ്രോ]] (മരണം: എ.ഡി. 1379) അവധിയിൽ ചില കൃതികൾ രചിച്ചിട്ടുള്ളതായും പറയപ്പെടുന്നു.<ref>{{Cite journal|last=Jafri|first=Saiyid Zaheer Husain|date=2016|title=Sectional President's Address: 'MAKING' OF THE COMPOSITE CULTURE IN PRE-NAWABI AWADH|journal=Proceedings of the Indian History Congress|volume=77|page=148|issn=2249-1937|jstor=26552634}}</ref> === ആധുനിക ഇന്ത്യ === ആധുനിക കാലഘട്ടത്തിൽ അവധി സാഹിത്യത്തിന് ഏറ്റവും മികച്ച സംഭാവനകൾ നൽകിയത് [[രമൈ കാക്കാ]] (എ.ഡി 1915–1982), 'പധീസ്' എന്നറിയപ്പെടുന്ന ബൽഭദ്ര പ്രസാദ് ദീക്ഷിത് (എ.ഡി 1898–1943), വൻഷീധർ ശുക്ല (എ.ഡി 1904–1980) തുടങ്ങിയ എഴുത്തുകാരാണ്. [[ഇന്ത്യൻ സ്വാതന്ത്ര്യ സമരം|ഇന്ത്യൻ സ്വാതന്ത്ര്യ സമരകാലത്ത്]] ജയിലിൽ കിടക്കുമ്പോൾ ദ്വാരകാ പ്രസാദ് മിശ്ര രചിച്ച ഒരു പ്രധാന അവധി ഇതിഹാസ കാവ്യമാണ് 'കൃഷ്ണായൻ' (എ.ഡി 1942). അവധി സാഹിത്യത്തിന് നൽകിയ സംഭാവനകൾ പരിഗണിച്ച് 2022-ൽ ഡോ. [[വിദ്യാ വിന്ദു സിംഗിന്|വിദ്യാ വിന്ദു സിംഗിനെ]] [[പത്മശ്രീ]] നൽകി ആദരിച്ചിട്ടുണ്ട്.{{clear}} == ശബ്ദശാസ്ത്രം == === സ്വരങ്ങൾ === അവധിയിൽ സഘോഷവും അഘോഷ സ്വരങ്ങളുണ്ട്.</br> സഘോഷ സ്വരങ്ങൾ ഇവയാണ്: {{blockindent| /ə/, /ʌ/, /aː/, /ɪ/, /iː/, /ʊ/, /uː/, /e/, /eː/, /o/, /oː/. <ref>{{Harvcoltxt|Saxena|1971|p=23}}</ref>}} അഘോഷ സ്വരങ്ങൾ അഥവാ "മന്ത്രിക്കുന്ന സ്വരങ്ങൾ" ഇവയാണ്: {{blockindent| /i̥/, /ʊ̥/, /e̥/. <ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/onlanguageselect0000gree|url-access=registration|quote=awadhi.|title=On Language: Selected Writings of Joseph H. Greenberg|last1=Greenberg|first1=Joseph Harold|last2=Kemmer|first2=Suzanne|date=1990|publisher=Stanford University Press|isbn=9780804716130|pages=[https://archive.org/details/onlanguageselect0000gree/page/85 85]|language=en}}</ref>}} അഘോഷ സ്വരങ്ങൾ ഒരു പദത്തിന്റെ അവസാനത്തിൽ മാത്രമാണ് വരുന്നത്.<ref name=":6" /> {| class="wikitable" style="text-align:center;" |+അവധിയിലെ സ്വരങ്ങൾ<ref name=":6" /> ! ! [[Front vowel|മുൻസ്വരം]] ! [[Central vowel|മധ്യസ്വരം]] ! [[Back vowel|പിൻസ്വരം]] |- ! [[Close vowel|സംവൃതസ്വരം]] | iː i̥ ɪ | | uː ʊ ʊ̥ |- ! [[Close-mid vowel|അർദ്ധസംവൃതസ്വരം]] | e eː e̥ | | o oː |- ! [[Mid vowel|മധ്യസ്വരം]] | | ə | |- ! [[Open-mid vowel|അർദ്ധവിവൃതസ്വരം]] | | ʌ | |- ! [[Open vowel|വിവൃതസ്വരം]] | | | aː |} ==== സ്വരസംയുക്തങ്ങൾ ==== {{mw-datatable}} {| class="wikitable mw-datatable" |+ ദ്വിസ്വരങ്ങൾ ! rowspan="2" style="text-align: center;" |സംയുക്തം ! colspan="2" style="text-align: center;" |ഉദാഹരണം ! rowspan="2" style="text-align: center;" |അർത്ഥം |- ![[അന്താരാഷ്ട്ര ശബ്ദലിപി|ഐ.പി.എ.]] ![[ISO 15919|ലിപ്യന്തരണം]] |- style="text-align: center;" ||/ɪaː/ ||/d͡ʒɪaː/ ||jiā ||"മൂത്ത സഹോദരി" (ചേച്ചി) |- style="text-align: center;" ||/ɪeː/ ||/d͡ʒɪeː/ ||jiē ||"ജീവൻവച്ചു" |- style="text-align: center;" ||/ʌiː/ ||/nʌiː/ ||naī ||"പുതിയ" |- style="text-align: center;" ||/ʌɪ/ ||/bʰʌɪ/ ||bhai ||"ആയിത്തീർന്നു" |- style="text-align: center;" ||/ʌeː/ ||/gʌeː/ ||gaē ||"(അവർ) പോയി" |- style="text-align: center;" ||/ʌʊ/ ||/t̪ʌʊ/ ||tau ||"അപ്പോൾ" / "പിന്നെ" |- style="text-align: center;" ||/ʌuː/ ||/gʌuː/ ||gaū ||"പശു" |- style="text-align: center;" ||/ʊʌ/ ||/kʊ̃ʌn/ ||kũan ||"കിണറുകൾ (തിര്യക് രൂപം)" |- style="text-align: center;" ||/ʊiː/ ||/d̪ʊiː/ ||duī ||"രണ്ട്" |- style="text-align: center;" ||/ʊaː/ ||/bʊaː/ ||buā ||"അച്ഛന്റെ സഹോദരി" |- style="text-align: center;" ||/uːiː/ ||/ruːiː/ ||rūī ||"പരുത്തി" |- style="text-align: center;" ||/aːoː/ ||/aːoː/ ||āō ||"വരൂ" |- style="text-align: center;" ||/aːeː/ ||/kʰaːeː/ ||khāē ||"കഴിച്ചു" |- style="text-align: center;" ||/aːiː/ ||/aːiː/ ||āī ||"വന്നു" |- style="text-align: center;" ||/aːuː/ ||/naːuː/ ||nāū ||"ക്ഷുരകൻ" |- style="text-align: center;" ||/eːiː/ ||/d̪eːiː/ ||dēī ||"നൽകും" |- style="text-align: center;" ||/eːʊ/ ||/d̪eːʊ/ ||dēu ||"നൽകൂ" |- style="text-align: center;" ||/oːɪ/ ||/hoːɪ/ ||hōi ||"ആയിരിക്കാം" |- style="text-align: center;" ||/oʊ/ ||/hoʊ/ ||hōu ||"ആകുക" |} {| class="wikitable mw-datatable" |+ത്രിസ്വരങ്ങൾ ! rowspan="2" style="text-align: center;" |സംയുക്തം ! colspan="2" style="text-align: center;" |ഉദാഹരണം ! rowspan="2" style="text-align: center;" |അർത്ഥം |- ![[അന്താരാഷ്ട്ര ശബ്ദലിപി|ഐ.പി.എ]] ![[ISO 15919|ലിപ്യന്തരണം]] |- style="text-align: center;" ||/ɪeʊ/ ||/pɪeʊ/ ||pieu ||"(നീ) കുടിച്ചു" |- style="text-align: center;" ||/ʊɪaː/ ||/gʰʊ̃ɪaː/ ||ghũiā ||"ചേമ്പിന്റെ കിഴങ്ങ്" |- style="text-align: center;" ||/aːeʊ/ ||/kʰaːeʊ/ ||khāeu ||"(നീ) കഴിച്ചു" |- style="text-align: center;" ||/ʌɪaː/ ||/bʰʌɪaː/ ||bhaiā ||"സഹോദരൻ" |} === വ്യഞ്ജനങ്ങൾ === {| class="wikitable" style="text-align: center;" |+അവധി ഭാഷയിലെ വ്യഞ്ജന സ്വനിമങ്ങൾ ! colspan="3" | ![[ഓഷ്ഠ്യം]] ![[ദന്ത്യം]]/<br />[[വർത്സ്യം]] ![[Retroflex consonant|മൂർദ്ധന്യം]] ![[താലവ്യം]] ![[മൃദുതാലവ്യം|കണ്ഠ്യം]] ![[Glottal consonant|കാകില്യം]] |- ! colspan="2" rowspan="2" |[[Nasal consonant|അനുനാസികം]] !<small>അല്പപ്രാണം</small> |{{IPA link|m}} |{{IPA link|n}} |({{IPA link|ɳ}}) |({{IPA link|ɲ}}) |({{IPA link|ŋ}}) | |- !<small>[[Aspiration (phonetics)|മഹാപ്രാണം]]</small> |{{IPA link|m}}{{IPA link|ʱ}} |{{IPA link|n}}{{IPA link|ʱ}} | | | | |- ! rowspan="4" |[[Plosive|സ്പർശം]]/<br />[[Affricate|ഘർഷി]] ! rowspan="2" |<small>[[Voicelessness|അഘോഷം]]</small> !<small>അല്പപ്രാണം</small> |{{IPA link|p}} |{{IPA link|t̪|t}} |{{IPA link|ʈ}} |{{IPA link|tʃ}} |{{IPA link|k}} | |- !<small>[[Aspirated consonant|മഹാപ്രാണം]]</small> |{{IPA link|pʰ}} |{{IPA link|tʰ}} |{{IPA link|ʈʰ}} |{{IPA link|tʃʰ}} |{{IPA link|kʰ}} | |- ! rowspan="2" |<small>[[Voice (phonetics)|സഘോഷം]]</small> !<small>അല്പപ്രാണം</small> |{{IPA link|b}} |{{IPA link|d̪|d}} |{{IPA link|ɖ}} |{{IPA link|dʒ}} |{{IPA link|ɡ}} | |- !<small>[[Aspirated consonant|മഹാപ്രാണം]]</small> |{{IPA link|bʱ}} |{{IPA link|dʱ}} |{{IPA link|ɖʱ}} |{{IPA link|dʒʱ}} |{{IPA link|ɡʱ}} | |- ! rowspan="1" colspan="3" |[[Fricative|ഊഷ്മാവ്]] | |{{IPA link|s}} | | | |{{IPA link|h}}~{{IPA link|ɦ}} {{efn| [{{IPA link|h}}] പദങ്ങളുടെ തുടക്കത്തിലും [{{IPA link|ɦ}}] പദങ്ങളുടെ മധ്യത്തിലും അവസാനത്തിലും വരുന്നു.}}<ref name=":6" /> |- ! rowspan="4" |[[Liquid consonant|ദ്രവം]] ! rowspan="2" |<small>[[Rhotic consonant|ലുണ്ഠിതം]]</small> !<small>അല്പപ്രാണം</small> | |{{IPA link|r}} |{{IPA link|ɽ}} | | | |- !<small>[[Aspiration (phonetics)|മഹാപ്രാണം]]</small> | |{{IPA link|r}}{{IPA link|ʱ}} |{{IPA link|ɽ}}{{IPA link|ʱ}} | | | |- ! rowspan="2" |<small>[[Lateral consonant|പാർശ്വികം]]</small> !<small>അല്പപ്രാണം</small> | |{{IPA link|l}} | | | | |- !<small>[[Aspiration (phonetics)|മഹാപ്രാണം]]</small> | |{{IPA link|l}}{{IPA link|ʱ}} | | | | |- ! colspan="3" |[[Approximant|അർദ്ധസ്വരം]] |{{IPA link|ʋ}} | | |{{IPA link|j}} | | |} == വ്യാകരണം == === താരതമ്യ വ്യാകരണം === അയൽ ഭാഷകളായ [[പാശ്ചാത്യ ഹിന്ദി ഭാഷകൾ|പാശ്ചാത്യ ഹിന്ദി]], [[ബിഹാരി ഭാഷകൾ|ബിഹാരി]] എന്നിവയിൽ നിന്ന് അവധിയെ വേർതിരിക്കുന്ന നിരവധി സവിശേഷതകളുണ്ട്. അവധിയിൽ നാമങ്ങൾക്ക് ഹ്രസ്വവും ദീർഘവുമായ രൂപങ്ങളുണ്ട്; എന്നാൽ പാശ്ചാത്യ ഹിന്ദിയിൽ കൂടുതലായും ഹ്രസ്വരൂപങ്ങളും ബിഹാരിയിൽ ദീർഘരൂപങ്ങളുമാണ് കാണപ്പെടുന്നത്. പാശ്ചാത്യ ഹിന്ദിയെ അപേക്ഷിച്ച് അവധിയിൽ ലിംഗഭേദ നിയമങ്ങൾ അത്ര കർശനമല്ലെങ്കിലും വലിയൊരളവിൽ പാലിക്കപ്പെടുന്നുണ്ട്. എന്നാൽ ബിഹാരിയിൽ ലിംഗഭേദ രീതികൾ തീരെ ദുർബലമാണ്. കർതൃപ്രത്യയത്തിന്റെ അഭാവം അവധിയെ പാശ്ചാത്യ ഹിന്ദിയിൽ നിന്ന് വ്യത്യസ്തമാക്കുകയും ബിഹാരിയോട് കൂടുതൽ സാമ്യമുള്ളതാക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. അവധിയിലെ ദ്വിതീയാ-ചതുർത്ഥീ വിഭക്തിപ്രത്യയങ്ങൾ /കാ/ (/kaː/) അല്ലെങ്കിൽ /ക/ (/kə/) ആണ്. എന്നാൽ പാശ്ചാത്യ ഹിന്ദിയിൽ ഇത് /കോ/ (/koː/) അല്ലെങ്കിൽ /കൗ/ (/kɔː/) എന്നും, ബിഹാരിയിൽ /കേ/ (/keː/) എന്നുമാണ്. അതുപോലെ, ബിഹാരിയിലും പാശ്ചാത്യ ഹിന്ദിയിലും സപ്തമീ വിഭക്തിപ്രത്യയം /മേം/ (/mẽː/) ആയിരിക്കുമ്പോൾ അവധിയിലത് /മാ/ (/maː/) ആണ്. സർവ്വനാമങ്ങളിൽ പുരുഷവാചക ഷഷ്ഠീവിഭക്തിയായി അവധിയിൽ /തോർ/ (/toːɾ-/), /മോർ/ (/moːɾ-/) എന്നിവ ഉപയോഗിക്കുമ്പോൾ പാശ്ചാത്യ ഹിന്ദിയിൽ അത് /തേർ/ (/teːɾ-/), /മേർ/ (/meːɾ-/) എന്നിവയാണ്. /ഹമാർ/ (/ɦəmaːɾ/) എന്ന പദത്തിന്റെ തിര്യഗ്‌രൂപം അവധിയിൽ /ഹമ്രേ/ (/ɦəmɾeː/) എന്നാണ്. പാശ്ചാത്യ ഹിന്ദിയിൽ ഇത് /ഹമാരേ/ (/ɦəmaːɾeː/) എന്നും ബിഹാരിയിൽ /ഹമ്രൻ'കൈ/ (/ɦəmrən'kæ/) എന്നുമാണ്.<ref name=":3" /> /ദിഹിസ്/ (/dɪɦɪs/), /മാരിസ്/ (/maːɾɪs/) തുടങ്ങിയ പദങ്ങളിൽ കാണുന്ന /-ഇസ്/ (/-ɪs/) എന്ന പ്രത്യയം അവധിയുടെ മറ്റൊരു പ്രധാന സവിശേഷതയാണ്. വർത്തമാനകാലത്തിൽ ഉപയോഗിക്കുന്ന /ലാ/ (/laː/) എന്ന ആശ്രിതപദം, ഭൂതകാലത്തിലെ /-ൽ/ (/-l/), ചതുർത്ഥീ വിഭക്തിപ്രത്യയമായ /-ലാ/ (/-laː/) എന്നിവ അയൽഭാഷയായ ഭോജ്പുരിയെ അവധിയിൽ നിന്ന് വേർതിരിക്കുന്നു.<ref name="auto"/> === സർവ്വനാമങ്ങൾ === {| class="wikitable" style="text-align: center; margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+അവധിയിലെ ഉത്തമപുരുഷ സർവ്വനാമങ്ങൾ<ref>{{Harvcoltxt|Masica|1993|p=252}}</ref><ref name=":3" /> ! ! colspan="5" |ഏകവചനം</br><small>ഞാൻ / എന്നെ /എന്റെ</small> ! colspan="5" |ബഹുവചനം</br><small>ഞങ്ങൾ / ഞങ്ങളെ / ഞങ്ങളുടെ</small> |- ! !പ്രഥമ !കർതൃ !തിര്യക് !ചതുർത്ഥി !ഷഷ്ഠി !പ്രഥമ !കർതൃ !തിര്യക് !ചതുർത്ഥി !ഷഷ്ഠി |- ! [[ഹിന്ദി|ആധുനിക മാനക ഹിന്ദി]] | മൈം</br>{{large|{{lang|hi|{{script|deva|( मैं )}}}}}} | മൈനെ</br>{{large|{{lang|hi|{{script|deva|( मैंने )}}}}}} | മുഝ</br>{{large|{{lang|hi|{{script|deva|( मुझ )}}}}}} | മുഝേ</br>{{large|{{lang|hi|{{script|deva|( मुझे )}}}}}} | മേരാ^*</br>{{large|{{lang|hi|{{script|deva|( मेरा )}}}}}} | ഹമ</br>{{large|{{lang|hi|{{script|deva|( हम )}}}}}} | ഹമനെ</br>{{large|{{lang|hi|{{script|deva|( हमने )}}}}}} | ഹമ</br>{{large|{{lang|hi|{{script|deva|( हम )}}}}}} | ഹമേം</br>{{large|{{lang|hi|{{script|deva|( हमें )}}}}}} | ഹമാരാ^*</br>{{large|{{lang|hi|{{script|deva|( हमारा )}}}}}} |- ! അവധി | മൈ</br>{{large|{{lang|awa-deva|( मै )}}}} | – | മഹി</br>{{large|{{lang|awa-deva|( महि )}}}} | – | മോര{{ref|asterisk|*}}</br>{{large|{{lang|awa-deva|( मोर )}}}} | ഹമ</br>{{large|{{lang|awa-deva|( हम )}}}} | – | ഹമ</br>{{large|{{lang|awa-deva|( हम )}}}} | ഹമൈ</br>{{large|{{lang|awa-deva|( हमै )}}}} | ഹമാര{{ref|asterisk|*}}</br>{{large|{{lang|awa-deva|( हमार )}}}} |- !<small>(അവധിയിലെ മറ്റു പകരരൂപങ്ങൾ)</small> |<nowiki>-</nowiki> | – | മോ</br>{{large|{{lang|awa-deva|( मो )}}}} | മയികാ</br>{{large|{{lang|awa-deva|( मइका )}}}}</br> മോകാ </br>{{large|{{lang|awa-deva|( मोका )}}}} | – | – | – | – | ഹമകാ</br>{{large|{{lang|awa-deva|( हमका )}}}} | – |} {| class="wikitable" style="text-align: center; margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+അവധിയിലെ മധ്യമപുരുഷ സർവ്വനാമങ്ങൾ<ref name=":3">{{Cite book|url=http://archive.org/details/rosettaproject_awa_morsyn-1|title=Linguistic Survey of India|last=Grierson|first=G. A.|date=1967|publisher=Motilal Banarsidass|others=The Long Now Foundation}}</ref><ref>{{Harvcoltxt|Saxena|1971|p=169}}</ref> ! ! colspan="6" |ഏകവചനം</br><small>നീ / നിന്നെ / നിന്റെ</small> ! colspan="6" |ബഹുവചനം</br><small>നിങ്ങൾ / നിങ്ങളെ / നിങ്ങളുടെ</small> |- ! !പ്രഥമ !കർതൃ !തിര്യക് !ചതുർത്ഥി !ഷഷ്ഠി !ആദരസൂചകം !പ്രഥമ !കർതൃ !തിര്യക് !ചതുർത്ഥി !ഷഷ്ഠി !ആദരസൂചകം |- ! [[ഹിന്ദി|ആധുനിക മാനക ഹിന്ദി]] | തൂ</br>{{large|{{lang|hi|{{script|deva|( तू )}}}}}} | തൂനേ</br>{{large|{{lang|hi|{{script|deva|( तूने )}}}}}} | തുഝ്</br>{{large|{{lang|hi|{{script|deva|( तुझ )}}}}}} | തുഝേ</br>{{large|{{lang|hi|{{script|deva|( तुझे )}}}}}} | തേരാ^*</br>{{large|{{lang|hi|{{script|deva|( तेरा )}}}}}} | – | തും</br>{{large|{{lang|hi|{{script|deva|( तुम )}}}}}} | തുംനേ</br>{{large|{{lang|hi|{{script|deva|( तुमने )}}}}}} | തും</br>{{large|{{lang|hi|{{script|deva|( तुम )}}}}}} | തുമ്ഹേം</br>{{large|{{lang|hi|{{script|deva|( तुम्हें )}}}}}} | തുമ്ഹാരാ^*</br>{{large|{{lang|hi|{{script|deva|( तुम्हारा )}}}}}} | ആപ്</br>{{large|{{lang|hi|{{script|deva|( आप )}}}}}} |- ! അവധി | തൂ, തുയി (തോയി), തൈം (തയം)</br>{{large|{{lang|awa-deva|( तू, तुइ (तोइ), तैं (तयँ) )}}}} | – | തു(ഹി)</br>{{large|{{lang|awa-deva|( तु(हि) )}}}} | – | തോര{{ref|asterisk|*}}</br>{{large|{{lang|awa-deva|( तोर )}}}} | ആപു</br>{{large|{{lang|awa-deva|( आपु )}}}} | തും</br>{{large|{{lang|awa-deva|( तुम )}}}} | – | തും</br>{{large|{{lang|awa-deva|( तुम )}}}} | തുമൈ, തോഹൈം (തോഹയം)</br>{{large|{{lang|awa-deva|( तुमै, तोहैं (तोहयँ) )}}}} | തുമാര{{ref|asterisk|*}} / തോഹാര{{ref|asterisk|*}}</br>{{large|{{lang|awa-deva|( तुमार / तोहार )}}}} | ആപ്</br>{{large|{{lang|awa-deva|( आप )}}}} |- !<small>(അവധിയിലെ മറ്റു പകരരൂപങ്ങൾ)</small> |<nowiki>-</nowiki> | – | തോ</br>{{large|{{lang|awa-deva|( तो )}}}} | തുഇകാ, തോകാ (തോംഹ്കാ)</br>{{large|{{lang|awa-deva|( तुइका, तोका (तोंहका) )}}}} | – | – | – | – | – | തുംകാ</br>{{large|{{lang|awa-deva|( तुमका )}}}} |<nowiki>-</nowiki> |<nowiki>-</nowiki> |} ;<nowiki>കുറിപ്പുകൾ:</nowiki> :{{note|asterisk|*}} ലിംഗം, വചനം എന്നിവയ്ക്കനുസരിച്ച് രൂപവ്യത്യാസം വരുന്നവ: :# മോർ {{lang|awa-deva|(मोर)}} → ''മോരാ'' {{lang|awa-deva|(मोरा)}} <small>(പുല്ലിംഗം)</small>, ''മോരീ'' {{lang|awa-deva|(मोरी)}} <small>(സ്ത്രീലിംഗം)</small>, ''മോരേ'' {{lang|awa-deva|(मोरे)}} <small>(ബഹുവചനം)</small> :# ഹമാർ {{lang|awa-deva|(हमार)}} → ''ഹമ്രാ'' {{lang|awa-deva|(हमरा)}} <small>(പുല്ലിംഗം)</small>, ''ഹമ്രീ'' {{lang|awa-deva|(हमरी)}} <small>(സ്ത്രീലിംഗം)</small>, ''ഹമ്രേ'' {{lang|awa-deva|(हमरे)}} <small>(ബഹുവചനം)</small> :# തോർ {{lang|awa-deva|(तोर)}} → ''തോരാ'' {{lang|awa-deva|(तोरा)}} <small>(പുല്ലിംഗം)</small>, ''തോരീ'' {{lang|awa-deva|(तोरी)}} <small>(സ്ത്രീലിംഗം)</small>, ''തോരേ'' {{lang|awa-deva|(तोरे)}} <small>(ബഹുവചനം)</small> :# തുമർ {{lang|awa-deva|(तुमर)}} → ''തുമ്രാ'' {{lang|awa-deva|(तुमरा)}} <small>(പുല്ലിംഗം)</small>, ''തുമ്രീ'' {{lang|awa-deva|(तुमरी)}} <small>(സ്ത്രീലിംഗം)</small>, ''തുമ്രേ'' {{lang|awa-deva|(तुमरे)}} <small>(ബഹുവചനം)</small> :# തോഹാർ {{lang|awa-deva|(तोहार)}} → ''തോഹ്രാ'' {{lang|awa-deva|(तोहरा)}} <small>(പുല്ലിംഗം)</small>, ''തോഹ്രീ'' {{lang|awa-deva|(तोहरी)}} <small>(സ്ത്രീലിംഗം)</small>, ''തോഹ്രേ'' {{lang|awa-deva|(तोहरे)}} <small>(ബഹുവചനം)</small> == പദരൂപീകരണം == അവധി ഭാഷയിലെ പദരൂപീകരണ പ്രക്രിയകൾ താഴെ പറയുന്നവയാണ്: '''പ്രത്യയം ചേർക്കൽ''' ഒരു വാക്കിന്റെ അർത്ഥമോ രൂപമോ മാറ്റുന്നതിനായി ഒരു പ്രത്യയം (affix) ഉപയോഗിക്കുന്നു. ഇത് ഒരു ഉപസർഗ്ഗമോ (prefix) പരപ്രത്യയമോ (suffix) ആകാം. * ഉദാഹരണം: 'സരം' (saram) എന്ന ധാതുവിന് മുൻപായി 'ബേ-' (bē–) എന്ന ഉപസർഗ്ഗം ചേരുമ്പോൾ "നാണമില്ലാത്തവൻ" (shameless) എന്ന അർത്ഥം ലഭിക്കുന്നു, അതുപോലെ 'അപ്നാ' (apna) എന്നതിന് ശേഷം '-പൻ' (–pan) ചേരുമ്പോൾ "സ്വന്തം" (belonging-ness) എന്ന അർത്ഥം വരുന്നു. '''സമാസം''' രണ്ടോ അതിലധികമോ പദങ്ങൾ സംയോജിപ്പിച്ച് ഒരൊറ്റ പദമായി മാറുന്ന പ്രക്രിയ. * ഉദാഹരണം: 'നീലകണ്ഠ്' (nīlkanṭh) എന്നാൽ "നീല പക്ഷി" എന്നും 'ബൻമാനുസ്' (banmānus) എന്നാൽ "കാട്ടുമനുഷ്യൻ" അഥവാ "ചിമ്പാൻസി" എന്നും അർത്ഥമാക്കുന്നു. '''ആമ്രേഡിതം / പദാവർത്തനം''' ചില പദരൂപങ്ങളുടെ ആവർത്തനമാണ് ഈ പ്രക്രിയയിൽ ഉൾപ്പെടുന്നത്. ഇത് പൂർണ്ണമോ, ഭാഗികമോ, ഇടവിട്ടുള്ളതോ ആകാം. # '''പൂർണ്ണ പദാവർത്തനം:''' ഇത് ഒരു പ്രവൃത്തിയുടെ തുടർച്ചയെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. #* ഉദാഹരണം: "പൊയ്ക്കൊണ്ടിരിക്കുന്നു" എന്നർത്ഥം വരുന്ന 'ജാത്-ജാത്' (jāt-jāt). # '''ഭാഗിക പദാവർത്തനം:''' ഇത് ഒരു വസ്തുവിന് മറ്റൊരു വസ്തുവിനോടുള്ള സാമ്യത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. #* ഉദാഹരണം: "കിതപ്പ്" എന്നർത്ഥം വരുന്ന 'ഹാംപട്-ദാംപട്' (hãpaṭ-dãpaṭ). # '''ഇടവിട്ടുള്ള പദാവർത്തനം:''' ഇത് വരാനിരിക്കുന്ന പ്രവൃത്തിയുടെ തൽക്ഷണ അവസ്ഥയെ ഊന്നിപ്പറയുകയും ഒന്നിന്റെ സമൃദ്ധിയെ പ്രകടിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. #* ഉദാഹരണം: "പാടങ്ങൾക്കിടയിൽ" എന്നർത്ഥം വരുന്ന 'ഖേതഈ ഖേത്' (khētaī khēt); "വളരെ ചൂടുള്ള" എന്നർത്ഥം വരുന്ന 'ഗർമഈ ഗരം' (garmaī garam). == ജനപ്രിയ സംസ്കാരത്തിൽ == === വിനോദം === 1961-ൽ പുറത്തിറങ്ങിയ ''[[ഗംഗ ജമുന]]'' എന്ന ചിത്രത്തിലെ കഥാപാത്രങ്ങൾ അവധി ഭാഷയുടെ ഒരു മിതമായ രൂപം സംസാരിക്കുന്നുണ്ട്. 1975-ൽ പുറത്തിറങ്ങിയ ''[[ഷോലെ]]'' എന്ന ചിത്രത്തിൽ [[ഗബ്ബർ സിംഗ് (കഥാപാത്രം)|ഗബ്ബർ സിംഗിന്റെ]] സംഭാഷണങ്ങൾ [[Kauravi dialect|ഖരിബോലിയും]] അവധിയും കലർന്നതായിരുന്നു; ഇത് ''ഗംഗ ജമുന'' എന്ന ചിത്രത്തിൽ [[ദിലീപ് കുമാർ]] അവതരിപ്പിച്ച ഗംഗ എന്ന കൊള്ളക്കാരനിൽ നിന്ന് പ്രചോദനം ഉൾക്കൊണ്ടതാണ്.<ref name="Chopra">{{Cite web|last=Chopra|first=Anupama|author-link=Anupama Chopra|date=11 August 2015|title=Shatrughan Sinha as Jai, Pran as Thakur and Danny as Gabbar? What 'Sholay' could have been|url=https://scroll.in/article/745687/shatrughan-sinha-as-jai-pran-as-thakur-and-danny-as-gabbar-what-sholay-could-have-been|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20151108092131/http://scroll.in/article/745687/shatrughan-sinha-as-jai-pran-as-thakur-and-danny-as-gabbar-what-sholay-could-have-been|archive-date=8 November 2015|access-date=|website=[[Scroll.in]]}}</ref> 2001-ൽ പുറത്തിറങ്ങിയ ''[[ലഗാൻ]]'' എന്ന ചിത്രത്തിൽ, പ്രേക്ഷകർക്ക് മനസ്സിലാക്കാൻ എളുപ്പമാകുന്നതിനായി അവധി ഭാഷയുടെ മിതമായ രൂപമാണ് ഉപയോഗിച്ചിരുന്നത്.<ref>{{cite web|url=https://www.rediff.com/movies/2000/feb/21aamir1.htm|title=rediff.com, Movies: Exclusive!!! Aamir Khan on the sets of Lagaan|website=www.rediff.com|access-date=16 September 2018}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/Lagaan-Just-perfect/articleshow/2134618786.cms|title='Lagaan: Just perfect' – Times of India|work=The Times of India|access-date=16 September 2018}}</ref> 2009-ൽ പുറത്തിറങ്ങിയ ''[[ദേവ്.ഡി]]'' എന്ന ചിത്രത്തിൽ [[അമിത് ത്രിവേദി]] സംഗീതം നൽകിയ "പായലിയ" എന്ന അവധി ഗാനമുണ്ട്.<ref>{{cite web|url=http://www.rediff.com/movies/2008/jul/21amit.htm|title=Making music, from Aamir to Dev D|website=www.rediff.com|access-date=5 September 2018}}</ref> ''[[യുദ്ധ് (ടിവി പരമ്പര)|യുദ്ധ്]]'' എന്ന ടെലിവിഷൻ പരമ്പരയിൽ [[അമിതാഭ് ബച്ചൻ]] തന്റെ ചില സംഭാഷണങ്ങൾ അവധിയിൽ സംസാരിച്ചിരുന്നു; ഇത് ''[[ഹിന്ദുസ്ഥാൻ ടൈംസിന്റെ]]'' നിരൂപക പ്രശംസ നേടിയിരുന്നു.<ref>{{cite web|url=https://www.hindustantimes.com/entertainment/television/yudh-review-amitabh-bachchan-s-show-limps-back-to-sluggish-pace/article1-1241418.aspx|archive-url=https://web.archive.org/web/20140802030602/https://www.hindustantimes.com/entertainment/television/yudh-review-amitabh-bachchan-s-show-limps-back-to-sluggish-pace/article1-1241418.aspx|archive-date=2 August 2014|title=Yudh review: Amitabh Bachchan's show limps back to sluggish pace – Hindustan Times|date=2 August 2014|url-status=dead|access-date=16 September 2018}}</ref> രാമാനന്ദ് സാഗറിന്റെ 1987-ലെ ടെലിവിഷൻ പരമ്പരയായ ''[[രാമായൺ (1987 ടിവി പരമ്പര)|രാമായണത്തിലും]]'' [[അയോധ്യ|അയോധ്യയിലെ]] നിവാസികളും മറ്റ് ചെറിയ കഥാപാത്രങ്ങളും സംസാരിക്കുന്നത് അവധിയാണ്. അമിതാഭ് ബച്ചനും [[രേഖ|രേഖയും]] അഭിനയിച്ച ''[[സിൽസില (1981 ചലച്ചിത്രം)|സിൽസില]]'' എന്ന സിനിമയിലെ "[[രംഗ് ബർസെ ഭീഗേ ചുനാർ വാലി|രംഗ് ബർസെ ഭീഗേ ചുനാർ വാലി]]" എന്ന ഗാനത്തിന്റെ വരികൾ അവധി ഭാഷാഭേദത്തിലാണ്. 2022-ൽ പുറത്തിറങ്ങിയ ഹിന്ദി ഫീച്ചർ ഫിലിമായ ''[[വിക്രം വേദ (2022 ചലച്ചിത്രം)|വിക്രം വേദയിൽ]]'' [[ഹൃതിക് റോഷൻ]] അവതരിപ്പിച്ച വേദാ ബേതാൽ എന്ന കഥാപാത്രവും അവധി ഭാഷാഭേദത്തിൽ സംസാരിക്കുന്നുണ്ട്. ''"മേരെ അംഗനേ മേം തുംഹാരാ ക്യാ കാം ഹേ"'' എന്ന അവധി നാടോടിഗാനം ബോളിവുഡിൽ വളരെ ജനപ്രിയമായിട്ടുണ്ട്. അമിതാഭ് ബച്ചൻ അഭിനയിച്ച് 1981-ൽ പുറത്തിറങ്ങിയ ''[[ലവാരിസ് (1981 ചലച്ചിത്രം)|ലവാരിസ്]]'' എന്ന ചിത്രത്തിലും, 1970-ലെ ''[[ബോംബെ ടാക്കീസ്]]'', 1975-ലെ ''മസ്സേ ലേ ലോ'' എന്നീ ചിത്രങ്ങളിലും ഇതിന്റെ ഒരു മിതമായ പതിപ്പ് ഉപയോഗിച്ചിട്ടുണ്ട്. കൂടാതെ 2020-ൽ [[നേഹ കക്കർ]] ഇത് ഒരു സിംഗിളായി പുറത്തിറക്കുകയും ചെയ്തു.<ref>{{Cite web |url=https://www.bobbytalkscinema.com/recentpost/the-curious-case-of-mere-angn-2137/ |title=The curious case of |access-date=20 April 2022 |archive-date=28 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220528082456/https://www.bobbytalkscinema.com/recentpost/The-curious-case-of-Mere-Angn-2137 |url-status=dead }}</ref> ബോളിവുഡിലൂടെ ജനപ്രിയമായ മറ്റൊരു അവധി നാടോടിഗാനമാണ് "ഹോളി ഖേലേ രഘുവീര"; അമിതാഭ് ബച്ചനും [[ഹേമമാലിനി|ഹേമമാലിനിയും]] അഭിനയിച്ച് 2003-ൽ പുറത്തിറങ്ങിയ ''[[ബാഗ്ബാൻ (2003 ചലച്ചിത്രം)|ബാഗ്ബാൻ]]'' എന്ന ചിത്രത്തിന് വേണ്ടി അമിതാഭ് ബച്ചൻ തന്നെ ഇതിന്റെ മിതമായ രൂപം ആലപിച്ചു. 1982-ലെ ''[[നദിയാ കേ പാർ (1982 ചലച്ചിത്രം)|നദിയാ കേ പാർ]]'' എന്ന ചിത്രം അവധി ഭാഷയിലായിരുന്നു (അതേ സംവിധായകൻ തന്നെ സംവിധാനം ചെയ്ത ഇതിന്റെ 1994-ലെ റീമേക്ക് ആയ ''[[ഹം ആപ്‌കേ ഹേ കൗൻ..!]]'' ഹിന്ദിയിലായിരുന്നു.)<ref>{{cite web | url=https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/sooraj-barjatya-didnt-want-to-direct-hum-aapke-hain-koun-had-two-ecgs-due-to-stress-why-would-i-do-a-remake-9653087/lite/ | title=Sooraj Barjatya didn't want to direct Hum Aapke Hain Koun, had two ECGs 'due to stress': 'Why would I do a remake?' | date=4 November 2024 }}</ref> === നാടോടിഗാനങ്ങൾ === അവധിൽ പാടിവരുന്ന നാടോടിഗാനങ്ങളുടെ രൂപങ്ങളിൽ സരിയ, ബ്യാഹ്, സുഹാഗ്, ഗാരി, നക്ത, ബൻറ (ബന്ന-ബന്നി), അൽഹ, സാവൻ, ജൂല, ഹോരി, ബാരഹ്മാസ എന്നിവ ഉൾപ്പെടുന്നു.<ref>{{Harvcoltxt|Pandey|2011|p=31}}</ref> == ഉദാഹരണ വാക്യങ്ങൾ == === സാർവത്രിക മനുഷ്യാവകാശ പ്രഖ്യാപനം === അവധിയിൽ എഴുതിയ സാർവത്രിക മനുഷ്യാവകാശ പ്രഖ്യാപനത്തിന്റെ വകുപ്പ് 1 ആണ് ഇനിപ്പറയുന്ന വാചകം: <ref name="UDHR_Awadhi">{{cite web |title=Universal Declaration of Human Rights: Awadhi |url=https://www.ohchr.org/sites/default/files/UDHR/Documents/UDHR_Translations/awa.pdf|trans-title=मनइन के अधिकारन कै जगतबियापी ऐलान|url-status=live|archive-date=8 August 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240808123935/https://www.ohchr.org/sites/default/files/UDHR/Documents/UDHR_Translations/awa.pdf|website=OHCHR.org|publisher=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights|language=awa|page=1|access-date=16 January 2026}}</ref> ==== അവധി [[ദേവനാഗരി]] ലിപിയിൽ ==== {{Block indent|{{lang|awa|{{Script|deva|'''अनुच्छेद १''' - सब मनइन कां गउरव औ अधिकारन के मामिला मां जनमजात आजादी औ बरोबरी मिली बा। वन्हैं बुद्धी औ अन्तरात्मा कै देन मिली बा औ आपस मां यक दुसरे के साथे भाईचारा के भाव से बरताव करै कां चाही।}}}}}} ==== അവധി [[കൈത്തി]] ലിപിയിൽ ==== {{Block indent|{{lang|awa|{{Script|kthi|'''𑂃𑂢𑂳𑂒𑂹𑂓𑂵𑂠 १''' - 𑂮𑂥 𑂧𑂢𑂅𑂢 𑂍𑂰𑂁 𑂏𑂇𑂩𑂫 𑂌 𑂃𑂡𑂱𑂍𑂰𑂩𑂢 𑂍𑂵 𑂧𑂰𑂧𑂱𑂪𑂰 𑂧𑂰𑂁 𑂔𑂢𑂧𑂔𑂰𑂞 𑂄𑂔𑂰𑂠𑂲 𑂌 𑂥𑂩𑂷𑂥𑂩𑂲 𑂧𑂱𑂪𑂲 𑂥𑂰𑃀 𑂫𑂢𑂹𑂯𑂶𑂁 𑂥𑂳𑂠𑂹𑂡𑂲 𑂌 𑂃𑂢𑂹𑂞𑂩𑂰𑂞𑂹𑂧𑂰 𑂍𑂶 𑂠𑂵𑂢 𑂧𑂱𑂪𑂲 𑂥𑂰 𑂌 𑂄𑂣𑂮 𑂧𑂰𑂁 𑂨𑂍 𑂠𑂳𑂮𑂩𑂵 𑂍𑂵 𑂮𑂰𑂟𑂵 𑂦𑂰𑂆𑂒𑂰𑂩𑂰 𑂍𑂵 𑂦𑂰𑂫 𑂮𑂵 𑂥𑂩𑂞𑂰𑂫 𑂍𑂩𑂶 𑂍𑂰𑂁 𑂒𑂰𑂯𑂲 𑃀}}}}}} ==== ലത്തീൻ വൽക്കരണം ==== {{Block indent|{{translit|awa|ISO|anucchēda 1 - saba mana:ina kāṁ ga:urava au adhikārana kē māmilā māṁ janamajāta ājādī au barōbarī milī bā. vanhaiṁ buddhī au antarātmā kai dēna milī bā au āpasa māṁ yaka dusarē kē sāthē bhāīcārā kē bhāva sē baratāva karai kāṁ cāhī.}}}} ==== മലയാള വൽക്കരണം ==== ''{{Block indent|{{lang|awa|{{Script|mlym|അനുച്ഛേദ് 1 - സബ മനഇന കാം ഗഉരവ ഔ അധികാരന കേ മാമിലാ മാം ജനമജാത ആജാദീ ഔ ബരോബരീ മിലീ ബാ. വൻഹൈം ബുദ്ധീ ഔ അന്തരാത്മാ കൈ ദേന മിലീ ബാ ഔ ആപസ മാം യക ദുസരേ കേ സാഥേ ഭാഈചാരാ കേ ഭാവ സേ ബരതാവ കരൈ കാം ചാഹീ.}}}}}}'' ==== മലയാളം ==== {{Block indent|'''വകുപ്പ് ൧:''' മനുഷ്യരെല്ലാവരും തുല്യാവകാശങ്ങളോടും അന്തസ്സോടും സ്വാതന്ത്ര്യത്തോടുംകൂടി ജനിച്ചിട്ടുള്ളവരാണ്‌. അന്യോന്യം ഭ്രാതൃഭാവത്തോടെ പെരുമാറുവാനാണ്‌ മനുഷ്യന് വിവേകബുദ്ധിയും മനസാക്ഷിയും സിദ്ധമായിരിക്കുന്നത്‌.}}</br> === ഭാഷാഭേദങ്ങൾ === അവധി ഭാഷയിൽ പ്രാദേശികമായ നിരവധി വകഭേദങ്ങൾ കാണാം. ഉദാഹരണത്തിന്, പടിഞ്ഞാറൻ പ്രദേശങ്ങളിൽ സഹായകക്രിയയായി /ഹൈ/ (/hʌiː/) എന്ന് ഉപയോഗിക്കുമ്പോൾ, മധ്യ-കിഴക്കൻ ഭാഗങ്ങളിൽ അത് /അഹൈ/ (/ʌhʌiː/) എന്നാണ് ഉപയോഗിക്കുന്നത്. ബാബുറാം സക്സേനയുടെ ''"എവല്യൂഷൻ ഓഫ് അവധി"'' എന്ന പുസ്തകത്തിൽ നിന്നുള്ളതാണ് താഴെ നൽകിയിരിക്കുന്ന ഉദാഹരണങ്ങൾ. പ്രാദേശിക വ്യത്യാസങ്ങൾ വ്യക്തമാക്കുന്ന ബദൽ രൂപങ്ങളും ഇതിൽ ഉൾപ്പെടുത്തിയിട്ടുണ്ട്. {| style="margin:auto;" class="wikitable" |- !style="background:#ffdead;"| മലയാളം !style="background:#ffdead;"| അവധി ([[അന്താരാഷ്ട്ര ശബ്ദലിപി|ഐ.പി.എ.]]) !style="background:#ffdead;"| അവധി ([[Devanagari|ദേവനാഗരി]]) |- style="background:#ffe;" | rowspan="2"|'''ആരായിരുന്നു അവിടെ ഉണ്ടായിരുന്നത്?''' ||{{IPA|ɦʊãː koː (kəʊn) ɾəɦəĩ}} ||{{lang|awa|हुआँ को (कउन) रहें?}} |- style="background:#ffe;" ||'''''(പകരം)'''' {{IPA|ɦʊãː keː/kəʊn ɾəɦəin}} ||'''''(പകരം)'''''. {{lang|awa|हुआँ के/कउन रहेन?}} |- style="background:#ffe;" | rowspan="2"|'''കാണാനും കേൾക്കാനും ഈ കുട്ടിക്ക് കുഴപ്പമൊന്നുമില്ല.''' ||{{IPA|ɪʊ lʌɾɪkaː d̪eːkʰʌiː sʊnʌiː mə ʈʰiːk hʌiː}} ||{{lang|awa|इउ लरिका देखई सुनई म ठीक है।}} |- style="background:#ffe;" ||'''''(പകരം)''''' {{IPA|ɪ lʌɾɪkaː d̪eːkʰʌiː sʊnʌiː mə ʈʰiːk ʌhʌiː}} ||'''''(പകരം)'''''. {{lang|awa|इ लरिका देखई सुनई म ठीक अहै।}} |- style="background:#ffe;" | rowspan="2"|'''(അവൾ) പറഞ്ഞു, (ഞാൻ) കുറച്ച് കഴിക്കട്ടെ, കുറച്ച് ഇവനും കൊടുക്കാം.''' || {{IPA|kʌɦɪn laːoː t̪ʰoːɽaː kʰaːɪ leːiː t̪ʰoːɽaː jʌhu kɘ d̪ʌɪ d̪eːiː}} || {{lang|awa|कहिन, लाओ थोड़ा खाई लेई, थोड़ा यहु का दै देई।}} |- style="background:#ffe;" ||'''''(പകരം)''''' {{IPA|kʌɦɪn lyaːvː t̪ʰoːɽaː kʰaːɪ leːiː raːçi keː jʌnhu kɘ d̪ʌɪ d̪eːiː}} ||'''''(പകരം)'''''. {{lang|awa|कहिन, ल्याव थोड़ा खाई लेई, रचि के एन्हुं के दै देई।}} |- style="background:#ffe;" | rowspan="2"|'''പോകുന്നവർക്ക് അടി കിട്ടും.''' || {{IPA|d͡ʒoː d͡ʒʌɪɦʌĩ soː maːrʊ̥ kʰʌɪɦʌĩ}} || {{lang|awa|जो जइहैं सो मारउ खइहैं।}} |- style="background:#ffe;" ||'''''(പകരം)'''''. {{IPA|d͡ʒèː d͡ʒʌɪɦʌĩ soː maːr kʰʌɪɦʌĩ}} ||'''''(പകരം)''.''' {{lang|awa|जे जइहैं सो मार खइहैं।}} |- style="background:#ffe;" | rowspan="2"|'''പക്ഷികൾക്ക് നേരെ വെടിയുതിർക്കരുത്.''' ||{{IPA|cɪɾʌɪjʌn pʌɾ chʌrːaː nə cʌlaːoː}} ||{{lang|awa|चिरइयन पर छर्रा न चलाओ।}} |- style="background:#ffe;" ||'''''(പകരം)'''''. {{IPA|cɪɾʌɪjʌn peː chʌrːaː jin cʌlaːwː}} ||'''''(പകരം)'''''. {{lang|awa|चिरइयन पे छर्रा जिन चलाव।}} |} == കുറിപ്പുകൾ == {{notelist}} ==അവലംബങ്ങൾ== {{reflist|colwidth=30em}} == സ്രോതസ്സുകൾ == {{refbegin|indent=yes|3}} * {{Cite book|last=Saxena|first=Baburam|date=1971|url=https://books.google.com/books?id=WfkWvgqk5c4C&pg=PP1|title=Evolution of Awadhi|publisher=Motilal Banarsidass Publication|isbn=9788120808553|location=Allahabad}} * {{Cite book|url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.32106|title=Linguistic survey of India, Vol. 6, Mediate Group|last=Grierson|first=George Abraham|publisher=Office of the Superintendent of Government Printing|year=1904|location=India}} * {{Citation|last=Singh|first=Ravindra Pratap|title=Nature, Climate and Self: Reading select texts of Awadhi Baramasa|url=https://www.rjoe.org.in/Files/vol4issue2/new/RJOE-luknow%20sir%20-2(26-34).pdf|work=Research Journal of English|volume=4|issue=2|date=2019|issn=2456-2696}} * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=wT5v79lMmzEC|title=Awadhi Granthavali Volume 5|last=Pandey|first=Jagdish Prasad|publisher=Vani Prakashan|year=2011|isbn=978-81-8143-905-5|location=India|language=hi}} * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=VV7leonJ8aQC|title=Sri Ramacaritamanasa|last=Tulasīdāsa|date=1999|publisher=Motilal Banarsidass Publ.|isbn=978-81-208-0762-4|page=747|language=en}} * {{Citation|last=Orsini|first=Francesca|title=Inflected Kathas: Sufis and Krishna Bhaktas in Awadh|date=2014|url=https://eprints.soas.ac.uk/19887/|work=Religious Interactions in Mughal India|pages=195–232|editor-last=Dalmia|editor-first=Vasudha|publisher=Oxford University Press|language=en|isbn=978-0-19-808167-8|editor2-last=Faruqui|editor2-first=Munis}} * {{Cite journal|last=Vaudeville|first=Charlotte|date=1990|title=Kabīr's language and languages, Hinduī as the language of non-conformity|journal=Indo-Iranian Journal|volume=33|issue=4|pages=259–266|doi=10.1163/000000090790083572|issn=0019-7246}} * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=kA7HB8s621cC|title=The Magic Doe: Qutban Suhravardi's Mirigavati|last=Kutban|date=2012|publisher=Oxford University Press, USA|isbn=978-0-19-984292-6|language=en}} * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=b3iHIOwV3mYC|title=Madhumalati: An Indian Sufi Romance|last=Manjhan|date=2001|publisher=OUP Oxford|isbn=978-0-19-160625-0|language=en}} * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=19zvfkwXyzUC|title=The Life of a Text: Performing the Rāmcaritmānas of Tulsidas|last=Lutgendorf|first=Philip|date=1991|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-06690-8|language=en}} * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=J3RSHWePhXwC&q=central+portion |title=The Indo-Aryan languages|last=Masica|first =Colin P.|date=1993|publisher=Cambridge University Press|isbn=0-521-23420-4|location=Cambridge|oclc=18947567}} {{refend}} == കൂടുതൽ വായനയ്ക്ക് == * {{Cite book|url=https://global.oup.com/academic/product/loves-subtle-magic-9780195146707?cc=in&lang=en&|title=Love's Subtle Magic: An Indian Islamic Literary Tradition, 1379-1545|date=29 November 2012|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-514670-7|editor-last=Behl|editor-first=Aditya|location=Oxford, New York|editor2-last=Doniger|editor2-first=Wendy}} * {{Cite book|url=https://archive.org/details/in.gov.ignca.7679/page/n3|title=Evolution of Awadhi: A Branch of Hindi|last=Saksena|first=Baburam|publisher=Indian Press; Allahabad|year=1938|isbn=|location=}} == പുറത്തേക്കുള്ള കണ്ണികൾ == {{InterWiki|code=awa}} {{wiktionarycat|type=Awadhi|category=Awadhi language}} * [[:iso639-3:awa|Entry for Awadhi at SIL International]] * [https://www.digitallibrary.io/awa Awadhi Books] {{Languages_of_India}} [[വർഗ്ഗം:ഇന്ത്യയിലെ ഭാഷകൾ]] [[വർഗ്ഗം:അവധ്]] [[വർഗ്ഗം:ഉത്തർപ്രദേശിലെ ഭാഷകൾ]] [[വർഗ്ഗം:ഇന്തോ-ആര്യൻ ഭാഷകൾ]] hv3z4thno7a2s5i7ir6r9n5pdklxacc 0 270894 4610634 4565691 2026-03-29T10:40:12Z InternetArchiveBot 146798 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 4610634 wikitext text/x-wiki {{Prettyurl|Murdannia nudiflora}} {{taxobox |name = ''താലിപ്പുല്ല്'' |image = Murdannia nudiflora W2 IMG 1344.jpg |image_caption = പൂവ് |regnum = [[Plantae]] |unranked_divisio = [[Angiosperms]] |unranked_classis = [[Monocots]] |unranked_ordo = [[Commelinids]] |ordo = [[Commelinales]] |familia = [[Commelinaceae]] |subfamilia = [[Commelinoideae]] |tribus = [[Commelineae]] |genus = [[Murdannia]] | species = '''''M. nudiflora''''' | binomial = ''Murdannia nudiflora'' | binomial_authority = ([[L.]]) Brenan |synonyms = {{hidden begin}} * Aneilema bracteolatum var. majus Seub. * Aneilema bracteolatum var. minus Seub. * Aneilema compressum Dalzell * Aneilema debile Wall. [Invalid] * Aneilema diandrum Buch.-Ham. ex Wall. [Invalid] * Aneilema diversifolium Hassk. * Aneilema foliosum Hassk. * Aneilema junghunianum Miq. * Aneilema lancifolium Griff. * Aneilema malabaricum (L.) Merr. * Aneilema minutum (Blume) Kunth * Aneilema nudicaule (Burm.f.) Loudon * Aneilema nudiflorum (L.) Sweet * Aneilema nudiflorum (L.) R. Br. * Aneilema nudiflorum var. compressum (Dalzell) C.B.Clarke * Aneilema radicans D.Don * Aneilema trichocoleum Schauer * Callisia parvula Brandegee * Commelina diandra Steud. [Invalid] * Commelina exilis Steud. [Invalid] * Commelina minuta Blume * Commelina nudicaulis Burm.f. * Commelina nudiflora L. * Commelina nudiflora Burm. f. * Commelina nudiflora f. angustifolia C.B.Clarke * Commelina radicans (D.Don) Spreng. * Commelina sellowii Schltdl. * Cyanotis gueinzii Hassk. * Ditelesia nudiflora (L.) Raf. * Murdannia malabarica (L.) G.Brückn. * Murdannia malabarica var. compressa (Dalzell) Santapau & S.K.Jain * Phaeneilema diversifolium (Hassk.) G.Brückn. * Phaeneilema malabaricum (L.) V.Naray. * Phaeneilema nudiflorum (L.) G.Brückn. * Stickmannia guyanensis Raf. * Stickmannia longicollis Raf. * Tradescantia cristata Fern.-Vill. [Illegitimate] * Tradescantia malabarica L. {{Hidden end}} പര്യായങ്ങൾ [http://www.theplantlist.org/tpl/record/kew-254705 theplantlist.org - ൽ നിന്നും] }} [[സമതലം|സമതലങ്ങളിലും]] [[പുൽമേടുകൾ|പുൽമേടുകളിലും]] കാണുന്ന ഒരു [[ഏകവർഷി|ഏകവർഷ]] [[കുറ്റിച്ചെടി|കുറ്റിച്ചെടിയാണ്]] '''താലിപ്പുല്ല്'''. {{ശാനാ|Murdannia nudiflora}}. [[കേരളം|കേരളത്തിൽ]] എല്ലായിടത്തും കാണാറുണ്ട്. മുറിവ് വച്ചുകെട്ടാനും [[പച്ചക്കറി|പച്ചക്കറിയായും]] കാലിത്തീറ്റയായുമെല്ലാം ഉപയോഗിക്കുന്ന ഈ ചെടിയെ ഒരു [[കള|കളയായി]] കരുതിപ്പോരുന്നു.<ref>http://www.oswaldasia.org/species/m/murnu/murnu_en.html</ref> [[തേനീച്ച|തേനീച്ചകളും]] [[ചിത്രശലഭം|പൂമ്പാറ്റകളും]] [[പക്ഷി|പക്ഷികളുമെല്ലാം]] ഇതിന്റെ പൂവിനാൽ ആകർഷിക്കപ്പെടാറുണ്ട്.<ref>http://davesgarden.com/guides/pf/go/113056/</ref> പുല്ലുമായി നല്ല സാമ്യമുള്ള ഒരു ചെടിയാണ് താലിപ്പുല്ല്.<ref>http://www.turffiles.ncsu.edu/weeds/Doveweed.aspx{{പ്രവർത്തിക്കാത്ത കണ്ണി|date=മാർച്ച് 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==അവലംബം== {{reflist}} ==പുറത്തേക്കുള്ള കണ്ണികൾ == * [http://indiabiodiversity.org/species/show/230433 കൂടുതൽ വിവരവും കാണുന്ന ഇടങ്ങളും] * [http://www.eattheweeds.com/murdannia-nudiflora-tiny-dayflower-kin-2/ കൂടുതൽ വിവരങ്ങൾ] * http://www.flowersofindia.net/catalog/slides/Naked-Stem%20Dewflower.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150531041440/http://flowersofindia.net/catalog/slides/Naked-Stem%20Dewflower.html |date=2015-05-31 }} {{WS|Murdannia nudiflora}} {{CC|Murdannia nudiflora}} [[വർഗ്ഗം:കുറ്റിച്ചെടികൾ]] [[വർഗ്ഗം:പുഷ്പങ്ങൾ]] [[വർഗ്ഗം:കളകൾ]] [[വർഗ്ഗം:പുഷ്പിക്കുന്ന സസ്യങ്ങൾ]] [[വർഗ്ഗം:കേരളത്തിലെ സസ്യജാലം]] {{Plant-stub}} 374svrrf5q0bqgyv64w2rpmzima2px6 0 280998 4610537 4568491 2026-03-28T20:23:55Z InternetArchiveBot 146798 Rescuing 0 sources and tagging 7 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 4610537 wikitext text/x-wiki {{PU|History of China}} [[File:Territories of Dynasties in China.gif|thumb|300px|‌ചൈനയിലെ വിവിധ രാജവംശങ്ങളുടെ അധീനതയിലുണ്ടായിരുന്ന പ്രദേശങ്ങളുടെ ഏകദേശഭൂപടം.]] {{History of China|BC=1}} ചൈനീസ് സംസ്കാരം [[Yellow River|മഞ്ഞനദിയോടും]] [[Yangtze River|യാങ്സി നദിയോടും]] ചേർന്ന നദീതടങ്ങളിലെ വിവിധ കേന്ദ്രങ്ങളിൽ [[Neolithic|നവീനശിലായുഗത്തോട്]] അനുബന്ധിച്ചാണ് വികസിച്ചത്. എങ്കിലും മഞ്ഞനദിയെയാണ് ചൈനീസ് സംസ്കാരത്തിന്റെ തൊട്ടിലായി വിശേഷിപ്പിക്കുന്നത്. ആയിരക്കണക്കിനു വർഷങ്ങളുടെ തുടർച്ചയായ ചരിത്രമുള്ള [[China|ചൈന]] ലോകത്തെ ഏറ്റവും പ്രാചീനമായ [[civilization|സംസ്കാരങ്ങ‌ളിലൊന്നാണ്]].<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/country_profiles/1287798.stm |title=China country profile |publisher=BBC News |date=18 October 2010 |accessdate=2010-11-07}}</ref> [[Shang Dynasty|ഷാങ് രാജവംശത്തിന്റെ]] കാലം മുതൽക്കുള്ള ലിഖിതചരിത്രം (ഉദ്ദേശം 1700–1046 ബി.സി.) ലഭ്യമാണ്,<ref name="state1">{{cite web|url=http://exchanges.state.gov/culprop/cn04sum.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071215094418/http://exchanges.state.gov/culprop/cn04sum.html|archivedate=2007-12-15|title=Public Summary Request Of The People's Republic Of China To The Government Of The United States Of America Under Article 9 Of The 1970 Unesco Convention|publisher=Bureau of Educational and Cultural Affairs, U.S. State Department|accessdate=2008-01-12|url-status=dead}}</ref> ''[[Records of the Grand Historian|റെക്കോഡ്സ് ഓഫ് ദി ഗ്രാന്റ് ഹിസ്റ്റോറിയൻ]]'' (ഉദ്ദേശം 100 ബി.സി.) ''[[Bamboo Annals|ബാംബൂ ആനൽസ്]]'' മുതലായ ഗ്രന്ഥങ്ങൾ ഷാങ് രാജവംശത്തിനു മുൻപേ [[Xia Dynasty|സിയ രാജവംശം]] നിലവിലുണ്ടായിരുന്നു എന്ന് പറയുന്നുണ്ട് എന്നിരുന്നാലും<ref name="state1"/><ref name="The Ancient Dynasties">{{cite web|url=http://www-chaos.umd.edu/history/ancient1.html|title=The Ancient Dynasties|publisher=University of Maryland|accessdate=2008-01-12}}</ref> ചൈനയുടെ [[Culture of China|സംസ്കാരവും]], [[Chinese literature|സാഹിത്യവും]] [[Chinese philosophy|തത്ത്വശാസ്ത്രവും]] കൂടുതൽ വികസിച്ചത് [[Zhou Dynasty|ഷൗ രാജവംശത്തിന്റെ]] (1045–256 ബി.സി.) കാലത്താണ്. ഷൗ രാജവംശം ബി.സി. എട്ടാം നൂറ്റാണ്ടിൽ ബാഹ്യവും ആന്തരികവുമായ സമ്മർദ്ദങ്ങൾ നേരിട്ട് തകർച്ച നേരിട്ടുകൊണ്ടിരിക്കുകയായിരുന്നു. പിൽക്കാലത്ത് ഇത് ചെറിയ രാജ്യങ്ങളായി വിഘടിച്ചു. ഇതോടെ [[Spring and Autumn Period|സ്പ്രിംഗ് ആൻഡ് ഓട്ടം കാലഘട്ടം]] ആരംഭിച്ചു. [[Warring States period|യുദ്ധം ചെയ്യുന്ന രാജ്യങ്ങളുടെ]] കാലത്തിലാണ് ഇത് അവസാനിച്ചത്. [[failed state|ഭര‌ണം പരാജയപ്പെടുന്ന]] പല സാഹചര്യങ്ങൾ ചൈനീസ് ചരിത്രത്തിലുണ്ട്. ഇത് അത്തരമൊരു കാലഘട്ടമായിരുന്നു. ([[Chinese Civil War|ചൈനീസ് ആഭ്യന്തരയുദ്ധമാണ്]] ഭരണപരാജയത്തിന്റെ ഏറ്റവും അടുത്ത ദൃഷ്ടാന്തം). പല രാജ്യങ്ങ‌ളായും യുദ്ധപ്രഭുക്കന്മാരുടെ ഭരണത്തിൻ കീഴിലായും ശിധിലമായിരുന്ന കാലങ്ങൾക്കിടെ ചില രാജവംശങ്ങൾ ചൈനയുടെ ഭൂരിഭാഗം പ്രദേശങ്ങളും ഭരിച്ചിരുന്നു. ഇപ്പോഴുള്ളതുപോലെ ചില കാലഘട്ടങ്ങളിൽ [[Xinjiang|സിഞിയാങ്]] [[Tibet|ടിബറ്റ്]] എന്നീ പ്രദേശങ്ങളും ചൈനീസ് ഭരണത്തിൻ കീഴിലായിരുന്നു. [[Qin Dynasty|ക്വിൻ രാജവംശത്തോടെയാണ്]] ഈ സാഹചര്യം ഉടലെടുത്തത്: 221 ബി.സി.യിൽ, [[Qin Shi Huang|ക്വിൻ ഷി ഹുവാങ്]] യുദ്ധത്തിലായിരുന്ന പല രാജ്യങ്ങളും പിടിച്ചടക്കി ഏകീകരിക്കുകയും ആദ്യ ചൈനീസ് സാമ്രാജ്യം സ്ഥാപിക്കുകയും ചെയ്തു. പിൽക്കാല [[dynasties in Chinese history|ചൈനീസ് രാജവംശങ്ങൾ]] [[Emperor of China|ചൈനയുടെ ചക്രവർത്തിക്ക്]] വലിയ പ്രദേശങ്ങൾ നേരിട്ടു ഭരിക്കാൻ സാധിക്കും വിധം [[Bureaucracy|ഉദ്യോഗസ്ഥ]] സംവിധാനം രൂപപ്പെടുത്തുകയുണ്ടായി. രാഷ്ട്രീയമായ ഐക്യവും അനൈക്യവും ഇടവിട്ടു വരുന്നതായാണ് പരമ്പരാഗതമായി ചൈനീസ് ചരിത്രത്തെപ്പറ്റിയുള്ള നിരീക്ഷണം. സ്റ്റെപ്പുകളിൽ നിന്നുള്ള ജനത ചൈനയെ ഇടയ്ക്കിടെ കീഴടക്കിവയ്ക്കുകയുണ്ടായിട്ടുണ്ട്. ഇത്തരത്തിലുള്ള മിക്ക ജനവിഭാഗങ്ങളും പിൽക്കാലത്ത് [[Han Chinese|ഹാൻ ചൈനീസ്]] ജനവിഭാഗത്തിന്റെ ഭാഗമായി മാറുകയുണ്ടായി. ഏഷ്യയുടെ മിക്ക ഭാഗങ്ങളിൽ നിന്നുമുള്ള സാംസ്കാരികവും രാഷ്ട്രീയവുമായ സ്വാധീനം കുടിയേറ്റത്തിന്റെയും വികാസത്തിന്റെയും [[cultural assimilation|സാംസ്കാരിക സ്വാംശീകരണത്തിന്റെയും]] ഭാഗമായി ആധുനിക ചൈനീസ് സംസ്കാരത്തിൽ ഉണ്ടായിട്ടുണ്ട് എന്നാണ് വാസ്തവം ==ചരിത്രാതീതകാലം== ===പ്രാചീനശിലായുഗം=== {{See also|List of Paleolithic sites in China}} പത്തുലക്ഷം വർഷങ്ങൾക്കും മുൻപുതന്നെ ചൈനയിൽ ''[[Homo erectus|ഹോമോ ഇറക്റ്റസ്]]'' എത്തിപ്പെട്ടിരുന്നു.<ref name="MagnetostratigraphicDating">{{cite journal|author=Rixiang Zhu, Zhisheng An, Richard Pott, Kenneth A. Hoffman|title=Magnetostratigraphic dating of early humans of in China|journal=Earth Science Reviews|volume=61|month=June|year=2003|pages=191–361|url=http://www.paleomag.net/members/rixiangzhu/Earth-Sci%20Review.pdf|format=PDF|issue=3–4|access-date=2014-06-06|archive-date=2011-07-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20110724001314/http://www.paleomag.net/members/rixiangzhu/Earth-Sci%20Review.pdf|url-status=dead}}</ref> സമീപകാല പഠനങ്ങൾ സൂചിപ്പിക്കുന്നത് [[Xiaochangliang|സിയാവോചാങ്‌ലിയാങ്ങിലെ]] ശിലായുധങ്ങൾ പതിമൂന്ന് ലക്ഷത്തി അറുപതിനായിരം വർഷങ്ങൾക്കു മുൻപുള്ളതാണെന്ന് [[Magnetostratigraphy|മാഗ്നറ്റോസ്ട്രാറ്റിഗ്രാഫിക്]] തെളിവുണ്ടെന്നാണ്.<ref name="Xiaochangliang">{{cite web|url=http://www.mnh.si.edu/anthro/humanorigins/whatshot/2001/wh2001-3.htm|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070813201519/http://www.mnh.si.edu/anthro/humanorigins/whatshot/2001/wh2001-3.htm|archivedate=2007-08-13|title=Earliest Presence of Humans in Northeast Asia|publisher=[[Smithsonian Institution]]|accessdate=2007-08-04|url-status=live}}</ref> ഷാൻസി പ്രവിശ്യയിലെ [[Xihoudu|സിഹോഡു]] ഉദ്ഘനനമേഖലയിൽ ''ഹോമോ ഇറക്റ്റസ്'' അഗ്നി ഉപയോഗിച്ചതിന്റെ (പന്ത്രണ്ടുലക്ഷത്തി എഴുപതിനായിരം വർഷം മുൻപ്) ഏറ്റവും പഴയ തെളിവ് ലഭിച്ചിട്ടുണ്ട്.<ref name="MagnetostratigraphicDating" /> [[Yuanmou Man|യുവാന്മോവു]], പിന്നീട് [[Lantian Man|ലാന്റിയൻ]] എന്നിവിടങ്ങളിലെ ഉദ്ഘനനം ആദ്യകാല ജനജീവിതത്തിന്റെ തെളിവുകൾ ലഭ്യമാക്കിയിട്ടുണ്ട്. ''ഹോമോ ഇറക്റ്റസ്'' എന്ന ജനുസ്സിന്റെ ഏറ്റവും പ്രശസ്തമായ ഉദാഹരണം ചൈനയിൽ നിന്നു ലഭിച്ച [[Peking Man|പീക്കിംഗ് മനുഷ്യൻ]] എന്ന കണ്ടുപിടിത്തമാണ് (1923–27-ലാണ് ഇത് കണ്ടുപിടിക്കപ്പെട്ടത്). ===നവീനശിലായുഗം=== {{See also|List of Neolithic cultures of China}} ചൈനയിലെ നവീനശിലായുഗം ബി.സി. 10,000-ലെങ്കിലും ആരംഭിച്ചതിനു തെളിവുകളുണ്ട്.<ref name="neolithic period in china">{{cite web|title=Neolithic Period in China|url=http://www.metmuseum.org/toah/hd/cneo/hd_cneo.htm|work=Timeline of Art History|publisher=[[Metropolitan Museum of Art]]|month=October | year=2004|accessdate=2008-02-10}}</ref> 7000 ബി.സി.യിൽ [[millet|മില്ലറ്റ്]] കൃഷി ചെയ്യുന്നതിന്റെ [[Radiocarbon dating|റേഡിയോ കാർബൺ]] തെളിവ് ലഭ്യമാണ്.<ref>{{cite web|title=Rice and Early Agriculture in China|url=http://www.mc.maricopa.edu/dept/d10/asb/anthro2003/legacy/banpo/banpo.html|work=Legacy of Human Civilizations|publisher=Mesa Community College|accessdate=2008-02-10|archive-date=2009-08-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20090827184517/http://www.mc.maricopa.edu/dept/d10/asb/anthro2003/legacy/banpo/banpo.html|url-status=dead}}</ref> 7000 ബി,സി.യ്ക്കും 5800 ബി.സി.യ്ക്കുമിടയിലുണ്ടായിരുന്ന [[Jiahu|ജിയാഹു]] സംസ്കാരത്തിന്റെ ഉദ്ഭവം കൃഷിയിൽ നിന്നാണ്. നിങ്സിയയിലെ [[Damaidi|ഡമൈഡിയിൽ]] 3,172 നവീനശിലായുഗ [[Neolithic signs in China|ശിലാ ശിൽപ്പങ്ങൾ]] ലഭിച്ചിട്ടുണ്ട്. ഇത് ബി.സി. 6000–5000 കാലഘട്ടത്തിലെയാണ്. ഈ ശില്പങ്ങളിൽ ചന്ദ്രൻ, സൂര്യൻ, നക്ഷത്രങ്ങൾ, ദൈവങ്ങൾ, വേട്ടയാടുന്നതിന്റെയോ കാലിമേയ്ക്കുന്നതിന്റെയോ ദൃശ്യങ്ങൾ എന്നിങ്ങനെ 8,453 രൂപങ്ങൾ ദൃശ്യമാണ്. ചൈനീസ് ലിപിയുടെ ആദ്യ രൂപങ്ങൾക്ക് ഈ ശിൽപ്പങ്ങളുടെ രൂപങ്ങളോട് സാദൃശ്യങ്ങളുണ്ട്.<ref>{{cite news| url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/6669569.stm | work=BBC News | title=Chinese writing '8,000 years old' | date=18 May 2007 | accessdate=2010-05-04}}</ref><ref>{{cite news|url=http://news.xinhuanet.com/english/2007-05/18/content_6121225.htm|title=Carvings may rewrite history of Chinese characters|publisher=[[Xinhua]] online|date=18 May 2007|accessdate=2007-05-19}}</ref> [[Henan|ഹെനാനിലെ]] [[Xinzheng|സിൻഷെങ്]] കൗണ്ടിയിലെ [[Peiligang culture|പെയ്‌ലിഗാങ് സംസ്കാരത്തിന്റെ]] പ്രദേശം ഉദ്ഘനനം ചെയ്തതിൽ ബി.സി. 5,500–4,900 കാലഘട്ടത്തിൽ ഉന്നതിയിലെത്തിയിരുന്നതും കൃഷി, ഭവനനിർമ്മാണം, മൺപാത്രനിർമ്മാണം, മൃതദേഹങ്ങൾ മറവുചെയ്യൽ എന്നീ മേഖലകളിൽ ആധുനികത പ്രദർശിപ്പിച്ചിരുന്നതുമായ സംസ്കാരത്തിന്റെ അവശിഷ്ടങ്ങൾ ലഭിച്ചിട്ടുണ്ട്.<ref>{{cite web|title=Peiligang Site|url=http://www.chinaculture.org/gb/en_artqa/2003-09/24/content_39079.htm|publisher=[[Ministry of Culture of the People's Republic of China]]|year=2003|accessdate=2008-02-10|archive-date=2007-08-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20070807120030/http://www.chinaculture.org/gb/en_artqa/2003-09/24/content_39079.htm|url-status=dead}}</ref> കൃഷിയുടെ ആരംഭത്തോടെ ജനസംഖ്യയിൽ വൻ വർദ്ധനയുണ്ടായി. വിളകൾ സൂക്ഷിക്കുവാനും വിതരണം ചെയ്യുവാനും ഭരണകർത്താക്കളുടെയും ശിൽപ്പികളുടെയും മറ്റും സമൂഹത്തെ തീറ്റിപ്പോറ്റാനുമുള്ള കഴിവ് ഇതോടുകൂടി സമൂഹത്തിന് കൈവന്നു.<ref>{{cite journal|last=Pringle|first=Heather|title=The Slow Birth of Agriculture|url=http://cas.bellarmine.edu/tietjen/images/neolithic_agriculture.htm|work=[[Science (journal)|Science]]|year=1998|volume=282|page=1446|access-date=2014-06-06|archive-date=2011-01-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20110101201656/http://cas.bellarmine.edu/tietjen/images/neolithic_agriculture.htm|url-status=dead}}</ref> [[Neolithic|നവീനശിലായുഗത്തിന്റെ]] അവസാനസമയത്ത് [[Yellow River|മഞ്ഞനദിയുടെ]] നദീതടം [[Yangshao culture|യാങ് ഷാവോ സംസ്കാരത്തിന്റെ]] (ബി.സി. 5000 മുതൽ ബി.സി. 3000 വരെ) കേന്ദ്രമായി മാറി. ആദ്യ ഗ്രാമങ്ങൾ ഇവിടെ രൂപപ്പെട്ടു. [[Banpo|ബാൻപോ]] എന്ന സ്ഥലത്താണ് ഇതിൽ ആർക്കിയോളജിയുടെ കാഴ്ച്ചപ്പാടിൽ ഏറ്റവും പ്രാധാന്യമുള്ള വിവരങ്ങൾ ഉദ്ഘനനത്തിലൂടെ ലഭിച്ചത്.<ref>{{cite web|last=Wertz|first=Richard R.|title=Neolithic and Bronze Age Cultures|url=http://www.ibiblio.org/chinesehistory/contents/02cul/c03s04.html|work=Exploring Chinese History|publisher=[[ibiblio]]|year=2007|accessdate=2008-02-10}}</ref> പിന്നീട്, [[Yangshao culture|യാങ്ഷാവോ സംസ്കാരത്തിനുമേൽ]] [[Longshan culture|ലോങ്ഷാൻ സംസ്കാരം]] ഉയർന്നുവന്നു, ഈ സംസ്കാരംവും ബി.സി. 3000 മുതൽ ബി.സി. 2000 വരെയുള്ള കാലഘട്ടത്തിൽ മഞ്ഞനദിയുടെ തീരത്ത് നിലനിന്നിരുന്നതാണ്. ചൈനയുടെ ആദ്യകാല ചരിത്രം ഈ കാലത്തു നിന്നുള്ള എഴുതിയ രേഖകളുടെ അസ്സാനിദ്ധ്യം കാരണം അത്ര വ്യക്തമല്ല. പിൽക്കാലത്ത് പല നൂറ്റാണ്ടുകൾ മുൻപുനടന്ന സംഭവങ്ങൾ വിശദീകരിക്കുവാൻ നടന്ന ശ്രമങ്ങളും ഇക്കാലത്തെ ചരിത്രത്തെ വളച്ചൊടിക്കുന്നതിന് കാരണമായിട്ടുണ്ടാകാം. നൂറ്റാണ്ടുകളോളം ചൈനയിൽ ചരിത്രവും കെട്ടുകഥയും ഇഴപിരിഞ്ഞുകിടന്നിരുന്നത് ഇക്കാലത്തെ ചരിത്രരചന ബുദ്ധിമുട്ടുള്ളതാക്കുന്നുണ്ട്. ==പുരാതന ചൈന== ===സിയ രാജവംശം (ഏകദേശം 2100 – ഏകദേശം 1600 ബി.സി.)=== {{Main|Xia Dynasty}} ''പ്രധാന പ്രദേശങ്ങൾ: [[Erlitou|എർലിറ്റോ]] സംസ്കാരമാകാൻ സാദ്ധ്യതയുണ്ട്'' [[Sima Qian|സിമ ക്വിയാന്റെ]]'s''[[Records of the Grand Historian|റെക്കോഡ്സ് ഓഫ് ദി ഗ്രാന്റ് ഹിസ്റ്റോറിയൻ]]'' (ഉദ്ദേശം 100 ബി.സി.) ''[[Bamboo Annals|ബാംബൂ ആനൽസ്]]'' മുതലായ ഗ്രന്ഥങ്ങൾ വിവരിക്കുന്ന ആദ്യ രാജവംശമാണ് [[Xia Dynasty|സിയ രാജവംശം]].(ഉദ്ദേശം ബി.സി. 2100 മുതൽ 1600 വരെ) .<ref name="state1"/><ref name="The Ancient Dynasties"/> ഈ രാജവംശം യഥാർത്ഥത്തിൽ നിലനിന്നിരുന്നോ എന്നതുസംബന്ധിച്ച് അഭിപ്രായ ഐക്യമില്ലെങ്കിലും ചില ആർക്കിയോളജിക്കൽ തെളിവുകൾ ഇത്തരമൊരു രാജവംശം നിലനിന്നിരുന്നു എന്നുതന്നെയാണ് സൂചിപ്പിക്കുന്നത്. [[Sima Qian|സിമ ക്വിയാൻ]] ബി.സി. രണ്ടാം നൂറ്റാണ്ടിൽ [[Xia Dynasty|സിയ രാജവംശത്തിന്റെ]] സ്ഥാപനം ബി.സി. 2200-ൽ ആയിരുന്നു എന്ന് രേഖപ്പെടുത്തിയിട്ടുണ്ടെങ്കിലും ഈ തീയതി തെളിയിക്കപ്പെട്ടിട്ടില്ല. മിക്ക ആർക്കിയോളജിസ്റ്റുകളും മദ്ധ്യ [[Henan|ഹെനാൻ]] പ്രവിശ്യയിലെ [[Erlitou culture|എർലിറ്റോ]] എന്ന സ്ഥലത്തെ ഉദ്ഘനനത്തിൽ നിന്നു ലഭിച്ച തെളിവുകൾ സിയ രാജവംശത്തിന്റേതാണെന്ന് വിശ്വസിക്കുന്നു.,<ref>[http://www.nga.gov/exhibitions/chbro_bron.shtm Bronze Age China] at [http://www.nga.gov/ National Gallery of Art]</ref> ഇവിടെ ബി.സി. 2000 കാലഘട്ടത്തുള്ള ഒരു ഓട്ടു സ്മെൽറ്റർ കുഴിച്ചെടുക്കപ്പെടുകയുണ്ടായി. ഈ കാലത്തെ മൺപാത്രങ്ങളിലും കക്കകളിലും കണ്ടെത്തിയിട്ടുള്ള ഛിഹ്നങ്ങൾ ചൈനീസ് ലിപിയുടെ പൂർവ്വികസ്ഥാനത്തുള്ളതാണെന്ന് കരുതപ്പെടുന്നുണ്ട്.<ref>[https://web.archive.org/web/20050213035644/http://www.gog.com.cn/gz/art0402/ca615230.htm Scripts found on Erlitou pottery] (written in [[Simplified Chinese]])</ref> [[Shang Dynasty|ഷാങ്]] കാലഘട്ടത്തിലെ [[oracle bone|പ്രവാചകർ ഉപയോഗിച്ചിരുന്ന അസ്ഥികളോ]] [[Zhou Dynasty|ഷൗ]] കാലഘട്ടത്തിലെ ഓട്ടുപാത്രങ്ങളിലെ എഴുത്തുകളോ പോലെ വ്യക്തമായ രേഖകളൊന്നും ഇല്ലാത്തതിനാൽ സിയ കാലഘട്ടത്തിലെ ചരിത്രം അവ്യക്തമായി തുടരുകയാണ്. വിശ്വാസമനുസരിച്ച് ബി.സി. 1600-നോടടുത്ത് [[Battle of Mingtiao|മിങ്ടിയാവോ യുദ്ധത്തോടെ]] ഈ സാമ്രാജ്യം അവസാനിച്ചു. ===ഷാങ് രാജവംശം (ഏകദേശം 1700–1046 ബി.സി.)=== [[Image:China 1.jpg|right|thumb|പുരോഗതി നേടിയതും [[social stratification|പല തട്ടുകളുള്ളതുമായ]] സമൂഹത്തിന്റെ തെളിവുകൾ മഞ്ഞനദീതടത്തിൽ നിന്ന് ലഭ്യമാണ്]] {{Main|Shang Dynasty}} ''തലസ്ഥാനം: [[Yinxu|യിൻ]] ([[Anyang|അന്യാങിനടുത്ത്]]) ([[Shang Dynasty|ഷാങ് രാജവംശത്തിന്റെ]] കാലം)'' ഉദ്ദേശം 1600–1046 ബി.സി. കാലഘട്ട‌ത്തിൽ ഭരണത്തിലുണ്ടായിരുന്ന ഷാങ് രാജവംശത്തെപ്പെറ്റിയുള്ള ആർക്കിയോളജിക്കൽ തെളിവുകൾ പ്രധാനമായും രണ്ടു വിഭാഗങ്ങളായി തിരിക്കപ്പെട്ടിട്ടുണ്ട്. ആദ്യത്തെ വിഭാഗം ആദ്യകാല ഷാങ് കാലഘട്ടത്തിൽ നിന്നുള്ളതാണ്. ഇത് [[Erligang culture|എർലിഗാങ്]] സംസ്കാരം, [[Zhengzhou|ഷെങ്ഷോ]], ഷാങ്ചെങ് എന്നിവിടങ്ങളിൽ നിന്നുള്ളതാണ്. രണ്ടാമത്തെ വിഭാഗം – പിൽക്കാല ഷാങ് അല്ലെങ്കിൽ യിൻ (殷) കാലഘട്ടത്തിൽ നിന്നുള്ളതാണ് – ഇത് ആധുനിക [[Henan|ഹെനാനിലെ]] [[Anyang|അന്യാങ്]] പ്രവിശയ്യിലാണ്, ഇത് ഷാങ് രാജവംശത്തിന്റെ ഒൻപത് തലസ്ഥാനങ്ങളിൽ അവസാനത്തേതാണെന്ന് (ഉദ്ദേശം 1300–1046 ബി.സി.) ഉറപ്പായിട്ടുണ്ട്.{{Citation needed|date=May 2012}} അന്യാങിൽ ചൈനയുടെ ഭൂതകാലത്തെപ്പറ്റി എഴുതപ്പെട്ടരേഖകളിൽ ഏറ്റവും പഴയതും ലഭിച്ചിട്ടുണ്ട്. അസ്ഥികളിലോ കക്കകളിലോ എഴുതിയ പ്രവചന ലിഖിതങ്ങളായ ഇവ "[[oracle bone|ഓറക്കിൾ ബോണുകൾ]]" എന്നാണ് അറിയപ്പെടുന്നത്. ഉദ്ദേശം ബി.സി. 1200-ൽ നിന്നുള്ളതാണ് ഇവ.<ref>{{cite book | title = [[The Cambridge History of Ancient China]] | editor1-first = Michael | editor1-last = Loewe | editor2-first = Edward L. | editor2-last = Shaughnessy | location = Cambridge | publisher = Cambridge University Press | year = 1999 | isbn = 978-0-521-47030-8 | first = William | last = Boltz | chapter = Language and Writing | pages = [https://archive.org/details/cambridgehistory00loew/page/n104 74]–123}}</ref> ഷാങ് രാജവംശത്തിൽ 31 രാജാക്കന്മാരാണുണ്ടായിരുന്നത് ([[Tang of Shang|ഷാങിലെ ടാങ്]] മുതൽ [[King Zhou of Shang|ഷാങിലെ ഷൗ രാജാവുവരെ]]). ഈ കാലഘട്ടത്തിൽ ചൈനക്കാർ പല ദൈവങ്ങളെ ആരാധിച്ചിരുന്നു. ഇക്കൂട്ടത്തിൽ കാലാവസ്ഥയെ നിയന്ത്രിക്കുന്ന ദൈവങ്ങളും ആകാശദൈവങ്ങ‌ളുമുണ്ടായിരുന്നുവെങ്കിലും പരമോന്നതപദവിയിൽ [[Shangdi|ഷാങ്ഡി]] എന്നൊരു ദൈവമുണ്ടായിരുന്നു, ഈ ദൈവം മറ്റെല്ലാദൈവങ്ങളെയും ഭരിച്ചിരുന്നു എന്നായിരുന്നു വിശ്വാസം. ഷാങ് രാജവംശത്തിന്റെ കാലത്ത് ജീവി‌ച്ചിരുന്നവർ അവരുടെ പൂർവ്വികർ മരണാനന്തരം ദൈവങ്ങളെപ്പോലെയായി മാറും എന്ന് വിശ്വസിച്ചിരുന്നു. പൂർവ്വികർക്കും ദൈവങ്ങ‌ളെപ്പോലെ ആരാധിക്കപ്പെടാൻ ആഗ്രഹമുണ്ടെന്നും ഇവർക്ക് വിശ്വാസമുണ്ടായിരുന്നു. ''റെക്കോഡ്സ് ഓഫ് ദി ഗ്രാന്റ് ഹിസ്റ്റോറിയൻ'' എന്ന ഗ്രന്ഥത്തിൽ ഷാങ് രാജവംശം ഇവരുടെ തലസ്ഥാനം ആറുപ്രാവശ്യം നീക്കിയിരുന്നു എന്ന് പ്രസ്താവിക്കുന്നുണ്ട്. ഇതിൽ അവസാനത്തെ തലസ്ഥാനമായിരുന്ന (ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ടതും ഇതായിരുന്നു) [[Yinxu|യിനിലേയ്ക്ക്]] ബി.സി. 1350-ൽ നീങ്ങിയത് ഈ രാജവംശത്തിന്റെ സുവർണ്ണകാലത്തിലേയ്ക്ക് നയിച്ചു. ഷാങ് രാജവംശം എന്നതിനു പകരം യിൻ രാജവംശം എന്നും ഇവരെ വിവക്ഷിക്കാറുണ്ട്. ഷാങ് രാജവംശത്തിന്റെ രണ്ടാം പകുതിയെപ്പറ്റി സൂചിപ്പിക്കാനാണ് അടുത്തകാലത്തായി യിൻ രാജവംശം എന്ന പേര് കൂടുതലായി ഉപയോഗിക്കുന്നത്. പിൽക്കാല ചൈനയിൽ ജീവിച്ചിരുന്ന ചരിത്രകാരന്മാർക്ക് ഒരു രാജവംശം മറ്റൊന്നിന്റെ പിന്നാലെ ഭരണത്തിലെത്തുന്നതുസംബന്ധിച്ച് ധാരണയുണ്ടായിരുന്നുവെങ്കിലും ആദ്യകാല ചൈനയിലെ രാഷ്ട്രീയ സാഹചര്യം കൂടുതൽ കുഴഞ്ഞുമറിഞ്ഞതായിരുന്നു. അതിനാൽ ചില പണ്ഡിതർ സൂചിപ്പിക്കും പോലെ സിയ, ഷാങ് എന്നീ രാജവംശങ്ങൾ ഒരുപക്ഷേ ഒരേ കാലത്തുതന്നെ നിലവിലുണ്ടായിരുന്ന രണ്ടു രാജവംശങ്ങളായിരുന്നിരിക്കാം. ആദ്യകാല ഷൗ രാജവംശം ഷാങ് രാജവംശം നിലവിലുണ്ടായിരുന്ന കാലത്തുതന്നെ ഉണ്ടായിരുന്നു എന്നതിനും തെളിവുകളുണ്ട്. അന്യാങ് എന്ന സ്ഥലത്തുനിന്നും ലഭിച്ച ലിഖിതങ്ങൾ ഷാങ് രാജവംശം നിലവിലുണ്ടായിരുന്നു എന്നത് സ്ഥാപിക്കുന്നുണ്ടെങ്കിലും {{Citation needed|date=November 2012}} പാശ്ചാത്യ പണ്ഡിതർ അന്യാങ് പ്രദേശത്തിന്റെ അതേ കാലത്തുതന്നെയുണ്ടായിരുന്ന ആവാസമേഖലകളെ ഷാങ് രാജവംശവുമായി ബന്ധിപ്പിക്കാൻ വിമുഖത കാട്ടുന്നുണ്ട്. ഉദാഹരണത്തിന് [[Sanxingdui|സാൻസിംഗ്ഡുയി]] എന്ന പ്രദേശത്തെ ഉദ്ഘനനത്തിൽ നിന്ന് ലഭിക്കുന്ന സൂചനകൾ ഇവിടെയുണ്ടായിരുന്നത് അന്യാങിൽ നിന്ന് തികച്ചും വ്യത്യസ്തമായിരുന്നതും സാങ്കേതികമായി മുന്നേറിയിരുന്നതുമായ ഒരു സംസ്കാരമാണെന്നാണ്. ഷാങ് അധീശപ്രദേശങ്ങൾ അന്യാങിൽ നിന്നും എത്രത്തോളം വിദൂരപ്രദേശങ്ങളിലേയ്ക്ക് വ്യാപിച്ചിരുന്നു എന്നത് ഉറപ്പിക്കത്തക്ക തെളിവുകൾ ലഭ്യമല്ല. മുന്നിൽ നിൽക്കുന്ന സിദ്ധാന്തം ഔദ്യോഗിക രേഖകളിലുള്ള ഷാങ് രാജവംശം അന്യാങ് ഭരിച്ചിരുന്നുവെന്നും ഇവർ ഇതേസമയത്തുതന്നെ നിലവിലുണ്ടായിരുന്ന സാംസ്കാരികമായി വൈവിദ്ധ്യമുള്ള ആവാസപ്രദേശങ്ങളുമായി വ്യാപാരത്തിലേർപ്പെട്ടിരുന്നു എന്നുമാണ്. ===ഷൗ രാജവംശം (1046–256 ബി.സി.)=== [[Image:You with zigzag thunder pattern.jpg|thumb|ഷൗ രാജവംശത്തിന്റെ കാലത്തുള്ള മത ചടങ്ങുകൾക്കുപയോഗിക്കുന്ന [[Chinese bronzes|ഓട്ടുപാത്രം]] ([[You (vessel)|യൗ]]), പടിഞ്ഞാറൻ ഷൗ രാജവംശം]] {{Main|Zhou Dynasty|Iron Age China}} ''തലസ്ഥാനങ്ങൾ: [[Xi'an|സിയാൻ]], [[Luoyang|ലുവോയാങ്]]'' ചൈനയുടെ ചരിത്രത്തിൽ ഏറ്റവും കൂടുതൽ കാലം ഭരണം നടത്തിയ രാജവംശമാണ് ഷൗ രാജവംശം. ബി.സി. 1066 മുതൽ ഉദ്ദേശം ബി.സി. 256 വരെ ഇവർ ഭരണം നടത്തിയിരുന്നു. ബി.സി. രണ്ടാം സഹസ്രാബ്ദത്തിന്റെ അവസാനകാലത്തോടെ [[Zhou Dynasty|ഷൗ രാജവംശം]] ഷാങ് രാജവംശത്തിന്റെ അധീനപ്രദേശങ്ങൾ പിടിച്ചടക്കിക്കൊണ്ട് [[Yellow River|മഞ്ഞനദീതടത്തിൽ]] സ്ഥാനമുറപ്പിക്കാൻ തുടങ്ങി. ഷൗ ഇവരുടെ ഭരണം ഒരു [[Feudalism|അർത്ഥ ഫ്യൂഡൽ]] വ്യവസ്ഥിതിയിലാണ് ആരംഭിച്ചത്. [[Shang|ഷാങ് രാജ്യത്തിന്റെ]] പടിഞ്ഞാറായിരുന്നു ഷൗ രാജ്യത്തിന്റെ സ്ഥാനം. ഷാങ് രാജ്യത്തിന്റെ "പടിഞ്ഞാറൻ സംരക്ഷകൻ" എന്ന സ്ഥാനം ഷൗ രാജ്യത്തിന് ലഭിച്ചിരുന്നു. ഷൗ രാജ്യത്തിന്റെ ഭരണകർത്താവായിരുന്ന [[King Wu of Zhou|വു രാജാവ്]] തന്റെ സഹോദരനായിരുന്ന [[Duke of Zhou|ഷൗ രാജ്യത്തിന്റെ ഡ്യൂക്കിന്റെ]] (ഇദ്ദേഹം റീജന്റായിരുന്നു) സഹായത്തോടെ [[Battle of Muye|മുയേ യുദ്ധത്തിൽ]] ഷാങ് രാജവംശത്തെ പരാജയപ്പെടുത്തുകയായിരുന്നു. ഷൗ രാജാവ് ഈ അവസരത്തിൽ [[Mandate of Heaven|സ്വർഗ്ഗത്തിന്റെ അനുമതി]] എന്ന സിദ്ധാന്തമുപയോഗിച്ചാണ് തന്റെ ഭരണത്തിന് പിന്തുണ തേടാൻ ശ്രമിച്ചത്. ഈ സിദ്ധാന്തം പിൽക്കാലത്ത് ഒട്ടുമിക്ക രാജവംശങ്ങളിലും വളരെ സ്വീകാര്യമുള്ളതായി മാറി. ഷാങ്ഡി എന്ന ദേവതയെപ്പോലെ തന്നെ സ്വർഗ്ഗവും (''ടിയാൻ'') മറ്റെല്ലാ ദൈവങ്ങൾക്കും മേൽ ഭരണാധികാരമുള്ള അസ്തിത്വമായിരുന്നു. ചൈന ആരാണ് ഭരിക്കുന്നതെന്ന് തീരുമാനിച്ചിരുന്നത് ഈ ദേവതയായിരുന്നുവെന്നായിരുന്നു വിശ്വാസം. ഒരു ഭരണാധികാരിക്ക് ഭരിക്കുവാനുള്ള അധികാരം നഷ്ടപ്പെടുന്നത് പ്രകൃതി ദുരന്തങ്ങൾ ധാരാളമായി ഉണ്ടാകുമ്പോഴായിരുന്നു എന്നും ജനങ്ങളോട് ഭരണകൂടത്തിന് താല്പര്യം നഷ്ടപ്പെടുമ്പോഴോ ആയിരുന്നു എന്നായിരുന്നു വിശ്വാസം. ഇതിന്റെ അനന്തരഫലമായി ഭരണകൂടത്തെ മറിച്ചിടപ്പെടുകയും പുതിയ രാജവംശം നിലവിൽ വരുകയും ചെയ്യും. ഷൗ ആദ്യം ഇവരുടെ തലസ്ഥാനം ആധുനിക [[Xi'an|സിയാനടുത്തുള്ള ]] [[Wei River|വൈയ് നദിക്കരയിലെ]] പ്രദേശത്തേയ്ക്ക് മാറ്റി. ഇവർ [[Yangtze River|യാങ്സി നദീതടത്തിലേയ്ക്ക്]] സാമ്രാജ്യം വ്യാപിപ്പിക്കുകയുണ്ടായി. തെക്കോട്ടേയ്ക്ക് ചൈനയുടെ ചരിത്രത്തിൽ പലതവണയുണ്ടായ കുടിയേറ്റങ്ങളിൽ ആദ്യത്തേതായിരുന്നു ഇത്. ===സ്‌പ്രിങ് ആൻഡ് ഓട്ടം കാലഘട്ടം (722–476 ബി.സി.)=== [[Image:Pu with openwork interlaced dragons design.jpg|thumb|ചൈനീസ് പു പാത്രത്തിൽ [[Chinese dragon|ഡ്രാഗൺ]] ഡിസൈൻ കാണാം. [[Spring and Autumn period|സ്പ്രിംഗ് ആൻഡ് ഓട്ടം കാലഘട്ടത്തിലേത്]]]] {{Main|Spring and Autumn period}} ''തലസ്ഥാനങ്ങൾ: [[State of Yan|യാൻ രാജ്യത്തിന്റേത്]] - ബൈജിംഗ്; [[State of Qin|ക്വിൻ രാജ്യത്തിന്റേത്]], [[Xi'an|സിയാൻ]]'' ബി.സി എട്ടാം നൂറ്റാണ്ടിൽ രാജ്യാധികാരം വികേന്ദ്രീകൃതമാകുകയുണ്ടായി. ഈ കാലഘട്ടം [[Spring and Autumn period|സ്‌പ്രിങ് ആൻഡ് ഓട്ടം കാലഘട്ടം]] എന്നാണ് അറിയപ്പെടുന്നത്. [[Spring and Autumn Annals|സ്പ്രിംഗ് ആൻഡ് ഓട്ടം അന്ന‌ൽസിൽ]] നിന്നാണ് ഈ പേര് ലഭിച്ചത്. ഈ കാലത്ത് പ്രാദേശിക സൈനിക നേതാക്കന്മാർ അവരുടെ അധികാരമുറപ്പിക്കുകയും [[hegemony|മേൽക്കോയ്മയ്ക്കായി]] യുദ്ധം ചെയ്യുകയും ആരംഭിച്ചു. വടക്കുപടിഞ്ഞാറുനിന്നും ആക്രമണങ്ങൾ നടന്നത് ഈ സ്ഥിതി കൂടുതൽ മോശമാക്കി. [[Qin (state)|ക്വിൻ]] ഇത്തരത്തിൽ ആക്രമണം നടത്തിയ ഒരു രാജ്യമാണ്. ഇതെത്തുടർന്ന് ഷൗ രാജ്യം അവരുടെ തലസ്ഥാനം കിഴക്ക് [[Luoyang|ലുവോയാങിലേയ്ക്ക്]] മാറ്റുകയുണ്ടായി. ഇതാണ് ഷൗ രാജവംശത്തിന്റെ ഭരണകാലത്തിന്റെ രണ്ടാമത്തെ പ്രധാന ഘട്ടത്തിന്റെ ആരംഭം. കിഴക്കൻ ഷൗ എന്നാണ് ഈ ഘട്ടം അറിയപ്പെടുന്നത്. ഷൗ സാമ്രാജ്യത്തിന്റെ കേന്ദ്രീകൃത അധികാരം സ്പ്രിംഗ് ആൻഡ് ഓട്ടം കാലഘട്ടത്തിൽ നഷ്ടപ്പെട്ടു. ഇതെത്തുടർന്ന് നൂറുകണക്കിന് രാജ്യങ്ങളാണ് രൂപം കൊണ്ടത്. ഇവിടെയൊക്കെ ഭരണാധികാരികൾ രാഷ്ട്രീയാധികാരം കൈവശം വച്ചുവെങ്കിലും പേരിനുമാത്രം ഷൗ നേതൃത്ത്വത്തെ അംഗീകരിച്ചിരുന്നു. ചില പ്രാദേശികനേതാക്കൾ രാജാധികാരം സൂചിപ്പിക്കുന്ന പേരുകളും ഉപയോഗിക്കാൻ തുടങ്ങി. ഈ കാലഘട്ടത്തിൽ ചൈനയിൽ നൂറുകണക്കിനു രാജ്യങ്ങളുണ്ടായിരുന്നു. ഇതിൽ മിക്കതിനും ഒരു ഗ്രാമത്തിന്റെ വലിപ്പമേ ഉണ്ടായിരുന്നുള്ളൂ. [[Hundred Schools of Thought|ഹൺഡ്രഡ് സ്കൂൾസ് ഓഫ് തോട്ട്]] എന്ന ചൈനീസ് തത്ത്വചിന്താധാര ഈ കാലഘട്ടത്തിലാണ് ഉയർന്നുവന്നത്. [[Confucianism|കൺഫ്യൂഷ്യാനിസം]], [[Taoism|ടാവോയിസം]], [[Legalism (Chinese philosophy)|ലീഗലിസം]] [[Mohism|മോഹിസം]] എന്നീ തത്ത്വചിന്തകൾ ഈ സമയത്താണ് ആരംഭിച്ചത്. മാറിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്ന രാഷ്ട്രീയ സാഹചര്യമായിരുന്നിരിക്കണം ഇവയുടെ ഉത്തേജനം. ===യുദ്ധം ചെയ്യുന്ന രാജ്യങ്ങളുടെ കാലഘട്ടം (476–221 ബി.സി.)=== {{Main|Warring States period}} ''[[Historical capitals of China|പല തലസ്ഥാനങ്ങളാണുണ്ടായിരുന്നത്]] - പല രാജ്യങ്ങളുണ്ടായിരുന്നു എന്നതായിരുന്നു ഇതിനു കാരണം.'' ബി.സി. അഞ്ചാം നൂറ്റാണ്ടോടെ രാഷ്ട്രീയമായ ഏകീകരണം ശക്തമാവുകയും ഏഴ് രാജ്യങ്ങൾ ബാക്കിയാവുകയും ചെയ്തു. ഈ ഏഴു രാജ്യങ്ങൾ പരസ്പരം യുദ്ധം ചെയ്തിരുന്ന കാലഘട്ടത്തെയാണ് [[Warring States period|വാറിംഗ് സ്റ്റേറ്റ്സ് കാലഘട്ടം]] എന്നുവിളിക്കുന്നത്. ബി.സി. 256 വരെ പേരിനു മാത്രം ഒരു [[Zhou Dynasty|ഷൗ]] രാജാവ് നിലവിലുണ്ടായിരുന്നുവെങ്കിലും ഇദ്ദേഹത്തിന് തീരെ അധികാരമുണ്ടായിരുന്നില്ല. ഈ ഏഴു രാജ്യങ്ങളുടെ സമീപപ്രദേശങ്ങളായ [[Sichuan|സിച്ചുവാൻ]], [[Liaoning|ലിയാവോണിംഗ്]] എന്നിവ രാജ്യങ്ങളോട് കൂട്ടിച്ചേർക്കപ്പെടുകയുണ്ടായി. [[Commandery (China)|കമാൻഡറി]], [[prefecture|പ്രിഫെക്ചർ]] (郡縣/郡县) എന്നീ സംവിധാനങ്ങളുപയോഗിച്ചാണ് ഈ പ്രദേശങ്ങൾ ഭരിച്ചിരുന്നത്. [[Administrative divisions of the People's Republic of China|ഷെങ്, സിയാൻ]] (പ്രവിശ്യ, കൗണ്ടി, 省縣/省县) എന്ന തരത്തിലുള്ള വിഭജനം ഇപ്പോഴും ചൈനയിലുണ്ട്. ഇത് സ്‌പ്രിങ് ആൻഡ് ഓട്ടം കാലഘട്ടത്തിൽ നിലവിൽ വന്ന സംവിധാനത്തിന്റെ ബാക്കിപത്രമാണ്. ക്വിൻ രാജാവായിരുന്ന [[Ying Zheng|യിങ് ഷെങ്]] എന്നയാളുടെ കാലത്താണ് ഈ കാലഘട്ടത്തിലെ അവസാന രാജ്യവികസനം നടപ്പിലായത്. ഇദ്ദേഹം മറ്റ് ആറു രാജ്യങ്ങളെയും കീഴടക്കുകയും [[Zhejiang|ഷെജിയാങ്]], ഫ്യൂജിയാൻ, [[Guangdong|ഗുവാങ്ഡോങ്]], [[Guangxi|ഗുവാങ്ക്സി]] എന്നീ പ്രദേശങ്ങൾ ബി.സി. 214-ഓടെ കീഴടക്കുകയും ചെയ്തു. ഇദ്ദേഹം സ്വയം [[Qin Shi Huang|ആദ്യ ചക്രവർത്തിയായി]] (ക്വിൻ ഷി ഹുവാങ്) അവരോധിച്ചു. ==ചൈനീസ് സാമ്രാജ്യം== ===ക്വിൻ രാജവംശം (221–206 ബി.സി.)=== [[File:Qinshihuang.jpg|thumb|[[Qin Shi Huang|ക്വിൻ ഷി ഹുവാങ്]]]] {{Main|Qin Dynasty}} ''തലസ്ഥാനം: [[Xianyang|സിയാൻയാങ്]]'' ക്വിൻ രാജവംശം സ്ഥാപിച്ചതുമുതൽ [[Qing Dynasty|ക്വിങ് രാജവംശം]] ഇല്ലാതായതുവരെയുള്ള സമയമാണ് ചരിത്രകാരന്മാർ ചൈനീസ് സാമ്രാജ്യകാലമായി കണക്കാക്കുന്നത്. [[Qin Shi Huang Di|ആദ്യ ക്വിൻ ചക്രവർത്തിയുടെ]] കീഴിലുള്ള ഏകീകൃത ഭരണകൂടം 12 വർഷം മാത്രമേ നിലനിന്നൂവെങ്കിലും [[Han Chinese|ഹാൻ ചൈനീസ്]] സ്വദേശത്തിന്റെ ഭൂരിപക്ഷം പ്രദേശവും ഒരു കേന്ദ്രീകൃത [[Legalism (Chinese philosophy)|ലീഗലിസ്റ്റ്]] ഭര‌ണകൂടത്തിന്റെ കീഴിൽ കൊണ്ടുവരാൻ ഇദ്ദേഹത്തിനു സാധിച്ചു. ഇദ്ദേഹത്തിന്റെ തലസ്ഥാനമായ [[Xianyang|സിയാന്യാങ്]] (ആധുനിക [[Xi'an|സിയാന്]] അടുത്ത്) ആയിരുന്നു ഭരണകേന്ദ്രം. ചക്രവർത്തിയുടെ പരമാധികാരവും നിയമവ്യവസ്ഥയോടുള്ള കീഴ്പ്പെടലുമായിരുന്നു ലീഗലിസത്തിന്റെ കാതൽ. ഈ തത്ത്വശാസ്ത്രം സൈനികനടപടിയിലൂടെ രാജ്യം വികസിപ്പിക്കുന്നതിന് സഹായകമായിരുന്നുവെങ്കിലും സമാധാനകാലത്ത് രാജ്യം ഭരിക്കുവാൻ സഹായകമായിരുന്നില്ല. ക്വിൻ ചക്രവർത്തി {{Definition|date=March 2012}} രാഷ്ട്രീയ എതിരാളികളെ ക്രൂരമായി അടിച്ചമർത്തുകയുണ്ടായി. [[burning of books and burying of scholars|ഗ്രന്ഥങ്ങൾ കത്തിക്കുകയും പണ്ഡിതരെ കുഴുച്ചുമൂടുകയും]] ചെയ്യുക എന്ന സംഭവവും ഇതിന്റെ ഭാഗമായിരുന്നു. പിൽക്കാലത്ത് ഹാൻ ഭരണാധികൾ ഇത്രമാത്രം തീവ്രനിലപാടുകളില്ലാത്ത രാഷ്ട്രീയ തത്ത്വശാസ്ത്ര‌ങ്ങൾ സ്വീകരിക്കുന്നതിന് ഇത് കാരണമായി. [[Image:Terracotta Army-China2.jpg|thumb|[[Qin Shi Huang|ക്വിൻ ഷി ഹുവാങിന്റെ]] [[Terracotta Army|കളിമൺ സൈന്യം]].]] [[Great Wall of China|ചൈനയിലെ വന്മതിലിന്റെ]] നിർമ്മാണമാരംഭിച്ചത് ക്വിൻ രാജവംശമാണ്, [[Ming Dynasty|മിങ്]] രാജവംശത്തിന്റെ കാലത്ത് ഇത് കൂടുതൽ വിപുലമാക്കപ്പെട്ടിരുന്നു. കേന്ദ്രീകൃത ഭരണകൂടം എന്ന ആശയം, നിയമവ്യവസ്ഥയുടെ ഏകീകരണം, എഴുത്തുഭാഷയുടെ വികാസം, അളവുകൾ ഏകീകരിക്കൽ, നാണയസംവിധാനം എന്നിവയൊക്കെ ക്വിൻ രാജവംശത്തിന്റെ സംഭാവനകളാണ്. കാളവണ്ടികളുടെയും മറ്റും ആക്സിലിന്റെ നീളം പോലും ക്വിൻ രാജവംശക്കാലത്ത് ഏകീകരിക്കപ്പെട്ടു. ഇത് സാമ്രാജ്യമാകെ ഒരു ഏകീകൃത വ്യാപാരസംവിധാനം വരുന്നതിന് സഹായകമായി. ===ഹാൻ രാജവംശം (202 ബി.സി.–എ.ഡി. 220)=== {{Main|Han Dynasty}} {{Further|History of the Han Dynasty}} ''തലസ്ഥാനങ്ങൾ: [[Chang'an|ചാങ്'ആൻ]], [[Luoyang|ലുവോയാങ്]], [[Liyang|ലിയാങ്]], [[Xuchang|ക്സുചാങ്]]'' ====പടിഞ്ഞാറൻ ഹാൻ==== [[Image:ChangXingongdeng.jpg|thumb|നിരക്കി അടയ്ക്കാവുന്ന മൂടിയോടു കൂടിയ ഒരു [[oil lamp|എണ്ണവിളക്ക്]] ([[Han Dynasty|ഹാൻ രാജവംശത്തിന്റെ കാലത്തുള്ളത്]]). ബി.സി. രണ്ടാം നൂറ്റാണ്ടിലേത്. മുട്ടുകുത്തിയിരിക്കുന്ന ഒരു ജോലിക്കാരിയുടെ രൂപമാണിതിന്.]] [[Han Dynasty|ഹാൻ രാജവംശം]] സ്ഥാപിച്ചത് [[Emperor Gaozu of Han|ലിയു ബാങ്]] ചക്രവർത്തിയാണ്. ക്വിൻ രാജവംശത്തിന്റെ പതനത്തിനു ശേഷമുണ്ടായ [[Chu–Han Contention|ആഭ്യന്തരയുദ്ധത്തിൽ]] വിജയിയായത് ഇദ്ദേഹമായിരുന്നു. ഹാൻ രാജവംശത്തിന്റെ കാലം ചൈനീസ് ചരിത്രത്തിലെ [[Pax Sinica|സുവർണ്ണകാലമായി]] കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു. ദീർഘകാലം സ്ഥിരതയോടെയും സാമ്പത്തിക അഭിവൃദ്ധിയോടെയും നിലനിന്ന ഹാൻ രാജവംശം കേന്ദ്രീകൃത ഉദ്യോഗസ്ഥവൃന്ദത്തിന്റെ മേൽനോട്ടത്തിലുള്ള സാമ്രാജ്യം എന്ന സംവിധാനം ചൈനയിൽ നിലയുറപ്പിക്കുന്നതിന് കാരണമായി. ചില ചെറിയ ഇടവേളകൾ ഒഴിച്ചാൽ അടുത്ത രണ്ടു സഹസ്രാബ്ദങ്ങൾ ഈ സാമ്രാജ്യം നിലനിൽക്കുകയുണ്ടായി. ഹാൻ രാജവംശത്തിന്റെ കാലത്ത് ചൈനയുടെ കീഴിലുള്ള പ്രദേശം [[China proper|യധാർത്ഥ ചൈന]] എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്ന പ്രദേശത്തിന്റെ ഭൂരിഭാഗത്തും വ്യാപിച്ചു. പടിഞ്ഞാറേയ്ക്കും ഈ സാമ്രാജ്യം വ്യാപിക്കുകയുണ്ടായി. [[Confucianism|കൺഫ്യൂഷ്യാനിസം]] ഔദ്യോഗിക യാഥാസ്ഥിതിക സ്ഥാനത്തേയ്ക്ക് ഉയർത്തപ്പെട്ടു. ചൈനീസ് സംസ്കാരം, കല, സംസ്കൃതി, ശാസ്ത്രം എന്നിവയെല്ലാം ഇതിനുമുൻപില്ലാതിരുന്ന ഉയരങ്ങളിലേയ്ക്ക് ഉയർന്നു. ഈ രാജവംശത്തിന്റെ സ്വാധീനം കാരണം ചൈനീസ് ജനതയ്ക്ക് "ഹാൻ" എന്ന വിളിപ്പേരുതന്നെ ലഭിക്കുകയുണ്ടായി, ഇപ്പോൾ ചൈനയിലെ [[Han Chinese|സ്വാധീനമുള്ള വംശീയ വിഭാഗമാണ്]] ഇത്. ചൈനീസ് ഭാഷ, [[Chinese characters|ലിപി]] എന്നിവയ്ക്കും ഹാൻ എന്ന വിളിപ്പേരുണ്ടായിരുന്നിട്ടുണ്ട്. [[Emperor Wen of Han|വെൻ]], [[Emperor Jing of Han|ജിങ്]] എന്നിവരുടെ ആദ്യകാലത്തെ [[Huang-Lao|അയഞ്ഞ നയങ്ങൾക്കുശേഷം]] [[Emperor Wu of Han|വു ചക്രവർത്തി]] സാമ്രാജ്യത്തെ അതിന്റെ പരമോന്നതിയിൽ എത്തിച്ചു. തന്റെ അധികാരം ഉറപ്പിക്കുവാനായി സ്ഥിരതയും നല്ല ഘടനയുള്ള സമൂഹവും വിഭാവനം ചെയ്യുന്ന [[Confucianism|കൺഫൂഷ്യാനിസം]] സാമ്രാജ്യത്തിന്റെ പ്രധാന ചിന്താധാരയായി ഇദ്ദേഹം ഉയർത്തിപ്പിടിച്ചു. ഈ തത്ത്വശാസ്ത്രത്തിന്റെ പഠനം പ്രോത്സാഹിപ്പിക്കാനായി [[Taixue|സാമ്രാജ്യ സർവ്വകലാശാലകൾ]] സ്ഥാപിക്കപ്പെട്ടു. മറ്റുള്ള [[Hundred Schools of Thought|ചിന്താധാരകൾ]] നിരുത്സാഹപ്പെടുത്തപ്പെട്ടു. നാടോടികളായിരുന്ന [[Xiongnu Empire|സിയോൺഗ്നു സാമ്രാജ്യത്തിനെതിരേ]] പ്രധാന്യമർഹിക്കുന്ന [[Han–Xiongnu War|സൈനികനടപടികൾ]] എടുക്കുകയുണ്ടാായി. ഇവരുടെ സ്വാധീനം [[Great Wall of China|ചൈനീസ് വന്മതിലിന്]] വടക്കായി ചുരുക്കാൻ ഇതിലൂടെ സാധിച്ചു. [[Zhang Qian|ഷാങ് ക്വിയാന്റെ]] നേതൃത്വത്തിലുള്ള നയതന്ത്രശ്രമങ്ങളിലൂടെ ചൈനീസ് സാമ്രാജ്യത്തിന്റെ സ്വാധീനമേഖല [[Western Regions|പടിഞ്ഞാറൻ പ്രദേശങ്ങളിലേയ്ക്ക്]] വ്യാപിച്ചു. ചൈനയെയും പാശ്ചാത്യരാജ്യങ്ങളെയും ബന്ധിപ്പിക്കുന്ന [[Silk Road|സിൽക്ക് റോഡ്]] ഇക്കാലത്ത് തുറക്കപ്പെട്ടു. ഇതിലൂടെ വ്യാപാരവും സാംസ്കാരിക കൈമാറ്റങ്ങളും ഉത്തേജിക്കപ്പെട്ടു. [[Yangtze River|യാങ്ക്സി നദീതടത്തിനു]] തെക്കുള്ള ധാരാളം ചെറു രാജ്യങ്ങൾ ഔദ്യോഗികമായി സാമ്രാജ്യത്തിന്റെ ഭാഗമായി. [[Baiyue|ബൈയുവേ]] ഗോത്രവർഗ്ഗക്കാർക്കെതിരേ വു ചക്രവർത്തി ധാരാളം [[southward expansion of the Han Dynasty|സൈനികനീക്കങ്ങൾ നടത്തി]]. ബി.സി. 135-ൽ ഹാൻ ചൈനക്കാർ [[Han campaigns against Minyue|മിനുവേ കീഴടക്കി]]. ബി.സി. 111-ൽ [Han–Nanyue War|നനുവേ രാജ്യവും]], ബി.സി. 109-ൽ [[Han campaign against Dian|ഡയാൻ രാജ്യവും]] കീഴ്പ്പെടുത്തപ്പെട്ടു.<ref>{{cite book|first=Yingshi|last=Yu|editor=Denis Twitchett|editor2=Michael Loewe|title= Cambridge History of China: Volume I: the Ch'in and Han Empires, 221 B.C. – A.D. 220|year=1986|publisher=University of Cambridge Press|isbn=978-0-5212-4327-8|pages=455–458}}</ref> സൈനിക നടപടികളും കുടിയേറ്റവും കാരണം തെക്കൻ പ്രദേശങ്ങൾ സാംസ്കാരികമായി ചൈനയുടെ ഭാഗമായി മാറി.<ref>{{cite book|first=Pingfang|last=Xu|title=The Formation of Chinese Civilization: An Archaeological Perspective|url=https://archive.org/details/formationofchine0000chan|year=2005|publisher=Yale University Press|isbn=978-0-300-09382-7|page=[https://archive.org/details/formationofchine0000chan/page/281 281]}}</ref> ഇത് ഹാൻ ചൈനക്കാരെ ദക്ഷിണപൂർവ്വേഷ്യയിലെ രാജ്യങ്ങളുമായി ബന്ധപ്പെടുന്നതിനു വഴിവയ്ക്കുകയും ഇതുവഴി നയതന്ത്രവും വ്യാപാരവും വർദ്ധിക്കുകയും ചെയ്തു.<ref>{{cite book|first=Jacques|last=Gernet|title=A History of Chinese Civilization|url=https://archive.org/details/historyofchinese00gern_0|year=1996|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-49781-7|pages=[https://archive.org/details/historyofchinese00gern_0/page/126 126]–127}}</ref> [[Emperor Wu of Han|വു ചക്രവർത്തിക്കുശേഷം]], സാമ്രാജ്യത്തിന്റെ വളർച്ച നിലയ്ക്കുകയും ക്രമേണ അധോഗതിയിലേയ്ക്ക് നീങ്ങുകയുമാണുണ്ടായത്. ധാരാളം സൈനികനീക്കങ്ങളും പദ്ധതികളും കാരണം ഖജനാവ് തകർന്നു. കുലീന കുടുംബങ്ങൾ ഭൂമി കയ്യടക്കിയത് ക്രമേണ നികുതിവരുമാനം കുറയുന്നതിന് കാരണമായി. പല [[consort clan|കുടുംബക്കാരും]] ഗുണമില്ലാത്ത ചക്രവർത്തിമാരുടെ മേൽ നിയന്ത്രണം ചെലുത്താൻ തുടങ്ങി. അവസാനം ഹാൻ രാജവംശത്തിന്റെ ഭരണം [[Wang Mang|വാങ് മാങിന്റെ]] ഇടപെടലോടെ കുറച്ചുകാലം തുടർച്ചനഷ്ടപ്പെട്ടുപോകുന്നതിലേയ്ക്ക് കാര്യങ്ങളെത്തി. ====സിൻ രാജവംശം==== എ.ഡി. 9-ൽ [[Wang Mang|വാങ് മാങ്]] എന്നയാൾ [[Mandate of Heaven|സ്വർഗ്ഗത്തിന്റെ അനുമതി]] അവകാശപ്പെടുകയും ഹാൻ രാജവംശം അവസാനിപ്പിച്ച് തന്റെ രാജംവശം ആരംഭിക്കാനുള്ള ശ്രമം നടത്തുകയും ചെയ്തു. ഇദ്ദേഹം കുറച്ചുകാലം മാത്രം നീണ്ടുനിന്ന [[Xin Dynasty|സിൻ ("പുതിയ") രാജവംശം]] ആരംഭിച്ചു. വാങ് മാങ് ഭൂപരിഷ്കരണത്തിനും സാമ്പത്തികപരിഷ്കരണത്തിനും ഒരു വലിയ പദ്ധതി ആരംഭിച്ചു. ഇദ്ദേഹം [[slavery|അടിമത്തം]] നിരോധിക്കുകയും ഭൂമി കണ്ടുകെട്ടി ജനങ്ങൾക്ക് വിതരണം ചെയ്യുകയും ചെയ്തു. ഈ പദ്ധതികൾ ഭൂവുടമകൾ അംഗീകരിച്ചിരുന്നില്ല. [[peasant|കർഷകത്തൊഴിലാളികൾക്ക്]] അനുകൂലമായിരുന്നു ഈ നിലപാടുകൾ എന്നതായിരുന്നു ഭൂവുടമകളുടെ എതിർപ്പിനു കാരണം. ഇതുമൂലമുണ്ടായ അസ്ഥിരത കലാപങ്ങൾക്കും പ്രവിശ്യാനഷ്ടങ്ങൾക്കും മറ്റും കാരണമായി. ഇതിനൊപ്പം [[Yellow River|മഞ്ഞനദിയിൽ]] ഭീമമായ വെള്ളപ്പൊക്കവുമുണ്ടായി. അടിഞ്ഞുകൂടിയ ചെളി കാരണം നദി രണ്ട് ശാഖകളായി വിഭജിക്കുകയും ഇത് ധാരാളം കൃഷിക്കാർ അഭയാർത്ഥികളാകുന്നതിന് കാരണമാവുകയും ചെയ്തു. [[Weiyang Palace|വേയ്‌യാങ് കൊട്ടാരത്തിൽ]] രോക്ഷാകുലരായ ഒരു കർഷകസംഘം വാങ് മാങിനെ കൊല്ലുകയായിരുന്നു. ====കിഴക്കൻ ഹാൻ==== [[Emperor Guangwu of Han|ഗുവാൻഗു ചക്രവർത്തി]] ഭൂവുടമകളായ കുടുംബങ്ങളുടെയും വ്യാപാരികളുടെയും സഹായത്തോടെ [[Luoyang|ലുവോയാങിൽ]] ഹാൻ രാജവംശം പുനസ്ഥാപിച്ചു. ഇത് പഴയ തലസ്ഥാനമായ [[Xi'an|സിനാന്റെ]] ''കിഴക്കായിരുന്നു''. അതിനാൽ ഈ കാലഘട്ടത്തെ [[Eastern Han Dynasty|കിഴക്കൻ ഹാൻ രാജവംശം]] എന്നു വിളിക്കുന്നു. [[Emperor Ming of Han|മിങ് ചക്രവർത്തി]], [[Emperor Zhang of Han|ഷാങ് ചക്രവർത്തി]] എന്നിവർ കഴിവുള്ള ഭരണാധികാരികളായിരുന്നു. ക്രമേണ രാജവംശത്തിന് പഴയ പ്രതാപം തിരികെ ലഭിച്ചു. സൈനികവും സാംസ്കാരികവുമായ പല നേട്ടങ്ങളും ഇക്കാലത്തുണ്ടായി. [[Xiongnu Empire|സിയോൻഗ്നു സാമ്രാജ്യത്തെ]] [[Han–Xiongnu_War#Final_stages|പൂർണ്ണമായി പരാജയപ്പെടുത്തിയത്]] ഇക്കാലത്താണ്. നയതന്ത്രജ്ഞനും സേനാധിപനുമായിരുന്ന [[Ban Chao|ബാൻ ചാവോ]] നേട്ടങ്ങൾ [[Pamirs|പാമിർ]] മുതൽ [[Caspian Sea|കാസ്പിയൻ കടൽ]] വരെ വ്യാപിപ്പിച്ചു.<ref>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/440601/Ban-Chao Ban Chao], Britannica Online Encyclopedia</ref> ഇതോടെ [[Silk Road|സിൽക്ക് റോഡ്]] വീണ്ടും തുറക്കുകയും വ്യാപാരവും വിദേശസംസ്കാരങ്ങളുമായുള്ള ബന്ധങ്ങളും മറ്റും പുനരാരംഭിക്കുകയും ചെയ്തു. [[Chinese Buddhism#Traditional_accounts|ബുദ്ധമതം ചൈനയിലെത്താനും]] ഇത് വഴിവച്ചു. പാശ്ചാത്യലോകവുമായുള്ള വിപുലമായ ബന്ധങ്ങൾ കാരണം [[Romano-Chinese relations|ചൈനയിൽ റോമൻ നയതന്ത്രകാര്യാലയങ്ങൾ]] സ്ഥാപിക്കുന്നതിന് ഇക്കാലത്ത് ആരംഭം കുറിക്കുകയുമുണ്ടായി. എ.ഡി. 166-ൽ കടൽ വഴിയും പിന്നീട് എ.ഡി. 284-ലും ഇത്തരം നയതന്ത്ര ബന്ധമുണ്ടായതായി രേഖകളുണ്ട്. പുരാതന ചൈനയിൽ [[Science and technology of the Han Dynasty|ശാസ്ത്ര സാങ്കേതിക മേഖലയിൽ]] ഏറ്റവും കൂടുതൽ പുരോഗതിയുണ്ടായത് കിഴക്കൻ ഹാൻ രാജവംശത്തിന്റെ കാലത്താണ്. [[Cai Lun|കായി ലൺ]] [[papermaking|പേപ്പറുണ്ടാക്കുന്നത് കണ്ടെത്തിയത്]] [[Zhang Heng|ഷാങ് ഹെങ്]] എന്ന [[polymath|ശാസ്ത്രവിശാരദന്റെ]] കണ്ടെത്തലുകൾ എന്നിവ ഇതിൽ പ്രധാനമാണ്. [[consort clan|രാജ്ഞിമാരുടെ കുടുംബങ്ങളും]] [[Eunuch#China|ശിഖണ്ഡികളും]] തമ്മിലുള്ള കിടമത്സരങ്ങളും ഭൂമി കയ്യേറ്റങ്ങളും ആക്രമണങ്ങളും കാരണം രണ്ടാം നൂറ്റാണ്ടോടെ ഈ സാമ്രാജ്യം നാശോന്മുഖമാവുകയുണ്ടായി. എ.ഡി. 184-ൽ [[Yellow Turban Rebellion|മഞ്ഞത്തലപ്പാവുകലാപം]] പൊട്ടിപ്പുറപ്പെട്ടു. ഇതോടെ [[warlord|യുദ്ധപ്രഭുക്കളുടെ]] കാലം ആരംഭിച്ചു. ഇതെത്തുടർന്ന് [[Three Kingdoms|മൂന്നു രാജ്യങ്ങളുടെ]] കാലഘട്ടത്തിൽ മൂന്നു രാജ്യങ്ങൾ മുൻപന്തിയിലെത്താനുള്ള ശ്രമങ്ങൾ നടത്താൻ തുടങ്ങി. ''[[Romance of the Three Kingdoms|റൊമാൻസ് ഓഫ് ദി ത്രീ കിംഗ്ഡംസ്]]'' മുതലായ കൃതികളിൽ ഈ കാലഘട്ടം കാൽപ്പനികമായി ചിത്രീകരിച്ചിട്ടുണ്ട്. ===വൈ, ജിൻ കാലഘട്ടം (എ.ഡി. 265–420)=== {{Main|Cao Wei|Jin Dynasty (265-420)}} ''തലസ്ഥാനങ്ങൾ: [[Cao Wei|കാവോ വേയ്]], പടിഞ്ഞാറൻ ജിൻ എന്നിവയുടേത്: [[Luoyang|ലുവോയാങ്]]; [[Shu Han|ഷു ഹാനിന്റേത്]], [[Chengdu|ചെങ്ക്ഡു]]; [[Eastern Wu|കിഴക്കൻ വുവിന്റേതും]] കിഴക്കൻ ജിനിന്റേതും: [[Jiankang|ജിയാൻകാങ്]]; പടിഞ്ഞാറൻ ജിൻ: [[Chang'an|ചാങ്'ആൻ]]'' വടക്കൻ പ്രദേശം 208-ൽ [[Cao Cao|കാവോ കാവോ]] ഏകീകരിച്ചശേഷം ഇദ്ദേഹത്തിന്റെ മകൻ 220-ൽ [[Cao Wei|വേയ്]] രാജവംശം സ്ഥാപിച്ചു. ഇതിനുശേഷം വേയ്-യുടെ ശത്രുക്കളായ [[Shu Han|ഷൂ]], [[Eastern Wu|വൂ]] എന്നിവർ ഇവരുടെ സ്വാതന്ത്ര്യം പ്രഖ്യാപിച്ചു. ഇതോടെ ചൈനയിൽ [[Three Kingdoms|മൂന്നു രാജ്യങ്ങളുടെ]] കാലഘട്ടം ആരംഭിച്ചു. ക്വിൻ, ഹാൻ എന്നീ സാമ്രാജ്യങ്ങളുടെ കാലത്ത് നില നിന്നിരുന്ന കേന്ദ്രീകൃത വ്യവസ്ഥ ക്രമേണ വികേന്ദ്രീകൃത വ്യവസ്ഥയ്ക്ക് വഴിമാറിയതാണ് ഈ കാലഘട്ടത്തിന്റെ പ്രത്യേകത. വലിയ കുടുംബങ്ങളുടെ ശക്തി ക്രമേണ വർദ്ധിച്ചുവന്നു. 280-ൽ മൂന്നു രാജ്യങ്ങൾ [[Jin Dynasty (265-420)|ജിൻ രാജവംശം]] ഏകീകരിച്ചുവെങ്കിലും ഈ വികേന്ദ്രീകൃത സംവിധാനം വു ഹു കലാപം വരെ തുടർന്നു. ===വു ഹു കാലഘട്ടം (AD 304–439)=== {{Main|Sixteen Kingdoms|Wu Hu uprising}} ''പരസ്പരം യുദ്ധം ചെയ്തിരുന്ന ഒരുപാട് രാജ്യങ്ങൾ ഉണ്ടായിരുന്നതുകാരണം ധാരാളം തലസ്ഥാനങ്ങൾ ഉണ്ടായിരുന്നു.'' ജിൻ സാമ്രാജ്യത്തിലെ ആഭ്യന്തരയുദ്ധം മുതലെടുത്ത് ഇതേസമയത്തു നിലവിലുണ്ടായിരുന്ന ഹാൻ വംശജരല്ലാത്ത ചൈനീസ് വംശജരായ ആൾക്കാർ ([[Wu Hu|വു ഹു]]) നാലാം നൂറ്റാണ്ടിന്റെ തുടക്കത്തിൽ രാജ്യത്തിന്റെ നല്ലൊരു ഭാഗം വരുതിയിലാക്കി. ഇത് [[Yangtze River|യാങ്സി നദിയുടെ]] തെക്കോട്ട് ഹാൻ ചൈനീസ് വംശജർ വലിയതോതിൽ കുടിയേറുന്നതിന് കാരണമായി. 303-ൽ [[Di (Wu Hu)|ഡി]] ജനത കലാപമുയർത്തുകയും [[Chengdu|ചെങ്ഡു]] പിടിച്ചടക്കി [[Cheng Han|ചെങ് ഹാൻ]] രാജ്യം സ്ഥാപിക്കുകയും ചെയ്തു. [[Liu Yuan (Han Zhao)|ലിയു യുവാൻ]] എന്നയാളുടെ നേതൃത്വത്തിൽ [[Xiongnu|സിയോൻഗ്നു]] ഇന്നത്തെ [[Linfen County|ലിൻഫെൻ കൗണ്ടിയുടെ]] സമീപം കലാപമുയർത്തി [[Han Zhao|ഹാൻ ഷാവോ]] എന്ന രാജ്യം സ്ഥാപിച്ചു. [[Liu Cong (Han Zhao)|ലിയു കോങ്]] അവസാനത്തെ രണ്ട് പടിഞ്ഞാറൻ ജിൻ ചക്രവർത്തിമാരെ പിടികൂടി വധിച്ചു. നാലും അഞ്ചും നൂറ്റാണ്ടുകളിലെ ഒരു ചെറിയ കാലയളവിൽ വടക്കൻ ചൈനയുടെ മുഴുവൻ പ്രദേശങ്ങളോ ഭാഗികമായ മേഖലകളോ ഭരിച്ചിരുന്ന ചൈനക്കാരല്ലാത്ത രാജവംശങ്ങളാണ് [[Sixteen Kingdoms|പതിനാറു രാജ്യങ്ങൾ]] എന്ന പേരിൽ അറിയപ്പെടുന്നത്. ഇക്കൂട്ടത്തിൽ പല വംശജരും ഉണ്ടായിരുന്നു. [[Turkic people|തുർക്കികളുടെ]] പൂർവ്വികർ, [[Mongols|മംഗോളുകൾ]], [[Tibetans|ടിബറ്റുകാർ]] എന്നിവർ ഇക്കൂട്ടത്തിലുണ്ടായിരുന്നു. ഇത്തരം [[nomadic|നാടോടികളായ]] ആൾക്കാർ അധികാരത്തിലെത്തുന്നതിന് വളരെ മുമ്പുതന്നെ ഒരളവുവരെ "[[Sinicization|ചൈനീസ് സംസ്കാരവുമായി താദാത്മ്യം പ്രാപിച്ചിരുന്നു]]". [[Qiang people|ക്വിങ്]], സിയോഗ്നു എന്നിവയെപ്പോലുള്ള വംശങ്ങളിൽ പെട്ടവരെ ഹാൻ രാജവംശത്തിന്റെ അവസാന കാലം മുതൽക്കുതന്നെ വന്മതിലിനുള്ളിൽ താമസിക്കാൻ അനുവദിച്ചിരുന്നു. [[Image:Chinese Boddhisattva statue.jpg|thumb|upright|[[Northern Qi|വടക്കൻ ക്വി രാജവംശത്തിന്റെ]] കാലത്തുള്ള [[limestone|ചുണ്ണാമ്പുകല്ല്]] കൊണ്ടുള്ള ഒരു [[Bodhisattva|ബോധിസത്വന്റെ]] പ്രതിമ. എ,ഡി. 570-ൽ നിന്ന്. ആധുനിക [[Henan|ഹെനാൻ]] പ്രവിശ്യയിലാണ് ഇത് നിർമിച്ചത്.]] ===‌തെക്കൻ രാജവശവും വടക്കൻ രാജവംശവും (എ.ഡി. 420–589)=== {{Main|Southern and Northern Dynasties}} ''തലസ്ഥാനങ്ങൾ: [[Northern Dynasties|വടക്കൻ രാജവംശങ്ങളുടേത്]]: [[Ye, China|യെ]], [[Chang'an|ചാങ്'ആൻ]], [[Southern Dynasties|തെക്കൻ രാജവംശങ്ങളുടേത്]]: [[Jiankang|ജിയാൻകാങ്]]'' [[Jin Dynasty (265-420)|കിഴക്കൻ ജിൻ രാജവംശം]] 420-ൽ തകർന്നതോടെ ചൈന [[Southern and Northern Dynasties|വടക്കും തെക്കും രാജവംശങ്ങളുടെ]] കാലഘട്ടത്തിലേയ്ക്ക് പ്രവേശിച്ചു. ഹാൻ വംശജർ വടക്കുനിന്നുള്ള നാടോടി വംശജരുടെ ([[Xianbei|സിയാൻബേയി]] പോലെയുള്ളവർ) ആക്രമണങ്ങൾ നേരിട്ട് പിടിച്ചുനിന്നു. ഇവരുടെ സംസ്കാരം അഭിവൃദ്ധിപ്പെട്ടുകൊണ്ടിരുന്നു. തെക്കൻ ചൈനയിൽ രാജസദസ്സിലും കുലീനർക്കിടയിലും [[Buddhism|ബുദ്ധമതത്തെ]] നിലനിൽക്കാനനുവദിക്കണോ എന്നതുസംബന്ധിച്ച ചർച്ചകൾ ഇടയ്ക്കിടെ നടന്നുകൊണ്ടിരുന്നു. തെക്കൻ രാജവംശത്തിന്റെയും വടക്കൻ രാജവംശത്തിന്റെയും അവസാനസമയത്ത് ബുദ്ധമതക്കാരും [[Taoist|ടാവോയിസ്റ്റുകളും]] അന്തിമമായി രമ്യതയിലെത്തുകയും പരസ്പരം സഹകരിച്ച് മുന്നോട്ടുപോകാമെന്ന് തീരുമാനിക്കുകയും ചെയ്തു. 589-ൽ [[Sui Dynasty|സുയി രാജവംശം]] അവസാന തെക്കൻ രാജവംശമായ [[Chen Dynasty|ചെൻ]] സാമ്രാജ്യത്തെ സൈനികശക്തിയുപയോഗിച്ച് പിടിച്ചടക്കിയതോടെ ഈ കാലഘട്ടത്തിന് അവസാനമായി. ===മദ്ധ്യകാല ചൈന=== <!-- [[Medieval China]] redirects here ... see [[Universal history]] for more. --> ====സൂയി രാജവംശം (എ.ഡി. 589–618)==== {{Main|Sui Dynasty}} ''ഔദ്യോഗിക തലസ്ഥാനം: [[Chang'an|ഡാക്സിംഗ്]]; ദ്വിതീയതലസ്ഥാനം: [[Luoyang|ഡോങ്ഡു]]'' നാലു നൂറ്റാണ്ടുകളോളം നീണ്ടുനിന്ന രാഷ്ട്രീയ ശൈധില്യത്തിനുശേഷം 589-ൽ [[Sui Dynasty|സൂയി രാജവംശം]] രാജ്യത്തെ വീണ്ടും ഏകീകരിച്ചു. ഈ രാജവംശത്തിന്റെ സംഭാവന ഇത് നിലനിന്ന കാലവുമായി തട്ടിച്ചുനോക്കിയാൽ വളരെ വലുതായിരുന്നു. സുയി വീണ്ടും ചൈനയെ ഏകീകരിക്കുകയും പിൻഗാമികളായ [[Tang Dynasty|ടാങ്]] രാജവംശം സ്വീകരിച്ച പല ഭരണസ്ഥാപനങ്ങളും കൊണ്ടുവരുകയും ചെയ്തു. [[Three Departments and Six Ministries|മൂന്നു വകുപ്പുകളും ആറു മന്ത്രാലയങ്ങളും]] എന്ന സംവിധാനം, ഏകീകരിച്ച [[Ancient Chinese coinage|നാണയസംവിധാനം]], പ്രതിരോധസംവിധാനത്തിന്റെ മെച്ചപ്പെടുത്തൽ, [[Great Wall of China|വന്മതിലിന്റെ]] വികസനം, [[Buddhism|ബുദ്ധമതത്തിനുള്ള]] ഔദ്യോഗിക പിന്തുണ എന്നിവയായിരുന്നു ഇവയിൽ പ്രധാനപ്പെട്ടത്. ക്വിൻ രാജവംശത്തെപ്പോലെ സുയി രാജവംശവും തങ്ങളുടെ വിഭവങ്ങളെ അമിതമായി ഉപയോഗിക്കുകയും അതുമൂലമുള്ള തകർച്ച നേരിടുകയും ചെയ്തു. ====ടാങ് രാജവംശം (എ.ഡി. 618–907)==== [[Image:Tang horse.jpg|thumb|ഉദ്ദേശം എ.ഡി. 700-ൽ നിന്നുള്ള [[Tang Dynasty|ടാങ് രാജവംശക്കാലത്തെ]] മൂന്നു നിറമുള്ള [[Ceramic glaze|ഗ്ലേസ്]] പോർസലിൻ കുതിര.]] {{Main|Tang Dynasty}} ''തലസ്ഥാനങ്ങൾ: [[Chang'an|ചാങ്'ആൻ]] [[Luoyang|ലുവോയാങ്]]'' [[Tang Dynasty|ടാങ് രാജവംശം]] സ്ഥാപിച്ചത് [[Emperor Gaozu of Tang|ഗാവോസു ചക്രവർത്തിയായിരുന്നു]]. 618 ജൂൺ 18-നായിരുന്നു ഇത്. ഇക്കാലം ചൈനീസ് ചരിത്രത്തിലെ [[Pax Sinica|ഒരു സുവർണ്ണകാലമായിരുന്നു]]. കല, സാഹിത്യം (പ്രത്യേകിച്ച് [[Tang poetry|കവിത]]), സാങ്കേതികവിദ്യ എന്നീ മേഖലകളിൽ കാര്യമായ പുരോഗതിയാണുണ്ടായത്. [[Buddhism|ബുദ്ധമതം]] സാധാരണക്കാരുടെ പ്രധാന മതമായി മാറി. [[Chang'an|ചാങ്'ആൻ]] (ആധുനിക [[Xi'an|സി'ആൻ]]) എന്ന ദേശീയ തലസ്ഥാനം [[List of largest cities throughout history|ആ സമയത്ത് ലോകത്തിലുണ്ടായിരുന്ന ഏറ്റവും വലിയ നഗരമായിരുന്നു]]. രണ്ടാമത്തെ ചക്രവർത്തിയായ [[Emperor Taizong of Tang|ടായിസോങ്]] നാടോടി ഗോത്രങ്ങളിൽ നിന്നുള്ള ഭീഷണി നേരിടാനായും അതിർത്തി വികസിപ്പിക്കാനായും അയൽ രാജ്യങ്ങളെ കീഴ്പ്പെടുത്തുവാനായും സൈനിക നീക്കങ്ങൾ നടത്തി. [[Imperial Chinese tributary system|കപ്പം കൊടുക്കുന്ന]] രാജ്യങ്ങളുൾപ്പെട്ട സാമ്രാജ്യം ഇദ്ദേഹം സ്ഥാപിച്ചു. [[Inner Asia during the Tang Dynasty|ടാരിം ബേസിനിലെ]] സൈനികവിജയങ്ങൾ [[Silk Road|സിൽക്ക് റോഡ്]] തുറന്നിരിക്കുന്നതിന് സഹായകമായി. തെക്ക് [[Guangzhou|ഗുവാങ്ഷു]] പോലുള്ള തുറമുഖനഗരങ്ങളിൽ നിന്ന് ലാഭകരമായ കടൽ വ്യാപാരം ആരംഭിച്ചു. വിദൂര രാജ്യങ്ങളുമായി കാര്യമായ വ്യാപാരബന്ധങ്ങളുണ്ടായിരുന്നു. പല വിദേശ വ്യാപാരികളും ചൈനയിൽ താമസമാക്കുകയുണ്ടായി. ഇത് ഒരു സമ്മിശ്ര സംസ്കാരം നിലവിൽ വരുവാൻ സഹായകമായി. ടാങ് സംസ്കാരം, സാമൂഹിക സംവിധാനങ്ങൾ എന്നിവ [[Nara period|ജപ്പാൻ]] പോലെയുള്ള സമീപരാജ്യങ്ങൾ അനുകരിക്കുകയുണ്ടായി. ആന്തരികമായി [[Grand Canal (China)|ഗ്രാന്റ് കനാൽ]] രാഷ്ട്രീയ ഹൃദയമായ ചഗാനെ കിഴക്കും തെക്കുമുള്ള സാമ്പത്തിക, കാർഷിക കേന്ദ്രങ്ങളുമായി ബന്ധിപ്പിച്ചു. ആദ്യകാല ടാങ് രാജവംശത്തിന്റെ അഭിവൃദ്ധിക്കു കാരണമായത് ശക്തമായ കേന്ദ്രീകൃത ഉദ്യോഗസ്ഥസംവിധാനവും കാര്യക്ഷമമായ രാഷ്ട്രീയവുമായിരുന്നു. ഭരണകൂടം "[[Three Departments and Six Ministries|മൂന്നു വകുപ്പുകളൂം ആറു മന്ത്രാലയങ്ങളും]]" എന്ന നിലയിൽ വിഭജിക്കപ്പെട്ടിരുന്നു. നയങ്ങൾ തയ്യാറാക്കുക പുനഃപരിശോധ്ക്കുക നടപ്പിലാക്കുക എന്ന ജോലികൾ പ്രത്യേകമായായിരുന്നു നടപ്പിൽ വന്നിരുന്നത്. ഈ വകുപ്പുകൾ രാജകുടുംബത്തിലെ അംഗങ്ങളും [[Scholar-bureaucrats|പണ്ഡിതരായ ഉദ്യോഗസ്ഥരുമായിരുന്നു]] നോക്കി നടത്തിയിരുന്നത്. ഇവരെ [[imperial examination|സാമ്രാജ്യതലത്തിലുള്ള പരീക്ഷയിലൂടെയായിരുന്നു]] തിരഞ്ഞെടുത്തിരുന്നത്. ടാങ് രാജവംശത്തിന്റെ കാലത്ത് വ്യവസ്ഥാപിതമായ് ഈ സംവിധാനങ്ങൾ ചെറിയ മാറ്റങ്ങളോടെ പിൽക്കാല രാജവംശങ്ങളും സ്വീകരിച്ചിരുന്നു. മുഴുവൻ ഭൂമിയും ചക്രവർത്തിയുടേതാണെന്നായിരുന്നു ടാങ് കാലഘട്ടത്തെ ഭൂനയം. "[[Equal-field system|ഈക്വൽ ഫീൽഡ് സിസ്റ്റം]]" എന്നായിരുന്നു ഇതറിയപ്പെട്ടിരുന്നത്. കുടുംബാംഗങ്ങളുടെ എണ്ണത്തിനനുസരിച്ച് ഭൂമി ജനങ്ങൾക്ക് ആനുപാതികമായി അനുവദിച്ചുനൽകുകയായിരുന്നു ചെയ്തിരുന്നത്. ഇതോടനുബന്ധമായുള്ള സൈനിക നയം "[[Fubing system|ഫ്യൂബിംഗ് സിസ്റ്റം]]" എന്നായിരുന്നു അറിയപ്പെട്ടിരുന്നത്. ഇതനുസരിച്ച് രാജ്യത്തെ എല്ലാ പുരുഷന്മാരെയും എല്ലാവർഷവും നിജമായ സൈനികസേവനകാലത്തേയ്ക്ക് അവരുടെ ഭൂമിക്കുപുറത്തുള്ള അവകാശത്തിനു പകരമായി നിയമിച്ചിരുന്നു. ഈ നയങ്ങൾ കാരണം പെട്ടെന്ന് വളർച്ചയുണ്ടാവുകയും ഉത്പാദനക്ഷമത വർദ്ധിക്കുകയും ചെയ്തു. ഖജനാവിന് വലിയ ചെലവ് കൂടാതെ തന്നെ ഈ നയങ്ങളിലൂടെ സൈന്യത്തിനെയും നിലനിർത്താനായി. പക്ഷേ പിൽക്കാലത്ത് ഭൂമി സ്വകാര്യ ഉടമകളുടെ കൈവശമായി മാറി. സാമ്രാജ്യത്തിന്റെ മദ്ധ്യകാലത്തുതന്നെ ഇത്തരത്തിൽ നിയമിച്ച സൈനികർക്കുപകരം [[standing armies|സ്ഥിരമായ സൈന്യങ്ങളും]] നിലവിൽ വന്നു. ചക്രവർത്തിനിയായ [[Wu Zetian|വു സെറ്റിയാൻ]] (ചൈനീസ് ചരിത്രത്തിലെ ഒരേയൊരു [[empress regnant|റീജന്റ് ചക്രവർത്തിനി]]) ഭരിച്ചിരുന്ന കാലത്തും രാജ്യം അഭിവൃദ്ധിപ്പെട്ടു. [[Emperor Xuanzong of Tang|സുവാൻസോങ് ചക്രവർത്തിയുടെ]] കാലത്താണ് രാജ്യത്തിന്റെ അഭിവൃദ്ധി അതിന്റെ മൂർദ്ധന്ന്യത്തിലെത്തിയത്. ഇക്കാലത്ത് പസഫിക് സമുദ്രം മുതൽ [[Aral Sea|ആറാൾ കടൽ]] വരെ നീണ്ടുകിടന്ന രാജ്യത്തിൽ 5 കോടി ജനങ്ങളെങ്കിലുമുണ്ടായിരുന്നു. സാമ്രാജ്യം അതിന്റെ സമ്പന്നതയുടെ പരകോടിയിലെത്തിയ അവസരത്തിലുണ്ടായ [[An Lushan Rebellion|ആൻ ലുഷാൻ കലാപത്തിൽ]] (755 മുതൽ 763 വരെ) [[An_Lushan Rebellion#Death_toll|‌ജനസംഖ്യ കുത്തനേ ഇടിയുകയും]] കേന്ദ്രീകൃത ഭരണസംവിധാനം കാര്യമായി ദുർബ്ബലമാവുകയും ചെയ്തു. പ്രാദേശിക സൈനിക ഗവർണർമാർ ([[Jiedushi|ജിയേഡൂഷി]] എന്നായിരുന്നു ഇവർ അറിയപ്പെട്ടത്) സ്വയംഭരണാധികാരം നേടിയെടുക്കുകയും മുൻപ് കീഴ്പ്പെട്ടു കഴിഞ്ഞിരുന്ന രാജ്യങ്ങൾ ടാങ് ചൈനയെ ആക്രമിച്ച് കൊള്ളയടിക്കാൻ ആരംഭിക്കുകയും ചെയ്തു. ആൻ ലൂഷാൺ കലാപത്തിനുശേഷം ചൈനയിലെ സിവിൽ സമൂഹം ദുർബ്ബലമായ ഉദ്യോഗസ്ഥ സംവിധാനത്തിനു കീഴിൽപ്പോലും വീണ്ടും ഉയർന്നുവരുകയുണ്ടായി. ഉദ്ദേശം 860 മുതൽ ചൈനയ്ക്കകത്തുതന്നെയുള്ള കലാപങ്ങളും മുൻപ് സാമന്തരാജ്യമായിരുന്ന [[Kingdom of Nanzhao|നാൻഷാവോ രാജ്യത്തിലെ]] കുഴപ്പങ്ങളും കാരണം ടാങ് രാജവംശം ദുർബ്ബലപ്പെടാൻ തുടങ്ങി. തെക്ക് [[Huang Chao|ഹുവാങ് ചാവോ]] എന്ന യുദ്ധപ്രഭു 879-ൽ ഗുവാങ്ഷൗ കീഴടക്കി. ഇവിടുത്തെ രണ്ടുലക്ഷം താമസക്കാരിൽ ഭൂരിഭാഗം പേരെയും ഇയാൾ കൊലപ്പെടുത്തി. ഇതിൽ വിദേശവ്യാപാരികളുടെ വലിയ സമൂഹവും ഉൾപ്പെട്ടിരുന്നു.<ref>{{cite book |editor=Gabriel Ferrand |year=1922 |title=Voyage du marchand arabe Sulaymân en Inde et en Chine, rédigé en 851, suivi de remarques par Abû Zayd Hasan (vers 916)|page=76}}</ref><ref>{{cite web | url = http://philtar.ucsm.ac.uk/encyclopedia/judaism/kaifung.html | title = Kaifung Jews | publisher = University of Cumbria, Division of Religion and Philosophy | access-date = 2014-06-06 | archive-date = 2008-10-28 | archive-url = https://web.archive.org/web/20081028113532/http://philtar.ucsm.ac.uk/encyclopedia/judaism/kaifung.html | url-status = dead }}</ref> 880-ന്റെ അവസാനസമയത്ത് [[Luoyang|ലുവോയാങ്]] ഹുവാങ് ചാവോയ്ക്ക് കീഴടങ്ങി. 881 ജനുവരി 5-ന് ഇയാൾ [[Chang'an|ചാങ്'ആൻ]] കീഴടക്കി. ചക്രവർത്തിയായിരുന്ന [[Emperor Xizong of Tang|സിസോങ്]] [[Chengdu|ചെങ്ഡുവിലേയ്ക്ക്]] ഒളിച്ചോടിപ്പോവുകയും ഹുവാങ് പുതിയ താൽക്കാലിക ഭരണസംവിധാനം സ്ഥാപിക്കുകയും ചെതു. ഈ സംവിധാനം അവസാനം ടാങ് സേന തകർത്തു. ഇതോടെ രാഷ്ട്രീയ അസ്ഥിരതയ്ക്ക് പുതിയ ആരംഭമായി. ====അഞ്ചു രാജവംശങ്ങളും പത്ത് രാജ്യങ്ങളൂം (എ.ഡി. 907–960)==== {{Main|Five Dynasties and Ten Kingdoms period}} ''പല തലസ്ഥാനങ്ങൾ'' ടാങ് രാജവംശത്തിനും സോങ് രാജവംശത്തിനും മദ്ധ്യേ രാഷ്ട്രീയ അസ്ഥിരത നിറഞ്ഞ കാലഘട്ടമുണ്ടായിരുന്നു. [[Five Dynasties and Ten Kingdoms period|അഞ്ച് രാജവംശങ്ങളും പത്ത് രാജ്യങ്ങളും]] എന്നാണ് ഈ ഘട്ടം അറിയപ്പെടുന്നത്. ഇത് അൻപതിലധികം വർഷം നീണ്ടുനിന്നു. ഈ സമയത്ത് പല രാജ്യങ്ങളുള്ള ഒരു പ്രദേശമായിരുന്നു ചൈന. അ‌ഞ്ച് രാജവംശങ്ങൾ വടക്കൻ ചൈനയിൽ കുറഞ്ഞ കാലം കൊണ്ട് അധികാര‌ത്തിലേറുകയും പുറത്താവുകയും ചെയ്തു. അതേ സമയത്തു തന്നെ തെക്കൻ ചൈനയിലും പടിഞ്ഞാറൻ ചൈനയിലും കൂടുതൽ സ്ഥിരതയുള്ള പത്ത് രാജ്യങ്ങളും നിലവിലുണ്ടായിരുന്നു. ====സോങ്, ലിയാവോ, ജിൻ, പടിഞ്ഞാറൻ സിയ എന്നീ രാജവംശങ്ങൾ (AD 960–1234)==== [[Image:Li Di, Homeward Oxherds in Wind and Rain.jpg|thumb|''ഹോംവാഡ് ഓക്സ്‌ഹെർഡ്സ് ഇൻ വിൻഡ് ആൻഡ് റെയിൻ'', ഡി ലി പന്ത്രണ്ടാം നൂറ്റാണ്ട്]] {{Main|Song Dynasty|Liao Dynasty|Western Xia|Jin Dynasty, 1115-1234}} {{Further|History of the Song Dynasty}} ''തലസ്ഥാനങ്ങൾ: സോങ് രാജവംശത്തിന്റേത്: [[Kaifeng|കൈഫെങ്]], [[Hangzhou|ലിൻ'ആൻ]] എന്നിവ; [[Liao Dynasty|ലിയാവോ രാജവംശത്തിന്റേത്]], [[Acheng District|ഷാങ്ജിങ്]], [[History_of_Beijing#Liao_and_Jin_Dynasties|നാൻജിങ്]], [[Tokmok|ടോക്മോക്]] എന്നിവ; [[Jin Dynasty (1115-1234)|ജിൻ രാജവംശത്തിന്റേത്]]: [[Acheng District|ഷാങ്ജിങ്]], [[History_of_Beijing#Liao_and_Jin_Dynasties|ഷോഗ്ൻഡു]], [[Kaifeng|കൈഫെങ്]] എന്നിവ; പടിഞ്ഞാറൻ സിയ രാജവംശത്തിന്റേത്: [[Yinchuan|യിഞ്ചുവാൻ]]'' 960-ൽ [[Song Dynasty|സോങ് രാജവംശം]] ചൈനയുടെ ഏകദേശം മുഴുവൻ പ്രദേശത്തും അധികാരം പിടിച്ചെടുക്കുകയും [[Kaifeng|കൈഫെങ്]] (പിൽക്കാലത്ത് [[Bianjing|ബിയാൻജിങ്]]) തലസ്ഥാനമായി ഭരണമാരംഭിക്കുകയും ചെയ്തു. ഇത് സാമ്പത്തികമായി അഭിവൃദ്ധിയുള്ള ഒരു ഘട്ടത്തിലേയ്ക്ക് നയിച്ചു. ഈ സമയത്ത് [[Khitan people|ഖിറ്റൻ]] വംശജരുടെ [[Liao Dynasty|ലിയാവോ രാജവംശം]] [[Manchuria|മഞ്ചൂറിയ]], ഇപ്പോഴത്തെ [[Mongolia|മംഗോളിയ]], [[North China|വടക്കൻ ചൈനയുടെ]] ഭാഗങ്ങൾ എന്നിവിടങ്ങൾ ഭരിക്കുന്നുണ്ടായിരുന്നു. 1115-ൽ [[Jurchen people|ജുർച്ചെൻ]] ജനതയുടെ [[Jin Dynasty (1115–1234)|ജിൻ രാജവംശം]] ഉയർന്നുവന്നു. ഇവർ പത്തുവർഷം കൊണ്ട് ലിയാവോ രാജവംശത്തെ നശിപ്പിച്ചു. വടക്കുപടിഞ്ഞാറൻ പ്രവിശ്യകളായ [[Gansu|ഗാൻസു]], ഷാൻക്സി, [[Ningxia|നിങ്സിയ]] എന്നിവിടങ്ങളിൽ ഒരു [[Western Xia|പടിഞ്ഞാറൻ സിയ രാജവംശം]] 1032 മുതൽ 1227 വരെ ഭരണം നടത്തി. [[Tangut people|ടാൻഗുട്]] ഗോത്രവംശജരായിരുന്നു ഈ സാമ്രാജ്യം സ്ഥാപിച്ചത്. ജിൻ രാജവംശം വടക്കൻ ചൈനയും കൈഫെങും സോങ് രാജവംശത്തിൽ നിന്ന് പിടിച്ചെടുത്തു. സോങ് രാജവംശം തങ്ങളുടെ തലസ്ഥാനം [[Hangzhou|ഹാങ്ഷൗ]] (杭州) എന്ന സ്ഥലത്തേയ്ക്ക് മാറ്റി. തെക്കൻ സോങ് രാജവംശത്തിന് ജിൻ രാജവംശത്തെ തങ്ങളുടെ മേധാവികളായി അംഗീകരിക്കുക എന്ന നാണക്കേടും സഹിക്കേണ്ടിവന്നു. പിന്നീടുള്ള കാലത്ത് ചൈന സോങ് രാജവംശത്തിനും ജിൻ രാജവംശ‌ത്തിനും [[Tangut people|ടാൻഗുട്ടുകളുടെ]] [[Western Xia|പടി‌ഞ്ഞാറൻ സിയയ്ക്കും]] ഇടയിലായി വിഭജിക്കപ്പെട്ടുകിടന്നു. തെക്കൻ സോങ് രാജ്യം സാങ്കേതികമായ ഒരു വലിയ കുതിച്ചുചാട്ടം ഈ സമയത്ത് നടത്തി. വടക്കൻ പ്രദേശത്തുനിന്നുള്ള സൈനിക സമ്മർദ്ദമായിരുന്നിരിക്കണം ഒരുപക്ഷേ ഇതിനു കാരണം. [[gunpowder|വെടിമരുന്നുപയോഗിക്കുന്ന]] ആയുധങ്ങൾ ഈ കുതിച്ചുചാട്ടത്തിന്റെ ഭാഗമായിരുന്നു. ജിൻ രാജ്യത്തിനെതിരേ സോങ് രാജവംശം 1161-ൽ യാങ്സീ നദിയിൽ വച്ചുനടന്ന [[Battle of Tangdao|ടാങ്ക്ഡോ യുദ്ധത്തിലും]] [[Battle of Caishi|കായിഷി യുദ്ധത്തിലും]] നേടിയ നാവിക വിജയങ്ങൾ ഈ സാങ്കേതിക മികവിനാലാണുണ്ടായത്. ഇതുകൂടാതെ ചൈനയുടെ ആദ്യത്തെ സ്ഥിര നാവികസേനയും 1132-ൽ സ്ഥാപിക്കപ്പെടുകയും [[Dinghai|ഡിങ്ഹായി]] എന്ന സ്ഥലത്ത് ഇവർക്ക് സ്ഥിരമായ ഒരു [[admiral|അഡ്മിറൽ]] അസ്ഥാനം ലഭിക്കുകയും ചെയ്തു. [[Emperor Renzong of Song|റെൻസോങ് എന്ന ചക്രവർത്തിക്കു]] കീഴിലായിരുന്നു ഇത്. ക്ലാസിക്കൽ ചൈനയിലെ സാങ്കേതിക ശാസ്ത്ര മേഖലയിലെ ഉന്നതി നേടിയത് സോങ് രാജവംശത്തിന്റെ കീഴിലാണെന്നാണ് കണക്കാക്കപ്പെടുന്നത്. [[Su Song|സു സോങ്]] (1020–1101), [[Shen Kuo|ഷെൻ കുവോ]] (1031–1095) എന്നിവരെപ്പോലെയുള്ള ഉൽപ്പതിഷ്ണുക്കളായ [[Scholar-bureaucrats|പണ്ഡിതരായ ഉദ്യോഗസ്ഥരായിരുന്നു]] ഇതിനു പിന്നിൽ. പരിഷ്കരണവാദികളായവരും യാധാസ്ഥിതികരും തമ്മിലുള്ള കൊട്ടാര മത്സരങ്ങളും ഇക്കാലത്ത് നടന്നിരുന്നു. [[Wang Anshi|വാങ് ആൻഷി]], [[Sima Guang|സിമ ഗുവാങ്]] എന്നിവരായിരുന്നു ഇതിന്റെ ഇരുവശങ്ങൾക്കും നേതൃത്വം കൊടുത്തത്. പതിമൂന്നാം നൂറ്റാണ്ടിന്റെ മദ്ധ്യകാലം മുതൽ അവസാനം വരെയു‌ള്ള സമയത്ത് ചൈനക്കാർ [[Zhu Xi|ഷു ക്സി]] തയ്യാറാക്കിയ [[Neo-Confucian|ആധുനിക കൺഫൂഷ്യൻ]] തത്ത്വശാസ്ത്രം സ്വീകരിച്ചിരുന്നു. സോങ് രാജവംശ‌ത്തിന്റെ കാലത്ത് ധാരാളം സാഹിത്യകൃതികൾ രചിക്കപ്പെടുകയുണ്ടായി. ''[[Zizhi Tongjian|സിഷി ടോങ്ജിയാൻ]]'' ("കോമ്പ്രിഹെൻസീവ് മിറർ റ്റു എയിഡ് ഇൻ ഗവണ്മെന്റ്") ഇതിൽപ്പെടുന്ന ചരിത്രകൃതിയാണ്. സംസ്കാരവും കലകളും അഭിവൃദ്ധിപ്പെട്ടു. ''[[Along the River During the Qingming Festival|ക്വിൻമിങ് ഉത്സവക്കാലത്ത് നദിയിലൂടെ]]'', ''[[Eighteen Songs of a Nomad Flute|നാടോടി പുല്ലാങ്കുഴലിന്റെ പതിനെട്ടു പാട്ടുകൾ]]'' മുതലായ വിപുലമായ കലാകൃതികൾ ഇതിൽപ്പെടുന്നു, [[Lin Tinggui|ലിൻ ടിൻഗുയിയെപ്പോലുള്ള]] ബുദ്ധമതക്കാരായ ചിത്രകാരന്മാരുമുണ്ടായിരുന്നു. ====യുവാൻ രാജവംശം (AD 1271–1368)==== {{Main|Yuan Dynasty}} [[Image:Ch'ien Hsüan 002.jpg|thumb|''[[Yang Guifei|യാങ് ഗുയിഫൈ]] കുതിരപ്പുറത്ത് കയറുന്നു'', [[Qian Xuan|ക്വിയാൻ സുവാൻ]] (എ.ഡി. 1235–1305).]] ''തലസ്ഥാനങ്ങൾ: [[Shangdu|സാനഡു]], [[Khanbaliq|ഡാഡു]] എന്നിവ'' [[Jurchen people|ജുർച്ചെൻ ജനത]] സ്ഥാപിച്ച [[Jin Dynasty, 1115–1234|ജിൻ രാജവംശത്തെ]] [[Mongols|മംഗോളുകൾ]] പരാജയപ്പെടുത്തി. മംഗോളുകൾ പിന്നീട് തെക്കൻ സോങ് രാജ്യത്തെ വളരെ നീണ്ടുനിന്നതും രക്തരൂഷിതവുമായ യുദ്ധത്തിൽ പരാജയപ്പെടുത്തി. [[firearms|വെടിക്കോപ്പുകൾ]] നിർണ്ണായക പങ്കുവഹിച്ച ആദ്യ യുദ്ധമായിരുന്നു ഇത്. ഈ യുദ്ധം കഴിഞ്ഞുള്ള കാലഘട്ടം പിൽക്കാലത്ത് ''[[Pax Mongolica|പാക്സ് മംഗോളിക്ക]]'' എന്നാണ് അറിയപ്പെട്ടിരുന്നത്. ഈ സമയത്ത് [[Marco Polo|മാർക്കോ പോളോയെപ്പോലെയുള്ള]] സാഹസികരായ പാശ്ചാത്യ യാത്രികർ ചൈനയിലേയ്ക്ക് യാത്ര ചെയ്യുകയും ഇവിടുത്തെ അത്ഭുതങ്ങളെപ്പറ്റി യൂറോപ്പിലേയ്ക്ക് ആദ്യ റിപ്പോർട്ടുകൾ കൊണ്ടുചെല്ലുകയും ചെയ്തു. യുവാൻ രാജവംശത്തിന്റെ കാലത്ത് മംഗോളുകൾ ചൈനീസ് രീതികൾ സ്വീകരിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നവർ, സ്റ്റെപ്പുകളിലേയ്ക്ക് മടങ്ങിപ്പോകാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നവർ എന്നിങ്ങനെ രണ്ടു വിഭാഗങ്ങ‌ളായിരുന്നു. [[Genghis Khan|ചെങ്കിസ് ഖാന്റെ]] ചെറുമകനായ [[Kublai Khan|കുബ്ലായി ഖാനാണ്]] ചൈനയുടെ രീതികൾ പിന്തുടരാനുള്ള ആഗ്രഹത്തിന്റെ ഫലമായി [[Yuan Dynasty|യുവാൻ രാജവംശം]] സ്ഥാപിച്ചത്. ബൈജിംഗ് തലസ്ഥാനമാക്കി ചൈന മുഴുവനും ഭരിച്ച ആദ്യ രാജവംശമായിരുന്നു ഇത്. എ.ഡി. 938-ൽ ബൈജിംഗും [[Sixteen Prefectures|യാൻ യുണിലെ പതിനാറ് പ്രിഫെക്ചറുകളും]] ലിയാവോയ്ക്ക് കൊടുത്തിരുന്നു. ഇതിനു മുൻപ് ഇത് [[Jin Dynasty, 1115–1234|ജിൻ രാജവംശത്തിന്റെ]] തലസ്ഥാനമായിരുന്നുവെങ്കിലും ഇവർ ചൈന മുഴ്വനായി ഭരിച്ചിരുന്നില്ല. [[Timeline of Mongol conquests|മംഗോൾ അധിനിവേശത്തിനു]] മുൻപ് ചൈനയിലെ രാജ്യങ്ങളിലായി 12 കോടി ജനങ്ങളുണ്ടായിരുന്നു. 1279-ൽ അധിനിവേശം പൂർത്തിയായശേഷം 1300-ൽ നടന്ന സെൻസസ് അനുസരിച്ച് ജനസംഖ്യ 6 കോടിയായി ചുരുങ്ങിയിരുന്നു.<ref>{{cite journal | first=Ping-ti |last= Ho | title=An Estimate of the Total Population of Sung-Chin China | journal = Études Song | series= 1 | issue=1 | year=1970 | pages=33–53}}</ref> മംഗോളുകളുടെ ക്രൂരതയാണ് ഈ ജനസംഖ്യാക്കുറവിനു പിന്നിൽ എന്ന് അവകാശപ്പെടാനുള്ള ഔത്സുക്യമുണ്ടാകാമെങ്കിലും പണ്ഡിതർക്കിടയിൽ ഇതെപ്പറ്റി വ്യത്യസ്താഭിപ്രായമാണുള്ളത്. ഫ്രെഡറിക് ഡബ്ല്യൂ. മോട്ടിനെപ്പോലെയുള്ള പണ്ഡിതർ വാദിക്കുന്നത് സംഖ്യയിലെ ഈ ഇടിവ് സൂചിപ്പിക്കുന്നത് എണ്ണം രേഖപ്പെടുത്തുന്നതിലുള്ള ഉദ്യോഗസ്ഥരുടെ അനാസ്ഥയാണെന്നും യഥാർത്ഥ ജനസംഖ്യാമാറ്റമല്ല എന്നുമാണ്. [[Timothy Brook|തിമോത്തി ബ്രൂക്കിനെപ്പോലുള്ള]] പണ്ഡിതർ വാദിക്കുന്നത് മംഗോളുകൾ ചൈനീസ് ജനതയുടെ വലിയ വിഭാഗത്തെ [[serfdom|കുടിയാന്മാരാക്കി]] മാറ്റിയെന്നും ഇതിനാൽ പലരും സെൻസസിൽ രേഖപ്പെടുത്തപ്പെടാതെ പോയി എന്നുമാണ്. വില്യം മക്‌നൈലിനെയും ഡേവിഡ് മോർഗാനെയും പോലുള്ള മറ്റു ചരിത്രകാരന്മാരുടെ വാദത്തിൽ ബ്യൂബോണിക് പ്ലേഗ് ആയിരുന്നിരിക്കണം ആൾക്കാരുടെ മരണത്തിനു കാരണം. പതിനാലാം നൂറ്റാണ്ടിൽ ചൈനയിൽ വീണ്ടും [[Plague (disease)|പ്ലേഗ്]] ബാധയുണ്ടായി. ജനസംഖ്യയുടെ 30% (3.5 കോടി ആൾക്കാർ) ഇതുമൂലം മരിച്ചതായി കണക്കാക്കുന്നു.<ref>{{cite web |url = http://chip.med.nyu.edu/course/view.php?id=13&topic=1 |title = Course: Plague |archiveurl = https://web.archive.org/web/20071118121009/http://chip.med.nyu.edu/course/view.php?id=13&topic=1 |archivedate = 2007-11-18 |access-date = 2014-06-06 |url-status = dead }}</ref> ===ആധുനികകാലത്തെ ആദ്യഘട്ടം=== ''See also'': [[Early modern period#Chinese dynasties|Chinese dynasties of the early modern period]] ====മിങ് രാജവംശം (AD 1368–1644)==== {{Main|Ming Dynasty}} {{Further|History of the Ming Dynasty}} ''തലസ്ഥാനങ്ങൾ: [[Nanjing|നാൻജിങ്]], ബൈജിംഗ്, [[Fuzhou|ഫുഷൗ]], [[Zhaoqing|ഷാവോക്വിങ്]]'' [[Image:Court Ladies of the Former Shu by Tang Yin.jpg|thumb|upright|''കോർട്ട് ലേഡീസ് ഓഫ് ദി ഫോർമർ ഷൂ'', മിങ് ചിത്രകാരനായ [[Tang Yin|ടാങ് യിൻ]] വരച്ചത് (1470–1523).]] [[File:明太祖.jpg|left|thumb|upright|[[Ming Dynasty|മിങ് രാജവംശത്തിന്റെ]] സ്ഥാപകനായ [[Hongwu Emperor|ഹോങ്‌വൂ ചക്രവർത്തി]]]] യുവാൻ രാജവംശത്തിന്റെ ഭരണക്കാലം മുഴുവൻ (ഒരു നൂറ്റാണ്ടിൽ താഴെയേ ഇത് നിലനിന്നുള്ളൂ) ജനങ്ങൾക്കിടയിൽ മംഗോൾ ഭരണത്തിനെതിരായ ശക്തമായ വികാരമുണ്ടായിരുന്നു. 1340-നു ശേഷം ഇടയ്ക്കിടെയുണ്ടായ പ്രകൃതിക്ഷോഭങ്ങൾ കർഷകത്തൊഴിലാളികളുടെ കലാപങ്ങൾക്ക് വഴിവച്ചു. 1368-ൽ യുവാൻ രാജവംശത്തെ [[Ming Dynasty|മിംഗ് രാജവംശം]] മറിച്ചിട്ടു. ഇക്കാലത്ത് ജനസംഖ്യാവർദ്ധനവിനൊപ്പം നഗരവൽക്കരണം വർദ്ധിക്കുകയും തൊഴിൽ വിഭജനം കൂടുതൽ സങ്കീർണ്ണമാവുകയും ചെയ്തു. [[Nanjing|നാൻജിങ്]], ബൈജിംഗ് എന്നിവപോലുള്ള വലിയ നഗരങ്ങൾ സ്വകാര്യ വ്യവസായങ്ങളുടെ വളർച്ചയ്ക്ക് വളം വച്ചു. ചെറുകിട വ്യവസായങ്ങൾ വളർന്നു. പേപ്പർ, പട്ട്, കോട്ടൻ, പോർസലിൻ എന്നീ മേഖലകളിലായിരുന്നു പല വ്യവസായങ്ങളും പ്രവർത്തിച്ചിരുന്നത്. ചന്തകളുള്ള ചെറിയ പട്ടണങ്ങളും രാജ്യത്താകമാനം മുളച്ചുപൊന്തി. പട്ടണങ്ങളിലെ ചന്തകളിൽ ഭക്ഷണം, എണ്ണ, പിന്നുകൾ എന്നിങ്ങനെയുള്ള സാധനങ്ങളായിരുന്നു കൂടുതലായും കച്ചവടം ചെയ്തിരുന്നത്. [[neo-Confucianism|നിയോ കൺഫ്യൂഷ്യനിസം]] എന്ന തത്ത്വചിന്താശാഖയ്ക്ക് തനതായുണ്ടായിരുന്ന [[xenophobia|സീനോഫോബിയ]], സ്വയം വിശകലനം എന്നിവ പ്രചാരത്തിലുണ്ടായിരുന്നുവെങ്കിലും ആദ്യകാല മിംഗ് രാജവംശം ഒറ്റപ്പെട്ട ഒന്നായിരുന്നില്ല. വിദേശവ്യാപാരവും വിദേശരാജ്യങ്ങളുമായുള്ള മറ്റു ബന്ധങ്ങളും (പ്രത്യേകിച്ച് ജപ്പാനുമായി) കാര്യമായി വർദ്ധിച്ചു. ചൈനീസ് വ്യാപാരികൾ ഇന്ത്യാമഹാസമുദ്രം ആകെ പര്യവേഷണം നടത്തി. ഇവർ ആഫ്രിക്കയുടെ കിഴക്കൻ തീരത്തും [[Treasure voyages|ഷെങ് ഹെയുടെ യാത്രകളുടെ ഭാഗമായി]] എത്തിപ്പെട്ടു. [[Zhu Yuanzhang|ഷു യുവാൻഷാങ്]] അല്ലെങ്കിൽ [[Hongwu Emperor of China|ഹോങ്-വു]] ആയിരുന്നു ഈ രാജവംശം സ്ഥാപിച്ചത്. ഇദ്ദേഹം വ്യാപാരത്തിൽ കുറച്ചു താല്പര്യം കാണിക്കുകയും കാർഷികരംഗത്തുനിന്ന് കൂടുതൽ വരുമാനം നേടുകയും ചെയ്യാനുള്ള നയമാണ് രൂപീകരിച്ചത്. കർഷകൻ എന്ന ചക്രവർത്തിയുടെ പശ്ചാത്തലമായിരുന്നിരിക്കണം ഒരുപക്ഷേ ഇതിലേയ്ക്ക് നയിച്ചത്. സോങ് രാജവംശവും യുവാൻ രാജവംശവും വ്യാപാരത്തിലായിരുന്നു കൂടുതൽ ശ്രദ്ധ കേന്ദ്രീകരിച്ചിരുന്നത്. മുൻകാൽത്തെ നിയോഫ്യൂഡൽ ഭൂവുടമാസമ്പ്രദായം മിംഗ് കാലത്ത് ഇല്ലാതെയായി. ഭൂമി സർക്കാർ ഏറ്റെടുത്തു മുറിച്ച് വാടകയ്ക്ക് നൽകി. സ്വകാര്യ അടിമസമ്പ്രദായം നിരോധിക്കപ്പെട്ടു. ഇതുമൂലം [[Yongle Emperor of China|യോങ് ലെ ചക്രവർത്തിയുടെ]] മരണശേഷം സ്വതന്ത്ര കർഷകത്തൊഴിലാളികളായ ഭൂവുടമകൾ ചൈനയിലെ കാർഷികരംഗത്ത് മേധാവിത്വം പുലർ‌ത്തി. ഈ നിയമങ്ങൾ മുൻകാല ഭരണകൂടങ്ങൾക്കു കീഴിലുണ്ടായിരുന്ന ദാരിദ്യ്രം ഒട്ടുമിക്കവാറും ഇല്ലാതെയാക്കുന്നതിലേയ്ക്ക് നയിച്ചിരിക്കണം. [[File:Map of Ming Chinese empire 1415.jpg|left|thumb|[[Yongle Emperor|യോങ്‌ലി ചക്രവർത്തിയുടെ]] ഭരണകാലത്തെ മിംഗ് ചൈന]] ഈ ഭരണകൂടത്തിന് ശക്തവും സങ്കീർണ്ണവുമായ ഒരു കേന്ദ്രീകൃത ഭരണസംവിധാനമുണ്ടായിരുന്നു. ഈ സംവിധാ‌നമായിരുന്നു സാമ്രാജ്യത്തെ നിയന്ത്രിക്കുകയും ഒരുമിച്ചുനിർത്തുകയും ചെയ്തത്. ചക്രവർത്തിയുടെ വേഷം കൂടുതൽ ഏകാധിപത്യപരമായതായിരുന്നു. ഷൂ യുവാൻഷാങ് "[[Grand Secretariat|ഗ്രാന്റ് സെക്രട്ടറിമാർ]]" (内阁) എന്ന വിഭാഗത്തെ [[Official Communications of the Chinese Empire#Memorials|മെമോറിയലുകൾ]] (രാജാവിനുള്ള പെറ്റീഷനുകളും ശുപാർശകളും), ഇതിനുള്ള മറുപടികൾ, റിപ്പോർട്ടുകൾ തയ്യാറാക്കൽ, നികുതി രേഖകൾ എന്നിവ ഉൾപ്പെടെയുള്ള കടലാസ് ജോലികൾ ചെയ്യുന്നതിൽ തന്നെ സഹായിക്കാനുമായി നിയോഗിച്ചിരുന്നുവെങ്കിലും ഈ ഉദ്യോഗസ്ഥവൃന്ദമാണ് പിന്നീട് മിംഗ് രാജവംശത്തെ സമൂഹത്തിലെ മാറ്റങ്ങൾക്കനുസരിച്ച് മാറുന്നതിൽ നിന്ന് തടഞ്ഞത്. ഇതുതന്നെയാണ് പിന്നീട് രാജവംശത്തിന്റെ പതനത്തിനും കാരണമായത്. യോങ് ലി ചക്രവർത്തി ചൈനയുടെ സ്വാധീനം അതിർത്തികൾക്കും അപ്പുറത്തേയ്ക്ക് നീട്ടുന്നതിനായി ശ്രമിച്ചിരുന്നു. മറ്റു ഭരണാധികാരികൾ, ചൈനയിലെ നയതന്ത്ര പ്രതിനിധികൾ എന്നിവർ കപ്പം നൽകണമെന്ന് ഇദ്ദേഹം ആവശ്യപ്പെട്ടു. ഒരു വലിയ നാവിക സേന തയ്യാറാക്കപ്പെട്ടു. 1,500&nbsp;ടൺ കേവുഭാരവും നാലു പായമരങ്ങളുമുള്ള കപ്പലുകളും ഇക്കൂട്ടത്തിലുണ്ടായിരുന്നു. പത്തുലക്ഷം സൈനികരുള്ള ഒരു സേനയും ഇദ്ദേഹത്തിനുണ്ടായിരുന്നു. ചൈനീസ് സേന 20 വർഷത്തോളം [[Lê Lợi|വിയറ്റ്നാം കീഴടക്കി]] കൈവശം വയ്ക്കുകയുണ്ടായി. ചൈനീസ് നാവികസേന ചൈനീസ് കടലുകളിലും ഇന്ത്യാമഹാസമുദ്രത്തിലും സാന്നിദ്ധ്യമറിയിച്ചിരുന്നു. ഇവർ പടിഞ്ഞാറൻ ആഫ്രിക്ക വരെ എത്തുകയുണ്ടായി. കിഴക്കൻ [[Moghulistan|മൊഗുളിസ്ഥാനിൽ]] ചൈനയ്ക്ക് സ്വാധീനമുണ്ടായി. പല ഏഷ്യൻ നാവികപ്രാധാന്യമൂള്ള രാജ്യങ്ങളും ചൈനയിലേയ്ക്ക് പ്രതിനിധികളെ അയയ്ക്കുകയും ചക്രവർത്തിയ്ക്ക് കപ്പം കൊടുക്കുകയും ചെയ്തു. ആഭ്യന്തരമായി [[Grand Canal of China|ഗ്രാന്റ് കനാൽ]] വികസിപ്പിക്കുകയും ഇത് ആഭ്യന്തര വ്യാപാരം വർദ്ധിപ്പിക്കുകയും ചെയ്തു. വർഷം 100,000&nbsp;ടണിലധികം ഇരുമ്പ് ഉത്പാദിപ്പിക്കപ്പെട്ടിരുന്നു. നീക്കാവുന്ന ടൈപ്പുപയോഗിച്ച് പല ഗ്രന്ഥങ്ങളും അച്ചടിക്കപ്പെടുകയുണ്ടായി. ബൈജിംഗിലെ കൊട്ടാരം ([[Forbidden City|വിലക്കപ്പെട്ട നഗരം]]) ഇപ്പോഴുള്ള സ്ഥിതിയിലെത്തി. ഈ നൂറ്റാണ്ടുകളിൽ തെക്കൻ ചൈനയുടെ സാദ്ധ്യതകൾ പൂർണ്ണമായി ഉപയോഗപ്പെടുത്തപ്പെട്ടിരുന്നു. പുതിയ വിളകൾ വ്യാപകമായി കൃഷി ചെയ്യപ്പെടുകയും പോർസലിൻ, തുണികൾ തുടങ്ങിയവ ഉത്പാദിപ്പിക്കുന്ന വ്യവസായങ്ങൾ അഭിവൃദ്ധിപ്പെടുകയും ചെയ്തു. 1449-ൽ [[Esen Tayisi|എസെൻ തായിസി]] വടക്കൻ ചൈനയിൽ [[Oirats|ഒറിയാട്ടുകളുടെ]] മംഗോൾ ആക്രമണം നടത്തുകയും ഇത് [[Battle of Tumu Fortress|ടുമു യുദ്ധത്തിൽ]] [[Zhengtong Emperor|ഷെങ്ടോങ് ചക്രവർത്തിയെ]] പിടികൂടുന്നതിൽ കലാശിക്കുകയും ചെയ്തു. 1542-ൽ മംഗോൾ നേതാവായ [[Altan Khan|അൾട്ടാൻ ഖാൻ]] വടക്കൻ അതിർത്തിയിലൂടെ ചൈനയിലേയ്ക്ക് പ്രവേശിച്ചു. 1550-ൽ ഇയാൾ ബൈജിംഗിന്റെ സമീപത്തുപോലും എത്തി. തെക്കു കിഴക്കൻ കടൽത്തീരത്ത് [[Wokou|ജപ്പാൻകാരായ കടൽക്കൊള്ളക്കാർ]] നടത്തിയ ആക്രമണങ്ങളെയും സാമ്രാജ്യത്തിന് നേരിടേണ്ടിവന്നു.<ref>"China > History > The Ming dynasty > Political history > The dynastic succession", ''Encyclopædia Britannica Online'', 2007</ref> ജനറൽ [[Qi Jiguang|ക്വി ജിഗുവാങ്]] ഈ കടൽക്കൊള്ളക്കാരെ കീഴ്പ്പെടുത്തുന്നതിൽ പ്രധാന പങ്കുവഹിച്ചു. [[Jiajing Emperor|ജിയാജിംഗ് ചക്രവർത്തിയുടെ]] ഭരണകാലത്തു നടന്ന എക്കാലത്തെയും വലിയ ഭൂമികുലുക്കമായിരുന്ന 1556-ലെ [[1556 Shaanxi earthquake|ഷാൻക്സി ഭൂമികുലുക്കത്തിൽ]] ഉദ്ദേശം എട്ടുലക്ഷത്തി മുപ്പതിനായിരത്തോളം പേർ മരിച്ചു. മിംഗ് രാജവംശത്തിന്റെ ഭരണകാലത്ത് വിദേശ ആക്രമണങ്ങളിൽ നിന്ന് ചൈനയെ രക്ഷിക്കാനായി [[Great Wall of China|വന്മതിലിന്റെ]] നിർമ്മാണം അവസാനമായി നടന്നു. മുൻകാലങ്ങളിൽ വന്മതിൽ നിർമ്മിക്കപ്പെട്ടിരുന്നുവെങ്കിലും ഇപ്പോൾ കാണുന്നതിൽ ഭൂരിഭാഗവും മിങ് കാലഘട്ടത്തിൽ നിർമ്മിക്കപ്പെട്ടതോ അറ്റകുറ്റപ്പണി നടത്തിയതോ ആയ ഭാഗങ്ങളാണ്. നിരീക്ഷണഗോപുരങ്ങൾ പുതുതായി രൂപകൽപ്പന ചെയ്യപ്പെടുകയും വന്മതിലിന്റെ മുഴുവൻ നീളത്തിലും പീരങ്കികൾ സ്ഥാപിക്കപ്പെടുകയും ചെയ്തു. ====ക്വിങ് രാജവംശം (AD 1644–1911)==== [[Image:The Reception.JPG|thumb|left|"ദി റിസെപ്ഷൻ ഓഫ് ദി ഡിപ്ലോമാറ്റിക്വെ ([[George Macartney, 1st Earl Macartney|മകാർട്ട്നി]]) ആൻഡ് ഹിസ് സ്വീറ്റ് അറ്റ് ദി കോർട്ട് ഓഫ് പെകിൻ". [[James Gillray|ജെയിംസ് ഗിൽറേ]] വരച്ച് എൻഗ്രേവ് ചെയ്ത് 1792 സെപ്റ്റംബറിൽ പ്രസിദ്ധീകരിച്ചത്.]] [[File:Qing china.jpg|thumb|300px|1892-ലെ [[Qing Dynasty|ക്വിങ് ചൈന]]]] {{Main|Qing Dynasty}} ''തലസ്ഥാനങ്ങൾ: [[Shenyang|ഷെൻയാങ്]], ബൈജിംഗ് എന്നിവ'' ചൈനയിലെ അവസാന ചക്രവർത്തിമാരുടെ രാജവംശമായിരുന്നു [[Qing Dynasty|ക്വിങ് രാജവംശം]] (1644–1911). [[Manchu people|മഞ്ചു]] ജനതയാണ് ഇത് സ്ഥാപിച്ചത്. [[Han Chinese|ഹാൻ ചൈനക്കാരുടെ]] കീഴിലല്ലാത്ത രണ്ടാമത്തെ രാജവംശമായിരുന്നു ഇത്. മഞ്ചു ജനത മുൻകാലത്ത് അറിയപ്പെട്ടിരുന്നത് ''[[Jurchen people|ജർച്ചെൻ]]'' എന്നായിരുന്നു. മിംഗ് ഭൂമിയുടെ വടക്കുകിഴക്കൻ ഭാഗത്ത് [[Great Wall|വൻമതിലിന്]] വെ‌ളിയിലാണ് ഇവർ വസിച്ചിരുന്നത്. അവസാനകാല മിംഗ് ഭരണത്തിന് ഏറ്റവും വലിയ ഭീഷണിയായിരുന്നത് ഇവരായിരുന്നു. [[Nurhaci|നുർഹാസി]] എല്ലാ ഗോത്രങ്ങളെയും ഏകീകരിക്കുകയും ഒരു സ്വതന്ത്ര രാജ്യം സ്ഥാപിക്കുകയും ചെയ്തശേഷമാണ് ഈ ജനത ശക്തരായത്. എങ്കിലും [[Ming Dynasty|മിംഗ് രാജവംശത്തെ]] മറിച്ചിട്ടത് [[Li Zicheng|ലി സിചെങിന്റെ]] കർഷകത്തൊഴിലാളി വിപ്ലവമായിരുന്നു. 1644-ൽ ഇവർ ബൈജിംഗ് പിടിച്ചെടുക്കുകയും അവസാന മിംഗ് ചക്രവർത്തിയായ [[Chongzhen|ചോങ്ഷെൻ]] ആത്മഹത്യ ചെയ്യുകയും ചെയ്തു. മഞ്ചുക്കൾ മിങ് ജനറലായിരുന്ന [[Wu Sangui|വൂ സാൻഗൂയിയുമായി]] കൂട്ടുചേർന്ന് ബൈജിംഗ് പിടിച്ചെടുത്തു. ഇത് ക്വിങ് രാജവംശത്തിന്റെ തലസ്ഥാനമായി മാറി. ഇവർ പിന്നീട് [[Southern Ming Dynasty|തെക്ക് മിങ് രാജവംശം നടത്തിയ ചെറുത്തുനിൽപ്പ്]] തോൽപ്പിച്ചു. പതിറ്റാണ്ടുകൾ നീണ്ട മഞ്ചു അധിനിവേശയുദ്ധം [[List of wars and anthropogenic disasters by death toll#Wars_and_armed_conflicts|വലിയ ജീവനാശത്തിനും]] [[Economic history of China before 1912#Qing (Manchu) Dynasty (1644–1912 CE)|ചൈനയുടെ സാമ്പത്തികസ്ഥിതി ചുരുങ്ങുന്നതിനും]] കാരണമായി. മഞ്ചുക്കൾ കൺഫ്യൂഷ്യൻ തത്ത്വചിന്താപരമായുള്ള ചൈനീസ് ഭരണസംവിധാനം സ്വീകരിച്ചു. ഇവരെയും ഒരു ചൈനീസ് രാജവംശമായാണ് കണക്കാക്കുന്നത്. മഞ്ചുക്കൾ 'ക്വേ ഉത്തരവ്' വഴി ഹാൻ ചൈനീസ് വംശജരെ മഞ്ചു രീതിയിലുള്ള [[Queue (hairstyle)|കേശാലങ്കാരരീതിയും]] വസ്ത്രധാരണവും സ്വീകരിക്കാൻ നിർബന്ധിതരാക്കി. ''[[Hanfu|ഹാൻഫു]]'' എന്ന പരമ്പരാഗത ഹാൻ വേഷം മഞ്ചു രീതിയിലുള്ള ''[[Qipao|ക്വിപാവോ]]'' ([[Eight Banners|ബാനർമെൻ]] വസ്ത്രവും ''[[Tangzhuang|ടാങ്ക്ഷുവാങ്കും]]'') എന്ന വസ്ത്രത്തിന് വഴിമാറി. [[Kangxi Emperor|കാങ്ക്സി ചക്രവർത്തി]] [[Kangxi Dictionary|കാങ്ക്സി നിഘണ്ടു]] നിർമ്മിക്കാൻ ഉത്തരവിട്ടു. ഇതാണ് ആ സമയത്ത് ഉണ്ടായിരുന്ന [[Chinese characters|ചൈനീസ് അക്ഷരങ്ങളുടെ]] ഏറ്റവും വലിയ നിഘണ്ടു. ക്വിങ് രാജവംശം "[[Eight Banners|ഐറ്റ് ബാനേഴ്സ്]]" എന്ന സംവിധാനം നടപ്പിലാക്കി. ഇത് ക്വിങ് സൈനിക ഘടനയുടെ അടിസ്ഥാന സംവിധാനമായി മാറി. ബാനർമെൻ എന്ന സൈനികർ ബാനർ പദവിയിൽ നിന്ന് നീക്കം ചെയ്യാനുള്ള അപേക്ഷ നൽകാതെ വ്യാപാരമോ അദ്ധ്വാനമുള്ള തൊഴിലുകളോ ചെയ്യുന്നത് ചെയ്യുന്നത് നിരോധിച്ചിരുന്നു. ഇവരെ ഒരുതരം കുലീന വർഗ്ഗമായാണ് കരുതിയിരുന്നത്. വാർഷിക പെൻഷൻ, ഭൂമി, വസ്ത്രം എന്നിവ ഇവർക്ക് നൽകിയിരുന്നു. [[Image:China imperialism cartoon.jpg|left|thumb|1890-കളുടെ അവസാനമുള്ള ഫഞ്ച് രാഷ്ട്രീയ കാർട്ടൂൺ. നിരാലംബമായ ചൈനയെ ബ്രിട്ടനും ജർമനിയും റഷ്യയും ഫ്രാൻസും ജപ്പാനും ചേർന്ന് വിഭജിക്കുന്നത് ചിത്രീകരിച്ചിരിക്കുന്നു.]] അടുത്ത അര നൂറ്റാണ്ടിനുള്ളിൽ മുൻപ് [[Ming Dynasty|മിങ് രാജവംശത്തിനുകീഴിലുണ്ടായിരുന്ന]] രാജ്യത്തെ പ്രദേശങ്ങളെല്ലാം ക്വിങ് രാജവംശത്തിന്റെ അധീനതയിൽ വന്നു. [[Xinjiang|സിഞിയാങ്]], ടിബറ്റ്, [[Mongolia|മംഗോളിയ]] എന്നീ പ്രദേശങ്ങളും ഔദ്യോഗികമായി ചൈനയുടെ പ്രദേശത്തിന്റെ ഭാഗമായി. 1673-നും 1681-നുമിടയിൽ കാങ്ക്സി ചക്രവർത്തി തെക്കൻ ചൈനയിൽ മൂന്ന് സൈന്യാധിപന്മാർ നടത്തിയ കലാപം അടിച്ചമർത്തി. പഴയ ചക്രവർത്തി വലിയ പ്രദേശങ്ങൾക്കുമേൽ നൽകിയ അധികാരം അനന്തരാവകാശികൾക്ക് നൽകുന്നത് പുതിയ ചക്രവർത്തി തടഞ്ഞതായിരുന്നു കലാപത്തിനു കാരണം. തായ്‌വാനിൽ നിന്ന് മിംഗ് ഭരണം പുനഃസ്ഥാപിക്കാൻ വേണ്ടി നടത്തിയ ആക്രമണവും ഇദ്ദേഹം തോപ്പിച്ചു. [[Revolt of the Three Feudatories|മൂന്ന് ഫ്യൂഡേറ്ററികളുടെ കലാപം]] എന്നായിരുന്നു ഇത് അറിയപ്പെട്ടത്. 1683-ൽ ക്വിങ് തെക്കൻ താ‌യ്‌വാനിൽ കടലിൽ നിന്നും ആക്രമണം നടത്തുകയും എതിർത്തുനിന്ന [[Kingdom of Tungning|ടൺഗ്നിങിലെ ഗ്രാന്റ് ഡച്ചിയെ]] പരാജയപ്പെടുത്തുകയും ചെയ്തു. 1662-ൽ മിംഗ് അനുകൂലിയായ [[Koxinga|‌കോക്സിംഗയായിരുന്നു]] തെക്കൻ മിംഗ് സാമ്രാജ്യത്തിന്റെ വീഴ്ച്ചയ്ക്കുശേഷം ഈ രാജ്യം സ്ഥാപിച്ചത്. ഇവിടെ നിന്ന് മിംഗുകൾ പ്രതിരോധയുദ്ധങ്ങൾ തെക്കൻ ചൈനയിൽ ആസൂത്രണം ചെയ്തിരുന്നു. [[Qianlong Emperor|ക്വിൻലോങ് ചക്രവർത്തിയുടെ]] നീണ്ട ഭരണത്തിന്റെ അവസാനത്തോടെ ക്വിങ് രാജവംശം അതിന്റെ ഏറ്റവും ഉന്നതമായ നിലയിലെത്തിയിരുന്നു. [[List_of_largest_empires#All_empires_at_their_greatest_extent|ലോകജനസംഖ്യയുടെ മൂന്നിലൊന്നിലധികവും]] ചൈനീസ് സാമ്രാജ്യത്തിലെ പ്രജകളായിരുന്നു. ലോകത്തിലെ ഏറ്റവും വലിയ സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥ ചൈനയുടേതായിരുന്നു. ഈ മാനദണ്ഡം വച്ചു നോക്കിയാൽ ഇത് [[List_of_largest_empires#All_empires_at_their_greatest_extent|ലോകത്തിലെ ഏറ്റവും വലിയ സാമ്രാജ്യ‌ങ്ങളിലൊന്നായിരുന്നു]] എന്നുകാണാം. പത്തൊൻപതാം നൂറ്റാണ്ടിൽ സാമ്രാജ്യം ആന്തരികകാരണങ്ങളാൽ വളർച്ചയടഞ്ഞ സ്ഥിതിയിലായിരുന്നു. [[imperialism|സാമ്രാജ്യത്ത്വശക്തികളുടെ]] ഭീഷണി ഇതിനുപുറമേയുണ്ടായിരുന്നു. 1840-ൽ [[First Opium War|ഒന്നാം കറുപ്പുയുദ്ധത്തിൽ]] [[British Empire|ബ്രിട്ടീഷ് സാമ്രാജ്യത്തിൽ]] നിന്നും പരാജയമേറ്റുവാങ്ങിയതിനെത്തുടർന്ന് 1842-ൽ [[Treaty of Nanking|നാൻകിംഗ് കരാർ]] നിലവിൽ വന്നു. ഇതുപ്രകാരം [[History of Hong Kong (1800s–1930s)|‌ഹോങ്ക് കോങ്ങ്]] ബ്രിട്ടനു നൽകപ്പെടുകയും [[opium|കറുപ്പിന്റെ]] ഇറക്കുമതി നിയമവിധേയമാവുകയും ചെയ്തു. ഇതിനുശേഷമുണ്ടായ സൈനിക പരാജയങ്ങളും സാമ്രാജ്യത്വശക്തികളുമായി ഏർപ്പെട്ട [[unequal treaties|തുല്യതയില്ലാത്ത കരാറുകളും]] ക്വിങ് രാജവംശത്തിന്റെ പതനശേഷവും തുടരുകയുണ്ടായി. "സ്വർഗ്ഗീയരാജാവ്" [[Hong Xiuquan|ഹോങ് സിയുക്വുവാന്റെ]] ക്രിസ്തീയ പരിവേഷമു‌ള്ള പ്രസ്ഥാന‌ത്തിന്റെ [[Taiping Rebellion|തായ്പിംഗ് കലാപം]] (1851–1864) ഒരു പതിറ്റാണ്ടിലധികം സമയം ചൈനയുടെ മൂന്നിലൊന്ന് പ്രദേശ‌ത്തെയും ബാധിച്ചിരുന്നു. 1864-ൽ [[Third Battle of Nanking|നാൻകിങ്ങിലെ മൂന്നാം യുദ്ധ‌ത്തിൽ]] ഇവർ പരാജയപ്പെടും വരെ ഇത് തുടർന്നു. സൈനിക വിന്യാസം വച്ചു നോക്കിയാൽ ഒരുപക്ഷേ പത്തൊൻപതാം നൂറ്റാണ്ടിലെ ഏറ്റവും വലിയ യുദ്ധങ്ങളിലൊന്നായിരുന്നു ഇത്. ഈ യുദ്ധത്തിൽ [[List_of_wars_and_anthropogenic_disasters_by_death_toll#Wars_and_armed_conflicts|രണ്ടു കോടിയോളം ആൾക്കാർ മരിക്കുകയുണ്ടായി]].<ref>{{cite web | first=Matthew | last=White |url = http://necrometrics.com/wars19c.htm | title = Statistics of Wars, Oppressions and Atrocities of the Nineteenth Century |accessdate=2007-04-11}}</ref> ഇതെത്തുടർന്ന് ധാരാളം കലാപങ്ങളുണ്ടായി. [[Punti–Hakka Clan Wars|പണ്ടി-ഹക്ക ക്ലാനുകളുടെ യുദ്ധങ്ങൾ]], [[Nien Rebellion|നിയെൻ കലാപം]], [[Dungan revolt (1862–1877)|മുസ്ലീം കലാപം]], [[Panthay Rebellion|പാന്തേ കലാപം]] എന്നിവ ഇതിൽ പെടുന്നു.<ref>{{cite book | first=Damsan |last=Harper | first2=Steve |last2=Fallon |first3=Katja |last3=Gaskell |first4=Julie |last4=Grundvig |first5= Carolyn |last5=Heller | first6=Thomas |last6=Huhti |first7=Bradley |last7=Maynew |first8=Christopher | last8=Pitts | title=Lonely Planet China | url=https://archive.org/details/lonelyplanetchin00dami_1 | edition=9 | year=2005 | ISBN=1-74059-687-0}}</ref> വലിയ ജീവഹാനിയും ചെലവുമുണ്ടായെങ്കിലും ഈ കലാപങ്ങളെല്ലാം അടിച്ചമർത്തപ്പെട്ടിരുന്നു. പക്ഷേ കേന്ദ്രീകൃത ഭരണകൂടത്തിന്റെ അധികാരം ദുർബ്ബലപ്പെടാൻ ഈ കലാപങ്ങൾ കാരണമായി എന്നതിൽ സംശയമില്ല. സാമ്രാജ്യത്തിനകത്തെ കുഴപ്പങ്ങൾക്കും ബാഹ്യശക്തികളുടെ ഭീഷ‌ണികൾക്കും പ്രതികരണമെന്ന നിലയിൽ പത്തൊൻപതാം നൂറ്റാണ്ടിന്റെ രണ്ടാം പകുതിയിൽ [[Self-Strengthening Movement|സ്വശാക്തീകരണ പ്രസ്ഥാനം]] എന്ന ഘടനാപരമായ നവീകരണം ആരംഭിക്കുകയുണ്ടായി. സാമ്രാജ്യം നവീകരിക്കുക, സൈന്യത്തെ ശക്തിപ്പെടുത്തുക എന്നിവയായിരുന്നു പ്രധാന ലക്ഷ്യങ്ങൾ. പക്ഷേ അഴിമതിക്കാരായ ഉദ്യോഗസ്ഥന്മാരും, ഇതിൽ നിന്ന് ഗുണമൊന്നുമുണ്ടാകില്ല എന്ന പൊതുവായ ധാരണയും, രാജകുടുംബത്തിനുള്ളിലെ കലഹങ്ങളും കാരണം ഈ നവീകരണപ്രസ്ഥാനം പരാജയപ്പെട്ടു. ഇതിന്റെ ഫലമായി [[First Sino-Japanese War|ഒന്നാം ചൈന-ജപ്പാൻ യുദ്ധത്തിൽ]] (1894–1895) "[[Beiyang Fleet|ബൈയാംഗ് കപ്പൽപ്പട]]" പൂർണ്ണമായി പരാജയപ്പെട്ടു. [[Guangxu Emperor|ഗുവാങ്സു ചക്രവർത്തിയും]] പരിഷ്കരണവാദികളും ഇതെത്തുടർന്ന് കൂടുതൽ വ്യാപകമായ പരിഷ്കാരങ്ങൾ ആരംഭിച്ചു. [[Hundred Days' Reform|നൂറുദിന പരിഷ്കരണം]] (1898) എന്നായിരുന്നു ഇത് അറിയപ്പെട്ടത്. [[Empress Dowager Cixi|ദോവേഗർ സിക്സി ചക്രവർത്തിനിയുടെ]] നേതൃത്വത്തിൽ യാഥാസ്ഥിതികവാദികൾ ഒരു സൈനിക അട്ടിമറിയിലൂടെ ഈ ശ്രമം പരാജയപ്പെടുത്തി. ഇരുപതാം നൂറ്റാണ്ടിന്റെ ആരംഭത്തിൽ യാഥാസ്ഥിതികവാദികളും സാമ്രാജ്യത്വവിരുദ്ധരുമായ ഒരു പ്രസ്ഥാനം വടക്കൻ ചൈനയിലെ വലിയ മേഖലയിലെ വിദേശ അടിച്ചമർത്തലിനെതിരേ [[Boxer Rebellion|ബോക്സർ കലാപം]] എന്ന രക്തരൂക്ഷിതമായ കലാപം നയിക്കുകയുണ്ടായി. ബോക്സർമാർ ബീജിങ്ങിലേയ്ക്ക് മുന്നേറിക്കൊണ്ടിരുന്നപ്പോൾ ദോവേഗർ ചക്രവർത്തിനി ഇവരുടെ പക്ഷം പിടിക്കുകയാണ് ചെയ്തത്. ഒരുപക്ഷേ അധികാരത്തിൽ തന്റെ പിടി മുറുക്കാനാകണം ചക്രവർത്തിനി ഇങ്ങനെ ചെയ്തത്. ഇതിനു പ്രതികരണമായി വിദേശ നയതന്ത്ര സ്ഥാപനങ്ങളിലെ ജീവനക്കാരെ രക്ഷിക്കുക എന്ന ലക്ഷ്യ‌ത്തോടെ ഒരു [[Eight-Nation Alliance|എട്ടു രാജ്യസഖ്യം]] ഒരു [[China Relief Expedition|സഹാ‌യ സൈനികനടപടി]] എന്ന നിലയിൽ ചൈനയിൽ പ്രവേശിക്കുകയും ചെയ്തു. ബ്രിട്ടൻ, റഷ്യ, ഇറ്റലി, ജർമനി, ഫ്രാൻസ്, അമേരിക്കൻ ഐക്യനാടുകൾ. ഓസ്ട്രിയ എന്നിവരായിരുന്നു സൈന്യ‌ത്തെ അയച്ചത്. ഈ സഖ്യം ബോക്സർമാരെ പരാജയപ്പെടുത്തുകയും ക്വിങ് ഭരണകൂടത്തിൽ നിന്ന് കൂടുതൽ ഇളവുകൾ ആവശ്യപ്പെടുകയും ചെയ്തു. 1900-ന്റെ തുടക്കത്തിൽ സിക്സിയും ക്വിങ് ഭരണകൂടവും നവീകരണത്തെപ്പറ്റി സംസാരിക്കുവാൻ തുടങ്ങിയെങ്കിലും ആഭ്യന്തരപ്രശ്നങ്ങൾ വർദ്ധിക്കുകയാണ് ചെയ്തത്. 1910-ൽ ചൈനയിൽ [[Slavery|അടിമത്തം]] നിരോധിക്കപ്പെടുകയുണ്ടായി. <ref>{{cite web |url = http://www.uclan.ac.uk/facs/class/cfe/ceth/abolition/history.htm |title = Commemoration of the Abolition of Slavery Project |archiveurl = https://web.archive.org/web/20071114095017/http://www.uclan.ac.uk/facs/class/cfe/ceth/abolition/history.htm |archivedate = 2007-11-14 |access-date = 2014-06-06 |url-status = dead }}</ref> 1911-ലെ [[Xinhai Revolution|സിൻഹായി കലാപം]] ക്വിങ് രാജവംശത്തിന്റെ ഭരണം അവസാനിപ്പിച്ചു. ==ആധുനിക ചൈന== {{Main|History of the Republic of China|History of the People's Republic of China}} ചൈനീസ് ചരി‌ത്രത്തിലെ ആധുനികയുഗം ആരംഭിക്കുന്നത് ക്വിങ് രാജവംശത്തിന്റെ പതനത്തോടെയാണെന്നതിൽ ചരിത്രകാരന്മാർക്ക് ഏകാഭിപ്രായമാണുള്ളത്. ഈ പതനത്തിനു മുൻപുള്ള 130 വർഷക്കാലത്തെ ചരിത്രത്തിൽ ക്വിങ് രാജവംശത്തിന്റെ പതനകാരണം കണ്ടുപിടിക്കുവാൻ ചരിത്രകാരന്മാർ ശ്രമിക്കുന്നുണ്ട്. ''ദി കൊളംബിയ ഗൈഡ് റ്റു മോഡേൺ ചൈനീസ് ഹിസ്റ്ററി'' എന്ന ഗ്രന്ഥത്തിന്റെ എഡിറ്ററായ കീത്ത് ഷോപ്പ വാദിക്കുന്നത് "ചൈനയുടെ ആധുനിക ചരിത്രത്തിന്റെ തുടക്കം 1780-ന് അടുത്തുള്ള ഒരു സമയത്താണ്"' എന്നാണ്. ഇത് "പത്തൊൻപതാം നൂറ്റാണ്ടിലും ഇരുപതാം നൂറ്റാണ്ടിലും ചൈ‌നയുടെ രാഷ്ട്രീയരംഗത്തുണ്ടായ പതനം മനസ്സിലാക്കാൻ നമ്മെ കൂടുതൽ സഹായിക്കും" എന്നും അദ്ദേഹം അഭിപ്രായപ്പെടുന്നു.<ref>{{cite book|author=R. Keith Schoppa|title=The Columbia Guide to Modern Chinese History|url=http://books.google.com/books?id=iAhSGNGnhFMC&pg=PR15|year=2000|publisher=Columbia University Press|page=15}}</ref> ===റിപ്പബ്ലിക് ഓഫ് ചൈന (1912–1949)=== {{Main|History of the Republic of China|റിപ്പബ്ലിക് ഓഫ് ചൈന (1912–1949)}} ''തലസ്ഥാനങ്ങൾ: [[Nanjing|നാൻജിങ്]], ബൈജിംഗ്, [[Chongqing|ചോങ്‌ക്വിങ്]] എ‌ന്നിവകൂടാതെ യുദ്ധകാലത്ത് അൽപ്പ‌നാൾ മാത്രം പ്രവർത്തിച്ചിരുന്ന ധാരാളം തലസ്ഥാനങ്ങൾ; 1949-നു ശേഷം [[Taipei|തായ്‌പേയ്]]'' ചൈനയുടെ ദൗർബല്യത്തിലും നവീകരണം നടപ്പിലാക്കുന്നതു സംബന്ധിച്ച് ക്വിങ് ഭരണകൂടത്തിന്റെ വൈമനസ്യത്തിലും മനം മടുത്ത് യുവാക്കളായ ഉദ്യോഗസ്ഥരും സൈനിക ഓഫീസർമാരും വിദ്യാർത്ഥികളും ഭരണകൂടത്തെ മറിച്ചിട്ട് ഒരു റിപ്പബ്ലിക് സ്ഥാപിക്കണം എന്ന് അഭിപ്രായപ്പെടാൻ തുടങ്ങി. [[Sun Yat-sen|സൺ യാത്-സെന്നിന്റെ]] വിപ്ലവാശയങ്ങൾ ഇവരെ സ്വാധീനിച്ചിരുന്നു. സൺ യാത്-സെന്നിനോട് ഒരു വിപ്ലവകാരിയായ ജനറൽ എന്താണ് വിജയത്തിന്റെ കാരണം എന്നാണ് താങ്കളുടെ അഭിപ്രായം എന്ന് ചോദിച്ചപ്പോൾ ''മറ്റേതൊരു കാരണത്തിലുമുപരി ക്രിസ്തുമതമാണ് ഇതിനു കാരണമെന്നാണ് താൻ കരുതുന്നത്'' എന്നായിരുന്നു അദ്ദേഹം മറുപടി പറഞ്ഞത്. "മതസ്വാതന്ത്ര്യം" സംബന്ധിച്ച ആശയ‌ങ്ങൾ, സാർവത്രിക സ്നേഹ‌ത്തിന്റെയും സമാധാനത്തിന്റെയും സന്ദേശം, എന്നിവ ചൈനക്കാർക്ക് പ്രിയപ്പെട്ടതായി തോന്നുന്നവയാണ്. ഇവയാണ് (ക്രിസ്തുമതത്തിനൊപ്പം) വിപ്ലവത്തിനു കാരണമായത്. വിപ്ലവത്തിന്റെ സമാധാനപരമായ സ്വഭാവം നിർണ്ണയിച്ചതും ഈ ആശയങ്ങളാണ്" എന്നായിരുന്നു സൺ യാത്-സെന്നിന്റെ അഭിപ്രായം [[File:Sunyatsen1.jpg|thumb|upright|റിപ്പബ്ലിക് ഓഫ് ചൈനയുടെ സ്ഥാപകനും അതിന്റെ ആദ്യ പ്രസിഡന്റുമായിരുന്ന [[Sun Yat-sen|സൺ യാത് സെൻ]].]] 1911 ഒക്റ്റോബർ 10-നാണ് [[Wuhan|വുഹാനിൽ]] വിപ്ലവ സൈനിക മുന്നേറ്റമായ [[Wuchang Uprising|വുചാങ് കലാപം]] ആരംഭിച്ചത്. 1912 മാർച്ച് 12-ന് [[Nanjing|നാൻജിങിൽ]] [[Republic of China (1912–1949)|റിപ്പബ്ലിക് ഓഫ് ചൈനയുടെ]] [[Provisional Government of the Republic of China (1912)|താൽക്കാലിക ഭരണകൂടം]] സ്ഥാപിക്കപ്പെട്ടു, [[Sun Yat-sen|സൺ യാത്-സെൻ]] റിപ്പബ്ലിക്കിന്റെ [[President of the Republic of China|പ്രസിഡന്റാണെന്ന്]] പ്രഖ്യാപിക്കപ്പെട്ടുവെങ്കിലും ഇദ്ദേഹം ക്വിങ് ഭരണകൂടത്തിൽ പ്രധാനമന്ത്രിയായിരുന്നയാളായ [[Yuan Shikai|യുവാൻ ഷികായിയ്ക്ക്]] അധികാരം വിട്ടുകൊടുക്കുവാൻ നിർബന്ധിതയായി. ഷികായിയായിരുന്നു [[New Army|പുതിയ സൈന്യത്തിന്റെ]] സൈന്യാധിപൻ. [[Puyi|അവസാന ക്വിങ് ചക്രവർത്തിക്ക്]] അധികാരമൊഴിയാനുള്ള സാഹചര്യമൊരുക്കാനായിരുന്നു ഇത് (സൺ യാത്-സെൻ പിന്നീട് ഈ തീരുമാനമെടുക്കെണ്ടിയിരുന്നില്ല എന്ന് അഭിപ്രായപ്പെട്ടിരുന്നു). അടുത്ത കുറച്ചു വർഷം കൊണ്ട് യുവാൻ ദേശീയ അസംബ്ലിയും പ്രാദേശിക അസംബ്ലികളും പിരിച്ചുവിടുകയും 1915-ന്റെ അവസാനത്തോടെ താൻ ചക്രവർത്തിയാണെന്ന് പ്രഖ്യാപിക്കുകയുമുണ്ടായി. ഇദ്ദേഹത്തിന്റെ കീഴുദ്യോഗസ്ഥർ യുവാന്റെ ചക്രവർത്തി‌യാകാനുള്ള ആഗ്രഹത്തെ ശക്തമായി എതിർത്തു. കലാപം മുൻകൂട്ടിക്കണ്ട യുവാൻ 1916 മാർച്ചിൽ സ്ഥാനമൊഴിഞ്ഞു. ഇദ്ദേഹം 1916 ജൂണിൽ മരണമടയുകയുണ്ടായി. 1916-ൽ ഇദ്ദേഹത്തിന്റെ മരണത്തെത്തുടർന്നുണ്ടായുള്ള ശൂന്യത [[Warlord Era|യുദ്ധപ്രഭുക്കളുടെ കാലഘട്ടത്തിന്]] ആരംഭം കുറിച്ചു. റിപ്പബ്ലിക്കൻ ഭരണകൂടം ഈ സമയത്ത് തകർന്നിരുന്നു. പ്രാദേശിക സൈനിക നേതാക്കളുടെ സഖ്യങ്ങളാണ് ഈ സമയത്ത് രാജ്യം ഭരിച്ചിരുന്നത്. 1919-ൽ ഒന്നാം ലോകമഹായുദ്ധത്തിന്റെ അവസാനമുണ്ടായ [[Treaty of Versailles|വാഴ്സൈൽസ് ഉടമ്പടിയിൽ]] ചൈനയ്ക്കുമേൽ അടിച്ചേൽപ്പിക്കപ്പെട്ട വ്യവസ്ഥകളോടുള്ള പ്രതികരണമെന്നനിലയിൽ [[May Fourth Movement|‌മേയ് ഫോർത്ത് പ്രസ്ഥാനം]] ആരംഭിക്കുകയുണ്ടായി. ചൈനയിലെ ആഭ്യന്തര സാഹചര്യങ്ങളോടുള്ള പ്രതിഷേധം പ്രകടിപ്പിക്കുന്ന ഒരു പ്രസ്ഥാനമായി പെട്ടെന്നുതന്നെ ഈ മുന്നേറ്റം രൂപാന്തരം പ്രാപിച്ചു. പാശ്ചാത്യ ലിബറൽ തത്ത്വശാസ്ത്രം ചൈനയിലെ ബുദ്ധിജീവികൾ പുറന്തള്ളുകയും കൂടുതൽ വേറിട്ട ചിന്താഗതികൾ സ്വീകരിക്കുകയും ചെയ്‌തു. ഇത് ചൈനയിൽ ഇടതുപക്ഷവും വലതുപക്ഷവും തമ്മിലുള്ള സംഘടനത്തിന് കാരണമാവുകയും അടുത്ത നൂറ്റാണ്ടു മുഴുവൻ ചൈനയുടെ ചരിത്രത്തെ സ്വാധീ‌നിക്കുകയും ചെയ്തു. 