Википедиа mnwiki https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D2%AF%D2%AF%D1%80_%D1%85%D1%83%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%81 MediaWiki 1.46.0-wmf.21 first-letter Медиа Тусгай Хэлэлцүүлэг Хэрэглэгч Хэрэглэгчийн яриа Википедиа Википедиагийн хэлэлцүүлэг Файл Файлын хэлэлцүүлэг МедиаВики МедиаВикигийн хэлэлцүүлэг Загвар Загварын хэлэлцүүлэг Тусламж Тусламжийн хэлэлцүүлэг Ангилал Ангиллын хэлэлцүүлэг TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 13813 851522 851104 2026-03-27T13:07:30Z ChocolateLemon 91232 Шинэчлэгдсэн таксономи 851522 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name =Халим | image =Killerwhales jumping.jpg | image_alt = | image_caption =Алуурчин халим | regnum =[[Амьтан]] | phylum =[[Хөвчтөн]] | classis =[[Хөхтөн]] | ordo =[[Хос туурайтан]] | familia = | genus = | species = | binomial = | binomial_authority = |infraordo=[[Халим хэлбэртэн]]}} '''Халим''' нь дэлхий даяар өргөн тархсан, бүрэн усан орчинд амдардаг [[хөхтөн]] амьтад юм. Ердийн нэршилд халим гэдэг нь ихэвчлэн '''[[:en:Cetacean|Cetacea]]''' доод багт харьяалагдах том хэмжээтэй гишүүдийг хэлэх ч, шинжлэх ухаанд Cetacea доод багийн бүх гишүүдийг агуулна. Халимнууд болон далайн гахайнууд нь (Ceteceans) хос туурайтны [[:en:Artiodactyla|Artiodactyla]] багт харьяалагдана. Халимнууд нь биологийн хувьслын хувьд [[Армана|усны үхэр]]<nowiki/>тэй хамгийн ойрын хамааралтай бөгөөд 54 сая жилийн өмнөөс тусдаа салан хөгжжээ. Халимны доод баг нь дотроо 2 дэд багт хуваагдах бөгөөд одоогоор 94 орчим зүйл бүртгэгдээд буй.<ref>{{Cite web |date=2025 |title=Society for Marine Mammalogy |url=https://marinemammalscience.org/science-and-publications/list-marine-mammal-species-subspecies/ |url-status=live}}</ref> * '''Odontoceti''' буюу '''Шүдэт халим'''. Үүнд: [[Кашалот]], [[алуурчин халим]], хошуут халим, [[далайн гахай]] гэх мэт орно. * '''Mysticeti''' буюу '''Сахалт халим'''. Үүнд: [[Бөгтөр халим]], [[хөх судалт халим]], бор халим гэх мэт. Халимнууд нь бүрэн усан орчинд амьдралтай, далайн амьтад: тэд усан дотор хооллож, хээлтэж, зулзага төрүүлж, өсгөж чадна. Халимнууд нь хэмжээгээрээ 2.6 метр, 135 килограмм одой кашалотаас 30 метр, 190 тонн хөх халим хүртэл ялгарна. Сахалт халимнууд нь шүдгүй, харин оронд нь [[Халимны сахал|сахал]] хэмээх шүүлтүүр хэлбэрийн бүтэцтэй бөгөөд их хэмжээний ус амандаа оруулсныхаа дараа усыг сахал дундуур түлхэснээр усанд байсан крилл болон жижиг загаснууд аманд шүүгдэн үлдэнэ. Сахалт халимны дэд багт 4 овгийн 15 зүйл багтана. Шүдэт халимнууд нь харин загас болон бусад том идэш барихад зохицсон конус халбэрийн шүдтэй байдаг. 10 овгийн 79 зүйлын халим болон далайн гахайнууд энэ дэд багт багтана.<ref>{{Cite web |date=2025 |title=Society for Marine Mammalogy |url=https://marinemammalscience.org/science-and-publications/list-marine-mammal-species-subspecies/ |url-status=live}}</ref> {{Anchor|анатоми|дотоод бүтэц}} == Анатоми == [[Файл:Southern right whale7.jpg|thumb|Ажиглалт]] Бусад хөхтөн амьтдын адил халим нь уушгиар агаар авч хүчилтөрөгчөөр амьсгалдаг, халуун цустай, үр зулзагаа хөхүүлж сүүгээр тэжээдэг болон маш бага хэмжээний ч гэсэн үс байдаг байна. Халим нь ээрүүл хэлбэрийн биетэй. Сэлүүр нь завины сэлүүр мэт хавтгай ба сүүл нь загасных шиг хөндлөн биш, босоо чиглэлд хөдлөн урагшлах хүчээ авна. Арьсан дороо зузаан өөхөн давхаргатай ба энэ нь энерги хадгалж хуримтлуулах, биеийн дулааныг хадгалах үүргийг гүйцэтгэнэ. Халимны хүзүүний яс устсан ч сээр нурууны ястай, мөн аарцагны ясны ул мөр байдаг. Хөх судалт халим нь урьд байсан болон одоо амьдарж буй хөхтөний дотор хамгийн томд тооцогдоно. Урт нь 35 м, 150 т жинтэй юм. Халим төрөл зүйлээс хамааран дунджаар 40-90 жил насална. Халим. Грекээр: κiτος- кит буюу "Далайн гайхал" гэсэн утгатай үг:[[Файл:Baleen.jpg|thumb|Халимны сахал]]Халим болоод халим хэлбэртэнгүүд нь дэлхий дээрхи хамгийн том амьтанд тооцогддог бөгөөд цэнхэр халимны (халимны хамгийн том [[зүйл]]) антарктикийн популяц нь дунджаар 24-29 м урт, 75-150 тонн, хамгийн ихдээ 33 м урт 190 тонн хүрдэг.<ref>{{Cite book |last=Carwardine |first=Mark |title=Handbook of whales, dolphins and porpoises |publisher=Bloomsbury Publishing Plc |year=2020 |isbn=978-1-4729-0814-8 |edition=1st |location=50 Bedford Square, London, WC1B 3DP, UK |pages=87 |language=en}}</ref> Халим ойролцоогоор 54 сая жилийн тэртээд үүсэж буй болжээ. Халим хэлбэртний баг нь гурав дэд багтай бөгөөд Mysticeti буюу сахалт халимын баг, сахал нь нялцгай биетэн шүүн авахад зориулагддаг. Odontoceti буюу шүдэт халимын баг, ) загас, наймалж агнахад зохицсон. Archaeoceti буюу эртний халимын баг нь өнөө цагт устаж мөхжээ. Cetacea багийн далайн хөхтөн амьтан юм. Энэхүү баг нь дотроо 2 дэд багт хуваагдах бөгөөд 88 орчим зүйлийн халим бий. Odontoceti буюу Шүдэт халимын баг. Үүнд: Зантгар халим, алуурчин халим, хошуут халим, далайн гахай зэрэг халимууд багтана. Mysticeti буюу Сахалт халимын баг. Үүнд: Бөгтөр халим, хөх судалт халим, бор халим зэрэг багтана. Бусад хөхтөн амьтдын адил халим нь уушгиар агаар авч хүчилтөрөгчөөр амьсгалдаг, халуун цустай, үр зулзагаа хөхүүлж сүүгээр тэжээдэг. Халим нь ээрүүл хэлбэрийн биетэй. Сэлүүр нь завины сэлүүр мэт хавтгай бөгөөд сүүл нь загасных шиг босоо бус, хөдлөн байрлалтай. Арьсан дороо зузаан өөхөн давхаргатай бөгөөд энэ нь энерги хадгалж хуримтлуулах, биеийн дулааныг хадгалах үүргийг гүйцэтгэнэ. Халимны хүзүүний яс устсан ч сээр нурууны ястай, мөн аарцагны ясны ул мөр байдаг. Халим төрөл зүйлээс хамааран дундажаар 40-90 жил насална. == Хувьсал == === Дотоод эволюцийн хуваагдал === {{Further|Халим хэлбэртнүүдийн жагсаалт}} Халим хэлбэртнүүд нь дотроо [[сахалт халим]] болон [[шүдэт халим]] гэсэн хоёр дэд баг болон хуваагдана. {{Кладограм|title=<small>Сөнөсөн ба амьд халим хэлбэртнүүдийн хоорондын хамаарал:<ref>{{cite journal |author1=Gatesy, John |author2=Geisler, Jonathan H. |author3=Chang, Joseph |author4=Buell, Carl |author5=Berta, Annalisa |author6=Meredith, Robert W. |author7=Springer, Mark S. |author8=McGowen, Michael R. |year=2012 |title=A phylogenetic blueprint for a modern whale |journal=[[Molecular Phylogenetics and Evolution]] |volume=66 |issue=2 |pages=479–506 |doi=10.1016/j.ympev.2012.10.012 |pmid=23103570 |url=https://www.montclair.edu/profilepages/media/5008/user/Gatesy_et_al._2012_A_phylogenetic_blueprint_for_a_modern_whale.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20130227091508/https://www.montclair.edu/profilepages/media/5008/user/Gatesy_et_al._2012_A_phylogenetic_blueprint_for_a_modern_whale.pdf |archive-date=2013-02-27 |url-status=live |access-date=4 September 2015}}</ref></small> |caption={{center|† Сөнөсөн бүлэг}} |align=left |cladogram= {{Clade |style=font-size:85%;line-height:100%;width:580px; |label1= |1={{Clade |1=[[Raoellidae]] † |label2='''Халим хэлбэртэн''' |2={{Clade |1=[[Pakicetidae]] † |2={{Clade |1=[[Ambulocetidae]] † [[File:Ambulocetus BW.jpg|50 px]] |2={{Clade |1=[[Remingtonocetidae]] † [[File:Remingtonocetus cropped.png|50 px]] |2={{Clade |1=''[[Rodhocetus]]'' † |2={{Clade |1=''[[Dorudon]]'' † |2={{Clade |1=''[[Basilosaurus]]'' † [[File:Basilosaurus cropped.png|50 px]] |2={{Clade |label1=[[Mysticeti]] |sublabel1=([[baleen whales]], 25 mya) |1={{Clade |1=''[[Janjucetus]]'' † |2={{Clade |label1=[[Balaenidae]] |1=[[Balaenidae|Right whales]] [[File:Balaena mysticetus NOAA.jpg|50 px]] |2={{Clade |label1=[[Neobalaenidae]] |1=[[Pygmy right whale]] <span style="{{MirrorH}}">[[File:Caperea marginata 3.jpg|50 px]]</span> |2={{Clade |label1=[[Balaenopteridae]] |1=[[Rorqual]]s [[File:Megaptera novaeangliae NOAA.jpg|50 px]] |label2=[[Eschrichtiidae]] |2=[[Gray whale]]s [[File:Eschrichtius robustus NOAA.jpg|50 px]] }} }} }} }} |label2=[[Odontoceti]] |sublabel2=([[toothed whales]]) |2={{Clade |1={{Clade |label1=[[Kogiidae]] |1=[[Dwarf sperm whale]]s [[File:Kogia sima (transparent background).png|50 px]] |label2=[[Physeteridae]] |2=[[Sperm whale]]s [[File:Physeter macrocephalus NOAA.jpg|50 px]] }} |2={{Clade |label1=[[Platanistidae]] |1=[[South Asian river dolphin]]s [[File:Ganges.png|50 px]] |2={{Clade |label1=[[Ziphiidae]] |1=[[Beaked whale]]s [[File:Ziphius cavirostris NOAA.jpg|50 px]] |2={{Clade |label1=[[Inioidea]] |sublabel1=(South American<br/>river dolphins) |1={{Clade |label1=[[Lipotidae]] |1=[[Yangtze river dolphin]] [[File:Lipotes vexillifer.png|50 px]] |2={{Clade |1=[[Iniidae]] [[File:Inia geoffrensis.jpg|50 px]] |2=[[Pontoporiidae]] [[File:Pontoporia blainvillei.jpg|50 px]] }} }} |label2=[[Delphinoidea]] |2={{Clade |label1=[[Delphinidae]] |sublabel1=("true" dolphins) |1=[[Oceanic dolphins]] [[File:Orcinus orca NOAA 2.jpg|50 px]] |2={{Clade |label1=[[Monodontidae]] |1=[[beluga whale|Belugas]] & [[Narwhal]]s [[File:Delphinapterus leucas NOAA.jpg|50 px]] |label2=[[Phocoenidae]] |2=[[Porpoise]]s [[File:Vaquita swimming through the void. (Phocoena Sinus).png|50 px]] }} }} }} }} }} }} }} }} }} }} }} }} }} }} }} }} {{Clear}} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Cetacea|Халим (Cetacea)}} {{Wiktionary}} == Эшлэл == {{Reflist}} [[Ангилал:Халим|Далайн хөхтөн амьтад]] jzq7xrmcus5b1wyvsbcin5tkbvssmcn 0 16211 851630 780528 2026-03-28T07:25:02Z BolorBobo 35167 851630 wikitext text/x-wiki {{Жилийн өдрүүд|3 сарын}} '''3 сарын 27''' нь [[Григорийн тоолол|Григорийн тооллын]] жилийн 86 дахь ([[өндөр жил]] бол 87 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 279 өдөр үлдэж байна. == Онцлох үйл явдал == * 1309 - Ватиканыг бүсэлсэн генерал Феррара Ромын пап V Клементийг Венецтэй худалдаа наймаа хийх, бараа бүтээгдэхүүн нийлүүлэхгүй хаалттай байхыг шаарджээ. * 1513 - Испанийн нэрт аялагч Хуан Понче де Леон анхны аялалаараа Багамын арлуудын умард хязгаар болон Флорида орчимд хүрэв. * 1625 - Англи, Шотланд, Ирландын хаан ширээнд I Чарльз суужээ. * 1782 - Их Британийн ерөнхий сайдаар Чарльз Уатсон-Вентуорт сонгогдов. * 1794 - Их Британийн засгийн газар байнгийн тэнгисийн цэргийг зургаан харуулын онгоцтойгоор байгуулжээ. ** Дани, Швед улс хамтын ажиллагааны гэрээ байгуулав. * 1809 - Суйдад Реалын тулаанд Франц-Польшийн цэргийн нэгдсэн хүч Испанийн цэрэгт ялагджээ. * 1814 - АНУ-ын Алабама мужийн төвд АНУ-ын арми генерал Эндрью Жексоны удирдлаган дор Крийк омгийн индианчуудыг буулган авав. * 1836 - Техасын хувьсгал: Мексикийн генерал Антонио Лопез де Санта Анна Техасын 342 цэргийг хороожээ. * 1866 - АНУ-ын ерөнхийлөгч Эндрью Жексоны санаачилсан хуулийг дэмжих уриалгыг конгрессын гишүүдэд илгээв. * 1871 - Регби спортын анхны олон улсын тоглолт Шотланд-Английн хооронд болж Шотландчууд ялалт байгуулжээ. * 1899 - Тухайн цаг үедээ анх удаагаа Филипинийн цэргийн хүч Марилао голын эрэгт Америкийн цэргийн хүчтэй тулав. * 1938 - Хятад-Японы хоёрдугаар дайн: Тайежүаны тулаан эхлэв. Энэ тулаан Хятадын ялалтаар өндөрлөсөн билээ. * 1941 - Дэлхийн II дайн: Югославын нисэх ангийн оффицерууд сөргөлдөгч талуудын эсрэг төрийн эргэлт хийхийг завдав. * 1943 - Дэлхийн II дайн: АНУ-ын цэргийн хүч Командорскийн арлыг Япончуудаас чөлөөлөв. Гэвч Японы тал дахин цэргийн хүч төвлөрүүлж эхэлжээ. * 1945 - Дэлхийн II дайн: Японы арми Латин Америкийн улсуудын усан зам, боомт хотуудын тагнуулыг хийж эхэлжээ. Үүнийг мэдсэн Аргентин улс сөргөлдөгч талын эсрэг дайн зарлав. * 1958 - ЗХУ-ын Сайд нарын зөвлөлийн даргаар Никита Хрушев тодорчээ. * 1964 - Хойд Америкийн түүхэн дэх хамгийн хүчтэй газар хөдлөлт болжээ. Газар хөдлөлт 9.2 магнитудын хүчтэй байсан бөгөөд Аляск мужийн төвийн өмнөд хэсэгт 125 хүн амиа алдсан юм. Ялангуяа Аляск мужийн Анкорейж хот маш их хохирол амсчээ. * 1975 - Аляскыг дундуур нь холбосон байгалийн хийн хоолойг барьж эхлэв. * 1977 - Дэлхийн агаарын тээврийн түүхэнд хамгийн хөнөөлтэй осол болов. Канарын арлуудын Тенериф хотын нисэх буудалд Бойнг 747 онгоц мөргөлдөж 583 хүн амиа алджээ. * 1980 - Норвегийн газрын тос олборлогч Александер Л.Киланд далайн олборлох тавцан осолдож 123 хүн амиа алдав. * 1981 - Польшийн хөдөлмөрчид ажлын цагийг багасгах шаардлага тавьж нэгдмэл хөдөлгөөни өрнөжээ. Жагсаалд 12 сая Польшчууд оролцсон байна. * 1986 - Австралийн Мельбурн хотын цагдаагийн газрын байрны урд бөмбөг дэлбэрч цагдаагийн нэг ажилтан амиа алдаж, 21 хүн бэртэж гэмтжээ. * 1990 - АНУ-ын засгийн газрын оролцоотой Марти телевизийг Куба улсад нээж Кастрогын эсрэг үзэл суртлыг дэлгэрүүлж эхэлжээ. * 1993 - БНХАУ-ын даргын суудалд Жианг Земин суув. ** Италийн Христийн ардчилсан намын тэргүүн, экс сайд Жиулио Андреоттиг Палермо хотын шүүх мафитай холбоотой байсан гэж үзэв. * 1998 - АНУ-ын Хүнс болон эмийн хяналтын хороо бэлгийн сулралтай эрчүүдийг виагра эм уухыг хүлээн зөвшөөрчээ. * 1999 - Косовгийн дайн: АНУ-ын нисэх хүчний F-117A хөлөг онгоцыг Югославын арми устгав. * 2002 - Израйлийн Христийн шашны баярын үеэр Нетаня хотод Палестины амиа золиослогч этгээд бөмбөг дэлбэлж 29 хүн амиа алджээ. * 2009 - Индонезийн Ситу Гинтунг нэртэй далан нурж улмаар хиймэл нуур хот орсоноор 99 хүн амиа алдав. * 2014 - Филиппиний засгийн газар тус улсын хамгийн том Муслим шашны хөдөлгөөн болох Моро Исламын чөлөөлөх фронттой гэрээ байгуулж хурцадмал байдлыг намжаажээ. * 2015 - Сомали улсын Аль-Шабааб бүлэглэл Могадишу хотын зочид буудалд халдаж 20 хүн амиа алдав. * 2016 - Пакистаны Лахор хотын Гулшан-е-Игдал цэцэрлэгт амиа золиослогч этгээд бөмбөг дэлбэлж 70 хүн амиа алдан, 300 гаруй хүн бэртэж гэмтжээ. Энэ нь Исламын шашинтнууд Христийн шашны эсрэг хийсэн террорист халдлага байсан юм. * 2026 - УИХ-ын чуулганы нэгдсэн хуралдаанаар Монгол Улсын Ерөнхий сайд Г.Занданшатарыг өөрийнх нь хүсэлтээр огцруулах асуудлыг хэлэлцэж, 74.0% саналаар огцруулах асуудлыг дэмжжээ. Ингэснээр орчин цагийн Монголын улс төрийн түүхэнд хамгийн богино хугацаанд Ерөнхий сайдын алба хашсан дөрөв дэх хүн болсон юм. == Мэндэлсэн алдартнууд == * 972 - Францын хаан II Робер (1031 онд нас барсан) * 1220 - Ромын пап IV Мартин (1285 онд нас барсан) * 1785 - Францын хаан XVII Луй (1795 онд нас барсан) * 1802 - Люксембургын гурав дахь ерөнхий сайд Чарльз-Матиас Симонс (1874 онд нас барсан) * 1839 - Шинэ Зеландын 14 дэх ерөнхий сайд Жон Балланс (1893 онд нас барсан) * 1845 - Рентген туяаг нээсэн, Нобелийн шагналт Францын физикч Вилгельм Конрад Рентген (1923 онд нас барсан) * 1847 - Нобелийн шагналт Германы химич Отто Валлах (1931 онд нас барсан) * 1863 - "Роллс Ройс" комданийг үндэслэгч Хенри Ройс (1933 онд нас барсан) * 1877 - Олимпын хошой мөнгө, нэг хүрэл медальт Бельгийн усан полоч Оскар Грегойр (1947 онд нас барсан) * 1879 - Унгарын ерөнхий сайд Сандор Гарбал (1947 онд нас барсан) * 1885 - Гондурас улсын 40 дэх ерөнхийлөгч Хулио Лозано Диаз (1957 онд нас барсан) * 1886 - Оросын улстөрч Сергей Киров (1934 онд нас барсан) * 1887 - Олимпын мөнгөн медальт Финландын жад шидэгч Вайно Сийканиеми (1932 онд нас барсан) * 1890 - Олимпын хүрэл медальт Шведийн усанд сэлэгч Харальд Юлин (1967 онд нас барсан) * [[1901]] - Нобелийн энхтайвны шагналт, Японы ерөнхий сайд Сато Эйсакү (1975 онд нас барсан) * [[1912]] - Их Британийн ерөнхий сайд Жеймс Каллаган (2005 онд нас барсан) * 1927 - Оросын нэрт удирдаач, хийлч Мстислав Ростропович (2007 онд нас барсан) * 1932 - Микронезийн холбооны улсын гурав дахь ерөнхийлөгч Бейли Олтер (1999 онд нас барсан) * 1941 - Словакийн гурав дахь ерөнхийлөгч Иван Гаспарович * 1942 - Нобелийн шагналт Английн биологич Жон Салстон * 1955 - Испанийн ерөнхий сайд Мариано Рахой * 1956 - Олимпын дөрөв, дэлхийн гурван удаагийн аварга Шведийн уртын зайн цаначин Томас Вассберг * 1963 - Америкийн алдарт найруулагч Күйнтин Тарантино * 1970 - Америкийн нэрт дуучин Греммийн наадмын тав, Америкийн хөгжмийн наадмын 11 шагналт, АНУ-ын бүх цаг үеийн шилдэг 100 дуучны нэг Мерайя Кери * 1974 - Испанийн хөлбөмбөгч Гайцка Мендиета * 1975 - Америкийн дуучин, жүжигчин Ферги * 1986 - Германы алдарт хаалгач Мануэль Нойер * 1988 - Английн дуучин Жесси Ж * 1992 - Испанийн хөлбөмбөгч Марк Муниеса == Энэ өдөр нас барагсад == * 1184 - Гүржийн хаан III Гиоргий (төрсөн огноо тодорхойгүй) * 1378 - Ромын пап XI Григорий (1336 онд төрсөн) * 1875 - Перу улсын ерөнхийлөгч Хуан Крисостомо Торрико (1808 онд төрсөн) * 1927 - Данийн ерөнхий сайд Клаус Бернтсен (1844 онд төрсөн) * 1940 - Шинэ Зеландын 23 дахь ерөнхий сайд Майкл Жозеф Савеж (1872 онд төрсөн) * 1952 - Автомашины алдарт "Тоёота" брендыг үндэслэгч Кийчиро Тоёода (1894 онд төрсөн) * 1967 - Нобелийн шагналт Чехийн химич Ярослав Хейровский (1890 онд төрсөн) * 1968 - Дэлхийн анхны сансрын нисэгч [[Юрий Гагарин]] (1934 онд төрсөн) * 1974 - Колумбийн ерөнхийлөгч Эдуардо Сантос (1888 онд төрсөн) * 1992 - АНУ-ын төрийн нарийн бичгийн дарга Жеймс Э.Вебб (1906 онд төрсөн) * 1993 - Египетийн ерөнхий сайд Камал Хассаан Али (1921 онд төрсөн) * 2002 - Академийн наадмын 7 удаагийн шагналт суут найруулагч Билли Уайлдер (1906 онд төрсөн) * 2007 - Нобелийн шагналт Америкийн химич Пол Лотербур (1929 онд төрсөн) * 2013 - Олимпын, тив, дэлхийн гурван удаагийн аварга Норвегийн гүйлтийн тэшүүрч Хьелмар Андерсен (1923 онд төрсөн) == Тэмдэглэлт өдөр == * {{MMR}} Зэвсэгт хүчний өдөр * Олон улсын вискиний өдөр * Олон улсын театрын өдөр ---- {{Commonscat|27 March|3 сарын 27}} [[Ангилал:Өдөр|0327]] [[Ангилал:Гуравдугаар сарын өдөр|#27]] 9kkzjj3elfpdbhhqvf60yh946phy2lc 0 16212 851580 813912 2026-03-28T02:06:45Z Avirmed Batsaikhan 53733 851580 wikitext text/x-wiki {{Жилийн өдрүүд|3 сарын}} '''3 сарын 28''' нь [[Григорийн тоолол|Григорийн тооллын]] жилийн 87 дахь ([[өндөр жил]] бол 88 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 278 өдөр үлдэж байна. == Онцлох үйл явдал == * МЭ 37 - Ромын эзэн хаан [[Калигула]] өөрийгөө "Аугаа хунтайж" хэмээн өргөмжилжээ. * 193 - Ромын хаан Пертинакс хамгаалагчдынхаа гарт амиа алдав. Түүнийг орыг Дидиус Юлианус залгасан юм. Тэрээр хаан ширээнд суухдаа их хэмжээний мөнгө төлж суусан гэж түүхэнд тэмдэглэгдсэн байдаг билээ. * 364 - Ромын эзэнт улс баруун болон зүүн хэсэгт хуваагдаж I Валентиниан ах Флавий Валенсыг зүүн хэсгийн захирагч болгов. * 1521 - [[Фернан Магеллан]] европчуудаас анх филиппины уугуул иргэдтэй уулзсан байна. * 1566 - Мальтын цэргийн жанжин Жеан Парисо де Валлетт нийслэл