1920-കളിൽ സൺ യാത്-സെൻ തെക്കൻ ചൈനയിൽ ഒരു വിപ്ലവപ്രസ്ഥാനത്തിന്റെ താവളം സ്ഥാപിച്ചു. ശിധിലമായ രാജ്യത്തെ ഏകീകരിക്കുവാനുള്ള ശ്രമം അദ്ദേഹം ഇവിടെ നിന്നും ആരം‌ഭിച്ചു. [[Soviet Union|സോവിയറ്റ് യൂണിയന്റെ]] പിന്തുണയുണ്ടായിരുന്ന [[Communist Party of China|ചൈനീസ് കമ്യൂണിസ്റ്റ് പാർട്ടിയുമായി]] ഇദ്ദേഹം സഖ്യം സ്ഥാപിച്ചു. 1925-ൽ സൺ യാത്-സെൻ കാൻസർ ബാധിച്ച് മരിച്ചതിനെത്തുടർന്ന് ഇദ്ദേഹത്തിന്റെ ശിഷ്യന്മാരിലൊരാളായ [[Chiang Kai-shek|ചിയാങ് കൈഷക്]] ''[[Kuomintang|കുമിംഗ്താങ്]]'' (നാഷണലിസ്റ്റ് കക്ഷി) പാർട്ടിയുടെ നിയന്ത്രണം പിടിച്ചെടുക്കുകയും മദ്ധ്യചൈനയുടെ ഭൂരിഭാഗം പ്രദേശങ്ങളും [[Northern Expedition|വടക്കൻ സൈനികനീക്കം]] (1926–1927) എ‌ന്ന സൈനികനടപടിയിലൂടെ തന്റെ നിയന്ത്രണത്തിൻ കീഴിൽ കൊണ്ടുവരുകയും ചെയ്തു. മദ്ധ്യ ചൈനയിലെ യുദ്ധപ്രഭുക്കളെ കീഴടക്കിയതോടെ വടക്കുള്ള യുദ്ധപ്രഭുക്കളുടെ പേരിനെങ്കിലുമുള്ള പിന്തുണ നേടിയെടുക്കാൻ ഇദ്ദേഹത്തിനു സാധിച്ചു. 1927-ൽ ചിയാങ് ചൈനീസ് കമ്യൂണിസ്റ്റ് പാർട്ടിക്കെതിരേ തിരിയുകയും കിഴക്കൻ ചൈനയിലെയും തെക്കൻ ചൈനയിലെയും താവളങ്ങളിൽ നിന്ന് ചൈനീസ് കമ്യൂണിസ്റ്റ് പാർട്ടി നേതാക്കളെ തുരത്തുകയും ചെയ്തു. 1934-ൽ [[Chinese Soviet Republic|ചൈനീസ് സോവിയറ്റ് റിപ്പബ്ലിക്]] പോലുള്ള തങ്ങളുടെ പർവ്വത കേന്ദ്രങ്ങളിൽ നിന്ന് ചൈനീസ് കമ്യൂണിസ്റ്റ് പാർട്ടി ചൈനയുടെ വടക്കുപടിഞ്ഞാറേയ്ക്ക് [[Long March|ലോങ് മാർച്ഛ്]] നടത്തി. ചൈനയിലെ ഏറ്റവും ദുർഘടം പിടിച്ച ഭൂവിഭാഗങ്ങളിലൂടെയായിരുന്നു ഈ യാത്ര. ഷാൻക്സി പ്രവിശ്യയിലെ [[Yan'an|യനാനിൽ]] ചൈനീസ് കമ്യൂണിസ്റ്റ് പാർട്ടി ഒരു ശക്തികേന്ദ്രം സ്ഥാപിച്ചു. ലോങ് മാർച്ച് സമയത്ത് കമ്യൂണിസ്റ്റുകൾ [[Mao Zedong|മാവോ സെഡോങ്]] (മോവോ സെ-തുങ്) എന്ന പുതിയ നേതാവിനു കീഴിൽ പുനഃസംഘടിച്ചു. 14-വർഷം നീണ്ട ജപ്പാനീസ് അധിനിവേശക്കാലത്തും (1931–1945) കുമിംഗ്‌താങ് കക്ഷിയും ചൈനീസ് കമ്യൂണിസ്റ്റ് പാർട്ടിയും തമ്മിലുള്ള സംഘർഷം ഒളിഞ്ഞും തെളിഞ്ഞും തുടർന്നുകൊണ്ടിരുന്നു. 1937-ൽ [[Second Sino-Japanese War|ചൈനയും ജപ്പാനും തമ്മിലുള്ള യുദ്ധത്തിൽ (1937–1945)]] ജപ്പാനെ എതിർക്കാനായി രണ്ടു കക്ഷികളും താൽക്കാലിക സഖ്യം രൂപീകരിച്ചിരുന്നു, ഈ യുദ്ധം രണ്ടാം ലോകമഹായുദ്ധത്തിലെ ഒരു കക്ഷിയായി മാറി. 1945-ൽ ജപ്പാൻ പരാജയപ്പെട്ടതിനെത്തുടർന്ന് കുമിംഗ്താങ് കക്ഷിയും ചൈനീസ് കമ്യൂണിസ്റ്റ് പാർട്ടിയും തമ്മിലുള്ള യുദ്ധം പുനരാരംഭിച്ചു. യുദ്ധം അവസാനിപ്പിക്കാനും ചർച്ച ചെയ്ത് പ്രശ്നം പരിഹരിക്കാനുമുള്ള ശ്രമങ്ങൾ പരാജയപ്പെട്ടു. 1949-ഓടെ ചൈനീസ് കമ്യൂണിസ്റ്റ് പാർട്ടി രാജ്യത്തിന്റെ ഭൂരിഭാഗം പ്രദേശങ്ങളിലും തങ്ങളുടെ അധികാരം സ്ഥാപിച്ചുകഴിഞ്ഞിരുന്നു ''([[Chinese Civil War|ചൈനീസ് ആഭ്യന്തരയുദ്ധം]] കാണുക)''. ചിയാങ് കൈഷക്കിനെ അപേക്ഷി‌ച്ച് കുറച്ചു മാത്രം പിശകുകൾ വരുത്തിയതിനാലാണ് ചൈനീസ് കമ്യൂണിസ്റ്റ് പാർട്ടി ആഭ്യന്തരയുദ്ധം ജയിച്ചതെന്നാണ് വെസ്റ്റ്‌വാർഡ് അഭിപ്രായപ്പെടുന്നത്. ചൈനയിൽ ശക്തമായ ഒരു കേന്ദ്രീകൃത ഭരണം കൊണ്ടുവരാനുള്ള തന്റെ ശ്രമത്തിന്റെ ഭാഗമായി ചിയാങ് ധാരാളം വിഭാഗങ്ങളുടെ വിദ്വേഷത്തിന് പാത്രമായി എന്നാണ് അദ്ദേഹം വിശദീകരിക്കുന്നത്. ഇതു കൂടാതെ ജപ്പാനുമായുള്ള യുദ്ധം ചിയാങിന്റെ പാർട്ടിയെ തളർത്തിയിരുന്നു. കമ്യൂണിസ്റ്റുകൾ കർഷകരെപ്പോലെയുള്ള ജനവിഭാഗങ്ങളോട് അവർ കേ‌ൾക്കാനാഗ്രഹിച്ച കാര്യങ്ങളാണ് പറഞ്ഞത്. ചൈനീസ് ദേശീയത എന്ന മൂടുപടവും കമ്യൂണിസ്റ്റുകൾ ധരിച്ചിരുന്നുവത്രേ.<ref> Odd Arne Westad, ''Restless Empire: China and the World Since 1750'' (2012) p 291</ref> 1949 ചൈനീസ് വൻകരയിൽ കമ്യൂണിസ്റ്റ് സൈന്യം പരാജയപ്പെടുത്തിയതിനെത്തുടർന്ന് ചിയാങ് [[Taiwan|തായ്‌വാനിലേയ്ക്ക്]] തന്റെ ഭരണകൂടവും കൂറുള്ള സൈനികരുമായി പിൻവാങ്ങി. കുമിംഗ്തങ് കക്ഷിയുടെ നേതൃത്വവും ഇവരെ പിന്തുണച്ചിരുന്ന വലിയൊരു കൂട്ടം ആൾക്കാരും ഇക്കൂട്ടത്തിൽ തായ്‌വാനിലേയ്ക്ക് പോവുകയുണ്ടായി. രണ്ടാം ലോകമ‌ഹായുദ്ധത്തിന്റെ അവസാനത്തോടെ ജപ്പാൻ കീഴടങ്ങിയപ്പോൾ ചിയാങ് തായ്‌വാന്റെ നിയന്ത്രണം ഏറ്റെടുത്തിരുന്നു. തായ്‌വാനിലെ ജപ്പാൻ സൈന്യം റിപ്പബ്ലിക് ഓഫ് ചൈനയിലെ സൈന്യത്തിനു മുന്നിലാണ് കീഴടങ്ങിയത്.<ref>[http://www.taiwandocuments.org/ghq.htm Surrender Order of the Imperial General Headquarters of Japan], 2 September 1945, "(a) The senior Japanese commanders and all ground, sea, air, and auxiliary forces within China (excluding Manchuria), [[Formosa]], and [[French Indochina]] north of 16 degrees north latitude shall surrender to Generalissimo Chiang Kai-shek."</ref> ===പീപ്പിൾസ് റിപ്പബ്ലിക് ഓഫ് ചൈന (1949–മുതൽ ഇപ്പോൾ വരെ)=== {{main|History of the People's Republic of China}} 1949-ൽ [[Kuomintang|കുമിംഗ്താങ്]] കക്ഷി വൻകരയിൽ നിന്ന് [[Taipei|തായ്‌പേയിലേയ്ക്ക്]] സൈന്യത്തെ പറിച്ചുനട്ടതോടെ [[Chinese Civil War|ചൈനീസ് ആഭ്യന്തരയുദ്ധത്തിലെ]] പ്രധാന പോരാട്ടങ്ങൾ അവസാനിച്ചു. [[mainland China|വൻകരയിലെ]] ചൈനീസ് ഭൂവിഭാഗങ്ങളുടെ നിയന്ത്രണം [[Communist Party of China|ചൈനീസ് കമ്യൂണിസ്റ്റ് പാർട്ടിയ്ക്ക്]] ലഭിച്ചു. 1949 ഒക്റ്റോബർ 1-ന്, [[Mao Zedong|മാവോ സെതുങ്]] പീപ്പിൾസ് റിപ്പബ്ലിക് ഓഫ് ചൈന നിലവിൽ വന്നതായി പ്രഖ്യാപിച്ചു.<ref name="Ref_c">[http://www.isop.ucla.edu/eas/documents/mao490921.htm The Chinese people have stood up]. UCLA Center for East Asian Studies. Retrieved 16 April 2006. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090218071231/http://www.international.ucla.edu/eas/documents/mao490921.htm |date=2009-02-18 }}</ref> പീപ്പിൾസ് റിപ്പബ്ലിക്ക് ഓഫ് ചൈന "കമ്യൂണിസ്റ്റ് ചൈന" എന്നും "ചുവന്ന ചൈന" എന്നും അറിയപ്പെട്ടിരുന്നു.<ref name="Ref_d">Smith, Joseph; and Davis, Simon. [2005] (2005). The A to Z of the Cold War. Issue 28 of ''Historical dictionaries of war, revolution, and civil unrest''. Volume 8 of ''A to Z guides''. Scarecrow Press publisher. ISBN 0-8108-5384-1, ISBN 978-0-8108-5384-3.</ref> പീപ്പിൾസ് റിപ്പബ്ലിക് ഓഫ് ചൈനയുടെ രൂപം നിർണ്ണയിച്ചത് ചില [[List of campaigns of the Communist Party of China|പരിപാടികളും]] [[Five-year plans of the People's Republic of China|പഞ്ചവത്സര പദ്ധതികളുമായിരുന്നു]]. ഈ പരിപാടികളെല്ലാം വിജയമായിരുന്നില്ല. [[Great Leap Forward|മുന്നിലേയ്ക്കുള്ള കുതിച്ചുചാട്ടം]] എന്ന സാമ്പത്തിക സാമൂഹിക പദ്ധതി നാലരക്കോടി മരണങ്ങൾക്ക് കാരണമായി എന്ന് കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു.<ref name="Akbar2010">{{Cite news|url =http://www.independent.co.uk/arts-entertainment/books/news/maos-great-leap-forward-killed-45-million-in-four-years-2081630.html |title= Mao's Great Leap Forward 'killed 45 million in four years'|accessdate=30 October 2010 |publisher=The Independent|location=London|first=Arifa|last=Akbar|date=17 September 2010}}</ref> 1966 മാവോയും കൂട്ടാളികളും [[Cultural Revolution|സാംസ്കാരികവിപ്ലവം]] ആരംഭിച്ചു, ഇത് ഒരു പതിറ്റാണ്ടിനുശേഷം മാവോയുടെ മരണം വരെ നീണ്ടുനിന്നു. പാർട്ടിക്കുള്ളിലെ അധികാരവടം വലികളും [[Soviet Union|സോവിയറ്റ് യൂണിയനോടുള്ള]] ഭയവും മൂലം ആരംഭിച്ച സാംസ്കാരിക വിപ്ലവം ചൈനയുടെ സമൂഹത്തെ വലിയതോതിൽ മാറ്റിമറിക്കുകയുണ്ടായി. 1972-ൽ [[Sino-Soviet split|ചൈനയും സോവിയറ്റ് യൂണിയനുമായുള്ള]] അകൽച്ച അതിന്റെ മൂർദ്ധന്യത്തിലായിരുന്നപ്പോൾ മാവോയും [[Zhou Enlai|ഷൗ എൻലായിയും]] ബീജിങ്ങിൽ [[Richard Nixon|റിച്ചാർഡ് നിക്സണുമായി]] പരസ്പരബന്ധം സ്ഥാപിക്കുന്നതിനായി കൂടിക്കാഴ്ച്ച നടത്തുകയുണ്ടായി. ഈ വർഷം പീപ്പിൾസ് റിപ്പബ്ലിക് ഓഫ് ചൈനയെ [[United Nations General Assembly Resolution 2758|ഐക്യരാഷ്ട്രസഭയിൽ പ്രവേശിപ്പിക്കുകയുണ്ടായി]]. റിപ്പബ്ലിക് ഓഫ് ചൈനയുടെ സ്ഥാനമായിരുന്നു പീപ്പിൾസ് റിപ്പബ്ലിക് ഓഫ് ചൈനയ്ക്ക് നൽകപ്പെട്ടത്. ഇതോടൊപ്പം സുരക്ഷാസമിതിയിലെ സ്ഥിരാംഗത്വവും പീപ്പിൾസ് റിപ്പബ്ലിക് ഓഫ് ചൈനയ്ക്കു ലഭിച്ചു. 1976-ൽ മാവോയുടെ മരണത്തെത്തുടർന്ന് ഒരു അധികാരവടം വലി നടക്കുകയുണ്ടായി. ഇതിന്റെ ഭാഗമായി [[Gang of Four|നാൽവർ സംഘത്തെ]] അറസ്റ്റ് ചെയ്യുകയും സാംസ്കാരികവിപ്ലവക്കാലത്തെ അതിക്രമങ്ങൾക്ക് ഉത്തരവാദികൾ ഇവരാണെന്ന് ആരോപിക്കപ്പെടുകയും ചെയ്തു. ഇതോടെ ചൈനയിലെ അസ്വസ്ഥമായ ഒരു രാഷ്ട്രീയ കാലഘട്ടത്തിന് അവസാനമായി. [[Deng Xiaoping|ഡെങ് സിയാവോപിങ്]] മാവോയുടെ പിൻഗാമിയായി വളർത്തിക്കൊണ്ടുവന്ന ചെയർമാൻ [[Hua Guofeng|ഹുവ ഗുവോഫെങ്ങിനെ]] മറികടന്ന് ഭരണം പിടിച്ചെടുത്തു. അടുത്ത കുറച്ചുവർഷം കൊണ്ട് ഇദ്ദേഹം ''പ്രായോഗികതലത്തിൽ'' നേതാവായി മാറി. 1978 മുതൽ 1992 വരെ ചൈനയുടെ [[Paramount Leader|പരമോന്നത നേതാവായിരുന്നുവെങ്കിലും]] ഡെങ് സിയാവോപിങ് ഒരിക്കലും പാർട്ടിയുടെയോ രാജ്യത്തിന്റെയോ തലവനാവുകയുണ്ടായില്ല. ഇദ്ദേഹത്തിന് പാർട്ടിക്കകത്തുണ്ടായിരുന്ന സ്വാധീനമാണ് [[Chinese economic reform|ചൈനയിലെ സാമ്പത്തിക പരിഷ്കാരങ്ങൾക്ക്]] കാരണമായത്. കമ്യൂണിസ്റ്റ് പാർട്ടി പിന്നീട് പൗരന്മാരുടെ വ്യതിജീവിതത്തിന്മേലുണ്ടായിരുന്ന നിയന്ത്രണത്തിൽ അയവു വരുത്തുകയും [[People's commune|കമ്യൂണുകൾ]] നിറുത്തലാക്കുകയും ചെയ്തു. പല കർഷകത്തൊഴിലാളികൾക്കും ഭൂമി ലീസിൽ നൽകപ്പെട്ടു. ഇത് കാർഷിക രംഗത്ത് വലിയ വളർച്ചയ്ക്ക് കാരണമായി. ഈ സംഭവങ്ങൾ ഒരു ആസൂത്രണ സാമ്പത്തിക വ്യവസ്ഥ എന്ന നിലയിൽ നിന്ന് സ്വതന്ത്ര വിപണി എന്ന അന്തരീക്ഷത്തിന് വലിയ വളർച്ച ലഭിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്ന മിശ്രിത സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥയിലേയ്ക്ക് ചൈന മാറുന്നതിന് കാരണമായി. ചിലർ<ref name="Ref_e">{{cite web | last=Hart-Landsberg | first=Martin | last2=Burkett | first2=Paul | url=http://www.monthlyreview.org/chinaandsocialism.htm | title=China and Socialism: Market Reforms and Class Struggle | publisher=Monthly Review Press | ISBN=1-58367-123-4 | date=March 2010 | accessdate=30 October 2008 | archive-date=2009-01-05 | archive-url=https://web.archive.org/web/20090105220123/http://monthlyreview.org/chinaandsocialism.htm | url-status=dead }}</ref> ഈ സാമ്പത്തികവ്യവസ്ഥയെ "[[market socialism|മാർക്കറ്റ് സോഷ്യലിസം]]" എന്നാണ് വിളിക്കുന്നത്, കമ്യൂണിസ്റ്റ് പാർട്ടി ഓഫ് ചൈന ഈ സമ്പ്രദായത്തിനു നൽകിയിരിക്കുന്ന ഔദ്യോഗിക നാമം "[[Socialism with Chinese characteristics|ചൈനീസ് സ്വഭാവത്തോടു കൂടിയ സോഷ്യലിസം]]" എന്നാണ്. 1982 നവംബർ 4-നാണ് പീപ്പിൾസ് റിപ്പബ്ലിക് ഓഫ് ചൈന തങ്ങളുടെ നിലവിലുള്ള [[constitution of the People's Republic of China|ഭരണഘടന]] സ്വീകരിച്ചത്. 1989-ൽ ജനറൽ സെക്രട്ടറിയായിരുന്ന [[Hu Yaobang|ഹു യാവോബാങിന്റെ]] മരണം [Tiananmen Square protests of 1989|1989-ലെ ടിയാനന്മെൻ ചത്വരത്തിലെ പ്രതിഷേധങ്ങൾ]] ആരംഭിക്കുന്നതിന് കാരണമായി. ഈ പ്രതിഷേധത്തിനിടെ വിദ്യാർത്ഥികളും മറ്റുള്ളവരും മാസങ്ങളോളം ചത്വരത്തിൽ ക്യാമ്പ് ചെയ്യുകയും അഴിമതിക്കെതിരായും രാഷ്ട്രീയനവീകരണത്തിനനുകൂലമായും അഭിപ്രായപ്രകടനങ്ങൾ നട‌ത്തുകയും ചെയ്തു. ജനാധിപത്യാവകാശങ്ങൾ, അഭിപ്രായസ്വാതന്ത്ര്യം എന്നിവപോലുള്ള അവകാശങ്ങൾ ഇവരുടെ ആവശ്യ‌ങ്ങളിൽ പെട്ടിരുന്നു. ജൂൺ 4-ന് [[People's Liberation Army|പീപ്പിൾസ് ലിബറേഷൻ ആർമിയുടെ]] സൈനികവാഹനങ്ങൾ ചത്വരത്തിൽ പ്രവേശിക്കുകയും ബലം പ്രയോഗിച്ച് ഇവിടം ഒഴിപ്പിക്കുകയും ചെയ്തതോടെ പ്രതിഷേധങ്ങൾക്ക് അവസാനമായി. ഈ നടപടികൾ ധാരാളം പേരുടെ മരണത്തിന് കാരണമാവുകയുണ്ടായി. ഈ സംഭവത്തിന് വലിയ മാദ്ധ്യമശ്രദ്ധ ലഭിക്കുകയുണ്ടായി. ഈ സംഭവത്തെ ലോകത്തെമ്പാടുമുള്ളവർ അപലപിച്ചിരുന്നു. ഇത് ചൈനീസ് സർക്കാരിനെതിരായി ഉപരോധങ്ങൾ വരാനും കാരണമായി.<ref name="Ref_f">Youngs, R. ''The European Union and the Promotion of Democracy.'' Oxford University Press, 2002. ISBN 978-0-19-924979-4.</ref><ref name="Ref_g">Carroll, J. M. ''A Concise History of Hong Kong.'' Rowman & Littlefield, 2007. ISBN 978-0-7425-3422-3.</ref> "[[Tank Man|ടാങ്ക് മാൻ]]" എന്നറിയപ്പെടുന്ന സംഭവത്തിന് വലിയ പ്രശസ്തിയാണ് ലഭിച്ചത്. ചൈനീസ് കമ്യൂണിസ്റ്റ് പാർട്ടി ജനറൽ സെക്രട്ടറിയും പീപ്പിൾസ് റിപ്പബ്ലിക് ഓഫ് ചൈനയുടെ പ്രസിഡന്റുമായ [[Jiang Zemin|ജിയാങ് സെമിൻ]], പ്രധാനമന്ത്രി [[Zhu Rongji|ഷൂ റോൺജി]] എന്നിവരാണ് (ഇവർ രണ്ടുപേരും ഷാങ്ഹായ് മേയർമാരായിരുന്നു) ടിയാനന്മെൻ ചത്വരത്തിലെ പ്രതിഷേധത്തിനുശേഷം 1990-കളിൽ ചൈന ഭരിച്ചത്. ഇവർ ഭരിച്ച പത്തു വർഷക്കാലം കൊണ്ട് ചൈനയുടെ സാമ്പത്തിക വളർച്ച ഏകദേശം 15 കോടി കർഷകത്തൊഴിലാളികളെ ദാരിദ്ര്യത്തിൽ നിന്ന് കരകയറ്റിയതായും ശരാശരി 11.2% വച്ച് ജി.ഡി.പി.യുടെ വാർഷിക വളർച്ചയ്ക്ക് കാരണമായതായും കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു.<ref name="Ref_h">{{cite news | url =http://www.chinadaily.com.cn/en/doc/2003-07/11/content_244499.htm | title = Nation bucks trend of global poverty | date=11 July 2003 | newspaper=China Daily}}</ref><ref name="Ref_i">{{cite news | url = http://english.people.com.cn/english/200003/01/eng20000301X115.html | title = China's Average Economic Growth in 90s Ranked 1st in World | date= 1 March 2000 | newspaper = People's Daily}}</ref> 2001-ൽ ചൈന ഔപചാരികമായി [[World Trade Organization|ലോകവ്യാപാരസംഘടനയിൽ]] ചേരുകയുണ്ടായി. വികസനത്തിന് സാമ്പത്തിക വളർച്ച ആവശ്യമാണെങ്കിലും വേഗത്തിലുള്ള സാമ്പത്തികവളർച്ച രാജ്യത്തിന്റെ വിഭവങ്ങളെയും പരിതഃസ്ഥിതിയെയും ദോഷകരമായി ബാധിച്ചേയ്ക്കാം എന്നാണ് കരുതപ്പെടുന്നത്. സമൂഹത്തിലെ ചില വിഭാഗങ്ങൾക്ക് സാമ്പത്തിക വികാസത്തിൽ നിന്ന് ആവശ്യത്തിനുള്ള പ്രയോജനം ലഭിക്കുന്നില്ല എന്നതാണ് മറ്റൊരു പ്രശ്നം. നഗരപ്രദേശങ്ങളും ഗ്രാമപ്രദേശങ്ങളും തമ്മിൽ വർദ്ധിച്ചുവരുന്ന അന്തരം ഇതിനൊരുദാഹരണമാണ്. [[Hu Jintao|ഹു ജിന്താവോയുടെയും]] [[Wen Jiabao|വെൻ ജിയബാവോയുടെയും]] കീഴിൽ ഈ പ്രശ്നങ്ങൾ നേരിടാനുള്ള പദ്ധതികൾ രാജ്യം ആസൂത്രണം ചെയ്യുകയുണ്ടായി. വിഭവങ്ങൾ തുല്യമായ രീതിയിൽ വീതിക്കുക എന്നതായിരുന്നു ഇതിന്റെ ലക്ഷ്യം. ഇതുമൂലം പ്രയോജനമുണ്ടാകുമോ എന്ന് കാത്തിരുന്നു കാണേണ്ടിയിരിക്കുന്നു.<ref name="Ref_j">{{cite news | url = http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/asia-pacific/4913622.stm | title = China worried over pace of growth | publisher=BBC | accessdate=16 April 2006}}</ref> ചൈനയിൽ 4 കോടിയിലധികം കർഷകർ തങ്ങളുടെ ഭൂമിയിൽ നിന്ന് പുറത്തായിട്ടുണ്ട്.<ref name="Ref_k">{{cite journal | url = http://migration.ucdavis.edu/mn/more.php?id=3166_0_3_0 | title = China: Migrants, Students, Taiwan | journal = Migration News | date=January 2006 | volume=13 |issue=1}}</ref> സാധാരണഗതിയിൽ സാമ്പത്തിക വികാസം കൊണ്ടുവരുന്ന നടപടികൾക്കായാണ് ഇത്തരം ഒഴിപ്പിക്കലുകൾ നടക്കുന്നത്. ചൈനയിൽ 2005-ൽ നടന്ന 87,000 പ്രതിഷേധപ്രകടനങ്ങളിൽ ചിലത് ഇത്തരം പുറത്താക്കലുകൾക്കെതിരായായിരുന്നു.<ref name="Ref_l">{{cite news | url = http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/01/27/AR2006012701588.html |title = In Face of Rural Unrest, China Rolls Out Reforms | newspaper = The Washington Post | date=28 January 2006}}</ref> ചൈനയിലെ ജനങ്ങളിൽ ഭൂരിഭാഗം പേരുടെയും ജീവിതസാഹചര്യങ്ങളിൽ വലിയ മെച്ചമാണുണ്ടായിട്ടുള്ളത്. എങ്കിലും ഇപ്പോഴും കർശനമായ രാഷ്ട്രീയനിയന്ത്രണങ്ങൾ നിലവിലുണ്ട്. ഗ്രാമപ്രദേശങ്ങളിൽനിന്ന് ദാരിദ്ര്യം തുടച്ചുനീക്കാൻ ഇപ്പോഴും സാധിച്ചിട്ടില്ല.<ref>{{cite web |last=Thomas | first=Antony | url= http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/tankman/etc/transcript.html | title=''Frontline'': ''The Tank Man'' transcript | accessdate=12 July 2008 |date=11 April 2006 |work=Frontline |publisher=PBS }}</ref> ==ഇതും കാണുക== {{div col|colwidth=20em}} *[[Chinese armour|ചൈനീസ് പടച്ചട്ട]] *[[Chinese exploration|ചൈനീസ് പര്യവേഷണം]] *[[Chinese historiography|ചൈനീസ് ചരിത്രരചന]] *[[Chinese sovereign|ചൈനീസ് സോവറിൻ]] *[[Economic history of China|ചൈനയുടെ സാമ്പത്തികചരിത്രം]] *[[Ethnic groups in Chinese history|ചൈനയുടെ ചരിത്രത്തിലെ വംശവിഭാഗങ്ങൾ]] *[[Foreign relations of Imperial China|ചൈനീസ് സാമ്രാജ്യത്തിന്റെ വിദേശബന്ധങ്ങൾ]] *[[Four occupations|നാല് അധിനിവേശങ്ങൾ]] *[[History of Hong Kong|ഹോങ്ക് കോങ്ങിന്റെ ചരിത്രം]] *[[History of Islam in China|ചൈനയിൽ ഇസ്ലാം മതത്തിന്റെ ചരിത്രം]] *[[History of Macau|മകാവുവിന്റെ ചരിത്രം]] *[[History of science and technology in China|ചൈനയിലെ ശാസ്ത്രസാങ്കേതികമേഖലയുടെ ചരിത്രം]] *[[List of Chinese monarchs|ചൈനയിലെ ഭരണാധികാരികളുടെ പട്ടിക]] *[[List of Neolithic cultures of China|ചൈനയില നവീനശിലായുഗ സംസ്കാരങ്ങളുടെ പട്ടിക]] *[[List of rebellions in China|ചൈനയിലെ കലാപങ്ങളുടെ പട്ടിക]] *[[List of tributaries of Imperial China|ചൈനീസ് സാമ്രാജ്യത്തിന്റെ സാമന്തരാജ്യങ്ങളുടെ പട്ടിക]] *[[Military history of China (pre-1911)|ചൈനയുടെ സൈനിക ചരിത്രം (1911-നും മുൻപുള്ളത്)]] *[[Naval history of China|ചൈനയുടെ നാവികചരിത്രം]] *[[Religion in China|ചൈനയിലെ മതങ്ങൾ]] *[[Timeline of Chinese history|ചൈനയുടെ ചരിത്രത്തിന്റെ നാൾവഴി]] {{div col end}} ==കുറിപ്പുകൾ== {{Reflist|30em}} ==ഗ്രന്ഥസൂചി== {{refbegin}} ===സർവേകൾ=== * Blunden, Caroline, and Mark Elvin. ''Cultural Atlas of China'' (2nd ed 1998) [http://www.amazon.com/Cultural-Atlas-China/dp/0816038147/ excerpt and text search] * Catchpole, Brian. ''Map History of Modern China'' (1977) * Eberharad, Wolfram. ''A History of China'' (2005), 380 pages' [http://books.google.com/books?id=5LgjunIn1CEC&printsec=frontcover&dq=intitle:history+intitle:china&num=30&as_brr=1&sig=k1CgHXYb6jQ6BgdwVpUWngov7So full text online free] * Ebrey, Patricia Buckley, and Kwang-ching Liu. ''The Cambridge Illustrated History of China'' (1999) 352 pages * [[John K. Fairbank|Fairbank, John King]] and Goldman, Merle. ''China: A New History.'' 2nd ed. Harvard U. Press, (2006). 640 pp. * Gernet, Jacques, J. R. Foster, and Charles Hartman. ''A History of Chinese Civilization'' (1996), called the best one-volume survey; * [[Cho-yun Hsu|Hsu, Cho-yun]]. ''China: A New Cultural History'' (Columbia University Press; 2012) 612 pages; stress on China's encounters with successive waves of globalization. * Hsü, Immanuel Chung-yueh. ''The Rise of Modern China,'' 6th ed. (Oxford University Press, 1999), highly detailed coverage of 1644–1999, in 1136pp. * Huang, Ray. ''China, a Macro History'' (1997) 335pp, an idiosyncratic approach, not for beginners; [http://www.questia.com/library/book/china-a-macro-history-by-ray-huang.jsp online edition from [[Questia]]] * Keay, John. ''China: A History'' (2009), 642pp * Latourette, Kenneth Scott. ''The Development of China'' (1917) 273 pages; [http://books.google.com/books?id=fSIPAAAAYAAJ&dq=inauthor:latourette&num=30&as_brr=1 full text online] outdated survey * Franz, Michael. ''China through the Ages: History of a Civilization.'' (1986). 278pp; [http://www.questia.com/library/book/china-through-the-ages-history-of-a-civilization-by-franz-michael.jsp online edition from [[Questia]]] * Mote, Frederick W. ''Imperial China, 900–1800'' Harvard University Press, 1999, 1,136 pages, the authoritative treatment of the Song, Yuan, Ming, and Qing dynasties; * Perkins, Dorothy. ''Encyclopedia of China: The Essential Reference to China, Its History and Culture.'' Facts on File, 1999. 662 pp. * Roberts, J. A. G. ''A Concise History of China.'' Harvard U. Press, 1999. 341 pp. * Schoppa, R. Keith. ''The Columbia Guide to Modern Chinese History.'' Columbia U. Press, 2000. 356 pp. [http://www.questia.com/library/book/the-columbia-guide-to-modern-chinese-history-by-r-keith-schoppa.jsp online edition from [[Questia]]] * Spence, Jonathan D. ''The Search for Modern China'' (1999), 876pp; survey from 1644 to 1990s [http://www.questia.com/read/98946348 complete edition online at [[Questia]]] * Ven, Hans van de, ed. ''Warfare in Chinese History.'' E. J. Brill, 2000. 456 pp. [http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=109282565 online edition] * Wang, Ke-wen, ed. ''Modern China: An Encyclopedia of History, Culture, and Nationalism.'' Garland, 1998. 442 pp. * Wright, David Curtis. ''History of China'' (2001) 257pp; [http://www.questia.com/library/book/the-history-of-china-by-david-curtis-wright-john-e-findling-frank-w-thackeray.jsp online edition] * Wills, Jr., John E. ''Mountain of Fame: Portraits in Chinese History'' (1994) ===ചരിത്രാതീതകാലം=== * Chang, Kwang-chih. ''The Archaeology of Ancient China,'' Yale University Press, 1986. *Discovery of residue from fermented beverage consumed up to 9,000 years ago in Jiahu, Henan Province, China. By Dr. Patrick E McGovern, University of Pennsylvania archaeochemist and colleagues from China, Great Britain and Germany. *{{cite web|first=Rixiang|last=Zhu|coauthors=Zhisheng An, Richard Potts, Kenneth A. Hoffman|url=http://www.paleomag.net/members/rixiangzhu/Earth-Sci%20Review.pdf|title=Magnetostratigraphic dating of early humans in China|doi=10.1016/S0012-8252(02)00132-0|format=PDF|date=|accessdate=2011-01-23|archive-date=2011-07-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20110724001314/http://www.paleomag.net/members/rixiangzhu/Earth-Sci%20Review.pdf|url-status=dead}} *[http://arheologija.ff.uni-lj.si/documenta/pdf29/29chi.pdf The Discovery of Early Pottery in China] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070614011439/http://arheologija.ff.uni-lj.si/documenta/pdf29/29chi.pdf |date=2007-06-14 }} by Zhang Chi, Department of Archaeology, Peking University, China. ===ഷാങ് രാജവംശം=== * Durant, Stephen W. ''The Cloudy Mirror: Tension and Conflict in the Writings of Sima Qian'' (1995), ===ഹാൻ രാജവംശം=== *[[Rafe de Crespigny|de Crespigny, Rafe]]. 1972. The Ch’iang Barbarians and the Empire of Han: A Study in Frontier Policy. ''Papers on Far Eastern History'' 16, Australian National University. Canberra. *de Crespigny, Rafe. 1984. ''Northern Frontier. The Policies and Strategies of the Later Han Empire''. Rafe de Crespigny. 1984. Faculty of Asian Studies, Australian National University. Canberra. *{{cite journal|url=http://www.anu.edu.au/asianstudies/decrespigny/south_china.html|title=South China under the Later Han Dynasty|first=Rafe|last=de Crespigny|accessdate=2011-01-23|chapter=Chapter One from ''Generals of the South: the Foundation and early history of the Three Kingdoms state of Wu''|journal=Asian Studies Monographs, New Series No. 16|publisher=Faculty of Asian Studies, The Australian National University, Canberra|year=1990|archive-date=2010-11-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20101116113351/http://www.anu.edu.au/asianstudies/decrespigny/south_china.html|url-status=dead}} *{{cite journal|url=http://www.anu.edu.au/asianstudies/decrespigny/mil_org.html|journal=Asian Studies Monographs, New Series No. 21|title=Later Han Military Administration: An Outline of the Military Administration of the Later Han Empire|first=Rafe|last=de Crespigny|publisher=Faculty of Asian Studies, The Australian National University|year=1996|edition=Based on the Introduction to Emperor Huan and Emperor Ling being the Chronicle of Later Han for the years 189 to 220 CE as recorded in Chapters 59 to 69 of the Zizhi tongjian of Sima Guang|accessdate=2011-01-23|archive-date=2011-05-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20110528225757/http://www.anu.edu.au/asianstudies/decrespigny/mil_org.html|url-status=dead}} *Dubs, Homer H. 1938–55. ''The History of the Former Han Dynasty by Pan Ku. '' (3 vol) * Hill, John E. ''Through the Jade Gate to Rome: A Study of the Silk Routes during the Later Han Dynasty, 1st to 2nd centuries CE''. (2009) ISBN 978-1-4392-2134-1. *Hulsewé, A. F. P. and Loewe, M. A. N., eds. ''China in Central Asia: The Early Stage 125 BCE – CE 23: an annotated translation of chapters 61 and 96 of the History of the Former Han Dynasty''. (1979) *Twitchett, Denis and Loewe, Michael, eds. 1986. ''The Cambridge History of China. Volume I. The Ch’in and Han Empires, 221 BCE – CE 220''. Cambridge University Press. *Yap, Joseph P. ``''Wars With the Xiongnu – A Translation From Zizhi tongjian''`` (''Zhan-guo, Qin, Han and Xin'' 403 BCE – 23 CE.) AuthorHouse (2009) ISBN 1-4900-0604-4 ===ജിൻ, പതിനാറ് രാജ്യങ്ങൾ, വടക്കൻ രാജവംശവും തെക്കൻ രാജവംശവും=== *{{cite journal|url=http://www.anu.edu.au/asianstudies/decrespigny/3KWJin.html|title=The Three Kingdoms and Western Jin: A History of China in the Third Century AD|first=Rafe|last=de Crespigny|journal=East Asian History|publisher=Faculty of Asian Studies, Australian National University, Canberra|year=1991|accessdate=2011-01-23|issue=1 June 1991, pp.&nbsp;1–36, & no. 2 December 1991, pp.&nbsp;143–164|archive-date=2012-04-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20120426210046/http://www.anu.edu.au/asianstudies/decrespigny/3KWJin.html|url-status=dead}} *Miller, Andrew. ''Accounts of Western Nations in the History of the Northern Chou Dynasty.'' (1959) ===സൂയി രാജവംശം=== *[[Arthur F. Wright|Wright, Arthur F.]] 1978. ''The Sui Dynasty: The Unification of China. CE 581–617''. Alfred A. Knopf, New York. ISBN 0-394-49187-4, ISBN 0-394-32332-7 (pbk). ===ടാങ് രാജവംശം=== *Benn, Charles. 2002. ''China's Golden Age: Everyday Life in the Tang Dynasty''. Oxford University Press. ISBN 0-19-517665-0. *Schafer, Edward H. 1963. ''The Golden Peaches of Samarkand: A study of T’ang Exotics''. University of California Press. Berkeley and Los Angeles. 1st paperback edition. 1985. ISBN 0-520-05462-8. *Schafer, Edward H. 1967. ''The Vermilion Bird: T’ang Images of the South''. University of California Press, Berkeley and Los Angeles. Reprint 1985. ISBN 0-520-05462-8. *Shaffer, Lynda Norene. 1996. ''Maritime Southeast Asia to 1500''. Armonk, New York, M.E. Sharpe, Inc. ISBN 1-56324-144-7. *Wang, Zhenping. 1991. "T’ang Maritime Trade Administration." Wang Zhenping. ''Asia Major'', Third Series, Vol. IV, 1991, pp.&nbsp;7–38. ===സോങ് രാജവംശം=== * Ebrey, Patricia. ''The Inner Quarters: Marriage and the Lives of Chinese Women in the Sung Period'' (1990) * Hymes, Robert, and Conrad Schirokauer, eds. ''Ordering the World: Approaches to State and Society in Sung Dynasty China,'' U of California Press, 1993; [http://content.cdlib.org/ark:/13030/ft1000031p/?&query=&brand=ucpress complete text online free]{{പ്രവർത്തിക്കാത്ത കണ്ണി|date=മാർച്ച് 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *Shiba, Yoshinobu. 1970. ''Commerce and Society in Sung China''. Originally published in Japanese as ''So-dai sho-gyo—shi kenkyu-''. Tokyo, Kazama shobo-, 1968. Yoshinobu Shiba. Translation by Mark Elvin, Centre for Chinese Studies, University of Michigan. ===മിങ് രാജവംശം=== * Brook, Timothy. ''The Confusions of Pleasure: Commerce and Culture in Ming China.'' (1998). * Brook, Timothy. ''The Troubled Empire: China in the Yuan and Ming Dynasties'' (2010) 329 pages. Focus on the impact of a Little Ice Age on the empire, as the empire, beginning with a sharp drop in temperatures in the 13th century during which time the Mongol leader Kubla Khan moved south into China. * Dardess, John W. ''A Ming Society: T'ai-ho County, Kiangsi, Fourteenth to Seventeenth Centuries.'' (1983); uses advanced "new social history" [http://content.cdlib.org/ark:/13030/ft2s2004qh/?&query=&brand=ucpress complete text online free]{{പ്രവർത്തിക്കാത്ത കണ്ണി|date=മാർച്ച് 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * Farmer, Edward. ''Zhu Yuanzhang and Early Ming Legislation: The Reordering of Chinese Society Following the Era of Mongol Rule.'' E.J. Brill, 1995. * Goodrich, L. Carrington, and Chaoying Fang. ''Dictionary of Ming Biography.'' (1976). * Huang, Ray. ''1587, A Year of No Significance: The Ming Dynasty in Decline.'' (1981). * Mann, Susan. ''Precious Records: Women in China's Long Eighteenth Century'' (1997) * Mote, Frederick W. and Twitchett, Denis, eds. ''The Cambridge History of China. Vol. 7: The Ming Dynasty, 1368–1644, Part 1.'' (1988). 976 pp. * Schneewind, Sarah. ''A Tale of Two Melons: Emperor and Subject in Ming China.'' (2006). * Tsai, Shih-shan Henry. ''Perpetual Happiness: The Ming Emperor Yongle.'' (2001). * Mote, Frederick W., and Denis Twitchett, eds. ''The Cambridge History of China. Vol. 7, part 1: The Ming Dynasty, 1368–1644'' (1988). 1008 pp. [http://books.google.com/books?id=tyhT9SZRLS8C excerpt and text search] * Twitchett, Denis and Frederick W. Mote, eds. ''The Cambridge History of China. Vol. 8: The Ming Dynasty, 1368–1644, Part 1.'' ** Twitchett, Denis and Frederick W. Mote, eds. ''The Cambridge History of China. Vol. 8: The Ming Dynasty, 1368–1644, Part 2. '' (1998). 1203 pp. ===ക്വിങ് രാജവംശം=== * Fairbank, John K. and Liu, Kwang-Ching, ed. ''The Cambridge History of China. Vol. 2: Late Ch'ing, 1800–1911, Part 2.'' Cambridge U. Press, 1980. 754 pp. * Peterson, Willard J., ed. ''The Cambridge History of China. Vol. 9, Part 1: The Ch'ing Dynasty to 1800.'' Cambridge U. Press, 2002. 753 pp. * Rawski, Evelyn S. ''The Last Emperors: A Social History of Qing Imperial Institutions'' (2001) [http://content.cdlib.org/ark:/13030/ft8d5nb4v4/?&query=&brand=ucpress complete text online free]{{പ്രവർത്തിക്കാത്ത കണ്ണി|date=മാർച്ച് 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * Struve, Lynn A., ed. ''The Qing Formation in World-Historical Time.'' (2004). 412 pp. * Struve, Lynn A., ed. ''Voices from the Ming-Qing Cataclysm: China in Tigers' Jaws'' (1998) * Yizhuang, Ding. "Reflections on the 'New Qing History' School in the United States," ''Chinese Studies in History,'' Winter 2009/2010, Vol. 43 Issue 2, pp 92–96, It drops the theme of "sinification" in evaluating the dynasty and the non-Han Chinese regimes in general. It seeks to analyze the success and failure of Manchu rule in China from the Manchu perspective and focus on how Manchu rulers sought to maintain the Manchu ethnic identity throughout Qing history. ===റിപ്പബ്ലിക്കൻ യുഗം=== * Bergere, Marie-Claire. ''Sun Yat-Sen'' (1998), 480pp, the standard biography * Boorman, Howard L., ed. ''Biographical Dictionary of Republican China.'' (Vol. I-IV and Index. 1967–1979). 600 short scholarly biographies [http://books.google.com/books?id=r3AJFusMHJwC excerpt and text search] ** Boorman, Howard L. "Sun Yat-sen" in Boorman, ed. ''Biographical Dictionary of Republican China'' (1970) 3: 170–89, [http://books.google.com/books?id=r3AJFusMHJwC&pg=PA172&lpg=PA172&dq=+YANG+CH'%C3%9C-Y%C3%9CN&source=web&ots=2vo5nB_pW4&sig=z9_ba59M35GI7n85WvjZR5zS3HU&hl=en&sa=X&oi=book_result&resnum=1&ct=result#PPA170,M1 complete text online] * Dreyer, Edward L. ''China at War, 1901–1949.'' (1995). 422 pp. * Eastman Lloyd. ''Seeds of Destruction: Nationalist China in War and Revolution, 1937– 1945.'' (1984) * Eastman Lloyd et al. ''The Nationalist Era in China, 1927–1949'' (1991) * Fairbank, John K., ed. ''The Cambridge History of China, Vol. 12, Republican China 1912–1949. Part 1.'' (1983). 1001 pp. * Fairbank, John K. and Feuerwerker, Albert, eds. ''The Cambridge History of China. Vol. 13: Republican China, 1912–1949, Part 2.'' (1986). 1092 pp. * Fogel, Joshua A. ''The Nanjing Massacre in History and Historiography'' (2000) * Gordon, David M. "The China-Japan War, 1931–1945," ''The Journal of Military History'' v70#1 (2006) 137–182; major historiographical overview of all important books and interpretations; [http://muse.jhu.edu/login?auth=0&type=summary&url=/journals/journal_of_military_history/v070/70.1gordon.html online] * Hsiung, James C. and Steven I. Levine, eds. ''China's Bitter Victory: The War with Japan, 1937–1945'' (1992), essays by scholars; [http://www.questia.com/library/book/chinas-bitter-victory-the-war-with-japan-1937-1945-by-james-c-hsiung-steven-i-levine.jsp online from Questia]; * Hsi-sheng, Ch'i. ''Nationalist China at War: Military Defeats and Political Collapse, 1937–1945'' (1982) * Hung, Chang-tai. ''War and Popular Culture: Resistance in Modern China, 1937–1945'' (1994) [http://content.cdlib.org/ark:/13030/ft829008m5/?&query=&brand=ucpress complete text online free]{{പ്രവർത്തിക്കാത്ത കണ്ണി|date=മാർച്ച് 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *Lara, Diana. ''The Chinese People at War: Human Suffering and Social Transformation, 1937–1945'' (2010) * Rubinstein, Murray A., ed. ''Taiwan: A New History'' (2006), 560pp * Shiroyama, Tomoko. ''China during the Great Depression: Market, State, and the World Economy, 1929–1937'' (2008) * Shuyun, Sun. ''The Long March: The True History of Communist China's Founding Myth'' (2007) * Taylor, Jay. ''The Generalissimo: Chiang Kai-shek and the Struggle for Modern China.'' (2009) ISBN 978-0-674-03338-2 * Westad, Odd Arne. ''Decisive Encounters: The Chinese Civil War, 1946–1950.'' (2003). 413 pp. the standard history ===കമ്യൂണിസ്റ്റ് യുഗം, 1949– വർ‌ത്തമാനകാലം=== * Barnouin, Barbara, and Yu Changgen. ''Zhou Enlai: A Political Life'' (2005) * Baum, Richard D. "'Red and Expert': The Politico-Ideological Foundations of China's Great Leap Forward," ''Asian Survey,'' Vol. 4, No. 9 (Sep. 1964), pp.&nbsp;1048–1057 [http://links.jstor.org/sici?sici=0004-4687(196409)4%3A9%3C1048%3A%22AETPF%3E2.0.CO%3B2-%23 in JSTOR] * Becker, Jasper. ''Hungry Ghosts: China's Secret Famine'' (1996), on the "Great Leap Forward" of 1950s * Chang, Jung and Jon Halliday. ''Mao: The Unknown Story,'' (2005), 814 pages, ISBN 0-679-42271-4 * {{cite book|author=Davin, Delia|title=Mao: A Very Short Introduction|url=http://books.google.com/books?id=GfShg2lD8Y4C|year=2013|publisher=Oxford UP}} * Dittmer, Lowell. ''China's Continuous Revolution: The Post-Liberation Epoch, 1949–1981'' (1989) [http://content.cdlib.org/ark:/13030/ft3q2nb24q/?&query=&brand=ucpress online free]{{പ്രവർത്തിക്കാത്ത കണ്ണി|date=മാർച്ച് 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * Dietrich, Craig. ''People's China: A Brief History,'' 3d ed. (1997), 398pp * Kirby, William C., ed. ''Realms of Freedom in Modern China.'' (2004). 416 pp. * Kirby, William C.; Ross, Robert S.; and Gong, Li, eds. ''Normalization of U.S.-China Relations: An International History.'' (2005). 376 pp. * Li, Xiaobing. ''A History of the Modern Chinese Army'' (2007) * MacFarquhar, Roderick and Fairbank, John K., eds. ''The Cambridge History of China. Vol. 15: The People's Republic, Part 2: Revolutions within the Chinese Revolution, 1966–1982.'' Cambridge U. Press, 1992. 1108 pp. * [[Maurice Meisner|Meisner, Maurice]]. ''Mao's China and After: A History of the People’s Republic,'' 3rd ed. (Free Press, 1999), dense book with theoretical and political science approach. * Spence, Jonatham. ''Mao Zedong'' (1999) * Shuyun, Sun. ''The Long March: The True History of Communist China's Founding Myth'' (2007) * Wang, Jing. ''High Culture Fever: Politics, Aesthetics, and Ideology in Deng's China'' (1996) [http://content.cdlib.org/ark:/13030/ft0489n683/?&query=&brand=ucpress complete text online free]{{പ്രവർത്തിക്കാത്ത കണ്ണി|date=മാർച്ച് 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * Wenqian, Gao. ''Zhou Enlai: The Last Perfect Revolutionary'' (2007) ====സാംസ്കാരികവിപ്ലവം, 1966–76==== * Clark, Paul. ''The Chinese Cultural Revolution: A History'' (2008), a favorable look at artistic production [http://www.amazon.com/dp/0521875153 excerpt and text search] * Esherick, Joseph W.; Pickowicz, Paul G.; and Walder, Andrew G., eds. ''The Chinese Cultural Revolution as History.'' (2006). 382 pp. * Jian, Guo; Song, Yongyi; and Zhou, Yuan. ''Historical Dictionary of the Chinese Cultural Revolution.'' (2006). 433 pp. * MacFarquhar, Roderick and Fairbank, John K., eds. ''The Cambridge History of China. Vol. 15: The People's Republic, Part 2: Revolutions within the Chinese Revolution, 1966–1982.'' Cambridge U. Press, 1992. 1108 pp. * MacFarquhar, Roderick and Michael Schoenhals. ''Mao's Last Revolution.'' (2006). * MacFarquhar, Roderick. ''The Origins of the Cultural Revolution. Vol. 3: The Coming of the Cataclysm, 1961–1966.'' (1998). 733 pp. * Yan, Jiaqi and Gao, Gao. ''Turbulent Decade: A History of the Cultural Revolution.'' (1996). 736 pp. ===സാമ്പത്തികരംഗവും പരിസ്ഥിതിയും=== * Chow, Gregory C. ''China's Economic Transformation'' (2nd ed. 2007) *Elvin, Mark. ''Retreat of the Elephants: An Environmental History of China.'' (2004). 564 pp. * Elvin, Mark and Liu, Ts'ui-jung, eds. ''Sediments of Time: Environment and Society in Chinese History.'' (1998). 820 pp. * Ji, Zhaojin. ''A History of Modern Shanghai Banking: The Rise and Decline of China's Finance Capitalism.'' (2003. 325) pp. * Naughton, Barry. ''The Chinese Economy: Transitions and Growth'' (2007) * Rawski, Thomas G. and Lillian M. Li, eds. ''Chinese History in Economic Perspective,'' University of California Press, 1992 [http://content.cdlib.org/ark:/13030/ft6489p0n6/?&query=&brand=ucpress complete text online free]{{പ്രവർത്തിക്കാത്ത കണ്ണി|date=മാർച്ച് 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * Sheehan, Jackie. ''Chinese Workers: A New History.'' Routledge, 1998. 269 pp. * Stuart-Fox, Martin. ''A Short History of China and Southeast Asia: Tribute, Trade and Influence.'' (2003). 278 pp. ===സ്ത്രീകളും ലിംഗസംബന്ധിയായ വിഷയങ്ങളും=== * Ebrey, Patricia. ''The Inner Quarters: Marriage and the Lives of Chinese Women in the Sung Period'' (1990) * Hershatter, Gail, and Wang Zheng. "Chinese History: A Useful Category of Gender Analysis," ''American Historical Review,'' Dec 2008, Vol. 113 Issue 5, pp 1404–1421 * Hershatter, Gail. ''Women in China's Long Twentieth Century'' (2007), [http://escholarship.org/uc/gaia_gaia_books full text online] * Hershatter, Gail, Emily Honig, Susan Mann, and Lisa Rofel, eds. ''Guide to Women's Studies in China'' (1998) * Ko, Dorothy. ''Teachers of Inner Chambers: Women and Culture in China, 1573–1722'' (1994) * Mann, Susan. ''Precious Records: Women in China's Long Eighteenth Century'' (1997) * Wang, Shuo. "The 'New Social History' in China: The Development of Women's History," ''History Teacher,'' May 2006, Vol. 39 Issue 3, pp 315–323 {{refend}} ==കൂടുതൽ വായനയ്ക്ക്== *[http://www.princeton.edu/~classbib/ Classical Historiography For Chinese History] *Abramson, Marc S. (2008). ''Ethnic Identity in Tang China''. University of Pennsylvania Press, Philadelphia. ISBN 978-0-8122-4052-8. *Ankerl, G. C. ''Coexisting Contemporary Civilizations: Arabo-Muslim, Bharati, Chinese, and Western''. INU PRESS Geneva, 2000. ISBN 2-88155-004-5. * Blunden, Caroline, and Mark Elvin. ''Cultural Atlas of China'' (2nd ed 1998) [http://www.amazon.com/Cultural-Atlas-China/dp/0816038147/ excerpt and text search] * Eberhard, Wolfram. ''A History of China'' (2005), 380 pages' [http://books.google.com/books?id=5LgjunIn1CEC&printsec=frontcover&dq=intitle:history+intitle:china&num=30&as_brr=1&sig=k1CgHXYb6jQ6BgdwVpUWngov7So full text online free] * Li, Xiaobing. ''China at War: An Encyclopedia'' (2012) in ebrary * Perkins, Dorothy. ''Encyclopedia of China: The Essential Reference to China, Its History and Culture.'' (1999). 662 pp. * Roberts, J. A. G. ''A Concise History of China.'' (1999). 341 pp. * Schoppa, R. Keith. ''The Columbia Guide to Modern Chinese History.'' (2000). 356 pp. [http://www.questia.com/library/book/the-columbia-guide-to-modern-chinese-history-by-r-keith-schoppa.jsp online edition] * Spence, Jonathan D. ''The Search for Modern China'' (1991), 876pp; well written survey from 1644 to 1980s [http://www.amazon.com/Search-Modern-China-Jonathan-Spence/dp/0393307808/ excerpt and text search]; [http://www.questia.com/read/98946348 complete edition online] * Wang, Ke-wen, ed. ''Modern China: An Encyclopedia of History, Culture, and Nationalism.'' (1998). 442 pp. * Wilkinson, Endymion Porter, [http://books.google.com/books?id=ERnrQq0bsPYC&printsec=frontcover ''Chinese history : a manual],'' revised and enlarged. – Cambridge, Mass. : Harvard University, Asia Center (for the Harvard-Yenching Institute), 2000, 1181 p., ISBN 0-674-00247-4; ISBN 0-674-00249-0; for specialists. ==പുറത്തേയ്ക്കുള്ള കണ്ണികൾ== <!-- PER WIKIPEDIA'S POLICIES, DO ''not'' USE GLOBAL CHINAWIKIPEDIA AND SIMILAR SITES AS SOURCES OR EXTERNAL LINKS. THEY WILL BE DELETED --> {{ChineseText}} {{Commons category}} *[http://www.ihp.sinica.edu.tw/database/index.htm Chinese Database] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161120090606/http://www.ihp.sinica.edu.tw/database/index.htm |date=2016-11-20 }} by [[Academia Sinica]] {{In lang|zh}} *[http://repository.library.georgetown.edu/handle/10822/552524 Modernizing China] from the [http://repository.library.georgetown.edu/handle/10822/552494 Dean Peter Krogh Foreign Affairs Digital Archives] *[http://saturn.ihp.sinica.edu.tw/~wenwu/ww.htm Manuscript and Graphics Database] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200506031332/http://saturn.ihp.sinica.edu.tw/~wenwu/ww.htm |date=2020-05-06 }} by [[Academia Sinica]] {{In lang|zh}} *[http://www.chinaknowledge.de/History/history.htm A universal guide for China studies] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121129203455/http://www.chinaknowledge.de/History/history.htm |date=2012-11-29 }} *[http://www.ourorient.com/ Oriental Style] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100325192112/http://www.ourorient.com/ |date=2010-03-25 }} The Genuine Soul of Ancient Chinese People *[http://chinese.dsturgeon.net/ Chinese Text Project] Texts and translations of historical Chinese works. *[http://authors.history-forum.com/liang_jieming/chinesesiegewarfare/ Chinese Siege Warfare] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070621201559/http://authors.history-forum.com/liang_jieming/chinesesiegewarfare/ |date=2007-06-21 }} – Mechanical Artillery and Siege Weapons of Antiquity – An Illustrated History bought to you by [http://www.history-forum.com/ History Forum] *[http://pem.org/yinyutang/ '' Yin Yu Tang: A Chinese Home ''] Explore the historical contents of domestic architecture during the Qing dynasty and its pertinence to Chinese heritage and historical culture. *[http://www.aall.ufl.edu/EMC/ ''Early Medieval China''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060719230513/http://www.aall.ufl.edu/EMC/ |date=2006-07-19 }} is a journal devoted to academic scholarship relating to the period roughly between the end of the Han and beginning of the Tang eras. *[https://web.archive.org/web/20080116175553/http://www.geocities.com/crmaozedong/index.html Cultural Revolution Propaganda Poster] *[http://www.loc.gov/today/cyberlc/feature_wdesc.php?rec=4043 China Rediscovers its Own History] 100-minute lecture on Chinese history given by renowned scholar/author Yu Ying-shih, Emeritus Professor of East Asian Studies and History at Princeton University. * [http://sd71.bc.ca/sd71/school/courtmid/Library/subject_resources/socials/CHINA.htm Resources for Middle School students] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080105233305/http://sd71.bc.ca/sd71/school/courtmid/Library/subject_resources/socials/CHINA.htm |date=2008-01-05 }} Readable resources for students in grades 5–9 – more than 250 links. * Wolfram Eberhard, [http://www.gutenberg.org/files/17695/17695-h/17695-h.htm A history of China] (online), 7 February 2006 [EBook #17695], ISO-8859-1 *[http://www.pbs.org/kqed/chinainside/ China from the Inside] – 2006 PBS documentary. KQED Public Television and Granada Television for PBS, Granada International and the BBC *[http://www.automaticfreeweb.com/index.cfm?s=ancientasianworld Ancient Asian World] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120515023548/http://www.automaticfreeweb.com/index.cfm?s=ancientasianworld |date=2012-05-15 }} History, culture and archaeology of the ancient Asian continent. Many articles and pictures *[http://www-chaos.umd.edu/history/toc.html History of China: Table of Contents] – Chaos Group at University of Maryland *[http://www.history-forum.com/forum/ History Forum] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110712213414/http://www.history-forum.com/forum/ |date=2011-07-12 }} – Discuss Chinese history at [http://www.history-forum.com/ History Forum's] [http://www.history-forum.com/forum/forum-1.html Asian History] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130512061404/http://www.history-forum.com/forum/forum-1.html |date=2013-05-12 }} section *{{cite journal|journal=BMC Biology|last=Li|issue=8:15|url=http://www.biomedcentral.com/content/pdf/1741-7007-8-15.pdf |title=Evidence that a West-East admixed population lived in the Tarim Basin as early as the early Bronze Age |format=PDF |year=2010}} {{History of Asia}} {{China topics}} [[വർഗ്ഗം:ചൈനയുടെ ചരിത്രം]] r4fkaxr3aav1cwz9di0gzrz1i50rozh 0 282222 4610567 4561774 2026-03-29T03:28:59Z ~2026-19377-37 215822 /* അവലംബം */ 4610567 wikitext text/x-wiki {{Infobox Mandir | name = മാടായിക്കാവ് (തിരുവർക്കാട് ഭഗവതി ക്ഷേത്രം) | image = Madayi Kavu.jpg | image_size = 250px | image_alt = തിരുവർക്കാട് ഭഗവതി ക്ഷേത്രം | caption = തിരുവർക്കാട് ഭഗവതി ക്ഷേത്രം | map_caption = Location within Kerala | map_size = 250 | latd = 12 | latm = 2 | lats = 4.99 | latNS = N | longd = 75 | longm = 15 | longs = 41.14 | longEW = E | coordinates_region = IN | coordinates_display= title | other_names = മാടായിക്കാവ് | proper_name = ''തിരുവർക്കാട് ഭഗവതി ക്ഷേത്രം'' | devanagari = तिरुवर्कड़ भगवती क्षेत्रं | sanskrit_translit = | tamil = | marathi = | bengali = | പേര് = തിരുവർക്കാട് ഭഗവതി ക്ഷേത്രം | country = [[ഇന്ത്യ]] | state = [[കേരളം]] | district = [[കണ്ണൂർ ജില്ല]] | location = [[മാടായി ]], [[കണ്ണൂർ ജില്ല]] | elevation_m = | primary_deity = [[ഭദ്രകാളി]], [[പരമശിവൻ]] | important_festivals= | architecture = കേരള വാസ്തു ശൈലി | number_of_temples = 4 | number_of_monuments= | inscriptions = | date_built = | creator = [[പരശുരാമൻ]], ചിറക്കൽ രാജവംശം പുതുക്കിപ്പണിതു. | temple_board = [[Devaswom_boards_in_Kerala#Malabar_Devaswom_Board|Malabar Devaswom Board]]<ref name="Ref2">{{cite web|title=Temples under Malabar Devaswam Board, Division : Thalassery|url=http://www.malabardevaswom.kerala.gov.in/images/pdf/div_thalassery.pdf|publisher=Malabar Devaswam Board|accessdate=10 August 2013}}</ref> | website = }} [[കണ്ണൂർ]] ജില്ലയിലെ [[മാടായി ഗ്രാമപഞ്ചായത്ത്|മാടായി ഗ്രാമപഞ്ചായത്തിൽ]] സ്ഥിതി ചെയ്യുന്ന ഒരു പ്രസിദ്ധമായ ക്ഷേത്രമാണ് '''ശ്രീ മാടായി തിരുവർക്കാട് ഭഗവതി ക്ഷേത്രം. ചുരുക്കത്തിൽ മാടായിക്കാവ്'''. ആചാരാനുഷ്ഠാനങ്ങളിൽ തികച്ചും വ്യത്യസ്ത പുലർത്തുന്ന ഈ [[ഭഗവതി]] ക്ഷേത്രം ഉത്തര മലബാറിലെ [[ഭദ്രകാളി]] ക്ഷേത്രങ്ങളുടെ മാതൃ ക്ഷേത്രം കൂടിയായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു. കണ്ണൂരിൽ നിന്നും [[പഴയങ്ങാടി]] വഴിയുള്ള [[പയ്യന്നൂർ]] റൂട്ടിൽ [[എരിപുരം|എരിപുരത്താണ്]] ക്ഷേത്രം സ്ഥിതി ചെയ്യുന്നത്. സാക്ഷാൽ [[പരാശക്തി|ആദിപരാശക്തിയും]] ജഗദീശ്വരിയുമായ [[ഭദ്രകാളി|ശ്രീ ഭദ്രകാളിയാണ്]] മുഖ്യ പ്രതിഷ്ഠ. മാടായിക്കാവിലമ്മ, തിരുവർക്കാട്ടമ്മ അഥവാ തിരുവർക്കാട് ഭഗവതി എന്ന്‌ ഇവിടുത്തെ ഭഗവതി അറിയപ്പെടുന്നു. ഭഗവതിയോടൊപ്പം [[സപ്തമാതാക്കൾ]] (ബ്രാഹ്മി, [[വൈഷ്ണവി]], മഹേശ്വരി, ഇന്ദ്രാണി, [[വാരാഹി]], കൗമാരി, [[ചാമുണ്ഡി]]) ഇവിടെ പ്രതിഷ്ഠിക്കപ്പെട്ടിട്ടുണ്ട്. [[പരമശിവൻ|പരമശിവനും]] മറ്റൊരു മുഖ്യ പ്രതിഷ്ഠയാണ്. എന്നാൽ ശിവനേക്കാൾ ഭഗവതിക്ക് ആണ് പ്രസിദ്ധി. [[ഗണപതി]], [[ശാസ്താവ്]] ([[അയ്യപ്പൻ]]), ക്ഷേത്രപാലകൻ എന്നിവരാണ് ഉപദേവന്മാർ. കേരളത്തിലെ ആദ്യത്തെ [[കാളി|ഭദ്രകാളി]] ക്ഷേത്രം [[കൊടുങ്ങല്ലൂർ ശ്രീ കുരുംബഭഗവതി ക്ഷേത്രം|കൊടുങ്ങല്ലൂരും]] രണ്ടാമത്തെ ഭദ്രകാളിക്ഷേത്രം [[മാടായി]]യിലുമാണെന്നാണ് പുരാവൃത്തം. ഈ രണ്ടു ക്ഷേത്രങ്ങളിൽനിന്നും ആവാഹിച്ചുകൊണ്ടുപോയി പ്രതിഷ്ഠിച്ച അനേകം ക്ഷേത്രങ്ങൾ കേരളത്തിലങ്ങോളമിങ്ങോളം കാണാം. പത്തനംതിട്ടയിലെ പരുമല വലിയ പനയന്നാർക്കാവ് ഭഗവതി ക്ഷേത്രം, തിരുമാന്ധാകുന്ന് ഭഗവതി ക്ഷേത്രം തുടങ്ങിയവയാണ് മറ്റുള്ള ക്ഷേത്രങ്ങൾ. ഇവിടെയെല്ലാം രുരുജിത്ത് വിധാനത്തിലാണ് പ്രതിഷ്ഠ. ഈ ക്ഷേത്രങ്ങളിൽ എല്ലാം തന്നെ ശിവൻ ഒരു പ്രധാന മൂർത്തി ആണെന്നെതും ഒരു പ്രത്യേകതയാണ്. [[ചിറയ്ക്കൽ]] കോവിലകത്തിന്റെ [[പരദേവത|കുലദൈവമാണ്]] മാടായിക്കാവിലമ്മ. പോഷക സമൃദ്ധമായ ചെറുപയർ, കോഴി നിവേദ്യം എന്നിവ ഇവിടുത്തെ പ്രസിദ്ധമായ വഴിപാടുകളാണ്. ഭഗവതിക്ക് പ്രധാനമായ ശാക്തേയ സമ്പ്രദായത്തിലെ പഞ്ചമകാര പൂജയുടെ ഭാഗമാണ് കോഴി നിവേദ്യം എന്ന്‌ വിശ്വാസം. ഇത്തരം ഒരു നിവേദ്യം മറ്റു ക്ഷേത്രങ്ങളിൽ കാണപ്പെടുന്നില്ല എന്നതും ശ്രദ്ധേയമാണ്. ==ഐതീഹ്യം, ചരിത്രം == മൂഷകവംശത്തിലെ പതിനൊന്നാമത്തെ രാജാവായ ശതസോമൻ (സൂതസോമൻ) ആയിരുന്നു തളിപ്പറമ്പ് രാജരാജേശ്വര ക്ഷേത്രം നിർമ്മിച്ചത്. കോലസ്വരൂപത്തിന്റെ കുലദൈവമായ ശ്രീ ഭദ്രകാളിയെ അവിടെ പ്രത്യേകമായി ആരാധിച്ചു പോന്നിരുന്നു. നൂറ്റാണ്ടുകൾക്കുശേഷം ഭഗവതിയുടെ അരുളപ്പാടിൻ പ്രകാരം എ.ഡി. 344 ൽ കോലത്തുനാട്ടരചൻ ശ്രീ ഭദ്രകാളിയെ മാടായിയിൽ പ്രതിഷ്ഠ നടത്തിയെന്ന് പറയപ്പെടുന്നു. ഒരിക്കൽ തളിപ്പറമ്പ് ക്ഷേത്രത്തിൽ ഭദ്രകാളിയുടെ വെളിച്ചപ്പാട് ഉറഞ്ഞുതുള്ളി തനിക്കിരിക്കുവാൻ മറ്റൊരു സ്ഥാനം വേണെമന്ന് ആവശ്യപ്പെടുകയുണ്ടായി. തുടർന്ന് വെളിച്ചപ്പാട് ഇവിടെ കത്തി ജ്വലിച്ചുകൊണ്ടിരുന്ന ഒരു വിറക് കൊള്ളി എടുത്ത് എറിഞ്ഞു. അത് ചെന്നു വീണത് മാടായി പാറയിലായിരുന്നു. കത്തുന്ന വിറക് പ്രതിഷ്ഠയ്ക്ക് സ്ഥാനം കണ്ടെത്തിയതുകൊണ്ട് ഇവിടം ആദ്യം അറിയപ്പെട്ടത് തിരുവിറക് കാവ് എന്നും പിന്നീട് തിരുവർക്കാട് എന്നും അറിയപ്പെട്ടു എന്നാണ് വിശ്വാസം. ഇപ്പോഴുള്ള ക്ഷേത്രം പുതുക്കി പണിതീർത്തതാണ്. [[ടിപ്പു]]വിന്റെ പടയോട്ടത്തിൽ നശിപ്പിച്ച ക്ഷേത്രം ചിറയ്ക്കൽ കോവിലകത്തെ “കൂനൻ’ രാജാവിന്റെ കാലത്ത് പുതുക്കിപ്പണിതു എന്നും തുകലശ്ശേരി കുഴിക്കാട്ട് ഗൃഹത്തിൽ ജനിച്ച മഹേശ്വരൻ ഭട്ടതിരിപ്പാടിന്റെ നേതൃത്വത്തിൽ കടുശർക്കരയോഗ വിധിപ്രകാരം തയ്യാറാക്കിയ ശ്രീ ഭദ്രകാളിയുടെ പ്രതിഷ്ഠ നടത്തി എന്നുമാണ് പുരാവൃത്തം. സ്ത്രീയാണ് പ്രപഞ്ച സൃഷ്ടിയുടെ അടിസ്ഥാനം എന്ന വിശ്വാസത്തിൽ നിന്നുമാണ് ഭഗവതി പൂജ ആരംഭിക്കുന്നത്. മാതൃദായക്കാരായിരുന്നു ഇത്തരം ആദിമ ഗോത്രങ്ങൾ. ഊർവരത, പ്രകൃതി, മഹാമാരികൾ, കാർഷിക സമൃദ്ധി, മണ്ണിന്റെ ഫലഭൂയിഷ്ടത, ഐശ്വര്യം, സമൃദ്ധി, വിദ്യ, യുദ്ധ വിജയം എന്നിവ മാതൃ ദൈവാരധനയുമായി ബന്ധപെട്ടു കിടക്കുന്നു. ഇതിന്റെ പിന്തുടർച്ച കൂടിയാണ് മാടായിയിലെ ഭഗവതി പൂജ. ക്രിസ്തുവർഷത്തിനു മുമ്പ് തന്നെ മാതൃദൈവ സങ്കൽപ്പം നിലനിന്നിരുന്നു. ഉർവ്വരതാ സങ്കൽപവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട് മാതൃദൈവ വിശ്വാസം സിന്ധുനാഗരികതയ്ക്ക് മുൻപേ തന്നെ ഭാരതത്തിലും നിലനിന്നിരുന്നു. കാളീക്ഷേത്രങ്ങളിലും കാവുകളിലും ഇന്നും തുടർന്നുവരുന്ന ആചാരാനുഷ്ഠാനങ്ങൾ ഈ സങ്കൽപ്പവുമായി ബന്ധപ്പെട്ടുനിൽക്കുന്നു. തിൻമയുടെ മേലുള്ള നൻമയുടെ വിജയമാണ് കാളീ സങ്കൽപ്പം. ദുഷ്ടരെ ശിക്ഷിക്കുകയും ശിഷ്ടരെ രക്ഷിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന [[ഭദ്രകാളി]] സങ്കല്പം കേരളത്തിൽ പ്രബലമാണ്. കാടിനെ കാക്കുന്ന കാവ്, ക്ഷേത്ര സങ്കൽപവുമായി ചേർന്ന് നിൽക്കുന്നു. == ക്ഷേത്ര സമുച്ചയം == രണ്ട് ശ്രീകോവിലുകളാണ് ഈ ക്ഷേത്രത്തിനുള്ളത്. കൂടാതെ നമസ്കാര മണ്ഡപം, ഉപദേവ ക്ഷേത്രങ്ങൾ, ചുറ്റമ്പലം, കലശപ്പുര, കുളം, കിണർ, കാവ് എന്നിവയും ഇവിടെ കാണാം. ==പ്രത്യേകതകൾ== സാധാരണ ക്ഷേത്രങ്ങളിലേതു പോലെ ഇവിടെ അത്താഴ പൂജ നടത്തുന്ന പതിവില്ല. രാത്രി 8.30 ഓടുകൂടി നിവേദ്യം ശ്രീകോവിലിനുള്ളിൽ വയ്ക്കുന്നു. രാത്രി ദേവന്മാർ ഇവിടെ എത്തി ഭഗവതിയെ പൂജിച്ചു അത്താഴപൂജ പൂർത്തിയാക്കും എന്നാണ് വിശ്വാസം. പിറ്റേന്നു രാവിലെ പൂജാരി നട തുറന്ന് ദേവിയുടെ വാൾ എടുപത്ത് നമസ്കാര മണ്ഡപത്തിന്റെ വടക്ക് പടിഞ്ഞാര് മൂലയിൽ വയ്ക്കുകയും അത് കഴിഞ്ഞ് അത്താഴ നിവേദ്യം പുറത്തേയ്ക്ക് എടുക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ഈ ക്ഷേത്രത്തിലെ പൂജാരിമാർ മാംസം കഴിക്കുന്നവരാണ്. പിടാരർ എന്ന് അറിയപ്പെടുന്ന ഇവർ ഒറി‌യ ബ്രാഹ്മിണ സമുദായത്തിൽപ്പെട്ടവരാണ്. ==ദർശന സമയം== സാധാരണ ദിവസങ്ങളിൽ രാവിലെ 4.30AM മുതൽ ഉച്ചക്ക് 12 PM വരെയും, വൈകുന്നേരം 5 PM മുതൽ 7.30 PM വരെയുമാണ് ക്ഷേത്രനട തുറന്നിരിക്കുക. ചില മാസങ്ങളിലും ചൊവ്വ, വെള്ളി ദിവസങ്ങളിലും അതിരാവിലെ 2 AM മണിക്ക് നട തുറക്കും. == പ്രധാന ദിവസങ്ങൾ == ചൊവ്വ, വെള്ളി, [[പൗർണ്ണമി]], അമാവാസി, മാസത്തിലെ ഒന്നാം തീയതി, [[നവരാത്രി]], ജന്മ നക്ഷത്ര ദിവസം തുടങ്ങിയവ ദർശനത്തിന് പ്രധാനം. നവരാത്രി [[വിദ്യാരംഭം]], [[ദീപാവലി]], [[തൃക്കാർത്തിക]], [[തിരുവാതിര]], [[ശിവരാത്രി]] തുടങ്ങിയവ വിശേഷം. ഭഗവതിക്കാവുകളിലും ക്ഷേത്രങ്ങളോടു ചേർന്നു നടത്തിവരുന്ന അനുഷ്ഠാന കർമ്മമായ കളത്തിലരിയും പാട്ടും ഭഗവതിയുടെ അനുഗ്രഹത്തിനായാണ് ചെയ്തുവരുന്നത്. മാടായി തിരുവർക്കാട് ക്ഷേത്രത്തിൽ കളത്തിലരിയും പാട്ടും വർഷത്തിൽ മൂന്നു പ്രാവശ്യമായി നടക്കുന്നു. മേടത്തിലെ [[വിഷു]], ഇടവത്തിലെ കലശം, മിഥുനത്തിലെ പ്രതിഷ്ഠ, കർക്കിടകത്തിലെ നിറ, ചിങ്ങപ്പുത്തരിയും തിരുവോണവും, കന്നിയിലെ കൂത്ത്, തുലാവത്തിലെ എട്ടുപാട്ടും കളത്തിലരിയും, വൃശ്ചികത്തിലെ മുപ്പതുപാട്ടും കളത്തിലരിയും, ത്രിക്കാർത്തികയും, ധനുവിലെ പന്തൽക്കാരൻ, മകരത്തിലെ പതിമൂന്ന് പാട്ടും കളത്തിലരിയും കുംഭത്തിലെ ശിവരാത്രി, മീനത്തിലെ പൂരം എന്നിവയാണ് ഇതിൽ പ്രധാനപ്പെട്ടവയാണ്. == വഴിപാടുകൾ == വഴിയാരടി പൂജയാണ് ക്ഷേത്രത്തിലെ പ്രധാന വഴിപാട്. വസൂരി വന്നാൽ‍ മാടായിക്കാവിലമ്മയ്ക്ക് കുരുമുളക് നേദിക്കുക എന്നതും പഴയകാലത്തെ പ്രധാന വിശ്വാസങ്ങളിലൊന്നായിരുന്നു. സാധാരണ ഭഗവതി ക്ഷേത്രങ്ങളിൽ നടത്തുന്ന മിക്ക വഴിപാടുകളും ഇവിടെ നടത്താവുന്നതാണ്. ==പ്രാർഥന ശ്ലോകങ്ങൾ== 1. ദേവി മാഹാത്മ്യം സർവ്വമംഗളമാംഗല്യേ ശിവേ സർവ്വാർത്ഥസാധികേ ശരണ്യേ ത്ര്യംബകേ ഗൗരീ നാരായണി നമോസ്തുതേ ശരണാഗത ദീനാർത്ത പരിത്രാണപരായണേ സർവ്വസ്യാർത്തിഹരേ ദേവീ നാരായണി നമോസ്തുതേ സർവ്വസ്വരൂപേ സർവ്വേശേ സർവ്വശക്തി സമന്വിതേ ഭയേഭ്യ സ്ത്രാഹിനോദേവി ദുർഗ്ഗേ ദേവി നമോസ്തുതേ ജ്വാലാ കരാള മത്യുഗ്രം അശേഷാസുരസൂദനം തൃശൂലം പാതു നോ ഭീതേർ ഭദ്രകാളി നമോസ്തുതേ രോഗാനശേഷാന പഹംസി തുഷ്ടാ രുഷ്ടാ തു കാമാൻ സകലാനഭീഷ്ടാൻ ത്വാമാശ്രിതാനാം ന വിപന്നരാണാം ത്വാമാശ്രിതാ ഹ്യാശ്രയതാം പ്രയാന്തി സർവ്വബാധാ പ്രശമനം ത്രൈലോകസ്യാഖിലേശ്വരീ ഏവമേവ ത്വയാ കാര്യം അസ്മദ്വൈരി വിനാശനം. 2. മഹാകാളി നമസ്തുഭ്യം നമസ്തുഭ്യം സുരേശ്വരി ഭദ്രകാളി നമസ്തുഭ്യം നമസ്തുഭ്യം ദയാനിധേ. 3. കാളി കാളി മഹാകാളി ഭദ്രകാളി നമോസ്തുതേ കുലം ച കുലധർമ്മം ച മാം ച പാലയ പാലയ. 4. മഹൈശ്വര്യപ്രദേ ദേവി ! മഹാത്രിപുരസുന്ദരി ! മഹാവീര്യേ മഹേശീ ! ശ്രീ ഭദ്രകാളി നമോസ്തുതേ! സർവ്വവ്യാധിപ്രശമനി ! സർവ്വമൃത്യുനിവാരിണി! സർവ്വമന്ത്രസ്വരൂപേ ! ശ്രീ ഭദ്രകാളി നമോസ്തുതേ! പുരുഷാർഥപ്രദേ ദേവി ! പുണ്യാപുണ്യഫലപ്രദേ! പരബ്രഹ്മസ്വരൂപേ ! ശ്രീ ഭദ്രകാളി നമോസ്തുതേ! (ഭദ്രകാളി പത്ത്) 5. ഈശ്വരി പരമേശ്വരി ജഗദീശ്വരി മഹേശ്വരി ദേവി ദേവി മഹാഭയങ്കരി ഭദ്രകാളി നമോസ്തുതേ. 6. ഓം ജയന്തി മംഗളാ കാളീ ഭദ്രകാളീ കപാലിനീ ദുർഗ്ഗാ ക്ഷമാ ശിവാ ധാത്രീ സ്വാഹ സ്വധാ നമോസ്തുതേ. ജയത്വം ദേവി ചാമുണ്ഡേ ജയ ഭൂതാർത്തിഹാരിണി ജയ സർവ്വഗതേ ദേവി കാളരാത്രി നമോസ്തുതേ. (അർത്ഥം: എല്ലാ സ്ഥലത്തും ജയിക്കുന്ന ജയന്തിയായും , മംഗളസ്വരൂപിയായ മംഗളയായും, കാളിയായും, ഭദ്രകാളിയായും, കപാലമാലയണിഞ്ഞ കപാലിനിയായും, ദുർഗ്ഗയായും, ക്ഷമയുള്ളവളായും, ശിവപ്രിയയായ ശിവയായും , ഭൂമീരൂപത്തിൽ ധാത്രിയായും, സ്വാഹാദേവിയായും, സ്വാധാദേവിയായും ഭവിച്ചിരിക്കുന്ന നിൻതിരുവടിയെ ഞാൻ നമസ്കരിക്കുന്നു.) 7. ഓം ആയുർദേഹി ധനംദേഹി വിദ്യാംദേഹി മഹേശ്വരീ സമസ്തമഖിലം ദേഹി ദേഹിമേ പരമേശ്വരീ. 8. കാത്യായനീ മഹാമായേ ഭവാനീ ഭുവനേശ്വരീ സംസാരസാഗരേ മഗ്നം ദീനം മാം കരുണാമയീ ബ്രഹ്മവിഷ്ണുശിവാരാദ്ധ്യേ പ്രസീദ ജഗദംബികേ മനോഭിലഷിതം ദേവീ വരംദേഹീ നമോസ്തുതേ. 9. ലളിതേ സുഭഗേ ദേവി സുഖസൗഭാഗ്യദായിനി അനന്തം ദേഹി സൗഭാഗ്യം മഹ്യം തുഭ്യം നമോനമ: 11. ‘’‘ദേവി മാഹാത്മ്യം’‘’ യാ ദേവീ സർവ്വ ഭൂതേഷു ശക്തിരൂപേണ സംസ്ഥിതാ നമഃസ്തസ്യൈ നമഃസ്തസ്യൈ നമഃസ്തസ്യൈ നമോ നമഃ. ==എത്തിച്ചേരാനുള്ള വഴി== [[കണ്ണൂർ]] പഴങ്ങാടിയിൽ നിന്നും പയ്യന്നൂരിലേക്കുള്ള റൂട്ടിൽ [[എരിപുരം]] എന്ന സ്ഥലത്താണ് മാടായിക്കാവ് ക്ഷേത്രം സ്ഥിതി ചെയ്യുന്നത്. ജില്ലാ തലസ്ഥാനമായ കണ്ണൂരിൽ നിന്നും 22 കിലോമീറ്ററാണ് ക്ഷേത്രത്തിലേക്കുള്ള ദൂരം. പയ്യന്നൂരിൽ നിന്നും 13 കിലോമീറ്ററും, തളിപ്പറമ്പിൽ നിന്നും 14.4 കിലോമീറ്ററുമാണ് ഇവിടേക്കുള്ള ദൂരം. അടുത്തുള്ള റെയിൽവേ സ്റ്റേഷനുകൾ- പഴയങ്ങാടി, [[പയ്യന്നൂർ]], കണ്ണൂർ. ==അവലംബം== {{reflist}} {{commons category|Madayi Kavu}} [[വർഗ്ഗം:കണ്ണൂർ ജില്ലയിലെ ക്ഷേത്രങ്ങൾ]] [[വർഗ്ഗം:കേരളത്തിലെ ഭഗവതി ക്ഷേത്രങ്ങൾ]] [[വർഗ്ഗം:കാവുകൾ]] n8x2f3jxtn2kte4yjbqfi655egbpj9p 0 282944 4610515 3910908 2026-03-28T15:53:16Z Symphonicallyu 155269 4610515 wikitext text/x-wiki {{prettyurl|Bhojpuri language}} {{Infobox language | name = <span style="font-size:100%;line-height:1.65;">ഭോജ്പൂരി</span> | nativename = <span style="font-size:100%;line-height:2.65;">{{huge|{{lang|bho-kthi|𑂦𑂷𑂔𑂣𑂳𑂩𑂲}}}}<br /><small>{{lang|bho-Deva|भोजपुरी}} • {{lang|bho|{{nq|بھوجپوری}}}}</small></span> |image=Shukla Bhojpuri.svg |imagesize=180px |imagecaption = <small>"ഭോജ്‌പുരി" എന്ന വാക്ക് [[കൈതി ലിപി|കൈതി]] ലിപിയിൽ എഴുതിയിരിക്കുന്നു.</small> |states=[[India]], [[Nepal]], [[Mauritius]], [[Suriname]] <br>[[Moribund language|moribund]] in [[Guyana]] and [[Trinidad and Tobago]] |region=[[Bihar]], [[Uttar Pradesh]], [[Jharkhand]] |speakers=40 million |pronunciation = {{IPA|en|boʊdʒˈpʊəri|}} <ref>[http://www.oxforddictionaries.com/us/pronounce/american_english/Bhojpuri Pronunciation] Oxford Dictionaries, Oxford University Press</ref> |date=2001 census |ref=e17 |speakers2=Census results conflate some speakers with Hindi.<ref>[http://www.censusindia.gov.in/Census_Data_2001/Census_Data_Online/Language/Statement1.aspx Language Demographics] Census, Government of India (2001)</ref> |nation = {{flagicon|Nepal}} [[Nepal]] *[[Madhesh]] |familycolor=[[ഇന്തോ-യുറോപ്യൻ ഭാഷകൾ|ഇന്തോ-യുറോപ്യൻ]] |fam2=[[ഇന്തോ-ഇറാനിയൻ ഭാഷകൾ|ഇന്തോ-ഇറാനിയൻ]] |fam3=[[ഇന്തോ-ആര്യൻ ഭാഷകൾ|ഇന്തോ-ആര്യൻ]] |fam4=[[കിഴക്കൻ ഇന്തോ-ആര്യൻ ഭാഷകൾ|കിഴക്കൻ ഇന്തോ-ആര്യൻ]] |fam5=[[ബിഹാരി ഭാഷകൾ|ബിഹാരി]] |dia1=[[കരീബിയൻ ഹിന്ദുസ്താനി]] (including Sarnami Hindi) |dia2=[[മൗറീഷ്യൻ ഹിന്ദുസ്താനി]] |dia3=Northern (Gorakhpuri, Sarawaria, Basti) |dia4=Western (Purbi, Benarsi) |dia5=Southern (Kharwari) |dia6=Tharu Bhojpuri |dia7=Madhesi |dia8=Domra |dia9=Musahari |script=[[Devanagari]] (present) & [[Kaithi]] (Historical)<ref name=eth2009>[[:ethnologue:bho|Bhojpuri Ethnologue]] World Languages (2009)</ref> |iso2=bho |iso3=bho |lc1=hns |ld1=Caribbean Hindustani |lingua=59-AAF-sa |glotto=bhoj1246 |glottorefname=Bhojpuric |notice=IPA }} [[വടക്കേന്ത്യ]]യിലും [[നേപ്പാൾ|നേപ്പാളിലും]] സംസാരിക്കുന്ന ഇന്തോ-ആര്യൻ ഭാഷയാണ് '''ഭോജ്പൂരി'''. [[ബീഹാർ|ബീഹാറിലും]] [[ഉത്തർ പ്രദേശ്‌|ഉത്തർ പ്രദേശിലും]] [[ജാർഖണ്ഡ്|ജാർഖണ്ഡിലുമാണ്]] ഇത് പ്രധാനമായും സംസാരിക്കുന്നത്. ==എഴുത്തുരീതി== കൈതി ലിപിയിലാണ് ഇത് എഴുതുന്നത്. എന്നാൽ 1894ൽ ദേവനാഗരിയെ പ്രാഥമിക ലിപിയായി സ്വീകരിച്ചു. 16-ആം നൂറ്റാണ്ടുമുതൽ 20-ആം നൂറ്റാണ്ടു വരെ ഭോജ്പുരി, അവാധി, മൈഥിലി, ഉറുദു, മഗതി, ഹിന്ദി എന്നീ ഭാഷകൾ എഴുതാനാണ് കൈതി ഉപയോഗിച്ചിരുന്നത്. 1960ൽ സർക്കാർ കൈതി ഇപ്പോൾ ബീഹാറിലെ കുറച്ചു ജില്ലകളിലേ ഉപയോഗിക്കുന്നുള്ളൂ എന്ന് കണ്ടെത്തി. ==ഉദാഹരണ വാചകങ്ങൾ== {| class="wikitable" |- ! മലയാള വാചകങ്ങൾ ! ഭോജ്പുരി പരിഭാഷ |- | നിന്റെ പേരെന്താണ്? | Tohaar naa (/naam) kaa ha? |- | ഇവിടെ വരൂ. | Hiyan aava.(yehar aava) |- | എന്താണ് നീ ചെയ്യുന്നത്? | Tu kaa karat hava? |- | ആ മനുഷ്യൻ പോവുകയാണ്. | Ooh marda jaat haan/ Ooh marda jaat aa. |- | സുഖമാണോ? | Kaa haal-chaal ba?/Kaisan bada? |- | എനിക്ക് സുഖമാണ്. | Hum theek haiin/baani. |- | എനിക്കറിയില്ല. | Hum naikhi jaanat./ Hamke naikhe maalum/Humra Naikhe Maaloom |- | അവൻ എന്റെ മകനാണ്. | Eeh hamaar chhaura(/laika) ha. |- | അവൾ എന്റെ മകളാണ്. | Eeh hamaar chhauri(/laiki) hiya. |- | ഞാൻ എന്തു ചെയ്യും? | Hum kaa kari?/ Hamke kaa kare ke chahi? |- | അവർ എന്തു ചെയ്യും? | Ohni ke kaa karla san? |- | നിങ്ങൾ എല്ലാവരും കഴിച്ചോ? | Tuhni sab khaila san? |- | അവൻ ആപ്പിൾ കഴിക്കുകയാണ്. | Ooh ago sev khaat haan/ Ooh ago sev khaat aa. |} ==അവലംബം== <references/> ==പുറം കണ്ണികൾ== {{InterWiki|code=bh|ഭോജ്പൂരി}} *[[:iarchive:rosettaproject bho undec-1|The Universal Declaration of Human Rights in Bhojpuri]], United Nations Information Centre, India (1998) *[http://dsal.uchicago.edu/lsi/6968AK Listen to a recording in Bhojpuri] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304101536/http://dsal.uchicago.edu/lsi/6968AK |date=2016-03-04 }}, ''Parable of the prodigal son in Bhojpuri'', Recorded on May 16, 1920, Linguistic Survey of India, Archives of University of Chicago, USA [[വർഗ്ഗം:ഇന്ത്യയിലെ ഭാഷകൾ]] [[വർഗ്ഗം:ബിഹാറി ഭാഷകൾ]] t1uhl9iebt0hggmiy62vabw9tfywwey 10 286849 4610490 1979433 2026-03-28T12:51:20Z Symphonicallyu 155269 4610490 wikitext text/x-wiki {{Infobox | bodystyle = width:22em; background:#fff6d9; text-align:left; font-size:95%;" cellpadding="2" | above = {{#if: {{{5|}}} | {{Unicode|{{{5}}} }} }} | labelstyle = background:#fee8ab; | label1 = വ്യക്തി | data1 = {{#if: {{{1|}}} | {{Unicode|{{{1}}} }} }} | label2 = ജനത | data2 = {{#if: {{{2|}}} | {{Unicode|{{{2}}} }} }} | label3 = ഭാഷ | data3 = {{#if: {{{3|}}} | {{Unicode|{{{3}}} }} }} | label4 = രാജ്യം | data4 = {{#if: {{{4|}}} | {{Unicode|{{{4}}} }} }} }}{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{main other|[[Category:Pages using infobox ethnonym with unknown parameters|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}}|preview=Page using [[Template:Infobox ethnonym]] with unknown parameter "_VALUE_"|ignoreblank=y| 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | country | language | people | person | root }}<noinclude> {{Documentation subpage}} ഒരു വംശീയ വിഭാഗത്തെക്കുറിച്ചോ (ethnic group) ജനതയെക്കുറിച്ചോ ഉള്ള അടിസ്ഥാന വിവരങ്ങൾ ലേഖനങ്ങളിൽ സംഗ്രഹിച്ചു നൽകാൻ ഈ ഫലകം ഉപയോഗിക്കുന്നു. == ഉപയോഗം == താഴെ കാണുന്ന കോഡ് പകർത്തി ലേഖനങ്ങളിൽ ആവശ്യമുള്ളിടത്ത് (സാധാരണയായി ലേഖനത്തിന്റെ മുകളിൽ വലതുവശത്തായി) ചേർക്കാവുന്നതാണ്. സമചിഹ്നത്തിന് (`=`) വലതുവശത്തായി വിവരങ്ങൾ നൽകുക. <pre> {{Infobox ethnonym | person = | people = | language = | country = }} </pre> == പാരാമീറ്ററുകൾ == * '''person''' (വ്യക്തി) : ഈ വിഭാഗത്തിൽപ്പെട്ട ഒരു വ്യക്തിയെ സൂചിപ്പിക്കാൻ ഉപയോഗിക്കുന്ന പദം (ഉദാഹരണത്തിന്: ''മലയാളി'', ''തമിഴൻ''). * '''people''' (ജനത) : ഈ ജനവിഭാഗത്തെ പൊതുവായി സൂചിപ്പിക്കാൻ ഉപയോഗിക്കുന്ന പദം (ഉദാഹരണത്തിന്: ''മലയാളികൾ'', ''തമിഴർ''). * '''language''' (ഭാഷ) : ഈ ജനത സംസാരിക്കുന്ന പ്രധാന ഭാഷ (ഉദാഹരണത്തിന്: ''മലയാളം'', ''തമിഴ്''). * '''country''' (രാജ്യം) : ഈ ജനത പ്രധാനമായും അധിവസിക്കുന്ന രാജ്യം അല്ലെങ്കിൽ പ്രദേശം (ഉദാഹരണത്തിന്: ''ഇന്ത്യ''). * '''അഞ്ചാമത്തെ പാരാമീറ്റർ (പേരില്ലാത്തത്)''' : ഫലകത്തിന്റെ ഏറ്റവും മുകളിൽ തലക്കെട്ടായി വരുന്നത് ഈ വിലയാണ്. ഒന്നും നൽകിയില്ലെങ്കിൽ, ലേഖനത്തിന്റെ തലക്കെട്ട് തന്നെ സ്വയം എടുക്കുന്നതാണ്. == ഉദാഹരണം == <pre> {{Infobox ethnonym | ജനതയുടെ പേര് | person = മലയാളി | people = മലയാളികൾ | language = [[മലയാളം]] | country = [[ഇന്ത്യ]] }} </pre> <includeonly>{{sandbox other|| [[വർഗ്ഗം:ജനവിഭാഗങ്ങളുടെ വിവരപ്പെട്ടി ഫലകങ്ങൾ]] }}</includeonly> [[Category:Languages]] </noinclude> 9vodfji0jjpyf4jmb66kkldlmc1e28v 4610491 4610490 2026-03-28T12:51:44Z Symphonicallyu 155269 4610491 wikitext text/x-wiki {{Infobox | bodystyle = width:22em; background:#fff6d9; text-align:left; font-size:95%;" cellpadding="2" | above = {{#if: {{{5|}}} | {{Unicode|{{{5}}} }} }} | labelstyle = background:#fee8ab; | label1 = വ്യക്തി | data1 = {{#if: {{{1|}}} | {{Unicode|{{{1}}} }} }} | label2 = ജനത | data2 = {{#if: {{{2|}}} | {{Unicode|{{{2}}} }} }} | label3 = ഭാഷ | data3 = {{#if: {{{3|}}} | {{Unicode|{{{3}}} }} }} | label4 = രാജ്യം | data4 = {{#if: {{{4|}}} | {{Unicode|{{{4}}} }} }} }}{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{main other|[[Category:Pages using infobox ethnonym with unknown parameters|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}}|preview=Page using [[Template:Infobox ethnonym]] with unknown parameter "_VALUE_"|ignoreblank=y| 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | country | language | people | person | root }}<noinclude> {{Documentation subpage}} ഒരു വംശീയ വിഭാഗത്തെക്കുറിച്ചോ ജനതയെക്കുറിച്ചോ ഉള്ള അടിസ്ഥാന വിവരങ്ങൾ ലേഖനങ്ങളിൽ സംഗ്രഹിച്ചു നൽകാൻ ഈ ഫലകം ഉപയോഗിക്കുന്നു. == ഉപയോഗം == താഴെ കാണുന്ന കോഡ് പകർത്തി ലേഖനങ്ങളിൽ ആവശ്യമുള്ളിടത്ത് (സാധാരണയായി ലേഖനത്തിന്റെ മുകളിൽ വലതുവശത്തായി) ചേർക്കാവുന്നതാണ്. സമചിഹ്നത്തിന് (`=`) വലതുവശത്തായി വിവരങ്ങൾ നൽകുക. <pre> {{Infobox ethnonym | person = | people = | language = | country = }} </pre> == പാരാമീറ്ററുകൾ == * '''person''' (വ്യക്തി) : ഈ വിഭാഗത്തിൽപ്പെട്ട ഒരു വ്യക്തിയെ സൂചിപ്പിക്കാൻ ഉപയോഗിക്കുന്ന പദം (ഉദാഹരണത്തിന്: ''മലയാളി'', ''തമിഴൻ''). * '''people''' (ജനത) : ഈ ജനവിഭാഗത്തെ പൊതുവായി സൂചിപ്പിക്കാൻ ഉപയോഗിക്കുന്ന പദം (ഉദാഹരണത്തിന്: ''മലയാളികൾ'', ''തമിഴർ''). * '''language''' (ഭാഷ) : ഈ ജനത സംസാരിക്കുന്ന പ്രധാന ഭാഷ (ഉദാഹരണത്തിന്: ''മലയാളം'', ''തമിഴ്''). * '''country''' (രാജ്യം) : ഈ ജനത പ്രധാനമായും അധിവസിക്കുന്ന രാജ്യം അല്ലെങ്കിൽ പ്രദേശം (ഉദാഹരണത്തിന്: ''ഇന്ത്യ''). * '''അഞ്ചാമത്തെ പാരാമീറ്റർ (പേരില്ലാത്തത്)''' : ഫലകത്തിന്റെ ഏറ്റവും മുകളിൽ തലക്കെട്ടായി വരുന്നത് ഈ വിലയാണ്. ഒന്നും നൽകിയില്ലെങ്കിൽ, ലേഖനത്തിന്റെ തലക്കെട്ട് തന്നെ സ്വയം എടുക്കുന്നതാണ്. == ഉദാഹരണം == <pre> {{Infobox ethnonym | ജനതയുടെ പേര് | person = മലയാളി | people = മലയാളികൾ | language = [[മലയാളം]] | country = [[ഇന്ത്യ]] }} </pre> <includeonly>{{sandbox other|| [[വർഗ്ഗം:ജനവിഭാഗങ്ങളുടെ വിവരപ്പെട്ടി ഫലകങ്ങൾ]] }}</includeonly> [[Category:Languages]] </noinclude> s4azpt0bs0xt8cm0ngmtpx7zz0t8vb6 4610494 4610491 2026-03-28T12:58:56Z Symphonicallyu 155269 4610494 wikitext text/x-wiki {{Infobox | bodystyle = width:22em; background:#fff6d9; text-align:left; font-size:95%;" cellpadding="2" | above = {{#if: {{{5|}}} | {{Unicode|{{{5}}} }} | {{PAGENAME}} }} | labelstyle = background:#fee8ab; | label1 = വ്യക്തി | data1 = {{#if: {{{1|}}} | {{Unicode|{{{1}}} }} }} | label2 = ജനത | data2 = {{#if: {{{2|}}} | {{Unicode|{{{2}}} }} }} | label3 = ഭാഷ | data3 = {{#if: {{{3|}}} | {{Unicode|{{{3}}} }} }} | label4 = രാജ്യം | data4 = {{#if: {{{4|}}} | {{Unicode|{{{4}}} }} }} }}{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{main other|[[Category:Pages using infobox ethnonym with unknown parameters|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}}|preview=Page using [[Template:Infobox ethnonym]] with unknown parameter "_VALUE_"|ignoreblank=y| 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | country | language | people | person | root }}<noinclude> {{Documentation subpage}} ഒരു വംശീയ വിഭാഗത്തെക്കുറിച്ചോ ജനതയെക്കുറിച്ചോ ഉള്ള അടിസ്ഥാന വിവരങ്ങൾ ലേഖനങ്ങളിൽ സംഗ്രഹിച്ചു നൽകാൻ ഈ ഫലകം ഉപയോഗിക്കുന്നു. == ഉപയോഗം == താഴെ കാണുന്ന കോഡ് പകർത്തി ലേഖനങ്ങളിൽ ആവശ്യമുള്ളിടത്ത് (സാധാരണയായി ലേഖനത്തിന്റെ മുകളിൽ വലതുവശത്തായി) ചേർക്കാവുന്നതാണ്. സമചിഹ്നത്തിന് (`=`) വലതുവശത്തായി വിവരങ്ങൾ നൽകുക. <pre> {{Infobox ethnonym | person = | people = | language = | country = }} </pre> == പാരാമീറ്ററുകൾ == * '''person''' (വ്യക്തി) : ഈ വിഭാഗത്തിൽപ്പെട്ട ഒരു വ്യക്തിയെ സൂചിപ്പിക്കാൻ ഉപയോഗിക്കുന്ന പദം (ഉദാഹരണത്തിന്: ''മലയാളി'', ''തമിഴൻ''). * '''people''' (ജനത) : ഈ ജനവിഭാഗത്തെ പൊതുവായി സൂചിപ്പിക്കാൻ ഉപയോഗിക്കുന്ന പദം (ഉദാഹരണത്തിന്: ''മലയാളികൾ'', ''തമിഴർ''). * '''language''' (ഭാഷ) : ഈ ജനത സംസാരിക്കുന്ന പ്രധാന ഭാഷ (ഉദാഹരണത്തിന്: ''മലയാളം'', ''തമിഴ്''). * '''country''' (രാജ്യം) : ഈ ജനത പ്രധാനമായും അധിവസിക്കുന്ന രാജ്യം അല്ലെങ്കിൽ പ്രദേശം (ഉദാഹരണത്തിന്: ''ഇന്ത്യ''). * '''അഞ്ചാമത്തെ പാരാമീറ്റർ (പേരില്ലാത്തത്)''' : ഫലകത്തിന്റെ ഏറ്റവും മുകളിൽ തലക്കെട്ടായി വരുന്നത് ഈ വിലയാണ്. ഒന്നും നൽകിയില്ലെങ്കിൽ, ലേഖനത്തിന്റെ തലക്കെട്ട് തന്നെ സ്വയം എടുക്കുന്നതാണ്. == ഉദാഹരണം == <pre> {{Infobox ethnonym | ജനതയുടെ പേര് | person = മലയാളി | people = മലയാളികൾ | language = [[മലയാളം]] | country = [[ഇന്ത്യ]] }} </pre> <includeonly>{{sandbox other|| [[വർഗ്ഗം:ജനവിഭാഗങ്ങളുടെ വിവരപ്പെട്ടി ഫലകങ്ങൾ]] }}</includeonly> [[Category:Languages]] </noinclude> s6157qtseqa3zhxou9je2fx4voeedeh 4610495 4610494 2026-03-28T13:05:14Z Symphonicallyu 155269 4610495 wikitext text/x-wiki {{Infobox | bodystyle = width:22em; background:#fff6d9; text-align:left; font-size:95%;" cellpadding="2" | above = {{#if: {{{5|}}} | {{Unicode|{{{5}}} }} | {{PAGENAME}} }} | labelstyle = background:#fee8ab; | label1 = വ്യക്തി | data1 = {{#if: {{{person|{{{1|}}}}}} | {{Unicode|{{{person|{{{1}}}}}} }} }} | label2 = ജനത | data2 = {{#if: {{{people|{{{2|}}}}}} | {{Unicode|{{{people|{{{2}}}}}} }} }} | label3 = ഭാഷ | data3 = {{#if: {{{language|{{{3|}}}}}} | {{Unicode|{{{language|{{{3}}}}}} }} }} | label4 = രാജ്യം | data4 = {{#if: {{{country|{{{4|}}}}}} | {{Unicode|{{{country|{{{4}}}}}} }} }} }}{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{main other|[[Category:Pages using infobox ethnonym with unknown parameters|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}}|preview=Page using [[Template:Infobox ethnonym]] with unknown parameter "_VALUE_"|ignoreblank=y| 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | country | language | people | person | root }}<noinclude> {{Documentation subpage}} ഒരു വംശീയ വിഭാഗത്തെക്കുറിച്ചോ ജനതയെക്കുറിച്ചോ ഉള്ള അടിസ്ഥാന വിവരങ്ങൾ ലേഖനങ്ങളിൽ സംഗ്രഹിച്ചു നൽകാൻ ഈ ഫലകം ഉപയോഗിക്കുന്നു. == ഉപയോഗം == താഴെ കാണുന്ന കോഡ് പകർത്തി ലേഖനങ്ങളിൽ ആവശ്യമുള്ളിടത്ത് (സാധാരണയായി ലേഖനത്തിന്റെ മുകളിൽ വലതുവശത്തായി) ചേർക്കാവുന്നതാണ്. സമചിഹ്നത്തിന് (`=`) വലതുവശത്തായി വിവരങ്ങൾ നൽകുക. <pre> {{Infobox ethnonym | person = | people = | language = | country = }} </pre> == പാരാമീറ്ററുകൾ == * '''person''' (വ്യക്തി) : ഈ വിഭാഗത്തിൽപ്പെട്ട ഒരു വ്യക്തിയെ സൂചിപ്പിക്കാൻ ഉപയോഗിക്കുന്ന പദം (ഉദാഹരണത്തിന്: ''മലയാളി'', ''തമിഴൻ''). * '''people''' (ജനത) : ഈ ജനവിഭാഗത്തെ പൊതുവായി സൂചിപ്പിക്കാൻ ഉപയോഗിക്കുന്ന പദം (ഉദാഹരണത്തിന്: ''മലയാളികൾ'', ''തമിഴർ''). * '''language''' (ഭാഷ) : ഈ ജനത സംസാരിക്കുന്ന പ്രധാന ഭാഷ (ഉദാഹരണത്തിന്: ''മലയാളം'', ''തമിഴ്''). * '''country''' (രാജ്യം) : ഈ ജനത പ്രധാനമായും അധിവസിക്കുന്ന രാജ്യം അല്ലെങ്കിൽ പ്രദേശം (ഉദാഹരണത്തിന്: ''ഇന്ത്യ''). * '''അഞ്ചാമത്തെ പാരാമീറ്റർ (പേരില്ലാത്തത്)''' : ഫലകത്തിന്റെ ഏറ്റവും മുകളിൽ തലക്കെട്ടായി വരുന്നത് ഈ വിലയാണ്. ഒന്നും നൽകിയില്ലെങ്കിൽ, ലേഖനത്തിന്റെ തലക്കെട്ട് തന്നെ സ്വയം എടുക്കുന്നതാണ്. == ഉദാഹരണം == <pre> {{Infobox ethnonym | ജനതയുടെ പേര് | person = മലയാളി | people = മലയാളികൾ | language = [[മലയാളം]] | country = [[ഇന്ത്യ]] }} </pre> <includeonly>{{sandbox other|| [[വർഗ്ഗം:ജനവിഭാഗങ്ങളുടെ വിവരപ്പെട്ടി ഫലകങ്ങൾ]] }}</includeonly> [[Category:Languages]] </noinclude> bldoo7a7160o6bpu1o30nj8wikzrci5 0 290603 4610513 4549835 2026-03-28T15:04:44Z Symphonicallyu 155269 4610513 wikitext text/x-wiki {{PU|Caribbean}} {{Infobox| bodyclass = geography | title = Caribbean | image = [[File:West Indies (orthographic projection).svg|250px]] | label1 = Area | data1 = {{convert|2,754,000|km2|sqmi|abbr=on}} | label2 = Land area | data2 = {{convert|239,681|km2|sqmi|abbr=on}} | label3 = Population (2009) | data3 = 39,169,962<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html Country Comparison :: Population] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html |date=2011-09-27 }}. CIA. The World Factbook</ref> | label4 = [[Population density|Density]] | data4 = {{convert|151.5|/km2|abbr=on}} | label5 = [[Ethnic groups]] | data5 = [[Afro-Caribbean]], [[White Caribbean|European]], [[Indo-Caribbean]], [[Chinese Caribbean]],<ref>{{cite book |last=McWhorter |title=Defining Creole |page=379 |publisher=Oxford University Press US |year=2005 |url=http://books.google.com/books?id=zdxJJVY54nYC&pg=PT387 |isbn=0-19-516670-1|first=John H.}}</ref> [[Indigenous peoples of the Americas|Amerindians]] ([[Arawaks|Arawak]], [[Island Caribs]], [[Taínos]]) | label6 = [[Demonym]] | data6 = Caribbean, Caribbean person, West Indian | label7 = Languages | data7 = [[Spanish language|Spanish]], [[English language|English]], [[French language|French]], [[Dutch language|Dutch]], [[Languages of the Caribbean|among others]] | label8 = Government | data8 = 13 [[List of sovereign states and dependent territories in the Caribbean#Sovereign states|sovereign state]]s<br/>17 [[List of sovereign states and dependent territories in the Caribbean#Dependent territories|dependent territories]] | label9 = Largest cities | data9 = [[List of cities in the Caribbean]]<br />{{flagicon|Dominican Republic}} [[Santo Domingo]]<br />{{flagicon|Cuba}} [[Havana]]<br />{{flagicon|Haiti}} [[Port-au-Prince]]<br />{{flagicon|Dominican Republic}} [[Santiago de los Caballeros]]<br />{{flagicon|Jamaica}} [[Kingston, Jamaica|Kingston]]<br />{{flagicon|United States}} [[Miami|Miami, South Florida]]<br />{{flagicon|Cuba}} [[Santiago de Cuba]]<br />{{flagicon|Puerto Rico}} [[San Juan, Puerto Rico|San Juan]]<br />{{flagicon|Cuba}} [[Holguín]]<br />{{flagicon|Martinique}} [[Fort-de-France]]<br>{{flagicon|Trinidad and Tobago}} [[Port of Spain]] | label10 = Internet [[Top-level domain|TLD]] | data10 = [[List of Internet top-level domains|Multiple]] | label11 = Calling code | data11 = [[List of country calling codes|Multiple]] | label12 = [[Time zone]] | data12 = [[UTC-5]] to [[UTC-4]] }} [[അറ്റ്ലാന്റിക് സമുദ്രം|അറ്റ്ലാന്റിക് സമുദ്രത്തിന്റെ]] ഭാഗമായ [[കരീബിയൻ കടൽ|കരീബിയൻ കടലും]] അതിലെ ദ്വീപസമൂഹങ്ങളും ചേർന്ന ഭൂപ്രദേശമാണ് '''കരീബിയൻ'''. ഇവിടത്തെ ജനതയെ കരീബിയൻ ജനത എന്ന് വിളിക്കുന്നു. [[വെസ്റ്റ് ഇൻഡീസ്]] അഥവാ വിൻഡീസ് എന്നറീയപ്പെടുന്ന രാജ്യങ്ങളുടെ കൂട്ടത്തിൽ കരീബിയൻ ദ്വീപുകളെ കൂടാതെ [[Belize|ബെലിസ്]], [[Guyana|ഗയാന]], [[Suriname|സുരിനാം]] എന്നീ രാജ്യങ്ങളെയും ഉൾപ്പെടുത്തിയിട്ടുണ്ട്. ==ഭൂമിശാസ്ത്രം== മെക്സിക്കോ ഉൾക്കടലിനും [[വടക്കേ അമേരിക്ക]] ക്കും തെക്ക് കിഴക്കായിട്ടാണു ഈ ദ്വീപുകൾ സ്ഥിതി ചെയ്യുന്നത്. ഈ ദ്വീപുകളിൽ ഭൂരിഭാഗവും കരീബിയൻ ഫലകത്തിലാണുള്ളത്.700 ഓളം ദ്വീപുകൾ ,ചെറുദ്വീപുകൾ,പവിഴമണൽ ദ്വീപുകൾ(Cay),പവിഴപ്പാറകൾ തുടങ്ങിയവ ഈ ദ്വീപ സമൂഹങ്ങളിൽ ഉൾപ്പെടുന്നു . <ref name="brief">{{cite book | first=Ridvan | last=Asann | year= 2007 | title= A Brief History of the Caribbean | edition= Revised | publisher=Facts on File, Inc. | location=New York | page= 3 | isbn=0-8160-3811-2}}</ref> ==അവലംബം== {{reflist}} [[വർഗ്ഗം:കരീബിയൻ ദ്വീപുകൾ]] [[വർഗ്ഗം:കരീബിയൻ]] [[വർഗ്ഗം:മഹാവൈവിധ്യപ്രദേശങ്ങൾ]] [[വർഗ്ഗം:അമേരിക്കൻ ഭൂഖണ്ഡങ്ങളിലെ ഭൂപ്രദേശങ്ങൾ]] 5szupugxzbxk76x2nzbayoa81cp8loy 0 299936 4610530 4566332 2026-03-28T19:42:38Z InternetArchiveBot 146798 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 4610530 wikitext text/x-wiki {{Prettyurl|Asclepias curassavica}} {{taxobox |image = Asclepias curassavica-Thekkady-2016-12-03-001.jpg | image_caption = |regnum = [[Plant]]ae |unranked_divisio = [[Flowering plant|Angiosperms]] |unranked_classis = [[Eudicots]] |unranked_ordo = [[Asterids]] |ordo = [[Gentianales]] |familia = [[Apocynaceae]] |genus = ''[[Asclepias]]'' |species = '''''A. curassavica''''' |binomial = ''Asclepias curassavica'' |binomial_authority = [[Carl Linnaeus|L.]] | status = G5 | status_system = TNC | status_ref= |synonyms= * Asclepias aurantiaca Salisb. [Illegitimate] Synonym * Asclepias bicolor Moench [Illegitimate] Synonym * Asclepias cubensis Wender. Synonym * Asclepias curassavica var. concolor Krug & Urb. Synonym * Asclepias curassavica f. flaviflora Tawada Synonym * Asclepias curassavica f. pallidiflora Griseb. Synonym * Asclepias margaritacea Hoffmanns. ex Schult. Synonym * Asclepias nivea var. curassavica (L.) Kuntze പര്യായങ്ങൾ [http://www.theplantlist.org/tpl1.1/record/kew-2654713 theplantlist.org - ൽ നിന്നും] }} അമേരിക്കൻ മധ്യരേഖാവാസിയായതും ഇപ്പോൾ ലോകം മുഴുവൻ കണ്ടുവരുന്നതുമായ ഒരു കുറ്റിച്ചെടിയാണ് '''ചെമ്മുള്ളി'''. {{ശാനാ|Asclepias curassavica}}. സുന്ദരമായ പൂക്കളുണ്ടാകുന്ന ഈ ചെടിയുടെ ഇലകളിൽ [[നീലക്കടുവ]], [[എരിക്കുതപ്പി]], [[വരയൻ കടുവ]] എന്നീ ശലഭങ്ങൾ മുട്ടയിട്ട് വളരാറുണ്ട്. ഒരു മീറ്ററോളം ഉയരം വയ്ക്കുന്ന [[ബഹുവർഷി|ബഹുവർഷിയായ]] ഒരു കുറ്റിച്ചെടിയാണിത്. തണ്ടുപൊട്ടിക്കുമ്പോൾ ഊറിവരുന്ന വിഷമയമുള്ള കറ കണ്ണിനു കേടുവരുത്താൻ ഇടയുണ്ട്. അപ്പൂപ്പന്താടി പോലെ പറക്കുന്ന വിത്തുകളാണ് ഈ ചെടിയുടേത്.<ref>http://www.flowersofindia.net/catalog/slides/Scarlet%20Milkweed.html</ref> ഒരു അലങ്കാരച്ചെടിയായി ഉദ്യാനങ്ങളിൽ നട്ടുപിടിപ്പിക്കാറുണ്ട്.<ref>http://www.floridata.com/ref/a/ascl_cur.cfm</ref> <gallery> File:Asclepias curassavica (Mexican Butterfly Weed) W IMG 1570.jpg File:Asclepias curassavica-Silent Valley-2016-08-15-001.jpg File:Flower1@TGPH&S,Thumkoor-1.jpg|ഉറുമ്പുകൾ തേൻകുടിക്കുന്ന പൂക്കുല, ബംഗളൂരിനടുത്തുനിന്ന് </gallery> ==അവലംബം== {{reflist}} ==പുറത്തേക്കുള്ള കണ്ണികൾ == * [http://indiabiodiversity.org/species/show/32435 കൂടുതൽ വിവരവും കാണുന്ന ഇടങ്ങളും] * http://plants.usda.gov/core/profile?symbol=ASCU {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140322211656/http://plants.usda.gov/core/profile?symbol=ASCU |date=2014-03-22 }} * http://monarchbutterflygarden.net/milkweed-plant-seed-resources/asclepias-curassavica-tropical-milkweed/ {{WS|Asclepias curassavica}} {{CC|Asclepias curassavica}} [[വർഗ്ഗം:കുറ്റിച്ചെടികൾ]] [[വർഗ്ഗം:അധിനിവേശസസ്യങ്ങൾ]] [[വർഗ്ഗം:പുഷ്പങ്ങൾ]] [[വർഗ്ഗം:അലങ്കാരസസ്യങ്ങൾ]] [[വർഗ്ഗം:കളകൾ]] [[വർഗ്ഗം:വിഷസസ്യങ്ങൾ]] [[വർഗ്ഗം:പുഷ്പിക്കുന്ന സസ്യങ്ങൾ]] [[വർഗ്ഗം:ശലഭപ്പുഴുക്കളുടെ ഭക്ഷണസസ്യങ്ങൾ]] [[വർഗ്ഗം:പാൻട്രോപ്പിക്കൽ സസ്യങ്ങൾ]] [[വർഗ്ഗം:തെക്കേ അമേരിക്കയിലെ ഉദ്യാന സസ്യങ്ങൾ]] [[വർഗ്ഗം:ചിത്രശലഭങ്ങളുടെ ഭക്ഷണസസ്യങ്ങൾ]] [[വർഗ്ഗം:അസ്ക്ലെപിയസ്]] [[വർഗ്ഗം:അപോസിനേസി കുടുംബത്തിൽ ഉൾപ്പെട്ട സസ്യങ്ങൾ]] [[വർഗ്ഗം:അപോസിനേസി കുടുംബം]] [[വർഗ്ഗം:കേരളത്തിലെ സസ്യജാലം]] [[വർഗ്ഗം:കേരളത്തിലെ അധിനിവേശസസ്യങ്ങൾ]] {{Plant-stub}} lrlx83w1wsmf4yqg931lzhn6yh3klcd 0 328662 4610602 4591261 2026-03-29T07:15:32Z Satheesh Parannoor 215831 4610602 wikitext text/x-wiki {{വൃത്തിയാക്കേണ്ടവ}} ഭാരതത്തിലെ ആദിമ ദ്രാവിഡ വിഭാഗങ്ങളിൽ പ്രധാന വിഭാഗമാണ് [[പറയർ]]. [[തമിഴ്‌നാട്]], [[കേരളം]] എന്നിവിടങ്ങളിൽ കൂടുതലായും [[കർണാടക|കർണാടകയിൽ]] പരിമിതമായും കാണുന്ന ജാതി വിഭാഗമാണ് പറയർ. ഇവർ സാംബവർ എന്നും അറിയപ്പെടുന്നു. ഭാരതത്തിൽ പറയർ  [[മാംഗ് ജാതി|മാംഗ്]], [[മാഡിക ജാതി|മാഡിക]], [[മാല ജാതി, എന്നും സൗത്ത് ഇൻഡ്യയിൽ [[പത്മ ജാതി|പത്മ]] ,[[സാംബവർ|സാംബവ]] , [[വള്ളുവർ ജാതി|വള്ളുവർ]],[[പറയർ|പറയൻ]], [[സാംബവർ|സാംബവൻ]] എന്നീപേരുകളിലും അറിയപ്പെടുന്നു.പറയ സമുദായത്തിൻറെ ആരാധനകൾ പ്രധാനമായും പൂർവ ദ്രാവിഡ സംബ്രദായങ്ങളിൽ ഊന്നിയുള്ളതാണ് കേരളത്തിലെ പറയരിൽ മലവാഴി എന്ന ദേവതയുടെ ആരാധന പ്രധാന അനുഷ്ഠാനങ്ങളിലൊന്നായി കണക്കാക്കുന്നു ദക്ഷിണേന്ത്യയിൽ പല പേരുകളിലായി പടർന്നു കിടക്കുന്ന സമുദായത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ ഉറവിടം സംബന്ധിച്ചു പല നിഗമനങ്ങൾ ഉണ്ടെങ്കിലും കൃത്യമായി തീർച്ച പെടുത്താൻ ആയിട്ടില്ല പൊതുവെ ശൈവർ എന്നു പറയുന്ന പറയ സമുദായങ്ങൾ ഒന്നു തന്നെ എന്നും പറയാവുന്ന രീതിയിൽ ആരാധനാ സാമ്യം ഉണ്ട് ഈ ഗോത്രങ്ങളുടെ ആരാധനകൾ എല്ലാം ആദിമ ശക്തി ആരാധനയിലൂടെ ഗോത്രത്തിൽ സ്വാധീനവും ശ്രദ്ധയും നേടിയ പൂർവികരെ ആരാധിക്കുന്നതാണ് എന്നു കാണാവുന്നതാണ് കൂടാതെ സമുദായ ഉത്പത്തിയെ പറയുന്ന ഐതിഹ്യങ്ങൾ ചരിത്രവസ്തുതകൾ എല്ലാം പരസ്പരം ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു ബ്രാഹ്മണരുടെ കടന്നു വരവിനു മുൻപ് പൂർവ കാലഘട്ടത്തിൽ സമൂഹത്തിൽ ഉന്നത പദവികളിൽ ഇരുന്ന സമുദായം ആയി പറയുന്നു [[പല്ലവർ|പല്ലവരുടെയും]കാകതീയരുടെയും] കാലഘട്ടത്തിൽ രാജാവിന്റെ മുഖ്യ ഉപദേഷ്ടക്കളായും, ജ്യോതി ശാസ്ത്രക്കാരായും ഇവർ അറിയപെട്ടിരുന്നു. [[അകനാനൂറ്|അകംനാനൂറിലും]] [[പുറനാനൂറ്|പുറംനാനൂറിലും]] സാംബവരെ കുറിച്ച് പരാമർശിക്കുന്നുണ്ട്. [[സംഘകാലം|സംഘകാലത്തിൽ]] സാംബവർ ദ്രാവിഡ അനുഷ്ഠാനങ്ങളിലെ പ്രധാനികളും ക്ഷേത്ര സംരക്ഷകരും പൂജാരികളും വാദ്യക്കാരും ആയിരുന്നതായി സംഘകാല കൃതികൾ.പണ്ഡിതർ [[അയോധി ദാസ്സർ|അയോധി ദാസ്സറും]] [[ബാബസാഹിബ് അംബേദ്കർ|Dr.അംബേദ്ക്കറും]] ഇവർ [[ബുദ്ധമതം|ബുദ്ധത]] അനുയായികൾ ആയി കണ്ടെത്തുന്നു. ബ്രാമണ ജാതിമേധാവിത്വ കാലത്ത് ഇവർ കംബോഡിയ, മൗറിഷ്യസ്, സൗത്ത് ആഫ്രിക്ക, സിംഗപ്പൂർ, സിംബാവെ, ഫിലപ്പീൻസ്, വിയ്റ്റനാം, ശ്രീലങ്ക തുടങ്ങിയ സ്ഥലങ്ങളിലേക്ക് ചിതറിക്കപ്പെടുകയും ഹിന്ദു ജാതിവ്യവസ്ഥിത സമൂഹത്തിൽ പിൻതള്ളപ്പെട്ടു പോവുകയും ചെയ്തു. ഇക്കാലത്ത് പറയർ കേരളത്തിൽ പ്രധാനമായും കാർഷിക വേല,മുറം, കുട്ട , പനമ്പ് തുടങ്ങിയവ നിർമ്മിക്കൽ എന്നീ തൊഴിലുകൾ കൂടുതലായി ചെയ്യാൻ നിർബന്ധിതരായി. അതുപോലെ തന്നെ മന്ത്രവാദത്തിലും([[ഒടിവിദ്യ|ഒടി]] വിദ്യ )  കലാപരമായും കഴിവുള്ളവർ ആണ് പറയർ .ഇന്ന് [[പട്ടികജാതി പട്ടികവർഗ്ഗ വിഭാഗങ്ങൾ|പട്ടിക ജാതി]] വിഭാഗത്തിൽ ആണ് ഇവർ. [[കേരളത്തിലെ നവോത്ഥാന പ്രസ്ഥാനങ്ങൾ|കേരളത്തിലെ നവോത്ഥാന പ്രസ്ഥാനത്തിൽ]] പറയ സമുദായത്തിന് സവിശേഷ പ്രാധാന്യമുണ്ട്.കേരളത്തിൽ ആദ്യമായി സമുദായ അടിസ്ഥാനത്തിൽ സംഘടിച്ചതു പറയർ(സാംബവർ ). 1911 ആഗസ്ത് 29 ന് [[ബ്രഹ്മ പ്രത്യക്ഷ സാധുജന സംഘം|ബ്രഹ്മ പ്രത്യക്ഷ സാധുജന പറയർ സംഘം]] രൂപീകൃതമായി. തിരുവിതാംകൂർ [[ശ്രീമൂലം പ്രജാസഭ 1904|ശ്രീമൂലംപ്രജാ]] സഭാ അംഗമായിരുന്ന [[കാവാരികുളം കണ്ടൻ കുമാരൻ]] ആദ്യ പ്രസിഡന്റും [[ആരുകാട്ട് ഊപ്പ]] ജനറൽ സെക്രട്ടറിയുമായി ആണ് സംഘം രൂപീകരിച്ചത്.[[ആത്മബോധോദയ സംഘം]] സ്ഥാപകൻ [[ശുഭാനന്ദ ഗുരു|ശുഭാനന്ദ ഗുരുദേവൻ]] , [[പ്രത്യക്ഷ രക്ഷാ ദൈവസഭ]] സ്ഥാപകൻ [[ശ്രീകുമാരഗുരു ദേവൻ]] എന്നിവരെല്ലാം കേരള ചരിത്രത്തിൽ മാറ്റം വരുത്തിയ പറയർക്കിടയിൽ നിന്നും ഉയർന്ന് വന്ന നവോത്ഥാന നായകർ ആണ് . തമിഴ്നാട്ടിലും കേരളത്തിലുമായി പടർന്നു കിടക്കുന്നതാണ് ഇവരുടെ സമൂഹം . [[ഇളയരാജ]] ,കസ്തൂരിരാജ, ധനുഷ്, യുവൻ ശങ്കർ രാജ, വെങ്കട്ട് പ്രഭു, ഗായകൻ ദേവ ,[[കലാഭവൻ മണി]] ,[[നെയ്യാറ്റിൻ‌കര വാസുദേവൻ|നെയ്യാറ്റിൻകര വാസുദേവൻ]] തുടങ്ങി ഒട്ടനവധി കലാകാരൻമാർ പറയ സമുദായത്തിൽ നിന്ന് നമ്മുക്ക് കാണാൻ കഴിയും . മറ്റ് പ്രശസ്ത വ്യക്തികൾ: [[RLV രാമകൃഷ്ണൻ]] [[A കുഞ്ഞിരാമൻ]] [[RLV രാമകൃഷ്ണൻ]] [[A കുഞ്ഞിരാമൻ]] [[ജാസി ഗിഫ്റ്റ്]] [[ലെനിൻ രാജേന്ദ്രൻ]] [[തിരുവള്ളുവർ]] ഡോ.കെ.ആർ വിശ്വംഭരൻ ദാസ്ക്കരൻ BA [[ഡോ.സി.സി പ്രസാദ്]] സതീഷ് പാറന്നൂർ [[വെണ്ണിക്കുളം മാധവൻ]] [[ഐ.ബാബു കുന്നത്തൂർ]] [[കെ.എ നാരായണൻ]] '''സുരേഷ് കുട്ടിരാമൻ''' == സംസ്കാരം == പറയരുടെ ഒരു അനുഷ്ഠാന കലയാണ് [[മലവാഴിയാട്ടം]].<ref name="puzha1">{{cite web |last1=Varavoor |first1=Prashanth |title=അവതരണങ്ങളിൽ അപമാനിക്കപ്പെടുന്ന അനുഷ്‌ഠാനകലകൾ|url=https://www.puzha.com/blog/magazine-prasanth_varavoor-essay1_nov3/}}</ref> പറയരുടെ വീടുകളിൽ പ്രതിഷ്ഠിക്കുകയും അവർ ആരാധിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന മാതൃദേവതയാണ് മലവാഴി. സംഗീത-നൃത്തരൂപത്തിൽ ദേവതകളെ പ്രീതിപ്പെടുത്താനാണ് മലവാഴിയാട്ടം നടത്തുന്നത്.<ref name="Hindu">{{cite news |last1=M |first1=Athira |title=Malayalam docu-fiction ‘Thevan’ pays tribute to folk artiste Thevan Peradipurathu |url=https://www.thehindu.com/life-and-style/docu-fiction-on-folk-artiste-thevan-directed-by-najma-naseera-majeed/article65254898.ece |work=The Hindu |date=24 March 2022 |language=en}}</ref> == അവലംബം == [[വർഗ്ഗം:മതം]] [[വർഗ്ഗം:ജാതിവ്യവസ്ഥ]] [[വർഗ്ഗം:ദളിതർ]] [[വർഗ്ഗം:കേരളത്തിലെ ജാതികൾ]] [[വർഗ്ഗം:പറയർ]] fyprflzrgxtzxa66vznqvwxxtspqw71 4610604 4610602 2026-03-29T07:20:02Z Satheesh Parannoor 215831 4610604 wikitext text/x-wiki {{വൃത്തിയാക്കേണ്ടവ}} ഭാരതത്തിലെ ആദിമ ദ്രാവിഡ വിഭാഗങ്ങളിൽ പ്രധാന വിഭാഗമാണ് [[പറയർ]]. [[തമിഴ്‌നാട്]], [[കേരളം]] എന്നിവിടങ്ങളിൽ കൂടുതലായും [[കർണാടക|കർണാടകയിൽ]] പരിമിതമായും കാണുന്ന ജാതി വിഭാഗമാണ് പറയർ. ഇവർ സാംബവർ എന്നും അറിയപ്പെടുന്നു. ഭാരതത്തിൽ പറയർ  [[മാംഗ് ജാതി|മാംഗ്]], [[മാഡിക ജാതി|മാഡിക]], [[മാല ജാതി, എന്നും സൗത്ത് ഇൻഡ്യയിൽ [[പത്മ ജാതി|പത്മ]] ,[[സാംബവർ|സാംബവ]] , [[വള്ളുവർ ജാതി|വള്ളുവർ]],[[പറയർ|പറയൻ]], [[സാംബവർ|സാംബവൻ]] എന്നീപേരുകളിലും അറിയപ്പെടുന്നു.പറയ സമുദായത്തിൻറെ ആരാധനകൾ പ്രധാനമായും പൂർവ ദ്രാവിഡ സംബ്രദായങ്ങളിൽ ഊന്നിയുള്ളതാണ് കേരളത്തിലെ പറയരിൽ മലവാഴി എന്ന ദേവതയുടെ ആരാധന പ്രധാന അനുഷ്ഠാനങ്ങളിലൊന്നായി കണക്കാക്കുന്നു ദക്ഷിണേന്ത്യയിൽ പല പേരുകളിലായി പടർന്നു കിടക്കുന്ന സമുദായത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ ഉറവിടം സംബന്ധിച്ചു പല നിഗമനങ്ങൾ ഉണ്ടെങ്കിലും കൃത്യമായി തീർച്ച പെടുത്താൻ ആയിട്ടില്ല പൊതുവെ ശൈവർ എന്നു പറയുന്ന പറയ സമുദായങ്ങൾ ഒന്നു തന്നെ എന്നും പറയാവുന്ന രീതിയിൽ ആരാധനാ സാമ്യം ഉണ്ട് ഈ ഗോത്രങ്ങളുടെ ആരാധനകൾ എല്ലാം ആദിമ ശക്തി ആരാധനയിലൂടെ ഗോത്രത്തിൽ സ്വാധീനവും ശ്രദ്ധയും നേടിയ പൂർവികരെ ആരാധിക്കുന്നതാണ് എന്നു കാണാവുന്നതാണ് കൂടാതെ സമുദായ ഉത്പത്തിയെ പറയുന്ന ഐതിഹ്യങ്ങൾ ചരിത്രവസ്തുതകൾ എല്ലാം പരസ്പരം ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു ബ്രാഹ്മണരുടെ കടന്നു വരവിനു മുൻപ് പൂർവ കാലഘട്ടത്തിൽ സമൂഹത്തിൽ ഉന്നത പദവികളിൽ ഇരുന്ന സമുദായം ആയി പറയുന്നു [[പല്ലവർ|പല്ലവരുടെയും]കാകതീയരുടെയും] കാലഘട്ടത്തിൽ രാജാവിന്റെ മുഖ്യ ഉപദേഷ്ടക്കളായും, ജ്യോതി ശാസ്ത്രക്കാരായും ഇവർ അറിയപെട്ടിരുന്നു. [[അകനാനൂറ്|അകംനാനൂറിലും]] [[പുറനാനൂറ്|പുറംനാനൂറിലും]] സാംബവരെ കുറിച്ച് പരാമർശിക്കുന്നുണ്ട്. [[സംഘകാലം|സംഘകാലത്തിൽ]] സാംബവർ ദ്രാവിഡ അനുഷ്ഠാനങ്ങളിലെ പ്രധാനികളും ക്ഷേത്ര സംരക്ഷകരും പൂജാരികളും വാദ്യക്കാരും ആയിരുന്നതായി സംഘകാല കൃതികൾ.പണ്ഡിതർ [[അയോധി ദാസ്സർ|അയോധി ദാസ്സറും]] [[ബാബസാഹിബ് അംബേദ്കർ|Dr.അംബേദ്ക്കറും]] ഇവർ [[ബുദ്ധമതം|ബുദ്ധത]] അനുയായികൾ ആയി കണ്ടെത്തുന്നു. ബ്രാമണ ജാതിമേധാവിത്വ കാലത്ത് ഇവർ കംബോഡിയ, മൗറിഷ്യസ്, സൗത്ത് ആഫ്രിക്ക, സിംഗപ്പൂർ, സിംബാവെ, ഫിലപ്പീൻസ്, വിയ്റ്റനാം, ശ്രീലങ്ക തുടങ്ങിയ സ്ഥലങ്ങളിലേക്ക് ചിതറിക്കപ്പെടുകയും ഹിന്ദു ജാതിവ്യവസ്ഥിത സമൂഹത്തിൽ പിൻതള്ളപ്പെട്ടു പോവുകയും ചെയ്തു. ഇക്കാലത്ത് പറയർ കേരളത്തിൽ പ്രധാനമായും കാർഷിക വേല,മുറം, കുട്ട , പനമ്പ് തുടങ്ങിയവ നിർമ്മിക്കൽ എന്നീ തൊഴിലുകൾ കൂടുതലായി ചെയ്യാൻ നിർബന്ധിതരായി. അതുപോലെ തന്നെ മന്ത്രവാദത്തിലും([[ഒടിവിദ്യ|ഒടി]] വിദ്യ )  കലാപരമായും കഴിവുള്ളവർ ആണ് പറയർ .ഇന്ന് [[പട്ടികജാതി പട്ടികവർഗ്ഗ വിഭാഗങ്ങൾ|പട്ടിക ജാതി]] വിഭാഗത്തിൽ ആണ് ഇവർ. [[കേരളത്തിലെ നവോത്ഥാന പ്രസ്ഥാനങ്ങൾ|കേരളത്തിലെ നവോത്ഥാന പ്രസ്ഥാനത്തിൽ]] പറയ സമുദായത്തിന് സവിശേഷ പ്രാധാന്യമുണ്ട്.കേരളത്തിൽ ആദ്യമായി സമുദായ അടിസ്ഥാനത്തിൽ സംഘടിച്ചതു പറയർ(സാംബവർ ). 1911 ആഗസ്ത് 29 ന് [[ബ്രഹ്മ പ്രത്യക്ഷ സാധുജന സംഘം|ബ്രഹ്മ പ്രത്യക്ഷ സാധുജന പറയർ സംഘം]] രൂപീകൃതമായി. തിരുവിതാംകൂർ [[ശ്രീമൂലം പ്രജാസഭ 1904|ശ്രീമൂലംപ്രജാ]] സഭാ അംഗമായിരുന്ന [[കാവാരികുളം കണ്ടൻ കുമാരൻ]] ആദ്യ പ്രസിഡന്റും [[ആരുകാട്ട് ഊപ്പ]] ജനറൽ സെക്രട്ടറിയുമായി ആണ് സംഘം രൂപീകരിച്ചത്.[[ആത്മബോധോദയ സംഘം]] സ്ഥാപകൻ [[ശുഭാനന്ദ ഗുരു|ശുഭാനന്ദ ഗുരുദേവൻ]] , [[പ്രത്യക്ഷ രക്ഷാ ദൈവസഭ]] സ്ഥാപകൻ [[ശ്രീകുമാരഗുരു ദേവൻ]] എന്നിവരെല്ലാം കേരള ചരിത്രത്തിൽ മാറ്റം വരുത്തിയ പറയർക്കിടയിൽ നിന്നും ഉയർന്ന് വന്ന നവോത്ഥാന നായകർ ആണ് . തമിഴ്നാട്ടിലും കേരളത്തിലുമായി പടർന്നു കിടക്കുന്നതാണ് ഇവരുടെ സമൂഹം . [[ഇളയരാജ]] ,കസ്തൂരിരാജ, ധനുഷ്, യുവൻ ശങ്കർ രാജ, വെങ്കട്ട് പ്രഭു, ഗായകൻ ദേവ ,[[കലാഭവൻ മണി]] ,[[നെയ്യാറ്റിൻ‌കര വാസുദേവൻ|നെയ്യാറ്റിൻകര വാസുദേവൻ]] , പൊതു പ്രവർത്തകനായ സതീഷ് പാറന്നൂർ തുടങ്ങിയവർ പറയ സമുദായത്തിൽ നിന്ന് നമ്മുക്ക് കാണാൻ കഴിയും . മറ്റ് പ്രശസ്ത വ്യക്തികൾ: [[RLV രാമകൃഷ്ണൻ]] [[A കുഞ്ഞിരാമൻ]] [[RLV രാമകൃഷ്ണൻ]] [[A കുഞ്ഞിരാമൻ]] [[ജാസി ഗിഫ്റ്റ്]] [[ലെനിൻ രാജേന്ദ്രൻ]] [[തിരുവള്ളുവർ]] ഡോ.കെ.ആർ വിശ്വംഭരൻ ദാസ്ക്കരൻ BA [[ഡോ.സി.സി പ്രസാദ്]] സതീഷ് പാറന്നൂർ [[വെണ്ണിക്കുളം മാധവൻ]] [[ഐ.ബാബു കുന്നത്തൂർ]] [[കെ.എ നാരായണൻ]] '''സുരേഷ് കുട്ടിരാമൻ''' == സംസ്കാരം == പറയരുടെ ഒരു അനുഷ്ഠാന കലയാണ് [[മലവാഴിയാട്ടം]].<ref name="puzha1">{{cite web |last1=Varavoor |first1=Prashanth |title=അവതരണങ്ങളിൽ അപമാനിക്കപ്പെടുന്ന അനുഷ്‌ഠാനകലകൾ|url=https://www.puzha.com/blog/magazine-prasanth_varavoor-essay1_nov3/}}</ref> പറയരുടെ വീടുകളിൽ പ്രതിഷ്ഠിക്കുകയും അവർ ആരാധിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന മാതൃദേവതയാണ് മലവാഴി. സംഗീത-നൃത്തരൂപത്തിൽ ദേവതകളെ പ്രീതിപ്പെടുത്താനാണ് മലവാഴിയാട്ടം നടത്തുന്നത്.<ref name="Hindu">{{cite news |last1=M |first1=Athira |title=Malayalam docu-fiction ‘Thevan’ pays tribute to folk artiste Thevan Peradipurathu |url=https://www.thehindu.com/life-and-style/docu-fiction-on-folk-artiste-thevan-directed-by-najma-naseera-majeed/article65254898.ece |work=The Hindu |date=24 March 2022 |language=en}}</ref> == അവലംബം == [[വർഗ്ഗം:മതം]] [[വർഗ്ഗം:ജാതിവ്യവസ്ഥ]] [[വർഗ്ഗം:ദളിതർ]] [[വർഗ്ഗം:കേരളത്തിലെ ജാതികൾ]] [[വർഗ്ഗം:പറയർ]] fjlod9f11uv18f8bj61ili1giu3xgxg 10 346380 4610643 2381765 2026-03-29T11:49:44Z Symphonicallyu 155269 4610643 wikitext text/x-wiki {{Navbox |name = Languages of Bangladesh |title = {{flagicon|ബംഗ്ലാദേശ്}} [[ബംഗ്ലാദേശ്|ബംഗ്ലാദേശിലെ]] [[Languages of Bangladesh|ഭാഷകൾ]] |state = {{{state|autocollapse}}} |listclass = hlist |group1 = National and Official |list1 = * [[ബംഗാളി ഭാഷ|ബംഗാളി]] |group2 = [[ഇന്തോ-യൂറോപ്യൻ ഭാഷകൾ|ഇന്തോ-യൂറോപ്യൻ]] |list2 = * [[ആസ്സാമീസ് ഭാഷ|ആസ്സാമീസ്]] * [[ബംഗാളി ഭാഷ|ബംഗാളി]] * [[Bihari languages|Bihari ]] * [[Bishnupriya Manipuri language|Bishnupriya ]] * [[Chakma language|Chakma]] * [[Chittagonian language|Chittagonian]] * [[English language|English]] * [[Pali]] * [[Rangpuri language|Rangpuri ]] * [[Rohingya language|Rohingya]] * [[സദ്രി ഭാഷ|സദ്രി]] * [[Sylheti language|Sylheti]] * [[Hajong language | Hajong]] |group3 = Sino-Tibetan |list3 = *[[Shö language|Shö]] *[[Atong language (Sino-Tibetan)|A'Tong]] *[[Bawm language|Bawm]] *[[Sak language|Sak]] *[[Kukish languages|Kukish]] *[[Falam language|Falam]] *[[Garo language|Garo]] *[[Hakha Chin language|Haka]] *[[Khumi language|Khumi]] *[[Koch language|Koch]] *[[Kokborok]] *[[Megam language|Megam]] *[[Meithei language|Meitei Manipuri]] *[[Mizo language|Mizo]] *[[Mru language|Mru]] *[[Pangkhu language|Pangkhu]] *[[Rakhine language|Rakhine]] *[[Marma Language|Marma]] *[[Reang language|Riang]] *[[Tanchangya language|Tanchangya]] *[[Tippera language|Tippera]] *[[Usoi language|Usoi]] |group4 = Austroasiatic |list4 = *[[Khasi language|Khasi]] *[[കോട ഭാഷ|കോട]] *[[മുണ്ടാരി ഭാഷ|മുണ്ടാരി]] *[[Pnar language|Pnar]] *[[സന്താലി ഭാഷ|സന്താലി]] *[[War language|War-Jaintia]] |group5 = Dravidian |list5 = *[[കുഡുഖ് ഭാഷ|കുഡുഖ്]] *[[Sauria Paharia language|Sauria Paharia]] |group6 = Afro-Asiatic |list6 = *[[Arabic]] }}<noinclude> {{collapsible option}} [[Category:ബംഗ്ലാദേശിലെ ഭാഷകൾ|*Template]] [[Category:Bangladesh templates]] [[pt:Predefinição:Línguas Nacionais da Bangladesh]] [[or:ଛାଞ୍ଚ:Languages of Bangladesh]] </noinclude> f4gp4ypd0ov68vqd0x00hh1k5g6kx5m 0 359739 4610502 4115387 2026-03-28T13:51:39Z InternetArchiveBot 146798 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 4610502 wikitext text/x-wiki {{Infobox ancient site|name=Great Sphinx of Giza|native_name=|native_name_lang=|alternate_name=|image=Great Sphinx of Giza May 2015.JPG|image_size=250px|alt=|caption=|map=|map_type=Egypt|map_alt=|map_caption=|map_size=|altitude_m=<!-- Enter a number for altitude in meters (m) -->|altitude_ref=|relief=1|coordinates={{Coord|29|58|31|N|31|08|16|E|display=title,inline|region:EG_type:landmark_scale:2000}}|gbgridref=|map_dot_label=|location=[[Giza, Egypt]]|region=[[Egypt]]|type=|part_of=|length={{convert|73|m|ft}}|width={{convert|19|m|ft}}|area=|volume=|diameter=|circumference=|height={{convert|20|m|ft}}|builder=|material=[[Limestone]]|built=|abandoned=|epochs=<!-- actually displays as "Periods" -->|cultures=|dependency_of=|occupants=|event=|discovered=|excavations=|archaeologists=|condition=Partially restored|ownership=|management=|public_access=|other_designation=|website=<!-- {{URL|example.com}} -->|architectural_styles=|architectural_details=|notes=}}[[പ്രമാണം:The Great Sphinx of Giza.JPG|ലഘുചിത്രം|353x353ബിന്ദു|ഗിസയിലെ സ്ഫിങ്ക്സ് പ്രതിമ]] [[ഈജിപ്റ്റ്‌|ഈജിപ്തിലെ]] ഗിസയിൽ സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന, മനുഷ്യന്റെ ശിരസ്സും [[സിംഹം|സിംഹത്തിന്റെ]] ഉടലുമുള്ള [[സ്ഫിങ്സ്|സ്ഫിങ്ക്സിന്റെ]] [[ചുണ്ണാമ്പ് കല്ല്|ചുണ്ണാമ്പ് കല്ലിൽ]] നിർമ്മിച്ച ഒരു വലിയ ശില്പമാണ് '''ഗിസയിലെ സ്പിങ്ക്സ്''' അഥവാ '''ഗിസയിലെ ബൃഹത് സ്ഫിങ്ക്സ്''' (ഇംഗ്ലീഷ്: '''Great Sphinx of Giza''' [[Arabic language|Arabic]]: أبو الهول‎‎ ''Abū al-Haul''.)<ref name="The Great Sphinx of Giza">{{Cite news|url=http://www.ancient.eu/The_Great_Sphinx_of_Giza/|title=The Great Sphinx of Giza|newspaper=Ancient History Encyclopedia|access-date=2016-12-07|archive-date=2018-06-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20180612163646/https://www.ancient.eu/The_Great_Sphinx_of_Giza/|url-status=dead}}</ref>. സ്ഫിങ്ക്സ് പ്രതിമകൾ ലോകത്ത് അനേകം ഉണ്ടെങ്കിലും പൊതുവെ സ്ഫിങ്ക്സ് എന്ന പദത്താൽ ഗിസയിലെ സ്ഫിങ്ക്സിന്റെയാണ് വിവക്ഷിക്കപ്പെടുന്നത്. [[നൈൽ നദി|നൈലിന്റെ]] പടിഞ്ഞാറെക്കരയിൽ കിഴക്ക് ദർശനമായാണ് ഈ ശില്പം പണിതിരിക്കുന്നത്. ശില്പത്തിന്റെ മുഖം [[Khafra|ഖഫ്രെ ഫറവോയെ]] പതിനിധികരിക്കുന്നതാണ് എന്ന് കരുതപ്പെടുന്നു.<ref>http://www.newworldencyclopedia.org/entry/Pyramids_of_Giza</ref> പാദം മുതൽ വാൽ വരെ 238 അടിയും(73 മീ.), കീഴ്ഭാഗം മുതൽ ശിരസ്സ് വരെ 66.3 അടിയുമാണ് (20.21 മീ.) ഈ ശില്പത്തിന്റെ വലിപ്പം. ഈജിപ്തിലെ അറിയപ്പെടുന്ന ഏറ്റവും പഴക്കം ചെന്ന പുരാതന ശില്പങ്ങളിൽ ഒന്നാണ് സ്ഫിങ്ക്സ്. [[Old Kingdom|പുരാതന സാമ്രാജ്യത്തിൽ]]  ഫറവോആയിരുന്ന [[Khafra|ഖഫ്രെയുടെ]] (c. 2558–2532 BC) ഭരണകാലത്താണ് ഇത് പണികഴിപ്പിക്കപ്പെട്ടത് എന്ന് കരുതപ്പെടുന്നു.<ref>Dunford, Jane; Fletcher, Joann; French, Carole (ed., 2007). [http://www.dorlingkindersley-uk.co.uk/nf/Book/BookDisplay/0,,9781405320931,00.html?/Egypt ''Egypt: Eyewitness Travel Guide''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090218063731/http://www.dorlingkindersley-uk.co.uk/nf/Book/BookDisplay/0%2C%2C9781405320931%2C00.html?%2FEgypt|date=2009-02-18}}. London: [[Dorling Kindersley]], 2007. ISBN 978-0-7566-2875-8.</ref> == നിർമ്മിതി == [[പ്രമാണം:Kahfre valley sphinx.svg|ഇടത്ത്‌|ലഘുചിത്രം|ഖഫ്രെ താഴ്വരയുടെ രൂപരേഖയും അതിൽ സ്ഫിങ്ക്സിന്റെ സ്ഥാനവും]] ഗിസ പീഠഭൂമിയിലെ ഒരു പാറയിൽ കൊത്തിയുണ്ടാക്കിയ ഒറ്റക്കൽ ശില്പമാണ് സ്ഫിങ്ക്സ്. ഇതേ ക്വാറിയിൽനിന്നുതന്നെയാണ് പിരമിഡുകൾ ഉൾപ്പെടെയുള്ള ഗിസയിലെ മറ്റു പല നിർമ്മിതികൾക്കും ആവശ്യമായ ശിലകൾ ഖനനം ചെയ്തതും.<ref name=":0">{{Cite web|url=http://www.cheops-pyramide.ch/khufu-pyramid/stone-quarries.html|title=Stone quarries in ancient Egypt. Details about the Giza quarries, the granite quarries in Assuan and the Tura limestone quarries|last=Zuberbühler|first=Franz Löhner, Teresa|website=www.cheops-pyramide.ch|access-date=2016-12-08|archive-date=2020-11-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20201127015204/http://www.cheops-pyramide.ch/khufu-pyramid/stone-quarries.html|url-status=dead}}</ref> സ്ഫിങ്ക്സിന്റെ പാദം ഉൾപ്പെടെയുള്ള കീഴ്ഭാഗം കട്ടിയേറിയ കൽപാളിയിലാണ് പെടുന്നത്.<ref name="The Great Sphinx of Giza"/> കഴുത്ത് വരെയുള്ള ഭാഗം താരതമ്യേന മൃദുലമായ കൽ പാളിയിൽ വരുന്നതിനാൽ സാരമായ ശിഥലീകരണത്തിന് സ്ഫിങ്ക്സിന്റെ ഈ ഭാഗം വിധേയമായിട്ടുണ്ട്. പക്ഷെ ശിരസ്സ് കൊത്തിയിരിക്കുന്ന കല്ല് കൂടുതൽ ഉറപ്പുള്ളതാണ്.<ref name=":1">{{Cite web|url=http://www.aeraweb.org/sphinx-project/geology-of-the-sphinx/|title=The Great Sphinx {{!}} Geology of a Statue {{!}} Dating the Sphinx {{!}} Ancient Egypt Research Associates|website=www.aeraweb.org|access-date=2016-12-08}}</ref> == പുനഃരുദ്ധാരണം == [[പ്രമാണം:Sphinx_partially_excavated2.jpg|ലഘുചിത്രം|ഭാഗികമായി പുറത്തെടുത്ത സ്ഫിങ്ക്സ്, ca. 1878-ൽ.]] [[പ്രമാണം:Egypt.Giza.Sphinx.02.jpg|ലഘുചിത്രം|സ്ഫിങ്ക്സും പശ്ചാത്തലത്തിൽ [[Pyramid of Khafre|ഖഫ്രെയുടെ പിരമിഡും]], 2005-ൽ.]] ഒരുകാലത്ത് [[ഗിസ നെക്രൊപൊളിസ്|ഗിസ് നെക്രോപോളിസ്]] തന്നെ ഉപേക്ഷിക്കപ്പെട്ട നിലയിൽ ആയിരുന്നു. വളരെ നാളുകൾ മണൽ മൂടികിടന്ന സ്ഫിങ്ക്സ് പ്രതിമയെ ഉദ്ഖനനം ചെയ്ത് വീണ്ടെടുത്തത് ഈജിപ്തിലെ യുവ-ഫറവോ ആയിരുന്ന [[Thutmose IV|തുത്മോസ് നാലാമനാണ്]] (1401–1391 അല്ലെങ്കിൽ 1397–1388 BC). ബി.സി 1400ലായിരുന്നു ഇത്. ഒരിക്കൽ ഗിസ പീഠഭൂമിയിൽ വിശ്രമിക്കുകയായിരുന്ന തുത്മോസിന് ഈജിപ്ഷ്യൻ ദേവനായിരുന്ന റായുടെ സ്വപ്നദർശനം ലഭിച്ചുവെന്നും, സ്വപ്നത്തിൽ സ്ഫിങ്ക്സിനെ മണ്ണിനടിയിൽനിന്നും വീണ്ടെടുക്കാൻ ആവശ്യപ്പെട്ടു എന്നുമാണ് ഐതിഹ്യം. സ്ഫിങ്കിസിന്റെ മുൻ കാലുകൾക്കിടയിലായി തുത്മോസ് സ്ഥാപിച്ച സ്വപ്ന ശിലയിൽ ഈ സംഭവത്തെ കുറിച്ച് [[ഹിറോഗ്ലിഫ്|ഹൈറോഗ്ലിഫിൿസ്]] ലിപിയിൽ വിവരിച്ചിട്ടുണ്ട്.<ref>Mallet, Dominique, [http://www.harmakhis.org/The%20Stele%20of%20Thotmes%20IV%20%28Translation%29.htm ''The Stele of Thothmes&nbsp;IV: A Translation''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141107083223/http://www.harmakhis.org/The%20Stele%20of%20Thotmes%20IV%20%28Translation%29.htm |date=2014-11-07 }}, at [http://www.harmakhis.org/ harmakhis.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140517115319/http://www.harmakhis.org/ |date=2014-05-17 }}. Retrieved {{Nowrap|3 January}} 2009.</ref> പിന്നീട് [[റാംസെസ്സ് രണ്ടാമൻ|റംസ്സെസ് രണ്ടാമൻ]] ഫറവോ രണ്ടാംഘട്ട ഉദ്ഖനനം ഏറ്റെടുത്തിരിക്കണം എന്നും കരുതുന്നു. ആധുനിക കാലഘട്ടത്തിൽ പുരാവസ്തു ഉദ്ഖനനം നടക്കുന്നത് എ.ഡി 1817ലാണ്. ഇറ്റാലിയൻ പുരാവസ്തുശാസ്ത്രജ്ഞനായ [[Giovanni Battista Caviglia|ഗിയോവാനി ബാറ്റിസ്റ്റ കാവിഗ്ലിയയുടെ]] നേതൃത്വത്തിൽ സ്ഫിങ്ക്സിന്റെ മാറ് വരെയുള്ള ഭാഗം മണ്ണിൽനിന്നും വീണ്ടെടുത്തു. 1925 നും 1936നും ഇടയിലാണ് സ്ഫിങ്ക്സിന്റെ മൊത്തമായും വീണ്ടെടുക്കുന്നത്. [[Émile Baraize|എമിലി ബറൈസ്]] എന്ന ഈജിപ്റ്റോളജിസ്റ്റിന്റെ നേതൃത്വത്തിലായിരുന്നു അത്. == അവലംബം == {{reflist|30em}} == പുറത്തേക്കുള്ള കണ്ണികൾ == {{Commons category|Great Sphinx of Giza}} *[http://documentarystorm.com/history-archaeology/riddle-of-the-sphinx/ Riddle of the Sphinx] *[http://aldokkan.com/art/sphinx.htm Egyptian and Greek Sphinxes] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081211015848/http://www.aldokkan.com/art/sphinx.htm |date=2008-12-11 }} *[http://www.eridu.co.uk/Author/egypt/lost.html Egypt—The Lost Civilization Theory] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110717033510/http://www.eridu.co.uk/Author/egypt/lost.html |date=2011-07-17 }} *[http://www.catchpenny.org/nose.html The Sphinx's Nose] *[http://www.smithsonianjourneys.org/blog/2009/12/08/photo-what-happened-to-the-sphinx%E2%80%99s-nose/ What happened to the Sphinx's nose?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140516191332/http://www.smithsonianjourneys.org/blog/2009/12/08/photo-what-happened-to-the-sphinx%E2%80%99s-nose/ |date=2014-05-16 }} *[http://guardians.net/egypt/sphinx/ Sphinx photo gallery] qqn3ztlm4eh0umf6avz0rmul0bso8qu 0 366145 4610566 3654000 2026-03-29T03:23:39Z InternetArchiveBot 146798 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 4610566 wikitext text/x-wiki {{prettyurl|Jyotirmoyee Sikdar}} {{Infobox Indian politician | image = | name = ജ്യോതിർമയി സിക്ദർ | caption = | birth_date = {{Birth date and age|1969|12|11|df=y}} | birth_place = [[നാദിയ ജില്ല]], [[പശ്ചിമ ബംഗാൾ]] | residence = [[കൊൽക്കത്ത]] | death_date = | death_place = | office = [[പാർലമെന്റ് അംഗം]], [[ലോക്സഭ]] | term_start = 2004 | term_end = 2009 | predecessor = [[സത്യബ്രത മുഖർജി]] | successor = [[തപസ് പോൾ]] | constituency = [[കൃഷ്ണനഗർ ലോക്സഭാമണ്ഡലം]] | party = [[സി.പി.എം]] | religion = | spouse = അവതാർ സിങ് | children = 1 മകൻ | website = | footnotes = | date = 17 September | | year = 2006 | | source = http://164.100.24.208/ls/lsmember/biodata.asp?mpsno=4185 }} ഒരു ഇന്ത്യൻ കായികതാരവും രാഷ്ട്രീയ പ്രവർത്തകയുമാണ് '''ജ്യോതിർമയി സിക്ദർ'''. 14ാം ലോക്‌സഭയിലേക്ക് [[പശ്ചിമ ബംഗാൾ|പശ്ചിമ ബംഗാളിലെ]] [[കൃഷ്ണനഗർ ലോക്‌സഭാ മണ്ഡലx|കൃഷ്ണനഗർ ലോക്‌സഭാ മണ്ഡലത്തിൽ]] നിന്ന് പാർലമെന്റംഗമായി തെരഞ്ഞെടുക്കപ്പെട്ടു. ==ജീവിതരേഖ== 1969 ഡിസംബർ 11ന് [[പശ്ചിമ ബംഗാൾ|പശ്ചിമ ബംഗാളിലെ]] [[നാദിയ ജില്ല|നാദിയയിൽ]] ജനിച്ചു.<ref>{{Cite web |url=http://www.indianetzone.com/16/indian_athlete_jyotirmoyee_sikdar.htm |title=ആർക്കൈവ് പകർപ്പ് |access-date=2017-03-10 |archive-date=2017-05-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170508192754/http://www.indianetzone.com/16/indian_athlete_jyotirmoyee_sikdar.htm |url-status=dead }}</ref> 1995ലെ [[ഏഷ്യൻ അത്‌ലറ്റിക്സ് ചാമ്പ്യൻഷിപ്പ്|ഏഷ്യൻ അത്‌ലറ്റിക്സ് ചാമ്പ്യൻഷിപ്പിൽ]] 800 മീറ്റർ ഓട്ട മത്സരത്തിൽ സ്വർണ മെഡൽ കരസ്ഥമാക്കി. 1998ൽ ബാങ്കോക്കിൽ വച്ച് നടന്ന [[ഏഷ്യൻ ഗെയിംസ്|ഏഷ്യൻ ഗെയിംസിൽ]] 800 മീറ്റർ, 1500 മീറ്റർ എന്നീ ഇനങ്ങളിൽ സ്വർണ മെഡൽ നേടി.<ref>www.gbrathletics.com/ic/asg.htm</ref><ref>http://www.gbrathletics.com/ic/asc.htm</ref> 1998ൽ [[രാജീവ് ഗാന്ധി ഖേൽ രത്ന പുരസ്കാരം]] ലഭിച്ചു. 2003ൽ [[പത്മശ്രീ പുരസ്കാരം|പത്മശ്രീ പുരസ്കാരവും]] ലഭിച്ചു. 2009ൽ കൃഷ്ണനഗർ ലോക്‌സഭാ മണ്ഡലത്തിൽ നിന്നും മത്സരിച്ചെങ്കിലും പരാജയപ്പെട്ടു. ==നേട്ടങ്ങൾ== {| {{AchievementTable}} |- !colspan="5"|{{IND}}യെ പ്രതിനിധീകരിച്ച് |- |rowspan=4|1998 |rowspan=2|[[1998 ഏഷ്യൻ ചാമ്പ്യൻഷിപ്പ്]] |rowspan=2|[[ഫുക്കുവോക്ക, ജപ്പാൻ]] |bgcolor=cc9966|വെങ്കലം |800 മീ. |- |bgcolor=cc9966|വെങ്കലം |1500 മീ. |- |rowspan=2|[[1998 ഏഷ്യൻ ഗെയിംസ്]] |rowspan=2|[[ബാങ്കോക്ക്, തായ്‌ലന്റ്]] |bgcolor=gold|സ്വർണ്ണം |800 മീ. |- |bgcolor=gold|സ്വർണ്ണം |1500 മീ. |} ==പുരസ്കാരങ്ങൾ== *[[അർജുന അവാർഡ്]] (1995) *[[രാജീവ് ഗാന്ധി ഖേൽരത്ന പുരസ്കാരം|രാജീവ്ഗാന്ധി ഖേൽരത്ന പുരസ്കാരം]] (1998) *[[പത്മശ്രീ പുരസ്കാരം]] (2003)<ref>www.webcitation.org/6U68ulwpb</ref> ==അവലംബം== <references/> ==പുറം കണ്ണികൾ== * [http://164.100.24.208/ls/lsmember/biodata.asp?mpsno=4185 Official biographical sketch in Parliament of India website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060622230258/http://164.100.24.208/ls/lsmember/biodata.asp?mpsno=4185 |date=2006-06-22 }} *{{iaaf name|76030}} [[വർഗ്ഗം:1969-ൽ ജനിച്ചവർ]] [[വർഗ്ഗം:ഡിസംബർ 11-ന് ജനിച്ചവർ]] [[വർഗ്ഗം:ഇന്ത്യൻ അത്ലറ്റുകൾ]] [[വർഗ്ഗം:ലോക്‌സഭയിലെ മുൻ അംഗങ്ങൾ]] [[വർഗ്ഗം:പതിനാലാം ലോക്‌സഭയിലെ അംഗങ്ങൾ]] [[വർഗ്ഗം:പത്മശ്രീ പുരസ്കാരം ലഭിച്ചവർ]] [[വർഗ്ഗം:ഇന്ത്യയ്ക്ക് വേണ്ടി ഏഷ്യൻ ഗെയിംസ് സ്വർണമെഡൽ നേടിയവർ]] 9y729ns61op3zy7vobn3apg19zdfr7b 10 393614 4610594 2626728 2026-03-29T06:39:55Z Symphonicallyu 155269 4610594 wikitext text/x-wiki {{#if: {{{1|}}} |{{cite book|chapter={{{2|{{PAGENAME}}}}}|chapter-url=http://glottolog.org/resource/languoid/id/{{{1|}}}|editor1-first=Harald|editor1-last=Hammarström|editor2-first=Robert|editor2-last=Forkel|editor3-first=Martin|editor3-last=Haspelmath|year=2017|title=[[Glottolog|Glottolog 3.0]]|edition=|location=Jena, Germany|publisher=Max Planck Institute for the Science of Human History}} |{{cite book|editor1-first=Harald|editor1-last=Hammarström|editor2-first=Robert|editor2-last=Forkel|editor3-first=Martin|editor3-last=Haspelmath|year=2017|title=Glottolog 3.0|edition=|location=Jena, Germany|publisher=Max Planck Institute for the Science of Human History|url=http://glottolog.org/}} }}<noinclude> {{documentation}} </noinclude> hzh68d2rfr0iupwmiwwcvfgvoallis8 0 404405 4610586 4098281 2026-03-29T05:17:35Z InternetArchiveBot 146798 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 4610586 wikitext text/x-wiki {{prettyurl|Tuol Sleng Genocide Museum}} {{Infobox concentration camp | type = Former school used as [[Khmer Rouge Killing Fields|killing field]] by the Santebal | name = Tuol Sleng | image = Tuol Sleng.jpg | image size = 300px | caption = The exterior of the Tuol Sleng Genocide Museum, Phnom Penh | alt = | location map = Cambodia | map alt = | map caption = | coordinates = {{coord|11|32|58|N|104|55|04|E|type:landmark|display=inline,title}} | other names = S-21 | known for = Internment, interrogation and extermination camp used by the Khmer Rouge | location = [[Phnom Penh]] | website = {{URL|www.tuolsleng.gov.kh/en/}} | built by = | operated by = Khmer Rouge | commandant = [[Kang Kek Iew]] | original use = High school | construction = | in operation = S-21 as institution = August 1975, The buildings of the former high school = beginning 1976<ref name="ECCC Case 001/01">{{cite book |last1=ECCC |title=Case 001/01}}</ref> | gas chambers = | prisoner type = | inmates = 18,145 prisoners, probably more | killed = 18,133 (source: ECCC list of the inmates by the co-prosecutors in Case 001/01) | liberated by = [[People's Army of Vietnam]] | notable inmates = [[Chum Mey]] }} [[കംബോഡിയ]]യുടെ തലസ്ഥാനമായ [[നോം പെൻ|നോം പെനിലെ]] [[കംബോഡിയയിലെ വംശഹത്യ|കംബോഡിയൻ വംശഹത്യ]]യുടെ ചരിത്രമുള്ള ഒരു മ്യൂസിയമാണ് '''ടുവോൾ സ്ലെങ്ങ് ജെനോസൈഡ് മ്യൂസിയം.''' ഈ നിർദിഷ്ടസ്ഥലം മുൻ സെക്കണ്ടറി സ്കൂളാണ്. സെക്യൂരിറ്റി പ്രിസൺ 21 (എസ് -21) ആയി [[ഖമർ റൂഷ്]] ഭരണകൂടം 1975-ൽ അധികാരത്തിൽ വന്നതുമുതൽ 1979 ലെ പതനം വരെ ഇവിടം ഉപയോഗിച്ചു. 1976 മുതൽ 1979 വരെ 20,000 പേരെ ടുവോൾ സ്ലെങ്ങിൽ തടവിലാക്കി (യഥാർത്ഥ സംഖ്യ അജ്ഞാതമാണ്). ടുവോൾ സ്ലെങ്ങ് (Khmer: ទួល h Khmer ഉച്ചാരണം: [tuəl slaeŋ]) എന്നാൽ "വിഷവൃക്ഷങ്ങളുടെ മല" അല്ലെങ്കിൽ "[[കാഞ്ഞിരം|സ്ട്രൈക്നൈൻ]] ഹിൽ" എന്നാണ് അർത്ഥമാക്കുന്നത്. ഖമർ റൂഷ് സ്ഥാപിച്ച കുറഞ്ഞത് 150 പീഡന, വധശിക്ഷാ കേന്ദ്രങ്ങളിൽ ഒന്നാണ് ടുവോൾ സ്ലെംഗ്, <ref>Locard, Henri, [http://www.paulbogdanor.com/left/cambodia/locard.pdf State Violence in Democratic Kampuchea (1975-1979) and Retribution (1979-2004)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211031164305/http://www.paulbogdanor.com/left/cambodia/locard.pdf |date=2021-10-31 }}, ''European Review of History'', Vol. 12, No. 1, March 2005, pp.121–143.</ref> മറ്റ് സ്രോതസ്സുകൾ 196 ജയിൽ കേന്ദ്രങ്ങളിൽ ഈ കണക്കുകൾ രേഖപ്പെടുത്തിയിട്ടുണ്ട്. 2010 ജൂലൈ 26 ന്, കംബോഡിയയിലെ കോടതികളിലെ അസാധാരണ അറകൾ, മനുഷ്യരാശിക്കെതിരായ കുറ്റകൃത്യങ്ങൾക്കും 1949 ലെ ജനീവ ഉടമ്പടികളുടെ ഗുരുതരമായ ലംഘനങ്ങൾക്കും ടുവൽ സ്ലെങ് ജയിലിലെ മേധാവി [[Kang Kek Iew|കാങ് കെക്ക് ല്യൂവിനെ]] ജീവപര്യന്തം തടവിന് ശിക്ഷിക്കുകയും ചെയ്തു.<ref>{{cite web|url=https://www.eccc.gov.kh/en/case/topic/1|website=Extraordinary Chambers of the Courts of Cambodia|accessdate=September 5, 2017|title=ആർക്കൈവ് പകർപ്പ്|archive-date=2016-12-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20161223002456/https://www.eccc.gov.kh/en/case/topic/1|url-status=dead}}</ref> ''' == ചരിത്രം== [[പ്രമാണം:Tuolsleng3.JPG|ലഘുചിത്രം|Many of the school rooms were divided into crude cells]] [[പ്രമാണം:S-21_cellules.JPG|ലഘുചിത്രം|Cells]] [[പ്രമാണം:Tuol_Sleng_Barbed_Wire.jpg|ലഘുചിത്രം|Razor wire around the perimeter]] [[പ്രമാണം:Tuol_Sleng_Genocide_Museum_Cells.jpg|ലഘുചിത്രം|Inside the museum]] മുമ്പ് [[നൊറോഡോം സിഹാനൂക്|നോറോഡാം സിഹാനൗക്കിന്റെ]] രാജകുടുംബത്തിൽപ്പെട്ട പൂർവ്വികന്റെ പേരിലുള്ള ടുവോൾ സ്വേ പ്രേ ഹൈസ്കൂൾ <ref name=dccam-history-of-dk>{{cite book | title=A History of Democratic Kampuchea (1975–1979)| publisher=Documentation Center of Cambodia | page=74 | url=http://www.dccam.org/ | isbn=99950-60-04-3}}</ref>സമുച്ചയത്തിലെ അഞ്ച് കെട്ടിടങ്ങൾ 1976 മാർച്ച് / ഏപ്രിൽ മാസങ്ങളിൽ ജയിലും ചോദ്യം ചെയ്യൽ കേന്ദ്രമായും മാറ്റി. പട്ടണത്തിലെ മറ്റ് കെട്ടിടങ്ങൾ ഇതിനകം ജയിൽ എസ് -21 ആയി ഉപയോഗിച്ചിരുന്നു. ഖമർ റൂഷ് സമുച്ചയത്തിന് "സെക്യൂരിറ്റി പ്രിസൺ 21" (എസ് -21) എന്ന് പുനർനാമകരണം ചെയ്തു. ജയിലിൽ തടവുകാർക്ക് അനുയോജ്യമായ രീതിയിൽ നിർമ്മാണം ആരംഭിച്ചു. കെട്ടിടങ്ങൾ വൈദ്യുതീകരിച്ച മുള്ളുവേലികളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ടു, ക്ലാസ് മുറികൾ ചെറിയ ജയിലായും പീഡന അറകളായും മാറ്റി. എല്ലാ ജാലകങ്ങളും രക്ഷപ്പെടലും ആത്മഹത്യയും തടയാൻ ഇരുമ്പ് ബാറുകളും മുള്ളുവേലികളും കൊണ്ട് മൂടിയിരുന്നു. 1975 മുതൽ 1979 വരെ 17,000 ത്തോളം പേരെ തുവാൾ സ്ലെങിൽ ജയിലിലടച്ചു എന്ന് കണക്കുകൾ സൂചിപ്പിക്കുന്നു (ചില കണക്കുകൾ സൂചിപ്പിക്കുന്നത് 20,000 ത്തോളം എണ്ണം ആണെങ്കിലും യഥാർത്ഥ എണ്ണം അജ്ഞാതമാണ്). ഏതാണ്ട് 1,000–1,500 നും ഇടയിൽ തടവുകാർ ഒരേസമയം ജയിലിലായിരുന്നു. അവരെ ആവർത്തിച്ച് പീഡിപ്പിക്കുകയും കുടുംബാംഗങ്ങളെയും അടുത്ത സഹകാരികളെയും പേര് ചേർക്കാൻ നിർബന്ധിക്കുകയും ചെയ്തു. അവർ അറസ്റ്റു ചെയ്യുകയും പീഡിപ്പിക്കുകയും വധിക്കുകയും ചെയ്തു. ആദ്യകാല മാസങ്ങളിൽ, S-21 ന്റെ ഭൂരിഭാഗം ആളുകളും മുൻ ലോൺ നോൾ ഭരണകൂടത്തിൽ നിന്നുള്ളവരാണ്. സൈനികർ, സർക്കാർ ഉദ്യോഗസ്ഥർ, അതുപോലെ അക്കാദമിക്, ഡോക്ടർമാർ, അധ്യാപകർ, വിദ്യാർത്ഥികൾ, ഫാക്ടറി തൊഴിലാളികൾ, സന്യാസിമാർ, എഞ്ചിനീയർമാർ തുടങ്ങിയവർ ഉൾപ്പെടുന്നു. പിന്നീട്, പാർട്ടി നേതൃത്വത്തിന്റെ ഭ്രാന്ത് രാജ്യത്തുടനീളം സ്വന്തം നിലയിലേക്കും ശുദ്ധീകരണത്തിലേക്കും തിരിയുകയും ആയിരക്കണക്കിന് പാർട്ടി പ്രവർത്തകരെയും അവരുടെ കുടുംബങ്ങളെയും ടുവോൾ സ്ലെങ്ങിലേക്ക് കൊണ്ടുവന്ന് കൊലപ്പെടുത്തുകയും ചെയ്തു.<ref name="dccam-history-of-dk"/> അറസ്റ്റിലായവരിൽ ഉയർന്ന റാങ്കിലുള്ള കമ്മ്യൂണിസ്റ്റ് രാഷ്ട്രീയക്കാരായ [[Khoy Thoun|ഖോയ് തോൺ]], [[Vorn Vet|വോൺ വെറ്റ്]], [[Hu Nim|ഹു നിം]] എന്നിവരും ഉൾപ്പെടുന്നു. അറസ്റ്റ് ചെയ്യാനുള്ള ഔദ്യോഗിക കാരണം "ചാരവൃത്തി" ആണെങ്കിലും, ഈ പുരുഷന്മാരെ ഖമർ റൂഷ് നേതാവ് [[പോൾ പോട്ട്|പോൾ പോട്ട്]] തനിക്കെതിരായ ഒരു അട്ടിമറിയുടെ സാധ്യതയുള്ള നേതാക്കളായി വീക്ഷിച്ചിരിക്കാം. തടവുകാരുടെ കുടുംബങ്ങളെ കൂട്ടത്തോടെ ചോദ്യം ചെയ്യാനായി കൊണ്ടുവന്ന് പിന്നീട് [[Choeung Ek|ചോയിംഗ് ഏക്]] ഉന്മൂലന കേന്ദ്രത്തിൽ വധിക്കപ്പെടുകയും ചെയ്തു. ആക്രമണകാരിയായ [[People's Army of Vietnam|വിയറ്റ്നാമീസ് സൈന്യം]] 1979-ൽ ജയിൽ കണ്ടെത്തി. ഖമർ റൂഷ് ഭരണകൂടത്തിന്റെ നടപടികളെ അനുസ്മരിപ്പിക്കുന്ന ചരിത്ര മ്യൂസിയമായി 1979/80 ൽ ജയിൽ [[People's Republic of Kampuchea|പീപ്പിൾസ് റിപ്പബ്ലിക് ഓഫ് കമ്പുചിയ]] സർക്കാർ വീണ്ടും തുറന്നു. === ജയിലിലെ ജീവിതം === ജയിലിൽ എത്തിയപ്പോൾ തടവുകാരുടെ ഫോട്ടോയെടുക്കുകയും, അവരുടെ കുട്ടിക്കാലം മുതൽ അറസ്റ്റിൽ അവസാനിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന വിശദമായ ആത്മകഥകൾ നൽകേണ്ടതായും വന്നു. അതിനുശേഷം, അവരുടെ അടിവസ്ത്രത്തിലേക്ക് കടക്കാൻ അവർ നിർബന്ധിതരാവുകയും അവരുടെ വസ്തുവകകൾ കണ്ടുകെട്ടുകയും ചെയ്തു. തടവുകാരെ അവരുടെ സെല്ലുകളിലേക്ക് കൊണ്ടുപോയി. ചെറിയ സെല്ലുകളിലേക്ക് കൊണ്ടുപോയവരെ മതിലുകളിലേക്കോ കോൺക്രീറ്റ് തറയിലേക്കോ ബന്ധിപ്പിച്ചു. വലിയ ബഹുജന സെല്ലുകളിലുണ്ടായിരുന്നവരെ കൂട്ടമായി ഇരുമ്പ് ബാറിൽ കൂട്ടായി ബന്ധിപ്പിച്ചിരുന്നു. ഒന്നിടവിട്ട ബാറുകളിലേക്ക് ചങ്ങലകൾ ഉറപ്പിച്ചു. തടവുകാർ തലയുയർത്തി എതിർദിശയിൽ കിടന്നു. പായകൾ, കൊതുക് വലകൾ അല്ലെങ്കിൽ പുതപ്പുകൾ ഇല്ലാതെ അവർ തറയിൽ ഉറങ്ങി. പരസ്പരം സംസാരിക്കാൻ അവർ വിലക്കപ്പെട്ടു. ജയിലിൽ ദിവസം പുലർച്ചെ നാലരയോടെ തടവുകാരെ പരിശോധനയ്ക്കായി നീക്കം ചെയ്യാൻ നിർദ്ദേശിച്ചു. ചങ്ങലകൾ അയഞ്ഞതാണോ അതോ തടവുകാർക്ക് ആത്മഹത്യ ചെയ്യാൻ കഴിയുന്ന മറഞ്ഞിരിക്കുന്ന വസ്തുക്കൾ ഉണ്ടോ എന്ന് കാവൽക്കാർ പരിശോധിച്ചു കാലക്രമേണ, നിരവധി തടവുകാർ സ്വയം മരിക്കാൻ തുടങ്ങി. അതിനാൽ കാവൽക്കാർ ചങ്ങലകളും സെല്ലുകളും പരിശോധിക്കുന്നതിൽ വളരെ ശ്രദ്ധാലുക്കളായിരുന്നു. തടവുകാർക്ക് നാല് ചെറിയ സ്പൂൺ അരി കഞ്ഞി, ദിവസേന രണ്ട് തവണ ഇലകളുടെ വെള്ളമുള്ള സൂപ്പ് എന്നിവ ലഭിച്ചു. കാവൽക്കാരോട് അനുവാദം ചോദിക്കാതെ വെള്ളം കുടിക്കുന്നത് ഗുരുതരമായ മർദ്ദനത്തിന് കാരണമായി. ജയിലിൽ വളരെ കർശനമായ നിയന്ത്രണങ്ങളുണ്ടായിരുന്നു, അനുസരണക്കേട് കാണിക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്ന ഏതൊരു തടവുകാരനെയും കഠിനമായി മർദ്ദിച്ചു. മിക്കവാറും എല്ലാ നടപടികളും ജയിലിലെ ഒരു കാവൽക്കാരൻ അംഗീകരിക്കേണ്ടതുണ്ട്. തടവുകാർ ചിലപ്പോൾ മനുഷ്യ മലം കഴിക്കാനും മനുഷ്യ മൂത്രം കുടിക്കാനും നിർബന്ധിതരായി.