хот Валетта хотын суурийг тавьжээ. Хотыг түүний нэрээр нэрлэсэн юм. * 1776 - [[Сан-Франциско]] хотын ерөнхийлөн захирагчаар Хуан Батиста де Анца тодорчээ. ** - Москва хотод [[Большой театр]] байгуулагдсан. * 1795 - Польш-Литвын эвсэл Хаант Оростой гал зогсоох гэрээ байгуулж, Оросын газар нутгийн нэг хэсэг болов. * 1802 - Одон оронч Хайнрих Вилгельм Маттайс Олдерс "Паллада" солирыг илрүүлжээ. * 1809 - Хойгийн дайн: Меделиний тулаанд Францчууд Испанийг буулган авав. * 1814 - Америкийн тэнгисийн хөлөг онгоц Их Британийн эзэн хааны тэнгисийн цэргийн хоёр онгоцыг эзлэн, барьцаалжээ. * 1842 - Шинэхэн байгуулагдсан Вена хотын филармоний чуулга анхны тоглолтоо зохион байгуулав. * 1854 - Крымын дайн: Франц болон Британи улс Оросод дайн зарлажээ. * 1862 - [[Америкийн иргэний дайн]]: Глориета Пассын тулаанд Холбоотны арми Эх газрын армийн эзлэн түрэмгийллийг зогсоожээ. Улмаар Нью-Мексикогын газар нутаг Холбоотны армийн талд шилжсэн юм. * 1871 - Парисын хамтрал байгуулагдаж эхэлжээ. * 1910 - Зохион бүтээгч Анри Фабре далавчаар холбосон тэнгисийн хөлөг зохион бүтээж түүгээрээ Мартижес голд хурдалжээ. * 1930 - [[Константинополь]] болон Ангора хотуудыг турк шинэ [[Стамбул]] болон [[Анкара]] нэртэй болов. * 1939 - [[Испанийн иргэний дайн]]: Генералиссмус [[Франсиско Франко]] Мадридыг бүрэн мэдэлдээ авав. * 1941 - [[Дэлхийн II дайн]]: Британийн [[Газар дундын тэнгис|Газар дундын тэнгисийн]] усан цэргийн анги Италийн Режиа Маринагийн хоёр хөлөг онгоцыг сөнөөжээ. * 1942 - Дэлхийн II дайн: Бриатнийн тэнгисийн цэрэг Францын боомт хотуудыг сөнөөхөөр тэнгисийн яг голд цэргийн ажиллагааг эхлүүлэв. * 1946 - [[Хүйтэн дайн]]: [[АНУ-ын Төрийн Департамент|АНУ-ын Төрийн департамент]] олон улсыг цөмийн зэвсгийн аюулаас хамгаалах цөмийн зэвсэг хөгжүүлж байгаа эсэхийг хянах ёстойг уриалжээ. * 1951 - Францын цэргийн хүч Генералын цэргийн хүчийг Мао Хегийн тулаанд буулган авав. * 1959 - [[БНХАУ-ын Төрийн зөвлөл]] Төвөдийн засгийн газрыг тараажээ. * 1969 - Нобелийн шагналт Грекын яруу найрагч Гиоргос Сеферис Английн мэдээллийн BBC агентлагч Грекыг цэргийн дархтанууд захирч байгааг эсэргүүцсэн мэдэгдэл хийв. * 1970 - Туркийн баруун хэсэгт орон нутгийн цагаар 23:05 цагт газар хөдөлж 1,086 хүн амиа алдан, 1,260 хүн амиа алджээ. * 1990 - АНУ-ын ерөнхийлөгч Жорж Х.В.Буш олимпын аварга Америкийн гүйгч Жесси Овенсийг [[Конгрессын алтан медаль (АНУ)|Конгрессын алтан медалиар]] нэхэн шагнав. * 1994 - Өмнөд Африкын Инкатагын эрх чөлөөний намын зохион байгуулсан жагсаалыг цагдаагийн газар хамгаалалтад авав. Жагсаал сүүлдээ эмх замбараагүй байдал болон хувирч цагдаагийн хэд, хэдэн ажилтан амиа алджээ. * 1999 - Косовогийн дайн: Сербийн талын цэргүүд Избика хотод Косовогийн 146 хүний амийг хороов. * 2005 - Индонезийн Суматра арлын хойд хэсэгт байж болох хэмжээнээс зургаа дахин хүчтэй газар хөдөлж 915-1,314 хүн амиа алдаж, 340-1,146 хүн бэртэж, гэмтжээ. * 2006 - Францын засгийн газар хөдөлмөрийн гэрээний тухай хуулийг шинэчлэн баталсантай холбогдуулан олон нийтийг хамарсан эсэргүүцлийн жагсаал болов. == Мэндэлсэн алдартнууд == * 931 - Хожуу Хан гүрний хаан Лиу Ченгюү (951 онд нас барсан) * 1483 - Италийн сэргэн мандалтын үеийн суут зураач, барималч [[Рафаэль Санти|Рафаэл Санти]] (1520 онд нас барсан) * 1592 - [[Ян Амос Коменский]] (1670 онд нас барсан) чехийн сурган хүмүүжүүлэгч, зохиолч, шашны болон нийгмийн зүтгэлтэн. * 1750 - Венесуэлийн Ерөнхийлөгч Франциско де Миранда (1816 онд нас барсан) * 1851 - Португалийн гурав дахь Ерөнхийлөгч Бернардино Машадо (1944 онд нас барсан) * 1862 - Нобелийн энхтайвны шагналт, Францын Ерөнхий сайд Аристид Бриан (1932 онд нас барсан) * 1868 - Оросын нэрт зохиолч, богино өгүүллэгийн мастер [[Максим Горький]] (1936 онд нас барсан) * 1881 - Олимпын гурван удаагийн алтан медальт Америкийн зээрэнцэг түлхэлт, уртын харайлтын тамирчин Мартин Шеридан (1918 онд нас барсан) * 1892 - Нобелийн шагналт Бельгийн физиологич Корнейл Хейманс (1968 онд нас барсан) * 1895 - АНУ-ын Төрийн нарийн бичгийн дарга Кристиан Хертер (1966 онд нас барсан) * 1925 - [[Иннокентий Смоктуновский]] (1994 онд нас барсан) Зөвлөлтийн тайз, дэлгэцийн жүжигчин, [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]]-ын Ардын жүжигчин. * 1928 - [[Збигнев Бжезински]] (2017 онд нас барсан) америкийн улс төр судлаач, нийгэм болон төрийн зүтгэлтэн. * 1930 - Нобелийн шагналт Америкийн физикч [[Жером Фрийдман|Жером Айсек Фрийдман]] * 1935 - Олимп дэлхийн хошой аварга Польшийн гурвын харайгч Юзеф Шмидт * 1936 - Нобелийн шагналт Перу улсын зохиолч Марио Варгас Ллоса * 1942 - Японы мэргэжлийн сүмо бөхийн 52 дахь их аварга Кацүаки Китанофүжи * 1945 - Филиппин улсын 16 дахь Ерөнхийлөгч [[Родриго Дутерте]] * 1946 - Перу улсын 48 дахь Ерөнхийлөгч Алехандро Толедо * 1953 - Бурунди улсын дөрөв дэх Ерөнхийлөгч Мелчойр Ндадае (1993 онд нас барсан) * 1957 - Олимп дэлхийн аварга Америкийн гүйгч Харви Глейнс * 1958 - Олимпын хоёр, дэлхийн нэг удаагийн алтан медальт Америкийн гимнастикч Барт Коннер * 1959 - Коста-Рика улсын Ерөнхийлөгч Лора Шиншилла * 1962 - Олимпын мөнгөн медальт Югославын уулын цаначин Журе Франко * 1970 - "Дилемма", "Дадлагажигч", "Ерийн галавын цэцэрлэг: Орхигдсон ертөнц", "Хурим бусниулагчид" киноны од Америкийн жүжигчин Винс Вон * 1980 - Америкийн сагсанбөмбөгч Люк Уолтон * 1983 - Тив, дэлхийн хошой аварга Францын гүйгч Ладжи Дукуре * 1985 - Их дуулгийн тэмцээнд гурван удаа түрүүлсэн Швейцарийн теннисч Станислас Вавринка * 1986 - Греммийн наадмын зургаан удаагийн шагналт Америкийн алдарт дуучин [[Лэди Гага]] * 1992 - Испанийн хөлбөмбөгч Серхи Гомез == Нас барсан алдартнууд == * 193 - Ромын эзэн хаан Пертинакс (126 онд төрсөн) * 1239 - Японы эзэн хаан Го-Тоба (1180 онд төрсөн) * 1241 - Данийн эзэн хаан II Вальдемар (1170 онд төрсөн) * 1285 - Ромын пап IV Мартин (1220 онд төрсөн) * 1584 - Оросын эзэн хаан [[IV Иван|"Догшин" Иван]] (1530 онд төрсөн) * 1794 - Францын математикч, философич Марк де Кондорсе (1743 онд төрсөн) * 1881 - [[Модест Мусоргский]] (1839 онд төрсөн) оросын хөгжмийн зохиолч * 1941 - Английн богино өгүүллэгийн мастер, зохиолч Виржиниа Вуульф (1882 онд төрсөн) * 1943 - Оросын нэрт хөгжмийн зохиолч [[Сергей Рахманинов]] (1873 онд төрсөн) * 1969 - АНУ-ын 43 дахь Ерөнхийлөгч [[Дуайт Эйзенхауэр]] (1890 онд төрсөн) * 1982 - Нобелийн шагналт Канадын химич Уиллиам Жиак (1895 онд төрсөн) * 1985 - [[Марк Шагал]] (1887 онд төрсөн) оросын болон францын авангард зураач. * 2004 - Академийн наадмын хоёр удаагийн шагналт нэрт жүжигчин, найруулагч, дуучин [[Питер Устинов]] (1921 онд төрсөн) * 2013 - "[[Харри Поттэр|Харри Поттер]]" киноны Вернон Дарслигийн дүрээр алдаршсан Английн жүжигчин [[Ричард Гриффитс]] (1947 онд төрсөн) == Тэмдэглэлт баярууд == {{CZE}} {{SVK}} Багш нарын өдөр ---- {{Commonscat|28 March|3 сарын 28}} [[Ангилал:Өдөр|0328]] [[Ангилал:Гуравдугаар сарын өдөр|#28]] 7vg37jgpk0v7dqsinmmvwj79xft4j60 0 16213 851624 813946 2026-03-28T06:41:50Z Avirmed Batsaikhan 53733 851624 wikitext text/x-wiki {{Жилийн өдрүүд|3 сарын}} '''3 сарын 29''' нь [[Григорийн тоолол|Григорийн тооллын]] жилийн 88 дахь ([[өндөр жил]] бол 89 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 277 өдөр үлдэж байна. == Онцлох үйл явдал == * 845 - Викингууд [[Парис]] хотыг бүслэж аваад эзлэн тоносон байна. * 1430 - [[II Мурад]] хааны удирдлаган доорх Османы цэргүүд Венецийн Бүгд найрамдах улсын [[Салоники]] хотыг эзлэв. * 1461 - Сарнайн дайн: Таутоны тулаанд Йоркын гүн Эдуард Хатан Маргаретын цэргүүдийг бут ниргэж Английн хаан IV Эдуард болжээ. * 1549 - Бразилийн анхны нийслэл Сальвадар да Бахиа хот байгуулагдав. * 1632 - Канадын [[Кебек]] мужид Франц улс Сен-Жермейны гэрээнд гарын үсэг зурсны дагуу хяналтаа тогтоожээ. * 1792 - Стокхольмын Эзэн хааны дуурийн театрт болсон тоглолтыг үзэж байгаад Шведын хаан III Густаф буудуулан амиа алдав. Энэ үйл явдлаас хойш 13 өдрийн дараа амиа алдсан бөгөөд түүний орыг IV Адольф Густаф залгажээ. * 1795 - германы хөгжмийн зохиолч [[Людвиг ван Бетховен]] Вена хотод анх удаа концерт тоглосон байна. * 1806 - АНУ түүхэндээ анх удаа Камберлендын хурдны замыг барьж эхлэв. * 1809 - Шведын хаан IV Адольф Густаф төрийн эргэлтээс шалтгаалан хаан ширээнээсээ буужээ. Улмаар Финландын их ван Шведыг түр хугацаанд хянах болжээ. * 1831 - Босничууд Туркийн эсрэг бослого дэгдээв. * 1847 - Мексик-Америкийн дайн: Генерал Уинфилд Скоттын удирдлаган дор АНУ-ын арми Веракруз хотыг бүслэжээ. * 1849 - Их Британий Пунжабыг эзлэн түрэмгийлэв. * 1857 - Энэтхэгийн үндсэрхэг үзэлтнүүд бослого дэгдээжээ. * 1865 - Америкийн иргэний дайн: Хошууч генерал Филип Шериданы удирдлаган доор Холбооны цэргүүд Эх газрын армийн эсрэг тулаан дэгдээжээ. * 1867 - Их Британий хатан хаан [[Викториа (Их Британийн хатан хаан)|Викториагын]] зарлигаар Канадыг Их Британичууд нэгтэн захирахаар болов. * 1871 - Хатан хаан Викториа Рояал Альберт холлыг нээжээ. * 1879 - Британийн цэргийн хүч Камбулагийн тулаанд 20,000 Зулугийн дайчдыг буулган авав. * 1886 - Жон Пембертон "Кока-Кола" ундааг зохион бүтээж, савлаж эхэлжээ. * 1911 - АНУ-ын арми M1911 .45 ACP гар бууг зэвсэглэлд ашиглахаар болов. * 1936 - Райнлендыг Германчууд эзлэн түрэмгийлжээ. Германы ард нийтийн дунд явуулсан судалгаагаар 44.5 сая иргэн [[Адольф Хитлер|Адольф Хитлерын]] шийдвэрийг дэмжсэн байна. * 1940 - [[Английн Банк]] төмөр утас бүхий өндөр хамгаалалттай цаасан мөнгөн дэвсгэрт анх удаа гаргасан байна. * 1941 - Хойд Америкийн бүс нутгийн өргөн нэвтрүүлгийн гэрээ албан ёсоор хэрэгжиж эхэлжээ. ** Дэлхийн II дайн: Матапан хошууны тулаанд Их Британи, Австралийн нэгдсэн тэнгисийн цэргийн хүч Италийн Режиа Марина хөлөг онгоцыг устган сөнөөв. * 1942 - Дэлхийн II дайн: Британийн эзэн хааны нисэх хүчин Германы хотуудыг анх удаа бөмбөгдөж эхэлжээ. * 1945 - Дэлхийн II дайн: Германы Вермахтын дөрөвдүгээр арми Зөвлөлтийн улаан армитай хийсэн тулаанд ялагдал хүлээв. * 1947 - [[Мадагаскар|Мадагаскарын]] үндсэрхэг үзэлтнүүд Францын эрсэг бослого дэгдээжээ. * 1961 - АНУ-ын үндсэн хуулийн 23 дахь өөрчлөлтөөр Вашингтон хотын иргэдийг санал өгөх эрхтэй болгов. * 1962 - Аргентин улсад төрийн эргэлт болж ерөнхийлөгч [[Артуро Фрондизи]] албан тушаалаасаа буув. Улмаар Аргентины зэвсэгт хүчин төрийн удирдлагыг гартаа авчээ. * 1971 - Америкийн армийн түрүүч Уиллиам Калли Вьетнамын дайны үеэр иргэдийн эсрэг халдлага үйлдэж, олон хүнийг хороосон гэх үндэслэлээр бүх насаараа хоригдох ял сонсчээ. * 1973 - [[Вьетнамын дайн]]: АНУ-ын сүүлийн явган цэргүүд Өмнөд Вьетнамын нутгаас гарав. * 1974 - АНУ-ын Сансар судлалын агентлагын хөөргөсөн "Маринер 10" хөлөг Буд гаригийн тойрог замд нэвтэрсэн анхны хөлөг болжээ. * 1982 - Канад улс үндсэн хуулиндаа өөрчлөлт оруулж Канадын хатан хаанаар Их Британийн [[II Элизабет|хатан хаан II Элизабетыг]] батламжлав. * 1990 - [[Чехословак|Чехословакын]] Ардын их хурал хуралдаж Коммунизм бүрэн нуран унаж, засаглалаа задлан бутаргахаар болжээ. * 1993 - Хунтайж Эдуардын арлын захирагчаар Катерин Коллбек сонгогдож, Канадын засаг захиргаа удирдлагын нэгжийн түүхэнд энэ суудалд суусан анхны эмэгтэй болов. * 1999 - Дот-комын хөөсрөлтөөс шалтгаалан Доу Жонсийн хувьцаа 10,000 маркад хүрчээ. * 2002 - Палестин Израйлийн хооронд хүчтэй тулаан өрнөжээ. Энэ нь 1967 оноос хойшхи хамгийн том тулаан болсон юм. * 2004 - Умард Атлантын цэргийн эвсэл буюу [[НАТО]]-гын байнгын гишүүнээр Болгар, Эстони, Латви, Литва, Румын, Словак, Словени улсууд нэгдэн оров. * 2010 - [[Москвагийн метро|Москвагийн метронд]] амиа золиослогч хоёр этгээд бөмбөг дэлбэлж 40 хүн амиа алджээ. * 2013 - Танзани улсын нийслэл Дар эс Салаам хотод 16 давхар барилга нурж 36 хүн амиа алдав. * 2014 - Англи, Уэльс ижил хүйстний гэрлэлтийг хуулиар хүлээн зөвшөөрчээ. * 2017 - Их Британи улс европын зүйл заалтын 50-р хэсгийн дагуу Брекситээс гарах ажиллагаа албан ёсоор эхлэв. == Мэндэлсэн алдартнууд == * 1769 - Францын 12 дахь ерөнхий сайд Николя Жеан-де-Дью Суль (1851 онд нас барсан) * 1790 - АНУ-ын 10 дахь ерөнхийлөгч [[Жон Тайлер]] (1862 онд нас барсан) * 1799 - Их Британийн ерөнхий сайд Эдуард Смит-Стенли (1869 онд нас барсан) * 1816 - [[10-р Далай лам]] Лхүмбэнжамц (1837 онд нас барсан) * 1826 - Германы сэтгүүлч, улстөрч Вилгельм Лайбнехт (1900 онд нас барсан) * 1874 - АНУ-ын 33 дахь тэргүүн хатагтай Луи Хенри Хүүвер (1944 онд нас барсан) * 1876 - Олимпын аварга Германы теннисч Фридрих Траун (1908 онд нас барсан) * 1899 - Зөвлөлтийн улс төр, намын зүтгэлтэн, аюулгүй байдлын албаны удирдагч [[Лаврентий Берия|Лаврентий Бериа]] (1953 онд нас барсан) * [[1900]] - Австралийн 18 дахь ерөнхий сайд Жон МакИйван (1980 онд нас барсан) * 1918 - Алдарт "Волмарт" сүлжээ дэлгүүрийг үндэслэгч Сем Уолтон (1992 онд нас барсан) * 1927 - Нобелийн шагналт Английн фармалогич Жон Вейн (2004 онд нас барсан) * 1929 - Эстонийн хоёр дахь ерөнхийлөгч, зохиолч [[Леннарт Мери]] (2006 онд нас барсан) * 1930 - Маврикий улсын дөрөв дэх ерөнхийлөгч Анероод Жугнаут * 1937 - Гайти улсын зургаа дахь ерөнхий сайд Смарк Мишель (2012 онд нас барсан) * 1941 - Нобелийн шагналт Америкийн физикч Жозеф Хүүтон Тейлор * 1943 - Их Британийн ерөнхий сайд [[Жон Мейжор]] * 1947 - Олимпын хүрэл медальт Инге Боддинг * 1952 - Телевизийн "Дисковери" телевизийн сувгийг үндэслэгч Жон Хендрикс * 1965 - Олимпын аварга Грекын халхалттай гүйгч Вүла Патулиду * 1967 - Академийн наадмын шагналт "Жүжигчин" киноны найруулагч Мишель Хазанависиус * 1969 - Олимпын мөнгөн медальт, Дэлхийн аварга, Пан Америкийн аварга Америкийн халхалттай гүйгч Ким Баттен * 1972 - Португалийн хөлбөмбөгч Руй Кошта * 1973 - Голландын хөлбөмбөгч, дасгалжуулагч Марк Овермарс * 1973 - Олимп, дэлхийн хүрэл медальт Их Британийн өндрийн харайгч Стив Смит * 1980 - Олимп, дэлхийн алт, мөнгөн медальт Америкийн цаначин Билл Демонг * 1985 - Венесуэлийн хөлбөмбөгч Фернандо Аморебиета * 1986 - Олимп, дэлхийн аварга Оросын өндрийн харайгч Иван Ухов * 1987 - Францын хөлбөмбөгч Димитри Паей * 1991 - Италийн хөлбөмбөгч Фабио Борини ** Францын хөлбөмбөгч Нголо Канте * 1993 - Бельгийн хөлбөмбөгч Торган Азар == Нас барсан алдартнууд == * МЭӨ 87 - Хан гүрний эзэн хаан Вү (МЭӨ 156 онд төрсөн) * 1058 - Ромын пап IX Степан (1020 онд төрсөн) * 1368 - Японы эзэн хаан Мүраками-Го (1328 онд төрсөн) * 1855 - Швейцарийн холбооны хоёр дахь ерөнхийлөгч Хенри Дрой (1799 онд төрсөн) * 1877 - Японы мэргэжлийн сүмо бөхийн долоо дахь их аварга Иназүма Райгоро (1802 онд төрсөн) * 1959 - Төв Африкын бүгд найрамдах улсын анхны ерөнхийлөгч Бартоломе Боганда (1910 онд төрсөн) * 1981 - Тринидад ба Тобаго улсын анхны ерөнхий сайд Эрик Уиллиамс (1911 онд төрсөн) * 1982 - Европын зөвлөлийн анхны ерөнхийлөгч Вольтер Халлстайн (1901 онд төрсөн) * 2015 - Азийн гурван удаагийн аварга Монголын чөлөөт бөхийн тамирчин, Үндэсний бөхийн гарьд [[Пунцагийн Сүхбат]] (1964 онд төрсөн) * 2016 - Академийн наадмын шагналт жүжигчин Петти Дюк (1946 онд төрсөн) == Тэмдэглэлт өдөр == * {{CAF}} Богандагын өдөр * {{MDG}} 1947 оны бослогыг дурсан санах өдөр * {{CHL}} Залуу дайчдын өдөр * {{TWN}} Залуусын өдөр ---- {{Commonscat|29 March|3 сарын 29}} [[Ангилал:Өдөр|0329]] [[Ангилал:Гуравдугаар сарын өдөр|#29]] ccphgo3ivm38bu5s9hrqpt7b0glepn7 10 17453 851647 848678 2026-03-28T08:20:24Z Enkhsaihan2005 64429 851647 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс | child = {{lc:{{{embed}}}}} | bodyclass = vcard | bodystyle = {{WPMILHIST Infobox style|{{#switch:{{{width_style|}}}|narrow|person|auto=main_box_raw_auto_width|wide|military|#default=main_box_raw}}}} | subheaderstyle = font-weight:bold; | subheader = {{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|{{if empty|{{{embed_title|}}}|{{#ifeq:{{{embed_title_large|}}}|yes|<div style="text-align: center; font-size: 125%; line-height: 1.2em; font-weight: bold;">Цэргийн карьер</div>|Цэргийн карьер}}}}}} | decat = yes <!-- remove from template:infobox tracking categories --> | above = {{br separated entries |1={{#if:{{{honorific prefix|}}}{{{honorific_prefix|}}}|<div class="honorific-prefix" style="font-size: 77%; font-weight: normal;display:inline-block;">{{if empty|{{{honorific prefix|}}}|{{{honorific_prefix|}}}}}</div>}} |2={{#if:{{{embed|}}}||<div style="display:inline-block" class="fn">{{if empty|{{{name|}}}|{{PAGENAMEBASE}}}}</div>}} |3={{#if:{{{honorific suffix|}}}{{{honorific_suffix|}}}|<div class="honorific-suffix" style="font-size: 77%; font-weight: normal;display:inline-block;">{{if empty|{{{honorific suffix|}}}|{{{honorific_suffix|}}}}}</div>}} }} | abovestyle = font-size:125%; {{WPMILHIST Infobox style|header_color}} | image = {{#if:{{{image|}}} |{{#ifeq:{{Str left | {{{image|}}} | 1 }}|[|{{main other|[[Category:Infobox military person image param needs updating]]}}}}{{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|}}}|size={{{image_size|}}}|upright={{if empty|{{{image_upright|}}}|1}}|alt={{{alt|}}}|suppressplaceholder=yes}} |{{#if:{{{medal|}}} |{{#ifeq:{{Str left | {{{medal|}}} | 1 }}|[|{{main other|[[Category:Infobox military person image param needs updating]]}}}}{{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{medal|}}}|size={{{medal_size|}}}|upright={{if empty|{{{medal_upright|}}}|0.4}}|alt={{{medal_alt|}}}|suppressplaceholder=yes}} }} }} | imagestyle = border-bottom: {{WPMILHIST Infobox style|section_border}}; line-height: 1.5em | caption = {{{caption|}}} | captionstyle = font-size: 100% | labelstyle = padding-right: 1em | label1 = Төрөлх&nbsp;нэр | data1 = {{#if:{{{native_name|}}}|<div class="nickname" {{#if:{{{native_name_lang|}}}|lang="{{{native_name_lang}}}"}}>{{{native_name}}}</div> }} | label2 = Төрсөн&nbsp;нэр | data2 = {{{birth_name|}}} | class2 = nickname | label3 = Бусад&nbsp;нэр{{pluralize from text|{{{other_name|}}}|plural=с}} | data3 = {{{other_name|}}} | class3 = nickname | label4 = Хоч{{pluralize from text|{{{nickname|}}}|plural=нууд}} | data4 = {{{nickname|}}} | class4 = nickname | label5 = Төрсөн огноо | data5 = {{br separated entries |1={{#invoke:person date|birth}} |2={{#if:{{{birth_place|}}}|<div class="birthplace">{{{birth_place|}}}</div>}} }} | label6 = Алга болсон | data6 = {{br separated entries|1={{{disappeared_date|}}}|2={{{disappeared_place|}}}}} | label7 = Төлөв | data7 = {{if empty|{{{status|}}}|{{{disappeared_status|}}}}} | label8 = Нас барсан | data8 = {{br separated entries |1={{#invoke:person date|death}} |2={{#if:{{{death_place|}}}|<div class="deathplace">{{{death_place|}}}</div>}} }} | label9 = Үхлийн&nbsp;шалтгаан | data9 = {{if empty|{{{death cause|}}}|{{{death_cause|}}}}} | label10 = {{if empty|{{{placeofburial_label|}}}|Оршуулсан газар}} | data10 = {{#if:{{{placeofburial|}}}{{{placeofburial_coordinates|}}}|<div style="display:inline" class="label">{{{placeofburial|}}}</div> {{#if:{{{placeofburial_coordinates|}}}|{{{placeofburial_coordinates}}}}}}} | label11 = Харьяалал | data11 = {{{allegiance|}}} | label12 = {{if empty|{{{branch_label|}}}|Салбар}} | data12 = {{{branch|}}} | label13 = {{if empty|{{{service_years_label|}}}|{{{serviceyears_label|}}}|Алба хаасан жил}} | data13 = {{if empty|{{{service_years|}}}|{{{serviceyears|}}}}} | label14 = {{if empty|{{{rank_label|}}}|Цол}} | data14 = {{{rank|}}} | label15 = [[Service number]] | data15 = {{if empty|{{{service_number|}}}|{{{servicenumber|}}}}} | label16 = {{if empty|{{{unit_label|}}}|Нэгж}} | data16 = {{if empty|{{{unit|}}}|{{{units|}}}}} | label17 = Удирдлага | data17 = {{{commands|}}} | label18 = Known&nbsp;for | data18 = {{if empty|{{{known for|}}}|{{{known_for|}}}|{{{known|}}}}} | label19 = {{if empty|{{{battles_label|}}}|Тулаан}} | data19 = {{{battles|}}} | label20 = Шагнал | data20 = {{{awards|}}} | label21 = Дурсгал | data21 = {{{memorials|}}} | label22 = {{no wrap|[[Алма матер]]}} | data22 = {{{alma_mater|}}} | label23 = Эхнэр, Нөхөр | data23 = {{{spouse|}}} | label24 = Хүүхэд | data24 = {{{children|}}} | label25 = Хамаатан | data25 = {{{relations|}}} | label26 = Бусад&nbsp;ажил | data26 = {{if empty|{{{other_work|}}}|{{{later_work|}}}|{{{otherwork|}}}|{{{laterwork|}}}}} | label27 = Гарын үсэг | data27 = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{signature|}}}|size={{{signature_size|}}}|class=infobox-signature skin-invert|sizedefault=150px|alt={{if empty|{{{signature alt|}}}|{{{signature_alt|}}}}}}} | label28 = {{#if:{{{website|}}}{{{homepage|}}}{{{URL|}}}|Вэб сайт}} | data28 = {{if empty|{{{website|}}}|{{{homepage|}}}|{{{URL|}}}}} | data29 = {{{module|}}} }}{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{main other|[[Category:Pages using infobox military person with unknown parameters|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}}|preview=Page using [[Template:Infobox military person]] with unknown parameter "_VALUE_"|ignoreblank=y| allegiance | alma_mater | alt | awards | battles | battles_label | birth_date | birth_name | birth_place | disappeared_date | disappeared_place | disappeared_status | branch | branch_label | caption | children | commands | death_date | death_place |death_cause | embed | embed_title | embed_title_large | homepage | honorific prefix | honorific suffix | honorific_prefix | honorific_suffix | image | image_size | image_upright | known | known_for | later_work | laterwork | medal | medal_size | medal_upright | medal_alt | memorials | module | name | native_name | native_name_lang | nickname | other_name | other_work | otherwork | placeofburial | placeofburial_coordinates | placeofburial_label | rank | rank_label | relations | service_number | servicenumber | service_years | serviceyears | service_years_label | serviceyears_label | signature | signature alt | signature_alt | signature_size | spouse | unit | units | unit_label | URL | website | width_style }}{{#if:{{both|{{{image|}}}|{{{medal|}}}}}|[[Category:Pages using infobox military person with both image and medal]] }}{{main other|{{#if:{{{embed|}}}|[[Category:Pages using infobox military person with embed|{{#if:{{{embed_title|}}}|Τ}}{{FULLPAGENAME}}]] }}}}{{#invoke:Check for conflicting parameters|check | template = [[Template:Infobox military person]] | cat = {{main other|Category:Pages using infobox military person with conflicting parameters}} | embed_title; embed_title_large | honorific prefix; honorific_prefix | honorific suffix; honorific_suffix | image_upright; alt | medal_upright; medal_alt | status; disappeared_status | death cause; death_cause | service_years_label; serviceyears_label | service_years; serviceyears | service_number; servicenumber | unit; units | known for; known_for; known | other_work; later_work; otherwork; laterwork | signature alt; signature_alt | website; homepage; URL }}<noinclude>{{documentation}}</noinclude> dkkrtjcbldtvwn2p3zx1dmf3cefnsjh 10 18089 851574 851488 2026-03-27T21:45:24Z Enkhsaihan2005 64429 851574 wikitext text/x-wiki {{#invoke:инфобокс|infoboxTemplate | bodyclass = vcard {{{bodyclass|}}} | bodystyle = {{#if:{{{mainwidth|}}}{{{main_width|}}}|width: {{if empty|{{{main_width|}}}{{{mainwidth}}}}}}} | child = {{lc:{{{embed}}}}} | abovestyle = font-size: 100%; | above = {{#if:{{{honorific prefix|}}}{{{honorific_prefix|}}}{{{honorific-prefix|}}}|<div class="honorific-prefix" style="font-weight: normal;">{{if empty|{{{honorific prefix|}}}|{{{honorific_prefix|}}}|{{{honorific-prefix}}}}}</div>}}<!-- --><div class="fn" style="font-size:125%;">{{if empty|{{{name|}}}|{{PAGENAMEBASE}}}}</div><!-- -->{{#if:{{{honorific suffix|}}}{{{honorific_suffix|}}}{{{honorific-suffix|}}}|<div class="honorific-suffix" style="font-weight: normal;">{{if empty|{{{honorific suffix|}}}|{{{honorific_suffix|}}}|{{{honorific-suffix}}}}}</div>}} | subheaderstyle = font-size:125%; font-weight:bold; | subheader = {{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes||{{#if:{{{native_name|}}}|{{#if:{{{native_name_lang|}}}|<div class="nickname" lang="{{{native_name_lang}}}">}}{{{native_name}}}{{#if:{{{native_name_lang|}}}|</div>}}}}}} | image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{if empty|{{{image name|}}}|{{{smallimage|}}}|{{{image|}}}}}|size={{if empty|{{{width|}}}|{{{imagesize|}}}|{{{image_size|}}}}}|upright={{if empty|{{{image_upright|}}}|1}}|alt={{{alt|}}}|suppressplaceholder=yes}} | captionstyle = line-height:normal;padding-top:0.2em; | caption = {{{caption|}}} | headerstyle = color: #202122; {{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|background:#eee|background:lavender}} | data1 = {{#if:{{{speaker|}}}| {{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{Инфобокс албан тушаалтан/алба|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname2|}}} | 1namedata = {{{1namedata2|}}} | 2blankname = {{{2blankname2|}}} | 2namedata = {{{2namedata2|}}} | 3blankname = {{{3blankname2|}}} | 3namedata = {{{3namedata2|}}} | 4blankname = {{{4blankname2|}}} | 4namedata = {{{4namedata2|}}} | 5blankname = {{{5blankname2|}}} | 5namedata = {{{5namedata2|}}} | alongside = {{{alongside2|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from2|}}} | appointer = {{if empty|{{{appointer2|}}}|{{{appointed2|}}}}} | assembly = {{{assembly2|}}} | assuming = {{{assuming2|}}} | chancellor = {{{chancellor2|}}} | co-leader = {{{co-leader2|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM2|}}}|AM|MP}} = {{if empty|{{{constituency_AM2|}}}|{{{constituency_MP2|}}}}} | constituency = {{{constituency2|}}} | convocation = {{{convocation2|}}} | country = {{{country2|}}} | deputy = {{{deputy2|}}} | district = {{{district2|}}} | firstminister = {{if empty|{{{firstminister2|}}}|{{{first_minister2|}}}}} | governor-general = {{{governor-general2|}}} | governor_general = {{{governor_general2|}}} | governor = {{{governor2|}}} | jr/sr = {{{jr/sr2|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state2|}}} | leader = {{{leader2|}}} | legislature = {{{legislature2|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor2|}}} | lieutenant = {{{lieutenant2|}}} | majority_leader = {{if empty|{{{majorityleader2|}}}|{{{majority_leader2|}}}}} | minister_from = {{{minister_from2|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader2|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader2|}}} | majority = {{{majority2|}}} | minister = {{{minister2|}}} | minority_leader = {{if empty|{{{minorityleader2|}}}|{{{minority_leader2|}}}}} | monarch = {{{monarch2|}}} | nominator = {{{nominator2|}}} | office = {{{office2|}}} | order = {{{order2|}}} | parliament = {{{parliament2|}}} | parliamentarygroup = {{if empty|{{{parliamentarygroup2|}}}|{{{parliamentary_group2|}}}}} | predecessor = {{{predecessor2|}}} | preceding = {{{preceding2|}}} | preceded = {{{preceded2|}}} | premier = {{{premier2|}}} | president = {{{president2|}}} | primeminister = {{if empty|{{{primeminister2|}}}|{{{prime_minister2|}}}}} | riding = {{{riding2|}}} | speaker = {{{speaker|}}} | speaker_office = {{{speaker_office|}}} | state_assembly = {{{state_assembly|}}} | state_delegate = {{{state_delegate|}}} | state_house = {{{state_house|}}} | state_legislature = {{{state_legislature|}}} | state_senate = {{{state_senate|}}} | state = {{{state|}}} | subterm = {{nobold|{{{subterm|}}}}} | suboffice = {{{suboffice|}}} | succeeded = {{{succeeded2|}}} | succeeding = {{{succeeding2|}}} | successor = {{{successor2|}}} | taoiseach = {{{taoiseach2|}}} | termlabel = {{if empty|{{{term_label2|}}}|{{{termlabel2|}}}|Албан тушаал хашсан}} | termend = {{if empty|{{{termend2|}}}|{{{term_end2|}}}}} | termstart = {{if empty|{{{termstart2|}}}|{{{term_start2|}}}}} | term = {{{term2|}}} | title = {{{title2|}}} | vicegovernor = {{if empty|{{{vicegovernor2|}}}|{{{vice_governor2|}}}}} | vicepresident = {{if empty|{{{vicepresident2|}}}|{{{vice_president2|}}}}} | vicepremier = {{if empty|{{{vicepremier2|}}}|{{{vice_premier2|}}}}} | viceprimeminister = {{if empty|{{{viceprimeminister2|}}}|{{{vice_prime_minister2|}}}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term|}}} }}}}}}<!