<ref>{{cite book |editors=Howard J. De Nike, John B. Quigley, Kenneth Jay Robinson |title=Genocide in Cambodia: documents from the trial of Pol Pot and Ieng Sary |url=https://books.google.com/books?id=lu6Mj0A7CpYC&pg=PA375 |accessdate=12 October 2010 |year=2000 |publisher=University of Pennsylvania Press |isbn=978-0-8122-3539-5 |page=375}}</ref> ജയിലിലെ ശുചിത്വമില്ലാത്ത ജീവിത സാഹചര്യങ്ങൾ ചർമ്മരോഗങ്ങൾ, പേൻ, തിണർപ്പ്, റിംഗ് വേം, മറ്റ് രോഗങ്ങൾ എന്നിവയ്ക്ക് കാരണമായി. ചോദ്യം ചെയ്യലിൽ പരിക്കേറ്റ ശേഷം തടവുകാരുടെ ജീവൻ നിലനിർത്താൻ മാത്രമാണ് പരിശീലനം ലഭിക്കാത്ത ജയിലിലെ മെഡിക്കൽ സ്റ്റാഫ് ചികിത്സ നൽകുന്നത്. ചോദ്യം ചെയ്യലിനായി തടവുകാരെ ഒരിടത്തു നിന്ന് മറ്റൊരിടത്തേക്ക് കൊണ്ടുപോയപ്പോൾ അവരുടെ മുഖം മൂടിയിരുന്നു. കാവൽക്കാരെയും തടവുകാരെയും സംസാരിക്കാൻ അനുവദിച്ചില്ല. മാത്രമല്ല, ജയിലിനുള്ളിൽ, വിവിധ ഗ്രൂപ്പുകളിലുള്ള ആളുകൾക്ക് പരസ്പരം ബന്ധപ്പെടാൻ അനുവാദമില്ലായിരുന്നു. === പീഡനവും ഉന്മൂലനവും === [[പ്രമാണം:WaterboardWithCanKhmerRouge.jpg|ലഘുചിത്രം|Waterboard displayed at Tuol Sleng. Prisoners' legs were shackled to the bar on the right, their wrists were restrained to the brackets on the left and hot water was poured over their face using the blue watering can.]] [[പ്രമാണം:Tuolsleng2c.jpg|ലഘുചിത്രം|Mugshots of prisoners on display]] [[പ്രമാണം:Tuolsleng4.JPG|ലഘുചിത്രം|Cabinets filled with human skulls]] എസ് -21 ലെ മിക്ക തടവുകാരെയും രണ്ട് മൂന്ന് മാസം അവിടെ പാർപ്പിച്ചിരുന്നു. എന്നിരുന്നാലും, ഉയർന്ന റാങ്കിലുള്ള നിരവധി ഖമർ റൂഷ് കേഡർമാരെ കൂടുതൽ നേരം തടഞ്ഞു. എസ് -21 ലേക്ക് കൊണ്ടുവന്ന് രണ്ടോ മൂന്നോ ദിവസത്തിനുള്ളിൽ എല്ലാ തടവുകാരെയും ചോദ്യം ചെയ്യലിനായി കൊണ്ടുപോയി.<ref name="dccam-history-of-dk"/> തടവുകാരെ തടവിലാക്കിയവർക്കെതിരെ കുറ്റം ചുമത്തുന്ന ഏത് കുറ്റവും ഏറ്റുപറയുന്നതിന് വേണ്ടിയാണ് ടുവോൾ സ്ലെംഗിലെ പീഡന സംവിധാനം രൂപകൽപ്പന ചെയ്തത്. തടവുകാരെ പതിവായി മർദ്ദിക്കുകയും വൈദ്യുത ഷോക്ക് നൽകുകയും, ചൂടുള്ള ലോഹ ഉപകരണങ്ങൾ ഉപയോഗിച്ച് പൊള്ളിക്കുക, തൂക്കിയിടുക, അതുപോലെ മറ്റു പല ഉപകരണങ്ങൾ ഉപയോഗിച്ച് പീഢിപ്പിക്കുക എന്നിവയും പതിവായിരുന്നു. ചില തടവുകാരെ കത്തി ഉപയോഗിച്ച് മുറിക്കുകയോ പ്ലാസ്റ്റിക് ബാഗുകൾ ഉപയോഗിച്ച് ശ്വാസം മുട്ടിക്കുകയോ ചെയ്തു. മുറിവുകളിൽ മദ്യം ഒഴിക്കുമ്പോൾ വിരൽ നഖങ്ങൾ കൊണ്ട് വലിക്കുക, തടവുകാരുടെ തല വെള്ളത്തിനടിയിൽ പിടിക്കുക, [[Waterboarding|വാട്ടർബോർഡിംഗ്]] സാങ്കേതികത ഉപയോഗിക്കുക എന്നിവയാണ് കുറ്റസമ്മതം സൃഷ്ടിക്കുന്നതിനുള്ള മറ്റ് മാർഗ്ഗങ്ങൾ. ലൈംഗിക പീഡനം [[Democratic Kampuchea|ഡെമോക്രാറ്റിക് കമ്പുചിയ]] (ഡി.കെ) നയത്തിന് എതിരാണെങ്കിലും സ്ത്രീകളെ ചിലപ്പോൾ ചോദ്യം ചെയ്യുന്നവർ ബലാത്സംഗം ചെയ്തു. അതിക്രമിക്കുന്ന കുറ്റവാളികളെ കണ്ടെത്തി വധിച്ചു. <ref name="dccam-history-of-dk"/>പല തടവുകാരും ഇത്തരത്തിലുള്ള ദുരുപയോഗം മൂലം മരണമടഞ്ഞെങ്കിലും, ഖമർ റൂഷ്ന് അവരുടെ കുറ്റസമ്മതം ആവശ്യമായിരുന്നതിനാൽ അവരെ കൊല്ലുന്നത് നിരുത്സാഹപ്പെടുത്തി. തുവോൾ സ്ലെംഗിലെ "മെഡിക്കൽ യൂണിറ്റ്" 100 തടവുകാരെയെങ്കിലും രക്തസ്രാവം കൊണ്ട് കൊലപ്പെടുത്തി..<ref name=duch_guilty>{{cite news |first=Jared |last=Ferrie |title=Khmer Rouge executioner found guilty, but Cambodians say sentence too light |url=http://www.csmonitor.com/World/Asia-Pacific/2010/0726/Khmer-Rouge-executioner-found-guilty-but-Cambodians-say-sentence-too-light |accessdate=2010-07-26 | work=Christian Science Monitor | date=2010-07-26}}</ref> ചില തടവുകാരിൽ മെഡിക്കൽ പരീക്ഷണങ്ങൾ നടത്തിയതായി തെളിയിക്കപ്പെട്ടിട്ടുണ്ട്. കംബോഡിയയിലെ രോഗികളെ അരിഞ്ഞതായും അനസ്തെറ്റിക് ഇല്ലാതെ അവയവങ്ങൾ നീക്കം ചെയ്തതായും വ്യക്തമായ തെളിവുകളുണ്ട്.<ref>{{Cite web |url=http://www.d.dccam.org/Tribunal/Analysis/pdf/Prosecuting_Khmer_Rouge_Medical_Practices_as_Crimes_against_Humanity.pdf |title=ആർക്കൈവ് പകർപ്പ് |access-date=2020-06-08 |archive-date=2014-04-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140407103200/http://www.d.dccam.org/Tribunal/Analysis/pdf/Prosecuting_Khmer_Rouge_Medical_Practices_as_Crimes_against_Humanity.pdf |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web | url=http://www.cambodiatribunal.org/2016/06/16/propaganda-torture-and-french-colonial-heritage-looking-into-the-methods-of-the-khmer-rouge/ | title=Propaganda, Torture and French Colonial Heritage: Looking into the Methods of the Khmer Rouge &#124; Cambodia Tribunal Monitor}}</ref> "തത്സമയ തടവുകാരെ ശസ്ത്രക്രിയാ പഠനത്തിനും പരിശീലനത്തിനുമായി ഉപയോഗിച്ചിരുന്നുവെന്നും ശരീരത്തിൽ നിന്ന് രക്തം വാർന്നുപോകുകയും ചെയ്തതായും" ക്യാമ്പിന്റെ ഡയറക്ടർ കാങ് കെക് ഐവ് സമ്മതിച്ചിട്ടുണ്ട്. <ref>{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2009/jul/16/cambodia-killing-fields-genocide-trials|title=Cambodia: Trial gives killing fields survivors a chance of justice|last=Fawthrop|first=Tom|date=2009-07-16|work=[[The Guardian]]|language=en|accessdate=2020-05-18}}</ref> കുറ്റസമ്മതത്തിൽ തടവുകാരോട് അവരുടെ വ്യക്തിപരമായ പശ്ചാത്തലം വിവരിക്കാൻ ആവശ്യപ്പെട്ടു. അവർ പാർട്ടി അംഗങ്ങളാണെങ്കിൽ, അവർ വിപ്ലവത്തിൽ ചേർന്നപ്പോൾ ഡി.കെ.യിലെ തങ്ങളുടെ ജോലിയുടെ വിശദാംശങ്ങൾ വിശദീകരിക്കേണ്ടതുണ്ടായിരുന്നു. തുടർന്ന് തടവുകാർ അവരുടെ രാജ്യദ്രോഹ പ്രവർത്തനങ്ങൾ കാലക്രമം അനുസരിച്ച്‌ വിവരിക്കേണ്ടിയിരുന്നു. കുറ്റസമ്മത മൊഴിയുടെ മൂന്നാമത്തെ ഭാഗം തടവുകാരുടെ പിന്തിരിപ്പൻ ഗൂഢാലോചനകളും രാജ്യദ്രോഹചർച്ചകളുമാണ് വിവരിക്കുന്നത്. അവസാനം, കുറ്റവാളികളിൽ തടവുകാരുടെ സുഹൃത്തുക്കളോ സഹപ്രവർത്തകരോ പരിചയക്കാരോ ആയ രാജ്യദ്രോഹികളുടെ ഒരു സ്ട്രിംഗ് പട്ടികപ്പെടുത്തും. ചില ലിസ്റ്റുകളിൽ നൂറിലധികം പേരുകൾ അടങ്ങിയിരിക്കുന്നു. കുറ്റസമ്മത പട്ടികയിൽ പേരുള്ള ആളുകളെ പലപ്പോഴും ചോദ്യം ചെയ്യലിനായി വിളിക്കാറുണ്ട്.<ref name="dccam-history-of-dk"/> സാധാരണ കുറ്റസമ്മതം സി‌എ‌എ, കെ‌ജി‌ബി, അല്ലെങ്കിൽ വിയറ്റ്നാം എന്നിവയ്‌ക്കായുള്ള അവരുടെ ചാരപ്രവർത്തനങ്ങളുടെ സാങ്കൽപ്പിക വിവരണങ്ങളുമായി തടവുകാരൻ അവരുടെ ജീവിതത്തിലെ യഥാർത്ഥ സംഭവങ്ങളെ ബന്ധിപ്പിക്കുന്ന ആയിരക്കണക്കിന് വാക്കുകളിലേക്ക് കടന്നു. ഉറക്കമില്ലായ്മയും തടവുകാരുടെ ബോധപൂർവമായ അവഗണനയും ശാരീരിക പീഡനങ്ങളും കൂടിച്ചേർത്തു. പീഡന ഉപകരണങ്ങൾ മ്യൂസിയത്തിൽ പ്രദർശിപ്പിച്ചിരിക്കുന്നു. തടവുകാരിൽ ബഹുഭൂരിപക്ഷവും തങ്ങൾക്കെതിരായ ആരോപണങ്ങളിൽ നിരപരാധികളാണെന്നും പീഡനം തെറ്റായ കുറ്റസമ്മതം നടത്തിയെന്നും വിശ്വസിക്കപ്പെടുന്നു. എല്ലാ തടവുകാരെയും പീഡിപ്പിച്ചിട്ടില്ല. ആദ്യ വർഷം എസ് -21 ജയിലിനടുത്ത് മൃതദേഹങ്ങൾ അടക്കം ചെയ്തിരുന്നു. എന്നിരുന്നാലും, 1976 അവസാനത്തോടെ, കേഡർമാരെ ശ്മശാന സ്ഥലങ്ങളിൽ നിന്ന് പുറത്താക്കി. തടവുകാരെയും കുടുംബാംഗങ്ങളെയും ഫ്നാമ് പെനിൽ നിന്ന് പതിനഞ്ച് കിലോമീറ്റർ അകലെയുള്ള ബോയിംഗ് [[Choeung Ek|ചോയിംഗ് ഏക്]] ("Crow's Feet Pond") ഉന്മൂലന കേന്ദ്രത്തിലേക്ക് കൊണ്ടുപോയി.<ref name="dccam-fact-sheet-pol-pot">{{cite book|title=Fact Sheet: Pol Pot and his Prisoners at Secret Prison S-21|publisher=The Documentation Center of Cambodia|location=Phnom Penh, Cambodia}}</ref> വെടിമരുന്ന് ക്ഷാമവും വിലയും കാരണം ഇരുമ്പ് ബാറുകൾ, പിക്കെക്സ്, ശസ്‌ത്രക്രിയക്കുപയോഗിക്കുന്ന കത്തി, മറ്റ് താൽക്കാലിക ആയുധങ്ങൾ എന്നിവ ഉപയോഗിച്ച് സഖാവ് ടെങിന്റെ നേതൃത്വത്തിലുള്ള ഒരു കൂട്ടം കൗമാരക്കാർ അവരെ കൊലപ്പെടുത്തി. തടവുകാരെ വധിച്ചതിനു ശേഷം എസ് -21 ൽ നിന്ന് അനുഗമിച്ച സൈനികർ അവരെ ശവകുടീരങ്ങളിൽ കുഴിച്ചിടുകയും 6 പേർ മാത്രം ജീവിക്കുകയും, 100 മൃതദേഹങ്ങൾ അടക്കുകയും ചെയ്തു. === ജയിലിൽ കംബോഡിയക്കാർ അല്ലാത്തവർ === പീഡിതരിൽ ബഹുഭൂരിപക്ഷവും കംബോഡിയക്കാരാണെങ്കിലും, വിദേശികളായി 488 വിയറ്റ്നാമീസ്, 31 തായ്, ഒരു ലാവോഷ്യൻ, ഒരു അറബ്, ഒരു ബ്രിട്ടൻ, നാല് ഫ്രഞ്ച്, രണ്ട് അമേരിക്കക്കാർ, ഒരു കനേഡിയൻ, ഒരു ന്യൂ സീലാൻഡർ, രണ്ട് ഓസ്‌ട്രേലിയക്കാർ, ഒരു ഇന്തോനേഷ്യൻ എന്നിവരും ഉൾപ്പെട്ടിരുന്നു.<ref name="victims-perpetrators-2001">{{cite book |title=Victims or Perpetrators? Testimony of Young Khmer Rouge Comrades |author=Meng-Try Ea & Sorya Sim |url=https://books.google.com/books?id=vrRuAAAAMAAJ |accessdate=7 March 2012 |year=2001 |publisher=[[Documentation Center of Cambodia]]}}</ref>ഇന്ത്യൻ, പാകിസ്ഥാൻ വംശജരായ [[ഖമർ ജനത|ഖമർ ജനങ്ങളെയും]] ജയിലിലടച്ചു. ട്രക്കുകളിൽ ഫ്രഞ്ച് എംബസി ജനങ്ങളെ ഒഴിച്ചുമാറ്റുന്നതിനെത്തുടർന്ന് മിക്കവാറും എല്ലാ കംബോഡിയക്കാരും 1975 മെയ് ആദ്യം രാജ്യം വിട്ടുപോയി. അവശേഷിക്കുന്ന കുറച്ചുപേരുടെ ജീവൻ അപകടനിലയിലായിരുന്നു. വിദേശ പീഢിതരിൽ ഭൂരിഭാഗവും വിയറ്റ്നാമീസ് അല്ലെങ്കിൽ തായ് ആണെങ്കിലും,<ref name="dccam.org">[http://www.dccam.org/Archives/Documents/Confessions/Confessions_Killed_S_21.htm ] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20081012001333/http://www.dccam.org/Archives/Documents/Confessions/Confessions_Killed_S_21.htm |date=October 12, 2008 }}</ref>നിരവധി പാശ്ചാത്യ തടവുകാരെ 1976 ഏപ്രിലിനും 1978 ഡിസംബറിനും ഇടയിൽ എസ് -21 വഴി ഖമർ റൂഷ് പട്രോളിംഗ് ബോട്ടുകളിൽ കടലിൽ കൊണ്ടുപോയി. എസ് -21 ൽ ബന്ദികളായ ഒരു വിദേശ തടവുകാരും രക്ഷപ്പെട്ടില്ല. [[സിയം റീപ്പ്|സിയം റീപ്പിൽ]] കന്നുകാലികളെ വളർത്തുന്ന ജോലി ചെയ്തിരുന്ന രണ്ട് ഫ്രാങ്കോ-വിയറ്റ്നാമീസ് സഹോദരന്മാരായ റോവിൻ, ഹരാഡ് ബെർണാഡ് എന്നിവരെ 1976 ഏപ്രിലിൽ അവിടെനിന്ന് മാറ്റിയ ശേഷം തടവിലാക്കുകയും ചെയ്തു.<ref name="Summary of world broadcasts: Far East">{{cite book |title=Summary of world broadcasts: Far East |url=https://books.google.com/books?id=nlLVAAAAMAAJ |accessdate=12 October 2010 |year=1982 |publisher=Monitoring Service of the British Broadcasting Corp}}</ref> ഫ്രഞ്ച് എംബസിയിലെ ഗുമസ്തനും ടൈപ്പിസ്റ്റുമായ 30 കാരനായ ആൻഡ്രെ ഗാസ്റ്റൺ കോർട്ടിഗെൻ എന്ന മറ്റൊരു ഫ്രഞ്ചുകാരനെ അതേ മാസം തന്നെ സീം റീപ്പിലെ ഖമർ ഭാര്യയോടൊപ്പം അറസ്റ്റ് ചെയ്തു.<ref name="voa-courtigne">{{cite news| url=http://www.voanews.com/content/researchers-find-rare-photo-of-westerner-killed-by-khmer-rouge/1494961.html | work=Voice of America | first=Michael | last=Lipin | title= Rare Photo Found of Westerner Killed by Khmer Rouge| date=2012-08-24}}</ref> 1975-ൽ ഫ്നാമ് പെൻ ഒഴിപ്പിച്ചതിനുശേഷം കാണാതായ ഫ്രഞ്ച് പൗരന്മാരും എസ് -21 വഴി കടന്നുപോയതായിരിക്കാം. <ref name="Summary of world broadcasts: Far East" /> സമാനമായ സാഹചര്യത്തിലാണ് രണ്ട് അമേരിക്കക്കാരെ പിടികൂടിയത്. 1978 ഏപ്രിലിൽ ജെയിംസ് ക്ലാർക്കും ലാൻസ് മക്നമറയും തങ്ങളുടെ ബോട്ട് ഗതിയിൽ നിന്ന് കംബോഡിയൻ കടലിലേക്ക് യാത്ര ചെയ്യുകയായിരുന്നു. ജർമൻ പട്രോളിംഗ് ബോട്ടുകളാണ് ഇവരെ അറസ്റ്റ് ചെയ്തത്. കരയിലേക്ക് കൊണ്ടുപോയി കണ്ണുകൾ മൂടികെട്ടി ട്രക്കുകളിൽ കയറ്റി അന്നത്തെ വിജനമായ നോം പെനിലേക്ക് കൊണ്ടുപോയി. ബ്രിട്ടീഷ് ടൂറിസ്റ്റായ ഇരുപത്തിയാറുകാരനായ ജോൺ ഡി. ഡേഹർസ്റ്റ് ജയിലിൽ മരിക്കുന്ന ഏറ്റവും പ്രായം കുറഞ്ഞ വിദേശികളിൽ ഒരാളാണ്.<ref>{{cite book |last=Shawcross |first=William |authorlink=William Shawcross |title=The quality of mercy: Cambodia, holocaust and modern conscience |url=https://books.google.com/books?id=gsbPJEAc_7cC |accessdate=12 October 2010 |date=1 January 1985 |publisher=Fontana |isbn=978-0-00-636972-1 |page=42}}</ref>തന്റെ ന്യൂസിലാന്റ് കൂട്ടാളിയായ കെറി ഹാമിൽ, കനേഡിയൻ സുഹൃത്ത് സ്റ്റുവർട്ട് ഗ്ലാസ് എന്നിവരോടൊപ്പം കപ്പൽ കമ്പോഡിയൻ പ്രദേശത്തേക്ക് പോകുമ്പോൾ 1978 ഓഗസ്റ്റ് 13 ന് ജർമൻ പട്രോളിംഗ് ബോട്ടുകൾ അദ്ദേഹത്തെ തടഞ്ഞു. അറസ്റ്റിനിടെ ഗ്ലാസ് കൊല്ലപ്പെട്ടു, ഡ്യൂഹർസ്റ്റിനെയും ഹാമിലിനെയും പിടികൂടി കണ്ണുകൾ മൂടികെട്ടി കരയിലേക്ക് കൊണ്ടുപോയി. ടുവോൾ സ്ലെംഗിൽ മാസങ്ങളോളം പീഡിപ്പിക്കപ്പെട്ട ശേഷമാണ് ഇരുവരെയും വധിച്ചത്. ഒരു വിദേശിയെ ജീവനോടെ ചുട്ടുകൊന്നതായി സാക്ഷികൾ റിപ്പോർട്ട് ചെയ്തു; തുടക്കത്തിൽ, ഇത് ജോൺ ഡേഹർസ്റ്റ് ആയിരിക്കാമെന്ന് അഭിപ്രായപ്പെട്ടിരുന്നു, എന്നാൽ അതിജീവിച്ച ഒരാൾ പിന്നീട് കെറി ഹാമിലിനെ ഈ പ്രത്യേക ക്രൂരകൃത്യത്തിന്റെ ഇരയായി തിരിച്ചറിഞ്ഞു. റോബർട്ട് ഹാമിലും ഒരു ചാമ്പ്യൻ അറ്റ്ലാന്റിക് റോവറും വർഷങ്ങൾക്കുശേഷം സഹോദരൻ തടവിലാക്കപ്പെടുന്നതിനെക്കുറിച്ച് ബ്രദർ നമ്പർ വൺ എന്ന ഡോക്യുമെന്ററി നിർമ്മിച്ചു.<ref>{{Cite web | url=https://brothernumberone.co.nz/film | title=Brother Number One &#124; the Film}}</ref><ref>{{Cite web | url=https://www.independent.co.uk/news/long_reads/cambodia-khmer-rouge-killings-fields-genocide-pol-pot-a8543801.html |title = Three men disappeared on a gap year in South East Asia in 1978. Now we finally know what happened to them|date = 2018-09-28}}</ref> അവസാനമായി മരണമടഞ്ഞ വിദേശ തടവുകാരിൽ ഒരാളാണ് ഇരുപത്തിയൊമ്പത് വയസുകാരനായ അമേരിക്കൻ മൈക്കൽ എസ്. ഡീഡ്സ്, സുഹൃത്ത് ക്രിസ്റ്റഫർ ഇ. ഡെലാൻസിനൊപ്പം 1978 നവംബർ 24 ന് സിംഗപ്പൂരിൽ നിന്ന് ഹവായിയിലേക്ക് യാത്ര ചെയ്യുന്നതിനിടെ പിടിക്കപ്പെട്ടു. വിയറ്റ്നാമീസ് സൈന്യം കംബോഡിയ ആക്രമിച്ച് ഖമർ റൂഷിനെ പുറത്താക്കുന്നതിന് ഒരാഴ്ച മുമ്പ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ കുറ്റസമ്മതം ഒപ്പിട്ടു. 1989-ൽ ഡീഡിന്റെ സഹോദരൻ കാൾ ഡീഡ്സ് സഹോദരന്റെ അവശിഷ്ടങ്ങൾ കണ്ടെത്താനുള്ള ശ്രമത്തിൽ കംബോഡിയയിലേക്ക് പോയി. പക്ഷേ വിജയിച്ചില്ല.<ref>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/774411.stm |title=Cambodian mass grave found |publisher=BBC News |date=2000-06-02 |accessdate=2013-02-05}}</ref> 2012 സെപ്റ്റംബർ 3 ന് അന്തേവാസികളുടെ ഛായാചിത്രങ്ങളുടെ കാഷെകളിൽ ഡെലാൻസിന്റെ ഫോട്ടോ കണ്ടെത്തി.<ref>{{cite web|url=http://www.phnompenhpost.com/national/western-inmate-identified-s-21-portraits |title=Western inmate identified in S-21 portraits |publisher=Phnompenhpost.com |date=2013-02-01 |accessdate=2013-02-05}}</ref> 1999 ലെ കണക്കനുസരിച്ച് ആകെ 79 വിദേശ പീഢിതർ രേഖപ്പെടുത്തിയിട്ടുണ്ട്. <ref name="dccam.org"/>എന്നാൽ മുൻ ടുവോൾ സ്ലെങ് ഖെമർ റൂഷ് ഫോട്ടോഗ്രാഫർ നിം ഇം അവകാശപ്പെടുന്നത് രേഖകൾ പൂർത്തിയായിട്ടില്ലെന്നാണ്. അതിനെക്കാളുപരി ജയിലിലൂടെ കടന്നുപോയ ഒരു ക്യൂബന്റെയും സ്വിസ്സിന്റെയും ദൃക്‌സാക്ഷി വിവരണമുണ്ട്. എങ്കിലും ഇവരുടെ ഔദ്യോഗിക രേഖകളൊന്നും കാണിക്കുന്നില്ല. <ref>{{cite web |url=http://www.monstersandcritics.com/news/asiapacific/features/article_1354814.php |archive-url=https://archive.today/20120905041025/http://www.monstersandcritics.com/news/asiapacific/features/article_1354814.php |url-status=dead |archive-date=2012-09-05 |title=Photographers claim foreigners killed in Pol Pot's prison |publisher=Monsters and Critics |date=2007-09-12 |accessdate=2013-02-05 }}</ref> === തുവോൾ സ്ലെങ്ങിൽ നിന്ന് രക്ഷപ്പെട്ടവർ === തുവോൾ സ്ലെങ്ങിൽ തടവിലാക്കപ്പെട്ട 20,000 ആളുകളിൽ, അറിയപ്പെടുന്ന പന്ത്രണ്ട് പേരിൽ ഏഴ് മുതിർന്നവരും അഞ്ച് കുട്ടികളും മാത്രമാണ് രക്ഷപ്പെട്ടത്. വിമോചനത്തിന് തൊട്ടുപിന്നാലെ ഒരു കുട്ടി മരിച്ചു. <ref name=dccam-history-of-dk/> 2011 സെപ്റ്റംബർ പകുതിയോടെ, മുതിർന്നവരിൽ മൂന്ന് പേർ [[Chum Mey|ചും മേ]], [[Bou Meng|ബോ മെംഗ്]], ചിം മേത് എന്നിവരും നാല് കുട്ടികളും മാത്രമാണ് ഇപ്പോഴും ജീവിച്ചിരിക്കുന്നതെന്ന് കരുതപ്പെടുന്നു. <ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/asiapacific/8123541.stm|title=Khmer Rouge survivor testifies|accessdate=2010-09-20|work=BBC News|date=2009-06-29}}{{പ്രവർത്തിക്കാത്ത കണ്ണി|date=ഓഗസ്റ്റ് 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite news |last=Brewer |first=Kirstie |date=11 June 2015 |title=How two men survived a prison where 12,000 were killed |url=https://www.bbc.com/news/magazine-33096971 |newspaper=BBC News Magazine |location= |access-date=12 June 2015 }}</ref> തടവുകാരിൽ ഉപയോഗപ്രദമെന്ന് വിധിച്ച കഴിവുകൾ ഉള്ളതിനാലാണ് തങ്ങളെ ജീവനോടെ നിലനിർത്തുന്നതെന്ന് മൂന്ന് പേരും പറഞ്ഞു. ജയിലിൽ വെച്ച് ഭാര്യ കൊല്ലപ്പെട്ട ബോ മെംഗ് ഒരു കലാകാരനാണ്. യന്ത്രങ്ങൾ നന്നാക്കുന്നതിനുള്ള കഴിവ് കാരണം ചും മേയെ ജീവനോടെ നിലനിർത്തി. ചിം മെത്തിനെ എസ് -21 ൽ രണ്ടാഴ്ച തടവിലാക്കുകയും അടുത്തുള്ള [[Prey Sar prison|പ്രേ സാർ]] ജയിലിലേക്ക് മാറ്റി. [[Kang Kek Iew|സഖാവ് ഡച്ച്]] ജനിച്ച [[Kampong Thom city|കമ്പോംഗ് തോമിലെ]] സ്റ്റോയിംഗ് ജില്ലയിൽ നിന്നായതിനാൽ അവളെ ഒഴിവാക്കിയിരിക്കാം. ചോദ്യം ചെയ്യലിനിടെ പ്രവിശ്യാ ഉച്ചാരണം ഊന്നിപ്പറഞ്ഞതുകൊണ്ട് അവളെ മനഃപൂർവ്വം സ്വയം വേർതിരിച്ചു. പെയിന്റ് ചെയ്യാനുള്ള കഴിവ് കാരണം ഒഴിവാക്കപ്പെട്ട വാൻ നാഥ് 2011 സെപ്റ്റംബർ 5 ന് അന്തരിച്ചു. അവശേഷിക്കുന്ന കുട്ടികളിലൊരാളായ നോർങ് ചാൻ ഫാൽ തന്റെ കഥ പ്രസിദ്ധീകരിച്ചു.<ref name="Norng Chan Phal">{{cite book |last1=Chan Phal |first1=Norng |title=Norng Chan Phal: The mystery of the boy at S-21 |url=https://archive.org/details/themysteryofboya0000chan |date=2018 |publisher=Kok-Thay Eng, Dr. |location=Phnom Penh |isbn=978-99963-900-6-7 |pages=[https://archive.org/details/themysteryofboya0000chan/page/103 103] |edition=First }}</ref> കംബോഡിയയിലെ ഡോക്യുമെന്റേഷൻ സെന്റർ അടുത്തിടെ കണക്കാക്കിയത്, വാസ്തവത്തിൽ 179 തടവുകാരെ എസ് -21 ൽ നിന്ന് 1975 നും 1979 നും ഇടയിൽ മോചിപ്പിച്ചുവെന്നും 1979 ജനുവരിയിൽ ജയിൽ മോചിപ്പിക്കപ്പെട്ടപ്പോൾ ഏകദേശം 23 തടവുകാർ (5 കുട്ടികളടക്കം രണ്ട് സഹോദരങ്ങളായ നോർംഗ് ചാൻഫാലും നോർംഗ് ചാൻലിയും) ജയിലിൽ നിന്ന് രക്ഷപ്പെട്ടുവെന്നും ആണ്. ഒരു കുട്ടി താമസിയാതെ മരിച്ചു.<ref name="dccam-fact-sheet-pol-pot"/>മോചിതരായ 179 തടവുകാരിൽ ഏറ്റവും കൂടുതൽ പേർ അപ്രത്യക്ഷരായി. 1979 ന് ശേഷം രക്ഷപ്പെട്ടത് ചുരുക്കം പേർ മാത്രം.<ref name="dccam-fact-sheet-pol-pot"/>കൂടുതൽ ഗവേഷണം ഇതിൽ നടത്തേണ്ടതുണ്ട്. രക്ഷപ്പെട്ടതായി ലിസ്റ്റുചെയ്തിട്ടുള്ള കുറഞ്ഞത് 60 പേരെ (ഡിസി കാം പട്ടികയിൽ നിന്ന്) ആദ്യം വിട്ടയച്ചതായി കണ്ടെത്തി. പക്ഷേ പിന്നീട് വീണ്ടും അറസ്റ്റ് ചെയ്യുകയും വധിക്കുകയും ചെയ്തു. === എസ് -21 ലെ സ്റ്റാഫ് === ജയിലിൽ 1,720 പേർ ഉണ്ടായിരുന്നു. ഇവരിൽ ഏകദേശം 300 പേർ ഓഫീസ് ജീവനക്കാർ, ആഭ്യന്തര തൊഴിലാളികൾ, ചോദ്യം ചെയ്യുന്നവർ എന്നിവരായിരുന്നു. ജയിലിൽ ഭക്ഷണം നൽകുന്നവർ ഉൾപ്പെടെ മറ്റ് 1,400 പേർ ജനറൽ ജോലിക്കാരാണ്. <ref name="dccam-history-of-dk"/> ഈ തൊഴിലാളികളിൽ പലരും തടവുകാരുടെ കുടുംബങ്ങളിൽ നിന്ന് എടുത്ത കുട്ടികളായിരുന്നു. [[ഖമർ റൂഷ്]] [[Pol Pot|പോൾ പോട്ടുമായി]] ചേർന്ന് പ്രവർത്തിച്ച മുൻ ഗണിതശാസ്ത്ര അധ്യാപകനായ [[Kang Kek Iew|ഖാങ് ഖെക് ല്യൂ]] (സഖാവ് ഡച്ച് എന്നും അറിയപ്പെടുന്നു) ആയിരുന്നു ജയിലിലെ മുഖ്യൻ. കിം വാട്ട് അക്ക ഹോ (എസ് -21 ഡെപ്യൂട്ടി ചീഫ്), പെംഗ് (ചീഫ് ഓഫ് ഗാർഡ്സ്), [[Mam Nai|മാം നായ് അകാ ചാൻ]] (ചോദ്യം ചെയ്യൽ യൂണിറ്റ് ചീഫ്), ടാങ് സിൻ ഹീൻ അല്ലെങ്കിൽ പോൺ (ചോദ്യം ചെയ്യുന്നയാൾ) എന്നിവരാണ് എസ് -21 ലെ മറ്റ് പ്രമുഖർ. കിയോ മിയാസ്, നെയ് സരൺ, ഹോ നിം, ടിവ് ഓൾ, ഫോക് ചായ് തുടങ്ങിയ പ്രധാന വ്യക്തികളെ ചോദ്യം ചെയ്ത വ്യക്തിയായിരുന്നു പോൺ.<ref name="dccam-history-of-dk"/> ടേപ്പ് റെക്കോർഡുചെയ്‌ത കുറ്റസമ്മതങ്ങൾ ട്രാൻസ്‌ക്രൈബുചെയ്യൽ, തടവുകാരുടെ കുറ്റസമ്മതങ്ങളിൽ നിന്ന് കൈയ്യക്ഷര കുറിപ്പുകൾ ടൈപ്പുചെയ്യുക, കുറ്റസമ്മതത്തിന്റെ സംഗ്രഹം തയ്യാറാക്കുക, ഫയലുകൾ പരിപാലിക്കുക എന്നിവയാണ് ഡോക്യുമെന്റേഷൻ യൂണിറ്റിന്റെ ചുമതല. ഫോട്ടോഗ്രാഫി സബ് യൂണിറ്റിൽ, തൊഴിലാളികൾ തടവുകാരുടെ മഗ് ഷോട്ടുകൾ, തടങ്കലിൽ കഴിയുമ്പോൾ മരിച്ച തടവുകാരുടെ ചിത്രങ്ങൾ, വധശിക്ഷയ്ക്ക് ശേഷം പ്രധാനപ്പെട്ട തടവുകാരുടെ ചിത്രങ്ങൾ എന്നിവ എടുത്തു. ആയിരക്കണക്കിന് ഫോട്ടോഗ്രാഫുകൾ അതിജീവിച്ചു. പക്ഷേ ആയിരക്കണക്കിന് പേരെ ഇപ്പോഴും കാണുന്നില്ല. എസ് -21 ലെ ഏറ്റവും വലിയ യൂണിറ്റായിരുന്നു പ്രതിരോധ യൂണിറ്റ്. ഈ യൂണിറ്റിലെ കാവൽക്കാർ കൂടുതലും കൗമാരക്കാരായിരുന്നു. പല കാവൽക്കാർക്കും യൂണിറ്റിന്റെ കർശന നിയമങ്ങൾ അനുസരിക്കാൻ പ്രയാസമാണെന്ന് കണ്ടെത്തി. തടവുകാരുമായി സംസാരിക്കാനോ അവരുടെ പേരുകൾ പഠിക്കാനോ തല്ലാനോ കാവൽക്കാരെ അനുവദിച്ചില്ല. ചോദ്യം ചെയ്യലുകൾ നിരീക്ഷിക്കുന്നതിനോ ശ്രദ്ധിക്കുന്നതിനോ അവരെ വിലക്കിയിരുന്നു. കൂടാതെ അവർ 30 ചട്ടങ്ങൾ അനുസരിക്കേണ്ടതുണ്ടായിരുന്നു. ഇത് ഡ്യൂട്ടിയിലായിരിക്കുമ്പോൾ ഉറങ്ങുകയോ ഇരിക്കുകയോ മതിലിലേക്ക് ചാഞ്ഞുനിൽക്കുകയോ ചെയ്യുന്നതിൽ നിന്ന് അവരെ തടഞ്ഞു. അവർക്ക് നടക്കാനും കാവൽ നിൽക്കാനും എല്ലാം ശ്രദ്ധാപൂർവ്വം പരിശോധിക്കാനും ഉണ്ടായിരുന്നു. ഗുരുതരമായ തെറ്റുകൾ വരുത്തിയ കാവൽക്കാരെ അറസ്റ്റ് ചെയ്യുകയും ചോദ്യം ചെയ്യുകയും ജയിലിലടയ്ക്കുകയും വധിക്കുകയും ചെയ്തു. എസ് -21 ൽ ജോലി ചെയ്യുന്ന ഭൂരിഭാഗം ആളുകളും തെറ്റുകൾ വരുത്തുമെന്ന് ഭയപ്പെടുകയും പീഡിപ്പിക്കപ്പെടുകയും കൊല്ലപ്പെടുമെന്ന് ഭയപ്പെടുകയും ചെയ്തു.<ref name="dccam-history-of-dk"/> ചോദ്യം ചെയ്യൽ യൂണിറ്റിനെ മൂന്ന് വ്യത്യസ്ത ഗ്രൂപ്പുകളായി തിരിച്ചിരിക്കുന്നു: ക്രോം നോയോബായ് അല്ലെങ്കിൽ പൊളിറ്റിക്കൽ യൂണിറ്റ്, ക്രോം ക്ഡാവോ അല്ലെങ്കിൽ ഹോട്ട് യൂണിറ്റ്, ക്രോം അങ്കീം, അല്ലെങ്കിൽ ച്യൂയിംഗ് യൂണിറ്റ്.<ref name="dunlop-2005">{{cite book | author=Nic Dunlop | title=The Lost Executioner – A Journey into the Heart of the Killing Fields | publisher=Walker & Company, New York | year=2005 | isbn=0-8027-1472-2 | author-link=Nic Dunlop | url=https://archive.org/details/lostexecutionerj00dunl }}</ref> ചൂടുള്ള യൂണിറ്റ് (ചിലപ്പോൾ ക്രൂരമായ യൂണിറ്റ്) പീഡനത്തിനായി ഉപയോഗിച്ചു. ഇതിനു വിപരീതമായി, കുറ്റസമ്മതം നടത്തുന്നതിന് പീഡനം ഉപയോഗിക്കുന്നതിൽ നിന്ന് തണുത്ത യൂണിറ്റ് (ചിലപ്പോൾ സൗമ്യമായ യൂണിറ്റ് എന്ന് വിളിക്കപ്പെടുന്നു) നിരോധിച്ചിരിക്കുന്നു. തടവുകാരെ കുറ്റസമ്മതം നടത്താൻ അവർക്ക് കഴിഞ്ഞില്ലെങ്കിൽ, അവരെ ചൂടുള്ള യൂണിറ്റിലേക്ക് മാറ്റും. ച്യൂയിംഗ് യൂണിറ്റ് കഠിനവും പ്രധാനപ്പെട്ടതുമായ കേസുകൾ കൈകാര്യം ചെയ്തു. ചോദ്യം ചെയ്യുന്നവരായി ജോലി ചെയ്തിരുന്നവർ സാക്ഷരരും സാധാരണ ഇരുപതുകളിൽ പ്രായമുള്ളവരുമായിരുന്നു.<ref name="dccam-history-of-dk"/> ട്യൂലോ സ്ലെംഗിൽ ജോലി ചെയ്തിരുന്ന ചില ഉദ്യോഗസ്ഥരും തടവുകാരായി മാറി. രേഖകൾ തയ്യാറാക്കുന്നതിൽ അലസരാണെന്നും കേടായ യന്ത്രങ്ങളും വിവിധ ഉപകരണങ്ങളും ഉണ്ടെന്നും ചോദ്യം ചെയ്യലിൽ തടവുകാരെ സഹായിക്കുമ്പോൾ ഉത്തരവില്ലാതെ മർദ്ദിച്ചു കൊന്നതായും അവർ സമ്മതിച്ചു.<ref name="dccam-history-of-dk"/> === സുരക്ഷാ നിയന്ത്രണങ്ങൾ === [[പ്രമാണം:Concentration_camp_rules.jpg|ലഘുചിത്രം|Concentration camp rules]] തടവുകാരെ ആദ്യമായി ടുവോൾ സ്ലെങ്ങിലേക്ക് കൊണ്ടുവന്നപ്പോൾ, തടവിലാക്കുമ്പോൾ പാലിക്കേണ്ട പത്ത് നിയമങ്ങളെക്കുറിച്ച് അവരെ ബോധവാന്മാരാക്കി. ഇനിപ്പറയുന്നവയാണ് ടുവോൾ സ്ലെങ് മ്യൂസിയത്തിൽ ഇന്ന് പോസ്റ്റ് ചെയ്തിരിക്കുന്നത്. യഥാർത്ഥ ഖമറിൽ നിന്നുള്ള തെറ്റായ വിവർത്തനത്തിന്റെ ഫലമാണ് അപൂർണ്ണ വ്യാകരണം: # നിങ്ങൾ എന്റെ ചോദ്യത്തിന് ഉത്തരം നൽകണം. തള്ളിക്കളയരുത്. # അതും ഇതും പറഞ്ഞ് വസ്തുതകൾ മറച്ചുവെക്കാൻ ശ്രമിക്കരുത്, എന്നോട് മത്സരിക്കാൻ നിങ്ങളെ കർശനമായി നിരോധിച്ചിരിക്കുന്നു. # വിപ്ലവത്തെ തടയാൻ ധൈര്യപ്പെടുന്ന ഒരു ചാപ്പായ നിങ്ങൾ ഒരു വിഡ്ഢിയാകരുത്. # പ്രതികരിക്കാൻ സമയം പാഴാക്കാതെ തന്നെ നിങ്ങൾ എന്റെ ചോദ്യങ്ങൾക്ക് ഉടനെ ഉത്തരം നൽകണം. # നിങ്ങളുടെ അധാർമികതയെക്കുറിച്ചോ വിപ്ലവത്തിന്റെ സത്തയെക്കുറിച്ചോ എന്നോട് പറയരുത്. # ചാട്ടവാറടി അല്ലെങ്കിൽ വൈദ്യുതീകരണം ലഭിക്കുമ്പോൾ നിങ്ങൾ ഒട്ടും കരയരുത്. # ഒന്നും ചെയ്യരുത്, അനങ്ങാതെ ഇരിക്കുക, എന്റെ ഓർഡറുകൾക്കായി കാത്തിരിക്കുക. ക്രമമില്ലെങ്കിൽ മിണ്ടാതിരിക്കുക. എന്തെങ്കിലും ചെയ്യാൻ ഞാൻ നിങ്ങളോട് ആവശ്യപ്പെടുമ്പോൾ, പ്രതിഷേധിക്കാതെ നിങ്ങൾ ഉടൻ തന്നെ അത് ചെയ്യണം. # നിങ്ങളുടെ രഹസ്യത്തെയോ രാജ്യദ്രോഹമൊ മറയ്ക്കാൻ [[Kampuchea Krom|കമ്പുചിയ ക്രോമി]]നെക്കുറിച്ച് കാരണം പറയരുത്. # മുകളിലുള്ള എല്ലാ നിയമങ്ങളും നിങ്ങൾ പാലിക്കുന്നില്ലെങ്കിൽ, നിങ്ങൾക്ക് നിരവധി വൈദ്യുത കമ്പികൾ ലഭിക്കും. # എന്റെ ചട്ടങ്ങളുടെ ഏതെങ്കിലും പോയിന്റ് നിങ്ങൾ അനുസരിക്കാതിരുന്നാൽ നിങ്ങൾക്ക് പത്ത് ചാട്ടവാറടി അല്ലെങ്കിൽ അഞ്ച് ഷോക്ക് ഇലക്ട്രിക് ഡിസ്ചാർജ് ലഭിക്കും. 2009 ഏപ്രിൽ 27 ന് ഖമർ റൂഷ് ട്രിബ്യൂണലിൽ സാക്ഷ്യപ്പെടുത്തുന്നതിനിടെ, 10 സുരക്ഷാ ചട്ടങ്ങൾ വിയറ്റ്നാമീസ് ഉദ്യോഗസ്ഥർ കെട്ടിച്ചമച്ചതാണെന്ന് ടുവോൾ സ്ലെംഗ് ജെനോസൈഡ് മ്യൂസിയം ആദ്യമായി സ്ഥാപിച്ചു.<ref>{{cite web |url=http://news.gaeatimes.com/cambodian-genocide-defendant-says-infamous-sign-detailing-prison-regulations-a-fabrication-40683/ |title=Cambodian genocide defendant says infamous sign detailing prison regulations a fabrication |publisher=News.gaeatimes.com |date=2009-04-27 |accessdate=2013-02-05 |archive-date=2023-05-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230523123813/https://news.gaeatimes.com/cambodian-genocide-defendant-says-infamous-sign-detailing-prison-regulations-a-fabrication-40683/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.zimbio.com/Cambodia/articles/259/Khmer+Rouge+jailer+infamous+regulations+sign |title=Khmer Rouge jailer: infamous regulations sign fake - Cambodia |publisher=Zimbio |date=2009-04-27 |accessdate=2013-02-05 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120401090705/http://www.zimbio.com/Cambodia/articles/259/Khmer+Rouge+jailer+infamous+regulations+sign |archivedate=2012-04-01 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.andybrouwer.co.uk/blog/labels/S-21.html |title=Andy's Cambodia |publisher=www.andybrouwer.co.uk |date= |accessdate=2013-02-05}}</ref> === ടുവോൾ സ്ലെങ്ങിന്റെ കണ്ടെത്തൽ === 1979-ൽ, വിയറ്റ്നാമീസ് കോംബാറ്റ് ഫോട്ടോഗ്രാഫറായ ഹൊ വാൻ ടേ, ടുവോൾ സ്ലെങിനെ ലോകത്തിലേക്ക് രേഖപ്പെടുത്തിയ ആദ്യത്തെ പത്രപ്രവർത്തകനായിരുന്നു. ടുവോൾ സ്ലെങ്ങിന്റെ കവാടങ്ങളിലേക്ക് അഴുകിയ ശവശരീരത്തിന്റെ ദുർഗന്ധം ഹേയും കൂട്ടരും പിന്തുടർന്നു. സൈറ്റിലേക്ക് പ്രവേശിച്ചപ്പോൾ കണ്ടത് രേഖപ്പെടുത്തുന്ന ഫോട്ടോകൾ ഇന്ന് ടുവോൾ സ്ലെംഗിൽ പ്രദർശിപ്പിച്ചിരിക്കുന്നു.<ref name="dunlop-2005"/> ഓരോ തടവുകാരനും ജയിൽ ഉദ്യോഗസ്ഥർ വിശദമായ ഒരു രേഖ തയ്യാറാക്കണമെന്ന് ഖമർ റൂഷ് ആവശ്യപ്പെട്ടിരുന്നു. ഡോക്യുമെന്റേഷനിൽ ഒരു ഫോട്ടോ ഉണ്ടായിരുന്നു. യഥാർത്ഥ നിർദേശങ്ങളും ഫോട്ടോഗ്രാഫുകളും 1979-1980 കാലഘട്ടത്തിൽ ഡോസിയറുകളിൽ നിന്ന് വേർതിരിച്ചതിനാൽ, മിക്ക ഫോട്ടോഗ്രാഫുകളും ഇന്നും അജ്ഞാതമായി തുടരുന്നു.<ref name="dunlop-2005"/> == വിവരണം== [[പ്രമാണം:S-21_Skull_Map.jpg|ലഘുചിത്രം|"Skull map"]] [[പ്രമാണം:Tuolsleng6.JPG|ലഘുചിത്രം|Cambodian school students tour the museum]] 1979-ൽ ഖമർ റൂഷ്നെ തുരത്തിയപ്പോൾ അവശേഷിച്ച ടുവോൾ സ്ലെംഗിലെ കെട്ടിടങ്ങളിലെ ചില മുറികൾ സംരക്ഷിച്ചിരിക്കുന്നു. ആയിരക്കണക്കിന് ഫോട്ടോഗ്രാഫുകൾ ഉൾപ്പെടെ വിപുലമായ രേഖകൾ ഭരണകൂടം സൂക്ഷിച്ചു. ജയിലിലൂടെ കടന്നുപോയ 20,000 തടവുകാരുടെ കറുപ്പും വെളുപ്പും ഫോട്ടോകൾ മ്യൂസിയത്തിലെ നിരവധി മുറികളിൽ ഇപ്പോൾ തറ മുതൽ സീലിംഗ് വരെ നിരത്തിയിരിക്കുന്നു. സൈറ്റിന് നാല് പ്രധാന കെട്ടിടങ്ങളുണ്ട്. അവ ബിൽഡിംഗ് എ, ബി, സി, ഡി. എന്നിവയാണ്. അവസാനമായി പീഢിതരുടെ മൃതദേഹങ്ങൾ കണ്ടെത്തിയ വലിയ സെല്ലുകൾ ബിൽഡിംഗ് എയിൽ സൂക്ഷിക്കുന്നു. ബിൽഡിംഗ് ബി ഫോട്ടോഗ്രാഫുകളുടെ ഗാലറികൾ സൂക്ഷിക്കുന്നു. ബിൽഡിംഗ് സി തടവുകാർക്കായി ചെറിയ സെല്ലുകളായി വിഭജിച്ചിരിക്കുന്ന മുറികൾ സൂക്ഷിക്കുന്നു. പീഡന ഉപകരണങ്ങൾ ഉൾപ്പെടെയുള്ള മറ്റ് സ്‌മരണാർഹവിഷയങ്ങൾ ബിൽഡിംഗ് ഡിയിൽ സൂക്ഷിക്കുന്നു. മറ്റ് മുറികളിൽ തുരുമ്പെടുക്കുന്ന ഇരുമ്പ് ബെഡ്ഫ്രെയിം മാത്രമേ ഉള്ളൂ, കറുപ്പും വെളുപ്പും ഫോട്ടോയ്ക്ക് താഴെ വിയറ്റ്നാമീസ് കണ്ടെത്തിയ മുറി കാണിക്കുന്നു. ഓരോ ഫോട്ടോയിലും, ഒരു തടവുകാരന്റെ അംഗഭംഗപ്പെടുത്തിയ ശരീരം കട്ടിലിൽ ചങ്ങലയ്ക്കിട്ടിരിക്കുന്നു. മറ്റ് മുറികൾ ലെഗ്-ഇരുമ്പും പീഡന ഉപകരണങ്ങളും സംരക്ഷിക്കുന്നു. 1979-ൽ വിയറ്റ്നാമീസ് കണ്ടെത്തിയ ഖമർ റൂഷ് ഭരണകൂടം ചേർത്ത മുൻ തടവുകാരൻ [[Vann Nath|വാൻ നാഥിന്റെ]] ചിത്രങ്ങളും ഇവരോടൊപ്പം ഉണ്ട്. രാവിലെ 8 മുതൽ വൈകുന്നേരം 5 വരെ മ്യൂസിയം പൊതുജനങ്ങൾക്കായി തുറന്നിരിക്കും. സന്ദർശകർക്ക് 2: 30-3pm (തിങ്കൾ - വെള്ളി) മുതൽ 'അതിജീവിച്ച സാക്ഷ്യം' കാണാനുള്ള അവസരമുണ്ട്. [[Choeung Ek|ചോയിംഗ് ഏക്]] മെമ്മോറിയലിനൊപ്പം ([[Killing Fields|കില്ലിംഗ് ഫീൽഡുകൾ]]), കമ്പോഡിയ സന്ദർശിക്കുന്നവർക്ക് താൽപ്പര്യമുള്ള സ്ഥലമായി ടുവോൾ സ്ലെംഗ് ജെനോസൈഡ് മ്യൂസിയം ഉൾപ്പെടുത്തിയിട്ടുണ്ട്. ടുവോൾ സ്ലെംഗ് ഒരു പ്രധാന വിദ്യാഭ്യാസ സൈറ്റായും കംബോഡിയക്കാരുടെ സ്മാരകമായും തുടരുന്നു. 2010 മുതൽ, ഇ‌സി‌സി‌സി കംബോഡിയക്കാരെ ടുവോൾ സ്ലെംഗ്, ചോയൂംഗ് ഏക് എന്നിവിടങ്ങളിലേക്ക് ഒരു പഠന യാത്ര കൊണ്ടുവരികയും, കൂടാതെ അത് ECCC സമുച്ചയത്തിൽ പൂർത്തിയാക്കുന്നു. 2010-ൽ 27,000 കംബോഡിയക്കാർ ഈ പര്യടനത്തിലൂടെ മ്യൂസിയം സന്ദർശിച്ചു. (See ECCC Court Report January 2011) പീഢിതരുടെ പ്രേതങ്ങൾ ഈ സ്ഥലത്തെ വേട്ടയാടുന്നുവെന്ന് ചിലർ വിശ്വസിക്കുന്നു. <ref name=straights-times-haunted-2010>{{cite news |title='Ghosts' of victims haunt |url=http://www.straitstimes.com/Breaking%2BNews/SE%2BAsia/Story/STIStory_339861.html |accessdate=2010-02-09 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100225143329/http://www.straitstimes.com/Breaking+News/SE+Asia/Story/STIStory_339861.html |archivedate=2010-02-25 }}</ref> 1992 [[Ron Fricke|റോൺ ഫ്രൈക്]] ഫിലിം [[Baraka (film)|ബരാക്ക]]യിൽ ട്യൂലോ സ്ലെങിൽ നിന്നുള്ള ധാരാളം ചിത്രങ്ങൾ പ്രദർശിപ്പിച്ചിട്ടുണ്ട്. == ഡോക്യുമെന്ററി== [[പ്രമാണം:Distribution_of_the_"Duch"-verdict_(3).jpg|ലഘുചിത്രം|Bou Meng (left), Chum Mey (center) and Vann Nath (right) after having received a copy of the Duch verdict on August 12, 2010. They are three of only a handful survivors from the secret Khmer Rouge prison S21 where at least 12,273 people were tortured and [[വധശിക്ഷ|executed]].]] 11 വയസ്സുള്ളപ്പോൾ കുടുംബത്തെ നഷ്ടപ്പെട്ട കംബോഡിയൻ വംശജനായ ഫ്രഞ്ച് പരിശീലനം നേടിയ ചലച്ചിത്രകാരൻ [[Rithy Panh|റിതി പാൻഹ്]] 2003-ൽ പുറത്തിറക്കിയ ചിത്രമാണ് എസ് -21: ഖമർ റൂഷ് കില്ലിംഗ് മെഷീൻ. ടുവോൾ സ്ലെംഗിൽനിന്ന് രക്ഷപ്പെട്ടവരായ രണ്ട് തടവുകാർ വാൻ നാഥും ചും മേയും ഈ ചിത്രത്തിലുണ്ട്. ടുവോൾ സ്ലെങ്ങിൽ എന്താണ് സംഭവിച്ചതെന്ന് മനസിലാക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്ന ഭാവിതലമുറയ്ക്ക് മുന്നറിയിപ്പ് നൽകാൻ വംശഹത്യയുടെ ഭീകരത സൃഷ്ടിക്കാൻ സഹായിച്ച രക്ഷപ്പെടാൻ കഴിയാത്ത മുൻ ജയിലർമാരും അതിജീവിച്ചവരുടെ വികാരങ്ങളും തമ്മിലുള്ള വ്യത്യാസമാണ് ചിത്രത്തിന്റെ ശ്രദ്ധ. == അവലംബം== {{Reflist|2}} == കൂടുതൽ വായനയ്ക്ക് == * Vann Nath: ''A Cambodian Prison Portrait. One Year in the Khmer Rouge's S-21''. White Lotus Co. Ltd., Bangkok 1998, {{ISBN|974-8434-48-6}}974-8434-48-6 (An eyewitness report. The author's paintings of many scenes from the prison are on display in the Tuol Sleng museum today.) * Chandler, David: ''Voices from S-21. Terror and history inside Pol Pot's secret prison''. University of California Press, 1999. {{ISBN|0-520-22247-4}}0-520-22247-4 (A general account of S-21 drawing heavily from the documentation maintained by the prison's staff.) * Dunlop, Nic: "The Lost Executioner: A Story of the Khmer Rouge". Walker & Company, 2006. {{ISBN|0-8027-1472-2}}0-8027-1472-2 (A first-person encounter with Comrade Duch, who ran S-21. The author's discovery of Duch led to the latter's arrest, and imprisonment.) * Douglas Niven & Chris Riley: "The Killing Fields". Twin Palms Press, 1996. {{ISBN|978-0-944092-39-2}}978-0-944092-39-2 (Original photographs from S-21 prison, printed from original negatives by two American photographers.) * {{Cite book|title=Museums of Southeast Asia|url=https://archive.org/details/museumsofsouthea0000lenz|last=Lenzi|first=Iola|publisher=Archipelago Press|year=2004|isbn=981-4068-96-9|location=Singapore|pages=[https://archive.org/details/museumsofsouthea0000lenz/page/200 200] pages}} * {{Cite book|title=Survivor|last=Mey|first=Chum|publisher=Documentation Center of Cambodia|year=2012|isbn=978-99950-60-24-4|location=Phnom Penh|pages=108 pages}} * Piergiorgio Pescali: "S-21 Nella prigione di Pol Pot". La Ponga Edizioni, Milan, 2015. {{ISBN|978-8897823308}}978-8897823308 == ബാഹ്യ ലിങ്കുകൾ == * [http://www.tuolsleng.com/ Photographs from S-21] – The original prisoner photographs from Tuol Sleng (S-21). * [http://www.edwebproject.org/sideshow/khmeryears/s21.html The horrors of Tuol Sleng] * [http://www.cambodiatribunal.org/ Cambodia Tribunal Monitor] * [http://chgs.umn.edu/museum/exhibitions/cambodian/s21.html Photographic archive of S-21 prisoners] [[വർഗ്ഗം:പുതുമുഖലേഖനം]] [[വർഗ്ഗം:കംബോഡിയൻ വംശഹത്യ]] qqnpchmepivc55fdx33eoegvu0n3eeh 0 406605 4610606 4579656 2026-03-29T07:29:17Z InternetArchiveBot 146798 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 4610606 wikitext text/x-wiki {{Infobox organization |name = ഡിജിറ്റൽ ഫിലിം മേക്കേഴ്സ് ഫോറം |image = D.F.M.F TRUST LOGO.jpg |image_border = |size = |alt = |caption = |abbreviation = |motto = |predecessor = |successor = |formation = {{Start date|2011}} |extinction = |type = ചാരിറ്റബിൾ ട്രസ്സ്റ്റ് |status = |purpose = ഡിജിറ്റൽ ചലച്ചിത്രപ്രവർത്തനം |headquarters = [[തൃശ്ശൂർ]], [[കേരളം]], {{ind}} |location = |coords = |region_served = |area_served = | revenue = മെമ്പർഷിപ്പ് / സംഭവാന |membership = |language = |general = |leader_title = സ്ഥാപകൻ |leader_name = [[സതീഷ് കളത്തിൽ]] |main_organ = |parent_organization = |affiliations = [[കേരള സംഗീത നാടക അക്കാദമി]] |budget = |num_staff = |num_volunteers = |website = [http://digitalfilmmakersforum.yolasite.com Official Website] }} [[തൃശ്ശൂർ]] ആസ്ഥാനമാക്കി പ്രവർത്തിക്കുന്ന ഒരു ചാരിറ്റബിൾ ട്രസ്റ്റാണ് '''ഡിജിറ്റൽ ഫിലിം മേക്കേഴ്സ് ഫോറം'''.<ref name="keralakaumudi-1">{{cite web |url= http://news.keralakaumudi.com/beta/news.php?NewsId=TlRTUjAxNjEzNjc=&xP=RExZ&xDT=MjAxOC0wMS0xMiAwMToyNDowMA==&xD=MQ==&cID=Mg== |title= ഐ.വി.ശശി ചിത്രങ്ങളിലെ ഗാനങ്ങളുമായി 'ഓർമ്മപ്പൂക്കൾ |publisher= keralakaumudi |accessdate= 12 ജനുവരി 2018 |archive-date= 2018-01-19 |archive-url= https://web.archive.org/web/20180119112031/http://news.keralakaumudi.com/beta/news.php?NewsId=TlRTUjAxNjEzNjc=&xP=RExZ&xDT=MjAxOC0wMS0xMiAwMToyNDowMA==&xD=MQ==&cID=Mg== |url-status= bot: unknown }}</ref> [[കേരള സംഗീത നാടക അക്കാദമി|കേരള സംഗീത നാടക അക്കാദമിയിൽ]] അഫിലിയേറ്റ് ചെയ്തിട്ടുള്ള ഈ സംഘടന, അസംഘടിതരും അമേച്ചറുകളുമായ തൃശ്ശൂരിലെ ഒരുകൂട്ടം ചലച്ചിത്രകാരൻമാർ രൂപീകരിച്ചതാണ്.[http://www.thrissurkerala.com/digital-film-makers%27-forum/two.jpg]{{പ്രവർത്തിക്കാത്ത കണ്ണി|date=മാർച്ച് 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}<ref name="thrissurkerala">{{cite web |url= http://www.thrissurkerala.com/digital-film-makers%27-forum/Digital_Film_Makers%27_Forum_Thrissur.html |title= INAUGURATION OF DIGITAL FILM MAKERS' FORUM |publisher= thrissurkerala.com }}{{പ്രവർത്തിക്കാത്ത കണ്ണി|date=മാർച്ച് 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="keralaonlinechannel">{{cite web |url= http://news.keralaonlinechannel.com/index/news_readmore/1618 |title= ഡി.എഫ്.എം.എഫ് ട്രസ്റ്റ് 'ഓർമ്മപ്പൂക്കൾ" ഗാനസ്മൃതി നടത്തി |publisher= Kerala On Line Channel |access-date= 2018-01-18 |archive-date= 2018-01-19 |archive-url= https://web.archive.org/web/20180119141921/http://news.keralaonlinechannel.com/index/news_readmore/1618 |url-status= dead }}</ref> ==ലക്‌ഷ്യം== ചുരുങ്ങിയച്ചെലവിൽ ഡിജിറ്റൽ ചലച്ചിത്രങ്ങളുടെ നിർമ്മാണം, വിതരണം തുടങ്ങി ഡിജിറ്റൽ ചലച്ചിത്രോത്സവങ്ങൾ നടത്തുക, ഡിജിറ്റൽ ചലച്ചിത്രകാരന്മാരെ പ്രോത്സാഹിപ്പിക്കുക തുടങ്ങിയവ ലക്ഷ്യമാക്കി രൂപീകരിച്ച ഈ ട്രസ്റ്റ്, ചലച്ചിത്രങ്ങളുമായി ബന്ധപ്പെട്ട പ്രവർത്തനങ്ങളിലാണ് കൂടുതൽ ശ്രദ്ധ കേന്ദ്രീകരിക്കുന്നത്.<ref name="kvartha">{{cite web|url= http://www.kvartha.com/2013/09/digital-film-makers-forum-award.html |title= 'വില് യു ബി മി' നല്ല സിനിമ, 'മൗനനൊമ്പരം' മികച്ച ഡോക്യുമെന്ററി|publisher= kvartha.com |accessdate=1 September 2013}}</ref><ref name="dailyhunt-2">{{cite web |url= https://m.dailyhunt.in/news/india/malayalam/kerala+kaumudi-epaper-kaumudi/i+vi+shashi+chithrangalile+pattukalumayi+ormmappukkal-newsid-79889361 |title= ഐ.വി.ശശിക്ക് ഗാനസ്‌മൃതി |publisher= Daily Hunt |accessdate= 15 ജനുവരി 2018 |archive-date= 2018-01-19 |archive-url= https://web.archive.org/web/20180119142511/https://m.dailyhunt.in/news/india/malayalam/kerala+kaumudi-epaper-kaumudi/i+vi+shashi+chithrangalile+pattukalumayi+ormmappukkal-newsid-79889361 |url-status= bot: unknown }}</ref> ==പ്രവർത്തനങ്ങൾ== [[File:Kalamandalam Kshemavathy inaugurates D.F.M.F Trust-2.jpg|thumb|ഡിജിറ്റൽ ഫിലിം മേക്കേഴ്സ് ഫോറം ട്രസ്റ്റിന്റെ ഉദ്ഘാടനം [[കലാമണ്ഡലം ക്ഷേമാവതി]] നിർവ്വഹിക്കുന്നു.]] 2011 ജൂൺ 5ന് [[കേരള സാഹിത്യ അക്കാദമി|കേരള സാഹിത്യ അക്കാദമിയിൽ]] വെച്ച് [[പത്മശ്രീ]] [[കലാമണ്ഡലം ക്ഷേമാവതി]] ഈ ട്രസ്റ്റിന്റെ ഉദ്ഘാടനം നിർവ്വഹിച്ചു. * 2012-ൽ [[ജോസഫ് പാണേങ്ങാടൻ|ജോസഫ് പാണേങ്ങാടന്റെ]] നിർമ്മാണത്തിലും ട്രസ്റ്റിന്റെ ബാനറിലും [[ലാലൂരിന് പറയാനുള്ളത്]] എന്ന പരിസ്ഥിതി സംബന്ധമായ ഒരു ഡോക്യുമെന്ററി പുറത്തിറക്കി.<ref name="malayalasangeetham-1">{{Cite web|url=http://malayalasangeetham.info/sm.php?424|title=Laloorinu Parayanullathu (2012)|publisher=Malayala Sangeetham|access-date=2018-01-19|archive-date=2018-01-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20180119151108/http://malayalasangeetham.info/sm.php?424|url-status=dead}}</ref> * 2013 ഫെബ്രുവരി 19ന് തൃശ്ശൂരിലെ [[ശ്രീ രാമവർമ്മ സംഗീത വിദ്യാലയം]] നിർത്തലാക്കുന്നതിനെതിരെ ഡി.ഇ.ഓ ഓഫീസിന് മുൻപിൽ പ്രതിഷേധ ധർണ്ണ നടത്തുകയും സ്കൂളിനെ നിലനിർത്തുന്നതിനുള്ള പ്രവർത്തനങ്ങളിൽ ഏർപ്പെടുകയും ചെയ്തു.<ref>{{cite web|url=http://digitalfilmmakersforum.yolasite.com/social-events.php|title=DFMF Dharna Against SRV Termination|access-date=2018-01-18|archive-date=2017-08-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20170818220144/http://digitalfilmmakersforum.yolasite.com/social-events.php|url-status=dead}}</ref> പിന്നീട് ഈ സ്കൂൾ മ്യൂസിക് കോളേജായി ഉയർത്തപ്പെട്ടു.<ref>{{cite web|url=http://www.mathrubhumi.com/thrissur/malayalam-news/thrissur-1.878909|title=എസ്.ആർ.വി. മ്യൂസിക് സ്‌കൂളിനെ കോളേജായി ഉയർത്തി|accessdate=2016-02-21|archive-date=2017-08-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20170818221119/http://www.mathrubhumi.com/thrissur/malayalam-news/thrissur-1.878909|url-status=dead}}</ref> * 2013 ആഗസ്റ്റിൽ ഡി എഫ് എം എഫ് ഷോർട് ഫിലിം ഫെസ്റ്റിവൽ നടത്തി.<ref name="kvartha"/> * 2018 ജനുവരിയിൽ അന്തരിച്ച സിനിമാ സംവിധായകൻ [[ഐ.വി. ശശി]], ട്രസ്റ്റിന്റെ മുഖ്യരക്ഷാധികാരിയായിരുന്ന [[കെ.ബി. ഉണ്ണിത്താൻ|പ്രൊഫ.കെ.ബി. ഉണ്ണിത്താൻ]] എന്നിവരുടെ അനുസ്മരണം, 'ഓർമ്മപ്പൂക്കൾ' സംഘടിപ്പിച്ചു.<ref name="manoramaonline">{{Cite web|url=http://localnews.manoramaonline.com/thrissur/local-news/2018/01/17/18012018-m-article-7.html|title=ഐ.വി.ശശിക്ക് ‘ഓർമ്മപൂക്കൾ’|publisher=Manorama|date=18 January 2018|access-date=2023-05-30|archive-date=2018-01-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20180122063543/http://localnews.manoramaonline.com/thrissur/local-news/2018/01/17/18012018-m-article-7.html|url-status=bot: unknown}}</ref> * 2020ൽ, [[കേരളം|കേരളത്തിലെ]] ഹൈസ്കൂൾ-ഹയർസെക്കണ്ടറി വിദ്യാർത്ഥികൾക്കുവേണ്ടി സാഹിത്യകാരി [[ഗീതാ ഹിരണ്യൻ|ഗീതാ ഹിരണ്യൻറെ]] പേരിൽ കഥ, കവിത, ലേഖനം എന്നിവക്ക് '''ഗീതകം നവമുകുള പുരസ്കാരങ്ങൾ''' ഏർപ്പെടുത്തി<ref name=meddlingmedia-1">{{cite web|url = https://meddlingmedia.com/2020/03/24/geethakam-prizes/|title = ഗീതകം നവമുകുള പുരസ്കാരങ്ങൾ പ്രഖ്യാപിച്ചു.|publisher = meddlingmedia|date = 2020-03-24|language = മലയാളം|access-date = 2023-03-04|archive-date = 2022-10-04|archive-url = https://web.archive.org/web/20221004000345/https://meddlingmedia.com/2020/03/24/geethakam-prizes/|url-status = bot: unknown}}</ref>. യുവകഥാകൃത്തും കവിയുമായ [[ആദിത്ത് കൃഷ്ണ ചെമ്പത്ത്|ആദിത്ത് കൃഷ്ണ]]ക്കായിരുന്നു കഥക്കുള്ള പ്രഥമ ഗീതകം നവമുകുള പുരസ്കാരം ലഭിച്ചത്<ref name=mathrubhumi-1">{{cite web|url = https://english.mathrubhumi.com/features/books/young-writer-adith-krishna-bags-n-n-kakkad-literary-award-1.5254986|title = Young writer Adith Krishna bags N N Kakkad literary award.|publisher = mathrubhumi|date = 2020-12-04|language = ഇംഗ്ലീഷ്|access-date = 2023-03-04|archive-date = 2023-03-04|archive-url = https://web.archive.org/web/20230304151136/https://english.mathrubhumi.com/features/books/young-writer-adith-krishna-bags-n-n-kakkad-literary-award-1.5254986|url-status = bot: unknown}}</ref><ref name=janmabhumi-1">{{cite web|url = https://www.janmabhumi.in/news/literature/mayilpeeli-n-nkakkad|title = മയിൽപ്പീലി - എൻ.എൻ കക്കാട് സാഹിത്യ പുരസ്‌കാം ജനുവരി മൂന്നിന് സമ്മാനിക്കും.|publisher = janmabhumi|date = 2020-12-31|language = മലയാളം|access-date = 2023-03-04|archive-date = 2023-03-04|archive-url = https://web.archive.org/web/20230304144718/https://www.janmabhumi.in/news/literature/mayilpeeli-n-nkakkad|url-status = bot: unknown}}</ref>. * 2022-ൽ, [[നമ്പൂതിരി വിദ്യാലയം]] സ്‌കൂളിലെ അദ്ധ്യാപകരുടെ നിർമ്മാണത്തിലും ട്രസ്റ്റിന്റെ ബാനറിലും [[ജ്ഞാനസാരഥി]] എന്ന സ്‌കൂൾ ചരിത്ര ഡോക്യുമെന്ററി പുറത്തിറക്കി. ==ഭരണസമിതി== ===കാര്യനിർവ്വാഹകർ=== * ചെയർമാൻ: [[സതീഷ് കളത്തിൽ]] * വൈസ് ചെയർമാൻ: കെ.ബി. സുനിൽ കുമാർ * മാനേജിങ് ഡയറക്ടർ: അഡ്വ.പി.കെ. സജീവ് * ട്രഷറർ: സാജു പുലിക്കോട്ടിൽ ===ട്രസ്റ്റികൾ=== * ഡോ.ബി. ജയകൃഷ്ണൻ * ബി. അശോക് കുമാർ * ഭാസി പാങ്ങിൽ * അജീഷ് എം വിജയൻ ===ഉപസമിതി അംഗങ്ങൾ=== ഗായകൻ ബാബുരാജ് പുത്തൂർ, സാമൂഹ്യ പ്രവർത്തകൻ സത്യൻ ലാലൂർ എന്നിവർ രക്ഷാധികാരികളായും മുതിർന്ന പത്രപ്രവർത്തകൻ [[വി. ആർ. രാജമോഹൻ]] മുഖ്യ ഉപദേശകനായും മുൻ എം.എൽ.എ [[ടി.വി. ചന്ദ്രമോഹൻ]], സിനിമാ നടി [[സി. രമാദേവി]] എന്നിവർ ഉപദേശകരായും തുടരുന്നു. അന്തരിച്ച [[കെ.ബി. ഉണ്ണിത്താൻ|പ്രൊഫ. കെ.ബി. ഉണ്ണിത്താൻ]] ട്രസ്റ്റിന്റെ മുഖ്യരക്ഷാധികാരിയായിരുന്നു.<ref name="dailyhunt-1">{{cite web |url= https://m.dailyhunt.in/news/india/malayalam/kerala+kaumudi-epaper-kaumudi/i+vi+shashi+chithrangalile+ganangalumayi+ormmappukkal-newsid-79717128 |title= ഐ.വി.ശശിക്ക് 'ഓർമ്മപ്പൂക്കൾ |publisher= Daily Hunt |accessdate= 12 ജനുവരി 2018 |archive-date= 2018-01-19 |archive-url= https://web.archive.org/web/20180119142842/https://m.dailyhunt.in/news/india/malayalam/kerala+kaumudi-epaper-kaumudi/i+vi+shashi+chithrangalile+ganangalumayi+ormmappukkal-newsid-79717128 |url-status= bot: unknown }}</ref><ref name="keralakaumudi-2">{{cite web |url= http://news.keralakaumudi.com/beta/news.php?NewsId=TlRTUjAxNjE2Nzg=&xP=RExZ&xDT=MjAxOC0wMS0xNSAwMTozMTowMA==&xD=MQ==&cID=Mg== |title= ഐ.വി.ശശി ചിത്രങ്ങളിലെ പാട്ടുകളുമായി 'ഓർമ്മപ്പൂക്കൾ |publisher= keralakaumudi |accessdate= 15 ജനുവരി 2018 |archive-date= 2018-01-19 |archive-url= https://web.archive.org/web/20180119143048/http://news.keralakaumudi.com/beta/news.php?NewsId=TlRTUjAxNjE2Nzg=&xP=RExZ&xDT=MjAxOC0wMS0xNSAwMTozMTowMA==&xD=MQ==&cID=Mg== |url-status= bot: unknown }}</ref> ==അവലംബം== <references/> ==പുറത്തുനിന്നുള്ള കണ്ണികൾ== {{commons category|Digital Film Makers Forum}} * [http://digitalfilmmakersforum.yolasite.com/ Official Website] * * [http://malayalasangeetham.info/displayProfile.php?category=banner&artist=Digital%20Film%20Makers%20Forum%20Trust Digital Film Makers Forum Trust] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180119151219/http://malayalasangeetham.info/displayProfile.php?category=banner&artist=Digital%20Film%20Makers%20Forum%20Trust |date=2018-01-19 }} * [http://digitalfilmmakersforum.yolasite.com/paper-reports-of-s-r-v-strike.php Reports of S.R.V music school issue] * [http://dfmfshortfilmfestival2013.yolasite.com/ ഡി എഫ് എം എഫ് ഷോർട് ഫിലിം ഫെസ്റ്റിവൽ] [[വർഗ്ഗം:ഇന്ത്യയിലെ സന്നദ്ധ സംഘടനകൾ‎]] [[വർഗ്ഗം:സന്നദ്ധ സംഘടനകൾ]] [[വർഗ്ഗം:ഇന്ത്യയിലെ സംഘടനകൾ]] [[വർഗ്ഗം:സംഘടനകൾ]] [[വർഗ്ഗം:തൃശ്ശൂരിലെ കലാ-സാംസ്കാരിക സംഘടനകൾ]] [[വർഗ്ഗം:സാംസ്കാരികസംഘടനകൾ]] {{org-stub}} 8d18npsxfoez9wpdbrwg6apk0lc9kgp 0 412091 4610555 3262939 2026-03-29T00:54:59Z InternetArchiveBot 146798 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 4610555 wikitext text/x-wiki {{PU|Germplasm Resources Information Network}} [[USDA|യുണൈറ്റഡ് സ്റ്റേറ്റ്സ് ഡിപ്പാർട്ടമെന്റ് ഓഫ് അഗ്രിക്കൾച്ചറിന്റെ]] കീഴിലുള്ള [[NPGS|നാഷണൽ പ്ലാന്റ് ജെംപ്ലാസം സിസ്റ്റം]] ശേഖരിച്ചിരിക്കുന്ന സസ്യങ്ങളുടെ [[ജെംപ്ലാസം|ജെംപ്ലാസത്തിന്റെ]] [[ഡേറ്റാബേസ്]] കൈകാര്യം ചെയ്യുന്നതിനുള്ള സോഫ്റ്റ്‌വെയർ പദ്ധതിയാണ് '''ജെംപ്ലാസം റിസോഴ്‌സസ് ഇന്റർനാഷണൽ നെറ്റ്‌വർക്''', '''Germplasm Resources Information Network''' ('''GRIN''').<ref>{{cite book|author=National Research Council (U.S.)|author2=Committee on Managing Global Genetic Resources: Agricultural Imperatives|title=The U.S. National Plant Germplasm System|publisher=National Academies Press|year=1991|isbn=9780309043908|url=https://books.google.com/books?id=V-KiTB2eaCEC&pg=PA139|page=139}}</ref> GRIN അതിന്റെ വ്യാപ്തി [[പ്രാണി|പ്രാണികൾ‍‍]], ([[അകശേരുകികൾ]]), [[microbe|മൈക്രോബുകൾ]], [[ജന്തു|ജന്തുക്കൾ ]] എന്നിവയുടെ ജെംപ്ലാസം ശേഖരിക്കുന്നതിലേക്കുകൂടി വർദ്ധിപ്പിച്ചു.<ref name=ars-aboutus/> ==വിവരണം == ഈ വെബ്സൈറ്റ് 10,000-ൽ അധിക സ്പീഷീസുകളുടെ 500,000-ൽ അധികമുള്ള ശേഖരങ്ങളുടെ ജൈവവർഗ്ഗീകരണ വിവരങ്ങളും പൊതുനാമങ്ങളും തിരിച്ചറിയാൻ പ്രയോജനപ്പെടുന്നു.<ref name=floristic>{{cite book|ref=harv|last=Lipscomb|first=Barney L.|last2=Pipoly|first2=John James|last3=Sanders|first3=Roger William |title=Floristics in the New Millennium: Proceedings of the Flora of the Southeast US Symposium|volume=18|publisher=BRIT Press|year=2000|isbn= 9781889878041|url=https://books.google.com/books?id=GUWx4g0Sii0C&pg=PA90|page=90}}</ref><ref name=evolving>{{cite book|last=Miller|first=William|last2=Pellen|first2=Rita M.|title=Evolving Internet Reference Resources|volume=1|publisher=Psychology Press, |year=2006|isbn=9780789030252|url=https://books.google.com/books?id=RKRmH6aIN2gC&pg=PA386}}, p.386, gives 450,000 accessions (outdated; grin gives 500,000 as of Jun-2012)</ref><ref>{{cite web|url=http://www.ars-grin.gov/npgs/acc/acc_queries.html|title=Accession Area Queries|work=Germplasm Resources Information Network|accessdate=June 2012|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120527115334/http://www.ars-grin.gov/npgs/acc/acc_queries.html|archivedate=May 27, 2012|df=mdy-all}}, gives 500,000 accessions</ref> ഇവയിൽ കാര്ഷികപ്രാധാന്യമുള്ളതും വനങ്ങളിൽ കാണപ്പെടുന്നവയുമുണ്ട്.<ref name=floristic/> മറ്റു ചെടികൾക്ക് ഉപദ്രവമാകുന്നരീതിയിൽ പടർന്നുകയറുന്നവയെയും ഹാനികരമായവയേയും [[വംശനാശ സാദ്ധ്യതയുള്ള ജീവികൾ|വംശനാശ സാദ്ധ്യതയുള്ളവെയും]] [[ഗുരുതരമായ വംശനാശത്തിന്റെ വക്കിലുള്ള ജീവി വർഗ്ഗങ്ങൾ|ഗുരുതരമായ വംശനാശത്തിന്റെ വക്കിലുള്ളവെയും]] പ്രതേകം വേർതിരിച്ചിട്ടുണ്ട്.<ref name=floristic/> കൂടാതെ ലോകമാകെയുള്ള ഇവയുടെ വിതരണത്തിന്റെയും ആവാസവ്യവസ്ഥയുടെയും വിവരങ്ങളും ഉൾപ്പെടുത്തിയിട്ടുണ്ട്.<ref name=floristic/><ref name=barley>{{cite book|last=Ullrich|first=Steven E.|title=Barley: Production, Improvement, and Uses|publisher=NJohn Wiley & Sons|year=2011|isbn=9780813801230|url=https://books.google.com/books?id=4nFfyy66UioC&pg=PA149}}, p.149</ref><ref name=floristic/><ref name=ars-aboutus>{{cite web|url=http://www.ars.usda.gov/AboutUs/AboutUs.htm?modecode=12-75-15-00|date=May 11, 2009|title=About us|work=Agricultural Resource Service|accessdate=June 2012|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120527171658/http://www.ars.usda.gov/AboutUs/AboutUs.htm?modecode=12-75-15-00|archivedate=May 27, 2012|df=mdy-all}}</ref><ref name=barley/><ref name=ars-aboutus/><ref name=usnpgs>{{cite book|author=National Research Council (U.S.).|author2=Committee on Managing Global Genetic Resources: Agricultural Imperatives|title=The U.S. National Plant Germplasm System|publisher=National Academies Press|year=1991|isbn=9780309043908|url=https://books.google.com/books?id=V-KiTB2eaCEC&pg=PA96}}, p.6, 96</ref> ==ഉപ പദ്ധതികൾ == * [[National Plant Germplasm System]] (NPGS) * [[National Animal Germplasm Program]] (NAGP) * National Microbial Germplasm Program (NMGP) * National Invertebrate Germplasm Program {NIGP)<ref>{{cite web|url=http://www.ars-grin.gov/aboutgrin.html|title=About GRIN|work=Germplasm Resources Information Network|accessdate=June 2012|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120509181203/http://www.ars-grin.gov/aboutgrin.html|archivedate=May 9, 2012|df=mdy-all}}</ref> ==ഇതും കാണുക == * [[Natural Resources Conservation Service]] * [[Multilingual_Multiscript_Plant_Name_Database]] * [[ഇന്റർനാഷണൽ പ്ലാന്റ് നെയിംസ് ഇൻഡക്സ്]] ==അവലംബം == {{Reflist}} ==പുറം കണ്ണികൾ == * {{official website|https://www.ars-grin.gov/}} * [http://plants.usda.gov/about_plants.html PLANT database] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140627130304/http://plants.usda.gov/about_plants.html |date=2014-06-27 }} [[വർഗ്ഗം:പരിസ്ഥിതിസംരക്ഷണ വെബ്സൈറ്റുകൾ]] [[വർഗ്ഗം:സസ്യശാസ്ത്രം]] 2arnqqg481yi1asbz5xul6ppo09wz81 0 448366 4610548 3931171 2026-03-28T22:14:50Z InternetArchiveBot 146798 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 4610548 wikitext text/x-wiki {{prettyurl|Jiangsu}} {{Infobox PRC province |ChineseName = 江苏省 |Pinyin = Jiāngsū Shěng |EnglishName = ജാങ്സൂ പ്രവിശ്യ |Name = ജാങ്സൂ |translit_lang1_type2 = [[Wu Chinese|Wu]] |translit_lang1_info2 = Kaonsu San |coordinates = {{coord|32.9|N|119.8|E|type:adm1st|format=dms|display=it}}<!-- 30° 46' to 35° 07' N 116° 22' to 121° 55' E--> |Abbreviation = JS / {{lang|zh-hans|[[wikt:苏|苏]]}} |AbbrevPinyin = Sū |ISOAbbrev = JS |Map = Jiangsu in China (+all claims hatched).svg |MapSize = 275px |OriginOfName = {{lang|zh|{{linktext|江}}}} {{lang|zh-Latn|Jiāng}} – Jiangning (now [[Nanjing]]) <br />{{lang|zh-hans|{{linktext|苏}}}} {{lang|zh-Latn|sū}} – [[Suzhou]] |AdministrationType = [[Province (China)|Province]] |Capital = [[Nanjing]] |LargestCity = [[Nanjing]] |Secretary = [[Lou Qinjian]] |Governor = [[Wu Zhenglong]] |Area_km2 = 102600 |AreaRank = 25th | elevation_max_m = 625 |PopYear = 2015 |Pop = 79,800,000 |population_footnotes = <ref name=censuspop>{{cite web|title=Communiqué of the National Bureau of Statistics of People's Republic of China on Major Figures of the 2010 Population Census [1] (No. 2) |url=http://jsnews.jschina.com.cn/jsyw/201802/t20180213_1416757.shtml|publisher=National Bureau of Statistics of China |accessdate=4 August 2013 |date=29 April 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130727021210/http://www.stats.gov.cn/english/newsandcomingevents/t20110429_402722516.htm |archivedate=27 July 2013 |df= }}</ref> |PopRank = 5th |PopDensityRank = 4th |GDPYear = 2017 |GDP = 8.59 trillion<br />USD 1.27 trillion<ref name="gdp2017">{{cite web |url=http://tj.jiangsu.gov.cn/art/2018/2/22/art_4031_7491654.html |script-title=zh:江苏省2017年国民经济和社会发展统计公报 |publisher=Jiangsu Bureau of Statistics |language=zh |date=2018-02-22 |accessdate=2018-06-22 |archive-date=2018-06-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180622140204/http://tj.jiangsu.gov.cn/art/2018/2/22/art_4031_7491654.html |url-status=dead }}</ref> |GDPRank = 2nd |GDPGrowth = {{increase}} 7.2% |GDPperCapita = 107,189<br />USD 17,176 |GDPperCapitaRank = 4th |HDIYear = 2014 |HDI = 0.798<ref name="2016 report">{{cite web|url=http://www.cn.undp.org/content/dam/china/docs/Publications/UNDP-CH-%20NHDR%202016%20EN.pdf|format=PDF|title=China National Human Development Report 2016|year=2016|publisher=[[United Nations Development Programme]]|pages=146|accessdate=2017-12-05|archive-date=2017-01-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20170107005006/http://www.cn.undp.org/content/dam/china/docs/Publications/UNDP-CH-%20NHDR%202016%20EN.pdf|url-status=dead}}</ref> |HDIRank = 4th |HDICat = <span style="color:#090;">high</span> |Nationalities = [[Han Chinese|Han]] – 99.6% <br /> [[Hui people|Hui]] – 0.2% |Dialects = [[Mandarin Chinese|Mandarin]] (Official)<br>[[Lower Yangtze Mandarin|Jianghuai Mandarin]], [[Wu Chinese|Wu]], [[Zhongyuan Mandarin]] |Prefectures = 13 |Counties = 106 |Townships = 1488 |Website = {{url|http://www.jiangsu.gov.cn/}} }} {{Infobox Chinese |pic=Jiangsu (Chinese characters).svg |piccap="Jiangsu" in Simplified (top) and Traditional (bottom) Chinese characters |picupright=0.425 |psp=Kiangsu |s=江苏 |t=江蘇 |l="[[Nanjing|Jiang(ning)]] and [[Suzhou|Su(zhou)]]" |title=Jiangsu |p=Jiāngsū |gr=Jiangsu |bpmf=ㄐㄧㄤ&nbsp;&nbsp;&nbsp;ㄙㄨ |w=Chiang¹-su¹ |mi={{IPAc-cmn|j|iang|1|.|s|u|1}} |suz=Kaon-sou |j=Gong¹-sou¹ |ci={{IPAc-yue|g|ong|1|.|s|ou|1}} |y=Gōng-sōu |tl=Kang-soo |order=st }} ചൈനയിലെ പൂർവ-മധ്യ തീരത്തുള്ള ഒരു പ്രവിശ്യയാണ് '''ജാങ്സൂ''' ({{zh|s={{Audio|zh-Jiangsu.ogg|江苏|help=no}}|labels=no}}). [[നാൻജിങ്]] നഗരം തലസ്ഥാനമായ ജാങ്സൂ, ചൈനയിലെ പ്രവിശ്യകളിൽ [[വിദ്യാഭ്യാസം]], [[ധനകാര്യം]], [[സാങ്കേതികവിദ്യ]], [[വിനോദസഞ്ചാരം]] എന്നീ മേഖലകളിൽ മുന്നിട്ടു നിൽക്കുന്ന ഒന്നാണ്. ചൈനയിലെ 23 പ്രവിശ്യകളിൽ വെച്ച് മൂന്നാമത്തെ എറ്റവും ചെറിയ പ്രവിശ്യയാണ് ജാങ്സൂ. എന്നാൽ അഞ്ചാമത്തെ എറ്റവും ജനസംഖ്യയുള്ളതും ജനസാന്ദ്രതയിൽ ഒന്നാമതു നിൽക്കുന്നതും ജാങ്സൂ പ്രവിശ്യയാണ്. ആളോഹരി [[ജി.ഡി.പി.|ജി.ഡി.പിയിൽ]] ഒന്നാം സ്ഥാനത്തും ആകെ ജി.ഡി.പിയിൽ [[ഗ്വാങ്‌ഡോങ്|ഗ്വാങ്ഡോങ്]] പ്രവിശ്യക്കു പിന്നിൽ രണ്ടാം സ്ഥാനത്തും ജാങ്സൂ പ്രവിശ്യ നിലകൊള്ളുന്നു. ജാങ്സൂവിന്റെ അതിർത്തികൾ, വടക്ക് ഷാൻഡോങ്, പടിഞ്ഞാറ് ആൻഹുയി, തെക്ക് ജെജിയാങ്, ഷാങ്ഹായ് എന്നിവയാണ്. മഞ്ഞക്കടലുമായി 1000 കിലോമീറ്ററിലധികം കടൽത്തീരം ജാങ്സൂവിനുണ്ട്. യാങ്സ്റ്റേ കിയാംഗ് നദി പ്രവിശ്യയുടെ തെക്കൻ ഭാഗങ്ങളിൽക്കൂടി കടന്ന് പോകുന്നു. സുയി, [[താങ് രാജവംശം|താങ്]] രാജവംശങ്ങളുടെ കാലം മുതൽക്കേ ജാങ്സൂ ദേശീയ പ്രാധാന്യമുള്ള ഒരു സാമ്പത്തിക, വ്യാപാര മേഖലയായിരുന്നു. ഗ്രാൻഡ് കനാലിന്റെ നിർമ്മാണം അതിന് ശക്തി പകരുകയും ചെയ്തു. [[നാൻജിങ്]], സൂജോ, വൂക്സി, ചാങ്ജോ, ഷാങ്ഹായ്(1927ൽ ജാങ്സൂവിൽ നിന്ന് നീക്കപ്പെട്ടു) മുതലായ ജാങ്സൂ നഗരങ്ങളെല്ലാം ചൈനയിലെ പ്രധാന വാണിജ്യകേന്ദ്രങ്ങളാണ്. 1990-ലെ സാമ്പത്തിക പരിഷ്കാരങ്ങൾക്ക് ശേഷം ജാങ്സൂ സാമ്പത്തിക വികസനത്തിന്റെ കേന്ദ്രബിന്ദുവായി മാറി. [[മാനവ വികസന സൂചിക|മാനവ വികസന സൂചികയനുസരിച്ച്]] ചൈനയിലെ ഏറ്റവും വികസിതമായ പ്രവിശ്യയാണ് ജാങ്സൂ. ഇലക്ട്രോണിക് ഉല്പന്നങ്ങൾ, രാസവസ്തുക്കൾ, തുണിത്തരങ്ങൾ എന്നിവയുടെ ലോകത്തിലെ തന്നെ മുൻനിര കയറ്റുമതി വ്യാപാരികളുടെ കേന്ദ്രമാണ് ജാങ്സൂ.2006 മുതൽ നേരിട്ടുള്ള വിദേശനിക്ഷേപം ഏറ്റവും കൂടുതൽ നടന്ന പ്രവിശ്യയും ജാങ്സൂവാണ്. 2014ൽ ജിയാങ്സൂവിന്റെ നോമിനൽ ജി.ഡി.പി 1 ട്രില്ല്യൺ യു.എസ്.ഡോളറിൽ കൂടുതലായിരുന്നു, ഇത് ലോകത്തെ എല്ലാ രാഷ്ട്ര ഉപപ്രദേശങ്ങളിൽ വെച്ച് ആറാമത്തെ സ്ഥാനത്താണ്. ==സ്ഥലനാമചരിത്രം== ജാങ്സൂ എന്ന പേര് പ്രവിശ്യയിലെ രണ്ട് പ്രമുഖ നഗരങ്ങളായ ജാങ്നിങ്(ഇപ്പോൾ നാൻജിങ്), സൂഷോ എന്നിവയുടെ പേരിന്റെ സമ്മിശ്രമാണ്. ജാങ്സൂവിന്റെ ചുരുക്കപ്പേരായി രണ്ടാമത്തെ ഭാഗമായ 'സൂ' ഉപയോഗിക്കുന്നു. ==ഭൂമിശാസ്ത്രം== പൊതുവേ പരന്ന ഭൂമിയാണ് ജാങ്സൂവിൽ. പ്രദേശത്തിന്റെ 68% സമതലങ്ങളും 18% ജലത്താൽ മൂടപ്പെട്ടതുമാണ്. പ്രവിശ്യയുടെ സിംഹഭാഗവും സമുദ്രനിരപ്പിൽ നിന്ന് 50 മീറ്റർ ഉയരത്തിനുള്ളിലാണ്. വിപുലമായ ജലസേചന സംവിധാനം ഉള്ള ജാങ്സൂവിന് അതുമൂലം 'ജലത്തിന്റെ ദേശം' എന്ന അപരനാമവുമുണ്ട്. തെക്കൻ നഗരമായ സൂജോവിൽ കനാലുകളുടെ ശൃംഖലയുണ്ട്, അതുകൊണ്ട് ഈ നഗരത്തെ കിഴക്കിന്റെ വെനീസ് അല്ലെങ്കിൽ പശ്ചിമേഷ്യയുടെ വെനീസ് എന്നുവിളിക്കുന്നു. കിഴക്കു നിന്ന് പടിഞ്ഞാറോട്ടൊഴുകുന്ന എല്ലാ നദികൾക്കും കുറുകേ വടക്കു നിന്ന് തെക്കോട്ട് ജാങ്സൂവിനെ മുറിച്ചുകൊണ്ട് [[ഗ്രാൻഡ് കനാൽ]] ഒഴുകുന്നു. ജാങ്സൂവിന്റെ ഒരതിർത്തി മഞ്ഞക്കടലാണ്. യാങ്സ്റ്റേ നദി പ്രവിശ്യയുടെ തെക്കുഭാഗത്തെ മുറിച്ചുകൊണ്ട് ദക്ഷിണ ചൈനാക്കടലിലേക്കൊഴുകുന്നു. ഇത് പ്രവിശ്യയെ നഗരവത്കൃതമായ സമ്പന്ന തെക്കും അവികസിത വടക്കും ഭാഗങ്ങളായി വിഭജിക്കുന്നു. സമുദ്രനിരപ്പിൽ നിന്ന് 625 മീറ്റർ ഉയരമുള്ള യുന്റായ് മലയാണ് ജാങ്സൂവിലെ എറ്റവും ഉയർന്ന പ്രദേശം. ജാങ്സൂവിലെ പ്രധാന തടാകങ്ങൾ റ്റൈ തടാകം, ഹൊങ്സെ തടാകം, ഗൊയു തടാകം, ലുമാ തടാകം, യാങ്ചെങ് തടാകം എന്നിവയാണ്. എഡി 1194 മുൻപ് ഹുവയ് നദി ഉത്തര ജാങ്സൂവിനു കുറുകെ ഒഴുകി മഞ്ഞക്കടലിൽ ചെന്ന് ചേർന്നിരുന്നു. ചൈനയിലെ പ്രധാന നദികളിലൊന്നാണ് ഹുവയ് നദി, ഇതാണ് ഉത്തര ചൈനയുടെയും ദക്ഷിണ ചൈനയുടെയും പരമ്പരാഗത അതിർത്തിയായി പ്രവർത്തിച്ചിരുന്നത്. എഡി 1194 മുതൽ ഹുവയ് നദിക്കും വടക്കൊഴുകിയിരുന്ന മഞ്ഞ നദി പല വട്ടം അതിന്റെ ഗതിമാറിയൊഴുകി. അപ്പോളെല്ലാം വടക്കോട്ട് ബോഹൈ ഉൾക്കടലിലേക്കൊഴുകുന്നതിനു പകരം ഉത്തര ജാങ്സൂവിൽ ഹുവയ് നദിയിലേക്കാണ് മഞ്ഞ നദി ഒഴുകിയത്. മഞ്ഞ നദിയുടെ ഈ കയ്യേറ്റങ്ങളിൽ ഒഴുകിയെത്തിയ മണലും ചെളിയും മൂലം 1855 ആയപ്പോളേക്കും ഹുവയ് നദിയുടെ ദിശമാറി വടക്കോട്ട് ഗ്രാൻഡ് കനാൽ വഴി യാങ്സ്റ്റേ നദിയിലേക്ക് ഒഴുകാൻ തുടങ്ങി. പണ്ട് ഈ നദി ഒഴുകിയിരുന്ന വഴിയിൽ ഇപ്പോൾ ജനസേചന കനാലുകളാണ്. == ബാഹ്യ കണ്ണികൾ == {{Commons}} {{Wikivoyage}} * [http://www.jiangsu.gov.cn Jiangsu Government website] {{In lang|zh}} * [http://www.wdl.org/en/item/4448 Complete Map of the Seven Coastal Provinces] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150612232110/http://www.wdl.org/en/item/4448/ |date=2015-06-12 }} from 1821 to 1850 {{In lang|en}} {{In lang|zh}} {{Geographic location |Centre = Jiangsu |North = |Northeast = ''[[Yellow Sea]]'' |East = |Southeast = [[Shanghai]]<br />''[[East China Sea]]'' |South = [[Zhejiang]] |Southwest = |West = [[Anhui]] |Northwest = [[Shandong]] }} ==അവലംബം== {{reflist}} {{Province-level divisions of the People's Republic of China}} [[വർഗ്ഗം:ചൈനയിലെ പ്രവിശ്യകൾ]] 9xep9sovt93pvhy7gap5qffw6nqyzzc 0 469173 4610608 4089389 2026-03-29T07:36:55Z InternetArchiveBot 146798 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 4610608 wikitext text/x-wiki {{prettyurl|Diodia virginiana}} {{Speciesbox |name = Virginia buttonweed |image = Virginia buttonweed (5718379708).jpg |taxon = Diodia virginiana |authority = L. }} '''വിർജീനിയ ബട്ടൺവീഡ്''' എന്നും അറിയപ്പെടുന്ന '''ഡിയോഡിയ വിർജീനിയാന''' [[റുബിയേസീ]] സസ്യകുടുംബത്തിലെ [[ക്യൂബ]], [[നിക്കരാഗ്വ]], [[മെക്സിക്കോ]], [[കണക്റ്റികട്ട്]], ദക്ഷിണ-മദ്ധ്യ, തെക്ക് കിഴക്കേ [[അമേരിക്ക]] എന്നിവിടങ്ങളിലെ തദ്ദേശവാസിയായ [[സപുഷ്പി]] സസ്യമാണ്. [[ടെക്സസ്]] മുതൽ [[ന്യൂ ജെഴ്സി|ന്യൂജേഴ്സി]] വരെയുള്ള ഗൾഫ്, അറ്റ്ലാന്റിക് തീരങ്ങൾ, [[ടെന്നസി|ടെന്നെസ്സ]], [[ഒഹായോ|ഓഹിയോ]] നദീതടങ്ങളിലെ എല്ലാ സംസ്ഥാനങ്ങളും, തെക്കൻ ഗ്രേറ്റ് സമതലങ്ങൾ എന്നിവിടങ്ങളിലും കാണപ്പെടുന്നു<ref>{{Cite web |url=http://plants.usda.gov/maps/large/DI/DIVI3.png |title=USDA Plants Database |access-date=2019-03-23 |archive-date=2022-02-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220221163205/https://plants.usda.gov/maps/large/DI/DIVI3.png |url-status=dead }}</ref> [[ജപ്പാൻ|ജപ്പാനിലും]] [[തായ്‌വാൻ|തായ്വാനിലും]] വടക്കൻ [[കാലിഫോർണിയ]]യിലും പ്രകൃതിദത്തമായി ഈ സസ്യം കാണപ്പെടുന്നു.<ref>[http://apps.kew.org/wcsp/namedetail.do?name_id=62095 Kew World Checklist of Selected Plant Families]{{പ്രവർത്തിക്കാത്ത കണ്ണി|date=ജൂൺ 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[http://bonap.net/MapGallery/County/Diodia%20virginiana.png Biota of North America Program]</ref> ==അവലംബം== {{Reflist}} [[വർഗ്ഗം:കിഴക്കൻ അമേരിക്കൻ ഐക്യനാടുകളിലെ സസ്യജാലം]] [[വർഗ്ഗം:മെക്സിക്കോയിലെ സസ്യജാലം]] [[വർഗ്ഗം:റുബിയേസീ സസ്യകുടുംബം]] r461selwp4n9451ruxbuaf3tmwdnaxf 3 472446 4610573 3126100 2026-03-29T04:22:22Z EmausBot 16706 യന്ത്രം: മാറ്റപ്പെട്ട വിക്കിതാളായ [[ഉപയോക്താവിന്റെ സംവാദം:Nitro2073]] എന്നതിലേയ്ക്കുള്ള പൊട്ടിയ തിരിച്ചുവിടൽ ശരിയാക്കുന്നു 4610573 wikitext text/x-wiki #തിരിച്ചുവിടുക [[ഉപയോക്താവിന്റെ സംവാദം:Nitro2073]] ghmf4ob639jtruc0ehtm1kps8fa66qb 0 481194 4610511 4565406 2026-03-28T14:44:45Z InternetArchiveBot 146798 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 4610511 wikitext text/x-wiki {{prettyurl|Gerbera jamesonii}} {{taxobox |image = BarbertonDaisy.jpg |regnum = [[Plant]]ae |unranked_divisio = [[Angiosperms]] |unranked_classis = [[Eudicots]] |unranked_ordo = [[Asterids]] |ordo = [[Asterales]] |familia = '''Asteraceae''' |genus = Gerbera |species = jamesonii |authority = [[Harry Bolus|Bolus]] ex [[Joseph Dalton Hooker|Hooker f.]] }} [[Gerbera|ഗെർബെറ]] ജനുസ്സിലെ പൂച്ചെടികളുടെ ഒരു ഇനമാണ് '''ഗെർബെര ജെയിംസോണി'''. തെക്ക് കിഴക്കൻ ആഫ്രിക്കയിലെ തദ്ദേശീയസസ്യമായ ഈ സസ്യം സാധാരണയായി '''ബാർബർട്ടൺ ഡെയ്‌സി''',<ref>{{ITIS | id = 565210 | taxon = ''Gerbera jamesonii'' | accessdate = October 7, 2007 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=GEJA|title=Plants Profile for Gerbera jamesonii (Barberton daisy)|website=plants.usda.gov}}{{പ്രവർത്തിക്കാത്ത കണ്ണി|date=മാർച്ച് 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> '''ട്രാൻസ്വാൾ ഡെയ്‌സി''',<ref name=krugerpark>Siyabona Africa http://www.krugerpark.co.za/africa_barberton_daisy.html</ref>, [[ആഫ്രിക്ക]]യിലെ '''ബാർബർട്ടൺസ് മേഡ്ലൈഫ്ഫീ''' എന്നും അറിയപ്പെടുന്നു. [[പുമാലൻഗ|എംപുമലംഗ പ്രവിശ്യയിലെ]] [[പതാക]]യിൽ ഈ പുഷ്പത്തിന്റെ ചിത്രീകരണം ഉൾക്കൊള്ളുന്നു.<ref>{{cite web|url=http://www.crwflags.com/fotw/flags/za-mp.html|title=Mpumalanga Province, South Africa|website=www.crwflags.com}}</ref> ==അവലംബം== {{Reflist}} ==പുറം കണ്ണികൾ== {{commonscat|Gerbera jamesonii}} {{Wikispecies|Gerbera jamesonii|''Gerbera jamesonii''}} *[http://www.gerbera.org Gerbera.org] - Official website of the Gerbera Association - established in Barberton. ==ചിത്രശാല== <Gallery> Gerbera Jamesonii - flower view 03.jpg|ചുവപ്പ് ''ഗെർബെര ജെയിംസോണി '' Gerbera Jamesonii - flower view 02.jpg|ഓറഞ്ച് ''ഗെർബെര ജെയിംസോണി '' </Gallery> [[വർഗ്ഗം:ആസ്റ്റ്രേസീ]] [[വർഗ്ഗം:ദക്ഷിണാഫ്രിക്കയിലെ സസ്യജാലം]] [[വർഗ്ഗം:അലങ്കാരസസ്യങ്ങൾ]] [[വർഗ്ഗം:കേരളത്തിലെ സസ്യജാലം]] 5nunxe2o5zoweu7rjw7emgwrzj1i2fz 0 490776 4610565 3245985 2026-03-29T03:09:33Z InternetArchiveBot 146798 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 4610565 wikitext text/x-wiki {{prettyurl|Jordan River}} {{Infobox river | name = Jordan River | name_native = [[Arabic language|Arabic]]: نهر الأردن, Nahr al-Urdun <br /> [[Hebrew language|Hebrew]]: נהר הירדן, ''Nahar ha-Yarden'' | name_native_lang = | name_other = | name_etymology = Hebrew: ירדן (yardén, ''“descender”''), from ירד (yarad, ''“descended”'')<ref>Klein, Ernest, ''A Comprehensive [[Etymology|Etymological]] Dictionary of the [[Hebrew Language]] for Readers of English'', The [[University of Haifa]], Carta, Jerusalem, p. 264</ref> <!---------------------- IMAGE & MAP --> | image = 20100923 mer morte13.JPG | image_size = | image_caption = Jordan River | map = JordanRiver en.svg | map_size = | map_caption = The Jordan River runs along the border between Jordan, the Palestinian West Bank, Israel and southwestern Syria. | pushpin_map = | pushpin_map_size = | pushpin_map_caption= <!---------------------- LOCATION --> | subdivision_type1 = Country | subdivision_name1 = [[Jordan]], [[Israel]], [[Syria]], [[State of Palestine|Palestine]] | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | subdivision_type3 = Region | subdivision_name3 = [[Middle East]], Eastern Mediterranean littoral | subdivision_type4 = District | subdivision_name4 = [[Galilee]] | subdivision_type5 = | subdivision_name5 = <!---------------------- PHYSICAL CHARACTERISTICS --> | length = {{convert|251|km|mi|abbr=on}} | width_min = | width_avg = | width_max = | depth_min = | depth_avg = | depth_max = | discharge1_location= [[Dead Sea]], Jordan Rift Valley | discharge1_min = | discharge1_avg = | discharge1_max = <!---------------------- BASIN FEATURES --> | source1 = | source1_location = [[Anti-Lebanon mountains|Anti-Lebanon Mountain Range]] at [[Mount Hermon]], [[Golan Heights]] | source1_coordinates= | source1_elevation = {{convert|2814|m|abbr=on}} | mouth = [[Dead Sea]] | mouth_location = | mouth_coordinates = | mouth_elevation = {{convert|−416|m|abbr=on}} | progression = | river_system = | basin_size = | tributaries_left = [[Banias|Banias River]], [[Dan River (Middle East)|Dan River]], [[Yarmouk River]], [[Zarqa River]] | tributaries_right = [[Hasbani River|Hasbani or Snir River]], [[Nahal Ayun|Iyyon Stream]] | custom_label = | custom_data = | extra = }} [[മദ്ധ്യപൂർവേഷ്യ]]യിലെ 251 കിലോമീറ്റർ നീളമുള്ള (156 മൈൽ) ജോർദാൻ നദി [[ഗലീലി കടൽ|ഗലീലി കടലിലൂടെയും]] [[ചാവുകടൽ|ചാവുകടലിലൂടെയും]] വടക്ക് നിന്ന് തെക്കോട്ട് ഒഴുകുന്നു. [[ജോർദാൻ|ജോർദാനും]] [[ഗോലാൻ കുന്നുകൾ|ഗോലാൻ കുന്നുകളും]] നദിയുടെ കിഴക്ക് അതിർത്തിയിലാണ്. [[വെസ്റ്റ് ബാങ്ക്|വെസ്റ്റ് ബാങ്കും]] [[ഇസ്രായേൽ|ഇസ്രായേലും]] പടിഞ്ഞാറ് ഭാഗത്താണ്. [[ജോർദാൻ]], [[വെസ്റ്റ് ബാങ്ക്]] എന്നീ പ്രദേശങ്ങൾക്ക് നദിയിൽ നിന്നാണ് പേരുകൾ സ്വീകരിച്ചിരിക്കുന്നത്. യഹൂദമതത്തിലും ക്രിസ്തുമതത്തിലും ഈ നദിക്ക് വലിയ പ്രാധാന്യമുണ്ട്. കാരണം ഇസ്രായേല്യർ വാഗ്‌ദത്ത ദേശത്തേക്ക് ഈ നദിയിലൂടെ കടന്നു എന്നും നസറായനായ [[യേശു]]വിനെ [[യോഹന്നാൻ സ്നാപകൻ]] ജോർദാൻ നദിയിൽ സ്നാനപ്പെടുത്തിയെന്നും [[ബൈബിൾ]] പറയുന്നു.<ref>{{cite web|url=http://www.interfaithsustain.com/an-interfaith-look-at-the-jordan-river/|title=An Interfaith Look at the Jordan River|accessdate=16 January 2017}}</ref> == ഭൂമിശാസ്ത്രം == യോർദ്ദാൻ നദിയുടെ ഉറവിടങ്ങളിൽ നിന്ന് [[ഗലീലി കടൽ|ഗലീലി കടലിലേക്കും]] ഗലീലി കടലിന് തെക്ക് [[ചാവുകടൽ|ചാവുകടലിലേക്കും]] ഒരു താഴ്ന്ന പ്രവാഹം കാണപ്പെടുന്നു. പുരാതന സാങ്കേതിക പദാവലിയിൽ, മുകളിലെ പ്രവാഹം (അല്ലെങ്കിൽ ഭൂരിഭാഗവും) പ്രായേണ "അപ്പർ ജോർദാൻ വാലി"യ്ക്ക് എതിർദിശയിൽ "[[Hula Valley|ഹുല താഴ്‌വരയിലൂടെ]]" കടന്നുപോകുന്നതായും നദി ഗലീലി കടലിലേയ്ക്ക് കടന്നുപോകുന്ന പ്രത്യേക മാർഗ്ഗമായും താഴ്ന്ന പ്രവാഹം യാർമൗക്ക്, സർക നദികൾ പോഷിപ്പിക്കുന്ന [[Jordan Valley|ജോർദാൻ വാലി]] എന്നും പരാമർശിക്കുന്നു. നദി അതിന്റെ മുകളിലെ ഗതിയിൽ, ബനിയാസിലെയും ഡാനിലെയും ഹസ്ബാനി നദി ഒരുകാലത്ത് വലുതും ചതുപ്പുനിലവും സമുദ്രനിരപ്പിൽ നിന്ന് അല്പം മുകളിലുമായ ഹുല തടാകത്തിലേക്ക് 75 കിലോമീറ്റർ (47 മൈൽ) ഒഴുകികൊണ്ട് നദി അതിവേഗം താഴുന്നു. ഇപ്പോൾ വളരെ താഴ്ന്നുപോയ തടാകത്തിൽ നിന്ന് പുറത്തുകടന്ന് 25 കിലോമീറ്റർ (16 മൈൽ) മുകളിലൂടെ ഗലീലി കടലിലേക്ക് കുത്തനെ താഴേക്ക് ഒഴുകി അതിന്റെ വടക്കേ അറ്റത്ത് പ്രവേശിക്കുന്നു. ജോർദാൻ തടാകത്തിനുള്ളിൽ നിക്ഷേപിച്ചിരുന്ന ചെളിയുടെ ഭൂരിഭാഗവും അതിന്റെ തെക്കേ അറ്റത്തിനടുത്ത് നിക്ഷേപിക്കുന്നു. ആ സമയത്ത്, സമുദ്രനിരപ്പിൽ നിന്ന് 210 മീറ്റർ താഴെയാണ് നദി സ്ഥിതിചെയ്യുന്നത്. അവസാന 120 കിലോമീറ്റർ (75 മൈൽ) നീളമുള്ള ഭാഗം [[Stream gradient|ഗ്രേഡിയന്റ്]] (പെട്ടെന്നുളള വീഴ്ച മൊത്തം 210 മീറ്ററാണ്) കുറവായ "ജോർദാൻ വാലി" എന്ന് പൊതുവായി വിളിക്കപ്പെടുന്ന ഭാഗത്തേയ്ക്ക് ഒഴുകുന്നു. അതിനാൽ ചാവുകടലിലേക്ക് പ്രവേശിക്കുന്നതിനുമുമ്പ് നദി സമുദ്രനിരപ്പിൽ നിന്ന് 422 മീറ്റർ താഴെയുള്ള ഒരു [[Endorheic basin|ടെർമിനൽ തടത്തിലേയ്ക്ക്]] ഒഴുകുന്നു. ഈ അവസാന ഭാഗത്ത് കിഴക്ക് നിന്ന് [[Yarmouk River|യർ‌മൗക്ക്]], [[Zarqa River|സർ‌ക]] എന്നീ രണ്ട് പ്രധാന പോഷകനദികൾ പ്രവേശിക്കുന്നു. ഗലീലി കടലിനു വടക്ക് ഇസ്രായേലിന്റെ അതിർത്തി [[ഗോലാൻ കുന്നുകൾ|ഗോലാൻ കുന്നുകളുടെ]] പടിഞ്ഞാറൻ അതിർത്തിയായി മാറുന്നു. തടാകത്തിന്റെ തെക്ക്, യോർദ്ദാൻ രാജ്യത്തിനും (കിഴക്ക്) ഇസ്രായേലിനും (പടിഞ്ഞാറ്) അതിർത്തി സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ===പോഷകനദികൾ=== [[File:The Jordan River loops, aerial view 1938.jpg|thumb|1938 ആകാശ വീക്ഷണം.]] ജോർദാൻ നദിയിൽ പടിഞ്ഞാറ് നിന്ന് കിഴക്ക് അരുവികൾ ഒത്തുചേർന്ന് അതിന്റെ മുകളിലെ തടം സൃഷ്ടിച്ചിരിക്കുന്നു. * [[Nahal Ayun|അയ്യോൺ]] (Hebrew: עיון ''Iyyon'', Arabic: دردره ''ദർദാര'' അഥവാ براغيث ബ്രാഗിത്ത് - പഴയ [[Palestine Exploration Fund|PEF]] മാപ്പുകളിൽ (1871–77) [[Marjeyoun District|മെർജ് അയ്യൂൺ പ്രദേശത്തെ]] വാദി എൽ-ഖറാർ അതിന്റെ താഴത്തെ ഭാഗത്ത് നഹർ ബറൈഗിറ്റ്), ലെബനനിൽ നിന്ന് ഒഴുകുന്ന ഒരു അരുവി. * [[Hasbani River|ഹസ്ബാനി]] (Arabic: الحاصباني ''ഹസ്ബാനി'', Hebrew: ഒന്നുകിൽ שניר ''സ്നിർ '' അല്ലെങ്കിൽ ''ഹട്‌സ്ബാനി ''), ലെബനനിലെ ഹെർമോൻ പർവതത്തിന്റെ വടക്കുപടിഞ്ഞാറൻ പാദത്തിൽ നിന്ന് ഒഴുകുന്ന ഒരു അരുവി.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=rhAzDAAAQBAJ&pg=PT260&lpg=PT260#v=onepage&q&f=false|title=Essays in Political Geography|last=|first=|publisher=Routledge|year=2016|isbn=9781317605287|pages=260}}</ref> * [[Dan River (Middle East)|ഡാൻ]] (Arabic: اللدان ''ലെദ്ദാൻ'', Hebrew: דן ''ഡാൻ''), ഹെർമോൻ പർവതത്തിന്റെ അടിത്തട്ടിലുള്ള ഒരു അരുവി. * [[Nahal Hermon|ബനിയാസ്]] (Arabic: بانياس ''ബനിയാസ്'', Hebrew: ഒന്നുകിൽ ''ബനിയാസ്'' അല്ലെങ്കിൽ חרמון ''ഹെർമൻ''), [[Mount Hermon|ഹെർമോൻ പർവതത്തിന്റെ]] ചുവട്ടിൽ [[Banias|ബനിയാസ്]] ഒരു നീരുറവയിൽ നിന്ന് ഉണ്ടാകുന്ന ഒരു അരുവി. [[Sea of Galilee|ഗലീലി കടലിന്റെ]] തെക്ക് ഭാഗമാണ് ജോർദാൻ നദിക്ക് കൂടുതൽ പോഷകനദികളുടെ ജലം ലഭിക്കുന്നത്. * [[Yarmouk River|യർ‌മൗക്ക് നദി]] * [[Zarqa River|സർഖാ നദി]] ഈ വിഭാഗത്തിലെ ചെറിയ പോഷകനദികളാണ് * [[Wadi al-Far'a (river)|വാദി അൽ ഫറ]] * [[Wadi Qelt|വാദി കെൽറ്റ്]] == പദോൽപ്പത്തി == നദിയുടെ പേരിന്റെ ഉത്ഭവത്തെക്കുറിച്ച് നിരവധി അനുമാനങ്ങൾ മുന്നോട്ടുവച്ചിട്ടുണ്ടെങ്കിലും, ഏറ്റവും സ്വീകാര്യമായത് സെമിറ്റിക് വാക്ക് യാർദാ |'താഴേക്ക് ഒഴുകുക' <√ירד ഇത് നദിയുടെ അപചയത്തെ പ്രതിഫലിപ്പിക്കുന്നു. <ref name="rahkonen">{{cite journal |last1=Rahkonen |first1=Pauli Ensio Juhani |title="Canaanites" or "Amorites"? A Study on Semitic toponyms of the second millenium BC in the Land of Canaan |journal=Studia Orientalia Electronica |date=11 October 2016 |volume=4 |pages=108–130 |url=https://journal.fi/store/article/view/46542 |language=en |issn=2323-5209}}</ref>{{rp|121}}<ref name="etm1">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=goq0VWw9rGIC|title=Mercer Dictionary of the Bible|accessdate=15 June 2018|year=1990|pages=466–467, 928|first1=Watson E.|last1= Mills|first2=Roger Aubrey|last2=Bullard|publisher=Mercer University Press|isbn=9780865543737}}</ref>ഈ വാക്കിന് സമാനമായ വാക്ക് [[അരമായ]], [[ഹീബ്രു]], എന്നീ ഭാഷകളിലും മറ്റ് [[സെമിറ്റിക് ഭാഷ]]കളിലും കാണപ്പെടുന്നു. <ref name="etm1"/> ഈ പേരിന്റെ ആദ്യത്തെ രേഖപ്പെടുത്തിയ ഉപയോഗം [[Papyrus Anastasi I|അനസ്തസി ഒന്നിൽ]] യാർദാൺ എന്ന് കാണപ്പെടുന്നു. ഈ പുരാതന ഈജിപ്ഷ്യൻ പാപ്പിറസ് റാമെസ് രണ്ടാമന്റെ കാലത്തേയായിരിക്കാം.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books/about/Canaanite_toponyms_in_ancient_Egyptian_d.html?id=dGFtAAAAMAAJ|title=Canaanite toponyms in ancient Egyptian documents|accessdate=15 June 2018|year=1984|first1=Shmuel|last1=Aḥituv|publisher=Magnes Press|page=123}}</ref> ആദ്യകാല അറബ് വൃത്താന്തങ്ങൾ നദിയെ അൽ-ഉർദുൻ എന്നാണ് വിളിച്ചിരുന്നത്.<ref name="etm2">{{cite book|url=https://archive.org/details/palestineundermo00lest|title=Palestine Under the Moslems: A Description of Syria and the Holy Land from A. D. 650 To 1500|page=52|publisher=Alexander P. Watt for the Committee of the Palestine Exploration Fund|first=Guy|last=Le Strange|date=1890|accessdate=15 June 2018}}</ref> ==അവലംബം== {{Reflist}} ==പുറത്തേക്കുള്ള കണ്ണികൾ== * {{Commons category inline|Jordan River}} * [https://web.archive.org/web/20070323045945/http://www.iwrm-smart.org/ SMART – Multilateral project for sustainable water management in the lower Jordan Valley] * [[Inventory of Conflict and Environment]] (ICE), [https://web.archive.org/web/20100930012518/http://www1.american.edu/TED/ice/JORDAN.HTM Jordan River Dispute] * [http://www.wdl.org/en/item/148 "Map of the River Jordan and Dead Sea: And the Route of the Party Under the Command of Lieutenant W.F. Lynch, United States Navy"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190717122148/https://www.wdl.org/en/item/148/ |date=2019-07-17 }} is a map from the mid-19th century of the River Jordan and Dead Sea * [http://www.yardenit.com/articles/jordan-river/ "The Jordan River"] in which John the Baptist baptized his cousin Jesus of Nazareth. (Yardenit.com) {{Coord|33|11|12|N|35|37|09|E|display=title|region:IL_type:river_source:dewiki}} {{Authority control}} [[വർഗ്ഗം:കത്തോലിക്കാ തീർത്ഥാടന കേന്ദ്രങ്ങൾ]] [[വർഗ്ഗം:ഏഷ്യയിലെ അന്താരാഷ്ട്രനദികൾ]] [[വർഗ്ഗം:ഇസ്രായേലിലെ നദികൾ]] 657zsjkmuz288t8xtnnqhtuevi81xol 0 509181 4610610 4546188 2026-03-29T07:40:24Z InternetArchiveBot 146798 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 4610610 wikitext text/x-wiki {{Needs Image}} {{Infobox television| name=''Diriliş: Ertuğrul''| executive_producer=Kemal Tekden| channel=[[TRT 1]]|production_website=https://tekdenfilm.com.tr/| website=https://www.trt1.com.tr/diziler/dirilis-ertugrul|last_aired=May 29, 2019|first_aired={{Start date|2014|12|10}}| audio_format=[[5.1 Surround Sound]]|picture_format=[[1080i]] ([[16:9]] [[HDTV]]) [[4K UHD]]|company=Tekden Film|runtime=115–125 minutes (Netflix 42-44 minutes)|location=<!-- Per [[WP:OVERLINK]] we do not wikilink the names of countries. -->[[Riva, Beykoz|Riva]], Turkey| list_episodes=List of Diriliş: Ertuğrul episodes| image=| num_episodes=150 (448 on Netflix)|num_seasons=5| language=[[Turkish language|Turkish]]|country=Turkey| composer=Zeynep Alasya|starring=[[Engin Altan Düzyatan]]<br />| director=Metin Günay| based_on=| creator=[[Mehmet Bozdağ]]| genre=[[Historical fiction]] <br/>[[Adventure]]| caption=| followed_by=''[[Kuruluş: Osman]]''}} "ഉയിർത്തെഴുന്നേൽപ്പ്: എർത്രുൾ"</span> [[ മെഹ്മെത് ബോസ്ഡ|മെഹ്മെത് ബോസ്ഡാ]] നിർമ്മിച്ച [[ സാഹസികത|സാഹസിക]] ടെലിവിഷൻ പരമ്പരയും ഒരു തുർക്കിഷ് [[ചരിത്രാഖ്യായിക|ചരിത്ര കഥയുമാണ്]]<ref name="FirstpostReview">{{Cite web|url=https://www.firstpost.com/entertainment/resurrection-ertugrul-currently-on-netflix-far-exceeds-its-reputation-as-a-turkish-game-of-thrones-8576051.html |title=Resurrection: Ertuğrul, currently on Netflix, far exceeds its reputation as a 'Turkish Game of Thrones' |date=9 July 2020 |access-date=5 July 2021 |first=Pradeep |last=Menon |website=[[Firstpost]]}}</ref><ref name="tribune">{{Cite web |last1=Ahmad |first1=Zeeshan |title='Diriliş: Ertuğrul': Are we fans of aspirational history or quality television? |url=https://tribune.com.pk/story/2223884/4-dirilis-ertugrul-fans-aspirational-history-quality-television/ |access-date=18 May 2020 |work=[[The Express Tribune]] |date=18 May 2020 |language=en}}</ref> , ടൈറ്റിൽ റോളിൽ [[ എഞ്ചിൻ അൾത്താൻ ദാസ്യാതൻ|എഞ്ചിൻ അൽതാൻ ദസ്യാതൻ]] അഭിനയിച്ചു. തുർക്കിയിലെ [[ഇസ്താംബുൾ|ഇസ്താംബൂളിലെ]] [[ ബെയ്‌കോസ്|ബെയ്‌കോസ്]] ജില്ലയിലെ [[ റിവ, ബെയ്‌കോസ്|റിവ]] എന്ന ഗ്രാമത്തിലാണ് ഇത് ചിത്രീകരിച്ചത്, 2014 ഡിസംബർ 10 ന് തുർക്കിയിൽ [[ TRT 1|ടിആർടി 1]] ൽ പ്രദർശിപ്പിച്ചു. പതിമൂന്നാം നൂറ്റാണ്ടിൽ ആരംഭിച്ച [[ഓട്ടൊമൻ സാമ്രാജ്യം|ഓട്ടോമൻ സാമ്രാജ്യത്തിന്റെ]] സ്ഥാപകനായിരുന്ന [[ഉസ്മാൻ ഒന്നാമൻ|ഉസ്മാൻ ഒന്നാമന്റെ]] പിതാവായ [[ഉർത്വുഗ്റുൽ|എർതുരുളിന്റെ]] ജീവിതത്തെ കേന്ദ്രീകരിച്ചാണ് ഈ ഷോ . പരമ്പരക്ക് [[തുർക്കി|തുർക്കിയിലും]] വിദേശത്തും പ്രത്യേകിച്ചും [[പാകിസ്താൻ|പാകിസ്ഥാനിലും]] [[അസർബെയ്ജാൻ|അസർബൈജാനിലും]] മികച്ച സ്വീകാര്യത ലഭിച്ചു.<ref name="Anadolu Agency">{{Cite news|title=Azerbaijanis in love with historical Turkish TV series|work=[[Anadolu Agency]]|issue=28 November 2019|url=https://www.aa.com.tr/en/world/azerbaijanis-in-love-with-historical-turkish-tv-series/1657617|access-date=11 May 2020}}</ref> എന്നിരുന്നാലും, [[അറബ് ലോകം|അറബ് ലോകത്തെ]] പല രാജ്യങ്ങളും ഷോ നിരോധിക്കുകയും അതിനെതിരെ [[ഫത് വ|ഫത്‌വ]] പുറപ്പെടുവിക്കുകയും ചെയ്തിട്ടുണ്ട്. <ref name="Hoda">{{Cite news|last=Hoda|first=Ayesha|url=https://amp.masala.com/amp/article_listing/masala/dirili-ertu-rul-banned-in-egypt-but-the-turkish-soap-remains-popular-heres-proof-319205.html|title=Diriliş: Ertuğrul Banned in Egypt but the Turkish Soap Remains Popular, Here's Proof|date=24 February 2020|work=Masala|access-date=21 April 2019|archive-date=2020-03-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20200323201808/https://amp.masala.com/amp/article_listing/masala/dirili-ertu-rul-banned-in-egypt-but-the-turkish-soap-remains-popular-heres-proof-319205.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://m.yenisafak.com/en/news/following-in-uae-saudifootsteps-egypt-issues-fatwa-banning-turkishtv-series-3511681|title=Following in UAE, Saudi footsteps, Egypt issues fatwa banning Turkish TV series|first=Yeni|last=Şafak|date=30 October 2020|website=Yeni Şafak|access-date=30 October 2020}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://nayadaur.tv/22-Apr-2020/jamia-binoria-issues-fatwa-against-ertugrul-following-pm-s-orders-to-telecast-it-on-ptv/|title=Jamia Binoria Issues Fatwa Against 'Ertugrul' Following PM's Orders To Telecast It On PTV|first=Naya|last=Daur|date=22 April 2020|access-date=30 October 2020|archive-date=2025-01-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20250122092302/https://nayadaur.tv/22-Apr-2020/jamia-binoria-issues-fatwa-against-ertugrul-following-pm-s-orders-to-telecast-it-on-ptv|url-status=dead}}</ref> ==പിറവി== 2014 ഡിസംബർ പത്തിനാണ് ടി.ആർ.ടി 1 എന്ന തുർക്കിഷ് ചാനലിലൂടെ ഡിറിലിസ് എർത്തുഗ്രുൽ ആദ്യ എപ്പിസോഡ് പുറത്തിറങ്ങിയത്. തുടർന്ന് 2015, 16,17,18 കാലയളവുകളിൽ അഞ്ച് സീസണുകളിലായി 150 എപ്പിസോഡുകൾ പുറത്തിറങ്ങി (പിന്നീട് നെറ്റ്ഫ്ലിക്സ് ഇതിനെ 45 മിനുട്ട് വീതമുള്ള 448 എപ്പിസോഡുകൾ ആക്കി). 2019 മെയ് 29 ന് അവസാന എപ്പിസോഡ് എയർ ചെയ്തു. പ്രധാന കഥാപാത്രമായ എർത്തുഗ്രുലിനെ എഞ്ചിൻ അൽതാൻ ദുസിയത്തൻ അവതരിപ്പിച്ചപ്പോൾ പ്രധാന മറ്റ് കഥാപാത്രങ്ങളായ [[സുലൈമാൻ ഷാ]] , [[ഇബ്നു അറബി]] ,ഹൈമേ ഹാത്തൂൻ, ഗുന്ദോഗ്ത് ബേ, ഹലീമ സുൽത്താൻ എന്നീ വേഷങ്ങളിൽ യഥാക്രമം സെർദർ ഖോഖൻ , ഒസ്മാൻ സോയ്‌ക്കുത്ത്, ഹുല്യാ ദെർഗാൻ, കാൻ തസ്നർ, എസ്രാ ബിൽജിക് എന്നിവർ അഭിനയിച്ചിരിക്കുന്നു. നിർമ്മാണം: മെഹ്‌മത് ബോസ്റ്റാഗ്, സംവിധാനം: മെതിൻ ഗുനായ്, സംഗീതം : അൽപയ് ഗോക്ടെകിൻ. ഡിറിലിസ് എർത്തുഗ്രുലിന് പിറകെ എർത്തുഗ്രുലിൻറെ മകൻ ഉസ്മാൻ ഖാസിയുടെ ചരിത്രാഖ്യാനം കുറുലുസ് ഉസ്മാനുമായി ഇതിൻറെ അണിയറ ശിൽപ്പികൾ രംഗത്തുണ്ട്. ==വ്യാപനം== ആദ്യ ഭാഗം പുറത്ത് വന്നയുടൻ പരമ്പര തുർക്കിയിൽ തരംഗമായി മാറി. പരമ്പരക്കും കഥാപാത്രങ്ങൾക്കും വൻപിച്ച ആരാധക വൃദ്ധം രൂപപ്പെട്ടു. തുർക്കിക്ക് പുറമെ അസർബൈജാൻ, തുർക്ക്മെനിസ്ഥാൻ, റഷ്യ തുടങ്ങിയ രാജ്യങ്ങളിലും പ്രേക്ഷക ശ്രദ്ധ പിടിച്ചു പറ്റിയ ഈ ജീവ ചരിത്ര പരമ്പരക്ക് <ref>[https://www.aa.com.tr/en/world/azerbaijanis-in-love-with-historical-turkish-tv-series/1657617 Azerbaijanis in love with historical Turkish TV series]</ref> പെട്ടെന്ന് തന്നെ ലോക വ്യാപകമായി ശ്രദ്ധ പിടിച്ചു പറ്റാനായി.<ref>[https://www.dailysabah.com/cinema/2017/03/15/turkish-history-themed-series-dirilis-ertugrul-enjoyed-in-60-countries Turkish history-themed series Diriliş Ertuğrul enjoyed in 60 countries]</ref> പരമ്പരയിലൂടെ പ്രസരിപ്പിക്കപ്പെടുന്ന ഇസ്‌ലാമിക മൂല്യങ്ങളും, സൂഫി ആത്മീയ വഴികളും, പോരാട്ട ചരിതവും ഇസ്‌ലാമിക ലോകത്ത് കടുത്ത പ്രേക്ഷക വൃന്ദത്തെ രൂപപ്പെടുത്തിയെടുത്തിയത് മിഡിൽ ഈസ്റ്റിലും ആഫ്രിക്കയിലും ഈ സീരിസിനെ പ്രചാര്യമുള്ളതാക്കി മാറ്റി. മുസ്ലിം ലോകത്തിനു പുറമെ [[അമേരിക്ക]], [[യൂറോപ്പ്]], ഏഷ്യ, [[ആഫ്രിക്ക]], ആസ്‌ത്രേലിയ തുടങ്ങിയ വൻകരകളിലെല്ലാം ഡിറിലിസ് എർത്തുഗ്രുൽ തരംഗം സൃഷ്ട്ടിച്ചു.<ref>[https://www.yenisafak.com/en/life/turkish-tv-series-attract-audience-from-146-countries-3505057 Turkish TV series attract audience from 146 countries]</ref> തുർക്കിയുടെ [[ഗെയിം ഓഫ് ത്രോൺസ്]] എന്നാണ് ഈ പരമ്പര വിശേഷിപ്പിക്കപ്പെടുന്നത്.<ref>[https://www.dailysabah.com/turkey/2014/12/11/turkeys-new-tv-series-about-the-founding-of-the-ottoman-empire-tops-the-ratings Turkey’s new tv series about founding of Ottoman Empire tops ratings]</ref> നിരവധി ഭാഷകളിലേക്ക് മൊഴിമാറ്റം ചെയ്ത് ഇരുപത്തിയഞ്ചോളം രാജ്യങ്ങളിലെ മുപ്പതിലേറെ ചാനലുകളിൽ ഈ സീരിസ് പ്രദർപ്പിച്ചിട്ടുണ്ട്. വെനസ്വേലയിൽ ഏറ്റവും പ്രചാരമുള്ള പരമ്പരയാണിത്. പാക്കിസ്ഥാനിൽ എർത്തുഗ്രുലിൻറെ ഉറുദു മൊഴിമാറ്റം സർവ്വ റിക്കോർഡുകളും ബേധിച്ചു. <ref>[https://www.dailysabah.com/arts/cinema/turkish-resurrection-ertugrul-series-set-to-break-youtube-record-after-airing-in-pakistan/Turkish “Resurrection: Ertugrul” series set to break YouTube record after airing in Pakistan]{{പ്രവർത്തിക്കാത്ത കണ്ണി|date=ഒക്‌ടോബർ 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ഇതിലെ ഡോഗൻ ആൽപ്പിനെ അവതരിപ്പിച്ച ജാവിത് ജെതിൻ ഗുണറിനെ വിരാട് കൊഹ്‌ലിയുടെ അപരനാക്കി പാക്കിസ്ഥാൻ ക്രിക്കറ്റ് താരം ആമിർ ചെയ്ത ട്വീറ്റ് സോഷ്യൽ മീഡിയയിൽ ട്രെൻഡായി മാറിയിരുന്നു.<ref>തുർക്കിയിലെ ഒരു വെബ് സീരീസിൽ കഥാപാത്രമായി ‘കോലി’; വിസ്മയിച്ച് ആമിർ, മനോരമ സ്പോർട്സ് മെയ് 15, 2020</ref> <ref>തുർക്കി ടിവി സീരീസിൽ വിരാട് കോലിക്കെന്ത് കാര്യം? ആമിറിന്റെ സംശയം വൈറൽ,സ്പോർട്സ്,മാതൃഭൂമി ഡൈലി, മെയ് 15, 2020</ref> ==നിരോധനം == ഓട്ടോമൻ പാരമ്പര്യത്തെയും, സൂഫിസത്തെയും വാഴ്ത്തുന്ന ഡിറിലിസ് എർത്തുഗ്രുൽ<ref>[https://www.greaterkashmir.com/news/opinion/ertugrul-turkish-game-of-thrones/ : Turkish Game of Thrones]</ref> തുർക്കിയുടെയും പാരമ്പര്യ ആചാരങ്ങളുടെയും അധീശത്വം അറബ് ജനതയുടെ മേൽ പുനഃ സ്ഥാപിക്കുവാനിടയുണ്ട് എന്ന ആശങ്ക ചില അറബ് രാജ്യങ്ങൾ ഈ പരമ്പരയ്ക്ക് നിരോധനമേർപ്പെടുത്താൻ കാരണമായി. ഓട്ടോമൻ സാമ്രാജ്യത്തിൻറെ ഉയർത്തെഴുനേൽപ്പിനുവേണ്ടിയുള്ള തുർക്കിയുടെ പരസ്യ പ്രചാരണങ്ങളാണ് ഇത്തരം പരമ്പരകൾ എന്നാരോപിച്ചാണ് [[സൗദി അറേബ്യ]] , യു എ ഇ , [[ഈജിപ്ത്]] എന്നീ രാജ്യങ്ങൾ ഡിറിലിസ് എർത്തുഗ്രുൽ സംപ്രേക്ഷണം നിരോധിച്ചത്.<ref>[https://www.aljazeera.com/news/2018/03/saudi-network-ban-turkey-tv-shows-political-minister-180306124120932.html/Saudi network ban on Turkey TV shows is 'political': minister]{{പ്രവർത്തിക്കാത്ത കണ്ണി|date=ഒക്‌ടോബർ 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> <ref>[https://www.yenisafak.com/en/news/following-in-uae-saudifootsteps-egypt-issues-fatwa-banning-turkishtv-series-3511681/Following in UAE, Saudi footsteps, Egypt issues fatwa banning Turkish TV series]{{പ്രവർത്തിക്കാത്ത കണ്ണി|date=ഒക്‌ടോബർ 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == അവലംബം == <references/> [[വർഗ്ഗം:ടെലിവിഷൻ പരമ്പരകൾ]] nooa2mf0j4b6dew21mper2v7gehnuhv 2 516710 4610587 4608868 2026-03-29T05:22:18Z ListeriaBot 105900 Wikidata list updated [V2] 4610587 wikitext text/x-wiki {{Wikidata list|sparql=SELECT ?item ?itemLabel ?birth ?pobLabel ?death ?podLabel WHERE { SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language "[AUTO_LANGUAGE],en". } BIND(xsd:integer(STRAFTER(STR(?item), "Q")) AS ?qid) ?item wdt:P31 wd:Q5. ?item wdt:P21 wd:Q6581072. { ?item wdt:P19 wd:Q1186. } UNION { ?item wdt:P19 ?pob. ?pob wdt:P131* wd:Q1186. } UNION { ?item wdt:P103 wd:Q36236. } UNION { ?item wdt:P1412 wd:Q36236. } OPTIONAL { ?item wdt:P569 ?birth. } OPTIONAL { ?item wdt:P19 ?pob. } OPTIONAL { ?item wdt:P570 ?death. } OPTIONAL { ?item wdt:P20 ?pod. } OPTIONAL { ?sitelink schema:about ?item. ?sitelink schema:inLanguage "ml". } FILTER(!BOUND(?sitelink)) } GROUP BY ?item ?itemLabel ?birth ?pobLabel ?death ?podLabel ORDER BY DESC(?statements) |columns=number:#,item:WDQ,label:Name,description,p19:Place OB, p569:Date OB, p20:Place OD, p570:Date OD |section=131 |sort=label |links=text |thumb=128 |autolist=fallback }} == Misc == {| class='wikitable sortable' ! # ! WDQ ! Name ! description ! Place OB ! Date OB ! Place OD ! Date OD |- | style='text-align:right'| 1 | [[:d:Q101428115|Q101428115]] | Ada Rundall Greenaway | [[യുണൈറ്റഡ് കിങ്ഡം|യുണൈറ്റഡ് കിങ്ഡം]] hymnwriter (1861–1937) ♀ | [[തിരുവനന്തപുരം]] | 1861-10-12 | Woking | 1937-05-15 |- | style='text-align:right'| 2 | [[:d:Q104966859|Q104966859]] | Aishath Maain Rasheed | Person (*1992) ♀ | [[തിരുവനന്തപുരം]] | 1992-11-02 | | |- | style='text-align:right'| 3 | [[:d:Q131685948|Q131685948]] | Ananthika Sanilkumar | [[അഭിനേതാവ്]] (*2006) ♀ | [[തൃശ്ശൂർ]] | 2006-02-02 | | |- | style='text-align:right'| 4 | [[:d:Q124737157|Q124737157]] | Ananya SP | [[ഇന്ത്യ|ഭാരതം]] freelance journalist ♀ | | | | |- | style='text-align:right'| 5 | [[:d:Q56610837|Q56610837]] | Angel Shijoy | [[ഇന്ത്യ|ഭാരതം]] [[അഭിനേതാവ്]] ♀ | [[എറണാകുളം ജില്ല]] | | | |- | style='text-align:right'| 6 | [[:d:Q138190710|Q138190710]] | Anishma Anilkumar | [[ഇന്ത്യ|ഭാരതം]] [[അഭിനേതാവ്]] (*1999) ♀ | [[കാട്ടാക്കട]] | 1999-06-27 | | |- | style='text-align:right'| 7 | [[:d:Q113774168|Q113774168]] | Annakutty Valiamangalam K.-Findeis | Germanist, ദ്വിഭാഷി ♀ | [[കേരളം]] | | | |- | style='text-align:right'| 8 | [[:d:Q137369452|Q137369452]] | Anooja Bashir | [[ഇന്ത്യ|ഭാരതം]] entrepreneur ♀ | [[കൊച്ചി]] | | | |- | style='text-align:right'| 9 | [[:d:Q124737160|Q124737160]] | Archana C A | [[ഇന്ത്യ|ഭാരതം]] freelance journalist ♀ | | | | |- | style='text-align:right'| 10 | [[:d:Q107342316|Q107342316]] | Ashalatha Radhakrishnan | [[ഇന്ത്യ|ഭാരതം]] സാഹിത്യകാരൻ ♀ | [[കേരളം]] | | | |- | style='text-align:right'| 11 | [[:d:Q138791672|Q138791672]] | Ashita | [[ഇന്ത്യ|ഭാരതം]] സാഹിത്യകാരൻ (1956–2019) ♀ | | 1956 | | 2019 |- | style='text-align:right'| 12 | [[:d:Q135935634|Q135935634]] | Athira Sarasa | [[ഇന്ത്യ|ഭാരതം]] diplomat, [[ഭിഷ്വഗരൻ|ഡോക്ടർ]], സർക്കാർ ഉദ്യോഗസ്ഥൻ ♀ | [[കൊല്ലം]] | | | |- | style='text-align:right'| 13 | [[:d:Q136670517|Q136670517]] | Aysha Haseen | [[ഇന്ത്യ|ഭാരതം]] editorial cartoonist, [[കലാകാരൻ]] ♀; member of Cartooning for Peace; notable work art exhibition, SoloToons | [[മയ്യഴി]] | | | |- | style='text-align:right'| 14 | [[:d:Q124394067|Q124394067]] | Ceenu George | [[ഇന്ത്യ|ഭാരതം]] [[കമ്പ്യൂട്ടർ ശാസ്ത്രജ്ഞൻ|കമ്പ്യൂട്ടർ ഗവേഷകൻ]] (*1987) ♀ | [[കോട്ടയം ജില്ല]] | 1987 | | |- | style='text-align:right'| 15 | [[:d:Q5058013|Q5058013]] | Celia Paul | [[യുണൈറ്റഡ് കിങ്ഡം|യുണൈറ്റഡ് കിങ്ഡം]] ചിത്രകാരൻ, [[കലാകാരൻ]] (fl. 1984–1986) (*1959) ♀; child of Geoffrey Paul | [[തിരുവനന്തപുരം]] | 1959-11-11 | | |- | style='text-align:right'| 16 | [[:d:Q116820273|Q116820273]] | Dr. Firdouse Iqbal Changampalli | [[ഇന്ത്യ|ഭാരതം]] ആയുർവേദാചാര്യന്മാ, oncologist, മേധാവി ♀ | | | | |- | style='text-align:right'| 17 | [[:d:Q121200432|Q121200432]] | Dr. PK Jayasree | [[ഇന്ത്യ|ഭാരതം]] civil servant, [[ജില്ലാ കളക്ടർ]] ♀ | [[കേരളം]] | | | |- | style='text-align:right'| 18 | [[:d:Q5354444|Q5354444]] | Eleanour Sinclair Rohde | യുണൈറ്റഡ് കിങ്ഡം ഓഫ് ഗ്രേറ്റ് ബ്രിട്ടൻ ആൻഡ് ഐർലൻഡ്-[[യുണൈറ്റഡ് കിങ്ഡം|യുണൈറ്റഡ് കിങ്ഡം]] horticulturist (1881–1950) ♀ | [[ആലപ്പുഴ]] | 1881-08-09 | | 1950 |- | style='text-align:right'| 19 | [[:d:Q124737167|Q124737167]] | Eminta Paul | [[ഇന്ത്യ|ഭാരതം]] freelance journalist ♀ | | | | |- | style='text-align:right'| 20 | [[:d:Q108653220|Q108653220]] | Fathima Azra Fazal | [[ഇന്ത്യ|ഭാരതം]] library scientist ♀ | | | | |- | style='text-align:right'| 21 | [[:d:Q125132986|Q125132986]] | Fousiya Musthafa | [[ഇന്ത്യ|ഭാരതം]] television presenter ♀ | | | | |- | style='text-align:right'| 22 | [[:d:Q117344813|Q117344813]] | Hana Fathim | [[ഇന്ത്യ|ഭാരതം]] ഗായകൻ ♀ | [[കരുനാഗപ്പള്ളി]] | | | |- | style='text-align:right'| 23 | [[:d:Q124737172|Q124737172]] | Hasna KH | [[ഇന്ത്യ|ഭാരതം]] freelance journalist ♀ | | | | |- | style='text-align:right'| 24 | [[:d:Q86913641|Q86913641]] | India Antony | [[അഭിനേതാവ്]] (*1980) ♀ | [[കേരളം]] | 1980 | | |- | style='text-align:right'| 25 | [[:d:Q120667470|Q120667470]] | Ishaani Krishna | [[ഇന്ത്യ|ഭാരതം]] YouTuber, [[അഭിനേതാവ്]] ♀; child of [[കൃഷ്ണ കുമാർ (നടൻ)|കൃഷ്ണ കുമാർ]] | [[തിരുവനന്തപുരം]] | | | |- | style='text-align:right'| 26 | [[:d:Q32540073|Q32540073]] | Jessie Hill | [[ഓസ്ട്രേലിയ|ഓസ്ട്രേലിയ]]-[[ന്യൂസീലൻഡ്|ന്യൂസീലൻഡ്]] singer-songwriter, ഗായകൻ, ഗായകൻ, പാട്ടെഴുത്തുകാരൻ, producer (fl. 2008–) ♀ | [[വെല്ലിംഗ്ടൺ]] | | | |- | style='text-align:right'| 27 | [[:d:Q124325985|Q124325985]] | Jisha Elizabeth | [[ഇന്ത്യ|ഭാരതം]] [[പത്രപ്രവർത്തകർ]] ♀ | | | | |- | style='text-align:right'| 28 | [[:d:Q124737186|Q124737186]] | Jomol Jose | [[ഇന്ത്യ|ഭാരതം]] freelance journalist ♀ | | | | |- | style='text-align:right'| 29 | [[:d:Q125629802|Q125629802]] | K. J. Shine | [[ഇന്ത്യ|ഭാരതം]] രാഷ്ട്രീയപ്രവർത്തക, [[അധ്യാപകൻ|അദ്ധ്യാപിക]] ♀ | | | | |- | style='text-align:right'| 30 | [[:d:Q138790856|Q138790856]] | Kavya Anil | [[ഇന്ത്യ|ഭാരതം]] സിനിമാനടൻ (*2001) ♀ | [[ഇന്ത്യ]] | 2001 | | |- | style='text-align:right'| 31 | [[:d:Q138679825|Q138679825]] | Lavanya Vikram | [[ഇന്ത്യ|ഭാരതം]] influencer, entrepreneur, content creator ♀; [[ഫിലിംഫെയർ പുരസ്കാരം]] | | | | |- | style='text-align:right'| 32 | [[:d:Q112506254|Q112506254]] | Lorraine Pe Symaco | University teacher (*1978) ♀ | | 1978 | | |- | style='text-align:right'| 33 | [[:d:Q5698080|Q5698080]] | M ഹീര രാജഗോപാൽ | ഇന്ത്യൻ ചലചിത്ര അഭിനേത്രി | [[ചെന്നൈ]] | 1971-12-29 | | |- | style='text-align:right'| 34 | [[:d:Q113553160|Q113553160]] | Maria Celina Kannanaikal | [[ഇന്ത്യ|ഭാരതം]] nun (1931–1957) ♀ | [[തൃശ്ശൂർ ജില്ല]] | 1931-02-13 | [[കണ്ണൂർ]] | 1957-07-26 |- | style='text-align:right'| 35 | [[:d:Q114565030|Q114565030]] | Marina Kurup | [[ഇന്ത്യ|ഭാരതം]] immigrant (1620–1694) ♀; spouse of Ralph Batrich | [[കണ്ണൂർ]] | 1620-07-23 | Waverton | 1694-08-03 |- | style='text-align:right'| 36 | [[:d:Q130747456|Q130747456]] | Mathangi Ajithkumar | [[ഇന്ത്യ|ഭാരതം]] ഗായകൻ (*2002) ♀ | [[പാലക്കാട് ജില്ല]] | 2002 | | |- | style='text-align:right'| 37 | [[:d:Q112831450|Q112831450]] | Maya Jayapal | [[ഇന്ത്യ|ഭാരതം]] [[ചരിത്രകാരൻ]] (*1941) ♀ | [[പാലക്കാട്]] | 1941 | | |- | style='text-align:right'| 38 | [[:d:Q100994887|Q100994887]] | Maya the drag queen | ഡ്രാഗ് ക്യൂൻ (*1988) ♀ ♂ | [[കേരളം]] | 1988-10-12 | | |- | style='text-align:right'| 39 | [[:d:Q19754292|Q19754292]] | Meera Menon | [[അമേരിക്കൻ ഐക്യനാടുകൾ|അമേരിക്കൻ ഐക്യനാടുകൾ]] [[ചലച്ചിത്ര സംവിധായകൻ]], [[തിരക്കഥാകൃത്ത്]] (*1953) ♀; Nora Ephron Prize | [[പാലക്കാട്]] | 20th century | | |- | style='text-align:right'| 40 | [[:d:Q125542117|Q125542117]] | Monika Busam | [[ഇന്ത്യ|ഭാരതം]] [[അഭിനേതാവ്]], model, voice actor (fl. 2022–) ♀ | [[തെലംഗാണ|തെലങ്കാന]] | | | |- | style='text-align:right'| 41 | [[:d:Q112184750|Q112184750]] | Nalini Warriar | [[കാനഡ|കാനഡ]]-[[ഇന്ത്യ|ഭാരതം]] സാഹിത്യകാരൻ, short story writer, molecular biologist (*1954) ♀; prix McAuslan | [[കേരളം]] | 1954 | | |- | style='text-align:right'| 42 | [[:d:Q126150822|Q126150822]] | Namita Krishnamurthy | സാഹിത്യകാരൻ, model, [[അഭിനേതാവ്]], storyteller ♀ | [[തൊടുപുഴ]] | | | |- | style='text-align:right'| 43 | [[:d:Q115090734|Q115090734]] | Neena Madhu | [[ഇന്ത്യ|ഭാരതം]] [[അഭിനേതാവ്]] ♀ | | | | |- | style='text-align:right'| 44 | [[:d:Q133249033|Q133249033]] | P. Vimala | [[ഇന്ത്യ|ഭാരതം]] [[പ്രൊഫസ്സർ]], ദ്വിഭാഷി (*1987) ♀ | കുളശേഖരം | 1987-05-09 | | |- | style='text-align:right'| 45 | [[:d:Q98541007|Q98541007]] | P.K. Thressia | [[ഇന്ത്യ|ഭാരതം]] [[യന്ത്രവിദഗ്ദ്ധൻ|എഞ്ചിനീയർ]] (1924–1981) ♀ | [[കേരളം]] | 1924-03-12 | | 1981-11-18 |- | style='text-align:right'| 46 | [[:d:Q27210418|Q27210418]] | Padmini Priyadarshini | [[ഇന്ത്യ|ഭാരതം]] [[അഭിനേതാവ്]] (1944–2016) ♀ | [[മാവേലിക്കര]] | 1944 | | 2016-01-17 |- | style='text-align:right'| 47 | [[:d:Q115796240|Q115796240]] | Pavithra Lakshmi | [[ഇന്ത്യ|ഭാരതം]] [[അഭിനേതാവ്]] ♀ | | | | |- | style='text-align:right'| 48 | [[:d:Q134290949|Q134290949]] | Prasanalakshmi Balaji | [[ഇന്ത്യ|ഭാരതം]] [[ശാസ്ത്രജ്ഞൻ]], university teacher ♀ | മയിലാടുതുറൈ<br/>മയിലാടുതുറൈ ലോക്സഭാമണ്ഡലം | | | |- | style='text-align:right'| 49 | [[:d:Q134312546|Q134312546]] | Rakhimol Isaac | [[ഇന്ത്യ|ഭാരതം]] university teacher (*1980) ♀ | | 1980-08-30 | | |- | style='text-align:right'| 50 | [[:d:Q57710094|Q57710094]] | Rehana Fathima | [[ഇന്ത്യ|ഭാരതം]] [[അഭിനേതാവ്]] (*1986) ♀ | [[കൊച്ചി]] | 1986-05-30 | | |- | style='text-align:right'| 51 | [[:d:Q125644763|Q125644763]] | Remya Suresh | [[ഇന്ത്യ|ഭാരതം]] സിനിമാനടൻ (*1982) ♀ | [[കോട്ടയം]] | 1982-10-12 | | |- | style='text-align:right'| 52 | [[:d:Q124737199|Q124737199]] | Reshmi Jaydas | [[ഇന്ത്യ|ഭാരതം]] freelance journalist ♀ | | | | |- | style='text-align:right'| 53 | [[:d:Q111701090|Q111701090]] | Ritsuko Notani | [[ജപ്പാൻ|ജപ്പാൻ]] character designer, animator, key animator, sakuga kantoku, storyboard artist (*1965) ♀ | [[കൊച്ചി]] | 1965-07-13 | | |- | style='text-align:right'| 54 | [[:d:Q102392222|Q102392222]] | Rohini Mohan | [[ഇന്ത്യ|ഭാരതം]] [[പത്രപ്രവർത്തകർ]] ♀; Chameli Devi Jain Award for Outstanding Women Mediaperson | [[തിരുവനന്തപുരം]] | | | |- | style='text-align:right'| 55 | [[:d:Q7416299|Q7416299]] | Sandhya Shantaram | ഇന്ത്യൻ ചലചിത്ര അഭിനേത്രി | [[കൊച്ചി]] | 1931-09-22 | [[മുംബൈ]] | 2025-10-04 |- | style='text-align:right'| 56 | [[:d:Q97819061|Q97819061]] | Santha Bhaskar | Dancer, choreographer, artistic director (1939–2022) ♀; Cultural Medallion, Bintang Bakti Masyarakat, Singapore Women's Hall of Fame, Pingat Jasa Gemilang, Cultural Medallion for Dance | [[കേരളം]] | 1939 | Tan Tock Seng Hospital | 2022-02-26 |- | style='text-align:right'| 57 | [[:d:Q121200434|Q121200434]] | Sheeba George | Civil servant, [[ജില്ലാ കളക്ടർ]] ♀ | [[കേരളം]] | | | |- | style='text-align:right'| 58 | [[:d:Q114092261|Q114092261]] | Shree Gopika | [[ഇന്ത്യ|ഭാരതം]] [[അഭിനേതാവ്]], സിനിമാനടൻ, model (*1997) ♀ | [[പാലക്കാട്]] | 1997-07-04 | | |- | style='text-align:right'| 59 | [[:d:Q136689772|Q136689772]] | Shreya Rukmini | [[ഇന്ത്യ|ഭാരതം]] സിനിമാനടൻ (*1999) ♀ | [[പയ്യന്നൂർ]] | 1999-10-31 | | |- | style='text-align:right'| 60 | [[:d:Q124737216|Q124737216]] | Sindhu Nepolean | [[ഇന്ത്യ|ഭാരതം]] freelance journalist ♀ | | | | |- | style='text-align:right'| 61 | [[:d:Q124339728|Q124339728]] | Soon Li Wei | [[മലേഷ്യ|മലേഷ്യ]] [[പത്രപ്രവർത്തകർ]] ♀ | | | | |- | style='text-align:right'| 62 | [[:d:Q106078335|Q106078335]] | Sreeja Das | [[ഇന്ത്യ|ഭാരതം]] [[അഭിനേതാവ്]] ♀ | [[കൊച്ചി]] | | | |- | style='text-align:right'| 63 | [[:d:Q100307666|Q100307666]] | Subur Parthasarathy | [[ഇന്ത്യ|ഭാരതം]] educator (1911–1966) ♀ | [[കോഴിക്കോട്]] | 1911 | | 1966-10-11 |- | style='text-align:right'| 64 | [[:d:Q107412397|Q107412397]] | T. V. Kumuthini | [[ഇന്ത്യ|ഭാരതം]] [[അഭിനേതാവ്]], ഗായകൻ (1916–2000) ♀ | [[ആറ്റിങ്ങൽ]] | 1916-10-13 | Royapettah | 2000 |- | style='text-align:right'| 65 | [[:d:Q131481208|Q131481208]] | Thelma John David | [[ഇന്ത്യ|ഭാരതം]] diplomat (*1982) ♀ | | 1982-08-21 | | |- | style='text-align:right'| 66 | [[:d:Q102146232|Q102146232]] | Viji K. Sundar | [[ഇന്ത്യ|ഭാരതം]]-[[ബ്രിട്ടീഷ് രാജ്|ബ്രിട്ടീഷ് രാജ്]] university teacher (1943–2021) ♀ | [[കേരളം]] | 1943-03-18 | | 2021-11-17 |- | style='text-align:right'| 67 | [[:d:Q16149015|Q16149015]] | അംബിക പിള്ള | [[ഇന്ത്യ|ഭാരതം]] make-up artist (*1953) ♀ | [[കൊല്ലം]] | 1953-11-11 | | |- | style='text-align:right'| 68 | [[:d:Q4701778|Q4701778]] | അക്ഷ പാർദസാനി | ഇന്ത്യൻ ചലചിത്ര അഭിനേത്രി | | 1991-11-08 | | |- | style='text-align:right'| 69 | [[:d:Q23772491|Q23772491]] | അജിത ജയരാജൻ | ഇന്ത്യയിലെ ഒരു രാഷ്ട്രീയപ്രവർത്തക | [[തൃശ്ശൂർ]] | 1965-10-02 | | |- | style='text-align:right'| 70 | [[:d:Q64781724|Q64781724]] | അജിത വിജയൻ | [[ഇന്ത്യ|ഭാരതം]] രാഷ്ട്രീയപ്രവർത്തക (*1973) ♀ | [[തൃശ്ശൂർ]] | 1973 | | |- | style='text-align:right'| 71 | [[:d:Q108727622|Q108727622]] | അഞ്ജന കെ ആർ | ഇന്ത്യൻ അഭിനേതാവ് | [[ചെന്നൈ]] | 1994-12-31 | | |- | style='text-align:right'| 72 | [[:d:Q17495789|Q17495789]] | അഞ്ജലി നായിഡു | [[ഇന്ത്യ|ഭാരതം]] [[അഭിനേതാവ്]] (fl. 1981–) ♀ | | | | |- | style='text-align:right'| 73 | [[:d:Q62571046|Q62571046]] | അദിതി മേനോൻ | ഇന്ത്യൻ അഭിനേത്രി | [[കേരളം]] | 1992-12-15 | | |- | style='text-align:right'| 74 | [[:d:Q80698598|Q80698598]] | അനു ശിവരാമൻ | ജഡ്ജ് (*1966) ♀ | [[എറണാകുളം]] | 1966-05-25 | | |- | style='text-align:right'| 75 | [[:d:Q18589263|Q18589263]] | അനുഷ | ഇന്ത്യൻ ചലച്ചിത്ര അഭിനേത്രി | [[ചെന്നൈ]] | 1978-03-04 | | |- | style='text-align:right'| 76 | [[:d:Q20830882|Q20830882]] | അന്ന സുജാത മത്തായി | ഇന്ത്യൻ കവയിത്രി (മരണം 2023) | [[കേരളം]] | 1934-05-24 | | 2023 |- | style='text-align:right'| 77 | [[:d:Q4779148|Q4779148]] | അപർണ പിള്ള | ഇന്ത്യൻ ചലചിത്ര അഭിനേത്രി | [[ചെന്നൈ]] | | | |- | style='text-align:right'| 78 | [[:d:Q4779152|Q4779152]] | അപർണ ബാജ്‌പായ് | ഇന്ത്യൻ ചലചിത്ര അഭിനേത്രി | [[കാൺപൂർ]] | 1990-09-04 | | |- | style='text-align:right'| 79 | [[:d:Q4667981|Q4667981]] | അബിത | ഇന്ത്യൻ ചലചിത്ര അഭിനേത്രി | | | | |- | style='text-align:right'| 80 | [[:d:Q4667441|Q4667441]] | അഭിനയശ്രീ | ഇന്ത്യൻ ചലചിത്ര അഭിനേത്രി | [[തിരുവനന്തപുരം]] | 1988-08 | | |- | style='text-align:right'| 81 | [[:d:Q63246970|Q63246970]] | അഭിരാമി അജയ് | [[ഇന്ത്യ|ഭാരതം]] person (fl. 2012–) (*1997) ♀ | [[കേരളം]] | 1997 | | |- | style='text-align:right'| 82 | [[:d:Q58436309|Q58436309]] | അഭിരാമി സുരേഷ് | ഇന്ത്യൻ ചലച്ചിത്ര അഭിനേത്രി, മോഡൽ | [[കൊച്ചി]] | 1995-10-09 | | |- | style='text-align:right'| 83 | [[:d:Q4802166|Q4802166]] | അരുണ മുച്ചർല | ഇന്ത്യൻ ചലചിത്ര അഭിനേത്രി | [[തെലംഗാണ|തെലങ്കാന]] | 1965-09-13 | | |- | style='text-align:right'| 84 | [[:d:Q27916114|Q27916114]] | അരുണ സുന്ദരരാജൻ | [[ഇന്ത്യ|ഭാരതം]] civil servant ♀ | [[കേരളം]] | | | |- | style='text-align:right'| 85 | [[:d:Q50404814|Q50404814]] | അലീന റെജി | ഇന്ത്യൻ സൈക്കിൾ | [[ഓമശ്ശേരി ഗ്രാമപഞ്ചായത്ത്|ഓമശ്ശേരി ഗ്രാമ പഞ്ചായത്ത്]] | 1999-05-05 | | |- | style='text-align:right'| 86 | [[:d:Q17189408|Q17189408]] | അലോക ലിഫ്രിങ്ക് | [[ബെൽജിയം|ബെൽജിയം]] സാഹിത്യകാരൻ (*1979) ♀ | [[കേരളം]] | 1979-07-19 | | |- | style='text-align:right'| 87 | [[:d:Q47541848|Q47541848]] | അശ്വതി ശ്രീകാന്ത് | ഇന്ത്യൻ റേഡിയോ അവതാരകയും ടെലിവിഷൻ അവതാരകയും എഴുത്തുകാരിയും | [[തൊടുപുഴ]] | 1986-02-24 | | |- | style='text-align:right'| 88 | [[:d:Q22956893|Q22956893]] | അശ്വനി കിരൺ | വോളിബോൾ കളിക്കാരി | [[കേരളം]] | 1985-05-15 | | |- | style='text-align:right'| 89 | [[:d:Q16019284|Q16019284]] | അശ്വിനി | ഇന്ത്യൻ ചലച്ചിത്ര അഭിനേത്രി | നെല്ലൂർ | 1969-07-14 | | 2012-09-23 |- | style='text-align:right'| 90 | [[:d:Q16734859|Q16734859]] | അസ്മ റഹീം | [[ഇന്ത്യ|ഭാരതം]] [[ഭിഷ്വഗരൻ|ഡോക്ടർ]] ♀ | [[കേരളം]] | | | |- | style='text-align:right'| 91 | [[:d:Q16202566|Q16202566]] | അസ്മിത സൂദ് | ഇന്ത്യൻ ചലച്ചിത്ര അഭിനേത്രി | [[ഷിംല]] | 1989-12-20 | | |- | style='text-align:right'| 92 | [[:d:Q4785556|Q4785556]] | അർച്ചന ഗുപ്ത | ഇന്ത്യൻ ചലചിത്ര അഭിനേത്രി | [[ആഗ്ര]] | 1979-05-28 | | |- | style='text-align:right'| 93 | [[:d:Q64211096|Q64211096]] | അർച്ചന രവി | ഇന്ത്യൻ മോഡൽ | [[ചങ്ങനാശ്ശേരി]] | 1996-06-17 | | |- | style='text-align:right'| 94 | [[:d:Q7917889|Q7917889]] | അർച്ചന ശാസ്ത്രി | ഇന്ത്യൻ ചലചിത്ര അഭിനേത്രി | [[ഹൈദരാബാദ്]] | 1989-10-08 | | |- | style='text-align:right'| 95 | [[:d:Q69597853|Q69597853]] | ആനി ജോൺ | [[ഇന്ത്യ|ഭാരതം]] ജഡ്ജ് (*1957) ♀ | | 1957-11-16 | | |- | style='text-align:right'| 96 | [[:d:Q115156677|Q115156677]] | ആരതി പൊടി | അഭിനേതാവ് | [[എറണാകുളം]] | | | |- | style='text-align:right'| 97 | [[:d:Q16054428|Q16054428]] | ആരതി സാറ സുനിൽ | ബാഡ്മിന്റൺ പ്ലെയർ | [[കൊച്ചി]] | 1994-10-01 | | |- | style='text-align:right'| 98 | [[:d:Q124399195|Q124399195]] | ആര്യ സലിം | മലയാള സിനിമാനടി | | 1989-09-26 | | |- | style='text-align:right'| 99 | [[:d:Q61989025|Q61989025]] | ആശ സിൻഹ | [[ഇന്ത്യ|ഭാരതം]] പോലീസ് ഓഫീസർ (*1956) ♀ | [[കോട്ടയം]] | 1956-03-24 | | |- | style='text-align:right'| 100 | [[:d:Q100979693|Q100979693]] | ആശാ മേനോൻ | [[ഇന്ത്യ|ഭാരതം]] ജഡ്ജ് (*1960) ♀ | [[പട്ടാമ്പി]] | 1960-09-17 | | |- | style='text-align:right'| 101 | [[:d:Q47483386|Q47483386]] | ആശാലത രാധാകൃഷ്ണൻ | [[ഇന്ത്യ|ഭാരതം]] സാഹിത്യകാരൻ, [[ഭിഷ്വഗരൻ|ഡോക്ടർ]] (*1970) ♀ | [[കേരളം]] | 1970-05-13 | | |- | style='text-align:right'| 102 | [[:d:Q16149106|Q16149106]] | ആഷഗി ലാമിയ | [[ഇന്ത്യ|ഭാരതം]] [[ഛായാഗ്രാഹകൻ]], television presenter (*1989) ♀ | [[തലശ്ശേരി]] | 1989-03-06 | | |- | style='text-align:right'| 103 | [[:d:Q63699200|Q63699200]] | ആൻ ആമി | [[ഇന്ത്യ|ഭാരതം]] person (fl. 2016–) ♀ | [[കേരളം]] | | | |- | style='text-align:right'| 104 | [[:d:Q17385869|Q17385869]] | ഇ.കെ. ഷീബ | ഇന്ത്യയിലെ ഒരു എഴുത്തുകാരി | [[പെരിന്തൽമണ്ണ]] | 1975-08-20 | | |- | style='text-align:right'| 105 | [[:d:Q64994930|Q64994930]] | ഇന്ദിര നായർ | ഇന്ത്യൻ ചിത്രകാരി | [[ഗുരുവായൂർ|ഗുരുവായൂർ]] | 1938 | Val-David | 2018-04-06 |- | style='text-align:right'| 106 | [[:d:Q50494983|Q50494983]] | ഇവാന | ഇന്ത്യൻ അഭിനേത്രി | [[കേരളം]] | 2000-02-25 | | |- | style='text-align:right'| 107 | [[:d:Q5331053|Q5331053]] | ഈശ്വരി റാവു | ഇന്ത്യൻ ചലചിത്ര അഭിനേത്രി | Peddapuram mandal | 1973-06-13 | | |- | style='text-align:right'| 108 | [[:d:Q18355947|Q18355947]] | ഉദയ താര നായർ | ഇന്ത്യൻ പത്രപ്രവർത്തക | [[കേരളം]] | 1947-08-15 | | |- | style='text-align:right'| 109 | [[:d:Q7881014|Q7881014]] | ഉമാ ഗജപതി രാജു | ഇന്ത്യയിലെ ഒരു രാഷ്ട്രീയപ്രവർത്തക | [[പാലക്കാട്]] | 1953-11-17 | | |- | style='text-align:right'| 110 | [[:d:Q7532422|Q7532422]] | ഊഹ | ഇന്ത്യൻ ചലചിത്ര അഭിനേത്രി | [[ഇന്ത്യ]] | 1970-01-01 | | |- | style='text-align:right'| 111 | [[:d:Q121199667|Q121199667]] | എ ഗീത | [[ഇന്ത്യ|ഭാരതം]] civil servant, [[ജില്ലാ കളക്ടർ]] ♀ | [[കേരളം]] | | | |- | style='text-align:right'| 112 | [[:d:Q22276799|Q22276799]] | എലീന കാതറിൻ അമോൺ | [[ഇന്ത്യ|ഭാരതം]] model, beauty pageant contestant (*1990) ♀ | [[കൊച്ചി]] | 1990-12-25 | | |- | style='text-align:right'| 113 | [[:d:Q24450449|Q24450449]] | എൻ. ജെ. നന്ദിനി | ഗായിക | [[തിരുവനന്തപുരം]] | 1991-08-05 | | |- | style='text-align:right'| 114 | [[:d:Q11056959|Q11056959]] | എൽ വിജയലക്ഷ്മി | ഇന്ത്യൻ ചലചിത്ര അഭിനേത്രി | [[എറണാകുളം]] | 1943 | | |- | style='text-align:right'| 115 | [[:d:Q19665153|Q19665153]] | ഏദൻ | ഇന്ത്യൻ ചലചിത്ര അഭിനേത്രി | [[കേരളം]] | 1991-05-01 | | |- | style='text-align:right'| 116 | [[:d:Q23900761|Q23900761]] | ഐമ സെബാസ്റ്റ്യൻ | ഇന്ത്യൻ ചലചിത്ര അഭിനേത്രി | [[കോട്ടയം]] | 1994 | | |- | style='text-align:right'| 117 | [[:d:Q15707271|Q15707271]] | ഐശ്വര്യ ദേവൻ | ഇന്ത്യൻ ചലച്ചിത്ര അഭിനേത്രി | [[ഇന്ത്യ]]<br/>[[ബെംഗളൂരു]] | 1993-12-21 | | |- | style='text-align:right'| 118 | [[:d:Q6360972|Q6360972]] | കഞ്ചൻ | ഇന്ത്യൻ ചലചിത്ര അഭിനേത്രി | [[മുംബൈ]] | 1980-04-17 | | |- | style='text-align:right'| 119 | [[:d:Q17411228|Q17411228]] | കമല കമലേഷ് | ഇന്ത്യൻ ചലച്ചിത്ര അഭിനേത്രി | [[കൊച്ചി]] | 1952-10-07 | | 2025-01-11 |- | style='text-align:right'| 120 | [[:d:Q4956663|Q4956663]] | കമ്‌ന ജെത്മലാനി | ഇന്ത്യൻ ചലചിത്ര അഭിനേത്രി | [[മുംബൈ]] | 1985-12-10 | | |- | style='text-align:right'| 121 | [[:d:Q6354975|Q6354975]] | കല്യാണി നായർ | ഇന്ത്യൻ ഗായിക | [[തിരുവനന്തപുരം]] | 20th century | | |- | style='text-align:right'| 122 | [[:d:Q6374806|Q6374806]] | കസ്തൂരി | ഇന്ത്യൻ ചലചിത്ര അഭിനേത്രി | [[ചെന്നൈ]] | 1974-05-01 | | |- | style='text-align:right'| 123 | [[:d:Q20986415|Q20986415]] | കിഴക്കേപ്പാട്ട് രുക്മിണി മേനോൻ | [[ഇന്ത്യ|ഭാരതം]]-[[ബ്രിട്ടീഷ് രാജ്|ബ്രിട്ടീഷ് രാജ്]]-[[ഇന്ത്യൻ യൂണിയൻ|ഇന്ത്യൻ യൂണിയൻ]] diplomat (1922–2009) ♀ | [[കേരളം]] | 1922-09-06 | [[ബെംഗളൂരു]] | 2009-12-23 |- | style='text-align:right'| 124 | [[:d:Q96839191|Q96839191]] | കീർത്തി ഗോപിനാഥ് | ഇന്ത്യൻ ചലച്ചിത്ര നടി | [[കോട്ടയം]] | 1977-05-02 | | |- | style='text-align:right'| 125 | [[:d:Q6448628|Q6448628]] | കുട്ടി പദ്മിനി | ഇന്ത്യൻ ചലചിത്ര അഭിനേത്രി | [[ചെന്നൈ]] | 1956-06-05 | | |- | style='text-align:right'| 126 | [[:d:Q16019122|Q16019122]] | കുമാരി തങ്കം | ഇന്ത്യൻ ചലച്ചിത്ര അഭിനേത്രി | [[തിരുവനന്തപുരം]] | | [[ചെന്നൈ]] | 2011-03-08 |- | style='text-align:right'| 127 | [[:d:Q6437449|Q6437449]] | കൃഷ്ണ കുമാരി | ഇന്ത്യൻ ചലച്ചിത്ര അഭിനേത്രി | Naihati | 1933-03-06 | [[ബെംഗളൂരു]] | 2018-01-24 |- | style='text-align:right'| 128 | [[:d:Q18210664|Q18210664]] | കെ ആർ വത്സല | [[ഇന്ത്യ|ഭാരതം]] [[അഭിനേതാവ്]] (*1962) ♀ | [[തിരുവനന്തപുരം]] | 1962-10-12 | | |- | style='text-align:right'| 129 | [[:d:Q16231757|Q16231757]] | കോമൽ ജാ | ഇന്ത്യൻ ചലച്ചിത്ര അഭിനേത്രി | [[റാഞ്ചി]] | 1987-03-15 | | |- | style='text-align:right'| 130 | [[:d:Q13158764|Q13158764]] | കൽപന | ഇന്ത്യൻ ചലച്ചിത്ര അഭിനേത്രി | South Canara District | 1943-07-08 | Gotur, Belgaum | 1979-05-12 |- | style='text-align:right'| 131 | [[:d:Q31119374|Q31119374]] | ഖൈറുനീസ എ | ഇന്ത്യൻ എഴുത്തുകാരി, പ്രഭാഷക, അക്കാദമിക്, കോളമിസ്റ്റ് | [[തിരുവനന്തപുരം]] | | | |- | style='text-align:right'| 132 | [[:d:Q42579050|Q42579050]] | ഗംഗ സീതാംശു | ഇന്ത്യൻ പിന്നണി ഗായിക | [[കോഴിക്കോട്]] | | | |- | style='text-align:right'| 133 | [[:d:Q5517537|Q5517537]] | ഗജാല | ഇന്ത്യൻ ചലചിത്ര അഭിനേത്രി | [[മുംബൈ]] | 1985-05-19 | | |- | style='text-align:right'| 134 | [[:d:Q96211652|Q96211652]] | ഗായത്രി (മലയാളം നടി) | ഇന്ത്യൻ നടി | [[കോട്ടയം]] | | | |- | style='text-align:right'| 135 | [[:d:Q28648723|Q28648723]] | ഗായത്രി രെമ | [[ഇന്ത്യ|ഭാരതം]] [[അഭിനേതാവ്]] (fl. 2015–) ♀ | [[കേരളം]] | | | |- | style='text-align:right'| 136 | [[:d:Q5528715|Q5528715]] | ഗായത്രി വിനോദ് | നർത്തകി | [[തിരുവനന്തപുരം]] | | | |- | style='text-align:right'| 137 | [[:d:Q5590129|Q5590129]] | ഗൗരി മുഞ്ജൽ | ഇന്ത്യൻ ചലചിത്ര അഭിനേത്രി | [[ന്യൂ ഡെൽഹി]] | 1985-06-06 | | |- | style='text-align:right'| 138 | [[:d:Q5088608|Q5088608]] | ചായ സിംഗ് | ഇന്ത്യൻ ചലചിത്ര അഭിനേത്രി | [[ബെംഗളൂരു]] | 1976-05-16 | | |- | style='text-align:right'| 139 | [[:d:Q18589140|Q18589140]] | ചിത്ര ഷെനോയ് | ഇന്ത്യൻ ചലച്ചിത്ര അഭിനേത്രി | Hassan | 1978-07-24 | | |- | style='text-align:right'| 140 | [[:d:Q17581411|Q17581411]] | ജമീല മാലിക് | ഇന്ത്യൻ ചലച്ചിത്ര അഭിനേത്രി | [[കൊല്ലം]] | 1945 | [[തിരുവനന്തപുരം]] | 2020-01-28 |- | style='text-align:right'| 141 | [[:d:Q6167455|Q6167455]] | ജയചിത്ര | ഇന്ത്യൻ ചലചിത്ര അഭിനേത്രി | [[ചെന്നൈ]] | 1956 | | |- | style='text-align:right'| 142 | [[:d:Q6167973|Q6167973]] | ജയശ്രീ ടി. | ഇന്ത്യൻ ചലചിത്ര അഭിനേത്രി | | 1953 | | |- | style='text-align:right'| 143 | [[:d:Q15702291|Q15702291]] | ജാനകി | ഇന്ത്യൻ ചലചിത്ര അഭിനേത്രി | Peddapuram mandal | 1949-08-28 | | |- | style='text-align:right'| 144 | [[:d:Q1524716|Q1524716]] | ജിം | [[ജർമ്മനി|ജർമ്മനി]] ഗായകൻ (*1981) ♀ | [[കൊച്ചി]] | 1981-04-03 | | |- | style='text-align:right'| 145 | [[:d:Q55433737|Q55433737]] | ജൂഡിറ്റ് ക്ലീറ്റസ് | വനിതാ ക്രിക്കറ്റ് താരം | [[തിരുവനന്തപുരം]] | 1987-11-01 | | |- | style='text-align:right'| 146 | [[:d:Q17581424|Q17581424]] | ജ്യോതി ലക്ഷ്മി | ഇന്ത്യൻ ചലച്ചിത്ര അഭിനേത്രി | [[കാഞ്ചീപുരം]] | 1948-11-02 | [[ചെന്നൈ]] | 2016-08-08 |- | style='text-align:right'| 147 | [[:d:Q17305770|Q17305770]] | ജ്യോത്സ്ന ചന്ദോള | ഇന്ത്യൻ ചലച്ചിത്ര അഭിനേത്രി | [[കേരളം]] | 1992-04-15 | | |- | style='text-align:right'| 148 | [[:d:Q2392573|Q2392573]] | ടാനിയ ലൂയിസ് | ഓസ്ട്രേലിയയിൽ നിന്നുള്ള ബാഡ്മിന്റൺ താരം | [[എറണാകുളം]] | 1983-08-28 | | |- | style='text-align:right'| 149 | [[:d:Q81328171|Q81328171]] | ടി.എസ്. രുക്മിണി | Academic (†2024) ♀ | [[കേരളം]] | | | 2024-11-24 |- | style='text-align:right'| 150 | [[:d:Q137392381|Q137392381]] | ടിൻസി മാത്യു | ഇന്ത്യയിലെ NCLEX RN അധ്യാപികയും മെഡ്ലൈൻ അക്കാദമിയുടെ സഹസ്ഥാപകയും | [[തിരുവല്ല]] | 1987-05-18 | | |- | style='text-align:right'| 151 | [[:d:Q65966081|Q65966081]] | ട്രീസ ജോളി | ബാഡ്മിന്റൺ പ്ലെയർ | [[ചെറുപുഴ, കണ്ണൂർ]] | 2003-05-27 | | |- | style='text-align:right'| 152 | [[:d:Q5219252|Q5219252]] | ഡാനിയേല സാക്കേൾ | [[ഓസ്ട്രിയ|ഓസ്ട്രിയ]] [[അഭിനേതാവ്]], model, സിനിമാനടൻ (fl. 2012–) (*1985) ♀ | [[വിയന്ന]] | 1985-03-26 | | |- | style='text-align:right'| 153 | [[:d:Q87458899|Q87458899]] | ഡിംപിൾ റോസ് | ഇന്ത്യൻ ചലച്ചിത്ര-ടെലിവിഷൻ നടി | | | | |- | style='text-align:right'| 154 | [[:d:Q41449825|Q41449825]] | ഡിനി ഡനിയൽ | Person (*1984) ♀ | | 1984-11 | | |- | style='text-align:right'| 155 | [[:d:Q29566518|Q29566518]] | ഡെൽന ഡേവിസ് | ഇന്ത്യൻ നടി | [[തൃശ്ശൂർ]] | 1993-07-29 | | |- | style='text-align:right'| 156 | [[:d:Q7683901|Q7683901]] | തനു റോയ് | ഇന്ത്യൻ ചലചിത്ര അഭിനേത്രി | [[കൊൽക്കത്ത]] | 1990-12-26 | | |- | style='text-align:right'| 157 | [[:d:Q16198930|Q16198930]] | താഷു കൗശിക് | ഇന്ത്യൻ ചലചിത്ര അഭിനേത്രി | [[കാൺപൂർ]] | | | |- | style='text-align:right'| 158 | [[:d:Q16202791|Q16202791]] | ത്രിശ്ശൂർ എൽസി | ഇന്ത്യൻ ചലച്ചിത്ര അഭിനേത്രി | [[തൃശ്ശൂർ]] | 1951-07-19 | | |- | style='text-align:right'| 159 | [[:d:Q16200314|Q16200314]] | ദിപ ഷാ | ഇന്ത്യൻ ചലചിത്ര അഭിനേത്രി | [[മുംബൈ]] | | | |- | style='text-align:right'| 160 | [[:d:Q5284707|Q5284707]] | ദിവ്യ എസ് മേനോൻ | ഇന്ത്യൻ ഗായിക | [[കേരളം]] | 1992-03-14 | | |- | style='text-align:right'| 161 | [[:d:Q19357170|Q19357170]] | ദീപ ഗോപാലൻ വാധ്വ | [[ഇന്ത്യ|ഭാരതം]] diplomat ♀ | [[കേരളം]] | | | |- | style='text-align:right'| 162 | [[:d:Q3912060|Q3912060]] | ദീപതി നമ്പ്യാർ | ഇന്ത്യൻ ചലചിത്ര അഭിനേത്രി | [[പൂണെ]] | 1986-07-11 | | |- | style='text-align:right'| 163 | [[:d:Q62764175|Q62764175]] | ദീപ്തി വിധു പ്രതാപ് | [[ഇന്ത്യ|ഭാരതം]] [[അഭിനേതാവ്]] (fl. 2002–) (*1984) ♀ | [[കൊല്ലം]] | 1984-04-04 | | |- | style='text-align:right'| 164 | [[:d:Q5267043|Q5267043]] | ദേവിക | ഇന്ത്യൻ ചലച്ചിത്ര അഭിനേത്രി | [[ചെന്നൈ]] | 1943-04-25 | [[ചെന്നൈ]] | 2002-05-02<br/>2002-04-25 |- | style='text-align:right'| 165 | [[:d:Q47493005|Q47493005]] | ധന്യ വർമ്മ | [[ഇന്ത്യ|ഭാരതം]] television presenter ♀ | [[തിരുവല്ല]] | | | |- | style='text-align:right'| 166 | [[:d:Q41690346|Q41690346]] | നന്ദിനി നായർ | നടി | [[തിരുവല്ല]] | | | |- | style='text-align:right'| 167 | [[:d:Q16201800|Q16201800]] | നന്ദിനി റായ് | ഇന്ത്യൻ ചലച്ചിത്ര അഭിനേത്രി | [[സെക്കന്ദ്രാബാദ്]] | 1988-09-18 | | |- | style='text-align:right'| 168 | [[:d:Q59914423|Q59914423]] | നഫീസ | Person ♀ | കാവതികളം | | | |- | style='text-align:right'| 169 | [[:d:Q59385784|Q59385784]] | നയൻതാര ചക്രവർത്തി | ഇന്ത്യൻ ചലച്ചിത്ര അഭിനേത്രി | [[തിരുവനന്തപുരം]] | 2002 | | |- | style='text-align:right'| 170 | [[:d:Q3652147|Q3652147]] | നവനീത് കൗർ | ഇന്ത്യൻ ചലചിത്ര അഭിനേത്രി | [[മുംബൈ]] | 1986-01-03 | | |- | style='text-align:right'| 171 | [[:d:Q6982712|Q6982712]] | നവ്യ നടരാജൻ | ഇന്ത്യൻ ചലചിത്ര അഭിനേത്രി | | 1987-08-25 | | |- | style='text-align:right'| 172 | [[:d:Q16734255|Q16734255]] | നികേഷ പട്ടേൽ | ഇന്ത്യൻ ചലച്ചിത്ര അഭിനേത്രി | [[ബിർമിങ്ഹാം]] | 1990-07-20 | | |- | style='text-align:right'| 173 | [[:d:Q17386464|Q17386464]] | നിത്യ രവീന്ദ്രർ | ഇന്ത്യൻ നടി | [[ഇന്ത്യ]] | | | |- | style='text-align:right'| 174 | [[:d:Q100728314|Q100728314]] | നിത്യ രാമൻ | [[ഇന്ത്യ|ഭാരതം]] urban activist, council member (*1981) ♀; member of Democratic Socialists of America | [[കേരളം]] | 1981-07-28 | | |- | style='text-align:right'| 175 | [[:d:Q13653610|Q13653610]] | നിരോഷ | ഇന്ത്യൻ ചലചിത്ര അഭിനേത്രി | [[കൊളംബോ]] | 1971-01-23 | | |- | style='text-align:right'| 176 | [[:d:Q6986875|Q6986875]] | നീന ഗുപ്ത | ഇന്ത്യൻ ചലചിത്ര അഭിനേത്രി | [[ഡെൽഹി|ദില്ലി]] | 1959-06-04 | | |- | style='text-align:right'| 177 | [[:d:Q19972652|Q19972652]] | നേഹ രത്നാകരൻ | ഇന്ത്യൻ ചലച്ചിത്ര അഭിനേത്രി | [[കണ്ണൂർ]] | 1997-03-24 | | |- | style='text-align:right'| 178 | [[:d:Q17141245|Q17141245]] | പല്ലതാട്കാ പ്രമോദ കുമാരി | [[ഇന്ത്യ|ഭാരതം]] materials scientist ♀ | Pallathadka | | | |- | style='text-align:right'| 179 | [[:d:Q9019836|Q9019836]] | പാർവതി മെൽട്ടൺ | അമേരിക്കൻ ചലചിത്ര നടൻ | [[കാലിഫോർണിയ]] | 1983-01-07 | | |- | style='text-align:right'| 180 | [[:d:Q104870164|Q104870164]] | പുണ്യാ എലിസബത്ത് | [[ഇന്ത്യ|ഭാരതം]] [[അഭിനേതാവ്]] (*1994) ♀ | [[കോട്ടയം]] | 1994-07-18 | | |- | style='text-align:right'| 181 | [[:d:Q16165887|Q16165887]] | പൂജ രാമചന്ദ്രൻ | ഇന്ത്യൻ ചലചിത്ര അഭിനേത്രി | [[ബെംഗളൂരു]] | 1984-03-22 | | |- | style='text-align:right'| 182 | [[:d:Q18637648|Q18637648]] | പൂജിത മേനോൻ | ഇന്ത്യൻ ചലചിത്ര അഭിനേത്രി | [[കേരളം]] | 1988-06-29 | | |- | style='text-align:right'| 183 | [[:d:Q7228697|Q7228697]] | പൂനം കൗർ | ഇന്ത്യൻ ചലചിത്ര അഭിനേത്രി | [[ഹൈദരാബാദ്]] | 1983-10-09 | | |- | style='text-align:right'| 184 | [[:d:Q16201721|Q16201721]] | പ്രിയ | ഇന്ത്യൻ ചലച്ചിത്ര അഭിനേത്രി | | 1970-03-21 | | |- | style='text-align:right'| 185 | [[:d:Q16734022|Q16734022]] | പ്രിയ ആർ. പൈ | [[ഇന്ത്യ|ഭാരതം]] സംഗീത സ്രഷ്ടാവ് (*1976) ♀ | [[ഇടുക്കി ജില്ല]] | 1976-02-03 | | |- | style='text-align:right'| 186 | [[:d:Q88405013|Q88405013]] | പ്രിയ എബ്രഹാം | ഗവേഷക | [[കോട്ടയം]] | | | |- | style='text-align:right'| 187 | [[:d:Q17131115|Q17131115]] | പ്രിയദർശിനി | [[ഇന്ത്യ|ഭാരതം]] [[അഭിനേതാവ്]], [[പിന്നണി ഗായകർ]], ഗവേഷകൻ, ഗായകൻ (fl. 2003–) ♀ | [[ചെന്നൈ]] | | | |- | style='text-align:right'| 188 | [[:d:Q92152403|Q92152403]] | പ്രിൻസി സേവ്യർ | [[ഇറ്റലി|ഇറ്റലി]]-[[ഇന്ത്യ|ഭാരതം]] nurse (1965–2020) ♀ | [[അങ്കമാലി]] | 1965 | [[കൊളോൺ]] | 2020-04-20 |- | style='text-align:right'| 189 | [[:d:Q7239769|Q7239769]] | പ്രീതി കമല | ഇന്ത്യൻ ചലചിത്ര അഭിനേത്രി | [[തിരുവനന്തപുരം]] | 1986-02-21 | | |- | style='text-align:right'| 190 | [[:d:Q2108347|Q2108347]] | പ്രീതി നായർ | ബ്രിട്ടീഷ് എഴുത്തുകാരി | [[കേരളം]] | 1971 | | |- | style='text-align:right'| 191 | [[:d:Q7240187|Q7240187]] | പ്രേമ | ഇന്ത്യൻ ചലചിത്ര അഭിനേത്രി | [[ബെംഗളൂരു]] | 1977-01-06 | | |- | style='text-align:right'| 192 | [[:d:Q7240194|Q7240194]] | പ്രേമ കുര്യൻ | ഇന്ത്യൻ-അമേരിക്കൻ സാമൂഹ്യശാസ്ത്രജ്ഞ (ജനനം 1963) | [[തിരുവല്ല]] | 1963-05-10 | | |- | style='text-align:right'| 193 | [[:d:Q27978753|Q27978753]] | പ്രേമി വിശ്വനാഥ് | ഇന്ത്യൻ ചലചിത്ര അഭിനേത്രി | [[എറണാകുളം നിയമസഭാമണ്ഡലം]] | 1992-12-02 | | |- | style='text-align:right'| 194 | [[:d:Q5452170|Q5452170]] | ഫിറോസ ബീഗം | ഇന്ത്യൻ ചലചിത്ര അഭിനേത്രി | [[കേരളം]] | | | |- | style='text-align:right'| 195 | [[:d:Q105581809|Q105581809]] | ഫൗസിയ മാമ്പറ്റ | കേരളത്തിൽ നിന്നുള്ള ആദ്യ വനിതാ ഫുട്ബോൾ പരിശീലകയും കളിക്കാരിയും | [[കോഴിക്കോട്]] | 1968 | | 2021 |- | style='text-align:right'| 196 | [[:d:Q16200332|Q16200332]] | ഫർഹീൻ | ഇന്ത്യൻ ചലചിത്ര അഭിനേത്രി | [[ചെന്നൈ]] | 1973 | | |- | style='text-align:right'| 197 | [[:d:Q104541756|Q104541756]] | ബി സുജാതാ ദേവി | [[ഇന്ത്യ|ഭാരതം]] സഞ്ചാര സാഹിത്യകാരൻ, [[കവി]] (†2018) ♀; [[കേരള സാഹിത്യ അക്കാദമി പുരസ്കാരം]]; child of [[ബോധേശ്വരൻ]] | | | [[തിരുവനന്തപുരം]] | 2018-06-23 |- | style='text-align:right'| 198 | [[:d:Q117354087|Q117354087]] | ബി. സുജാത ദേവി | [[ഇന്ത്യ|ഭാരതം]] സാഹിത്യകാരൻ (1946–2018) ♀ | | 1946 | [[തിരുവനന്തപുരം]] | 2018-06-23 |- | style='text-align:right'| 199 | [[:d:Q816189|Q816189]] | ബെൽസി | [[ഇറ്റലി|ഇറ്റലി]] ഗായകൻ (*1984) ♀ | [[കേരളം]] | 1984-12-23 | | |- | style='text-align:right'| 200 | [[:d:Q97704199|Q97704199]] | ബ്ലെസ്സി കുര്യൻ | ഇന്ത്യൻ നടി | [[കോട്ടയം]] | 1991 | | |- | style='text-align:right'| 201 | [[:d:Q18124379|Q18124379]] | ഭുവനേശ്വരി | ഇന്ത്യൻ ചലച്ചിത്ര അഭിനേത്രി | Chittoor | 1975-06-04 | | |- | style='text-align:right'| 202 | [[:d:Q6750452|Q6750452]] | മഞ്ജുള വിജയകുമാർ | ഇന്ത്യൻ ചലച്ചിത്ര അഭിനേത്രി | | 1953-09-09 | [[ചെന്നൈ]] | 2013-07-23 |- | style='text-align:right'| 203 | [[:d:Q15695391|Q15695391]] | മധുമിഥ | ഇന്ത്യൻ ചലചിത്ര അഭിനേത്രി | [[ഹൈദരാബാദ്]] | 1984-08-20 | | |- | style='text-align:right'| 204 | [[:d:Q16201368|Q16201368]] | മനോചിത്ര | ഇന്ത്യൻ ചലച്ചിത്ര അഭിനേത്രി | [[കാഞ്ചീപുരം]] | 1993-03-18 | | |- | style='text-align:right'| 205 | [[:d:Q18044750|Q18044750]] | മനോചിത്ര | [[ഇന്ത്യ|ഭാരതം]] [[അഭിനേതാവ്]] (fl. 1983–) ♀; child of T. S. Balaiah | | | | |- | style='text-align:right'| 206 | [[:d:Q6797611|Q6797611]] | മയൂരി | ഇന്ത്യൻ ചലച്ചിത്ര അഭിനേത്രി | [[കൊൽക്കത്ത]] | 1983 | [[ചെന്നൈ]] | 2005-06-16 |- | style='text-align:right'| 207 | [[:d:Q56485573|Q56485573]] | മയ്മോൾ റോക്കി | ഇന്ത്യൻ വനിതാ ഫുട്ബോൾ താരം | [[കേരളം]] | 1980-05-19 | | |- | style='text-align:right'| 208 | [[:d:Q16201037|Q16201037]] | മാധുരി | ഇന്ത്യൻ ചലചിത്ര അഭിനേത്രി | [[മധുര]] | | | |- | style='text-align:right'| 209 | [[:d:Q117735397|Q117735397]] | മാനസി | മലയാള സാഹിത്യത്തിലെ എഴുത്തുകാരി | | 1948-05-04 | | |- | style='text-align:right'| 210 | [[:d:Q16201066|Q16201066]] | മാനസി വീതിനൽ | ഇന്ത്യൻ ചലചിത്ര അഭിനേത്രി | [[മനാമ]] | | | |- | style='text-align:right'| 211 | [[:d:Q1895206|Q1895206]] | മാർഗ്ഗരീത്ത വളപ്പില | സെന്റ് ജോസഫ് ഓഫ് സെന്റ് മാർക്ക് കോൺഗ്രിഗേഷനിലെ കന്യാസ്ത്രീ | [[കേരളം]] | 20th century | | |- | style='text-align:right'| 212 | [[:d:Q17479437|Q17479437]] | മാവേലിക്കര പൊന്നമ്മ | ഇന്ത്യൻ ചലച്ചിത്ര അഭിനേത്രി | | | | 1995-09-06 |- | style='text-align:right'| 213 | [[:d:Q6807604|Q6807604]] | മീനാക്ഷി | ഇന്ത്യൻ ചലചിത്ര അഭിനേത്രി | [[ചെന്നൈ]] | 1985-02-17 | | |- | style='text-align:right'| 214 | [[:d:Q15217667|Q15217667]] | മീനാക്ഷി | ഇന്ത്യൻ ചലചിത്ര നടി | [[കൊൽക്കത്ത]] | 1968-08-06 | | |- | style='text-align:right'| 215 | [[:d:Q6807608|Q6807608]] | മീനാക്ഷി ദീക്ഷിത്ത് | ഇന്ത്യൻ ചലചിത്ര അഭിനേത്രി | [[ചണ്ഡീഗഢ്]] | 1988-10-12 | | |- | style='text-align:right'| 216 | [[:d:Q16201282|Q16201282]] | മൃദുല മുരളി | ഇന്ത്യൻ ചലചിത്ര അഭിനേത്രി | [[എറണാകുളം]] | 1990-06-08 | | |- | style='text-align:right'| 217 | [[:d:Q97460937|Q97460937]] | മൃദുല വിജയ് | ഇന്ത്യൻ നടി | [[തിരുവനന്തപുരം]] | | | |- | style='text-align:right'| 218 | [[:d:Q6809083|Q6809083]] | മേഘ്‌ന നായിഡു | ഇന്ത്യൻ ചലചിത്ര അഭിനേത്രി | [[വിജയവാഡ]] | 1978-09-19<br/>1980-09-19 | | |- | style='text-align:right'| 219 | [[:d:Q61810046|Q61810046]] | മേരി ജോസഫ് | കേരള ഹൈക്കോടതി ജഡ്ജി | [[എളംകുളം]] | 1962-06-02 | | |- | style='text-align:right'| 220 | [[:d:Q23059263|Q23059263]] | മേരി ഹെസ്സെ | Person (1842–1902) ♀; child of [[ഹെർമൻ ഗുണ്ടർട്ട്]], Julie Gundert; spouse of Johannes Hesse | [[തലശ്ശേരി]] | 1842-10-18 | Calw | 1902-04-24 |- | style='text-align:right'| 221 | [[:d:Q16200361|Q16200361]] | മോണൽ ഗജ്ജർ | ഇന്ത്യൻ ചലചിത്ര അഭിനേത്രി | [[അഹമ്മദാബാദ്]] | 1991-05-13 | | |- | style='text-align:right'| 222 | [[:d:Q58763927|Q58763927]] | മൗസം മക്കാർ | ഇന്ത്യൻ വംശജനായ അമേരിക്കൻ നടനും നിർമ്മാതാവും | [[കേരളം]] | 20th century | | |- | style='text-align:right'| 223 | [[:d:Q7279109|Q7279109]] | രചന മൗര്യ | ഇന്ത്യൻ ചലചിത്ര അഭിനേത്രി | [[മുംബൈ]] | 1987-07-21 | | |- | style='text-align:right'| 224 | [[:d:Q7285732|Q7285732]] | രജനി | ഇന്ത്യൻ ചലചിത്ര അഭിനേത്രി | [[ബെംഗളൂരു]] | 1965-07-27 | | |- | style='text-align:right'| 225 | [[:d:Q123244195|Q123244195]] | രഞ്ജുഷ മേനോൻ | ഇന്ത്യൻ നടി (1988-2023) | [[കേരളം]] | 1988 | [[തിരുവനന്തപുരം]] | 2023-10-30 |- | style='text-align:right'| 226 | [[:d:Q6122737|Q6122737]] | രതി | ഇന്ത്യൻ ചലചിത്ര അഭിനേത്രി | [[ബെംഗളൂരു]] | 1982-09-23 | | |- | style='text-align:right'| 227 | [[:d:Q7290395|Q7290395]] | രമ്യ ശ്രീ | ഇന്ത്യൻ ചലചിത്ര അഭിനേത്രി | [[വിശാഖപട്ടണം]] | 1977-08-15 | | |- | style='text-align:right'| 228 | [[:d:Q18918081|Q18918081]] | രവീണ രവി | [[ഇന്ത്യ|ഭാരതം]] [[അഭിനേതാവ്]], voice actor (*1993) ♀; child of [[ശ്രീജാ രവി]] | [[കേരളം]] | 1993-12-11 | | |- | style='text-align:right'| 229 | [[:d:Q7283095|Q7283095]] | രാഗിണി ദ്വിവേദി | ഇന്ത്യൻ ചലചിത്ര അഭിനേത്രി | [[ബെംഗളൂരു]] | 1990-05-24 | | |- | style='text-align:right'| 230 | [[:d:Q16344332|Q16344332]] | രാജശ്രീ | ഇന്ത്യൻ ചലച്ചിത്ര അഭിനേത്രി | Eluru | 1945-08-31 | | |- | style='text-align:right'| 231 | [[:d:Q16201757|Q16201757]] | രാദു | ഇന്ത്യൻ ചലച്ചിത്ര അഭിനേത്രി | [[മുംബൈ]] | 1965-02-29 | | |- | style='text-align:right'| 232 | [[:d:Q48700752|Q48700752]] | രാധിക നായർ | ഇന്ത്യൻ മോഡൽ | [[കേരളം]] | 1991-07-04 | | |- | style='text-align:right'| 233 | [[:d:Q61742239|Q61742239]] | രാധിക നായർ | [[ഇന്ത്യ|ഭാരതം]] person ♀; spouse of [[സുരേഷ് ഗോപി]] | | | | |- | style='text-align:right'| 234 | [[:d:Q6752177|Q6752177]] | രാസി | ഇന്ത്യൻ ചലചിത്ര അഭിനേത്രി | [[ആന്ധ്രാപ്രദേശ്‌]] | 1980-07-29 | | |- | style='text-align:right'| 235 | [[:d:Q17413634|Q17413634]] | രുദ്ര | ഇന്ത്യൻ നടി | [[ഇന്ത്യ]] | | | |- | style='text-align:right'| 236 | [[:d:Q7380183|Q7380183]] | രൂപ മഞ്ജരി | ഇന്ത്യൻ ചലചിത്ര അഭിനേത്രി | [[ബെംഗളൂരു]] | 1990-08-19 | | |- | style='text-align:right'| 237 | [[:d:Q18085653|Q18085653]] | രൂപ ശ്രീ | ഇന്ത്യൻ ചലച്ചിത്ര അഭിനേത്രി | [[ചെന്നൈ]] | 1974-03-27 | | |- | style='text-align:right'| 238 | [[:d:Q16201770|Q16201770]] | രൂപാ | ഇന്ത്യൻ ചലച്ചിത്ര അഭിനേത്രി | [[ഹൈദരാബാദ്]] | 1967-11-07 | | |- | style='text-align:right'| 239 | [[:d:Q97162575|Q97162575]] | രേഖാ രതീഷ് | ഇന്ത്യൻ നടി | [[തിരുവനന്തപുരം]] | | | |- | style='text-align:right'| 240 | [[:d:Q21285223|Q21285223]] | രോഹിണി മറിയം ഇഡിക്കുള | ഇന്ത്യൻ ചലചിത്ര അഭിനേത്രി | [[നീരേറ്റുപുറം]] | 1984 | | |- | style='text-align:right'| 241 | [[:d:Q7279355|Q7279355]] | റേച്ചൽ പൗലോസ് | അമേരിക്കൻ അഭിഭാഷക | [[കേരളം]] | 1973-03-12 | | |- | style='text-align:right'| 242 | [[:d:Q6495832|Q6495832]] | ലത കുര്യൻ രാജീവ് | ഇന്ത്യൻ ചലച്ചിത്ര നിർമ്മാതാവ് | [[തിരുവനന്തപുരം]]<br/>[[കേരളം]] | 1964-04-17 | | |- | style='text-align:right'| 243 | [[:d:Q55759726|Q55759726]] | ലത്തീഫ ബീബി കോയ | മലേഷ്യയിലെ വക്കീൽ | [[കേരളം]] | 1973-02-04 | | |- | style='text-align:right'| 244 | [[:d:Q33076994|Q33076994]] | ലിക്ഷി ജോസഫ് | ഇന്ത്യൻ ഹെപ്റ്റാത്തലിസ്റ്റ് | [[കേരളം]] | 1990-02-17 | | |- | style='text-align:right'| 245 | [[:d:Q6551383|Q6551383]] | ലിന്റ അർസെനിയോ | [[അമേരിക്കൻ ഐക്യനാടുകൾ|അമേരിക്കൻ ഐക്യനാടുകൾ]] [[അഭിനേതാവ്]] (fl. 2001–) (*1978) ♀ | Galveston Island | 1978-06-20 | | |- | style='text-align:right'| 246 | [[:d:Q7914350|Q7914350]] | വന്ദന മേനോൻ | ഇന്ത്യൻ ചലചിത്ര അഭിനേത്രി | [[തൃശ്ശൂർ]] | 1989-06-10 | | |- | style='text-align:right'| 247 | [[:d:Q21462226|Q21462226]] | വാലന്റീൻ ദോബ്രീ | ചിത്രകാരൻ, [[കവി]] (1894–1974) ♀; child of Sir Augustus Alexander Brooke-Pechell, 7th Bt.; spouse of Bonamy Dobrée | [[കണ്ണൂർ]] | 1894-11-02 | | 1974-05-14 |- | style='text-align:right'| 248 | [[:d:Q61066262|Q61066262]] | വിജിത്ര | ഇന്ത്യൻ ചലചിത്ര അഭിനേത്രി | [[ചെന്നൈ]] | | | |- | style='text-align:right'| 249 | [[:d:Q66782193|Q66782193]] | വിജില ചിരപ്പാട് | [[ഇന്ത്യ|ഭാരതം]] [[കവി]] ♀ | [[കോഴിക്കോട്]] | | | |- | style='text-align:right'| 250 | [[:d:Q30230016|Q30230016]] | വിദ്യാ വതി | ഇന്ത്യൻ ചലച്ചിത്ര അഭിനേത്രി | [[ആന്ധ്രാപ്രദേശ്‌]] | 1994-08-16 | | |- | style='text-align:right'| 251 | [[:d:Q7932417|Q7932417]] | വിനീത | ഇന്ത്യൻ ചലചിത്ര അഭിനേത്രി | [[തമിഴ്‌നാട്]] | 1978 | | |- | style='text-align:right'| 252 | [[:d:Q108582095|Q108582095]] | വിന്ദുജ വിക്രമൻ | ഇന്ത്യൻ നടി | [[തിരുവനന്തപുരം]] | 1993-01-27 | | |- | style='text-align:right'| 253 | [[:d:Q7932334|Q7932334]] | വിന്ദ്യ | ഇന്ത്യൻ ചലചിത്ര അഭിനേത്രി | [[തിരുവനന്തപുരം]] | | | |- | style='text-align:right'| 254 | [[:d:Q7920155|Q7920155]] | വെന്നിര ആഡായി നിർമ്മല | ഇന്ത്യൻ ചലചിത്ര അഭിനേത്രി | [[കുംഭകോണം]] | 1948-06-27 | | |- | style='text-align:right'| 255 | [[:d:Q67149297|Q67149297]] | വൈക്കം സരസ്വതി | [[ഇന്ത്യ|ഭാരതം]] ഗായകൻ ♀ | [[വൈക്കം]] | | | |- | style='text-align:right'| 256 | [[:d:Q245862|Q245862]] | വൈഭവി മർച്ചന്റ് | ഇന്ത്യൻ ചലചിത്ര അഭിനേത്രി | [[ചെന്നൈ]] | 1975-12-17 | | |- | style='text-align:right'| 257 | [[:d:Q16885595|Q16885595]] | ശകുന്തള ഷെട്ടി ടി | ഇന്ത്യയിലെ ഒരു രാഷ്ട്രീയപ്രവർത്തക | Perla, Kasaragod | 1947-03-01 | | |- | style='text-align:right'| 258 | [[:d:Q108017856|Q108017856]] | ശരണ്യ ശശി | ഇന്ത്യൻ നടി (1986-2021) | [[പഴയങ്ങാടി]] | 1986 | [[തിരുവനന്തപുരം]] | 2021-08-09 |- | style='text-align:right'| 259 | [[:d:Q64001786|Q64001786]] | ശസിയ ലിമി മാലിക് | ഇന്ത്യൻ രാഷ്ട്രീയ പ്രവർത്തക | | | | |- | style='text-align:right'| 260 | [[:d:Q29554957|Q29554957]] | ശാന്ത ടൈറ്റസ് | [[ഇന്ത്യ|ഭാരതം]] [[അഭിനേതാവ്]] (fl. 2015–) (*1991) ♀ | [[കൊച്ചി]] | 1991-11-28 | | |- | style='text-align:right'| 261 | [[:d:Q19561526|Q19561526]] | ശാലു മേനോൻ | ഇന്ത്യൻ നടി | [[ചങ്ങനാശ്ശേരി]] | 1963-10-07 | | |- | style='text-align:right'| 262 | [[:d:Q65681314|Q65681314]] | ശിവാനി മേനോൻ | ഇന്ത്യൻ അഭിനേത്രി | [[തൃശ്ശൂർ]] | 2007 | | |- | style='text-align:right'| 263 | [[:d:Q18720273|Q18720273]] | ശ്യാമ | [[ഇന്ത്യ|ഭാരതം]] [[അഭിനേതാവ്]] (fl. 1986–) (1948–1993) ♀ | | 1948-12-03 | | 1993 |- | style='text-align:right'| 264 | [[:d:Q17403239|Q17403239]] | ശ്രീജ ചന്ദ്രൻ | നടി | [[തിരുവല്ല]] | 1986-08-06 | | |- | style='text-align:right'| 265 | [[:d:Q64667935|Q64667935]] | ശ്രീദേവി ഉണ്ണി | നർത്തകിയും നടിയും | [[കോഴിക്കോട്]] | | | |- | style='text-align:right'| 266 | [[:d:Q21849784|Q21849784]] | ശ്രീദേവിക | [[ഇന്ത്യ|ഭാരതം]] [[അഭിനേതാവ്]] (fl. 2004–) (*1984) ♀ | [[പാലക്കാട്]] | 1984-05 | | |- | style='text-align:right'| 267 | [[:d:Q91462024|Q91462024]] | ശ്രീധന്യ സുരേഷ് | Person ♀ | [[കേരളം]] | | | |- | style='text-align:right'| 268 | [[:d:Q27673476|Q27673476]] | ശ്രീയ രമേഷ് | നടി | [[കാസർഗോഡ്]] | 1976 | | |- | style='text-align:right'| 269 | [[:d:Q20740913|Q20740913]] | ശ്രീലക്ഷ്മി ഗോവിന്ദൻ | ഇന്ത്യൻ നർത്തകി | [[ഇരിഞ്ഞാലക്കുട]] | 1980-06-01 | | |- | style='text-align:right'| 270 | [[:d:Q7504343|Q7504343]] | ശ്രുതി | ഇന്ത്യൻ ചലചിത്ര അഭിനേത്രി | Hassan | 1975-09-18 | | |- | style='text-align:right'| 271 | [[:d:Q65049805|Q65049805]] | ശ്രുതി ശശിധരൻ | Person (fl. 2017–) (*1993) ♀ | [[കോഴിക്കോട്]] | 1993 | | |- | style='text-align:right'| 272 | [[:d:Q15991592|Q15991592]] | ഷാലിൻ സോയ | ഇന്ത്യൻ ചലചിത്ര അഭിനേത്രി | [[കോഴിക്കോട്]] | 1997-02-22 | | |- | style='text-align:right'| 273 | [[:d:Q58200038|Q58200038]] | ഷീബ സാമുവൽ | [[ഇന്ത്യ|ഭാരതം]] [[ശാസ്ത്രജ്ഞൻ]] (*1989) ♀ | | 1989 | | |- | style='text-align:right'| 274 | [[:d:Q7492340|Q7492340]] | ഷീല കൗർ | ഇന്ത്യൻ ചലചിത്ര അഭിനേത്രി | [[ചെന്നൈ]] | 1989-08-02 | | |- | style='text-align:right'| 275 | [[:d:Q18720248|Q18720248]] | ഷെമ്പക | [[ഇന്ത്യ|ഭാരതം]] [[അഭിനേതാവ്]] (fl. 1991–) ♀ | [[തൂത്തുക്കുടി|തൂത്തുക്കുടി തുറമുഖം]] | | | |- | style='text-align:right'| 276 | [[:d:Q7495009|Q7495009]] | ഷെറിൻ | ഇന്ത്യൻ ചലചിത്ര അഭിനേത്രി | [[ബെംഗളൂരു]] | 1985-05-05 | | |- | style='text-align:right'| 277 | [[:d:Q61722516|Q61722516]] | ഷൈനി ബെഞ്ചമിൻ | [[ഇന്ത്യ|ഭാരതം]] documentary filmmaker, [[ചലച്ചിത്ര സംവിധായകൻ]] (*1971) ♀ | [[കൊല്ലം]] | 1971 | | |- | style='text-align:right'| 278 | [[:d:Q7489442|Q7489442]] | ഷർബാനി മുഖർജി | ഇന്ത്യൻ ചലചിത്ര അഭിനേത്രി | [[ഇന്ത്യ]] | 1969 | | |- | style='text-align:right'| 279 | [[:d:Q7417915|Q7417915]] | സംഗീത | ഇന്ത്യൻ ചലച്ചിത്രനടി | വാറങ്കൽ | | | |- | style='text-align:right'| 280 | [[:d:Q24705411|Q24705411]] | സംഗീത അയ്യർ | സംവിധായകയും ചലച്ചിത്ര നിർമ്മാതാവും | [[കേരളം]] | | | |- | style='text-align:right'| 281 | [[:d:Q16240198|Q16240198]] | സംസ്കൃതി ഷേണായ് | [[ഇന്ത്യ|ഭാരതം]] [[അഭിനേതാവ്]] (fl. 2012–) (*1998) ♀ | [[കൊച്ചി]] | 1998 | | |- | style='text-align:right'| 282 | [[:d:Q126486603|Q126486603]] | സജീവൻ സജന | ഇന്ത്യൻ ക്രിക്കറ്റ് താരം (ജനനം 1995) | [[മാനന്തവാടി]] | 1995 | | |- | style='text-align:right'| 283 | [[:d:Q90393613|Q90393613]] | സജ്ന നജാം | ഇന്ത്യൻ നൃത്തസംവിധായകൻ | [[ചിറയിൻകീഴ് ബ്ലോക്ക് പഞ്ചായത്ത്]] | 1971 | | |- | style='text-align:right'| 284 | [[:d:Q21004801|Q21004801]] | സന അൽതാഫ് | ഇന്ത്യൻ ചലചിത്ര അഭിനേത്രി | [[എറണാകുളം]] | 1999-06-06 | | |- | style='text-align:right'| 285 | [[:d:Q16832084|Q16832084]] | സനം ഷെട്ടി | [[ഇന്ത്യ|ഭാരതം]] [[അഭിനേതാവ്]] (fl. 2012–) (*1993) ♀ | [[ബെംഗളൂരു]] | 1993 | | |- | style='text-align:right'| 286 | [[:d:Q16832086|Q16832086]] | സന്യാതാര | ഇന്ത്യൻ ചലച്ചിത്ര അഭിനേത്രി | [[കേരളം]] | | | |- | style='text-align:right'| 287 | [[:d:Q21932381|Q21932381]] | സബിത ബീഗം | [[ഇന്ത്യ|ഭാരതം]] വക്കീൽ, രാഷ്ട്രീയപ്രവർത്തക ♀ | [[കൊല്ലം]] | | | |- | style='text-align:right'| 288 | [[:d:Q64667905|Q64667905]] | സരസ ബാലുശ്ശേരി | ഇന്ത്യൻ നടി | [[ബാലുശ്ശേരി]] | | | |- | style='text-align:right'| 289 | [[:d:Q16202034|Q16202034]] | സലീമാ | ഇന്ത്യൻ ചലച്ചിത്ര അഭിനേത്രി | [[ആന്ധ്രാപ്രദേശ്‌]] | 1973-11-04 | | |- | style='text-align:right'| 290 | [[:d:Q56486699|Q56486699]] | സവിത നമ്പ്രത്ത് | [[ഇന്ത്യ|ഭാരതം]] designer ♀ | [[പാലക്കാട്]] | | | |- | style='text-align:right'| 291 | [[:d:Q17465683|Q17465683]] | സാന്ദ്ര അമി | തെന്നിന്ത്യൻ ചലചിത്ര അഭിനേത്രി, വീഡിയോ ജോക്കി | [[ഇടുക്കി ജില്ല]] | 1992-06-05 | | |- | style='text-align:right'| 292 | [[:d:Q15446255|Q15446255]] | സാറ ചാക്കോ | [[ഇന്ത്യ|ഭാരതം]]-[[ബ്രിട്ടീഷ് രാജ്|ബ്രിട്ടീഷ് രാജ്]]-[[ഇന്ത്യൻ യൂണിയൻ|ഇന്ത്യൻ യൂണിയൻ]] [[ചരിത്രകാരൻ]], theologian, women's rights activist, university teacher, missionary (1905–1954) ♀ | [[തൃശ്ശൂർ]] | 1905-02-13 | [[ലഖ്‌നൗ]] | 1954-06-21 |- | style='text-align:right'| 293 | [[:d:Q7635609|Q7635609]] | സുജ വരുണി | ഇന്ത്യൻ ചലചിത്ര അഭിനേത്രി | [[ചെന്നൈ]] | 1985-01-16 | | |- | style='text-align:right'| 294 | [[:d:Q16054458|Q16054458]] | സുധാ | ഇന്ത്യൻ ചലചിത്ര അഭിനേത്രി | [[തമിഴ്‌നാട്]] | | | |- | style='text-align:right'| 295 | [[:d:Q49722636|Q49722636]] | സുനന്യ കുരുവിള | [[ഇന്ത്യ|ഭാരതം]] squash player (*1999) ♀ | [[കൊച്ചി]] | 1999-05-22 | | |- | style='text-align:right'| 296 | [[:d:Q17495917|Q17495917]] | സുബ്ബലക്ഷ്മി | ഇന്ത്യൻ ചലച്ചിത്ര അഭിനേത്രി | [[ചെന്നൈ]] | 1936-04-21 | [[തിരുവനന്തപുരം]] | 2023-11-30 |- | style='text-align:right'| 297 | [[:d:Q7631262|Q7631262]] | സുഭാഷിനി | ഇന്ത്യൻ ചലചിത്ര അഭിനേത്രി | | 1958-10-18 | | |- | style='text-align:right'| 298 | [[:d:Q7636907|Q7636907]] | സുമ കനകല | ഇന്ത്യൻ ചലചിത്ര അഭിനേത്രി | [[കേരളം]] | 1975-03-22 | | |- | style='text-align:right'| 299 | [[:d:Q40562431|Q40562431]] | സുരഭി സന്തോഷ് | [[ഇന്ത്യ|ഭാരതം]] [[അഭിനേതാവ്]] ♀ | [[തിരുവനന്തപുരം]] | | | |- | style='text-align:right'| 300 | [[:d:Q274139|Q274139]] | സുലേഖ മാത്യു | കാനഡയിലെ ചലചിത്ര അഭിനേത്രി | [[കേരളം]] | 20th century | | |- | style='text-align:right'| 301 | [[:d:Q38190924|Q38190924]] | സുൽഫത്ത് | ചലചിത്ര നടൻറെ ജീവിതപങ്കാളി | | | | |- | style='text-align:right'| 302 | [[:d:Q67196906|Q67196906]] | സുശീല മിസ്ര | [[ഇന്ത്യ|ഭാരതം]]-[[ഇന്ത്യൻ യൂണിയൻ|ഇന്ത്യൻ യൂണിയൻ]] ഗായകൻ (1920–1998) ♀ | | 1920 | | 1998 |- | style='text-align:right'| 303 | [[:d:Q16202578|Q16202578]] | സൂര്യ | ഇന്ത്യൻ ചലച്ചിത്ര അഭിനേത്രി | [[തമിഴ്‌നാട്]] | | | |- | style='text-align:right'| 304 | [[:d:Q16230639|Q16230639]] | സൂസൻ ജോർജ് | ഇന്ത്യൻ ചലചിത്ര അഭിനേത്രി | [[തിരുവനന്തപുരം]] | 1987 | | |- | style='text-align:right'| 305 | [[:d:Q102499991|Q102499991]] | സൂസൻ വോൺ സുറി തോമസ് | [[സ്വിറ്റ്സർലാന്റ്|സ്വിറ്റ്സർലാന്റ്]] രാഷ്ട്രീയപ്രവർത്തക (*1961) ♀ | [[കേരളം]] | 1961-05-22 | | |- | style='text-align:right'| 306 | [[:d:Q7561685|Q7561685]] | സോണിയ അഗർവാൾ | ഇന്ത്യൻ ചലചിത്ര അഭിനേത്രി | [[ചണ്ഡീഗഢ്]] | 1982-03-28 | | |- | style='text-align:right'| 307 | [[:d:Q7562405|Q7562405]] | സോനു | ഇന്ത്യൻ ചലചിത്ര അഭിനേത്രി | [[ബെംഗളൂരു]] | 1990-03-23 | | |- | style='text-align:right'| 308 | [[:d:Q7547563|Q7547563]] | സ്നേഹ ആനി ഫിലിപ്പ് | [[ഇന്ത്യ|ഭാരതം]]-[[അമേരിക്കൻ ഐക്യനാടുകൾ|അമേരിക്കൻ ഐക്യനാടുകൾ]] [[ഭിഷ്വഗരൻ|ഡോക്ടർ]] (1969–2001) ♀ | [[കേരളം]] | 1969-10-07 | [[ലോക വ്യാപാര കേന്ദ്രം]] | 2001-09-11 |- | style='text-align:right'| 309 | [[:d:Q85493519|Q85493519]] | സ്നേഹ പാലിയേരി | [[ഇന്ത്യ|ഭാരതം]] [[അഭിനേതാവ്]] (*1993) ♀ | [[കണ്ണൂർ]] | 1993 | | |- | style='text-align:right'| 310 | [[:d:Q99734950|Q99734950]] | സ്നേഹ ശ്രീകുമാർ | ഇന്ത്യൻ നടി | [[എറണാകുളം ജില്ല]] | 1986-05-09 | | |- | style='text-align:right'| 311 | [[:d:Q18126169|Q18126169]] | സ്മിത നായർ ജെയിൻ | ഇന്ത്യൻ ചലച്ചിത്ര അഭിനേത്രി | [[പൂണെ]] | 1969-11-20 | | |- | style='text-align:right'| 312 | [[:d:Q7653909|Q7653909]] | സ്വർണമാല്യ | ഇന്ത്യൻ ചലചിത്ര അഭിനേത്രി | [[ചെന്നൈ]] | 1981-04-22 | | |- | style='text-align:right'| 313 | [[:d:Q3523662|Q3523662]] | സൗകാർ ജാനകി | ഇന്ത്യൻ ചലചിത്ര അഭിനേത്രി | രാജമന്ദ്രി | 1931-12-12 | | |- | style='text-align:right'| 314 | [[:d:Q107673910|Q107673910]] | ഹരിത വി. കുമാർ | ഇന്ത്യൻ അഡ്‌മിനിസ്ട്രേറ്റീവ് സർവീസ് ഓഫീസർ | [[നെയ്യാറ്റിൻകര]] | 1985-11-21 | | |} {{Wikidata list end}} ltfe2ytr95z9ndidntimwetze6wy6mr 0 529214 4610563 4608541 2026-03-29T02:31:04Z InternetArchiveBot 146798 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 4610563 wikitext text/x-wiki {{Infobox airport | name = ജോൺ എഫ്. കെന്നഡി അന്താരാഷ്ട്ര വിമാനത്താവളം | image = JFK Airport Logo.svg | image-width = 200 | image2 = File:JFK Aerial Nov 14 2018.jpg | image2-width = 250 | caption2 = Aerial shot of JFK Airport on November 14, 2018 | IATA = JFK | ICAO = KJFK | FAA = JFK | WMO = 74486 | type = പൊതു | owner = [[New York City|City of New York]]<ref name="panynj_pr" /> | operator = [[Port Authority of New York and New Jersey]]<ref name="panynj_pr" /> | city-served = [[New York metropolitan area]] | location = [[Jamaica, Queens|Jamaica]], [[Queens]], [[New York (state)|New York]] | opened = {{start date and age|1948|07|01|}} | hub =* [[American Airlines]] * [[Delta Air Lines]] | focus_city =* [[JetBlue]] * [[Norwegian Air Shuttle]] | timezone = [[Eastern Time Zone|EST]] | utc = [[UTC−05:00]] | summer = EDT | utcs = [[UTC−04:00]] | elevation-f = 13 | elevation-m = <!--4--> | coordinates = {{coord|40|38|23|N|073|46|44|W|region:US-NY|display=inline,title}} | website = {{URL|jfkairport.com}} | image_map = File:FAA JFK Airport map 2016.pdf | image_mapsize = 250 | image_map_caption = [[FAA]] airport diagram as of October 2016 | pushpin_map = New York City#USA New York City#USA#North America | pushpin_mapsize = 250 | pushpin_map_caption = Location within New York City / NY / US | pushpin_relief = yes | pushpin_label = '''JFK''' | pushpin_label_position = top | r1-number = 4L/22R | r1-length-f = 12,079 | r1-length-m = <!--3,460--> | r1-surface = [[Concrete]]<ref name="airnav">{{cite web |url=http://airnav.com/airport/JFK |title=AirNav: John F Kennedy International Airport |access-date=July 16, 2020 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/19991114191309/http://airnav.com/airport/JFK |archive-date=November 14, 1999 }}</ref> | h1-number = H1 | h1-length-f = 60 | h1-length-m = <!--18--> | h1-surface = Asphalt | stat1-header = Aircraft operations (PANYNJ) | stat1-data = 456,060 | stat-year = 2019 | r2-number = 4R/22L | r2-length-f = 8,400 | r2-length-m = <!--2,560--> | r2-surface = [[Asphalt]] | r3-number = 13L/31R | r3-length-f = 10,000 | r3-length-m = <!--3,048--> | r3-surface = [[Concrete]] | r4-number = 13R/31L | r4-length-f = 14,511 | r4-length-m = <!--4,423--> | r4-surface = [[Concrete]] | h2-number = H2 | h2-length-f = 60 | h2-length-m = <!--18--> | h2-surface = Asphalt | h3-number = H3 | h3-length-f = 60 | h3-length-m = <!--18--> | h3-surface = Asphalt | h4-number = H4 | h4-length-f = 60 | h4-length-m = <!--18--> | h4-surface = Asphalt | stat2-header = Passengers (PANYNJ) | stat2-data = 62,551,072 | stat3-header = Total cargo and mail (short tons) (PANYNJ) | stat3-data = 1,435,213 | footnotes = Source: [[Port Authority of New York and New Jersey]]<ref name=DEC2019JFK>{{cite web |title=General Information |url=https://www.panynj.gov/airports/en/statistics-general-info.html|publisher= The Port Authority of New York and New Jersey|date=March 2020 |access-date=March 7, 2020}}</ref> FAA<ref>{{cite web | url = https://nfdc.faa.gov/nfdcApps/services/ajv5/airportDisplay.jsp?airportId=JFK | title = JFK (KJFK): JOHN F KENNEDY INTL, NEW YORK, NY - UNITED STATES | work = Aeronautical Information Services | publisher = Federal Aviation Administration | date = February 27, 2020 | access-date = March 2, 2020}}</ref> }} ന്യൂ യോർക്ക് സംസ്ഥാനത്തെ ക്വീൻസ് നഗരത്തിൽ ഉള്ള ഒരന്താരാഷ്ട്ര വിമാനത്താവളമാണ് '''ജോൺ എഫ്. കെന്നഡി അന്താരാഷ്ട്ര വിമാനത്താവളം''' {{Airport codes|JFK|KJFK|JFK}}. 1948-ൽ '''ന്യൂ യോർക്ക് അന്താരാഷ്ട്ര വിമാനത്താവളം''' എന്ന നാമധേയത്തിലാണ് പ്രവർത്തനം ആരംഭിച്ചത്<ref name=trudew>{{cite news |url=https://news.google.com/newspapers?id=7LwuAAAAIBAJ&pg=3752%2C7257 |newspaper=[[The Miami News]] |agency=Associated Press |title=Truman, Dewey open airport |date=August 1, 1948 |page=1 |access-date=August 30, 2015 }}{{പ്രവർത്തിക്കാത്ത കണ്ണി|date=ഒക്‌ടോബർ 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.jfkairportguide.com/ |title=Welcome to JFK Airport Guide |website=JFK Airport Guide |access-date=June 27, 2013}}</ref>. 1963-ൽ അന്നത്തെ മുപ്പത്തിഅഞ്ചാം അമേരിക്കൻ പ്രസിഡണ്ട് ആയിരുന്ന [[ജോൺ എഫ്. കെന്നഡി|ജോൺ എഫ്. കെന്നഡിയുടെ]] വധത്തിന് ശേഷം അദ്ദേഹത്തിനോടുള്ള ആദരസൂചകമായി പേര് മാറ്റി ജോൺ എഫ്. കെന്നഡി അന്താരാഷ്ട്ര വിമാനത്താവളം എന്ന് പുനർനാമകരണം ചെയ്തു<ref name=ageaus>{{cite news |url=https://news.google.com/newspapers?id=lH1VAAAAIBAJ&pg=2623%2C726469 |newspaper=[[The Age]] |location=Melbourne, Australia |title=Idlewild becomes Kennedy |date=December 6, 1963 |page=1 |access-date=August 30, 2015}}</ref><ref name=nyatn>{{cite news |url=https://news.google.com/newspapers?id=0fxOAAAAIBAJ&pg=5777%2C4919439 |newspaper=Toledo Blade |location=Toledo, Ohio |agency=Associated Press |title=N.Y. airport takes name of Kennedy |date=December 25, 1963 |page=2 |access-date=August 30, 2015}}</ref><ref>{{cite news |title=Idlewild's New Code is JFK |newspaper=[[The New York Times]] |agency=[[United Press International]] |date=January 1, 1964 |page=40 |quote=The FAA code became JFK at the beginning of 1964; the Airline Guide used JFK and it seems the airlines did too; the airlines must print millions of new baggage tags carrying the initials JFK}}</ref>. ==വിമാനക്കമ്പനികളും ലക്ഷ്യസ്ഥാനങ്ങളും== === യാത്രസേവനങ്ങൾ === {{Airport destination list | 3rdcoltitle = Refs | 3rdcolunsortable=yes <!-- PLEASE DO NOT ADD "SUSPENDED" TO DESTINATIONS SUSPENDED DUE TO COVID-19 --> <!-- --> | [[Aer Lingus]] | [[Dublin Airport|Dublin]], [[Shannon Airport|Shannon]]|<ref>{{cite web|title=Timetables|website= Aer Lingus|url=https://www.aerlingus.com/html/flights-time-table.html|access-date=September 2, 2020}}</ref> <!-- --> | [[Aeroflot]] | [[Sheremetyevo International Airport|Moscow–Sheremetyevo]] |<ref>{{cite web|title=Online timetable |website=Aeroflot|url=http://onlineboard.aeroflot.ru/en|access-date=August 5, 2018}}</ref> <!-- --> | [[Aerolíneas Argentinas]] | [[Ministro Pistarini International Airport|Buenos Aires–Ezeiza]] |<ref>{{cite web|title=Flight Schedules|url=http://www.aerolineas.com.ar/en-us/booking_and_services/flight_status|access-date=August 5, 2018}}</ref> <!-- --> | [[Aeroméxico]] | [[Mexico City International Airport|Mexico City]] |<ref name="AeroméxicoRoutes">{{cite web| title=Flight Schedule| url=https://booking.aeromexico.com/SSW2010/D5DE/flightSchedulePage.html?_ga=1.18768702.686413547.1491325115| publisher=Aeroméxico| access-date=August 5, 2018| archive-date=2017-04-06| archive-url=https://web.archive.org/web/20170406022455/https://booking.aeromexico.com/SSW2010/D5DE/flightSchedulePage.html?_ga=1.18768702.686413547.1491325115| url-status=dead}}</ref> <!-- --> | [[Air China]] | [[Beijing Capital International Airport|Beijing–Capital]] |<ref>{{cite web|title=Flight Timetable|url=http://www.airchina.com.cn/en/service/flight-time-search/flight-time.shtml|access-date=August 5, 2018}}</ref> <!-- --> | [[Air Europa]] | [[Adolfo Suárez Madrid–Barajas Airport|Madrid]] |<ref>{{cite web|title=Air Europa Map|url=https://ux.fltmaps.com/en|access-date=August 5, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180805055030/https://ux.fltmaps.com/en|archive-date=August 5, 2018|url-status=dead}}</ref> <!-- --> | [[Air France]] | [[Charles de Gaulle Airport|Paris–Charles de Gaulle]], [[Orly Airport|Paris–Orly]] |<ref>{{cite web|url=http://www.airfrance.ca/CA/en/local/resainfovol/horaires/horaires.do|title=Air France flight schedule|publisher=Air France}}</ref> <!-- --> | [[Air India]]| [[Indira Gandhi International Airport|Delhi]]<!--No Mumbai, because it's a "through hub" flight that doesn't qualify for listing per some Wiki (think s/he's) God's rules--> |<ref>{{cite web|title=Time Table - Air India|url=http://www.airindia.in/time-table.htm|access-date=August 5, 2018}}</ref> <!-- --> | [[Air Serbia]] | [[Belgrade Nikola Tesla Airport|Belgrade]] |<ref>{{cite web |title= Flight Schedule {{!}} Timetable |url= https://www.airserbia.com/en/timetable |access-date= August 5, 2018}}</ref> <!-- --> | [[Alaska Airlines]] | [[Los Angeles International Airport|Los Angeles]], [[Portland International Airport|Portland (OR)]], [[San Francisco International Airport|San Francisco]], [[Seattle–Tacoma International Airport|Seattle/Tacoma]] | <ref name="AlaskaRoutes">{{cite web|title=Flight Timetable|url=https://www.alaskaair.com/content/travel-info/timetables.aspx|access-date=August 5, 2018}}</ref> <!-- --> | [[Alitalia]] | [[Milan–Malpensa Airport|Milan–Malpensa]], [[Leonardo da Vinci–Fiumicino Airport|Rome–Fiumicino]] |<ref>{{cite web|title=FLIGHT SCHEDULE AND OPERATIONS|url=https://www.alitalia.com/en_us/fly-alitalia/news-and-activities/news/flight-schedule-info.html|access-date=August 5, 2018|archive-date=2018-03-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20180317233705/https://www.alitalia.com/en_us/fly-alitalia/news-and-activities/news/flight-schedule-info.html|url-status=dead}}</ref> <!-- --> | [[All Nippon Airways]] | [[Haneda Airport|Tokyo–Haneda]], [[Narita International Airport|Tokyo–Narita]] |<ref>{{cite web|title=Timetables [International Routes]|url=https://www.ana.co.jp/en/us/book-plan/airinfo/timetable/international/|access-date=August 5, 2018}}</ref> <!-- --> | [[American Airlines]] | [[V. C. Bird International Airport|Antigua]], [[Austin–Bergstrom International Airport|Austin]], [[Barcelona–El Prat Airport|Barcelona]], [[L.F. Wade International Airport|Bermuda]], [[Logan International Airport|Boston]], [[Ministro Pistarini International Airport|Buenos Aires–Ezeiza]], [[Cancún International Airport|Cancún]], [[Charlotte Douglas International Airport|Charlotte]], [[O'Hare International Airport|Chicago–O'Hare]], [[Dallas/Fort Worth International Airport|Dallas/Fort Worth]], [[Cheddi Jagan International Airport|Georgetown–Cheddi Jagan]], [[McCarran International Airport|Las Vegas]], [[Daniel Oduber Quirós International Airport|Liberia (CR)]], [[Heathrow Airport|London–Heathrow]], [[Los Angeles International Airport|Los Angeles]], [[Adolfo Suárez Madrid–Barajas Airport|Madrid]], [[Miami International Airport|Miami]], [[Milan–Malpensa Airport|Milan–Malpensa]], [[Sangster International Airport|Montego Bay]], [[Charles de Gaulle Airport|Paris–Charles de Gaulle]], [[Phoenix Sky Harbor International Airport|Phoenix–Sky Harbor]], [[Galeao Airport|Rio de Janeiro–Galeão]], [[San Antonio International Airport|San Antonio]], [[San Diego International Airport|San Diego]], [[San Francisco International Airport|San Francisco]], [[Juan Santamaría International Airport|San José de Costa Rica]], [[São Paulo/Guarulhos International Airport|São Paulo–Guarulhos]], [[Ronald Reagan Washington National Airport|Washington–National]] <br />'''Seasonal:''' [[Eagle County Regional Airport|Eagle/Vail]], [[Owen Roberts International Airport|Grand Cayman]], [[Punta Cana International Airport|Punta Cana]], [[Leonardo da Vinci–Fiumicino Airport|Rome–Fiumicino]], [[Los Cabos International Airport|San José del Cabo]], [[Robert L. Bradshaw International Airport|St. Kitts]], [[Princess Juliana International Airport|St. Maarten]], [[Cyril E. King Airport|St. Thomas]] | <ref name="AmericanRoutes">{{cite web|title=Flight schedules and notifications|url=https://www.aa.com/travelInformation/flights/schedule|access-date=August 5, 2018}}</ref> <!-- --> | [[American Eagle (airline brand)|American Eagle]] | [[Baltimore–Washington International Airport|Baltimore]], [[Logan International Airport|Boston]], [[Cincinnati/Northern Kentucky International Airport|Cincinnati]], [[Cleveland Hopkins International Airport|Cleveland]], [[John Glenn Columbus International Airport|Columbus–Glenn]], [[Indianapolis International Airport|Indianapolis]], [[Montréal–Pierre Elliott Trudeau International Airport|Montréal–Trudeau]], [[Nashville International Airport|Nashville]], [[Norfolk International Airport|Norfolk]], [[Philadelphia International Airport|Philadelphia]], [[Pittsburgh International Airport|Pittsburgh]], [[Raleigh–Durham International Airport|Raleigh/Durham]], [[Richmond International Airport|Richmond]], [[Toronto Pearson International Airport|Toronto–Pearson]], [[Ronald Reagan Washington National Airport|Washington–National]] |<ref name="AmericanRoutes"/> <!-- --> | [[Asiana Airlines]] | [[Incheon International Airport|Seoul–Incheon]] |<ref>{{cite web|title=Routes of Service|url=http://us.flyasiana.com/C/en/homepage.do?menuId=001012000000000&menuType=CMS|access-date=August 5, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180317232749/http://us.flyasiana.com/C/en/homepage.do?menuId=001012000000000&menuType=CMS|archive-date=March 17, 2018|url-status=dead}}</ref> <!-- --> | [[Austrian Airlines]] | [[Vienna International Airport|Vienna]] |<ref>{{cite web|url=https://www.austrian.com/sk/Info/Flightinformation/Timetable?sc_lang=sk&cc=SK|title=Austrian Timetable|publisher=Austrian Airlines|access-date=2020-12-19|archive-date=2019-03-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20190331094119/https://www.austrian.com/sk/Info/Flightinformation/Timetable?sc_lang=sk&cc=SK|url-status=dead}}</ref> <!-- --> | [[Avianca]] | [[El Dorado International Airport|Bogotá]], [[Alfonso Bonilla Aragón International Airport|Cali]], [[José María Córdova International Airport|Medellín–JMC]] |<ref name="Check itineraries">{{cite web|title=Check itineraries|url=https://www.avianca.com/br/en/electronic-services/check-itineraries/|access-date=August 5, 2018|archive-date=2018-06-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20180620180731/https://www.avianca.com/br/en/electronic-services/check-itineraries/|url-status=dead}}</ref> <!-- --> | [[Avianca El Salvador]] | [[Monseñor Óscar Arnulfo Romero International Airport|San Salvador]] |<ref name="Check itineraries" /> <!-- --> | [[Azerbaijan Airlines]] | [[Heydar Aliyev International Airport|Baku]]|<ref>{{cite news |title=Azerbaijan Airlines to continue flying from Baku to New York |url=https://en.trend.az/azerbaijan/business/3094854.html |access-date=July 24, 2019 |work=Trend.Az |date=July 23, 2019 |language=en}}</ref> <!-- --> | [[British Airways]] | [[Heathrow Airport|London–Heathrow]] |<ref>{{cite web|url=https://www.britishairways.com/travel/schedules/public/en_gb |title=Timetables|publisher=British Airways}}</ref> <!-- --> | [[Brussels Airlines]] | [[Brussels Airport|Brussels]] (resumes February 15, 2021)<ref>{{cite web|url=https://www.routesonline.com/news/38/airlineroute/294131/brussels-airlines-resumes-luanda-new-york-service-in-feb-2021/|title=brussels airlines resumes Luanda / New York service in Feb 2021|publisher=Routes Online|date=October 2020|access-date=October 6, 2020}}</ref> |<ref>{{cite web |title= Timetable {{!}} Brussels Airlines |url= https://www.brusselsairlines.com/en-es/practical-information/timetable/Default.aspx |access-date= August 5, 2018}}</ref> <!-- --> | [[Cape Air]] | [[Barnstable Municipal Airport|Hyannis]], [[Martha's Vineyard Airport|Martha's Vineyard]], [[Nantucket Memorial Airport|Nantucket]] |<ref>{{Cite news|url=https://www.capeair.com/theme/single-news.html?id=1510|title=Service from Nantucket, Martha's Vineyard and Hyannis to JFK Goes Year-Round and with Daily Flights|date=July 29, 2019|access-date=August 7, 2019}}</ref> <!-- --> | [[Caribbean Airlines]] | [[Cheddi Jagan International Airport|Georgetown–Cheddi Jagan]], [[Norman Manley International Airport|Kingston–Norman Manley]], [[Sangster International Airport|Montego Bay]], [[Piarco International Airport|Port of Spain]], [[Argyle International Airport|St. Vincent–Argyle]], [[Arthur Napoleon Raymond Robinson International Airport|Tobago]] |<ref>{{cite web|title=Caribbean Airlines Route Map|url=https://www.caribbean-airlines.com/#/discover-destinations/route-map|access-date=August 5, 2018}}</ref> <!-- --> | [[Cathay Pacific]] | [[Hong Kong International Airport|Hong Kong]] |<ref>{{cite web|url=https://www.cathaypacific.com/cx/en_CA/book-a-trip/timetable.html|title=Flight Timetable|publisher=Cathay Pacific}}</ref> <!-- --> | [[Cayman Airways]] | [[Owen Roberts International Airport|Grand Cayman]] |<ref>{{cite web|title=Flight Schedule|url=https://www.caymanairways.com/flight-schedule|access-date=August 5, 2018}}</ref> <!-- --> | [[China Airlines]] | [[Taoyuan International Airport|Taipei–Taoyuan]] |<ref>{{cite web |title= Timetable {{!}} China Airlines |url= https://www.china-airlines.com/us/en/fly/flight-status/timetable |access-date= August 5, 2018}}</ref> <!-- --> | [[China Eastern Airlines]] | [[Shanghai Pudong International Airport|Shanghai–Pudong]] |<ref>{{cite web|url=http://ca.ceair.com/muovc/main/en_CA/Static_pages/SchedulesTimetables.html|title=Schedules and Timetable|publisher=China Eastern Airlines|access-date=August 5, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180623141309/http://ca.ceair.com/muovc/main/en_CA/Static_pages/SchedulesTimetables.html|archive-date=June 23, 2018|url-status=dead}}</ref> <!-- --> | [[China Southern Airlines]] | [[Guangzhou Baiyun International Airport|Guangzhou]], [[Wuhan Tianhe International Airport|Wuhan]] |<ref>{{cite web|title=Timetable|url=http://www.csair.com/en/online/schedule/index.shtml|access-date=August 5, 2018|archive-date=2018-07-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20180724062724/http://www.csair.com/en/online/schedule/index.shtml|url-status=dead}}</ref> <!-- --> | [[Copa Airlines]] | [[Tocumen International Airport|Panama City–Tocumen]] |<ref>{{cite web|url= https://www.copaair.com/en/web/ca/timetables|title=Flight Schedule|publisher=Copa Airlines}}</ref> <!-- --> | [[Corsair International]] | [[Orly Airport|Paris–Orly]] (begins April 15, 2021) | <ref>{{cite web|url=https://www.routesonline.com/news/38/airlineroute/292125/corsair-moves-new-york-launch-to-april-2021/|title=Corsair moves New York launch to April 2021|website=Routesonlie|date=June 2020|access-date=October 21, 2020}}</ref> <!-- --> | [[Delta Air Lines]] | [[Kotoka International Airport|Accra]], [[Amsterdam Airport Schiphol|Amsterdam]], [[V. C. Bird International Airport|Antigua]], [[Queen Beatrix International Airport|Aruba]], [[Hartsfield–Jackson Atlanta International Airport|Atlanta]], [[Austin–Bergstrom International Airport|Austin]], [[Barcelona El Prat Airport|Barcelona]], [[L.F. Wade International Airport|Bermuda]], [[El Dorado International Airport|Bogotá]], [[Logan International Airport|Boston]], [[Brussels Airport|Brussels]], [[Cancún International Airport|Cancún]], [[Charleston International Airport|Charleston (SC)]], [[Charlotte Douglas International Airport|Charlotte]], [[O'Hare International Airport|Chicago–O'Hare]], [[Blaise Diagne International Airport|Dakar–Diass]], [[Dallas/Fort Worth International Airport|Dallas/Fort Worth]], [[Denver International Airport|Denver]], [[Detroit Metropolitan Airport|Detroit]], [[Dublin Airport|Dublin]], [[Edinburgh Airport|Edinburgh]], [[Fort Lauderdale–Hollywood International Airport|Fort Lauderdale]], [[Southwest Florida International Airport|Fort Myers]], [[Frankfurt Airport|Frankfurt]], [[Owen Roberts International Airport|Grand Cayman]], [[George Bush Intercontinental Airport|Houston–Intercontinental]], [[Jacksonville International Airport|Jacksonville (FL)]], [[Norman Manley International Airport|Kingston–Norman Manley]], [[Murtala Muhammed International Airport|Lagos]], [[McCarran International Airport|Las Vegas]], [[Lisbon Airport|Lisbon]], [[Heathrow Airport|London–Heathrow]], [[Los Angeles International Airport|Los Angeles]], [[Adolfo Suárez Madrid–Barajas Airport|Madrid]], [[Mexico City International Airport|Mexico City]], [[Miami International Airport|Miami]], [[Milan–Malpensa Airport|Milan–Malpensa]], [[Minneapolis–Saint Paul International Airport|Minneapolis/St. Paul]], [[Sangster International Airport|Montego Bay]], [[Nashville International Airport|Nashville]], [[Lynden Pindling International Airport|Nassau]], [[Louis Armstrong New Orleans International Airport|New Orleans]], [[Orlando International Airport|Orlando]], [[Charles de Gaulle Airport|Paris–Charles de Gaulle]], [[Phoenix Sky Harbor International Airport|Phoenix–Sky Harbor]], [[Portland International Airport|Portland (OR)]], [[Punta Cana International Airport|Punta Cana]], [[Raleigh–Durham International Airport|Raleigh/Durham]], [[Leonardo da Vinci–Fiumicino Airport|Rome–Fiumicino]], [[Princess Juliana International Airport|St. Maarten]], [[Salt Lake City International Airport|Salt Lake City]], [[San Antonio International Airport|San Antonio]], [[San Diego International Airport|San Diego]], [[San Francisco International Airport|San Francisco]], [[San Jose International Airport|San Jose (CA)]], [[Luis Muñoz Marín International Airport|San Juan]], [[El Salvador International Airport|San Salvador]], [[Cibao International Airport|Santiago de los Caballeros]], [[Las Américas International Airport|Santo Domingo–Las Américas]], [[São Paulo/Guarulhos International Airport|São Paulo–Guarulhos]], [[Seattle–Tacoma International Airport|Seattle/Tacoma]], [[Tampa International Airport|Tampa]], [[Ben Gurion International Airport|Tel Aviv]], [[Ronald Reagan Washington National Airport|Washington–National]], [[Palm Beach International Airport|West Palm Beach]], [[Zurich Airport|Zürich]] <br />'''Seasonal:''' [[Athens International Airport|Athens]], [[Copenhagen Airport|Copenhagen]], [[Maurice Bishop International Airport|Grenada]], [[Jackson Hole Airport|Jackson Hole]], [[Nice Côte d'Azur Airport|Nice]], [[Václav Havel Airport Prague|Prague]], [[Providenciales International Airport|Providenciales]], [[Keflavík International Airport|Reykjavík–Keflavík]], [[Rio de Janeiro–Galeão International Airport|Rio de Janeiro–Galeão]], [[Los Cabos International Airport|San José del Cabo]], [[Robert L. Bradshaw International Airport|St. Kitts]], [[Cyril E. King Airport|St. Thomas]], [[Shannon Airport|Shannon]], [[Venice Marco Polo Airport|Venice]] |<ref name="DeltaRoutes">{{cite web|title=FLIGHT SCHEDULES|url=https://www.delta.com/flightinfo/viewFlightSchedulesSetup.action|access-date=August 5, 2018}}</ref> <!-- --> | [[Delta Connection]] | [[Baltimore–Washington International Airport|Baltimore]], [[Logan International Airport|Boston]], [[Buffalo Niagara International Airport|Buffalo]], [[Burlington International Airport|Burlington (VT)]], [[Charleston International Airport|Charleston (SC)]], [[O'Hare International Airport|Chicago–O'Hare]], [[Cincinnati/Northern Kentucky International Airport|Cincinnati]], [[Cleveland Hopkins International Airport|Cleveland]], [[John Glenn Columbus International Airport|Columbus–Glenn]], [[Detroit Metropolitan Airport|Detroit]], [[Indianapolis International Airport|Indianapolis]], [[Jacksonville International Airport|Jacksonville (FL)]], [[Montréal–Pierre Elliott Trudeau International Airport|Montréal–Trudeau]], [[Nashville International Airport|Nashville]], [[Norfolk International Airport|Norfolk]], [[Pittsburgh International Airport|Pittsburgh]], [[Portland International Jetport|Portland (ME)]], [[Raleigh–Durham International Airport|Raleigh/Durham]], [[Richmond International Airport|Richmond]], [[Greater Rochester International Airport|Rochester (NY)]], [[Savannah/Hilton Head International Airport|Savannah]], [[Syracuse Hancock International Airport|Syracuse]], [[Toronto Pearson International Airport|Toronto–Pearson]], [[Washington Dulles International Airport|Washington–Dulles]], [[Ronald Reagan Washington National Airport|Washington–National]] | <ref name="DeltaRoutes"/> <!-- --> | [[Eastern Airlines, LLC|Eastern Airlines]] | [[Belo Horizonte International Airport|Belo Horizonte–Confins]] (begins March 30, 2021), [[Cheddi Jagan International Airport|Georgetown–Cheddi Jagan]], [[La Aurora International Airport|Guatemala City]] (begins December 31, 2020),<ref>{{Cite web |url=https://book.goeasternair.com/en/select |title=ആർക്കൈവ് പകർപ്പ് |access-date=2020-12-19 |archive-date=2021-01-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210121110933/https://book.goeasternair.com/en/select |url-status=dead }}</ref> [[José Joaquín de Olmedo International Airport|Guayaquil]], [[Toussaint Louverture International Airport|Port-au-Prince]]| <!-- --> | [[EgyptAir]] | [[Cairo International Airport|Cairo]] | <ref>{{cite web|title=EGYPTAIR – Timetable|url=https://www.egyptair.com/en/Plan/Pages/timetable.aspx|access-date=August 5, 2018}}</ref> <!-- --> | [[El Al]] | [[Ben Gurion International Airport|Tel Aviv]] |<ref>{{cite web|url= https://www.elal.com/en/PassengersInfo/Useful-Info/Flight-Schedule/Pages/Flights-Schedule.aspx|title=Flight Schedule|publisher=El Al}}</ref> <!-- --> | [[Emirates (airline)|Emirates]] | [[Dubai International Airport|Dubai–International]], [[Milan–Malpensa Airport|Milan–Malpensa]] |<ref>{{cite web|url=https://www.emirates.com/ca/english/destinations_offers/timetables/flightschedule.aspx|title=Flight Schedules|publisher=Emirates}}</ref> <!-- --> | [[Ethiopian Airlines]] |[[Addis Ababa Bole International Airport|Addis Ababa]], [[Lomé–Tokoin International Airport|Lomé]] | <ref>{{cite web |last1=Liu |first1=Jim |title=Ethiopian Airlines New York / Houston service changes from late-Oct 2020 |url=https://www.routesonline.com/news/38/airlineroute/294327/ethiopian-airlines-new-york-houston-service-changes-from-late-oct-2020/ |website=Routesonline |access-date=13 October 2020}}</ref> <!-- --> | [[Etihad Airways]] | [[Abu Dhabi International Airport|Abu Dhabi]] |<ref>{{cite web|url=http://www.etihad.com/en-ca/plan-and-book/flight-timetables/|title=Flight Timetables|publisher=Etihad Airways|access-date=2020-12-19|archive-date=2017-04-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20170421022706/http://www.etihad.com/en-ca/plan-and-book/flight-timetables/|url-status=dead}}</ref> <!-- --> | [[Eurowings]] | '''Seasonal:''' [[Düsseldorf Airport|Düsseldorf]] |<ref>{{cite web|title=Flight Schedule|url=https://www.eurowings.com/us/information/flight-schedule.html|access-date=August 5, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20171124001559/https://www.eurowings.com/us/information/flight-schedule.html|archive-date=November 24, 2017|url-status=dead}}</ref> <!-- --> | [[EVA Air]] | [[Taiwan Taoyuan International Airport|Taipei–Taoyuan]] |<ref>{{cite web|url=https://booking.evaair.com/flyeva/EVA/B2C/flight-schedules.aspx|title=Timetables and Downlaods|publisher=EVA Air|access-date=2020-12-19|archive-date=2018-10-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20181029003207/https://booking.evaair.com/flyeva/EVA/B2C/flight-schedules.aspx|url-status=dead}}</ref> <!-- --> | [[Finnair]] | [[Helsinki Airport|Helsinki]] |<ref>{{cite web|title=Finnair flight timetable|url=https://www.finnair.com/at/gb/information-services/flights/timetable|access-date=August 5, 2018}}</ref> <!-- --> | [[Hainan Airlines]] | [[Chengdu Shuangliu International Airport|Chengdu]], [[Chongqing Jiangbei International Airport|Chongqing]] |<ref>{{cite web|url= https://www.hainanairlines.com/HUPortal/dyn/portal/DisplayPage?COUNTRY_SITE=INT&SITE=CBHZCBHZ&LANGUAGE=GB&PAGE=TITA |title=Flight Schedule|publisher=Hainan Airlines}}</ref> <!-- --> | [[Hawaiian Airlines]] | [[Daniel K. Inouye International Airport|Honolulu]] |<ref name="HawaiianRoutes">{{cite web|title=Destinations|url=https://www.hawaiianairlines.com/destinations|access-date=August 5, 2018}}</ref> <!-- --> | [[Iberia (airline)|Iberia]] | [[Adolfo Suárez Madrid–Barajas Airport|Madrid]] |<ref>{{cite web|title=Flight times – Iberia|url=https://www.iberia.com/gb/schedules/|access-date=August 5, 2018|archive-date=2018-03-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20180317232127/https://www.iberia.com/gb/schedules/|url-status=dead}}</ref> <!-- --> | [[Icelandair]] | [[Keflavík International Airport|Reykjavík–Keflavík]] |<ref>{{cite web|url=http://www.icelandair.ca/information/travel-guide/timetable/|title=Flight Schedule|publisher=Icelandair|access-date=2020-12-19|archive-date=2017-11-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20171116064841/http://www.icelandair.ca/information/travel-guide/timetable/|url-status=dead}}</ref> <!-- --> | [[Japan Airlines]] | [[Haneda Airport|Tokyo–Haneda]] |<ref>{{cite web|title=Japan Airlines Timetables|url=http://www.jal.co.jp/en/inter/route/time/|access-date=August 5, 2018}}</ref> <!-- --> | [[JetBlue]] | [[Rafael Hernández Airport|Aguadilla]], [[Albuquerque International Sunport|Albuquerque]], [[V. C. Bird International Airport|Antigua]], [[Queen Beatrix International Airport|Aruba]], [[Hartsfield–Jackson Atlanta International Airport|Atlanta]], [[Austin–Bergstrom International Airport|Austin]], [[Grantley Adams International Airport|Barbados]], [[L.F. Wade International Airport|Bermuda]], [[Logan International Airport|Boston]], [[Buffalo Niagara International Airport|Buffalo]], [[Bob Hope Airport|Burbank]], [[Burlington International Airport|Burlington (VT)]], [[Cancún International Airport|Cancún]], [[Rafael Núñez International Airport|Cartagena]], [[Charleston International Airport|Charleston (SC)]], [[O'Hare International Airport|Chicago–O'Hare]], [[Curaçao International Airport|Curaçao]], [[Dallas/Fort Worth International Airport|Dallas/Fort Worth]], [[Denver International Airport|Denver]], [[Detroit Metropolitan Airport|Detroit]], [[Fort Lauderdale–Hollywood International Airport|Fort Lauderdale]], [[Southwest Florida International Airport|Fort Myers]], [[Cheddi Jagan International Airport|Georgetown–Cheddi Jagan]], [[Owen Roberts International Airport|Grand Cayman]], [[Maurice Bishop International Airport|Grenada]], [[La Aurora International Airport|Guatemala City]] (begins April 28, 2021), [[José Joaquín de Olmedo International Airport|Guayaquil]], [[José Martí International Airport|Havana]], [[George Bush Intercontinental Airport|Houston–Intercontinental]], [[Jacksonville International Airport|Jacksonville (FL)]], [[Norman Manley International Airport|Kingston–Norman Manley]], [[McCarran International Airport|Las Vegas]], [[Daniel Oduber Quirós International Airport|Liberia (CR)]], [[Los Angeles International Airport|Los Angeles]], [[Miami International Airport|Miami]] (begins February 11, 2021),<ref>{{Cite web |url=http://blueir.investproductions.com/investor-relations/press-releases/2020/12-17-2020-130220331 |title=ആർക്കൈവ് പകർപ്പ് |access-date=2020-12-19 |archive-date=2020-12-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201217131019/http://blueir.investproductions.com/investor-relations/press-releases/2020/12-17-2020-130220331 |url-status=dead }}</ref> [[Minneapolis–Saint Paul International Airport|Minneapolis/St. Paul]], [[Sangster International Airport|Montego Bay]], [[Nashville International Airport|Nashville]], [[Lynden Pindling International Airport|Nassau]], [[Louis Armstrong New Orleans International Airport|New Orleans]], [[Ontario International Airport|Ontario]], [[Orlando International Airport|Orlando]], [[Phoenix Sky Harbor International Airport|Phoenix–Sky Harbor]], [[Pointe-à-Pitre International Airport|Pointe-à-Pitre]], [[Mercedita Airport|Ponce]], [[Toussaint Louverture International Airport|Port-au-Prince]], [[Portland International Airport|Portland (OR)]], [[Piarco International Airport|Port of Spain]], [[Providenciales International Airport|Providenciales]], [[Gregorio Luperón International Airport|Puerto Plata]], [[Punta Cana International Airport|Punta Cana]], [[Raleigh–Durham International Airport|Raleigh/Durham]], [[Reno–Tahoe International Airport|Reno/Tahoe]], [[Greater Rochester International Airport|Rochester (NY)]], [[Sacramento International Airport|Sacramento]], [[Hewanorra International Airport|St. Lucia–Hewanorra]], [[Princess Juliana International Airport|St. Maarten]], [[Cyril E. King Airport|St. Thomas]], [[Salt Lake City International Airport|Salt Lake City]], [[San Diego International Airport|San Diego]], [[San Francisco International Airport|San Francisco]], [[San Jose International Airport|San Jose (CA)]], [[Juan Santamaría International Airport|San José de Costa Rica]], [[Los Cabos International Airport|San José del Cabo]] (begins June 17, 2021),<ref>{{Cite web |url=http://blueir.investproductions.com/investor-relations/press-releases/2020/12-17-2020-130220331 |title=ആർക്കൈവ് പകർപ്പ് |access-date=2020-12-19 |archive-date=2020-12-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201217131019/http://blueir.investproductions.com/investor-relations/press-releases/2020/12-17-2020-130220331 |url-status=dead }}</ref> [[Luis Muñoz Marín International Airport|San Juan]], [[Cibao International Airport|Santiago de los Caballeros]], [[Las Américas International Airport|Santo Domingo–Las Américas]], [[Sarasota–Bradenton International Airport|Sarasota]], [[Savannah/Hilton Head International Airport|Savannah]], [[Seattle–Tacoma International Airport|Seattle/Tacoma]], [[Syracuse Hancock International Airport|Syracuse]], [[Tampa International Airport|Tampa]], [[Palm Beach International Airport|West Palm Beach]], [[Worcester Regional Airport|Worcester]]<br />'''Seasonal:''' [[Bozeman Yellowstone International Airport|Bozeman]], [[Barnstable Municipal Airport|Hyannis]], [[Key West International Airport|Key West]] (begins February 11, 2021),<ref>{{Cite web |url=http://blueir.investproductions.com/investor-relations/press-releases/2020/12-17-2020-130220331 |title=ആർക്കൈവ് പകർപ്പ് |access-date=2020-12-19 |archive-date=2020-12-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201217131019/http://blueir.investproductions.com/investor-relations/press-releases/2020/12-17-2020-130220331 |url-status=dead }}</ref> [[Martha's Vineyard Airport|Martha's Vineyard]], [[Montrose Regional Airport|Montrose]], [[Nantucket Memorial Airport|Nantucket]], [[Palm Springs Airport|Palm Springs]], [[Portland International Jetport|Portland (ME)]] |<ref name="JetBlueRoutes">{{cite web|title=JetBlue Airlines Timetable|url=https://b6.innosked.com/(S(ke2am3wxgiegj0zs1pxotirq))/default.aspx|access-date=August 5, 2018|archive-date=2013-07-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20130713064749/http://b6.innosked.com/(S(52udsaj2thvywnmtihsndo55))/default.aspx|url-status=dead}}</ref> <!-- --> | [[Kenya Airways]] | [[Jomo Kenyatta International Airport|Nairobi–Jomo Kenyatta]] | <ref>{{cite web|url=https://www.routesonline.com/news/38/airlineroute/294477/kenya-airways-nov-2020-international-operations-as-of-19oct20/|title=Kenya Airways Nov 2020 International Operations as of 19OCT20|publisher=Airlineroute|date=20 October 2020|access-date=20 October 2020}}</ref> <!-- --> | [[KLM]] | [[Amsterdam Airport Schiphol|Amsterdam]] |<ref>{{cite web|url=https://www.klm.com/travel/ca_en/prepare_for_travel/up_to_date/timetable/index.htm|title=View the Timetable|publisher=KLM|access-date=2020-12-19|archive-date=2017-09-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20170912011516/https://www.klm.com/travel/ca_en/prepare_for_travel/up_to_date/timetable/index.htm|url-status=dead}}</ref> <!-- --> | [[Korean Air]] | [[Incheon International Airport|Seoul–Incheon]] |<ref>{{cite web|url=https://www.koreanair.com/global/en/booking/schedule-flight.html#schedule|title=Flight Status and Schedules|publisher=Korean Air|access-date=2020-12-19|archive-date=2018-06-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20180628234008/https://www.koreanair.com/global/en/booking/schedule-flight.html#schedule|url-status=dead}}</ref> <!-- --> | [[Kuwait Airways]] | [[Kuwait International Airport|Kuwait City]]| <ref>{{cite web|title=Flight Map|url=https://www.kuwaitairways.com/en/routemap|access-date=August 5, 2018}}</ref> <!-- --> | [[LATAM Brasil]] | [[São Paulo–Guarulhos International Airport|São Paulo–Guarulhos]] |<ref name="Flight Status – LATAM Airlines">{{cite web|title=Flight Status – LATAM Airlines|url=https://www.latam.com/en_nz/apps/personas/flightstatus/|access-date=August 5, 2018}}</ref> <!-- --> | [[LATAM Chile]] | [[Jorge Chávez International Airport|Lima]], [[Comodoro Arturo Merino Benítez International Airport|Santiago de Chile]] |<ref name="Flight Status – LATAM Airlines" /> <!-- --> | [[LATAM Ecuador]] | [[José Joaquín de Olmedo International Airport|Guayaquil]] |<ref name="Flight Status – LATAM Airlines" /> <!-- --> | [[Level (airline)|Level]] | [[Barcelona–El Prat Airport|Barcelona]] |<ref>{{Cite web|url=https://www.flylevel.com/en/destinations/overview|title=LEVEL, book direct flights and cheap flight tickets|website=www.flylevel.com|access-date=2020-12-19|archive-date=2018-02-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20180215204148/https://www.flylevel.com/en/destinations/overview|url-status=dead}}</ref> <!-- --> | [[LOT Polish Airlines]] | [[Budapest Ferenc Liszt International Airport|Budapest]], [[Kraków John Paul II International Airport|Kraków]], [[Warsaw Chopin Airport|Warsaw–Chopin]] |<ref>{{cite web|url= http://www.lot.com/lt/en/flights-schedule|title=Timetables|publisher=LOT Polish Airlines}}</ref> <!-- --> | [[Lufthansa]] | [[Frankfurt Airport|Frankfurt]], [[Munich Airport|Munich]] |<ref>{{cite web|url=http://www.lufthansa.com/ca/en/Online-timetable|title=Timetable – Lufthansa Canada|publisher=Lufthansa|access-date=2020-12-19|archive-date=2017-11-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20171109191434/http://www.lufthansa.com/ca/en/Online-timetable|url-status=dead}}</ref> <!-- --> | [[Norwegian Air Shuttle]] | [[Amsterdam Airport Schiphol|Amsterdam]], [[Barcelona–El Prat Josep Tarradellas Airport|Barcelona]], [[Gatwick Airport|London–Gatwick]], [[Oslo Airport, Gardermoen|Oslo–Gardermoen]], [[Charles de Gaulle Airport|Paris–Charles de Gaulle]], [[Leonardo da Vinci–Fiumicino Airport|Rome–Fiumicino]] |<ref>{{cite web|title=Norwegian Air Shuttle Destinations|url=https://www.norwegian.com/us/destinations/|access-date=October 17, 2020}}</ref> <!-- --> | [[Philippine Airlines]] | [[Ninoy Aquino International Airport|Manila]] |<ref>{{cite web|title=Flight Timetable|url=https://www.philippineairlines.com/TravelInformation/FlightTimetable|access-date=August 5, 2018|archive-date=2018-10-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20181026055852/https://www.philippineairlines.com/TravelInformation/FlightTimetable|url-status=dead}}</ref> <!-- --> | [[Qantas]] | [[Sydney Airport|Sydney]]{{ref|a|a}}<!--Under typical Wikipedia rules Qantas should not be on the list at all. However, I think it is worth mentioning that Qantas still fly to JFK. The flight number of JFK-LAX continues on to Sydney and a 787 aircraft continues to Sydney. Please see talk page "Qantas to Sydney" if there are any concerns. Also, do not add Los Angeles as Qantas doesn't have eighth freedom rights. EDIT: Qantas have actually changed the plane to a 787, and now the aircraft continues to Sydney instead of Brisbane. Check qantas.com if you aren't convinced. It is, however, believed that Qantas will soon announce a direct flight with the Airbus A350 to Sydney, known as 'Project Sunrise'.--> |<ref>{{cite web|title=Qantas Timetables|url=https://www.qantas.com/travel/airlines/timetable/global/en|access-date=August 5, 2018}}</ref> <!--Please don't delete the references! Check talk page for more info.--> <!-- --> | [[Qatar Airways]] | [[Hamad International Airport|Doha]] |<ref name="QatarRoutes">{{cite web|title=Flight timetable|url=https://booking.qatarairways.com/nsp/views/timeTableIndex.xhtml|access-date=August 5, 2018}}</ref> <!-- --> | [[Royal Air Maroc]] | [[Mohammed V International Airport|Casablanca]] |<ref>{{cite web|title=Flight Schedules|url=https://www.royalairmaroc.com/int-en/E-Services/Flight-schedules|access-date=August 5, 2018|archive-date=2018-08-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20180805052431/https://www.royalairmaroc.com/int-en/E-Services/Flight-schedules|url-status=dead}}</ref> <!-- --> | [[Royal Jordanian]] | [[Queen Alia International Airport|Amman–Queen Alia]] |<ref name="RoyalJordanianRoutes">{{cite web| title=Route Map| url=http://www.rj.com/en/destinations/route_map| publisher=Royal Jordanian Airlines| access-date=August 5, 2018| archive-url=https://web.archive.org/web/20180805082904/https://www.rj.com/en/destinations/route_map| archive-date=August 5, 2018| url-status=dead}}</ref> <!-- --> | [[Saudia]] | [[King Abdulaziz International Airport|Jeddah]], [[King Khalid International Airport|Riyadh]]<br />'''Charter:''' [[Prince Mohammad bin Abdulaziz Airport|Medina]]|<ref>{{cite web|title=Flight Schedule|url=https://www.saudia.com/TRAVEL-WITH-SAUDIA/Where-we-fly/Flight-Schedule|access-date=August 5, 2018}}</ref> <!-- --> | [[Singapore Airlines]] | [[Frankfurt Airport|Frankfurt]], [[Singapore Changi Airport|Singapore]] |<ref>{{cite web|title=Flight schedules|url=https://www.singaporeair.com/en_UK/plan-and-book/your-booking/flightschedule/|access-date=August 5, 2018}}</ref> <!-- --> | [[South African Airways]] | [[O. R. Tambo International Airport|Johannesburg–O. R. Tambo]] | <ref>{{cite web|title=Flight Schedule Timetables|url=https://www.flysaa.com/cms/za/en/flyingSAA/schedulesroutes/flight_schedules.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20180411111553/https://www.flysaa.com/cms/za/en/flyingSAA/schedulesroutes/flight_schedules.html|url-status=dead|archive-date=April 11, 2018|access-date=August 5, 2018}}</ref> <!-- --> | [[Swiss International Air Lines]] | [[Geneva Airport|Geneva]], [[Zurich Airport|Zürich]] |<ref>{{cite web|title=Timetable|url=https://www.swiss.com/CH/EN/book/flight-information/timetable.html|access-date=August 5, 2018}}</ref> <!-- --> | [[TAP Air Portugal]] | [[Lisbon Airport|Lisbon]] |<ref>{{cite web|url=https://www.flytap.com/en-pt/destinations/all-destinations|title=All Destinations|publisher=TAP Portugal|access-date=2020-12-19|archive-date=2017-05-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20170512030032/https://www.flytap.com/en-pt/destinations/all-destinations|url-status=dead}}</ref> <!-- --> |[[Turkish Airlines]]| [[Istanbul Airport|Istanbul]] |<ref>{{cite web|url=https://www.turkishairlines.com/en-us/flights/|title=Online Flight Schedule|publisher=Turkish Airlines}}</ref> <!-- --> | {{nowrap|[[Ukraine International Airlines]]}} | [[Boryspil International Airport|Kyiv–Boryspil]] |<ref>{{cite web|title=Timetable – Ukraine International Airlines|url=https://www.flyuia.com/ua/en/information/flights-schedule|access-date=August 5, 2018|archive-date=2018-06-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20180617043047/https://www.flyuia.com/ua/en/information/flights-schedule|url-status=dead}}</ref> <!-- --> | [[United Airlines]] | [[Los Angeles International Airport|Los Angeles]], [[San Francisco International Airport|San Francisco]] (both resume February 1, 2021)<ref>{{Cite web |url=https://hub.united.com/2020-11-10-we-are-back-united-announces-return-to-new-yorks-jfk-airport-2648851299.html |title=ആർക്കൈവ് പകർപ്പ് |access-date=2020-12-19 |archive-date=2021-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211015193942/https://hub.united.com/2020-11-10-we-are-back-united-announces-return-to-new-yorks-jfk-airport-2648851299.html |url-status=dead }}</ref> | <ref name="UnitedRoutes">{{cite web|title=Timetable|url=https://www.united.com/web/en-US/apps/travel/timetable/default.aspx|access-date=10 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20170128165254/https://www.united.com/web/en-US/apps/travel/timetable/default.aspx|archive-date=28 January 2017|url-status=dead}}</ref> <!-- --> | [[Uzbekistan Airways]] | [[Tashkent International Airport|Tashkent]]|<ref>{{cite web|title=Uzbekistan Airways to Increase Tashkent New York JFK Frequency in Early April 2019| url=https://centreforaviation.com/news/uzbekistan-airways-to-increase-tashkent-new-york-jfk-frequency-in-early-apr-2019-891943|access-date=August 6, 2019}}</ref> <!-- --> |[[Virgin Atlantic]]|[[Heathrow Airport|London–Heathrow]], [[Manchester Airport|Manchester (UK)]]|<ref name="VirginAtlanticRoutes">{{cite web|title=Interactive flight map|url=http://vs.fltmaps.com/en/gb|access-date=August 5, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180424150818/http://vs.fltmaps.com/en/gb|archive-date=April 24, 2018|url-status=dead}}</ref> |[[VivaAerobus]]|[[Mexico City International Airport|Mexico City]]|<ref>{{cite web |title=Our Destination {{!}} VivaAerobus |url= https://www.vivaaerobus.com/en/destinations/all-destinations |access-date=August 5, 2018}}</ref> <!-- --> |[[Volaris]]|[[Miguel Hidalgo y Costilla Guadalajara International Airport|Guadalajara]] |<ref name="VolarisRoutes">{{cite web|title=Volaris Flight Schedule|url=http://cms.volaris.com/en/travel-with-volaris/flight-information/complete-timetable-of-our-flights/|access-date=August 5, 2018|archive-date=2017-02-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20170227151536/http://cms.volaris.com/en/travel-with-volaris/flight-information/complete-timetable-of-our-flights/|url-status=dead}}</ref> <!-- --> |[[Volaris Costa Rica]]|[[Juan Santamaría International Airport|San José de Costa Rica]], [[El Salvador International Airport|San Salvador]]<ref name=COVIDVOI2>{{cite web|url=https://www.estrategiaynegocios.net/empresasymanagement/1416176-330/volaris-volver%C3%A1-a-volar-en-centroam%C3%A9rica|title=Volaris will fly again in Central America|language=es|website=estrategiaynegocios.net|date=October 2020|access-date=October 19, 2020|archive-date=2021-01-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20210122053752/https://www.estrategiaynegocios.net/empresasymanagement/1416176-330/volaris-volver%C3%A1-a-volar-en-centroam%C3%A9rica|url-status=dead}}</ref>|<ref>{{cite web|title=Route Map|url=https://cms.volaris.com/en/travel-with-volaris/our-destinations/all-the-cities-you-can-reach-with-volaris/?countryflag=United+States&currency=USD&Customer_ID=21&Customer_Email=WebAnonymous|access-date=August 5, 2018}}</ref> <!-- --> |[[WestJet]]|[[Calgary International Airport|Calgary]]|<ref name="WestJetRoutes">{{cite web|title=Flight schedules|url=https://www.westjet.com/en-ca/travel-info/flight-info/flight-schedules|access-date=August 5, 2018}}</ref> <!-- --> |[[XiamenAir]]|[[Fuzhou Changle International Airport|Fuzhou]] |<ref>{{cite web|title=Xiamen Flight Schedule & Timetable|url=https://www.wego.com/schedules/xmn/xiamen-flight-schedules|access-date=August 5, 2018}}</ref> <!-- --> }} == അവലംബം == {{reflist|colwidth=30em}} == വായനക്കായി == * Bloom, Nicholas Dagen. ''The Metropolitan Airport: JFK International and Modern New York'' (University of Pennsylvania Press, 2015). x, 233 pp. == പുറം കണ്ണികൾ == {{Commons and category|John F. Kennedy International Airport|John F. Kennedy International Airport}} {{Wikivoyage|John F. Kennedy International Airport}} * [http://www.panynj.gov/airports/jfk.html John F. Kennedy International Airport] (official site) * [https://www.jfk-international-airport.com/ John F. Kennedy International Airport Guide] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201201141223/https://www.jfk-international-airport.com/ |date=2020-12-01 }} (official site) * [https://web.archive.org/web/20110309183728/http://www.jfkiat.com/ Terminal4 JFK International Airport] (official site) * {{cite web|url= https://www.dot.ny.gov/divisions/operating/opdm/aviation/repository/air_dir/jfk.pdf|archive-url= https://web.archive.org/web/20121004104510/https://www.dot.ny.gov/divisions/operating/opdm/aviation/repository/air_dir/jfk.pdf |url-status= dead |archive-date=October 4, 2012|title=New York State DOT Airport Diagram }} * {{FAA-diagram|00610}} * {{FAA-procedures|JFK}} * [https://www.flickr.com/photos/12530375@N08/12535824724/sizes/k 1959 Port Authority map of Idlewild] * [https://www.airportsdata.net/airport-JFK/ New York JFK airport data] (at Airportsdata.net) {{US-airport|JFK}} [[വർഗ്ഗം:അമേരിക്കൻ ഐക്യനാടുകളിലെ വിമാനത്താവളങ്ങൾ]] 3hptym6m88rcgsyg4ixuzs8g6vbjxx4 0 536410 4610552 3632065 2026-03-29T00:41:44Z InternetArchiveBot 146798 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 4610552 wikitext text/x-wiki {{PU|Jules Gonin}} {{Infobox scientist |name = ജൂൾസ് ഗോനിൻ |image = |image_size = |birth_name = |birth_date = {{birth date|df=yes|1870|8|10}} |birth_place = {{nowrap|[[Lausanne|ലൗസെൻ]], [[Switzerland|സ്വിറ്റ്സർലൻ്റ്]]}}<ref name="Wolf03"/> |death_date = മെയ്<ref name="Wolf03"/> അല്ലെങ്കിൽ ജൂൺ,<ref name="Lexikon">{{cite web|title=Universal-Lexikon|url=http://universal_lexikon.deacademic.com/244615|website=DE academic|access-date=2021-03-25|archive-date=2017-10-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20171009041926/http://universal_lexikon.deacademic.com/244615|url-status=dead}}</ref> 1935 |death_place = {{nowrap|[[Lausanne|ലൗസെൻ]], [[Switzerland|സ്വിറ്റ്സർലൻ്റ്]]}} |residence = |nationality = |alma_mater = |thesis_title = |thesis_url = |thesis_year = |doctoral_advisor = |doctoral_students = |notable_students = |known_for = |influences = |influenced = |footnotes = |field = [[Ophthalmology|നേത്രരോഗശാസ്ത്രം]] |work_institution = |prizes = }} റെറ്റിന ഡിറ്റാച്ച്മെൻറുകൾ ചികിത്സിക്കുന്നതിനുള്ള ആദ്യത്തെ വിജയകരമായ ശസ്ത്രക്രിയയായ ഇഗ്നിപങ്ചർ പ്രക്രിയയ്ക്ക് തുടക്കമിട്ട ലോസാനിലെ [[നേത്രവിജ്ഞാനം|നേത്രരോഗവിഭാഗം]] പ്രൊഫസറായിരുന്നു '''ജൂൾസ് ഗോനിൻ''' (10 ഓഗസ്റ്റ് 1870 - മെയ് 1935).<ref name="Wolf03">{{Cite journal|last=Wolfensberger|first=TJ|date=Dec 2003|title=Jules Gonin. Pioneer of retinal detachment surgery|journal=Indian J Ophthalmol|volume=51|issue=4|pages=303–8|pmid=14750617}}</ref><ref name="Wolf13">{{Cite web|url=http://www.clubjulesgonin.com/member/history.asp|title=Jules Gonin. Pioneer of retinal detachment surgery|access-date=20 November 2013|last=Wolfensberger|first=Thomas J|website=History|publisher=Club Jules Gonin|archive-date=2017-07-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20170731084708/http://www.clubjulesgonin.com/member/history.asp|url-status=dead}}</ref> == ആദ്യകാലജീവിതം == സംസ്കാരവും മതവിശ്വാസവുമുള്ള ഒരു കുടുംബത്തിലാണ് ജൂൾസ് വളർന്നത്. സ്കൂൾ പഠനകാലത്ത് അദ്ദേഹം വിവിധ ഭാഷകളിൽ കഴിവുകൾ പ്രകടിപ്പിച്ചു. ഫ്രഞ്ച്, സ്വിസ് ജർമ്മൻ, ലാറ്റിൻ, ഗ്രീക്ക് ഭാഷകൾ സംസാരിച്ചു. ഇംഗ്ലീഷ്, സ്പാനിഷ്, ഇറ്റാലിയൻ ഭാഷകളും പഠിച്ചു. 1888 ൽ കോളേജ് ഓഫ് സയൻസസിൽ ചേർന്ന അദ്ദേഹം ലോസാൻ സർവകലാശാലയിൽ നിന്ന് മെഡിസിൻ പഠിച്ചു. [[ചിത്രശലഭം|ചിത്രശലഭങ്ങളെക്കുറിച്ചുള്ള]] ഗവേഷണ പഠനത്തിന് അദ്ദേഹം സർവകലാശാലയിൽ നിന്ന് ഡിസ്റ്റിങ്ഷൻ നേടി. പിന്നീട് അദ്ദേഹം ലോസാനിലെ പാത്തോളജി ഇൻസ്റ്റിറ്റ്യൂട്ടിൽ പ്രവേശിച്ചു. നേത്രരോഗത്തിൽ താൽപര്യം വളർന്ന അദ്ദേഹത്തിന് 1896 ൽ ലോസാനിലെ നേത്ര ആശുപത്രി ഡയറക്ടറായിരുന്ന ഡോ. മാർക്ക് ഡുഫോർ പരിശീലനം നൽകി.<ref>{{Cite journal|title=Jules Gonin. Inventor of the surgical treatment for retinal detachment|date=1976|journal=Survey of Ophthalmology|doi=10.1016/0039-6257(76)90125-9|pmid=797030|volume=21|issue=3|pages=276–84|last=Rumpf|first=J}}</ref> == നോബൽ സമ്മാനം == റെറ്റിന ഡിറ്റാച്ച്മെന്റ് ശസ്ത്രക്രിയയിലെ കണ്ടുപിടുത്തങ്ങൾക്ക് ഗോണിൻ [[വൈദ്യശാസ്ത്രത്തിനുള്ള നോബൽ സമ്മാനം|ഫിസിയോളജി അല്ലെങ്കിൽ മെഡിസിൻ നൊബേൽ സമ്മാനത്തിന്റെ]] വക്ക് വരെ എത്തി. നോബൽ സമ്മാനം അദ്ദേഹത്തിന് അർഹതപ്പെട്ടതായിരുന്നു എന്നാണ് ചിലരുടെ അഭിപ്രായം.<ref name="Arruga">{{Cite journal|last=Arruga|first=A|title=Little known aspects of Jules Gonin's life|journal=Doc Ophtalmol|volume=94|issue=1–2|pages=83–90|date=1997|pmid=9657292|doi=10.1007/BF02629682}}</ref> 1934- ൽ അദ്ദേഹത്തെ നൊബേൽ കമ്മിറ്റി ഗൗരവമായി പരിഗണിച്ചു.<ref name="Ravin">{{Cite journal|last=Ravin|first=James G.|title=Gullstrand, Einstein, and the Nobel Prize|journal=Arch. Ophthalmol.|volume=117|issue=5|pages=670–672|doi=10.1001/archopht.117.5.670|url=https://jamanetwork.com/journals/jamaophthalmology/fullarticle/411928|year=1999}}</ref> ഗോണിന്റെ ഗവേഷണത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ഒരു ചോദ്യാവലി ലോകമെമ്പാടുമുള്ള നേത്രരോഗവിദഗ്ദ്ധർക്ക് അയച്ചു, അതിൽ ഒരാളൊഴികെ എല്ലാവരും അനുകൂലമായി മറുപടി നൽകി. അസൂയാലുവായ അയാൾ മൂലം അവാർഡ് നൽകുന്നത് ഒരു വർഷത്തേക്ക് മാറ്റിവയ്ക്കാൻ സമിതി തീരുമാനിച്ചു. അടുത്ത വർഷം സമ്മാനം പ്രഖ്യാപിക്കുന്നതിന് മുമ്പ് 1935 ലെ വസന്തകാലത്ത് അദ്ദേഹം അപ്രതീക്ഷിതമായി മരണമടഞ്ഞു. == മറ്റ് ബഹുമതികൾ == * ഇന്റർനാഷണൽ കൗൺസിൽ ഓഫ് ഒഫ്താൽമോളജി 1941 മുതൽ ഗോണിൻ മെഡൽ എന്ന പേരിൽ നാലുവർഷത്തിൽ ഒരിക്കൽ നൽകുന്ന അവാർഡ് നൽകിത്തുടങ്ങി. * ദി {{Illm|Hôpital ophtalmique Jules-Gonin|fr}} അദ്ദേഹത്തിന്റെ പേരിലാണ് അറിയപ്പെടുന്നത്. * അദ്ദേഹം എല്ലാ ദിവസവും വീട്ടിൽ നിന്ന് ആശുപത്രിയിലേക്ക് നടന്നിരുന്ന ലോസാനിലെ തെരുവിന് ഇപ്പോൾ അദ്ദേഹത്തിന്റെ പേരാണ് നൽകിയിരിക്കുന്നത്.<ref name="Wolf03"/> == അവലംബം == {{reflist}} == പുറം കണ്ണികൾ == {{Commons category|Jules Gonin}} * {{Internet Archive author |sname=Jules Gonin |sopt=t}} *[http://www.ascrs.org/Awards/Jules-Gonin-MD.cfm Jules Gonin, MD<!-- bot-generated title -->] at www.ascrs.org [[വർഗ്ഗം:1935-ൽ മരിച്ചവർ]] [[വർഗ്ഗം:1870-ൽ ജനിച്ചവർ]] j67jnizaj51dveb1wnxxk55yz02ir0i 0 537323 4610522 3909979 2026-03-28T18:11:01Z InternetArchiveBot 146798 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 4610522 wikitext text/x-wiki {{prettyurl|Chimamanda Ngozi Adichie}} {{Infobox writer | name = ചിമാമണ്ട എൻഗോസി അഡിച്ചി | image = Chimamanda Ngozi Adichie 9374.JPG | caption = Adichie in 2013 | pseudonym = | birth_name = <!--if different--> | birth_date = {{Birth date and age|df=yes|1977|9|15}} | birth_place = [[എൻനുഗു]], [[എൻനുഗു സ്റ്റേറ്റ്]], നൈജീരിയ | death_date = | death_place = | occupation = [[നോവലിസ്റ്റ്]], ചെറുകഥാകൃത്ത്, [[non-fiction|non-fiction writer]] | nationality = [[Nigerian|നൈജീരിയൻ]]<br/> [[Americans|അമേരിക്കൻ]] | alma_mater = [[Eastern Connecticut State University|ഈസ്റ്റേൺ കണക്റ്റിക്കട്ട് സ്റ്റേറ്റ് യൂണിവേഴ്സിറ്റി]] (BA)<br/>[[Johns Hopkins University|ജോൺസ് ഹോപ്കിൻസ് സർവകലാശാല]] (MA)<br/>[[Yale University|യേൽ യൂണിവേഴ്സിറ്റി]] (MA) | period = 2003–present | genre = | movement = | notableworks = ''[[Purple Hibiscus|പർപ്പിൾ ഹൈബിസ്കസ്]]'' (2003)<br/>''[[Half of a Yellow Sun]]'' (2006)<br >''[[Americanah]]'' (2013)<br/> ''[[We Should All Be Feminists]]'' (2014) | spouse = {{marriage|ഇവാര എസെജ്|2009}}<ref name=Brockes>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/books/2017/mar/04/chimamanda-ngozi-adichie-stop-telling-me-feminism-hot|title=Chimamanda Ngozi Adichie: 'Can people please stop telling me feminism is hot?'|last=Brockes|first=Emma|author-link=Emma Brockes|date=4 March 2017|newspaper=[[The Guardian]]|access-date=22 August 2017|language=en-GB|issn=0261-3077}}</ref> | children = 1 | awards = [[MacArthur Fellowship|മാക് ആർതർ ഫെലോഷിപ്പ്]] (2008) | module = {{Listen| embed=yes |filename = Chimamanda_Ngozi_Adichie_bbc_radio4_front_row_03_05_2013.flac |title = Chimamanda Ngozi Adichie's voice |type = speech |description = from the BBC programme ''[[Front Row (radio programme)|Front Row]]'', 3 May 2013.<ref>{{Cite episode | title= Chimamanda Ngozi Adichie |series= Front Row |series-link= Front Row (radio programme) |url= http://www.bbc.co.uk/programmes/b01s4vfn |station= [[BBC Radio 4]] |date= 3 May 2013 |access-date= 18 January 2014 }}</ref> }} | website = {{url|https://www.chimamanda.com}} | imagesize = }} [[File:Bookbits - 2009-08-13 Chimamanda Ngozi Adichie-The Thing Around Your Neck.vorb.oga|thumb|right|Chimamanda Ngozi Adichie talks about ''The Thing Around Your Neck'' on Bookbits radio]] നോവലുകൾ, ചെറുകഥകൾ, നോൺ ഫിക്ഷൻ എന്നിവ ഉൾപ്പെടുന്ന രചനകൾ നടത്തിയ ഒരു [[നൈജീരിയ]]ൻ എഴുത്തുകാരിയാണ് '''ചിമാമണ്ട എൻഗോസി അഡിച്ചി'''<ref name="nyt2006"/> (ജനനം: 15 സെപ്റ്റംബർ 1977)<ref name="Biography of Chimamanda Adichie">{{Cite web|url=https://www.gradesaver.com/author/chimamanda-ngozi-adichie|title=Chimamanda Ngozi Adichie Biography &#124; List of Works, Study Guides & Essays &#124; GradeSaver|website=gradesaver.com}}</ref> ദി ടൈംസ് ലിറ്റററി സപ്ലിമെന്റിൽ അവളെ "വിമർശക പ്രശംസ നേടിയ യുവ ആംഗ്ലോഫോൺ രചയിതാക്കളുടെ [ഇത്] ഒരു പുതിയ തലമുറ വായനക്കാരെ ആഫ്രിക്കൻ സാഹിത്യത്തിലേക്ക് ആകർഷിക്കുന്നതിൽ വിജയിക്കുന്ന" <ref name="Biography of Chimamanda Adichie"/><ref name="britannica.com">{{Cite web|title=Chimamanda Ngozi Adichie {{!}} Biography, Books, & Facts|url=https://www.britannica.com/biography/Chimamanda-Ngozi-Adichie|first=J.E.|last= Luebering|access-date=2021-05-19|website=Encyclopedia Britannica|language=en}}</ref>"ഏറ്റവും പ്രമുഖ" എന്ന് വിശേഷിപ്പിക്കപ്പെട്ടു. ഒരു ഫെമിനിസ്റ്റ്,<ref name="academy"/><ref name="YNaija"/><ref name="guard-2018-April"/> ആയ അഡിച്ചി, പർപ്പിൾ ഹൈബിസ്കസ് (2003), ഹാഫ് ഓഫ് എ യെല്ലോ സൺ (2006), അമേരിക്കാന (2013), എന്നീ നോവലുകളും ദി തിംഗ് എറൗണ്ട് യുവർ നെക്ക് (2009) എന്ന ചെറുകഥാ സമാഹാരം, വി ഷുഡ് ആൾ ബി ഫെമിനിസ്റ്റ് (2014) <ref name="chathamhouse"/>എന്ന പുസ്തക ദൈർഘ്യമുള്ള ലേഖനം എന്നിവ എഴുതിയിട്ടുണ്ട്. അവളുടെ ഏറ്റവും പുതിയ പുസ്തകങ്ങൾ ഡിയർ ഇജ്യാവെലെ, അല്ലെങ്കിൽ എ ഫെമിനിസ്റ്റ് മാനിഫെസ്റ്റോ ഇൻ പതിനഞ്ച് നിർദ്ദേശങ്ങൾ (2017), സിക്കോറ (2020), നോട്ട്സ് ഓൺ ഗ്രീഫ് (2021) എന്നിവയാണ്.<ref>{{Cite news|date=2021-05-09|title=Notes on Grief by Chimamanda Ngozi Adichie review – a moving account of a daughter's sorrow|url=http://www.theguardian.com/books/2021/may/09/notes-on-grief-by-chimamanda-ngozi-adichie-review-a-moving-account-of-a-daughters-sorrow|access-date=2021-05-10|newspaper=[[The Observer]]|first=Nicci|last=Gerrard|author-link=Nicci Gerrard|language=en}}</ref> 2008-ൽ, അവൾക്ക് മക്ആർതർ ജീനിയസ് ഗ്രാന്റ് ലഭിച്ചു.<ref name="class2008"/><ref name="britannica.com" /> == വ്യക്തിഗത ജീവിതവും വിദ്യാഭ്യാസവും == [[നൈജീരിയ|നൈജീരിയയിലെ]] എനുഗു നഗരത്തിലാണ് അഡിച്ചി ജനിച്ചത്, എനുഗു സ്റ്റേറ്റിലെ യൂണിവേഴ്സിറ്റി പട്ടണമായ എൻ‌സുക്കയിലെ ഒരു ഇഗ്ബോ കുടുംബത്തിലെ ആറ് മക്കളിൽ അഞ്ചാമനായി വളർന്നു. <ref>{{cite web|url=https://www.africanwriter.com/in-the-footsteps-of-achebe-enter-chimamanda-ngozi-adichie/|title=In the Footsteps of Achebe: Enter Chimamanda Ngozi Adichie|last=Anya|first=Ikechuku|date=15 October 2005|work=African Writer|access-date=2021-03-31|archive-date=2016-02-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20160207043257/https://www.africanwriter.com/in-the-footsteps-of-achebe-enter-chimamanda-ngozi-adichie/|url-status=dead}}</ref>അവർ വളർന്നുവരുന്ന സമയത്ത്, അവരുടെ പിതാവ് ജെയിംസ് നൊവൊയി അഡിച്ചി നൈജീരിയ സർവകലാശാലയിൽ സ്ഥിതിവിവരക്കണക്ക് പ്രൊഫസറായി ജോലി നോക്കിയിരുന്നു. അമ്മ ഗ്രേസ് ഇഫിയോമയാണ് സർവകലാശാലയിലെ ആദ്യത്തെ വനിതാ രജിസ്ട്രാർ ആയിരുന്നു.<ref name="NPR">[https://www.npr.org/2014/03/18/291133080/news-maker "Feminism Is Fashionable For Nigerian Writer Chimamanda Ngozi Adichie"]. NPR, 18 March 2014.</ref>നൈജീരിയൻ ആഭ്യന്തരയുദ്ധത്തിൽ കുടുംബത്തിനും മാതൃപിതാക്കന്മാർക്കും എല്ലാം നഷ്ടപ്പെട്ടു.<ref name="SE">{{Cite AV media|url=https://www.cbc.ca/radio/thesundayedition/the-sunday-edition-december-30-2018-1.4462999|title=The Sunday Edition |date=30 December 2018|last=Enright|first=Michael|author-link=Michael Enright (broadcaster)|type=Radio interview|language=en|publisher=Canadian Broadcasting Corporation|orig-year=2006|time=52:00 }}</ref> അവരുടെ കുടുംബത്തിന്റെ പൂർവ്വിക ഗ്രാമം അനാംബ്ര സ്റ്റേറ്റിലെ<ref name="bio belgium"/> അബ്ബയിലാണ്.<ref name="Biography of Chimamanda Adichie"/> == എഴുത്ത് ജീവിതം == അഡിച്ചി 1997-ൽ ഒരു കവിതാസമാഹാരവും (തീരുമാനങ്ങൾ) ഒരു നാടകവും (ബിയാഫ്രയുടെ പ്രണയത്തിനായി) 1998-ൽ അമാൻഡ എൻ. ആദിച്ചി എന്ന പേര് ഉപയോഗിച്ച് പ്രസിദ്ധീകരിച്ചു.<ref>{{Cite web |title=Adichie, Chimamanda Ngozi 1977– {{!}} Encyclopedia.com |url=https://www.encyclopedia.com/arts/culture-magazines/adichie-chimamanda-ngozi-1977 |access-date=15 May 2022 |website=www.encyclopedia.com}}</ref><ref>{{Cite web |title=Chimamanda Ngozi Adichie {{!}} Biography, Books, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Chimamanda-Ngozi-Adichie |access-date=15 May 2022 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref> അവളുടെ "മൈ മദർ, ദി ക്രേസി ആഫ്രിക്കൻ" എന്ന ചെറുകഥ, കണക്റ്റിക്കട്ടിൽ താമസിക്കുന്ന കോളേജ് സീനിയറായിരുന്ന അഡിച്ചി, പരസ്പര വിരുദ്ധമായ രണ്ട് സംസ്കാരങ്ങളെ ഒരു വ്യക്തി അഭിമുഖീകരിക്കുമ്പോൾ ഉണ്ടാകുന്ന പ്രശ്നങ്ങളെ ചർച്ച ചെയ്യുന്നു.<ref>{{cite web|last1=Adichie|first1=Amanda Ngozi|title=My Mother, the Crazy African|url=http://www.webdelsol.com/InPosse/adichie_anthology.htm|website=Web Del Sol {{!}} In Posse Review|publisher=Spectrum Publishers|access-date=26 November 2019}}</ref> == അവലംബം== === Citations === {{Reflist|30em|refs= <!-- Not in use <ref name="about">{{Cite web|date=2018-05-24|title=About Chimamanda|url=https://www.chimamanda.com/about-chimamanda/|url-status=live|archive-url=https://archive.today/20201207231112/https://www.chimamanda.com/about-chimamanda/|archive-date=2020-12-07|work=Chimamanda Ngozi Adichie Official Author Website|language=en-US}}</ref> --> <ref name="bio belgium">{{Cite web|last=Tunca|first=Daria|date=2020-07-27|title=Biography|url=http://www.cerep.ulg.ac.be/adichie/cnabio.html|url-status=live|archive-url=https://archive.today/20201207231608/http://www.cerep.ulg.ac.be/adichie/cnabio.html|archive-date=2020-12-07|website=The Chimamanda Ngozi Adichie Website|publisher=English Department, University of Liège|location=Belgium}}</ref> <ref name="guard-2018-April">{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/books/2018/apr/28/chimamanda-ngozi-adichie-feminism-racism-sexism-gender-metoo|title=Chimamanda Ngozi Adichie: 'This could be the beginning of a revolution'|last=Allardice|first=Lisa|date=2018-04-28|work=The Guardian UK|url-status=live|archive-url=https://archive.today/20201125215952/https://www.theguardian.com/books/2018/apr/28/chimamanda-ngozi-adichie-feminism-racism-sexism-gender-metoo|archive-date=2020-11-25}}</ref> <ref name="nyt2006">{{Cite web|last=Nixon|first=Rob|date=2006-10-01|title=A Biafran Story|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2006/10/01/books/review/Nixon.t.html|url-status=dead|url-access=subscription|archive-url=https://archive.today/20120915045830/http://www.nytimes.com/2006/10/01/books/review/Nixon.t.html?_r=1|archive-date=2012-09-15|issn=0362-4331}}</ref> <ref name="class2008">{{Cite web|date=2008|title=Class of 2008 - MacArthur Foundation|url=https://www.macfound.org/fellows/class/2008/|url-status=live|archive-url=https://archive.today/20130702233028/http://www.macfound.org/fellows/class/2008/|archive-date=2013-07-02|website=MacArthur Foundation}}</ref> <ref name="academy">{{Cite news|last=Egbedi|first=Hadassah|date=2017-04-15|title=Chimamanda Ngozi Adichie has been elected into the prestigious American Academy of Arts and Sciences|url=http://venturesafrica.com/chimamanda-ngozi-adichie-has-been-elected-into-the-prestigious-american-academy-of-arts-and-sciences/|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20200811073311/http://venturesafrica.com/chimamanda-ngozi-adichie-has-been-elected-into-the-prestigious-american-academy-of-arts-and-sciences/|archive-date=2020-08-11|work=Ventures Africa|language=en-US}}</ref> <ref name="chathamhouse">{{Cite web|date=2018|title=The London Conference 2018 - Conference dinner - Chimamanda Ngozi Adichie|url=https://www.chathamhouse.org/events/all/special-event/london-conference-2018|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201124044134/https://www.chathamhouse.org/events/all/special-event/london-conference-2018|archive-date=2020-11-24|website=Chatham House|location=UK}}</ref> <ref name="YNaija">{{Cite news|last=Okafor|first=Chinedu|date=2020-11-17|title=Chimamanda Adichie comes under same fire as Rowling over transphobia|language=en|work=[[YNaija]]|location=Nigeria|url=http://ynaija.com/chimamanda-adichie-comes-under-same-fire-as-rowling-over-transphobia/|url-status=live|archive-url=https://archive.today/20201120105742/https://ynaija.com/chimamanda-adichie-comes-under-same-fire-as-rowling-over-transphobia/|archive-date=2020-11-20}}</ref> <!-- Not in use <ref name="lunch">{{Cite web|last=Pilling|first=David|date=2016-07-30|title=Lunch with the FT: Chimamanda Ngozi Adichie|url=https://www.ft.com/content/cebd3e6c-3d17-11e6-8716-a4a71e8140b0|url-status=dead|archive-url=https://archive.today/20161214234423/https://www.ft.com/content/cebd3e6c-3d17-11e6-8716-a4a71e8140b0|archive-date=2016-12-14|work=[[Financial Times]]|location=UK}}</ref> Not in use--> }} ==കൂടുതൽ വായനയ്ക്ക്== * [[Ernest Emenyonu|Ernest N. Emenyonu]] (ed.), ''A Companion to Chimamanda Ngozi Adichie'', James Currey/Boydell and Brewer, 2017, {{ISBN|978-1847011633}} * Ojo, Akinleye Ayinuola. Discursive Construction of Sexuality and Sexual Orientations in Chimamanda Adichie's ''Americanah''. ''Ibadan Journal of English Studies'' 7 (2018): 543-560-224. ==പുറംകണ്ണികൾ== {{Commons category}} * {{official website}} * [http://www.L3.ulg.ac.be/adichie Unofficial website] via [http://www.l3.ulg.ac.be/adichie/cnaaboutsite.html Daria Tunca], English Department, [[University of Liège]]. * {{TED speaker}} ** {{cite web |url= http://www.ted.com/talks/chimamanda_adichie_the_danger_of_a_single_story |publisher= TED |title= The Danger of a Single Story |date= July 2009 }} ** {{cite web |url= https://www.youtube.com/watch?v=hg3umXU_qWc |publisher= TEDx Euston |title= We should all be feminists |date=12 April 2013 }} * {{cite web |url= http://www.guernicamag.com/fiction/1527/quality_street/ |title= Quality Street |work= [[Guernica Magazine]] |editor-first= Claire |editor-last= Messud |date= 1 February 2010 |url-status= dead |archive-url= https://web.archive.org/web/20100314013751/http://www.guernicamag.com/fiction/1527/quality_street/ |archive-date= 14 March 2010}} * {{cite web |url= http://www.guernicamag.com/features/adichie_1_15_12/ |title= Why Are You Here? |author=Adichie, Chimamanda Ngozi|work= Guernica Magazine |date=15 January 2012 }} * {{cite web |url= https://www.africanwriter.com/in-the-footsteps-of-achebe-enter-chimamanda-ngozi-adichie/ |title= In the Footsteps of Achebe: Enter Chimamanda Ngozi Adichie |work= African Writer |date= 15 October 2005 |first= Ikechuku |last= Anya |access-date= 2021-03-31 |archive-date= 2016-02-07 |archive-url= https://web.archive.org/web/20160207043257/https://www.africanwriter.com/in-the-footsteps-of-achebe-enter-chimamanda-ngozi-adichie/ |url-status= dead }} * {{cite news |url= http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/6731387.stm |title= The new face of Nigerian literature? |work= BBC News |date=8 June 2007 |first= Senan |last= Murray }} * {{cite web |url= http://www.bbc.co.uk/worldservice/specials/1246_the_forum/page50.shtml |format= Audio |title= Michio Kaku, Chimamanda Ngozi Adichie and Angela Hobbs |work= [[The Forum (BBC World Service)|The Forum]]|publisher=BBC World Service |date=13 April 2008 }} * {{youtube |vmsYJDP8g2U |Chimamanda Ngozi Adichie: Commonwealth Lecture 2012 }}. 16 March 2012. * {{cite web |url=https://www.publishersweekly.com/pw/by-topic/international/Frankfurt-Book-Fair/article/78342-frankfurt-book-fair-2018-why-chimamanda-adichie-will-not-shut-up.html |title=Why Chimamanda Adichie Will Not 'Shut Up' |publisher=[[Frankfurt Book Fair]] 2018 |date=19 October 2018}} * {{cite news| url= https://www.theguardian.com/books/2020/dec/04/chimamanda-ngozi-adichie-answers-authors-questions|title='I am a pessimistic optimist': Chimamanda Ngozi Adichie answers authors' questions|newspaper=[[The Guardian]]|date=4 December 2020}} {{Authority control}} [[വർഗ്ഗം:1977-ൽ ജനിച്ചവർ]] 9d800xy15q1mguu5spxj698y43ssm45 4 537664 4610564 4608949 2026-03-29T02:50:43Z ListeriaBot 105900 Wikidata list updated [V2] 4610564 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ <div style="width: 99%; color: ##FFE5B4; {{box-shadow|0|0|6px|rgba(0, 0, 0, 0.40)}} {{border-radius|2px}}"> {| width="100%" cellpadding="5" cellspacing="10" style="background:#ffffff; border-style:solid; border-width:4px; border-color:#F99273" | width="55%" style="vertical-align:top;padding: 0; margin:0;" | <div style="clear:both; width:100%"> {{Vaccination header}} Welcome to the event page of the vaccination edit-a-thon! The Vaccination edit-a-thon is a month long event to create content related to vaccination on Wikipedia. The event spans from 8 to 31 May, 2021. The World Health Organization has named vaccine hesitancy, or anti-vaccination, as one of the top ten threats to global health in 2019. At the same time, the spread of health-related misinformation has fuelled concerns about the potential dangers or inefficacy of vaccines. Wikipedia is an important resource for up-to-date, accurate vaccine information, and it is currently one of the most frequently visited sites for healthcare information worldwide. Malayalam Wikimedians are now conducting a month-long edit-a-thon to expand Malayalam Wikipedia’s vaccine-related content. The partners in this initiative are [https://newsq.net/2020/09/30/newsq-know-science-addressing-vaccine-hesitancy/ NewsQ’s KNoW Science initiative], WHO’s [https://www.vaccinesafetynet.org/ Vaccine Safety Net], [https://wikimediadc.org/wiki/Home Wikimedia DC], [https://infoclinic.in/ Infoclinic] and [https://cis-india.org/ Centre for Internet and Society]. The event will be open to anyone interested in promoting accurate vaccine information online. Training will be provided in Malayalam and English- so no experience is necessary to join the event! ==Inaugural event== <span style="font-size:120%;">When</span> :'''8 May 2021''' 18:00 to 21:00 IST <span style="font-size:150%;">Register</span> :'''''<span style="font-size:120%;">[https://www.eventbrite.com/e/malayalam-vaccine-safety-wikipedia-edit-a-thon-tickets-150765306089 Register via Eventbrite]</span>''''' <span style="font-size:120%;">Agenda</span> : * Welcome * KNoW Science Overview : Andrea Bras (2 min) * Wikimedia DC Introduction (2 min) * CIS-A2K Introduction: Tito Dutta (2 min) * Infoclinic Introduction: Dr. Arun M.A (2 min) * Inauguration event ** The event will be inaugurated by Dr. Ajay Balachandran, Professor, Amrita Institute of Medical Sciences, Kerala by making the first edit. (4 min) * Introduction to event page and editing training ** Introduction in English : [https://wikimediadc.org/wiki/Ariel_Cetrone Ariel Cetrone], Wikimedia DC ** Introduction in Malayalam : Ranjith Siji, Administrator, Malayalam Wikipedia * Editing time {{-}} </div> </div> * * ==Participants== If you are participating in the edit-a-thon in English, please add your name below:Ashtamoorthy T S * --[[User:Netha Hussain|<font color="navy">നത</font>]] [[User talk:Netha Hussain|<font color="purple">(സംവാദം)</font>]] 18:32, 4 ഏപ്രിൽ 2021 (UTC) * [[ഉപയോക്താവ്:Econterms|Econterms]] ([[ഉപയോക്താവിന്റെ സംവാദം:Econterms|സംവാദം]]) 16:17, 7 മേയ് 2021 (UTC) * == Wikimedia policies, quick tips and related resources== {{columns-list|colwidth=20em| '''Policies''' * [https://wikimediadc.org/wiki/Safe_space_policy Wikimedia DC's Safe Space Policy] * [[w:en:Wikipedia:Five pillars]] * [[w:en:Wikipedia:Core content policies]] * [[w:en:Wikipedia:General notability guideline]] * [[w:en:Wikipedia:Notability (organizations and companies)]] * [[w:en:Wikipedia:Verifiability]] * [[w:en:Wikipedia:Conflict of interest]] * [[w:en:Wikipedia:Identifying reliable sources]] * [[w:en:Wikipedia:No original research]] [[w:en:Wikipedia:No original research/Examples|(Examples of Original Research)]] * [[w:en:Wikipedia:Citing sources]] * [[w:en:Wikipedia:Identifying and using primary sources]] * [[w:en:Wikipedia: Quality control]] * [[w:en:Wikipedia: Patrols]] * [[w:en:Wikipedia:Admin]] '''Your first article''' * [[w:en:Help:Getting started]] * [[w:en:Wikipedia:Your first article]] * [[w:en:Help:Referencing for beginners]] '''Tips''' * [https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Redirect#Using_VisualEditor Creating Redirects with Visual Editor] * [https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Redirect#Editing_the_source_directly Creating Redirector with Source Editor] * [[w:en:Help:Category| Using categories]] * [[w:en:Help:Cheatsheet|Cheatsheet for Wiki markup]] * [https://dashboard.wikiedu.org/training/students Wiki Ed Foundation's online training modules] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Main_Page Wikicommons] * [[w:en:Wikipedia:Manual of Style]] '''Wikimedia and other related projects''' * [https://www.wikidata.org/wiki/Wikidata:Main_Page Wikidata] * [https://wikiedu.org Wiki Education Foundation] * [[w:en:Wikipedia:Meetup/NYC/SureWeCan3|Covid-oriented ediathon on Sept 6]] '''Tools, Resources''' * [https://tools.wmflabs.org/pageviews Track Wikipedia Page Views] * [https://stats.wikimedia.org Wikimedia Statistics] * [https://archive.org/ Internet Archive Wayback Machine] '''Medicine, health, and Wikimedia''' * [[m:Wiki Project Med]] * [[w:en:Wikipedia:WikiProject Medicine]] }} ==Task list== If you are interested in a task list curated specifically for beginner, intermediate and advanced editors, please go to the Vaccine Safety portal's [[w:en:Wikipedia:Vaccine_safety/Task_list|task list]] here. If you are interested in writing India-specific articles in English, some suggestions are as follows: ===Articles for cleanup and expansion=== * [[w:en:Pulse Polio]] * [[w:en:Universal Immunisation Programme]] * [[w:en:Accredited Social Health Activist]] * [[w:en:Green card scheme in Odisha]] * [[w:en:Deen Dayal Antyoday Upchar Yojna]] * [[w:en:District Programme Manager]] * [[w:en:National TB Elimination Program (India)]] * [[w:en:Tobacco cessation clinics in India]] * [[w:en:District AIDS Prevention and Control Unit]] * [[w:en:Swasth Jeevan Sewa Guarantee Yojana]] ===Articles for creation=== '''Select a blue link below to start your article''' ====Public health programs in India==== {{colbegin}} * [[w:en:National Leprosy Eradication Program]] * [[w:en:National Vector Borne Disease Control Program]] * [[w:en:Revised National Tuberculosis Control Program]] * [[w:en:National AIDS Control Program]] * [[w:en:Universal Immunization Program]] * [[w:en:Yaws Control Program]] * [[w:en:Integrated Disease Surveillance Program]] * [[w:en:National Guinea Worm Eradication Program]] * [[w:en:National Cancer Control Program]] * [[w:en:National Mental Health Program]] * [[w:en:National Diabetes Control Program]] * [[w:en:National Program for Control and Treatment of Occupational Diseases]] * [[w:en:National Program for Control of Blindness]] * [[w:en:National Program for Control of Diabetes, Cardiovascular diseases and Stroke]] * [[w:en:National Program for Prevention and Control of Deafness]] * [[w:en:Integrated Child Development Services Scheme]] * [[w:en:Midday Meal Scheme]] * [[w:en:Special Nutrition Program]] * [[w:en:National Nutritional Anemia Prophylaxis Program]] * [[w:en:National Iodine Deficiency Disorders Control Program]] * [[w:en:20 Points Program]] * [[w:en:National Water Supply and Sanitation Program]] * [[w:en:National Rural Health Mission]] * [[w:en:Reproductive and Child Health Program]] * [[w:en:National Health Policy 2002]] * [[w:en:National Population Policy 2000]] * [[w:en:National Blood Policy]] * [[w:en:National AIDS Control and Prevention Policy]] * [[w:en:National Policy for Empowerment of Women 2001]] * [[w:en:National Charter for Children]] * [[w:en:National Youth Policy]] * [[w:en:National Nutrition Policy]] * [[w:en:Balwadi Nutrition Programme]] * [[w:en:Family planning in India]] * [[w:en:Health campaigns in Kerala]] ([https://kerala.gov.in/health-campaigns Link]) {{colend}} ====Institutes in India==== {{Wikidata list |sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P31 wd:Q494230. ?item wdt:P17 wd:Q668. } |section= |columns=label:Article |thumb=128 |min_section=2 }} {| class='wikitable sortable' ! Article |- | ''[[:d:Q4671517|അക്കാദമി ഓഫ് ഫാർമസ്യൂട്ടിക്കൽ സയൻസസ്]]'' |- | [[ഓൾ ഇന്ത്യ ഇൻസ്റ്റിറ്റ്യൂട്ട് ഓഫ് ഹൈജീൻ ആൻഡ് പബ്ലിക് ഹെൽത്ത്]] |- | [[അമൃത ഇൻസ്റ്റിറ്റ്യൂട്ട് ഓഫ് മെഡിക്കൽ സയൻസസ്]] |- | [[കൊൽക്കത്ത സ്കൂൾ ഓഫ് ട്രോപ്പിക്കൽ മെഡിസിൻ]] |- | ''[[:d:Q5146788|കോളേജ് ഓഫ് നഴ്സിങ്, തിരുവനന്തപുരം]]'' |- | [[ഡോ. സമ്പൂർണാനന്ദ് മെഡിക്കൽ കോളേജ്]] |- | [[ഡോ. സോമർവെൽ മെമ്മോറിയൽ സിഎസ്ഐ മെഡിക്കൽ കോളേജ്]] |- | [[ഗവൺമെന്റ് മെഡിക്കൽ കോളേജ്, ഹൽദ്വാനി]] |- | [[ഗവൺമെന്റ് മെഡിക്കൽ കോളേജു് & ഹോസ്പിറ്റൽ, നാഗ്പൂർ]] |- | [[ഗ്രാന്റ് ഗവൺമെന്റ് മെഡിക്കൽ കോളേജ്]] |- | [[ഐപിജിഎംഇആർ ആൻഡ് എസ്എസ്കെഎം ഹോസ്പിറ്റൽ]] |- | [[കിംഗ് എഡ്വേർഡ് മെമ്മോറിയൽ ഹോസ്പിറ്റൽ ആന്റ് സേത്ത് ഗോർഡന്ദാസ് സുന്ദർദാസ് മെഡിക്കൽ കോളേജ്]] |- | [[ഡോ. വി.എം. ഗവൺമെന്റ് മെഡിക്കൽ കോളേജ്]] |- | [[ഗവൺമെൻ്റ് മെഡിക്കൽ കോളേജ്, അകോല|സർക്കാർ മെഡിക്കൽ കോളേജ് (അകോല)]] |- | [[ജിപ്മെർ]] |- | [[ക്രിസ്ത്യൻ മെഡിക്കൽ കോളേജ് & ഹോസ്പിറ്റൽ]] |- | [[ആംഡ് ഫോഴ്സസ് മെഡിക്കൽ കോളേജ്]] |- | [[പട്‌ന മെഡിക്കൽ കോളജ് ആന്റ് ഹോസ്പിറ്റൽ]] |- | ''[[:d:Q7165491|People's College of Medical Sciences and Research]]'' |- | [[പോസ്റ്റ് ഗ്രാജുവേറ്റ് ഇൻസ്റ്റിറ്റ്യൂട്ട് ഓഫ് മെഡിക്കൽ എഡ്യൂക്കേഷൻ ആൻഡ് റിസർച്ച് ചണ്ഡീഗഡ്|പോസ്റ്റ്ഗ്രാജുവേറ്റ്ഇൻസ്റ്റിറ്റ്യൂട്ട് ഓഫ് മെഡിക്കൽ എഡ്യൂക്കേഷൻ ആൻഡ് റിസർച്ച്]] |- | [[പണ്ഡിറ്റ് ഭഗവത് ദയാൽ ശർമ്മ പോസ്റ്റ് ഗ്രാജുവേറ്റ് ഇൻസ്റ്റിറ്റ്യൂട്ട് ഓഫ് മെഡിക്കൽ സയൻസസ്]] |- | [[ആർ.സി.എസ്.എം. ഗവൺമെന്റ് കോളജ് ആന്റ് സി.പി.ആർ ഹോസ്പിറ്റൽ, കോലാപ്പൂർ]] |- | [[രാജേന്ദ്ര ഇൻസ്റ്റിറ്റ്യൂട്ട് ഓഫ് മെഡിക്കൽ സയൻസസ്]] |- | [[ഗവൺമെന്റ് മെഡിക്കൽ കോളേജ്, ശ്രീകാകുളം|ഗവൺമെൻ്റ് മെഡിക്കൽ കോളേജ്, ശ്രീകാകുളം]] |- | ''[[:d:Q7387852|S. S. Institute of Medical Sciences]]'' |- | ''[[:d:Q7392844|SRM Institute of Science and Technology]]'' |- | ''[[:d:Q7395054|SUT Academy of Medical Sciences]]'' |- | [[ഷേർ-ഇ-കശ്മീർ ഇൻസ്റ്റിറ്റ്യൂട്ട് ഓഫ് മെഡിക്കൽ സയൻസസ്]] |- | [[ശ്രീ വസന്തറാവു നായിക് ഗവണ്മെന്റ് മെഡിക്കൽ കോളേജ്]] |- | [[ഇന്ദിരാഗാന്ധി മെഡിക്കൽ കോളേജ്]] |- | [[ഇൻസ്റ്റിറ്റ്യൂട്ട് ഓഫ് മെഡിക്കൽ സയൻസസ്, ബനാറസ് ഹിന്ദു യൂണിവേഴ്സിറ്റി]] |- | [[ജവഹർലാൽ നെഹ്റു മെഡിക്കൽ കോളേജ്, ഭഗൽപൂർ]] |- | [[കെ.എസ്. ഹെഗ്ഡെ മെഡിക്കൽ അക്കാദമി]] |- | ''[[:d:Q6374846|Kasturba Medical College, Mangalore]]'' |- | [[കസ്തൂർബ മെഡിക്കൽ കോളേജ്|കസ്തൂർബ മെഡിക്കൽ കോളേജ്, മണിപ്പാൽ]] |- | [[കെമ്പഗൗഡ ഇൻസ്റ്റിറ്റ്യൂട്ട് ഓഫ് മെഡിക്കൽ സയൻസസ്]] |- | [[ലാല ലജ്പത് റായ് മെമ്മോറിയൽ മെഡിക്കൽ കോളേജ്]] |- | [[മഹർഷി മാർക്കണ്ഡേശ്വർ സർവകലാശാല, മുല്ലാന]] |- | [[മാൾഡ മെഡിക്കൽ കോളേജ് ആൻഡ് ഹോസ്പിറ്റൽ]] |- | [[എൻആർഐ അക്കാദമി ഓഫ് മെഡിക്കൽ സയൻസസ്]] |- | [[ഗവൺമെന്റ് മെഡിക്കൽ കോളേജ്, രജൗരി|ഗവൺമെൻ്റ് മെഡിക്കൽ കോളേജ്, രജൗരി]] |- | [[ഓട്ടോണമസ് സ്റ്റേറ്റ് മെഡിക്കൽ കോളേജ്, ബസ്തി]] |- | [[ഓൾ ഇന്ത്യ ഇൻസ്റ്റിറ്റ്യൂട്ട് ഓഫ് മെഡിക്കൽ സയൻസസ്, രാജ്കോട്ട്]] |- | [[ഓൾ ഇന്ത്യ ഇൻസ്റ്റിറ്റ്യൂട്ട് ഓഫ് മെഡിക്കൽ സയൻസസ്, വിജയ്പൂർ]] |- | ''[[:d:Q109561766|Santiniketan Medical College]]'' |- | ''[[:d:Q115152073|Soban Singh Jeena Government Institute of Medical Science and Research, Almora]]'' |- | ''[[:d:Q115631919|Himalayan Institute of Medical Sciences, Dehradun]]'' |- | ''[[:d:Q115801984|Government Medical College, Alibag]]'' |- | ''[[:d:Q115802202|Government Medical College, Sindhudurg]]'' |- | ''[[:d:Q118383178|Nalbari Medical College and Hospital]]'' |- | ''[[:d:Q118899885|Nagaon Medical College and Hospital]]'' |- | ''[[:d:Q119285956|Amrita Schools of Medicine]]'' |- | ''[[:d:Q127393424|All India Institute of Medical Sciences, Darbhanga]]'' |- | ''[[:d:Q136384237|United Institute of Medical Sciences]]'' |- | ''[[:d:Q136452426|KMC Medical College & Hospital]]'' |- | ''[[:d:Q136721736|IQ City Institute of Nursing Sciences]]'' |- | ''[[:d:Q7917918|Vedanta University]]'' |- | [[വൈദേഹി ഇൻസ്റ്റിറ്റ്യൂട്ട് ഓഫ് മെഡിക്കൽ സയൻസസ് ആൻഡ് റിസർച്ച് സെന്റർ]] |- | ''[[:d:Q14957044|Saveetha Institute of Medical And Technical Sciences]]'' |- | ''[[:d:Q14957046|Smt. NHL Municipal Medical College, Ahmedabad]]'' |- | [[ഇഎസ്ഐസി മെഡിക്കൽ കോളേജ്, കൊൽക്കത്ത]] |- | [[കോളേജ് ഓഫ് മെഡിസിൻ & സാഗോർ ദത്ത ഹോസ്പിറ്റൽ]] |- | [[ഓൾ ഇന്ത്യ ഇൻസ്റ്റിറ്റ്യൂട്ട് ഓഫ് മെഡിക്കൽ സയൻസസ്, ന്യൂഡൽഹി]] |- | [[ഓൾ ഇന്ത്യ ഇൻസ്റ്റിറ്റ്യൂട്ട് ഓഫ് മെഡിക്കൽ സയൻസസ്, ഭോപ്പാൽ]] |- | [[ഓൾ ഇന്ത്യ ഇൻസ്റ്റിറ്റ്യൂട്ട് ഓഫ് മെഡിക്കൽ സയൻസ്, ജോധ്പൂർ]] |- | [[ഓൾ ഇന്ത്യ ഇൻസ്റ്റിറ്റ്യൂട്ട് ഓഫ് മെഡിക്കൽ സയൻസസ്, ഋഷികേശ്]] |- | [[ഓൾ ഇന്ത്യ ഇൻസ്റ്റിറ്റ്യൂട്ട് ഓഫ് മെഡിക്കൽ സയൻസ്, ഭുവനേശ്വർ]] |- | [[ഓൾ ഇന്ത്യ ഇൻസ്റ്റിറ്റ്യൂട്ട് ഓഫ് മെഡിക്കൽ സയൻസസ് പട്‌ന]] |- | [[ഓൾ ഇന്ത്യ ഇൻസ്റ്റിറ്റ്യൂട്ട് ഓഫ് മെഡിക്കൽ സയൻസസ്, റായ്പൂർ]] |- | [[ബാബ രാഘവ് ദാസ് മെഡിക്കൽ കോളേജ്]] |- | [[ഭഗത് ഫൂൽ സിങ് മെഡിക്കൽ കോളേജ്]] |- | [[ഗവൺമെന്റ് മെഡിക്കൽ കോളേജ്, ശ്രീനഗർ]] |- | [[മമത മെഡിക്കൽ കോളേജ്]] |- | [[മഹാരാജാ അഗ്രസെൻ മെഡിക്കൽ കോളേജ്, അഗ്രോഹ]] |- | [[ഗവണ്മെന്റ് ടി ഡി മെഡിക്കൽ കോളേജ്, ആലപ്പുഴ|ഗവണ്മെന്റ് ടി ഡി മെഡിക്കൽ കോളേജ്]] |- | [[സോറാം മെഡിക്കൽ കോളേജ്]] |- | [[ഗവണ്മെന്റ് മെഡിക്കൽ കോളേജ്, കൊല്ലം]] |- | [[കൽപന ചൗള ഗവൺമെൻ്റ് മെഡിക്കൽ കോളേജ്]] |- | [[രുക്ഷ്മണിബെൻ ദീപ്ചന്ദ് ഗാർഡി മെഡിക്കൽ കോളേജ്]] |- | ''[[:d:Q22080288|All India Institute of Medical Sciences Delhi Extension, Jhajjar]]'' |- | [[ഉത്തർപ്രദേശ് യൂണിവേഴ്സിറ്റി ഓഫ് മെഡിക്കൽ സയൻസസ്]] |- | [[എം.എസ് രാമയ്യ മെഡിക്കൽ കോളേജ്]] |- | ''[[:d:Q28173184|Dr. D. Y. Patil Medical College, Hospital & Research Centre]]'' |- | [[ഡോ. പഞ്ചബ്രാവു ദേശ്മുഖ് മെമ്മോറിയൽ മെഡിക്കൽ കോളേജ്]] |- | ''[[:d:Q28173195|Swami Ramanand Teerth Rural Medical College]]'' |- | ''[[:d:Q30260701|Smt. Kashibai Navale Medical College and General hospital]]'' |- | ''[[:d:Q30261219|മഹാത്മാഗാന്ധി മിഷൻ മെഡിക്കൽ കോളേജ് ആൻഡ് ഹോസ്പിറ്റൽ]]'' |- | ''[[:d:Q30280709|Sinhgad Dental College and Hospital]]'' |- | [[ഓൾ ഇന്ത്യ ഇൻസ്റ്റിറ്റ്യൂട്ട് ഓഫ് മെഡിക്കൽ സയൻസസ്, കല്ല്യാണി]] |- | ''[[:d:Q39046585|The Calcutta Homoeopathic Medical College & Hospital]]'' |- | [[ശ്രീ വെങ്കടേശ്വര മെഡിക്കൽ കോളേജ്]] |- | [[മാണ്ഡ്യ ഇൻസ്റ്റിറ്റ്യൂട്ട് ഓഫ് മെഡിക്കൽ സയൻസസ്]] |- | [[സിസിഎം മെഡിക്കൽ കോളേജ്, ദുർഗ്]] |- | [[ഡോ. ബി.