-- -->{{Инфобокс албан тушаалтан/алба|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname|}}} | 1namedata = {{{1namedata|}}} | 2blankname = {{{2blankname|}}} | 2namedata = {{{2namedata|}}} | 3blankname = {{{3blankname|}}} | 3namedata = {{{3namedata|}}} | 4blankname = {{{4blankname|}}} | 4namedata = {{{4namedata|}}} | 5blankname = {{{5blankname|}}} | 5namedata = {{{5namedata|}}} | alongside = {{{alongside|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from|}}} | appointer = {{if empty|{{{appointer|}}}|{{{appointed|}}}}} | assembly = {{{assembly|}}} | assuming = {{{assuming|}}} | candidate = {{{candidate|}}} | chancellor = {{{chancellor|}}} | co-leader = {{{co-leader|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM|}}}|AM|MP}} = {{if empty|{{{constituency_AM|}}}|{{{constituency_MP|}}}}} | constituency = {{{constituency|}}} | convocation = {{{convocation|}}} | country = {{{country|}}} | deputy = {{{deputy|}}} | district = {{{district|}}} | election_date = {{{election_date|}}} | firstminister = {{if empty|{{{firstminister|}}}|{{{first_minister|}}}}} | governor-general = {{{governor-general|}}} | governor_general = {{{governor_general|}}} | governor = {{{governor|}}} | incumbent = {{{incumbent|}}} | jr/sr = {{{jr/sr|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state|}}} | leader = {{{leader|}}} | legislature = {{{legislature|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor|}}} | lieutenant = {{{lieutenant|}}} | majority_leader = {{if empty|{{{majorityleader|}}}|{{{majority_leader|}}}}} | majority = {{{majority|}}} | minister = {{{minister|}}} | minister_from = {{{minister_from|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader|}}} | minority_leader = {{if empty|{{{minorityleader|}}}|{{{minority_leader|}}}}} | monarch = {{{monarch|}}} | nominator = {{{nominator|}}} | nominee = {{{nominee|}}} | office = {{{office|}}} | opponent = {{{opponent|}}} | order = {{{order|}}} | parliament = {{{parliament|}}} | parliamentarygroup = {{if empty|{{{parliamentarygroup|}}}|{{{parliamentary_group|}}}}} | party_election = {{{party_election|}}} | predecessor = {{{predecessor|}}} | preceding = {{{preceding|}}} | preceded = {{{preceded|}}} | premier = {{{premier|}}} | president = {{{president|}}} | primeminister = {{if empty|{{{primeminister|}}}|{{{prime_minister|}}}}} | riding = {{{riding|}}} | runningmate = {{if empty|{{{runningmate|}}}|{{{running_mate|}}}}} | state_assembly = {{{state_assembly|}}} | state_delegate = {{{state_delegate|}}} | state_house = {{{state_house|}}} | state_legislature = {{{state_legislature|}}} | state_senate = {{{state_senate|}}} | state = {{{state|}}} | status = {{{status|}}} | suboffice = {{{suboffice|}}} | subterm = {{nobold|{{{subterm|}}}}} | succeeded = {{{succeeded|}}} | succeeding = {{{succeeding|}}} | successor = {{{successor|}}} | taoiseach = {{{taoiseach|}}} | termlabel = {{if empty|{{{term_label|}}}|{{{termlabel|}}}|Албан тушаал хашсан}} | termend = {{if empty|{{{termend|}}}|{{{term_end|}}}}} | termstart = {{if empty|{{{termstart|}}}|{{{term_start|}}}}} | term = {{{term|}}} | title = {{{title|}}} | vicegovernor = {{if empty|{{{vicegovernor|}}}|{{{vice_governor|}}}}} | vicepresident = {{if empty|{{{vicepresident|}}}|{{{vice_president|}}}}} | vicepremier = {{if empty|{{{vicepremier|}}}|{{{vice_premier|}}}}} | viceprimeminister = {{if empty|{{{viceprimeminister|}}}|{{{vice_prime_minister|}}}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term|}}} }}<!-- -->{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{Инфобокс албан тушаалтан/алба|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname1|}}} | 1namedata = {{{1namedata1|}}} | 2blankname = {{{2blankname1|}}} | 2namedata = {{{2namedata1|}}} | 3blankname = {{{3blankname1|}}} | 3namedata = {{{3namedata1|}}} | 4blankname = {{{4blankname1|}}} | 4namedata = {{{4namedata1|}}} | 5blankname = {{{5blankname1|}}} | 5namedata = {{{5namedata1|}}} | alongside = {{{alongside1|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from1|}}} | appointer = {{if empty|{{{appointer1|}}}|{{{appointed1|}}}}} | assembly = {{{assembly1|}}} | assuming = {{{assuming1|}}} | chancellor = {{{chancellor1|}}} | co-leader = {{{co-leader1|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM1|}}}|AM|MP}} = {{if empty|{{{constituency_AM1|}}}|{{{constituency_MP1|}}}}} | constituency = {{{constituency1|}}} | convocation = {{{convocation1|}}} | country = {{{country1|}}} | deputy = {{{deputy1|}}} | district = {{{district1|}}} | firstminister = {{if empty|{{{firstminister1|}}}|{{{first_minister1|}}}}} | governor-general = {{{governor-general1|}}} | governor_general = {{{governor_general1|}}} | governor = {{{governor1|}}} | jr/sr = {{{jr/sr1|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state1|}}} | leader = {{{leader1|}}} | legislature = {{{legislature1|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor1|}}} | lieutenant = {{{lieutenant1|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader1|}}} | minister_from = {{{minister_from1|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader1|}}} | majority_leader = {{if empty|{{{majorityleader1|}}}|{{{majority_leader1|}}}}} | majority = {{{majority1|}}} | minister = {{{minister1|}}} | minority_leader = {{if empty|{{{minorityleader1|}}}|{{{minority_leader1|}}}}} | monarch = {{{monarch1|}}} | nominator = {{{nominator1|}}} | office = {{{office1|}}} | order = {{{order1|}}} | parliament = {{{parliament1|}}} | parliamentarygroup = {{if empty|{{{parliamentarygroup1|}}}|{{{parliamentary_group1|}}}}} | predecessor = {{{predecessor1|}}} | preceding = {{{preceding1|}}} | preceded = {{{preceded1|}}} | premier = {{{premier1|}}} | president = {{{president1|}}} | primeminister = {{if empty|{{{primeminister1|}}}|{{{prime_minister1|}}}}} | riding = {{{riding1|}}} | state_assembly = {{{state_assembly1|}}} | state_delegate = {{{state_delegate1|}}} | state_house = {{{state_house1|}}} | state_legislature = {{{state_legislature1|}}} | state_senate = {{{state_senate1|}}} | state = {{{state1|}}} | status = {{{status1|}}} | subterm = {{nobold|{{{subterm1|}}}}} | suboffice = {{{suboffice1|}}} | succeeded = {{{succeeded1|}}} | succeeding = {{{succeeding1|}}} | successor = {{{successor1|}}} | taoiseach = {{{taoiseach1|}}} | termlabel = {{if empty|{{{term_label1|}}}|{{{termlabel1|}}}|Албан тушаал хашсан}} | termend = {{if empty|{{{termend1|}}}|{{{term_end1|}}}}} | termstart = {{if empty|{{{termstart1|}}}|{{{term_start1|}}}}} | term = {{{term1|}}} | title = {{{title1|}}} | vicegovernor = {{if empty|{{{vicegovernor1|}}}|{{{vice_governor1|}}}}} | vicepresident = {{if empty|{{{vicepresident1|}}}|{{{vice_president1|}}}}} | vicepremier = {{if empty|{{{vicepremier1|}}}|{{{vice_premier1|}}}}} | viceprimeminister = {{if empty|{{{viceprimeminister1|}}}|{{{vice_prime_minister1|}}}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term1|}}} }}}}<!-- -->{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{#if:{{{speaker|}}}|| {{Инфобокс албан тушаалтан/алба|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname2|}}} | 1namedata = {{{1namedata2|}}} | 2blankname = {{{2blankname2|}}} | 2namedata = {{{2namedata2|}}} | 3blankname = {{{3blankname2|}}} | 3namedata = {{{3namedata2|}}} | 4blankname = {{{4blankname2|}}} | 4namedata = {{{4namedata2|}}} | 5blankname = {{{5blankname2|}}} | 5namedata = {{{5namedata2|}}} | alongside = {{{alongside2|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from2|}}} | appointer = {{if empty|{{{appointer2|}}}|{{{appointed2|}}}}} | assembly = {{{assembly2|}}} | assuming = {{{assuming2|}}} | chancellor = {{{chancellor2|}}} | co-leader = {{{co-leader2|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM2|}}}|AM|MP}} = {{if empty|{{{constituency_AM2|}}}|{{{constituency_MP2|}}}}} | constituency = {{{constituency2|}}} | convocation = {{{convocation2|}}} | country = {{{country2|}}} | deputy = {{{deputy2|}}} | district = {{{district2|}}} | firstminister = {{if empty|{{{firstminister2|}}}|{{{first_minister2|}}}}} | governor-general = {{{governor-general2|}}} | governor_general = {{{governor_general2|}}} | governor = {{{governor2|}}} | jr/sr = {{{jr/sr2|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state2|}}} | leader = {{{leader2|}}} | legislature = {{{legislature2|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor2|}}} | lieutenant = {{{lieutenant2|}}} | majority_leader = {{if empty|{{{majorityleader2|}}}|{{{majority_leader2|}}}}} | minister_from = {{{minister_from2|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader2|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader2|}}} | majority = {{{majority2|}}} | minister = {{{minister2|}}} | minority_leader = {{if empty|{{{minorityleader2|}}}|{{{minority_leader2|}}}}} | monarch = {{{monarch2|}}} | nominator = {{{nominator2|}}} | office = {{{office2|}}} | order = {{{order2|}}} | parliament = {{{parliament2|}}} | parliamentarygroup = {{if empty|{{{parliamentarygroup2|}}}|{{{parliamentary_group2|}}}}} | predecessor = {{{predecessor2|}}} | preceding = {{{preceding2|}}} | preceded = {{{preceded2|}}} | premier = {{{premier2|}}} | president = {{{president2|}}} | primeminister = {{if empty|{{{primeminister2|}}}|{{{prime_minister2|}}}}} | riding = {{{riding2|}}} | state_assembly = {{{state_assembly2|}}} | state_delegate = {{{state_delegate2|}}} | state_house = {{{state_house2|}}} | state_legislature = {{{state_legislature2|}}} | state_senate = {{{state_senate2|}}} | state = {{{state2|}}} | status = {{{status2|}}} | subterm = {{nobold|{{{subterm2|}}}}} | suboffice = {{{suboffice2|}}} | succeeded = {{{succeeded2|}}} | succeeding = {{{succeeding2|}}} | successor = {{{successor2|}}} | taoiseach = {{{taoiseach2|}}} | termlabel = {{if empty|{{{term_label2|}}}|{{{termlabel2|}}}|Албан тушаал хашсан}} | termend = {{if empty|{{{termend2|}}}|{{{term_end2|}}}}} | termstart = {{if empty|{{{termstart2|}}}|{{{term_start2|}}}}} | term = {{{term2|}}} | title = {{{title2|}}} | vicegovernor = {{if empty|{{{vicegovernor2|}}}|{{{vice_governor2|}}}}} | vicepresident = {{if empty|{{{vicepresident2|}}}|{{{vice_president2|}}}}} | vicepremier = {{if empty|{{{vicepremier2|}}}|{{{vice_premier2|}}}}} | viceprimeminister = {{if empty|{{{viceprimeminister2|}}}|{{{vice_prime_minister2|}}}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term2|}}} }}}}}}<!-- -->{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{Инфобокс албан тушаалтан/алба|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname3|}}} | 1namedata = {{{1namedata3|}}} | 2blankname = {{{2blankname3|}}} | 2namedata = {{{2namedata3|}}} | 3blankname = {{{3blankname3|}}} | 3namedata = {{{3namedata3|}}} | 4blankname = {{{4blankname3|}}} | 4namedata = {{{4namedata3|}}} | 5blankname = {{{5blankname3|}}} | 5namedata = {{{5namedata3|}}} | alongside = {{{alongside3|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from3|}}} | appointer = {{if empty|{{{appointer3|}}}|{{{appointed3|}}}}} | assembly = {{{assembly3|}}} | assuming = {{{assuming3|}}} | chancellor = {{{chancellor3|}}} | co-leader = {{{co-leader3|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM3|}}}|AM|MP}} = {{if empty|{{{constituency_AM3|}}}|{{{constituency_MP3|}}}}} | constituency = {{{constituency3|}}} | convocation = {{{convocation3|}}} | country = {{{country3|}}} | deputy = {{{deputy3|}}} | district = {{{district3|}}} | firstminister = {{if empty|{{{firstminister3|}}}|{{{first_minister3|}}}}} | governor-general = {{{governor-general3|}}} | governor_general = {{{governor_general3|}}} | governor = {{{governor3|}}} | jr/sr = {{{jr/sr3|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state3|}}} | leader = {{{leader3|}}} | legislature = {{{legislature3|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor3|}}} | lieutenant = {{{lieutenant3|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader3|}}} | minister_from = {{{minister_from3|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader3|}}} | majority_leader = {{if empty|{{{majorityleader3|}}}|{{{majority_leader3|}}}}} | majority = {{{majority3|}}} | minister = {{{minister3|}}} | minority_leader = {{if empty|{{{minorityleader3|}}}|{{{minority_leader3|}}}}} | monarch = {{{monarch3|}}} | nominator = {{{nominator3|}}} | office = {{{office3|}}} | order = {{{order3|}}} | parliament = {{{parliament3|}}} | parliamentarygroup = {{if empty|{{{parliamentarygroup3|}}}|{{{parliamentary_group3|}}}}} | predecessor = {{{predecessor3|}}} | preceding = {{{preceding3|}}} | preceded = {{{preceded3|}}} | premier = {{{premier3|}}} | president = {{{president3|}}} | primeminister = {{if empty|{{{primeminister3|}}}|{{{prime_minister3|}}}}} | riding = {{{riding3|}}} | state_assembly = {{{state_assembly3|}}} | state_delegate = {{{state_delegate3|}}} | state_house = {{{state_house3|}}} | state_legislature = {{{state_legislature3|}}} | state_senate = {{{state_senate3|}}} | state = {{{state3|}}} | status = {{{status3|}}} | subterm = {{nobold|{{{subterm3|}}}}} | suboffice = {{{suboffice3|}}} | succeeded = {{{succeeded3|}}} | succeeding = {{{succeeding3|}}} | successor = {{{successor3|}}} | taoiseach = {{{taoiseach3|}}} | termlabel = {{if empty|{{{term_label3|}}}|{{{termlabel3|}}}|Албан тушаал хашсан}} | termend = {{if empty|{{{termend3|}}}|{{{term_end3|}}}}} | termstart = {{if empty|{{{termstart3|}}}|{{{term_start3|}}}}} | term = {{{term3|}}} | title = {{{title3|}}} | vicegovernor = {{if empty|{{{vicegovernor3|}}}|{{{vice_governor3|}}}}} | vicepresident = {{if empty|{{{vicepresident3|}}}|{{{vice_president3|}}}}} | vicepremier = {{if empty|{{{vicepremier3|}}}|{{{vice_premier3|}}}}} | viceprimeminister = {{if empty|{{{viceprimeminister3|}}}|{{{vice_prime_minister3|}}}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term3|}}} }}}}<!-- -->{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{Инфобокс албан тушаалтан/алба|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname4|}}} | 1namedata = {{{1namedata4|}}} | 2blankname = {{{2blankname4|}}} | 2namedata = {{{2namedata4|}}} | 3blankname = {{{3blankname4|}}} | 3namedata = {{{3namedata4|}}} | 4blankname = {{{4blankname4|}}} | 4namedata = {{{4namedata4|}}} | 5blankname = {{{5blankname4|}}} | 5namedata = {{{5namedata4|}}} | alongside = {{{alongside4|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from4|}}} | appointer = {{if empty|{{{appointer4|}}}|{{{appointed4|}}}}} | assembly = {{{assembly4|}}} | assuming = {{{assuming4|}}} | chancellor = {{{chancellor4|}}} | co-leader = {{{co-leader4|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM4|}}}|AM|MP}} = {{if empty|{{{constituency_AM4|}}}|{{{constituency_MP4|}}}}} | constituency = {{{constituency4|}}} | convocation = {{{convocation4|}}} | country = {{{country4|}}} | deputy = {{{deputy4|}}} | district = {{{district4|}}} | firstminister = {{if empty|{{{firstminister4|}}}|{{{first_minister4|}}}}} | governor-general = {{{governor-general4|}}} | governor_general = {{{governor_general4|}}} | governor = {{{governor4|}}} | jr/sr = {{{jr/sr4|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state4|}}} | leader = {{{leader4|}}} | legislature = {{{legislature4|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor4|}}} | lieutenant = {{{lieutenant4|}}} | minister_from = {{{minister_from4|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader4|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader4|}}} | majority_leader = {{if empty|{{{majorityleader4|}}}|{{{majority_leader4|}}}}} | majority = {{{majority4|}}} | minister = {{{minister4|}}} | minority_leader = {{if empty|{{{minorityleader4|}}}|{{{minority_leader4|}}}}} | monarch = {{{monarch4|}}} | nominator = {{{nominator4|}}} | office = {{{office4|}}} | order = {{{order4|}}} | parliament = {{{parliament4|}}} | parliamentarygroup = {{if empty|{{{parliamentarygroup4|}}}|{{{parliamentary_group4|}}}}} | predecessor = {{{predecessor4|}}} | preceding = {{{preceding4|}}} | preceded = {{{preceded4|}}} | premier = {{{premier4|}}} | president = {{{president4|}}} | primeminister = {{if empty|{{{primeminister4|}}}|{{{prime_minister4|}}}}} | riding = {{{riding4|}}} | state_assembly = {{{state_assembly4|}}} | state_delegate = {{{state_delegate4|}}} | state_house = {{{state_house4|}}} | state_legislature = {{{state_legislature4|}}} | state_senate = {{{state_senate4|}}} | state = {{{state4|}}} | status = {{{status4|}}} | subterm = {{nobold|{{{subterm4|}}}}} | suboffice = {{{suboffice4|}}} | succeeded = {{{succeeded4|}}} | succeeding = {{{succeeding4|}}} | successor = {{{successor4|}}} | taoiseach = {{{taoiseach4|}}} | termlabel = {{if empty|{{{term_label4|}}}|{{{termlabel4|}}}|Албан тушаал хашсан}} | termend = {{if empty|{{{termend4|}}}|{{{term_end4|}}}}} | termstart = {{if empty|{{{termstart4|}}}|{{{term_start4|}}}}} | term = {{{term4|}}} | title = {{{title4|}}} | vicegovernor = {{if empty|{{{vicegovernor4|}}}|{{{vice_governor4|}}}}} | vicepresident = {{if empty|{{{vicepresident4|}}}|{{{vice_president4|}}}}} | vicepremier = {{if empty|{{{vicepremier4|}}}|{{{vice_premier4|}}}}} | viceprimeminister = {{if empty|{{{viceprimeminister4|}}}|{{{vice_prime_minister4|}}}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term4|}}} }}}}<!