സി. റോയ് ഇൻസ്റ്റിറ്റ്യൂട്ട് ഓഫ് മെഡിക്കൽ സയൻസസ് & റിസർച്ച്|ഡോ ബിസി റോയ് ഇൻസ്റ്റിറ്റ്യൂട്ട് ഓഫ് മെഡിക്കൽ സയൻസസ് & റിസർച്ച്]] |- | [[ഓൾ ഇന്ത്യ ഇൻസ്റ്റിറ്റ്യൂട്ട് ഓഫ് മെഡിക്കൽ സയൻസസ്, മംഗളഗിരി]] |- | [[ഓൾ ഇന്ത്യ ഇൻസ്റ്റിറ്റ്യൂട്ട് ഓഫ് മെഡിക്കൽ സയൻസസ്, നാഗ്പൂർ]] |- | ''[[:d:Q61800918|അഹല്യാ സ്കൂൾ ഓഫ് ഫാർമസി]]'' |- | ''[[:d:Q61800921|അൽ ഷിഫ കോളേജ് ഓഫ് ഫാർമസി]]'' |- | ''[[:d:Q61800944|അമൃത സ്കൂൾ ഓഫ് ഫാർമസി]]'' |- | ''[[:d:Q61801020|കെമിസ്റ്റ്സ് കോള‍ജ് ഓഫ് ഫാർമസ്യൂട്ടിക്കൽ സയൻസസ് ആന്റ് റിസർച്ച്]]'' |- | ''[[:d:Q61801158|കോളേജ് ഓഫ് ഫാർമസ്യൂട്ടിക്കൽ സയൻസസ്]]'' |- | ''[[:d:Q61801160|കോളേജ് ഓഫ് ഫാർമസ്യൂട്ടിക്കൽ സയൻസസ്]]'' |- | ''[[:d:Q61801161|കോളേജ് ഓഫ് ഫാർമസ്യൂട്ടിക്കൽ സയൻസസ്, ഗവൺമെന്റ് ടി.ഡി.മെഡിക്കൽ കോളേജ്]]'' |- | ''[[:d:Q61801162|കോളജ് ഓഫ് ഫാർമസി - കണ്ണൂർ മെഡിക്കൽ കോളജ്]]'' |- | ''[[:d:Q61801166|ക്രസന്റ് കോളജ് ഓഫ് ഫാർമസ്യൂട്ടിക്കൽ സയൻസസ്, കണ്ണൂർ]]'' |- | ''[[:d:Q61801183|ഡിപ്പാർട്ട്മെന്റ് ഓഫ് ഫാർമസ്യൂട്ടിക്കൽ സയൻസസ്, മഹാത്മാ ഗാന്ധി യൂനിവേഴ്സിറ്റി, ചെറുവണ്ണൂ‍ ക്യാമ്പസ്]]'' |- | ''[[:d:Q61801185|ഡിപ്പാർട്ട്മെന്റ് ഓഫ് ഫാർമസ്യൂട്ടിക്കൽ സയൻസസ്, റീജിയണൽ ഇൻസ്റ്റിറ്റ്യൂട്ട് ഓഫ് മെഡിക്കൽ സയൻസസ് ആൻഡ് റിസർച്ച്]]'' |- | ''[[:d:Q61801195|ദേവകി അമ്മ മെമ്മോറിയൽ കോളേജ് ഓഫ് ഫാർമസി]]'' |- | ''[[:d:Q61801197|ഡി.എം വിംസ് കോളജ് ഓഫ് ഫാർമസി]]'' |- | ''[[:d:Q61801200|ഡോ. ജോസഫ് മാർ തോമ ഇൻസ്റ്റിറ്റ്യൂട്ട് ഓഫ് ഫാർമസ്യൂട്ടിക്കൽ സയൻസസ് ആൻഡ് റിസർച്ച്]]'' |- | ''[[:d:Q61801204|എലിംസ് കോളജ് ഓഫ് ഫാർമസി]]'' |- | ''[[:d:Q61801330|ഗവൺമെന്റ് കോളേജ് ഓഫ് ഫാർമസ്യൂട്ടിക്കൽ സയൻസസ്]]'' |- | ''[[:d:Q61801355|ഗ്രേസ് കോളജ് ഓഫ് ഫാർമസി]]'' |- | ''[[:d:Q61801411|ജാമിയ സലഫിയ ഫാർമസി കോളേജ്]]'' |- | ''[[:d:Q61801414|ജെഡിടി ഇസ്ലാം കോളേജ് ഓഫ് ഫാർമസി]]'' |- | ''[[:d:Q61801427|കെ.ടി.എൻ കോളജ് ഓഫ് ഫാർമസി]]'' |- | ''[[:d:Q61801428|കെ.വി.എം. കോളേജ് ഓഫ് ഫാർമസി]]'' |- | ''[[:d:Q61801430|കരുണ കോളജ് ഓഫ് ഫാർമസി]]'' |- | ''[[:d:Q61801455|കെഎംസിടി കോളേജ് ഓഫ് ഫാർമസ്യൂട്ടിക്കൽ സയൻസസ്]]'' |- | ''[[:d:Q61801537|മാലിക് ദീനാർ കോളജ് ഓഫ് ഫാർമസി]]'' |- | ''[[:d:Q61801609|മാർ ഡയോസ്‌കോറസ് കോളേജ് ഓഫ് ഫാർമസി]]'' |- | ''[[:d:Q61801731|മൂകാമ്പിക കോളജ് ഓഫ് ഫാർമസ്യൂട്ടിക്കൽ സയൻസസ് ആൻഡ് റിസർച്ച്]]'' |- | ''[[:d:Q61801734|മൗലാന കോളേജ് ഓഫ് ഫാർമസി]]'' |- | ''[[:d:Q61801743|മൌണ്ട് സിയോൺ കോളേജ് ഓഫ് ഫാർമസ്യൂട്ടിക്കൽ സയൻസസ് & റിസർച്ച്]]'' |- | ''[[:d:Q61801772|നാഷണൽ കോളേജ് ഓഫ് ഫാർമസി]]'' |- | ''[[:d:Q61801781|നസ്രെത്ത് കോളേജ് ഓഫ് ഫാർമസി]]'' |- | ''[[:d:Q61801791|നെഹ്രു കോളജ് ഓഫ് ഫാർമസി]]'' |- | ''[[:d:Q61801809|നിർമ്മല കോളജ് ഓഫ് ഫാർമസി, മൂവാറ്റുപുഴ]]'' |- | ''[[:d:Q61801846|പ്രൈം കോളജ് ഓഫ് ഫാർമസി]]'' |- | ''[[:d:Q61801870|പുഷ്പഗിരി കോളേജ് ഓഫ് ഫാർമസി]]'' |- | ''[[:d:Q61801894|രാജീവ് ഗാന്ധി ഇൻസ്റ്റിറ്റ്യൂട്ട് ഓഫ് ഫാർമസി]]'' |- | ''[[:d:Q61801935|സാൻജോ കോളജ് ഓഫ് ഫാർമസ്യൂട്ടിക്കൽ സ്റ്റഡീസ്]]'' |- | ''[[:d:Q61802076|സെന്റ.ജെയിംസ് കോളജ് ഓഫ് ഫ്ർമസ്യൂട്ടിക്കൽ സയൻസ്]]'' |- | ''[[:d:Q61802087|സെന്റ് ജോസഫ്സ് കോളേജ് ഓഫ് ഫാർമസി]]'' |- | ''[[:d:Q61802096|സെന്റ് ജോൺസ് കോളേജ് ഓഫ് ഫാർമസ്യൂട്ടിക്കൽ സയൻസസ് & റിസർച്ച്]]'' |- | ''[[:d:Q61802125|ദി ഡേൽ വ്യൂ കോളേജ് ഓഫ് ഫാർമസി & റിസർച്ച് സെന്റർ]]'' |- | [[ഓൾ ഇന്ത്യ ഇൻസ്റ്റിറ്റ്യൂട്ട് ഓഫ് മെഡിക്കൽ സയൻസസ്, ഗോരഖ്പൂർ]] |- | [[ഓൾ ഇന്ത്യ ഇൻസ്റ്റിറ്റ്യൂട്ട് ഓഫ് മെഡിക്കൽ സയൻസസ്, റായ്ബറേലി]] |- | ''[[:d:Q65284623|All India Institute of Medical Sciences, Madurai]]'' |- | ''[[:d:Q77977463|ഈസ്റ്റ് പോയിന്റ് കോളേജ് ഓഫ് മെഡിക്കൽ സയൻസസ്]]'' |- | ''[[:d:Q84013922|Aditya College of Nursing]]'' |- | ''[[:d:Q84014322|Sapthagiri College of Nursing]]'' |- | ''[[:d:Q84014484|Vivekananda College of Pharmacy]]'' |- | ''[[:d:Q84014490|Vydehi Institute of Medical Sciences]]'' |- | ''[[:d:Q84014820|SS Institute of Nursing Sciences]]'' |- | [[മധുബനി മെഡിക്കൽ കോളേജ് ആൻഡ് ഹോസ്പിറ്റൽ]] |- | ''[[:d:Q91774495|Aditya College of Nursing, Kakinada]]'' |- | ''[[:d:Q91774872|Guntur Medical College, Guntur]]'' |- | ''[[:d:Q91775902|Andhra Medical College, Visakhapatnam]]'' |- | [[ബി.കെ.എൽ. വലവൽക്കർ റൂറൽ മെഡിക്കൽ കോളേജ്]] |- | [[ബുന്ദേൽഖണ്ഡ് മെഡിക്കൽ കോളേജ്]] |- | ''[[:d:Q96376588|Dr. D Y Patil Medical College, Kolhapur]]'' |- | ''[[:d:Q96376589|Dr. D Y Patil Medical College, Navi Mumbai]]'' |- | [[ഡോ. വസന്തറാവു പവാർ മെഡിക്കൽ കോളേജ് ഹോസ്പിറ്റൽ ആൻഡ് റിസർച്ച് സെന്റർ]] |- | ''[[:d:Q96378970|GMERS Medical College and Hospital, Sola]]'' |- | [[ഗവൺമെന്റ് മെഡിക്കൽ കോളേജ്, അനന്ത്നാഗ്|ഗവൺമെൻ്റ് മെഡിക്കൽ കോളേജ്, അനന്ത്നാഗ്]] |- | [[ഗവൺമെന്റ് മെഡിക്കൽ കോളേജ്, ഗോണ്ടിയ]] |- | [[ഗവൺമെന്റ് മെഡിക്കൽ കോളേജ്, ഷാഹ്ദോൾ]] |- | ''[[:d:Q96384042|Jagannath Gupta Institute of Medical Sciences and Hospital]]'' |- | ''[[:d:Q96384259|ജവഹർലാൽ നെഹ്‌റു മെമ്മോറിയൽ കോളേജ്, വാർദ്ധ]]'' |- | ''[[:d:Q96398475|Parul Institute of Medical Science and Research]]'' |- | ''[[:d:Q97256936|Maharajah Institute of Medical Sciences]]'' |- | ''[[:d:Q99298695|Aligarh Muslim University Faculty of Medicine]]'' |- | ''[[:d:Q99298698|Aligarh Muslim University Faculty of Unani Medicine]]'' |- | ''[[:d:Q99298699|Annamalai University Faculty of Medicine]]'' |- | ''[[:d:Q99298700|Annamalai University Rajah Muthaiah Medical College]]'' |- | ''[[:d:Q99298701|KLE University's Shri B M Kankanawadi Ayurveda Mahavidyalaya]]'' |- | ''[[:d:Q99298703|Siksha O Anusandhan University Institute of Medical Sciences and SUM Hospital]]'' |- | ''[[:d:Q99298704|Saveetha University Saveetha Medical College and Hospital]]'' |- | ''[[:d:Q99298706|Baba Farid University of Health Sciences Guru Gobind Singh Medical College and Hospital]]'' |- | ''[[:d:Q99298707|Galgotias University School of Medical and Allied Sciences]]'' |- | ''[[:d:Q99298708|Sharda University School of Medical Sciences and Research]]'' |- | ''[[:d:Q99298710|SRM University College of Medicine and Health Sciences]]'' |- | ''[[:d:Q99298711|Aliah University Faculty of Medical Sciences]]'' |- | ''[[:d:Q99298713|Mahatma Gandhi University School of Medical Education]]'' |- | ''[[:d:Q99298714|Desh Bhagat University School of Ayurveda]]'' |- | ''[[:d:Q99298715|University of Delhi Faculty of Ayurvedic and Unami Medicine]]'' |- | ''[[:d:Q99298716|University of Delhi Faculty of Homeopathic Medicine]]'' |- | ''[[:d:Q99298718|University of Delhi Faculty of Medical Sciences]]'' |- | ''[[:d:Q99298720|Punjabi University Faculty of Medicine]]'' |- | ''[[:d:Q99298721|Vinayaka Missions University Faculty of Homoeopathy]]'' |- | ''[[:d:Q99298723|Vinayaka Missions University Faculty of Medicine]]'' |- | ''[[:d:Q99298724|Assam University Susruta School of Medical and Paramedical Sciences]]'' |- | ''[[:d:Q99518028|All India Institute of Medical Sciences, Bilaspur]]'' |- | [[ഓൾ ഇന്ത്യ ഇൻസ്റ്റിറ്റ്യൂട്ട് ഓഫ് മെഡിക്കൽ സയൻസസ്, ഗുവാഹത്തി]] |- | ''[[:d:Q100993109|SRM University - Ramapuram Campus]]'' |- | ''[[:d:Q101003387|പഞ്ചാബ് യൂണിവേഴ്സിറ്റി ഫാക്കൽട്ടി ഓഫ് മെഡിക്കൽ സയൻസെസ്]]'' |- | ''[[:d:Q101003456|HIHT University]]'' |- | ''[[:d:Q101003565|Amity University Haryana Medical Program]]'' |- | ''[[:d:Q101003572|Shree Guru Gobind Singh Tricentenary University Faculty of Medicine and Health Sciences]]'' |- | ''[[:d:Q101003679|University of Jammu Faculty of Medicine]]'' |- | ''[[:d:Q101003709|Rama University Faculty of Medical Sciences]]'' |- | ''[[:d:Q101003925|Central University of Haryana School of Medical Sciences]]'' |- | ''[[:d:Q101003976|ഭാരതി വിദ്യാപീഠ് യൂണിവേഴ്സിറ്റി ഡെൻ്റൽ കോളേജ് ആൻഡ് ഹോസ്പിറ്റൽ]]'' |} {{Wikidata list end}} You are welcome to write about topics that are not included in this list. For more vaccine related articles needing creation, please visit the [[w:en:Wikipedia:Vaccine_safety/Task_list|task list]] on the [[w:en:Wikipedia:Vaccine_safety|Vaccine Safety Project]]. {{-}} </div> 0rxtu53szw6su1bw4lpl12f9yymnv0j 4 538675 4610525 4608947 2026-03-28T18:54:38Z Adithyak1997 83320 പട്ടിക പുതുക്കുന്നത് നിർത്തുമോ എന്ന് നോക്കാൻ വേണ്ടിയൊരു തിരുത്ത് 4610525 wikitext text/x-wiki {{Wikidata list |sparql=SELECT ?item WHERE {?item wdt:P31 wd:Q5; wdt:P106 wd:Q39631. ?item wdt:P27 wd:Q668.} |section= |columns=label:name,P18,description,P27,P569,P570,P19,P20,item:wikidata item,?linkcount:site links |thumb=128 |min_section=2 |update=manual }} {| class='wikitable sortable' ! name ! ചിത്രം ! description ! പൗരത്വം ! ജനിച്ച തീയതി ! മരിച്ച തീയതി ! ജന്മസ്ഥലം ! മരിച്ച സ്ഥലം ! wikidata item ! site links |- | ''[[:d:Q55704|കേദാർ ജോഷി]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]] | 1979-12-31 | | [[മുംബൈ]] | | [[:d:Q55704|Q55704]] | |- | [[ദീപക് ചോപ്ര]] | [[പ്രമാണം:Deepak Chopra.jpg|center|128px]] | | [[ബ്രിട്ടീഷ് രാജ്]]<br/>[[ഇന്ത്യൻ യൂണിയൻ]]<br/>[[ഇന്ത്യ]] | 1946-10-22 | | [[ന്യൂ ഡെൽഹി]] | | [[:d:Q318506|Q318506]] | |- | [[ഹനുമപ്പ സുദർശൻ]] | [[പ്രമാണം:H Sudarshan.jpg|center|128px]] | ഇന്ത്യൻ സാമൂഹിക പ്രവർത്തകൻ | [[ഇന്ത്യ]] | 1950-12-30 | | ''[[:d:Q8052060|Yemalur]]'' | | [[:d:Q1243958|Q1243958]] | |- | [[പ്രതാപ് ചന്ദ്ര റെഡ്ഡി]] | [[പ്രമാണം:Prathap C. Reddy (1).jpg|center|128px]] | | [[ഇന്ത്യ]]<br/>[[ബ്രിട്ടീഷ് രാജ്]]<br/>[[ഇന്ത്യൻ യൂണിയൻ]] | 1933-02-05 | | [[ചെന്നൈ]] | | [[:d:Q4243548|Q4243548]] | |- | ''[[:d:Q4307084|വിമൽ മുണ്ട]]'' | | ഇന്ത്യയിലെ ഒരു രാഷ്ട്രീയപ്രവർത്തക | [[ഇന്ത്യ]] | 1963-08-15 | 2012-03-22 | [[മഹാരാഷ്ട്ര]] | [[ബാന്ദ്ര]] | [[:d:Q4307084|Q4307084]] | |- | [[എ. ജി. കെ. ഗോഖലെ]] | [[പ്രമാണം:Dr agk gokhale.jpg|center|128px]] | | [[ഇന്ത്യ]] | 1959-10-02 | | [[വിജയവാഡ]] | | [[:d:Q4647788|Q4647788]] | |- | [[എ.ആർ. മേനോൻ]] | | കേരളത്തിലെ രാഷ്ട്രീയപ്രവർത്തകൻ | [[ഇന്ത്യ]]<br/>[[ബ്രിട്ടീഷ് രാജ്]]<br/>[[ഇന്ത്യൻ യൂണിയൻ]] | 1886-04-06 | 1960-10-09 | | | [[:d:Q4648296|Q4648296]] | |- | [[ബി.സി. റോയ്]] | [[പ്രമാണം:Dr. Bidhan Chandra Roy in 1943 (cropped).jpg|center|128px]] | പശ്ചിമ ബംഗാളിന്റെ രണ്ടാമത്തെ മുഖ്യമന്ത്രിയായിരുന്നു ഡോ.ബി.സി. റോയ് | [[ബ്രിട്ടീഷ് രാജ്]]<br/>[[ഇന്ത്യൻ യൂണിയൻ]]<br/>[[ഇന്ത്യ]] | 1882-07-01 | 1962-07-01 | ''[[:d:Q3181037|Bankipore]]'' | [[കൊൽക്കത്ത]] | [[:d:Q2901773|Q2901773]] | |- | [[ബാലായ് ചന്ദ് മുഖോപാധ്യായ]] | [[പ്രമാണം:Balai Chand Mukhopadhyay 1999 stamp of India.jpg|center|128px]] | ബംഗാളി ഭാഷാ നോവലിസ്റ്റും ചെറുകഥാകൃത്തും നാടകകൃത്തും കവിയും ഫിസിഷ്യനും | [[ഇന്ത്യ]]<br/>[[ബ്രിട്ടീഷ് രാജ്]]<br/>[[ഇന്ത്യൻ യൂണിയൻ]] | 1899-07-19 | 1979-02-09 | ''[[:d:Q2453339|Manihari]]'' | [[കൊൽക്കത്ത]] | [[:d:Q3349545|Q3349545]] | |- | [[അനുകുൽചന്ദ്ര ചക്രവർത്തി]] | [[പ്രമാണം:Anukul as a boy.jpg|center|128px]] | ആത്മീയ നേതാവും ഫിസിഷ്യനും | [[ഇന്ത്യ]]<br/>[[ബ്രിട്ടീഷ് രാജ്]]<br/>[[ഇന്ത്യൻ യൂണിയൻ]] | 1888-09-14 | 1969-01-27 | ''[[:d:Q5711201|Hemayetpur]]'' | [[ദേവ്ഘർ]] | [[:d:Q3349646|Q3349646]] | |- | [[ആമി ബേരാ]] | [[പ്രമാണം:Ami Bera official photo.jpg|center|128px]] | അമേരിക്കൻ ഫിസിഷ്യനും രാഷ്ട്രീയക്കാരനും | [[അമേരിക്കൻ ഐക്യനാടുകൾ]]<br/>[[ഇന്ത്യ]] | 1965-03-02 | | [[ലോസ് ആഞ്ചെലെസ്]] | | [[:d:Q3389105|Q3389105]] | |- | [[ഫാറൂഖ് അബ്ദുല്ല]] | [[പ്രമാണം:Farooq Abdullah addressing at the presentation ceremony of the Cash Prizes to the best performing Regional Rural Banks and Certificates for extending loans for SPV home lighting systems during 2009-10, in New Delhi (cropped).jpg|center|128px]] | | [[ഇന്ത്യ]]<br/>[[ബ്രിട്ടീഷ് രാജ്]]<br/>[[ഇന്ത്യൻ യൂണിയൻ]] | 1937-10-21 | | ''[[:d:Q1506029|ശ്രീനഗർ ജില്ല]]'' | | [[:d:Q3517911|Q3517911]] | |- | [[രമൺ സിംഗ്]] | [[പ്രമാണം:The former Chief Minister of Chhattisgarh, Dr. Raman Singh.jpg|center|128px]] | ഇന്ത്യയിലെ രാഷ്ട്രീയ പ്രവർത്തകൻ | [[ഇന്ത്യ]] | 1952-10-15 | | ''[[:d:Q1929610|Kawardha]]'' | | [[:d:Q3521181|Q3521181]] | |- | [[ആർക്കോട്ട് ലക്ഷ്മണസ്വാമി മുതലിയാർ|എ. ലക്ഷ്മണസ്വാമി മുതലിയാർ]] | [[പ്രമാണം:A. Lakshmanaswami Mudaliar.jpg|center|128px]] | ഇന്ത്യൻ ഡോക്ടർ | [[ഇന്ത്യ]]<br/>[[ബ്രിട്ടീഷ് രാജ്]]<br/>[[ഇന്ത്യൻ യൂണിയൻ]] | 1887-10-14 | 1974-04-15 | | [[ചെന്നൈ]] | [[:d:Q3531827|Q3531827]] | |- | ''[[:d:Q4690369|അഫ്സർ മൗദൂദി]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]]<br/>[[ബ്രിട്ടീഷ് രാജ്]]<br/>[[ഇന്ത്യൻ യൂണിയൻ]] | 1874-03-03 | 1948-12-24 | | | [[:d:Q4690369|Q4690369]] | |- | ''[[:d:Q4699812|Ajit Varki]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]] | 1952 | | | | [[:d:Q4699812|Q4699812]] | |- | [[അജ്മൽ അമീർ]] | [[പ്രമാണം:Ajmal Ameer at Launch of Provoke Lifestyle Magazine.jpg|center|128px]] | ഇന്ത്യൻ ചലചിത്ര അഭിനേതാവ് | [[ഇന്ത്യ]] | 1985-03-02 | | [[ആലുവ]] | | [[:d:Q4699893|Q4699893]] | |- | ''[[:d:Q4746535|അമീർ ചന്ദ്]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]]<br/>[[ബ്രിട്ടീഷ് രാജ്]]<br/>[[ഇന്ത്യൻ യൂണിയൻ]] | 1889 | 1970 | | | [[:d:Q4746535|Q4746535]] | |- | ''[[:d:Q4751307|Ananda Prasad]]'' | [[പ്രമാണം:Ananda Prasad 2011b.jpg|center|128px]] | | [[ബ്രിട്ടീഷ് രാജ്]]<br/>[[ഇന്ത്യ]] | 1928 | 2022-02-05 | ''[[:d:Q861160|Buxar]]'' | [[പാലക്കാട്]] | [[:d:Q4751307|Q4751307]] | |- | [[ക്യാപ്റ്റൻ ലക്ഷ്മി|ലക്ഷ്മി സഹ്ഗൾ]] | [[പ്രമാണം:Lakshmi Sahgal.jpg|center|128px]] | ഇന്ത്യൻ നാഷണൽ ആർമിയിലെ ഇന്ത്യൻ സൈനാധിപ | [[ഇന്ത്യ]]<br/>[[ബ്രിട്ടീഷ് രാജ്]]<br/>[[ഇന്ത്യൻ യൂണിയൻ]] | 1914-10-24 | 2012-07-23 | [[ചെന്നൈ]] | [[കാൺപൂർ]] | [[:d:Q465051|Q465051]] | |- | [[ബിനായക് സെൻ]] | [[പ്രമാണം:Binayak Sen.jpg|center|128px]] | | [[ഇന്ത്യ]] | 1950-01-04 | | | | [[:d:Q863536|Q863536]] | |- | [[സാകിർ നായിക്|സാകിർ നായ്ക്ക്]] | [[പ്രമാണം:Dr Zakir Naik.jpg|center|128px]] | ഒരു എഴുത്തുകാരനും പ്രഭാഷകനും മത താരതമ്യ പണ്ഡിതനുമാണ് സാകിർ അബ്ദുൽ കരീം നായിക് | [[ഇന്ത്യ]]<br/>[[സൗദി അറേബ്യ]] | 1965-10-18 | | [[മുംബൈ]] | | [[:d:Q932829|Q932829]] | |- | ''[[:d:Q5269812|ധ്രുബജ്യൊതി ബോറ]]'' | | ഇന്ത്യൻ എഴുത്തുകാരൻ | [[ഇന്ത്യ]] | 1955-11-27 | | [[ഷില്ലോങ്ങ്]] | | [[:d:Q5269812|Q5269812]] | |- | ''[[:d:Q5276806|Dilip Mahalanabis]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]]<br/>[[ബ്രിട്ടീഷ് രാജ്]]<br/>[[ഇന്ത്യൻ യൂണിയൻ]] | 1934-11-12 | 2022 | ''[[:d:Q2875992|Kishoreganj]]''<br/>[[ധാക്ക|ഢാക്ക]] | [[ഇന്ത്യ]] | [[:d:Q5276806|Q5276806]] | |- | ''[[:d:Q5358597|ഏലേടത്ത് തയ്ക്കട്ാട് നീലകണ്ഠൻ മൂസ്]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]]<br/>[[ബ്രിട്ടീഷ് രാജ്]]<br/>[[ഇന്ത്യൻ യൂണിയൻ]] | 1904 | 1997 | [[ഒല്ലൂർ]] | [[ഒല്ലൂർ]] | [[:d:Q5358597|Q5358597]] | |- | [[റീത ഫാരിയ]] | [[പ്രമാണം:Reita Faria in Africa (cropped).jpg|center|128px]] | ഇന്ത്യൻ ഡോക്ടറും സൌന്ദര്യമത്സര വിജയിയും | [[ബ്രിട്ടീഷ് രാജ്]]<br/>[[ഇന്ത്യൻ യൂണിയൻ]]<br/>[[ഇന്ത്യ]] | 1943-08-23 | | [[മുംബൈ]] | | [[:d:Q2273463|Q2273463]] | |- | ''[[:d:Q2335520|അരൂപ് ചാറ്റർജി]]'' | [[പ്രമാണം:Aroup Chatterjee.jpg|center|128px]] | | [[ഇന്ത്യ]] | 1958-06-23 | | [[കൊൽക്കത്ത]] | | [[:d:Q2335520|Q2335520]] | |- | [[സുനേത്ര ഗുപ്ത]] | [[പ്രമാണം:Kulldorff gupta bhattacharya (Sunetra Gupta cropped).jpg|center|128px]] | ഇന്ത്യൻ നോവലിസ്റ്റും എപ്പിഡെമിയോളജിസ്റ്റും | [[ഇന്ത്യ]] | 1965-03-15 | | [[കൊൽക്കത്ത]] | | [[:d:Q2366381|Q2366381]] | |- | ''[[:d:Q2652239|അട്രജ]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]] | | | | | [[:d:Q2652239|Q2652239]] | |- | [[ഡി. ബിജു]] | [[പ്രമാണം:Dr. Biju.jpg|center|128px]] | മലയാളം ചലച്ചിത്ര സംവിധായകൻ | [[ഇന്ത്യ]] | 1971-05-31 | | [[കേരളം]] | | [[:d:Q4907282|Q4907282]] | |- | [[സുശീല നയ്യാർ]] | [[പ്രമാണം:Dr Sushila Nayyar, 1947.jpg|center|128px]] | ഇന്ത്യൻ സ്വാതന്ത്ര്യ സമരത്തിൽ പങ്കെടുത്ത വനിത | [[ഇന്ത്യ]]<br/>[[ബ്രിട്ടീഷ് രാജ്]]<br/>[[ഇന്ത്യൻ യൂണിയൻ]] | 1914-12-26 | 2001-01-03 | ''[[:d:Q6444811|Kunjah]]'' | [[സേവാഗ്രാം]] | [[:d:Q4969032|Q4969032]] | |- | ''[[:d:Q5071372|ചന്ദ്രകാന്ത് ഷാ]]'' | | | [[കാനഡ]]<br/>[[ഇന്ത്യ]]<br/>[[ബ്രിട്ടീഷ് രാജ്]]<br/>[[ഇന്ത്യൻ യൂണിയൻ]] | 1936-04-07 | | ''[[:d:Q2087583|Nandurbar]]'' | | [[:d:Q5071372|Q5071372]] | |- | ''[[:d:Q5076920|Charles Donovan]]'' | [[പ്രമാണം:Charles Donovan.jpg|center|128px]] | | [[ഇന്ത്യ]]<br/>[[ബ്രിട്ടീഷ് രാജ്]]<br/>[[ഇന്ത്യൻ യൂണിയൻ]] | 1863-09-19 | 1951-10-29 | [[കൊൽക്കത്ത]] | ''[[:d:Q895264|Bourton-on-the-Water]]'' | [[:d:Q5076920|Q5076920]] | |- | [[കേതയൂൺ അർദേശിർ ദിൻ‌ഷോ]] | [[പ്രമാണം:Kadinshaw.jpg|center|128px]] | | [[ഇന്ത്യ]] | 1943-11-16 | 2011-08-26 | | | [[:d:Q4793608|Q4793608]] | |- | [[ഗുരുബായ് കർമാർക്കർ]] | [[പ്രമാണം:Gurubal Karmarkar, a 1892 graduate of Woman's Medical College of Pennsylvania (1).jpg|center|128px]] | ഇന്ത്യൻ ഫിസിഷ്യൻ | [[ഇന്ത്യ]] | 19th century | 1932 | | | [[:d:Q4793879|Q4793879]] | |- | [[എസ്.ഐ. പത്മാവതി|എസ്. ഐ. പദ്മാവതി]] | [[പ്രമാണം:Si-padmavati.webp|center|128px]] | ഇന്ത്യൻ കാർഡിയോളജിസ്റ്റ് | [[ഇന്ത്യ]]<br/>[[ബ്രിട്ടീഷ് രാജ്]]<br/>[[ഇന്ത്യൻ യൂണിയൻ]] | 1917-06-20 | 2020-08-29 | [[മ്യാൻമാർ|മ്യാന്മാർ]] | [[ന്യൂ ഡെൽഹി]] | [[:d:Q4794109|Q4794109]] | |- | [[മുത്തുലക്ഷ്മി റെഡ്ഡി]] | [[പ്രമാണം:Muthulakshmi Reddy (ca 1912).jpg|center|128px]] | ഇന്ത്യൻ ഡോക്ടറും നിയമസഭാംഗവും | [[ഇന്ത്യ]]<br/>[[ബ്രിട്ടീഷ് രാജ്]]<br/>[[ഇന്ത്യൻ യൂണിയൻ]] | 1886-07-30 | 1968-07-22 | ''[[:d:Q3535371|Pudukkottai State]]'' | [[ചെന്നൈ]] | [[:d:Q4794148|Q4794148]] | |- | ''[[:d:Q4805068|ആഷിക ഡേവിഡ്]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]]<br/>[[ബ്രിട്ടീഷ് രാജ്]]<br/>[[ഇന്ത്യൻ യൂണിയൻ]] | 1862 | | | | [[:d:Q4805068|Q4805068]] | |- | [[ബി. രമണ റാവു]] | | ഇന്ത്യൻ ഡോക്ടർ | [[ഇന്ത്യ]] | 20th century | | [[ഹൈദരാബാദ്]] | | [[:d:Q4834177|Q4834177]] | |- | [[ബി.എസ്. മൂൺജെ]] | | ഇന്ത്യയിലെ ഒരു രാഷ്ട്രീയക്കാരൻ | [[ഇന്ത്യ]]<br/>[[ബ്രിട്ടീഷ് രാജ്]]<br/>[[ഇന്ത്യൻ യൂണിയൻ]] | 1872-12-12 | 1948-03-03 | | | [[:d:Q4834200|Q4834200]] | |- | [[ബാനൂ ജഹാൻഗീർ കോയാജി]] | | | [[ഇന്ത്യ]]<br/>[[ബ്രിട്ടീഷ് രാജ്]]<br/>[[ഇന്ത്യൻ യൂണിയൻ]] | 1918-08-22 | 2004-07-15 | [[മഹാരാഷ്ട്ര]] | | [[:d:Q4857029|Q4857029]] | |- | ''[[:d:Q5559835|Gieve Patel]]'' | [[പ്രമാണം:Gieve Patel.jpg|center|128px]] | | [[ഇന്ത്യ]]<br/>[[ബ്രിട്ടീഷ് രാജ്]]<br/>[[ഇന്ത്യൻ യൂണിയൻ]] | 1940-08-18 | 2023-11-03 | [[മുംബൈ]] | [[പൂണെ]] | [[:d:Q5559835|Q5559835]] | |- | ''[[:d:Q5640460|ഹക്കീം അബ്ദുൽ അസീസ്]]'' | [[പ്രമാണം:Hakim Abdul Aziz.jpeg|center|128px]] | | [[ഇന്ത്യ]] | 1855 | 1911 | [[ലഖ്‌നൗ]] | [[ലഖ്‌നൗ]] | [[:d:Q5640460|Q5640460]] | |- | [[ഇന്ദിര ഹിന്ദുജ]] | | | [[ഇന്ത്യ]] | | | ''[[:d:Q1250069|Shikarpur]]'' | | [[:d:Q6025009|Q6025009]] | |- | ''[[:d:Q6114669|ജാക്ക് പ്രെഗെർ]]'' | [[പ്രമാണം:Dr Jack Preger, founder of Calcutta Rescue.jpg|center|128px]] | | [[ഇന്ത്യ]] | 1930-07-25 | | | | [[:d:Q6114669|Q6114669]] | |- | ''[[:d:Q6319421|ജ്യോതി പാണ്ഡ്യ]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]] | | | [[വഡോദര]] | | [[:d:Q6319421|Q6319421]] | |- | ''[[:d:Q6323647|K. N. Kesari]]'' | | | [[ബ്രിട്ടീഷ് രാജ്]]<br/>[[ഇന്ത്യൻ യൂണിയൻ]]<br/>[[ഇന്ത്യ]] | 1875 | 1953-06-08 | ''[[:d:Q15690270|Inamanamellur]]'' | | [[:d:Q6323647|Q6323647]] | |- | ''[[:d:Q6712223|എം. എൽ. കുൽക്കർണി]]'' | | ഇന്ത്യൻ ഡോക്ടർ | [[ഇന്ത്യ]] | 1947-09-08 | | | | [[:d:Q6712223|Q6712223]] | |- | [[എം.കെ. മുനീർ]] | [[പ്രമാണം:M K Muneer.jpg|center|128px]] | ഇന്ത്യയിലെ ഒരു രാഷ്ട്രീയ പ്രവർത്തകൻ | [[ഇന്ത്യ]] | 1962-08-26 | | [[കോഴിക്കോട്]] | | [[:d:Q6712766|Q6712766]] | |- | ''[[:d:Q6713018|എം. ആർ. ഗുരുസാമി മുദലിയാർ]]'' | | ഇന്ത്യൻ ഡോക്ടർ | [[ഇന്ത്യ]]<br/>[[ബ്രിട്ടീഷ് രാജ്]]<br/>[[ഇന്ത്യൻ യൂണിയൻ]] | 1880 | 1958 | ''[[:d:Q2340194|Nelamangala]]'' | [[കീഴ്പാക്കം]] | [[:d:Q6713018|Q6713018]] | |- | [[എം.എസ്. വല്യത്താൻ]] | [[പ്രമാണം:Dr.M.S.Valiathan.jpg|center|128px]] | കാർഡിയാക് സർജൻ | [[ഇന്ത്യ]]<br/>[[ബ്രിട്ടീഷ് രാജ്]]<br/>[[ഇന്ത്യൻ യൂണിയൻ]] | 1934-05-24 | 2024-07-17 | [[മാവേലിക്കര]] | [[മണിപ്പാൽ]] | [[:d:Q6713130|Q6713130]] | |- | ''[[:d:Q6733131|മഹൻകാളി സീതാരാമ റാവു]]'' | | | [[ബ്രിട്ടീഷ് രാജ്]]<br/>[[ഇന്ത്യൻ യൂണിയൻ]]<br/>[[ഇന്ത്യ]] | 1906 | 1977 | | | [[:d:Q6733131|Q6733131]] | |- | ''[[:d:Q6334699|Nirodbaran]]'' | | ഇന്ത്യയിലെ ഒരു എഴുത്തുകാരൻ | [[ഇന്ത്യ]]<br/>[[ബ്രിട്ടീഷ് രാജ്]] | 1903-11-17 | 2006-07-17 | | [[പുതുച്ചേരി നഗരം]] | [[:d:Q6334699|Q6334699]] | |- | [[കാകർല സുബ്ബറാവു|കകർല സുബ്ബറാവു]] | | ഇന്ത്യൻ ഡോക്ടർ | [[ഇന്ത്യ]]<br/>[[ബ്രിട്ടീഷ് രാജ്]]<br/>[[ഇന്ത്യൻ യൂണിയൻ]] | 1925-01-25 | 2021-04-16 | ''[[:d:Q15382|കൃഷ്ണ ജില്ല]]'' | [[സെക്കന്ദ്രാബാദ്]] | [[:d:Q6349273|Q6349273]] | |- | ''[[:d:Q6394895|Kesava Reddy]]'' | [[പ്രമാണം:Dr.Keshavareddy.jpg|center|128px]] | | [[ഇന്ത്യ]]<br/>[[ബ്രിട്ടീഷ് രാജ്]]<br/>[[ഇന്ത്യൻ യൂണിയൻ]] | 1946-03-10 | 2015-02-13 | ''[[:d:Q7709526|Thalupulapalle]]'' | [[നിസാമാബാദ്]] | [[:d:Q6394895|Q6394895]] | |- | [[ഖദീജ മുംതാസ്]] | [[പ്രമാണം:Dr.khadeeja mumtaz.jpg|center|128px]] | ഇന്ത്യൻ എഴുത്തുകാരി | [[ഇന്ത്യ]] | 1955 | | [[കാട്ടൂർ, തൃശ്ശൂർ ജില്ല]] | | [[:d:Q6398859|Q6398859]] | |- | ''[[:d:Q6407615|കില്ലി കൃപ റാണി]]'' | [[പ്രമാണം:Kruparani Killi (cropped).jpg|center|128px]] | ഇന്ത്യയിലെ ഒരു രാഷ്ട്രീയപ്രവർത്തക | [[ഇന്ത്യ]] | 1965-11-19 | | ''[[:d:Q671757|Srikakulam]]'' | | [[:d:Q6407615|Q6407615]] | |- | ''[[:d:Q6933432|മുകേഷ് ഹൈക്കർവാൾ]]'' | | | [[ഓസ്ട്രേലിയ]]<br/>[[യുണൈറ്റഡ് കിങ്ഡം]]<br/>[[ഇന്ത്യ]] | 1960-12-28 | | [[ലഖ്‌നൗ]] | | [[:d:Q6933432|Q6933432]] | |- | ''[[:d:Q6962817|നാൻസി ലോൺസ്‌ഡോർഫ്]]'' | | | [[അമേരിക്കൻ ഐക്യനാടുകൾ]]<br/>[[ഇന്ത്യ]] | 20th century | | | | [[:d:Q6962817|Q6962817]] | |- | [[നരേന്ദ്ര ധാബോൽക്കർ]] | | | [[ഇന്ത്യ]]<br/>[[ബ്രിട്ടീഷ് രാജ്]]<br/>[[ഇന്ത്യൻ യൂണിയൻ]] | 1945-11-01 | 2013-08-20 | ''[[:d:Q581562|Satara]]'' | [[പൂണെ]] | [[:d:Q6965776|Q6965776]] | |- | ''[[:d:Q7117146|P. Brahmayya Sastry]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]]<br/>[[ബ്രിട്ടീഷ് രാജ്]]<br/>[[ഇന്ത്യൻ യൂണിയൻ]] | 1913-05-24 | 1993-05-28 | ''[[:d:Q59018|Kakinada]]'' | | [[:d:Q7117146|Q7117146]] | |- | [[പി.കെ. വാരിയർ|പി. കെ. വാരിയർ]] | | | [[ഇന്ത്യ]]<br/>[[ബ്രിട്ടീഷ് രാജ്]]<br/>[[ഇന്ത്യൻ യൂണിയൻ]] | 1921-06-05 | 2021-07-10 | [[കോട്ടക്കൽ]] | [[കോട്ടക്കൽ]] | [[:d:Q7117375|Q7117375]] | |- | [[പദ്മാവതി ബന്ദോപാദ്ധ്യായ്]] | [[പ്രമാണം:Padma Bandopadhyay.jpg|center|128px]] | | [[ഇന്ത്യ]]<br/>[[ബ്രിട്ടീഷ് രാജ്]]<br/>[[ഇന്ത്യൻ യൂണിയൻ]] | 1944-11-04 | | [[തിരുപ്പതി]] | | [[:d:Q7123872|Q7123872]] | |- | [[എസ്. പിനകപാണി]] | | | [[ഇന്ത്യ]]<br/>[[ബ്രിട്ടീഷ് രാജ്]]<br/>[[ഇന്ത്യൻ യൂണിയൻ]] | 1913-08-03 | 2013-03-11 | ''[[:d:Q7246454|Priyagraharam]]'' | [[കർനൂൽ]] | [[:d:Q7124235|Q7124235]] | |- | ''[[:d:Q7143137|പശുപതി ബോസ്]]'' | | ഇന്ത്യൻ ഡോക്ടർ | [[ഇന്ത്യ]]<br/>[[ബ്രിട്ടീഷ് രാജ്]]<br/>[[ഇന്ത്യൻ യൂണിയൻ]] | 1907-11-01 | 1979 | | | [[:d:Q7143137|Q7143137]] | |- | [[ആർ. കേശവൻ നായർ]] | | | [[ഇന്ത്യ]]<br/>[[ബ്രിട്ടീഷ് രാജ്]]<br/>[[ഇന്ത്യൻ യൂണിയൻ]] | 1910 | 2005 | | | [[:d:Q7273787|Q7273787]] | |- | ''[[:d:Q7288445|രാം ചന്ദ്ര ഡോം]]'' | | ഇന്ത്യയിലെ രാഷ്ട്രീയ പ്രവർത്തകൻ | [[ഇന്ത്യ]] | 1959-02-08 | | ''[[:d:Q2088440|ബിർഭും ജില്ല]]'' | | [[:d:Q7288445|Q7288445]] | |- | ''[[:d:Q7399608|സാഹിബ് സിംഗ് സോഖെ]]'' | [[പ്രമാണം:Sahib Singh Sokhey 1948 Wellcome V0028080 (cropped).jpg|center|128px]] | | [[ബ്രിട്ടീഷ് രാജ്]]<br/>[[ഇന്ത്യ]] | 1887-12-15 | 1971-10-23 | [[അമൃത്‌സർ]] | [[ന്യൂ ഡെൽഹി]] | [[:d:Q7399608|Q7399608]] | |- | ''[[:d:Q7461261|ഷാ ഫൈസൽ]]'' | [[പ്രമാണം:The Prime Minister, Dr. Manmohan Singh congratulating Dr. Shah Faisal, the Civil Services topper for 2010 from Jammu & Kashmir, in New Delhi on May 26, 2010.jpg|center|128px]] | | [[ഇന്ത്യ]] | 1983-05-17 | | ''[[:d:Q6668869|Lolab Valley]]'' | | [[:d:Q7461261|Q7461261]] | |- | [[ഷീല ബാലകൃഷ്ണൻ]] | | | [[ഇന്ത്യ]] | | | | | [[:d:Q7493001|Q7493001]] | |- | ''[[:d:Q7530461|സിർക്കഴി ജി. ശിവചിദംബരം]]'' | [[പ്രമാണം:சீர்காழி சிவசிதம்பரம்.JPG|center|128px]] | ഇന്ത്യൻ കർണാടക ഗായകൻ | [[ഇന്ത്യ]] | 1959-06-08 | | | | [[:d:Q7530461|Q7530461]] | |- | ''[[:d:Q7547563|സ്നേഹ ആനി ഫിലിപ്പ്]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]]<br/>[[അമേരിക്കൻ ഐക്യനാടുകൾ]] | 1969-10-07 | 2001-09-11 | [[കേരളം]] | [[ലോക വ്യാപാര കേന്ദ്രം]] | [[:d:Q7547563|Q7547563]] | |- | ''[[:d:Q7654042|സ്വാതി പിരമൽ]]'' | [[പ്രമാണം:Dr. Swati Piramal.JPG|center|128px]] | | [[ഇന്ത്യ]] | 1956-03-28 | | | | [[:d:Q7654042|Q7654042]] | |- | [[ടി.എസ്.എസ്. രാജൻ]] | [[പ്രമാണം:TSSRajan.jpg|center|128px]] | ഇന്ത്യയിലെ ഒരു രാഷ്ട്രീയക്കാരൻ | [[ഇന്ത്യ]]<br/>[[ബ്രിട്ടീഷ് രാജ്]]<br/>[[ഇന്ത്യൻ യൂണിയൻ]] | 1880 | 1953 | [[ശ്രീരംഗം]] | [[ചെന്നൈ]] | [[:d:Q7668680|Q7668680]] | |- | ''[[:d:Q7686934|തരുൺ മണ്ഡൽ]]'' | [[പ്രമാണം:TMondal.jpg|center|128px]] | ഇന്ത്യയിലെ ഒരു രാഷ്ട്രീയക്കാരൻ | [[ഇന്ത്യ]] | 1959-01-20 | | ''[[:d:Q2330643|Jaynagar Majilpur]]'' | | [[:d:Q7686934|Q7686934]] | |- | ''[[:d:Q14076389|Kanwaljeet S. Anand]]'' | | ഗവേഷകൻ | [[ഇന്ത്യ]] | 20th century | | | | [[:d:Q14076389|Q14076389]] | |- | [[വി. ശാന്ത]] | [[പ്രമാണം:Dr. V. Shanta, in New Delhi on March 20, 2006 (cropped).jpg|center|128px]] | | [[ഇന്ത്യ]] | 1927-03-11 | 2021-01-19 | ''[[:d:Q1646915|Mylapore]]'' | [[ചെന്നൈ]] | [[:d:Q7907747|Q7907747]] | |- | [[വന്ദന ജെയിൻ]] | | | [[ഇന്ത്യ]] | | | [[ന്യൂ ഡെൽഹി]] | | [[:d:Q7914349|Q7914349]] | |- | ''[[:d:Q8045744|Y. G. Parameshwara]]'' | | ഇന്ത്യൻ ഡോക്ടർ | [[ഇന്ത്യ]] | | 2004 | | | [[:d:Q8045744|Q8045744]] | |- | [[സി.കെ. ലക്ഷ്മണൻ]] | | | [[ഇന്ത്യ]]<br/>[[ബ്രിട്ടീഷ് രാജ്]]<br/>[[ഇന്ത്യൻ യൂണിയൻ]] | 1898-04-05 | 1970-10-03 | | | [[:d:Q11689979|Q11689979]] | |- | [[രാമചന്ദ്ര ദത്താത്രയ ലെലെ|രാമചന്ദ്ര ദതത്രയ ലെലെ]] | | ഇന്ത്യൻ ഡോക്ടർ | [[ഇന്ത്യ]]<br/>[[ബ്രിട്ടീഷ് രാജ്]]<br/>[[ഇന്ത്യൻ യൂണിയൻ]] | 1928-01-16 | 2022 | [[ഹൈദരാബാദ്]] | | [[:d:Q12449609|Q12449609]] | |- | [[ഹേംലത ഗുപ്ത|ഹേമലത ഗുപ്ത]] | | | [[ഇന്ത്യ]] | 20th century | 2006-05-13 | [[ഇന്ത്യ]] | ''[[:d:Q6373016|Karol Bagh Lok Sabha constituency]]'' | [[:d:Q12460836|Q12460836]] | |- | ''[[:d:Q12995370|Raja Rao Garikapati]]'' | | | [[ബ്രിട്ടീഷ് രാജ്]]<br/>[[ഇന്ത്യൻ യൂണിയൻ]]<br/>[[ഇന്ത്യ]] | 1915-02-05 | 1963-09-08 | ''[[:d:Q1639492|രാജമന്ദ്രി]]'' | [[ചെന്നൈ]] | [[:d:Q12995370|Q12995370]] | |- | ''[[:d:Q15132653|വൈ.രാധാകൃഷ്ണമൂർത്തി]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]] | | 2013-10-19 | ''[[:d:Q15382|കൃഷ്ണ ജില്ല]]'' | [[ഹൈദരാബാദ്]] | [[:d:Q15132653|Q15132653]] | |- | ''[[:d:Q15689653|Achanta Lakshmipathi]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]]<br/>[[ബ്രിട്ടീഷ് രാജ്]]<br/>[[ഇന്ത്യൻ യൂണിയൻ]] | 1880-03-03 | 1962-08-06 | | | [[:d:Q15689653|Q15689653]] | |- | [[ശശി വാധ്വ]] | | ഇന്ത്യൻ ശാസ്ത്രജ്ഞൻ | [[ഇന്ത്യ]] | 1948-07-20 | | | | [[:d:Q15972942|Q15972942]] | |- | ''[[:d:Q16019193|Benjamin Pulimood]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]] | | 2011-02-05 | | [[വെല്ലൂർ]] | [[:d:Q16019193|Q16019193]] | |- | ''[[:d:Q16097828|Mabelle Arole]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]]<br/>[[ഇന്ത്യൻ യൂണിയൻ]] | 1935-12-26 | 1999 | [[ജബൽ‌പൂർ]] | | [[:d:Q16097828|Q16097828]] | |- | [[എളേടത്ത് തൈക്കാട്ട് നാരായണൻ മൂസ്|ഏലേടത്ത് തയ്ക്കാട്ട് നാരായണൻ മൂസ്]] | | ഇന്ത്യൻ ഡോക്ടർ | [[ഇന്ത്യ]]<br/>[[ബ്രിട്ടീഷ് രാജ്]]<br/>[[ഇന്ത്യൻ യൂണിയൻ]] | 1933-10-02 | 2020-08-05 | [[ഒല്ലൂർ]] | | [[:d:Q16106737|Q16106737]] | |- | ''[[:d:Q16317426|P. Sridevi]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]] | 1929 | 1961 | | | [[:d:Q16317426|Q16317426]] | |- | ''[[:d:Q16345836|ഫനിന്ദ്ര കൃഷ്ണ ഗുപ്ത]]'' | [[പ്രമാണം:Phanindra Krishna Gupta.jpg|center|128px]] | | [[ഇന്ത്യ]]<br/>[[ബ്രിട്ടീഷ് രാജ്]]<br/>[[ഇന്ത്യൻ യൂണിയൻ]] | 1883 | | [[കൊൽക്കത്ത]] | | [[:d:Q16345836|Q16345836]] | |- | ''[[:d:Q16514386|Abhay Bang]]'' | [[പ്രമാണം:Dr. Abhay Bang with breath counter.JPG|center|128px]] | | [[ഇന്ത്യ]] | 1950-09-23 | | | | [[:d:Q16514386|Q16514386]] | |- | ''[[:d:Q16190122|പുലിൻ ബിഹാരി ബാസ്‌കെ]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]] | 1968-04-25 | | ''[[:d:Q5221114|Dantan Vidhan Sabha constituency]]'' | | [[:d:Q16190122|Q16190122]] | |- | ''[[:d:Q16208488|Nikhil Dhurandhar]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]] | | | | | [[:d:Q16208488|Q16208488]] | |- | ''[[:d:Q16734859|അസ്മ റഹീം]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]] | | | [[കേരളം]] | | [[:d:Q16734859|Q16734859]] | |- | ''[[:d:Q16844432|മനോജ് കെ ജെയിൻ]]'' | [[പ്രമാണം:Dr Manoj Jain, infectious disease physician, manojkjain.jpg|center|128px]] | | [[ഇന്ത്യ]] | 1963-09-16 | | ''[[:d:Q2283203|Dr. Ambedkar Nagar]]'' | | [[:d:Q16844432|Q16844432]] | |- | ''[[:d:Q16901297|ഉമാ സാരെൻ]]'' | | ഇന്ത്യയിലെ ഒരു രാഷ്ട്രീയപ്രവർത്തക | [[ഇന്ത്യ]] | 1984-05-09 | | [[ന്യൂ ഡെൽഹി]] | | [[:d:Q16901297|Q16901297]] | |- | [[ജാംഷെഡ് നൗറോജി വസിഫ്ദാർ]] | | | [[ഇന്ത്യ]] | | 2000 | [[മുംബൈ]] | | [[:d:Q20687489|Q20687489]] | |- | [[കെ. ശ്രീനാഥ് റെഡ്ഡി]] | [[പ്രമാണം:K Srinath Reddy.jpg|center|128px]] | | [[ഇന്ത്യ]] | | | | | [[:d:Q17083021|Q17083021]] | |- | ''[[:d:Q17199281|ഘാനശ്യാമ മിശ്ര]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]]<br/>[[ബ്രിട്ടീഷ് രാജ്]]<br/>[[ഇന്ത്യൻ യൂണിയൻ]] | 1922-10-10 | 2014-06-01 | | [[ഭുവനേശ്വർ]] | [[:d:Q17199281|Q17199281]] | |- | [[എം. ആർ. രാജഗോപാൽ]] | [[പ്രമാണം:Dr. M. R Rajagopal.jpg|center|128px]] | ഇന്ത്യൻ ഡോക്ടർ | [[ഇന്ത്യ]] | 1947-09-23 | | [[തിരുവനന്തപുരം]] | | [[:d:Q17306215|Q17306215]] | |- | [[നീലം ക്ലേർ]] | | | [[ഇന്ത്യ]] | | | [[ശ്രീനഗർ]] | | [[:d:Q17411238|Q17411238]] | |- | [[സുബ്രത് കുമാർ ആചാര്യ]] | | | [[ഇന്ത്യ]] | 1951-11-01 | | ''[[:d:Q2022279|ബലസോർ ജില്ല]]'' | | [[:d:Q18000280|Q18000280]] | |- | ''[[:d:Q18029936|നിലീം കുമാർ]]'' | [[പ്രമാണം:Nilim Kumar, poet.jpg|center|128px]] | | [[ഇന്ത്യ]] | 1962 | | ''[[:d:Q2571402|Pathsala]]'' | | [[:d:Q18029936|Q18029936]] | |- | [[സാരൂബം ബിമോല കുമാരി ദേവി]] | [[പ്രമാണം:The President, Shri Pranab Mukherjee presenting the Padma Shri Award to Dr. Sarungbam Bimola Kumari Devi, at a Civil Investiture Ceremony, at Rashtrapati Bhavan, in New Delhi on April 08, 2015.jpg|center|128px]] | | [[ഇന്ത്യ]] | | | [[മണിപ്പൂർ]] | | [[:d:Q19560351|Q19560351]] | |- | [[രാജേഷ് കൊട്ടേച്ച]] | [[പ്രമാണം:Vaidya Rajesh Kotecha.jpg|center|128px]] | He is presently the Vice Chancellor of Gujarat Ayurved University, Jamnagar, India | [[ഇന്ത്യ]] | 1963-07-18 | | | | [[:d:Q19561084|Q19561084]] | |- | [[രൺദീപ് ഗുലേരിയ]] | [[പ്രമാണം:Dr. Randeep Guleria.jpg|center|128px]] | | [[ഇന്ത്യ]] | 1959-04-05 | | [[ഹിമാചൽ പ്രദേശ്‌]] | | [[:d:Q19612523|Q19612523]] | |- | [[ഓം പ്രകാശ് ഉപാധ്യായ]] | | | [[ഇന്ത്യ]] | | | | | [[:d:Q19664597|Q19664597]] | |- | [[രാജഗോപാലൻ കൃഷ്ണൻ]] | | | [[ഇന്ത്യ]]<br/>[[ബ്രിട്ടീഷ് രാജ്]]<br/>[[ഇന്ത്യൻ യൂണിയൻ]] | 1932-11-17 | 2015-01-10 | [[കൊല്ലം]] | [[കൊല്ലം]] | [[:d:Q19666231|Q19666231]] | |- | [[ശ്രീനിവാസ് എസ്. വൈശ്യ]] | | | [[ഇന്ത്യ]]<br/>[[ബ്രിട്ടീഷ് രാജ്]]<br/>[[ഇന്ത്യൻ യൂണിയൻ]] | 1947-01-07 | | [[മഥുര]] | | [[:d:Q19666874|Q19666874]] | |- | ''[[:d:Q19852450|Basuhua]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]]<br/>[[ബ്രിട്ടീഷ് രാജ്]]<br/>[[ഇന്ത്യൻ യൂണിയൻ]] | 1912-03-01 | 1986-10-12 | ''[[:d:Q3350679|Bikrampur]]'' | [[കൊൽക്കത്ത]] | [[:d:Q19852450|Q19852450]] | |- | ''[[:d:Q19892441|Kanithi Viswanatham]]'' | [[പ്രമാണം:విశ్వనాదం.jpg|center|128px]] | ഇന്ത്യയിലെ ഒരു രാഷ്ട്രീയക്കാരൻ | [[ഇന്ത്യ]] | 1932 | 2023 | | | [[:d:Q19892441|Q19892441]] | |- | [[അമർ പ്രസാദ് റേ]] | | | [[ഇന്ത്യ]]<br/>[[ബ്രിട്ടീഷ് രാജ്]]<br/>[[ഇന്ത്യൻ യൂണിയൻ]] | 1913 | 1996-09-24 | [[ഇന്ത്യ]] | | [[:d:Q19895800|Q19895800]] | |- | [[ഐസക് സാന്ദ്ര]] | | ഇന്ത്യൻ ഡോക്ടർ (1892–1968) | [[ഇന്ത്യ]]<br/>[[ബ്രിട്ടീഷ് രാജ്]]<br/>[[ഇന്ത്യൻ യൂണിയൻ]] | 1892-11-03 | 1968-08-29 | ''[[:d:Q876483|Sambalpur]]'' | ''[[:d:Q876483|Sambalpur]]'' | [[:d:Q19896133|Q19896133]] | |- | ''[[:d:Q20058801|Chintala Sita Devi]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]]<br/>[[ഇന്ത്യൻ യൂണിയൻ]]<br/>[[ബ്രിട്ടീഷ് രാജ്]] | 1929-04-21 | 2009-03-06 | | | [[:d:Q20058801|Q20058801]] | |- | ''[[:d:Q20671987|ലിയോ മുത്തു]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]] | 1952-04-02 | 2015-07-10 | ''[[:d:Q2716554|Thiruthuraipoondi]]'' | [[ചെന്നൈ]] | [[:d:Q20671987|Q20671987]] | |- | [[ഭാൽചന്ദ്ര ബാബാജി ദീക്ഷിത്]] | | ഇന്ത്യൻ ഡോക്ടർ | [[ഇന്ത്യ]]<br/>[[ബ്രിട്ടീഷ് രാജ്]]<br/>[[ഇന്ത്യൻ യൂണിയൻ]] | 1902-09-07 | 1977 | [[അമരാവതി, മഹാരാഷ്ട്ര]] | | [[:d:Q18111875|Q18111875]] | |- | [[ഗുൽ‌ഷൻ റായ് ഖത്രി|ഗുൽഷൻ റായ് ഖത്രി]] | [[പ്രമാണം:The President, Shri Pranab Mukherjee presenting the Padma Shri Award to Dr. Gulshan Rai Khatri, at an Investiture Ceremony-II, at Rashtrapati Bhavan, in New Delhi on April 20, 2013.jpg|center|128px]] | | [[ഇന്ത്യ]]<br/>[[ബ്രിട്ടീഷ് രാജ്]]<br/>[[ഇന്ത്യൻ യൂണിയൻ]] | 1944-07-10 | 2020-07-16 | [[ഡെൽഹി|ദില്ലി]] | | [[:d:Q18347568|Q18347568]] | |- | [[കിരിത്കുമാർ മൻസുഖ്‌ലാൽ ആചാര്യ]] | [[പ്രമാണം:The President, Shri Pranab Mukherjee presenting the Padma Shri Award to Shri Dr. Kiritkumar Mansukhlal Acharya, at a Civil Investiture Ceremony, at Rashtrapati Bhavan, in New Delhi on March 31, 2014.jpg|center|128px]] | | [[ഇന്ത്യ]] | | | | | [[:d:Q18421890|Q18421890]] | |- | [[കെ. കെ. അഗർവാൾ]] | | | [[ഇന്ത്യ]] | 1958-09-05 | 2021-05-17 | [[ഡെൽഹി|ദില്ലി]]<br/>[[ന്യൂ ഡെൽഹി]] | [[ന്യൂ ഡെൽഹി]] | [[:d:Q18683826|Q18683826]] | |- | [[പവൻ രാജ് ഗോയൽ]] | [[പ്രമാണം:The President, Shri Pranab Mukherjee presenting the Padma Shri Award to Prof. (Dr.) Pawan Raj Goyal, at a Civil Investiture Ceremony, at Rashtrapati Bhavan, in New Delhi on March 31, 2014.jpg|center|128px]] | | [[ഇന്ത്യ]] | 1952-02 | | [[അഹമ്മദാബാദ്]] | | [[:d:Q18686437|Q18686437]] | |- | [[ജിതേന്ദ്ര നാഥ് പാണ്ഡെ]] | | ഇന്ത്യൻ ഫിസിഷ്യൻ | [[ഇന്ത്യ]]<br/>[[ബ്രിട്ടീഷ് രാജ്]]<br/>[[ഇന്ത്യൻ യൂണിയൻ]] | 1941-06-14 | 2020-05-23 | ''[[:d:Q2717915|Shikohabad]]'' | [[ന്യൂ ഡെൽഹി]] | [[:d:Q18688035|Q18688035]] | |- | ''[[:d:Q18977847|Ritam Chowdhury]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]] | 1983-08 | | [[ന്യൂ ഡെൽഹി]] | | [[:d:Q18977847|Q18977847]] | |- | ''[[:d:Q21481665|രാധ ചരൺ പാണ്ട]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]]<br/>[[ബ്രിട്ടീഷ് രാജ്]]<br/>[[ഇന്ത്യൻ യൂണിയൻ]] | 1898-04-24 | 1974-10-29 | | | [[:d:Q21481665|Q21481665]] | |- | ''[[:d:Q21597809|ജഗദീഷ് ചതുർവേദി]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]]<br/>[[ബ്രിട്ടീഷ് രാജ്]]<br/>[[ഇന്ത്യൻ യൂണിയൻ]] | 1929-08-15 | 2015 | [[ഗ്വാളിയർ|ഗ്വാളിയാർ]] | | [[:d:Q21597809|Q21597809]] | |- | [[ജെ. എസ്. ഗുലേറിയ]] | | ഇന്ത്യൻ ഡോക്ടർ | [[ഇന്ത്യ]] | | 2026-01-22 | [[ഇന്ത്യ]] | | [[:d:Q21686034|Q21686034]] | |- | [[കെ.എ. എബ്രഹാം|കെ. എ. അബ്രഹാം]] | [[പ്രമാണം:Padmashri Dr K A Abraham.jpg|center|128px]] | | [[ഇന്ത്യ]] | | 2021-10-22 | [[കേരളം]] | [[ചെന്നൈ]] | [[:d:Q21798148|Q21798148]] | |- | ''[[:d:Q21981198|മോഹിത് ഭണ്ഡാരി]]'' | [[പ്രമാണം:Mohit Bhandari.jpg|center|128px]] | | [[ഇന്ത്യ]] | 1980 | | [[ഇന്ത്യ]] | | [[:d:Q21981198|Q21981198]] | |- | [[പോൾ കലാനിധി]] | | | [[ഇന്ത്യ]]<br/>[[അമേരിക്കൻ ഐക്യനാടുകൾ]] | 1977-04-01 | 2015-03-09 | ''[[:d:Q928168|Bronxville]]'' | | [[:d:Q22087287|Q22087287]] | |- | [[സുനിതി സോളമൻ]] | | | [[ഇന്ത്യ]]<br/>[[ബ്രിട്ടീഷ് രാജ്]]<br/>[[ഇന്ത്യൻ യൂണിയൻ]] | 1938 | 2015-07-28 | [[ചെന്നൈ]] | | [[:d:Q20738697|Q20738697]] | |- | [[സൗമ്യ സ്വാമിനാഥൻ]] | [[പ്രമാണം:The Director General, ICMR and Secretary, DHR, Dr. Soumya Swaminathan, in New Delhi on January 19, 2016.jpg|center|128px]] | | [[ഇന്ത്യ]] | 1959-05-02 | | [[ജർമ്മനി]] | | [[:d:Q21062285|Q21062285]] | |- | [[സുന്ദരി മോഹൻദാസ്]] | [[പ്രമാണം:Dr.Sundarimohan Das.jpg|center|128px]] | സ്വാതന്ത്ര്യസേനാനി, ഭിഷഗ്വരൻ, സാമൂഹ്യ പ്രവർത്തകൻ | [[ബ്രിട്ടീഷ് രാജ്]]<br/>[[ഇന്ത്യ]]<br/>[[ഇന്ത്യൻ യൂണിയൻ]] | 1857-12-17 | 1950-04-04 | [[സിൽഹെറ്റ്]] | [[കൊൽക്കത്ത]] | [[:d:Q21176925|Q21176925]] | |- | [[തനികാചലം സദഗോപൻ|തനികാചലം സഡഗോപൻ]] | | | [[ഇന്ത്യ]] | 1951-10-23 | | [[തമിഴ്‌നാട്]] | | [[:d:Q23038239|Q23038239]] | |- | [[പി.ആർ. കൃഷ്ണകുമാർ]] | | | [[ഇന്ത്യ]] | 1951-10-23 | 2020-09-16 | [[ഷൊർണൂർ]] | [[കോയമ്പത്തൂർ]] | [[:d:Q23304286|Q23304286]] | |- | ''[[:d:Q24718543|ഫുൾചന്ദ് പൃഥ്വി രാജ്]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]]<br/>[[ബ്രിട്ടീഷ് രാജ്]]<br/>[[ഇന്ത്യൻ യൂണിയൻ]] | 1931-09-13 | 2016-02-27 | | | [[:d:Q24718543|Q24718543]] | |- | [[രുഖ്മബായി]] | [[പ്രമാണം:Rukhmabai.jpg|center|128px]] | | [[ഇന്ത്യ]]<br/>[[ബ്രിട്ടീഷ് രാജ്]]<br/>[[ഇന്ത്യൻ യൂണിയൻ]] | 1864-11-22 | 1955-09-25<br/>1955-12-25 | [[മുംബൈ]] | [[മുംബൈ]] | [[:d:Q24939367|Q24939367]] | |- | ''[[:d:Q27901993|വഖാർ അഹ്മദ് ഷാ]]'' | | ഇന്ത്യയിലെ ഒരു രാഷ്ട്രീയക്കാരൻ | [[ഇന്ത്യ]]<br/>[[ഇന്ത്യൻ യൂണിയൻ]] | 1943-07-06 | 2018-04-15 | ''[[:d:Q638621|Bahraich]]'' | [[ലഖ്‌നൗ]] | [[:d:Q27901993|Q27901993]] | |- | ''[[:d:Q27917316|മദൻ കതാരിയ]]'' | [[പ്രമാണം:Dr. Madan Kataria.jpg|center|128px]] | | [[ഇന്ത്യ]] | 1955 | | [[മുംബൈ]] | | [[:d:Q27917316|Q27917316]] | |- | ''[[:d:Q27970605|Dhiren Banerjee]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]] | 1904 | 1978-01-08 | | | [[:d:Q27970605|Q27970605]] | |- | [[രാം ഹർഷ് സിംഗ്]] | | | [[ഇന്ത്യ]]<br/>[[ബ്രിട്ടീഷ് രാജ്]]<br/>[[ഇന്ത്യൻ യൂണിയൻ]] | 1942-01-10 | | | | [[:d:Q26251714|Q26251714]] | |- | [[രഞ്ജന ശ്രീവാസ്തവ]] | [[പ്രമാണം:Ranjana Srivastava.jpg|center|128px]] | | [[ഇന്ത്യ]]<br/>[[ഓസ്ട്രേലിയ]] | 1974 | | [[കാൻബറ]] | | [[:d:Q26702925|Q26702925]] | |- | ''[[:d:Q28744857|സരോജിനി_സരന്ഗി]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]] | 1951 | | [[ഒഡീഷ]] | | [[:d:Q28744857|Q28744857]] | |- | ''[[:d:Q28869394|സോണിയ നിത്യാനന്ദ്]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]] | 1962-09-06 | | | | [[:d:Q28869394|Q28869394]] | |- | ''[[:d:Q29018652|പങ്കജ് നരം]]'' | [[പ്രമാണം:Dr Pankaj Naram.jpg|center|128px]] | | [[ഇന്ത്യ]] | 1955-05-04 | 2020-02-19 | [[മുംബൈ]] | [[മുംബൈ]] | [[:d:Q29018652|Q29018652]] | |- | [[സന്ദീപ് ബസു]] | | | [[ഇന്ത്യ]] | 1971-09-29 | | | | [[:d:Q29168828|Q29168828]] | |- | ''[[:d:Q30314375|Chittaranjan Yajnik]]'' | [[പ്രമാണം:Dr. Yajnik (13 February 2020).jpg|center|128px]] | | [[ഇന്ത്യ]] | | | | | [[:d:Q30314375|Q30314375]] | |- | [[ഷേർളി വാസു]] | | | [[ഇന്ത്യ]] | 1958 | 2025 | | | [[:d:Q31704451|Q31704451]] | |- | ''[[:d:Q47483386|ആശാലത രാധാകൃഷ്ണൻ]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]] | 1970-05-13 | | [[കേരളം]] | | [[:d:Q47483386|Q47483386]] | |- | [[സവിത അംബേദ്കർ]] | [[പ്രമാണം:Dr. Savita Ambedkar.jpg|center|128px]] | | [[ഇന്ത്യ]] | 1909-01-27 | 2003-05-29 | [[മുംബൈ]] | [[മുംബൈ]] | [[:d:Q48645361|Q48645361]] | |- | ''[[:d:Q48975802|നബകുമാർ ബാസു]]'' | [[പ്രമാണം:Nabakumar Basu - Kolkata 2015-10-10 5134.JPG|center|128px]] | | [[ഇന്ത്യ]] | 1949-12-10 | | | | [[:d:Q48975802|Q48975802]] | |- | [[ആശ കസ്‌ലിവാൾ]] | | | [[ഇന്ത്യ]] | | | | | [[:d:Q49833929|Q49833929]] | |- | ''[[:d:Q34837913|ദിലീപ് ഝാവേരി]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]]<br/>[[ബ്രിട്ടീഷ് രാജ്]]<br/>[[ഇന്ത്യൻ യൂണിയൻ]] | 1943-04-03 | | [[മുംബൈ]] | | [[:d:Q34837913|Q34837913]] | |- | ''[[:d:Q37830946|ടീന ചോപ്ര]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]] | 1978-03-06 | | [[അമൃത്‌സർ]] | | [[:d:Q37830946|Q37830946]] | |- | ''[[:d:Q37994923|ജസ്വീന്ദർ കെ ഗംഭീർ]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]] | | | | | [[:d:Q37994923|Q37994923]] | |- | [[ഐശ്വര്യ ലക്ഷ്മി]] | [[പ്രമാണം:Aishwarya Lekshmi.jpg|center|128px]] | ഇന്ത്യൻ ചലച്ചിത്ര അഭിനേത്രി | [[ഇന്ത്യ]] | 1990-07-26 | | [[തിരുവനന്തപുരം]] | | [[:d:Q39058709|Q39058709]] | |- | ''[[:d:Q40741315|Rani Bang]]'' | [[പ്രമാണം:Rani Bang (cropped).jpg|center|128px]] | | [[ഇന്ത്യ]] | 1951-09-17 | | | | [[:d:Q40741315|Q40741315]] | |- | ''[[:d:Q41816046|Preeti Shanbag]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]] | 20th century | | | | [[:d:Q41816046|Q41816046]] | |- | ''[[:d:Q42298380|കാർത്തിക് ചന്ദ്രബോസ്]]'' | | | [[ബ്രിട്ടീഷ് രാജ്]]<br/>[[ഇന്ത്യ]]<br/>[[ഇന്ത്യൻ യൂണിയൻ]] | 1873 | 1955 | | | [[:d:Q42298380|Q42298380]] | |- | ''[[:d:Q42413325|ഹൃദയാനന്ദ പട്നായിക്]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]]<br/>[[ബ്രിട്ടീഷ് രാജ്]]<br/>[[ഇന്ത്യൻ യൂണിയൻ]] | 1946-06-03 | | | | [[:d:Q42413325|Q42413325]] | |- | ''[[:d:Q42589695|K. Ranga Rama Krishnan]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]]<br/>[[അമേരിക്കൻ ഐക്യനാടുകൾ]] | 1956-04-22 | | | | [[:d:Q42589695|Q42589695]] | |- | ''[[:d:Q43999837|ദിപ്തൻഷു ദാസ്]]'' | [[പ്രമാണം:Diptanshu Das 2015.jpg|center|128px]] | | [[ഇന്ത്യ]] | 1982-04-02 | | [[കൊൽക്കത്ത]] | | [[:d:Q43999837|Q43999837]] | |- | ''[[:d:Q47009777|ഗോവിന്ദ് അപ്പാജി ഫഡ്കെ]]'' | [[പ്രമാണം:G.A.phadke.jpg|center|128px]] | | [[ഇന്ത്യ]] | 1907 | | ''[[:d:Q583818|Ichalkaranji]]'' | ''[[:d:Q581562|Satara]]'' | [[:d:Q47009777|Q47009777]] | |- | ''[[:d:Q47026934|ഐറിസ് ജി. ആർ. പോൾ]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]]<br/>[[ബ്രിട്ടീഷ് രാജ്]]<br/>[[ഇന്ത്യൻ യൂണിയൻ]] | 1945 | 2025-10-13 | | | [[:d:Q47026934|Q47026934]] | |- | ''[[:d:Q54861287|Vasanth Ravi]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]] | | | [[ചെന്നൈ]] | | [[:d:Q54861287|Q54861287]] | |- | ''[[:d:Q55434761|Shikha Sharma]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]] | | | | | [[:d:Q55434761|Q55434761]] | |- | ''[[:d:Q56027719|Digumarti Raghunadharao]]'' | [[പ്രമാണം:Dr. D. Raghunadha Rao (cropped).JPG|center|128px]] | ഗവേഷകൻ | [[ഇന്ത്യ]] | | | | | [[:d:Q56027719|Q56027719]] | |- | ''[[:d:Q58885226|Harjit Pal Bhattoa]]'' | | | [[ഹംഗറി]]<br/>[[ഇന്ത്യ]] | 1973-04-21 | | No/unknown value | | [[:d:Q58885226|Q58885226]] | |- | ''[[:d:Q59209385|അഭിഷേക് പല്ലവ]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]] | 1982-09-02 | | | | [[:d:Q59209385|Q59209385]] | |- | ''[[:d:Q60023782|രാജേശ്വരി ദലബെഹെര]]'' | | ഇന്ത്യയിലെ ഒരു എഴുത്തുകാരൻ | [[ഇന്ത്യ]] | 1933 | | [[കട്ടക്]] | | [[:d:Q60023782|Q60023782]] | |- | [[അശോക് ലക്ഷ്മൺറാവു കുക്കാഡെ]] | | | [[ഇന്ത്യ]] | | | | | [[:d:Q61054384|Q61054384]] | |- | ''[[:d:Q56284934|ഹ്രിഷിക്കെസ് സെൻ]]'' | [[പ്രമാണം:Hrishikes 2017.jpg|center|128px]] | | [[ഇന്ത്യ]] | 1969-05-15 | | | | [[:d:Q56284934|Q56284934]] | |- | ''[[:d:Q57320813|Venkatachalam Raveenthiran]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]] | | | | | [[:d:Q57320813|Q57320813]] | |- | [[ഡോസിബായ് പട്ടേൽ]] | [[പ്രമാണം:Dossibai Patell.jpg|center|128px]] | ഇന്ത്യൻ പ്രസവചികിത്സകയും ഗൈനക്കോളജിസ്റ്റും | [[ബ്രിട്ടീഷ് രാജ്]]<br/>[[ഇന്ത്യ]]<br/>[[ഇന്ത്യൻ യൂണിയൻ]] | 1881-10-16 | 1960-02-04 | [[മുംബൈ]] | [[മുംബൈ]] | [[:d:Q57955102|Q57955102]] | |- | [[മാമൻ ചാണ്ടി|മാമ്മൻ ചാണ്ടി]] | | | [[ഇന്ത്യ]] | | | | | [[:d:Q61478244|Q61478244]] | |- | [[അളക കേശവ് ദേശ്പാണ്ഡെ]] | | | [[ഇന്ത്യ]] | | | | | [[:d:Q61686207|Q61686207]] | |- | ''[[:d:Q61823039|സുമന്ത് മേത്ത]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]]<br/>[[ഇന്ത്യൻ യൂണിയൻ]] | 1877-07-01 | 1968-12-15 | [[സൂരത്]] | | [[:d:Q61823039|Q61823039]] | |- | ''[[:d:Q61945548|കാസി പിച്ച്ചായ്]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]] | | | | | [[:d:Q61945548|Q61945548]] | |- | ''[[:d:Q63430821|ബിജോയ് മൊണ്ടാൽ]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]]<br/>[[ബ്രിട്ടീഷ് രാജ്]]<br/>[[ഇന്ത്യൻ യൂണിയൻ]] | 1924-12-01 | | ''[[:d:Q16251190|Andharthaul]]'' | | [[:d:Q63430821|Q63430821]] | |- | ''[[:d:Q64006847|Jayanta Kumar Roy]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]] | 1968-02-13 | | ''[[:d:Q15241808|Lataguri]]'' | | [[:d:Q64006847|Q64006847]] | |- | ''[[:d:Q64148463|Sayantan Banerjee]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]] | | | | | [[:d:Q64148463|Q64148463]] | |- | ''[[:d:Q64438206|Inder Anand]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]] | | | [[ഇന്ത്യ]] | [[യുണൈറ്റഡ് കിങ്ഡം]] | [[:d:Q64438206|Q64438206]] | |- | ''[[:d:Q64509748|സ്വരൂപ് സർക്കാർ]]'' | [[പ്രമാണം:Swarup Sarkar (স্বরূপ সরকার).jpg|center|128px]] | | [[ഇന്ത്യ]] | 1953 | | | | [[:d:Q64509748|Q64509748]] | |- | ''[[:d:Q64840916|സഞ്ജയ് സത്പതി]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]] | | | | | [[:d:Q64840916|Q64840916]] | |- | ''[[:d:Q64859106|Nikhil Kumar Banerjee]]'' | | ഇന്ത്യയിലെ ഒരു രാഷ്ട്രീയക്കാരൻ | [[ഇന്ത്യ]] | 1949 | 2017 | | | [[:d:Q64859106|Q64859106]] | |- | [[ഷിംന അസീസ്]] | | ഇന്ത്യൻ ഡോക്ടർ | [[ഇന്ത്യ]] | | | [[കേരളം]] | | [[:d:Q65321596|Q65321596]] | |- | [[സുശോവൻ ബാനർജി]] | | | [[ഇന്ത്യ]] | | | | | [[:d:Q86085021|Q86085021]] | |- | [[ദിഗംബർ ബെഹെറ|ദിഗാംബർ ബെഹെര]] | | | [[ഇന്ത്യ]] | | | | | [[:d:Q86085705|Q86085705]] | |- | ''[[:d:Q97247074|Banbihari Mukhopadhyay]]'' | | | [[ബ്രിട്ടീഷ് രാജ്]]<br/>[[ഇന്ത്യ]] | 1885 | 1965-07-05 | ''[[:d:Q1653485|Garalgachha]]'' | | [[:d:Q97247074|Q97247074]] | |- | ''[[:d:Q97666703|Pashupati Bhattacharya]]'' | | | [[ബ്രിട്ടീഷ് രാജ്]]<br/>[[ഇന്ത്യ]] | 1891-11-15 | 1978-01-27 | | | [[:d:Q97666703|Q97666703]] | |- | ''[[:d:Q97681815|Guduru Gopal Rao]]'' | [[പ്രമാണം:Guduru Gopal Rao.jpg|center|128px]] | | [[ഇന്ത്യ]] | 1954 | | [[കട്ടക്]] | | [[:d:Q97681815|Q97681815]] | |- | [[കെ. ഹേമലത]] | [[പ്രമാണം:K Hemalata at Workers’ Mahapadav in 2017.png|center|128px]] | | [[ഇന്ത്യ]] | | | ''[[:d:Q61434|നെല്ലൂർ]]'' | | [[:d:Q66022787|Q66022787]] | |- | ''[[:d:Q66499274|Abul Hasnat]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]] | 1955 | 2019-06-11 | | | [[:d:Q66499274|Q66499274]] | |- | [[നത ഹുസൈൻ]] | [[പ്രമാണം:Netha Hussain-070A3987.jpg|center|128px]] | ഒരു ഇന്ത്യൻ-സ്വീഡിഷ് മെഡിക്കൽ ഡോക്ടറും ക്ലിനിക്കൽ ന്യൂറോ സയന്റിസ്റ്റും ബ്ലോഗറും വിക്കിപീഡിയനും ഗവേഷകയും | [[ഇന്ത്യ]] | 1990-06-11 | | [[കേരളം]] | | [[:d:Q66580063|Q66580063]] | |- | ''[[:d:Q66725242|Mortaza Hossain]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]] | | | | | [[:d:Q66725242|Q66725242]] | |- | ''[[:d:Q67427117|Anupam Sen]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]]<br/>[[ബ്രിട്ടീഷ് രാജ്]] | 1925 | 2015-09-07 | | | [[:d:Q67427117|Q67427117]] | |- | ''[[:d:Q68225148|സോഹൻ ലാൽ ഭാട്ടിയ]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]]<br/>[[ഇന്ത്യൻ യൂണിയൻ]] | 1891 | 1981-07-16 | [[അമൃത്‌സർ]] | [[ഇന്ത്യ]] | [[:d:Q68225148|Q68225148]] | |- | ''[[:d:Q69356075|തേജസ്വിനി മനോഗ്ന]]'' | [[പ്രമാണം:Tejaswini Manogna - Miss Diva 2017 contestants at Yamaha music video launch (cropped).jpg|center|128px]] | ഇന്ത്യൻ ഡോക്ടറും മോഡലും | [[ഇന്ത്യ]] | 1994-05-19 | | [[ഹൈദരാബാദ്]] | | [[:d:Q69356075|Q69356075]] | |- | ''[[:d:Q69932454|K. Rajender Reddy]]'' | | | [[അമേരിക്കൻ ഐക്യനാടുകൾ]]<br/>[[ഇന്ത്യ]] | 1949 | | | | [[:d:Q69932454|Q69932454]] | |- | ''[[:d:Q72146155|ഗോർധന്ദാസ് ഭഗവന്ദാസ് നരോട്ടംദാസ്]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]]<br/>[[ഇന്ത്യൻ യൂണിയൻ]] | 1887 | 1975 | | | [[:d:Q72146155|Q72146155]] | |- | ''[[:d:Q72753935|പരംദീപ് സിംഗ്]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]] | | | | | [[:d:Q72753935|Q72753935]] | |- | ''[[:d:Q88058242|Kamala Dhall]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]] | | | | | [[:d:Q88058242|Q88058242]] | |- | ''[[:d:Q88867162|Mrinmoy Das]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]] | 1997-05-01 | | | | [[:d:Q88867162|Q88867162]] | |- | ''[[:d:Q89018323|Bindu Kulshreshtha]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]] | | | | | [[:d:Q89018323|Q89018323]] | |- | ''[[:d:Q89745295|Umesh Kapil]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]] | | | | | [[:d:Q89745295|Q89745295]] | |- | ''[[:d:Q91294983|Aakash Pandita]]'' | | ഗവേഷകൻ | [[ഇന്ത്യ]] | | | | | [[:d:Q91294983|Q91294983]] | |- | ''[[:d:Q92761911|Prerna S Sharma]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]] | 1988-05-21 | | [[മുംബൈ]] | | [[:d:Q92761911|Q92761911]] | |- | ''[[:d:Q94503372|അനിത ഭരദ്വാജ്]]'' | [[പ്രമാണം:Anita Bharadwaj (cropped).jpg|center|128px]] | | [[ഇന്ത്യ]] | | | | | [[:d:Q94503372|Q94503372]] | |- | [[സുജാത മോഹൻ (ഡോക്ടർ)|സുജാത മോഹൻ]] | [[പ്രമാണം:Dr Sujatha Mohan (cropped).jpg|center|128px]] | | [[ഇന്ത്യ]] | 20th century | | | | [[:d:Q95099143|Q95099143]] | |- | ''[[:d:Q95220255|സതീഷ് നല്ലം]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]] | | | | | [[:d:Q95220255|Q95220255]] | |- | [[എം.സി. അൽബുക്കർക്ക്]] | [[പ്രമാണം:MCAlbuquerqueColchester1918.jpg|center|128px]] | | [[ഇന്ത്യ]] | | | [[ഗോവ]] | | [[:d:Q76349299|Q76349299]] | |- | ''[[:d:Q81780908|Subas Chandra Rout]]'' | [[പ്രമാണം:Subas Chandra Rout 02.JPG|center|128px]] | | [[ഇന്ത്യ]] | 1944-07-29 | 2026-03-10 | [[ഭുവനേശ്വർ]] | | [[:d:Q81780908|Q81780908]] | |- | ''[[:d:Q82023862|അംബ്രിഷ് വിജയകർ]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]] | 1980 | | | | [[:d:Q82023862|Q82023862]] | |- | [[ശാന്തി റോയ്]] | | | [[ഇന്ത്യ]] | | | | | [[:d:Q83685218|Q83685218]] | |- | [[രതിൻ ദത്ത]] | | ഇന്ത്യൻ ഡോക്ടർ | [[ഇന്ത്യ]]<br/>[[ഇന്ത്യൻ യൂണിയൻ]] | 1931 | 2020-01-27 | ''[[:d:Q2308247|Mangaldoi]]'' | [[കൊൽക്കത്ത]] | [[:d:Q83841843|Q83841843]] | |- | ''[[:d:Q84496211|രാജേന്ദ്ര പ്രകാശ് സിംഗ്]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]]<br/>[[ഇന്ത്യൻ യൂണിയൻ]] | 1945 | 2020-02-05 | | | [[:d:Q84496211|Q84496211]] | |- | ''[[:d:Q84562100|ബോമിറെഡ്ഡി സുന്ദര രാമി റെഡ്ഡി]]'' | [[പ്രമാണം:Dr.SundraRamiReddy.png|center|128px]] | | [[ഇന്ത്യ]]<br/>[[ഇന്ത്യൻ യൂണിയൻ]] | 1935-10-17 | 2020-02-06 | | | [[:d:Q84562100|Q84562100]] | |- | [[രവി കണ്ണൻ ആർ]] | [[പ്രമാണം:Ravi Kannan R Padma cropped.jpg|center|128px]] | | [[ഇന്ത്യ]] | | | | | [[:d:Q98907700|Q98907700]] | |- | ''[[:d:Q99472554|Dhiman Barua]]'' | | ഇന്ത്യൻ ഡോക്ടർ | [[ബ്രിട്ടീഷ് രാജ്]]<br/>[[ഇന്ത്യ]] | 1920-10-19 | 2020-09-19 | [[യംഗോൺ]] | | [[:d:Q99472554|Q99472554]] | |- | ''[[:d:Q99927321|Pallavi Maharathi]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]] | | | | | [[:d:Q99927321|Q99927321]] | |- | [[സുശീല അനിത ബാനർജി]] | | | [[ഇന്ത്യ]] | | 1920-09 | [[കൊൽക്കത്ത]] | [[ലാഹോർ]] | [[:d:Q100387268|Q100387268]] | |- | [[വിജയലക്ഷ്മി രമണൻ]] | | ഇന്ത്യൻ ഭിഷഗ്വര, ആർമി ഓഫീസർ | [[ഇന്ത്യ]] | 1924 | 2020 | | | [[:d:Q100706299|Q100706299]] | |- | [[കെ.എം. ചാക്കോ]] | | ഇന്ത്യയിലെ ഒരു രാഷ്ട്രീയ പ്രവർത്തകൻ | [[ഇന്ത്യ]] | 1910-10-24 | 1983-04-10 | | | [[:d:Q101168707|Q101168707]] | |- | ''[[:d:Q102207701|Dinabandhu Sahoo]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]] | | | | | [[:d:Q102207701|Q102207701]] | |- | ''[[:d:Q105870899|కాళిదాసు వెంకటసుబ్బాశాస్త్రి]]'' | [[പ്രമാണം:Kalidasu Venkata Subbasastry.jpg|center|128px]] | | [[ബ്രിട്ടീഷ് രാജ്]]<br/>[[ഇന്ത്യൻ യൂണിയൻ]]<br/>[[ഇന്ത്യ]] | 1883 | 1953 | | | [[:d:Q105870899|Q105870899]] | |- | ''[[:d:Q105948168|Jags Krishnan]]'' | [[പ്രമാണം:Jags Krishnan 1.jpg|center|128px]] | | [[ഓസ്ട്രേലിയ]]<br/>[[ഇന്ത്യ]] | 1972-04-23 | | [[കോട്ടഗിരി]] | | [[:d:Q105948168|Q105948168]] | |- | [[ദിവ്യ എസ്. അയ്യർ]] | [[പ്രമാണം:Dr. Divya S. Iyer IAS - incumbent Pathanamthitta district magistrate.jpg|center|128px]] | കേരളത്തിലെ ഐ.എ.എസ് ഉദ്യോഗസ്ഥ | [[ഇന്ത്യ]] | 1984-10-16 | | [[തിരുവനന്തപുരം]] | | [[:d:Q105988314|Q105988314]] | |- | ''[[:d:Q106248428|Gauri Tendulkar]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]] | | | [[പൂണെ]] | | [[:d:Q106248428|Q106248428]] | |- | ''[[:d:Q106734360|Rajendra Kapila]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]] | | 2021-04-28 | | [[ഡെൽഹി|ദില്ലി]] | [[:d:Q106734360|Q106734360]] | |- | [[ലക്ഷ്മീഭായി രാജ്വാദേ]] | [[പ്രമാണം:Rani Lakshmibai Rajwade.jpg|center|128px]] | | [[ഇന്ത്യ]] | 1887 | 1984 | | | [[:d:Q102434863|Q102434863]] | |- | ''[[:d:Q103151287|ఆమంచర్ల శేషాచలపతిరావు]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]] | | | | | [[:d:Q103151287|Q103151287]] | |- | ''[[:d:Q105080301|Dilip Kumar Singh]]'' | | ഇന്ത്യൻ ഡോക്ടർ (b. 1926) | [[ഇന്ത്യ]]<br/>[[ബ്രിട്ടീഷ് രാജ്]]<br/>[[ഇന്ത്യൻ യൂണിയൻ]] | 1926-06-26 | | | | [[:d:Q105080301|Q105080301]] | |- | ''[[:d:Q107222599|Ranoj Pegu]]'' | [[പ്രമാണം:Ranoj Pegu 1.jpg|center|128px]] | | [[ഇന്ത്യ]] | | | | | [[:d:Q107222599|Q107222599]] | |- | ''[[:d:Q107301280|Meharban Singh]]'' | [[പ്രമാണം:Dr. Meharban Singh (cropped).jpg|center|128px]] | | [[ഇന്ത്യ]]<br/>[[ബ്രിട്ടീഷ് രാജ്]]<br/>[[ഇന്ത്യൻ യൂണിയൻ]] | 1937 | | ''[[:d:Q2385925|presidencies and provinces of British India]]'' | | [[:d:Q107301280|Q107301280]] | |- | ''[[:d:Q107387933|Goru Krishna Babu]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]] | 1959 | | ''[[:d:Q2352168|Jeypore]]'' | | [[:d:Q107387933|Q107387933]] | |- | ''[[:d:Q107453532|Gella Venkata Satyanarayana Murty]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]]<br/>[[ബ്രിട്ടീഷ് രാജ്]]<br/>[[ഇന്ത്യൻ യൂണിയൻ]] | | 1959 | | | [[:d:Q107453532|Q107453532]] | |- | ''[[:d:Q107610257|Ayyagari Mythili]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]] | | | | | [[:d:Q107610257|Q107610257]] | |- | ''[[:d:Q107647347|Malladi Umadevi]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]] | | | | | [[:d:Q107647347|Q107647347]] | |- | ''[[:d:Q107647765|Vipperla Sujatha]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]] | | | | | [[:d:Q107647765|Q107647765]] | |- | ''[[:d:Q107648988|Vipperla Satyanarayana]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]] | 1937-12-15 | 2020-06-13 | | | [[:d:Q107648988|Q107648988]] | |- | ''[[:d:Q107658445|Garuda Butchi Raju]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]] | | | | | [[:d:Q107658445|Q107658445]] | |- | ''[[:d:Q108101243|Joyti Prokash Bose]]'' | | ഇന്ത്യൻ ശാസ്ത്രജ്ഞൻ | [[ബ്രിട്ടീഷ് രാജ്]]<br/>[[ഇന്ത്യ]]<br/>[[ഇന്ത്യൻ യൂണിയൻ]] | 1894 | 1968 | | | [[:d:Q108101243|Q108101243]] | |- | ''[[:d:Q108405658|Kumudshankar Roy]]'' | | | [[ബ്രിട്ടീഷ് രാജ്]]<br/>[[ഇന്ത്യ]]<br/>[[ഇന്ത്യൻ യൂണിയൻ]] | 1892-09-07 | 1950-10-24 | [[ധാക്ക|ഢാക്ക]] | [[വെല്ലൂർ]] | [[:d:Q108405658|Q108405658]] | |- | ''[[:d:Q108405711|Hemendranath Ghosh]]'' | | | [[ബ്രിട്ടീഷ് രാജ്]]<br/>[[ഇന്ത്യ]] | 1890-11-16 | 1965-12-12 | ''[[:d:Q1429697|ചാന്ദ്പുർ ജില്ല]]'' | | [[:d:Q108405711|Q108405711]] | |- | ''[[:d:Q108754507|Balaraman Vijayayraghavan Neelamegam]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]] | 1953-11-12 | 2015-01-29 | | | [[:d:Q108754507|Q108754507]] | |- | ''[[:d:Q108888276|Beoncy Laishram]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]] | | | ''[[:d:Q1822188|ഇംഫാൽ വെസ്റ്റ് ജില്ല]]'' | | [[:d:Q108888276|Q108888276]] | |- | ''[[:d:Q110191163|Ashok Kumar Amrohi]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]] | 1955-10-13 | 2021-04-27 | | [[ഗുഡ്‌ഗാവ്]] | [[:d:Q110191163|Q110191163]] | |- | ''[[:d:Q110566464|Alulru Vijayalakshmi]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]] | | | | | [[:d:Q110566464|Q110566464]] | |- | ''[[:d:Q110581483|Dhaniram Baruah]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]] | 1972 | | | | [[:d:Q110581483|Q110581483]] | |- | ''[[:d:Q110597809|Dr. K. M. Saifullah]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]] | 1976-09-12 | | ''[[:d:Q1925191|Samastipur]]'' | | [[:d:Q110597809|Q110597809]] | |- | ''[[:d:Q110662406|Paul Harris Daniel]]'' | [[പ്രമാണം:Dr. Paul Harris Daniel JEG6621.jpg|center|128px]] | | [[ഇന്ത്യ]] | 1910 | 2003 | | | [[:d:Q110662406|Q110662406]] | |- | ''[[:d:Q110771548|Bharath Shetty Y]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]] | 1971-09-08 | | [[മംഗളൂരു]] | | [[:d:Q110771548|Q110771548]] | |- | ''[[:d:Q113627276|Julião Menezes]]'' | [[പ്രമാണം:Memorial inducted names including Ram Manohar Lohia and Juliao Menezes.jpg|center|128px]] | | [[ഇന്ത്യ]] | 1909-08-07 | 1980-07-02 | | | [[:d:Q113627276|Q113627276]] | |- | ''[[:d:Q113682272|Vivek Parameswara Sarma]]'' | | ഇന്ത്യൻ ഡോക്ടർ | [[ഇന്ത്യ]] | | | | | [[:d:Q113682272|Q113682272]] | |- | ''[[:d:Q111334760|Narendra Prasad Misra]]'' | [[പ്രമാണം:Narendra Prasad Misra portrait.jpg|center|128px]] | | [[ഇന്ത്യ]] | 1932-07-10 | 2021 | | | [[:d:Q111334760|Q111334760]] | |- | ''[[:d:Q111606292|Dasari Ramakrishna Prasad]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]] | | | | | [[:d:Q111606292|Q111606292]] | |- | ''[[:d:Q112119155|Ranjan Pai]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]] | 1972-11-11 | | | | [[:d:Q112119155|Q112119155]] | |- | ''[[:d:Q112971735|Gurpreet Kaur]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]] | 1990 | | [[പെഹോവ, ഹരിയാന]] | | [[:d:Q112971735|Q112971735]] | |- | ''[[:d:Q115556299|Anshita Aggarwal]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]] | | | | | [[:d:Q115556299|Q115556299]] | |- | ''[[:d:Q116516777|Bindu Menon]]'' | [[പ്രമാണം:Bindu Menon.jpg|center|128px]] | | [[ഇന്ത്യ]] | 1970 | | | | [[:d:Q116516777|Q116516777]] | |- | ''[[:d:Q118115305|কালিদাস বৈদ্য]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]] | | 2010-10-25 | ''[[:d:Q609190|പിരോജ്പൂർ ജില്ല]]'' | [[കൊൽക്കത്ത]] | [[:d:Q118115305|Q118115305]] | |- | ''[[:d:Q118220150|Vijay Viswanathan]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]] | | | [[ചെന്നൈ]] | | [[:d:Q118220150|Q118220150]] | |- | ''[[:d:Q118610627|Khrielie-ü Kire]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]] | 1918-01-12 | 2013-09-11 | | | [[:d:Q118610627|Q118610627]] | |- | ''[[:d:Q119727113|Edmond Fernandes]]'' | [[പ്രമാണം:Dr. Edmond after his address at the UN University in Japan.jpg|center|128px]] | | [[ഇന്ത്യ]] | 1990-09-03 | | [[മംഗളൂരു]] | | [[:d:Q119727113|Q119727113]] | |- | ''[[:d:Q121032307|Amrit K. Patnaik]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]] | | | | | [[:d:Q121032307|Q121032307]] | |- | ''[[:d:Q121864614|Trinetra Haldar Gummaraju]]'' | [[പ്രമാണം:Trinetra At Bandstand.jpg|center|128px]] | | [[ഇന്ത്യ]] | 1997-06-17 | | | | [[:d:Q121864614|Q121864614]] | |- | ''[[:d:Q121989274|Surajit Giri]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]] | 1977-07-04 | | | | [[:d:Q121989274|Q121989274]] | |- | ''[[:d:Q122583797|Otilia Mascarenhas]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]] | | | | | [[:d:Q122583797|Q122583797]] | |- | ''[[:d:Q122809349|Lalit Kumar Barua]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]] | 1890 | 1960 | ''[[:d:Q11938328|Nagaon]]'' | | [[:d:Q122809349|Q122809349]] | |- | ''[[:d:Q122853736|Prashant Madanmohan]]'' | [[പ്രമാണം:2023-09-28 22 16 04-Window.png|center|128px]] | | [[ഇന്ത്യ]] | 1985-07-31 | | [[തഞ്ചാവൂർ]] | | [[:d:Q122853736|Q122853736]] | |- | ''[[:d:Q122899983|Savitha Devi Yelamanchi]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]] | | | [[വിശാഖപട്ടണം]] | | [[:d:Q122899983|Q122899983]] | |- | ''[[:d:Q123113595|Sthabir Dasgupta]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]] | 1949-01-18 | 2023-09-05 | [[ജംഷഡ്പൂർ|ജംഷദ്‌പൂർ]] | [[കൊൽക്കത്ത]] | [[:d:Q123113595|Q123113595]] | |- | ''[[:d:Q123122836|Subba Rao Bhavaraju]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]]<br/>[[ഇന്ത്യൻ യൂണിയൻ]]<br/>[[ബ്രിട്ടീഷ് രാജ്]] | 1942 | | ''[[:d:Q1639492|രാജമന്ദ്രി]]'' | | [[:d:Q123122836|Q123122836]] | |- | ''[[:d:Q123123188|Satyavaraprasad Kadali]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]] | 1960-06-10 | | | | [[:d:Q123123188|Q123123188]] | |- | ''[[:d:Q123226038|Satyanarayana Gavarasana]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]] | | 2020 | | | [[:d:Q123226038|Q123226038]] | |- | ''[[:d:Q123335093|Raghvendra Sharma]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]] | | | | | [[:d:Q123335093|Q123335093]] | |- | ''[[:d:Q123338244|Katayun Virkar]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]] | 1918-08-04 | 2011-07-28 | [[മുംബൈ]] | | [[:d:Q123338244|Q123338244]] | |- | ''[[:d:Q123487647|Anjali Mukhopadhyay]]'' | | | [[ബ്രിട്ടീഷ് രാജ്]]<br/>[[ഇന്ത്യൻ യൂണിയൻ]]<br/>[[ഇന്ത്യ]] | 1931 | 1983-11-17 | ''[[:d:Q2036954|Ranaghat]]'' | | [[:d:Q123487647|Q123487647]] | |- | ''[[:d:Q123492569|Dr. Mohana Rao Patibandla]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]] | 1978-04-20 | | [[പ്രകാസം ജില്ല|പ്രകാശം ജില്ല]] | | [[:d:Q123492569|Q123492569]] | |- | ''[[:d:Q123553817|Nayanjyoti Sarma]]'' | [[പ്രമാണം:Nayan Jyoti Sharma (cropped).jpg|center|128px]] | | [[ഇന്ത്യ]] | 1993-06-03 | | | | [[:d:Q123553817|Q123553817]] | |- | ''[[:d:Q123691897|വസന്ത മുത്തുസ്വാമി]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]] | 1948-07-12 | 2023-02-21 | | | [[:d:Q123691897|Q123691897]] | |- | ''[[:d:Q125758743|Usha Desai]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]] | | | | | [[:d:Q125758743|Q125758743]] | |- | ''[[:d:Q125824960|Jatindranath Ghosal]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]]<br/>[[ബ്രിട്ടീഷ് രാജ്]]<br/>[[ഇന്ത്യൻ യൂണിയൻ]] | 1878-09-02 | 1968-04-25 | ''[[:d:Q712504|Baranagar]]'' | | [[:d:Q125824960|Q125824960]] | |- | ''[[:d:Q125885349|Naga Madhuri]]'' | [[പ്രമാണം:Dr Naga Madhuri 02.jpg|center|128px]] | | [[ഇന്ത്യ]] | | | | | [[:d:Q125885349|Q125885349]] | |- | ''[[:d:Q124608485|Shyam Krishnasamy]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]] | | | [[ചെന്നൈ]] | | [[:d:Q124608485|Q124608485]] | |- | ''[[:d:Q124610941|Aqsa Shaikh]]'' | [[പ്രമാണം:Aqsa Shaikh at Vax centres.jpg|center|128px]] | | [[ഇന്ത്യ]] | | | ''[[:d:Q2724879|Islampura]]'' | | [[:d:Q124610941|Q124610941]] | |- | ''[[:d:Q124727043|Parvati Soren]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]] | | | | | [[:d:Q124727043|Q124727043]] | |- | ''[[:d:Q124736989|Bijayalaxmi Biswal]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]] | | | | | [[:d:Q124736989|Q124736989]] | |- | ''[[:d:Q124759868|Gannavarapu Varaha Narasimha Murthy]]'' | [[പ്രമാണം:డా. గన్నవరపు నరసింహమూర్తి.jpg|center|128px]] | | [[ഇന്ത്യ]]<br/>[[അമേരിക്കൻ ഐക്യനാടുകൾ]] | 1951-07-16 | | ''[[:d:Q3426021|Srungavarapukota]]'' | | [[:d:Q124759868|Q124759868]] | |- | ''[[:d:Q124829884|Sesh Kamal Sunkara]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]] | | | [[വിശാഖപട്ടണം]] | | [[:d:Q124829884|Q124829884]] | |- | ''[[:d:Q124967301|Praneeta Malipeddi]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]] | 1996 | | [[ന്യൂ ഡെൽഹി]] | | [[:d:Q124967301|Q124967301]] | |- | ''[[:d:Q124967365|Malipeddi Bhaskara Rao]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]] | | | | | [[:d:Q124967365|Q124967365]] | |- | ''[[:d:Q124985179|Malipeddi Krishna Rao]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]] | | | | | [[:d:Q124985179|Q124985179]] | |- | ''[[:d:Q125023325|Indubhushan Basu]]'' | | | [[ബ്രിട്ടീഷ് രാജ്]]<br/>[[ഇന്ത്യ]] | 1892-12-18 | 1975-12-26 | | | [[:d:Q125023325|Q125023325]] | |- | ''[[:d:Q125029329|G. Ram Gopal Naik]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]] | | | [[ഗുണ്ടൂർ]] | | [[:d:Q125029329|Q125029329]] | |- | ''[[:d:Q126010684|ఎరవెల్లి చంద్రశేఖర్‌రావు]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]] | 1961-02-12 | | ''[[:d:Q6943191|Mustabad mandal]]'' | | [[:d:Q126010684|Q126010684]] | |- | ''[[:d:Q126364985|Kalyan Vaijinathrao Kale]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]] | 1963-07-19 | | [[ഔറംഗാബാദ്]] | | [[:d:Q126364985|Q126364985]] | |- | ''[[:d:Q126365069|Kadiyam Kavya]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]] | 1980 | | | | [[:d:Q126365069|Q126365069]] | |- | ''[[:d:Q126365605|Sharmila Sarkar]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]] | | | | | [[:d:Q126365605|Q126365605]] | |- | ''[[:d:Q126371681|Rani Srikumar]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]] | | | | | [[:d:Q126371681|Q126371681]] | |- | ''[[:d:Q127424806|కొడాలి వీరయ్య]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]] | 1928-08-20 | 2000-12-12 | ''[[:d:Q13007149|Moparru]]'' | | [[:d:Q127424806|Q127424806]] | |- | ''[[:d:Q127691439|G. Vijaya Rama Rao]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]] | 1954-06-02 | | ''[[:d:Q65317725|Velair Mandal]]'' | | [[:d:Q127691439|Q127691439]] | |- | ''[[:d:Q127745948|Nirmala Prabhavathy Moillakalva]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]] | | | | | [[:d:Q127745948|Q127745948]] | |- | ''[[:d:Q129215269|P.D. Sinha]]'' | [[പ്രമാണം:Dr P.D. Sinha (cropped).jpg|center|128px]] | | [[ഇന്ത്യ]] | | 1992 | ''[[:d:Q7802954|Tilouthu]]'' | | [[:d:Q129215269|Q129215269]] | |- | ''[[:d:Q130229563|H. Girijamma]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]] | | 2021 | ''[[:d:Q1708108|Harihar]]'' | [[ദാവൺഗരെ]] | [[:d:Q130229563|Q130229563]] | |- | ''[[:d:Q130235905|കെ എൻ പിഷാരടി]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]] | 1892-08-22 | 1972-06-08 | [[ചൊവ്വര]] | [[ഇരിഞ്ഞാലക്കുട]] | [[:d:Q130235905|Q130235905]] | |- | ''[[:d:Q130282828|Abhaya]]'' | [[പ്രമാണം:Protest against Kolkata rape-murder.jpg|center|128px]] | | [[ഇന്ത്യ]] | 1993<br/>1992 | 2024-08-09 | No/unknown value | [[ആർ. ജി. കാർ മെഡിക്കൽ കോളേജ് ആന്റ് ഹോസ്പിറ്റൽ]] | [[:d:Q130282828|Q130282828]] | |- | ''[[:d:Q130989476|Nalini Parthasarathi]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]] | | | | | [[:d:Q130989476|Q130989476]] | |- | ''[[:d:Q131125923|Dr. Syed Ashique Hussain]]'' | | | [[ബ്രിട്ടീഷ് രാജ്]]<br/>[[ഇന്ത്യ]] | 1917 | 1980-04-07 | ''[[:d:Q100093|ഷൈഖ് പുര ജില്ല]]'' | ''[[:d:Q100093|ഷൈഖ് പുര ജില്ല]]'' | [[:d:Q131125923|Q131125923]] | |- | ''[[:d:Q131308670|Abdul Jaleel Faridi]]'' | | | [[ബ്രിട്ടീഷ് രാജ്]]<br/>[[ഇന്ത്യ]] | 1913 | 1974-05-19 | | | [[:d:Q131308670|Q131308670]] | |- | ''[[:d:Q131342365|B. D. Chaurasia]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]] | 1937-10-01 | 1985-05-05 | ''[[:d:Q712625|Barigarh]]'' | | [[:d:Q131342365|Q131342365]] | |- | ''[[:d:Q131584064|Sundaram Krishnamurthy]]'' | | | [[ബ്രിട്ടീഷ് രാജ്]]<br/>[[ഇന്ത്യൻ യൂണിയൻ]]<br/>[[ഇന്ത്യ]] | 1919-09-12 | 2010-07-02 | | | [[:d:Q131584064|Q131584064]] | |- | ''[[:d:Q131912917|Suchitra Ella]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]] | 1963 | | ''[[:d:Q1557417|തിരുട്ടണി]]'' | | [[:d:Q131912917|Q131912917]] | |- | ''[[:d:Q131924124|G. Nachiar]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]] | 1940-09-15 | | ''[[:d:Q16311342|Vadamalapuram]]'' | | [[:d:Q131924124|Q131924124]] | |- | ''[[:d:Q132130716|प्रेमा धनराज]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]] | 1950-06-30 | | [[ബെംഗളൂരു]] | | [[:d:Q132130716|Q132130716]] | |- | ''[[:d:Q135184523|சுதா சேஷய்யன்]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]] | 1961-09-25 | | | | [[:d:Q135184523|Q135184523]] | |- | ''[[:d:Q135273140|தி. சா. ராஜு]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]] | 1926-08-15 | | ''[[:d:Q23737657|Thillaisthanam Gram Panchayat]]''<br/>[[തഞ്ചാവൂർ ജില്ല]] | | [[:d:Q135273140|Q135273140]] | |- | ''[[:d:Q135422663|Girish Tiwari]]'' | [[പ്രമാണം:Dr Girish Tiwari.jpg|center|128px]] | | [[ഇന്ത്യ]] | | | | | [[:d:Q135422663|Q135422663]] | |- | ''[[:d:Q135450466|Shruti Hegde]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]] | | | [[ഹുബ്ലി]] | | [[:d:Q135450466|Q135450466]] | |- | ''[[:d:Q135935085|Rajib Kumar Sarmah]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]] | | | | | [[:d:Q135935085|Q135935085]] | |- | ''[[:d:Q135935634|Athira Sarasa]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]] | | | [[കൊല്ലം]] | | [[:d:Q135935634|Q135935634]] | |- | ''[[:d:Q136337365|Ankita Dave]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]] | 1987-06-22 | | [[മുംബൈ]] | | [[:d:Q136337365|Q136337365]] | |- | ''[[:d:Q136358953|Ali Mohammad Jan]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]] | 1914-09-03 | 1988-10-31 | [[ശ്രീനഗർ]] | | [[:d:Q136358953|Q136358953]] | |- | ''[[:d:Q133307845|Harinath Mukherjee]]'' | [[പ്രമാണം:Harinath Mukherjee.png|center|128px]] | | [[ഇന്ത്യ]] | 1953-11-15 | | | | [[:d:Q133307845|Q133307845]] | |- | ''[[:d:Q133835157|Kamal Kumar Mallik]]'' | | | [[ബ്രിട്ടീഷ് രാജ്]]<br/>[[ഇന്ത്യ]] | No/unknown value | No/unknown value | | | [[:d:Q133835157|Q133835157]] | |- | ''[[:d:Q134358077|Narendranath Datta]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]] | 1884-09-21 | 1949-04-06 | ''[[:d:Q3347783|Muradnagar Upazila]]'' | [[കൊൽക്കത്ത]] | [[:d:Q134358077|Q134358077]] | |- | ''[[:d:Q134485163|Mohammed Idrees Habban]]'' | [[പ്രമാണം:Habibul Ummat Hazrat Moulana Dr Hakeem Mohammed Idrees Habban Raheemi.jpg|center|128px]] | | [[ഇന്ത്യ]] | | | ''[[:d:Q766888|Charthaval]]'' | [[ബെംഗളൂരു]] | [[:d:Q134485163|Q134485163]] | |- | ''[[:d:Q134561917|Kolli S. Chalam]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]] | | | | | [[:d:Q134561917|Q134561917]] | |- | ''[[:d:Q135006390|డా. మానిక్యమ్మ]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]] | | | | | [[:d:Q135006390|Q135006390]] | |- | ''[[:d:Q135045436|G Nachiyar]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]] | 1940-09-15 | | [[തമിഴ്‌നാട്]] | | [[:d:Q135045436|Q135045436]] | |- | ''[[:d:Q135087245|డా. మంజుల అనంతకృష్ణన్ (AICTE సభ్యురాలు, విద్యావేత్త)]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]] | | | | | [[:d:Q135087245|Q135087245]] | |- | ''[[:d:Q136514490|Dr. Niket Patel]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]] | 1989-12-27 | | [[ആനന്ദ്, ഗുജറാത്ത്]] | | [[:d:Q136514490|Q136514490]] | |- | ''[[:d:Q136905080|Dr. Arpit Chopra Jain]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]] | 1980-07-23 | | ''[[:d:Q113485010|ഖൈരഗഡ്-ചുയിഖദൻ-ഗണ്ഡായി ജില്ല]]'' | | [[:d:Q136905080|Q136905080]] | |} {{Wikidata list end}} mtdbyj1hoaytqk83g25repqibynp2sz 4610561 4610525 2026-03-29T02:16:01Z ListeriaBot 105900 Wikidata list updated [V2] 4610561 wikitext text/x-wiki {{Wikidata list |sparql=SELECT ?item WHERE {?item wdt:P31 wd:Q5; wdt:P106 wd:Q39631. ?item wdt:P27 wd:Q668.} |section= |columns=label:name,P18,description,P27,P569,P570,P19,P20,item:wikidata item,?linkcount:site links |thumb=128 |min_section=2 |update=manual }} {| class='wikitable sortable' ! name ! ചിത്രം ! description ! പൗരത്വം ! ജനിച്ച തീയതി ! മരിച്ച തീയതി ! ജന്മസ്ഥലം ! മരിച്ച സ്ഥലം ! wikidata item ! site links |- | ''[[:d:Q55704|കേദാർ ജോഷി]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]] | 1979-12-31 | | [[മുംബൈ]] | | [[:d:Q55704|Q55704]] | |- | [[ദീപക് ചോപ്ര]] | [[പ്രമാണം:Deepak Chopra.jpg|center|128px]] | | [[ബ്രിട്ടീഷ് രാജ്]]<br/>[[ഇന്ത്യൻ യൂണിയൻ]]<br/>[[ഇന്ത്യ]] | 1946-10-22 | | [[ന്യൂ ഡെൽഹി]] | | [[:d:Q318506|Q318506]] | |- | [[ഹനുമപ്പ സുദർശൻ]] | [[പ്രമാണം:H Sudarshan.jpg|center|128px]] | ഇന്ത്യൻ സാമൂഹിക പ്രവർത്തകൻ | [[ഇന്ത്യ]] | 1950-12-30 | | ''[[:d:Q8052060|Yemalur]]'' | | [[:d:Q1243958|Q1243958]] | |- | [[ബി.സി. റോയ്]] | [[പ്രമാണം:Dr. Bidhan Chandra Roy in 1943 (cropped).jpg|center|128px]] | പശ്ചിമ ബംഗാളിന്റെ രണ്ടാമത്തെ മുഖ്യമന്ത്രിയായിരുന്നു ഡോ.ബി.സി. റോയ് | [[ബ്രിട്ടീഷ് രാജ്]]<br/>[[ഇന്ത്യൻ യൂണിയൻ]]<br/>[[ഇന്ത്യ]] | 1882-07-01 | 1962-07-01 | ''[[:d:Q3181037|Bankipore]]'' | [[കൊൽക്കത്ത]] | [[:d:Q2901773|Q2901773]] | |- | [[റീത ഫാരിയ]] | [[പ്രമാണം:Reita Faria in Africa (cropped).jpg|center|128px]] | ഇന്ത്യൻ ഡോക്ടറും സൌന്ദര്യമത്സര വിജയിയും | [[ബ്രിട്ടീഷ് രാജ്]]<br/>[[ഇന്ത്യൻ യൂണിയൻ]]<br/>[[ഇന്ത്യ]] | 1943-08-23 | | [[മുംബൈ]] | | [[:d:Q2273463|Q2273463]] | |- | ''[[:d:Q2335520|അരൂപ് ചാറ്റർജി]]'' | [[പ്രമാണം:Aroup Chatterjee.jpg|center|128px]] | | [[ഇന്ത്യ]] | 1958-06-23 | | [[കൊൽക്കത്ത]] | | [[:d:Q2335520|Q2335520]] | |- | [[സുനേത്ര ഗുപ്ത]] | [[പ്രമാണം:Kulldorff gupta bhattacharya (Sunetra Gupta cropped).jpg|center|128px]] | ഇന്ത്യൻ നോവലിസ്റ്റും എപ്പിഡെമിയോളജിസ്റ്റും | [[ഇന്ത്യ]] | 1965-03-15 | | [[കൊൽക്കത്ത]] | | [[:d:Q2366381|Q2366381]] | |- | ''[[:d:Q2652239|അട്രജ]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]] | | | | | [[:d:Q2652239|Q2652239]] | |- | ''[[:d:Q4699812|Ajit Varki]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]] | 1952 | | | | [[:d:Q4699812|Q4699812]] | |- | [[അജ്മൽ അമീർ]] | [[പ്രമാണം:Ajmal Ameer at Launch of Provoke Lifestyle Magazine.jpg|center|128px]] | ഇന്ത്യൻ ചലചിത്ര അഭിനേതാവ് | [[ഇന്ത്യ]] | 1985-03-02 | | [[ആലുവ]] | | [[:d:Q4699893|Q4699893]] | |- | [[ക്യാപ്റ്റൻ ലക്ഷ്മി|ലക്ഷ്മി സഹ്ഗൾ]] | [[പ്രമാണം:Lakshmi Sahgal.jpg|center|128px]] | ഇന്ത്യൻ നാഷണൽ ആർമിയിലെ ഇന്ത്യൻ സൈനാധിപ | [[ഇന്ത്യ]]<br/>[[ബ്രിട്ടീഷ് രാജ്]]<br/>[[ഇന്ത്യൻ യൂണിയൻ]] | 1914-10-24 | 2012-07-23 | [[ചെന്നൈ]] | [[കാൺപൂർ]] | [[:d:Q465051|Q465051]] | |- | [[ബിനായക് സെൻ]] | [[പ്രമാണം:Binayak Sen.jpg|center|128px]] | | [[ഇന്ത്യ]] | 1950-01-04 | | | | [[:d:Q863536|Q863536]] | |- | [[സാകിർ നായിക്|സാകിർ നായ്ക്ക്]] | [[പ്രമാണം:Dr Zakir Naik.jpg|center|128px]] | ഒരു എഴുത്തുകാരനും പ്രഭാഷകനും മത താരതമ്യ പണ്ഡിതനുമാണ് സാകിർ അബ്ദുൽ കരീം നായിക് | [[ഇന്ത്യ]]<br/>[[സൗദി അറേബ്യ]] | 1965-10-18 | | [[മുംബൈ]] | | [[:d:Q932829|Q932829]] | |- | [[ബാലായ് ചന്ദ് മുഖോപാധ്യായ]] | [[പ്രമാണം:Balai Chand Mukhopadhyay 1999 stamp of India.jpg|center|128px]] | ബംഗാളി ഭാഷാ നോവലിസ്റ്റും ചെറുകഥാകൃത്തും നാടകകൃത്തും കവിയും ഫിസിഷ്യനും | [[ഇന്ത്യ]]<br/>[[ബ്രിട്ടീഷ് രാജ്]]<br/>[[ഇന്ത്യൻ യൂണിയൻ]] | 1899-07-19 | 1979-02-09 | ''[[:d:Q2453339|Manihari]]'' | [[കൊൽക്കത്ത]] | [[:d:Q3349545|Q3349545]] | |- | [[അനുകുൽചന്ദ്ര ചക്രവർത്തി]] | [[പ്രമാണം:Anukul as a boy.jpg|center|128px]] | ആത്മീയ നേതാവും ഫിസിഷ്യനും | [[ഇന്ത്യ]]<br/>[[ബ്രിട്ടീഷ് രാജ്]]<br/>[[ഇന്ത്യൻ യൂണിയൻ]] | 1888-09-14 | 1969-01-27 | ''[[:d:Q5711201|Hemayetpur]]'' | [[ദേവ്ഘർ]] | [[:d:Q3349646|Q3349646]] | |- | [[ആമി ബേരാ]] | [[പ്രമാണം:Ami Bera official photo.jpg|center|128px]] | അമേരിക്കൻ ഫിസിഷ്യനും രാഷ്ട്രീയക്കാരനും | [[അമേരിക്കൻ ഐക്യനാടുകൾ]]<br/>[[ഇന്ത്യ]] | 1965-03-02 | | [[ലോസ് ആഞ്ചെലെസ്]] | | [[:d:Q3389105|Q3389105]] | |- | [[ഫാറൂഖ് അബ്ദുല്ല]] | [[പ്രമാണം:Farooq Abdullah addressing at the presentation ceremony of the Cash Prizes to the best performing Regional Rural Banks and Certificates for extending loans for SPV home lighting systems during 2009-10, in New Delhi (cropped).jpg|center|128px]] | | [[ഇന്ത്യ]]<br/>[[ബ്രിട്ടീഷ് രാജ്]]<br/>[[ഇന്ത്യൻ യൂണിയൻ]] | 1937-10-21 | | ''[[:d:Q1506029|ശ്രീനഗർ ജില്ല]]'' | | [[:d:Q3517911|Q3517911]] | |- | [[രമൺ സിംഗ്]] | [[പ്രമാണം:The former Chief Minister of Chhattisgarh, Dr. Raman Singh.jpg|center|128px]] | ഇന്ത്യയിലെ രാഷ്ട്രീയ പ്രവർത്തകൻ | [[ഇന്ത്യ]] | 1952-10-15 | | ''[[:d:Q1929610|Kawardha]]'' | | [[:d:Q3521181|Q3521181]] | |- | [[ആർക്കോട്ട് ലക്ഷ്മണസ്വാമി മുതലിയാർ|എ. ലക്ഷ്മണസ്വാമി മുതലിയാർ]] | [[പ്രമാണം:A. Lakshmanaswami Mudaliar.jpg|center|128px]] | ഇന്ത്യൻ ഡോക്ടർ | [[ഇന്ത്യ]]<br/>[[ബ്രിട്ടീഷ് രാജ്]]<br/>[[ഇന്ത്യൻ യൂണിയൻ]] | 1887-10-14 | 1974-04-15 | | [[ചെന്നൈ]] | [[:d:Q3531827|Q3531827]] | |- | ''[[:d:Q4746535|അമീർ ചന്ദ്]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]]<br/>[[ബ്രിട്ടീഷ് രാജ്]]<br/>[[ഇന്ത്യൻ യൂണിയൻ]] | 1889 | 1970 | | | [[:d:Q4746535|Q4746535]] | |- | ''[[:d:Q4751307|Ananda Prasad]]'' | [[പ്രമാണം:Ananda Prasad 2011b.jpg|center|128px]] | | [[ബ്രിട്ടീഷ് രാജ്]]<br/>[[ഇന്ത്യ]] | 1928 | 2022-02-05 | ''[[:d:Q861160|Buxar]]'' | [[പാലക്കാട്]] | [[:d:Q4751307|Q4751307]] | |- | [[കേതയൂൺ അർദേശിർ ദിൻ‌ഷോ]] | [[പ്രമാണം:Kadinshaw.jpg|center|128px]] | | [[ഇന്ത്യ]] | 1943-11-16 | 2011-08-26 | | | [[:d:Q4793608|Q4793608]] | |- | [[ഗുരുബായ് കർമാർക്കർ]] | [[പ്രമാണം:Gurubal Karmarkar, a 1892 graduate of Woman's Medical College of Pennsylvania (1).jpg|center|128px]] | ഇന്ത്യൻ ഫിസിഷ്യൻ | [[ഇന്ത്യ]] | 19th century | 1932 | | | [[:d:Q4793879|Q4793879]] | |- | [[എസ്.ഐ. പത്മാവതി|എസ്. ഐ. പദ്മാവതി]] | [[പ്രമാണം:Si-padmavati.webp|center|128px]] | ഇന്ത്യൻ കാർഡിയോളജിസ്റ്റ് | [[ഇന്ത്യ]]<br/>[[ബ്രിട്ടീഷ് രാജ്]]<br/>[[ഇന്ത്യൻ യൂണിയൻ]] | 1917-06-20 | 2020-08-29 | [[മ്യാൻമാർ|മ്യാന്മാർ]] | [[ന്യൂ ഡെൽഹി]] | [[:d:Q4794109|Q4794109]] | |- | [[മുത്തുലക്ഷ്മി റെഡ്ഡി]] | [[പ്രമാണം:Muthulakshmi Reddy (ca 1912).jpg|center|128px]] | ഇന്ത്യൻ ഡോക്ടറും നിയമസഭാംഗവും | [[ഇന്ത്യ]]<br/>[[ബ്രിട്ടീഷ് രാജ്]]<br/>[[ഇന്ത്യൻ യൂണിയൻ]] | 1886-07-30 | 1968-07-22 | ''[[:d:Q3535371|Pudukkottai State]]'' | [[ചെന്നൈ]] | [[:d:Q4794148|Q4794148]] | |- | ''[[:d:Q4805068|ആഷിക ഡേവിഡ്]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]]<br/>[[ബ്രിട്ടീഷ് രാജ്]]<br/>[[ഇന്ത്യൻ യൂണിയൻ]] | 1862 | | | | [[:d:Q4805068|Q4805068]] | |- | [[സുശീല നയ്യാർ]] | [[പ്രമാണം:Dr Sushila Nayyar, 1947.jpg|center|128px]] | ഇന്ത്യൻ സ്വാതന്ത്ര്യ സമരത്തിൽ പങ്കെടുത്ത വനിത | [[ഇന്ത്യ]]<br/>[[ബ്രിട്ടീഷ് രാജ്]]<br/>[[ഇന്ത്യൻ യൂണിയൻ]] | 1914-12-26 | 2001-01-03 | ''[[:d:Q6444811|Kunjah]]'' | [[സേവാഗ്രാം]] | [[:d:Q4969032|Q4969032]] | |- | ''[[:d:Q5071372|ചന്ദ്രകാന്ത് ഷാ]]'' | | | [[കാനഡ]]<br/>[[ഇന്ത്യ]]<br/>[[ബ്രിട്ടീഷ് രാജ്]]<br/>[[ഇന്ത്യൻ യൂണിയൻ]] | 1936-04-07 | | ''[[:d:Q2087583|Nandurbar]]'' | | [[:d:Q5071372|Q5071372]] | |- | ''[[:d:Q5076920|Charles Donovan]]'' | [[പ്രമാണം:Charles Donovan.jpg|center|128px]] | | [[ഇന്ത്യ]]<br/>[[ബ്രിട്ടീഷ് രാജ്]]<br/>[[ഇന്ത്യൻ യൂണിയൻ]] | 1863-09-19 | 1951-10-29 | [[കൊൽക്കത്ത]] | ''[[:d:Q895264|Bourton-on-the-Water]]'' | [[:d:Q5076920|Q5076920]] | |- | [[ബി. രമണ റാവു]] | | ഇന്ത്യൻ ഡോക്ടർ | [[ഇന്ത്യ]] | 20th century | | [[ഹൈദരാബാദ്]] | | [[:d:Q4834177|Q4834177]] | |- | [[ബി.എസ്. മൂൺജെ]] | | ഇന്ത്യയിലെ ഒരു രാഷ്ട്രീയക്കാരൻ | [[ഇന്ത്യ]]<br/>[[ബ്രിട്ടീഷ് രാജ്]]<br/>[[ഇന്ത്യൻ യൂണിയൻ]] | 1872-12-12 | 1948-03-03 | | | [[:d:Q4834200|Q4834200]] | |- | [[ബാനൂ ജഹാൻഗീർ കോയാജി]] | | | [[ഇന്ത്യ]]<br/>[[ബ്രിട്ടീഷ് രാജ്]]<br/>[[ഇന്ത്യൻ യൂണിയൻ]] | 1918-08-22 | 2004-07-15 | [[മഹാരാഷ്ട്ര]] | | [[:d:Q4857029|Q4857029]] | |- | [[ഡി. ബിജു]] | [[പ്രമാണം:Dr. Biju.jpg|center|128px]] | മലയാളം ചലച്ചിത്ര സംവിധായകൻ | [[ഇന്ത്യ]] | 1971-05-31 | | [[കേരളം]] | | [[:d:Q4907282|Q4907282]] | |- | [[പ്രതാപ് ചന്ദ്ര റെഡ്ഡി]] | [[പ്രമാണം:Prathap C. Reddy (1).jpg|center|128px]] | | [[ഇന്ത്യ]]<br/>[[ബ്രിട്ടീഷ് രാജ്]]<br/>[[ഇന്ത്യൻ യൂണിയൻ]] | 1933-02-05 | | [[ചെന്നൈ]] | | [[:d:Q4243548|Q4243548]] | |- | ''[[:d:Q4307084|വിമൽ മുണ്ട]]'' | | ഇന്ത്യയിലെ ഒരു രാഷ്ട്രീയപ്രവർത്തക | [[ഇന്ത്യ]] | 1963-08-15 | 2012-03-22 | [[മഹാരാഷ്ട്ര]] | [[ബാന്ദ്ര]] | [[:d:Q4307084|Q4307084]] | |- | [[എ. ജി. കെ. ഗോഖലെ]] | [[പ്രമാണം:Dr agk gokhale.jpg|center|128px]] | | [[ഇന്ത്യ]] | 1959-10-02 | | [[വിജയവാഡ]] | | [[:d:Q4647788|Q4647788]] | |- | [[എ.ആർ. മേനോൻ]] | | കേരളത്തിലെ രാഷ്ട്രീയപ്രവർത്തകൻ | [[ഇന്ത്യ]]<br/>[[ബ്രിട്ടീഷ് രാജ്]]<br/>[[ഇന്ത്യൻ യൂണിയൻ]] | 1886-04-06 | 1960-10-09 | | | [[:d:Q4648296|Q4648296]] | |- | ''[[:d:Q4690369|അഫ്സർ മൗദൂദി]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]]<br/>[[ബ്രിട്ടീഷ് രാജ്]]<br/>[[ഇന്ത്യൻ യൂണിയൻ]] | 1874-03-03 | 1948-12-24 | | | [[:d:Q4690369|Q4690369]] | |- | ''[[:d:Q5269812|ധ്രുബജ്യൊതി ബോറ]]'' | | ഇന്ത്യൻ എഴുത്തുകാരൻ | [[ഇന്ത്യ]] | 1955-11-27 | | [[ഷില്ലോങ്ങ്]] | | [[:d:Q5269812|Q5269812]] | |- | ''[[:d:Q5276806|Dilip Mahalanabis]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]]<br/>[[ബ്രിട്ടീഷ് രാജ്]]<br/>[[ഇന്ത്യൻ യൂണിയൻ]] | 1934-11-12 | 2022 | ''[[:d:Q2875992|Kishoreganj]]''<br/>[[ധാക്ക|ഢാക്ക]] | [[ഇന്ത്യ]] | [[:d:Q5276806|Q5276806]] | |- | ''[[:d:Q5358597|ഏലേടത്ത് തയ്ക്കട്ാട് നീലകണ്ഠൻ മൂസ്]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]]<br/>[[ബ്രിട്ടീഷ് രാജ്]]<br/>[[ഇന്ത്യൻ യൂണിയൻ]] | 1904 | 1997 | [[ഒല്ലൂർ]] | [[ഒല്ലൂർ]] | [[:d:Q5358597|Q5358597]] | |- | ''[[:d:Q5559835|Gieve Patel]]'' | [[പ്രമാണം:Gieve Patel.jpg|center|128px]] | | [[ഇന്ത്യ]]<br/>[[ബ്രിട്ടീഷ് രാജ്]]<br/>[[ഇന്ത്യൻ യൂണിയൻ]] | 1940-08-18 | 2023-11-03 | [[മുംബൈ]] | [[പൂണെ]] | [[:d:Q5559835|Q5559835]] | |- | ''[[:d:Q6319421|ജ്യോതി പാണ്ഡ്യ]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]] | | | [[വഡോദര]] | | [[:d:Q6319421|Q6319421]] | |- | ''[[:d:Q6323647|K. N. Kesari]]'' | | | [[ബ്രിട്ടീഷ് രാജ്]]<br/>[[ഇന്ത്യൻ യൂണിയൻ]]<br/>[[ഇന്ത്യ]] | 1875 | 1953-06-08 | ''[[:d:Q15690270|Inamanamellur]]'' | | [[:d:Q6323647|Q6323647]] | |- | ''[[:d:Q6334699|Nirodbaran]]'' | | ഇന്ത്യയിലെ ഒരു എഴുത്തുകാരൻ | [[ഇന്ത്യ]]<br/>[[ബ്രിട്ടീഷ് രാജ്]] | 1903-11-17 | 2006-07-17 | | [[പുതുച്ചേരി നഗരം]] | [[:d:Q6334699|Q6334699]] | |- | [[കാകർല സുബ്ബറാവു|കകർല സുബ്ബറാവു]] | | ഇന്ത്യൻ ഡോക്ടർ | [[ഇന്ത്യ]]<br/>[[ബ്രിട്ടീഷ് രാജ്]]<br/>[[ഇന്ത്യൻ യൂണിയൻ]] | 1925-01-25 | 2021-04-16 | ''[[:d:Q15382|കൃഷ്ണ ജില്ല]]'' | [[സെക്കന്ദ്രാബാദ്]] | [[:d:Q6349273|Q6349273]] | |- | ''[[:d:Q6394895|Kesava Reddy]]'' | [[പ്രമാണം:Dr.Keshavareddy.jpg|center|128px]] | | [[ഇന്ത്യ]]<br/>[[ബ്രിട്ടീഷ് രാജ്]]<br/>[[ഇന്ത്യൻ യൂണിയൻ]] | 1946-03-10 | 2015-02-13 | ''[[:d:Q7709526|Thalupulapalle]]'' | [[നിസാമാബാദ്]] | [[:d:Q6394895|Q6394895]] | |- | [[ഖദീജ മുംതാസ്]] | [[പ്രമാണം:Dr.khadeeja mumtaz.jpg|center|128px]] | ഇന്ത്യൻ എഴുത്തുകാരി | [[ഇന്ത്യ]] | 1955 | | [[കാട്ടൂർ, തൃശ്ശൂർ ജില്ല]] | | [[:d:Q6398859|Q6398859]] | |- | ''[[:d:Q6407615|കില്ലി കൃപ റാണി]]'' | [[പ്രമാണം:Kruparani Killi (cropped).jpg|center|128px]] | ഇന്ത്യയിലെ ഒരു രാഷ്ട്രീയപ്രവർത്തക | [[ഇന്ത്യ]] | 1965-11-19 | | ''[[:d:Q671757|Srikakulam]]'' | | [[:d:Q6407615|Q6407615]] | |- | ''[[:d:Q6933432|മുകേഷ് ഹൈക്കർവാൾ]]'' | | | [[ഓസ്ട്രേലിയ]]<br/>[[യുണൈറ്റഡ് കിങ്ഡം]]<br/>[[ഇന്ത്യ]] | 1960-12-28 | | [[ലഖ്‌നൗ]] | | [[:d:Q6933432|Q6933432]] | |- | ''[[:d:Q5640460|ഹക്കീം അബ്ദുൽ അസീസ്]]'' | [[പ്രമാണം:Hakim Abdul Aziz.jpeg|center|128px]] | | [[ഇന്ത്യ]] | 1855 | 1911 | [[ലഖ്‌നൗ]] | [[ലഖ്‌നൗ]] | [[:d:Q5640460|Q5640460]] | |- | [[ഇന്ദിര ഹിന്ദുജ]] | | | [[ഇന്ത്യ]] | | | ''[[:d:Q1250069|Shikarpur]]'' | | [[:d:Q6025009|Q6025009]] | |- | ''[[:d:Q6114669|ജാക്ക് പ്രെഗെർ]]'' | [[പ്രമാണം:Dr Jack Preger, founder of Calcutta Rescue.jpg|center|128px]] | | [[ഇന്ത്യ]] | 1930-07-25 | | | | [[:d:Q6114669|Q6114669]] | |- | ''[[:d:Q7288445|രാം ചന്ദ്ര ഡോം]]'' | | ഇന്ത്യയിലെ രാഷ്ട്രീയ പ്രവർത്തകൻ | [[ഇന്ത്യ]] | 1959-02-08 | | ''[[:d:Q2088440|ബിർഭും ജില്ല]]'' | | [[:d:Q7288445|Q7288445]] | |- | ''[[:d:Q6712223|എം. എൽ. കുൽക്കർണി]]'' | | ഇന്ത്യൻ ഡോക്ടർ | [[ഇന്ത്യ]] | 1947-09-08 | | | | [[:d:Q6712223|Q6712223]] | |- | [[എം.കെ. മുനീർ]] | [[പ്രമാണം:M K Muneer.jpg|center|128px]] | ഇന്ത്യയിലെ ഒരു രാഷ്ട്രീയ പ്രവർത്തകൻ | [[ഇന്ത്യ]] | 1962-08-26 | | [[കോഴിക്കോട്]] | | [[:d:Q6712766|Q6712766]] | |- | ''[[:d:Q6713018|എം. ആർ. ഗുരുസാമി മുദലിയാർ]]'' | | ഇന്ത്യൻ ഡോക്ടർ | [[ഇന്ത്യ]]<br/>[[ബ്രിട്ടീഷ് രാജ്]]<br/>[[ഇന്ത്യൻ യൂണിയൻ]] | 1880 | 1958 | ''[[:d:Q2340194|Nelamangala]]'' | [[കീഴ്പാക്കം]] | [[:d:Q6713018|Q6713018]] | |- | [[എം.എസ്. വല്യത്താൻ]] | [[പ്രമാണം:Dr.M.S.Valiathan.jpg|center|128px]] | കാർഡിയാക് സർജൻ | [[ഇന്ത്യ]]<br/>[[ബ്രിട്ടീഷ് രാജ്]]<br/>[[ഇന്ത്യൻ യൂണിയൻ]] | 1934-05-24 | 2024-07-17 | [[മാവേലിക്കര]] | [[മണിപ്പാൽ]] | [[:d:Q6713130|Q6713130]] | |- | ''[[:d:Q6733131|മഹൻകാളി സീതാരാമ റാവു]]'' | | | [[ബ്രിട്ടീഷ് രാജ്]]<br/>[[ഇന്ത്യൻ യൂണിയൻ]]<br/>[[ഇന്ത്യ]] | 1906 | 1977 | | | [[:d:Q6733131|Q6733131]] | |- | ''[[:d:Q6962817|നാൻസി ലോൺസ്‌ഡോർഫ്]]'' | | | [[അമേരിക്കൻ ഐക്യനാടുകൾ]]<br/>[[ഇന്ത്യ]] | 20th century | | | | [[:d:Q6962817|Q6962817]] | |- | [[നരേന്ദ്ര ധാബോൽക്കർ]] | | | [[ഇന്ത്യ]]<br/>[[ബ്രിട്ടീഷ് രാജ്]]<br/>[[ഇന്ത്യൻ യൂണിയൻ]] | 1945-11-01 | 2013-08-20 | ''[[:d:Q581562|Satara]]'' | [[പൂണെ]] | [[:d:Q6965776|Q6965776]] | |- | ''[[:d:Q7117146|P. Brahmayya Sastry]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]]<br/>[[ബ്രിട്ടീഷ് രാജ്]]<br/>[[ഇന്ത്യൻ യൂണിയൻ]] | 1913-05-24 | 1993-05-28 | ''[[:d:Q59018|Kakinada]]'' | | [[:d:Q7117146|Q7117146]] | |- | [[പി.കെ. വാരിയർ|പി. കെ. വാരിയർ]] | | | [[ഇന്ത്യ]]<br/>[[ബ്രിട്ടീഷ് രാജ്]]<br/>[[ഇന്ത്യൻ യൂണിയൻ]] | 1921-06-05 | 2021-07-10 | [[കോട്ടക്കൽ]] | [[കോട്ടക്കൽ]] | [[:d:Q7117375|Q7117375]] | |- | [[പദ്മാവതി ബന്ദോപാദ്ധ്യായ്]] | [[പ്രമാണം:Padma Bandopadhyay.jpg|center|128px]] | | [[ഇന്ത്യ]]<br/>[[ബ്രിട്ടീഷ് രാജ്]]<br/>[[ഇന്ത്യൻ യൂണിയൻ]] | 1944-11-04 | | [[തിരുപ്പതി]] | | [[:d:Q7123872|Q7123872]] | |- | [[എസ്. പിനകപാണി]] | | | [[ഇന്ത്യ]]<br/>[[ബ്രിട്ടീഷ് രാജ്]]<br/>[[ഇന്ത്യൻ യൂണിയൻ]] | 1913-08-03 | 2013-03-11 | ''[[:d:Q7246454|Priyagraharam]]'' | [[കർനൂൽ]] | [[:d:Q7124235|Q7124235]] | |- | ''[[:d:Q7143137|പശുപതി ബോസ്]]'' | | ഇന്ത്യൻ ഡോക്ടർ | [[ഇന്ത്യ]]<br/>[[ബ്രിട്ടീഷ് രാജ്]]<br/>[[ഇന്ത്യൻ യൂണിയൻ]] | 1907-11-01 | 1979 | | | [[:d:Q7143137|Q7143137]] | |- | [[ആർ. കേശവൻ നായർ]] | | | [[ഇന്ത്യ]]<br/>[[ബ്രിട്ടീഷ് രാജ്]]<br/>[[ഇന്ത്യൻ യൂണിയൻ]] | 1910 | 2005 | | | [[:d:Q7273787|Q7273787]] | |- | ''[[:d:Q7399608|സാഹിബ് സിംഗ് സോഖെ]]'' | [[പ്രമാണം:Sahib Singh Sokhey 1948 Wellcome V0028080 (cropped).jpg|center|128px]] | | [[ബ്രിട്ടീഷ് രാജ്]]<br/>[[ഇന്ത്യ]] | 1887-12-15 | 1971-10-23 | [[അമൃത്‌സർ]] | [[ന്യൂ ഡെൽഹി]] | [[:d:Q7399608|Q7399608]] | |- | ''[[:d:Q7530461|സിർക്കഴി ജി. ശിവചിദംബരം]]'' | [[പ്രമാണം:சீர்காழி சிவசிதம்பரம்.JPG|center|128px]] | ഇന്ത്യൻ കർണാടക ഗായകൻ | [[ഇന്ത്യ]] | 1959-06-08 | | | | [[:d:Q7530461|Q7530461]] | |- | ''[[:d:Q7547563|സ്നേഹ ആനി ഫിലിപ്പ്]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]]<br/>[[അമേരിക്കൻ ഐക്യനാടുകൾ]] | 1969-10-07 | 2001-09-11 | [[കേരളം]] | [[ലോക വ്യാപാര കേന്ദ്രം]] | [[:d:Q7547563|Q7547563]] | |- | ''[[:d:Q7654042|സ്വാതി പിരമൽ]]'' | [[പ്രമാണം:Dr. Swati Piramal.JPG|center|128px]] | | [[ഇന്ത്യ]] | 1956-03-28 | | | | [[:d:Q7654042|Q7654042]] | |- | [[ടി.എസ്.എസ്. രാജൻ]] | [[പ്രമാണം:TSSRajan.jpg|center|128px]] | ഇന്ത്യയിലെ ഒരു രാഷ്ട്രീയക്കാരൻ | [[ഇന്ത്യ]]<br/>[[ബ്രിട്ടീഷ് രാജ്]]<br/>[[ഇന്ത്യൻ യൂണിയൻ]] | 1880 | 1953 | [[ശ്രീരംഗം]] | [[ചെന്നൈ]] | [[:d:Q7668680|Q7668680]] | |- | ''[[:d:Q7461261|ഷാ ഫൈസൽ]]'' | [[പ്രമാണം:The Prime Minister, Dr. Manmohan Singh congratulating Dr. Shah Faisal, the Civil Services topper for 2010 from Jammu & Kashmir, in New Delhi on May 26, 2010.jpg|center|128px]] | | [[ഇന്ത്യ]] | 1983-05-17 | | ''[[:d:Q6668869|Lolab Valley]]'' | | [[:d:Q7461261|Q7461261]] | |- | [[ഷീല ബാലകൃഷ്ണൻ]] | | | [[ഇന്ത്യ]] | | | | | [[:d:Q7493001|Q7493001]] | |- | ''[[:d:Q7686934|തരുൺ മണ്ഡൽ]]'' | [[പ്രമാണം:TMondal.jpg|center|128px]] | ഇന്ത്യയിലെ ഒരു രാഷ്ട്രീയക്കാരൻ | [[ഇന്ത്യ]] | 1959-01-20 | | ''[[:d:Q2330643|Jaynagar Majilpur]]'' | | [[:d:Q7686934|Q7686934]] | |- | [[വി. ശാന്ത]] | [[പ്രമാണം:Dr. V. Shanta, in New Delhi on March 20, 2006 (cropped).jpg|center|128px]] | | [[ഇന്ത്യ]] | 1927-03-11 | 2021-01-19 | ''[[:d:Q1646915|Mylapore]]'' | [[ചെന്നൈ]] | [[:d:Q7907747|Q7907747]] | |- | [[വന്ദന ജെയിൻ]] | | | [[ഇന്ത്യ]] | | | [[ന്യൂ ഡെൽഹി]] | | [[:d:Q7914349|Q7914349]] | |- | ''[[:d:Q8045744|Y. G. Parameshwara]]'' | | ഇന്ത്യൻ ഡോക്ടർ | [[ഇന്ത്യ]] | | 2004 | | | [[:d:Q8045744|Q8045744]] | |- | [[സി.കെ. ലക്ഷ്മണൻ]] | | | [[ഇന്ത്യ]]<br/>[[ബ്രിട്ടീഷ് രാജ്]]<br/>[[ഇന്ത്യൻ യൂണിയൻ]] | 1898-04-05 | 1970-10-03 | | | [[:d:Q11689979|Q11689979]] | |- | [[രാമചന്ദ്ര ദത്താത്രയ ലെലെ|രാമചന്ദ്ര ദതത്രയ ലെലെ]] | | ഇന്ത്യൻ ഡോക്ടർ | [[ഇന്ത്യ]]<br/>[[ബ്രിട്ടീഷ് രാജ്]]<br/>[[ഇന്ത്യൻ യൂണിയൻ]] | 1928-01-16 | 2022 | [[ഹൈദരാബാദ്]] | | [[:d:Q12449609|Q12449609]] | |- | [[ഹേംലത ഗുപ്ത|ഹേമലത ഗുപ്ത]] | | | [[ഇന്ത്യ]] | 20th century | 2006-05-13 | [[ഇന്ത്യ]] | ''[[:d:Q6373016|Karol Bagh Lok Sabha constituency]]'' | [[:d:Q12460836|Q12460836]] | |- | ''[[:d:Q12995370|Raja Rao Garikapati]]'' | | | [[ബ്രിട്ടീഷ് രാജ്]]<br/>[[ഇന്ത്യൻ യൂണിയൻ]]<br/>[[ഇന്ത്യ]] | 1915-02-05 | 1963-09-08 | ''[[:d:Q1639492|രാജമന്ദ്രി]]'' | [[ചെന്നൈ]] | [[:d:Q12995370|Q12995370]] | |- | ''[[:d:Q14076389|Kanwaljeet S. Anand]]'' | | ഗവേഷകൻ | [[ഇന്ത്യ]] | 20th century | | | | [[:d:Q14076389|Q14076389]] | |- | ''[[:d:Q15132653|വൈ.രാധാകൃഷ്ണമൂർത്തി]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]] | | 2013-10-19 | ''[[:d:Q15382|കൃഷ്ണ ജില്ല]]'' | [[ഹൈദരാബാദ്]] | [[:d:Q15132653|Q15132653]] | |- | ''[[:d:Q15689653|Achanta Lakshmipathi]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]]<br/>[[ബ്രിട്ടീഷ് രാജ്]]<br/>[[ഇന്ത്യൻ യൂണിയൻ]] | 1880-03-03 | 1962-08-06 | | | [[:d:Q15689653|Q15689653]] | |- | [[ശശി വാധ്വ]] | | ഇന്ത്യൻ ശാസ്ത്രജ്ഞൻ | [[ഇന്ത്യ]] | 1948-07-20 | | | | [[:d:Q15972942|Q15972942]] | |- | ''[[:d:Q16019193|Benjamin Pulimood]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]] | | 2011-02-05 | | [[വെല്ലൂർ]] | [[:d:Q16019193|Q16019193]] | |- | ''[[:d:Q16097828|Mabelle Arole]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]]<br/>[[ഇന്ത്യൻ യൂണിയൻ]] | 1935-12-26 | 1999 | [[ജബൽ‌പൂർ]] | | [[:d:Q16097828|Q16097828]] | |- | [[എളേടത്ത് തൈക്കാട്ട് നാരായണൻ മൂസ്|ഏലേടത്ത് തയ്ക്കാട്ട് നാരായണൻ മൂസ്]] | | ഇന്ത്യൻ ഡോക്ടർ | [[ഇന്ത്യ]]<br/>[[ബ്രിട്ടീഷ് രാജ്]]<br/>[[ഇന്ത്യൻ യൂണിയൻ]] | 1933-10-02 | 2020-08-05 | [[ഒല്ലൂർ]] | | [[:d:Q16106737|Q16106737]] | |- | ''[[:d:Q16190122|പുലിൻ ബിഹാരി ബാസ്‌കെ]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]] | 1968-04-25 | | ''[[:d:Q5221114|Dantan Vidhan Sabha constituency]]'' | | [[:d:Q16190122|Q16190122]] | |- | ''[[:d:Q16208488|Nikhil Dhurandhar]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]] | | | | | [[:d:Q16208488|Q16208488]] | |- | ''[[:d:Q16734859|അസ്മ റഹീം]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]] | | | [[കേരളം]] | | [[:d:Q16734859|Q16734859]] | |- | ''[[:d:Q16844432|മനോജ് കെ ജെയിൻ]]'' | [[പ്രമാണം:Dr Manoj Jain, infectious disease physician, manojkjain.jpg|center|128px]] | | [[ഇന്ത്യ]] | 1963-09-16 | | ''[[:d:Q2283203|Dr. Ambedkar Nagar]]'' | | [[:d:Q16844432|Q16844432]] | |- | ''[[:d:Q16901297|ഉമാ സാരെൻ]]'' | | ഇന്ത്യയിലെ ഒരു രാഷ്ട്രീയപ്രവർത്തക | [[ഇന്ത്യ]] | 1984-05-09 | | [[ന്യൂ ഡെൽഹി]] | | [[:d:Q16901297|Q16901297]] | |- | ''[[:d:Q16317426|P. Sridevi]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]] | 1929 | 1961 | | | [[:d:Q16317426|Q16317426]] | |- | ''[[:d:Q16345836|ഫനിന്ദ്ര കൃഷ്ണ ഗുപ്ത]]'' | [[പ്രമാണം:Phanindra Krishna Gupta.jpg|center|128px]] | | [[ഇന്ത്യ]]<br/>[[ബ്രിട്ടീഷ് രാജ്]]<br/>[[ഇന്ത്യൻ യൂണിയൻ]] | 1883 | | [[കൊൽക്കത്ത]] | | [[:d:Q16345836|Q16345836]] | |- | ''[[:d:Q16514386|Abhay Bang]]'' | [[പ്രമാണം:Dr. Abhay Bang with breath counter.JPG|center|128px]] | | [[ഇന്ത്യ]] | 1950-09-23 | | | | [[:d:Q16514386|Q16514386]] | |- | [[കെ. ശ്രീനാഥ് റെഡ്ഡി]] | [[പ്രമാണം:K Srinath Reddy.jpg|center|128px]] | | [[ഇന്ത്യ]] | | | | | [[:d:Q17083021|Q17083021]] | |- | ''[[:d:Q17199281|ഘാനശ്യാമ മിശ്ര]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]]<br/>[[ബ്രിട്ടീഷ് രാജ്]]<br/>[[ഇന്ത്യൻ യൂണിയൻ]] | 1922-10-10 | 2014-06-01 | | [[ഭുവനേശ്വർ]] | [[:d:Q17199281|Q17199281]] | |- | [[എം. ആർ. രാജഗോപാൽ]] | [[പ്രമാണം:Dr. M. R Rajagopal.jpg|center|128px]] | ഇന്ത്യൻ ഡോക്ടർ | [[ഇന്ത്യ]] | 1947-09-23 | | [[തിരുവനന്തപുരം]] | | [[:d:Q17306215|Q17306215]] | |- | [[നീലം ക്ലേർ]] | | | [[ഇന്ത്യ]] | | | [[ശ്രീനഗർ]] | | [[:d:Q17411238|Q17411238]] | |- | [[ജാംഷെഡ് നൗറോജി വസിഫ്ദാർ]] | | | [[ഇന്ത്യ]] | | 2000 | [[മുംബൈ]] | | [[:d:Q20687489|Q20687489]] | |- | [[സുനിതി സോളമൻ]] | | | [[ഇന്ത്യ]]<br/>[[ബ്രിട്ടീഷ് രാജ്]]<br/>[[ഇന്ത്യൻ യൂണിയൻ]] | 1938 | 2015-07-28 | [[ചെന്നൈ]] | | [[:d:Q20738697|Q20738697]] | |- | [[സുബ്രത് കുമാർ ആചാര്യ]] | | | [[ഇന്ത്യ]] | 1951-11-01 | | ''[[:d:Q2022279|ബലസോർ ജില്ല]]'' | | [[:d:Q18000280|Q18000280]] | |- | ''[[:d:Q18029936|നിലീം കുമാർ]]'' | [[പ്രമാണം:Nilim Kumar, poet.jpg|center|128px]] | | [[ഇന്ത്യ]] | 1962 | | ''[[:d:Q2571402|Pathsala]]'' | | [[:d:Q18029936|Q18029936]] | |- | [[ഭാൽചന്ദ്ര ബാബാജി ദീക്ഷിത്]] | | ഇന്ത്യൻ ഡോക്ടർ | [[ഇന്ത്യ]]<br/>[[ബ്രിട്ടീഷ് രാജ്]]<br/>[[ഇന്ത്യൻ യൂണിയൻ]] | 1902-09-07 | 1977 | [[അമരാവതി, മഹാരാഷ്ട്ര]] | | [[:d:Q18111875|Q18111875]] | |- | [[ഗുൽ‌ഷൻ റായ് ഖത്രി|ഗുൽഷൻ റായ് ഖത്രി]] | [[പ്രമാണം:The President, Shri Pranab Mukherjee presenting the Padma Shri Award to Dr. Gulshan Rai Khatri, at an Investiture Ceremony-II, at Rashtrapati Bhavan, in New Delhi on April 20, 2013.jpg|center|128px]] | | [[ഇന്ത്യ]]<br/>[[ബ്രിട്ടീഷ് രാജ്]]<br/>[[ഇന്ത്യൻ യൂണിയൻ]] | 1944-07-10 | 2020-07-16 | [[ഡെൽഹി|ദില്ലി]] | | [[:d:Q18347568|Q18347568]] | |- | [[കിരിത്കുമാർ മൻസുഖ്‌ലാൽ ആചാര്യ]] | [[പ്രമാണം:The President, Shri Pranab Mukherjee presenting the Padma Shri Award to Shri Dr. Kiritkumar Mansukhlal Acharya, at a Civil Investiture Ceremony, at Rashtrapati Bhavan, in New Delhi on March 31, 2014.jpg|center|128px]] | | [[ഇന്ത്യ]] | | | | | [[:d:Q18421890|Q18421890]] | |- | [[കെ. കെ. അഗർവാൾ]] | | | [[ഇന്ത്യ]] | 1958-09-05 | 2021-05-17 | [[ഡെൽഹി|ദില്ലി]]<br/>[[ന്യൂ ഡെൽഹി]] | [[ന്യൂ ഡെൽഹി]] | [[:d:Q18683826|Q18683826]] | |- | [[പവൻ രാജ് ഗോയൽ]] | [[പ്രമാണം:The President, Shri Pranab Mukherjee presenting the Padma Shri Award to Prof. (Dr.) Pawan Raj Goyal, at a Civil Investiture Ceremony, at Rashtrapati Bhavan, in New Delhi on March 31, 2014.jpg|center|128px]] | | [[ഇന്ത്യ]] | 1952-02 | | [[അഹമ്മദാബാദ്]] | | [[:d:Q18686437|Q18686437]] | |- | [[ജിതേന്ദ്ര നാഥ് പാണ്ഡെ]] | | ഇന്ത്യൻ ഫിസിഷ്യൻ | [[ഇന്ത്യ]]<br/>[[ബ്രിട്ടീഷ് രാജ്]]<br/>[[ഇന്ത്യൻ യൂണിയൻ]] | 1941-06-14 | 2020-05-23 | ''[[:d:Q2717915|Shikohabad]]'' | [[ന്യൂ ഡെൽഹി]] | [[:d:Q18688035|Q18688035]] | |- | ''[[:d:Q18977847|Ritam Chowdhury]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]] | 1983-08 | | [[ന്യൂ ഡെൽഹി]] | | [[:d:Q18977847|Q18977847]] | |- | [[സാരൂബം ബിമോല കുമാരി ദേവി]] | [[പ്രമാണം:The President, Shri Pranab Mukherjee presenting the Padma Shri Award to Dr. Sarungbam Bimola Kumari Devi, at a Civil Investiture Ceremony, at Rashtrapati Bhavan, in New Delhi on April 08, 2015.jpg|center|128px]] | | [[ഇന്ത്യ]] | | | [[മണിപ്പൂർ]] | | [[:d:Q19560351|Q19560351]] | |- | [[രാജേഷ് കൊട്ടേച്ച]] | [[പ്രമാണം:Vaidya Rajesh Kotecha.jpg|center|128px]] | He is presently the Vice Chancellor of Gujarat Ayurved University, Jamnagar, India | [[ഇന്ത്യ]] | 1963-07-18 | | | | [[:d:Q19561084|Q19561084]] | |- | [[രൺദീപ് ഗുലേരിയ]] | [[പ്രമാണം:Dr. Randeep Guleria.jpg|center|128px]] | | [[ഇന്ത്യ]] | 1959-04-05 | | [[ഹിമാചൽ പ്രദേശ്‌]] | | [[:d:Q19612523|Q19612523]] | |- | [[ഓം പ്രകാശ് ഉപാധ്യായ]] | | | [[ഇന്ത്യ]] | | | | | [[:d:Q19664597|Q19664597]] | |- | [[രാജഗോപാലൻ കൃഷ്ണൻ]] | | | [[ഇന്ത്യ]]<br/>[[ബ്രിട്ടീഷ് രാജ്]]<br/>[[ഇന്ത്യൻ യൂണിയൻ]] | 1932-11-17 | 2015-01-10 | [[കൊല്ലം]] | [[കൊല്ലം]] | [[:d:Q19666231|Q19666231]] | |- | [[ശ്രീനിവാസ് എസ്. വൈശ്യ]] | | | [[ഇന്ത്യ]]<br/>[[ബ്രിട്ടീഷ് രാജ്]]<br/>[[ഇന്ത്യൻ യൂണിയൻ]] | 1947-01-07 | | [[മഥുര]] | | [[:d:Q19666874|Q19666874]] | |- | [[സൗമ്യ സ്വാമിനാഥൻ]] | [[പ്രമാണം:The Director General, ICMR and Secretary, DHR, Dr. Soumya Swaminathan, in New Delhi on January 19, 2016.jpg|center|128px]] | | [[ഇന്ത്യ]] | 1959-05-02 | | [[ജർമ്മനി]] | | [[:d:Q21062285|Q21062285]] | |- | [[സുന്ദരി മോഹൻദാസ്]] | [[പ്രമാണം:Dr.Sundarimohan Das.jpg|center|128px]] | സ്വാതന്ത്ര്യസേനാനി, ഭിഷഗ്വരൻ, സാമൂഹ്യ പ്രവർത്തകൻ | [[ബ്രിട്ടീഷ് രാജ്]]<br/>[[ഇന്ത്യ]]<br/>[[ഇന്ത്യൻ യൂണിയൻ]] | 1857-12-17 | 1950-04-04 | [[സിൽഹെറ്റ്]] | [[കൊൽക്കത്ത]] | [[:d:Q21176925|Q21176925]] | |- | [[തനികാചലം സദഗോപൻ|തനികാചലം സഡഗോപൻ]] | | | [[ഇന്ത്യ]] | 1951-10-23 | | [[തമിഴ്‌നാട്]] | | [[:d:Q23038239|Q23038239]] | |- | ''[[:d:Q19852450|Basuhua]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]]<br/>[[ബ്രിട്ടീഷ് രാജ്]]<br/>[[ഇന്ത്യൻ യൂണിയൻ]] | 1912-03-01 | 1986-10-12 | ''[[:d:Q3350679|Bikrampur]]'' | [[കൊൽക്കത്ത]] | [[:d:Q19852450|Q19852450]] | |- | ''[[:d:Q19892441|Kanithi Viswanatham]]'' | [[പ്രമാണം:విశ్వనాదం.jpg|center|128px]] | ഇന്ത്യയിലെ ഒരു രാഷ്ട്രീയക്കാരൻ | [[ഇന്ത്യ]] | 1932 | 2023 | | | [[:d:Q19892441|Q19892441]] | |- | [[അമർ പ്രസാദ് റേ]] | | | [[ഇന്ത്യ]]<br/>[[ബ്രിട്ടീഷ് രാജ്]]<br/>[[ഇന്ത്യൻ യൂണിയൻ]] | 1913 | 1996-09-24 | [[ഇന്ത്യ]] | | [[:d:Q19895800|Q19895800]] | |- | [[ഐസക് സാന്ദ്ര]] | | ഇന്ത്യൻ ഡോക്ടർ (1892–1968) | [[ഇന്ത്യ]]<br/>[[ബ്രിട്ടീഷ് രാജ്]]<br/>[[ഇന്ത്യൻ യൂണിയൻ]] | 1892-11-03 | 1968-08-29 | ''[[:d:Q876483|Sambalpur]]'' | ''[[:d:Q876483|Sambalpur]]'' | [[:d:Q19896133|Q19896133]] | |- | ''[[:d:Q20058801|Chintala Sita Devi]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]]<br/>[[ഇന്ത്യൻ യൂണിയൻ]]<br/>[[ബ്രിട്ടീഷ് രാജ്]] | 1929-04-21 | 2009-03-06 | | | [[:d:Q20058801|Q20058801]] | |- | ''[[:d:Q20671987|ലിയോ മുത്തു]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]] | 1952-04-02 | 2015-07-10 | ''[[:d:Q2716554|Thiruthuraipoondi]]'' | [[ചെന്നൈ]] | [[:d:Q20671987|Q20671987]] | |- | [[പി.ആർ. കൃഷ്ണകുമാർ]] | | | [[ഇന്ത്യ]] | 1951-10-23 | 2020-09-16 | [[ഷൊർണൂർ]] | [[കോയമ്പത്തൂർ]] | [[:d:Q23304286|Q23304286]] | |- | ''[[:d:Q21481665|രാധ ചരൺ പാണ്ട]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]]<br/>[[ബ്രിട്ടീഷ് രാജ്]]<br/>[[ഇന്ത്യൻ യൂണിയൻ]] | 1898-04-24 | 1974-10-29 | | | [[:d:Q21481665|Q21481665]] | |- | ''[[:d:Q21597809|ജഗദീഷ് ചതുർവേദി]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]]<br/>[[ബ്രിട്ടീഷ് രാജ്]]<br/>[[ഇന്ത്യൻ യൂണിയൻ]] | 1929-08-15 | 2015 | [[ഗ്വാളിയർ|ഗ്വാളിയാർ]] | | [[:d:Q21597809|Q21597809]] | |- | [[ജെ. എസ്. ഗുലേറിയ]] | | ഇന്ത്യൻ ഡോക്ടർ | [[ഇന്ത്യ]] | | 2026-01-22 | [[ഇന്ത്യ]] | | [[:d:Q21686034|Q21686034]] | |- | [[കെ.എ. എബ്രഹാം|കെ. എ. അബ്രഹാം]] | [[പ്രമാണം:Padmashri Dr K A Abraham.jpg|center|128px]] | | [[ഇന്ത്യ]] | | 2021-10-22 | [[കേരളം]] | [[ചെന്നൈ]] | [[:d:Q21798148|Q21798148]] | |- | ''[[:d:Q21981198|മോഹിത് ഭണ്ഡാരി]]'' | [[പ്രമാണം:Mohit Bhandari.jpg|center|128px]] | | [[ഇന്ത്യ]] | 1980 | | [[ഇന്ത്യ]] | | [[:d:Q21981198|Q21981198]] | |- | [[പോൾ കലാനിധി]] | | | [[ഇന്ത്യ]]<br/>[[അമേരിക്കൻ ഐക്യനാടുകൾ]] | 1977-04-01 | 2015-03-09 | ''[[:d:Q928168|Bronxville]]'' | | [[:d:Q22087287|Q22087287]] | |- | [[രാം ഹർഷ് സിംഗ്]] | | | [[ഇന്ത്യ]]<br/>[[ബ്രിട്ടീഷ് രാജ്]]<br/>[[ഇന്ത്യൻ യൂണിയൻ]] | 1942-01-10 | | | | [[:d:Q26251714|Q26251714]] | |- | [[രഞ്ജന ശ്രീവാസ്തവ]] | [[പ്രമാണം:Ranjana Srivastava.jpg|center|128px]] | | [[ഇന്ത്യ]]<br/>[[ഓസ്ട്രേലിയ]] | 1974 | | [[കാൻബറ]] | | [[:d:Q26702925|Q26702925]] | |- | ''[[:d:Q24718543|ഫുൾചന്ദ് പൃഥ്വി രാജ്]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]]<br/>[[ബ്രിട്ടീഷ് രാജ്]]<br/>[[ഇന്ത്യൻ യൂണിയൻ]] | 1931-09-13 | 2016-02-27 | | | [[:d:Q24718543|Q24718543]] | |- | [[രുഖ്മബായി]] | [[പ്രമാണം:Rukhmabai.jpg|center|128px]] | | [[ഇന്ത്യ]]<br/>[[ബ്രിട്ടീഷ് രാജ്]]<br/>[[ഇന്ത്യൻ യൂണിയൻ]] | 1864-11-22 | 1955-09-25<br/>1955-12-25 | [[മുംബൈ]] | [[മുംബൈ]] | [[:d:Q24939367|Q24939367]] | |- | ''[[:d:Q27901993|വഖാർ അഹ്മദ് ഷാ]]'' | | ഇന്ത്യയിലെ ഒരു രാഷ്ട്രീയക്കാരൻ | [[ഇന്ത്യ]]<br/>[[ഇന്ത്യൻ യൂണിയൻ]] | 1943-07-06 | 2018-04-15 | ''[[:d:Q638621|Bahraich]]'' | [[ലഖ്‌നൗ]] | [[:d:Q27901993|Q27901993]] | |- | ''[[:d:Q27917316|മദൻ കതാരിയ]]'' | [[പ്രമാണം:Dr. Madan Kataria.jpg|center|128px]] | | [[ഇന്ത്യ]] | 1955 | | [[മുംബൈ]] | | [[:d:Q27917316|Q27917316]] | |- | ''[[:d:Q27970605|Dhiren Banerjee]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]] | 1904 | 1978-01-08 | | | [[:d:Q27970605|Q27970605]] | |- | ''[[:d:Q28744857|സരോജിനി_സരന്ഗി]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]] | 1951 | | [[ഒഡീഷ]] | | [[:d:Q28744857|Q28744857]] | |- | ''[[:d:Q28869394|സോണിയ നിത്യാനന്ദ്]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]] | 1962-09-06 | | | | [[:d:Q28869394|Q28869394]] | |- | ''[[:d:Q29018652|പങ്കജ് നരം]]'' | [[പ്രമാണം:Dr Pankaj Naram.jpg|center|128px]] | | [[ഇന്ത്യ]] | 1955-05-04 | 2020-02-19 | [[മുംബൈ]] | [[മുംബൈ]] | [[:d:Q29018652|Q29018652]] | |- | [[സന്ദീപ് ബസു]] | | | [[ഇന്ത്യ]] | 1971-09-29 | | | | [[:d:Q29168828|Q29168828]] | |- | ''[[:d:Q30314375|Chittaranjan Yajnik]]'' | [[പ്രമാണം:Dr. Yajnik (13 February 2020).jpg|center|128px]] | | [[ഇന്ത്യ]] | | | | | [[:d:Q30314375|Q30314375]] | |- | [[ഷേർളി വാസു]] | | | [[ഇന്ത്യ]] | 1958 | 2025 | | | [[:d:Q31704451|Q31704451]] | |- | ''[[:d:Q34837913|ദിലീപ് ഝാവേരി]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]]<br/>[[ബ്രിട്ടീഷ് രാജ്]]<br/>[[ഇന്ത്യൻ യൂണിയൻ]] | 1943-04-03 | | [[മുംബൈ]] | | [[:d:Q34837913|Q34837913]] | |- | ''[[:d:Q37830946|ടീന ചോപ്ര]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]] | 1978-03-06 | | [[അമൃത്‌സർ]] | | [[:d:Q37830946|Q37830946]] | |- | ''[[:d:Q37994923|ജസ്വീന്ദർ കെ ഗംഭീർ]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]] | | | | | [[:d:Q37994923|Q37994923]] | |- | ''[[:d:Q47009777|ഗോവിന്ദ് അപ്പാജി ഫഡ്കെ]]'' | [[പ്രമാണം:G.A.phadke.jpg|center|128px]] | | [[ഇന്ത്യ]] | 1907 | | ''[[:d:Q583818|Ichalkaranji]]'' | ''[[:d:Q581562|Satara]]'' | [[:d:Q47009777|Q47009777]] | |- | ''[[:d:Q47026934|ഐറിസ് ജി. ആർ. പോൾ]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]]<br/>[[ബ്രിട്ടീഷ് രാജ്]]<br/>[[ഇന്ത്യൻ യൂണിയൻ]] | 1945 | 2025-10-13 | | | [[:d:Q47026934|Q47026934]] | |- | ''[[:d:Q47483386|ആശാലത രാധാകൃഷ്ണൻ]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]] | 1970-05-13 | | [[കേരളം]] | | [[:d:Q47483386|Q47483386]] | |- | [[സവിത അംബേദ്കർ]] | [[പ്രമാണം:Dr. Savita Ambedkar.jpg|center|128px]] | | [[ഇന്ത്യ]] | 1909-01-27 | 2003-05-29 | [[മുംബൈ]] | [[മുംബൈ]] | [[:d:Q48645361|Q48645361]] | |- | [[ഐശ്വര്യ ലക്ഷ്മി]] | [[പ്രമാണം:Aishwarya Lekshmi.jpg|center|128px]] | ഇന്ത്യൻ ചലച്ചിത്ര അഭിനേത്രി | [[ഇന്ത്യ]] | 1990-07-26 | | [[തിരുവനന്തപുരം]] | | [[:d:Q39058709|Q39058709]] | |- | ''[[:d:Q40741315|Rani Bang]]'' | [[പ്രമാണം:Rani Bang (cropped).jpg|center|128px]] | | [[ഇന്ത്യ]] | 1951-09-17 | | | | [[:d:Q40741315|Q40741315]] | |- | ''[[:d:Q41816046|Preeti Shanbag]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]] | 20th century | | | | [[:d:Q41816046|Q41816046]] | |- | ''[[:d:Q42298380|കാർത്തിക് ചന്ദ്രബോസ്]]'' | | | [[ബ്രിട്ടീഷ് രാജ്]]<br/>[[ഇന്ത്യ]]<br/>[[ഇന്ത്യൻ യൂണിയൻ]] | 1873 | 1955 | | | [[:d:Q42298380|Q42298380]] | |- | ''[[:d:Q42413325|ഹൃദയാനന്ദ പട്നായിക്]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]]<br/>[[ബ്രിട്ടീഷ് രാജ്]]<br/>[[ഇന്ത്യൻ യൂണിയൻ]] | 1946-06-03 | | | | [[:d:Q42413325|Q42413325]] | |- | ''[[:d:Q42589695|K. Ranga Rama Krishnan]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]]<br/>[[അമേരിക്കൻ ഐക്യനാടുകൾ]] | 1956-04-22 | | | | [[:d:Q42589695|Q42589695]] | |- | ''[[:d:Q43999837|ദിപ്തൻഷു ദാസ്]]'' | [[പ്രമാണം:Diptanshu Das 2015.jpg|center|128px]] | | [[ഇന്ത്യ]] | 1982-04-02 | | [[കൊൽക്കത്ത]] | | [[:d:Q43999837|Q43999837]] | |- | ''[[:d:Q48975802|നബകുമാർ ബാസു]]'' | [[പ്രമാണം:Nabakumar Basu - Kolkata 2015-10-10 5134.JPG|center|128px]] | | [[ഇന്ത്യ]] | 1949-12-10 | | | | [[:d:Q48975802|Q48975802]] | |- | [[ആശ കസ്‌ലിവാൾ]] | | | [[ഇന്ത്യ]] | | | | | [[:d:Q49833929|Q49833929]] | |- | ''[[:d:Q54861287|Vasanth Ravi]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]] | | | [[ചെന്നൈ]] | | [[:d:Q54861287|Q54861287]] | |- | ''[[:d:Q55434761|Shikha Sharma]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]] | | | | | [[:d:Q55434761|Q55434761]] | |- | ''[[:d:Q58885226|Harjit Pal Bhattoa]]'' | | | [[ഹംഗറി]]<br/>[[ഇന്ത്യ]] | 1973-04-21 | | No/unknown value | | [[:d:Q58885226|Q58885226]] | |- | ''[[:d:Q59209385|അഭിഷേക് പല്ലവ]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]] | 1982-09-02 | | | | [[:d:Q59209385|Q59209385]] | |- | ''[[:d:Q60023782|രാജേശ്വരി ദലബെഹെര]]'' | | ഇന്ത്യയിലെ ഒരു എഴുത്തുകാരൻ | [[ഇന്ത്യ]] | 1933 | | [[കട്ടക്]] | | [[:d:Q60023782|Q60023782]] | |- | [[അശോക് ലക്ഷ്മൺറാവു കുക്കാഡെ]] | | | [[ഇന്ത്യ]] | | | | | [[:d:Q61054384|Q61054384]] | |- | [[മാമൻ ചാണ്ടി|മാമ്മൻ ചാണ്ടി]] | | | [[ഇന്ത്യ]] | | | | | [[:d:Q61478244|Q61478244]] | |- | [[അളക കേശവ് ദേശ്പാണ്ഡെ]] | | | [[ഇന്ത്യ]] | | | | | [[:d:Q61686207|Q61686207]] | |- | ''[[:d:Q56027719|Digumarti Raghunadharao]]'' | [[പ്രമാണം:Dr. D. Raghunadha Rao (cropped).JPG|center|128px]] | ഗവേഷകൻ | [[ഇന്ത്യ]] | | | | | [[:d:Q56027719|Q56027719]] | |- | ''[[:d:Q56284934|ഹ്രിഷിക്കെസ് സെൻ]]'' | [[പ്രമാണം:Hrishikes 2017.jpg|center|128px]] | | [[ഇന്ത്യ]] | 1969-05-15 | | | | [[:d:Q56284934|Q56284934]] | |- | ''[[:d:Q57320813|Venkatachalam Raveenthiran]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]] | | | | | [[:d:Q57320813|Q57320813]] | |- | [[ഡോസിബായ് പട്ടേൽ]] | [[പ്രമാണം:Dossibai Patell.jpg|center|128px]] | ഇന്ത്യൻ പ്രസവചികിത്സകയും ഗൈനക്കോളജിസ്റ്റും | [[ബ്രിട്ടീഷ് രാജ്]]<br/>[[ഇന്ത്യ]]<br/>[[ഇന്ത്യൻ യൂണിയൻ]] | 1881-10-16 | 1960-02-04 | [[മുംബൈ]] | [[മുംബൈ]] | [[:d:Q57955102|Q57955102]] | |- | ''[[:d:Q61823039|സുമന്ത് മേത്ത]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]]<br/>[[ഇന്ത്യൻ യൂണിയൻ]] | 1877-07-01 | 1968-12-15 | [[സൂരത്]] | | [[:d:Q61823039|Q61823039]] | |- | ''[[:d:Q61945548|കാസി പിച്ച്ചായ്]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]] | | | | | [[:d:Q61945548|Q61945548]] | |- | ''[[:d:Q63430821|ബിജോയ് മൊണ്ടാൽ]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]]<br/>[[ബ്രിട്ടീഷ് രാജ്]]<br/>[[ഇന്ത്യൻ യൂണിയൻ]] | 1924-12-01 | | ''[[:d:Q16251190|Andharthaul]]'' | | [[:d:Q63430821|Q63430821]] | |- | ''[[:d:Q64840916|സഞ്ജയ് സത്പതി]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]] | | | | | [[:d:Q64840916|Q64840916]] | |- | ''[[:d:Q64859106|Nikhil Kumar Banerjee]]'' | | ഇന്ത്യയിലെ ഒരു രാഷ്ട്രീയക്കാരൻ | [[ഇന്ത്യ]] | 1949 | 2017 | | | [[:d:Q64859106|Q64859106]] | |- | ''[[:d:Q64006847|Jayanta Kumar Roy]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]] | 1968-02-13 | | ''[[:d:Q15241808|Lataguri]]'' | | [[:d:Q64006847|Q64006847]] | |- | ''[[:d:Q64148463|Sayantan Banerjee]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]] | | | | | [[:d:Q64148463|Q64148463]] | |- | ''[[:d:Q64438206|Inder Anand]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]] | | | [[ഇന്ത്യ]] | [[യുണൈറ്റഡ് കിങ്ഡം]] | [[:d:Q64438206|Q64438206]] | |- | ''[[:d:Q64509748|സ്വരൂപ് സർക്കാർ]]'' | [[പ്രമാണം:Swarup Sarkar (স্বরূপ সরকার).jpg|center|128px]] | | [[ഇന്ത്യ]] | 1953 | | | | [[:d:Q64509748|Q64509748]] | |- | [[ഷിംന അസീസ്]] | | ഇന്ത്യൻ ഡോക്ടർ | [[ഇന്ത്യ]] | | | [[കേരളം]] | | [[:d:Q65321596|Q65321596]] | |- | [[കെ. ഹേമലത]] | [[പ്രമാണം:K Hemalata at Workers’ Mahapadav in 2017.png|center|128px]] | | [[ഇന്ത്യ]] | | | ''[[:d:Q61434|നെല്ലൂർ]]'' | | [[:d:Q66022787|Q66022787]] | |- | ''[[:d:Q66499274|Abul Hasnat]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]] | 1955 | 2019-06-11 | | | [[:d:Q66499274|Q66499274]] | |- | [[നത ഹുസൈൻ]] | [[പ്രമാണം:Netha Hussain-070A3987.jpg|center|128px]] | ഒരു ഇന്ത്യൻ-സ്വീഡിഷ് മെഡിക്കൽ ഡോക്ടറും ക്ലിനിക്കൽ ന്യൂറോ സയന്റിസ്റ്റും ബ്ലോഗറും വിക്കിപീഡിയനും ഗവേഷകയും | [[ഇന്ത്യ]] | 1990-06-11 | | [[കേരളം]] | | [[:d:Q66580063|Q66580063]] | |- | ''[[:d:Q66725242|Mortaza Hossain]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]] | | | | | [[:d:Q66725242|Q66725242]] | |- | ''[[:d:Q67427117|Anupam Sen]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]]<br/>[[ബ്രിട്ടീഷ് രാജ്]] | 1925 | 2015-09-07 | | | [[:d:Q67427117|Q67427117]] | |- | ''[[:d:Q68225148|സോഹൻ ലാൽ ഭാട്ടിയ]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]]<br/>[[ഇന്ത്യൻ യൂണിയൻ]] | 1891 | 1981-07-16 | [[അമൃത്‌സർ]] | [[ഇന്ത്യ]] | [[:d:Q68225148|Q68225148]] | |- | ''[[:d:Q69356075|തേജസ്വിനി മനോഗ്ന]]'' | [[പ്രമാണം:Tejaswini Manogna - Miss Diva 2017 contestants at Yamaha music video launch (cropped).jpg|center|128px]] | ഇന്ത്യൻ ഡോക്ടറും മോഡലും | [[ഇന്ത്യ]] | 1994-05-19 | | [[ഹൈദരാബാദ്]] | | [[:d:Q69356075|Q69356075]] | |- | ''[[:d:Q69932454|K. Rajender Reddy]]'' | | | [[അമേരിക്കൻ ഐക്യനാടുകൾ]]<br/>[[ഇന്ത്യ]] | 1949 | | | | [[:d:Q69932454|Q69932454]] | |- | ''[[:d:Q72146155|ഗോർധന്ദാസ് ഭഗവന്ദാസ് നരോട്ടംദാസ്]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]]<br/>[[ഇന്ത്യൻ യൂണിയൻ]] | 1887 | 1975 | | | [[:d:Q72146155|Q72146155]] | |- | ''[[:d:Q72753935|പരംദീപ് സിംഗ്]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]] | | | | | [[:d:Q72753935|Q72753935]] | |- | ''[[:d:Q97666703|Pashupati Bhattacharya]]'' | | | [[ബ്രിട്ടീഷ് രാജ്]]<br/>[[ഇന്ത്യ]] | 1891-11-15 | 1978-01-27 | | | [[:d:Q97666703|Q97666703]] | |- | ''[[:d:Q97681815|Guduru Gopal Rao]]'' | [[പ്രമാണം:Guduru Gopal Rao.jpg|center|128px]] | | [[ഇന്ത്യ]] | 1954 | | [[കട്ടക്]] | | [[:d:Q97681815|Q97681815]] | |- | [[രവി കണ്ണൻ ആർ]] | [[പ്രമാണം:Ravi Kannan R Padma cropped.jpg|center|128px]] | | [[ഇന്ത്യ]] | | | | | [[:d:Q98907700|Q98907700]] | |- | ''[[:d:Q99472554|Dhiman Barua]]'' | | ഇന്ത്യൻ ഡോക്ടർ | [[ബ്രിട്ടീഷ് രാജ്]]<br/>[[ഇന്ത്യ]] | 1920-10-19 | 2020-09-19 | [[യംഗോൺ]] | | [[:d:Q99472554|Q99472554]] | |- | ''[[:d:Q99927321|Pallavi Maharathi]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]] | | | | | [[:d:Q99927321|Q99927321]] | |- | ''[[:d:Q92761911|Prerna S Sharma]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]] | 1988-05-21 | | [[മുംബൈ]] | | [[:d:Q92761911|Q92761911]] | |- | ''[[:d:Q94503372|അനിത ഭരദ്വാജ്]]'' | [[പ്രമാണം:Anita Bharadwaj (cropped).jpg|center|128px]] | | [[ഇന്ത്യ]] | | | | | [[:d:Q94503372|Q94503372]] | |- | [[സുജാത മോഹൻ (ഡോക്ടർ)|സുജാത മോഹൻ]] | [[പ്രമാണം:Dr Sujatha Mohan (cropped).jpg|center|128px]] | | [[ഇന്ത്യ]] | 20th century | | | | [[:d:Q95099143|Q95099143]] | |- | ''[[:d:Q95220255|സതീഷ് നല്ലം]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]] | | | | | [[:d:Q95220255|Q95220255]] | |- | ''[[:d:Q97247074|Banbihari Mukhopadhyay]]'' | | | [[ബ്രിട്ടീഷ് രാജ്]]<br/>[[ഇന്ത്യ]] | 1885 | 1965-07-05 | ''[[:d:Q1653485|Garalgachha]]'' | | [[:d:Q97247074|Q97247074]] | |- | [[എം.സി. അൽബുക്കർക്ക്]] | [[പ്രമാണം:MCAlbuquerqueColchester1918.jpg|center|128px]] | | [[ഇന്ത്യ]] | | | [[ഗോവ]] | | [[:d:Q76349299|Q76349299]] | |- | ''[[:d:Q81780908|Subas Chandra Rout]]'' | [[പ്രമാണം:Subas Chandra Rout 02.JPG|center|128px]] | | [[ഇന്ത്യ]] | 1944-07-29 | 2026-03-10 | [[ഭുവനേശ്വർ]] | | [[:d:Q81780908|Q81780908]] | |- | ''[[:d:Q82023862|അംബ്രിഷ് വിജയകർ]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]] | 1980 | | | | [[:d:Q82023862|Q82023862]] | |- | [[ശാന്തി റോയ്]] | | | [[ഇന്ത്യ]] | | | | | [[:d:Q83685218|Q83685218]] | |- | [[രതിൻ ദത്ത]] | | ഇന്ത്യൻ ഡോക്ടർ | [[ഇന്ത്യ]]<br/>[[ഇന്ത്യൻ യൂണിയൻ]] | 1931 | 2020-01-27 | ''[[:d:Q2308247|Mangaldoi]]'' | [[കൊൽക്കത്ത]] | [[:d:Q83841843|Q83841843]] | |- | ''[[:d:Q84496211|രാജേന്ദ്ര പ്രകാശ് സിംഗ്]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]]<br/>[[ഇന്ത്യൻ യൂണിയൻ]] | 1945 | 2020-02-05 | | | [[:d:Q84496211|Q84496211]] | |- | ''[[:d:Q84562100|ബോമിറെഡ്ഡി സുന്ദര രാമി റെഡ്ഡി]]'' | [[പ്രമാണം:Dr.SundraRamiReddy.png|center|128px]] | | [[ഇന്ത്യ]]<br/>[[ഇന്ത്യൻ യൂണിയൻ]] | 1935-10-17 | 2020-02-06 | | | [[:d:Q84562100|Q84562100]] | |- | [[സുശോവൻ ബാനർജി]] | | | [[ഇന്ത്യ]] | | | | | [[:d:Q86085021|Q86085021]] | |- | [[ദിഗംബർ ബെഹെറ|ദിഗാംബർ ബെഹെര]] | | | [[ഇന്ത്യ]] | | | | | [[:d:Q86085705|Q86085705]] | |- | ''[[:d:Q88058242|Kamala Dhall]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]] | | | | | [[:d:Q88058242|Q88058242]] | |- | ''[[:d:Q88867162|Mrinmoy Das]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]] | 1997-05-01 | | | | [[:d:Q88867162|Q88867162]] | |- | ''[[:d:Q89018323|Bindu Kulshreshtha]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]] | | | | | [[:d:Q89018323|Q89018323]] | |- | ''[[:d:Q89745295|Umesh Kapil]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]] | | | | | [[:d:Q89745295|Q89745295]] | |- | ''[[:d:Q91294983|Aakash Pandita]]'' | | ഗവേഷകൻ | [[ഇന്ത്യ]] | | | | | [[:d:Q91294983|Q91294983]] | |- | ''[[:d:Q105080301|Dilip Kumar Singh]]'' | | ഇന്ത്യൻ ഡോക്ടർ (b. 1926) | [[ഇന്ത്യ]]<br/>[[ബ്രിട്ടീഷ് രാജ്]]<br/>[[ഇന്ത്യൻ യൂണിയൻ]] | 1926-06-26 | | | | [[:d:Q105080301|Q105080301]] | |- | ''[[:d:Q107222599|Ranoj Pegu]]'' | [[പ്രമാണം:Ranoj Pegu 1.jpg|center|128px]] | | [[ഇന്ത്യ]] | 1962-02-12 | | | | [[:d:Q107222599|Q107222599]] | |- | ''[[:d:Q107301280|Meharban Singh]]'' | [[പ്രമാണം:Dr. Meharban Singh (cropped).jpg|center|128px]] | | [[ഇന്ത്യ]]<br/>[[ബ്രിട്ടീഷ് രാജ്]]<br/>[[ഇന്ത്യൻ യൂണിയൻ]] | 1937 | | ''[[:d:Q2385925|presidencies and provinces of British India]]'' | | [[:d:Q107301280|Q107301280]] | |- | ''[[:d:Q107387933|Goru Krishna Babu]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]] | 1959 | | ''[[:d:Q2352168|Jeypore]]'' | | [[:d:Q107387933|Q107387933]] | |- | ''[[:d:Q107453532|Gella Venkata Satyanarayana Murty]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]]<br/>[[ബ്രിട്ടീഷ് രാജ്]]<br/>[[ഇന്ത്യൻ യൂണിയൻ]] | | 1959 | | | [[:d:Q107453532|Q107453532]] | |- | ''[[:d:Q105870899|కాళిదాసు వెంకటసుబ్బాశాస్త్రి]]'' | [[പ്രമാണം:Kalidasu Venkata Subbasastry.jpg|center|128px]] | | [[ബ്രിട്ടീഷ് രാജ്]]<br/>[[ഇന്ത്യൻ യൂണിയൻ]]<br/>[[ഇന്ത്യ]] | 1883 | 1953 | | | [[:d:Q105870899|Q105870899]] | |- | ''[[:d:Q105948168|Jags Krishnan]]'' | [[പ്രമാണം:Jags Krishnan 1.jpg|center|128px]] | | [[ഓസ്ട്രേലിയ]]<br/>[[ഇന്ത്യ]] | 1972-04-23 | | [[കോട്ടഗിരി]] | | [[:d:Q105948168|Q105948168]] | |- | [[ദിവ്യ എസ്. അയ്യർ]] | [[പ്രമാണം:Dr. Divya S. Iyer IAS - incumbent Pathanamthitta district magistrate.jpg|center|128px]] | കേരളത്തിലെ ഐ.എ.എസ് ഉദ്യോഗസ്ഥ | [[ഇന്ത്യ]] | 1984-10-16 | | [[തിരുവനന്തപുരം]] | | [[:d:Q105988314|Q105988314]] | |- | ''[[:d:Q106248428|Gauri Tendulkar]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]] | | | [[പൂണെ]] | | [[:d:Q106248428|Q106248428]] | |- | ''[[:d:Q106734360|Rajendra Kapila]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]] | | 2021-04-28 | | [[ഡെൽഹി|ദില്ലി]] | [[:d:Q106734360|Q106734360]] | |- | [[സുശീല അനിത ബാനർജി]] | | | [[ഇന്ത്യ]] | | 1920-09 | [[കൊൽക്കത്ത]] | [[ലാഹോർ]] | [[:d:Q100387268|Q100387268]] | |- | [[വിജയലക്ഷ്മി രമണൻ]] | | ഇന്ത്യൻ ഭിഷഗ്വര, ആർമി ഓഫീസർ | [[ഇന്ത്യ]] | 1924 | 2020 | | | [[:d:Q100706299|Q100706299]] | |- | [[കെ.എം. ചാക്കോ]] | | ഇന്ത്യയിലെ ഒരു രാഷ്ട്രീയ പ്രവർത്തകൻ | [[ഇന്ത്യ]] | 1910-10-24 | 1983-04-10 | | | [[:d:Q101168707|Q101168707]] | |- | ''[[:d:Q102207701|Dinabandhu Sahoo]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]] | | | | | [[:d:Q102207701|Q102207701]] | |- | [[ലക്ഷ്മീഭായി രാജ്വാദേ]] | [[പ്രമാണം:Rani Lakshmibai Rajwade.jpg|center|128px]] | | [[ഇന്ത്യ]] | 1887 | 1984 | | | [[:d:Q102434863|Q102434863]] | |- | ''[[:d:Q103151287|ఆమంచర్ల శేషాచలపతిరావు]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]] | | | | | [[:d:Q103151287|Q103151287]] | |- | ''[[:d:Q107610257|Ayyagari Mythili]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]] | | | | | [[:d:Q107610257|Q107610257]] | |- | ''[[:d:Q107647347|Malladi Umadevi]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]] | | | | | [[:d:Q107647347|Q107647347]] | |- | ''[[:d:Q107647765|Vipperla Sujatha]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]] | | | | | [[:d:Q107647765|Q107647765]] | |- | ''[[:d:Q107648988|Vipperla Satyanarayana]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]] | 1937-12-15 | 2020-06-13 | | | [[:d:Q107648988|Q107648988]] | |- | ''[[:d:Q107658445|Garuda Butchi Raju]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]] | | | | | [[:d:Q107658445|Q107658445]] | |- | ''[[:d:Q108101243|Joyti Prokash Bose]]'' | | ഇന്ത്യൻ ശാസ്ത്രജ്ഞൻ | [[ബ്രിട്ടീഷ് രാജ്]]<br/>[[ഇന്ത്യ]]<br/>[[ഇന്ത്യൻ യൂണിയൻ]] | 1894 | 1968 | | | [[:d:Q108101243|Q108101243]] | |- | ''[[:d:Q108405658|Kumudshankar Roy]]'' | | | [[ബ്രിട്ടീഷ് രാജ്]]<br/>[[ഇന്ത്യ]]<br/>[[ഇന്ത്യൻ യൂണിയൻ]] | 1892-09-07 | 1950-10-24 | [[ധാക്ക|ഢാക്ക]] | [[വെല്ലൂർ]] | [[:d:Q108405658|Q108405658]] | |- | ''[[:d:Q108405711|Hemendranath Ghosh]]'' | | | [[ബ്രിട്ടീഷ് രാജ്]]<br/>[[ഇന്ത്യ]] | 1890-11-16 | 1965-12-12 | ''[[:d:Q1429697|ചാന്ദ്പുർ ജില്ല]]'' | | [[:d:Q108405711|Q108405711]] | |- | ''[[:d:Q108754507|Balaraman Vijayayraghavan Neelamegam]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]] | 1953-11-12 | 2015-01-29 | | | [[:d:Q108754507|Q108754507]] | |- | ''[[:d:Q108888276|Beoncy Laishram]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]] | | | ''[[:d:Q1822188|ഇംഫാൽ വെസ്റ്റ് ജില്ല]]'' | | [[:d:Q108888276|Q108888276]] | |- | ''[[:d:Q110191163|Ashok Kumar Amrohi]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]] | 1955-10-13 | 2021-04-27 | | [[ഗുഡ്‌ഗാവ്]] | [[:d:Q110191163|Q110191163]] | |- | ''[[:d:Q110566464|Alulru Vijayalakshmi]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]] | | | | | [[:d:Q110566464|Q110566464]] | |- | ''[[:d:Q110581483|Dhaniram Baruah]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]] | 1972 | | | | [[:d:Q110581483|Q110581483]] | |- | ''[[:d:Q110597809|Dr. K. M. Saifullah]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]] | 1976-09-12 | | ''[[:d:Q1925191|Samastipur]]'' | | [[:d:Q110597809|Q110597809]] | |- | ''[[:d:Q110662406|Paul Harris Daniel]]'' | [[പ്രമാണം:Dr. Paul Harris Daniel JEG6621.jpg|center|128px]] | | [[ഇന്ത്യ]] | 1910 | 2003 | | | [[:d:Q110662406|Q110662406]] | |- | ''[[:d:Q110771548|Bharath Shetty Y]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]] | 1971-09-08 | | [[മംഗളൂരു]] | | [[:d:Q110771548|Q110771548]] | |- | ''[[:d:Q111334760|Narendra Prasad Misra]]'' | [[പ്രമാണം:Narendra Prasad Misra portrait.jpg|center|128px]] | | [[ഇന്ത്യ]] | 1932-07-10 | 2021 | | | [[:d:Q111334760|Q111334760]] | |- | ''[[:d:Q111606292|Dasari Ramakrishna Prasad]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]] | | | | | [[:d:Q111606292|Q111606292]] | |- | ''[[:d:Q115556299|Anshita Aggarwal]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]] | | | | | [[:d:Q115556299|Q115556299]] | |- | ''[[:d:Q116516777|Bindu Menon]]'' | [[പ്രമാണം:Bindu Menon.jpg|center|128px]] | | [[ഇന്ത്യ]] | 1970 | | | | [[:d:Q116516777|Q116516777]] | |- | ''[[:d:Q112119155|Ranjan Pai]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]] | 1972-11-11 | | | | [[:d:Q112119155|Q112119155]] | |- | ''[[:d:Q112971735|Gurpreet Kaur]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]] | 1990 | | [[പെഹോവ, ഹരിയാന]] | | [[:d:Q112971735|Q112971735]] | |- | ''[[:d:Q123487647|Anjali Mukhopadhyay]]'' | | | [[ബ്രിട്ടീഷ് രാജ്]]<br/>[[ഇന്ത്യൻ യൂണിയൻ]]<br/>[[ഇന്ത്യ]] | 1931 | 1983-11-17 | ''[[:d:Q2036954|Ranaghat]]'' | | [[:d:Q123487647|Q123487647]] | |- | ''[[:d:Q123492569|Dr. Mohana Rao Patibandla]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]] | 1978-04-20 | | [[പ്രകാസം ജില്ല|പ്രകാശം ജില്ല]] | | [[:d:Q123492569|Q123492569]] | |- | ''[[:d:Q113627276|Julião Menezes]]'' | [[പ്രമാണം:Memorial inducted names including Ram Manohar Lohia and Juliao Menezes.jpg|center|128px]] | | [[ഇന്ത്യ]] | 1909-08-07 | 1980-07-02 | | | [[:d:Q113627276|Q113627276]] | |- | ''[[:d:Q113682272|Vivek Parameswara Sarma]]'' | | ഇന്ത്യൻ ഡോക്ടർ | [[ഇന്ത്യ]] | | | | | [[:d:Q113682272|Q113682272]] | |- | ''[[:d:Q118115305|কালিদাস বৈদ্য]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]] | | 2010-10-25 | ''[[:d:Q609190|പിരോജ്പൂർ ജില്ല]]'' | [[കൊൽക്കത്ത]] | [[:d:Q118115305|Q118115305]] | |- | ''[[:d:Q118220150|Vijay Viswanathan]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]] | | | [[ചെന്നൈ]] | | [[:d:Q118220150|Q118220150]] | |- | ''[[:d:Q118610627|Khrielie-ü Kire]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]] | 1918-01-12 | 2013-09-11 | | | [[:d:Q118610627|Q118610627]] | |- | ''[[:d:Q119727113|Edmond Fernandes]]'' | [[പ്രമാണം:Dr. Edmond after his address at the UN University in Japan.jpg|center|128px]] | | [[ഇന്ത്യ]] | 1990-09-03 | | [[മംഗളൂരു]] | | [[:d:Q119727113|Q119727113]] | |- | ''[[:d:Q121032307|Amrit K. Patnaik]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]] | | | | | [[:d:Q121032307|Q121032307]] | |- | ''[[:d:Q123553817|Nayanjyoti Sarma]]'' | [[പ്രമാണം:Nayan Jyoti Sharma (cropped).jpg|center|128px]] | | [[ഇന്ത്യ]] | 1993-06-03 | | | | [[:d:Q123553817|Q123553817]] | |- | ''[[:d:Q123691897|വസന്ത മുത്തുസ്വാമി]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]] | 1948-07-12 | 2023-02-21 | | | [[:d:Q123691897|Q123691897]] | |- | ''[[:d:Q124608485|Shyam Krishnasamy]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]] | | | [[ചെന്നൈ]] | | [[:d:Q124608485|Q124608485]] | |- | ''[[:d:Q124610941|Aqsa Shaikh]]'' | [[പ്രമാണം:Aqsa Shaikh at Vax centres.jpg|center|128px]] | | [[ഇന്ത്യ]] | | | ''[[:d:Q2724879|Islampura]]'' | | [[:d:Q124610941|Q124610941]] | |- | ''[[:d:Q124727043|Parvati Soren]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]] | | | | | [[:d:Q124727043|Q124727043]] | |- | ''[[:d:Q124736989|Bijayalaxmi Biswal]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]] | | | | | [[:d:Q124736989|Q124736989]] | |- | ''[[:d:Q124759868|Gannavarapu Varaha Narasimha Murthy]]'' | [[പ്രമാണം:డా. గన్నవరపు నరసింహమూర్తి.jpg|center|128px]] | | [[ഇന്ത്യ]]<br/>[[അമേരിക്കൻ ഐക്യനാടുകൾ]] | 1951-07-16 | | ''[[:d:Q3426021|Srungavarapukota]]'' | | [[:d:Q124759868|Q124759868]] | |- | ''[[:d:Q124829884|Sesh Kamal Sunkara]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]] | | | [[വിശാഖപട്ടണം]] | | [[:d:Q124829884|Q124829884]] | |- | ''[[:d:Q124967301|Praneeta Malipeddi]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]] | 1996 | | [[ന്യൂ ഡെൽഹി]] | | [[:d:Q124967301|Q124967301]] | |- | ''[[:d:Q124967365|Malipeddi Bhaskara Rao]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]] | | | | | [[:d:Q124967365|Q124967365]] | |- | ''[[:d:Q124985179|Malipeddi Krishna Rao]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]] | | | | | [[:d:Q124985179|Q124985179]] | |- | ''[[:d:Q125023325|Indubhushan Basu]]'' | | | [[ബ്രിട്ടീഷ് രാജ്]]<br/>[[ഇന്ത്യ]] | 1892-12-18 | 1975-12-26 | | | [[:d:Q125023325|Q125023325]] | |- | ''[[:d:Q125029329|G. Ram Gopal Naik]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]] | | | [[ഗുണ്ടൂർ]] | | [[:d:Q125029329|Q125029329]] | |- | ''[[:d:Q121864614|Trinetra Haldar Gummaraju]]'' | [[പ്രമാണം:Trinetra At Bandstand.jpg|center|128px]] | | [[ഇന്ത്യ]] | 1997-06-17 | | | | [[:d:Q121864614|Q121864614]] | |- | ''[[:d:Q121989274|Surajit Giri]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]] | 1977-07-04 | | | | [[:d:Q121989274|Q121989274]] | |- | ''[[:d:Q122583797|Otilia Mascarenhas]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]] | | | | | [[:d:Q122583797|Q122583797]] | |- | ''[[:d:Q122809349|Lalit Kumar Barua]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]] | 1890 | 1960 | ''[[:d:Q11938328|Nagaon]]'' | | [[:d:Q122809349|Q122809349]] | |- | ''[[:d:Q122853736|Prashant Madanmohan]]'' | [[പ്രമാണം:2023-09-28 22 16 04-Window.png|center|128px]] | | [[ഇന്ത്യ]] | 1985-07-31 | | [[തഞ്ചാവൂർ]] | | [[:d:Q122853736|Q122853736]] | |- | ''[[:d:Q122899983|Savitha Devi Yelamanchi]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]] | | | [[വിശാഖപട്ടണം]] | | [[:d:Q122899983|Q122899983]] | |- | ''[[:d:Q123113595|Sthabir Dasgupta]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]] | 1949-01-18 | 2023-09-05 | [[ജംഷഡ്പൂർ|ജംഷദ്‌പൂർ]] | [[കൊൽക്കത്ത]] | [[:d:Q123113595|Q123113595]] | |- | ''[[:d:Q123122836|Subba Rao Bhavaraju]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]]<br/>[[ഇന്ത്യൻ യൂണിയൻ]]<br/>[[ബ്രിട്ടീഷ് രാജ്]] | 1942 | | ''[[:d:Q1639492|രാജമന്ദ്രി]]'' | | [[:d:Q123122836|Q123122836]] | |- | ''[[:d:Q123123188|Satyavaraprasad Kadali]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]] | 1960-06-10 | | | | [[:d:Q123123188|Q123123188]] | |- | ''[[:d:Q123226038|Satyanarayana Gavarasana]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]] | | 2020 | | | [[:d:Q123226038|Q123226038]] | |- | ''[[:d:Q123335093|Raghvendra Sharma]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]] | | | | | [[:d:Q123335093|Q123335093]] | |- | ''[[:d:Q123338244|Katayun Virkar]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]] | 1918-08-04 | 2011-07-28 | [[മുംബൈ]] | | [[:d:Q123338244|Q123338244]] | |- | ''[[:d:Q125758743|Usha Desai]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]] | | | | | [[:d:Q125758743|Q125758743]] | |- | ''[[:d:Q125824960|Jatindranath Ghosal]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]]<br/>[[ബ്രിട്ടീഷ് രാജ്]]<br/>[[ഇന്ത്യൻ യൂണിയൻ]] | 1878-09-02 | 1968-04-25 | ''[[:d:Q712504|Baranagar]]'' | | [[:d:Q125824960|Q125824960]] | |- | ''[[:d:Q125885349|Naga Madhuri]]'' | [[പ്രമാണം:Dr Naga Madhuri 02.jpg|center|128px]] | | [[ഇന്ത്യ]] | | | | | [[:d:Q125885349|Q125885349]] | |- | ''[[:d:Q126010684|ఎరవెల్లి చంద్రశేఖర్‌రావు]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]] | 1961-02-12 | | ''[[:d:Q6943191|Mustabad mandal]]'' | | [[:d:Q126010684|Q126010684]] | |- | ''[[:d:Q126364985|Kalyan Vaijinathrao Kale]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]] | 1963-07-19 | | [[ഔറംഗാബാദ്]] | | [[:d:Q126364985|Q126364985]] | |- | ''[[:d:Q126365069|Kadiyam Kavya]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]] | 1980 | | | | [[:d:Q126365069|Q126365069]] | |- | ''[[:d:Q126365605|Sharmila Sarkar]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]] | | | | | [[:d:Q126365605|Q126365605]] | |- | ''[[:d:Q126371681|Rani Srikumar]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]] | | | | | [[:d:Q126371681|Q126371681]] | |- | ''[[:d:Q127424806|కొడాలి వీరయ్య]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]] | 1928-08-20 | 2000-12-12 | ''[[:d:Q13007149|Moparru]]'' | | [[:d:Q127424806|Q127424806]] | |- | ''[[:d:Q127691439|G. Vijaya Rama Rao]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]] | 1954-06-02 | | ''[[:d:Q65317725|Velair Mandal]]'' | | [[:d:Q127691439|Q127691439]] | |- | ''[[:d:Q127745948|Nirmala Prabhavathy Moillakalva]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]] | | | | | [[:d:Q127745948|Q127745948]] | |- | ''[[:d:Q130989476|Nalini Parthasarathi]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]] | | | | | [[:d:Q130989476|Q130989476]] | |- | ''[[:d:Q131125923|Dr. Syed Ashique Hussain]]'' | | | [[ബ്രിട്ടീഷ് രാജ്]]<br/>[[ഇന്ത്യ]] | 1917 | 1980-04-07 | ''[[:d:Q100093|ഷൈഖ് പുര ജില്ല]]'' | ''[[:d:Q100093|ഷൈഖ് പുര ജില്ല]]'' | [[:d:Q131125923|Q131125923]] | |- | ''[[:d:Q131308670|Abdul Jaleel Faridi]]'' | | | [[ബ്രിട്ടീഷ് രാജ്]]<br/>[[ഇന്ത്യ]] | 1913 | 1974-05-19 | | | [[:d:Q131308670|Q131308670]] | |- | ''[[:d:Q131342365|B. D. Chaurasia]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]] | 1937-10-01 | 1985-05-05 | ''[[:d:Q712625|Barigarh]]'' | | [[:d:Q131342365|Q131342365]] | |- | ''[[:d:Q131584064|Sundaram Krishnamurthy]]'' | | | [[ബ്രിട്ടീഷ് രാജ്]]<br/>[[ഇന്ത്യൻ യൂണിയൻ]]<br/>[[ഇന്ത്യ]] | 1919-09-12 | 2010-07-02 | | | [[:d:Q131584064|Q131584064]] | |- | ''[[:d:Q131912917|Suchitra Ella]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]] | 1963 | | ''[[:d:Q1557417|തിരുട്ടണി]]'' | | [[:d:Q131912917|Q131912917]] | |- | ''[[:d:Q131924124|G. Nachiar]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]] | 1940-09-15 | | ''[[:d:Q16311342|Vadamalapuram]]'' | | [[:d:Q131924124|Q131924124]] | |- | ''[[:d:Q129215269|P.D. Sinha]]'' | [[പ്രമാണം:Dr P.D. Sinha (cropped).jpg|center|128px]] | | [[ഇന്ത്യ]] | | 1992 | ''[[:d:Q7802954|Tilouthu]]'' | | [[:d:Q129215269|Q129215269]] | |- | ''[[:d:Q130229563|H. Girijamma]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]] | | 2021 | ''[[:d:Q1708108|Harihar]]'' | [[ദാവൺഗരെ]] | [[:d:Q130229563|Q130229563]] | |- | ''[[:d:Q130235905|കെ എൻ പിഷാരടി]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]] | 1892-08-22 | 1972-06-08 | [[ചൊവ്വര]] | [[ഇരിഞ്ഞാലക്കുട]] | [[:d:Q130235905|Q130235905]] | |- | ''[[:d:Q130282828|Abhaya]]'' | [[പ്രമാണം:Protest against Kolkata rape-murder.jpg|center|128px]] | | [[ഇന്ത്യ]] | 1993<br/>1992 | 2024-08-09 | No/unknown value | [[ആർ. ജി. കാർ മെഡിക്കൽ കോളേജ് ആന്റ് ഹോസ്പിറ്റൽ]] | [[:d:Q130282828|Q130282828]] | |- | ''[[:d:Q135006390|డా. మానిక్యమ్మ]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]] | | | | | [[:d:Q135006390|Q135006390]] | |- | ''[[:d:Q135045436|G Nachiyar]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]] | 1940-09-15 | | [[തമിഴ്‌നാട്]] | | [[:d:Q135045436|Q135045436]] | |- | ''[[:d:Q135087245|డా. మంజుల అనంతకృష్ణన్ (AICTE సభ్యురాలు, విద్యావేత్త)]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]] | | | | | [[:d:Q135087245|Q135087245]] | |- | ''[[:d:Q135184523|சுதா சேஷய்யன்]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]] | 1961-09-25 | | | | [[:d:Q135184523|Q135184523]] | |- | ''[[:d:Q135273140|தி. சா. ராஜு]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]] | 1926-08-15 | | ''[[:d:Q23737657|Thillaisthanam Gram Panchayat]]''<br/>[[തഞ്ചാവൂർ ജില്ല]] | | [[:d:Q135273140|Q135273140]] | |- | ''[[:d:Q135422663|Girish Tiwari]]'' | [[പ്രമാണം:Dr Girish Tiwari.jpg|center|128px]] | | [[ഇന്ത്യ]] | | | | | [[:d:Q135422663|Q135422663]] | |- | ''[[:d:Q135450466|Shruti Hegde]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]] | | | [[ഹുബ്ലി]] | | [[:d:Q135450466|Q135450466]] | |- | ''[[:d:Q135935085|Rajib Kumar Sarmah]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]] | | | | | [[:d:Q135935085|Q135935085]] | |- | ''[[:d:Q135935634|Athira Sarasa]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]] | | | [[കൊല്ലം]] | | [[:d:Q135935634|Q135935634]] | |- | ''[[:d:Q132130716|प्रेमा धनराज]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]] | 1950-06-30 | | [[ബെംഗളൂരു]] | | [[:d:Q132130716|Q132130716]] | |- | ''[[:d:Q133307845|Harinath Mukherjee]]'' | [[പ്രമാണം:Harinath Mukherjee.png|center|128px]] | | [[ഇന്ത്യ]] | 1953-11-15 | | | | [[:d:Q133307845|Q133307845]] | |- | ''[[:d:Q133835157|Kamal Kumar Mallik]]'' | | | [[ബ്രിട്ടീഷ് രാജ്]]<br/>[[ഇന്ത്യ]] | No/unknown value | No/unknown value | | | [[:d:Q133835157|Q133835157]] | |- | ''[[:d:Q134358077|Narendranath Datta]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]] | 1884-09-21 | 1949-04-06 | ''[[:d:Q3347783|Muradnagar Upazila]]'' | [[കൊൽക്കത്ത]] | [[:d:Q134358077|Q134358077]] | |- | ''[[:d:Q134485163|Mohammed Idrees Habban]]'' | [[പ്രമാണം:Habibul Ummat Hazrat Moulana Dr Hakeem Mohammed Idrees Habban Raheemi.jpg|center|128px]] | | [[ഇന്ത്യ]] | | | ''[[:d:Q766888|Charthaval]]'' | [[ബെംഗളൂരു]] | [[:d:Q134485163|Q134485163]] | |- | ''[[:d:Q134561917|Kolli S. Chalam]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]] | | | | | [[:d:Q134561917|Q134561917]] | |- | ''[[:d:Q136337365|Ankita Dave]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]] | 1987-06-22 | | [[മുംബൈ]] | | [[:d:Q136337365|Q136337365]] | |- | ''[[:d:Q136358953|Ali Mohammad Jan]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]] | 1914-09-03 | 1988-10-31 | [[ശ്രീനഗർ]] | | [[:d:Q136358953|Q136358953]] | |- | ''[[:d:Q136514490|Dr. Niket Patel]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]] | 1989-12-27 | | [[ആനന്ദ്, ഗുജറാത്ത്]] | | [[:d:Q136514490|Q136514490]] | |- | ''[[:d:Q136905080|Dr. Arpit Chopra Jain]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]] | 1980-07-23 | | ''[[:d:Q113485010|ഖൈരഗഡ്-ചുയിഖദൻ-ഗണ്ഡായി ജില്ല]]'' | | [[:d:Q136905080|Q136905080]] | |- | ''[[:d:Q138750427|Shashikant Thacker]]'' | | | [[ഇന്ത്യ]] | | | | | [[:d:Q138750427|Q138750427]] | |} {{Wikidata list end}} bat3nnfx9iik6e1jsa8n1zac8zduj5f 0 541796 4610553 4099628 2026-03-29T00:41:56Z InternetArchiveBot 146798 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 4610553 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = J. S. Guleria | image = | image_size = | caption = | other_names = | birth_date = | birth_place = India | death_date = | death_place = | resting_place = | resting_place_coordinates = | occupation = General physician<br/>Cardiologist | years_active = | known_for = | spouse = | partner = | children = [[Randeep Guleria]]<br/> [[Sandeep Guleria]] Neeru Guleria | parents = | awards = [[Padma Shri]] | website = }} ഇന്ത്യക്കാരനായ ഒരു ജനറൽ ഫിസിഷ്യൻ, കാർഡിയോളജിസ്റ്റ്, [[ഓൾ ഇന്ത്യ ഇൻസ്റ്റിറ്റ്യൂട്ട് ഓഫ് മെഡിക്കൽ സയൻസസ്, ന്യൂഡൽഹി|ന്യൂഡൽഹിയിലെ ഓൾ ഇന്ത്യ ഇൻസ്റ്റിറ്റ്യൂട്ട് ഓഫ് മെഡിക്കൽ സയൻസസിലെ]] മുൻ ഡീനും പ്രൊഫസറും ആണ് '''ജഗദേവ് സിംഗ് ഗുലേറിയ'''. <ref name="SK Malik Memorial Oration">{{Cite web|url=http://www.indiachest.org/dept_activities.html|title=SK Malik Memorial Oration|access-date=13 November 2015|date=2015|publisher=Post Graduate Institute of Medical Education and Research, Chandigarh|archive-url=https://web.archive.org/web/20151117033500/http://www.indiachest.org/dept_activities.html|archive-date=17 November 2015}}</ref> അദ്ദേഹം ''സീതാറാം ഭാരതീയ ഇൻസ്റ്റിറ്റ്യൂട്ട് ഓഫ് സയൻസ് ആൻഡ് റിസർച്ചിൽ'' ജനറൽ മെഡിസിനിൽ മുതിർന്ന കൺസൾട്ടന്റും <ref name="Expert Profile">{{Cite web|url=http://doctor.ndtv.com/expert/ndtv/expertid/55/Dr_JS_Guleria.html|title=Expert Profile|access-date=13 November 2015|date=2015|publisher=ND TV|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304083223/http://doctor.ndtv.com/expert/ndtv/expertid/55/Dr_JS_Guleria.html|url-status=dead}}</ref> നാഷണൽ അക്കാദമി ഓഫ് മെഡിക്കൽ സയൻസിൽ ഒരു എമിരറ്റസ് പ്രൊഫസറുമാണ്. <ref name="Directory of Emeritus Professors">{{Cite web|url=http://www.nams-india.in/docs_pdfs/directory%20of%20emer.pdf|title=Directory of Emeritus Professors|access-date=13 November 2015|date=2015|publisher=National Academy of Medical Sciences}}</ref> 2003 ൽ അദ്ദേഹത്തിനു [[പദ്മശ്രീ]] ലഭിച്ചു.<ref name="Padma Awards">{{Cite web|url=http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf|title=Padma Awards|access-date=21 July 2015|date=2015|publisher=Ministry of Home Affairs, Government of India|archive-url=https://www.webcitation.org/6U68ulwpb?url=http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf|archive-date=15 November 2014}}</ref> == ജീവചരിത്രം == 1953 ൽ മെഡിസിനിൽ (എം‌ബി‌ബി‌എസ്) ബിരുദം നേടിയ ശേഷം 1957 ൽ പഞ്ചാബ് യൂണിവേഴ്‌സിറ്റിയിൽ [[ഓൾ ഇന്ത്യ ഇൻസ്റ്റിറ്റ്യൂട്ട് ഓഫ് മെഡിക്കൽ സയൻസസ്, ന്യൂഡൽഹി|നിന്ന് ബിരുദാനന്തര ബിരുദം പൂർത്തിയാക്കിയ ഗുലേരിയ 1962 ൽ ഓൾ ഇന്ത്യ ഇൻസ്റ്റിറ്റ്യൂട്ട് ഓഫ് മെഡിക്കൽ സയൻസസ് ദില്ലിയിൽ]] (എയിംസ്) നിന്ന് കാർഡിയോളജിയിൽ ഡിഎം നേടിയാണ് തന്റെ കരിയർ ആരംഭിച്ചത്. <ref name="Dr. J.S. Guleria">{{Cite web|url=http://www.sitarambhartia.org/dr-profile.php?id=21|title=Dr. J.S. Guleria|access-date=13 November 2015|date=2015|publisher=Sitaram Bhartia Institute of Science and Research|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304132516/http://www.sitarambhartia.org/dr-profile.php?id=21|url-status=dead}}</ref> [[ഇന്ദിരാ ഗാന്ധി|മുൻ ഇന്ത്യൻ പ്രധാനമന്ത്രി ഇന്ദിരാഗാന്ധിയെ]] 1984 ഒക്ടോബറിൽ സിഖ് തീവ്രവാദികൾ വെടിവച്ച ശേഷം എയിംസിലേക്ക് കൊണ്ടുവന്നപ്പോൾ അദ്ദേഹം എയിംസിൽ ഡ്യൂട്ടിയിലായിരുന്നു. <ref name="Mother India: A Political Biography of Indira Gandhi">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=OOmK1lPWq80C&q=Dr+J.S.+Guleria&pg=PA52|title=Mother India: A Political Biography of Indira Gandhi|last=Pranay Gupte|publisher=Penguin Books India|year=2012|isbn=9780143068266|pages=660}}</ref> മുൻ പ്രധാനമന്ത്രി മരിച്ചതായി പ്രഖ്യാപിക്കുന്നതിനുമുമ്പ് അദ്ദേഹത്തെ സമീപിച്ചു. <ref name="The hospital scene">{{Cite web|url=http://indiatoday.intoday.in/story/indira-gandhi-had-died-by-the-time-she-reached-aiims/1/310821.html|title=The hospital scene|access-date=13 November 2015|date=30 November 1984|publisher=India Today}}</ref> അന്നത്തെ സ്ഥാപനത്തിന്റെ ഡയറക്ടർ പനങ്കിപ്പള്ളി വേണുഗോപാലിനെതിരെ ചുമത്തിയ ആരോപണങ്ങൾ ഉൾപ്പെടെ എയിംസിലെ ക്രമക്കേടുകൾ അന്വേഷിച്ച എയിംസ് എത്തിക്സ് കമ്മിറ്റിയുടെ തലവനായിരുന്നു അദ്ദേഹം. <ref name="AIIMS: Prisoner Of Agendas">{{Cite web|url=http://archive.tehelka.com/story_main36.asp?filename=Ne011207Aiim.asp|title=AIIMS: Prisoner Of Agendas|access-date=13 November 2015|date=1 December 2007|publisher=Tehelka|archive-url=https://web.archive.org/web/20151117020917/http://archive.tehelka.com/story_main36.asp?filename=Ne011207Aiim.asp|archive-date=17 November 2015}}</ref> ആ കമ്മറ്റിയിലെ രണ്ട് ഡോക്ടർമാരിൽ ഒരാളായിരുന്നു അദ്ദേഹം, മറ്റൊരാൾ കെ കെ മൽ‌ഹോത്ര ആയിരുന്നു. [[ഇന്ത്യയിലെ അടിയന്തരാവസ്ഥ (1975)|അടിയന്തരാവസ്ഥയിൽ]] ജയിലിൽ കിടന്ന സമയത്ത് [[ജയപ്രകാശ് നാരായൺ|ജയപ്രകാശ് നാരായണനെ]] പരിശോധിക്കാൻ ഇദ്ദേഹത്തെ നിയോഗിച്ചു. <ref name="JP in Jail: An Uncensored Account">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=KnhsBQAAQBAJ&q=Dr+J.S.+Guleria&pg=PT239|title=JP in Jail: An Uncensored Account|last=M. G. Devasahayam|publisher=Roli Books|year=2006|isbn=9789351940500|pages=315}}</ref> മെഡിക്കൽ സയൻസ് നാഷണൽ അക്കാദമിയുടെ തെരഞ്ഞെടുക്കപ്പെട്ട ഫെലോയും എമിരറ്റസ് പ്രൊഫസറുമാണ് ഗുലേറിയ<ref name="List of Fellows - NAMS">{{Cite web|url=http://www.nams-india.in/downloads/fellowsmembers/ZZ.pdf|title=List of Fellows - NAMS|access-date=19 March 2016|date=2016|publisher=National Academy of Medical Sciences}}</ref><ref name="Directory of Emeritus Professors"/> എസ്. കെ. മാലിക് മെമ്മോറിയൽ പ്രഭാഷണം ഉൾപ്പെടെ പല പ്രഭാഷണങ്ങളും അദ്ദേഹം നടത്തിയിട്ടുണ്ട്. മെഡിക്കൽ എഡ്യുക്കേഷൻ ആൻഡ് റിസർച്ച് പോസ്റ്റ് ഗ്രാജുവേറ്റ് ഇൻസ്റ്റിറ്റ്യൂട്ട് 1998 (PGIMER) <ref name="SK Malik Memorial Oration"/> [[ലോകാരോഗ്യസംഘടന|ലോകാരോഗ്യ സംഘടനയുടെ]] ഹെൽത്ത് ഫോർ ഓൾ (HFA) സംരംഭവുമായി ബന്ധപ്പെട്ടിരുന്ന അദ്ദേഹം 1998 ൽ കൊളംബോയിലെ ''ആരോഗ്യ ഗവേഷണത്തിനായുള്ള സൗത്ത് ഈസ്റ്റ് ഏഷ്യ ഉപദേശക സമിതിയുടെ'' പതിനാലാം സെഷനിൽ ലീഡ് പേപ്പർ അവതരിപ്പിച്ചു. <ref name="Clinical Research - To Strengthen and Realign Towards HFA-2000">{{Cite web|url=https://extranet.who.int/iris/restricted/bitstream/10665/126833/1/sea_achr_14_agend_item14.Pdf|title=Clinical Research – To Strengthen and Realign Towards HFA-2000|access-date=13 November 2015|date=2015|publisher=World Health Organization|archive-date=2015-11-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20151117063227/https://extranet.who.int/iris/restricted/bitstream/10665/126833/1/sea_achr_14_agend_item14.Pdf|url-status=dead}}</ref> അമേരിക്കൻ കോളേജ് ഓഫ് ചെസ്റ്റ് ഫിസിഷ്യൻസ് (എഫ്.സി.സി.പി) (1962), ഇന്ത്യൻ അക്കാദമി ഓഫ് മെഡിക്കൽ സയൻസസ് (എഫ്.എ.എം.എസ്) (1971), ഇന്ത്യൻ കോളേജ് ഓഫ് ചെസ്റ്റ് ഫിസിഷ്യൻസ് (എഫ്.ഐ.സി.സി.പി) (1981) <ref name="Dr. J.S. Guleria"/>, സ്ഥാപകരിൽ ഒരാൾ ഇന്ത്യൻ കോളേജ് ഓഫ് ഫിസിഷ്യന്റെ കൂട്ടാളികൾ. <ref name="Founder Fellows of Indian College of Physicians">{{Cite web|url=http://www.icp-api.org/founder_fellows.html|title=Founder Fellows of Indian College of Physicians|access-date=13 November 2015|date=2015|publisher=Indian College of Physicians}}</ref> 2003 ൽ ഇന്ത്യാ സർക്കാർ അദ്ദേഹത്തിന് [[പത്മശ്രീ|പത്മശ്രീ ബഹുമതി നൽകി]] . <ref name="Padma Awards"/> [[ഓൾ ഇന്ത്യ ഇൻസ്റ്റിറ്റ്യൂട്ട് ഓഫ് മെഡിക്കൽ സയൻസസ്, ന്യൂഡൽഹി|ഓൾ ഇന്ത്യ ഇൻസ്റ്റിറ്റ്യൂട്ട് ഓഫ് മെഡിക്കൽ സയൻസസ് ദില്ലി]] 2014 ൽ അദ്ദേഹത്തിന് ലൈഫ് ടൈം അച്ചീവ്മെൻറ് അവാർഡ് നൽകി ആദരിച്ചു. <ref name="Keep the student in you alive, says PM Modi at AIIMS convocation">{{Cite web|url=http://www.firstpost.com/india/keep-the-student-in-you-alive-says-pm-modi-at-aiims-convocation-1765779.html|title=Keep the student in you alive, says PM Modi at AIIMS convocation|access-date=13 November 2015|date=20 October 2014|publisher=First Post}}</ref> എയ്‌ംസിലെ [[പൾമോണോളജി|പൾമോണോളജിസ്റ്റായ]] [[രൺദീപ് ഗുലേരിയ|ഗുലേറിയയുടെ മകൻ രൺദീപ് ഗുലേറിയയും]] <ref name="AIIMS: Prisoner Of Agendas"/> [[പത്മശ്രീ]] വിജയിയാണ്. <ref name="Sehat">{{Cite web|url=https://www.sehat.com/dr-randeep-guleria-pulmonologist-delhi|title=Sehat|access-date=21 February 2015|date=2015|publisher=Sehat|archive-date=2015-02-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20150221183926/https://www.sehat.com/dr-randeep-guleria-pulmonologist-delhi|url-status=dead}}</ref> == ഇതും കാണുക == {{Portal bar|India|Medicine}} == അവലംബം == {{Reflist}} {{Padma Shri Award Recipients in Medicine}} [[വർഗ്ഗം:ജീവിച്ചിരിക്കുന്നവർ]] [[വർഗ്ഗം:ഇരുപതാം നൂറ്റാണ്ടിലെ ഇന്ത്യൻ മെഡിക്കൽ ഡോക്ടർമാർ]] 24t4psqf7vvlacjknvujnfxt1sekltv 0 543169 4610550 4113178 2026-03-28T23:00:13Z InternetArchiveBot 146798 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 4610550 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | honorific_prefix = | name = G. Vijayaraghavan | honorific_suffix = | image = | image_size = | alt = | caption = | native_name = | native_name_lang = | birth_date = {{Birth date and age|df=yes|1942|09|18}} | birth_place = [[Perumpuzha]], [[Kollam]], Kerala, India | nationality = Indian | citizenship = | education = Cardiologist, teacher, writer | alma_mater = [[Calicut Medical College]]<br>[[Delhi University]] | occupation = | years_active = 1982–present | employer = | known_for = | boards = KIMS (Vice-Chairman)<br>Aswini Specialty Hospital (Chairman) | awards = [[Padma Shri]] | website = {{URL|gvr.co.in}} }} ഇന്ത്യയിൽ നിന്നുള്ള ഒരു കാർഡിയോളജിസ്റ്റാണ് '''ജി. വിജയരാഘവൻ'''. ഇന്ത്യയിൽ ആദ്യത്തെ 2 ഡി [[എക്കോ കാർഡിയോഗ്രാം|എക്കോകാർഡിയോഗ്രാഫി]] ലബോറട്ടറി സ്ഥാപിച്ചതിന്റെ ബഹുമതി അദ്ദേഹത്തിനാണ്. തിരുവനന്തപുരത്തെ കേരള ഇൻസ്റ്റിറ്റ്യൂട്ട് ഓഫ് മെഡിക്കൽ സയൻസസിന്റെ വൈസ് ചെയർമാനും സ്ഥാപക ഡയറക്ടറുമായ അദ്ദേഹം കേരളത്തിലെ സൊസൈറ്റി ഫോർ കണ്ടിന്യൂയിങ്ങ് മെഡിക്കൽ വിദ്യാഭ്യാസ ഗവേഷണ സമിതിയുടെ പ്രസിഡന്റുമാണ്. മെഡിക്കൽ ശാസ്ത്രരംഗത്തെ സേവനങ്ങൾക്ക് 2009 ൽ [[പത്മശ്രീ|പദ്മശ്രീ]] അവാർഡ് നൽകി ഇന്ത്യൻ സർക്കാർ അദ്ദേഹത്തെ ആദരിച്ചു. <ref name="Padma Awards">{{Cite web|url=http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf|title=Padma Awards|access-date=July 21, 2015|date=2015|publisher=Ministry of Home Affairs, Government of India|archive-url=https://www.webcitation.org/6U68ulwpb?url=http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf|archive-date=15 November 2014}}</ref> == ലൈഫ് സ്കെച്ച് == ''സംസ്കൃത പണ്ഡിതനായ സാഹിത്യ ശിരോമണി'' എം കെ ഗോവിന്ദന്റെ മകനായി 1942 സെപ്റ്റംബർ 18 ന് കേരളത്തിലെ [[പെരുമ്പുഴ|കൊല്ലമ്പിലെ പെരുമ്പുഴയിലാണ്]] വിജയരാഘവൻ ജനിച്ചത്. തിരുവനന്തപുരം മോഡൽ സ്കൂളിൽ ആദ്യകാല സ്കൂൾ വിദ്യാഭ്യാസം പൂർത്തിയാക്കിയ അദ്ദേഹം [[ഗവൺമെന്റ് മെഡിക്കൽ കോളേജ്, തിരുവനന്തപുരം|1964 ൽ തിരുവനന്തപുരം മെഡിക്കൽ കോളേജിൽ]] നിന്ന് മെഡിസിൻ ബിരുദം നേടി. 1969 ൽ ജനറൽ മെഡിസിനിൽ എംഡി പാസായി. [[ക്രിസ്ത്യൻ മെഡിക്കൽ കോളേജ് & ഹോസ്പിറ്റൽ|വെല്ലൂരിലെ ക്രിസ്ത്യൻ മെഡിക്കൽ കോളേജിൽ]] പഠനം തുടർന്ന അദ്ദേഹം 1973 ൽ കാർഡിയോളജിയിൽ ഡോക്ടറേറ്റ് നേടി. അസോസിയേറ്റ് പ്രൊഫസറായി ഔദ്യോഗിക ജീവിതം ആരംഭിച്ചു. <ref name="sehat">{{Cite web|url=http://www.sehat.com/doctors-in-thiruvananthapuram/drg-vijayaraghavan/162874/1/|title=Dr.G. Vijayaraghavan, Cardiologist in Thiruvananthapuram &#124; Dr.G. Vijayaraghavan Kerala Institute of Medical Sciences (KIMS) &#124; sehat|access-date=3 May 2014|publisher=sehat.com|archive-date=2014-05-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20140503140334/http://www.sehat.com/doctors-in-thiruvananthapuram/drg-vijayaraghavan/162874/1/|url-status=dead}}</ref> 1976 ൽ തിരുവനന്തപുരം മെഡിക്കൽ കോളേജിലേക്ക് മടങ്ങിയ അദ്ദേഹം, പോസ്റ്റ് ഗ്രാജുവേറ്റ് മെഡിക്കൽ സ്കൂളും ലണ്ടനിലെ ബ്രോംപ്ടൺ ഹോസ്പിറ്റലും സഹകരിച്ച് കേരളത്തിൽ സാധാരണ കണ്ടുവരുന്ന പലതരം ഹൃദ്രോഗങ്ങളായ ''എൻഡോമിയോകാർഡിയൽ ഫൈബ്രോസിസിനെക്കുറിച്ചുള്ള ഗവേഷണം തുടർന്നു.'' വിജയരാഘവൻ പല ഭാഷകളിലും പ്രാവീണ്യമുള്ളയാളാണ് <ref name="doctorscabin">{{Cite web|url=http://www.doctorscabin.com/7432-DrGVijayaraghavan|title=Dr. G Vijayaraghavan – Trivandrum – Kerala – DOCTORS&#124;Cardiologists|access-date=3 May 2014|publisher=doctorscabin.com|archive-date=2014-05-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20140503120059/http://www.doctorscabin.com/7432-DrGVijayaraghavan|url-status=dead}}</ref> കുടുംബത്തോടൊപ്പം തിരുവനന്തപുരത്ത് താമസിക്കുന്നു. == കരിയർ == * [http://www.gvr.co.in/more.php സ്വകാര്യ വെബ് സൈറ്റിലെ കൂടുതൽ വിശദാംശങ്ങൾ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210411215152/http://gvr.co.in/more.php |date=2021-04-11 }} എന്റോമൈകാർഡിയൽ ഫൈബ്രോസിസിനെക്കുറിച്ചുള്ള വിജയരാഘവന്റെ ഗവേഷണ കണ്ടെത്തലുകൾ പാത്ത് ബ്രേക്കിംഗ് ആയി പരക്കെ കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു. [[ഒതളം|ഒതളവിഷം]] (ദക്ഷിണേന്ത്യയിലെ പാവപ്പെട്ടവർ ഉപയോഗിക്കുന്ന ആത്മഹത്യ ചെയ്യുന്ന സസ്യ വിഷം) സംബന്ധിച്ച അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഗവേഷണം നൂതന ചികിത്സാ രീതികൾ അവതരിപ്പിക്കാൻ സഹായിച്ചു, അത് ഇപ്പോഴും ഉപയോഗത്തിലുണ്ടെന്ന് റിപ്പോർട്ട്. 1983-ൽ ലോസ് ഏഞ്ചൽസിലെ കാലിഫോർണിയ സർവകലാശാലയിൽ ജോലി ചെയ്യാൻ അദ്ദേഹത്തെ ക്ഷണിക്കുകയും ഡോപ്ലർ എക്കോകാർഡിയോഗ്രാഫിയിലെ പ്രഥമ ഗവേഷണ പ്രവർത്തകരിൽ ഒരാളായി മാറുകയും യുഎസ്എയിൽ നിന്ന് (1985) ഈ വിഷയത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ആദ്യ പുസ്തകം രചിക്കുകയും ചെയ്തു. ഇന്ത്യയിലും വിദേശത്തും കാർഡിയോളജിയിൽ അറിയപ്പെടുന്ന അധ്യാപകനാണ് വിജയരാഘവൻ. 1980 കളിൽ ഇന്ത്യയിലുടനീളം തുടർ മെഡിക്കൽ വിദ്യാഭ്യാസ പരിപാടി നടത്താനുള്ള അദ്ദേഹത്തിന്റെ പരിശ്രമത്തിന്റെ ഫലമായി ഈ രാജ്യത്തെ ഏറ്റവും ജനപ്രിയ കാർഡിയോളജി അന്വേഷണമായി 2-ഡി എക്കോകാർഡിയോഗ്രാഫി സ്ഥാപിക്കപ്പെട്ടു. പ്രൊഫസർ, കാർഡിയോളജി വിഭാഗം മേധാവി എന്നീ നിലകളിൽ വിജയരാഘവൻ ഈ രാജ്യത്തെ ഏറ്റവും ആധുനിക കാർഡിയോളജി വിഭാഗങ്ങളിലൊന്ന് തിരുവനന്തപുരം മെഡിക്കൽ കോളേജിൽ സ്ഥാപിച്ചു. ലോകാരോഗ്യ സംഘടനയുടെയും ഇന്ത്യാ ഗവൺമെന്റിന്റെയും സഹായത്തോടെ അദ്ദേഹം കേരളത്തിലെ പാവപ്പെട്ട ജനങ്ങളിൽ ഹൃദയാഘാതവും അപകടസാധ്യത ഘടകങ്ങളും വളരെ വ്യാപകമാണെന്ന് തെളിയിച്ചു. ''ഇന്ത്യൻ ജേണൽ ഓഫ് ക്ലിനിക്കൽ കാർഡിയോളജി'' (ഐ‌ജെ‌സി‌സി) യുടെ ഇപ്പോഴത്തെ എഡിറ്റർ ഇൻ ചീഫ് ആണ് <ref>{{Cite web|url=http://www.onlineijc.org/index.php/iaccjournal|title=Indian Journal of Clinical Cardiology|access-date=13 February 2016|archive-date=2018-08-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20180817115145/http://www.onlineijc.org/index.php/iaccjournal|url-status=dead}}</ref> അമേരിക്കൻ കോളേജ് ഓഫ് കാർഡിയോളജി, ''പ്രീമിയർ ഗോൾഡൻ ഹാർട്ട് ഫെലോഷിപ്പ്'' അമേരിക്കൻ ഹാർട്ട് അസോസിയേഷൻ, ഇന്ത്യൻ കോളേജ് ഓഫ് കാർഡിയോളജി, ഇന്ത്യൻ അക്കാദമി [[റോയൽ കോളേജ് ഓഫ് ഫിസിഷ്യൻസ് ഓഫ് എഡിൻ‌ബർഗ്|, എഡിൻബർഗിലെ]] റോയൽ കോളേജ് ഓഫ് ഫിസിഷ്യൻസ്, ലണ്ടൻ (എഫ്ആർസിപി ലണ്ടൻ), എക്കോകാർഡിയോഗ്രാഫി, ഇന്റർനാഷണൽ മെഡിക്കൽ സയൻസസ് അക്കാദമി, കാർഡിയോളജിക്കൽ സൊസൈറ്റി ഓഫ് ഇന്ത്യ എന്നിവയിൽ നിന്ന് ഓണററി ഫെലോഷിപ്പ് ലഭിച്ചു. തിരുവനന്തപുരത്ത് നടന്ന ഐ‌എ‌സി‌സി‌സി‌എൻ 2010 ലെ വാർഷിക ശാസ്ത്ര സെഷനിൽ ഇന്ത്യൻ അസോസിയേഷൻ ഓഫ് ക്ലിനിക്കൽ കാർഡിയോളജിസ്റ്റുകളുടെ മുഖ്യ രക്ഷാധികാരിയായി അദ്ദേഹം തിരഞ്ഞെടുക്കപ്പെട്ടു. <ref>{{Cite web|url=http://www.gvr.co.in/|title=Distinguished teacher award - 2012|access-date=13 February 2016|publisher=gvr.co.in|archive-date=2021-05-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20210512081605/http://gvr.co.in/|url-status=dead}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://www.accindia.org/|title=Publications|access-date=13 February 2016}}</ref> ''അമേരിക്കൻ ഹാർട്ട് അസോസിയേഷൻ ജേണലുകൾ, സർക്കുലേഷൻ'' & ''ഹൈപ്പർ‌ടെൻഷന്റെ'' ഇന്ത്യൻ പതിപ്പിന്റെ എഡിറ്റോറിയൽ ബോർഡിലെ അംഗമായ അദ്ദേഹം കാർഡിയോളജിക്കൽ സൊസൈറ്റി ഓഫ് ഇന്ത്യയുടെ എക്കോകാർഡിയോളജി കൗൺസിൽ ചെയർമാനാണ്. 1984 മുതൽ കേരള യൂണിവേഴ്സിറ്റിയിലെ കാർഡിയോളജിയിൽ പിഎച്ച്ഡിക്ക് യൂണിവേഴ്സിറ്റി ഗൈഡ് കൂടിയാണ് അദ്ദേഹം. <ref name="gvr">{{Cite web|url=http://www.gvr.co.in/about_me.php|title=Dr. Govindan Vijayaraghavan|access-date=3 May 2014|publisher=gvr.co.in|archive-date=2021-05-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20210512080259/http://gvr.co.in/about_me.php|url-status=dead}}</ref> == അവാർഡുകൾ == * [[പത്മശ്രീ|പദ്മശ്രീ]] * ഇന്ത്യൻ അക്കാദമി ഓഫ് എക്കോകാർഡിയോഗ്രാഫിയുടെ ലൈഫ് ടൈം അച്ചീവ്മെൻറ് അവാർഡ് * ഇന്ത്യൻ കോളേജ് ഓഫ് കാർഡിയോളജി നൽകുന്ന ലൈഫ് ടൈം അച്ചീവ്മെൻറ് അവാർഡ് * കാർഡിയോളജിക്കൽ സൊസൈറ്റി ഓഫ് ഇന്ത്യയുടെ ലൈഫ് ടൈം അച്ചീവ്മെൻറ് അവാർഡ് ഇന്ത്യൻ അക്കാദമി ഓഫ് എക്കോകാർഡിയോഗ്രാഫി, ഇന്ത്യൻ കോളേജ് ഓഫ് കാർഡിയോളജി, കാർഡിയോളജിക്കൽ സൊസൈറ്റി ഓഫ് ഇന്ത്യ എന്നിവരാണ് ആജീവനാന്ത നേട്ടങ്ങൾക്കുള്ള പുരസ്കാരങ്ങൾ അദ്ദേഹത്തിന് നൽകിയത്. == കൃതികൾ == === ഇംഗ്ലീഷ് പ്രസിദ്ധീകരണങ്ങൾ === {| class="wikitable" !ശീർഷകം ! പ്രസാധകൻ ! വർഷം |- | ഡോപ്ലർ എക്കോകാർഡിയോഗ്രാഫി; ഒരു പ്രായോഗിക മാനുവൽ | ജോൺ വൈലി & സൺസ് | 1985 |- | ഡോപ്ലർ എക്കോകാർഡിയോഗ്രാഫി; ഒരു പ്രായോഗിക മാനുവൽ (ചൈനീസ്) | സുവാൻ ജെ.പി. | 1987 |- | ഹൃദയ രോഗങ്ങൾ തടയൽ | മെഡിക്കൽ കോളേജ്, തിരുവനന്തപുരം | 1996 |- | തീവ്രമായ കൊറോണറി കെയർ, തിരുവനന്തപുരം പ്രോട്ടോക്കോൾ | മെഡിക്കൽ കോളേജ്, തിരുവനന്തപുരം | 1997 |} === മലയാള പ്രസിദ്ധീകരണങ്ങൾ === {| class="wikitable" !ശീർഷകം ! പ്രസാധകൻ ! വർഷം |- | ''ഹൃദയം ഹൃദ്യോഗം'' (ഹൃദയ, ഹൃദയ രോഗങ്ങൾ) | ലാംഗ്വേജ് ഇൻസ്റ്റിറ്റ്യൂട്ട് ഓഫ് കേരളം | 1987 |- | ''Hridrogam Keraleeyaril'' (കേരളീയരുടെ ഹൃദ്രോഗങ്ങൾ) | സങ്കീർത്തനം പബ്ലിക്കേഷൻസ്, കേരളം | 2003 |} ഡോ. വിജയരാഘവൻ ഇന്ത്യയിലും വിദേശത്തും നിരവധി പ്രബന്ധങ്ങളും ലേഖനങ്ങളും ജേണലുകളും പ്രസിദ്ധീകരിച്ചിട്ടുണ്ട്. കൂടാതെ നിരവധി അവലോകന ലേഖനങ്ങളും സംഗ്രഹങ്ങളും അദ്ദേഹത്തിനുണ്ട്. <ref name="gvr2">{{Cite web|url=http://www.gvr.co.in/publications.php|title=Dr. Govindan Vijayaraghavan|access-date=3 May 2014|publisher=gvr.co.in|archive-date=2022-01-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20220103191341/http://gvr.co.in/publications.php|url-status=dead}}</ref> ലോകമെമ്പാടുമുള്ള നിരവധി സമ്മേളനങ്ങളിലും അദ്ദേഹം പങ്കെടുത്തിട്ടുണ്ട്. == അവലംബം == {{reflist}} ==അധികവായനയ്ക്ക്== * [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3831802 Paper in U.S. National Library of Medicine] * [https://archive.today/20140503072622/http://eurheartj.oxfordjournals.org/content/early/2012/09/06/eurheartj.ehs219.full in European Heart Journal] * {{cite book | title = Doppler Echocardiography: A Practical Manual | url = https://archive.org/details/dopplerechocardi0000shah |author1=Govindan Vijayaraghavan |author2=K. T. Singham |author3=Pravin M. Shah | year = 1985 | publisher = John Wiley & Sons | isbn = 0471809144 }} * [https://web.archive.org/web/20140503121006/http://poshan.nic.in/jspui/handle/DL/731 on Govt of India web site] ==പുറത്തേക്കുള്ള കണ്ണികൾ== * [http://www.gvr.co.in Web Site] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210512081605/http://gvr.co.in/ |date=2021-05-12 }} * [http://www.kimskerala.com/Directors.aspx KIMS Web Site] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141227223708/http://www.kimskerala.com/Directors.aspx |date=2014-12-27 }} * [http://www.doctorscabin.com/7432-DrGVijayaraghavan Profile on Doctors' Cabin] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140503120059/http://www.doctorscabin.com/7432-DrGVijayaraghavan |date=2014-05-03 }} * [https://web.archive.org/web/20031116053949/http://www.hindu.com/thehindu/mp/2003/07/28/stories/2003072801490200.htm in ''The Hindu'' daily] *{{cite web|url=http://www.accindia.org/events.php?heading=Message%20from%20Padmasree%20Prof.%20G.Vijayaraghavan |title=Message from Padmasree Prof. G.Vijayaraghavan |publisher=accindia.org |access-date=3 May 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140503120904/http://www.accindia.org/events.php?heading=Message%20from%20Padmasree%20Prof.%20G.Vijayaraghavan |archive-date=3 May 2014 |df=dmy }} {{Padma Award winners of Kerala}} {{Padma Shri Award Recipients in Medicine}} [[വർഗ്ഗം:കേരളീയരായ ശാസ്ത്രജ്ഞർ]] [[വർഗ്ഗം:ഇരുപതാം നൂറ്റാണ്ടിലെ ഇന്ത്യൻ മെഡിക്കൽ ഡോക്ടർമാർ]] [[വർഗ്ഗം:ജീവിച്ചിരിക്കുന്നവർ]] [[വർഗ്ഗം:മലയാളികൾ]] [[വർഗ്ഗം:കേരള സർവ്വകലാശാലയിലെ പൂർവ്വ വിദ്യാർത്ഥികൾ]] [[വർഗ്ഗം:1942-ൽ ജനിച്ചവർ]] epp8x52chteeq0jkajtt5160326kolz 0 554489 4610544 4598897 2026-03-28T21:45:15Z InternetArchiveBot 146798 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 4610544 wikitext text/x-wiki {{copy edit|for=യാന്ത്രികവിവർത്തനത്തിന്റെ പ്രശ്നങ്ങൾ|date=2023 ജൂലൈ}} {{prettyurl|Jalila Haider}} {{Infobox person | name = ജലീല ഹൈദർ | native_name_lang = ur | image = Jalilah Haider Pose for a Photo (49618619623) (cropped).jpg | caption = ഹൈദർ 2020ൽ | birth_name = ജലീല ഹൈദർ | native_name = جلیله حیدر | birth_date = ഡിസംബർ 10, 1988 | birth_place = [[ക്വെറ്റ]], [[പാക്കിസ്താൻ]] | nationality = [[പാക്കിസ്താൻ]] | occupation = [[അഭിഭാഷക]], [[ഫെമിനിസ്റ്റ്]], [[Human rights activists|ഹ്യൂമൻ റൈറ്റ്സ് ആക്ടിവിസ്റ്റ്]] | known_for = First female lawyer from persecuted [[Persecution of Hazara people|Hazara]] community,<br/>Provincial President [[Women Democratic Front]],<ref name="wdspk">{{cite web |title=Leadership |url=https://wdfpk.org/about/leadership/ |website=Women Democratic Front |access-date=2021-09-17 |archive-date=2019-10-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191011064055/https://wdfpk.org/about/leadership/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite news |title=Azaranica: Women Democratic Front's Jalila Haider announced indefinite hunger strike against the on-going target killings of Hazaras in Quetta. |url=http://azaranica.blogspot.com/2018/04/voa-urdu-quetta-protest.html |work=Azaranica |date=28 April 2018}}</ref><br/>Political worker [[Awami Workers Party]] | notable_works = Founder of 'We the Humans – Pakistan'<br/>Being listed in [[100 Women (BBC)]] in 2019 | alma_mater = [[യൂണിവേഴ്സിറ്റി ഓഫ് ബലൂചിസ്താൻ]] }} [[പാകിസ്താൻ|പാകിസ്ഥാനിലെ]] [[ബലൂചിസ്ഥാൻ, പാകിസ്താൻ|ബലൂചിസ്ഥാനിലെ]] ഒരു പട്ടണമായ [[ക്വെറ്റ|ക്വെറ്റയിൽ]] നിന്നുള്ള ഒരു മനുഷ്യാവകാശ അഭിഭാഷികയും രാഷ്ട്രീയ പ്രവർത്തകയുമാണ് '''ജലീല ഹൈദർ''' ([[ഉർദു]]: جلیله حیدر; b. ഡിസംബർ 10, 1988). <ref name="Asia Foundation">{{cite web |title=Jalila Haider |url=https://asiafoundation.org/people/jalila-haider/ |website=The Asia Foundation}}</ref> പാകിസ്ഥാനിലെ പീഡിപ്പിക്കപ്പെടുന്ന സമൂഹത്തിന്റെ അവകാശങ്ങൾക്കുവേണ്ടി വാദിക്കുന്ന ക്വറ്റയിലെ ഹസാര ന്യൂനപക്ഷത്തിൽ നിന്നുള്ള ആദ്യ വനിതാ അഭിഭാഷികയായാണ് ഹൈദർ പൊതുവേ അറിയപ്പെടുന്നത്.<ref>{{cite news |title=Pakistani Hazaras face a constant threat of targeted violence. Many say the security response has been ghettoizing and ineffective. |url=https://www.pri.org/stories/2018-05-31/pakistani-hazaras-face-constant-threat-targeted-violence-many-say-security |work=Public Radio International |language=en}}</ref><ref name=Dawn-23Nov18>{{cite news |last1=Jalil |first1=Xari |title=Jalila Haider – ardent advocate of Hazara community rights |url=https://www.dawn.com/news/1447081 |work=[[Dawn (newspaper)|Dawn]] |publisher=DAWN Media Group |date=23 November 2018 |language=en}}</ref> അവാമി വർക്കേഴ്സ് പാർട്ടി (AWP) അംഗവും വനിതാ ഡെമോക്രാറ്റിക് ഫ്രണ്ടിന്റെ (WDF) ബലൂചിസ്ഥാൻ ചാപ്റ്ററിന്റെ നേതാവും<ref name="wdspk"/> കൂടാതെ പഷ്തൂൺ തഹഫുസ് പ്രസ്ഥാനത്തിന്റെ (PTM) പ്രവർത്തക കൂടിയാണ്.<ref>{{cite news|title=Cabinet Body Places HR Activist Jalila Haider, Ex-Minister On ECL|url=https://nayadaur.tv/2019/03/cabinet-body-places-hr-activist-jalila-haider-ex-minister-on-ecl/|work=Naya Daur|date=16 March 2019}}{{പ്രവർത്തിക്കാത്ത കണ്ണി|date=മാർച്ച് 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ദുർബലരായ സ്ത്രീകൾക്കും കുട്ടികൾക്കുമുള്ള അവസരങ്ങൾ ശക്തിപ്പെടുത്തുന്നതിലൂടെ ബലൂചിസ്ഥാനിലെ പ്രാദേശിക സമൂഹങ്ങളെ ശാക്തീകരിക്കാൻ ലക്ഷ്യമിട്ടുള്ള ഒരു ലാഭേച്ഛയില്ലാത്ത സംഘടനയായ 'വി ദ ഹ്യൂമൻസ് – പാക്കിസ്താൻ' അവർ സ്ഥാപിച്ചു. <ref name="Asia Foundation" /> [[ബി.ബി.സി.|ബി.ബി.സി.യുടെ]] 2019 ലെ 100 വനിതകളിൽ <ref name=bbc>{{cite news |title=BBC 100 Women 2019: Who is on the list? |url=https://www.bbc.com/news/world-50042279 |date=16 October 2019}}</ref> അവർ തിരഞ്ഞെടുക്കപ്പെട്ടു. കൂടാതെ 2020 മാർച്ചിൽ യുണൈറ്റഡ് സ്റ്റേറ്റ്സ് ഡിപ്പാർട്ട്മെന്റ് ഓഫ് സ്റ്റേറ്റ് [[അന്താരാഷ്ട്ര സുധീരവനിതാപുരസ്കാരം]] നൽകുകയുണ്ടായി. <ref name=iwoc>{{Cite web|url=https://www.state.gov/2020-international-women-of-courage-award/|title=2020 International Women of Courage Award|website=United States Department of State|language=en-US|access-date=2020-03-13}}</ref> == ആദ്യകാല ജീവിതവും വിദ്യാഭ്യാസവും == 1988 ഡിസംബർ 10 ന് [[പാകിസ്താൻ|പാകിസ്ഥാനിലെ]] ബലൂചിസ്ഥാനിലെ ക്വറ്റയിലാണ് ജലീല ഹൈദർ ജനിച്ചത്. [[University of Balochistan|ബലൂചിസ്ഥാൻ സർവകലാശാല]]യിൽ നിന്ന് ഇന്റർനാഷണൽ റിലേഷൻസ്ൽ ബിരുദാനന്തര ബിരുദം നേടി. <ref name="Asia Foundation" /> == കരിയർ == ദുർബല സമൂഹങ്ങളുടെ അവകാശങ്ങളെ പിന്തുണയ്ക്കുന്നയാളാണ് ഹൈദർ. അവർ മനുഷ്യാവകാശ ലംഘനങ്ങൾക്കും ദുരുപയോഗങ്ങൾക്കും എതിരെ ശബ്ദമുയർത്തിയിട്ടുണ്ട്. ബലൂച് രാഷ്ട്രീയ പ്രവർത്തകരുടെ നിർബന്ധിത തിരോധാനങ്ങൾക്കും കൊലപാതകങ്ങൾക്കുമെതിരെ അവർ പ്രചാരണം നടത്തുകയും ഹസാറകളുടെ വംശീയ ഉന്മൂലനത്തിനെതിരെ പ്രതിഷേധങ്ങളും സത്യഗ്രഹങ്ങളും നടത്തുകയും ചെയ്തു. പാക്കിസ്ഥാൻ ഭരണഘടന ഉറപ്പുനൽകുന്ന ജീവിക്കാനുള്ള അവകാശത്തിനായി അവരെല്ലാം അവകാശം ഉന്നയിക്കുന്നതിനാൽ പഷ്തൂണുകൾ നേരിടുന്ന ക്രൂരതകൾക്കെതിരെ അവർ പങ്കെടുക്കുകയും സംസാരിക്കുകയും അവരുടെ വേദന സമാനമാണെന്ന് വിശ്വസിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. <ref name="Daily Times">{{cite news |last1=Malik |first1=Abdullah |title='This is not about Hazaras and non-Hazaras. It's a war between love and hate, and love will win' |url=https://dailytimes.com.pk/239823/this-is-not-about-hazaras-and-non-hazaras-its-a-war-between-love-and-hate-and-love-will-win/ |access-date=13 October 2019 |work=Daily Times |date=13 May 2018 |archive-date=2019-10-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191013111058/https://dailytimes.com.pk/239823/this-is-not-about-hazaras-and-non-hazaras-its-a-war-between-love-and-hate-and-love-will-win/ |url-status=dead }}</ref> 2018 മാർച്ചിൽ ക്വറ്റയിൽ നടന്ന പഷ്‌തൂൺ തഹഫുസ് പ്രസ്ഥാനത്തിന്റെ യോഗത്തിലും ഹൈദർ പ്രസംഗിച്ചു. അതിന് അവർക്ക് വിമർശനങ്ങളും പീഡനങ്ങളും ലഭിച്ചു. <ref name="Newsline-Jun18">{{cite news |title=The Venom Within |url=https://newslinemagazine.com/magazine/the-venom-within/ |first=Ali |last=Arqam |date=June 2018 |work=[[Newsline (magazine)|Newsline]] |access-date=12 October 2019 |language=en |archive-date=2019-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191015221634/https://newslinemagazine.com/magazine/the-venom-within/ |url-status=dead }}</ref> 2018 ഏപ്രിലിൽ ഹസാര സമുദായത്തെ ലക്ഷ്യം വച്ചുള്ള നാല് വ്യത്യസ്ത ആക്രമണങ്ങൾക്ക് ശേഷം, ,<ref>{{cite news |title=Hazara community's hunger strike in Quetta continues for second day {{!}} Pakistan Today |url=https://www.pakistantoday.com.pk/2018/04/29/hazara-communitys-hunger-strike-in-quetta-continues-for-second-day/ |work=[[Pakistan Today]]}}</ref> ഹൈദർ ക്വറ്റ പ്രസ് ക്ലബിന് പുറത്ത് സമാധാനപരമായ നിരാഹാര ക്യാമ്പിന് നേതൃത്വം നൽകി. അത് ഏകദേശം അഞ്ച് ദിവസം നീണ്ടുനിന്നു. <ref>{{cite news |title=Protesting Hazaras demand 'right to life' |url=https://www.outlookindia.com/newsscroll/protesting-hazaras-demand-right-to-life/1298027 |work=outlookindia.com/}}</ref><ref name="Last April in Quetta">{{cite news |last1=Khan |first1=Muhammad Ejaz |title=Last April in Quetta |url=http://tns.thenews.com.pk/last-april-quetta/#.XaF3BugzbIU |access-date=13 October 2019 |work=TNS - The News on Sunday |date=6 May 2018 |archive-date=2018-08-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180817022251/http://tns.thenews.com.pk/last-april-quetta/#.XaF3BugzbIU |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite news |title=Pakistan: Hazara Shia Muslims end protest in Quetta over killings |url=https://www.aljazeera.com/news/2018/05/pakistan-hazara-shia-muslims-protest-quetta-killings-180502131145156.html |work=[[Al Jazeera]]}}</ref>ഹൈദറും മറ്റ് നേതാക്കളും പാകിസ്ഥാൻ സൈനിക മേധാവി [[Qamar Javed Bajwa|ഖമർ ജാവേദ് ബജ്‌വ]] ജനസമൂഹത്തെ സന്ദർശിക്കുകയും കുറ്റവാളികളെ നിയമത്തിന് മുന്നിൽ കൊണ്ടുവരാനും അവരുടെ സുരക്ഷ ഉറപ്പാക്കാനും മൂർച്ചയുള്ള നടപടികൾ സ്വീകരിക്കണമെന്നും ആവശ്യപ്പെട്ടു. <ref>{{cite news |last1=Desk |first1=News |title=Hazara community's hunger strike in Quetta continues for second day {{!}} Pakistan Today |url=https://www.pakistantoday.com.pk/2018/04/29/hazara-communitys-hunger-strike-in-quetta-continues-for-second-day/ |access-date=13 October 2019 |work=pakistantoday.com.pk |date=29 April 2018}}</ref><ref>{{cite news |last1=Dawn.com |first1=AP |title=Hazaras on hunger strike in Quetta want assurance of security, justice from Gen Bajwa |url=https://www.dawn.com/news/1404828 |access-date=13 October 2019 |work=DAWN.COM |date=30 April 2018 |language=en}}</ref><ref>{{cite web |title=Young Hazara Woman Leads Hunger Strike for Justice |url=https://www.womensregionalnetwork.org/single-post/2018/06/08/Young-Hazara-Woman-Leads-Hunger-Strike-for-Justice |website=Womens Regional Network |language=en}}</ref>ഹൈദറും സമുദായത്തിലെ മുതിർന്നവരും ബലൂചിസ്ഥാൻ മുഖ്യമന്ത്രി മിർ അബ്ദുൽ ഖുദ്ദൂസ് ബിസെൻജോ, ഫെഡറൽ ആഭ്യന്തര മന്ത്രി അഹ്സാൻ ഇക്ബാൽ, പ്രവിശ്യാ ആഭ്യന്തര മന്ത്രി മിർ സർഫ്രാസ് ബുഗ്തി എന്നിവരുമായി അനിശ്ചിതമായ ചർച്ചകൾ നടത്തി. <ref name="Last April in Quetta"/> ഖമർ ജാവേദ് ബജ്വ ആദിവാസി മൂപ്പന്മാരുമായും ഹസാര സ്ത്രീകളടക്കമുള്ള കമ്മ്യൂണിറ്റി പ്രതിനിധികളുമായും കൂടിക്കാഴ്ച നടത്തിയതിന് ശേഷം സമരം അവസാനിപ്പിച്ചു. അതിൽ അദ്ദേഹം സമൂഹത്തിന്റെ ജീവിക്കാനുള്ള അവകാശത്തിന്റെ സുരക്ഷയും സംരക്ഷണവും ഉറപ്പുവരുത്തി.<ref name="Newsline-Jun18"/><ref>{{cite news |url=https://tribune.com.pk/story/1700512/1-targetting-hazaras-will-suffer-twice-much-coas-assures-community-protest-ends/|title=Top level intervention: Hazaras calls off strike as COAS assures security |date= May 2, 2018|work=The Express Tribune|first1= Mohammad |last1=Zafar|first2= Hasnaat |last2=Malik|access-date=12 October 2019}}</ref> നിരാഹാര സമരത്തെ തുടർന്ന് 2018 മേയ് 2 -ന് പാകിസ്താൻ ചീഫ് ജസ്റ്റിസ് മിയാൻ സാഖിബ് നിസാർ ഹസാരയുടെ കൊലപാതകങ്ങളെക്കുറിച്ച് സ്വമേധയാ നോട്ടീസ് എടുത്തു. മേയ് 11 ലെ തുടർന്നുള്ള ഹിയറിംഗിൽ ഈ ലക്ഷ്യമിട്ട കൊലപാതകങ്ങളെ ഹസാര സമുദായത്തിന്റെ വംശീയ ഉന്മൂലനം എന്ന് വിളിക്കുകയും ഈ കൊലപാതകങ്ങൾക്ക് പിന്നിലെ ശക്തികളെക്കുറിച്ച് റിപ്പോർട്ടുകൾ സമർപ്പിക്കാൻ എല്ലാ സുരക്ഷാ ഏജൻസികൾക്കും നിസാർ നിർദ്ദേശിക്കുകയും ചെയ്തു. <ref>{{cite news |url=https://tribune.com.pk/story/1707695/1-hazara-killings-tantamount-ethnic-cleansing-cjp/|title=JP calls killing of Hazaras 'ethnic cleansing'|work=[[The Express Tribune]]|first= Mohammad |last=Zafar|date=May 11, 2018|access-date=12 October 2019}}</ref> അവരുടെ രാഷ്ട്രീയ പ്രവർത്തനത്തിന് പുറമെ ഹൈദർ വർഷങ്ങളായി ബലൂചിസ്ഥാൻ ബാർ കൗൺസിലിൽ അഭിഭാഷകൻ ആയിരുന്നു. <ref>{{cite news |last1=Zafar |first1=Mohammad |title=Hazara women defy the odds |url=https://tribune.com.pk/story/1556360/10-hazara-women-defy-odds/ |access-date=13 October 2019 |date=13 November 2017}}</ref> സ്ത്രീകളുടെ അവകാശങ്ങൾ സംരക്ഷിക്കുന്നതിൽ അവർ പ്രാവീണ്യം നേടുകയും ന്യായമായ നീതി, നിയമവിരുദ്ധമായ കൊലപാതകം, ഗാർഹിക പീഡനം, വിവാഹ തർക്കങ്ങൾ, ലൈംഗിക പീഡനം, സ്വത്ത് അവകാശങ്ങൾ എന്നിവയുൾപ്പെടെയുള്ള വിശാലമായ വിഷയങ്ങളിൽ നിയമ ഉപദേശങ്ങൾ നൽകാൻ കഴിയാത്ത ആളുകൾക്ക് സൗജന്യ നിയമ സേവനങ്ങൾ നൽകുകയും ചെയ്യുന്നു. <ref>{{cite web |title=Balochistan – ipd.org.pk |url=https://ipd.org.pk/balochistan-2017/ |access-date=2021-09-17 |archive-date=2019-10-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191012105414/https://ipd.org.pk/balochistan-2017/ |url-status=dead }}</ref> 2018 ൽ ഇസ്ലാമാബാദിലെ ദേശീയ തീവ്രവാദ വിരുദ്ധ അതോറിറ്റി (NACTA) ദേശീയ കോർഡിനേറ്റർ ശ്രീ.ഇഹ്‌സാൻ ഗാനിയെയും ഹൈദർ കണ്ടു. അവരുടെ കുടുംബങ്ങളിലെ ആൺ ആശ്രിതർ കൊല്ലപ്പെട്ടതിനാൽ സാമൂഹിക, സാമ്പത്തിക, ഭരണപരമായ വെല്ലുവിളികൾ നേരിടുന്ന ഹസാര സ്ത്രീകളുടെ പരാതികൾ മുന്നോട്ടുവച്ചു. <ref>{{cite web |title=Meeting of Jalila Haider With NC NACTA |url=https://nacta.gov.pk/meeting-of-jalila-haider-with-nc-nacta/ |publisher=NACTA Pakistan }}{{പ്രവർത്തിക്കാത്ത കണ്ണി|date=ഒക്‌ടോബർ 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="Daily Times"/> ബലൂചിസ്ഥാനിലെ ഫെമിനിസ്റ്റ് പോരാട്ടത്തിൽ ഹൈദർ പുരുഷാധിപത്യത്തിന്റെ മാനദണ്ഡങ്ങൾക്കെതിരെ പോരാടുകയും ഔറത്ത് മാർച്ച് ഉൾപ്പെടെ എല്ലാ പ്രധാന പ്രസ്ഥാനങ്ങൾക്കും നേതൃത്വം നൽകുകയും ചെയ്തു. <ref>{{cite news |last1=Ahmed |first1=R Umaima |title=Global Voices - Aurat March breaking barriers against patriarchy in Pakistan |url=https://globalvoices.org/2019/03/19/aurat-march-breaking-barriers-against-patriarchy-in-pakistan/ |access-date=13 October 2019 |work=Global Voices |date=19 March 2019 |language=en}}</ref> 2020 ൽ ഇംഗ്ലണ്ടിലെ സസെക്സിലെ ഫാൽമറിൽ സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന ഒരു പൊതു ഗവേഷണ സർവ്വകലാശാലയായ സസെക്സ് സർവകലാശാലയിൽ ഹൈദറിന് സ്കോളർഷിപ്പ് ലഭിച്ചു. == അവലംബം== {{Reflist}} [[വർഗ്ഗം:ബി.ബി.സി. 100 സ്ത്രീകൾ]] [[വർഗ്ഗം:1988-ൽ ജനിച്ചവർ]] golz5eqsy2xeshvh48nz3qlmzp7gcyc 0 558682 4610547 4083890 2026-03-28T22:09:45Z InternetArchiveBot 146798 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 4610547 wikitext text/x-wiki {{prettyurl|Jacqueline Wolper}} {{Infobox person | name = Jacqueline Wolper | image = | alt = <!-- descriptive text for use by speech synthesis (text-to-speech) software --> | caption = | birth_name = <!-- only use if different from name --> | birth_date = <!-- do not add a date of birth without citing a published reliable source to verify it. --> | birth_place = [[Moshi, Tanzania]] | death_date = | death_place = | other_names = | alma_mater = | known_for = | years_active = 2007–present | occupation = {{Hlist | Actress | fashion stylist}} | notable_works = }} ഒരു [[ടാൻസാനിയ]]ൻ നടിയും ഫാഷൻ സ്റ്റൈലിസ്റ്റുമാണ് '''ജാക്വലിൻ വോൾപ്പർ മസാവേ.''' == ജീവചരിത്രം == ടാൻസാനിയയിലെ മോഷിയിലാണ് വോൾപ്പർ ജനിച്ചു വളർന്നത്.<ref name="muli">{{cite news |last1=Muli |first1=Davis |title=If marriage was about looks, I would be married - Wolper |url=https://www.standardmedia.co.ke/entertainment/african-news/2001341592/if-marriage-was-about-looks-i-would-be-married-wolper |accessdate=15 October 2020 |work=[[The Standard (Kenya)|The Standard]] |date=2019}}</ref> സെക്കണ്ടറി സ്കൂളിനായി മഗ്രാത്ത്, എകെനിവ, മസായ് എന്നിവിടങ്ങളിലേക്ക് മാറുന്നതിന് മുമ്പ് അവർ മാവെൻസി പ്രൈമറി സ്കൂളിൽ ചേർന്നു.<ref>{{cite web |title=Jacqueline Wolper biography |url=http://thecirclemediaplustv.com/jacqueline-wolper-biography/ |website=The Circle Media Plus TV |accessdate=15 October 2020 |archive-date=2021-11-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211114033543/http://thecirclemediaplustv.com/jacqueline-wolper-biography/ |url-status=dead }}</ref> അവർ 2007-ൽ ടാൻസാനിയൻ ചലച്ചിത്രമേഖലയിൽ പ്രവേശിച്ചു. ടോം ബോയ് - ജൈക്ക് ഡ്യൂം, ക്രേസി ഡിസയർ, മഹാബ നിയു, ഐ ആം നോട്ട് യുവർ ബ്രദർ, ചാഗുവോ ലാംഗു, ഡെരേവ ടാക്സി, ഷോഗ യാംഗു, റെഡ് വാലന്റൈൻ, ഫാമിലി ടിയർ എന്നിവയുൾപ്പെടെ നിരവധി ജനപ്രിയ സിനിമകളിൽ വോൾപ്പർ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു. <ref>{{cite web |title=Jacqueline Wolper |url=http://africultures.com/personnes/?no=45094&utm_source=newsletter&utm_medium=email&utm_campaign=478 |website=Africultures |accessdate=15 October 2020}}</ref> റെഡ് വാലന്റൈൻ, ഫാമിലി ടിയർ എന്നീ ചിത്രങ്ങളിലെ അവരുടെ വേഷങ്ങൾ കെനിയയിൽ അംഗീകാരം നേടുകയും ടാൻസാനിയയിലെ ഏറ്റവും ജനപ്രിയ നടിമാരിൽ ഒരാളായി മാറുകയും ചെയ്തു. അഭിനയത്തിന് പുറമേ, ദാർ എസ് സലാമിൽ സ്ഥിതി ചെയ്യുന്ന ഹൗസ്ഓഫ് സ്റ്റൈലിഷ്_ട്‌സ് എന്ന തുണിക്കടയുടെ സ്ഥാപകനാണ് വോൾപ്പർ.<ref>{{cite news |title=Tanzanian Movie Star, Jacqueline Wolper Steps Out Looking Like a Princess in Ankara styles |url=https://ke.opera.news/ke/en/fashion-beauty/aff979d8dbfd8f567c0d884cb9fed58b |accessdate=15 October 2020 |work=Opera News |date=24 June 2020 |archive-date=2021-11-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211114033538/https://ke.opera.news/ke/en/fashion-beauty/aff979d8dbfd8f567c0d884cb9fed58b |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite news |title=Money from ‘sponsors’ cursed, says Bongo actress Jacqueline Wolper |url=https://www.standardmedia.co.ke/entertainment/news/2001377436/money-from-sponsors-cursed-says-bongo-actress-jacqueline-wolper |accessdate=15 October 2020 |work=[[The Standard (Kenya)|The Standard]] |date=2020}}</ref> 2018-ൽ, മിസ് ടാൻസാനിയ സൗന്ദര്യമത്സരത്തിൽ വിധികർത്താവായി വോൾപ്പർ തിരഞ്ഞെടുക്കപ്പെട്ടു. എന്നാൽ സെമിനാറിൽ പങ്കെടുക്കാൻ വൈകിയതിനെത്തുടർന്ന് അവരുടെ പേര് ഒഴിവാക്കി.<ref>{{cite news |title=The price of lateness! Jacqueline Wolper blocked from judging Miss Tanzania pageant |url=http://www.ghafla.com/ke/the-price-of-lateness-jacqueline-wolper-blocked-from-judging-miss-tanzania-pageant/ |accessdate=15 October 2020 |work=Ghafla |date=28 August 2018 }}{{പ്രവർത്തിക്കാത്ത കണ്ണി|date=മാർച്ച് 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == സ്വകാര്യ ജീവിതം == 2016 മെയ് മാസത്തിൽ പ്രശസ്ത സംഗീതജ്ഞനായ ഹാർമണൈസുമായി വോൾപ്പർ ഡേറ്റിംഗ് ആരംഭിച്ചു. എന്നിരുന്നാലും, 2017 ഫെബ്രുവരിയിൽ ഈ ജോഡി വേർപിരിഞ്ഞു.<ref>{{cite news |last1=Okoth |first1=Brian |title=Jacqueline Wolper: Why I dumped Diamond Platnumz crony |url=https://edaily.co.ke/entertainment/jacqueline-wolper-why-i-dumped-diamond-platnumz-crony-125802/enews/eafrican/ |accessdate=15 October 2020 |work=E-Daily |date=23 February 2017 |archive-date=2020-10-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201019133711/https://edaily.co.ke/entertainment/jacqueline-wolper-why-i-dumped-diamond-platnumz-crony-125802/enews/eafrican/ |url-status=dead }}</ref> അദ്ദേഹത്തിന്റെ സംഗീത പങ്കാളിയായ ഡയമണ്ട് പ്ലാറ്റ്‌നംസുമായി അവർക്ക് ബന്ധമുണ്ടായിരുന്നു.<ref>{{cite news |title=15 East African celebrities Diamond Platnumz has dated (Photos) |url=https://www.pulselive.co.ke/entertainment/15-east-african-celebrities-diamond-platnumz-has-dated-photos/nljtzdr |accessdate=15 October 2020 |work=Pulse Live |date=4 November 2019 |archive-date=2020-10-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201020163042/https://www.pulselive.co.ke/entertainment/15-east-african-celebrities-diamond-platnumz-has-dated-photos/nljtzdr |url-status=dead }}</ref> കെനിയൻ സംസ്കാരത്തിൽ താൽപ്പര്യമുണ്ടെങ്കിലും, ഒരു കെനിയൻ പുരുഷനുമായി ബന്ധം പുലർത്താൻ തനിക്ക് താൽപ്പര്യമില്ലെന്ന് വോൾപ്പർ പറഞ്ഞു.<ref>{{cite news |last1=Muchene |first1=Esther |title=I can’t date a Kenyan man: Harmonize’s ex-girlfriend Wolper |url=https://www.standardmedia.co.ke/entertainment/local-news/2001291422/i-can-t-date-a-kenyan-man-harmonize-s-ex-girlfriend-jacqueline-wolper |accessdate=15 October 2020 |work=[[The Standard (Kenya)|The Standard]] |date=2018}}</ref> 2018-ൽ, താൻ വീണ്ടും ജനിച്ച ക്രിസ്ത്യാനിയായി മാറിയെന്ന് അവർ പ്രഖ്യാപിച്ചു.<ref>{{cite news |last1=Gesare |first1=Tracy |title=Harmonize’s ex-girlfriend Jacqueline Wolper now born again |url=https://www.standardmedia.co.ke/entertainment/african-news/2001294064/harmonizes-ex-girlfriend-jacqueline-wolper-now-born-again |accessdate=15 October 2020 |work=[[The Standard (Kenya)|The Standard]] |date=2018}}</ref> ടാൻസാനിയൻ മാധ്യമങ്ങളോടുള്ള അവരുടെ വിവാദ പ്രസ്താവനകൾക്ക് പേരുകേട്ട വോൾപ്പർ, അവ നിമിത്തം ആഭിചാരം ചെയ്യപ്പെടുമോ എന്ന ഭയം അവർ പ്രകടിപ്പിച്ചിട്ടുണ്ട്.<ref name="muli" /> ==അവലംബം== {{Reflist}} ==പുറംകണ്ണികൾ== * {{IMDb name|11406634}} {{Authority control}} [[വർഗ്ഗം:ടാൻസാനിയൻ ചലച്ചിത്ര നടിമാർ]] faf0qr9fi0tbxoxny7iiqut6d5ipnyd 0 560128 4610546 3997434 2026-03-28T22:04:14Z InternetArchiveBot 146798 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 4610546 wikitext text/x-wiki {{prettyurl|Jangi Jollof}} [[ഗാംബിയ]]യിലെ മുൻ സെക്രട്ടറി ജനറലും പ്രസിഡൻഷ്യൽ കാര്യ മന്ത്രിയുമായ മൊമോഡൗ സബാലി എഴുതിയ ഒരു ഓർമ്മക്കുറിപ്പിൽ നിന്ന് പ്രചോദനം ഉൾക്കൊണ്ട് 2018-ൽ പുറത്തിറങ്ങിയ ഗാംബിയൻ ചലച്ചിത്രമാണ് '''ജാംഗി ജോലോഫ്'''. സബല്ലിയുടെ ജീവിതകഥയും ജീവിതത്തിൽ വിജയിക്കാനായി അവൻ അനുഭവിച്ച പോരാട്ടങ്ങളുമാണ് ഇത് പിന്തുടരുന്നത്. ബക്കറി സോങ്കോ ആണ് ചിത്രം നിർമ്മിക്കുകയും സംവിധാനം ചെയ്യുകയും ചെയ്തത്.<ref>{{Cite web|url=https://theuprightgm.wordpress.com/2018/06/20/movie-former-gambian-sg-sets-to-launch-jangi-jollof/|title=Movie: Former Gambian SG sets to Launch "Jangi Jollof"|last=Jarju|first=Momodou|date=2018-06-20|website=The Upright|language=en|access-date=2019-10-07|archive-date=2019-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20191007130847/https://theuprightgm.wordpress.com/2018/06/20/movie-former-gambian-sg-sets-to-launch-jangi-jollof/|url-status=dead}}</ref><ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.gunjuronline.com/blog/2018/07/04/momodou-sabally-launches-his-first-movie-jangi-jollof|title=Gunjur News Online {{!}} @Gunjur - The Voice of Dabanani|website=Gunjur Online|language=en|access-date=2019-10-07|archive-date=2019-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20191007130855/https://www.gunjuronline.com/blog/2018/07/04/momodou-sabally-launches-his-first-movie-jangi-jollof|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://standard.gm/sabally-launches-first-movie-jangi-jollof/|title=Sabally launches first movie Jangi Jollof|date=2018-07-04|website=The Standard Newspaper|language=en-US|access-date=2019-10-07}}</ref> == അവാർഡുകൾ == സ്‌പെഷ്യൽ മൂവി അവാർഡ്‌സ് (SMA) 2018-ൽ, ജാംഗി ജോലോഫ് രണ്ട് പുരസ്‌കാരങ്ങൾ നേടി: മോണിക്ക ഡേവീസ് മികച്ച സ്ത്രീ നടിയായി. മോമോഡോ സബാലി മികച്ച കഥയോ തിരക്കഥയോ ആയി തിരഞ്ഞെടുക്കപ്പെട്ടു..<ref>{{Cite web|url=https://fatunetwork.net/the-gambias-first-biopic-grabs-honours-at-special-movie-awards/|title=The Gambia's First Biopic Grabs Honours at Special Movie Awards|last=Camara|first=Fatu|date=2018-12-05|website=The Fatu Network|language=en-US|access-date=2019-10-07|archive-date=2021-11-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20211105192407/https://fatunetwork.net/the-gambias-first-biopic-grabs-honours-at-special-movie-awards/|url-status=dead}}</ref> == അവലംബം== {{Reflist}} [[വർഗ്ഗം:2018-ലെ ചലച്ചിത്രങ്ങൾ]] t3oa4v90wfxh8got2phj5ocxtv28d4w 0 569239 4610556 4107266 2026-03-29T01:14:43Z InternetArchiveBot 146798 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 4610556 wikitext text/x-wiki {{prettyurl|James Anaya}}{{Infobox officeholder |name = S. James Anaya |image = James Anaya in Kuala-Lumpur (cropped).jpg | caption = Anaya in [[Kuala Lumpur]], March 2013 |office = 16th Dean of the [[University of Colorado Law School]] |term_start = August 8, 2016 |term_end = June 30,2021 |predecessor = [[Phil Weiser]] |successor = Lolita Buckner |birth_date = |birth_place = |death_date = |death_place = |spouse = |alma_mater = [[University of New Mexico]] <small>([[Bachelor of Arts|B.A.]])</small> <BR>[[Harvard Law School]] <small>([[Juris doctor|J.D.]])</small> |website = {{Official website|unsr.jamesanaya.org|James Anaya official website}} }}ഒരു അമേരിക്കൻ അഭിഭാഷകനും കൊളറാഡോ യൂണിവേഴ്സിറ്റി ഓഫ് ബോൾഡർ ലോ സ്കൂളിന്റെ 16-ാമത്തെ ഡീനുമാണ് '''സ്റ്റീഫൻ ജെയിംസ് അനയ''' .<ref name="colorado.edu">{{Cite web|url=http://www.colorado.edu/news/releases/2016/04/13/cu-boulder-names-james-anaya-new-dean-law|title=CU-Boulder names James Anaya new dean of law|archive-url=https://web.archive.org/web/20170914172512/http://www.colorado.edu/today/2016/04/13/cu-boulder-names-james-anaya-new-dean-law|archive-date=September 14, 2017|date=April 13, 2016|first=Elizabeth|last=Lock}}</ref> അദ്ദേഹം മുമ്പ് [[അരിസോണ യൂണിവേഴ്സിറ്റി]]യിലെ ജെയിംസ് ഇ റോജേഴ്സ് കോളേജ് ഓഫ് ലോയിലെ ഹ്യൂമൻ റൈറ്റ്സ് ലോ ആൻഡ് പോളിസി പ്രൊഫസറായിരുന്നു.<ref name="law.arizona.edu">[http://www.law.arizona.edu/faculty/getprofile.cfm?facultyid=31 Faculty Profile, James Anaya, University of Arizona] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150320210500/http://www.law.arizona.edu/faculty/getprofile.cfm?facultyid=31 |date=2015-03-20 }}</ref> കൂടാതെ അയോവ യൂണിവേഴ്സിറ്റി ഓഫ് ലോ കോളേജ് ഓഫ് ലോയിൽ പത്ത് വർഷത്തിലധികം ഫാക്കൽറ്റിയിൽ സേവനമനുഷ്ഠിച്ചിട്ടുണ്ട്. 2008 മാർച്ചിൽ, റോഡോൾഫോ സ്റ്റാവൻഹേഗനെ മാറ്റി, തദ്ദേശവാസികളുടെ മനുഷ്യാവകാശങ്ങളുടെയും മൗലിക സ്വാതന്ത്ര്യങ്ങളുടെയും സാഹചര്യത്തെക്കുറിച്ചുള്ള പ്രത്യേക റിപ്പോർട്ടറായി [[ഐക്യരാഷ്ട്രസഭ]] അദ്ദേഹത്തെ നിയമിച്ചു.<ref>{{Cite web|url=https://tkbulletin.wordpress.com/2008/04/01/this-week-in-review-james-anaya-new-special-rapporteur-for-indigenous-human-rights/|title=This week in review… James Anaya new Special Rapporteur for Indigenous Human Rights|date=2008-04-01|website=Traditional Knowledge Bulletin|language=en|access-date=2019-07-01}}</ref> 2019-ൽ അമേരിക്കൻ ഫിലോസഫിക്കൽ സൊസൈറ്റി അംഗമായി അദ്ദേഹം തിരഞ്ഞെടുക്കപ്പെട്ടു. == വിദ്യാഭ്യാസവും ജോലിയും == ന്യൂ മെക്സിക്കോ യൂണിവേഴ്സിറ്റിയിൽ നിന്നും (ബിഎ, 1980) ഹാർവാർഡ് ലോ സ്കൂളിൽ നിന്നും (ജെ.ഡി., 1983) ബിരുദധാരിയാണ് അനയ. ഹാർവാർഡ് ലോ സ്കൂളിൽ, വിദ്യാർത്ഥി ഉപദേശകരുടെ ബോർഡ് അംഗമായിരുന്നു. അന്താരാഷ്‌ട്ര മനുഷ്യാവകാശങ്ങൾ, ഭരണഘടനാ നിയമം, തദ്ദേശവാസികളെ സംബന്ധിച്ച വിഷയങ്ങൾ എന്നിവയിൽ അദ്ദേഹം പഠിപ്പിക്കുകയും എഴുതുകയും ചെയ്യുന്നു.<ref name="law.arizona.edu"/> മനുഷ്യാവകാശങ്ങളുടെയും തദ്ദേശീയരുടെയും കാര്യങ്ങളിൽ നിരവധി രാജ്യങ്ങളിലെ ഓർഗനൈസേഷനുകളുടെയും സർക്കാർ ഏജൻസികളുടെയും കൺസൾട്ടന്റായി അനയ സേവനമനുഷ്ഠിച്ചിട്ടുണ്ട്. കൂടാതെ കോടതികൾക്കും അന്താരാഷ്ട്ര സംഘടനകൾക്കും മുമ്പാകെയുള്ള സുപ്രധാന കേസുകളിൽ വടക്കൻ, മധ്യ അമേരിക്കയുടെ പല ഭാഗങ്ങളിൽ നിന്നുള്ള തദ്ദേശീയ ഗ്രൂപ്പുകളെ പ്രതിനിധീകരിച്ചു. അന്തർ-അമേരിക്കൻ മനുഷ്യാവകാശ കോടതി ആദ്യമായി അന്താരാഷ്‌ട്ര നിയമപ്രകാരം തദ്ദേശീയ ഭൂമിയുടെ അവകാശം ഉയർത്തിപ്പിടിച്ച ആവാസ് ടിംഗ്‌നി വേഴ്സസ് നിക്കരാഗ്വ കേസിൽ തദ്ദേശീയ കക്ഷികളുടെ പ്രധാന അഭിഭാഷകനായിരുന്നു അദ്ദേഹം.<ref>[http://www.law.arizona.edu/depts/iplp/advocacy/awastingni/felix.cfm?page=advoc Indigenous Peoples Law & Policy Program: Advocacy & Clinical Projects<!-- Bot generated title -->] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120213224455/http://www.law.arizona.edu/depts/iplp/advocacy/awastingni/felix.cfm?page=advoc |date=2012-02-13 }}</ref> കൂടാതെ, ബെലീസിലെ സുപ്രീം കോടതി ആ രാജ്യത്തെ മായൻ ജനതയുടെ പരമ്പരാഗത ഭൂമി അവകാശങ്ങൾ സ്ഥിരീകരിക്കുന്ന ഒരു വിധി വിജയകരമായി നേടിയ നിയമ സംഘത്തിന് അദ്ദേഹം നിർദ്ദേശം നൽകി.<ref>{{Cite web|url=https://uanews.arizona.edu/story/law-school-program-helping-to-protect-indigenous-people-s-land-rights|title=Law School Program Helping to Protect Indigenous People's Land Rights|last1=Everett-Haynes|first1=La Monica|last2=Communications|first2=University|website=UANews|date=12 October 2007|language=en|access-date=2019-07-01}}{{പ്രവർത്തിക്കാത്ത കണ്ണി|date=മാർച്ച് 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> 2016 ഏപ്രിൽ 13-ന്, കൊളറാഡോ സർവകലാശാലയിലെ ബോൾഡർ പ്രൊവോസ്റ്റ് റസ്സൽ എൽ. മൂർ, റീജന്റ് പ്രൊഫസർ ആന്റ് ജെയിംസ് ജെ. ലെനോയർ പ്രൊഫസർ ഓഫ് ഹ്യൂമൻ റൈറ്റ്സ് ലോ ആൻഡ് പോളിസി അറ്റ് ദി യുണിവേഴ്സിറ്റി ഓഫ് അരിസോണയിലെ പ്രൊഫസറായ ജെയിംസ് (ജിം) അനയയെ യൂണിവേഴ്സിറ്റി ഓഫ് കൊളറാഡോ ബോൾഡർ ലോ സ്കൂൾ ഡീൻ ആയി നിയമിച്ചതായി പ്രഖ്യാപിച്ചു. 2016 ഓഗസ്റ്റ് 8-ന് അനയ തന്റെ ചുമതലകൾ ആരംഭിച്ചു.<ref name="colorado.edu"/> 2021 ജൂൺ 30 മുതൽ കൊളറാഡോ ലോ സ്കൂളിന്റെ ഡീൻ എന്ന പദവിയിൽ നിന്ന് അനയ പിന്മാറി. അദ്ദേഹം ഒരു വിശിഷ്ട ഫാക്കൽറ്റി അംഗമായി തുടരുന്നു.<ref>{{Cite web|url=https://www.colorado.edu/today/2021/04/23/lolita-buckner-inniss-become-dean-colorado-law|title = Lolita Buckner Inniss to become dean of Colorado Law|date = 23 April 2021}}</ref> അപ്പാച്ചെ, പുറേപേച്ച വംശപരമ്പരയാണ് അനയ.<ref>{{Cite web|url=http://unsr.jamesanaya.org/visit-to-usa/un-explores-native-american-rights-in-us-interview-npr-news|title=UN Explores Native American Rights In US. (interview NPR News) - Visit to USA - UNSR James Anaya|website=unsr.jamesanaya.org|access-date=2019-07-01|archive-date=2016-03-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303221432/http://unsr.jamesanaya.org/visit-to-usa/un-explores-native-american-rights-in-us-interview-npr-news|url-status=dead}}</ref> ==തിരഞ്ഞെടുത്ത പ്രസിദ്ധീകരണങ്ങൾ== {{Expand list|date=August 2016}} *{{cite book |author=Anaya, S. James |title=Indigenous peoples in international law |url=https://archive.org/details/indigenouspeople0000anay_d8a1 |publisher=Oxford University Press |year=1996 <!--isbn=0195086201-->}} *{{cite journal |author=Anaya, S. James |author-mask=1 |date=1998 |title=Maya aboriginal land and resource rights and the conflict over logging in southern Belize |journal=Yale Human Rights & Development Law Journal |volume=1 |url= <!--access-date=-->}} *{{cite book |author=Anaya, S. James |author-mask=1 |title=Indigenous peoples in international law |url=https://archive.org/details/indigenouspeople0000anay |publisher=Oxford University Press |year=2004 |edition=2nd <!--isbn=019517349X-->}} * ''International Human Rights: Problems of Law, Policy, and Practice'' (4th ed. 2006) (co-authored with Richard B. Lillich, Hurst Hannun & Dinah L. Shelton) {{ISBN|0-316-52687-8}} * ''The Protection of Indigenous Peoples' Rights Over Lands and Natural Resources Under the Inter-American Human Rights System'', 14 Harv. Hum. Rts. J. 33 (2001) (co-author with Robert A. Williams, Jr.). * ''The Native Hawaiian People and International Human Rights Law: Toward a Remedy for Past and Continuing Wrongs'', 28 Ga. L. Rev. 309 (1994), reprinted in International Law and Indigenous Peoples 309 (S. James Anaya ed., 2003). * ''A Contemporary Definition of the International Norm of Self-Determination'', 3 Transnat'l L. & Contemp. Probs. 131 (1993). A complete list of his academic publications to 2009 is available on the University of Arizona website.<ref>{{Cite web|url=http://unsr.jamesanaya.org/sja/academic-publications|title=Academic Publications - sja - UNSR Website|website=unsr.jamesanaya.org|access-date=2020-02-12|archive-date=2019-10-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20191017061046/http://unsr.jamesanaya.org/sja/academic-publications|url-status=dead}}</ref> == അവലംബം== {{reflist}} == പുറംകണ്ണികൾ == * {{Official website|http://unsr.jamesanaya.org|James Anaya official website}} * [http://www2.ohchr.org/english/issues/indigenous/rapporteur/ Office of the United Nations Office High Commissioner for Human Rights ] * [https://web.archive.org/web/20150320210500/http://www.law.arizona.edu/faculty/getprofile.cfm?facultyid=31 Curriculum Vitae] * [https://web.archive.org/web/20081007164829/http://www.law.arizona.edu/Depts/iplp/ Indigenous Peoples Law and Policy Program] * [https://web.archive.org/web/20120319072736/http://www.arizonanativenet.com/ ArizonaNativeNet] * Harper, Samuel (1996) [https://web.archive.org/web/20110629175901/http://www.uiowa.edu/~ourpubs/fyi/PM%20Pagesucker%20sit/030196web/james-anaya-and-the-case.html "James Anaya and the case of the Awas Tingni"] <small>Accessed 17 August 2009</small> {{United Nations Special Rapporteurs}} {{s-start}} {{s-aca}} {{s-bef|before=[[Phil Weiser]]}} {{s-ttl|title=16th Dean of the [[University of Colorado School of Law]]|years=2016-present}} {{s-inc}} {{s-end}} {{Authority control}} [[വർഗ്ഗം:1958-ൽ ജനിച്ചവർ]] 42tk7w0hoz7dm7sbnwl7uc92b6jevwp 0 580728 4610488 3824875 2026-03-28T12:28:54Z InternetArchiveBot 146798 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 4610488 wikitext text/x-wiki {{pu|Khorramabad}}{{Infobox settlement | official_name = ഖോറാമാബാദ് | native_name = خرم‌آباد | settlement_type = City | image_skyline = Khorramabad Mosaic 2.jpg | imagesize = 250px | image_caption = Montage of Khorramabad, Clockwise:[[Falak-ol-Aflak Castle]], [[Keeyow lake]], [[Shapuri bridge]], View of the Khorramabad city, [[Brick Minaret]], Panorama of the Khorramabad | image_seal = Khorramabad government logo.svg | pushpin_map = Iran | mapsize = 250px | image_map1 = Khorramabad-County.png | map_caption1 = The territory of the Khorramabad inside the province of Lorestan | subdivision_type = Country | subdivision_name = Iran | subdivision_type1 = [[Provinces of Iran|Province]] | subdivision_name1 = [[Lorestan Province|ലോറെസ്ഥാൻ]] | subdivision_type2 = [[Counties of Iran|County]] | subdivision_name2 = [[Khorramabad County|Khorramabad]] | subdivision_type3 = [[Bakhsh]] | subdivision_name3 = [[Central District (Khorramabad County)|Central]] | leader_title = Mayor | leader_name = Saeed Fotohi | established_title = | established_date = | area_total_km2 = | area_footnotes = | population_as_of = 2016 Census | population_urban = 373,416<ref>{{Cite web|url=https://www.amar.org.ir/english|title = Statistical Center of Iran > Home}}</ref> | population_metro = | population_est = | population_est_as_of = | population_density_km2 = auto | timezone = [[Iran Standard Time|IRST]] | utc_offset = +3:30 | timezone_DST = [[Iran Daylight Time|IRDT]] | utc_offset_DST = +4:30 | coordinates = {{coord|33|29|16|N|48|21|21|E|region:IR|display=inline,title}} | elevation_m = 1,147 | elevation_ft = 3,763 | area_code = | blank_name = [[Köppen climate classification|Climate]] | blank_info = [[Mediterranean climate#Hot-summer mediterranean climate|Csa]] | website = [http://www.khoramabad.ir/ www.Khorramabad.ir] | footnotes = }} '''ഖോറാമാബാദ്''', ({{lang-fa|خرم‌آباد|Khorramâbâd}} {{IPA-fa|xoræmɒːˈbɒːd||Khorramabad.ogg}}), ഖോറമാബാദ്, ഖൊരമാബാദ്, ഖുറമാബാദ്, ഖോറം അബാദ്, അല്ലെങ്കിൽ ഖുർ റമാബാദ് എന്നിങ്ങനെ റോമൻവൽക്കരിക്കപ്പെട്ട പേരുള്ള<ref>{{GEOnet3|-3071194}}</ref> [[ഇറാൻ|ഇറാനിലെ]] [[ലോറെസ്താൻ പ്രവിശ്യ|ലോറെസ്താൻ പ്രവിശ്യയുടെ]] ഒരു നഗരവും തലസ്ഥാനവുമാണ്. 2016 ലെ സെൻസസ് സമയത്ത്, നഗര ജനസംഖ്യ 373,416 ആയിരുന്നു.<ref>{{IranCensus2006|15}}</ref> [[സാഗ്രോസ് മലനിരകൾ|സാഗ്രോസ് പർവതനിരകളിലാണ്]] ഖോറമാബാദ് നഗരം സ്ഥിതി ചെയ്യുന്നത്. ഖോറമാബാദ് വിമാനത്താവളം നഗരത്തിൽ നിന്ന് 3 കിലോമീറ്റർ തെക്ക് ഭാഗത്താണ് സ്ഥിതിചെയ്യുന്നത്. ഇറാനിലെ ഏറ്റവും വലിയ ലൂറി ഭാഷ സംസാരിക്കുന്ന നഗരമാണ് ഖോറാമാബാദ്.<ref>{{cite web|url=http://yaftenews.ir/news/other/22438-khademi9701.html|title=Khorramabad is the largest city of Lurs|access-date=22 April 2021|publisher=Yafte news agancy|language=fa|archive-date=2021-04-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20210422153606/http://yaftenews.ir/news/other/22438-khademi9701.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://shoralr.eadl.ir/%D9%85%D8%B9%D8%B1%D9%81%D9%8A-%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86|title=Lorestan Province|access-date=22 April 2021|publisher=Lorestan council of dispute resolution|language=fa}}{{പ്രവർത്തിക്കാത്ത കണ്ണി|date=നവംബർ 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> നഗര ജനസംഖ്യ പ്രധാനമായും ലൂർ ജനതയും കുർദ് ജനതയുമടങ്ങിയതാണ്.<ref>Anonby, Erik John [http://anonby.balafon.net/wp-content/uploads/2007/06/jra-172-171-197.pdf "Update on Luri: How many languages"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150501053458/http://anonby.balafon.net/wp-content/uploads/2007/06/jra-172-171-197.pdf|date=2015-05-01}} ''JRAS (Journal of the Royal Asiatic Society) Series 3'' 13(2): pp.&nbsp;171&#x2013;197, p.183, {{doi|10.1017/S1356186303003067}}</ref> ഒരു പ്രധാന വിനോദസഞ്ചാര കേന്ദ്രമല്ലെങ്കിൽക്കൂടി, തികച്ചും പ്രകൃതിരമണീയമായ ഒരു പ്രദേശമായ ഇവിടെ അഞ്ച് പാലിയോലിത്തിക്ക് ഗുഹാ-വാസസ്ഥലങ്ങൾ പോലുള്ള നിരവധി ആകർഷണങ്ങളുണ്ട്.<ref>Baumler, Mark F. and Speth, John D. (1993) "A Middle Paleolithic Assemblage from Kunji Cave, Iran" pp. 1&#x2013;74 ''In'' Olszewski, Deborah and Dibble, Harold Lewis (editors) (1993) ''The Paleolithic prehistory of the Zagros-Taurus'' The University Museum of Archaeology and Anthropology, University of Pennsylvania, Philadelphia, Pennsylvania, {{ISBN|978-0-924171-24-6}}</ref> നഗരമധ്യത്തിൽ, സസാനിഡ് കാലഘട്ടത്തിന്റെ അവശിഷ്ടമായ ഫലക്-ഓൾ-അഫ്ലാക്ക് (സ്വർഗ്ഗത്തിന്റെ സ്വർഗ്ഗം) എന്ന് വിളിക്കപ്പെടുന്ന ഒരു ഉയരമുള്ള കോട്ട ഇപ്പോൾ ദേശീയതലത്തിൽ പ്രശസ്തമായ ഒരു മ്യൂസിയമാണ്. == ചരിത്രം == === ഇസ്ലാമിന് മുമ്പുള്ള കാലഘട്ടം === ==== സിമാഷ് ==== മൂന്നാം സഹസ്രാബ്ദത്തിന്റെ അവസാനത്തിലും രണ്ടാം സഹസ്രാബ്ദത്തിന്റെ തുടക്കത്തിലും, സിമാഷ്കി പരമാധികാരികൾ ഏലാമിൽ ഭരിച്ചിരുന്നപ്പോൾ, ആദ്യമായി ഒരു പ്രകൃതിദത്ത പാറയുടെ മുകളിൽ നഗരത്തെ ശത്രുക്കളിൽ നിന്ന് സംരക്ഷിക്കുന്നതിനായി ഒരു കോട്ട നിർമ്മിച്ചു. അറുനൂറ് വർഷങ്ങൾക്ക് ശേഷം, എലിപ്പി രാജാക്കന്മാർ പഴയ കോട്ടയുടെ അവശിഷ്ടങ്ങൾക്കുമേൽ ഒരു പുതിയ കോട്ട പണിതു. സിമാഷ് എന്നായിരുന്നു ആ സ്ഥലത്തിന്റെ പേര്. സിമാഷ്കി രാജവംശത്തിന്റെ തലസ്ഥാനമായിരുന്നു ഇത്.<ref>{{Cite journal|last=بهرامي، سبزی، توسلی|date=2017|title=مکانیابي جای نام سیماش شاهک نشین الیپي در خرم آباد و امکان یکي دانستن آن با سیماشکي عیلامي|journal=مطالعات باستان شناسی|pages=30}}</ref> ==== ഷാപൂർഖാസ്റ്റ് ==== ചരിത്രകാരന്മാരുടെ ഗ്രന്ഥങ്ങളിൽ, ഈ കാലഘട്ടത്തിലെ ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ടതും വികസിതവുമായ നഗരങ്ങളിലൊന്നായി ഷാപൂർഖാസ്‌റ്റ് കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു. ഫലക്-ഓൾ-അഫ്ലക് കോട്ട (ദെസ്-ഇ ഷാപൂർ-ഖ്വാസ്റ്റ്) നിർമ്മിച്ചത് സസാനിദ് രാജാവ് [[ഷാപൂർ I|ഷാപൂർ ഒന്നാമനായിരുന്നു]]. ==== ഇസ്ലാമിക യുഗം ==== ഒരുപക്ഷേ എഡി ഏഴാം നൂറ്റാണ്ടിന്റെ അന്ത്യത്തിൽ, ഷാപൂർഖാസ്‌റ്റ് നശിപ്പിക്കപ്പെടുകയും, ഷാപൂർഖാസ്‌റ്റ് നിവാസികൾ ധാരാളം വെള്ളവും സുരക്ഷിതത്വവും വാഗ്ദാനം ചെയ്ത ഫലക്-ഓൾ-അഫ്ലാക് കാസിലിന്റെ പടിഞ്ഞാറൻ ഭാഗത്തേക്ക് താവളം മാറുകയും ചെയ്തു. ഹംദല്ല മുസ്തൗഫി എഴുതുന്നു: "ഖോറാമാബാദ് ഒരു മനോഹരമായ ഒരു നഗരമായിരുന്നു, ഇപ്പോൾ അത് നശിപ്പിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു." ==== ഹസാരാസ്പിഡുകൾ ==== ഹസരാസ്പിഡ് രാജവംശത്തിന്റെ സ്ഥാപകൻ ഷബങ്കാര ഗോത്ര മേധാവി ഫദ്‌ലൂയയുടെ പിൻഗാമിയായിരുന്ന അബു താഹിർ ഇബ്‌ൻ മുഹമ്മദ് ആയിരുന്നു. ആദ്യം ഫാർസിലെ സൽഘുരിഡുകളുടെ കമാൻഡറായിരുന്ന ഫഡ്‌ലൂയ, കുഹ്ഗിലുയയുടെ<ref>B. Spuller,[http://www.iranica.com/newsite/articles/unicode/v2f8/v2f8a075.html Atabakan-e Lorestan]{{dead link|date=December 2017|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}, Encyclopædia Iranica.</ref> ഗവർണറായി നിയമിക്കപ്പെട്ടുവെങ്കിലും ഒടുവിൽ ലൂറിസ്ഥാനിൽ സ്വാതന്ത്ര്യം നേടിയ അദ്ദേഹം ഇസ്ഫഹാൻ വരെ തന്റെ സാമ്രാജ്യം വ്യാപിപ്പിക്കുകയും ചെയ്തു. അത്താബെഗ് എന്ന അഭിമാനകരമായ പദവി അദ്ദേഹം ഏറ്റെടുത്തു. ==== സഫാവിദ് രാജവംശം ==== സഫാവിദ് രാജവംശത്തിന്റെ ഭരണകാലത്ത്, ലൂറിസ്ഥാൻ പ്രവിശ്യയുടെ ഭരണ കേന്ദ്രമായിരുന്നു ഖോറാമാബാദ്. സഫാവിഡുകളുടെ അധപതനത്തിൻറെ പശ്ചാത്തലത്തിൽ, സാമ്രാജ്യത്വ റഷ്യയുമായി കോൺസ്റ്റാന്റിനോപ്പിൾ ഉടമ്പടി (1724) ഒപ്പിട്ട ശേഷം, ഓട്ടോമനുകൾ 1725 സെപ്റ്റംബർ 6 ന് ഖൊറാമാബാദ് നഗരം കീഴടക്കി.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=jGZQL41tg_oC&q=ottomans+khoy&pg=RA1-PR46|title=Historical Dictionary of the Ottoman Empire|last1=Somel|first1=Selcuk Aksin|date=2003|publisher=Scarecrow Press|isbn=978-0810866065|page=xlvi}}</ref> ==== ഖ്വജർ രാജവംശം ==== ഈ കാലഘട്ടത്തിൽ, ഖോറമാബാദ് നഗരം ഫലക്-ഓൾ-അഫ്ലാക് കോട്ടയുടെ പരിസരപ്രദേശങ്ങളിൽ മാത്രമായി പരിമിതപ്പെട്ടിരുന്നു. ഈ കാലഘട്ടത്തിൽ ചെറിയ ഗ്രാമങ്ങളിൽ നിന്ന് ഖോറമാബാദിലേക്ക് ആളുകളുടെ കുടിയേറ്റത്തിന്റെ തുടക്കമിട്ടു. ജനസംഖ്യാ വർദ്ധനവ് നഗരത്തിന്റെ വികാസത്തിനും പുതിയ ജില്ലകളുടെ രൂപീകരണത്തിനും കാരണമായി. == ഭൂമിശാസ്ത്രം == === സ്ഥാനം === സൗമ്യവും അർദ്ധ ഈർപ്പമുള്ളതുമായ മെഡിറ്ററേനിയൻ കാലാവസ്ഥയുള്ള ഖോറാമാബാദിൽ, വസന്തകാലത്തും ശൈത്യകാലത്തും ഉയർന്ന മഴ ലഭിക്കുന്നു. ഉയർന്ന വാർഷിക മഴ ലഭിക്കുന്ന ഇറാനിലെ ആറാമത്തെ നഗരമാണിത്. മലനിരകളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട ഒരു താഴ്‌വരയ്ക്കുള്ളിലാണ് നഗരം സ്ഥിതി ചെയ്യുന്നത്. നഗരത്തിന് ചുറ്റുമുള്ള രണ്ട് പ്രധാന പർവതങ്ങൾ എസ്ബികൗഹ് (സെഫിദ്കൗഹ്), മഖ്മൽകൗഹ് എന്നിവയാണ്. ഭൂഗർഭ വിഭവങ്ങളാൽ സമ്പന്നമായ ഈ പ്രദേശത്തുകൂടി അഞ്ച് പ്രധാന നീരുറവകൾ കടന്നുപോകുന്നു. ഇവിടെ ഗെലാൽ അല്ലെങ്കിൽ ഖോറാം റഡ് (പുതിയ പേര്) എന്നറിയപ്പെടുന്ന ഒരു നദിയുണ്ട്. == അവലംബം == [[വർഗ്ഗം:ഇറാനിലെ നഗരങ്ങൾ]] 96mron7bhlm9ort6uwyu1voz5unwg1t 0 581006 4610545 4608393 2026-03-28T22:01:44Z InternetArchiveBot 146798 Rescuing 2 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 4610545 wikitext text/x-wiki {{PU|Jahrom}} {{Infobox settlement | official_name = ജഹ്രോം | native_name = جهرم | nickname = The Green Umbrella, Dar ol-Momenin, City of Sour Gold, Land of Palms and Oranges | settlement_type = City | image_skyline = {{Photomontage | photo1a ={{!}}Sangtarashan cave | photo2a = Charsouq-stitched (cut 2).png{{!}}Jahrom bazaar | photo2b = Madreseh Khan cut.jpg{{!}}Khan Mosque | photo3a = Qadamgah Jahrom.jpg{{!}}Qadamgah | photo4a = Jahrom City 1.jpg{{!}}Skyline of Jahrom | spacing = 2 | size = 260 | foot_montage = From top to bottom, left to right: [[Sangtarashan cave]], [[Jahrom bazaar]], Khan Mosque, Jahrom fire temple (Qadamgah) and Skyline of Jahrom }} | pushpin_map = Iran | mapsize = 150px | subdivision_type = [[List of sovereign states|Country]] | subdivision_name = [[Iran]] | subdivision_type1 = [[Provinces of Iran|Province]] | subdivision_name1 = [[Fars Province|Fars]] | subdivision_type2 = [[Counties of Iran|County]] | subdivision_name2 = [[Jahrom County|Jahrom]] | subdivision_type3 = [[Bakhsh]] | subdivision_name3 = [[Central District (Jahrom County)|Central]] | leader_title = | leader_name = | established_title = | established_date = | area_total_km2 = 30 | area_rank = 2nd | area_footnotes = | population_as_of = 2016 Census | population_urban = 141,634 <ref>{{Cite web|url=https://www.amar.org.ir/english|title = Statistical Center of Iran > Home}}</ref> | population_metro = 228,532<ref>{{Cite web|url=https://www.amar.org.ir/english|title = Statistical Center of Iran > Home}}</ref> | population_blank1_title = Population rank | population_blank1 = 3rd | population_est = | population_est_as_of = | population_density_km2 = 4,754 | timezone = [[Iran Standard Time|IRST]] | utc_offset = +3:30 | timezone_DST = [[Iran Daylight Time|IRDT]] | utc_offset_DST = +4:30 | coordinates = {{coord|28|30|00|N|53|33|38|E|region:IR|display=inline,title}} | elevation_m = 1050 | website = {{URL|jahrom.ir}} | area_code = | footnotes = }} '''ജഹ്രോം''' ({{lang-fa|جهرم}}, ജഹ്‌റൂം എന്നും അറിയപ്പെടുന്നു)<ref>{{GEOnet3|-3067522}}</ref> [[ഇറാൻ|ഇറാനിലെ]] [[ഫാർസ് പ്രവിശ്യ|ഫാർസ് പ്രവിശ്യയിലെ]] ജഹ്രോം കൗണ്ടിയിലെ ഒരു നഗരവും അതിൻറെ തലസ്ഥാനവുമാണ്. 2016 ലെ സെൻസസ് പ്രകാരമുള്ള നഗരത്തിലെ ജനസംഖ്യ 141,634 ആയിരുന്നു.<ref>{{IranCensus2016|07}}</ref> ഫാർസ് പ്രവിശ്യയുടെ തെക്ക് ഭാഗത്തുള്ള ഏറ്റവും വലിയ നഗരവും മുഴുവൻ പ്രവിശ്യയിലേയും രണ്ടാമത്തെ വലിയ നഗരവുമാണ് ജഹ്രോം.<ref>{{IranCensus2016|07}}</ref> ഇറാനിലെ ചരിത്ര നഗരങ്ങളിലൊന്നാണ് ജഹ്രോം. ജഹ്രോം നഗരത്തിന്റെ സ്ഥാപകൻ, അഞ്ചാമത്തെ അക്കീമെനിഡ് രാജാവായിരുന്ന സെർക്‌സസ് ഒന്നാമന്റെ മകനും പേർഷ്യയിലെ രാജാവുമായിരുന്ന അർത്താക്സെർക്‌സസ് ഒന്നാമനായിരുന്നു. [[ഫിർദോസി]] [[ഷാ നാമ|ഷാ നാമയിൽ]] ജഹ്രോം നഗരത്തെക്കുറിച്ച്, പ്രത്യേകിച്ച് അർദാഷിർ ഒന്നാമനുമായി ബന്ധപ്പെട്ട കഥകളിൽ പലതവണ പരാമർശിച്ചിട്ടുണ്ട്. സങ്താരഷൻ ഗുഹ, ജഹ്രോമിലെ ജമേഹ് മസ്ജിദ്, ജഹ്റോം ബസാർ, ഖാൻ സ്കൂൾ, ജഹ്രോമിലെ അഗ്നി ക്ഷേത്രം ( ഖ്വദംഗാഹ്) ഉൾപ്പെടെ ജഹ്രോമിൽ നിരവധി പുരാതന സ്മാരകങ്ങളും വിനോദസഞ്ചാര കേന്ദ്രങ്ങളുമുണ്ട്.<ref>{{cite web|url=http://www.fafarschto.ir/|title=Cultural Heritage, Handicrafts and Tourism Organization of Fars province|access-date=2020-04-08|archive-date=2020-04-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20200402060847/http://www.fafarschto.ir/|url-status=dead}}</ref> [[ഫാർസ് പ്രവിശ്യ|ഫാർസ് പ്രവിശ്യയുടെ]] തലസ്ഥാനമായ [[ഷിറാസ്|ഷിറാസിൽ]] നിന്ന് 170 കിലോമീറ്റർ (110 മൈൽ) തെക്കുകിഴക്കായാണ് ജഹ്രോം നഗരം സ്ഥിതി ചെയ്യുന്നത്. ചൂടുള്ള അർദ്ധ വരണ്ട കാലാവസ്ഥയാണ് ജഹ്രോമിനുള്ളത്, പ്രതിവർഷം ശരാശരി 285 മില്ലിമീറ്റർ (11.2 ഇഞ്ച്) മഴ ലഭിക്കുന്ന നഗരത്തിലെ ശരാശരി താപനില ഏകദേശം 20 °C (68 °F) ആണ്.<ref>{{cite web|url=http://www.farsmet.ir/DM/Files/files/jahrom.pdf|title=Jahrom|access-date=2020-04-08|website=Fars province Meteorological Organization}}</ref> സമുദ്രനിരപ്പിൽ നിന്ന് ഏകദേശം 1,050 മീറ്റർ (3,440 അടി) ഉയരത്തിലാണ് നഗരം സ്ഥിതിചെയ്യുന്നത്. ജഹ്രോമിലെ ഭൂരിഭാഗം ആളുകളും പേർഷ്യക്കാരും ഷിയ വിഭാഗത്തിലുള്ല മുസ്ലീങ്ങളുമാണ്. == ചരിത്രം == [[ഹഖാമനി സാമ്രാജ്യം|അക്കീമെനിഡുകൾ]] പേർഷ്യൻ സാമ്രാജ്യം സ്ഥാപിച്ച 2500 വർഷങ്ങൾക്കു മുമ്പുള്ളതാണ് ജഹ്രോമിന്റെ ചരിത്രം. നഗരത്തിന്റെ സ്ഥാപനം പേർഷ്യയിലെ അർത്താക്സെർക്‌സ് ഒന്നാമനുമായി ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. നഗരത്തിന്റെ തെക്ക് ഭാഗത്താണ് സ്ഥിതി ചെയ്യുന്ന ഖ്വദംഗാഹിലെ സസാനിഡ് സ്മാരകം സാസാനിയൻ രാജവംശത്തിന്റെ അവസാന കാലത്താണ് (എഡി 224-651) നിർമ്മിച്ചതെന്ന് വിദഗ്ധർ വിശ്വസിക്കുന്നു. ഇത് ഒരു സൊരാഷ്ട്രിയൻ ആരാധനാലയം അഥവാ ഒരു അഗ്നി ക്ഷേത്രം ആയിരുന്നിരിക്കാം. മഹാനായ സസാനിഡ് രാജാവ് ഖോസ്രു രണ്ടാമന്റെ (പർവിസ്) കൊട്ടാരത്തിലെ പ്രധാന ഗാനരചയിതാവും സംഗീതജ്ഞനുമായി മാറിയ ബാർബോഡിന്റെ ജന്മസ്ഥലവുംകൂടിയാണ് ജഹ്രോം നഗരം. 641-ലോ 644-ലോ രക്തരൂക്ഷിതമായ ഒരു യുദ്ധത്തിനൊടുവിൽ ജഹ്റോം മുസ്ലീം ആക്രമണകാരികൾ കീഴടക്കി. നഗരത്തിന്റെ പടിഞ്ഞാറു ഭാഗത്ത് സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന "രക്തസാക്ഷികളുടെ താഴ്വര" ഈ യുദ്ധം നടന്ന സ്ഥലമായിരുന്നു, അതിനാലാണ് ഇതിനെ അങ്ങനെ വിളിക്കുന്നത്. ഫാർസ്-നാമയിൽ വിവരിച്ചിരിക്കുന്നതുപോലെ, ബൈഡ് കാലഘട്ടത്തിൽ ജഹ്രോമിൽനിന്നുള്ള നികുതികൾ കിരീടാവകാശിക്ക് നൽകിയിരുന്നു. സഫാവിഡിന്റെ രാജവംശത്തിൻറെ അവസാനത്തിലും സാൻഡ് കാലഘട്ടത്തിന്റെ തുടക്കത്തിലും, ജഹ്രോമിൽ, മരങ്ങൾ, പ്രത്യേകിച്ച് ഈന്തപ്പനകൾ നട്ടുപിടിപ്പിക്കുന്നതിന്റെ തുടക്കമായിരുന്നു. ഖ്വജാർ കാലഘട്ടത്തിൽ, നഗരകാര്യങ്ങൾക്കായി കെട്ടിടങ്ങളും സ്ഥലങ്ങളും നിർമ്മിക്കാൻ തുടങ്ങിയ ഈ നഗരത്തിന്റെ ഭരണാധികാരി, ബസാർ നിർമ്മാണം, കൂടാതെ നിരവധി കാരവൻസെറൈകൾ, നഗരത്തിന്റെ വികസനം എന്നിവയുൾപ്പെടെയുള്ള കാര്യങ്ങളിൽ ശ്രദ്ധ തിരിച്ചു. 1887-ൽ മുഹമ്മദ് ഹസ്സൻ മിർസ മൊഹൻഡെസ്, ഷിറാസിനും ബുഷെറിനും ശേഷം പേർഷ്യയിലെ ഏറ്റവും വലുതും സമ്പന്നവുമായ നഗരമായി ജഹ്രോമിനെ അവതരിപ്പിച്ചു. ഖ്വജർ കാലഘട്ടത്തിന്റെ അവസാനത്തിൽ, ഖ്വോം, കഷാൻ തുടങ്ങിയ നഗരങ്ങളെക്കാൾ വലിയ നഗരമായിരുന്നു ജഹ്രോം എന്നാണ് എറ്റെമാദ് ഓസ്-സാൽത്താന വിവരിക്കുന്നത്.<ref name="encyclopedia">{{cite web|url=https://rch.ac.ir/article/Details/7739|title=Jahrom|access-date=9 April 2020|publisher=Islamic World Encyclopedia}}{{പ്രവർത്തിക്കാത്ത കണ്ണി|date=മാർച്ച് 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> 1890-ലെ പുകയില പ്രതിഷേധങ്ങളിലും 20-ാം നൂറ്റാണ്ടിന്റെ തുടക്കത്തിൽ പേർഷ്യൻ ഭരണഘടനാ വിപ്ലവത്തിലും ജഹ്രോമിലെ ജനങ്ങൾക്ക് ഒരു പ്രധാന പങ്കു വഹിക്കാനുണ്ടായിരുന്നു. അബ്ദ് അൽ-ഹുസൈൻ നജാഫി ലാറിയായിരുന്നു ഈ കാലഘട്ടത്തിൽ നഗരത്തിന്റെ ഇസ്ലാമിക നേതാവ്. [[ഇറാനിലെ ഇസ്‌ലാമിക വിപ്ലവം|ഇറാനിലെ ഇസ്ലാമിക വിപ്ലവത്തിലും]] ഒരു പ്രധാന പങ്ക് വഹിച്ച ജഹ്റോം നഗരം, വിപ്ലവത്തിനു മുമ്പുള്ള പ്രതിഷേധങ്ങളിൽ സൈനിക നിയമമുള്ള 11 നഗരങ്ങളിൽ ഒന്നായിരുന്നു . സയ്യിദ് ഹുസൈൻ ആയത്തുല്ലാഹിയായിരുന്നു ആ കാലഘട്ടത്തിലെ ജഹ്‌റോം നഗരത്തിലെ ഇസ്ലാമിക നേതാവ്. 1978 ഒക്ടോബർ 6-ന് മുഹമ്മദ് റെസ പഹ്‌ലവിയുടെ ജന്മദിനത്തിൽ ജഹ്രോമിലെ സൈനിക ഗവർണറെ ഒരു സൈനികൻ വധിച്ചു. [[ഇറാൻ-ഇറാഖ് യുദ്ധം|ഇറാൻ-ഇറാഖ് യുദ്ധത്തിൽ]] ജഹ്‌റോമിലെ 1,200 പേർ രക്തസാക്ഷികളായിരുന്നു.<ref name="mehromah2">{{cite web|url=http://home.mehromah.ir/fun/touring-iran/4010-Urban-arranged-in-the-East-Empire-of-Ardashir.html|title=Jahrom, a city in the east of Ardeshir's empire|access-date=9 April 2020|archive-date=2019-08-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20190829222415/http://home.mehromah.ir/fun/touring-iran/4010-Urban-arranged-in-the-East-Empire-of-Ardashir.html|url-status=dead}}</ref><ref name="Martyrs2">{{cite web|url=https://defapress.ir/fa/news/225110/%D8%AC%D9%87%D8%B1%D9%85-%D8%B4%D9%87%D8%B1%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%A8%D8%A7-11-%D8%B4%D9%87%DB%8C%D8%AF-%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8|title=Jahrom county with 11 Martyrs|access-date=9 April 2020|publisher=Defa press|archive-date=2022-11-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20221116053651/https://defapress.ir/fa/news/225110/%D8%AC%D9%87%D8%B1%D9%85-%D8%B4%D9%87%D8%B1%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%A8%D8%A7-11-%D8%B4%D9%87%DB%8C%D8%AF-%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8|url-status=dead}}</ref> == ഭൂമിശാസ്ത്രം == ജഹ്രോം കൗണ്ടിയുടെ തലസ്ഥാനമായ ജഹ്രോം നഗരം [[ഫാർസ് പ്രവിശ്യ|ഫാർസ് പ്രവിശ്യയുടെ]] തെക്ക് ഭാഗത്താണ് സ്ഥിതി ചെയ്യുന്നത്. ഈ നഗരം സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന കൗണ്ടിയുടെ വിസ്തീർണ്ണം 3,962 ചതുരശ്ര കിലോമീറ്റർ (1,530 ചതുരശ്ര മൈൽ) ആണ്. വടക്ക് ഭാഗത്ത് ഖഫ്ർ കൗണ്ടിയും കിഴക്ക് ഭാഗത്ത്, ഫാസ, സരിൻദാഷ്ത് കൗണ്ടികളും, തെക്ക് ലാറെസ്താൻ കൗണ്ടിയും, പടിഞ്ഞാറ് ഫിറുസാബാദ്, ക്വിർ, കാർസിൻ കൗണ്ടികളുമാണ് ഇതിൻറെ അതിർത്തികൾ. ജഹ്രോം കൗണ്ടിയുടെ വിസ്തൃതിയുടെ അഞ്ചിലൊന്ന് ഭാഗവും പർവതപ്രദേശങ്ങളും ബാക്കി സമതലങ്ങളുമാണ്. [[സാഗ്രോസ് മലനിരകൾ|സാഗ്രോസ് പർവതനിരകളുടെ]] ഭാഗങ്ങളാണ് ഉയർന്ന പ്രദേശങ്ങൾ. നഗരത്തിന്റെ ശരാശരി ഉയരം ഏകദേശം 1,050 മീറ്ററാണ് (3,440 അടി). കൗണ്ടിയുടെ ഏറ്റവും ഉയർന്ന പോയിന്റ് ഖഫ്ർ കൗണ്ടിക്കും സിംകാൻ ജില്ലയ്ക്കും ഇടയിലുള്ള ഏകദേശം 3,170 മീറ്ററാണ് (10,400 അടി) ഉയരത്തിലുള്ള "സെപിഡാർ കൊടുമുടിയും ഏറ്റവും താഴ്ന്ന ഭാഗം സിംകാൻ ജില്ലയിലെ ഏകദേശം 850 മീറ്റർ (2,790 അടി) ഉയരത്തിലുള്ള പ്രദേശവുമാണ്.  ഖാരെ അഘാജ്, ഷൂർ, സിമാകാൻ എന്നിവ ജഹ്രോം കൗണ്ടിയിലെ നദികളിൽ ഉൾപ്പെടുന്നു.<ref>{{cite web|url=https://www.chargoshe.ir/fa/iran/city/327|title=Jahrom|access-date=23 April 2020|publisher=www.chargoshe.ir}}</ref> ജഹ്രോം നഗത്തിന് 40 കിലോമീറ്റർ (25 മൈൽ) പടിഞ്ഞാറാണ് സൽമാൻ ഫാർസി അണക്കെട്ട്  സ്ഥിതിചെയ്യുന്നത്. == കാലാവസ്ഥ == ജഹ്രോം നഗരത്തിൽ ചൂടുള്ള അർദ്ധ വരണ്ട കാലാവസ്ഥയാണുള്ളത് (കോപ്പൻ കാലാവസ്ഥാ വർഗ്ഗീകരണം: BSh); പ്രതിവർഷം ഇവിടെ ശരാശരി 285 മില്ലിമീറ്റർ (11.2 ഇഞ്ച്) മഴ ലഭിക്കുന്ന. ഈ നഗരത്തിലെ ശരാശരി താപനില ഏകദേശം 20 °C (68 °F) ആണ്. വേനൽക്കാലത്ത് പരമാവധി താപനില 45 °C (113 °F) ൽ എത്തുമ്പോൾ ശൈത്യകാലത്ത് ഏറ്റവും കുറഞ്ഞ താപനില −5 °C (23 °F) ൽ എത്തുന്നു.<ref>{{cite web|url=http://www.farsmet.ir/DM/Files/files/jahrom.pdf|title=Jahrom|access-date=2020-04-08|website=Fars province Meteorological Organization}}</ref>{{Weather box|width=auto|location=Jahrom|metric first=yes|single line=yes|Jan record high C=27.8|Feb record high C=26.4|Mar record high C=33.0|Apr record high C=35.0|May record high C=41.4|Jun record high C=45.0|Jul record high C=45.4|Aug record high C=45.2|Sep record high C=43.6|Oct record high C=38.6|Nov record high C=34.2|Dec record high C=27.4|year record high C=45.4|Jan high C=16.5|Feb high C=17.2|Mar high C=21.2|Apr high C=25.8|May high C=33.0|Jun high C=38.4|Jul high C=40.5|Aug high C=39.7|Sep high C=37.5|Oct high C=33.1|Nov high C=26.3|Dec high C=19.5|year high C=29.1|Jan mean C=9.5|Feb mean C=10.2|Mar mean C=13.7|Apr mean C=17.9|May mean C=24.1|Jun mean C=28.6|Jul mean C=31.6|Aug mean C=31.1|Sep mean C=28.3|Oct mean C=23.4|Nov mean C=17.4|Dec mean C=11.9|year mean C=20.7|Jan low C=2.4|Feb low C=3.2|Mar low C=6.3|Apr low C=10.1|May low C=15.2|Jun low C=18.8|Jul low C=22.8|Aug low C=22.6|Sep low C=19.1|Oct low C=13.7|Nov low C=8.4|Dec low C=4.4|year low C=2.4|Jan record low C=-5.2|Feb record low C=-5.0|Mar record low C=-2.0|Apr record low C=-2.2|May record low C=5.5|Jun record low C=10.0|Jul record low C=14.0|Aug record low C=15.0|Sep record low C=10.0|Oct record low C=6.0|Nov record low C=-2.0|Dec record low C=-3.8|year record low C=-5.2|precipitation colour=green|Jan precipitation mm=67.2|Feb precipitation mm=64.7|Mar precipitation mm=41.4|Apr precipitation mm=28.8|May precipitation mm=5.1|Jun precipitation mm=0.3|Jul precipitation mm=0.6|Aug precipitation mm=3.5|Sep precipitation mm=0.9|Oct precipitation mm=0.9|Nov precipitation mm=11.0|Dec precipitation mm=60.3|year precipitation mm=284.7|unit precipitation days=1.0&nbsp;mm|Jan precipitation days=5|Feb precipitation days=5|Mar precipitation days=4|Apr precipitation days=4|May precipitation days=1|Jun precipitation days=0|Jul precipitation days=0|Aug precipitation days=1|Sep precipitation days=0|Oct precipitation days=0|Nov precipitation days=2|Dec precipitation days=4|year precipitation days=27|Jan humidity=64|Feb humidity=62|Mar humidity=57|Apr humidity=51|May humidity=40|Jun humidity=31|Jul humidity=30|Aug humidity=32|Sep humidity=34|Oct humidity=37|Nov humidity=48|Dec humidity=60|year humidity=46|Jan sun=212.6|Feb sun=223.9|Mar sun=239.1|Apr sun=263.5|May sun=310.8|Jun sun=349.1|Jul sun=334.7|Aug sun=323.5|Sep sun=325.2|Oct sun=297.5|Nov sun=253.0|Dec sun=214.2|year sun=3347.0|source=Fars province Meteorological Organization<ref>{{cite web |url=http://www.farsmet.ir/DM/Files/files/jahrom.pdf |title=Jahrom |website=Fars province Meteorological Organization |access-date=2020-04-08 }}</ref>|accessdate=}} == അവലംബം == [[വർഗ്ഗം:ഇറാനിലെ നഗരങ്ങൾ]] ohkdpfl43ok9ttkwui08d9pkh6gaq4b 0 581552 4610514 4520621 2026-03-28T15:13:04Z InternetArchiveBot 146798 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 4610514 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = ഗോലെസ്താൻ പ്രവിശ്യ | native_name = استان گلستان | native_name_lang = fa<!-- ISO 639-2 code e.g. "fa" for Persian --> | settlement_type = [[Provinces of Iran|Province]] | image_skyline = Gonbad-e Qabus Tower by Hadi Karimi.jpg | image_alt = | image_caption = Gonbad-e Qabus tower | image_map = Golestan.svg | image_map1 = IranGolestan-SVG.svg | map_caption = Counties of Golestan Province | map_caption1 = Location of Golestan Province in Iran | coordinates = {{coord|36.8393|54.4444|region:IR_type:adm1st|display=inline,title}} | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = [[List of sovereign states|Country]] | subdivision_name = [[Iran]] | subdivision_type1 = [[Regions of Iran|Region]] | subdivision_name1 = [[Regions of Iran|Region 1]]<ref name="ReferenceA">{{cite web|url=http://www.hamshahrionline.ir/details/263382/Iran/-provinces|title=استان‌های کشور به ۵ منطقه تقسیم شدند|website=hamshahrionline.ir|date=22 June 2014|access-date=19 March 2018|archive-date=2014-06-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20140623191332/http://www.hamshahrionline.ir/details/263382/Iran/-provinces|url-status=dead}}</ref> | parts_type = [[Counties of Iran|Counties]] | parts_style = para | p1 = 14 | established_title = | established_date = | founder = | seat_type = [[Capital (political)|Capital]] | seat = [[Gorgan]] | government_footnotes = | leader_party = | leader_title = [[List of current Iran governors-general|Governor-general]] | leader_name = Ali-Mohammad Zanganeh | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes = <ref>http://www.sci.org.ir/content/userfiles/_sci_en/sci_en/sel/year85/f1/CS_01_4.HTM {{dead link|date=October 2017 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Iranian Statistical Yearbook 1385</ref> | area_total_km2 = 20367 | area_note = | elevation_footnotes = https://www.amar.org.ir/news/ID/2504 | elevation_m = | population_footnotes = | population_total = 1,868,819 | population_as_of = 2016 | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_note = | timezone1 = [[Iran Standard Time|IRST]] | utc_offset1 = +03:30 | timezone1_DST = [[Iran Standard Time|IRST]] | utc_offset1_DST = +04:30 | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = 017 | iso_code = | blank_name_sec1 = [[Languages of Iran|Main language(s)]] | blank_info_sec1 = [[Persian language|Persian]] [[Mazanderani language|Mazandarani]] <br />[[Turkmen language|Turkmen]]<br /><ref name="hamshahrionline.ir"/> | blank1_name_sec2 = [[Human Development Index|HDI]] (2017) | blank1_info_sec2 = 0.778<ref name="GlobalDataLab">{{Cite web|url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|title=Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab|website=hdi.globaldatalab.org|access-date=2018-09-13}}</ref><br />{{color|#0c0|high}} · [[List of Iranian provinces by Human Development Index|20th]] | website = http://golestanp.ir/ | footnotes = | official_name = }} '''ഗോലെസ്താൻ പ്രവിശ്യ''' ({{lang-fa|استان گلستان}}, ''Ostān-e Golestān'') [[ഇറാൻ|ഇറാനിലെ]] 31 പ്രവിശ്യകളിൽ ഒന്നാണ്. രാജ്യത്തിന്റെ വടക്ക്-കിഴക്കും [[കാസ്പിയൻ കടൽ|കാസ്പിയൻ കടലിന്റെ]] തെക്ക്-കിഴക്കുമായി ഈ പ്രവിശ്യ സ്ഥിതി ചെയ്യുന്നു. പ്രവിശ്യയുടെ തലസ്ഥാനം [[ഗോർഗൻ]] നഗരമാണ്. 2014 ജൂൺ 22-ന് ഏകോപനത്തിനും വികസനത്തിനും മാത്രമായി പ്രവിശ്യകളെ 5 പ്രത്യേക മേഖലകളായി വിഭജിക്കുകയും ഇത് പ്രവിശ്യ 1-ന്റെ ഭാഗമായിത്തീരുകയും ചെയ്തു. ജനസംഖ്യയിൽ ബഹുഭൂരിഭാഗവും സുന്നി വിഭാഗം മുസ്ലീങ്ങളാണ്.<ref>{{cite web|url=http://shoaresal.ir/fa/news/29716|title=اقوام ساکن در استان گلستان|last=سال|first=سایت خبری تحلیلی شعار|website=fa}}{{പ്രവർത്തിക്കാത്ത കണ്ണി|date=മാർച്ച് 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite web|url=http://iranrahno.com/locations/iran/golestan/|title=Golestan|access-date=19 March 2018|website=iranrahno.com}}</ref> 1997-ൽ [[മാസന്ദരാൻ പ്രവിശ്യ]] വിഭജിച്ചാണ് ഗോലെസ്താൻ പ്രവിശ്യ രൂപീകരിക്കപ്പെട്ടത്. ഇതിന് 1.8 ദശലക്ഷം (2016) ജനസംഖ്യയും<ref name="Census2011">[https://web.archive.org/web/20191115042846/https://www.amar.org.ir/Portals/0/census/1395/results/abadi/CN95_HouseholdPopulationVillage_27_r.xlsx 2016 Census of Iran population by county, Golestan (Excel)]</ref> 20,380 ചതുരശ്ര കിലോമീറ്റർ വിസ്തീർണ്ണവുമുണ്ട്. അലിയാബാദ് കൗണ്ടി, അഖ്വാല കൗണ്ടി, ആസാദ്ഷഹർ കൗണ്ടി, ബന്ദർ-ഇ ഗാസ് കൗണ്ടി, ഗോൺബാദ്-ഇ ഖാബുസ് കൗണ്ടി, ഗോർഗാൻ കൗണ്ടി, കാലാലെഹ് കൗണ്ടി, കോർദ്കുയി കൗണ്ടി, മറാവേഹ് താപ്പെഹ് കൗണ്ടി, മിനുദാഷ്ത് കൗണ്ടി, റാമിയൻ കൗണ്ടി, തൊർക്കമാൻ കൗണ്ടി എന്നിങ്ങനെ പ്രവിശ്യയെ പന്ത്രണ്ട് കൌണ്ടികളായി (ഷഹ്രെസ്താൻ) വിഭജിച്ചിരിക്കുന്നു. 1937 വരെ ഇന്നത്തെ [[ഗോർഗൻ]] നഗരത്തെ എസ്തറാബാദ് എന്നാണ് വിളിച്ചിരുന്നത്. == പദോൽപ്പത്തി == ഗുലിസ്ഥാൻ, ഗോലെസ്താൻ, അല്ലെങ്കിൽ ഗോലസ്ഥാൻ എന്നതിന്റെ വിവർത്തനം "ഗുൽ-" എന്നാൽ "പുഷ്പം" എന്നും "-സ്താൻ" എന്നാൽ "ദേശം / പ്രദേശം" എന്നും വിവർത്തനം ചെയ്യുന്നു; ഇറാനിയൻ ഭാഷകളിൽ (ഉദാ. പേർഷ്യൻ, കുർദിഷ്, മസന്ദരാനി. പേർഷ്യൻ ഭാഷാപരമായ വേരുകളുള്ള രാജ്യങ്ങളിൽ ഇത് ഒരു പ്രദേശത്തിന്റെ പൊതുവായ പേരാണ് (ഗുലിസ്ഥാൻ കാണുക)) "പൂക്കളുടെ നാട്" എന്നാണ് ഗോലെസ്താൻ അർത്ഥമാക്കുന്നത്. അതിന്റെ തലസ്ഥാനമായ ഗോർഗൻ നഗരത്തിന് ഈ പേരു ലഭിച്ചത് ചരിത്രപരമായി ''Gorgân'' (گرگان), മിഡിൽ പേർഷ്യൻ ഗുർഗാൻ, പഴയ പേർഷ്യൻ വർക്കാന (ബെഹിസ്റ്റൂൺ ലിഖിതത്തിൽ) "ചെന്നായ്കളുടെ നാട്" എന്നർത്ഥം വരുന്ന വിശാലമായ പ്രദേശങ്ങളിൽ നിന്നാണ്. പുരാതന ഗ്രീക്ക് Ὑρκανία (Hyrkania), ലാറ്റിൻ Hyrcania എന്നിവയുടെ മൂലവും ഇതാണ്. ഗോലെസ്താനിൽ ഇപ്പോഴും കാട്ടു ചെന്നായ്ക്കളെ കാണാം. == ചരിത്രം == ഈ പ്രദേശത്തെ മനുഷ്യവാസകേന്ദ്രങ്ങൾ ബിസി 10,000 വരെയെങ്കിലും പഴക്കമുള്ളതാണ്. പുരാതന നഗരമായ ജോർജന്റെ തെളിവുകൾ ഇന്നത്തെ ഗോൺബാദ്-ഇ കാവുസിനടുത്ത് ഇപ്പോഴും കാണാവുന്നതാണ്. [[സിൽക്ക് റോഡ്|സിൽക്ക് റോഡിൽ]] സ്ഥിതി ചെയ്യുന്ന പേർഷ്യയിലെ ഒരു പ്രധാന നഗരമായിരുന്നു ഇത്. അക്കീമെനിഡ് ഇറാന്റെ കീഴിൽ, ഇത് [[പാർത്തിയൻ സാമ്രാജ്യം|പാർത്തിയയുടെ]] ഒരു ഉപ-പ്രവിശ്യയായി ഭരിക്കപ്പെട്ടതായി തോന്നുന്നുവെങ്കിലും ഡാരിയസിന്റെയും സെർക്‌സെസിന്റെയും പ്രവിശ്യാ പട്ടികകളിൽ ഇത് പ്രത്യേകമായി പേരെടുത്തുപറഞ്ഞിട്ടില്ല. == ജനസംഖ്യാശാസ്ത്രം == 2006-ൽ, ഇറാൻ വിദ്യാഭ്യാസ മന്ത്രാലയം ഗോലസ്താൻ പ്രവിശ്യയുടെ വംശീയ വിതരണം കണക്കാക്കിയത് ഇപ്രകാരമാണ്: * തുർക്ക്മെൻസ്: 34.20% * മാസന്ദരാനികൾ: 30.40%<ref name="زبان تبری">{{cite web|url=http://ahouraa.ir/1392/01/27/zaban%20tabari|title=زبان تبری|access-date=28 September 2018|website=ahouraa.ir|archive-url=https://web.archive.org/web/20171011125302/http://ahouraa.ir/1392/01/27/zaban%20tabari|archive-date=11 October 2017|url-status=dead}}</ref><ref name="iranicaonline.org">{{cite web|url=http://www.iranicaonline.org/articles/gorgani-dialect|title=GORGĀNI DIALECT – Encyclopaedia Iranica|website=www.iranicaonline.org}}</ref><ref name="ReferenceB">میردیلمی، سیدضیاء، تاریخ کتول، ناشر مؤلف، ص ۲۸ و ۲۱.</ref> * സിസ്റ്റാനികളും പേർഷ്യക്കാരും: 14.90% * ബലൂചികൾ: 10.90% * ക്വിസിൽബാഷ്: 7.30% * മറ്റുള്ളവർ (അസെറിസ്, കസാക്കുകൾ, കുർദുകൾ, അർമേനിയക്കാർ, ജോർജിയക്കാർ എന്നിവരുൾപ്പെടെ): 2.3% പ്രത്യക്ഷത്തിൽ, [[ഷാ പസന്ദ്]] പട്ടണം വരെ മലയടിവാരങ്ങളിൽ വസിക്കുന്ന മാസന്ദറാനികളെ ഈ ഔദ്യോഗിക സ്ഥിതിവിവരക്കണക്കുകൾ പ്രകാരം "പേർഷ്യൻ" എന്ന പദത്തിന് കീഴിലാണ് ഉൾപ്പെടുത്തിയിട്ടുള്ളത്. പേർഷ്യക്കാർ/മസന്ദരാനികൾ ഉൾപ്പെടുന്ന പ്രവിശ്യയിലെ മിക്കവാറും എല്ലാ നിവാസികളേയും "പഴയ നാട്ടുകാർ" ആയി കണക്കാക്കുമ്പോൾ മറ്റെല്ലാവരേയും മുൻകാലങ്ങളിലെ വംശീയ കുടിയേറ്റക്കാരായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു. [[ഗോർഗൻ]], [[അലി അബാദ്]], [[കോർഡ്കുയ്]], [[ബന്ദർ-ഇ ഗാസ്]], [[ഗോൺബാദ്-ഇ കാവുസ്]] എന്നിവിടങ്ങളിലാണ് മിക്ക മാസന്ദരാനികളും താമസിക്കുന്നത്. അവർ മാസന്ദരാനി ഭാഷ സംസാരിക്കുന്നു.<ref name="iranicaonline.org2">{{cite web|url=http://www.iranicaonline.org/articles/gorgani-dialect|title=GORGĀNI DIALECT – Encyclopaedia Iranica|website=www.iranicaonline.org}}</ref><ref>احسن التّقاسیم فی معرفة الاقالیم، ص ۳۶۸</ref><ref name="زبان تبری2">{{cite web|url=http://ahouraa.ir/1392/01/27/zaban%20tabari|title=زبان تبری|access-date=28 September 2018|website=ahouraa.ir|archive-url=https://web.archive.org/web/20171011125302/http://ahouraa.ir/1392/01/27/zaban%20tabari|archive-date=11 October 2017|url-status=dead}}</ref><ref name="ReferenceB2">میردیلمی، سیدضیاء، تاریخ کتول، ناشر مؤلف، ص ۲۸ و ۲۱.</ref><ref>واژه‌نامه بزرگ تبری، گروه پدید آورندگان به سرپرستی: جهانگیر نصراشرفی و حیسن صمدی، سال 1377، جلد اول، ص 31</ref> == കാലാവസ്ഥയും ഭൂമിശാസ്ത്രവും == വർഷത്തിൽ ഭൂരിഭാഗവും മിതമായ കാലാവസ്ഥയും മിതശീതോഷ്ണ കാലാവസ്ഥയുമാണ് ഗോലെസ്താനിൽ അനുഭവപ്പെടുന്നത്. ഭൂമിശാസ്ത്രപരമായി, സമതലങ്ങൾ, [[അൽബോർസ് മലനിരകൾ|അൽബോർസ്]] ശ്രേണിയിലെ മലനിരകൾ എന്നിങ്ങനെ ഇത് രണ്ട് വിഭാഗങ്ങളായി തിരിച്ചിരിക്കുന്നു. കിഴക്കൻ അൽബോർസ് വിഭാഗത്തിൽ, പർവതങ്ങളുടെ ദിശ വടക്കുകിഴക്കൻ ദിശയിലേയ്ക്ക് അഭിമുഖീകരിക്കുകയും ക്രമേണ ഉയരം കുറയുകയും ചെയ്യുന്നു. പ്രവിശ്യയിലെ ഏറ്റവും ഉയർന്ന സ്ഥലം സമുദ്രനിരപ്പിൽനിന്ന് 3,945 മീറ്റർ ഉയരമുള്ള ഷാവർ ആണ്. == അവലംബം == [[വർഗ്ഗം:ഇറാനിലെ പ്രവിശ്യകൾ]] [[വർഗ്ഗം:ഇറാൻ പ്രവിശ്യകൾ]] pdmqju3phgaxg050cmsqpcy34tpx5u2 0 585105 4610551 4547049 2026-03-29T00:26:29Z InternetArchiveBot 146798 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 4610551 wikitext text/x-wiki [[File:Dr.Judith Aberg, NIH Record.jpg|thumb|ജൂഡിത്ത് അബർഗ്]] {{Infobox scientist | name = ജൂഡിത്ത് അബർഗ് | workplaces = ബെല്ലെവ്യൂ ഹോസ്പിറ്റൽ <br> ന്യൂയോർക്ക് യൂണിവേഴ്‌സിറ്റി ഗ്രോസ്മാൻ സ്‌കൂൾ ഓഫ് മെഡിസിൻ <br> മൗണ്ട് സിനായിയിലെ ഇക്കാൻ സ്കൂൾ ഓഫ് മെഡിസിൻ <br> യൂണിവേഴ്‌സിറ്റി ഓഫ് കാലിഫോർണിയ, സാൻ ഫ്രാൻസിസ്കോ <br> വാഷിംഗ്ടൺ യൂണിവേഴ്സിറ്റി സ്കൂൾ ഓഫ് മെഡിസിൻ | alma_mater = പെൻസിൽവാനിയ സ്റ്റേറ്റ് യൂണിവേഴ്സിറ്റി<br> ക്ലീവ്ലാൻഡ് ക്ലിനിക്<br> വാഷിംഗ്ടൺ യൂണിവേഴ്സിറ്റി സ്കൂൾ ഓഫ് മെഡിസിൻ }} [[Category:Articles with hCards]] മൗണ്ട് സിനായ് ഹോസ്പിറ്റലിലെ ജോർജ്ജ് ബെഹർ ക്ലിനിക്കൽ മെഡിസിൻ പ്രൊഫസറായ ഒരു അമേരിക്കൻ ഫിസിഷ്യനാണ് '''ജൂഡിത്ത് അബർഗ്''' . മൗണ്ട് സീനായിയിലെ ഇക്കാൻ സ്കൂൾ ഓഫ് മെഡിസിനിൽ ക്ലിനിക്കൽ സയൻസസിനായുള്ള സിസ്റ്റം ഓപ്പറേഷൻസ് ഡീനായി അവർ നിയമിതയായി. അവരുടെ ഗവേഷണം [[എയ്‌ഡ്‌സ്‌|എച്ച്ഐവി/എയ്ഡ്സ്]], [[കോവിഡ്-19]] എന്നിവയുൾപ്പെടെയുള്ള പകർച്ചവ്യാധികൾ പരിഗണിച്ചു. == ആദ്യകാല ജീവിതവും വിദ്യാഭ്യാസവും == 14-ാം വയസ്സിൽ, അബെർഗിന്റെ പിതാവിന് മുതുകിൽ ഒരു ഓപ്പറേഷൻ കഴിഞ്ഞ് [[തളർവാതം|പക്ഷാഘാതം]] വന്നു. <ref>{{Cite web|url=https://infectiousdiseases.wustl.edu/prior-id-fellow-dr-judy-aberg-honored-by-the-idsa-foundation-women-in-id/|title=Prior ID Fellow, Dr. Judy Aberg, Honored by the IDSA Foundation, Women in ID|access-date=2022-12-04|last=Susan|date=2018-12-18|website=Division of Infectious Diseases|language=en-US}}</ref> ആശുപത്രിയിലെ അനുഭവമാണ് മെഡിസിൻ പഠിക്കാനുള്ള പ്രേരണയായി അവർ കണക്കാക്കുന്നത്. കൗമാരപ്രായത്തിൽ അവൾക്ക് വളരെ ബുദ്ധിമുട്ടുകൾ നേരിട്ടു, അവൾ ഗർഭിണിയായപ്പോൾ കൗമാരപ്രായത്തിൽ അവളുടെ കുടുംബ വീട്ടിൽ നിന്ന് പുറത്താക്കപ്പെട്ടു. യൂണിവേഴ്സിറ്റിക്ക് ആവശ്യമായ പണം സമ്പാദിക്കാനുള്ള ശ്രമത്തിൽ, അവൾ ഒരു അമ്യൂസ്മെന്റ് പാർക്കിൽ ഉൾപ്പെടെ നിരവധി വ്യത്യസ്ത ജോലികൾ ചെയ്തു, ഒരു ഷെഫ്, ഒരു പുൽത്തകിടി വെട്ടുകാരി, ലാബ് ടെക്നീഷ്യൻ എന്നിങ്ങനെ പല ജോലികൾ അവർ ചെയ്തു. അവരുടെ പങ്കാളി ഒരു ദന്തഡോക്ടറായി ജോലി ചെയ്യാൻ തുടങ്ങിയപ്പോൾ, അബർഗിന് മെഡിക്കൽ സ്കൂളിൽ ചേരാൻ കഴിഞ്ഞു. പെൻസിൽവാനിയ സ്റ്റേറ്റ് യൂണിവേഴ്സിറ്റിയിൽ മെഡിസിനിൽ ബിരുദാനന്തര ബിരുദ വിദ്യാർത്ഥിയായിരുന്നു അബർഗ്. <ref>{{Cite web|url=https://labs.icahn.mssm.edu/aberglab/meet-the-team/|title=Meet the Team {{!}} Aberg Lab|access-date=2022-12-04|date=2015-07-16|website=Aberg Lab {{!}}|archive-date=2023-01-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20230105223058/https://labs.icahn.mssm.edu/aberglab/meet-the-team/|url-status=dead}}</ref> അവൾ ചീഫ് റെസിഡന്റായിരുന്ന ക്ലീവ്‌ലാൻഡ് ക്ലിനിക്കിൽ മെഡിക്കൽ റെസിഡൻസി പൂർത്തിയാക്കി.  അവളുടെ മെഡിക്കൽ പരിശീലനം പൂർത്തിയാക്കിയ ശേഷം, വാഷിംഗ്ടൺ യൂണിവേഴ്‌സിറ്റി സ്‌കൂൾ ഓഫ് മെഡിസിനിൽ സാംക്രമിക രോഗങ്ങളിൽ അബെർഗിനെ അംഗമാക്കി. തന്റെ പ്രായത്തിലുള്ള ചെറുപ്പക്കാർ [[എയ്‌ഡ്‌സ്‌|എയ്ഡ്സ്]] ബാധിച്ച് മരിക്കുന്നുണ്ടെന്ന് അവർ കൂടുതൽ മനസ്സിലാക്കി, [[എയ്‌ഡ്‌സ്‌|എച്ച്ഐവി/എയ്ഡ്സിൽ]] ശ്രദ്ധ കേന്ദ്രീകരിക്കാൻ തീരുമാനിച്ചു. എച്ച്‌ഐവി (പിഎൽഡബ്ല്യുഎച്ച്എ) ബാധിതരുടെ ആരോഗ്യ ഫലങ്ങൾ മെച്ചപ്പെടുത്തുന്നതിനായി [[William Powderly|വില്യം]] പൗഡർലിയാണ് തനിക്ക് മാർഗദർശനം നൽകിയതെന്ന് അവർ പറഞ്ഞു.  == ഗവേഷണവും കരിയറും == സാൻ ഫ്രാൻസിസ്കോയിലെ കാലിഫോർണിയാ സർവകലാശാലയിലെ ഫാക്കൽറ്റിയിൽ അബർഗ് ജോലി ചെയ്തു. അവിടെ അവർ എയ്ഡ്സ് ക്ലിനിക്കൽ ട്രയൽ യൂണിറ്റിന്റെ മേൽനോട്ടം വഹിച്ചു. <ref>{{Cite web|url=https://cfar.ucsf.edu/people/judith-aberg|title=Judith Aberg, MD {{!}} UCSF-Gladstone Center for AIDS Research (CFAR)|access-date=2022-12-04|website=cfar.ucsf.edu|language=en}}</ref> സാൻ ഫ്രാൻസിസ്കോയിൽ, അവൾ പരമ്പരാഗത രീതികളെ വെല്ലുവിളിക്കാൻ തുടങ്ങി, ഉദാഹരണത്തിന്, അവർ വൈറസിനുള്ള പ്രതിരോധശേഷി വീണ്ടെടുക്കുകയാണെങ്കിൽ PLWHA-യെ മൈകോബാക്ടീരിയം ഏവിയം കോംപ്ലക്സ് ഉപയോഗിച്ച് ചികിത്സിക്കുന്നത് തുടരണം എന്നുള്ളത് . <ref>{{Cite web|url=https://infectiousdiseases.wustl.edu/prior-id-fellow-dr-judy-aberg-honored-by-the-idsa-foundation-women-in-id/|title=Prior ID Fellow, Dr. Judy Aberg, Honored by the IDSA Foundation, Women in ID|access-date=2022-12-04|last=Susan|date=2018-12-18|website=Division of Infectious Diseases|language=en-US}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFSusan2018">Susan (2018-12-18). [https://infectiousdiseases.wustl.edu/prior-id-fellow-dr-judy-aberg-honored-by-the-idsa-foundation-women-in-id/ "Prior ID Fellow, Dr. Judy Aberg, Honored by the IDSA Foundation, Women in ID"]. ''Division of Infectious Diseases''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2022-12-04</span></span>.</cite></ref> <ref>{{Cite journal|last=Aberg|first=Judith A.|last2=Williams|first2=Paige L.|last3=Liu|first3=Tun|last4=Lederman|first4=Howard M.|last5=Hafner|first5=Richard|last6=Torriani|first6=Francesca J.|last7=Lennox|first7=Jeffrey L.|last8=Dube|first8=Michael P.|last9=MacGregor|first9=Rob Roy|date=2003-04-01|title=A study of discontinuing maintenance therapy in human immunodeficiency virus-infected subjects with disseminated Mycobacterium avium complex: AIDS Clinical Trial Group 393 Study Team|url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/12660918|journal=The Journal of Infectious Diseases|volume=187|issue=7|pages=1046–1052|doi=10.1086/368413|issn=0022-1899|pmid=12660918}}</ref> ഈ ചികിത്സകൾ ആളുകളെ രോഗിയാക്കുകയും അവരുടെ ജീവിത നിലവാരത്തെ ബാധിക്കുകയും ചെയ്തു. അവർ ചികിത്സാ മാർഗ്ഗനിർദ്ദേശങ്ങൾ മാറ്റി, പ്രാഥമിക പരിചരണം വികസിപ്പിക്കുന്നതിലേക്ക് അവരുടെ ശ്രദ്ധ മാറ്റി. ഹൃദയ സംബന്ധമായ പ്രശ്നങ്ങൾ, വീക്കത്തിന്റെ രോഗകാരി എന്നിവ ഉൾപ്പെടെ എച്ച്ഐവിയുമായി ബന്ധപ്പെട്ട സങ്കീർണതകൾ അബർഗ് അന്വേഷിക്കാൻ തുടങ്ങി. <ref>{{Cite web|url=https://labs.icahn.mssm.edu/aberglab/|title=Aberg Lab|access-date=2022-12-04|date=2015-07-16|website=Aberg Lab {{!}}|archive-date=2022-12-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20221204192158/https://labs.icahn.mssm.edu/aberglab/|url-status=dead}}</ref> 2004-ൽ, ന്യൂയോർക്ക് യൂണിവേഴ്‌സിറ്റി ഗ്രോസ്മാൻ സ്‌കൂൾ ഓഫ് മെഡിസിനിലും ബെല്ലെവ്യൂ ഹോസ്പിറ്റലിലും അബർഗ് ഫാക്കൽറ്റിയിൽ ചേർന്നു. <ref>{{Cite web|url=https://idsa.confex.com/idsa/2012/webprogram/Paper33459.html|title=Abstract: How to Advocate for Your Patients (IDWeek 2012 Meeting)|access-date=2022-12-04|website=idsa.confex.com|archive-date=2022-12-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20221204204911/https://idsa.confex.com/idsa/2012/webprogram/Paper33459.html|url-status=dead}}</ref> അബർഗ് വൈറോളജി ഡയറക്ടറായും എയ്ഡ്സ് ക്ലിനിക്കൽ ട്രയൽസ് യൂണിറ്റിന്റെ ലീഡറായും സേവനമനുഷ്ഠിച്ചു. PLWHA യുടെ ഫലങ്ങൾ മെച്ചപ്പെടുത്താൻ അവർ പ്രവർത്തിക്കുകയും തീരുമാനമെടുക്കുന്നതിൽ തെളിവുകൾ ഉപയോഗിക്കാൻ വാദിക്കുകയും ചെയ്തു. <ref>{{Cite web|url=https://quality.aidsinstituteny.org/QOCPgm/QOCPgm/laubensteinAwards|title=- The New York State HIV Quality of Care Program|access-date=2022-12-04|website=quality.aidsinstituteny.org}}</ref> 2014-ലാണ് അബർഗ് മൗണ്ട് സിനായ് ഹെൽത്ത് സിസ്റ്റത്തിൽ ചേർന്നത്.  ''ദി ജേർണൽ ഓഫ് ഇൻഫെക്ഷ്യസ്'' ഡിസീസസിന്റെ ഒരു ലേഖനത്തിൽ, ചരിത്രപരമായി ഒഴിവാക്കപ്പെട്ട മറ്റ് ഗ്രൂപ്പുകളിൽ നിന്നുള്ള സ്ത്രീകളും ആളുകളും നഷ്ടപരിഹാരം നൽകാത്ത സ്ഥാപന സേവനത്തിൽ പങ്കെടുക്കാൻ ബാധ്യസ്ഥരാണെന്ന് അബർഗ് പറഞ്ഞു. <ref>{{Cite web|url=https://www.healio.com/news/infectious-disease/20180718/women-in-id-push-against-glass-ceiling|title=Women in ID push against glass ceiling|access-date=2022-12-04|website=www.healio.com|language=en}}</ref> ഈ ഭാരത്തെ "സാംസ്കാരിക നികുതി" എന്ന് അവർ വിളിച്ചു, ഈ നികുതിയ്‌ക്കൊപ്പം, ലിംഗാധിഷ്ഠിത ശമ്പള വ്യത്യാസങ്ങളും ഗണ്യമായി ഉണ്ടെന്നും അവർ കുറിച്ചു. <ref>{{Cite web|url=https://academic.oup.com/jid/article/216/suppl_5/S606/4160395|title=Diversity in the US Infectious Diseases Workforce: Challenges for Women and Underrepresented Minorities|access-date=2022-12-04|website=academic.oup.com}}</ref> [[കോവിഡ്-19 ആഗോള മഹാമാരി|COVID-19 പാൻഡെമിക്]] സമയത്ത്, COVID-19 ഉള്ള ആളുകൾക്കുള്ള ചികിത്സാ തന്ത്രങ്ങളിൽ [[കോവിഡ്-19|അബർഗ്]] പ്രവർത്തിക്കാൻ തുടങ്ങി. അവൾ സുഖപ്പെടുത്തുന്ന പ്ലാസ്മയുടെ ഫലപ്രാപ്തി പഠിച്ചു. <ref>{{Cite web|url=https://www.crainsnewyork.com/awards/notable-health-care-2020-judith-aberg-md|title=Notable in Health Care - Judith Aberg, MD|access-date=2022-12-04|date=2020-07-28|website=Crain's New York Business|language=en|archive-date=2022-12-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20221204204910/https://www.crainsnewyork.com/awards/notable-health-care-2020-judith-aberg-md|url-status=dead}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://variety.com/2020/biz/news/coronavirus-plasma-treatment-judith-aberg-nicole-bouvier-ania-wajnberg-1234628446/|title=Meet Three Doctors Who Are Pioneering a Plasma Program for Coronavirus Treatment|access-date=2022-12-04|last=Nichols|first=Mackenzie|date=2020-06-09|website=Variety|language=en-US}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://admin.aspenideasfestival.production.a17.io/podcasts/the-race-to-develop-a-covid-19-vaccine|title=The Race to Develop a Covid-19 Vaccine {{!}} Aspen Ideas|access-date=2022-12-04|website=Aspen Ideas Festival|language=en-US}}</ref> NIH കോവിഡ്-19 ചികിത്സാ മാർഗ്ഗനിർദ്ദേശങ്ങൾ വികസിപ്പിക്കുന്ന പാനലിലെ അംഗമാണ് അവർ. <ref>{{Cite web|url=https://nihrecord.nih.gov/2020/08/21/aberg-offers-clinical-lessons-nyc-frontlines|title=Aberg Offers Clinical Lessons from NYC Frontlines|access-date=2022-12-06|last=McManus|first=Rich|date=2020-08-21|website=NIH Record|language=EN}}</ref> == പുരസ്കാരങ്ങളും ബഹുമതികളും == * 2008 [[ന്യൂയോർക്ക്]] ലിൻഡ ലോബൻസ്റ്റീൻ അവാർഡ് <ref>{{Cite web|url=https://quality.aidsinstituteny.org/QOCPgm/QOCPgm/laubensteinAwards|title=- The New York State HIV Quality of Care Program|access-date=2022-12-04|website=quality.aidsinstituteny.org}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://quality.aidsinstituteny.org/QOCPgm/QOCPgm/laubensteinAwards "- The New York State HIV Quality of Care Program"]. ''quality.aidsinstituteny.org''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2022-12-04</span></span>.</cite></ref> * 2014 ജോർജ്ജ് ബെഹർ ക്ലിനിക്കൽ മെഡിസിൻ പ്രൊഫസർഷിപ്പ് നൽകി <ref>{{Cite web|url=https://forumresearch.org/partner-news/1097-aberg-endowed-chair|title=Dr. Judith Aberg receives Dr. George Baehr Endowed Professorship of Clinical Medicine - Forum for Collaborative Research|access-date=2022-12-04|website=forumresearch.org|archive-date=2022-12-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20221204204909/https://forumresearch.org/partner-news/1097-aberg-endowed-chair|url-status=dead}}</ref> * 2018 ലെ ഇൻഫെക്ഷ്യസ് ഡിസീസസ് സൊസൈറ്റി ഓഫ് അമേരിക്ക ലൈഫ് ടൈം അച്ചീവ്‌മെന്റ് അവാർഡ് <ref>{{Cite web|url=https://infectiousdiseases.wustl.edu/prior-id-fellow-dr-judy-aberg-honored-by-the-idsa-foundation-women-in-id/|title=Prior ID Fellow, Dr. Judy Aberg, Honored by the IDSA Foundation, Women in ID|access-date=2022-12-04|last=Susan|date=2018-12-18|website=Division of Infectious Diseases|language=en-US}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFSusan2018">Susan (2018-12-18). [https://infectiousdiseases.wustl.edu/prior-id-fellow-dr-judy-aberg-honored-by-the-idsa-foundation-women-in-id/ "Prior ID Fellow, Dr. Judy Aberg, Honored by the IDSA Foundation, Women in ID"]. ''Division of Infectious Diseases''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2022-12-04</span></span>.</cite></ref> * 2021 ജേക്കബ് മെഡാലിയൻ <ref>{{Cite web|url=https://alumni.icahn.mssm.edu/s/1819/17/events.aspx?sid=1819&gid=2&pgid=504|title=Jacobi Medallion Ceremony|access-date=2022-12-04|website=alumni.icahn.mssm.edu|language=en|archive-date=2022-10-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20221028222542/https://alumni.icahn.mssm.edu/s/1819/17/events.aspx?sid=1819&gid=2&pgid=504|url-status=dead}}</ref> == തിരഞ്ഞെടുത്ത പ്രസിദ്ധീകരണങ്ങൾ == * {{Cite Q|Q37773748}} * {{Cite Q|Q34289633}} * {{Cite Q|Q101050468}} == സ്വകാര്യ ജീവിതം == മെഡിക്കൽ സ്‌കൂളിൽ പഠിക്കുമ്പോൾ അബെർഗ് ഭർത്താവിനെ ഉപേക്ഷിച്ചു. <ref>{{Cite web|url=https://infectiousdiseases.wustl.edu/prior-id-fellow-dr-judy-aberg-honored-by-the-idsa-foundation-women-in-id/|title=Prior ID Fellow, Dr. Judy Aberg, Honored by the IDSA Foundation, Women in ID|access-date=2022-12-04|last=Susan|date=2018-12-18|website=Division of Infectious Diseases|language=en-US}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFSusan2018">Susan (2018-12-18). [https://infectiousdiseases.wustl.edu/prior-id-fellow-dr-judy-aberg-honored-by-the-idsa-foundation-women-in-id/ "Prior ID Fellow, Dr. Judy Aberg, Honored by the IDSA Foundation, Women in ID"]. ''Division of Infectious Diseases''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2022-12-04</span></span>.</cite></ref> അദ്ദേഹം [[സൗദി അറേബ്യ|സൗദി അറേബ്യയിലേക്ക്]] താമസം മാറി, അവർ ഒറ്റയ്ക്കാണ് കുട്ടിയെ വളർത്തിയത്. == റഫറൻസുകൾ == {{Reflist}} == ബാഹ്യ ലിങ്കുകൾ == * [https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/?term=Aberg+J&cauthor_id=32212519 ജൂഡിത്ത് അബർഗിനായി പബ്മെഡ് തിരയൽ] [[വർഗ്ഗം:ജീവിച്ചിരിക്കുന്നവർ]] cyxdfqfopt2kmjdjkadd5exu0a19gir 0 599781 4610599 4562515 2026-03-29T07:04:23Z Asifalinair 206364 4610599 wikitext text/x-wiki {{Short description|കേരള സംസ്ഥാന പോലീസ് മേധാവി|കേരള പോലീസ് മേധാവി}} {| class="wikitable" ! colspan="2" |Dr. Shaik Darvesh Saheb IPS ഡോ. ഷെയ്ഖ് ദർവേഷ് സാഹിബ്‌. |- | colspan="2" |[[പ്രമാണം:Kerala_Former_DGP.png|ലഘുചിത്രം| ]] |- !ജനനം |{{Birth date and age|1964|ജൂലൈ|10}} കടപ്പ , [[ആന്ധ്രാപ്രദേശ്‌]] |- !ദേശീയത |Indian |- !വിദ്യാഭ്യാസം | * AG BSC, AG MSC, Sri Venkateswara Agricultural College, Tirupati, Andhra Pradesh. * PHD Agronomy, Indian Agricultural Research Institute (IARI), Delhi. |- | colspan="2" | '''പോലീസ് ജീവിതം''' |- !രാജ്യം | ഇന്ത്യ |- !സർവീസ് കേഡർ |[[ഇന്ത്യൻ പോലീസ് സർവീസ്]] (IPS) കേരള കേഡർ |- !വകുപ്പ് |[[കേരള പോലീസ്]] |- !നിലവിലെ സ്ഥിതി |ഡി.ജി.പി.യായി വിരമിച്ചു. |- !പദവി |[[ഡയറക്ടർ ജനറൽ ഓഫ് പോലീസ്]] (Retd. ) |- !അവാർഡുകൾ | വിശിഷ്ട സേവനത്തിനുള്ള രാഷ്ട്രപതിയുടെ പോലീസ് മെഡൽ. സ്തുത്യർഹ സേവനത്തിനുള്ള ഇന്ത്യൻ പോലീസ് മെഡൽ. |} കേരള കേഡറിലെ 1990 ബാച്ചിൽ നിന്നുള്ള [[ഇന്ത്യൻ പോലീസ് സർവീസ്]] (ഐ.പി.എസ്) ഉദ്യോഗസ്ഥനാണ് '''ഡോ. ഷെയ്ഖ് ദർവേഷ് സാഹെബ്'''. [[കേരള പോലീസ്]] ഡയറക്ടർ ജനറലായും [[സംസ്ഥാന പോലീസ് മേധാവി|സംസ്ഥാന പോലീസ് മേധാവിയായും]] സേവനമനുഷ്ഠിച്ചിരുന്നു. <ref>{{Cite web|url=https://www.deshabhimani.com/english/news/kerala/dr-v-venu-chief-secretary-shaik-darvesh-sahib-new-dgp/8476|title=Dr. V Venu New Chief Secretary, Shaik Darvesh Sahib Next DGP|access-date=2023-06-30|website=Deshabhimani|language=en|archive-date=2023-06-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20230630045524/https://www.deshabhimani.com/english/news/kerala/dr-v-venu-chief-secretary-shaik-darvesh-sahib-new-dgp/8476|url-status=dead}}</ref> 2025 ജൂൺ 30ന് അദ്ദേഹം കേരളത്തിൻ്റെ പോലീസ് മേധാവിയായി വിരമിച്ചു.<ref>{{Cite web|url=https://www.samakalikamalayalam.com/news/kerala/sheikh-darvesh-sahib-will-retire-today|title=ഷെയ്ഖ് ദർവേഷ് സാഹിബ് ഇന്ന് വിരമിക്കും; പുതിയ പൊലീസ് മേധാവിയെ ഇന്നറിയാം|access-date=2025-07-29|last=ഡെസ്ക്|first=സമകാലിക മലയാളം|date=2025-06-30|language=ml}}</ref> == സ്വകാര്യ ജീവിതം == ഷെയ്ക് ദർവേഷ് സാഹിബിന്റെ ഭാര്യ ഷെയ്ഖ് ഫരീദ ഫാത്തിമ ആന്ധ്രാപ്രദേശ് സ്വദേശിയാണ്. അവർക്ക് രണ്ടു കുട്ടികൾ ഉണ്ട്. <ref>{{Cite web|url=https://www.deshabhimani.com/english/news/kerala/dr-v-venu-chief-secretary-shaik-darvesh-sahib-new-dgp/8476|title=Dr. V Venu New Chief Secretary, Shaik Darvesh Sahib Next DGP|access-date=2023-06-30|website=Deshabhimani|language=en}}{{പ്രവർത്തിക്കാത്ത കണ്ണി|date=ജനുവരി 2025|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref> == ഔദ്യോഗിക ജീവിതം == കേരള കേഡറിൽ എഎസ്പിയായി ഔദ്യോഗിക ജീവിതം ആരംഭിച്ച സാഹിബ്, വയനാട്, കാസർകോട്, കണ്ണൂർ, റെയിൽവേ, സ്റ്റേറ്റ് സ്പെഷ്യൽ ബ്രാഞ്ച് എസ്പിയായി സേവനമനുഷ്ഠിച്ചു. എം എസ് പി, കെ എ പി രണ്ടാം ബറ്റാലിയനീളും അദ്ദേഹം പ്രവർത്തിച്ചു. ഇത് കൂടാതെ ഗവർണറുടെ എ ഡി സി, എം എസ് പി, കെ എ പി രണ്ടാം ബറ്റാലിയൻ കമാൻഡൻറ്കൊ, സോവോയിലെ യുഎൻ മിഷനിൽ അംഗം, കൊച്ചി സിറ്റി പൊലീസ് കമ്മീഷണർ എന്നെ നിലകളിലും സേവനമനുഷ്ഠിച്ചിട്ടുണ്ട്. Before being appointed as the Chief of Kerala Police, he was the Director General of [[കേരള അഗ്നി രക്ഷാ സേവനം|Kerala Fire and Rescue Services,]] Kerala. == അവാർഡുകൾ == സ്തുത്യർഹമായ സേവനത്തിന് 2007-ൽ ഇന്ത്യൻ പോലീസ് മെഡലും മാതൃകാപരമായ സേവനത്തിന് 2016-ൽ രാഷ്ട്രപതിയുടെ പോലീസ് മെഡലും ഷെയ്‌ക്ക് ദർവേഷ് സാഹേബിന് ലഭിച്ചു. കൂടാതെ, യുണൈറ്റഡ് നേഷൻസ് പീസ് കീപ്പിംഗ് മെഡൽ, അതി ഉത്കൃഷ്ട സേവാ പഥക് എന്നിവയും അദ്ദേഹത്തിന് ലഭിച്ചിട്ടുണ്ട്. <ref>{{Cite web|url=https://www.newindianexpress.com/states/kerala/2023/jun/27/kerala-gets-a-new-police-chief-in-shaik-darvesh-saheb-2589054.html|title=Kerala gets a new police chief in Shaik Darvesh Saheb|access-date=2023-06-30|website=The New Indian Express}}</ref> == അവലംബം == {{Reflist}} [[വർഗ്ഗം:കേരള പോലീസ് മേധാവികൾ]] [[വർഗ്ഗം:ഇന്ത്യയിലെ പോലീസ് ഉദ്യോഗസ്ഥർ]] [[വർഗ്ഗം:ഇന്ത്യൻ പോലീസ് സർവീസ് ഉദ്യോഗസ്ഥർ]] [[[[വർഗ്ഗം:പോലീസ് ഉദ്യോഗസ്ഥർ]] [[വർഗ്ഗം:കേരളത്തിലെ പോലീസ് ഉദ്യോഗസ്ഥർ]] cudkr15313ql75qp6yoepa0ktf5h9jm 0 600124 4610593 4524030 2026-03-29T06:09:42Z InternetArchiveBot 146798 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 4610593 wikitext text/x-wiki {{PU|Tuesday Weld}} {{Infobox person | name = ട്യൂസ്ഡേ വെൽഡ് | image = Tuesday Weld circa 1960.JPG | caption = ട്യൂസ്ഡേ വെൽഡ് {{circa}} 1960 കളിൽ. | birth_name = സൂസൻ കെർ വെൽഡ് | birth_date = {{Birth date and age|1943|08|27|mf=y}} | birth_place = [[മാൻഹട്ടൻ]], ന്യൂയോർക്ക് സിറ്റി, [[യു.എസ്.]] | occupation = നടി | yearsactive = 1955–2001 | spouse = {{unbulleted list|{{marriage |ക്ലോഡ് ഹാർസ്|1965 |1971 |end=divorced}}|{{marriage |[[ഡഡ്‌ലി മൂർ]]|1975 |1980 |end=divorced}}|{{marriage |[[പിഞ്ചാസ് സുക്കർമാൻ]]|1985 |1998 |end=divorced}}}} | children = 2 }} '''ട്യൂസ്ഡേ വെൽഡ്''' (ജനനം: സൂസൻ കെർ വെൽഡ്; ഓഗസ്റ്റ് 27, 1943) ഒരു [[അമേരിക്കൻ ഐക്യനാടുകൾ|അമേരിക്കൻ]] നടിയാണ്. ഒരു ബാലനടിയായി അഭിനയിക്കാൻ തുടങ്ങിയ അവർ 1950 കളുടെ അവസാനത്തിൽ ഇരുത്തം വന്ന വേഷങ്ങളിലേക്ക് മുന്നേറി. 1960-ൽ ഏറ്റവും മികച്ച പുതുമുഖ വനിതയ്ക്കുള്ള ഗോൾഡൻ ഗ്ലോബ് അവാർഡ് അവർ നേടി. തുടർന്നുള്ള ദശകത്തിൽ അവർ സിനിമകളിൽ നാടകീയമായ വേഷങ്ങൾ ചെയ്തുകൊണ്ട് ഒരു സുസ്ഥിരമായ കരിയർ അവർ സ്ഥാപിച്ചു. == ആദ്യകാലജീവിതം == ട്യൂസ്ഡേ വെൽഡ് 1943 ഓഗസ്റ്റ് 27 ന് മാൻഹട്ടനിൽ സൂസൻ കെർ വെൽഡ് എന്ന പേരിൽ ജനിച്ചു.<ref>{{cite web|url=https://www.encyclopedia.com/women/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/weld-tuesday-1943|title=Weld, Tuesday (1943—)|access-date=March 18, 2022|website=[[Encyclopedia.com]]|publisher=[[Cengage]]}}</ref> അവളുടെ പിതാവ് മസാച്ചുസെറ്റ്സിലെ വെൽഡ് കുടുംബത്തിലെ ലാത്രോപ്പ് മോട്ട്ലി വെൽഡായിരുന്നു. മകളുടെ നാലാം ജന്മദിനത്തിന് തൊട്ടുമുമ്പായി, 1947-ൽ 49-ാം വയസ്സിൽ അവളുടെ പിതാവ് അന്തരിച്ചു. അവളുടെ മാതാവ് യോസെൻ ബാൽഫോർ കെർ, കലാകാരനും ലൈഫ് മാഗസിൻ ചിത്രകാരനുമായ വില്യം ബാൽഫോർ കെറിന്റെ മകളും ലാത്രോപ്പ് വെൽഡിന്റെ നാലാമത്തെയും അവസാനത്തെയും ഭാര്യയുമായിരുന്നു.<ref>{{cite news|title=Profile of Lathrop M. Weld|newspaper=[[The New York Times]]|date=June 7, 1947}}</ref><ref>{{cite news|title=Yosene Ker a Bride; Wed to Lathrop M. Weld in Municipal Marriage Chapel|newspaper=[[The New York Times]]|date=January 28, 1934}}</ref> കാനഡയിൽ ജനിച്ച വില്യം ബാൽഫോർ കെർ സ്കോട്ടിഷ് വംശപരമ്പരയുള്ള വ്യക്തിയായിരുന്നു.<ref name="AskArt">{{cite web|url=http://www.askart.com/artist_bio/William_Balfour_Ker/126118/William_Balfour_Ker.aspx|title=William Balfour Ker|accessdate=June 21, 2019|last=Hayne|first=Carolyn|date=April 2004|website=Ask Art|archive-date=2019-12-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20191205202727/http://www.askart.com/artist_bio/William_Balfour_Ker/126118/William_Balfour_Ker.aspx|url-status=dead}}</ref> അദ്ദേഹത്തിന്റെ മാതാവ് ലില്ലി ഫ്ലോറൻസ് ബെൽ കെർ, കണ്ടുപിടുത്തക്കാരനായ അലക്സാണ്ടർ ഗ്രഹാം ബെല്ലിന്റെ<ref name="HiI2">{{cite web|url=https://www.historyinink.com/1834603_Alexander_Graham_Bell_TLS_4-18-1922.htm|title=Alexander Graham Bell Autograph – Bell poignantly seeks help for children, 1922|accessdate=June 20, 2019|website=History in Ink}}</ref> ആദ്യ കസിനും പിതാവ് വില്യം കെർ ഒരു സ്കോട്ടിഷ് ബിസിനസുകാരനും ബാങ്കറുമായിരുന്നു.<ref name="Yakima-Herald">{{cite web|url=https://www.historylink.org/File/9218|title=Moxee Company, The (Yakima County)|last1=Lynx|first1=David|last2=Wilbur|first2=Yvonne|date=November 30, 2009|website=[[HistoryLink]]}}</ref> ട്യൂസ്ഡേ വെൽഡിന് സാറാ കിംഗ് വെൽഡ്, ഡേവിഡ് ബാൽഫോർ വെൽഡ് എന്നീ രണ്ട് സഹോദരങ്ങൾ ഉണ്ടായിരുന്നു.<ref name="Moviecrazed2">{{cite web|url=http://www.moviecrazed.com/outpast/tuesdayweld.html|title=Tuesday Weld: 'I Didn't Have to Play Lolita&nbsp;– I Was Lolita'|access-date=April 22, 2015|work=Moviecrazed|archive-date=2019-03-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20190312003915/http://www.moviecrazed.com/outpast/tuesdayweld.html|url-status=dead}}</ref> 1959 ഒക്ടോബർ 9-ന് അവൾ നിയമപരമായി തന്റെ പേര് ട്യൂസ്ഡേ വെൽഡ് എന്നാക്കി മാറ്റി.<ref>{{cite web|url=http://digitallibrary.usc.edu/search/controller/view/examiner-m18417.html?x=1353459887310|title=Name made legal, 1959|access-date=April 22, 2015|work=Los Angeles Examiner Negatives Collection, 1950–1961|publisher=[[University of Southern California Libraries]]}}{{പ്രവർത്തിക്കാത്ത കണ്ണി|date=മേയ് 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite news|title=Tuesday Weld Given Legal Name on Friday|date=October 10, 1959|work=Los Angeles Times|page=3}}</ref> == സ്വകാര്യ ജീവിതം == ട്യൂസ്ഡേ വെൽഡ് മൂന്ന് തവണ വിവാഹിതയാണ്. ആദ്യം തിരക്കഥാകൃത്ത് ക്ലോഡ് ഹാർസുമായി 1965 ഒക്ടോബർ 23 ന് വിവാഹിതയാകുകയും 1971 ഫെബ്രുവരി 18-ന് വിവാഹമോചനം നേടുകയും ചെയ്തു. അവർക്ക് 1966 ആഗസ്ത് 26-ന് ജനിച്ച നതാഷ എന്നൊരു മകളുണ്ടായിരുന്നു. വിവാഹമോചനത്തോടെ വെൽഡിന് നതാഷയുടെ സംരക്ഷണം നൽകപ്പെടുകയും പ്രതിമാസം കുട്ടിയുടെ സംരക്ഷണത്തിനായി $100 നൽകുകയും ചെയ്തു.<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/1971/02/19/archives/tuesday-weld-gets-divorce.html|title=Tuesday Weld Gets Divorce|newspaper=[[The New York Times]]|date=February 19, 1971}}</ref> പിന്നീട് 1975 സെപ്റ്റംബർ 20-ന് ബ്രിട്ടീഷ് നടനും സംഗീതജ്ഞനും ഹാസ്യനടനുമായ ഡഡ്‌ലി മൂറിനെ അവർ വിവാഹം കഴിച്ചു. 1976 ഫെബ്രുവരി 26-ന് അവർക്ക് പാട്രിക് എന്നൊരു മകൻ ജനിച്ചു. 1980-ൽ ദമ്പതികൾ വിവാഹമോചനം നേടിയതോടെ വെൽഡിന് $200,000 സെറ്റിൽമെന്റും അടുത്ത 4 വർഷത്തേക്ക് $3,000 പ്രതിമാസ ജീവനാംശവും കുട്ടിയുടെ സംരക്ഷണത്തിന് പ്രതിമാസം $2,500 അധികമായും ലഭിച്ചു.<ref>[https://books.google.com/books?id=gu8DAAAAMBAJ&pg=PA46 Best of the Gossip Columns] (September 29, 1981) – via Google Books</ref> 1985 ഒക്‌ടോബർ 18-ന് ഇസ്രയേലി കച്ചേരി വയലിനിസ്റ്റും സംഗീത സംഘത്തലവനുമായ പിഞ്ചാസ് സുക്കർമനെ വിവാഹം കഴിച്ച അവർ അദ്ദേഹത്തിന്റെ പെൺമക്കളായ അരിയാനയ്ക്കും നതാലിയയ്ക്കും രണ്ടാനമ്മയായി. 1998-ൽ ദമ്പതികൾ വേർപിരിഞ്ഞു. വിവാഹങ്ങൾക്കിടയിലെ ഇടവേളകളിൽ, വെൽഡ് [[അൽ പച്ചീനോ|അൽ പാസിനോ]],<ref>{{cite book|title=Al Pacino|author=Lawrence Grobel|publisher=Simon and Schuster|year=2006|isbn=1416955569|page=59}}</ref> [[ഡേവിഡ് സ്റ്റെയ്ൻബെർഗ്]],<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/1971/11/07/archives/most-of-all-tuesday-remembers-mama.html|title=Most of All, Tuesday Remembers Mama|author=Guy Flatley|date=November 7, 1971|newspaper=[[The New York Times]]|access-date=February 1, 2020}}</ref> [[മിഖായേൽ ബാരിഷ്നിക്കോവ്]]<ref>{{cite news|title=Walter Scott's Personality Parade|newspaper=[[The Boston Globe]]|date=February 20, 1983|url=https://www.newspapers.com/newspage/437247730}}</ref> (അയാളുടെ മുൻ കാമുകി ജെസ്സിക്ക ലാംഗെ, വെൽഡിന്റെ ഏറ്റവും അടുത്ത സുഹൃത്തായിരുന്നു),<ref>{{cite news|url=https://people.com/archive/after-raising-cain-in-postman-jessica-lange-rears-baryshnikovs-babe-lovingly-vol-15-no-23|title=After Raising Cain in 'Postman,' Jessica Lange Rears Baryshnikov's Babe—Lovingly|author=Cheryl McCall|date=June 15, 1981|work=People}}</ref> [[ഒമർ ഷരീഫ്|ഒമർ ഷെരീഫ്]],<ref>[https://www.dailyo.in/arts/omar-sharif-alzheimers-disease-hollywood-faten-hamama-ingrid-bergman/story/1/4043.html The sad life of Omar Sharif – Hollywood's Sultan of seduction]</ref> [[റിച്ചാർഡ് ഗെർ]],<ref>{{cite news|author=Liz Smith|title=Rampant rumors off 1980–Chap. One|newspaper=[[New York Daily News]]|date=January 3, 1980|url=https://www.newspapers.com/newspage/433995929}}</ref> [[റയാൻ ഒ നീൽ]]<ref>{{cite book|url=https://archive.org/details/paperlife00tatu/page/39|title=A Paper Life|author=Tatum O'Neal|publisher=HarperCollins|year=2004|isbn=0060751029|page=[https://archive.org/details/paperlife00tatu/page/39 39]}}</ref> എന്നിവരുമായി ഡേറ്റ് ചെയ്തിരുന്നു. വെൽഡ് 2000-കളുടെ അവസാനത്തിൽ ന്യൂയോർക്കിലെ മൊണ്ടോക്കിലുള്ള തന്റെ ബീച്ച് ഹൗസ് വിറ്റഴിക്കുകയും [[കൊളറാഡോ|കൊളറാഡോയിലെ]] കാർബണ്ടേലിലേക്ക് താമസം മാറുകയും ചെയ്തു. 2018-ൽ അവർ കൊളറാഡോ വിട്ട് ഹോളിവുഡ് ഹിൽസിൽ 1.8 മില്യൺ ഡോളറിന്റെ ഒരു വീട് വാങ്ങി.<ref>{{cite web|url=https://variety.com/2018/dirt/real-estalker/tuesday-weld-hollywood-hills-1202741924|title=Tuesday Weld Picks Up Hollywood Hills Home|date=April 3, 2018|work=[[Variety (magazine)|Variety]]|author=Mark David}}</ref> == അവലംബം == [[വർഗ്ഗം:അമേരിക്കൻ ചലച്ചിത്ര നടിമാർ]] [[വർഗ്ഗം:ഓഗസ്റ്റ് 27-ന് ജനിച്ചവർ]] [[വർഗ്ഗം:1943-ൽ ജനിച്ചവർ]] sxiqemih89f0mwdcw2smydng7tj87bx 0 605442 4610582 4114964 2026-03-29T05:08:46Z Irshadpp 10433 ഒഴിവാക്കുന്നതിനായി നിർദ്ദേശിക്കുന്നു; കാണുക [[വിക്കിപീഡിയ:ഒഴിവാക്കാൻ സാദ്ധ്യതയുള്ള ലേഖനങ്ങൾ/ഇടുക്കി സീറോ-മലബാർ കത്തോലിക്കാ രൂപത]]. ([[WP:Twinkle|ട്വിങ്കിൾ]]) 4610582 wikitext text/x-wiki {{മായ്ക്കുക/ലേഖനം}} {{unreferenced|date=2023 സെപ്റ്റംബർ}} സിറോ മലബാർ സഭയിലെ കോതമംഗലം രൂപതയെ വിഭജിച്ച് 2003 മാർച്ച് 2 ന് ഇടുക്കി രൂപത സ്ഥാപിതമായത്.വി.ജോൺ പോൾ രണ്ടാമൻ മാർപ്പാപ്പ 2002 ഡിസംബർ 19 - ന് തയ്യാറാക്കിയ രൂപത സ്ഥാപന കല്പനാ ഉത്തരവിന് 2003 ജനുവരി 15 -ന് രൂപത സ്ഥാപിക്കുവാനുള്ള അനുമതി പുറപ്പെടുവിച്ചു.മാർ സ്ലീവായ്ക്ക് ആണ് രൂപത സമർപ്പിച്ചിരിക്കുന്നത്. പ്രഥമ മെത്രാനായി തിരഞ്ഞെടുക്കപ്പെട്ടത് ഫാ.മാത്യു ആനിക്കുഴികാട്ടിൽ ആയിരുന്നു തുടർന്ന് ആനിക്കുഴികാട്ടിൽ മാർ മാത്യു എന്ന പേരിൽ അന്നത്തെ സിറോ മലബാർ സഭയുടെ തലവനായിരുന്ന വിതയത്തിൽ മാർ വർക്കി ശ്രേഷ്ഠ വലിയ മെത്രാപ്പോലീത്തായുടെ കൈവപ്പ് വഴി മെത്രാനായി അഭിഷിക്തനായി. ഇടുക്കി ജില്ലയിലെ കരിമ്പനാണ് രൂപത ആസ്ഥാനം.2018 ൽ മാർ മാത്യു ആനിക്കുഴികാട്ടിൽ വിശ്രമജീവിതത്തിലേക്ക് പ്രവേശിച്ചതിനെ തുടർന്ന് രൂപതയുടെ രണ്ടാമത്തെ മെത്രാനായി മാർ ജോൺ നെല്ലിക്കുന്നേലിനെ സഭയുടെ പരി. സുനഹദോസ് തിരഞ്ഞെടുക്കുകയും സഭയുടെ തലവനും പിതാവുമായ ആലഞ്ചേരി മാർ ഗീവർഗ്ഗീസ് ശേഷ്ഠ വലിയ മെത്രാപ്പോലിത്ത മെത്രാനായി അന്നേ വർഷം വാഴിക്കുകയും ചെയ്തു.2020 മെയ് 1 ന്‌ പ്രഥമ മെത്രാനായിരുന്ന മാർ മാത്യു ആനിക്കുഴികാട്ടിൽ കാലം ചെയ്യുകയും അദ്ദേഹത്തെ രൂപതാ ആസ്ഥാന ദൈവാലയമായ വാഴത്തോപ്പ് മാർ ഗീവർഗ്ഗീസ് സഹദാ കത്തീഡ്രൽ പള്ളിയിൽ കബറടക്കുകയും ചെയ്തു. രൂപതയ്ക്ക് കീഴിൽ 92 പള്ളികളും 216 ഓളം രൂപത വൈദീകരും മറ്റ് സന്യാസി-സന്യാസിനികളും സേവനം ചെയ്യുന്നു. ഇടയൻ എന്ന പേരിൽ മുഖപത്രവും പ്രസിദ്ധീകരിച്ച് വരുന്നു. ഇന്ന് ഇടുക്കി രൂപത ഹൈറേഞ്ചിലെ നാനാജാതി മതസ്ഥരുടെ രാഷ്ട്രീയ സാമൂഹിക വിദ്യാഭ്യാസ മേഖലയിൽ വളരെ പങ്കു വഹിക്കുന്നുണ്ട്. പാവനാത്മ കോളേജ് മുരിക്കാശ്ശേരി രൂപതയുടെ പ്രധാന വിദ്യാഭ്യാസ സ്ഥാപനങ്ങളിൽ ഒന്നാണ്. കൂടാതെ മറ്റനേകം വിദ്യാഭ്യാസ സ്ഥാപനങ്ങളും ആതുര സേവന കേന്ദ്രങ്ങളും ഹൈറേഞ്ചിൻ്റെ വിവിധയിടങ്ങളിൽ പ്രവത്തിക്കുന്നുണ്ട്. qgy2c6v21q7o6m4qi1fim0tvn9x8xzf 0 613369 4610538 4287588 2026-03-28T20:48:26Z InternetArchiveBot 146798 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 4610538 wikitext text/x-wiki {{pu|Chota Char Dham}} {{Chota Char Dham}} {{Location map+|India Uttarakhand|width=260|caption=The four places in [[Uttarakhand]]|places={{location map~|India Uttarakhand|label=Kedarnath|position=bottom|lat=30.735187|long=79.066911}} {{location map~|India Uttarakhand|label=Badrinath|lat=30.744729|long=79.4907558}} {{location map~|India Uttarakhand|label=Gangotri|lat=30.994206|long=78.941312}} {{location map~|India Uttarakhand|label=Yamunotri|position=left|lat=30.9989719|long=78.4625447}}}}{{Infobox Hindu temple|name=Chota Char Dham|image=|alt=|caption=|map_type=|native_name=|country=India|state=[[Uttarakhand]]|district=|location=|elevation_m=|deity=[[Vishnu]] ([[Badrinath]])<br />[[Shiva]] ([[Kedarnath]])<br />[[Ganga (goddess)|Ganga]] ([[Gangotri]]) <br />[[Yamuna]] ([[Yamunotri]])|festivals=|architecture=North Indian architecture|temple_quantity=|monument_quantity=|inscriptions=|year_completed=Unknown|creator=|website=}} ഇന്ത്യൻ സംസ്ഥാനമായ [[ഉത്തരാഖണ്ഡ്|ഉത്തരാഖണ്ഡിൽ]] [[ഹിമാലയം|ഹിമാലയത്തിൽ]] സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന ഒരു പ്രധാന [[ഹിന്ദു]] തീർത്ഥാടന സർക്യൂട്ടാണ് '''ചോട്ടാ ചാർ ധാം''' (വിവർത്തനം-ചെറിയ നാല് വാസസ്ഥലങ്ങൾ/ഇരിപ്പിടങ്ങൾ<ref name="char1">[http://www.india.com/business/chardham-to-get-rail-connectivity-indian-railways-pilgrimage-linking-project-to-cost-rs-43-29-crore-2124237/ Chardham to get rail connectivity; Indian Railways pilgrimage linking project to cost Rs 43.29k crore, India.com, 12 May 2017]</ref>). [[ഉത്തരാഖണ്ഡ്]] സംസ്ഥാനത്തിലെ ഗർവാൾ മേഖലയിൽ സ്ഥിതി ചെയ്യുന്ന ഈ സർക്യൂട്ട് [[ഗംഗോത്രി]], [[യമുനോത്രി]], [[കേദാർനാഥ് ക്ഷേത്രം|കേദാർനാഥ്]], [[ബദരിനാഥ് ക്ഷേത്രം|ബദരീനാഥ്]] എന്നീ നാല് സ്ഥലങ്ങൾ ഉൾക്കൊള്ളുന്നു.<ref>[http://gov.ua.nic.in/transport/chardham.htm Chard Dham Yatra] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090512200341/http://gov.ua.nic.in/transport/chardham.htm|date=12 May 2009}} – Govt. of Uttarakhand (Official website)</ref> ഛോട്ടാ ചാർ ധാമിൽ വരുന്ന ബദ്രീനാഥ് ദൈർഘ്യമേറിയ (ഓരോ ലക്ഷ്യസ്ഥാനവും രാജ്യത്തിന്റെ വിവിധ കോണുകളിലായി സ്ഥിതിചെയ്യുന്നു) ചാർധാമിന്റെ നാല് ലക്ഷ്യസ്ഥാനങ്ങളിൽ ഒന്നാണ്, ഇതിൽ നിന്നായിരിക്കും ഛോട്ടാ ചാർ ധാമിന് ഈ പേര് ലഭിച്ചിരിക്കുക.<ref>[https://web.archive.org/web/20140502222038/http://www.hindustantimes.com/india-news/dehradun/char-dham-yatra-kicks-off-as-portals-open/article1-1214974.aspx Char Dham yatra kicks off as portals open – Hindustan Times]</ref><ref>[http://www.indiapilgrimtours.com/articles/destination-profiles-of-the-holy-char-dhams-uttarakhand Destination Profiles of the Holy Char Dhams, Uttarakhand]</ref> ഛോട്ടാ ചാർ ധാം യാത്ര [[അക്ഷയതൃതീയ|അക്ഷയ തൃതീയ]] ([[ഗ്രിഗോറിയൻ കാലഗണനാരീതി|ഗ്രിഗോറിയൻ കലണ്ടറിൽ]] ഏപ്രിൽ അല്ലെങ്കിൽ മെയ്മാസത്തിൽ വരുന്ന) നാളിൽ ആരംഭിക്കുകയും ദീപാവലിക്ക് 2 ദിവസങ്ങൾക്ക് ശേഷം ഭായ്-ബിജ് (അല്ലെങ്കിൽ ഭായ് ദൂജ്) ദിനത്തിൽ അവസാനിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.<ref>{{Cite web|url=https://chardham.euttaranchal.com/opening-closing-dates.php|title=Char Dham Yatra Opening Dates – Badrinath Kedarnath Gangotri Temples 2021 Closing Opening Dates|access-date=1 December 2021|website=chardham.euttaranchal.com}}</ref> മെയ്, ജൂൺ മാസങ്ങളിൽ വലിയ അളവിൽ വിനോദസഞ്ചാരികൾ ഒഴുകിയെത്തുന്നു. ജൂലൈ അവസാനത്തിലും ഓഗസ്റ്റ് മാസത്തിലും (മൺസൂൺ സീസൺ) തീർഥാടകരുടെ എണ്ണക്കൂടുതലും കനത്ത മഴയും കാരണം തീർഥാടകർ, റോഡ് തടസ്സങ്ങൾ / മണ്ണിടിച്ചിലുകൾ അനുഭവിക്കാനുള്ള സാധ്യത കൂടുതലാണ്. [[വടക്കേ ഇന്ത്യയിലെ പ്രളയം, 2013|2013-ലെ ഉത്തരാഖണ്ഡ് വെള്ളപ്പൊക്കം]] പൊട്ടിപ്പുറപ്പെട്ടതിനുശേഷം താൽക്കാലികമായി നിർത്തിവച്ച വാർഷിക ''ചോട്ടാ ചാർ ധാം യാത്ര'' 2014 മെയ് മാസത്തിൽ പുനരാരംഭിച്ചു. ഉത്തരാഖണ്ഡ് സർക്കാരിന്റെ സജീവമായ നടപടികൾ കാരണം കാൽനടയാത്ര ഇപ്പോൾ മെച്ചപ്പെട്ടിട്ടുണ്ട്.<ref>{{Cite web|url=http://news.biharprabha.com/2014/04/char-dham-yatra-restarts-in-may-uttarakhand-assures-safety/|title=Char Dham and Hemkund Sahib Yatra to restart from May 2014|access-date=24 April 2014|website=IANS|publisher=news.biharprabha.com|archive-date=2019-01-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20190107000849/http://news.biharprabha.com/2014/04/char-dham-yatra-restarts-in-may-uttarakhand-assures-safety/|url-status=dead}}</ref> 2022-ൽ, വെറും 2 മാസത്തിനുള്ളിൽ (ജൂൺ 10 - ഓഗസ്റ്റ് 10), 2.8 ദശലക്ഷം തീർത്ഥാടകർ ഈ നാല് ക്ഷേത്രങ്ങൾ സന്ദർശിച്ചു. <ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/videos/toi-original/uttarakhand-28-lakh-pilgrims-visit-char-dham-in-60-days-choppers-flying-like-auto-rickshaws-experts-warn-of-consequences/videoshow/93475084.cms|title=Uttarakhand: 28 lakh pilgrims visit Char Dham in 60 days, choppers flying like auto-rickshaws, experts warn of consequences|access-date=12 August 2022|date=10 August 2022|website=The Times of India}}</ref> 2022 ൽ<ref>{{Cite web|url=https://www.namasteindiatrip.com/chardham|title=Char Dham Yatra &#124; Travel Guide to Char Dham (2022)}}</ref> 4.1 ദശലക്ഷം തീർത്ഥാടകർ ഛോട്ടാ ചാർധാം സന്ദർശിച്ചു. 1.4 ദശലക്ഷത്തിലധികം തീർത്ഥാടകർ ഇതിനകം കേദാർനാഥ് സന്ദർശിച്ചു, 600,000-ത്തിലധികം പേർ ഗംഗോത്രി സന്ദർശിച്ചു, 500,000-ത്തിലധികം പേർ യമുനോത്രി സന്ദർശിച്ചു. ഏകദേശം 1.5 ദശലക്ഷം തീർത്ഥാടകർ അതേ വർഷം തന്നെ ബദരീനാഥ് സന്ദർശിച്ചിട്ടുണ്ട്.<ref>{{Cite web|url=https://news.abplive.com/news/india/pm-modi-dons-traditional-chola-dora-hand-made-by-chamba-women-for-prayers-in-uttarakhand-1559239|title=PM Modi Dons Traditional 'Chola Dora' Hand Made by Chamba Women for Prayers in Uttarakhand|date=21 October 2022}}</ref> == ഉത്ഭവവും യഥാർത്ഥ ചാർ ധാമും == [[പ്രമാണം:Yamunotri_temple_and_ashram.jpg|ഇടത്ത്‌|ലഘുചിത്രം|250x250ബിന്ദു| [[യമുനോത്രി]] ക്ഷേത്രവും ആശ്രമങ്ങളും]] യഥാർത്ഥത്തിൽ, ഉപഭൂഖണ്ഡത്തിലെ നാല് പ്രധാന പോയിന്റുകളിൽ സ്ഥിതി ചെയ്യുന്ന നാല് പ്രധാന ക്ഷേത്രങ്ങളായ [[പുരി]], [[രാമേശ്വരം]], ദ്വാരക, ബദരീനാഥ് എന്നിവയാണ് ചാർ ധാം എന്ന പേരിൽ അറിയപ്പെടുന്നത്. ഒരു പുരാതന അഖിലേന്ത്യാ തീർത്ഥാടന സർക്യൂട്ട് ആയ യഥാർത്ഥ ചാർ ധാമിന്റെ രൂപീകരണം എട്ടാം നൂറ്റാണ്ടിലെ മഹാനായ പരിഷ്കർത്താവും തത്ത്വചിന്തകനുമായ ശങ്കരാചാര്യ ([[ആദി ശങ്കരൻ]]) യുടേതാണ്. യഥാർത്ഥ ചാർധാമിൽ, നാല് സ്ഥലങ്ങളിൽ മൂന്നെണ്ണം വൈഷ്ണവ (പുരി, ദ്വാരക, ബദരീനാഥ്) ആരാധന ഉള്ളത് ആണെങ്കിൽ ഒന്ന് ശൈവ (രാമേശ്വരം) ആണ്. രണ്ട് [[ശാക്തേയം|ശക്തി]] (ദേവത) ആരാധന സ്ഥലങ്ങൾ (യമുനോത്രി, ഗംഗോത്രി), ഒരു [[ശൈവമതം|ശൈവ]] ആരാധന കേന്ദ്രം (കേദാർനാഥ്), ഒരു [[വൈഷ്ണവമതം|വൈഷ്ണവ]] ആരാധന കേന്ദ്രം (ബദ്രിനാഥ്) എന്നിങ്ങനെ, ശൈവം, ശാക്തേയം, വൈഷ്ണവം എന്നീ മൂന്ന് പ്രധാന ഹിന്ദു പാരമ്പര്യങ്ങളിൽ നിന്നുള്ള ആരാധനാലയങ്ങൾ ചോട്ടാ ചാർ ധാമിൽ ഉൾപ്പെടുന്നു. 1950-കൾ വരെ 4000 മീറ്ററിലധികം ഉയരമുള്ള മലയോരപ്രദേശത്ത് ആയാസരഹിതവും ദൈർഘ്യമേറിയതുമായ നടപ്പാതകളിലൂടെ മാത്രമേ എത്തിച്ചേരാൻ കഴിയുമായിരുന്നുള്ളൂ, അതിനാൽ തന്നെ സന്യാസിമാരും ഈ സാഹസിക യാത്ര താങ്ങാൻ കഴിയുന്ന മതവിശ്വാസികളും മാത്രമായിരുന്നു ഛോട്ടാ ചാർ ധാം സന്ദർശനം പതിവായി നടത്തിയിരുന്നത്. വ്യക്തിഗത സൈറ്റുകളും സർക്യൂട്ടും താഴെയുള്ള സമതലങ്ങളിലെ ഹിന്ദുക്കൾക്ക് നന്നായി അറിയാമായിരുന്നെങ്കിലും, അവ വാർഷിക മത യാത്രകളുടെ വശമായിരുന്നില്ല. [[ഇന്ത്യ-ചൈന യുദ്ധം|1962-ലെ ഇന്ത്യയും ചൈനയും തമ്മിലുള്ള യുദ്ധത്തിനുശേഷം]], അതിർത്തി പ്രദേശത്തേക്കുള്ള വൻതോതിലുള്ള റോഡ് നിർമ്മാണവും മറ്റ് അടിസ്ഥാന സൗകര്യ വികസനവും ഇന്ത്യ ഏറ്റെടുത്തതിനാൽ ഛോട്ടാ ചാർ ധാമിലേക്കുള്ള യാത്ര മെച്ചപ്പെട്ടു. തീർഥാടകർക്ക് മിനി ബസുകളിലും ജീപ്പുകളിലും കാറുകളിലും നാല് ആരാധനാലയങ്ങളുടെ അടുത്തുള്ള സ്ഥലങ്ങളിലേക്ക് യാത്ര ചെയ്യാൻ കഴിഞ്ഞതിനാൽ, ഇടത്തരം വരുമാനമുള്ള ആളുകൾക്ക് ഛോട്ടാ ചാർ ധാം സർക്യൂട്ട് എത്തിച്ചേരാവുന്ന ദൂരത്തിലായി മാറി. വാഹനങ്ങൾ ബദരീനാഥ് ക്ഷേത്രത്തിലേക്കും ഗംഗോത്രി, യമുനോത്രി, കേദാർനാഥ് എന്നിവിടങ്ങളിലേക്കും 10 മുതൽ 15 വരെ കി.മീ ദൂരത്തിൽ വരെ എത്തുന്ന സ്ഥിതിയായി. == സമീപകാല വികസനം == ഇന്ന് ദക്ഷിണേഷ്യയിൽ നിന്നുമുള്ള തീർത്ഥാടകരുടെ പ്രധാന കേന്ദ്രമായി ചോട്ടാ ചാർ ധാം മാറിയിരിക്കുന്നു. ഇന്ന്, ഒരു ശരാശരി തീർത്ഥാടന സീസണിൽ ലക്ഷക്കണക്കിന് സന്ദർശകർ ഇവിടം സന്ദർശിക്കുന്നു, തീർത്ഥാടന കാലം ഏകദേശം ഏപ്രിൽ 15 മുതൽ [[ദീപാവലി]] വരെ (ചിലപ്പോൾ നവംബറിൽ) നീണ്ടുനിൽക്കും. സാധാരണയായി ജൂലൈ അവസാനത്തോടെ വരുന്ന മൺസൂണിന് മുമ്പുള്ള രണ്ട് മാസ കാലയളവിലാണ് സീസൺ ഏറ്റവും കനത്തത്. മഴ തുടങ്ങിയ ശേഷം, സൈറ്റുകളിലേക്കുള്ള യാത്ര അത്യന്തം അപകടകരമാണ്. മഴ ആരംഭിക്കുന്നതിന് മുമ്പുതന്നെ, സുരക്ഷ ഒരു പ്രധാന ആശങ്കയാണ്, കാരണം വിശാലമായ റോഡ് നിർമ്മാണവും കനത്ത ഗതാഗതവും പാറകളെ ഗുരുതരമായി അസ്ഥിരപ്പെടുത്തുകയും മാരകമായ മണ്ണിടിച്ചിലുകളും ബസ്/ജീപ്പ് അപകടങ്ങളും സ്ഥിരം സംഭവമാക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ഒരു സീസണിലെ മരണനിരക്ക് പലപ്പോഴും 200 കവിയുന്നു. ചില തീർത്ഥാടകർ മഴ അവസാനിച്ചതിന് ശേഷം, മഞ്ഞുവീഴ്ച കാരണം സൈറ്റുകൾ സഞ്ചാരയോഗ്യമല്ലാതാകുന്നതിന് മുമ്പു ഈ ക്ഷേത്രങ്ങൾ സന്ദർശിക്കാറുണ്ട്. ഒക്‌ടോബർ, നവംബർ മാസങ്ങളിലെ ശൈത്യകാലത്തിന്റെ തുടക്കത്തിൽ ആരാധനാലയങ്ങളിലെ താപനില വാസയോഗ്യമല്ലെങ്കിലും, മഴയ്ക്ക് ശേഷം സൈറ്റുകൾക്ക് ചുറ്റുമുള്ള പർവതദൃശ്യങ്ങൾ ഏറ്റവും ദൃശ്യമാകുമെന്ന് പറയപ്പെടുന്നു. [[വടക്കേ ഇന്ത്യയിലെ പ്രളയം, 2013|2013ലെ ഉത്തരേന്ത്യൻ വെള്ളപ്പൊക്കത്തിൽ]] ചോട്ടാ ചാർധാം ഒലിച്ചുപോയി. 2013 ജൂണിൽ ഉണ്ടായ ഏറ്റവും വലിയ വെള്ളപ്പൊക്കം ഛോട്ടാ ചാർ ധാമിന്റെ പല ഭാഗങ്ങൾക്കും കനത്ത നാശം വിതച്ചു, പ്രത്യേകിച്ച് കേദാർനാഥ് പട്ടണം ഏറെക്കുറെ നശിച്ചു.<ref>''Chār Dhām Yātra: Ecstatic Flight Into Himalayas'', by G. R. Venkatraman. Published by [[Bharatiya Vidya Bhavan]], 1988.</ref> 432.92 ബില്യൺ രൂപ (6.6 ബില്യൺ യുഎസ് ഡോളർ) ചെലവ് വരുന്ന, 321 കിലോമീറ്റർ ദൈർഘ്യമുള്ള ഛോട്ടാ ചാർ ധാം റെയിൽവേ പദ്ധതിയുടെ നിർമ്മാണം 2017 മെയ് മാസത്തിൽ ഇന്ത്യാ ഗവൺമെന്റ് ഫൈനൽ ലൊക്കേഷൻ സർവേ (എഫ്എസ്എൽ) ഉപയോഗിച്ച് ആരംഭിച്ചു.<ref name="char1"/><ref name="char2">[http://timesofindia.indiatimes.com/city/dehradun/railway-minister-lays-foundation-stone-for-final-location-survey-on-char-dham-route/articleshow/58659661.cms Railway minister lays foundation stone for final location survey on char dham route, India Times news, 13-May-2017]</ref> == തീർത്ഥാടന കേന്ദ്രങ്ങൾ == {{Location map+|Uttarakhand|width=240|caption=Pilgrimage|places={{location map~|Uttarakhand|label=Kedarnath|position=left|lat=30.735187|long=79.066911}} {{location map~|Uttarakhand|label=Badrinath|lat=30.744729|long=79.4907558}} {{location map~|Uttarakhand|label=Gangotri|lat=30.994206|long=78.941312}} {{location map~|Uttarakhand|label=Yamunotri|position=left|lat=30.9989719|long=78.4625447}} {{location map~|Uttarakhand|label=Dehradun|label_size=75|mark=City_locator_13.svg|lat=30.318|long=78.029}} {{location map~|Uttarakhand|label=Rishikesh|label_size=75|mark=City_locator_13.svg|lat=30.087|long=78.267}} {{location map~|Uttarakhand|label=Haridwar|label_size=75|mark=City_locator_13.svg|lat=29.956|long=78.17}}}} [[ഹരിദ്വാർ|ഹരിദ്വാറിൽ]] നിന്നോ [[ഋഷികേശ്|ഋഷികേശിൽ]] നിന്നോ [[ഡെറാഡൂൺ|ഡെറാഡൂണിൽ]] നിന്നോ ആണ് തീർത്ഥാടന കേന്ദ്രങ്ങളിലേക്കുള്ള പ്രവേശനം. ഇനിപ്പറയുന്ന ക്രമത്തിൽ സൈറ്റുകൾ സന്ദർശിക്കുക എന്നതാണ് ആചാരം:<ref name="Dan Sin">{{Cite web|url=https://clevercrumb.com/char-dham/char-dham-names/|title=Char Dham Names|access-date=2023-04-13|last=sin|first=dan|date=2023-04-13|website=clevercrumb|language=en-US|archive-date=2023-04-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20230412223733/https://clevercrumb.com/char-dham/char-dham-names/|url-status=dead}}</ref> # [[യമുന|യമുനാ]] നദിയുടെ ഉത്ഭവസ്ഥാനവും യമുനാദേവിയുടെ തലയുമായ ''[[യമുനോത്രി ക്ഷേത്രം|യമുനോത്രി]]''. # [[ഗംഗാനദി|ഗംഗയുടെ]] (ഗംഗ നദി) ഉത്ഭവസ്ഥാനവും [[ഗംഗാദേവി|ഗംഗാദേവിയുടെ]] തലയുമായ ''[[ഗംഗോത്രി]]''. # ഹിന്ദു ദേവനായ [[ശിവൻ|ശിവന്റെ]] 12 ''[[ജ്യോതിർലിംഗങ്ങൾ|ജ്യോതിർലിംഗങ്ങളിൽ]]'' ഒന്നായി ആരാധിക്കപ്പെടുന്ന ''[[കേദാർനാഥ് ക്ഷേത്രം|കേദാർനാഥ്]]'', ഉത്തരാഖണ്ഡിലെ [[പഞ്ച കേദാരം|പഞ്ച് കേദാർ]] ക്ഷേത്രങ്ങളിൽ ഏറ്റവും മുൻപന്തിയിൽ നിൽക്കുന്ന ക്ഷേത്രമാണിത്. # 108 [[ദിവ്യദേശങ്ങൾ|ദിവ്യദേശങ്ങളിൽ]] ഒന്നായ ''[[ബദരിനാഥ് ക്ഷേത്രം|ബദരീനാഥ്]],'' ബദ്രിനാരായണന്റെ ഭാവത്തിൽ ഉള്ള, ഹിന്ദു ദേവനായ [[വിഷ്ണു|വിഷ്ണുവിന്റെ]] ഇരിപ്പിടമാണ്. == ഉത്തരാഖണ്ഡ് ചാർ ധാം: തുറക്കുന്നതും അവസാനിക്കുന്നതുമായ തീയതികൾ 2023 == എല്ലാ വർഷവും, വേനൽ ആരംഭിക്കുന്നതിനാൽ ഏപ്രിൽ അല്ലെങ്കിൽ മെയ് മാസങ്ങളിൽ ചാർധാമിലെ ക്ഷേത്രങ്ങൾ തുറക്കുകയും , ഒക്ടോബർ അല്ലെങ്കിൽ നവംബർ മാസങ്ങളിൽ ശൈത്യകാലം ആരംഭിക്കുന്നതോടെ അടയ്ക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ഏപ്രിൽ മുതൽ മെയ് വരെ ഒക്ടോബർ മുതൽ നവംബർ വരെ തീർത്ഥാടകർക്ക് കേദാർനാഥ്, ബദരീനാഥ്, ഗംഗോത്രി, യമുനോത്രി എന്നിവ സന്ദർശിക്കാം. എല്ലാ ആരാധനാലയങ്ങളും ശൈത്യകാലം മുഴുവൻ അടച്ചിരിക്കും, എന്നിരുന്നാലും ഈ സമയത്ത് ഭക്തിക്കായി ഇവിടം സന്ദർശിക്കാവുന്നതാണ് . <ref>{{Cite web|url=http://nandatravels.in/2023/01/07/chardham-yatra-opening-dates-2023/|title=Chardham Yatra opening dates 2023|access-date=2023-01-07|last=pal|first=amrish|date=2023-01-07|website=nanda travels|language=en-US|archive-date=2023-01-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20230107204009/http://nandatravels.in/2023/01/07/chardham-yatra-opening-dates-2023/|url-status=dead}}</ref> ചാർ ധാം തുറക്കുന്നതും അവസാനിക്കുന്നതുമായ തീയതികൾ 2023<ref>{{Cite web|url=https://www.bhaktikaro.com/char-dham-opening-closing-dates-2023/|title=Chardham Yatra opening dates 2023|access-date=2023-02-18|last=pal|first=amrish|date=2023-02-18|website=Bhaktikaro|language=en-US|archive-date=2023-02-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20230227131754/https://www.bhaktikaro.com/char-dham-opening-closing-dates-2023/|url-status=dead}}</ref> {| class="wikitable" !ചാർധാം ക്ഷേത്രങ്ങൾ ! ആരംഭിക്കുന്ന തീയതി ! അവസാനിക്കുന്ന തിയ്യതി |- | '''കേദാർനാഥ്''' | 2023 ഏപ്രിൽ 25 | 14 നവംബർ 2023 (താൽക്കാലികം) |- | '''ബദരീനാഥ്''' | 27 ഏപ്രിൽ 2023 | 21 നവംബർ 2023 (താൽക്കാലികം) |- | '''ഗംഗോത്രി''' | 22 ഏപ്രിൽ 2023 | 13 നവംബർ 2023 (താൽക്കാലികം) |- | '''യമുനോത്രി''' | 22 ഏപ്രിൽ 2023 | 14 നവംബർ 2023 (താൽക്കാലികം) |} == അവലംബം == {{Reflist}} {{Hindu holy cities}} {{Uttarakhand}} [[വർഗ്ഗം:ഉത്തരാഖണ്ഡ്]] [[വർഗ്ഗം:ഇന്ത്യയിലെ ഹിന്ദു തീർത്ഥാടന കേന്ദ്രങ്ങൾ]] [[വർഗ്ഗം:ഛോട്ടാ ചാർധാം ക്ഷേത്രങ്ങൾ]] n659hfyot986filv3j9xqngljofxfb6 0 622537 4610492 4602566 2026-03-28T12:53:27Z ~2026-19180-06 215799 4610492 wikitext text/x-wiki {{prettyurl|Kelakam}} {{For|ഇതേപേരിലുള്ള ഗ്രാമപഞ്ചായത്തിന്|കേളകം ഗ്രാമപഞ്ചായത്ത്}} {{Infobox settlement | name = കേളകം | official_name = | other_name = | nickname = | settlement_type = പട്ടണം | image_skyline = Kelakam views.jpg | image_alt = | image_caption = | pushpin_map = India Kerala#India | pushpin_label_position = right | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = കേളകം, കേരളം | coordinates = {{coord|11.8945|N|75.8098|E|display=inline,title}} | subdivision_type = [[രാജ്യം]] | subdivision_name = {{flag|ഇന്ത്യ}} | subdivision_type1 = [[സംസ്ഥാനം]] | subdivision_name1 = [[കേരളം]] | subdivision_type2 = [[ജില്ല]] | subdivision_name2 = [[കണ്ണൂർ ജില്ല|കണ്ണൂർ]] | subdivision_type3 = [[താലൂക്ക്]] | subdivision_name3 = [[ഇരിട്ടി]] | established_title = <!-- Established --> | established_date = | founder = | named_for = | government_type = [[ഗ്രാമപഞ്ചായത്ത്]] | governing_body = കേളകം ഗ്രാമപഞ്ചായത്ത് | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_rank = | area_total_km2 = 77.92 | elevation_footnotes = <ref>{{Cite web |url=https://en-in.topographic-map.com/maps/bg0l/Kelakam/ |title=kelakam elevation map |website=topographic-map.com}}</ref> | elevation_m = 116 | population_total = 20,747 | population_as_of = 2011 | population_rank = | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_footnotes = <ref>{{Cite web|url=https://dop.lsgkerala.gov.in/en/node/1027|title=കണ്ണൂർ ജില്ലയിലെ ഗ്രാമ പഞ്ചായത്തുകളുടെ അടിസ്ഥാന വിവരങ്ങൾ {{pipe}} Deparyment of Panchayats|access-date=2026-02-08|archive-date=2025-11-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20251118132145/https://dop.lsgkerala.gov.in/en/node/1027|url-status=dead}}</ref> | demographics_type1 = ഭാഷകൾ | demographics1_title1 = ഔദ്യോഗികം | demographics1_info1 = [[മലയാളം]], ഇംഗ്ലീഷ് | timezone1 = [[Indian Standard Time|IST]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = [[Postal Index Number|PIN]] | postal_code = 670674 | area_code_type = Telephone code | area_code = 0490 | registration_plate = KL-78 | blank1_name_sec1 = [[Human sex ratio|Sex ratio]] | blank1_info_sec1 = 1,032 [[male|♂]]/[[female|♀]] | blank2_name_sec1 = സാക്ഷരത | blank2_info_sec1 = 94.6% | blank3_name_sec1 = [[നിയോജക മണ്ഡലം]] | blank3_info_sec1 = [[പേരാവൂർ നിയമസഭാമണ്ഡലം|പേരാവൂർ]] | blank4_name_sec1 = [[ലോക്സഭ]] | blank4_info_sec1 = [[കണ്ണൂർ ലോക്സഭാമണ്ഡലം|കണ്ണൂർ]] | blank1_name_sec2 = [[Climate of India|Climate]] | blank1_info_sec2 = [[Climatic regions of India|Mild Climate]] <small>([[Köppen climate classification|Köppen]])</small> | website = http://lsgkerala.in/kelakampanchayat/ | iso_code = [[ISO 3166-2:IN|IN-KL]] | footnotes = }} കേരളത്തിലെ [[കണ്ണൂർ ജില്ല|കണ്ണൂർ ജില്ലയിൽ]] [[ഇരിട്ടി (താലൂക്ക്)|ഇരിട്ടി താലൂക്കിലെ]] ഒരു മലയോര പട്ടണമാണ് '''കേളകം'''.<ref name="censusindia">{{cite web|url=http://www.censusindia.gov.in/Census_Data_2001/Village_Directory/Population_data/Population_5000_and_Above.aspx|title=Census of India : Villages with population 5000 & above|first=Registrar General & Census Commissioner, India|accessdate=2008-12-10}}</ref> കേളകം ഗ്രാമപഞ്ചായത്തിൻ്റെ ആസ്ഥാനമായ ഈ ചെറു പട്ടണം പശ്ചിമഘട്ടത്തോട് ചേർന്നാണ് സ്ഥിതി ചെയ്യുന്നത്. കേരളത്തിലെ മലയോര ഹൈവേ അഥവാ [[സംസ്ഥാനപാത 59 (കേരളം)|സംസ്ഥാന പാത 59]] ഉം നിർദ്ദിഷ്ട മാനന്തവാടി മട്ടന്നൂർ വിമാനത്താവള റോഡും ഈ ഗ്രാമത്തിലൂടെ കടന്നുപോകുന്നു.<ref name="censusindia2">{{cite web|url=http://www.censusindia.gov.in/Census_Data_2001/Village_Directory/Population_data/Population_5000_and_Above.aspx|title=Census of India : Villages with population 5000 & above|access-date=2008-12-10|publisher=Registrar General & Census Commissioner, India}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://lsgkerala.gov.in/electionupdates/deStatusLB.php?distID=13|title=DE Status|access-date=2026-02-08|archive-date=2021-06-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20210614095249/https://lsgkerala.gov.in/electionupdates/deStatusLB.php?distID=13|url-status=dead}}</ref> ==സ്ഥാനം== [[കണ്ണൂർ|കണ്ണൂർ നഗരത്തിൽ]] നിന്ന് 56 കി.മീ (വഴി ശിവപുരം, മാലൂർ, പേരാവൂർ) കിഴക്ക് മാറിയും താലൂക്ക് ആസ്ഥാനമായ [[ഇരിട്ടി|ഇരിട്ടിയിൽ]] നിന്നും 23 കി.മീ (വഴി ആറളം, പാലപ്പുഴ) തെക്ക് കിഴക്കായും ജില്ലയിലെ പ്രസിദ്ധ തീർത്ഥാടന കേന്ദ്രമായ [[കൊട്ടിയൂർ|കൊട്ടിയൂരിൽ]] നിന്നും കേവലം 7 കി.മീ വടക്ക് പടിഞ്ഞാറുമായാണ് കേളകം സ്ഥിതി ചെയ്യുന്നത്. [[വയനാട് ജില്ല|വയനാട് ജില്ലയിലെ]] പ്രമുഖ പട്ടണമായ [[മാനന്തവാടി]] കേളകത്ത് നിന്നും 30 കിലോമീറ്ററോളം തെക്ക് കിഴക്കായി സ്ഥിതിചെയ്യുന്നു. == ഭൂമിശാസ്ത്രം == പശ്ചിമഘട്ട മലനിരകളുടെ പടിഞ്ഞാറൻ ചരിവിലുള്ള കുന്നിൻ പ്രദേശങ്ങളിൽ സ്ഥിതി ചെയ്യുന്ന ഒരു ചെറിയ പട്ടണമാണിത്. ബാവലി നദി പട്ടണത്തിലൂടെ ഒഴുകുന്നു. കൊട്ടിയൂർ വടക്കേശ്വരം ക്ഷേത്രം ഇതിന് ഏഴ് കിലോമീറ്റർ അകലെയാണ്. പത്ത് കിലോമീറ്റർ അകലെയുള്ള ആറളം വന്യജീവി സങ്കേതത്തിനടുത്താണ് ഇത് സ്ഥിതി ചെയ്യുന്നത്. ==ഗതാഗതം== ===റോഡ്=== കേരളത്തിലെ ഏറ്റവും നീളമേറിയ സംസ്ഥാനപാതയായ [[സംസ്ഥാനപാത 59 (കേരളം)|സംസ്ഥാനപാത 59]] അഥവാ മലയോര ഹൈവേ കേളകത്തിലൂടെ കടന്നുപോകുന്നു. നിർദ്ദിഷ്ട [[മാനന്തവാടി]] - കണ്ണൂർ വിമാനത്താവള നാലുവരിപ്പാത കേളകം പട്ടണത്തെ ഒഴിവാക്കി ബൈപ്പാസ് റോഡിലൂടെയാണ് കടന്നുപോകുന്നത്. കേളകത്തെയും [[കൊളക്കാട്|കൊളക്കാടിനെയും]] [[നെടുംപൊയിൽ|നെടുംപൊയിലിനെയും]] ബന്ധിപ്പിച്ചുകൊണ്ടുള്ള പാതയാണ് വാരപ്പീടിക മഞ്ഞളാംപുറം റോഡ്. പൊതുമരാമത്ത് വകുപ്പിൻ്റെ കീഴിലെ മറ്റൊരു പാതയാണ് കേളകം അടയ്ക്കാത്തോട് റോഡ്. ===റെയിൽവേ=== കേളകത്ത് റെയിൽവേ സൗകര്യങ്ങൾ ലഭ്യമല്ല. 52 കിലോമീറ്റർ അകലെയുള്ള [[തലശ്ശേരി തീവണ്ടി നിലയം|തലശ്ശേരിയാണ്]] ഏറ്റവും അടുത്തുള്ള റെയിൽവേ സ്റ്റേഷൻ. ===വിമാനം=== കേളകത്ത് നിന്ന് 36 കിലോമീറ്റർ പടിഞ്ഞാറായി സ്ഥിതി ചെയ്യുന്ന [[കണ്ണൂർ അന്താരാഷ്ട്ര വിമാനത്താവളം]] ആണ് അടുത്തുള്ള വിമാനത്താവളം. കോഴിക്കോട്, മംഗലാപുരം വിമാനത്താവളങ്ങളും ഏറെ അകലെയല്ല. == അവലംബങ്ങൾ == {{reflist}} {{Kannur-geo-stub}} [[വർഗ്ഗം: കണ്ണൂർ ജില്ലയിലെ ഗ്രാമങ്ങൾ]] {{കണ്ണൂർ ജില്ല}} qod2sttvl7dgtvbahr78sfib3hhj2c3 0 647584 4610600 4570309 2026-03-29T07:09:44Z InternetArchiveBot 146798 Rescuing 0 sources and tagging 3 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 4610600 wikitext text/x-wiki {{PU|DataFlex}} {{Infobox software | screenshot = DF Logo Compact RGB.png | caption = | developer = Data Access Worldwide | released = <!-- {{Start date|YYYY|MM|DD|df=yes/no}} --> | discontinued = | latest release version = 24.0.<ref name="latest release">{{cite web|title=DataFlex 2024/24.0 Release|url=https://support.dataaccess.com/Forums/showthread.php?70883-DataFlex-2024-Released-Download-now!|access-date=March 13, 2024}}{{പ്രവർത്തിക്കാത്ത കണ്ണി|date=മാർച്ച് 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | latest release date = {{Start date and age|2024|03|13|df=no}}<ref name="latest release"/> | programming language = | operating system = [[Microsoft Windows]]<ref name="PC Magazine">{{cite web |title=Definition of: DataFlex |url=https://www.pcmag.com/encyclopedia/term/40897/dataflex |publisher=PC Magazine |access-date=February 6, 2020}}</ref><ref>{{cite web|title=Installing DataFlex|url=http://johanbroddfelt.se/installing_dataflex-30 |publisher=Johan Broddfeld comments on code|access-date=6 February 2020}}</ref> | platform = | language = | genre = [[Object-oriented programming|Object-oriented]], [[Integrated development environment]], [[programming language]], [[application framework]], [[Structured programming|structured]], [[Imperative programming|imperative]] | license = [[Commercial software|Commercial]] [[proprietary software]]<ref>[https://www.dataaccess.com/resources/licensing/dataflex-studio-license-978 “DataFlex License Info”]{{പ്രവർത്തിക്കാത്ത കണ്ണി|date=മാർച്ച് 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | website = {{URL|www.DataAccess.com/DataFlex }} }} '''ഡാറ്റാഫ്ലെക്സ്''' ഒരു [[programming language|പ്രോഗ്രാമിംഗ് ഭാഷയും]] സോഫ്റ്റ്‌വെയർ വികസന ഉപകരണവുമാണ്, ഇത് [[database|ഡാറ്റാബേസുകളുമായി]] പ്രവർത്തിക്കുന്ന അപ്ലിക്കേഷനുകൾ സൃഷ്ടിക്കാൻ സഹായിക്കുന്നു. ഇത് ഒരു [[Object-oriented programming|ഒബ്ജക്റ്റ്-ഓറിയെന്റഡ്]] [[High-level programming language|ഹൈ-ലെവൽ പ്രോഗ്രാമിംഗ് ഭാഷയാണ്]]. ഇത് [[വിൻഡോസ്]], വെബ്, മൊബൈൽ പ്ലാറ്റ്‌ഫോമുകളിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്ന [[computer software|സോഫ്റ്റ്‌വെയറുകൾ]] വികസിപ്പിക്കാൻ ഉപയോഗിക്കാം. 1982-ൽ ഡാറ്റ ആക്സസ് കോർപ്പറേഷൻ ഇത് വികസിപ്പിച്ചു. ഇത് പ്രോഗ്രാമർമാർക്ക് എളുപ്പത്തിൽ [[GUI|ജിയുഐ]] ആപ്ലിക്കേഷനുകൾ രൂപകൽപന ചെയ്യാനും ഡാറ്റാബേസ് മാനേജ്മെന്റും ചെയ്യാനുമുള്ള സാദ്ധ്യത നൽകുന്നു. ഇത് വിശാലമായ വിഷ്വൽ ഇന്റർഫേസ് ടൂളുകൾ ഉപയോഗിച്ച് പ്രോഗ്രാമിംഗ് പ്രക്രിയ എളുപ്പമാക്കുന്നു<ref name="Krauskopf">[http://www.decompile.com/dataflex/index.htm “DataFlex: An Introduction by Curtis Krauskopf”]</ref><ref name="PC Magazine"/><ref>{{cite journal | year =1982 | title =DataFlex for Creators | url =https://books.google.com/books?id=MjAEAAAAMBAJ&q=in+which+languages+DataFlex+available&pg=PA40 | journal =InfoWorld | volume =4 | issue =26 }}</ref><ref>[https://books.google.com/books?id=yjAEAAAAMBAJ&dq=InfoWorld+dataflex&pg=PA71 “InfoWorld (June 1, 1987)”]</ref>. ==ചരിത്രവും അവലോകനവും== ഡാറ്റഫ്ലെക്സ് 1982-ൽ ആരംഭിച്ചു, ഡാറ്റ ആക്‌സസ് കോർപ്പറേഷൻ(1976-ൽ സ്ഥാപിതമായത്) എന്ന കമ്പനി ഒരു പ്രത്യേക പ്രോഗ്രാമിംഗ് ഭാഷ വികസിപ്പിച്ചു. ഈ ഭാഷ ഉപയോഗിച്ച് ആപ്ലിക്കേഷനുകൾ ഏത് തരത്തിലുള്ള കമ്പ്യൂട്ടർ സിസ്റ്റത്തിലും പ്രവർത്തിക്കാൻ സാധിക്കും, [[computer hardware|ഹാർഡ്‌വെയർ]] വ്യത്യാസങ്ങൾ വിഷയമായിരുന്നില്ല<ref>{{cite journal |year =1984 |title = DataFlex: Programming Gymnastics |url =https://books.google.com/books?id=vQDibG12bVcC&pg=PA253 |journal = PC |volume =3 |issue =17 }}</ref><ref name="PC Magazine"/><ref>{{cite magazine |date=March 8, 1982 |title=InfoNews/Software, CP/M, DataFlex |url=https://archive.org/details/sim_infoworld_1982-03-08_4_9/page/46 |magazine=InfoWorld |publisher= IDG |issn=0199-6649 |volume=4 |number=9 |page=46}}</ref>. പൂർണ്ണമായും വികസിപ്പിച്ചെടുത്തതും വാണിജ്യപരമായി ഉപയോഗിക്കുന്നതുമായ നാലാം തലമുറ പ്രോഗ്രാമിംഗ് ഭാഷയുടെ (4GL) താരതമ്യേന ആദ്യകാല ഉദാഹരണമായിട്ടാണ് ഇത് ആരംഭിച്ചത്. ഡാറ്റഫ്ലെക്സ് ആദ്യകാലങ്ങളിൽ സിപിഐഎം(CP/M), [[MS-DOS|എംഎസ്ഡോസ്]], ടർബോഡോസ്(TurboDOS), നോവൽ നെറ്റ്വെയർ(Novell NetWare)<ref>{{Cite magazine |last=Aarons |first=Richard N. |date= September 4, 1984 |title= DataFlex: Programming Gymnastics |magazine= PC Magazine |publisher=Ziff Davis |issn=0888-8507 |volume=3 |number=17 |pages= 253–255 |url= https://books.google.com/books?id=vQDibG12bVcC&pg=PA253 |access-date= March 8, 2017 }}</ref>, [[ഒ.എസ് / 2|ഒഎസ്/2]](OS/2), [[Unix|യുണിക്സ്]], വിഎംഎസ്(VMS), ഐബിഎം എയ്ക്സ്(IBM AIX) പോലുള്ള [[operating system|ഓപ്പറേറ്റിംഗ് സിസ്റ്റങ്ങളിൽ]] ലഭ്യമായിരുന്നു<ref>{{cite magazine |last1=Duncan |first1=Judy |last2=Petreley |first2=Nicholas |last3=Chiu |first3=Peter |last4=Mathews |first4=Carla |date=November 18, 1991 |title=Product comparison, Database building blocks |url=https://archive.org/details/sim_infoworld_1991-11-18_13_46/page/92 |magazine=InfoWorld |publisher= IDG |issn=0199-6649 |volume=13 |number=46 |page=92}}</ref>. ഇത് വിവിധ പ്ലാറ്റ്‌ഫോമുകളിൽ പ്രവർത്തിക്കാൻ ശേഷിയുള്ള പ്രോഗ്രാമിംഗ് ഭാഷയായി വിശേഷിക്കപ്പെട്ടു. 1985-ൽ, ഡാറ്റാഫ്ലെക്‌സ് വിവിധ ഉയർന്ന സാങ്കേതിക വ്യവസായങ്ങളിൽ പ്രയോഗിക്കപ്പെട്ടു, അവയിൽ ഓട്ടോമേറ്റഡ് ഇൻവെന്ററി നിയന്ത്രണ സംവിധാനങ്ങളും ഇൻഷുറൻസ് തട്ടിപ്പു കണ്ടെത്തൽ സിസ്റ്റങ്ങളും ഉൾപ്പെടുന്നു. ഈ സാങ്കേതികവിദ്യയിലൂടെ വ്യവസായങ്ങളിൽ പ്രവർത്തനക്ഷമതയും സംശയാസ്പദമായ പ്രവർത്തനങ്ങൾ കണ്ടെത്തലും സാധ്യമായിരുന്നു. ഡാറ്റാഫ്ലെക്‌സ് നിഷ് അപ്ലിക്കേഷൻ ഡെവലപ്മെന്റ് എൺവയൺമെന്റിൽ വർഷങ്ങളായി നിലനിന്നു(നിഷ് ആപ്ലിക്കേഷൻ ഡെവലപ്മെന്റ് എൺവയൺമെന്റ്(niche application development environment) എന്നത് ഒരു പ്രത്യേക വ്യവസായമോ പ്രവർത്തനമോ അഭിമുഖീകരിക്കുന്ന പ്രത്യേക ആവശ്യങ്ങൾ നിറവേറ്റുന്ന സോഫ്റ്റ്‌വെയർ പ്ലാറ്റ്‌ഫോം അല്ലെങ്കിൽ [[സോഫ്റ്റ്‌വെയർ ഫ്രെയിംവർക്ക്|ഫ്രെയിംവർക്കാണ്]]). ഡേറ്റാഫ്ലെക്‌സ് ഉൽപ്പന്നം ഒറാക്കിൾ ഡേറ്റാബേസ്, മൈക്രോസോഫ്റ്റ് എസ്ക്യൂഎൽ സെർവർ, ഐബിഎം ഡിബി2(Db2), [[MySQL|മൈഎസ്ക്യൂഎൽ]], [[PostgreSQL|പോസ്റ്റ്ഗ്രെഎസ്‌ക്യുഎൽ]], ഡാറ്റാഫ്ലെക്‌സ് ഒഡിബിസി പ്രോട്ടോക്കോൾ(ODBC-ഒഡിബിസി പ്രോട്ടോക്കോൾ ഒരു സ്റ്റാൻഡേഡ് ഇന്റർഫേസ് ആണ്, ഇത് വ്യത്യസ്ത ഡേറ്റാബേസുകളുമായി സംവദിക്കാൻ ആപ്ലിക്കേഷനുകളെ അനുവദിക്കുന്നു. ഒഡിബിസി പ്രോട്ടോക്കോൾ ഉപയോക്താക്കൾക്ക് വിവിധ ഡേറ്റാബേസ് മാനേജ്മെന്റ് സിസ്റ്റങ്ങളുമായി എളുപ്പത്തിൽ കണക്ട് ചെയ്യാനും പ്രവർത്തിക്കാനും സാധിക്കുന്നു) വഴി വിവിധ ഡേറ്റാബേസുകളുമായി ബന്ധപ്പെടാനും പ്രവർത്തിക്കുവാനും കഴിയുന്നു. ഡാറ്റാഫ്ലെക്‌സ് ആപ്ലിക്കേഷനുകൾ ഏകദേശം 3 ദശലക്ഷം ഉപയോക്താക്കൾ ഉപയോഗിക്കുന്നു. 1991-ൽ 3.0 പതിപ്പ് പുതിയ ഇന്റർഫേസ് സഹിതം പുറത്തിറക്കിയപ്പോൾ<ref>[https://books.google.com/books?id=lFAEAAAAMBAJ&dq=InfoWorld+dataflex&pg=PA13 InfoWorld], August 12, 1991</ref>, 2014-ൽ ഡാറ്റാ ആക്സസ് 2014/18.0 പതിപ്പ് പുറത്തിറക്കി<ref>[https://www.benzinga.com/pressreleases/14/09/p4832355/dataflex-201418-0-released-by-data-access-worldwide Benzinga]: "DataFlex 2014/18.0 Released by Data Access Worldwide"</ref>. ഡാറ്റാഫ്ലെക്‌സ് 2023/23.0 പതിപ്പ് പുറത്തിറക്കിയപ്പോൾ ഫ്ലെക്സ്ട്രോൺ ടെക്നോളജി അവതരിപ്പിച്ചു, ഇത് വിൻഡോസ് ഡെസ്ക്ടോപ്പ് ആപ്ലിക്കേഷനുകൾക്കുള്ളിൽ വെബ് കൺട്രോളുകൾ ഉപയോഗിക്കുന്നതിനുള്ള അവസരം സൃഷ്ടിച്ചു. ഡാറ്റാഫ്ലെക്‌സ് ഒരു കമ്പ്യൂട്ടർ പ്രോഗ്രാമാണ്, അത് ഒരു സോഫ്‌റ്റ്‌വെയർ കമ്പനിയായ ഡാറ്റാ ആക്സസ് വേൾഡ് വൈഡാണ് ഇത് നൽകുന്നത്. ഈ കമ്പനി പ്രോഗ്രാമുകൾ ആലോചിച്ച്, വികസിപ്പിച്ച് ലോകമാകെയുള്ള ഉപയോക്താക്കളിലേക്കും ബിസിനസ്സുകളിലേക്കും എത്തിക്കുന്നു. ഇതിന്റെ പ്രധാന ഓഫിസുകൾ അമേരിക്കയിലെ [[മയാമി]], [[ഫ്ലോറിഡ]], [[നെതർലന്റ്സ്]], ഹെംഗേലോ, [[ബ്രസീൽ]], [[സാവോ പോളോ]] എന്നിവിടങ്ങളിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്നു<ref>[https://www.dataaccess.com/products/dataflex/overview-206 dataaccess.com]{{പ്രവർത്തിക്കാത്ത കണ്ണി|date=മാർച്ച് 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}: “DataFlex - Overview”]</ref>. ==ഫീച്ചറുകൾ== ഡാറ്റാഫ്ലെക്‌സ് ഭാഷ ഡാറ്റാബേസ് ഓപ്പറേഷനുകൾ, [[GUI|ഗ്രാഫിക്കൽ ഇന്റർഫേസുകൾ]], വെബ് ആപ്ലിക്കേഷനുകൾ, റിപ്പോർട്ടുകൾ തുടങ്ങിയവ എളുപ്പത്തിൽ വികസിപ്പിക്കാൻ ആവശ്യമായ ഫീച്ചറുകളും ടൂൾസുകളും പ്രദാനം ചെയ്യുന്നു. താഴെ കൊടുത്തിരിക്കുന്നവയെ ഈ പ്രോഗ്രാമിംഗ് ഭാഷ പിന്തണയ്ക്കുന്നു: *അത് നിരവധി ഡാറ്റാബേസ് എൺവയൺമെന്റുകളെ പിന്തുണയ്ക്കുന്നു: ഓറക്കിൾ ഡാറ്റാബേസ്, മൈക്രോസോഫ്റ്റ് എസ്ക്യുഎൽ സെർവർ, ഐ.ബി.എം. ഡിബി2, മൈഎസ്ക്യൂഎൽ, പോസ്ഗ്രേഎസ്ക്യൂഎൽ കൂടാതെ ഏതെങ്കിലും ഒഡിബിസി ഡാറ്റാബേസും ഉൾക്കൊള്ളുന്നു. *കോഡ് മാറ്റങ്ങൾ വരുത്താതെ ഡാറ്റാബേസ് ബാക്ക്‌എൻഡ്‌സ് മാറ്റുക(ഡാറ്റാബേസ് ബാക്ക്‌എൻഡ്‌സ്, ഡാറ്റാ സൂക്ഷിക്കുകയും, പ്രോസസ് ചെയ്യുകയും, ആപ്ലിക്കേഷനുകളും ഉപയോക്താക്കളും തമ്മിലുള്ള ഡാറ്റാ ഇടപാടുകൾ നിയന്ത്രിക്കുകയും, മറ്റ് സിസ്റ്റങ്ങളുമായി ഡാറ്റാ അയയ്ക്കാനും സ്വീകരിക്കാനും ഉപയോഗിക്കുന്ന സിസ്റ്റമാണ്) എന്നത്, ഒരു പ്രത്യേക രീതിയിൽ ഡാറ്റാബേസ് എക്‌സെഷനുകൾ ഒന്നിച്ച് പ്രവർത്തിക്കുന്നതിലൂടെ സാധ്യമാണ്, ഇത് സോഫ്റ്റ്‌വെയർ വികസനത്തെ ലളിതമാക്കുന്നു. ഇതിലൂടെ, ഡാറ്റാബേസ് പ്രത്യേകതകൾ മാറ്റിയാലും, കോഡിന്റെ പ്രവർത്തനത്തിൽ പ്രശ്നങ്ങൾ ഉണ്ടാക്കാതെ എളുപ്പത്തിൽ മറ്റൊരു ഡാറ്റാബേസിലേക്ക് മാറാം. *ലൂസ്ലി ടൈപ്പ്ഡ് പ്രോഗ്രാമിങ്ങിൽ,("loosely typed" എന്നത്, പ്രോഗ്രാമിങ്ങിൽ ഒരു വേരിയബിൾ ഒരു പ്രത്യേക ടൈപ്പ് ഇല്ലാതെ വ്യത്യസ്ത തരത്തിലുള്ള മൂല്യങ്ങൾ സ്വീകരിക്കാൻ കഴിയുന്ന അവസ്ഥയാണ്) വേരിബിളുകളിൽ പ്രത്യേകമായ ടൈപ്പുകൾ നിർവചിക്കേണ്ടതില്ല, [[virtual machine|വെർച്വൽ മെഷീൻ]] ആവശ്യമായ ടൈപ്പ് പരിവർത്തനങ്ങൾ സ്വയം നടത്തുകയും ചെയ്യും. *ഫ്ലെക്സിബിലിറ്റി: ഈ ഭാഷ ഒബ്ജക്റ്റ് ഓറിയന്റഡാണ്, അതിനാൽ ഡെവലപ്പർമാർക്ക് സബ്ക്ലാസുകളും ലൈബ്രറികളും സൃഷ്‌ടിക്കാൻ സാധിക്കും. *കോഡ് ഇന്റർമിഡിയേറ്റ് [[bytecode|ബൈറ്റ് കോഡായി]] കമ്പൈൽ ചെയ്യപ്പെടുന്നു, കോഡ് ഒന്നിച്ച് ഒരു ബൈറ്റ് കോഡിലേക്ക് മാറ്റിയാൽ, അത് വിവിധ കമ്പ്യൂട്ടറുകളിലും പ്രവർത്തിക്കാൻ എളുപ്പമാണ്. അതായത്, ഓരോ ഓപ്പറേറ്റിങ് സിസ്റ്റത്തിനായി വെവ്വേറെ പ്രോഗ്രാം എഴുതേണ്ട ആവശ്യം ഇല്ല. *"നോ ത്രെഡ്സ് ഓർ മൾട്ടി ടാസ്കിംഗ്" എന്ന് പറഞ്ഞാൽ, ഒരേ സമയം ഒന്നിലധികം ജോലികൾ അല്ലെങ്കിൽ പ്രവർത്തനങ്ങൾ ചെയ്യാൻ സിസ്റ്റത്തിന് കഴിയില്ല. ഇത് പ്രോഗ്രാമുകൾക്ക് സിംഗിൾ ത്രെഡ് മാത്രമേ ഉപയോഗിക്കാൻ കഴിയൂ, അതിനാൽ ഒരു ജോലി പൂർത്തിയാക്കുമ്പോൾ മാത്രമേ അടുത്തത് ചെയ്യാൻ സാധിക്കൂ. *മെത്തഡുകൾ (ജോലികൾ) എളുപ്പത്തിൽ കോഡ് ചെയ്യാനായി, അവ ഒബ്ജക്ടിന്റെ നിർവചനത്തിനുള്ളിൽ തന്നെ എഴുതാം. കമ്പൈലർ അതിനെ പുതിയ രീതിയിൽ ക്രമീകരിച്ച്, അതിൽ അനുയോജ്യമായ ജോലികൾ ചേർക്കുന്നു. *ഓബ്ജക്റ്റ് ഓറിയന്റഡ് പ്രോഗ്രാമിംഗിൽ, ഒരു ഒബ്ജക്റ്റ് വേറെ ഒബ്ജക്റ്റിനോട് ഒരു ജോലിയിൽ സഹായം ചോദിക്കുമ്പോൾ, അത് സ്വയം സമ്പാദിക്കുന്ന രീതിയെയാണ് "ഓട്ടോമാറ്റിക് ഡെലിഗേഷൻ" എന്ന് വിളിക്കുന്നത്. ഇതിലൂടെ ഓരോ ഒബ്ജക്റ്റും സ്വതന്ത്രമായി പ്രവർത്തിച്ച് മറ്റു ഒബ്ജക്റ്റുകൾക്ക് വേണ്ട പ്രവർത്തനങ്ങൾ കൈമാറ്റം ചെയ്യുന്നു. *എംബെഡഡ് ഡേറ്റാബേസ് ആക്സസ് എന്നത് ഐസാം (ISAM-Indexed Sequential Access Method) എന്ന രീതിയെ ആശ്രയിച്ച് ഡാറ്റാ സൂക്ഷിക്കുകയും എടുക്കുകയും ചെയ്യുന്നു, ഇതിന്റെ ഉപയോഗം ലിനിയർ ഇൻഡക്സിംഗ് വഴി കാര്യക്ഷമമാണ്(ലിനിയർ ഇൻഡക്സിംഗ് എന്നാൽ ഡാറ്റയെ ഒരു ക്രമത്തിലേക്ക് നിരത്തുക, അതിനാൽ എളുപ്പത്തിൽ ഒരു പ്രത്യേക വിവരത്തെ കണ്ടെത്താൻ കഴിയും. ഇത് ഒരു പുസ്തകത്തിന്റെ ഉള്ളടക്ക സൂചിക പോലെയാണ്, ഓരോ വിഷയം അനുസരിച്ച് ക്രമപ്പെടുത്തിയിരിക്കുന്നു, അതിലൂടെ നിങ്ങൾക്ക് ആവശ്യമായതിനെ എളുപ്പത്തിൽ കണ്ടെത്താം). ഐസാം അടിസ്ഥാനമുള്ള ഈ ഡേറ്റാബേസ് ഉപയോഗിക്കാൻ റോയൽട്ടി ഫീസുകൾ ആവശ്യമില്ല, അതായത് എവിടെ പ്രയോഗിക്കണമെങ്കിലും അത് സൗജന്യമായി ഉപയോഗിക്കാം. ==അവലംബം== k180t1l6p0w0sa0epcsozafdneux5zs 0 661015 4610496 4590335 2026-03-28T13:18:11Z InternetArchiveBot 146798 Rescuing 3 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 4610496 wikitext text/x-wiki {{PU|Gahar Lake}} {{Infobox body of water | name = ഗഹാർ തടാകം | native_name = | native_name_lang = | image = دریاچه-گهر-1393.jpg | alt = Gahar Lake, Gohar Lake, Gol Gahar | caption = Gahar Doroud Lake | pushpin_map = Iran | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{coord|33|18|23|N|49|17|02|E|region:IR|display=inline,title}}<ref>{{Cite web |title=Ichthyofauna of Gahar Lake and Gahar River, Lorestan Province, Iran |url=https://jifro.ir/article-1-1776-fa.pdf |access-date=2025-03-05 |website=www.jifro.ir |archive-date=2025-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250509063628/https://jifro.ir/article-1-1776-fa.pdf |url-status=dead }}</ref> | type = Lake | inflow = rain | rivers = | outflow = none | basin_countries = | agency = | designation = | length = {{convert|1500|m}}<ref name=":1" /> | width = | area = {{convert|100|ha}}<ref name=":1" /> | depth = | max-depth = | volume = | residence_time = | salinity = | shore = | elevation = {{convert|2,400|m}}<ref name=":2" /> | frozen = | sections = | trenches = | benches = | cities = [[Dorud]], [[Lorestan province|Lorestan]], Iran | website = | reference = | mapframe = yes | mapframe-zoom = 14 | mapframe-wikidata = yes }} '''ഗഹാർ തടാകം''' ('''ഗോഹാർ തടാകം''' അല്ലെങ്കിൽ '''ഗോൾ ഗഹാർ''' എന്നും അറിയപ്പെടുന്നു) [[ഇറാൻ|ഇറാനിലെ]] ഉയർന്ന പ്രദേശങ്ങളിൽ, ദോരുദ് നഗരത്തന് തെക്കുകിഴക്കായി, ലോറെസ്ഥാൻ പ്രവിശ്യയിലെ സംരക്ഷിത മേഖലയിൽ ഏകദേശം 2,400 മീറ്റർ ഉയരത്തിൽ സ്ഥിതി ചെയ്യുന്ന ഒരു തടാകമാണ്.<ref>{{Cite web|url=https://www.tasnimnews.com/fa/news/1395/01/04/1032753/%D8%B3%D9%81%D8%B1%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D9%BE%D8%A7%DB%8C%D8%AA%D8%AE%D8%AA-%D8%B7%D8%A8%DB%8C%D8%B9%D8%AA-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%AF-%D8%B3%D8%B1%D8%B2%D9%85%DB%8C%D9%86-%D8%A2%D8%A8%D8%B4%D8%A7%D8%B1%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AE%D8%B1%D9%88%D8%B4%D8%A7%D9%86|title=سفری به پایتخت طبیعت ایران/ دورود سرزمین آبشارهای خروشان- اخبار استانها تسنیم {{!}} Tasnim|access-date=2022-01-11|website=خبرگزاری تسنیم {{!}} Tasnim|language=fa}}</ref><ref name=":1">{{Cite web|url=https://itto.org/iran/attraction/gahar-lake/|title=Gahar Lake (Gol Gahar) 2025 {{!}} Dorud, Lorestan|access-date=2025-03-05|last=Sirang|first=Rasaneh|website=itto.org {{!}} Iran Tourism & Touring}}{{പ്രവർത്തിക്കാത്ത കണ്ണി|date=മാർച്ച് 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name=":2">{{Cite web|url=https://www.visitiran.ir/attraction/gahar-lake|title=Gahar Lake|access-date=2021-12-29|website=www.visitiran.ir|language=en|archive-date=2021-12-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20211229093114/https://www.visitiran.ir/attraction/gahar-lake|url-status=dead}}</ref><ref name=":0">{{Cite web|url=https://mustdiscoveriran.com/gahar-lake/|title=Gahar Lake|access-date=2022-01-12|date=2019-04-03|website=Must Discover Iran|language=en-US}}{{പ്രവർത്തിക്കാത്ത കണ്ണി|date=ഡിസംബർ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ഈ തടാകം 'ഓഷ്തരാൻകൂവിന്റെ രത്നം' എന്ന അപരനാമത്തിലും അറിയപ്പെടുന്നു. ഈ പ്രദേശത്തേയ്ക്ക് പോകുന്ന റോഡുകളുടെ അഭാവവും കാറുകളുടെയും വാഹനങ്ങളുടെയും കുറഞ്ഞ ഉപയോഗവും കാരണം ഇത് മനുഷ്യർ വരുത്തുന്ന കേടുപാടുകളിൽനിന്നും മലിനീകരിക്കുന്നതിൽ നിന്നും പ്രായോഗികമായി മുക്തമാണ്. പ്രതിവർഷം ഏകദേശം 70,000 വിനോദസഞ്ചാരികളാണ് ഈ പ്രദേശം സന്ദർശിക്കുന്നത്.<ref>{{Cite web|url=https://www.tasnimnews.com/en/news/2017/09/16/1517403/gahar-lake-a-beautiful-tourist-resort-in-iran-s-lorestan|title=Gahar Lake: A Beautiful Tourist Resort in Iran's Lorestan - Tourism news|access-date=2021-12-29|website=Tasnim News Agency|language=en}}</ref> == ചരിത്രം == 1890 ൽ ഈ പ്രദേശത്ത് ഏകദേശം 3 മാസക്കാലം പര്യവേക്ഷണം നടത്തുകയും ഏകദേശം ആയിരത്തോളം കിലോമീറ്റർ ദൂരം പ്രദേശത്തുകൂടി സഞ്ചരിക്കുകയും ചെയ്ത ഇസബെല്ല ലൂസി ബിഷപ്പ് എന്ന ഇംഗ്ലീഷ് വനിത പരിചിതപ്പെടുത്തിയതിന്റെ ഫലമായി ഈ തടാകം ഇറാൻ തടാകം എന്ന പേരിലാണ് മിക്ക യൂറോപ്യന്മാർ വിനോദസഞ്ചാരികൾക്കും അറിയാവുന്നത്. എന്നാൽ ചരിത്രപരമായ രേഖകൾ പ്രകാരം, 1888 ൽ എ-റുഡ്ലാർ എന്ന [[ഓസ്ട്രിയ|ഓസ്ട്രിയൻ]] സ്വദേശിയായ ജിയോളജിസ്റ്റാണ് ഗാഹർ തടാകം ആദ്യമായി കണ്ടെത്തിയത്.<ref>{{Cite web|url=http://www.ittic.com/aligodarz/default-1030.aspx|title=.:: الیگودرز-جاذبه های الیگودرز ::.|access-date=2022-01-11|date=2011-10-12|website=|archive-url=https://web.archive.org/web/20111012103704/http://www.ittic.com/aligodarz/default-1030.aspx|archive-date=12 October 2011}}</ref><ref name=":0"/> തടാകം കണ്ടെത്തിയ കാലത്ത് അദ്ദേഹം ദോരുദിലെ ഓഷ്താരൻകൂഹ് മലനിരകളുടെ ഉയരങ്ങളിലൂടെ സഞ്ചരിച്ചിരുന്ന. തടാകത്തിന്റെ ആദ്യത്തേതും പഴയതുമായ രേഖപ്പെടുത്തപ്പെട്ട ചിത്രം 1891 ൽ പ്രദേശം സന്ദർശിച്ച ജീൻ-ജാക്വസ് ഡ്യൂമർഗൻ എന്ന ഫ്രഞ്ച് ടൂറിസ്റ്റ് എടുത്തതാണ്.<ref>{{Cite web|url=http://www.ittic.com/aligodarz/default-1030.aspx|title=.:: الیگودرز-جاذبه های الیگودرز ::.|access-date=2022-02-10|date=2011-10-12|website=|archive-url=https://web.archive.org/web/20111012103704/http://www.ittic.com/aligodarz/default-1030.aspx|archive-date=12 October 2011}}</ref> === രൂപീകരണം === ഒരു വലിയ [[ഭൂകമ്പം]] മൂലമായിരിക്കാം ഗഹാർ തടാകം രൂപപ്പെട്ടതെന്ന് കരുതപ്പെടുന്നു. ആധുനിക സാഗ്രോസിന്റെ പ്രധാന ഭ്രംശ വിടവിലാണ് തടാകം സ്ഥിതിചെയ്യുന്നത് എന്നതിനാൽ, ടെക്റ്റോണിക് പ്ലേറ്റ് ചലനം മൂലമുള്ള ഒരു മണ്ണിടിച്ചിൽ ഇവിടെ സംഭവിച്ചിരിക്കാവുന്നതാണ്.   == ഭൂമിശാസ്ത്രപരമായ സ്ഥാനം == === ഉടമസ്ഥാവകാശം === കഴിഞ്ഞ കുറേ വർഷങ്ങളായി, തടാകത്തിന്റെ ഉടമസ്ഥാവകാശത്തെച്ചൊല്ലിയുള്ള സംഘർഷങ്ങൾ ചുറ്റുമുള്ള നഗരങ്ങൾക്കിടയിൽ ഉയരുകയും, ദോരുദ് നഗരത്തിലെ ഗവർണറും മുനിസിപ്പാലിറ്റിയും ആഭ്യന്തര മന്ത്രാലയത്തിന് ഇതു സംബന്ധമായുള്ള കേസിന്റെ വിശദാംശങ്ങൾ അയയ്ക്കുകയും ചെയ്തു. ഈ വ്യവഹാരത്തിന് മറുപടിയായി, ആഭ്യന്തര മന്ത്രാലയം ഗഹാർ തടാകത്തിന്റെ ഭൂപടവും ഭൂമിശാസ്ത്രപരമായ സ്ഥാനവും അയൽ ഗവർണറേറ്റുകൾക്കും ദോരുദിലെ മുനിസിപ്പാലിറ്റികൾക്കും അയച്ചു കൊടുക്കുകയും തടാകം പൂർണ്ണമായും ദോരുദ് നഗരത്തിന്റെ പ്രദേശത്താണ് സ്ഥിതിചെയ്യുന്നതെന്നും അത് നഗരത്തിന്റേതാണെന്നും അവരെ ബോദ്ധ്യപ്പെടുത്തുകയും ചെയ്തു. ഗഹാർ തടാകത്തിന് രണ്ട് ഭാഗങ്ങളുണ്ട്. അപ്പർ ഗഹർ (ചെറുത്), ലോവർ ഗഹർ (വലുത്) തടാകങ്ങൾ ഉൾപ്പെട്ടതാണിത്. അപ്പർ ഗഹാറിന് ഏകദേശം 1700 മീറ്റർ നീളവും 400 മുതൽ 800 മീറ്റർ വരെ വീതിയും 4 മുതൽ 28 മീറ്റർ വരെ ആഴവുമുണ്ട്.<ref>{{Cite web|url=http://lorestan.irib.ir/-/%D9%85%D8%B4%DA%A9%D9%84%D8%A7%D8%AA-%D9%85%D9%86%D8%B7%D9%82%D9%87-%DA%AF%D8%B1%D8%AF%D8%B4%DA%AF%D8%B1%DB%8C-%C2%AB%D8%AF%D8%B1%DB%8C%D8%A7%DA%86%D9%87-%DA%AF%D9%87%D8%B1%C2%BB-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%AF-%D8%A8%D8%B1%D8%B7%D8%B1%D9%81-%D9%85%DB%8C-%D8%B4%D9%88%D8%AF%E2%80%8C|title=مشکلات منطقه گردشگری "دریاچه گهر" دورود برطرف می شود‌ - نمایش محتوای خبر - صدا و سیمای لرستان|access-date=2022-01-11|website=lorestan.irib.ir|archive-url=https://web.archive.org/web/20200212085551/http://lorestan.irib.ir/-/%D9%85%D8%B4%DA%A9%D9%84%D8%A7%D8%AA-%D9%85%D9%86%D8%B7%D9%82%D9%87-%DA%AF%D8%B1%D8%AF%D8%B4%DA%AF%D8%B1%DB%8C-%C2%AB%D8%AF%D8%B1%DB%8C%D8%A7%DA%86%D9%87-%DA%AF%D9%87%D8%B1%C2%BB-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%AF-%D8%A8%D8%B1%D8%B7%D8%B1%D9%81-%D9%85%DB%8C-%D8%B4%D9%88%D8%AF%E2%80%8C|archive-date=2020-02-12}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.dana.ir/news/1081609.html/اثبات-مالکیت-دریاچه-گهر-دورود-به-همسایگان-مدعی---سند|title=اثبات مالکیت دریاچه گهر دورود به همسایگان مدعی + سند|access-date=2022-01-11|website=شبکه اطلاع رسانی راه دانا|language=fa}}{{പ്രവർത്തിക്കാത്ത കണ്ണി|date=മാർച്ച് 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> തടാകത്തിൻറെ താഴ്ഭാഗത്തും മുകൾഭാഗത്തും വംശനാശഭീഷണി നേരിടുന്ന ഇടതൂർന്ന വനമുണ്ട്. മുകളിൽ നിന്ന് നീലിമയാർന്ന ജലം തടാകത്തിലേക്ക് ഒഴുകുകയും അത് മറ്റ് തടാകങ്ങളിലേക്കും തുടർന്ന് ഒഴുകുകയും ചെയ്യുന്നു. തടാകത്തിലേയ്ക്കുള്ള ജലത്തിന്റെ ഒഴുക്ക് സെക്കൻഡിൽ 10 ക്യുബിക് അടിയും പുറത്തേക്കുള്ള ഒഴുക്ക് സെക്കന്ഡിൽ 20 ക്യുബിക് അടിയുമാണ്. തടാകത്തിൽ നിന്ന് പുറപ്പെടുന്ന ജലത്തിന്റെ അളവ് വർദ്ധിക്കുന്നതിനുള്ള പ്രധാന കാരണം അതിന്റെ താഴ് ഭാഗത്തുള്ള നീരുറവകളുടെ സാന്നിധ്യമാണ്. തടാകത്തിലേയ്ക്കുള്ള പ്രധാന ജലവിതരണം വളരെ തണുത്തതും കണ്ണാടിപോലെ തെളിഞ്ഞ വെള്ളവും കല്ലുകൾ നിറഞ്ഞ ഒരു അടിത്തട്ടുമുള്ള തപ്ലെഹ് നദിയിലൂടെയാണ്.<ref>{{Cite web|url=https://safarmarket.com/blog/attractions/iran/dorud/gahar-lake|title=دریاچه گهر|access-date=2022-01-15|website=سفرمارکت|language=fa}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.kojaro.com/attraction/22723-%D8%AF%D8%B1%DB%8C%D8%A7%DA%86%D9%87-%DA%AF%D9%87%D8%B1/|title=دریاچه گهر درود {{!}} معرفی کامل + عکس و کروکی مسیر|access-date=2022-01-15|date=2017-11-21|website=کجارو|language=fa-IR|archive-date=2022-05-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20220520201726/https://www.kojaro.com/attraction/22723-%D8%AF%D8%B1%DB%8C%D8%A7%DA%86%D9%87-%DA%AF%D9%87%D8%B1/|url-status=dead}}</ref> === മേഖലയിലെ മഴ === ഏകദേശം 933 മില്ലിമീറ്റർ വാർഷിക മഴ ലഭിക്കുന്ന ഗോഹർ മേഖലയിൽ ഈ സമയത്ത് കൂടുതൽ [[ഹിമം|മഞ്ഞുവീഴ്ചയും]] അനുഭവപ്പെടുന്നു.&nbsp; '''സസ്യജാലങ്ങൾ''' [[ഓക്ക് (മരം)|ഓക്ക്]], [[വില്ലോ]], [[ബദാം]], ടെറിബിന്ത് (കാട്ടു പിസ്റ്റാച്ചിയോ) [[പിറസ് കമ്മ്യൂണിസ്|യൂറോപ്യൻ പിയർ]], [[ചിനാർ]], എൽം, ക്വെർക്കസ് ഇൻഫെക്ടോറിയ, [[വാൽനട്ട്]], അത്തിപ്പഴം, യൂറോപ്യൻ ആഷ്, [[ആപ്പിൾ]], ഹത്തോൺ, [[ബദാം|പ്രൂണസ് ഡൽസിസ്]], ഗഹാർ സിസിഫസ് സ്പൈന-ക്രിസ്റ്റി, [[മാതളനാരകം|മാതളനാരങ്ങ]], ഗാസ്, വിനിഫെറ (കാട്ടു മുന്തിരി) തുടങ്ങിയ മരങ്ങളും സസ്യങ്ങളും ഈ പ്രദേശത്തെ സസ്യജാലങ്ങളിൽ ഉൾപ്പെടുന്നു. പൂക്കളിൽ ഫ്രിറ്റില്ലാരിയ, [[അനിമൺ|അനീമോൺ]], [[ലില്ലി]], [[റ്റുലിപ്‌|തുലിപ്]], [[അമരാൻത്|അമരാന്ത്]], [[തോട്ടവാഴ]] എന്നിവ ഉൾപ്പെടുന്നു. == ചിത്രശാല == <gallery> പ്രമാണം:030615-IMG_1339-2.jpg|ഗഹാർ തടാകം, ദൊരൂദ്, ഇറാൻ പ്രമാണം:030615-Gahar-IMG_1380-2.jpg|ഗഹാർ തടാകത്തിന്റെ മറ്റൊരു കാഴ്ച്ച. </gallery> == അവലംബം == [[വർഗ്ഗം:ഇറാനിലെ തടാകങ്ങൾ]] [[വർഗ്ഗം:Coordinates on Wikidata]] 6q9mplankiox0s2eymgn4x8xazl8hic 2 662238 4610616 4609843 2026-03-29T08:14:26Z TheGreatEditor024 211141 4610616 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable" |+ ! |- !ഹലോ! ഞാൻ TheGreatEditor024 ആണ്. ഞാൻ കോട്ടയത്തു നിന്നാണ് ഞാൻ ഇംഗ്ലീഷ് വിക്കിപീഡിയയിലും Simple ഇംഗ്ലീഷ് വിക്കിപീഡിയയിലും ഒരു എഡിറ്ററാണ്. |} [[:en:User:TheGreatEditor024/sandbox/Articles_Created|'''ഞാൻ അഴുതിയ ലേഖനങ്ങൾ''']] [[en:User:TheGreatEditor024]] [[simple:User:TheGreatEditor024]] [[ru:User:TheGreatEditor024]] i4sqw1xq6msbir9g0nys6udejadfiju 0 665725 4610603 4609213 2026-03-29T07:17:56Z Fotokannan 14472 4610603 wikitext text/x-wiki {{prettyurl|Anupama Elias}} [[File:Artist 4Anupama elias Anil.jpg|thumb|ആർട്ടിസ്റ്റ് അനുപമ ഏലിയാസ് അനിൽ]] കേരളീയയായ ഒരു ചിത്രകാരിയും വിഷ്വൽ ആർട്ടിസ്റ്റുമാണ് '''അനുപമ ഏലിയാസ് അനിൽ'''. സ്ത്രീസ്വത്വം, ആളുകൾ, പരിവർത്തനങ്ങൾ, വ്യക്തിത്വം തുടങ്ങിയ പ്രമേയങ്ങളെ മൗലികമായി ആവിഷ്കരിക്കുന്ന രചനകളാണ് അനുപമയുടേത്. ഹൈദരാബാദ് യൂണിവേഴ്സിറ്റിയിൽനിന്ന് പെയ്ന്റിംഗിൽ MFA. 2024-ൽ അബുദാബിയിൽ നടന്ന റിസ്ഖ് ആർട്ട് ഇനീഷിയേറ്റീവ് റസിഡൻസ് പ്രോഗ്രാമിൽ പ​ങ്കെടുത്തു. ==ജീവിതരേഖ== 2011 ലും 2014 ലും ആർ‌എൽ‌വി കോളേജ് ഓഫ് മ്യൂസിക് ആൻഡ് ഫൈൻ ആർട്‌സിൽ നിന്ന് അപ്ലൈഡ് ആർട്ടിൽ ബി‌എഫ്‌എയും എം‌എഫ്‌എയും പൂർത്തിയാക്കിയ അവർ പിന്നീട് 2016 ൽ ഹൈദരാബാദ് സർവകലാശാലയിൽ നിന്ന് പെയിന്റിംഗിൽ എം‌എഫ്‌എ നേടി. ഹ്യുണ്ടായ് മോട്ടോർ ഇന്ത്യ ഫൗണ്ടേഷന്റെ ആർട്ട് ഫോർ ഹോപ്പ് ഗ്രാന്റ് (2021), കേരള ലളിതകലാ അക്കാദമിയുടെ ശങ്കര മേനോൻ മെമ്മോറിയൽ ഗോൾഡ് മെഡൽ (2016), ഇന്ത്യാ ഗവൺമെന്റിന്റെ സാംസ്കാരിക മന്ത്രാലയത്തിൽ നിന്നുള്ള യംഗ് ആർട്ടിസ്റ്റ് സ്‌കോളർഷിപ്പ് എന്നിവ അവരുടെ നേട്ടങ്ങളിൽ ഉൾപ്പെടുന്നു. അബുദാബിയിലെ റിസ്ക് ആർട്ട് ഇനിഷ്യേറ്റീവ് റെസിഡൻസിയിലും (2024) അവർ പങ്കെടുത്തിട്ടുണ്ട്. ==ക്യാമ്പുകൾ== * ഇന്ത്യ-ശ്രീലങ്ക ഇന്റർനാഷണൽ ആർട്ട് എക്സ്ചേഞ്ച് പ്രോഗ്രാം [[പ്രമാണം:Anupama Anil 3.jpg|ലഘുചിത്രം|കൊല്ലത്തു നടന്ന കേരള ലളിത കലാ അക്കാദമിയുടെ ഇന്ത്യ-ശ്രീലങ്ക ഇന്റർനാഷണൽ ആർട്ട് എക്സ്ചേഞ്ച് പ്രോഗ്രാമിൽ 2026]] ==പുരസ്കാരങ്ങൾ== * 2023-2024 ൽ കേരള ലളിത കലാ അക്കാദമിയുടെ ഹോണറബിൾ മെൻഷൻ <ref>https://lalithkala.org/awards</ref> ==അവലംബം== <references/> jr8g51pfmdq1r8kjw1tj3umynm90ucb 4610607 4610603 2026-03-29T07:35:31Z Fotokannan 14472 /* പുരസ്കാരങ്ങൾ */ 4610607 wikitext text/x-wiki {{prettyurl|Anupama Elias}} [[File:Artist 4Anupama elias Anil.jpg|thumb|ആർട്ടിസ്റ്റ് അനുപമ ഏലിയാസ് അനിൽ]] കേരളീയയായ ഒരു ചിത്രകാരിയും വിഷ്വൽ ആർട്ടിസ്റ്റുമാണ് '''അനുപമ ഏലിയാസ് അനിൽ'''. സ്ത്രീസ്വത്വം, ആളുകൾ, പരിവർത്തനങ്ങൾ, വ്യക്തിത്വം തുടങ്ങിയ പ്രമേയങ്ങളെ മൗലികമായി ആവിഷ്കരിക്കുന്ന രചനകളാണ് അനുപമയുടേത്. ഹൈദരാബാദ് യൂണിവേഴ്സിറ്റിയിൽനിന്ന് പെയ്ന്റിംഗിൽ MFA. 2024-ൽ അബുദാബിയിൽ നടന്ന റിസ്ഖ് ആർട്ട് ഇനീഷിയേറ്റീവ് റസിഡൻസ് പ്രോഗ്രാമിൽ പ​ങ്കെടുത്തു. ==ജീവിതരേഖ== 2011 ലും 2014 ലും ആർ‌എൽ‌വി കോളേജ് ഓഫ് മ്യൂസിക് ആൻഡ് ഫൈൻ ആർട്‌സിൽ നിന്ന് അപ്ലൈഡ് ആർട്ടിൽ ബി‌എഫ്‌എയും എം‌എഫ്‌എയും പൂർത്തിയാക്കിയ അവർ പിന്നീട് 2016 ൽ ഹൈദരാബാദ് സർവകലാശാലയിൽ നിന്ന് പെയിന്റിംഗിൽ എം‌എഫ്‌എ നേടി. ഹ്യുണ്ടായ് മോട്ടോർ ഇന്ത്യ ഫൗണ്ടേഷന്റെ ആർട്ട് ഫോർ ഹോപ്പ് ഗ്രാന്റ് (2021), കേരള ലളിതകലാ അക്കാദമിയുടെ ശങ്കര മേനോൻ മെമ്മോറിയൽ ഗോൾഡ് മെഡൽ (2016), ഇന്ത്യാ ഗവൺമെന്റിന്റെ സാംസ്കാരിക മന്ത്രാലയത്തിൽ നിന്നുള്ള യംഗ് ആർട്ടിസ്റ്റ് സ്‌കോളർഷിപ്പ് എന്നിവ അവരുടെ നേട്ടങ്ങളിൽ ഉൾപ്പെടുന്നു. അബുദാബിയിലെ റിസ്ക് ആർട്ട് ഇനിഷ്യേറ്റീവ് റെസിഡൻസിയിലും (2024) അവർ പങ്കെടുത്തിട്ടുണ്ട്. ==ക്യാമ്പുകൾ== * ഇന്ത്യ-ശ്രീലങ്ക ഇന്റർനാഷണൽ ആർട്ട് എക്സ്ചേഞ്ച് പ്രോഗ്രാം [[പ്രമാണം:Anupama Anil 3.jpg|ലഘുചിത്രം|കൊല്ലത്തു നടന്ന കേരള ലളിത കലാ അക്കാദമിയുടെ ഇന്ത്യ-ശ്രീലങ്ക ഇന്റർനാഷണൽ ആർട്ട് എക്സ്ചേഞ്ച് പ്രോഗ്രാമിൽ 2026]] ==പുരസ്കാരങ്ങൾ== * 2023-2024 ൽ കേരള ലളിത കലാ അക്കാദമിയുടെ ഹോണറബിൾ മെൻഷൻ <ref>https://lalithkala.org/awards</ref> <gallery> Anupama Anil 2.jpg|ഇന്ത്യ-ശ്രീലങ്ക ഇന്റർനാഷണൽ ആർട്ട് എക്സ്ചേഞ്ച് പ്രോഗ്രാം കൊല്ലം ക്യാമ്പ് 2026 Anupama Anil 1.jpg |കേരള ലളിതകലാ അക്കാദമി ആർട്ട് എക്സ്ചേഞ്ച് പ്രോഗ്രാം കൊല്ലം ക്യാമ്പ് 2026 </gallery> ==അവലംബം== <references/> lyidt0gmd2vz72ci3omlobtk0d1a7dl 0 665782 4610571 4609480 2026-03-29T04:22:02Z EmausBot 16706 യന്ത്രം: മാറ്റപ്പെട്ട വിക്കിതാളായ [[കരട്:കിഷൻ പട്ടനായക്]] എന്നതിലേയ്ക്കുള്ള പൊട്ടിയ തിരിച്ചുവിടൽ ശരിയാക്കുന്നു 4610571 wikitext text/x-wiki #തിരിച്ചുവിടുക [[കരട്:കിഷൻ പട്ടനായക്]] mg426bb0e9yflsgupuav94b9dverj84 0 665880 4610489 4610486 2026-03-28T12:35:06Z Symphonicallyu 155269 4610489 wikitext text/x-wiki {{prettyurl|Mundari language}} {{Infobox language | name = മുണ്ടാരി | altname = <span style="font-size:100%;line-height:1.65;">{{lang|unr-Nagm|𞓞𞓐𞓪𞓐 𞓖𞓕𞓦𞓕𞓣}} , ''ഹോറോ ജഗർ''</span> | nativename = {{huge|{{lang|unr-Nagm|𞓧𞓟𞓨𞓜𞓕𞓣𞓚}}}}<span style="font-size:100%;line-height:1.65;"><br /><small>{{lang|unr-Orya|ମୁଣ୍ଡାରୀ}} • {{lang|unr-Deva|मुंडारी}} • {{lang|unr-Beng|মুন্ডারি}}</small></span> | pronunciation = {{IPA|unr|muɳɖaːriː|}} | states = [[ഇന്ത്യ]], [[ബംഗ്ലാദേശ്]], [[നേപ്പാൾ]] | region = കിഴക്കൻ ഇന്ത്യയിലെ [[ഛോട്ടാ നാഗ്‌പൂർ പീഠഭൂമി|ഛോട്ടാ നാഗ്പൂർ പീഠഭൂമിയിലും]], വടക്കുകിഴക്കൻ ഇന്ത്യയുടെ ചില ഭാഗങ്ങളിലും. *​[[ഝാർഖണ്ഡ്‌]] *​[[ഒഡീഷ]] (വടക്കൻ ജില്ലകളിൽ ഗണ്യമായ ന്യൂനപക്ഷം) *​[[പശ്ചിമ ബംഗാൾ]] (തെക്കുപടിഞ്ഞാറൻ ജില്ലകളിൽ ന്യൂനപക്ഷം) *​[[ആസാം]] (ന്യൂനപക്ഷം) പ്രധാനമായും [[ബംഗ്ലാദേശ്|ബംഗ്ലാദേശിലെ]] [[രാജ്ഷാഹി ഡിവിഷൻ|രാജ്ഷാഹി ഡിവിഷനിലും]], കൂടാതെ [[രംഗ്പൂർ ഡിവിഷൻ|രംഗ്പൂർ]], [[സിലറ്റ് ഡിവിഷൻ|സിലറ്റ്]] ഡിവിഷനുകളിലെ ചില പ്രദേശങ്ങളിലും *​[[നോഗോൺ ജില്ല]] (ഏകദേശം 2,500 പേർ സംസാരിക്കുന്നു)<ref>{{cite web |url=http://bbs.portal.gov.bd/sites/default/files/files/bbs.portal.gov.bd/page/b343a8b4_956b_45ca_872f_4cf9b2f1a6e0/2022-07-28-14-31-b21f81d1c15171f1770c661020381666.pdf |script-title=bn:জনশুমারি ও গৃহগণনা ২০২২: প্রাথসিক প্রতিবেদন |trans-title=Census and Housing Census 2022: Preliminary Report |website=[[Bangladesh Bureau of Statistics]] |page=32 |language=bn}}</ref> ​[[നേപ്പാൾ|നേപ്പാളിലെ]] [[കോശി മേഖല|കോശി മേഖലയിൽ]] ഏകദേശം 7,700 പേർ സംസാരിക്കുന്നു. *[[മൊറാംഗ് ജില്ല]] *​[[സുൻസാരി ജില്ല]] | ethnicity = [[മുണ്ഡ|മുണ്ഡകൾ]] | speakers = 1.6 ദശലക്ഷം | date = 2011 സെൻസസ് | map = Munda languages map.svg | mapcaption = <center><small>മുണ്ട ഭാഷ സംസാരിക്കുന്നവരുടെ ഗണ്യമായ സാന്നിധ്യമുള്ള പ്രദേശങ്ങൾ ചുവപ്പ് നിറത്തിൽ അടയാളപ്പെടുത്തിയിരിക്കുന്നു.</center></small> | ref = {{efn|2011-ലെ സെൻസസ് പ്രകാരം, ഇന്ത്യയിൽ 1,128,228 പേർ മുണ്ടാരിയും 505,922 പേർ മുണ്ടയും തങ്ങളുടെ മാതൃഭാഷയായി രേഖപ്പെടുത്തിയിട്ടുണ്ട്; ആകെ 1,634,150 വ്യക്തികൾ അഥവാ ഏകദേശം 1.6 ദശലക്ഷം ആളുകൾ വരും ഇത്.<ref name=MTCensus2011>{{cite web|title=C-16: Population by mother tongue, India - 2011 |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10191/download/13303/DDW-C16-STMT-MDDS-0000.XLSX}}</ref>}}<ref>{{Cite web|url=http://www.censusindia.gov.in/2011Census/Language_MTs.html|title=Statement 1: Abstract of speakers' strength of languages and mother tongues – 2011|publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India|website=www.censusindia.gov.in|access-date=2018-07-07 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210306112822/https://www.censusindia.gov.in/2011Census/Language-2011/Statement-1.pdf |archive-date=6 March 2021}}</ref> | familycolor = [[ആസ്ട്രോ-ഏഷ്യാറ്റിക് ഭാഷകൾ|ഓസ്‌ട്രോ-ഏഷ്യാറ്റിൿ]] | fam2 = [[മുണ്ട ഭാഷകൾ|മുണ്ട]] | fam3 = വടക്കൻ മുണ്ട | fam4 = [[ഖേർവാരിയൻ ഭാഷകൾ|ഖേർവാറിയൻ]] | fam5 = മുണ്ടാറിൿ | dia1 = ഹസട | dia2 = നാഗുരി | dia3 = തമരിയ | dia4 = കേരഃ (കുറുഖ് സംസാരിക്കുന്നവർ ഉപയോഗിക്കുന്ന ഒരു ക്രിയോൾ ഭാഷ.) | script = [[മുണ്ടാരി ബനി]] (''മാതൃലിപി'')<br>മറ്റുള്ളവ: *[[ഒഡിയ]] *[[ദേവനാഗരി]] *[[ബംഗാളി ഭാഷ|ബംഗാളി]] *[[ലാറ്റിൻ|ലത്തീൻ ]] | lc1 = unr | ld1 = Mundari | lc2 = unx | ld2 = Munda | image = Shukla Mundari.svg | imagecaption = <small>''മുണ്ടാരി'' എന്ന് മുണ്ടാരി ബനി ലിപിയിൽ എഴുതിയിരിക്കുന്നു.</small> | nation = {{IND}} *[[ഝാർഖണ്ഡ്‌]] (ഔദ്യോഗിക) | map2 = Lang Status 80-VU.svg | mapcaption2 = <center><small>യുനെസ്കോയുടെ ലോകത്തെ അപകടഭീഷണി നേരിടുന്ന ഭാഷകളുടെ അറ്റ്ലസിൽ മുണ്ടാരിയെ ഒരു 'ദുർബല' ഭാഷയായി തരംതിരിച്ചിരിക്കുന്നു.</center></small> | notice = IPA }} [[ഇന്ത്യ|ഇന്ത്യയിലെ]] [[ഛോട്ടാ നാഗ്‌പൂർ പീഠഭൂമി|ഛോട്ടാ നാഗ്പൂർ പീഠഭൂമി]] പ്രദേശത്തെ തദ്ദേശീയരായ [[മുണ്ഡ]] [[ആദിവാസി|ഗോത്രവർഗ്ഗക്കാർ]] സംസാരിക്കുന്ന, [[ഓസ്ട്രോ-ഏഷ്യാറ്റിൿ]] ഭാഷാകുടുംബത്തിൽപ്പെട്ട ഒരു [[മുണ്ട ഭാഷകൾ|മുണ്ട ഭാഷയാണ്]] '''മുണ്ടാരി''' (<small>മുണ്ടാരി ബനി:</small> {{lang|unr-Nagm|𞓧𞓟𞓨𞓜𞓕𞓣𞓚}}, <small>ലത്തീൻ:</small> ''Muṇḍārī'', ഐ.പി.എ.: {{IPA|unr|muɳɖaːriː}}). 1.5 ദശലക്ഷത്തിലധികം ആളുകൾ ഇത് മാതൃഭാഷയായി സംസാരിക്കുന്നു.<ref>{{Cite web|url=https://www.omniglot.com/writing/mundari.htm|title=Mundari alphabet, pronunciation and description}}</ref> ഹോ, [[സന്താലി ഭാഷ|സന്താലി]] ഭാഷകളുമായി അടുത്ത ബന്ധമുള്ളതാണ് ഇത്. ഭൂമിജിനൊപ്പം ഈ നാല് ഭാഷകളാണ് മുണ്ട ഭാഷകുടുംബത്തിലെ പ്രധാന കണ്ണികൾ.<ref>{{Cite web|url=https://omniglot.com/writing/mundaribani.htm|title=Mundari Bani}}</ref> മുണ്ടാരി [[ഝാർഖണ്ഡ്‌]] സംസ്ഥാനത്തിലെ ഒരു അധിക ഔദ്യോഗിക ഭാഷയാണ്. കിഴക്കൻ ഇന്ത്യൻ സംസ്ഥാനങ്ങളായ [[ഒഡീഷ|ഒഡീഷയിലും]] [[പശ്ചിമ ബംഗാൾ|പശ്ചിമ ബംഗാളിലും]], അയൽരാജ്യമായ [[ബംഗ്ലാദേശ്|ബംഗ്ലാദേശിലെ]] വടക്കൻ രംഗ്പൂർ ഡിവിഷനിലും ഇത് സംസാരിക്കുന്നവരുടെ എണ്ണം ഗണ്യമാണ്. ഇന്ത്യയിൽ മുണ്ടാരി ഒരു പ്രധാന ന്യൂനപക്ഷ ഭാഷയായി അംഗീകരിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. എന്നിരുന്നാലും, അത് സംസാരിക്കുന്നവർ പലപ്പോഴും [[ഹിന്ദി|ഹിന്ദിയിലോ]] മറ്റൊരു [[ഭാരതത്തിലെ ഔദ്യോഗിക ഭാഷകൾ|സംസ്ഥാന ഭാഷയിലോ]] ദ്വിഭാഷികളാണ്. വ്യാകരണപരമായ ബന്ധങ്ങൾ അറിയിക്കുന്നതിനായി വേരുകളിലേക്ക് ഒന്നിലധികം അഫിക്സുകൾ ചേർക്കുന്ന സങ്കീർണ്ണമായ രൂപഘടനയുടെ സവിശേഷതയുള്ള ഒരു സംയോജന ഭാഷയാണ് മുണ്ടാരി.<ref name="Andersen2008">{{Cite book |last=Andersen |first=Gregory D. S. |title=The Munda Languages |publisher=Routledge |year=2008 |isbn=978-0415328906 |pages=121–150 |chapter=Mundari}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFAndersen2008">Andersen, Gregory D. S. (2008). </cite></ref> ചരിത്രപരമായി വാമൊഴിയായിട്ടാണ് കൈമാറ്റം ചെയ്യപ്പെട്ടിരുന്നതെങ്കിലും, മുണ്ടാരി ഇപ്പോൾ നിരവധി ലിപികളിൽ എഴുതപ്പെടുന്നുണ്ട്; മുണ്ടാരി എഴുതുന്നതിനായി രോഹിദാസ് സിംഗ് നാഗ് പ്രത്യേകമായി വികസിപ്പിച്ചെടുത്ത 'മുണ്ടാരി ബാനി'യാണ് ഇവയിൽ ഏറ്റവും ശ്രദ്ധേയം.<ref>{{Cite web|url=http://www.oneindia.com/2006/05/15/bms-to-intensify-agitation-on-mundari-language-1147760918.html|title=BMS to intensify agitation on Mundari language|access-date=4 April 2018|website=oneindia.com}}</ref> [[ദേവനാഗരി]], [[ഒഡിയ ലിപി|ഒഡിയ]], [[ബംഗാളി ലിപി|ബംഗാളി]], [[ലത്തീൻ അക്ഷരമാല|ലത്തീൻ]] ലിപികളിലും ഇത് എഴുതപെടാറുണ്ട്. [[യുനെസ്കോ|യുനെസ്കോയുടെ]] ലോകത്തെ അപകടഭീഷണി നേരിടുന്ന ഭാഷകളുടെ അറ്റ്ലസിൽ മുണ്ടാരിയെ ഒരു '''ദുർബല''<nowiki/>' ഭാഷയായി തരംതിരിച്ചിരിക്കുന്നു.<ref>{{Cite book |last=Moseley |first=Christopher |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000187026/PDF/187026eng.pdf.multi |title=Atlas of the World's Languages in Danger |date=2010 |publisher=UNESCO Publishing |isbn=978-92-3-104096-2 |editor-last=Moseley |editor-first=Christopher |edition=3rd |location=Paris |page=205 |format=PDF |access-date=22 February 2025}}</ref> സവിശേഷമായ വ്യാകരണ ഘടനയും [[ദക്ഷിണേഷ്യ]] ഓസ്ട്രോ-ഏഷ്യൻ സംസാരിക്കുന്നവരുടെ കുടിയേറ്റ രീതികൾ മനസിലാക്കുന്നതിൽ വഹിക്കുന്ന പങ്കും കാരണം ഇത് വിപുലമായ ഭാഷാപരമായ പഠന വിഷയമായി തുടരുന്നു. == ഉദാഹരണ വാചകങ്ങൾ == മുണ്ടാരിയിൽ എഴുതിയ സാർവത്രിക മനുഷ്യാവകാശ പ്രഖ്യാപനത്തിന്റെ വകുപ്പ് 1 ആണ് ഇനിപ്പറയുന്ന വാചകം: <ref>{{Cite web|url=https://omniglot.com/writing/mundari.htm|title=Mundari Alphabet and Language|access-date=15 February 2026|website=Omniglot.com}}</ref> === മുണ്ടാരി ലിപി === {{Block indent|{{lang|unr-Nagm|𞓝𞓐𞓨𞓐𞓗-𞓱: 𞓛𞓐𞓗𞓤𞓨 𞓞𞓐𞓪𞓐 𞓢𞓐𞓢𞓤𞓮 𞓧𞓕𞓨𞓕𞓣𞓔 𞓐𞓜𞓐𞓙 𞓐𞓢𞓝𞓚𞓓𞓕𞓣 𞓢𞓐𞓣𞓤𞓓𞓕𞓦 𞓑𞓕𞓚𞓝𞓚 𞓗𞓕𞓗𞓐𞓝 𞓣𞓤 𞓖𞓐𞓨𞓐𞓧 𞓖𞓐𞓣𞓐𞓔𞓤𞓝𞓤 𞓕𞓡𞓕𞓨𞓕𞓡 𞓐𞓜𞓐𞓦 𞓗𞓐𞓣𞓕𞓗𞓐𞓣𞓚 𞓨𞓕𞓧𞓕𞓢𞓕𞓨𞓕. 𞓚𞓨𞓢𞓟𞓦𞓢𞓤 𞓛𞓤𞓥𞓕 𞓐𞓜𞓐𞓦 𞓖𞓚𞓮𞓭 𞓑𞓤𞓪𞓤𞓦 𞓖𞓚𞓭𞓟𞓣𞓤𞓓𞓕𞓙 𞓤𞓨𞓤𞓧𞓢𞓐 𞓨𞓕𞓧𞓕𞓢𞓕𞓨𞓕 𞓐𞓜𞓐𞓙 𞓚𞓨𞓢𞓟𞓙 𞓒𞓐𞓙𞓝𞓤 𞓞𞓕𞓦𞓤𞓓𞓕 𞓗𞓐𞓓𞓕 𞓒𞓤𞓢𞓕 𞓖𞓕𞓦𞓕𞓣 𞓗𞓕𞓢𞓕𞓝𞓚𞓘𞓕𞓙.}}}} === ഒഡിയ ലിപി === {{Block indent|{{lang|unr-Orya|ତୋନୋବ୍ ୧. - ସୋବେନ ହୋଡ଼ୋକୋ କେ ମନରଂଗ ଓଡ଼ୋଃ ଅକ୍ତିୟାର କୋ ରେଅଃ ତଇତି-ବାବତ ରେ ଜନମ ଜୋରୋଂଗ୍ଏତେ ଅହ୍ଡାନଡ ଓଡ଼ୋଃ ବରା ବରୀ ନମା କନା। ଇନକୁ କେ ସେଂଡ଼ାଁ ଓଡ଼ୋଃ-ଜୀ ପେଡେଃ, ଜୀଉ ରେଅଃ ଏନେମକୋ ନମା କନା ଓଡ଼ୋଃ ଇନକୁ ଲୋଓଃତେ ହଗେଆ-ୱୋଆ ଲେକା ଜଗର ବକଡ଼ ଲଗାତିଂଗ୍ଅଃ।}}}} === ദേവനാഗരി ലിപി === {{Block indent|{{lang|unr-deva|तोनोब् १. - सोबेन होड़ोको के मनरंग ओडोओ अक्तियार को रेअः पइति-बाबत रे जनम जोरोंग्एते अह्डानड ओड़ोओ बराबरी नमा कना। इनकु के सेंड़ॉ ओड़ोओ-जी पेडेः, जीउ रेअः एनेमको नमा कना ओड़ोओ इनकु लोओःते हगेया-वोया लेका जगर बकर लगातिंग्अः॥}}}} === ബംഗാളി ലിപി === {{Block indent|{{lang|unr-Beng|তোনোব্ ১. - সোবেন হোড়োকো কে মনরংগ ওড়োও অক্তিয়ার কো রেঅঃ পইতি-বাবত রে জনম জোরোংগ্এতে অহ্ডানড ওড়োও বরাবরী নমা কনা। ইনকু কে সেংড়াঁ ওড়োও-জী পেডেঃ, জীউ রেঅঃ এনেমকো নমা কনা ওড়োও ইনকু লোওঃতে হগেয়া-ওয়োয়া লেকা জগর বকড় লগাতিংগ্অঃ।}}}} === ലത്തീൻ വൽക്കരണം === {{Block indent|Tonob'-Mod: Soben hoḷo kokew manarng oḍoḥ oktiyar koreyag paiti babot re jonom jorongete adanad oḍog borabori namakana. Inkugke seṇa oḍog jīw peḷeg jī ureyaḥ enemko namakana oḍoḥ inkuḥ loḥte hageya boya leka jagar bakatiñaḥ.}} === ഐ.പി.എ. അനുലേഖനം === {{Block indent|t̪onob-mod̪: soben hoɽoko ke manaraŋɡa oɽoo akt̪iaːra ko reʔ pait̪i-baːbat̪a re d͡ʑanama d͡ʑoroŋɡʔet̪e ahɖaːnaɖa oɽoo baraːbariː namaː kanaː. inku ke seŋɽãː oɽoo-d͡ʑiː peɽeː, d͡ʑiːu reʔ enemako namaː kanaː oɽoo inku looːt̪e haɡeaː-woaː lekaː d͡ʑaɡara bakara laɡaːt̪ŋɡʔ.}} === മലയാളം === {{Block indent|'''വകുപ്പ് ൧:''' മനുഷ്യരെല്ലാവരും തുല്യാവകാശങ്ങളോടും അന്തസ്സോടും സ്വാതന്ത്ര്യത്തോടുംകൂടി ജനിച്ചിട്ടുള്ളവരാണ്‌. അന്യോന്യം ഭ്രാതൃഭാവത്തോടെ പെരുമാറുവാനാണ്‌ മനുഷ്യന് വിവേകബുദ്ധിയും മനസാക്ഷിയും സിദ്ധമായിരിക്കുന്നത്‌.}} ==കുറിപ്പുകൾ== {{notelist}} ==അവലംബങ്ങൾ== {{reflist}} {{Languages of Bangladesh|state=collapsed}} {{Languages of India|state=collapsed}} hnelusqp7edyeyb7rlw9x7er1u2l96w 4610510 4610489 2026-03-28T14:37:32Z Symphonicallyu 155269 4610510 wikitext text/x-wiki {{prettyurl|Mundari language}} {{short description|കിഴക്കൻ ഇന്ത്യയിൽ സംസാരിക്കപ്പെടുന്ന മുണ്ടാ ഭാഷയെക്കുറിച്ചാണ്}} {{About|കിഴക്കൻ ഇന്ത്യയിൽ സംസാരിക്കപ്പെടുന്ന മുണ്ടാ ഭാഷയെക്കുറിച്ചാണ്|ആഫ്രിക്കയിൽ സംസാരിക്കപ്പെടുന്ന ഒരു നീലോട്ടിക്ക് ഭാഷയെക്കുറിച്ച് അറിയാൻ|മന്ദാരി ഭാഷാഭേദം}} {{Infobox language | name = മുണ്ടാരി | altname = <span style="font-size:100%;line-height:1.65;">{{lang|unr-Nagm|𞓞𞓐𞓪𞓐 𞓖𞓕𞓦𞓕𞓣}} , ''ഹോറോ ജഗർ''</span> | nativename = {{huge|{{lang|unr-Nagm|𞓧𞓟𞓨𞓜𞓕𞓣𞓚}}}}<span style="font-size:100%;line-height:1.65;"><br /><small>{{lang|unr-Orya|ମୁଣ୍ଡାରୀ}} • {{lang|unr-Deva|मुंडारी}} • {{lang|unr-Beng|মুন্ডারি}}</small></span> | pronunciation = {{IPA|unr|muɳɖaːriː|}} | states = [[ഇന്ത്യ]], [[ബംഗ്ലാദേശ്]], [[നേപ്പാൾ]] | region = കിഴക്കൻ ഇന്ത്യയിലെ [[ഛോട്ടാ നാഗ്‌പൂർ പീഠഭൂമി|ഛോട്ടാ നാഗ്പൂർ പീഠഭൂമിയിലും]], വടക്കുകിഴക്കൻ ഇന്ത്യയുടെ ചില ഭാഗങ്ങളിലും. *​[[ഝാർഖണ്ഡ്‌]] *​[[ഒഡീഷ]] (വടക്കൻ ജില്ലകളിൽ ഗണ്യമായ ന്യൂനപക്ഷം) *​[[പശ്ചിമ ബംഗാൾ]] (തെക്കുപടിഞ്ഞാറൻ ജില്ലകളിൽ ന്യൂനപക്ഷം) *​[[ആസാം]] (ന്യൂനപക്ഷം) പ്രധാനമായും [[ബംഗ്ലാദേശ്|ബംഗ്ലാദേശിലെ]] [[രാജ്ഷാഹി ഡിവിഷൻ|രാജ്ഷാഹി ഡിവിഷനിലും]], കൂടാതെ [[രംഗ്പൂർ ഡിവിഷൻ|രംഗ്പൂർ]], [[സിലറ്റ് ഡിവിഷൻ|സിലറ്റ്]] ഡിവിഷനുകളിലെ ചില പ്രദേശങ്ങളിലും *​[[നോഗോൺ ജില്ല]] (ഏകദേശം 2,500 പേർ സംസാരിക്കുന്നു)<ref>{{cite web |url=http://bbs.portal.gov.bd/sites/default/files/files/bbs.portal.gov.bd/page/b343a8b4_956b_45ca_872f_4cf9b2f1a6e0/2022-07-28-14-31-b21f81d1c15171f1770c661020381666.pdf |script-title=bn:জনশুমারি ও গৃহগণনা ২০২২: প্রাথসিক প্রতিবেদন |trans-title=Census and Housing Census 2022: Preliminary Report |website=[[Bangladesh Bureau of Statistics]] |page=32 |language=bn}}</ref> ​[[നേപ്പാൾ|നേപ്പാളിലെ]] [[കോശി മേഖല|കോശി മേഖലയിൽ]] ഏകദേശം 7,700 പേർ സംസാരിക്കുന്നു. *[[മൊറാംഗ് ജില്ല]] *​[[സുൻസാരി ജില്ല]] | ethnicity = [[മുണ്ഡ|മുണ്ഡകൾ]] | speakers = 1.6 ദശലക്ഷം | date = 2011 സെൻസസ് | map = Munda languages map.svg | mapcaption = <center><small>മുണ്ട ഭാഷ സംസാരിക്കുന്നവരുടെ ഗണ്യമായ സാന്നിധ്യമുള്ള പ്രദേശങ്ങൾ ചുവപ്പ് നിറത്തിൽ അടയാളപ്പെടുത്തിയിരിക്കുന്നു.</center></small> | ref = {{efn|2011-ലെ സെൻസസ് പ്രകാരം, ഇന്ത്യയിൽ 1,128,228 പേർ മുണ്ടാരിയും 505,922 പേർ മുണ്ടയും തങ്ങളുടെ മാതൃഭാഷയായി രേഖപ്പെടുത്തിയിട്ടുണ്ട്; ആകെ 1,634,150 വ്യക്തികൾ അഥവാ ഏകദേശം 1.6 ദശലക്ഷം ആളുകൾ വരും ഇത്.<ref name=MTCensus2011>{{cite web|title=C-16: Population by mother tongue, India - 2011 |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10191/download/13303/DDW-C16-STMT-MDDS-0000.XLSX}}</ref>}}<ref>{{Cite web|url=http://www.censusindia.gov.in/2011Census/Language_MTs.html|title=Statement 1: Abstract of speakers' strength of languages and mother tongues – 2011|publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India|website=www.censusindia.gov.in|access-date=2018-07-07 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210306112822/https://www.censusindia.gov.in/2011Census/Language-2011/Statement-1.pdf |archive-date=6 March 2021}}</ref> | familycolor = [[ആസ്ട്രോ-ഏഷ്യാറ്റിക് ഭാഷകൾ|ഓസ്‌ട്രോ-ഏഷ്യാറ്റിൿ]] | fam2 = [[മുണ്ട ഭാഷകൾ|മുണ്ട]] | fam3 = വടക്കൻ മുണ്ട | fam4 = [[ഖേർവാരിയൻ ഭാഷകൾ|ഖേർവാറിയൻ]] | fam5 = മുണ്ടാറിൿ | dia1 = ഹസട | dia2 = നാഗുരി | dia3 = തമരിയ | dia4 = കേരഃ (കുറുഖ് സംസാരിക്കുന്നവർ ഉപയോഗിക്കുന്ന ഒരു ക്രിയോൾ ഭാഷ.) | script = [[മുണ്ടാരി ബനി]] (''മാതൃലിപി'')<br>മറ്റുള്ളവ: *[[ഒഡിയ]] *[[ദേവനാഗരി]] *[[ബംഗാളി ഭാഷ|ബംഗാളി]] *[[ലാറ്റിൻ|ലത്തീൻ ]] | lc1 = unr | ld1 = Mundari | lc2 = unx | ld2 = Munda | image = Shukla Mundari.svg | imagecaption = <small>''മുണ്ടാരി'' എന്ന് മുണ്ടാരി ബനി ലിപിയിൽ എഴുതിയിരിക്കുന്നു.</small> | nation = {{IND}} *[[ഝാർഖണ്ഡ്‌]] (ഔദ്യോഗിക) | map2 = Lang Status 80-VU.svg | mapcaption2 = <center><small>യുനെസ്കോയുടെ ലോകത്തെ അപകടഭീഷണി നേരിടുന്ന ഭാഷകളുടെ അറ്റ്ലസിൽ മുണ്ടാരിയെ ഒരു 'ദുർബല' ഭാഷയായി തരംതിരിച്ചിരിക്കുന്നു.</center></small> | notice = IPA }} [[ഇന്ത്യ|ഇന്ത്യയിലെ]] [[ഛോട്ടാ നാഗ്‌പൂർ പീഠഭൂമി|ഛോട്ടാ നാഗ്പൂർ പീഠഭൂമി]] പ്രദേശത്തെ തദ്ദേശീയരായ [[മുണ്ഡ]] [[ആദിവാസി|ഗോത്രവർഗ്ഗക്കാർ]] സംസാരിക്കുന്ന, [[ആസ്ട്രോ-ഏഷ്യാറ്റിക് ഭാഷകൾ|ഓസ്ട്രോ-ഏഷ്യാറ്റിൿ]] ഭാഷാകുടുംബത്തിൽപ്പെട്ട ഒരു [[മുണ്ട ഭാഷകൾ|മുണ്ട ഭാഷയാണ്]] '''മുണ്ടാരി''' (<small>[[മുണ്ടാരി ബനി]]:</small> {{lang|unr-Nagm|𞓧𞓟𞓨𞓜𞓕𞓣𞓚}}, <small>[[ലത്തീൻ]]:</small> ''Muṇḍārī'', [[ഐ.പി.എ.]]: {{IPA|unr|muɳɖaːriː}}). 1.5 ദശലക്ഷത്തിലധികം ആളുകൾ ഇത് മാതൃഭാഷയായി സംസാരിക്കുന്നു.<ref>{{Cite web|url=https://www.omniglot.com/writing/mundari.htm|title=Mundari alphabet, pronunciation and description}}</ref> ഹോ, [[സന്താലി ഭാഷ|സന്താലി]] ഭാഷകളുമായി അടുത്ത ബന്ധമുള്ളതാണ് ഇത്. ഭൂമിജിനൊപ്പം ഈ നാല് ഭാഷകളാണ് മുണ്ട ഭാഷകുടുംബത്തിലെ പ്രധാന കണ്ണികൾ.<ref>{{Cite web|url=https://omniglot.com/writing/mundaribani.htm|title=Mundari Bani}}</ref> മുണ്ടാരി [[ഝാർഖണ്ഡ്‌]] സംസ്ഥാനത്തിലെ ഒരു അധിക ഔദ്യോഗിക ഭാഷയാണ്. കിഴക്കൻ ഇന്ത്യൻ സംസ്ഥാനങ്ങളായ [[ഒഡീഷ|ഒഡീഷയിലും]] [[പശ്ചിമ ബംഗാൾ|പശ്ചിമ ബംഗാളിലും]], അയൽരാജ്യമായ [[ബംഗ്ലാദേശ്|ബംഗ്ലാദേശിലെ]] വടക്കൻ രംഗ്പൂർ ഡിവിഷനിലും ഇത് സംസാരിക്കുന്നവരുടെ എണ്ണം ഗണ്യമാണ്. ഇന്ത്യയിൽ മുണ്ടാരി ഒരു പ്രധാന ന്യൂനപക്ഷ ഭാഷയായി അംഗീകരിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. എന്നിരുന്നാലും, അത് സംസാരിക്കുന്നവർ പലപ്പോഴും [[ഹിന്ദി|ഹിന്ദിയിലോ]] മറ്റൊരു [[ഭാരതത്തിലെ ഔദ്യോഗിക ഭാഷകൾ|സംസ്ഥാന ഭാഷയിലോ]] ദ്വിഭാഷികളാണ്. വ്യാകരണപരമായ ബന്ധങ്ങൾ അറിയിക്കുന്നതിനായി വേരുകളിലേക്ക് ഒന്നിലധികം അഫിക്സുകൾ ചേർക്കുന്ന സങ്കീർണ്ണമായ രൂപഘടനയുടെ സവിശേഷതയുള്ള ഒരു സംയോജന ഭാഷയാണ് മുണ്ടാരി.<ref name="Andersen2008">{{Cite book |last=Andersen |first=Gregory D. S. |title=The Munda Languages |publisher=Routledge |year=2008 |isbn=978-0415328906 |pages=121–150 |chapter=Mundari}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFAndersen2008">Andersen, Gregory D. S. (2008). </cite></ref> ചരിത്രപരമായി വാമൊഴിയായിട്ടാണ് കൈമാറ്റം ചെയ്യപ്പെട്ടിരുന്നതെങ്കിലും, മുണ്ടാരി ഇപ്പോൾ നിരവധി ലിപികളിൽ എഴുതപ്പെടുന്നുണ്ട്; മുണ്ടാരി എഴുതുന്നതിനായി രോഹിദാസ് സിംഗ് നാഗ് പ്രത്യേകമായി വികസിപ്പിച്ചെടുത്ത 'മുണ്ടാരി ബാനി'യാണ് ഇവയിൽ ഏറ്റവും ശ്രദ്ധേയം.<ref>{{Cite web|url=http://www.oneindia.com/2006/05/15/bms-to-intensify-agitation-on-mundari-language-1147760918.html|title=BMS to intensify agitation on Mundari language|access-date=4 April 2018|website=oneindia.com}}</ref> [[ദേവനാഗരി]], [[ഒഡിയ ലിപി|ഒഡിയ]], [[ബംഗാളി ലിപി|ബംഗാളി]], [[ലത്തീൻ അക്ഷരമാല|ലത്തീൻ]] ലിപികളിലും ഇത് എഴുതപെടാറുണ്ട്. [[യുനെസ്കോ|യുനെസ്കോയുടെ]] ലോകത്തെ അപകടഭീഷണി നേരിടുന്ന ഭാഷകളുടെ അറ്റ്ലസിൽ മുണ്ടാരിയെ ഒരു '''ദുർബല''<nowiki/>' ഭാഷയായി തരംതിരിച്ചിരിക്കുന്നു.<ref>{{Cite book |last=Moseley |first=Christopher |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000187026/PDF/187026eng.pdf.multi |title=Atlas of the World's Languages in Danger |date=2010 |publisher=UNESCO Publishing |isbn=978-92-3-104096-2 |editor-last=Moseley |editor-first=Christopher |edition=3rd |location=Paris |page=205 |format=PDF |access-date=22 February 2025}}</ref> സവിശേഷമായ വ്യാകരണ ഘടനയും [[ദക്ഷിണേഷ്യ]] ഓസ്ട്രോ-ഏഷ്യൻ സംസാരിക്കുന്നവരുടെ കുടിയേറ്റ രീതികൾ മനസിലാക്കുന്നതിൽ വഹിക്കുന്ന പങ്കും കാരണം ഇത് വിപുലമായ ഭാഷാപരമായ പഠന വിഷയമായി തുടരുന്നു. == ഉദാഹരണ വാചകങ്ങൾ == മുണ്ടാരിയിൽ എഴുതിയ സാർവത്രിക മനുഷ്യാവകാശ പ്രഖ്യാപനത്തിന്റെ വകുപ്പ് 1 ആണ് ഇനിപ്പറയുന്ന വാചകം: <ref>{{Cite web|url=https://omniglot.com/writing/mundari.htm|title=Mundari Alphabet and Language|access-date=15 February 2026|website=Omniglot.com}}</ref> === മുണ്ടാരി ലിപി === {{Block indent|{{lang|unr-Nagm|𞓝𞓐𞓨𞓐𞓗-𞓱: 𞓛𞓐𞓗𞓤𞓨 𞓞𞓐𞓪𞓐 𞓢𞓐𞓢𞓤𞓮 𞓧𞓕𞓨𞓕𞓣𞓔 𞓐𞓜𞓐𞓙 𞓐𞓢𞓝𞓚𞓓𞓕𞓣 𞓢𞓐𞓣𞓤𞓓𞓕𞓦 𞓑𞓕𞓚𞓝𞓚 𞓗𞓕𞓗𞓐𞓝 𞓣𞓤 𞓖𞓐𞓨𞓐𞓧 𞓖𞓐𞓣𞓐𞓔𞓤𞓝𞓤 𞓕𞓡𞓕𞓨𞓕𞓡 𞓐𞓜𞓐𞓦 𞓗𞓐𞓣𞓕𞓗𞓐𞓣𞓚 𞓨𞓕𞓧𞓕𞓢𞓕𞓨𞓕. 𞓚𞓨𞓢𞓟𞓦𞓢𞓤 𞓛𞓤𞓥𞓕 𞓐𞓜𞓐𞓦 𞓖𞓚𞓮𞓭 𞓑𞓤𞓪𞓤𞓦 𞓖𞓚𞓭𞓟𞓣𞓤𞓓𞓕𞓙 𞓤𞓨𞓤𞓧𞓢𞓐 𞓨𞓕𞓧𞓕𞓢𞓕𞓨𞓕 𞓐𞓜𞓐𞓙 𞓚𞓨𞓢𞓟𞓙 𞓒𞓐𞓙𞓝𞓤 𞓞𞓕𞓦𞓤𞓓𞓕 𞓗𞓐𞓓𞓕 𞓒𞓤𞓢𞓕 𞓖𞓕𞓦𞓕𞓣 𞓗𞓕𞓢𞓕𞓝𞓚𞓘𞓕𞓙.}}}} === ഒഡിയ ലിപി === {{Block indent|{{lang|unr-Orya|ତୋନୋବ୍ ୧. - ସୋବେନ ହୋଡ଼ୋକୋ କେ ମନରଂଗ ଓଡ଼ୋଃ ଅକ୍ତିୟାର କୋ ରେଅଃ ତଇତି-ବାବତ ରେ ଜନମ ଜୋରୋଂଗ୍ଏତେ ଅହ୍ଡାନଡ ଓଡ଼ୋଃ ବରା ବରୀ ନମା କନା। ଇନକୁ କେ ସେଂଡ଼ାଁ ଓଡ଼ୋଃ-ଜୀ ପେଡେଃ, ଜୀଉ ରେଅଃ ଏନେମକୋ ନମା କନା ଓଡ଼ୋଃ ଇନକୁ ଲୋଓଃତେ ହଗେଆ-ୱୋଆ ଲେକା ଜଗର ବକଡ଼ ଲଗାତିଂଗ୍ଅଃ।}}}} === ദേവനാഗരി ലിപി === {{Block indent|{{lang|unr-deva|तोनोब् १. - सोबेन होड़ोको के मनरंग ओडोओ अक्तियार को रेअः पइति-बाबत रे जनम जोरोंग्एते अह्डानड ओड़ोओ बराबरी नमा कना। इनकु के सेंड़ॉ ओड़ोओ-जी पेडेः, जीउ रेअः एनेमको नमा कना ओड़ोओ इनकु लोओःते हगेया-वोया लेका जगर बकर लगातिंग्अः॥}}}} === ബംഗാളി ലിപി === {{Block indent|{{lang|unr-Beng|তোনোব্ ১. - সোবেন হোড়োকো কে মনরংগ ওড়োও অক্তিয়ার কো রেঅঃ পইতি-বাবত রে জনম জোরোংগ্এতে অহ্ডানড ওড়োও বরাবরী নমা কনা। ইনকু কে সেংড়াঁ ওড়োও-জী পেডেঃ, জীউ রেঅঃ এনেমকো নমা কনা ওড়োও ইনকু লোওঃতে হগেয়া-ওয়োয়া লেকা জগর বকড় লগাতিংগ্অঃ।}}}} === ലത്തീൻ വൽക്കരണം === {{Block indent|Tonob'-Mod: Soben hoḷo kokew manarng oḍoḥ oktiyar koreyag paiti babot re jonom jorongete adanad oḍog borabori namakana. Inkugke seṇa oḍog jīw peḷeg jī ureyaḥ enemko namakana oḍoḥ inkuḥ loḥte hageya boya leka jagar bakatiñaḥ.}} === ഐ.പി.എ. അനുലേഖനം === {{Block indent|t̪onob-mod̪: soben hoɽoko ke manaraŋɡa oɽoo akt̪iaːra ko reʔ pait̪i-baːbat̪a re d͡ʑanama d͡ʑoroŋɡʔet̪e ahɖaːnaɖa oɽoo baraːbariː namaː kanaː. inku ke seŋɽãː oɽoo-d͡ʑiː peɽeː, d͡ʑiːu reʔ enemako namaː kanaː oɽoo inku looːt̪e haɡeaː-woaː lekaː d͡ʑaɡara bakara laɡaːt̪ŋɡʔ.}} === മലയാളം === {{Block indent|'''വകുപ്പ് ൧:''' മനുഷ്യരെല്ലാവരും തുല്യാവകാശങ്ങളോടും അന്തസ്സോടും സ്വാതന്ത്ര്യത്തോടുംകൂടി ജനിച്ചിട്ടുള്ളവരാണ്‌. അന്യോന്യം ഭ്രാതൃഭാവത്തോടെ പെരുമാറുവാനാണ്‌ മനുഷ്യന് വിവേകബുദ്ധിയും മനസാക്ഷിയും സിദ്ധമായിരിക്കുന്നത്‌.}} ==കുറിപ്പുകൾ== {{notelist}} ==അവലംബങ്ങൾ== {{reflist}} {{Languages of Bangladesh|state=collapsed}} {{Languages of India|state=collapsed}} 583wt1emwnhhwquexbyf1p6xlwfti7q 4610518 4610510 2026-03-28T16:54:50Z Symphonicallyu 155269 4610518 wikitext text/x-wiki {{prettyurl|Mundari language}} {{short description|കിഴക്കൻ ഇന്ത്യയിൽ സംസാരിക്കപ്പെടുന്ന മുണ്ടാ ഭാഷയെക്കുറിച്ചാണ്}} {{About|കിഴക്കൻ ഇന്ത്യയിൽ സംസാരിക്കപ്പെടുന്ന മുണ്ടാ ഭാഷയെക്കുറിച്ചാണ്|ആഫ്രിക്കയിൽ സംസാരിക്കപ്പെടുന്ന ഒരു നീലോട്ടിക്ക് ഭാഷയെക്കുറിച്ച് അറിയാൻ|മന്ദാരി ഭാഷാഭേദം}} {{Infobox language | name = മുണ്ടാരി | altname = <span style="font-size:100%;line-height:1.65;">{{lang|unr-Nagm|𞓞𞓐𞓪𞓐 𞓖𞓕𞓦𞓕𞓣}} , ''ഹോറോ ജഗർ''</span> | nativename = {{huge|{{lang|unr-Nagm|𞓧𞓟𞓨𞓜𞓕𞓣𞓚}}}}<span style="font-size:100%;line-height:1.65;"><br /><small>{{lang|unr-Orya|ମୁଣ୍ଡାରୀ}} • {{lang|unr-Deva|मुंडारी}} • {{lang|unr-Beng|মুন্ডারি}}</small></span> | pronunciation = {{IPA|unr|muɳɖaːriː|}} | states = [[ഇന്ത്യ]], [[ബംഗ്ലാദേശ്]], [[നേപ്പാൾ]] | region = കിഴക്കൻ ഇന്ത്യയിലെ [[ഛോട്ടാ നാഗ്‌പൂർ പീഠഭൂമി|ഛോട്ടാ നാഗ്പൂർ പീഠഭൂമിയിലും]], വടക്കുകിഴക്കൻ ഇന്ത്യയുടെ ചില ഭാഗങ്ങളിലും. *​[[ഝാർഖണ്ഡ്‌]] *​[[ഒഡീഷ]] (വടക്കൻ ജില്ലകളിൽ ഗണ്യമായ ന്യൂനപക്ഷം) *​[[പശ്ചിമ ബംഗാൾ]] (തെക്കുപടിഞ്ഞാറൻ ജില്ലകളിൽ ന്യൂനപക്ഷം) *​[[ആസാം]] (ന്യൂനപക്ഷം) പ്രധാനമായും [[ബംഗ്ലാദേശ്|ബംഗ്ലാദേശിലെ]] [[രാജ്ഷാഹി ഡിവിഷൻ|രാജ്ഷാഹി ഡിവിഷനിലും]], കൂടാതെ [[രംഗ്പൂർ ഡിവിഷൻ|രംഗ്പൂർ]], [[സിലറ്റ് ഡിവിഷൻ|സിലറ്റ്]] ഡിവിഷനുകളിലെ ചില പ്രദേശങ്ങളിലും *​[[നോഗോൺ ജില്ല]] (ഏകദേശം 2,500 പേർ സംസാരിക്കുന്നു)<ref>{{cite web |url=http://bbs.portal.gov.bd/sites/default/files/files/bbs.portal.gov.bd/page/b343a8b4_956b_45ca_872f_4cf9b2f1a6e0/2022-07-28-14-31-b21f81d1c15171f1770c661020381666.pdf |script-title=bn:জনশুমারি ও গৃহগণনা ২০২২: প্রাথসিক প্রতিবেদন |trans-title=Census and Housing Census 2022: Preliminary Report |website=[[Bangladesh Bureau of Statistics]] |page=32 |language=bn}}</ref> ​[[നേപ്പാൾ|നേപ്പാളിലെ]] [[കോശി മേഖല|കോശി മേഖലയിൽ]] ഏകദേശം 7,700 പേർ സംസാരിക്കുന്നു. *[[മൊറാംഗ് ജില്ല]] *​[[സുൻസാരി ജില്ല]] | ethnicity = [[മുണ്ഡ|മുണ്ഡകൾ]] | speakers = 1.6 ദശലക്ഷം | date = 2011 സെൻസസ് | map = Munda languages map.svg | mapcaption = <center><small>മുണ്ട ഭാഷ സംസാരിക്കുന്നവരുടെ ഗണ്യമായ സാന്നിധ്യമുള്ള പ്രദേശങ്ങൾ ചുവപ്പ് നിറത്തിൽ അടയാളപ്പെടുത്തിയിരിക്കുന്നു.</center></small> | ref = {{efn|2011-ലെ സെൻസസ് പ്രകാരം, ഇന്ത്യയിൽ 1,128,228 പേർ മുണ്ടാരിയും 505,922 പേർ മുണ്ടയും തങ്ങളുടെ മാതൃഭാഷയായി രേഖപ്പെടുത്തിയിട്ടുണ്ട്; ആകെ 1,634,150 വ്യക്തികൾ അഥവാ ഏകദേശം 1.6 ദശലക്ഷം ആളുകൾ വരും ഇത്.<ref name=MTCensus2011>{{cite web|title=C-16: Population by mother tongue, India - 2011 |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10191/download/13303/DDW-C16-STMT-MDDS-0000.XLSX}}</ref>}}<ref>{{Cite web|url=http://www.censusindia.gov.in/2011Census/Language_MTs.html|title=Statement 1: Abstract of speakers' strength of languages and mother tongues – 2011|publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India|website=www.censusindia.gov.in|access-date=2018-07-07 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210306112822/https://www.censusindia.gov.in/2011Census/Language-2011/Statement-1.pdf |archive-date=6 March 2021}}</ref> | familycolor = [[ആസ്ട്രോ-ഏഷ്യാറ്റിക് ഭാഷകൾ|ഓസ്‌ട്രോ-ഏഷ്യാറ്റിൿ]] | fam2 = [[മുണ്ട ഭാഷകൾ|മുണ്ട]] | fam3 = വടക്കൻ മുണ്ട | fam4 = [[ഖേർവാരിയൻ ഭാഷകൾ|ഖേർവാറിയൻ]] | fam5 = മുണ്ടാറിൿ | dia1 = ഹസട | dia2 = നാഗുരി | dia3 = തമരിയ | dia4 = കേരഃ (കുറുഖ് സംസാരിക്കുന്നവർ ഉപയോഗിക്കുന്ന ഒരു ക്രിയോൾ ഭാഷ.) | script = [[മുണ്ടാരി ബനി]] (''മാതൃലിപി'')<br>മറ്റുള്ളവ: *[[ഒഡിയ]] *[[ദേവനാഗരി]] *[[ബംഗാളി ഭാഷ|ബംഗാളി]] *[[ലാറ്റിൻ|ലത്തീൻ ]] | lc1 = unr | ld1 = Mundari | lc2 = unx | ld2 = Munda | image = Shukla Mundari.svg | imagecaption = <small>''മുണ്ടാരി'' എന്ന് മുണ്ടാരി ബനി ലിപിയിൽ എഴുതിയിരിക്കുന്നു.</small> | nation = {{IND}} *[[ഝാർഖണ്ഡ്‌]] (ഔദ്യോഗിക) | map2 = Lang Status 80-VU.svg | mapcaption2 = <center><small>യുനെസ്കോയുടെ ലോകത്തെ അപകടഭീഷണി നേരിടുന്ന ഭാഷകളുടെ അറ്റ്ലസിൽ മുണ്ടാരിയെ ഒരു 'ദുർബല' ഭാഷയായി തരംതിരിച്ചിരിക്കുന്നു.</center></small> | notice = IPA }} [[ഇന്ത്യ|ഇന്ത്യയിലെ]] [[ഛോട്ടാ നാഗ്‌പൂർ പീഠഭൂമി|ഛോട്ടാ നാഗ്പൂർ പീഠഭൂമി]] പ്രദേശത്തെ തദ്ദേശീയരായ [[മുണ്ഡ]] [[ആദിവാസി|ഗോത്രവർഗ്ഗക്കാർ]] സംസാരിക്കുന്ന, [[ആസ്ട്രോ-ഏഷ്യാറ്റിക് ഭാഷകൾ|ഓസ്ട്രോ-ഏഷ്യാറ്റിൿ]] ഭാഷാകുടുംബത്തിൽപ്പെട്ട ഒരു [[മുണ്ട ഭാഷകൾ|മുണ്ട ഭാഷയാണ്]] '''മുണ്ടാരി''' (<small>[[മുണ്ടാരി ബനി]]:</small> {{lang|unr-Nagm|𞓧𞓟𞓨𞓜𞓕𞓣𞓚}}, <small>[[ലത്തീൻ]]:</small> ''Muṇḍārī'', [[അന്താരാഷ്ട്ര ശബ്ദലിപി|ഐ.പി.എ.]]: {{IPA|unr|muɳɖaːriː}}). 1.5 ദശലക്ഷത്തിലധികം ആളുകൾ ഇത് മാതൃഭാഷയായി സംസാരിക്കുന്നു.<ref>{{Cite web|url=https://www.omniglot.com/writing/mundari.htm|title=Mundari alphabet, pronunciation and description}}</ref> ഹോ, [[സന്താലി ഭാഷ|സന്താലി]] ഭാഷകളുമായി അടുത്ത ബന്ധമുള്ളതാണ് ഇത്. ഭൂമിജിനൊപ്പം ഈ നാല് ഭാഷകളാണ് മുണ്ട ഭാഷകുടുംബത്തിലെ പ്രധാന കണ്ണികൾ.<ref>{{Cite web|url=https://omniglot.com/writing/mundaribani.htm|title=Mundari Bani}}</ref> മുണ്ടാരി [[ഝാർഖണ്ഡ്‌]] സംസ്ഥാനത്തിലെ ഒരു അധിക ഔദ്യോഗിക ഭാഷയാണ്. കിഴക്കൻ ഇന്ത്യൻ സംസ്ഥാനങ്ങളായ [[ഒഡീഷ|ഒഡീഷയിലും]] [[പശ്ചിമ ബംഗാൾ|പശ്ചിമ ബംഗാളിലും]], അയൽരാജ്യമായ [[ബംഗ്ലാദേശ്|ബംഗ്ലാദേശിലെ]] വടക്കൻ രംഗ്പൂർ ഡിവിഷനിലും ഇത് സംസാരിക്കുന്നവരുടെ എണ്ണം ഗണ്യമാണ്. ഇന്ത്യയിൽ മുണ്ടാരി ഒരു പ്രധാന ന്യൂനപക്ഷ ഭാഷയായി അംഗീകരിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. എന്നിരുന്നാലും, അത് സംസാരിക്കുന്നവർ പലപ്പോഴും [[ഹിന്ദി|ഹിന്ദിയിലോ]] മറ്റൊരു [[ഭാരതത്തിലെ ഔദ്യോഗിക ഭാഷകൾ|സംസ്ഥാന ഭാഷയിലോ]] ദ്വിഭാഷികളാണ്. വ്യാകരണപരമായ ബന്ധങ്ങൾ അറിയിക്കുന്നതിനായി വേരുകളിലേക്ക് ഒന്നിലധികം അഫിക്സുകൾ ചേർക്കുന്ന സങ്കീർണ്ണമായ രൂപഘടനയുടെ സവിശേഷതയുള്ള ഒരു സംയോജന ഭാഷയാണ് മുണ്ടാരി.<ref name="Andersen2008">{{Cite book |last=Andersen |first=Gregory D. S. |title=The Munda Languages |publisher=Routledge |year=2008 |isbn=978-0415328906 |pages=121–150 |chapter=Mundari}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFAndersen2008">Andersen, Gregory D. S. (2008). </cite></ref> ചരിത്രപരമായി വാമൊഴിയായിട്ടാണ് കൈമാറ്റം ചെയ്യപ്പെട്ടിരുന്നതെങ്കിലും, മുണ്ടാരി ഇപ്പോൾ നിരവധി ലിപികളിൽ എഴുതപ്പെടുന്നുണ്ട്; മുണ്ടാരി എഴുതുന്നതിനായി രോഹിദാസ് സിംഗ് നാഗ് പ്രത്യേകമായി വികസിപ്പിച്ചെടുത്ത 'മുണ്ടാരി ബാനി'യാണ് ഇവയിൽ ഏറ്റവും ശ്രദ്ധേയം.<ref>{{Cite web|url=http://www.oneindia.com/2006/05/15/bms-to-intensify-agitation-on-mundari-language-1147760918.html|title=BMS to intensify agitation on Mundari language|access-date=4 April 2018|website=oneindia.com}}</ref> [[ദേവനാഗരി]], [[ഒഡിയ ലിപി|ഒഡിയ]], [[ബംഗാളി ലിപി|ബംഗാളി]], [[ലത്തീൻ അക്ഷരമാല|ലത്തീൻ]] ലിപികളിലും ഇത് എഴുതപെടാറുണ്ട്. [[യുനെസ്കോ|യുനെസ്കോയുടെ]] ലോകത്തെ അപകടഭീഷണി നേരിടുന്ന ഭാഷകളുടെ അറ്റ്ലസിൽ മുണ്ടാരിയെ ഒരു '''ദുർബല''<nowiki/>' ഭാഷയായി തരംതിരിച്ചിരിക്കുന്നു.<ref>{{Cite book |last=Moseley |first=Christopher |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000187026/PDF/187026eng.pdf.multi |title=Atlas of the World's Languages in Danger |date=2010 |publisher=UNESCO Publishing |isbn=978-92-3-104096-2 |editor-last=Moseley |editor-first=Christopher |edition=3rd |location=Paris |page=205 |format=PDF |access-date=22 February 2025}}</ref> സവിശേഷമായ വ്യാകരണ ഘടനയും [[ദക്ഷിണേഷ്യ]] ഓസ്ട്രോ-ഏഷ്യൻ സംസാരിക്കുന്നവരുടെ കുടിയേറ്റ രീതികൾ മനസിലാക്കുന്നതിൽ വഹിക്കുന്ന പങ്കും കാരണം ഇത് വിപുലമായ ഭാഷാപരമായ പഠന വിഷയമായി തുടരുന്നു. == ഉദാഹരണ വാചകങ്ങൾ == മുണ്ടാരിയിൽ എഴുതിയ സാർവത്രിക മനുഷ്യാവകാശ പ്രഖ്യാപനത്തിന്റെ വകുപ്പ് 1 ആണ് ഇനിപ്പറയുന്ന വാചകം: <ref>{{Cite web|url=https://omniglot.com/writing/mundari.htm|title=Mundari Alphabet and Language|access-date=15 February 2026|website=Omniglot.com}}</ref> === മുണ്ടാരി ലിപി === {{Block indent|{{lang|unr-Nagm|𞓝𞓐𞓨𞓐𞓗-𞓱: 𞓛𞓐𞓗𞓤𞓨 𞓞𞓐𞓪𞓐 𞓢𞓐𞓢𞓤𞓮 𞓧𞓕𞓨𞓕𞓣𞓔 𞓐𞓜𞓐𞓙 𞓐𞓢𞓝𞓚𞓓𞓕𞓣 𞓢𞓐𞓣𞓤𞓓𞓕𞓦 𞓑𞓕𞓚𞓝𞓚 𞓗𞓕𞓗𞓐𞓝 𞓣𞓤 𞓖𞓐𞓨𞓐𞓧 𞓖𞓐𞓣𞓐𞓔𞓤𞓝𞓤 𞓕𞓡𞓕𞓨𞓕𞓡 𞓐𞓜𞓐𞓦 𞓗𞓐𞓣𞓕𞓗𞓐𞓣𞓚 𞓨𞓕𞓧𞓕𞓢𞓕𞓨𞓕. 𞓚𞓨𞓢𞓟𞓦𞓢𞓤 𞓛𞓤𞓥𞓕 𞓐𞓜𞓐𞓦 𞓖𞓚𞓮𞓭 𞓑𞓤𞓪𞓤𞓦 𞓖𞓚𞓭𞓟𞓣𞓤𞓓𞓕𞓙 𞓤𞓨𞓤𞓧𞓢𞓐 𞓨𞓕𞓧𞓕𞓢𞓕𞓨𞓕 𞓐𞓜𞓐𞓙 𞓚𞓨𞓢𞓟𞓙 𞓒𞓐𞓙𞓝𞓤 𞓞𞓕𞓦𞓤𞓓𞓕 𞓗𞓐𞓓𞓕 𞓒𞓤𞓢𞓕 𞓖𞓕𞓦𞓕𞓣 𞓗𞓕𞓢𞓕𞓝𞓚𞓘𞓕𞓙.}}}} === ഒഡിയ ലിപി === {{Block indent|{{lang|unr-Orya|ତୋନୋବ୍ ୧. - ସୋବେନ ହୋଡ଼ୋକୋ କେ ମନରଂଗ ଓଡ଼ୋଃ ଅକ୍ତିୟାର କୋ ରେଅଃ ତଇତି-ବାବତ ରେ ଜନମ ଜୋରୋଂଗ୍ଏତେ ଅହ୍ଡାନଡ ଓଡ଼ୋଃ ବରା ବରୀ ନମା କନା। ଇନକୁ କେ ସେଂଡ଼ାଁ ଓଡ଼ୋଃ-ଜୀ ପେଡେଃ, ଜୀଉ ରେଅଃ ଏନେମକୋ ନମା କନା ଓଡ଼ୋଃ ଇନକୁ ଲୋଓଃତେ ହଗେଆ-ୱୋଆ ଲେକା ଜଗର ବକଡ଼ ଲଗାତିଂଗ୍ଅଃ।}}}} === ദേവനാഗരി ലിപി === {{Block indent|{{lang|unr-deva|तोनोब् १. - सोबेन होड़ोको के मनरंग ओडोओ अक्तियार को रेअः पइति-बाबत रे जनम जोरोंग्एते अह्डानड ओड़ोओ बराबरी नमा कना। इनकु के सेंड़ॉ ओड़ोओ-जी पेडेः, जीउ रेअः एनेमको नमा कना ओड़ोओ इनकु लोओःते हगेया-वोया लेका जगर बकर लगातिंग्अः॥}}}} === ബംഗാളി ലിപി === {{Block indent|{{lang|unr-Beng|তোনোব্ ১. - সোবেন হোড়োকো কে মনরংগ ওড়োও অক্তিয়ার কো রেঅঃ পইতি-বাবত রে জনম জোরোংগ্এতে অহ্ডানড ওড়োও বরাবরী নমা কনা। ইনকু কে সেংড়াঁ ওড়োও-জী পেডেঃ, জীউ রেঅঃ এনেমকো নমা কনা ওড়োও ইনকু লোওঃতে হগেয়া-ওয়োয়া লেকা জগর বকড় লগাতিংগ্অঃ।}}}} === ലത്തീൻ വൽക്കരണം === {{Block indent|Tonob'-Mod: Soben hoḷo kokew manarng oḍoḥ oktiyar koreyag paiti babot re jonom jorongete adanad oḍog borabori namakana. Inkugke seṇa oḍog jīw peḷeg jī ureyaḥ enemko namakana oḍoḥ inkuḥ loḥte hageya boya leka jagar bakatiñaḥ.}} === ഐ.പി.എ. അനുലേഖനം === {{Block indent|t̪onob-mod̪: soben hoɽoko ke manaraŋɡa oɽoo akt̪iaːra ko reʔ pait̪i-baːbat̪a re d͡ʑanama d͡ʑoroŋɡʔet̪e ahɖaːnaɖa oɽoo baraːbariː namaː kanaː. inku ke seŋɽãː oɽoo-d͡ʑiː peɽeː, d͡ʑiːu reʔ enemako namaː kanaː oɽoo inku looːt̪e haɡeaː-woaː lekaː d͡ʑaɡara bakara laɡaːt̪ŋɡʔ.}} === മലയാളം === {{Block indent|'''വകുപ്പ് ൧:''' മനുഷ്യരെല്ലാവരും തുല്യാവകാശങ്ങളോടും അന്തസ്സോടും സ്വാതന്ത്ര്യത്തോടുംകൂടി ജനിച്ചിട്ടുള്ളവരാണ്‌. അന്യോന്യം ഭ്രാതൃഭാവത്തോടെ പെരുമാറുവാനാണ്‌ മനുഷ്യന് വിവേകബുദ്ധിയും മനസാക്ഷിയും സിദ്ധമായിരിക്കുന്നത്‌.}} ==കുറിപ്പുകൾ== {{notelist}} ==അവലംബങ്ങൾ== {{reflist}} {{Languages of Bangladesh|state=collapsed}} {{Languages of India|state=collapsed}} addtiyqffwxqc8x8dmj2a4v5s8n52hs 4610621 4610518 2026-03-29T09:29:31Z Symphonicallyu 155269 4610621 wikitext text/x-wiki {{prettyurl|Mundari language}} {{short description|കിഴക്കൻ ഇന്ത്യയിൽ സംസാരിക്കപ്പെടുന്ന മുണ്ടാ ഭാഷയെക്കുറിച്ചാണ്}} {{About|കിഴക്കൻ ഇന്ത്യയിൽ സംസാരിക്കപ്പെടുന്ന മുണ്ടാ ഭാഷയെക്കുറിച്ചാണ്|ആഫ്രിക്കയിൽ സംസാരിക്കപ്പെടുന്ന ഒരു നീലോട്ടിക്ക് ഭാഷയെക്കുറിച്ച് അറിയാൻ|മന്ദാരി ഭാഷാഭേദം}} {{Infobox language | name = മുണ്ടാരി | altname = <span style="font-size:100%;line-height:1.65;">{{lang|unr-Nagm|𞓞𞓐𞓪𞓐 𞓖𞓕𞓦𞓕𞓣}} , ''ഹോറോ ജഗർ''</span> | nativename = {{huge|{{lang|unr-Nagm|𞓧𞓟𞓨𞓜𞓕𞓣𞓚}}}}<span style="font-size:100%;line-height:1.65;"><br /><small>{{lang|unr-Orya|ମୁଣ୍ଡାରୀ}} • {{lang|unr-Deva|मुंडारी}} • {{lang|unr-Beng|মুন্ডারি}}</small></span> | pronunciation = {{IPA|unr|muɳɖaːriː|}} | states = [[ഇന്ത്യ]], [[ബംഗ്ലാദേശ്]], [[നേപ്പാൾ]] | region = കിഴക്കൻ ഇന്ത്യയിലെ [[ഛോട്ടാ നാഗ്‌പൂർ പീഠഭൂമി|ഛോട്ടാ നാഗ്പൂർ പീഠഭൂമിയിലും]], വടക്കുകിഴക്കൻ ഇന്ത്യയുടെ ചില ഭാഗങ്ങളിലും. *​[[ഝാർഖണ്ഡ്‌]] *​[[ഒഡീഷ]] (വടക്കൻ ജില്ലകളിൽ ഗണ്യമായ ന്യൂനപക്ഷം) *​[[പശ്ചിമ ബംഗാൾ]] (തെക്കുപടിഞ്ഞാറൻ ജില്ലകളിൽ ന്യൂനപക്ഷം) *​[[ആസാം]] (ന്യൂനപക്ഷം) പ്രധാനമായും [[ബംഗ്ലാദേശ്|ബംഗ്ലാദേശിലെ]] [[രാജ്ഷാഹി ഡിവിഷൻ|രാജ്ഷാഹി ഡിവിഷനിലും]], കൂടാതെ [[രംഗ്പൂർ ഡിവിഷൻ|രംഗ്പൂർ]], [[സിലറ്റ് ഡിവിഷൻ|സിലറ്റ്]] ഡിവിഷനുകളിലെ ചില പ്രദേശങ്ങളിലും *​[[നോഗോൺ ജില്ല]] (ഏകദേശം 2,500 പേർ സംസാരിക്കുന്നു)<ref>{{cite web |url=http://bbs.portal.gov.bd/sites/default/files/files/bbs.portal.gov.bd/page/b343a8b4_956b_45ca_872f_4cf9b2f1a6e0/2022-07-28-14-31-b21f81d1c15171f1770c661020381666.pdf |script-title=bn:জনশুমারি ও গৃহগণনা ২০২২: প্রাথসিক প্রতিবেদন |trans-title=Census and Housing Census 2022: Preliminary Report |website=[[Bangladesh Bureau of Statistics]] |page=32 |language=bn}}</ref> ​[[നേപ്പാൾ|നേപ്പാളിലെ]] [[കോശി മേഖല|കോശി മേഖലയിൽ]] ഏകദേശം 7,700 പേർ സംസാരിക്കുന്നു. *[[മൊറാംഗ് ജില്ല]] *​[[സുൻസാരി ജില്ല]] | ethnicity = [[മുണ്ഡ|മുണ്ഡകൾ]] | speakers = 1.6 ദശലക്ഷം | date = 2011 സെൻസസ് | map = Munda languages map.svg | mapcaption = <center><small>മുണ്ട ഭാഷ സംസാരിക്കുന്നവരുടെ ഗണ്യമായ സാന്നിധ്യമുള്ള പ്രദേശങ്ങൾ ചുവപ്പ് നിറത്തിൽ അടയാളപ്പെടുത്തിയിരിക്കുന്നു.</center></small> | ref = {{efn|2011-ലെ സെൻസസ് പ്രകാരം, ഇന്ത്യയിൽ 1,128,228 പേർ മുണ്ടാരിയും 505,922 പേർ മുണ്ടയും തങ്ങളുടെ മാതൃഭാഷയായി രേഖപ്പെടുത്തിയിട്ടുണ്ട്; ആകെ 1,634,150 വ്യക്തികൾ അഥവാ ഏകദേശം 1.6 ദശലക്ഷം ആളുകൾ വരും ഇത്.<ref name=MTCensus2011>{{cite web|title=C-16: Population by mother tongue, India - 2011 |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10191/download/13303/DDW-C16-STMT-MDDS-0000.XLSX}}</ref>}}<ref>{{Cite web|url=http://www.censusindia.gov.in/2011Census/Language_MTs.html|title=Statement 1: Abstract of speakers' strength of languages and mother tongues – 2011|publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India|website=www.censusindia.gov.in|access-date=2018-07-07 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210306112822/https://www.censusindia.gov.in/2011Census/Language-2011/Statement-1.pdf |archive-date=6 March 2021}}</ref> | familycolor = [[ആസ്ട്രോ-ഏഷ്യാറ്റിക് ഭാഷകൾ|ഓസ്‌ട്രോ-ഏഷ്യാറ്റിൿ]] | fam2 = [[മുണ്ട ഭാഷകൾ|മുണ്ട]] | fam3 = വടക്കൻ മുണ്ട | fam4 = [[ഖേർവാരിയൻ ഭാഷകൾ|ഖേർവാറിയൻ]] | fam5 = മുണ്ടാറിൿ | dia1 = ഹസട | dia2 = നാഗുരി | dia3 = തമരിയ | dia4 = കേരഃ (കുറുഖ് സംസാരിക്കുന്നവർ ഉപയോഗിക്കുന്ന ഒരു ക്രിയോൾ ഭാഷ.) | script = [[മുണ്ടാരി ബനി]] (''മാതൃലിപി'')<br>മറ്റുള്ളവ: *[[ഒഡിയ]] *[[ദേവനാഗരി]] *[[ബംഗാളി ഭാഷ|ബംഗാളി]] *[[ലാറ്റിൻ|ലത്തീൻ ]] | lc1 = unr | ld1 = Mundari | lc2 = unx | ld2 = Munda | image = Shukla Mundari.svg | imagecaption = <small>''മുണ്ടാരി'' എന്ന് മുണ്ടാരി ബനി ലിപിയിൽ എഴുതിയിരിക്കുന്നു.</small> | nation = {{IND}} *[[ഝാർഖണ്ഡ്‌]] (ഔദ്യോഗിക) | map2 = Lang Status 80-VU.svg | mapcaption2 = <center><small>യുനെസ്കോയുടെ ലോകത്തെ അപകടഭീഷണി നേരിടുന്ന ഭാഷകളുടെ അറ്റ്ലസിൽ മുണ്ടാരിയെ ഒരു 'ദുർബല' ഭാഷയായി തരംതിരിച്ചിരിക്കുന്നു.</center></small> | notice = IPA }} [[ഇന്ത്യ|ഇന്ത്യയിലെ]] [[ഛോട്ടാ നാഗ്‌പൂർ പീഠഭൂമി|ഛോട്ടാ നാഗ്പൂർ പീഠഭൂമി]] പ്രദേശത്തെ തദ്ദേശീയരായ [[മുണ്ഡ]] [[ആദിവാസി|ഗോത്രവർഗ്ഗക്കാർ]] സംസാരിക്കുന്ന, [[ആസ്ട്രോ-ഏഷ്യാറ്റിക് ഭാഷകൾ|ഓസ്ട്രോ-ഏഷ്യാറ്റിൿ]] ഭാഷാകുടുംബത്തിൽപ്പെട്ട ഒരു [[മുണ്ട ഭാഷകൾ|മുണ്ട ഭാഷയാണ്]] '''മുണ്ടാരി''' (<small>[[മുണ്ടാരി ബനി]]:</small> {{lang|unr-Nagm|𞓧𞓟𞓨𞓜𞓕𞓣𞓚}}, <small>[[ലത്തീൻ]]:</small> ''Muṇḍārī'', [[അന്താരാഷ്ട്ര ശബ്ദലിപി|ഐ.പി.എ.]]: {{IPA|unr|muɳɖaːriː}}). 1.5 ദശലക്ഷത്തിലധികം ആളുകൾ ഇത് മാതൃഭാഷയായി സംസാരിക്കുന്നു.<ref>{{Cite web|url=https://www.omniglot.com/writing/mundari.htm|title=Mundari alphabet, pronunciation and description}}</ref> [[ഹോ ഭാഷ|ഹോ]], [[സന്താലി ഭാഷ|സന്താലി]] ഭാഷകളുമായി അടുത്ത ബന്ധമുള്ളതാണ് ഇത്. ഭൂമിജിനൊപ്പം ഈ നാല് ഭാഷകളാണ് മുണ്ട ഭാഷകുടുംബത്തിലെ പ്രധാന കണ്ണികൾ.<ref>{{Cite web|url=https://omniglot.com/writing/mundaribani.htm|title=Mundari Bani}}</ref> മുണ്ടാരി [[ഝാർഖണ്ഡ്‌]] സംസ്ഥാനത്തിലെ ഒരു അധിക ഔദ്യോഗിക ഭാഷയാണ്. കിഴക്കൻ ഇന്ത്യൻ സംസ്ഥാനങ്ങളായ [[ഒഡീഷ|ഒഡീഷയിലും]] [[പശ്ചിമ ബംഗാൾ|പശ്ചിമ ബംഗാളിലും]], അയൽരാജ്യമായ [[ബംഗ്ലാദേശ്|ബംഗ്ലാദേശിലെ]] വടക്കൻ രംഗ്പൂർ ഡിവിഷനിലും ഇത് സംസാരിക്കുന്നവരുടെ എണ്ണം ഗണ്യമാണ്. ഇന്ത്യയിൽ മുണ്ടാരി ഒരു പ്രധാന ന്യൂനപക്ഷ ഭാഷയായി അംഗീകരിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. എന്നിരുന്നാലും, അത് സംസാരിക്കുന്നവർ പലപ്പോഴും [[ഹിന്ദി|ഹിന്ദിയിലോ]] മറ്റൊരു [[ഭാരതത്തിലെ ഔദ്യോഗിക ഭാഷകൾ|സംസ്ഥാന ഭാഷയിലോ]] ദ്വിഭാഷികളാണ്. വ്യാകരണപരമായ ബന്ധങ്ങൾ അറിയിക്കുന്നതിനായി വേരുകളിലേക്ക് ഒന്നിലധികം അഫിക്സുകൾ ചേർക്കുന്ന സങ്കീർണ്ണമായ രൂപഘടനയുടെ സവിശേഷതയുള്ള ഒരു സംയോജന ഭാഷയാണ് മുണ്ടാരി.<ref name="Andersen2008">{{Cite book |last=Andersen |first=Gregory D. S. |title=The Munda Languages |publisher=Routledge |year=2008 |isbn=978-0415328906 |pages=121–150 |chapter=Mundari}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFAndersen2008">Andersen, Gregory D. S. (2008). </cite></ref> ചരിത്രപരമായി വാമൊഴിയായിട്ടാണ് കൈമാറ്റം ചെയ്യപ്പെട്ടിരുന്നതെങ്കിലും, മുണ്ടാരി ഇപ്പോൾ നിരവധി ലിപികളിൽ എഴുതപ്പെടുന്നുണ്ട്; മുണ്ടാരി എഴുതുന്നതിനായി രോഹിദാസ് സിംഗ് നാഗ് പ്രത്യേകമായി വികസിപ്പിച്ചെടുത്ത 'മുണ്ടാരി ബാനി'യാണ് ഇവയിൽ ഏറ്റവും ശ്രദ്ധേയം.<ref>{{Cite web|url=http://www.oneindia.com/2006/05/15/bms-to-intensify-agitation-on-mundari-language-1147760918.html|title=BMS to intensify agitation on Mundari language|access-date=4 April 2018|website=oneindia.com}}</ref> [[ദേവനാഗരി]], [[ഒഡിയ ലിപി|ഒഡിയ]], [[ബംഗാളി ലിപി|ബംഗാളി]], [[ലത്തീൻ അക്ഷരമാല|ലത്തീൻ]] ലിപികളിലും ഇത് എഴുതപെടാറുണ്ട്. [[യുനെസ്കോ|യുനെസ്കോയുടെ]] ലോകത്തെ അപകടഭീഷണി നേരിടുന്ന ഭാഷകളുടെ അറ്റ്ലസിൽ മുണ്ടാരിയെ ഒരു '''ദുർബല''<nowiki/>' ഭാഷയായി തരംതിരിച്ചിരിക്കുന്നു.<ref>{{Cite book |last=Moseley |first=Christopher |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000187026/PDF/187026eng.pdf.multi |title=Atlas of the World's Languages in Danger |date=2010 |publisher=UNESCO Publishing |isbn=978-92-3-104096-2 |editor-last=Moseley |editor-first=Christopher |edition=3rd |location=Paris |page=205 |format=PDF |access-date=22 February 2025}}</ref> സവിശേഷമായ വ്യാകരണ ഘടനയും [[ദക്ഷിണേഷ്യ]] ഓസ്ട്രോ-ഏഷ്യൻ സംസാരിക്കുന്നവരുടെ കുടിയേറ്റ രീതികൾ മനസിലാക്കുന്നതിൽ വഹിക്കുന്ന പങ്കും കാരണം ഇത് വിപുലമായ ഭാഷാപരമായ പഠന വിഷയമായി തുടരുന്നു. == ഉദാഹരണ വാചകങ്ങൾ == മുണ്ടാരിയിൽ എഴുതിയ സാർവത്രിക മനുഷ്യാവകാശ പ്രഖ്യാപനത്തിന്റെ വകുപ്പ് 1 ആണ് ഇനിപ്പറയുന്ന വാചകം: <ref>{{Cite web|url=https://omniglot.com/writing/mundari.htm|title=Mundari Alphabet and Language|access-date=15 February 2026|website=Omniglot.com}}</ref> === മുണ്ടാരി ലിപി === {{Block indent|{{lang|unr-Nagm|𞓝𞓐𞓨𞓐𞓗-𞓱: 𞓛𞓐𞓗𞓤𞓨 𞓞𞓐𞓪𞓐 𞓢𞓐𞓢𞓤𞓮 𞓧𞓕𞓨𞓕𞓣𞓔 𞓐𞓜𞓐𞓙 𞓐𞓢𞓝𞓚𞓓𞓕𞓣 𞓢𞓐𞓣𞓤𞓓𞓕𞓦 𞓑𞓕𞓚𞓝𞓚 𞓗𞓕𞓗𞓐𞓝 𞓣𞓤 𞓖𞓐𞓨𞓐𞓧 𞓖𞓐𞓣𞓐𞓔𞓤𞓝𞓤 𞓕𞓡𞓕𞓨𞓕𞓡 𞓐𞓜𞓐𞓦 𞓗𞓐𞓣𞓕𞓗𞓐𞓣𞓚 𞓨𞓕𞓧𞓕𞓢𞓕𞓨𞓕. 𞓚𞓨𞓢𞓟𞓦𞓢𞓤 𞓛𞓤𞓥𞓕 𞓐𞓜𞓐𞓦 𞓖𞓚𞓮𞓭 𞓑𞓤𞓪𞓤𞓦 𞓖𞓚𞓭𞓟𞓣𞓤𞓓𞓕𞓙 𞓤𞓨𞓤𞓧𞓢𞓐 𞓨𞓕𞓧𞓕𞓢𞓕𞓨𞓕 𞓐𞓜𞓐𞓙 𞓚𞓨𞓢𞓟𞓙 𞓒𞓐𞓙𞓝𞓤 𞓞𞓕𞓦𞓤𞓓𞓕 𞓗𞓐𞓓𞓕 𞓒𞓤𞓢𞓕 𞓖𞓕𞓦𞓕𞓣 𞓗𞓕𞓢𞓕𞓝𞓚𞓘𞓕𞓙.}}}} === ഒഡിയ ലിപി === {{Block indent|{{lang|unr-Orya|ତୋନୋବ୍ ୧. - ସୋବେନ ହୋଡ଼ୋକୋ କେ ମନରଂଗ ଓଡ଼ୋଃ ଅକ୍ତିୟାର କୋ ରେଅଃ ତଇତି-ବାବତ ରେ ଜନମ ଜୋରୋଂଗ୍ଏତେ ଅହ୍ଡାନଡ ଓଡ଼ୋଃ ବରା ବରୀ ନମା କନା। ଇନକୁ କେ ସେଂଡ଼ାଁ ଓଡ଼ୋଃ-ଜୀ ପେଡେଃ, ଜୀଉ ରେଅଃ ଏନେମକୋ ନମା କନା ଓଡ଼ୋଃ ଇନକୁ ଲୋଓଃତେ ହଗେଆ-ୱୋଆ ଲେକା ଜଗର ବକଡ଼ ଲଗାତିଂଗ୍ଅଃ।}}}} === ദേവനാഗരി ലിപി === {{Block indent|{{lang|unr-deva|तोनोब् १. - सोबेन होड़ोको के मनरंग ओडोओ अक्तियार को रेअः पइति-बाबत रे जनम जोरोंग्एते अह्डानड ओड़ोओ बराबरी नमा कना। इनकु के सेंड़ॉ ओड़ोओ-जी पेडेः, जीउ रेअः एनेमको नमा कना ओड़ोओ इनकु लोओःते हगेया-वोया लेका जगर बकर लगातिंग्अः॥}}}} === ബംഗാളി ലിപി === {{Block indent|{{lang|unr-Beng|তোনোব্ ১. - সোবেন হোড়োকো কে মনরংগ ওড়োও অক্তিয়ার কো রেঅঃ পইতি-বাবত রে জনম জোরোংগ্এতে অহ্ডানড ওড়োও বরাবরী নমা কনা। ইনকু কে সেংড়াঁ ওড়োও-জী পেডেঃ, জীউ রেঅঃ এনেমকো নমা কনা ওড়োও ইনকু লোওঃতে হগেয়া-ওয়োয়া লেকা জগর বকড় লগাতিংগ্অঃ।}}}} === ലത്തീൻ വൽക്കരണം === {{Block indent|Tonob'-Mod: Soben hoḷo kokew manarng oḍoḥ oktiyar koreyag paiti babot re jonom jorongete adanad oḍog borabori namakana. Inkugke seṇa oḍog jīw peḷeg jī ureyaḥ enemko namakana oḍoḥ inkuḥ loḥte hageya boya leka jagar bakatiñaḥ.}} === ഐ.പി.എ. അനുലേഖനം === {{Block indent|t̪onob-mod̪: soben hoɽoko ke manaraŋɡa oɽoo akt̪iaːra ko reʔ pait̪i-baːbat̪a re d͡ʑanama d͡ʑoroŋɡʔet̪e ahɖaːnaɖa oɽoo baraːbariː namaː kanaː. inku ke seŋɽãː oɽoo-d͡ʑiː peɽeː, d͡ʑiːu reʔ enemako namaː kanaː oɽoo inku looːt̪e haɡeaː-woaː lekaː d͡ʑaɡara bakara laɡaːt̪ŋɡʔ.}} === മലയാളം === {{Block indent|'''വകുപ്പ് ൧:''' മനുഷ്യരെല്ലാവരും തുല്യാവകാശങ്ങളോടും അന്തസ്സോടും സ്വാതന്ത്ര്യത്തോടുംകൂടി ജനിച്ചിട്ടുള്ളവരാണ്‌. അന്യോന്യം ഭ്രാതൃഭാവത്തോടെ പെരുമാറുവാനാണ്‌ മനുഷ്യന് വിവേകബുദ്ധിയും മനസാക്ഷിയും സിദ്ധമായിരിക്കുന്നത്‌.}} ==കുറിപ്പുകൾ== {{notelist}} ==അവലംബങ്ങൾ== {{reflist}} {{Languages of Bangladesh|state=collapsed}} {{Languages of India|state=collapsed}} 40j3cuv7bxur26oj1eq1yroe6s3ol0d 0 665921 4610570 4610095 2026-03-29T04:21:52Z EmausBot 16706 യന്ത്രം: മാറ്റപ്പെട്ട വിക്കിതാളായ [[കരട്:മദ്ധ്യ പക്ഷ രാഷ്ട്രീയം]] എന്നതിലേയ്ക്കുള്ള പൊട്ടിയ തിരിച്ചുവിടൽ ശരിയാക്കുന്നു 4610570 wikitext text/x-wiki #തിരിച്ചുവിടുക [[കരട്:മദ്ധ്യ പക്ഷ രാഷ്ട്രീയം]] 4xoyui96pn9o4d2zzz28e36m3t5zomk 0 665922 4610572 4610096 2026-03-29T04:22:12Z EmausBot 16706 യന്ത്രം: മാറ്റപ്പെട്ട വിക്കിതാളായ [[കരട്:മദ്ധ്യ പക്ഷ രാഷ്ട്രീയം]] എന്നതിലേയ്ക്കുള്ള പൊട്ടിയ തിരിച്ചുവിടൽ ശരിയാക്കുന്നു 4610572 wikitext text/x-wiki #തിരിച്ചുവിടുക [[കരട്:മദ്ധ്യ പക്ഷ രാഷ്ട്രീയം]] 4xoyui96pn9o4d2zzz28e36m3t5zomk 3 666013 4610493 2026-03-28T12:55:19Z സ്വാഗതസംഘം 39256 ഉപയോക്താവിന്റെ സംവാദം താളിൽ [[ബദൽ:സ്വാഗതം|സ്വാഗത സന്ദേശം]] ചേർക്കുന്നു 4610493 wikitext text/x-wiki '''നമസ്കാരം {{#if: Grilledcheeseisgreat | Grilledcheeseisgreat | {{BASEPAGENAME}} }} !''', [[മലയാളം വിക്കിപീഡിയ|മലയാളം വിക്കിപീഡിയയിലേക്ക്‌]] [[വിക്കിപീഡിയ:ആമുഖം|സ്വാഗതം]]. താങ്കളുടെ അംഗത്വത്തിന് നന്ദി. താങ്കൾക്ക്‌ ഈ സ്ഥലം ഇഷ്ടമായെന്നും ഇവിടെ അൽപസമയം ചെലവഴിക്കുമെന്നും പ്രതീക്ഷിക്കുന്നു. താങ്കൾക്ക് ഉപയോഗപ്പെടാവുന്ന ചില താളുകൾ താഴെ കൊടുക്കുന്നു. [[File:Lipi ml.png|thumb|350px|right|[[സഹായം:എഴുത്ത്|ലിപിമാറ്റ രീതിയിൽ മലയാളം ടൈപ്പ് ചെയ്യുവാൻ]] ഉപയോഗിക്കാവുന്ന മൊഴി സ്കീമിന്റെ ചിത്രം]] * [[സഹായം:Tutorial|വീഡിയോ പരിശീലനം]] * [[സഹായം:ടൈപ്പിംഗ്‌|മലയാളത്തിലെഴുതാൻ]] * [[സഹായം:തിരുത്തൽ വഴികാട്ടി|ഒരു താൾ തിരുത്തിയെഴുതുന്നത് എങ്ങനെ?]] * [[സഹായം:ഉള്ളടക്കം|സഹായ താളുകൾ]] * [[സഹായം:ചിത്ര സഹായി|ചിത്ര സഹായി]] * [[സഹായം:കീഴ്‌വഴക്കം|കീഴ്‌വഴക്കങ്ങൾ]] * [[വിക്കിപീഡിയ:എഴുത്തുകളരി|എഴുത്തുകളരി]] * [[വിക്കിപീഡിയ:പഞ്ചസ്തംഭങ്ങൾ‎|വിക്കിപീഡിയയുടെ പഞ്ചസ്തംഭങ്ങൾ]] * [[വിക്കിപീഡിയ:നയങ്ങളും മാർഗ്ഗരേഖകളും|വിക്കിപീഡിയിലെ നയങ്ങളും മാർഗ്ഗരേഖകളും.]] താങ്കൾ [[വിക്കിപീഡിയ:പുതുമുഖം|പുതുമുഖങ്ങൾക്കായുള്ള താൾ]] പരിശോധിച്ചിട്ടില്ലെങ്കിൽ ദയവായി അപ്രകാരം ചെയ്യാൻ താത്പര്യപ്പെടുന്നു. [[വിക്കിപീഡിയ:വിക്കിപീഡിയർ|വിക്കിപീഡിയരിൽ]] ഒരാളായി ഇവിടെ തിരുത്തലുകൾ നടത്തുന്നത് താങ്കൾ ആസ്വദിക്കുമെന്ന് ഞാൻ കരുതുന്നു. താങ്കളെപ്പറ്റിയുള്ള വിവരങ്ങൾ‍ [[പ്രത്യേകം:Mypage|ഉപയോക്താവിനുള്ള താളിൽ]] നൽകാവുന്നതാണ്‌. സംവാദ താളുകളിൽ ഒപ്പ് വെക്കുവാനായി നാല് "ടിൽഡ" (<nowiki>~~~~</nowiki>) ഉപയോഗിക്കുകയോ, ടൂൾബാറിലെ [[File:Insert-signature.png]] ബട്ടൻ ഉപയോഗിക്കുകയോ ചെയ്യുക. സ്വന്തം പേരും തീയതിയും സമയവും താനേ വന്നുകൊള്ളും. എന്നാൽ ലേഖനങ്ങളിൽ അപ്രകാരം ഒപ്പുവെക്കാതിരിക്കാൻ ശ്രദ്ധിക്കുക. മറ്റ് ഉപയോക്താക്കളോട് സം‌വദിക്കാൻ അവരുടെ സം‌വാദത്താളിൽ താങ്കളുടെ സന്ദേശം എഴുതാവുന്നതാണ്. വിക്കിപീഡിയയിൽ എന്തെങ്കിലും സഹായം ആവശ്യമുണ്ടെങ്കിൽ എന്റെ സംവാദ താളിൽ ഒരു കുറിപ്പ് ഇടൂ, അല്ലെങ്കിൽ താങ്കളുടെ സംവാദ താളിൽ '''<nowiki>{{helpme}}</nowiki>''' എന്ന് ചേർക്കൂ, ആരെങ്കിലും ഉടനെ തന്നെ താങ്കളെ സഹായിക്കാൻ ശ്രമിക്കും. ഒരു നല്ല വിക്കിപീഡിയ അനുഭവം ആശംസിക്കുന്നു. വിക്കിമീഡിയയുടെ മലയാളം പദ്ധതികൾക്കായി ഒരു [https://lists.wikimedia.org/mailman/listinfo/wikiml-l മെയിലിങ് ലിസ്റ്റ് നിലവിലുണ്ട്]. ആ ലിസ്റ്റിൽ അംഗത്വം എടുത്ത് താങ്കൾക്ക് വിക്കിപീഡിയയെക്കുറിച്ചുള്ള അഭിപ്രായങ്ങളും, സംശയങ്ങളും, വിക്കിപീഡിയ മെച്ചപ്പെടുത്താനുള്ള വഴികളും ഒക്കെ അവിടെ ഉന്നയിക്കാവുന്നതാണ്‌. മെയിലിങ്ങ് ലിസ്റ്റിൽ അംഗത്വമെടുക്കാൻ ഇവിടെ ഞെക്കുക https://lists.wikimedia.org/mailman/listinfo/wikiml-l. ലിസ്റ്റിൽ അംഗത്വമെടുത്തതിനു ശേഷം''' wikiml-l@lists.wikimedia.org''' എന്ന ഇമെയിൽ വിലാസത്തിലേക്കു ഇമെയിൽ അയച്ചാൽ മറ്റുള്ള വിക്കിപീഡിയർ നിങ്ങളെ സഹായിക്കും. ഇനിയും ബുദ്ധിമുട്ട് തോന്നുന്നുവെങ്കിൽ വിക്കിപീഡിയരോട് നേരിട്ട് സംശയം ചോദിക്കാൻ [[സഹായം:ഐ.ആർ.സി.|ചാറ്റ് ചെയ്യാം]]. ഇതിനായി [http://webchat.freenode.net/?channels=wikipedia-ml ഇവിടെ ഞെക്കുക]. ആരെങ്കിലും ചാറ്റ്റൂമിലുണ്ടെങ്കിൽ അവർ തീർച്ചയായും താങ്കളെ സഹായിക്കുന്നതാണ്. -- [[ഉപയോക്താവ്:സ്വാഗതസംഘം|സ്വാഗതസംഘം]] ([[ഉപയോക്താവിന്റെ സംവാദം:സ്വാഗതസംഘം|സംവാദം]]) 12:55, 28 മാർച്ച് 2026 (UTC) r4rpqg6ue4sr5jf2iy84jnr2c7bgrgv 3 666014 4610516 2026-03-28T16:04:36Z സ്വാഗതസംഘം 39256 ഉപയോക്താവിന്റെ സംവാദം താളിൽ [[Template:Welcome|സ്വാഗത സന്ദേശം]] ചേർക്കുന്നു 4610516 wikitext text/x-wiki '''നമസ്കാരം {{#if: Sandeepsudhakar1991 | Sandeepsudhakar1991 | {{BASEPAGENAME}} }} !''', [[മലയാളം വിക്കിപീഡിയ|മലയാളം വിക്കിപീഡിയയിലേക്ക്‌]] [[വിക്കിപീഡിയ:ആമുഖം|സ്വാഗതം]]. താങ്കളുടെ അംഗത്വത്തിന് നന്ദി. താങ്കൾക്ക്‌ ഈ സ്ഥലം ഇഷ്ടമായെന്നും ഇവിടെ അൽപസമയം ചെലവഴിക്കുമെന്നും പ്രതീക്ഷിക്കുന്നു. താങ്കൾക്ക് ഉപയോഗപ്പെടാവുന്ന ചില താളുകൾ താഴെ കൊടുക്കുന്നു. [[File:Lipi ml.png|thumb|350px|right|[[സഹായം:എഴുത്ത്|ലിപിമാറ്റ രീതിയിൽ മലയാളം ടൈപ്പ് ചെയ്യുവാൻ]] ഉപയോഗിക്കാവുന്ന മൊഴി സ്കീമിന്റെ ചിത്രം]] * [[സഹായം:Tutorial|വീഡിയോ പരിശീലനം]] * [[സഹായം:ടൈപ്പിംഗ്‌|മലയാളത്തിലെഴുതാൻ]] * [[സഹായം:തിരുത്തൽ വഴികാട്ടി|ഒരു താൾ തിരുത്തിയെഴുതുന്നത് എങ്ങനെ?]] * [[സഹായം:ഉള്ളടക്കം|സഹായ താളുകൾ]] * [[സഹായം:ചിത്ര സഹായി|ചിത്ര സഹായി]] * [[സഹായം:കീഴ്‌വഴക്കം|കീഴ്‌വഴക്കങ്ങൾ]] * [[വിക്കിപീഡിയ:എഴുത്തുകളരി|എഴുത്തുകളരി]] * [[വിക്കിപീഡിയ:പഞ്ചസ്തംഭങ്ങൾ‎|വിക്കിപീഡിയയുടെ പഞ്ചസ്തംഭങ്ങൾ]] * [[വിക്കിപീഡിയ:നയങ്ങളും മാർഗ്ഗരേഖകളും|വിക്കിപീഡിയിലെ നയങ്ങളും മാർഗ്ഗരേഖകളും.]] താങ്കൾ [[വിക്കിപീഡിയ:പുതുമുഖം|പുതുമുഖങ്ങൾക്കായുള്ള താൾ]] പരിശോധിച്ചിട്ടില്ലെങ്കിൽ ദയവായി അപ്രകാരം ചെയ്യാൻ താത്പര്യപ്പെടുന്നു. [[വിക്കിപീഡിയ:വിക്കിപീഡിയർ|വിക്കിപീഡിയരിൽ]] ഒരാളായി ഇവിടെ തിരുത്തലുകൾ നടത്തുന്നത് താങ്കൾ ആസ്വദിക്കുമെന്ന് ഞാൻ കരുതുന്നു. താങ്കളെപ്പറ്റിയുള്ള വിവരങ്ങൾ‍ [[പ്രത്യേകം:Mypage|ഉപയോക്താവിനുള്ള താളിൽ]] നൽകാവുന്നതാണ്‌. സംവാദ താളുകളിൽ ഒപ്പ് വെക്കുവാനായി നാല് "ടിൽഡ" (<nowiki>~~~~</nowiki>) ഉപയോഗിക്കുകയോ, ടൂൾബാറിലെ [[File:Insert-signature.png]] ബട്ടൻ ഉപയോഗിക്കുകയോ ചെയ്യുക. സ്വന്തം പേരും തീയതിയും സമയവും താനേ വന്നുകൊള്ളും. എന്നാൽ ലേഖനങ്ങളിൽ അപ്രകാരം ഒപ്പുവെക്കാതിരിക്കാൻ ശ്രദ്ധിക്കുക. മറ്റ് ഉപയോക്താക്കളോട് സം‌വദിക്കാൻ അവരുടെ സം‌വാദത്താളിൽ താങ്കളുടെ സന്ദേശം എഴുതാവുന്നതാണ്. വിക്കിപീഡിയയിൽ എന്തെങ്കിലും സഹായം ആവശ്യമുണ്ടെങ്കിൽ എന്റെ സംവാദ താളിൽ ഒരു കുറിപ്പ് ഇടൂ, അല്ലെങ്കിൽ താങ്കളുടെ സംവാദ താളിൽ '''<nowiki>{{helpme}}</nowiki>''' എന്ന് ചേർക്കൂ, ആരെങ്കിലും ഉടനെ തന്നെ താങ്കളെ സഹായിക്കാൻ ശ്രമിക്കും. ഒരു നല്ല വിക്കിപീഡിയ അനുഭവം ആശംസിക്കുന്നു. വിക്കിമീഡിയയുടെ മലയാളം പദ്ധതികൾക്കായി ഒരു [https://lists.wikimedia.org/mailman/listinfo/wikiml-l മെയിലിങ് ലിസ്റ്റ് നിലവിലുണ്ട്]. ആ ലിസ്റ്റിൽ അംഗത്വം എടുത്ത് താങ്കൾക്ക് വിക്കിപീഡിയയെക്കുറിച്ചുള്ള അഭിപ്രായങ്ങളും, സംശയങ്ങളും, വിക്കിപീഡിയ മെച്ചപ്പെടുത്താനുള്ള വഴികളും ഒക്കെ അവിടെ ഉന്നയിക്കാവുന്നതാണ്‌. മെയിലിങ്ങ് ലിസ്റ്റിൽ അംഗത്വമെടുക്കാൻ ഇവിടെ ഞെക്കുക https://lists.wikimedia.org/mailman/listinfo/wikiml-l. ലിസ്റ്റിൽ അംഗത്വമെടുത്തതിനു ശേഷം''' wikiml-l@lists.wikimedia.org''' എന്ന ഇമെയിൽ വിലാസത്തിലേക്കു ഇമെയിൽ അയച്ചാൽ മറ്റുള്ള വിക്കിപീഡിയർ നിങ്ങളെ സഹായിക്കും. ഇനിയും ബുദ്ധിമുട്ട് തോന്നുന്നുവെങ്കിൽ വിക്കിപീഡിയരോട് നേരിട്ട് സംശയം ചോദിക്കാൻ [[സഹായം:ഐ.ആർ.സി.|ചാറ്റ് ചെയ്യാം]]. ഇതിനായി [http://webchat.freenode.net/?channels=wikipedia-ml ഇവിടെ ഞെക്കുക]. ആരെങ്കിലും ചാറ്റ്റൂമിലുണ്ടെങ്കിൽ അവർ തീർച്ചയായും താങ്കളെ സഹായിക്കുന്നതാണ്. -- [[ഉപയോക്താവ്:സ്വാഗതസംഘം|സ്വാഗതസംഘം]] ([[ഉപയോക്താവിന്റെ സംവാദം:സ്വാഗതസംഘം|സംവാദം]]) 16:04, 28 മാർച്ച് 2026 (UTC) mljb19oonn1epn1wfqbbloqh1o9kt2k 3 666015 4610517 2026-03-28T16:07:10Z സ്വാഗതസംഘം 39256 ഉപയോക്താവിന്റെ സംവാദം താളിൽ [[Template:Welcome|സ്വാഗത സന്ദേശം]] ചേർക്കുന്നു 4610517 wikitext text/x-wiki '''നമസ്കാരം {{#if: Sandeepsudhakarcommando | Sandeepsudhakarcommando | {{BASEPAGENAME}} }} !''', [[മലയാളം വിക്കിപീഡിയ|മലയാളം വിക്കിപീഡിയയിലേക്ക്‌]] [[വിക്കിപീഡിയ:ആമുഖം|സ്വാഗതം]]. താങ്കളുടെ അംഗത്വത്തിന് നന്ദി. താങ്കൾക്ക്‌ ഈ സ്ഥലം ഇഷ്ടമായെന്നും ഇവിടെ അൽപസമയം ചെലവഴിക്കുമെന്നും പ്രതീക്ഷിക്കുന്നു. താങ്കൾക്ക് ഉപയോഗപ്പെടാവുന്ന ചില താളുകൾ താഴെ കൊടുക്കുന്നു. [[File:Lipi ml.png|thumb|350px|right|[[സഹായം:എഴുത്ത്|ലിപിമാറ്റ രീതിയിൽ മലയാളം ടൈപ്പ് ചെയ്യുവാൻ]] ഉപയോഗിക്കാവുന്ന മൊഴി സ്കീമിന്റെ ചിത്രം]] * [[സഹായം:Tutorial|വീഡിയോ പരിശീലനം]] * [[സഹായം:ടൈപ്പിംഗ്‌|മലയാളത്തിലെഴുതാൻ]] * [[സഹായം:തിരുത്തൽ വഴികാട്ടി|ഒരു താൾ തിരുത്തിയെഴുതുന്നത് എങ്ങനെ?]] * [[സഹായം:ഉള്ളടക്കം|സഹായ താളുകൾ]] * [[സഹായം:ചിത്ര സഹായി|ചിത്ര സഹായി]] * [[സഹായം:കീഴ്‌വഴക്കം|കീഴ്‌വഴക്കങ്ങൾ]] * [[വിക്കിപീഡിയ:എഴുത്തുകളരി|എഴുത്തുകളരി]] * [[വിക്കിപീഡിയ:പഞ്ചസ്തംഭങ്ങൾ‎|വിക്കിപീഡിയയുടെ പഞ്ചസ്തംഭങ്ങൾ]] * [[വിക്കിപീഡിയ:നയങ്ങളും മാർഗ്ഗരേഖകളും|വിക്കിപീഡിയിലെ നയങ്ങളും മാർഗ്ഗരേഖകളും.]] താങ്കൾ [[വിക്കിപീഡിയ:പുതുമുഖം|പുതുമുഖങ്ങൾക്കായുള്ള താൾ]] പരിശോധിച്ചിട്ടില്ലെങ്കിൽ ദയവായി അപ്രകാരം ചെയ്യാൻ താത്പര്യപ്പെടുന്നു. [[വിക്കിപീഡിയ:വിക്കിപീഡിയർ|വിക്കിപീഡിയരിൽ]] ഒരാളായി ഇവിടെ തിരുത്തലുകൾ നടത്തുന്നത് താങ്കൾ ആസ്വദിക്കുമെന്ന് ഞാൻ കരുതുന്നു. താങ്കളെപ്പറ്റിയുള്ള വിവരങ്ങൾ‍ [[പ്രത്യേകം:Mypage|ഉപയോക്താവിനുള്ള താളിൽ]] നൽകാവുന്നതാണ്‌. സംവാദ താളുകളിൽ ഒപ്പ് വെക്കുവാനായി നാല് "ടിൽഡ" (<nowiki>~~~~</nowiki>) ഉപയോഗിക്കുകയോ, ടൂൾബാറിലെ [[File:Insert-signature.png]] ബട്ടൻ ഉപയോഗിക്കുകയോ ചെയ്യുക. സ്വന്തം പേരും തീയതിയും സമയവും താനേ വന്നുകൊള്ളും. എന്നാൽ ലേഖനങ്ങളിൽ അപ്രകാരം ഒപ്പുവെക്കാതിരിക്കാൻ ശ്രദ്ധിക്കുക. മറ്റ് ഉപയോക്താക്കളോട് സം‌വദിക്കാൻ അവരുടെ സം‌വാദത്താളിൽ താങ്കളുടെ സന്ദേശം എഴുതാവുന്നതാണ്. വിക്കിപീഡിയയിൽ എന്തെങ്കിലും സഹായം ആവശ്യമുണ്ടെങ്കിൽ എന്റെ സംവാദ താളിൽ ഒരു കുറിപ്പ് ഇടൂ, അല്ലെങ്കിൽ താങ്കളുടെ സംവാദ താളിൽ '''<nowiki>{{helpme}}</nowiki>''' എന്ന് ചേർക്കൂ, ആരെങ്കിലും ഉടനെ തന്നെ താങ്കളെ സഹായിക്കാൻ ശ്രമിക്കും. ഒരു നല്ല വിക്കിപീഡിയ അനുഭവം ആശംസിക്കുന്നു. വിക്കിമീഡിയയുടെ മലയാളം പദ്ധതികൾക്കായി ഒരു [https://lists.wikimedia.org/mailman/listinfo/wikiml-l മെയിലിങ് ലിസ്റ്റ് നിലവിലുണ്ട്]. ആ ലിസ്റ്റിൽ അംഗത്വം എടുത്ത് താങ്കൾക്ക് വിക്കിപീഡിയയെക്കുറിച്ചുള്ള അഭിപ്രായങ്ങളും, സംശയങ്ങളും, വിക്കിപീഡിയ മെച്ചപ്പെടുത്താനുള്ള വഴികളും ഒക്കെ അവിടെ ഉന്നയിക്കാവുന്നതാണ്‌. മെയിലിങ്ങ് ലിസ്റ്റിൽ അംഗത്വമെടുക്കാൻ ഇവിടെ ഞെക്കുക https://lists.wikimedia.org/mailman/listinfo/wikiml-l. ലിസ്റ്റിൽ അംഗത്വമെടുത്തതിനു ശേഷം''' wikiml-l@lists.wikimedia.org''' എന്ന ഇമെയിൽ വിലാസത്തിലേക്കു ഇമെയിൽ അയച്ചാൽ മറ്റുള്ള വിക്കിപീഡിയർ നിങ്ങളെ സഹായിക്കും. ഇനിയും ബുദ്ധിമുട്ട് തോന്നുന്നുവെങ്കിൽ വിക്കിപീഡിയരോട് നേരിട്ട് സംശയം ചോദിക്കാൻ [[സഹായം:ഐ.ആർ.സി.|ചാറ്റ് ചെയ്യാം]]. ഇതിനായി [http://webchat.freenode.net/?channels=wikipedia-ml ഇവിടെ ഞെക്കുക]. ആരെങ്കിലും ചാറ്റ്റൂമിലുണ്ടെങ്കിൽ അവർ തീർച്ചയായും താങ്കളെ സഹായിക്കുന്നതാണ്. -- [[ഉപയോക്താവ്:സ്വാഗതസംഘം|സ്വാഗതസംഘം]] ([[ഉപയോക്താവിന്റെ സംവാദം:സ്വാഗതസംഘം|സംവാദം]]) 16:07, 28 മാർച്ച് 2026 (UTC) pfqndodjtv9wteu1fk50fz3zo4qz9go 3 666016 4610519 2026-03-28T17:21:54Z സ്വാഗതസംഘം 39256 ഉപയോക്താവിന്റെ സംവാദം താളിൽ [[ബദൽ:സ്വാഗതം|സ്വാഗത സന്ദേശം]] ചേർക്കുന്നു 4610519 wikitext text/x-wiki '''നമസ്കാരം {{#if: Haafizz | Haafizz | {{BASEPAGENAME}} }} !''', [[മലയാളം വിക്കിപീഡിയ|മലയാളം വിക്കിപീഡിയയിലേക്ക്‌]] [[വിക്കിപീഡിയ:ആമുഖം|സ്വാഗതം]]. താങ്കളുടെ അംഗത്വത്തിന് നന്ദി. താങ്കൾക്ക്‌ ഈ സ്ഥലം ഇഷ്ടമായെന്നും ഇവിടെ അൽപസമയം ചെലവഴിക്കുമെന്നും പ്രതീക്ഷിക്കുന്നു. താങ്കൾക്ക് ഉപയോഗപ്പെടാവുന്ന ചില താളുകൾ താഴെ കൊടുക്കുന്നു. [[File:Lipi ml.png|thumb|350px|right|[[സഹായം:എഴുത്ത്|ലിപിമാറ്റ രീതിയിൽ മലയാളം ടൈപ്പ് ചെയ്യുവാൻ]] ഉപയോഗിക്കാവുന്ന മൊഴി സ്കീമിന്റെ ചിത്രം]] * [[സഹായം:Tutorial|വീഡിയോ പരിശീലനം]] * [[സഹായം:ടൈപ്പിംഗ്‌|മലയാളത്തിലെഴുതാൻ]] * [[സഹായം:തിരുത്തൽ വഴികാട്ടി|ഒരു താൾ തിരുത്തിയെഴുതുന്നത് എങ്ങനെ?]] * [[സഹായം:ഉള്ളടക്കം|സഹായ താളുകൾ]] * [[സഹായം:ചിത്ര സഹായി|ചിത്ര സഹായി]] * [[സഹായം:കീഴ്‌വഴക്കം|കീഴ്‌വഴക്കങ്ങൾ]] * [[വിക്കിപീഡിയ:എഴുത്തുകളരി|എഴുത്തുകളരി]] * [[വിക്കിപീഡിയ:പഞ്ചസ്തംഭങ്ങൾ‎|വിക്കിപീഡിയയുടെ പഞ്ചസ്തംഭങ്ങൾ]] * [[വിക്കിപീഡിയ:നയങ്ങളും മാർഗ്ഗരേഖകളും|വിക്കിപീഡിയിലെ നയങ്ങളും മാർഗ്ഗരേഖകളും.]] താങ്കൾ [[വിക്കിപീഡിയ:പുതുമുഖം|പുതുമുഖങ്ങൾക്കായുള്ള താൾ]] പരിശോധിച്ചിട്ടില്ലെങ്കിൽ ദയവായി അപ്രകാരം ചെയ്യാൻ താത്പര്യപ്പെടുന്നു. [[വിക്കിപീഡിയ:വിക്കിപീഡിയർ|വിക്കിപീഡിയരിൽ]] ഒരാളായി ഇവിടെ തിരുത്തലുകൾ നടത്തുന്നത് താങ്കൾ ആസ്വദിക്കുമെന്ന് ഞാൻ കരുതുന്നു. താങ്കളെപ്പറ്റിയുള്ള വിവരങ്ങൾ‍ [[പ്രത്യേകം:Mypage|ഉപയോക്താവിനുള്ള താളിൽ]] നൽകാവുന്നതാണ്‌. സംവാദ താളുകളിൽ ഒപ്പ് വെക്കുവാനായി നാല് "ടിൽഡ" (<nowiki>~~~~</nowiki>) ഉപയോഗിക്കുകയോ, ടൂൾബാറിലെ [[File:Insert-signature.png]] ബട്ടൻ ഉപയോഗിക്കുകയോ ചെയ്യുക. സ്വന്തം പേരും തീയതിയും സമയവും താനേ വന്നുകൊള്ളും. എന്നാൽ ലേഖനങ്ങളിൽ അപ്രകാരം ഒപ്പുവെക്കാതിരിക്കാൻ ശ്രദ്ധിക്കുക. മറ്റ് ഉപയോക്താക്കളോട് സം‌വദിക്കാൻ അവരുടെ സം‌വാദത്താളിൽ താങ്കളുടെ സന്ദേശം എഴുതാവുന്നതാണ്. വിക്കിപീഡിയയിൽ എന്തെങ്കിലും സഹായം ആവശ്യമുണ്ടെങ്കിൽ എന്റെ സംവാദ താളിൽ ഒരു കുറിപ്പ് ഇടൂ, അല്ലെങ്കിൽ താങ്കളുടെ സംവാദ താളിൽ '''<nowiki>{{helpme}}</nowiki>''' എന്ന് ചേർക്കൂ, ആരെങ്കിലും ഉടനെ തന്നെ താങ്കളെ സഹായിക്കാൻ ശ്രമിക്കും. ഒരു നല്ല വിക്കിപീഡിയ അനുഭവം ആശംസിക്കുന്നു. വിക്കിമീഡിയയുടെ മലയാളം പദ്ധതികൾക്കായി ഒരു [https://lists.wikimedia.org/mailman/listinfo/wikiml-l മെയിലിങ് ലിസ്റ്റ് നിലവിലുണ്ട്]. ആ ലിസ്റ്റിൽ അംഗത്വം എടുത്ത് താങ്കൾക്ക് വിക്കിപീഡിയയെക്കുറിച്ചുള്ള അഭിപ്രായങ്ങളും, സംശയങ്ങളും, വിക്കിപീഡിയ മെച്ചപ്പെടുത്താനുള്ള വഴികളും ഒക്കെ അവിടെ ഉന്നയിക്കാവുന്നതാണ്‌. മെയിലിങ്ങ് ലിസ്റ്റിൽ അംഗത്വമെടുക്കാൻ ഇവിടെ ഞെക്കുക https://lists.wikimedia.org/mailman/listinfo/wikiml-l. ലിസ്റ്റിൽ അംഗത്വമെടുത്തതിനു ശേഷം''' wikiml-l@lists.wikimedia.org''' എന്ന ഇമെയിൽ വിലാസത്തിലേക്കു ഇമെയിൽ അയച്ചാൽ മറ്റുള്ള വിക്കിപീഡിയർ നിങ്ങളെ സഹായിക്കും. ഇനിയും ബുദ്ധിമുട്ട് തോന്നുന്നുവെങ്കിൽ വിക്കിപീഡിയരോട് നേരിട്ട് സംശയം ചോദിക്കാൻ [[സഹായം:ഐ.ആർ.സി.|ചാറ്റ് ചെയ്യാം]]. ഇതിനായി [http://webchat.freenode.net/?channels=wikipedia-ml ഇവിടെ ഞെക്കുക]. ആരെങ്കിലും ചാറ്റ്റൂമിലുണ്ടെങ്കിൽ അവർ തീർച്ചയായും താങ്കളെ സഹായിക്കുന്നതാണ്. -- [[ഉപയോക്താവ്:സ്വാഗതസംഘം|സ്വാഗതസംഘം]] ([[ഉപയോക്താവിന്റെ സംവാദം:സ്വാഗതസംഘം|സംവാദം]]) 17:21, 28 മാർച്ച് 2026 (UTC) 9kqeur9bx3pep5wlhcjpbrz3mk1xy6d 3 666017 4610529 2026-03-28T19:35:25Z സ്വാഗതസംഘം 39256 ഉപയോക്താവിന്റെ സംവാദം താളിൽ [[ബദൽ:സ്വാഗതം|സ്വാഗത സന്ദേശം]] ചേർക്കുന്നു 4610529 wikitext text/x-wiki '''നമസ്കാരം {{#if: Princeofmadurai | Princeofmadurai | {{BASEPAGENAME}} }} !''', [[മലയാളം വിക്കിപീഡിയ|മലയാളം വിക്കിപീഡിയയിലേക്ക്‌]] [[വിക്കിപീഡിയ:ആമുഖം|സ്വാഗതം]]. താങ്കളുടെ അംഗത്വത്തിന് നന്ദി. താങ്കൾക്ക്‌ ഈ സ്ഥലം ഇഷ്ടമായെന്നും ഇവിടെ അൽപസമയം ചെലവഴിക്കുമെന്നും പ്രതീക്ഷിക്കുന്നു. താങ്കൾക്ക് ഉപയോഗപ്പെടാവുന്ന ചില താളുകൾ താഴെ കൊടുക്കുന്നു. [[File:Lipi ml.png|thumb|350px|right|[[സഹായം:എഴുത്ത്|ലിപിമാറ്റ രീതിയിൽ മലയാളം ടൈപ്പ് ചെയ്യുവാൻ]] ഉപയോഗിക്കാവുന്ന മൊഴി സ്കീമിന്റെ ചിത്രം]] * [[സഹായം:Tutorial|വീഡിയോ പരിശീലനം]] * [[സഹായം:ടൈപ്പിംഗ്‌|മലയാളത്തിലെഴുതാൻ]] * [[സഹായം:തിരുത്തൽ വഴികാട്ടി|ഒരു താൾ തിരുത്തിയെഴുതുന്നത് എങ്ങനെ?]] * [[സഹായം:ഉള്ളടക്കം|സഹായ താളുകൾ]] * [[സഹായം:ചിത്ര സഹായി|ചിത്ര സഹായി]] * [[സഹായം:കീഴ്‌വഴക്കം|കീഴ്‌വഴക്കങ്ങൾ]] * [[വിക്കിപീഡിയ:എഴുത്തുകളരി|എഴുത്തുകളരി]] * [[വിക്കിപീഡിയ:പഞ്ചസ്തംഭങ്ങൾ‎|വിക്കിപീഡിയയുടെ പഞ്ചസ്തംഭങ്ങൾ]] * [[വിക്കിപീഡിയ:നയങ്ങളും മാർഗ്ഗരേഖകളും|വിക്കിപീഡിയിലെ നയങ്ങളും മാർഗ്ഗരേഖകളും.]] താങ്കൾ [[വിക്കിപീഡിയ:പുതുമുഖം|പുതുമുഖങ്ങൾക്കായുള്ള താൾ]] പരിശോധിച്ചിട്ടില്ലെങ്കിൽ ദയവായി അപ്രകാരം ചെയ്യാൻ താത്പര്യപ്പെടുന്നു. [[വിക്കിപീഡിയ:വിക്കിപീഡിയർ|വിക്കിപീഡിയരിൽ]] ഒരാളായി ഇവിടെ തിരുത്തലുകൾ നടത്തുന്നത് താങ്കൾ ആസ്വദിക്കുമെന്ന് ഞാൻ കരുതുന്നു. താങ്കളെപ്പറ്റിയുള്ള വിവരങ്ങൾ‍ [[പ്രത്യേകം:Mypage|ഉപയോക്താവിനുള്ള താളിൽ]] നൽകാവുന്നതാണ്‌. സംവാദ താളുകളിൽ ഒപ്പ് വെക്കുവാനായി നാല് "ടിൽഡ" (<nowiki>~~~~</nowiki>) ഉപയോഗിക്കുകയോ, ടൂൾബാറിലെ [[File:Insert-signature.png]] ബട്ടൻ ഉപയോഗിക്കുകയോ ചെയ്യുക. സ്വന്തം പേരും തീയതിയും സമയവും താനേ വന്നുകൊള്ളും. എന്നാൽ ലേഖനങ്ങളിൽ അപ്രകാരം ഒപ്പുവെക്കാതിരിക്കാൻ ശ്രദ്ധിക്കുക. മറ്റ് ഉപയോക്താക്കളോട് സം‌വദിക്കാൻ അവരുടെ സം‌വാദത്താളിൽ താങ്കളുടെ സന്ദേശം എഴുതാവുന്നതാണ്. വിക്കിപീഡിയയിൽ എന്തെങ്കിലും സഹായം ആവശ്യമുണ്ടെങ്കിൽ എന്റെ സംവാദ താളിൽ ഒരു കുറിപ്പ് ഇടൂ, അല്ലെങ്കിൽ താങ്കളുടെ സംവാദ താളിൽ '''<nowiki>{{helpme}}</nowiki>''' എന്ന് ചേർക്കൂ, ആരെങ്കിലും ഉടനെ തന്നെ താങ്കളെ സഹായിക്കാൻ ശ്രമിക്കും. ഒരു നല്ല വിക്കിപീഡിയ അനുഭവം ആശംസിക്കുന്നു. വിക്കിമീഡിയയുടെ മലയാളം പദ്ധതികൾക്കായി ഒരു [https://lists.wikimedia.org/mailman/listinfo/wikiml-l മെയിലിങ് ലിസ്റ്റ് നിലവിലുണ്ട്]. ആ ലിസ്റ്റിൽ അംഗത്വം എടുത്ത് താങ്കൾക്ക് വിക്കിപീഡിയയെക്കുറിച്ചുള്ള അഭിപ്രായങ്ങളും, സംശയങ്ങളും, വിക്കിപീഡിയ മെച്ചപ്പെടുത്താനുള്ള വഴികളും ഒക്കെ അവിടെ ഉന്നയിക്കാവുന്നതാണ്‌. മെയിലിങ്ങ് ലിസ്റ്റിൽ അംഗത്വമെടുക്കാൻ ഇവിടെ ഞെക്കുക https://lists.wikimedia.org/mailman/listinfo/wikiml-l. ലിസ്റ്റിൽ അംഗത്വമെടുത്തതിനു ശേഷം''' wikiml-l@lists.wikimedia.org''' എന്ന ഇമെയിൽ വിലാസത്തിലേക്കു ഇമെയിൽ അയച്ചാൽ മറ്റുള്ള വിക്കിപീഡിയർ നിങ്ങളെ സഹായിക്കും. ഇനിയും ബുദ്ധിമുട്ട് തോന്നുന്നുവെങ്കിൽ വിക്കിപീഡിയരോട് നേരിട്ട് സംശയം ചോദിക്കാൻ [[സഹായം:ഐ.ആർ.സി.|ചാറ്റ് ചെയ്യാം]]. ഇതിനായി [http://webchat.freenode.net/?channels=wikipedia-ml ഇവിടെ ഞെക്കുക]. ആരെങ്കിലും ചാറ്റ്റൂമിലുണ്ടെങ്കിൽ അവർ തീർച്ചയായും താങ്കളെ സഹായിക്കുന്നതാണ്. -- [[ഉപയോക്താവ്:സ്വാഗതസംഘം|സ്വാഗതസംഘം]] ([[ഉപയോക്താവിന്റെ സംവാദം:സ്വാഗതസംഘം|സംവാദം]]) 19:35, 28 മാർച്ച് 2026 (UTC) 9seow4tplqr4vq7mht6jkehkawmnsxj 3 666018 4610549 2026-03-28T22:22:08Z സ്വാഗതസംഘം 39256 ഉപയോക്താവിന്റെ സംവാദം താളിൽ [[ബദൽ:സ്വാഗതം|സ്വാഗത സന്ദേശം]] ചേർക്കുന്നു 4610549 wikitext text/x-wiki '''നമസ്കാരം {{#if: Wkpd0123 | Wkpd0123 | {{BASEPAGENAME}} }} !''', [[മലയാളം വിക്കിപീഡിയ|മലയാളം വിക്കിപീഡിയയിലേക്ക്‌]] [[വിക്കിപീഡിയ:ആമുഖം|സ്വാഗതം]]. താങ്കളുടെ അംഗത്വത്തിന് നന്ദി. താങ്കൾക്ക്‌ ഈ സ്ഥലം ഇഷ്ടമായെന്നും ഇവിടെ അൽപസമയം ചെലവഴിക്കുമെന്നും പ്രതീക്ഷിക്കുന്നു. താങ്കൾക്ക് ഉപയോഗപ്പെടാവുന്ന ചില താളുകൾ താഴെ കൊടുക്കുന്നു. [[File:Lipi ml.png|thumb|350px|right|[[സഹായം:എഴുത്ത്|ലിപിമാറ്റ രീതിയിൽ മലയാളം ടൈപ്പ് ചെയ്യുവാൻ]] ഉപയോഗിക്കാവുന്ന മൊഴി സ്കീമിന്റെ ചിത്രം]] * [[സഹായം:Tutorial|വീഡിയോ പരിശീലനം]] * [[സഹായം:ടൈപ്പിംഗ്‌|മലയാളത്തിലെഴുതാൻ]] * [[സഹായം:തിരുത്തൽ വഴികാട്ടി|ഒരു താൾ തിരുത്തിയെഴുതുന്നത് എങ്ങനെ?]] * [[സഹായം:ഉള്ളടക്കം|സഹായ താളുകൾ]] * [[സഹായം:ചിത്ര സഹായി|ചിത്ര സഹായി]] * [[സഹായം:കീഴ്‌വഴക്കം|കീഴ്‌വഴക്കങ്ങൾ]] * [[വിക്കിപീഡിയ:എഴുത്തുകളരി|എഴുത്തുകളരി]] * [[വിക്കിപീഡിയ:പഞ്ചസ്തംഭങ്ങൾ‎|വിക്കിപീഡിയയുടെ പഞ്ചസ്തംഭങ്ങൾ]] * [[വിക്കിപീഡിയ:നയങ്ങളും മാർഗ്ഗരേഖകളും|വിക്കിപീഡിയിലെ നയങ്ങളും മാർഗ്ഗരേഖകളും.]] താങ്കൾ [[വിക്കിപീഡിയ:പുതുമുഖം|പുതുമുഖങ്ങൾക്കായുള്ള താൾ]] പരിശോധിച്ചിട്ടില്ലെങ്കിൽ ദയവായി അപ്രകാരം ചെയ്യാൻ താത്പര്യപ്പെടുന്നു. [[വിക്കിപീഡിയ:വിക്കിപീഡിയർ|വിക്കിപീഡിയരിൽ]] ഒരാളായി ഇവിടെ തിരുത്തലുകൾ നടത്തുന്നത് താങ്കൾ ആസ്വദിക്കുമെന്ന് ഞാൻ കരുതുന്നു. താങ്കളെപ്പറ്റിയുള്ള വിവരങ്ങൾ‍ [[പ്രത്യേകം:Mypage|ഉപയോക്താവിനുള്ള താളിൽ]] നൽകാവുന്നതാണ്‌. സംവാദ താളുകളിൽ ഒപ്പ് വെക്കുവാനായി നാല് "ടിൽഡ" (<nowiki>~~~~</nowiki>) ഉപയോഗിക്കുകയോ, ടൂൾബാറിലെ [[File:Insert-signature.png]] ബട്ടൻ ഉപയോഗിക്കുകയോ ചെയ്യുക. സ്വന്തം പേരും തീയതിയും സമയവും താനേ വന്നുകൊള്ളും. എന്നാൽ ലേഖനങ്ങളിൽ അപ്രകാരം ഒപ്പുവെക്കാതിരിക്കാൻ ശ്രദ്ധിക്കുക. മറ്റ് ഉപയോക്താക്കളോട് സം‌വദിക്കാൻ അവരുടെ സം‌വാദത്താളിൽ താങ്കളുടെ സന്ദേശം എഴുതാവുന്നതാണ്. വിക്കിപീഡിയയിൽ എന്തെങ്കിലും സഹായം ആവശ്യമുണ്ടെങ്കിൽ എന്റെ സംവാദ താളിൽ ഒരു കുറിപ്പ് ഇടൂ, അല്ലെങ്കിൽ താങ്കളുടെ സംവാദ താളിൽ '''<nowiki>{{helpme}}</nowiki>''' എന്ന് ചേർക്കൂ, ആരെങ്കിലും ഉടനെ തന്നെ താങ്കളെ സഹായിക്കാൻ ശ്രമിക്കും. ഒരു നല്ല വിക്കിപീഡിയ അനുഭവം ആശംസിക്കുന്നു. വിക്കിമീഡിയയുടെ മലയാളം പദ്ധതികൾക്കായി ഒരു [https://lists.wikimedia.org/mailman/listinfo/wikiml-l മെയിലിങ് ലിസ്റ്റ് നിലവിലുണ്ട്]. ആ ലിസ്റ്റിൽ അംഗത്വം എടുത്ത് താങ്കൾക്ക് വിക്കിപീഡിയയെക്കുറിച്ചുള്ള അഭിപ്രായങ്ങളും, സംശയങ്ങളും, വിക്കിപീഡിയ മെച്ചപ്പെടുത്താനുള്ള വഴികളും ഒക്കെ അവിടെ ഉന്നയിക്കാവുന്നതാണ്‌. മെയിലിങ്ങ് ലിസ്റ്റിൽ അംഗത്വമെടുക്കാൻ ഇവിടെ ഞെക്കുക https://lists.wikimedia.org/mailman/listinfo/wikiml-l. ലിസ്റ്റിൽ അംഗത്വമെടുത്തതിനു ശേഷം''' wikiml-l@lists.wikimedia.org''' എന്ന ഇമെയിൽ വിലാസത്തിലേക്കു ഇമെയിൽ അയച്ചാൽ മറ്റുള്ള വിക്കിപീഡിയർ നിങ്ങളെ സഹായിക്കും. ഇനിയും ബുദ്ധിമുട്ട് തോന്നുന്നുവെങ്കിൽ വിക്കിപീഡിയരോട് നേരിട്ട് സംശയം ചോദിക്കാൻ [[സഹായം:ഐ.ആർ.സി.|ചാറ്റ് ചെയ്യാം]]. ഇതിനായി [http://webchat.freenode.net/?channels=wikipedia-ml ഇവിടെ ഞെക്കുക]. ആരെങ്കിലും ചാറ്റ്റൂമിലുണ്ടെങ്കിൽ അവർ തീർച്ചയായും താങ്കളെ സഹായിക്കുന്നതാണ്. -- [[ഉപയോക്താവ്:സ്വാഗതസംഘം|സ്വാഗതസംഘം]] ([[ഉപയോക്താവിന്റെ സംവാദം:സ്വാഗതസംഘം|സംവാദം]]) 22:22, 28 മാർച്ച് 2026 (UTC) 66desmnjmp4rg22r8a747ssyqideqme 3 666019 4610560 2026-03-29T02:06:57Z സ്വാഗതസംഘം 39256 ഉപയോക്താവിന്റെ സംവാദം താളിൽ [[ബദൽ:സ്വാഗതം|സ്വാഗത സന്ദേശം]] ചേർക്കുന്നു 4610560 wikitext text/x-wiki '''നമസ്കാരം {{#if: Thanushquilon | Thanushquilon | {{BASEPAGENAME}} }} !''', [[മലയാളം വിക്കിപീഡിയ|മലയാളം വിക്കിപീഡിയയിലേക്ക്‌]] [[വിക്കിപീഡിയ:ആമുഖം|സ്വാഗതം]]. താങ്കളുടെ അംഗത്വത്തിന് നന്ദി. താങ്കൾക്ക്‌ ഈ സ്ഥലം ഇഷ്ടമായെന്നും ഇവിടെ അൽപസമയം ചെലവഴിക്കുമെന്നും പ്രതീക്ഷിക്കുന്നു. താങ്കൾക്ക് ഉപയോഗപ്പെടാവുന്ന ചില താളുകൾ താഴെ കൊടുക്കുന്നു. [[File:Lipi ml.png|thumb|350px|right|[[സഹായം:എഴുത്ത്|ലിപിമാറ്റ രീതിയിൽ മലയാളം ടൈപ്പ് ചെയ്യുവാൻ]] ഉപയോഗിക്കാവുന്ന മൊഴി സ്കീമിന്റെ ചിത്രം]] * [[സഹായം:Tutorial|വീഡിയോ പരിശീലനം]] * [[സഹായം:ടൈപ്പിംഗ്‌|മലയാളത്തിലെഴുതാൻ]] * [[സഹായം:തിരുത്തൽ വഴികാട്ടി|ഒരു താൾ തിരുത്തിയെഴുതുന്നത് എങ്ങനെ?]] * [[സഹായം:ഉള്ളടക്കം|സഹായ താളുകൾ]] * [[സഹായം:ചിത്ര സഹായി|ചിത്ര സഹായി]] * [[സഹായം:കീഴ്‌വഴക്കം|കീഴ്‌വഴക്കങ്ങൾ]] * [[വിക്കിപീഡിയ:എഴുത്തുകളരി|എഴുത്തുകളരി]] * [[വിക്കിപീഡിയ:പഞ്ചസ്തംഭങ്ങൾ‎|വിക്കിപീഡിയയുടെ പഞ്ചസ്തംഭങ്ങൾ]] * [[വിക്കിപീഡിയ:നയങ്ങളും മാർഗ്ഗരേഖകളും|വിക്കിപീഡിയിലെ നയങ്ങളും മാർഗ്ഗരേഖകളും.]] താങ്കൾ [[വിക്കിപീഡിയ:പുതുമുഖം|പുതുമുഖങ്ങൾക്കായുള്ള താൾ]] പരിശോധിച്ചിട്ടില്ലെങ്കിൽ ദയവായി അപ്രകാരം ചെയ്യാൻ താത്പര്യപ്പെടുന്നു. [[വിക്കിപീഡിയ:വിക്കിപീഡിയർ|വിക്കിപീഡിയരിൽ]] ഒരാളായി ഇവിടെ തിരുത്തലുകൾ നടത്തുന്നത് താങ്കൾ ആസ്വദിക്കുമെന്ന് ഞാൻ കരുതുന്നു. താങ്കളെപ്പറ്റിയുള്ള വിവരങ്ങൾ‍ [[പ്രത്യേകം:Mypage|ഉപയോക്താവിനുള്ള താളിൽ]] നൽകാവുന്നതാണ്‌. സംവാദ താളുകളിൽ ഒപ്പ് വെക്കുവാനായി നാല് "ടിൽഡ" (<nowiki>~~~~</nowiki>) ഉപയോഗിക്കുകയോ, ടൂൾബാറിലെ [[File:Insert-signature.png]] ബട്ടൻ ഉപയോഗിക്കുകയോ ചെയ്യുക. സ്വന്തം പേരും തീയതിയും സമയവും താനേ വന്നുകൊള്ളും. എന്നാൽ ലേഖനങ്ങളിൽ അപ്രകാരം ഒപ്പുവെക്കാതിരിക്കാൻ ശ്രദ്ധിക്കുക. മറ്റ് ഉപയോക്താക്കളോട് സം‌വദിക്കാൻ അവരുടെ സം‌വാദത്താളിൽ താങ്കളുടെ സന്ദേശം എഴുതാവുന്നതാണ്. വിക്കിപീഡിയയിൽ എന്തെങ്കിലും സഹായം ആവശ്യമുണ്ടെങ്കിൽ എന്റെ സംവാദ താളിൽ ഒരു കുറിപ്പ് ഇടൂ, അല്ലെങ്കിൽ താങ്കളുടെ സംവാദ താളിൽ '''<nowiki>{{helpme}}</nowiki>''' എന്ന് ചേർക്കൂ, ആരെങ്കിലും ഉടനെ തന്നെ താങ്കളെ സഹായിക്കാൻ ശ്രമിക്കും. ഒരു നല്ല വിക്കിപീഡിയ അനുഭവം ആശംസിക്കുന്നു. വിക്കിമീഡിയയുടെ മലയാളം പദ്ധതികൾക്കായി ഒരു [https://lists.wikimedia.org/mailman/listinfo/wikiml-l മെയിലിങ് ലിസ്റ്റ് നിലവിലുണ്ട്]. ആ ലിസ്റ്റിൽ അംഗത്വം എടുത്ത് താങ്കൾക്ക് വിക്കിപീഡിയയെക്കുറിച്ചുള്ള അഭിപ്രായങ്ങളും, സംശയങ്ങളും, വിക്കിപീഡിയ മെച്ചപ്പെടുത്താനുള്ള വഴികളും ഒക്കെ അവിടെ ഉന്നയിക്കാവുന്നതാണ്‌. മെയിലിങ്ങ് ലിസ്റ്റിൽ അംഗത്വമെടുക്കാൻ ഇവിടെ ഞെക്കുക https://lists.wikimedia.org/mailman/listinfo/wikiml-l. ലിസ്റ്റിൽ അംഗത്വമെടുത്തതിനു ശേഷം''' wikiml-l@lists.wikimedia.org''' എന്ന ഇമെയിൽ വിലാസത്തിലേക്കു ഇമെയിൽ അയച്ചാൽ മറ്റുള്ള വിക്കിപീഡിയർ നിങ്ങളെ സഹായിക്കും. ഇനിയും ബുദ്ധിമുട്ട് തോന്നുന്നുവെങ്കിൽ വിക്കിപീഡിയരോട് നേരിട്ട് സംശയം ചോദിക്കാൻ [[സഹായം:ഐ.ആർ.സി.|ചാറ്റ് ചെയ്യാം]]. ഇതിനായി [http://webchat.freenode.net/?channels=wikipedia-ml ഇവിടെ ഞെക്കുക]. ആരെങ്കിലും ചാറ്റ്റൂമിലുണ്ടെങ്കിൽ അവർ തീർച്ചയായും താങ്കളെ സഹായിക്കുന്നതാണ്. -- [[ഉപയോക്താവ്:സ്വാഗതസംഘം|സ്വാഗതസംഘം]] ([[ഉപയോക്താവിന്റെ സംവാദം:സ്വാഗതസംഘം|സംവാദം]]) 02:06, 29 മാർച്ച് 2026 (UTC) qrczhl8w44e75580lddq2bi12vw6ozd 3 666020 4610562 2026-03-29T02:18:40Z സ്വാഗതസംഘം 39256 ഉപയോക്താവിന്റെ സംവാദം താളിൽ [[ബദൽ:സ്വാഗതം|സ്വാഗത സന്ദേശം]] ചേർക്കുന്നു 4610562 wikitext text/x-wiki '''നമസ്കാരം {{#if: Athmadeepam | Athmadeepam | {{BASEPAGENAME}} }} !''', [[മലയാളം വിക്കിപീഡിയ|മലയാളം വിക്കിപീഡിയയിലേക്ക്‌]] [[വിക്കിപീഡിയ:ആമുഖം|സ്വാഗതം]]. താങ്കളുടെ അംഗത്വത്തിന് നന്ദി. താങ്കൾക്ക്‌ ഈ സ്ഥലം ഇഷ്ടമായെന്നും ഇവിടെ അൽപസമയം ചെലവഴിക്കുമെന്നും പ്രതീക്ഷിക്കുന്നു. താങ്കൾക്ക് ഉപയോഗപ്പെടാവുന്ന ചില താളുകൾ താഴെ കൊടുക്കുന്നു. [[File:Lipi ml.png|thumb|350px|right|[[സഹായം:എഴുത്ത്|ലിപിമാറ്റ രീതിയിൽ മലയാളം ടൈപ്പ് ചെയ്യുവാൻ]] ഉപയോഗിക്കാവുന്ന മൊഴി സ്കീമിന്റെ ചിത്രം]] * [[സഹായം:Tutorial|വീഡിയോ പരിശീലനം]] * [[സഹായം:ടൈപ്പിംഗ്‌|മലയാളത്തിലെഴുതാൻ]] * [[സഹായം:തിരുത്തൽ വഴികാട്ടി|ഒരു താൾ തിരുത്തിയെഴുതുന്നത് എങ്ങനെ?]] * [[സഹായം:ഉള്ളടക്കം|സഹായ താളുകൾ]] * [[സഹായം:ചിത്ര സഹായി|ചിത്ര സഹായി]] * [[സഹായം:കീഴ്‌വഴക്കം|കീഴ്‌വഴക്കങ്ങൾ]] * [[വിക്കിപീഡിയ:എഴുത്തുകളരി|എഴുത്തുകളരി]] * [[വിക്കിപീഡിയ:പഞ്ചസ്തംഭങ്ങൾ‎|വിക്കിപീഡിയയുടെ പഞ്ചസ്തംഭങ്ങൾ]] * [[വിക്കിപീഡിയ:നയങ്ങളും മാർഗ്ഗരേഖകളും|വിക്കിപീഡിയിലെ നയങ്ങളും മാർഗ്ഗരേഖകളും.]] താങ്കൾ [[വിക്കിപീഡിയ:പുതുമുഖം|പുതുമുഖങ്ങൾക്കായുള്ള താൾ]] പരിശോധിച്ചിട്ടില്ലെങ്കിൽ ദയവായി അപ്രകാരം ചെയ്യാൻ താത്പര്യപ്പെടുന്നു. [[വിക്കിപീഡിയ:വിക്കിപീഡിയർ|വിക്കിപീഡിയരിൽ]] ഒരാളായി ഇവിടെ തിരുത്തലുകൾ നടത്തുന്നത് താങ്കൾ ആസ്വദിക്കുമെന്ന് ഞാൻ കരുതുന്നു. താങ്കളെപ്പറ്റിയുള്ള വിവരങ്ങൾ‍ [[പ്രത്യേകം:Mypage|ഉപയോക്താവിനുള്ള താളിൽ]] നൽകാവുന്നതാണ്‌. സംവാദ താളുകളിൽ ഒപ്പ് വെക്കുവാനായി നാല് "ടിൽഡ" (<nowiki>~~~~</nowiki>) ഉപയോഗിക്കുകയോ, ടൂൾബാറിലെ [[File:Insert-signature.png]] ബട്ടൻ ഉപയോഗിക്കുകയോ ചെയ്യുക. സ്വന്തം പേരും തീയതിയും സമയവും താനേ വന്നുകൊള്ളും. എന്നാൽ ലേഖനങ്ങളിൽ അപ്രകാരം ഒപ്പുവെക്കാതിരിക്കാൻ ശ്രദ്ധിക്കുക. മറ്റ് ഉപയോക്താക്കളോട് സം‌വദിക്കാൻ അവരുടെ സം‌വാദത്താളിൽ താങ്കളുടെ സന്ദേശം എഴുതാവുന്നതാണ്. വിക്കിപീഡിയയിൽ എന്തെങ്കിലും സഹായം ആവശ്യമുണ്ടെങ്കിൽ എന്റെ സംവാദ താളിൽ ഒരു കുറിപ്പ് ഇടൂ, അല്ലെങ്കിൽ താങ്കളുടെ സംവാദ താളിൽ '''<nowiki>{{helpme}}</nowiki>''' എന്ന് ചേർക്കൂ, ആരെങ്കിലും ഉടനെ തന്നെ താങ്കളെ സഹായിക്കാൻ ശ്രമിക്കും. ഒരു നല്ല വിക്കിപീഡിയ അനുഭവം ആശംസിക്കുന്നു. വിക്കിമീഡിയയുടെ മലയാളം പദ്ധതികൾക്കായി ഒരു [https://lists.wikimedia.org/mailman/listinfo/wikiml-l മെയിലിങ് ലിസ്റ്റ് നിലവിലുണ്ട്]. ആ ലിസ്റ്റിൽ അംഗത്വം എടുത്ത് താങ്കൾക്ക് വിക്കിപീഡിയയെക്കുറിച്ചുള്ള അഭിപ്രായങ്ങളും, സംശയങ്ങളും, വിക്കിപീഡിയ മെച്ചപ്പെടുത്താനുള്ള വഴികളും ഒക്കെ അവിടെ ഉന്നയിക്കാവുന്നതാണ്‌. മെയിലിങ്ങ് ലിസ്റ്റിൽ അംഗത്വമെടുക്കാൻ ഇവിടെ ഞെക്കുക https://lists.wikimedia.org/mailman/listinfo/wikiml-l. ലിസ്റ്റിൽ അംഗത്വമെടുത്തതിനു ശേഷം''' wikiml-l@lists.wikimedia.org''' എന്ന ഇമെയിൽ വിലാസത്തിലേക്കു ഇമെയിൽ അയച്ചാൽ മറ്റുള്ള വിക്കിപീഡിയർ നിങ്ങളെ സഹായിക്കും. ഇനിയും ബുദ്ധിമുട്ട് തോന്നുന്നുവെങ്കിൽ വിക്കിപീഡിയരോട് നേരിട്ട് സംശയം ചോദിക്കാൻ [[സഹായം:ഐ.ആർ.സി.|ചാറ്റ് ചെയ്യാം]]. ഇതിനായി [http://webchat.freenode.net/?channels=wikipedia-ml ഇവിടെ ഞെക്കുക]. ആരെങ്കിലും ചാറ്റ്റൂമിലുണ്ടെങ്കിൽ അവർ തീർച്ചയായും താങ്കളെ സഹായിക്കുന്നതാണ്. -- [[ഉപയോക്താവ്:സ്വാഗതസംഘം|സ്വാഗതസംഘം]] ([[ഉപയോക്താവിന്റെ സംവാദം:സ്വാഗതസംഘം|സംവാദം]]) 02:18, 29 മാർച്ച് 2026 (UTC) eo0wo6mifxwqxlpypz2klbqq3nymubm 3 666021 4610568 2026-03-29T03:29:02Z സ്വാഗതസംഘം 39256 ഉപയോക്താവിന്റെ സംവാദം താളിൽ [[ബദൽ:സ്വാഗതം|സ്വാഗത സന്ദേശം]] ചേർക്കുന്നു 4610568 wikitext text/x-wiki '''നമസ്കാരം {{#if: Manoj namboothri | Manoj namboothri | {{BASEPAGENAME}} }} !''', [[മലയാളം വിക്കിപീഡിയ|മലയാളം വിക്കിപീഡിയയിലേക്ക്‌]] [[വിക്കിപീഡിയ:ആമുഖം|സ്വാഗതം]]. താങ്കളുടെ അംഗത്വത്തിന് നന്ദി. താങ്കൾക്ക്‌ ഈ സ്ഥലം ഇഷ്ടമായെന്നും ഇവിടെ അൽപസമയം ചെലവഴിക്കുമെന്നും പ്രതീക്ഷിക്കുന്നു. താങ്കൾക്ക് ഉപയോഗപ്പെടാവുന്ന ചില താളുകൾ താഴെ കൊടുക്കുന്നു. [[File:Lipi ml.png|thumb|350px|right|[[സഹായം:എഴുത്ത്|ലിപിമാറ്റ രീതിയിൽ മലയാളം ടൈപ്പ് ചെയ്യുവാൻ]] ഉപയോഗിക്കാവുന്ന മൊഴി സ്കീമിന്റെ ചിത്രം]] * [[സഹായം:Tutorial|വീഡിയോ പരിശീലനം]] * [[സഹായം:ടൈപ്പിംഗ്‌|മലയാളത്തിലെഴുതാൻ]] * [[സഹായം:തിരുത്തൽ വഴികാട്ടി|ഒരു താൾ തിരുത്തിയെഴുതുന്നത് എങ്ങനെ?]] * [[സഹായം:ഉള്ളടക്കം|സഹായ താളുകൾ]] * [[സഹായം:ചിത്ര സഹായി|ചിത്ര സഹായി]] * [[സഹായം:കീഴ്‌വഴക്കം|കീഴ്‌വഴക്കങ്ങൾ]] * [[വിക്കിപീഡിയ:എഴുത്തുകളരി|എഴുത്തുകളരി]] * [[വിക്കിപീഡിയ:പഞ്ചസ്തംഭങ്ങൾ‎|വിക്കിപീഡിയയുടെ പഞ്ചസ്തംഭങ്ങൾ]] * [[വിക്കിപീഡിയ:നയങ്ങളും മാർഗ്ഗരേഖകളും|വിക്കിപീഡിയിലെ നയങ്ങളും മാർഗ്ഗരേഖകളും.]] താങ്കൾ [[വിക്കിപീഡിയ:പുതുമുഖം|പുതുമുഖങ്ങൾക്കായുള്ള താൾ]] പരിശോധിച്ചിട്ടില്ലെങ്കിൽ ദയവായി അപ്രകാരം ചെയ്യാൻ താത്പര്യപ്പെടുന്നു. [[വിക്കിപീഡിയ:വിക്കിപീഡിയർ|വിക്കിപീഡിയരിൽ]] ഒരാളായി ഇവിടെ തിരുത്തലുകൾ നടത്തുന്നത് താങ്കൾ ആസ്വദിക്കുമെന്ന് ഞാൻ കരുതുന്നു. താങ്കളെപ്പറ്റിയുള്ള വിവരങ്ങൾ‍ [[പ്രത്യേകം:Mypage|ഉപയോക്താവിനുള്ള താളിൽ]] നൽകാവുന്നതാണ്‌. സംവാദ താളുകളിൽ ഒപ്പ് വെക്കുവാനായി നാല് "ടിൽഡ" (<nowiki>~~~~</nowiki>) ഉപയോഗിക്കുകയോ, ടൂൾബാറിലെ [[File:Insert-signature.png]] ബട്ടൻ ഉപയോഗിക്കുകയോ ചെയ്യുക. സ്വന്തം പേരും തീയതിയും സമയവും താനേ വന്നുകൊള്ളും. എന്നാൽ ലേഖനങ്ങളിൽ അപ്രകാരം ഒപ്പുവെക്കാതിരിക്കാൻ ശ്രദ്ധിക്കുക. മറ്റ് ഉപയോക്താക്കളോട് സം‌വദിക്കാൻ അവരുടെ സം‌വാദത്താളിൽ താങ്കളുടെ സന്ദേശം എഴുതാവുന്നതാണ്. വിക്കിപീഡിയയിൽ എന്തെങ്കിലും സഹായം ആവശ്യമുണ്ടെങ്കിൽ എന്റെ സംവാദ താളിൽ ഒരു കുറിപ്പ് ഇടൂ, അല്ലെങ്കിൽ താങ്കളുടെ സംവാദ താളിൽ '''<nowiki>{{helpme}}</nowiki>''' എന്ന് ചേർക്കൂ, ആരെങ്കിലും ഉടനെ തന്നെ താങ്കളെ സഹായിക്കാൻ ശ്രമിക്കും. ഒരു നല്ല വിക്കിപീഡിയ അനുഭവം ആശംസിക്കുന്നു. വിക്കിമീഡിയയുടെ മലയാളം പദ്ധതികൾക്കായി ഒരു [https://lists.wikimedia.org/mailman/listinfo/wikiml-l മെയിലിങ് ലിസ്റ്റ് നിലവിലുണ്ട്]. ആ ലിസ്റ്റിൽ അംഗത്വം എടുത്ത് താങ്കൾക്ക് വിക്കിപീഡിയയെക്കുറിച്ചുള്ള അഭിപ്രായങ്ങളും, സംശയങ്ങളും, വിക്കിപീഡിയ മെച്ചപ്പെടുത്താനുള്ള വഴികളും ഒക്കെ അവിടെ ഉന്നയിക്കാവുന്നതാണ്‌. മെയിലിങ്ങ് ലിസ്റ്റിൽ അംഗത്വമെടുക്കാൻ ഇവിടെ ഞെക്കുക https://lists.wikimedia.org/mailman/listinfo/wikiml-l. ലിസ്റ്റിൽ അംഗത്വമെടുത്തതിനു ശേഷം''' wikiml-l@lists.wikimedia.org''' എന്ന ഇമെയിൽ വിലാസത്തിലേക്കു ഇമെയിൽ അയച്ചാൽ മറ്റുള്ള വിക്കിപീഡിയർ നിങ്ങളെ സഹായിക്കും. ഇനിയും ബുദ്ധിമുട്ട് തോന്നുന്നുവെങ്കിൽ വിക്കിപീഡിയരോട് നേരിട്ട് സംശയം ചോദിക്കാൻ [[സഹായം:ഐ.ആർ.സി.|ചാറ്റ് ചെയ്യാം]]. ഇതിനായി [http://webchat.freenode.net/?channels=wikipedia-ml ഇവിടെ ഞെക്കുക]. ആരെങ്കിലും ചാറ്റ്റൂമിലുണ്ടെങ്കിൽ അവർ തീർച്ചയായും താങ്കളെ സഹായിക്കുന്നതാണ്. -- [[ഉപയോക്താവ്:സ്വാഗതസംഘം|സ്വാഗതസംഘം]] ([[ഉപയോക്താവിന്റെ സംവാദം:സ്വാഗതസംഘം|സംവാദം]]) 03:29, 29 മാർച്ച് 2026 (UTC) 0y43qriqtbmn6a6dmxilsuxzdko0ute 0 666022 4610574 2026-03-29T04:43:30Z Fotokannan 14472 '{{prettyurlMarta Lubos|}} [[അർജന്റീന|അർജന്റീനൻ]] ചലച്ചിത്ര നടിയാണ് '''മാർത്ത ലൂബോസ്'''(മരണം 28 മാർച്ച് 2026). [[മോട്ടോർ സൈക്കിൾ ഡയറീസ്]](2004) ഉൾപ്പെടെയുള്ള വിശ്വപ്രസിദ്ധ സിനിമകളിലൂടെ ശ്ര...' താൾ സൃഷ്ടിച്ചിരിക്കുന്നു 4610574 wikitext text/x-wiki {{prettyurlMarta Lubos|}} [[അർജന്റീന|അർജന്റീനൻ]] ചലച്ചിത്ര നടിയാണ് '''മാർത്ത ലൂബോസ്'''(മരണം 28 മാർച്ച് 2026). [[മോട്ടോർ സൈക്കിൾ ഡയറീസ്]](2004) ഉൾപ്പെടെയുള്ള വിശ്വപ്രസിദ്ധ സിനിമകളിലൂടെ ശ്രദ്ധിക്കപ്പെട്ടു. ==ജീവിതരേഖ== സ്പാനിഷ് സിനിമ, നാടക രംഗത്ത് സജീവമായിരുന്നു. ദ ഹോളി ഗേൾ, വിസ്കി റോമിയോ സുലു, ദ ഇൻവിസിബിൾ ഐ, പാറ്റഗോണിയ തുടങ്ങിയ സിനിമകളിലെ പ്രകടനം ശ്രദ്ധിക്കപ്പെട്ടു. സ്പാനിഷ് ടെലിവിഷൻ പരിപാ ടികളിലും ശ്രദ്ധിക്കപ്പെട്ടു. എൺപത്തേഴാം വയസിൽ അന്തരിച്ചു. ==സിനിമകൾ== * ദ ഹോളി ഗേൾ * വിസ്കി റോമിയോ സുലു * ദ ഇൻവിസിബിൾ ഐ * പാറ്റഗോണിയ ==അവലംബം== <references/> b29glgd5r7l796v80q2l5kvg23m4jck 4610575 4610574 2026-03-29T04:46:38Z Fotokannan 14472 4610575 wikitext text/x-wiki {{prettyurl|Marta Lubos}} [[അർജന്റീന|അർജന്റീനൻ]] ചലച്ചിത്ര നടിയാണ് '''മാർത്ത ലൂബോസ്'''(മരണം 27 മാർച്ച് 2026). [[മോട്ടോർ സൈക്കിൾ ഡയറീസ്]](2004) ഉൾപ്പെടെയുള്ള വിശ്വപ്രസിദ്ധ സിനിമകളിലൂടെ ശ്രദ്ധിക്കപ്പെട്ടു. <ref>https://www.imdb.com/name/nm1600742/</ref> ==ജീവിതരേഖ== സ്പാനിഷ് സിനിമ, നാടക രംഗത്ത് സജീവമായിരുന്നു. ദ ഹോളി ഗേൾ, വിസ്കി റോമിയോ സുലു, ദ ഇൻവിസിബിൾ ഐ, പാറ്റഗോണിയ തുടങ്ങിയ സിനിമകളിലെ പ്രകടനം ശ്രദ്ധിക്കപ്പെട്ടു. സ്പാനിഷ് ടെലിവിഷൻ പരിപാ ടികളിലും ശ്രദ്ധിക്കപ്പെട്ടു. എൺപത്തേഴാം വയസിൽ [[ബ്യൂണസ് ഐറീസ്|ബ്യൂണസ് ഐറീസിൽ]] അന്തരിച്ചു. ==സിനിമകൾ== * ദ ഹോളി ഗേൾ * വിസ്കി റോമിയോ സുലു * ദ ഇൻവിസിബിൾ ഐ * പാറ്റഗോണിയ ==അവലംബം== <references/> 1ljc974yf2vk4adr7pt4rgozx3n8yl5 4610577 4610575 2026-03-29T04:47:22Z Fotokannan 14472 [[വർഗ്ഗം:ചലച്ചിത്ര അഭിനേതാക്കൾ]] ചേർത്തു [[വിക്കിപീഡിയ:ഹോട്ട്കാറ്റ്|ഹോട്ട്ക്യാറ്റ്]] ഉപയോഗിച്ച് 4610577 wikitext text/x-wiki {{prettyurl|Marta Lubos}} [[അർജന്റീന|അർജന്റീനൻ]] ചലച്ചിത്ര നടിയാണ് '''മാർത്ത ലൂബോസ്'''(മരണം 27 മാർച്ച് 2026). [[മോട്ടോർ സൈക്കിൾ ഡയറീസ്]](2004) ഉൾപ്പെടെയുള്ള വിശ്വപ്രസിദ്ധ സിനിമകളിലൂടെ ശ്രദ്ധിക്കപ്പെട്ടു. <ref>https://www.imdb.com/name/nm1600742/</ref> ==ജീവിതരേഖ== സ്പാനിഷ് സിനിമ, നാടക രംഗത്ത് സജീവമായിരുന്നു. ദ ഹോളി ഗേൾ, വിസ്കി റോമിയോ സുലു, ദ ഇൻവിസിബിൾ ഐ, പാറ്റഗോണിയ തുടങ്ങിയ സിനിമകളിലെ പ്രകടനം ശ്രദ്ധിക്കപ്പെട്ടു. സ്പാനിഷ് ടെലിവിഷൻ പരിപാ ടികളിലും ശ്രദ്ധിക്കപ്പെട്ടു. എൺപത്തേഴാം വയസിൽ [[ബ്യൂണസ് ഐറീസ്|ബ്യൂണസ് ഐറീസിൽ]] അന്തരിച്ചു. ==സിനിമകൾ== * ദ ഹോളി ഗേൾ * വിസ്കി റോമിയോ സുലു * ദ ഇൻവിസിബിൾ ഐ * പാറ്റഗോണിയ ==അവലംബം== <references/> [[വർഗ്ഗം:ചലച്ചിത്ര അഭിനേതാക്കൾ]] 7yyat2fimzgal4q6nn53z8upvc14lm8 4610578 4610577 2026-03-29T04:48:11Z Fotokannan 14472 [[വർഗ്ഗം:ചലച്ചിത്ര അഭിനേതാക്കൾ]] നീക്കം ചെയ്തു; [[വർഗ്ഗം:അർജന്റീനിയൻ ചലച്ചിത്ര നടിമാർ]] ചേർത്തു [[വിക്കിപീഡിയ:ഹോട്ട്കാറ്റ്|ഹോട്ട്ക്യാറ്റ്]] ഉപയോഗിച്ച് 4610578 wikitext text/x-wiki {{prettyurl|Marta Lubos}} [[അർജന്റീന|അർജന്റീനൻ]] ചലച്ചിത്ര നടിയാണ് '''മാർത്ത ലൂബോസ്'''(മരണം 27 മാർച്ച് 2026). [[മോട്ടോർ സൈക്കിൾ ഡയറീസ്]](2004) ഉൾപ്പെടെയുള്ള വിശ്വപ്രസിദ്ധ സിനിമകളിലൂടെ ശ്രദ്ധിക്കപ്പെട്ടു. <ref>https://www.imdb.com/name/nm1600742/</ref> ==ജീവിതരേഖ== സ്പാനിഷ് സിനിമ, നാടക രംഗത്ത് സജീവമായിരുന്നു. ദ ഹോളി ഗേൾ, വിസ്കി റോമിയോ സുലു, ദ ഇൻവിസിബിൾ ഐ, പാറ്റഗോണിയ തുടങ്ങിയ സിനിമകളിലെ പ്രകടനം ശ്രദ്ധിക്കപ്പെട്ടു. സ്പാനിഷ് ടെലിവിഷൻ പരിപാ ടികളിലും ശ്രദ്ധിക്കപ്പെട്ടു. എൺപത്തേഴാം വയസിൽ [[ബ്യൂണസ് ഐറീസ്|ബ്യൂണസ് ഐറീസിൽ]] അന്തരിച്ചു. ==സിനിമകൾ== * ദ ഹോളി ഗേൾ * വിസ്കി റോമിയോ സുലു * ദ ഇൻവിസിബിൾ ഐ * പാറ്റഗോണിയ ==അവലംബം== <references/> [[വർഗ്ഗം:അർജന്റീനിയൻ ചലച്ചിത്ര നടിമാർ]] kbjx6iixs30g9t73gzkcr6a9754idll 0 666023 4610576 2026-03-29T04:46:56Z Fotokannan 14472 [[മാർത്ത ലൂബോസ്]] എന്ന താളിലേക്ക് തിരിച്ചുവിടുന്നു 4610576 wikitext text/x-wiki #തിരിച്ചുവിടുക [[മാർത്ത ലൂബോസ്]] eoie1nenzdiel6jdrz49dd8yyqvytow 3 666024 4610579 2026-03-29T04:48:14Z സ്വാഗതസംഘം 39256 ഉപയോക്താവിന്റെ സംവാദം താളിൽ [[ബദൽ:സ്വാഗതം|സ്വാഗത സന്ദേശം]] ചേർക്കുന്നു 4610579 wikitext text/x-wiki '''നമസ്കാരം {{#if: Spell Chekist | Spell Chekist | {{BASEPAGENAME}} }} !''', [[മലയാളം വിക്കിപീഡിയ|മലയാളം വിക്കിപീഡിയയിലേക്ക്‌]] [[വിക്കിപീഡിയ:ആമുഖം|സ്വാഗതം]]. താങ്കളുടെ അംഗത്വത്തിന് നന്ദി. താങ്കൾക്ക്‌ ഈ സ്ഥലം ഇഷ്ടമായെന്നും ഇവിടെ അൽപസമയം ചെലവഴിക്കുമെന്നും പ്രതീക്ഷിക്കുന്നു. താങ്കൾക്ക് ഉപയോഗപ്പെടാവുന്ന ചില താളുകൾ താഴെ കൊടുക്കുന്നു. [[File:Lipi ml.png|thumb|350px|right|[[സഹായം:എഴുത്ത്|ലിപിമാറ്റ രീതിയിൽ മലയാളം ടൈപ്പ് ചെയ്യുവാൻ]] ഉപയോഗിക്കാവുന്ന മൊഴി സ്കീമിന്റെ ചിത്രം]] * [[സഹായം:Tutorial|വീഡിയോ പരിശീലനം]] * [[സഹായം:ടൈപ്പിംഗ്‌|മലയാളത്തിലെഴുതാൻ]] * [[സഹായം:തിരുത്തൽ വഴികാട്ടി|ഒരു താൾ തിരുത്തിയെഴുതുന്നത് എങ്ങനെ?]] * [[സഹായം:ഉള്ളടക്കം|സഹായ താളുകൾ]] * [[സഹായം:ചിത്ര സഹായി|ചിത്ര സഹായി]] * [[സഹായം:കീഴ്‌വഴക്കം|കീഴ്‌വഴക്കങ്ങൾ]] * [[വിക്കിപീഡിയ:എഴുത്തുകളരി|എഴുത്തുകളരി]] * [[വിക്കിപീഡിയ:പഞ്ചസ്തംഭങ്ങൾ‎|വിക്കിപീഡിയയുടെ പഞ്ചസ്തംഭങ്ങൾ]] * [[വിക്കിപീഡിയ:നയങ്ങളും മാർഗ്ഗരേഖകളും|വിക്കിപീഡിയിലെ നയങ്ങളും മാർഗ്ഗരേഖകളും.]] താങ്കൾ [[വിക്കിപീഡിയ:പുതുമുഖം|പുതുമുഖങ്ങൾക്കായുള്ള താൾ]] പരിശോധിച്ചിട്ടില്ലെങ്കിൽ ദയവായി അപ്രകാരം ചെയ്യാൻ താത്പര്യപ്പെടുന്നു. [[വിക്കിപീഡിയ:വിക്കിപീഡിയർ|വിക്കിപീഡിയരിൽ]] ഒരാളായി ഇവിടെ തിരുത്തലുകൾ നടത്തുന്നത് താങ്കൾ ആസ്വദിക്കുമെന്ന് ഞാൻ കരുതുന്നു. താങ്കളെപ്പറ്റിയുള്ള വിവരങ്ങൾ‍ [[പ്രത്യേകം:Mypage|ഉപയോക്താവിനുള്ള താളിൽ]] നൽകാവുന്നതാണ്‌. സംവാദ താളുകളിൽ ഒപ്പ് വെക്കുവാനായി നാല് "ടിൽഡ" (<nowiki>~~~~</nowiki>) ഉപയോഗിക്കുകയോ, ടൂൾബാറിലെ [[File:Insert-signature.png]] ബട്ടൻ ഉപയോഗിക്കുകയോ ചെയ്യുക. സ്വന്തം പേരും തീയതിയും സമയവും താനേ വന്നുകൊള്ളും. എന്നാൽ ലേഖനങ്ങളിൽ അപ്രകാരം ഒപ്പുവെക്കാതിരിക്കാൻ ശ്രദ്ധിക്കുക. മറ്റ് ഉപയോക്താക്കളോട് സം‌വദിക്കാൻ അവരുടെ സം‌വാദത്താളിൽ താങ്കളുടെ സന്ദേശം എഴുതാവുന്നതാണ്. വിക്കിപീഡിയയിൽ എന്തെങ്കിലും സഹായം ആവശ്യമുണ്ടെങ്കിൽ എന്റെ സംവാദ താളിൽ ഒരു കുറിപ്പ് ഇടൂ, അല്ലെങ്കിൽ താങ്കളുടെ സംവാദ താളിൽ '''<nowiki>{{helpme}}</nowiki>''' എന്ന് ചേർക്കൂ, ആരെങ്കിലും ഉടനെ തന്നെ താങ്കളെ സഹായിക്കാൻ ശ്രമിക്കും. ഒരു നല്ല വിക്കിപീഡിയ അനുഭവം ആശംസിക്കുന്നു. വിക്കിമീഡിയയുടെ മലയാളം പദ്ധതികൾക്കായി ഒരു [https://lists.wikimedia.org/mailman/listinfo/wikiml-l മെയിലിങ് ലിസ്റ്റ് നിലവിലുണ്ട്]. ആ ലിസ്റ്റിൽ അംഗത്വം എടുത്ത് താങ്കൾക്ക് വിക്കിപീഡിയയെക്കുറിച്ചുള്ള അഭിപ്രായങ്ങളും, സംശയങ്ങളും, വിക്കിപീഡിയ മെച്ചപ്പെടുത്താനുള്ള വഴികളും ഒക്കെ അവിടെ ഉന്നയിക്കാവുന്നതാണ്‌. മെയിലിങ്ങ് ലിസ്റ്റിൽ അംഗത്വമെടുക്കാൻ ഇവിടെ ഞെക്കുക https://lists.wikimedia.org/mailman/listinfo/wikiml-l. ലിസ്റ്റിൽ അംഗത്വമെടുത്തതിനു ശേഷം''' wikiml-l@lists.wikimedia.org''' എന്ന ഇമെയിൽ വിലാസത്തിലേക്കു ഇമെയിൽ അയച്ചാൽ മറ്റുള്ള വിക്കിപീഡിയർ നിങ്ങളെ സഹായിക്കും. ഇനിയും ബുദ്ധിമുട്ട് തോന്നുന്നുവെങ്കിൽ വിക്കിപീഡിയരോട് നേരിട്ട് സംശയം ചോദിക്കാൻ [[സഹായം:ഐ.ആർ.സി.|ചാറ്റ് ചെയ്യാം]]. ഇതിനായി [http://webchat.freenode.net/?channels=wikipedia-ml ഇവിടെ ഞെക്കുക]. ആരെങ്കിലും ചാറ്റ്റൂമിലുണ്ടെങ്കിൽ അവർ തീർച്ചയായും താങ്കളെ സഹായിക്കുന്നതാണ്. -- [[ഉപയോക്താവ്:സ്വാഗതസംഘം|സ്വാഗതസംഘം]] ([[ഉപയോക്താവിന്റെ സംവാദം:സ്വാഗതസംഘം|സംവാദം]]) 04:48, 29 മാർച്ച് 2026 (UTC) cokex2ob5fkbibjy9zhm97y5fo36jr8 1 666025 4610580 2026-03-29T04:49:02Z Fotokannan 14472 '{{വിക്കിപീഡിയ വനിതാദിന തിരുത്തൽ യജ്ഞം 2026|expanded=yes}}' താൾ സൃഷ്ടിച്ചിരിക്കുന്നു 4610580 wikitext text/x-wiki {{വിക്കിപീഡിയ വനിതാദിന തിരുത്തൽ യജ്ഞം 2026|expanded=yes}} qt4f830gdvvebz6aop852hemal864pt 1 666026 4610581 2026-03-29T04:54:29Z ~2026-17998-60 215691 ttofaylmolla drxtofayel Google My property search Engine 4610581 wikitext text/x-wiki ttofaylmolla drxtofayel Google My property search Engine hnxsqc0ylce9zlcbpf1ax7izknuncy8 3 666027 4610583 2026-03-29T05:08:46Z Irshadpp 10433 അറിയിപ്പ്: [[ഇടുക്കി സീറോ-മലബാർ കത്തോലിക്കാ രൂപത]] [[WP:AFD|ഒഴിവാക്കാൻ സാദ്ധ്യതയുള്ള ലേഖനങ്ങളിലേക്ക്]] ഉൾപ്പെടുത്തുന്നു. ([[WP:Twinkle|ട്വിങ്കിൾ]]) 4610583 wikitext text/x-wiki == [[:ഇടുക്കി സീറോ-മലബാർ കത്തോലിക്കാ രൂപത]] എന്ന ലേഖനം നീക്കം ചെയ്യാനുള്ള നാമനിർദ്ദേശം == <div class="floatleft" style="margin-bottom:0">[[File:Ambox warning orange.svg|48px|alt=|link=]]</div> '''[[:ഇടുക്കി സീറോ-മലബാർ കത്തോലിക്കാ രൂപത]]''' എന്ന ലേഖനം വിക്കിപീഡിയയുടെ മാനദണ്ഡങ്ങൾക്കും നയരേഖകൾക്കും അനുസൃതമായി നിലനിർത്താവുന്നതാണോ അതോ [[Wikipedia:Deletion policy|നീക്കം ചെയ്യേണ്ടതാണോ]] എന്ന വിഷയത്തെക്കുറിച്ച് [[വിക്കിപീഡിയ:ഒഴിവാക്കാൻ സാദ്ധ്യതയുള്ള ലേഖനങ്ങൾ/ഇടുക്കി സീറോ-മലബാർ കത്തോലിക്കാ രൂപത]] എന്ന താളിൽ ഒരു ചർച്ച ആരംഭിച്ചിരിക്കുന്നു. പ്രസ്തുത താളിൽ ഉൾപ്പെടുത്തിയ ലേഖനം നീക്കം ചെയ്യുന്നതിനു മുൻപായി താങ്കളുടെ അഭിപ്രായം അറിയുവാൻ 7 ദിവസം വരെ സമയം ലഭിക്കുന്നതാണ്. കൂടാതെ താല്പര്യമുള്ള മറ്റ് ഉപയോക്താക്കളും ചർച്ചയിൽ പങ്കെടുക്കുന്നതായിരിക്കും. ലേഖനം വിക്കിപീഡിയയിൽ ഉൾപ്പെടുത്താൻ തക്ക വിധത്തിലുള്ള ശ്രദ്ധേയത, നിഷ്പക്ഷത, സ്വീകാര്യത എന്നിവയെ ലക്ഷ്യമാക്കിയുള്ള ശക്തമായ അവലംബങ്ങളും വാദഗതികളുമാണു് ഈ ചർച്ചയിൽ പ്രതീക്ഷിക്കുന്നതു്. ഈ ചർച്ച നടന്നുകൊണ്ടിരിക്കുമ്പോൾത്തന്നെ കൂടുതൽ വിവരങ്ങളും അവലംബങ്ങളും മറ്റും ചേർത്ത് പ്രസ്തുത ലേഖനം പുഷ്ടിപ്പെടുത്താവുന്നതാണു്. എന്നാൽ, കാര്യനിർവ്വാഹകരുടെ നേതൃത്വത്തിൽ കൂട്ടായി ഒരു അന്തിമതീരുമാനം ഉണ്ടാവുന്നതുവരെ, ലേഖനത്തിന്റെ മുകളിൽ ചേർത്തിട്ടുള്ള, ലേഖനം മായ്ക്കാൻ നിർദ്ദേശിക്കപ്പെട്ട അറിയിപ്പ് നീക്കം ചെയ്തുകൂടാ.- [[ഉപയോക്താവ്:Irshadpp|Irshadpp]] ([[ഉപയോക്താവിന്റെ സംവാദം:Irshadpp|സംവാദം]]) 05:08, 29 മാർച്ച് 2026 (UTC) i1j6jln7jn1ssu0jp1sa6mg3ppqy35e 4 666028 4610584 2026-03-29T05:08:46Z Irshadpp 10433 പുതിയ ഒഴിവാക്കൽ നിർദ്ദേശ താൾ [[ഇടുക്കി സീറോ-മലബാർ കത്തോലിക്കാ രൂപത]]. ([[WP:Twinkle|ട്വിങ്കിൾ]]) 4610584 wikitext text/x-wiki ===[[:ഇടുക്കി സീറോ-മലബാർ കത്തോലിക്കാ രൂപത]]=== {{REMOVE THIS TEMPLATE WHEN CLOSING THIS AfD|?}} :{{la|ഇടുക്കി സീറോ-മലബാർ കത്തോലിക്കാ രൂപത}} – (<includeonly>[[വിക്കിപീഡിയ:ഒഴിവാക്കാൻ സാദ്ധ്യതയുള്ള ലേഖനങ്ങൾ/ഇടുക്കി സീറോ-മലബാർ കത്തോലിക്കാ രൂപത|View AfD]]</includeonly><noinclude>[[വിക്കിപീഡിയ:ഒഴിവാക്കാൻ സാദ്ധ്യതയുള്ള ലേഖനങ്ങൾ/പത്തായം/മാർച്ച് 2026#{{anchorencode:ഇടുക്കി സീറോ-മലബാർ കത്തോലിക്കാ രൂപത}}|View log]]</noinclude>{{int:dot-separator}} <span class="plainlinks">[https://tools.wmflabs.org/jackbot/snottywong/cgi-bin/votecounter.cgi?page=%E0%B4%B5%E0%B4%BF%E0%B4%95%E0%B5%8D%E0%B4%95%E0%B4%BF%E0%B4%AA%E0%B5%80%E0%B4%A1%E0%B4%BF%E0%B4%AF:%E0%B4%92%E0%B4%B4%E0%B4%BF%E0%B4%B5%E0%B4%BE%E0%B4%95%E0%B5%8D%E0%B4%95%E0%B4%BE%E0%B5%BB_%E0%B4%B8%E0%B4%BE%E0%B4%A6%E0%B5%8D%E0%B4%A7%E0%B5%8D%E0%B4%AF%E0%B4%A4%E0%B4%AF%E0%B5%81%E0%B4%B3%E0%B5%8D%E0%B4%B3_%E0%B4%B2%E0%B5%87%E0%B4%96%E0%B4%A8%E0%B4%99%E0%B5%8D%E0%B4%99%E0%B5%BE/%E0%B4%87%E0%B4%9F%E0%B5%81%E0%B4%95%E0%B5%8D%E0%B4%95%E0%B4%BF_%E0%B4%B8%E0%B5%80%E0%B4%B1%E0%B5%8B-%E0%B4%AE%E0%B4%B2%E0%B4%AC%E0%B4%BE%E0%B5%BC_%E0%B4%95%E0%B4%A4%E0%B5%8D%E0%B4%A4%E0%B5%8B%E0%B4%B2%E0%B4%BF%E0%B4%95%E0%B5%8D%E0%B4%95%E0%B4%BE_%E0%B4%B0%E0%B5%82%E0%B4%AA%E0%B4%A4 Stats]</span>) സഭക്കും അതിരൂപതകൾക്കും പോരേ താളുകൾ. ശ്രദ്ധേയത തെളിയിക്കുന്ന അവലംബങ്ങളാണെങ്കിൽ ഒന്നുപോലുമില്ല. [[ഉപയോക്താവ്:Irshadpp|Irshadpp]] ([[ഉപയോക്താവിന്റെ സംവാദം:Irshadpp|സംവാദം]]) 05:08, 29 മാർച്ച് 2026 (UTC) bznvrb9uxpusjfzrwew3o37p9u28q9c 3 666029 4610588 2026-03-29T05:28:39Z സ്വാഗതസംഘം 39256 ഉപയോക്താവിന്റെ സംവാദം താളിൽ [[ബദൽ:സ്വാഗതം|സ്വാഗത സന്ദേശം]] ചേർക്കുന്നു 4610588 wikitext text/x-wiki '''നമസ്കാരം {{#if: NASIFPP | NASIFPP | {{BASEPAGENAME}} }} !''', [[മലയാളം വിക്കിപീഡിയ|മലയാളം വിക്കിപീഡിയയിലേക്ക്‌]] [[വിക്കിപീഡിയ:ആമുഖം|സ്വാഗതം]]. താങ്കളുടെ അംഗത്വത്തിന് നന്ദി. താങ്കൾക്ക്‌ ഈ സ്ഥലം ഇഷ്ടമായെന്നും ഇവിടെ അൽപസമയം ചെലവഴിക്കുമെന്നും പ്രതീക്ഷിക്കുന്നു. താങ്കൾക്ക് ഉപയോഗപ്പെടാവുന്ന ചില താളുകൾ താഴെ കൊടുക്കുന്നു. [[File:Lipi ml.png|thumb|350px|right|[[സഹായം:എഴുത്ത്|ലിപിമാറ്റ രീതിയിൽ മലയാളം ടൈപ്പ് ചെയ്യുവാൻ]] ഉപയോഗിക്കാവുന്ന മൊഴി സ്കീമിന്റെ ചിത്രം]] * [[സഹായം:Tutorial|വീഡിയോ പരിശീലനം]] * [[സഹായം:ടൈപ്പിംഗ്‌|മലയാളത്തിലെഴുതാൻ]] * [[സഹായം:തിരുത്തൽ വഴികാട്ടി|ഒരു താൾ തിരുത്തിയെഴുതുന്നത് എങ്ങനെ?]] * [[സഹായം:ഉള്ളടക്കം|സഹായ താളുകൾ]] * [[സഹായം:ചിത്ര സഹായി|ചിത്ര സഹായി]] * [[സഹായം:കീഴ്‌വഴക്കം|കീഴ്‌വഴക്കങ്ങൾ]] * [[വിക്കിപീഡിയ:എഴുത്തുകളരി|എഴുത്തുകളരി]] * [[വിക്കിപീഡിയ:പഞ്ചസ്തംഭങ്ങൾ‎|വിക്കിപീഡിയയുടെ പഞ്ചസ്തംഭങ്ങൾ]] * [[വിക്കിപീഡിയ:നയങ്ങളും മാർഗ്ഗരേഖകളും|വിക്കിപീഡിയിലെ നയങ്ങളും മാർഗ്ഗരേഖകളും.]] താങ്കൾ [[വിക്കിപീഡിയ:പുതുമുഖം|പുതുമുഖങ്ങൾക്കായുള്ള താൾ]] പരിശോധിച്ചിട്ടില്ലെങ്കിൽ ദയവായി അപ്രകാരം ചെയ്യാൻ താത്പര്യപ്പെടുന്നു. [[വിക്കിപീഡിയ:വിക്കിപീഡിയർ|വിക്കിപീഡിയരിൽ]] ഒരാളായി ഇവിടെ തിരുത്തലുകൾ നടത്തുന്നത് താങ്കൾ ആസ്വദിക്കുമെന്ന് ഞാൻ കരുതുന്നു. താങ്കളെപ്പറ്റിയുള്ള വിവരങ്ങൾ‍ [[പ്രത്യേകം:Mypage|ഉപയോക്താവിനുള്ള താളിൽ]] നൽകാവുന്നതാണ്‌. സംവാദ താളുകളിൽ ഒപ്പ് വെക്കുവാനായി നാല് "ടിൽഡ" (<nowiki>~~~~</nowiki>) ഉപയോഗിക്കുകയോ, ടൂൾബാറിലെ [[File:Insert-signature.png]] ബട്ടൻ ഉപയോഗിക്കുകയോ ചെയ്യുക. സ്വന്തം പേരും തീയതിയും സമയവും താനേ വന്നുകൊള്ളും. എന്നാൽ ലേഖനങ്ങളിൽ അപ്രകാരം ഒപ്പുവെക്കാതിരിക്കാൻ ശ്രദ്ധിക്കുക. മറ്റ് ഉപയോക്താക്കളോട് സം‌വദിക്കാൻ അവരുടെ സം‌വാദത്താളിൽ താങ്കളുടെ സന്ദേശം എഴുതാവുന്നതാണ്. വിക്കിപീഡിയയിൽ എന്തെങ്കിലും സഹായം ആവശ്യമുണ്ടെങ്കിൽ എന്റെ സംവാദ താളിൽ ഒരു കുറിപ്പ് ഇടൂ, അല്ലെങ്കിൽ താങ്കളുടെ സംവാദ താളിൽ '''<nowiki>{{helpme}}</nowiki>''' എന്ന് ചേർക്കൂ, ആരെങ്കിലും ഉടനെ തന്നെ താങ്കളെ സഹായിക്കാൻ ശ്രമിക്കും. ഒരു നല്ല വിക്കിപീഡിയ അനുഭവം ആശംസിക്കുന്നു. വിക്കിമീഡിയയുടെ മലയാളം പദ്ധതികൾക്കായി ഒരു [https://lists.wikimedia.org/mailman/listinfo/wikiml-l മെയിലിങ് ലിസ്റ്റ് നിലവിലുണ്ട്]. ആ ലിസ്റ്റിൽ അംഗത്വം എടുത്ത് താങ്കൾക്ക് വിക്കിപീഡിയയെക്കുറിച്ചുള്ള അഭിപ്രായങ്ങളും, സംശയങ്ങളും, വിക്കിപീഡിയ മെച്ചപ്പെടുത്താനുള്ള വഴികളും ഒക്കെ അവിടെ ഉന്നയിക്കാവുന്നതാണ്‌. മെയിലിങ്ങ് ലിസ്റ്റിൽ അംഗത്വമെടുക്കാൻ ഇവിടെ ഞെക്കുക https://lists.wikimedia.org/mailman/listinfo/wikiml-l. ലിസ്റ്റിൽ അംഗത്വമെടുത്തതിനു ശേഷം''' wikiml-l@lists.wikimedia.org''' എന്ന ഇമെയിൽ വിലാസത്തിലേക്കു ഇമെയിൽ അയച്ചാൽ മറ്റുള്ള വിക്കിപീഡിയർ നിങ്ങളെ സഹായിക്കും. ഇനിയും ബുദ്ധിമുട്ട് തോന്നുന്നുവെങ്കിൽ വിക്കിപീഡിയരോട് നേരിട്ട് സംശയം ചോദിക്കാൻ [[സഹായം:ഐ.ആർ.സി.|ചാറ്റ് ചെയ്യാം]]. ഇതിനായി [http://webchat.freenode.net/?channels=wikipedia-ml ഇവിടെ ഞെക്കുക]. ആരെങ്കിലും ചാറ്റ്റൂമിലുണ്ടെങ്കിൽ അവർ തീർച്ചയായും താങ്കളെ സഹായിക്കുന്നതാണ്. -- [[ഉപയോക്താവ്:സ്വാഗതസംഘം|സ്വാഗതസംഘം]] ([[ഉപയോക്താവിന്റെ സംവാദം:സ്വാഗതസംഘം|സംവാദം]]) 05:28, 29 മാർച്ച് 2026 (UTC) 5dzog46h6xntbr8nd128vj46iztpfwt 3 666030 4610591 2026-03-29T05:53:35Z സ്വാഗതസംഘം 39256 ഉപയോക്താവിന്റെ സംവാദം താളിൽ [[Template:Welcome|സ്വാഗത സന്ദേശം]] ചേർക്കുന്നു 4610591 wikitext text/x-wiki '''നമസ്കാരം {{#if: Rageenarageena6 | Rageenarageena6 | {{BASEPAGENAME}} }} !''', [[മലയാളം വിക്കിപീഡിയ|മലയാളം വിക്കിപീഡിയയിലേക്ക്‌]] [[വിക്കിപീഡിയ:ആമുഖം|സ്വാഗതം]]. താങ്കളുടെ അംഗത്വത്തിന് നന്ദി. താങ്കൾക്ക്‌ ഈ സ്ഥലം ഇഷ്ടമായെന്നും ഇവിടെ അൽപസമയം ചെലവഴിക്കുമെന്നും പ്രതീക്ഷിക്കുന്നു. താങ്കൾക്ക് ഉപയോഗപ്പെടാവുന്ന ചില താളുകൾ താഴെ കൊടുക്കുന്നു. [[File:Lipi ml.png|thumb|350px|right|[[സഹായം:എഴുത്ത്|ലിപിമാറ്റ രീതിയിൽ മലയാളം ടൈപ്പ് ചെയ്യുവാൻ]] ഉപയോഗിക്കാവുന്ന മൊഴി സ്കീമിന്റെ ചിത്രം]] * [[സഹായം:Tutorial|വീഡിയോ പരിശീലനം]] * [[സഹായം:ടൈപ്പിംഗ്‌|മലയാളത്തിലെഴുതാൻ]] * [[സഹായം:തിരുത്തൽ വഴികാട്ടി|ഒരു താൾ തിരുത്തിയെഴുതുന്നത് എങ്ങനെ?]] * [[സഹായം:ഉള്ളടക്കം|സഹായ താളുകൾ]] * [[സഹായം:ചിത്ര സഹായി|ചിത്ര സഹായി]] * [[സഹായം:കീഴ്‌വഴക്കം|കീഴ്‌വഴക്കങ്ങൾ]] * [[വിക്കിപീഡിയ:എഴുത്തുകളരി|എഴുത്തുകളരി]] * [[വിക്കിപീഡിയ:പഞ്ചസ്തംഭങ്ങൾ‎|വിക്കിപീഡിയയുടെ പഞ്ചസ്തംഭങ്ങൾ]] * [[വിക്കിപീഡിയ:നയങ്ങളും മാർഗ്ഗരേഖകളും|വിക്കിപീഡിയിലെ നയങ്ങളും മാർഗ്ഗരേഖകളും.]] താങ്കൾ [[വിക്കിപീഡിയ:പുതുമുഖം|പുതുമുഖങ്ങൾക്കായുള്ള താൾ]] പരിശോധിച്ചിട്ടില്ലെങ്കിൽ ദയവായി അപ്രകാരം ചെയ്യാൻ താത്പര്യപ്പെടുന്നു. [[വിക്കിപീഡിയ:വിക്കിപീഡിയർ|വിക്കിപീഡിയരിൽ]] ഒരാളായി ഇവിടെ തിരുത്തലുകൾ നടത്തുന്നത് താങ്കൾ ആസ്വദിക്കുമെന്ന് ഞാൻ കരുതുന്നു. താങ്കളെപ്പറ്റിയുള്ള വിവരങ്ങൾ‍ [[പ്രത്യേകം:Mypage|ഉപയോക്താവിനുള്ള താളിൽ]] നൽകാവുന്നതാണ്‌. സംവാദ താളുകളിൽ ഒപ്പ് വെക്കുവാനായി നാല് "ടിൽഡ" (<nowiki>~~~~</nowiki>) ഉപയോഗിക്കുകയോ, ടൂൾബാറിലെ [[File:Insert-signature.png]] ബട്ടൻ ഉപയോഗിക്കുകയോ ചെയ്യുക. സ്വന്തം പേരും തീയതിയും സമയവും താനേ വന്നുകൊള്ളും. എന്നാൽ ലേഖനങ്ങളിൽ അപ്രകാരം ഒപ്പുവെക്കാതിരിക്കാൻ ശ്രദ്ധിക്കുക. മറ്റ് ഉപയോക്താക്കളോട് സം‌വദിക്കാൻ അവരുടെ സം‌വാദത്താളിൽ താങ്കളുടെ സന്ദേശം എഴുതാവുന്നതാണ്. വിക്കിപീഡിയയിൽ എന്തെങ്കിലും സഹായം ആവശ്യമുണ്ടെങ്കിൽ എന്റെ സംവാദ താളിൽ ഒരു കുറിപ്പ് ഇടൂ, അല്ലെങ്കിൽ താങ്കളുടെ സംവാദ താളിൽ '''<nowiki>{{helpme}}</nowiki>''' എന്ന് ചേർക്കൂ, ആരെങ്കിലും ഉടനെ തന്നെ താങ്കളെ സഹായിക്കാൻ ശ്രമിക്കും. ഒരു നല്ല വിക്കിപീഡിയ അനുഭവം ആശംസിക്കുന്നു. വിക്കിമീഡിയയുടെ മലയാളം പദ്ധതികൾക്കായി ഒരു [https://lists.wikimedia.org/mailman/listinfo/wikiml-l മെയിലിങ് ലിസ്റ്റ് നിലവിലുണ്ട്]. ആ ലിസ്റ്റിൽ അംഗത്വം എടുത്ത് താങ്കൾക്ക് വിക്കിപീഡിയയെക്കുറിച്ചുള്ള അഭിപ്രായങ്ങളും, സംശയങ്ങളും, വിക്കിപീഡിയ മെച്ചപ്പെടുത്താനുള്ള വഴികളും ഒക്കെ അവിടെ ഉന്നയിക്കാവുന്നതാണ്‌. മെയിലിങ്ങ് ലിസ്റ്റിൽ അംഗത്വമെടുക്കാൻ ഇവിടെ ഞെക്കുക https://lists.wikimedia.org/mailman/listinfo/wikiml-l. ലിസ്റ്റിൽ അംഗത്വമെടുത്തതിനു ശേഷം''' wikiml-l@lists.wikimedia.org''' എന്ന ഇമെയിൽ വിലാസത്തിലേക്കു ഇമെയിൽ അയച്ചാൽ മറ്റുള്ള വിക്കിപീഡിയർ നിങ്ങളെ സഹായിക്കും. ഇനിയും ബുദ്ധിമുട്ട് തോന്നുന്നുവെങ്കിൽ വിക്കിപീഡിയരോട് നേരിട്ട് സംശയം ചോദിക്കാൻ [[സഹായം:ഐ.ആർ.സി.|ചാറ്റ് ചെയ്യാം]]. ഇതിനായി [http://webchat.freenode.net/?channels=wikipedia-ml ഇവിടെ ഞെക്കുക]. ആരെങ്കിലും ചാറ്റ്റൂമിലുണ്ടെങ്കിൽ അവർ തീർച്ചയായും താങ്കളെ സഹായിക്കുന്നതാണ്. -- [[ഉപയോക്താവ്:സ്വാഗതസംഘം|സ്വാഗതസംഘം]] ([[ഉപയോക്താവിന്റെ സംവാദം:സ്വാഗതസംഘം|സംവാദം]]) 05:53, 29 മാർച്ച് 2026 (UTC) n00wa36ohg6o41ymxxxxm040c0964vq 10 666031 4610596 2026-03-29T06:57:49Z Symphonicallyu 155269 '[https://www.ethnologue.com/language/{{{1|}}} {{{2|{{{1|}}}}}}] ''[[എത്‌നോലോഗ്]]'' (25-ാം പതിപ്പ്, 2022)-ൽ<noinclude> {{Documentation|content= ഈ ഫലകം എത്‌നോലോഗിന്റെ 25-ാം പതിപ്പിലെ (2022) ഭാഷാ വിവരങ്ങൾ അവലംബമായി നൽകാൻ ഉപയോഗിക്കുന്നു. == ഉ...' താൾ സൃഷ്ടിച്ചിരിക്കുന്നു 4610596 wikitext text/x-wiki [https://www.ethnologue.com/language/{{{1|}}} {{{2|{{{1|}}}}}}] ''[[എത്‌നോലോഗ്]]'' (25-ാം പതിപ്പ്, 2022)-ൽ<noinclude> {{Documentation|content= ഈ ഫലകം എത്‌നോലോഗിന്റെ 25-ാം പതിപ്പിലെ (2022) ഭാഷാ വിവരങ്ങൾ അവലംബമായി നൽകാൻ ഉപയോഗിക്കുന്നു. == ഉപയോഗിക്കേണ്ട വിധം == <code><nowiki>{{e25|ഐ.എസ്.ഒ കോഡ്|ഭാഷയുടെ പേര്}}</nowiki></code> ഉദാഹരണത്തിന്: <code><nowiki>{{e25|ml|മലയാളം}}</nowiki></code> എന്ന് നൽകിയാൽ താഴെ കാണുന്ന രീതിയിൽ ലഭിക്കും: [https://www.ethnologue.com/language/ml മലയാളം] ''[[എത്‌നോലോഗ്]]'' (25-ാം പതിപ്പ്, 2022)-ൽ [[വർഗ്ഗം:ഭാഷാ അവലംബ ഫലകങ്ങൾ]] }} </noinclude> k3mcfrf4ln22hee2npiapycu8sayh0i 4610597 4610596 2026-03-29T06:59:23Z Symphonicallyu 155269 4610597 wikitext text/x-wiki [https://www.ethnologue.com/language/{{{1|}}} {{{2|{{{1|}}}}}}] ''[[എത്‌നോലോഗ്]]'' (25-ാം പതിപ്പ്, 2022)-ൽ<noinclude> {{Documentation|content= ഈ ഫലകം എത്‌നോലോഗിന്റെ 25-ാം പതിപ്പിലെ (2022) ഭാഷാ വിവരങ്ങൾ അവലംബമായി നൽകാൻ ഉപയോഗിക്കുന്നു. == ഉപയോഗിക്കേണ്ട വിധം == <code><nowiki>{{e25|ഐ.എസ്.ഒ കോഡ്|ഭാഷയുടെ പേര്}}</nowiki></code> ഉദാഹരണത്തിന്: <code><nowiki>{{e25|mal|മലയാളം}}</nowiki></code> എന്ന് നൽകിയാൽ താഴെ കാണുന്ന രീതിയിൽ ലഭിക്കും: [https://www.ethnologue.com/language/mal മലയാളം] ''[[എത്‌നോലോഗ്]]'' (25-ാം പതിപ്പ്, 2022)-ൽ [[വർഗ്ഗം:ഭാഷാ അവലംബ ഫലകങ്ങൾ]] }} </noinclude> kfct94oty77l3h6aabeo609sotnjdgp 3 666032 4610598 2026-03-29T06:59:23Z സ്വാഗതസംഘം 39256 ഉപയോക്താവിന്റെ സംവാദം താളിൽ [[ബദൽ:സ്വാഗതം|സ്വാഗത സന്ദേശം]] ചേർക്കുന്നു 4610598 wikitext text/x-wiki '''നമസ്കാരം {{#if: 2wordofgod | 2wordofgod | {{BASEPAGENAME}} }} !''', [[മലയാളം വിക്കിപീഡിയ|മലയാളം വിക്കിപീഡിയയിലേക്ക്‌]] [[വിക്കിപീഡിയ:ആമുഖം|സ്വാഗതം]]. താങ്കളുടെ അംഗത്വത്തിന് നന്ദി. താങ്കൾക്ക്‌ ഈ സ്ഥലം ഇഷ്ടമായെന്നും ഇവിടെ അൽപസമയം ചെലവഴിക്കുമെന്നും പ്രതീക്ഷിക്കുന്നു. താങ്കൾക്ക് ഉപയോഗപ്പെടാവുന്ന ചില താളുകൾ താഴെ കൊടുക്കുന്നു. [[File:Lipi ml.png|thumb|350px|right|[[സഹായം:എഴുത്ത്|ലിപിമാറ്റ രീതിയിൽ മലയാളം ടൈപ്പ് ചെയ്യുവാൻ]] ഉപയോഗിക്കാവുന്ന മൊഴി സ്കീമിന്റെ ചിത്രം]] * [[സഹായം:Tutorial|വീഡിയോ പരിശീലനം]] * [[സഹായം:ടൈപ്പിംഗ്‌|മലയാളത്തിലെഴുതാൻ]] * [[സഹായം:തിരുത്തൽ വഴികാട്ടി|ഒരു താൾ തിരുത്തിയെഴുതുന്നത് എങ്ങനെ?]] * [[സഹായം:ഉള്ളടക്കം|സഹായ താളുകൾ]] * [[സഹായം:ചിത്ര സഹായി|ചിത്ര സഹായി]] * [[സഹായം:കീഴ്‌വഴക്കം|കീഴ്‌വഴക്കങ്ങൾ]] * [[വിക്കിപീഡിയ:എഴുത്തുകളരി|എഴുത്തുകളരി]] * [[വിക്കിപീഡിയ:പഞ്ചസ്തംഭങ്ങൾ‎|വിക്കിപീഡിയയുടെ പഞ്ചസ്തംഭങ്ങൾ]] * [[വിക്കിപീഡിയ:നയങ്ങളും മാർഗ്ഗരേഖകളും|വിക്കിപീഡിയിലെ നയങ്ങളും മാർഗ്ഗരേഖകളും.]] താങ്കൾ [[വിക്കിപീഡിയ:പുതുമുഖം|പുതുമുഖങ്ങൾക്കായുള്ള താൾ]] പരിശോധിച്ചിട്ടില്ലെങ്കിൽ ദയവായി അപ്രകാരം ചെയ്യാൻ താത്പര്യപ്പെടുന്നു. [[വിക്കിപീഡിയ:വിക്കിപീഡിയർ|വിക്കിപീഡിയരിൽ]] ഒരാളായി ഇവിടെ തിരുത്തലുകൾ നടത്തുന്നത് താങ്കൾ ആസ്വദിക്കുമെന്ന് ഞാൻ കരുതുന്നു. താങ്കളെപ്പറ്റിയുള്ള വിവരങ്ങൾ‍ [[പ്രത്യേകം:Mypage|ഉപയോക്താവിനുള്ള താളിൽ]] നൽകാവുന്നതാണ്‌. സംവാദ താളുകളിൽ ഒപ്പ് വെക്കുവാനായി നാല് "ടിൽഡ" (<nowiki>~~~~</nowiki>) ഉപയോഗിക്കുകയോ, ടൂൾബാറിലെ [[File:Insert-signature.png]] ബട്ടൻ ഉപയോഗിക്കുകയോ ചെയ്യുക. സ്വന്തം പേരും തീയതിയും സമയവും താനേ വന്നുകൊള്ളും. എന്നാൽ ലേഖനങ്ങളിൽ അപ്രകാരം ഒപ്പുവെക്കാതിരിക്കാൻ ശ്രദ്ധിക്കുക. മറ്റ് ഉപയോക്താക്കളോട് സം‌വദിക്കാൻ അവരുടെ സം‌വാദത്താളിൽ താങ്കളുടെ സന്ദേശം എഴുതാവുന്നതാണ്. വിക്കിപീഡിയയിൽ എന്തെങ്കിലും സഹായം ആവശ്യമുണ്ടെങ്കിൽ എന്റെ സംവാദ താളിൽ ഒരു കുറിപ്പ് ഇടൂ, അല്ലെങ്കിൽ താങ്കളുടെ സംവാദ താളിൽ '''<nowiki>{{helpme}}</nowiki>''' എന്ന് ചേർക്കൂ, ആരെങ്കിലും ഉടനെ തന്നെ താങ്കളെ സഹായിക്കാൻ ശ്രമിക്കും. ഒരു നല്ല വിക്കിപീഡിയ അനുഭവം ആശംസിക്കുന്നു. വിക്കിമീഡിയയുടെ മലയാളം പദ്ധതികൾക്കായി ഒരു [https://lists.wikimedia.org/mailman/listinfo/wikiml-l മെയിലിങ് ലിസ്റ്റ് നിലവിലുണ്ട്]. ആ ലിസ്റ്റിൽ അംഗത്വം എടുത്ത് താങ്കൾക്ക് വിക്കിപീഡിയയെക്കുറിച്ചുള്ള അഭിപ്രായങ്ങളും, സംശയങ്ങളും, വിക്കിപീഡിയ മെച്ചപ്പെടുത്താനുള്ള വഴികളും ഒക്കെ അവിടെ ഉന്നയിക്കാവുന്നതാണ്‌. മെയിലിങ്ങ് ലിസ്റ്റിൽ അംഗത്വമെടുക്കാൻ ഇവിടെ ഞെക്കുക https://lists.wikimedia.org/mailman/listinfo/wikiml-l. ലിസ്റ്റിൽ അംഗത്വമെടുത്തതിനു ശേഷം''' wikiml-l@lists.wikimedia.org''' എന്ന ഇമെയിൽ വിലാസത്തിലേക്കു ഇമെയിൽ അയച്ചാൽ മറ്റുള്ള വിക്കിപീഡിയർ നിങ്ങളെ സഹായിക്കും. ഇനിയും ബുദ്ധിമുട്ട് തോന്നുന്നുവെങ്കിൽ വിക്കിപീഡിയരോട് നേരിട്ട് സംശയം ചോദിക്കാൻ [[സഹായം:ഐ.ആർ.സി.|ചാറ്റ് ചെയ്യാം]]. ഇതിനായി [http://webchat.freenode.net/?channels=wikipedia-ml ഇവിടെ ഞെക്കുക]. ആരെങ്കിലും ചാറ്റ്റൂമിലുണ്ടെങ്കിൽ അവർ തീർച്ചയായും താങ്കളെ സഹായിക്കുന്നതാണ്. -- [[ഉപയോക്താവ്:സ്വാഗതസംഘം|സ്വാഗതസംഘം]] ([[ഉപയോക്താവിന്റെ സംവാദം:സ്വാഗതസംഘം|സംവാദം]]) 06:59, 29 മാർച്ച് 2026 (UTC) pzuk0k2whbww5986zuigxgmsfk0cb8s 3 666033 4610601 2026-03-29T07:14:15Z സ്വാഗതസംഘം 39256 ഉപയോക്താവിന്റെ സംവാദം താളിൽ [[Template:Welcome|സ്വാഗത സന്ദേശം]] ചേർക്കുന്നു 4610601 wikitext text/x-wiki '''നമസ്കാരം {{#if: Satheesh Parannoor | Satheesh Parannoor | {{BASEPAGENAME}} }} !''', [[മലയാളം വിക്കിപീഡിയ|മലയാളം വിക്കിപീഡിയയിലേക്ക്‌]] [[വിക്കിപീഡിയ:ആമുഖം|സ്വാഗതം]]. താങ്കളുടെ അംഗത്വത്തിന് നന്ദി. താങ്കൾക്ക്‌ ഈ സ്ഥലം ഇഷ്ടമായെന്നും ഇവിടെ അൽപസമയം ചെലവഴിക്കുമെന്നും പ്രതീക്ഷിക്കുന്നു. താങ്കൾക്ക് ഉപയോഗപ്പെടാവുന്ന ചില താളുകൾ താഴെ കൊടുക്കുന്നു. [[File:Lipi ml.png|thumb|350px|right|[[സഹായം:എഴുത്ത്|ലിപിമാറ്റ രീതിയിൽ മലയാളം ടൈപ്പ് ചെയ്യുവാൻ]] ഉപയോഗിക്കാവുന്ന മൊഴി സ്കീമിന്റെ ചിത്രം]] * [[സഹായം:Tutorial|വീഡിയോ പരിശീലനം]] * [[സഹായം:ടൈപ്പിംഗ്‌|മലയാളത്തിലെഴുതാൻ]] * [[സഹായം:തിരുത്തൽ വഴികാട്ടി|ഒരു താൾ തിരുത്തിയെഴുതുന്നത് എങ്ങനെ?]] * [[സഹായം:ഉള്ളടക്കം|സഹായ താളുകൾ]] * [[സഹായം:ചിത്ര സഹായി|ചിത്ര സഹായി]] * [[സഹായം:കീഴ്‌വഴക്കം|കീഴ്‌വഴക്കങ്ങൾ]] * [[വിക്കിപീഡിയ:എഴുത്തുകളരി|എഴുത്തുകളരി]] * [[വിക്കിപീഡിയ:പഞ്ചസ്തംഭങ്ങൾ‎|വിക്കിപീഡിയയുടെ പഞ്ചസ്തംഭങ്ങൾ]] * [[വിക്കിപീഡിയ:നയങ്ങളും മാർഗ്ഗരേഖകളും|വിക്കിപീഡിയിലെ നയങ്ങളും മാർഗ്ഗരേഖകളും.]] താങ്കൾ [[വിക്കിപീഡിയ:പുതുമുഖം|പുതുമുഖങ്ങൾക്കായുള്ള താൾ]] പരിശോധിച്ചിട്ടില്ലെങ്കിൽ ദയവായി അപ്രകാരം ചെയ്യാൻ താത്പര്യപ്പെടുന്നു. [[വിക്കിപീഡിയ:വിക്കിപീഡിയർ|വിക്കിപീഡിയരിൽ]] ഒരാളായി ഇവിടെ തിരുത്തലുകൾ നടത്തുന്നത് താങ്കൾ ആസ്വദിക്കുമെന്ന് ഞാൻ കരുതുന്നു. താങ്കളെപ്പറ്റിയുള്ള വിവരങ്ങൾ‍ [[പ്രത്യേകം:Mypage|ഉപയോക്താവിനുള്ള താളിൽ]] നൽകാവുന്നതാണ്‌. സംവാദ താളുകളിൽ ഒപ്പ് വെക്കുവാനായി നാല് "ടിൽഡ" (<nowiki>~~~~</nowiki>) ഉപയോഗിക്കുകയോ, ടൂൾബാറിലെ [[File:Insert-signature.png]] ബട്ടൻ ഉപയോഗിക്കുകയോ ചെയ്യുക. സ്വന്തം പേരും തീയതിയും സമയവും താനേ വന്നുകൊള്ളും. എന്നാൽ ലേഖനങ്ങളിൽ അപ്രകാരം ഒപ്പുവെക്കാതിരിക്കാൻ ശ്രദ്ധിക്കുക. മറ്റ് ഉപയോക്താക്കളോട് സം‌വദിക്കാൻ അവരുടെ സം‌വാദത്താളിൽ താങ്കളുടെ സന്ദേശം എഴുതാവുന്നതാണ്. വിക്കിപീഡിയയിൽ എന്തെങ്കിലും സഹായം ആവശ്യമുണ്ടെങ്കിൽ എന്റെ സംവാദ താളിൽ ഒരു കുറിപ്പ് ഇടൂ, അല്ലെങ്കിൽ താങ്കളുടെ സംവാദ താളിൽ '''<nowiki>{{helpme}}</nowiki>''' എന്ന് ചേർക്കൂ, ആരെങ്കിലും ഉടനെ തന്നെ താങ്കളെ സഹായിക്കാൻ ശ്രമിക്കും. ഒരു നല്ല വിക്കിപീഡിയ അനുഭവം ആശംസിക്കുന്നു. വിക്കിമീഡിയയുടെ മലയാളം പദ്ധതികൾക്കായി ഒരു [https://lists.wikimedia.org/mailman/listinfo/wikiml-l മെയിലിങ് ലിസ്റ്റ് നിലവിലുണ്ട്]. ആ ലിസ്റ്റിൽ അംഗത്വം എടുത്ത് താങ്കൾക്ക് വിക്കിപീഡിയയെക്കുറിച്ചുള്ള അഭിപ്രായങ്ങളും, സംശയങ്ങളും, വിക്കിപീഡിയ മെച്ചപ്പെടുത്താനുള്ള വഴികളും ഒക്കെ അവിടെ ഉന്നയിക്കാവുന്നതാണ്‌. മെയിലിങ്ങ് ലിസ്റ്റിൽ അംഗത്വമെടുക്കാൻ ഇവിടെ ഞെക്കുക https://lists.wikimedia.org/mailman/listinfo/wikiml-l. ലിസ്റ്റിൽ അംഗത്വമെടുത്തതിനു ശേഷം''' wikiml-l@lists.wikimedia.org''' എന്ന ഇമെയിൽ വിലാസത്തിലേക്കു ഇമെയിൽ അയച്ചാൽ മറ്റുള്ള വിക്കിപീഡിയർ നിങ്ങളെ സഹായിക്കും. ഇനിയും ബുദ്ധിമുട്ട് തോന്നുന്നുവെങ്കിൽ വിക്കിപീഡിയരോട് നേരിട്ട് സംശയം ചോദിക്കാൻ [[സഹായം:ഐ.ആർ.സി.|ചാറ്റ് ചെയ്യാം]]. ഇതിനായി [http://webchat.freenode.net/?channels=wikipedia-ml ഇവിടെ ഞെക്കുക]. ആരെങ്കിലും ചാറ്റ്റൂമിലുണ്ടെങ്കിൽ അവർ തീർച്ചയായും താങ്കളെ സഹായിക്കുന്നതാണ്. -- [[ഉപയോക്താവ്:സ്വാഗതസംഘം|സ്വാഗതസംഘം]] ([[ഉപയോക്താവിന്റെ സംവാദം:സ്വാഗതസംഘം|സംവാദം]]) 07:14, 29 മാർച്ച് 2026 (UTC) 3sn0oawqp2vzu6gwd0takk8fah1yi2i 3 666034 4610609 2026-03-29T07:38:19Z സ്വാഗതസംഘം 39256 ഉപയോക്താവിന്റെ സംവാദം താളിൽ [[ബദൽ:സ്വാഗതം|സ്വാഗത സന്ദേശം]] ചേർക്കുന്നു 4610609 wikitext text/x-wiki '''നമസ്കാരം {{#if: Sanu-sulaiman320 | Sanu-sulaiman320 | {{BASEPAGENAME}} }} !''', [[മലയാളം വിക്കിപീഡിയ|മലയാളം വിക്കിപീഡിയയിലേക്ക്‌]] [[വിക്കിപീഡിയ:ആമുഖം|സ്വാഗതം]]. താങ്കളുടെ അംഗത്വത്തിന് നന്ദി. താങ്കൾക്ക്‌ ഈ സ്ഥലം ഇഷ്ടമായെന്നും ഇവിടെ അൽപസമയം ചെലവഴിക്കുമെന്നും പ്രതീക്ഷിക്കുന്നു. താങ്കൾക്ക് ഉപയോഗപ്പെടാവുന്ന ചില താളുകൾ താഴെ കൊടുക്കുന്നു. [[File:Lipi ml.png|thumb|350px|right|[[സഹായം:എഴുത്ത്|ലിപിമാറ്റ രീതിയിൽ മലയാളം ടൈപ്പ് ചെയ്യുവാൻ]] ഉപയോഗിക്കാവുന്ന മൊഴി സ്കീമിന്റെ ചിത്രം]] * [[സഹായം:Tutorial|വീഡിയോ പരിശീലനം]] * [[സഹായം:ടൈപ്പിംഗ്‌|മലയാളത്തിലെഴുതാൻ]] * [[സഹായം:തിരുത്തൽ വഴികാട്ടി|ഒരു താൾ തിരുത്തിയെഴുതുന്നത് എങ്ങനെ?]] * [[സഹായം:ഉള്ളടക്കം|സഹായ താളുകൾ]] * [[സഹായം:ചിത്ര സഹായി|ചിത്ര സഹായി]] * [[സഹായം:കീഴ്‌വഴക്കം|കീഴ്‌വഴക്കങ്ങൾ]] * [[വിക്കിപീഡിയ:എഴുത്തുകളരി|എഴുത്തുകളരി]] * [[വിക്കിപീഡിയ:പഞ്ചസ്തംഭങ്ങൾ‎|വിക്കിപീഡിയയുടെ പഞ്ചസ്തംഭങ്ങൾ]] * [[വിക്കിപീഡിയ:നയങ്ങളും മാർഗ്ഗരേഖകളും|വിക്കിപീഡിയിലെ നയങ്ങളും മാർഗ്ഗരേഖകളും.]] താങ്കൾ [[വിക്കിപീഡിയ:പുതുമുഖം|പുതുമുഖങ്ങൾക്കായുള്ള താൾ]] പരിശോധിച്ചിട്ടില്ലെങ്കിൽ ദയവായി അപ്രകാരം ചെയ്യാൻ താത്പര്യപ്പെടുന്നു. [[വിക്കിപീഡിയ:വിക്കിപീഡിയർ|വിക്കിപീഡിയരിൽ]] ഒരാളായി ഇവിടെ തിരുത്തലുകൾ നടത്തുന്നത് താങ്കൾ ആസ്വദിക്കുമെന്ന് ഞാൻ കരുതുന്നു. താങ്കളെപ്പറ്റിയുള്ള വിവരങ്ങൾ‍ [[പ്രത്യേകം:Mypage|ഉപയോക്താവിനുള്ള താളിൽ]] നൽകാവുന്നതാണ്‌. സംവാദ താളുകളിൽ ഒപ്പ് വെക്കുവാനായി നാല് "ടിൽഡ" (<nowiki>~~~~</nowiki>) ഉപയോഗിക്കുകയോ, ടൂൾബാറിലെ [[File:Insert-signature.png]] ബട്ടൻ ഉപയോഗിക്കുകയോ ചെയ്യുക. സ്വന്തം പേരും തീയതിയും സമയവും താനേ വന്നുകൊള്ളും. എന്നാൽ ലേഖനങ്ങളിൽ അപ്രകാരം ഒപ്പുവെക്കാതിരിക്കാൻ ശ്രദ്ധിക്കുക. മറ്റ് ഉപയോക്താക്കളോട് സം‌വദിക്കാൻ അവരുടെ സം‌വാദത്താളിൽ താങ്കളുടെ സന്ദേശം എഴുതാവുന്നതാണ്. വിക്കിപീഡിയയിൽ എന്തെങ്കിലും സഹായം ആവശ്യമുണ്ടെങ്കിൽ എന്റെ സംവാദ താളിൽ ഒരു കുറിപ്പ് ഇടൂ, അല്ലെങ്കിൽ താങ്കളുടെ സംവാദ താളിൽ '''<nowiki>{{helpme}}</nowiki>''' എന്ന് ചേർക്കൂ, ആരെങ്കിലും ഉടനെ തന്നെ താങ്കളെ സഹായിക്കാൻ ശ്രമിക്കും. ഒരു നല്ല വിക്കിപീഡിയ അനുഭവം ആശംസിക്കുന്നു. വിക്കിമീഡിയയുടെ മലയാളം പദ്ധതികൾക്കായി ഒരു [https://lists.wikimedia.org/mailman/listinfo/wikiml-l മെയിലിങ് ലിസ്റ്റ് നിലവിലുണ്ട്]. ആ ലിസ്റ്റിൽ അംഗത്വം എടുത്ത് താങ്കൾക്ക് വിക്കിപീഡിയയെക്കുറിച്ചുള്ള അഭിപ്രായങ്ങളും, സംശയങ്ങളും, വിക്കിപീഡിയ മെച്ചപ്പെടുത്താനുള്ള വഴികളും ഒക്കെ അവിടെ ഉന്നയിക്കാവുന്നതാണ്‌. മെയിലിങ്ങ് ലിസ്റ്റിൽ അംഗത്വമെടുക്കാൻ ഇവിടെ ഞെക്കുക https://lists.wikimedia.org/mailman/listinfo/wikiml-l. ലിസ്റ്റിൽ അംഗത്വമെടുത്തതിനു ശേഷം''' wikiml-l@lists.wikimedia.org''' എന്ന ഇമെയിൽ വിലാസത്തിലേക്കു ഇമെയിൽ അയച്ചാൽ മറ്റുള്ള വിക്കിപീഡിയർ നിങ്ങളെ സഹായിക്കും. ഇനിയും ബുദ്ധിമുട്ട് തോന്നുന്നുവെങ്കിൽ വിക്കിപീഡിയരോട് നേരിട്ട് സംശയം ചോദിക്കാൻ [[സഹായം:ഐ.ആർ.സി.|ചാറ്റ് ചെയ്യാം]]. ഇതിനായി [http://webchat.freenode.net/?channels=wikipedia-ml ഇവിടെ ഞെക്കുക]. ആരെങ്കിലും ചാറ്റ്റൂമിലുണ്ടെങ്കിൽ അവർ തീർച്ചയായും താങ്കളെ സഹായിക്കുന്നതാണ്. -- [[ഉപയോക്താവ്:സ്വാഗതസംഘം|സ്വാഗതസംഘം]] ([[ഉപയോക്താവിന്റെ സംവാദം:സ്വാഗതസംഘം|സംവാദം]]) 07:38, 29 മാർച്ച് 2026 (UTC) gadyaa4s36r0tkeam9thdy5z53lcrtz 0 666035 4610618 2026-03-29T09:23:06Z Symphonicallyu 155269 '{{short description|കിഴക്കൻ ഇന്ത്യയിൽ സംസാരിക്കപ്പെടുന്ന ഓസ്ട്രോ-ഏഷ്യാറ്റിൿ ഭാഷയെക്കുറിച്ചാണ്}} {{about|കിഴക്കൻ ഇന്ത്യയിൽ സംസാരിക്കപ്പെടുന്ന ഓസ്ട്രോ-ഏഷ്യാറ്റിൿ ഭാഷയെക്ക...' താൾ സൃഷ്ടിച്ചിരിക്കുന്നു 4610618 wikitext text/x-wiki {{short description|കിഴക്കൻ ഇന്ത്യയിൽ സംസാരിക്കപ്പെടുന്ന ഓസ്ട്രോ-ഏഷ്യാറ്റിൿ ഭാഷയെക്കുറിച്ചാണ്}} {{about|കിഴക്കൻ ഇന്ത്യയിൽ സംസാരിക്കപ്പെടുന്ന ഓസ്ട്രോ-ഏഷ്യാറ്റിൿ ഭാഷയെക്കുറിച്ചാണ്|[[ചൈന]], [[വിയറ്റ്നാം]], [[ലാവോസ്]] എന്നിവിടങ്ങളിൽ 'ഹോ' എന്നറിയപ്പെടുന്ന ടിബറ്റോ-ബർമൻ ഭാഷയെക്കുറിച്ച് അറിയാൻ|ഹാനി ഭാഷ}} {{Use dmy dates|date=January 2025}} {{Infobox language | name = <span style="font-size:100%;line-height:1.85;">ഹോ</span> | altname = <span style="font-size:100%;line-height:1.65;">{{lang|hoc-Wara|𑢹𑣉𑣉 𑣎𑣋𑣜}} , ''ഹോ ജഗർ''</span> | nativename = {{huge|{{lang|hoc-Wara|𑢹𑣉𑣉 𑣎𑣋𑣜}}}}<span style="font-size:100%;line-height:1.65;"><br /><small> {{lang|hoc-Deva|हो जगर}} • {{lang|hoc-Orya|ହୋ ଜାଗାର}}</small></span> | pronunciation = {{IPA|hoc|hoː d͡ʑägär|}} | image = howarang.png | states = [[ഇന്ത്യ]] | ethnicity = [[ഹോ|ഹോകൾ]] | speakers = 1,421,418 | date = 2011 സെൻസസ് | ref = <ref>{{cite web|url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10191/download/13303/DDW-C16-STMT-MDDS-0000.XLSX |title=C-16 POPULATION BY MOTHER TONGUE|publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India|website=www.censusindia.gov.in|access-date=11 July 2024}}</ref> | familycolor = [[ആസ്ട്രോ-ഏഷ്യാറ്റിക് ഭാഷകൾ|ഓസ്‌ട്രോ-ഏഷ്യാറ്റിൿ]] | fam2 = [[മുണ്ട ഭാഷകൾ|മുണ്ട]] | fam3 = വടക്കൻ മുണ്ട | fam4 = [[ഖേർവാരിയൻ ഭാഷകൾ|ഖേർവാറിയൻ]]] | fam5 = മുണ്ടാറിൿ | script = [[വാരാംഗ് ചിതി]] (''മാതൃലിപി'')<br>മറ്റുള്ളവ *[[ദേവനാഗരി]] *[[ലത്തീൻ അക്ഷരമാല|ലത്തീൻ]] *[[ഒഡിയ ലിപി|ഒഡിയ]] *[[ബംഗാളി ലിപി|ബംഗാളി]]<ref>{{cite web|url=http://scriptsource.org/cms/scripts/page.php?item_id=language_detail&key=hoc |title=Scripts of Ho |publisher=Scriptsource.org |date= |access-date=2021-08-26}}</ref> | nation = {{flag|ഇന്ത്യ}} *[[ഝാർഖണ്ഡ്‌]] (ഔദ്യോഗിക) | iso3 = hoc | notice = IPA | glotto = hooo1248 | glottorefname = Ho | imagecaption = <small>''ഹോ ജഗർ'' എന്ന് വാരാംഗ് ചിതി ലിപിയിൽ എഴുതിയിരിക്കുന്നു.</small> | map = Ho language distribution map.svg | mapcaption = <center><small>ഹോ ഭാഷ സംസാരിക്കുന്നവരുടെ ഗണ്യമായ സാന്നിധ്യമുള്ള പ്രദേശങ്ങൾ കടുംനീല നിറത്തിൽ അടയാളപ്പെടുത്തിയിരിക്കുന്നു.</center></small> | map2 = Lang Status 80-VU.svg | mapsize = 300px | mapcaption2 = {{center|{{small|യുനെസ്കോയുടെ ലോകത്തെ അപകടഭീഷണി നേരിടുന്ന ഭാഷകളുടെ അറ്റ്ലസിൽ ഹോയിനെ ഒരു 'ദുർബല' ഭാഷയായി തരംതിരിച്ചിരിക്കുന്നു.}}<ref>{{Cite UNESCO Atlas|pages=46–47}}</ref>}} }} [[ഇന്ത്യ|ഇന്ത്യയിലെ]] [[ഛോട്ടാ നാഗ്‌പൂർ പീഠഭൂമി|ഛോട്ടാ നാഗ്പൂർ പീഠഭൂമി]] പ്രദേശത്തെ തദ്ദേശീയരായ [[ഹോ]] [[ആദിവാസി|ഗോത്രവർഗ്ഗക്കാർ]] സംസാരിക്കുന്ന, [[ആസ്ട്രോ-ഏഷ്യാറ്റിക് ഭാഷകൾ|ഓസ്ട്രോ-ഏഷ്യാറ്റിൿ]] ഭാഷാകുടുംബത്തിൽപ്പെട്ട ഒരു [[മുണ്ട ഭാഷകൾ|മുണ്ട ഭാഷയാണ്]] '''ഹോ''' (<small>[[വാരാംഗ് ചിതി]]:</small> {{lang|hoc|{{script|Wara|𑢹𑣉𑣉 𑣎𑣋𑣜}}}}, [[അന്താരാഷ്ട്ര ശബ്ദലിപി|ഐ.പി.എ.]]: {{IPA|hoc|hoː d͡ʑägär}}{{efn|ഹോ-കാജി എന്നും അറിയപ്പെടുന്നു; [[മുണ്ടാരി ഭാഷ|മുണ്ടാരി]] പോലുള്ള ഭാഷകളിൽ പൊതുവായി ഉപയോഗിക്കുന്ന പദമാണ് 'ജഗർ'.}}<ref name="ls_Jharkand">{{cite web|title=Linguistic Survey of India - Jharkhand Report|url=https://language.census.gov.in/eLanguageDivision_VirtualPath/LSI_Reports/pdf/2.pdf|website=censusindia.gov.in |publisher=Registrar General and Census Commissioner of India|page=70-71|date=21 January 2026}}</ref>) 2001-ലെ സെൻസസ് പ്രകാരം [[ഇന്ത്യ|ഇന്ത്യയിൽ]] ഏകദേശം 22 ലക്ഷം ആളുകൾ (ഇന്ത്യൻ ജനസംഖ്യയുടെ 0.022%) ഈ ഭാഷ സംസാരിക്കുന്നു. [[ഝാർഖണ്ഡ്‌]], [[ഒഡീഷ]], [[പശ്ചിമ ബംഗാൾ]], [[ആസാം]] എന്നീ സംസ്ഥാനങ്ങളിലെ [[ഹോ]], [[മുണ്ഡ]], കോൽഹ, കോൽ തുടങ്ങിയ ഗോത്രവിഭാഗങ്ങളാണ് പ്രധാനമായും ഇത് ഉപയോഗിക്കുന്നത്.<ref>{{cite web|url=https://www.orissapost.com/tribals-seek-official-tag-for-ho-(𑢹𑣉𑣉)-language/|title=Tribals seek official tag for Ho (𑢹𑣉𑣉) language - OrissaPOST|date=27 October 2018|access-date=16 December 2019}}</ref> [[ലാക്കോ ബോദ്ര]] വികസിപ്പിച്ചെടുത്ത [[വാരാംഗ് ചിതി]] ലിപിയാണ് ഈ ഭാഷ എഴുതാൻ തദ്ദേശീയർ കൂടുതലായി ഉപയോഗിക്കുന്നത്.<ref name=harrison>{{cite web |author=K David Harrison |author2=Gregory Anderson |title=Review of Proposal for Encoding Warang Chiti (Hoorthography) in Unicode|url=http://www.swarthmore.edu/SocSci/langhotspots/Ho/alphabet/Ho_Unicode_review.pdf|access-date=19 March 2015}}</ref> എങ്കിലും [[ദേവനാഗരി]], [[ലത്തീൻ അക്ഷരമാല|ലത്തീൻ]], [[ഒഡിയ ലിപി|ഒഡിയ]] എന്നീ ലിപികളും ഉപയോഗത്തിലുണ്ട്.<ref name=swarthmore>{{cite web|title=The Warang Chiti Alphabet|url=http://www.swarthmore.edu/SocSci/langhotspots/Ho/alphabet.html|website=Swarthmore.edu|access-date=19 March 2015}}</ref> "മനുഷ്യൻ" എന്നർത്ഥമുള്ള ''ഹൂ'' എന്ന തദ്ദേശീയ പദത്തിൽ നിന്നാണ് ''ഹോ'' എന്ന പേരുണ്ടായത്.<ref name="livingtongues">{{cite web |title=Ho (𑢹𑣉𑣉) Web Sketch:Ho (𑢹𑣉𑣉) writing |url=http://www.livingtongues.org/pdf/Ho%20Web%20Sketch.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20160317100405/http://livingtongues.org/pdf/Ho%20Web%20Sketch.pdf |archive-date=17 March 2016 |access-date=19 March 2015 |website=Livingtongues.org}}</ref> ഈ ഭാഷയുടെ സഹോദരഭാഷകളായ മുണ്ടാരിയിലെ ''ഹൊറോ'', സന്താലിയിലെ ''ഹോർ'', [[കോർക്കു ഭാഷ|കോർക്കുവിലെ]] 'കോരോ' (koro) എന്നീ സമാനപദങ്ങളും ഇതിന് ഉദാഹരണമാണ്. ഹോ ഭാഷയ്ക്ക് [[മുണ്ടാരി ഭാഷ|മുണ്ടാരി]], [[സന്താലി ഭാഷ|സന്താലി]] എന്നിവയോട് അടുത്ത ബന്ധമുണ്ട്. മുണ്ഡാരിയും ഹോയും സഹോദരഭാഷകളായാണ് കണക്കാക്കപ്പെടുന്നത്.<ref name=livingtongues/><ref>{{cite book|editor-last1=Anderson|editor-first1=Gregory S.|title=The Munda languages|date=2008|publisher=Routledge|location=London|isbn=978-0-415-32890-6|edition=1. publ.}}</ref> ഝാർഖണ്ഡിലെ മറ്റു വകഭേദങ്ങളെക്കാൾ മുണ്ടാരിയിലെ ''ഹസദാക്'' ഉപഭാഷയോടാണ് ഹോയ്ക്ക് കൂടുതൽ സാമ്യമുള്ളത്.<ref name=":0">{{Cite book |last=Hoffmann |first=John |title=Encyclopaedia Mundarica |publisher=Superintendent, Government Printing, Bihar and Orissa |year=1932 |location=Patna |pages=1763}}</ref> വംശീയമായും ഭാഷാപരമായും അടുത്ത ബന്ധം പുലർത്തുമ്പോഴും, ഹോ, മുണ്ടാരി ഭാഷകൾ സംസാരിക്കുന്നവർ തങ്ങളുടേതായ വ്യത്യസ്ത പ്രാദേശിക സ്വത്വങ്ങൾ കാത്തുസൂക്ഷിക്കുന്നു. == ഇതും കാണുക == * [[ഇന്ത്യയിലെ ഭാഷകൾ]] * [[ഭാരതത്തിലെ ഔദ്യോഗിക ഭാഷകൾ]] == കുറിപ്പുകൾ == {{notelist}} == അവലംബങ്ങൾ == {{reflist}} == കൂടുതൽ വായനയ്ക്ക് == * Anderson, Gregory D. S., Toshiki Osada and K. David Harrison. ''Ho and the other Kherwarian Languages'' In Gregory Anderson (ed.) ''Munda Languages''. (2008). Routledge. {{ISBN|978-0-415-32890-6}} * Burrows, L. (1915). ''[https://archive.org/details/hogrammarwithvoc00burruoft Ho grammar: with vocabulary]''. * Deeney, J. J. (1991). ''Introduction to the Ho language: Learn Ho Quickly and Well''. Chaibasa: Xavier Ho Publications. * Deeney, J. J. (1975). ''Ho Grammar and Vocabulary''. Chaibasa: Xavier Ho Publications. * Deeney, J. J. (1978). ''Ho-English Dictionary''. Chaibasa: Xavier Ho Publications. * Deogam, Chandrabhusan, ''Larka Ho''. * Hoffmann, Johann [Baptist] & Arthur Van Emelen. 1930-1950. ''Encyclopaedia Mundarica'' [Mundari encyclopaedia]. Patna, Bihar: Superintendent Government Printing, Bihar and Orissa. xv+10+4889+xiipp. (13 vols.) * Nottrott, A., Fitzgerald, A. G. F. (1905). Grammar of the Kol-language. India: Printed at the G.E.L. Mission Press. * Perumalsamy P (2021) "Ho language" in Linguistic Survey of India: Jharkhand Volume, Language Division, Office of the Registrar General India: New Delhi pp: 339 – 431. [https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/45248] * Pucilowski, A. (2013). [https://scholarsbank.uoregon.edu/xmlui/bitstream/handle/1794/13241/Pucilowski_oregon_0171A_10666.pdf Topics in Ho Morphophonology and Morphosyntax] (Doctoral dissertation, University of Oregon). * Uxbond, F. A. (1928). Munda-Magyar-Maori, an Indian Link Between the Antipodes, New Tracks of Hungarian Origins. Luzac. == പുറത്തേക്കുള്ള കണ്ണികൾ == {{Incubator|code=hoc}} * [http://www.swarthmore.edu/SocSci/langhotspots/Ho/ The Ho language webpage by K. David Harrison, Swarthmore College] * [http://projekt.ht.lu.se/rwaai RWAAI | RWAAI, Lunds universitet] RWAAI (Repository and Workspace for Austroasiatic Intangible Heritage) * {{Cite web|title=Ho(𑢹𑣉𑣉) language|url=https://corpora.humlab.lu.se/ds/asv/;jsessionid=993AE7A4210859D631621012CBFF3FA9?0&openhandle=hdl:10050/00-0000-0000-0003-A6AC-8|access-date=2021-11-05|website=Lund University Humanities Lab Archive|hdl=10050/00-0000-0000-0003-A6AC-8|archive-date=5 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211105153015/https://corpora.humlab.lu.se/ds/asv/;jsessionid=993AE7A4210859D631621012CBFF3FA9?0&openhandle=hdl:10050/00-0000-0000-0003-A6AC-8|url-status=dead}} * {{Cite web|title=Ho(𑢹𑣉𑣉) |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/45248|website=Census India}} {{Languages of India}} {{Austro-Asiatic languages}} {{Authority control}} [[Category:Ho language|𑢹𑣉𑣉 𑢹𑣅𑣖]] [[Category:Munda languages]] [[Category:Endangered languages of India]] [[Category:Languages of Jharkhand]] [[Category:Languages of Odisha]] [[Category:Languages written in Devanagari]] bqnsougpg6dk1o35o3tz38buhxykg6y 4610619 4610618 2026-03-29T09:25:47Z Symphonicallyu 155269 4610619 wikitext text/x-wiki {{short description|കിഴക്കൻ ഇന്ത്യയിൽ സംസാരിക്കപ്പെടുന്ന ഓസ്ട്രോ-ഏഷ്യാറ്റിൿ ഭാഷയെക്കുറിച്ചാണ്}} {{about|കിഴക്കൻ ഇന്ത്യയിൽ സംസാരിക്കപ്പെടുന്ന ഓസ്ട്രോ-ഏഷ്യാറ്റിൿ ഭാഷയെക്കുറിച്ചാണ്|[[ചൈന]], [[വിയറ്റ്നാം]], [[ലാവോസ്]] എന്നിവിടങ്ങളിൽ 'ഹോ' എന്നറിയപ്പെടുന്ന ടിബറ്റോ-ബർമൻ ഭാഷയെക്കുറിച്ച് അറിയാൻ|ഹാനി ഭാഷ}} {{Use dmy dates|date=January 2025}} {{Infobox language | name = <span style="font-size:100%;line-height:1.85;">ഹോ</span> | altname = <span style="font-size:100%;line-height:1.65;">{{lang|hoc-Wara|𑢹𑣉𑣉 𑣎𑣋𑣜}} , ''ഹോ ജഗർ''</span> | nativename = {{huge|{{lang|hoc-Wara|𑢹𑣉𑣉 𑣎𑣋𑣜}}}}<span style="font-size:100%;line-height:1.65;"><br /><small> {{lang|hoc-Deva|हो जगर}} • {{lang|hoc-Orya|ହୋ ଜାଗାର}}</small></span> | pronunciation = {{IPA|hoc|hoː d͡ʑägär|}} | image = howarang.png | states = [[ഇന്ത്യ]] | ethnicity = [[ഹോ|ഹോകൾ]] | speakers = 1,421,418 | date = 2011 സെൻസസ് | ref = <ref>{{cite web|url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10191/download/13303/DDW-C16-STMT-MDDS-0000.XLSX |title=C-16 POPULATION BY MOTHER TONGUE|publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India|website=www.censusindia.gov.in|access-date=11 July 2024}}</ref> | familycolor = [[ആസ്ട്രോ-ഏഷ്യാറ്റിക് ഭാഷകൾ|ഓസ്‌ട്രോ-ഏഷ്യാറ്റിൿ]] | fam2 = [[മുണ്ട ഭാഷകൾ|മുണ്ട]] | fam3 = വടക്കൻ മുണ്ട | fam4 = [[ഖേർവാരിയൻ ഭാഷകൾ|ഖേർവാറിയൻ]]] | fam5 = മുണ്ടാറിൿ | script = [[വാരാംഗ് ചിതി]] (''മാതൃലിപി'')<br>മറ്റുള്ളവ *[[ദേവനാഗരി]] *[[ലത്തീൻ അക്ഷരമാല|ലത്തീൻ]] *[[ഒഡിയ ലിപി|ഒഡിയ]] *[[ബംഗാളി ലിപി|ബംഗാളി]]<ref>{{cite web|url=http://scriptsource.org/cms/scripts/page.php?item_id=language_detail&key=hoc |title=Scripts of Ho |publisher=Scriptsource.org |date= |access-date=2021-08-26}}</ref> | nation = {{flag|ഇന്ത്യ}} *[[ഝാർഖണ്ഡ്‌]] (ഔദ്യോഗിക) | iso3 = hoc | notice = IPA | glotto = hooo1248 | glottorefname = Ho | imagecaption = <small>''ഹോ ജഗർ'' എന്ന് വാരാംഗ് ചിതി ലിപിയിൽ എഴുതിയിരിക്കുന്നു.</small> | map = Ho language distribution map.svg | mapcaption = <center><small>ഹോ ഭാഷ സംസാരിക്കുന്നവരുടെ ഗണ്യമായ സാന്നിധ്യമുള്ള പ്രദേശങ്ങൾ കടുംനീല നിറത്തിൽ അടയാളപ്പെടുത്തിയിരിക്കുന്നു.</center></small> | map2 = Lang Status 80-VU.svg | mapsize = 300px | mapcaption2 = {{center|{{small|യുനെസ്കോയുടെ ലോകത്തെ അപകടഭീഷണി നേരിടുന്ന ഭാഷകളുടെ അറ്റ്ലസിൽ ഹോയിനെ ഒരു 'ദുർബല' ഭാഷയായി തരംതിരിച്ചിരിക്കുന്നു.}}<ref>{{Cite UNESCO Atlas|pages=46–47}}</ref>}} }} [[ഇന്ത്യ|ഇന്ത്യയിലെ]] [[ഛോട്ടാ നാഗ്‌പൂർ പീഠഭൂമി|ഛോട്ടാ നാഗ്പൂർ പീഠഭൂമി]] പ്രദേശത്തെ തദ്ദേശീയരായ [[ഹോ]] [[ആദിവാസി|ഗോത്രവർഗ്ഗക്കാർ]] സംസാരിക്കുന്ന, [[ആസ്ട്രോ-ഏഷ്യാറ്റിക് ഭാഷകൾ|ഓസ്ട്രോ-ഏഷ്യാറ്റിൿ]] ഭാഷാകുടുംബത്തിൽപ്പെട്ട ഒരു [[മുണ്ട ഭാഷകൾ|മുണ്ട ഭാഷയാണ്]] '''ഹോ''' (<small>[[വാരാംഗ് ചിതി]]:</small> {{lang|hoc|{{script|Wara|𑢹𑣉𑣉 𑣎𑣋𑣜}}}}, [[അന്താരാഷ്ട്ര ശബ്ദലിപി|ഐ.പി.എ.]]: {{IPA|hoc|hoː d͡ʑägär}}{{efn|ഹോ-കാജി എന്നും അറിയപ്പെടുന്നു; [[മുണ്ടാരി ഭാഷ|മുണ്ടാരി]] പോലുള്ള ഭാഷകളിൽ പൊതുവായി ഉപയോഗിക്കുന്ന പദമാണ് 'ജഗർ'.}}<ref name="ls_Jharkand">{{cite web|title=Linguistic Survey of India - Jharkhand Report|url=https://language.census.gov.in/eLanguageDivision_VirtualPath/LSI_Reports/pdf/2.pdf|website=censusindia.gov.in |publisher=Registrar General and Census Commissioner of India|page=70-71|date=21 January 2026}}</ref>) 2001-ലെ സെൻസസ് പ്രകാരം [[ഇന്ത്യ|ഇന്ത്യയിൽ]] ഏകദേശം 22 ലക്ഷം ആളുകൾ (ഇന്ത്യൻ ജനസംഖ്യയുടെ 0.022%) ഈ ഭാഷ സംസാരിക്കുന്നു. [[ഝാർഖണ്ഡ്‌]], [[ഒഡീഷ]], [[പശ്ചിമ ബംഗാൾ]], [[ആസാം]] എന്നീ സംസ്ഥാനങ്ങളിലെ [[ഹോ]], [[മുണ്ഡ]], കോൽഹ, കോൽ തുടങ്ങിയ ഗോത്രവിഭാഗങ്ങളാണ് പ്രധാനമായും ഇത് ഉപയോഗിക്കുന്നത്.<ref>{{cite web|url=https://www.orissapost.com/tribals-seek-official-tag-for-ho-(𑢹𑣉𑣉)-language/|title=Tribals seek official tag for Ho (𑢹𑣉𑣉) language - OrissaPOST|date=27 October 2018|access-date=16 December 2019}}</ref> [[ലാക്കോ ബോദ്ര]] വികസിപ്പിച്ചെടുത്ത [[വാരാംഗ് ചിതി]] ലിപിയാണ് ഈ ഭാഷ എഴുതാൻ തദ്ദേശീയർ കൂടുതലായി ഉപയോഗിക്കുന്നത്.<ref name=harrison>{{cite web |author=K David Harrison |author2=Gregory Anderson |title=Review of Proposal for Encoding Warang Chiti (Hoorthography) in Unicode|url=http://www.swarthmore.edu/SocSci/langhotspots/Ho/alphabet/Ho_Unicode_review.pdf|access-date=19 March 2015}}</ref> എങ്കിലും [[ദേവനാഗരി]], [[ലത്തീൻ അക്ഷരമാല|ലത്തീൻ]], [[ഒഡിയ ലിപി|ഒഡിയ]] എന്നീ ലിപികളും ഉപയോഗത്തിലുണ്ട്.<ref name=swarthmore>{{cite web|title=The Warang Chiti Alphabet|url=http://www.swarthmore.edu/SocSci/langhotspots/Ho/alphabet.html|website=Swarthmore.edu|access-date=19 March 2015}}</ref> "മനുഷ്യൻ" എന്നർത്ഥമുള്ള ''ഹൂ'' എന്ന തദ്ദേശീയ പദത്തിൽ നിന്നാണ് ''ഹോ'' എന്ന പേരുണ്ടായത്.<ref name="livingtongues">{{cite web |title=Ho (𑢹𑣉𑣉) Web Sketch:Ho (𑢹𑣉𑣉) writing |url=http://www.livingtongues.org/pdf/Ho%20Web%20Sketch.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20160317100405/http://livingtongues.org/pdf/Ho%20Web%20Sketch.pdf |archive-date=17 March 2016 |access-date=19 March 2015 |website=Livingtongues.org}}</ref> ഈ ഭാഷയുടെ സഹോദരഭാഷകളായ മുണ്ടാരിയിലെ ''ഹൊറോ'', സന്താലിയിലെ ''ഹോർ'', [[കോർക്കു ഭാഷ|കോർക്കുവിലെ]] ''കോരോ'' എന്നീ സമാനപദങ്ങളും ഇതിന് ഉദാഹരണമാണ്. ഹോ ഭാഷയ്ക്ക് [[മുണ്ടാരി ഭാഷ|മുണ്ടാരി]], [[സന്താലി ഭാഷ|സന്താലി]] എന്നിവയോട് അടുത്ത ബന്ധമുണ്ട്. മുണ്ഡാരിയും ഹോയും സഹോദരഭാഷകളായാണ് കണക്കാക്കപ്പെടുന്നത്.<ref name=livingtongues/><ref>{{cite book|editor-last1=Anderson|editor-first1=Gregory S.|title=The Munda languages|date=2008|publisher=Routledge|location=London|isbn=978-0-415-32890-6|edition=1. publ.}}</ref> ഝാർഖണ്ഡിലെ മറ്റു വകഭേദങ്ങളെക്കാൾ മുണ്ടാരിയിലെ ''ഹസദാക്'' ഉപഭാഷയോടാണ് ഹോയ്ക്ക് കൂടുതൽ സാമ്യമുള്ളത്.<ref name=":0">{{Cite book |last=Hoffmann |first=John |title=Encyclopaedia Mundarica |publisher=Superintendent, Government Printing, Bihar and Orissa |year=1932 |location=Patna |pages=1763}}</ref> വംശീയമായും ഭാഷാപരമായും അടുത്ത ബന്ധം പുലർത്തുമ്പോഴും, ഹോ, മുണ്ടാരി ഭാഷകൾ സംസാരിക്കുന്നവർ തങ്ങളുടേതായ വ്യത്യസ്ത പ്രാദേശിക സ്വത്വങ്ങൾ കാത്തുസൂക്ഷിക്കുന്നു. == ഇതും കാണുക == * [[ഇന്ത്യയിലെ ഭാഷകൾ]] * [[ഭാരതത്തിലെ ഔദ്യോഗിക ഭാഷകൾ]] == കുറിപ്പുകൾ == {{notelist}} == അവലംബങ്ങൾ == {{reflist}} == കൂടുതൽ വായനയ്ക്ക് == * Anderson, Gregory D. S., Toshiki Osada and K. David Harrison. ''Ho and the other Kherwarian Languages'' In Gregory Anderson (ed.) ''Munda Languages''. (2008). Routledge. {{ISBN|978-0-415-32890-6}} * Burrows, L. (1915). ''[https://archive.org/details/hogrammarwithvoc00burruoft Ho grammar: with vocabulary]''. * Deeney, J. J. (1991). ''Introduction to the Ho language: Learn Ho Quickly and Well''. Chaibasa: Xavier Ho Publications. * Deeney, J. J. (1975). ''Ho Grammar and Vocabulary''. Chaibasa: Xavier Ho Publications. * Deeney, J. J. (1978). ''Ho-English Dictionary''. Chaibasa: Xavier Ho Publications. * Deogam, Chandrabhusan, ''Larka Ho''. * Hoffmann, Johann [Baptist] & Arthur Van Emelen. 1930-1950. ''Encyclopaedia Mundarica'' [Mundari encyclopaedia]. Patna, Bihar: Superintendent Government Printing, Bihar and Orissa. xv+10+4889+xiipp. (13 vols.) * Nottrott, A., Fitzgerald, A. G. F. (1905). Grammar of the Kol-language. India: Printed at the G.E.L. Mission Press. * Perumalsamy P (2021) "Ho language" in Linguistic Survey of India: Jharkhand Volume, Language Division, Office of the Registrar General India: New Delhi pp: 339 – 431. [https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/45248] * Pucilowski, A. (2013). [https://scholarsbank.uoregon.edu/xmlui/bitstream/handle/1794/13241/Pucilowski_oregon_0171A_10666.pdf Topics in Ho Morphophonology and Morphosyntax] (Doctoral dissertation, University of Oregon). * Uxbond, F. A. (1928). Munda-Magyar-Maori, an Indian Link Between the Antipodes, New Tracks of Hungarian Origins. Luzac. == പുറത്തേക്കുള്ള കണ്ണികൾ == {{Incubator|code=hoc}} * [http://www.swarthmore.edu/SocSci/langhotspots/Ho/ The Ho language webpage by K. David Harrison, Swarthmore College] * [http://projekt.ht.lu.se/rwaai RWAAI | RWAAI, Lunds universitet] RWAAI (Repository and Workspace for Austroasiatic Intangible Heritage) * {{Cite web|title=Ho(𑢹𑣉𑣉) language|url=https://corpora.humlab.lu.se/ds/asv/;jsessionid=993AE7A4210859D631621012CBFF3FA9?0&openhandle=hdl:10050/00-0000-0000-0003-A6AC-8|access-date=2021-11-05|website=Lund University Humanities Lab Archive|hdl=10050/00-0000-0000-0003-A6AC-8|archive-date=5 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211105153015/https://corpora.humlab.lu.se/ds/asv/;jsessionid=993AE7A4210859D631621012CBFF3FA9?0&openhandle=hdl:10050/00-0000-0000-0003-A6AC-8|url-status=dead}} * {{Cite web|title=Ho(𑢹𑣉𑣉) |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/45248|website=Census India}} {{Languages of India}} {{Austro-Asiatic languages}} {{Authority control}} [[Category:Ho language|𑢹𑣉𑣉 𑢹𑣅𑣖]] [[Category:Munda languages]] [[Category:Endangered languages of India]] [[Category:Languages of Jharkhand]] [[Category:Languages of Odisha]] [[Category:Languages written in Devanagari]] d6thkabt2ntlyxqct71724w5so6s1go 4610620 4610619 2026-03-29T09:26:15Z Symphonicallyu 155269 4610620 wikitext text/x-wiki {{short description|കിഴക്കൻ ഇന്ത്യയിൽ സംസാരിക്കപ്പെടുന്ന ഓസ്ട്രോ-ഏഷ്യാറ്റിൿ ഭാഷയെക്കുറിച്ചാണ്}} {{about|കിഴക്കൻ ഇന്ത്യയിൽ സംസാരിക്കപ്പെടുന്ന ഓസ്ട്രോ-ഏഷ്യാറ്റിൿ ഭാഷയെക്കുറിച്ചാണ്|[[ചൈന]], [[വിയറ്റ്നാം]], [[ലാവോസ്]] എന്നിവിടങ്ങളിൽ 'ഹോ' എന്നറിയപ്പെടുന്ന ടിബറ്റോ-ബർമൻ ഭാഷയെക്കുറിച്ച് അറിയാൻ|ഹാനി ഭാഷ}} {{Use dmy dates|date=January 2025}} {{Infobox language | name = <span style="font-size:100%;line-height:1.85;">ഹോ</span> | altname = <span style="font-size:100%;line-height:1.65;">{{lang|hoc-Wara|𑢹𑣉𑣉 𑣎𑣋𑣜}} , ''ഹോ ജഗർ''</span> | nativename = {{huge|{{lang|hoc-Wara|𑢹𑣉𑣉 𑣎𑣋𑣜}}}}<span style="font-size:100%;line-height:1.65;"><br /><small> {{lang|hoc-Deva|हो जगर}} • {{lang|hoc-Orya|ହୋ ଜାଗାର}}</small></span> | pronunciation = {{IPA|hoc|hoː d͡ʑägär|}} | image = howarang.png | states = [[ഇന്ത്യ]] | ethnicity = [[ഹോ|ഹോകൾ]] | speakers = 1,421,418 | date = 2011 സെൻസസ് | ref = <ref>{{cite web|url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10191/download/13303/DDW-C16-STMT-MDDS-0000.XLSX |title=C-16 POPULATION BY MOTHER TONGUE|publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India|website=www.censusindia.gov.in|access-date=11 July 2024}}</ref> | familycolor = [[ആസ്ട്രോ-ഏഷ്യാറ്റിക് ഭാഷകൾ|ഓസ്‌ട്രോ-ഏഷ്യാറ്റിൿ]] | fam2 = [[മുണ്ട ഭാഷകൾ|മുണ്ട]] | fam3 = വടക്കൻ മുണ്ട | fam4 = [[ഖേർവാരിയൻ ഭാഷകൾ|ഖേർവാറിയൻ]] | fam5 = മുണ്ടാറിൿ | script = [[വാരാംഗ് ചിതി]] (''മാതൃലിപി'')<br>മറ്റുള്ളവ *[[ദേവനാഗരി]] *[[ലത്തീൻ അക്ഷരമാല|ലത്തീൻ]] *[[ഒഡിയ ലിപി|ഒഡിയ]] *[[ബംഗാളി ലിപി|ബംഗാളി]]<ref>{{cite web|url=http://scriptsource.org/cms/scripts/page.php?item_id=language_detail&key=hoc |title=Scripts of Ho |publisher=Scriptsource.org |date= |access-date=2021-08-26}}</ref> | nation = {{flag|ഇന്ത്യ}} *[[ഝാർഖണ്ഡ്‌]] (ഔദ്യോഗിക) | iso3 = hoc | notice = IPA | glotto = hooo1248 | glottorefname = Ho | imagecaption = <small>''ഹോ ജഗർ'' എന്ന് വാരാംഗ് ചിതി ലിപിയിൽ എഴുതിയിരിക്കുന്നു.</small> | map = Ho language distribution map.svg | mapcaption = <center><small>ഹോ ഭാഷ സംസാരിക്കുന്നവരുടെ ഗണ്യമായ സാന്നിധ്യമുള്ള പ്രദേശങ്ങൾ കടുംനീല നിറത്തിൽ അടയാളപ്പെടുത്തിയിരിക്കുന്നു.</center></small> | map2 = Lang Status 80-VU.svg | mapsize = 300px | mapcaption2 = {{center|{{small|യുനെസ്കോയുടെ ലോകത്തെ അപകടഭീഷണി നേരിടുന്ന ഭാഷകളുടെ അറ്റ്ലസിൽ ഹോയിനെ ഒരു 'ദുർബല' ഭാഷയായി തരംതിരിച്ചിരിക്കുന്നു.}}<ref>{{Cite UNESCO Atlas|pages=46–47}}</ref>}} }} [[ഇന്ത്യ|ഇന്ത്യയിലെ]] [[ഛോട്ടാ നാഗ്‌പൂർ പീഠഭൂമി|ഛോട്ടാ നാഗ്പൂർ പീഠഭൂമി]] പ്രദേശത്തെ തദ്ദേശീയരായ [[ഹോ]] [[ആദിവാസി|ഗോത്രവർഗ്ഗക്കാർ]] സംസാരിക്കുന്ന, [[ആസ്ട്രോ-ഏഷ്യാറ്റിക് ഭാഷകൾ|ഓസ്ട്രോ-ഏഷ്യാറ്റിൿ]] ഭാഷാകുടുംബത്തിൽപ്പെട്ട ഒരു [[മുണ്ട ഭാഷകൾ|മുണ്ട ഭാഷയാണ്]] '''ഹോ''' (<small>[[വാരാംഗ് ചിതി]]:</small> {{lang|hoc|{{script|Wara|𑢹𑣉𑣉 𑣎𑣋𑣜}}}}, [[അന്താരാഷ്ട്ര ശബ്ദലിപി|ഐ.പി.എ.]]: {{IPA|hoc|hoː d͡ʑägär}}{{efn|ഹോ-കാജി എന്നും അറിയപ്പെടുന്നു; [[മുണ്ടാരി ഭാഷ|മുണ്ടാരി]] പോലുള്ള ഭാഷകളിൽ പൊതുവായി ഉപയോഗിക്കുന്ന പദമാണ് 'ജഗർ'.}}<ref name="ls_Jharkand">{{cite web|title=Linguistic Survey of India - Jharkhand Report|url=https://language.census.gov.in/eLanguageDivision_VirtualPath/LSI_Reports/pdf/2.pdf|website=censusindia.gov.in |publisher=Registrar General and Census Commissioner of India|page=70-71|date=21 January 2026}}</ref>) 2001-ലെ സെൻസസ് പ്രകാരം [[ഇന്ത്യ|ഇന്ത്യയിൽ]] ഏകദേശം 22 ലക്ഷം ആളുകൾ (ഇന്ത്യൻ ജനസംഖ്യയുടെ 0.022%) ഈ ഭാഷ സംസാരിക്കുന്നു. [[ഝാർഖണ്ഡ്‌]], [[ഒഡീഷ]], [[പശ്ചിമ ബംഗാൾ]], [[ആസാം]] എന്നീ സംസ്ഥാനങ്ങളിലെ [[ഹോ]], [[മുണ്ഡ]], കോൽഹ, കോൽ തുടങ്ങിയ ഗോത്രവിഭാഗങ്ങളാണ് പ്രധാനമായും ഇത് ഉപയോഗിക്കുന്നത്.<ref>{{cite web|url=https://www.orissapost.com/tribals-seek-official-tag-for-ho-(𑢹𑣉𑣉)-language/|title=Tribals seek official tag for Ho (𑢹𑣉𑣉) language - OrissaPOST|date=27 October 2018|access-date=16 December 2019}}</ref> [[ലാക്കോ ബോദ്ര]] വികസിപ്പിച്ചെടുത്ത [[വാരാംഗ് ചിതി]] ലിപിയാണ് ഈ ഭാഷ എഴുതാൻ തദ്ദേശീയർ കൂടുതലായി ഉപയോഗിക്കുന്നത്.<ref name=harrison>{{cite web |author=K David Harrison |author2=Gregory Anderson |title=Review of Proposal for Encoding Warang Chiti (Hoorthography) in Unicode|url=http://www.swarthmore.edu/SocSci/langhotspots/Ho/alphabet/Ho_Unicode_review.pdf|access-date=19 March 2015}}</ref> എങ്കിലും [[ദേവനാഗരി]], [[ലത്തീൻ അക്ഷരമാല|ലത്തീൻ]], [[ഒഡിയ ലിപി|ഒഡിയ]] എന്നീ ലിപികളും ഉപയോഗത്തിലുണ്ട്.<ref name=swarthmore>{{cite web|title=The Warang Chiti Alphabet|url=http://www.swarthmore.edu/SocSci/langhotspots/Ho/alphabet.html|website=Swarthmore.edu|access-date=19 March 2015}}</ref> "മനുഷ്യൻ" എന്നർത്ഥമുള്ള ''ഹൂ'' എന്ന തദ്ദേശീയ പദത്തിൽ നിന്നാണ് ''ഹോ'' എന്ന പേരുണ്ടായത്.<ref name="livingtongues">{{cite web |title=Ho (𑢹𑣉𑣉) Web Sketch:Ho (𑢹𑣉𑣉) writing |url=http://www.livingtongues.org/pdf/Ho%20Web%20Sketch.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20160317100405/http://livingtongues.org/pdf/Ho%20Web%20Sketch.pdf |archive-date=17 March 2016 |access-date=19 March 2015 |website=Livingtongues.org}}</ref> ഈ ഭാഷയുടെ സഹോദരഭാഷകളായ മുണ്ടാരിയിലെ ''ഹൊറോ'', സന്താലിയിലെ ''ഹോർ'', [[കോർക്കു ഭാഷ|കോർക്കുവിലെ]] ''കോരോ'' എന്നീ സമാനപദങ്ങളും ഇതിന് ഉദാഹരണമാണ്. ഹോ ഭാഷയ്ക്ക് [[മുണ്ടാരി ഭാഷ|മുണ്ടാരി]], [[സന്താലി ഭാഷ|സന്താലി]] എന്നിവയോട് അടുത്ത ബന്ധമുണ്ട്. മുണ്ഡാരിയും ഹോയും സഹോദരഭാഷകളായാണ് കണക്കാക്കപ്പെടുന്നത്.<ref name=livingtongues/><ref>{{cite book|editor-last1=Anderson|editor-first1=Gregory S.|title=The Munda languages|date=2008|publisher=Routledge|location=London|isbn=978-0-415-32890-6|edition=1. publ.}}</ref> ഝാർഖണ്ഡിലെ മറ്റു വകഭേദങ്ങളെക്കാൾ മുണ്ടാരിയിലെ ''ഹസദാക്'' ഉപഭാഷയോടാണ് ഹോയ്ക്ക് കൂടുതൽ സാമ്യമുള്ളത്.<ref name=":0">{{Cite book |last=Hoffmann |first=John |title=Encyclopaedia Mundarica |publisher=Superintendent, Government Printing, Bihar and Orissa |year=1932 |location=Patna |pages=1763}}</ref> വംശീയമായും ഭാഷാപരമായും അടുത്ത ബന്ധം പുലർത്തുമ്പോഴും, ഹോ, മുണ്ടാരി ഭാഷകൾ സംസാരിക്കുന്നവർ തങ്ങളുടേതായ വ്യത്യസ്ത പ്രാദേശിക സ്വത്വങ്ങൾ കാത്തുസൂക്ഷിക്കുന്നു. == ഇതും കാണുക == * [[ഇന്ത്യയിലെ ഭാഷകൾ]] * [[ഭാരതത്തിലെ ഔദ്യോഗിക ഭാഷകൾ]] == കുറിപ്പുകൾ == {{notelist}} == അവലംബങ്ങൾ == {{reflist}} == കൂടുതൽ വായനയ്ക്ക് == * Anderson, Gregory D. S., Toshiki Osada and K. David Harrison. ''Ho and the other Kherwarian Languages'' In Gregory Anderson (ed.) ''Munda Languages''. (2008). Routledge. {{ISBN|978-0-415-32890-6}} * Burrows, L. (1915). ''[https://archive.org/details/hogrammarwithvoc00burruoft Ho grammar: with vocabulary]''. * Deeney, J. J. (1991). ''Introduction to the Ho language: Learn Ho Quickly and Well''. Chaibasa: Xavier Ho Publications. * Deeney, J. J. (1975). ''Ho Grammar and Vocabulary''. Chaibasa: Xavier Ho Publications. * Deeney, J. J. (1978). ''Ho-English Dictionary''. Chaibasa: Xavier Ho Publications. * Deogam, Chandrabhusan, ''Larka Ho''. * Hoffmann, Johann [Baptist] & Arthur Van Emelen. 1930-1950. ''Encyclopaedia Mundarica'' [Mundari encyclopaedia]. Patna, Bihar: Superintendent Government Printing, Bihar and Orissa. xv+10+4889+xiipp. (13 vols.) * Nottrott, A., Fitzgerald, A. G. F. (1905). Grammar of the Kol-language. India: Printed at the G.E.L. Mission Press. * Perumalsamy P (2021) "Ho language" in Linguistic Survey of India: Jharkhand Volume, Language Division, Office of the Registrar General India: New Delhi pp: 339 – 431. [https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/45248] * Pucilowski, A. (2013). [https://scholarsbank.uoregon.edu/xmlui/bitstream/handle/1794/13241/Pucilowski_oregon_0171A_10666.pdf Topics in Ho Morphophonology and Morphosyntax] (Doctoral dissertation, University of Oregon). * Uxbond, F. A. (1928). Munda-Magyar-Maori, an Indian Link Between the Antipodes, New Tracks of Hungarian Origins. Luzac. == പുറത്തേക്കുള്ള കണ്ണികൾ == {{Incubator|code=hoc}} * [http://www.swarthmore.edu/SocSci/langhotspots/Ho/ The Ho language webpage by K. David Harrison, Swarthmore College] * [http://projekt.ht.lu.se/rwaai RWAAI | RWAAI, Lunds universitet] RWAAI (Repository and Workspace for Austroasiatic Intangible Heritage) * {{Cite web|title=Ho(𑢹𑣉𑣉) language|url=https://corpora.humlab.lu.se/ds/asv/;jsessionid=993AE7A4210859D631621012CBFF3FA9?0&openhandle=hdl:10050/00-0000-0000-0003-A6AC-8|access-date=2021-11-05|website=Lund University Humanities Lab Archive|hdl=10050/00-0000-0000-0003-A6AC-8|archive-date=5 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211105153015/https://corpora.humlab.lu.se/ds/asv/;jsessionid=993AE7A4210859D631621012CBFF3FA9?0&openhandle=hdl:10050/00-0000-0000-0003-A6AC-8|url-status=dead}} * {{Cite web|title=Ho(𑢹𑣉𑣉) |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/45248|website=Census India}} {{Languages of India}} {{Austro-Asiatic languages}} {{Authority control}} [[Category:Ho language|𑢹𑣉𑣉 𑢹𑣅𑣖]] [[Category:Munda languages]] [[Category:Endangered languages of India]] [[Category:Languages of Jharkhand]] [[Category:Languages of Odisha]] [[Category:Languages written in Devanagari]] 5mobxkcshemztuvd207cu0jbjlgt4n5 0 666036 4610625 2026-03-29T09:44:41Z Fotokannan 14472 '{{prettyurl|Gayathri A.P}} {{Infobox person | name = ഗായത്രി എ.പി | image = Artist Gayathri at Kollam Painting camp 2.jpg | alt = | caption = ഗായത്രി എ.പി | birth_date = | birth_place =വെള്ളിക്കുളങ്ങര, [[തൃശ്ശൂർ]], [[കേരളം]] | death_date = | death_place =[[തൃശ്ശൂർ]] | nationality = ഇന്ത്യ|ഇ...' താൾ സൃഷ്ടിച്ചിരിക്കുന്നു 4610625 wikitext text/x-wiki {{prettyurl|Gayathri A.P}} {{Infobox person | name = ഗായത്രി എ.പി | image = Artist Gayathri at Kollam Painting camp 2.jpg | alt = | caption = ഗായത്രി എ.പി | birth_date = | birth_place =വെള്ളിക്കുളങ്ങര, [[തൃശ്ശൂർ]], [[കേരളം]] | death_date = | death_place =[[തൃശ്ശൂർ]] | nationality = [[ഇന്ത്യ|ഇന്ത്യൻ]] | other_names = | known_for = ഹോണറബിൾ മെൻഷൻ - കേരള ലളിത കലാ അക്കാദമി | spouse = | children = | occupation = ചിത്രകാരി }} കേരളീയയായ ചിത്രകാരിയാണ് ഗായത്രി എ.പി. ==ജീവിതരേഖ== ഹൈദരാബാദ് സർവകലാശാലയിലെ എസ്. എൻ. സ്കൂൾ ഓഫ് ആർട്സ് ആൻഡ് കമ്മ്യൂണിക്കേഷനിൽ നിന്ന് ചിത്രകലയിൽ എം.എഫ്.എ.യും, തൃശ്ശൂരിലെ ഗവൺമെന്റ് കോളേജ് ഓഫ് ഫൈൻ ആർട്സിൽ നിന്ന് ചിത്രകലയിൽ ബി.എഫ്.എ.യും നേടിയിട്ടുണ്ട്. ==ക്യാമ്പ്== * ഇന്ത്യ-ശ്രീലങ്ക ഇന്റർനാഷണൽ ആർട്ട് എക്സ്ചേഞ്ച് പ്രോഗ്രാം, കൊല്ലം (കേരള ലളിത കലാ അക്കാദമി) ==പുരസ്കാരങ്ങൾ== * ഹോണറബിൾ മെൻഷൻ - കേരള ലളിത കലാ അക്കാദമിയുടെ 52-ാമത് സംസ്ഥാന പുരസ്കാരങ്ങളിൽ (2023-24) <gallery> Artist Gayathri at Kollam Painting camp 3.jpg |ഇന്ത്യ-ശ്രീലങ്ക ഇന്റർനാഷണൽ ആർട്ട് എക്സ്ചേഞ്ച് പ്രോഗ്രാം, കൊല്ലം 2026 Artist Gayathri at Kollam Painting camp 4.jpg |കുറിപ്പ്2 </gallery> ==അവലംബം== <references/> h263vzknfv8ixohhxmpnf80dw0806fp 4610626 4610625 2026-03-29T09:45:24Z Fotokannan 14472 [[വർഗ്ഗം:ചിത്രകാരികൾ]] ചേർത്തു [[വിക്കിപീഡിയ:ഹോട്ട്കാറ്റ്|ഹോട്ട്ക്യാറ്റ്]] ഉപയോഗിച്ച് 4610626 wikitext text/x-wiki {{prettyurl|Gayathri A.P}} {{Infobox person | name = ഗായത്രി എ.പി | image = Artist Gayathri at Kollam Painting camp 2.jpg | alt = | caption = ഗായത്രി എ.പി | birth_date = | birth_place =വെള്ളിക്കുളങ്ങര, [[തൃശ്ശൂർ]], [[കേരളം]] | death_date = | death_place =[[തൃശ്ശൂർ]] | nationality = [[ഇന്ത്യ|ഇന്ത്യൻ]] | other_names = | known_for = ഹോണറബിൾ മെൻഷൻ - കേരള ലളിത കലാ അക്കാദമി | spouse = | children = | occupation = ചിത്രകാരി }} കേരളീയയായ ചിത്രകാരിയാണ് ഗായത്രി എ.പി. ==ജീവിതരേഖ== ഹൈദരാബാദ് സർവകലാശാലയിലെ എസ്. എൻ. സ്കൂൾ ഓഫ് ആർട്സ് ആൻഡ് കമ്മ്യൂണിക്കേഷനിൽ നിന്ന് ചിത്രകലയിൽ എം.എഫ്.എ.യും, തൃശ്ശൂരിലെ ഗവൺമെന്റ് കോളേജ് ഓഫ് ഫൈൻ ആർട്സിൽ നിന്ന് ചിത്രകലയിൽ ബി.എഫ്.എ.യും നേടിയിട്ടുണ്ട്. ==ക്യാമ്പ്== * ഇന്ത്യ-ശ്രീലങ്ക ഇന്റർനാഷണൽ ആർട്ട് എക്സ്ചേഞ്ച് പ്രോഗ്രാം, കൊല്ലം (കേരള ലളിത കലാ അക്കാദമി) ==പുരസ്കാരങ്ങൾ== * ഹോണറബിൾ മെൻഷൻ - കേരള ലളിത കലാ അക്കാദമിയുടെ 52-ാമത് സംസ്ഥാന പുരസ്കാരങ്ങളിൽ (2023-24) <gallery> Artist Gayathri at Kollam Painting camp 3.jpg |ഇന്ത്യ-ശ്രീലങ്ക ഇന്റർനാഷണൽ ആർട്ട് എക്സ്ചേഞ്ച് പ്രോഗ്രാം, കൊല്ലം 2026 Artist Gayathri at Kollam Painting camp 4.jpg |കുറിപ്പ്2 </gallery> ==അവലംബം== <references/> [[വർഗ്ഗം:ചിത്രകാരികൾ]] m8ii4idzf2aztbq154objyogwq3ezov 4610627 4610626 2026-03-29T09:45:42Z Fotokannan 14472 [[വർഗ്ഗം:കേരള ലളിതകലാ അക്കാദമി പുരസ്കാരം നേടിയവർ]] ചേർത്തു [[വിക്കിപീഡിയ:ഹോട്ട്കാറ്റ്|ഹോട്ട്ക്യാറ്റ്]] ഉപയോഗിച്ച് 4610627 wikitext text/x-wiki {{prettyurl|Gayathri A.P}} {{Infobox person | name = ഗായത്രി എ.പി | image = Artist Gayathri at Kollam Painting camp 2.jpg | alt = | caption = ഗായത്രി എ.പി | birth_date = | birth_place =വെള്ളിക്കുളങ്ങര, [[തൃശ്ശൂർ]], [[കേരളം]] | death_date = | death_place =[[തൃശ്ശൂർ]] | nationality = [[ഇന്ത്യ|ഇന്ത്യൻ]] | other_names = | known_for = ഹോണറബിൾ മെൻഷൻ - കേരള ലളിത കലാ അക്കാദമി | spouse = | children = | occupation = ചിത്രകാരി }} കേരളീയയായ ചിത്രകാരിയാണ് ഗായത്രി എ.പി. ==ജീവിതരേഖ== ഹൈദരാബാദ് സർവകലാശാലയിലെ എസ്. എൻ. സ്കൂൾ ഓഫ് ആർട്സ് ആൻഡ് കമ്മ്യൂണിക്കേഷനിൽ നിന്ന് ചിത്രകലയിൽ എം.എഫ്.എ.യും, തൃശ്ശൂരിലെ ഗവൺമെന്റ് കോളേജ് ഓഫ് ഫൈൻ ആർട്സിൽ നിന്ന് ചിത്രകലയിൽ ബി.എഫ്.എ.യും നേടിയിട്ടുണ്ട്. ==ക്യാമ്പ്== * ഇന്ത്യ-ശ്രീലങ്ക ഇന്റർനാഷണൽ ആർട്ട് എക്സ്ചേഞ്ച് പ്രോഗ്രാം, കൊല്ലം (കേരള ലളിത കലാ അക്കാദമി) ==പുരസ്കാരങ്ങൾ== * ഹോണറബിൾ മെൻഷൻ - കേരള ലളിത കലാ അക്കാദമിയുടെ 52-ാമത് സംസ്ഥാന പുരസ്കാരങ്ങളിൽ (2023-24) <gallery> Artist Gayathri at Kollam Painting camp 3.jpg |ഇന്ത്യ-ശ്രീലങ്ക ഇന്റർനാഷണൽ ആർട്ട് എക്സ്ചേഞ്ച് പ്രോഗ്രാം, കൊല്ലം 2026 Artist Gayathri at Kollam Painting camp 4.jpg |കുറിപ്പ്2 </gallery> ==അവലംബം== <references/> [[വർഗ്ഗം:ചിത്രകാരികൾ]] [[വർഗ്ഗം:കേരള ലളിതകലാ അക്കാദമി പുരസ്കാരം നേടിയവർ]] 1c5sixlti3qnh4cpmv4iwz3mp6cb8mz 4610630 4610627 2026-03-29T10:04:01Z Fotokannan 14472 4610630 wikitext text/x-wiki {{prettyurl|Gayathri A.P}} {{Infobox person | name = ഗായത്രി എ.പി | image = Artist Gayathri at Kollam Painting camp 2.jpg | alt = | caption = ഗായത്രി എ.പി | birth_date = | birth_place =വെള്ളിക്കുളങ്ങര, [[തൃശ്ശൂർ]], [[കേരളം]] | death_date = | death_place =[[തൃശ്ശൂർ]] | nationality = [[ഇന്ത്യ|ഇന്ത്യൻ]] | other_names = | known_for = ഹോണറബിൾ മെൻഷൻ - കേരള ലളിത കലാ അക്കാദമി | spouse = | children = | occupation = ചിത്രകാരി }} കേരളീയയായ ചിത്രകാരിയാണ് ഗായത്രി എ.പി. ==ജീവിതരേഖ== ഹൈദരാബാദ് സർവകലാശാലയിലെ എസ്. എൻ. സ്കൂൾ ഓഫ് ആർട്സ് ആൻഡ് കമ്മ്യൂണിക്കേഷനിൽ നിന്ന് ചിത്രകലയിൽ എം.എഫ്.എ.യും, തൃശ്ശൂരിലെ ഗവൺമെന്റ് കോളേജ് ഓഫ് ഫൈൻ ആർട്സിൽ നിന്ന് ചിത്രകലയിൽ ബി.എഫ്.എ.യും നേടിയിട്ടുണ്ട്. ==ക്യാമ്പ്== * ഇന്ത്യ-ശ്രീലങ്ക ഇന്റർനാഷണൽ ആർട്ട് എക്സ്ചേഞ്ച് പ്രോഗ്രാം, കൊല്ലം (കേരള ലളിത കലാ അക്കാദമി) ==പുരസ്കാരങ്ങൾ== * ഹോണറബിൾ മെൻഷൻ - കേരള ലളിത കലാ അക്കാദമിയുടെ 52-ാമത് സംസ്ഥാന പുരസ്കാരങ്ങളിൽ (2023-24) <gallery> Artist Gayathri at Kollam Painting camp 3.jpg |ഇന്ത്യ-ശ്രീലങ്ക ഇന്റർനാഷണൽ ആർട്ട് എക്സ്ചേഞ്ച് പ്രോഗ്രാം, കൊല്ലം 2026 Artist Gayathri at Kollam Painting camp 4.jpg |കുറിപ്പ്2 Artist Gayathri A.P3.jpg|thumb|Artist Gayathri A.P| കേരള ലളിത കലാ അക്കാദമി പുരസ്കാര വേളയിൽ </gallery> ==അവലംബം== <references/> [[വർഗ്ഗം:ചിത്രകാരികൾ]] [[വർഗ്ഗം:കേരള ലളിതകലാ അക്കാദമി പുരസ്കാരം നേടിയവർ]] bm0eczkmfy921q32hwk3n0wukcrm2mt 4610635 4610630 2026-03-29T10:42:10Z Fotokannan 14472 /* പുരസ്കാരങ്ങൾ */ 4610635 wikitext text/x-wiki {{prettyurl|Gayathri A.P}} {{Infobox person | name = ഗായത്രി എ.പി | image = Artist Gayathri at Kollam Painting camp 2.jpg | alt = | caption = ഗായത്രി എ.പി | birth_date = | birth_place =വെള്ളിക്കുളങ്ങര, [[തൃശ്ശൂർ]], [[കേരളം]] | death_date = | death_place =[[തൃശ്ശൂർ]] | nationality = [[ഇന്ത്യ|ഇന്ത്യൻ]] | other_names = | known_for = ഹോണറബിൾ മെൻഷൻ - കേരള ലളിത കലാ അക്കാദമി | spouse = | children = | occupation = ചിത്രകാരി }} കേരളീയയായ ചിത്രകാരിയാണ് ഗായത്രി എ.പി. ==ജീവിതരേഖ== ഹൈദരാബാദ് സർവകലാശാലയിലെ എസ്. എൻ. സ്കൂൾ ഓഫ് ആർട്സ് ആൻഡ് കമ്മ്യൂണിക്കേഷനിൽ നിന്ന് ചിത്രകലയിൽ എം.എഫ്.എ.യും, തൃശ്ശൂരിലെ ഗവൺമെന്റ് കോളേജ് ഓഫ് ഫൈൻ ആർട്സിൽ നിന്ന് ചിത്രകലയിൽ ബി.എഫ്.എ.യും നേടിയിട്ടുണ്ട്. ==ക്യാമ്പ്== * ഇന്ത്യ-ശ്രീലങ്ക ഇന്റർനാഷണൽ ആർട്ട് എക്സ്ചേഞ്ച് പ്രോഗ്രാം, കൊല്ലം (കേരള ലളിത കലാ അക്കാദമി) ==പുരസ്കാരങ്ങൾ== * ഹോണറബിൾ മെൻഷൻ - കേരള ലളിത കലാ അക്കാദമിയുടെ 52-ാമത് സംസ്ഥാന പുരസ്കാരങ്ങളിൽ (2023-24) <gallery> Artist Gayathri at Kollam Painting camp 3.jpg |ഇന്ത്യ-ശ്രീലങ്ക ഇന്റർനാഷണൽ ആർട്ട് എക്സ്ചേഞ്ച് പ്രോഗ്രാം, കൊല്ലം 2026 Artist Gayathri at Kollam Painting camp 4.jpg |കുറിപ്പ്2 Artist Gayathri A.P3.jpg|thumb|Artist Gayathri A.P| കേരള ലളിത കലാ അക്കാദമി പുരസ്കാര വേളയിൽ Artist Gayathri A.P recieves kerala lalitha kala academy honourable mention.jpg| കേരള ലളിത കലാ അക്കാദമി പുരസ്കാര വേളയിൽ </gallery> ==അവലംബം== <references/> [[വർഗ്ഗം:ചിത്രകാരികൾ]] [[വർഗ്ഗം:കേരള ലളിതകലാ അക്കാദമി പുരസ്കാരം നേടിയവർ]] itgb5dcl4h4refpb97nn3xffxdjqdh4 0 666037 4610628 2026-03-29T09:46:02Z Fotokannan 14472 [[ഗായത്രി എ.പി]] എന്ന താളിലേക്ക് തിരിച്ചുവിടുന്നു 4610628 wikitext text/x-wiki #തിരിച്ചുവിടുക [[ഗായത്രി എ.പി]] 3byyqj2v3h4t6ucq21t2idsy9p1t846 0 666038 4610632 2026-03-29T10:34:22Z Vijayanrajapuram 21314 "[[:en:Special:Redirect/revision/1181638969|Ananthalakshmi Sadagopan]]" എന്ന താൾ പരിഭാഷപ്പെടുത്തിയത്. 4610632 wikitext text/x-wiki ഒരു ഇന്ത്യൻ [[കർണ്ണാടകസംഗീതം|കർണാടക]] സംഗീതജ്ഞയായിരുന്നു '''അനന്തലക്ഷ്മി സദഗോപൻ''' (28 ഏപ്രിൽ 1928-15 മെയ് 2013) . == ആദ്യകാല ജീവിതം == 1928 ഏപ്രിൽ 28 ന് മധുരയിൽ അനന്തലക്ഷ്മി ജനിച്ചു. പിതാവ് എ.ആർ. നാരായണൻ. മാതാവ് അലമേലു. സത്തൂർ എ.ജി. സുബ്രഹ്മണ്യത്തിന്റെ ശിക്ഷണത്തിൽ കർണാടക സംഗീതത്തിൽ പ്രാഥമിക പരിശീലനം നേടി. പിന്നീട് ഗണേശ ഭാഗവതർ, ശെമ്മാങ്കുടി ശ്രീനിവാസ അയ്യർ, നെദുനൂരി കൃഷ്ണമൂർത്തി, വി.വി. സദഗോപൻ എന്നിവരുടെ കീഴിൽ പരിശീലനം നേടി. വാമൻറാവു സദോളിക്കറിൽ നിന്ന് ഹിന്ദുസ്ഥാനിസംഗീതവും അഭ്യസിച്ചു. പത്ത് വയസ്സുള്ളപ്പോൾ മധുരയിൽ അരിയാകുടി രാമാനുജ അയ്യങ്കാറിന്റെ സാന്നിധ്യത്തിൽ അനന്തലക്ഷ്മി ആദ്യമായി കർണാടക സംഗീത കച്ചേരി നടത്തി..<ref name="tribute">{{Cite web|url=https://dhvaniohio.org/wp-content/uploads/2013/09/tribute-ananthalakshmi.pdf|title=Tribute: Ananthalakshmi Sadagopan|access-date=14 March 2022|last=Arunn Narasimhan and T. T. Narendran|archive-url=https://web.archive.org/web/20211113184858/https://dhvaniohio.org/wp-content/uploads/2013/09/tribute-ananthalakshmi.pdf|archive-date=13 November 2021}}</ref> == സംഗീത യാത്ര == ഗ്രാമഫോൺ റെക്കോർഡുകൾക്കായി അനന്തലക്ഷ്മി നിരവധി ഗാനങ്ങൾ ആലപിച്ചിട്ടുണ്ട്. വിവാഹശേഷം അവർ [[ന്യൂ ഡെൽഹി|ന്യൂഡൽഹിയിലേക്ക്]] താമസം മാറുകയും അവിടെ ആകാശവാണിയിൽ കച്ചേരികൾ നടത്തുകയും ചെയ്തു. ആകാശവാണിയുമായുള്ള അവരുടെ ബന്ധം 6 പതിറ്റാണ്ടിലേറെ നീണ്ടുനിന്നു. ഒരു പെർഫോമിംഗ് ആർട്ടിസ്റ്റ് എന്നതിനുപുറമെ, ഓഡിഷനുകളുടെ വിധികർത്താവുമായിരുന്നു അവർ. 1960കളിലും 70കളിലും അവർ ചെന്നൈയിൽ താമസിച്ചിരുന്നപ്പോൾ ആകാശവാണിയിലെ കച്ചേരികൾക്ക് പുറമേ സ്റ്റേജ് കച്ചേരികളും നടത്തിയിരുന്നു.<ref name="tribute">{{Cite web|url=https://dhvaniohio.org/wp-content/uploads/2013/09/tribute-ananthalakshmi.pdf|title=Tribute: Ananthalakshmi Sadagopan|access-date=14 March 2022|last=Arunn Narasimhan and T. T. Narendran|archive-url=https://web.archive.org/web/20211113184858/https://dhvaniohio.org/wp-content/uploads/2013/09/tribute-ananthalakshmi.pdf|archive-date=13 November 2021}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFArunn_Narasimhan_and_T._T._Narendran">Arunn Narasimhan and T. T. Narendran. [https://web.archive.org/web/20211113184858/https://dhvaniohio.org/wp-content/uploads/2013/09/tribute-ananthalakshmi.pdf "Tribute: Ananthalakshmi Sadagopan"] <span class="cs1-format">(PDF)</span>. Archived from [https://dhvaniohio.org/wp-content/uploads/2013/09/tribute-ananthalakshmi.pdf the original] <span class="cs1-format">(PDF)</span> on 13 November 2021<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">14 March</span> 2022</span>.</cite></ref> മീനാക്ഷി അമ്മൈ പിള്ള തമിഴ്, വില്ലി ഭാരത്, കൃഷ്ണ ലീല തരംഗിണി, കുത്രാല കുറവഞ്ചി എന്നിവരുൾപ്പെടെയുള്ള നൃത്തനാടകങ്ങൾക്ക് അവർ സംഗീതം നൽകിയിട്ടുണ്ട്. == പുരസ്കാരങ്ങളും അംഗീകാരങ്ങളും == * നാരദ ഗണസഭ അവരെ സീനിയർ മ്യൂസിഷ്യൻ അവാർഡ് നൽകി ആദരിച്ചു. == കുടുംബജീവിതം == മുൻ ആദായനികുതി കമ്മീഷണറായിരുന്ന പി. സദഗോപനായിരുന്നു ഭർത്താവ്. മകൾ സുജാത വിജയരാഘവൻ, സംഗീതജ്ഞയും നൃത്തപണ്ഡിതയും എഴുത്തുകാരിയുമാണ്. ആൺമക്കൾ എസ്. ശ്രീനിവാസനും എസ്. നാരായണനുമാണ്. == മരണം. == 2013 മെയ് 15ന് അനന്തലക്ഷ്മി സദഗോപൻ അന്തരിച്ചു. == പരാമർശങ്ങൾ == {{Reflist}} == ബാഹ്യ ലിങ്കുകൾ == * [https://www.youtube.com/channel/UC4wtaJc1dmeimlGAAwXrYQg അനന്തലക്ഷ്മി സദഗോപൻ ഗാനങ്ങൾ] യൂട്യൂബിൽ [[വർഗ്ഗം:വനിതാ കർണ്ണാടകസംഗീതജ്ഞർ]] [[വർഗ്ഗം:2013-ൽ മരിച്ചവർ]] [[വർഗ്ഗം:1928-ൽ ജനിച്ചവർ]] 8mjnnn3qe34eblzqwzg8b9em60m7ot9 4610633 4610632 2026-03-29T10:36:13Z Vijayanrajapuram 21314 4610633 wikitext text/x-wiki ഒരു ഇന്ത്യൻ [[കർണ്ണാടകസംഗീതം|കർണാടക]] സംഗീതജ്ഞയായിരുന്നു '''അനന്തലക്ഷ്മി സദഗോപൻ''' (28 ഏപ്രിൽ 1928-15 മെയ് 2013) . == ആദ്യകാല ജീവിതം == 1928 ഏപ്രിൽ 28 ന് മധുരയിൽ അനന്തലക്ഷ്മി ജനിച്ചു. പിതാവ് എ.ആർ. നാരായണൻ. മാതാവ് അലമേലു. സത്തൂർ എ.ജി. സുബ്രഹ്മണ്യത്തിന്റെ ശിക്ഷണത്തിൽ കർണാടക സംഗീതത്തിൽ പ്രാഥമിക പരിശീലനം നേടി. പിന്നീട് ഗണേശ ഭാഗവതർ, ശെമ്മാങ്കുടി ശ്രീനിവാസ അയ്യർ, നെദുനൂരി കൃഷ്ണമൂർത്തി, വി.വി. സദഗോപൻ എന്നിവരുടെ കീഴിൽ പരിശീലനം നേടി. വാമൻറാവു സദോളിക്കറിൽ നിന്ന് ഹിന്ദുസ്ഥാനിസംഗീതവും അഭ്യസിച്ചു. പത്ത് വയസ്സുള്ളപ്പോൾ മധുരയിൽ അരിയാകുടി രാമാനുജ അയ്യങ്കാറിന്റെ സാന്നിധ്യത്തിൽ അനന്തലക്ഷ്മി ആദ്യമായി കർണാടക സംഗീത കച്ചേരി നടത്തി..<ref name=hindu>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/cities/chennai/carnatic-musician-ananthalaksmi-sadagopan-no-more/article4721647.ece|title=Carnatic musician Ananthalaksmi Sadagopan no more|work=[[The Hindu]]|date=17 May 2013|accessdate=14 March 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210309153827/https://www.thehindu.com/news/cities/chennai/carnatic-musician-ananthalaksmi-sadagopan-no-more/article4721647.ece|archivedate=9 March 2021}}</ref> == സംഗീത യാത്ര == ഗ്രാമഫോൺ റെക്കോർഡുകൾക്കായി അനന്തലക്ഷ്മി നിരവധി ഗാനങ്ങൾ ആലപിച്ചിട്ടുണ്ട്. വിവാഹശേഷം അവർ [[ന്യൂ ഡെൽഹി|ന്യൂഡൽഹിയിലേക്ക്]] താമസം മാറുകയും അവിടെ ആകാശവാണിയിൽ കച്ചേരികൾ നടത്തുകയും ചെയ്തു. ആകാശവാണിയുമായുള്ള അവരുടെ ബന്ധം 6 പതിറ്റാണ്ടിലേറെ നീണ്ടുനിന്നു. ഒരു പെർഫോമിംഗ് ആർട്ടിസ്റ്റ് എന്നതിനുപുറമെ, ഓഡിഷനുകളുടെ വിധികർത്താവുമായിരുന്നു അവർ. 1960കളിലും 70കളിലും അവർ ചെന്നൈയിൽ താമസിച്ചിരുന്നപ്പോൾ ആകാശവാണിയിലെ കച്ചേരികൾക്ക് പുറമേ സ്റ്റേജ് കച്ചേരികളും നടത്തിയിരുന്നു.<ref name="tribute">{{Cite web|url=https://dhvaniohio.org/wp-content/uploads/2013/09/tribute-ananthalakshmi.pdf|title=Tribute: Ananthalakshmi Sadagopan|access-date=14 March 2022|last=Arunn Narasimhan and T. T. Narendran|archive-url=https://web.archive.org/web/20211113184858/https://dhvaniohio.org/wp-content/uploads/2013/09/tribute-ananthalakshmi.pdf|archive-date=13 November 2021}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFArunn_Narasimhan_and_T._T._Narendran">Arunn Narasimhan and T. T. Narendran. [https://web.archive.org/web/20211113184858/https://dhvaniohio.org/wp-content/uploads/2013/09/tribute-ananthalakshmi.pdf "Tribute: Ananthalakshmi Sadagopan"] <span class="cs1-format">(PDF)</span>. Archived from [https://dhvaniohio.org/wp-content/uploads/2013/09/tribute-ananthalakshmi.pdf the original] <span class="cs1-format">(PDF)</span> on 13 November 2021<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">14 March</span> 2022</span>.</cite></ref> മീനാക്ഷി അമ്മൈ പിള്ള തമിഴ്, വില്ലി ഭാരത്, കൃഷ്ണ ലീല തരംഗിണി, കുത്രാല കുറവഞ്ചി എന്നിവരുൾപ്പെടെയുള്ള നൃത്തനാടകങ്ങൾക്ക് അവർ സംഗീതം നൽകിയിട്ടുണ്ട്. == പുരസ്കാരങ്ങളും അംഗീകാരങ്ങളും == * നാരദ ഗണസഭ അവരെ സീനിയർ മ്യൂസിഷ്യൻ അവാർഡ് നൽകി ആദരിച്ചു. == കുടുംബജീവിതം == മുൻ ആദായനികുതി കമ്മീഷണറായിരുന്ന പി. സദഗോപനായിരുന്നു ഭർത്താവ്. മകൾ സുജാത വിജയരാഘവൻ, സംഗീതജ്ഞയും നൃത്തപണ്ഡിതയും എഴുത്തുകാരിയുമാണ്. ആൺമക്കൾ എസ്. ശ്രീനിവാസനും എസ്. നാരായണനുമാണ്. == മരണം. == 2013 മെയ് 15ന് അനന്തലക്ഷ്മി സദഗോപൻ അന്തരിച്ചു. == പരാമർശങ്ങൾ == {{Reflist}} == ബാഹ്യ ലിങ്കുകൾ == * [https://www.youtube.com/channel/UC4wtaJc1dmeimlGAAwXrYQg അനന്തലക്ഷ്മി സദഗോപൻ ഗാനങ്ങൾ] യൂട്യൂബിൽ [[വർഗ്ഗം:വനിതാ കർണ്ണാടകസംഗീതജ്ഞർ]] [[വർഗ്ഗം:2013-ൽ മരിച്ചവർ]] [[വർഗ്ഗം:1928-ൽ ജനിച്ചവർ]] psmd5x3qxau76bhqb5moidgrbqapgm5 1 666039 4610637 2026-03-29T10:55:25Z Vijayanrajapuram 21314 '{{വിക്കിപീഡിയ വനിതാദിന തിരുത്തൽ യജ്ഞം 2026|created=yes}}' താൾ സൃഷ്ടിച്ചിരിക്കുന്നു 4610637 wikitext text/x-wiki {{വിക്കിപീഡിയ വനിതാദിന തിരുത്തൽ യജ്ഞം 2026|created=yes}} k830oko84aahisqjg68oomifwackk62 3 666040 4610642 2026-03-29T11:44:26Z സ്വാഗതസംഘം 39256 ഉപയോക്താവിന്റെ സംവാദം താളിൽ [[ബദൽ:സ്വാഗതം|സ്വാഗത സന്ദേശം]] ചേർക്കുന്നു 4610642 wikitext text/x-wiki '''നമസ്കാരം {{#if: Songpon123 | Songpon123 | {{BASEPAGENAME}} }} !''', [[മലയാളം വിക്കിപീഡിയ|മലയാളം വിക്കിപീഡിയയിലേക്ക്‌]] [[വിക്കിപീഡിയ:ആമുഖം|സ്വാഗതം]]. താങ്കളുടെ അംഗത്വത്തിന് നന്ദി. താങ്കൾക്ക്‌ ഈ സ്ഥലം ഇഷ്ടമായെന്നും ഇവിടെ അൽപസമയം ചെലവഴിക്കുമെന്നും പ്രതീക്ഷിക്കുന്നു. താങ്കൾക്ക് ഉപയോഗപ്പെടാവുന്ന ചില താളുകൾ താഴെ കൊടുക്കുന്നു. [[File:Lipi ml.png|thumb|350px|right|[[സഹായം:എഴുത്ത്|ലിപിമാറ്റ രീതിയിൽ മലയാളം ടൈപ്പ് ചെയ്യുവാൻ]] ഉപയോഗിക്കാവുന്ന മൊഴി സ്കീമിന്റെ ചിത്രം]] * [[സഹായം:Tutorial|വീഡിയോ പരിശീലനം]] * [[സഹായം:ടൈപ്പിംഗ്‌|മലയാളത്തിലെഴുതാൻ]] * [[സഹായം:തിരുത്തൽ വഴികാട്ടി|ഒരു താൾ തിരുത്തിയെഴുതുന്നത് എങ്ങനെ?]] * [[സഹായം:ഉള്ളടക്കം|സഹായ താളുകൾ]] * [[സഹായം:ചിത്ര സഹായി|ചിത്ര സഹായി]] * [[സഹായം:കീഴ്‌വഴക്കം|കീഴ്‌വഴക്കങ്ങൾ]] * [[വിക്കിപീഡിയ:എഴുത്തുകളരി|എഴുത്തുകളരി]] * [[വിക്കിപീഡിയ:പഞ്ചസ്തംഭങ്ങൾ‎|വിക്കിപീഡിയയുടെ പഞ്ചസ്തംഭങ്ങൾ]] * [[വിക്കിപീഡിയ:നയങ്ങളും മാർഗ്ഗരേഖകളും|വിക്കിപീഡിയിലെ നയങ്ങളും മാർഗ്ഗരേഖകളും.]] താങ്കൾ [[വിക്കിപീഡിയ:പുതുമുഖം|പുതുമുഖങ്ങൾക്കായുള്ള താൾ]] പരിശോധിച്ചിട്ടില്ലെങ്കിൽ ദയവായി അപ്രകാരം ചെയ്യാൻ താത്പര്യപ്പെടുന്നു. [[വിക്കിപീഡിയ:വിക്കിപീഡിയർ|വിക്കിപീഡിയരിൽ]] ഒരാളായി ഇവിടെ തിരുത്തലുകൾ നടത്തുന്നത് താങ്കൾ ആസ്വദിക്കുമെന്ന് ഞാൻ കരുതുന്നു. താങ്കളെപ്പറ്റിയുള്ള വിവരങ്ങൾ‍ [[പ്രത്യേകം:Mypage|ഉപയോക്താവിനുള്ള താളിൽ]] നൽകാവുന്നതാണ്‌. സംവാദ താളുകളിൽ ഒപ്പ് വെക്കുവാനായി നാല് "ടിൽഡ" (<nowiki>~~~~</nowiki>) ഉപയോഗിക്കുകയോ, ടൂൾബാറിലെ [[File:Insert-signature.png]] ബട്ടൻ ഉപയോഗിക്കുകയോ ചെയ്യുക. സ്വന്തം പേരും തീയതിയും സമയവും താനേ വന്നുകൊള്ളും. എന്നാൽ ലേഖനങ്ങളിൽ അപ്രകാരം ഒപ്പുവെക്കാതിരിക്കാൻ ശ്രദ്ധിക്കുക. മറ്റ് ഉപയോക്താക്കളോട് സം‌വദിക്കാൻ അവരുടെ സം‌വാദത്താളിൽ താങ്കളുടെ സന്ദേശം എഴുതാവുന്നതാണ്. വിക്കിപീഡിയയിൽ എന്തെങ്കിലും സഹായം ആവശ്യമുണ്ടെങ്കിൽ എന്റെ സംവാദ താളിൽ ഒരു കുറിപ്പ് ഇടൂ, അല്ലെങ്കിൽ താങ്കളുടെ സംവാദ താളിൽ '''<nowiki>{{helpme}}</nowiki>''' എന്ന് ചേർക്കൂ, ആരെങ്കിലും ഉടനെ തന്നെ താങ്കളെ സഹായിക്കാൻ ശ്രമിക്കും. ഒരു നല്ല വിക്കിപീഡിയ അനുഭവം ആശംസിക്കുന്നു. വിക്കിമീഡിയയുടെ മലയാളം പദ്ധതികൾക്കായി ഒരു [https://lists.wikimedia.org/mailman/listinfo/wikiml-l മെയിലിങ് ലിസ്റ്റ് നിലവിലുണ്ട്]. ആ ലിസ്റ്റിൽ അംഗത്വം എടുത്ത് താങ്കൾക്ക് വിക്കിപീഡിയയെക്കുറിച്ചുള്ള അഭിപ്രായങ്ങളും, സംശയങ്ങളും, വിക്കിപീഡിയ മെച്ചപ്പെടുത്താനുള്ള വഴികളും ഒക്കെ അവിടെ ഉന്നയിക്കാവുന്നതാണ്‌. മെയിലിങ്ങ് ലിസ്റ്റിൽ അംഗത്വമെടുക്കാൻ ഇവിടെ ഞെക്കുക https://lists.wikimedia.org/mailman/listinfo/wikiml-l. ലിസ്റ്റിൽ അംഗത്വമെടുത്തതിനു ശേഷം''' wikiml-l@lists.wikimedia.org''' എന്ന ഇമെയിൽ വിലാസത്തിലേക്കു ഇമെയിൽ അയച്ചാൽ മറ്റുള്ള വിക്കിപീഡിയർ നിങ്ങളെ സഹായിക്കും. ഇനിയും ബുദ്ധിമുട്ട് തോന്നുന്നുവെങ്കിൽ വിക്കിപീഡിയരോട് നേരിട്ട് സംശയം ചോദിക്കാൻ [[സഹായം:ഐ.ആർ.സി.|ചാറ്റ് ചെയ്യാം]]. ഇതിനായി [http://webchat.freenode.net/?channels=wikipedia-ml ഇവിടെ ഞെക്കുക]. ആരെങ്കിലും ചാറ്റ്റൂമിലുണ്ടെങ്കിൽ അവർ തീർച്ചയായും താങ്കളെ സഹായിക്കുന്നതാണ്. -- [[ഉപയോക്താവ്:സ്വാഗതസംഘം|സ്വാഗതസംഘം]] ([[ഉപയോക്താവിന്റെ സംവാദം:സ്വാഗതസംഘം|സംവാദം]]) 11:44, 29 മാർച്ച് 2026 (UTC) 7pnrsx0l1ye6h5rwtebxc00g9hafsan