-- -->{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{Инфобокс албан тушаалтан/алба|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname5|}}} | 1namedata = {{{1namedata5|}}} | 2blankname = {{{2blankname5|}}} | 2namedata = {{{2namedata5|}}} | 3blankname = {{{3blankname5|}}} | 3namedata = {{{3namedata5|}}} | 4blankname = {{{4blankname5|}}} | 4namedata = {{{4namedata5|}}} | 5blankname = {{{5blankname5|}}} | 5namedata = {{{5namedata5|}}} | alongside = {{{alongside5|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from5|}}} | appointer = {{if empty|{{{appointer5|}}}|{{{appointed5|}}}}} | assembly = {{{assembly5|}}} | assuming = {{{assuming5|}}} | chancellor = {{{chancellor5|}}} | co-leader = {{{co-leader5|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM5|}}}|AM|MP}} = {{if empty|{{{constituency_AM5|}}}|{{{constituency_MP5|}}}}} | constituency = {{{constituency5|}}} | convocation = {{{convocation5|}}} | country = {{{country5|}}} | deputy = {{{deputy5|}}} | district = {{{district5|}}} | firstminister = {{if empty|{{{firstminister5|}}}|{{{first_minister5|}}}}} | governor-general = {{{governor-general5|}}} | governor_general = {{{governor_general5|}}} | governor = {{{governor5|}}} | jr/sr = {{{jr/sr5|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state5|}}} | leader = {{{leader5|}}} | legislature = {{{legislature5|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor5|}}} | lieutenant = {{{lieutenant5|}}} | minister_from = {{{minister_from5|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader5|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader5|}}} | majority_leader = {{if empty|{{{majorityleader5|}}}|{{{majority_leader5|}}}}} | majority = {{{majority5|}}} | minister = {{{minister5|}}} | minority_leader = {{if empty|{{{minorityleader5|}}}|{{{minority_leader5|}}}}} | monarch = {{{monarch5|}}} | nominator = {{{nominator5|}}} | office = {{{office5|}}} | order = {{{order5|}}} | parliament = {{{parliament5|}}} | parliamentarygroup = {{if empty|{{{parliamentarygroup5|}}}|{{{parliamentary_group5|}}}}} | predecessor = {{{predecessor5|}}} | preceding = {{{preceding5|}}} | preceded = {{{preceded5|}}} | premier = {{{premier5|}}} | president = {{{president5|}}} | primeminister = {{if empty|{{{primeminister5|}}}|{{{prime_minister5|}}}}} | riding = {{{riding5|}}} | state_assembly = {{{state_assembly5|}}} | state_delegate = {{{state_delegate5|}}} | state_house = {{{state_house5|}}} | state_legislature = {{{state_legislature5|}}} | state_senate = {{{state_senate5|}}} | state = {{{state5|}}} | status = {{{status5|}}} | subterm = {{nobold|{{{subterm5|}}}}} | suboffice = {{{suboffice5|}}} | succeeded = {{{succeeded5|}}} | succeeding = {{{succeeding5|}}} | successor = {{{successor5|}}} | taoiseach = {{{taoiseach5|}}} | termlabel = {{if empty|{{{term_label5|}}}|{{{termlabel5|}}}|Албан тушаал хашсан}} | termend = {{if empty|{{{termend5|}}}|{{{term_end5|}}}}} | termstart = {{if empty|{{{termstart5|}}}|{{{term_start5|}}}}} | term = {{{term5|}}} | title = {{{title5|}}} | vicegovernor = {{if empty|{{{vicegovernor5|}}}|{{{vice_governor5|}}}}} | vicepresident = {{if empty|{{{vicepresident5|}}}|{{{vice_president5|}}}}} | vicepremier = {{if empty|{{{vicepremier5|}}}|{{{vice_premier5|}}}}} | viceprimeminister = {{if empty|{{{viceprimeminister5|}}}|{{{vice_prime_minister5|}}}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term5|}}} }}}}<!-- -->{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{Инфобокс албан тушаалтан/алба|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname6|}}} | 1namedata = {{{1namedata6|}}} | 2blankname = {{{2blankname6|}}} | 2namedata = {{{2namedata6|}}} | 3blankname = {{{3blankname6|}}} | 3namedata = {{{3namedata6|}}} | 4blankname = {{{4blankname6|}}} | 4namedata = {{{4namedata6|}}} | 5blankname = {{{5blankname6|}}} | 5namedata = {{{5namedata6|}}} | alongside = {{{alongside6|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from6|}}} | appointer = {{if empty|{{{appointer6|}}}|{{{appointed6|}}}}} | assembly = {{{assembly6|}}} | assuming = {{{assuming6|}}} | chancellor = {{{chancellor6|}}} | co-leader = {{{co-leader6|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM6|}}}|AM|MP}} = {{if empty|{{{constituency_AM6|}}}|{{{constituency_MP6|}}}}} | constituency = {{{constituency6|}}} | convocation = {{{convocation6|}}} | country = {{{country6|}}} | deputy = {{{deputy6|}}} | district = {{{district6|}}} | firstminister = {{if empty|{{{firstminister6|}}}|{{{first_minister6|}}}}} | governor-general = {{{governor-general6|}}} | governor_general = {{{governor_general6|}}} | governor = {{{governor6|}}} | jr/sr = {{{jr/sr6|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state6|}}} | leader = {{{leader6|}}} | legislature = {{{legislature6|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor6|}}} | lieutenant = {{{lieutenant6|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader6|}}} | minister_from = {{{minister_from6|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader6|}}} | majority_leader = {{if empty|{{{majorityleader6|}}}|{{{majority_leader6|}}}}} | majority = {{{majority6|}}} | minister = {{{minister6|}}} | minority_leader = {{if empty|{{{minorityleader6|}}}|{{{minority_leader6|}}}}} | monarch = {{{monarch6|}}} | nominator = {{{nominator6|}}} | office = {{{office6|}}} | order = {{{order6|}}} | parliament = {{{parliament6|}}} | parliamentarygroup = {{if empty|{{{parliamentarygroup6|}}}|{{{parliamentary_group6|}}}}} | predecessor = {{{predecessor6|}}} | preceding = {{{preceding6|}}} | preceded = {{{preceded6|}}} | premier = {{{premier6|}}} | president = {{{president6|}}} | primeminister = {{if empty|{{{primeminister6|}}}|{{{prime_minister6|}}}}} | riding = {{{riding6|}}} | state_assembly = {{{state_assembly6|}}} | state_delegate = {{{state_delegate6|}}} | state_house = {{{state_house6|}}} | state_legislature = {{{state_legislature6|}}} | state_senate = {{{state_senate6|}}} | state = {{{state6|}}} | status = {{{status6|}}} | subterm = {{nobold|{{{subterm6|}}}}} | suboffice = {{{suboffice6|}}} | succeeded = {{{succeeded6|}}} | succeeding = {{{succeeding6|}}} | successor = {{{successor6|}}} | taoiseach = {{{taoiseach6|}}} | termlabel = {{if empty|{{{term_label6|}}}|{{{termlabel6|}}}|Албан тушаал хашсан}} | termend = {{if empty|{{{termend6|}}}|{{{term_end6|}}}}} | termstart = {{if empty|{{{termstart6|}}}|{{{term_start6|}}}}} | term = {{{term6|}}} | title = {{{title6|}}} | vicegovernor = {{if empty|{{{vicegovernor6|}}}|{{{vice_governor6|}}}}} | vicepresident = {{if empty|{{{vicepresident6|}}}|{{{vice_president6|}}}}} | vicepremier = {{if empty|{{{vicepremier6|}}}|{{{vice_premier6|}}}}} | viceprimeminister = {{if empty|{{{viceprimeminister6|}}}|{{{vice_prime_minister6|}}}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term6|}}} }}}}<!-- -->{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{Инфобокс албан тушаалтан/алба|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname7|}}} | 1namedata = {{{1namedata7|}}} | 2blankname = {{{2blankname7|}}} | 2namedata = {{{2namedata7|}}} | 3blankname = {{{3blankname7|}}} | 3namedata = {{{3namedata7|}}} | 4blankname = {{{4blankname7|}}} | 4namedata = {{{4namedata7|}}} | 5blankname = {{{5blankname7|}}} | 5namedata = {{{5namedata7|}}} | alongside = {{{alongside7|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from7|}}} | appointer = {{if empty|{{{appointer7|}}}|{{{appointed7|}}}}} | assembly = {{{assembly7|}}} | assuming = {{{assuming7|}}} | chancellor = {{{chancellor7|}}} | co-leader = {{{co-leader7|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM7|}}}|AM|MP}} = {{if empty|{{{constituency_AM7|}}}|{{{constituency_MP7|}}}}} | constituency = {{{constituency7|}}} | convocation = {{{convocation7|}}} | country = {{{country7|}}} | deputy = {{{deputy7|}}} | district = {{{district7|}}} | firstminister = {{if empty|{{{firstminister7|}}}|{{{first_minister7|}}}}} | governor-general = {{{governor-general7|}}} | governor_general = {{{governor_general7|}}} | governor = {{{governor7|}}} | jr/sr = {{{jr/sr7|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state7|}}} | leader = {{{leader7|}}} | legislature = {{{legislature7|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor7|}}} | lieutenant = {{{lieutenant7|}}} | minister_from = {{{minister_from7|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader7|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader7|}}} | majority_leader = {{if empty|{{{majorityleader7|}}}|{{{majority_leader7|}}}}} | majority = {{{majority7|}}} | minister = {{{minister7|}}} | minority_leader = {{if empty|{{{minorityleader7|}}}|{{{minority_leader7|}}}}} | monarch = {{{monarch7|}}} | nominator = {{{nominator7|}}} | office = {{{office7|}}} | order = {{{order7|}}} | parliament = {{{parliament7|}}} | parliamentarygroup = {{if empty|{{{parliamentarygroup7|}}}|{{{parliamentary_group7|}}}}} | predecessor = {{{predecessor7|}}} | preceding = {{{preceding7|}}} | preceded = {{{preceded7|}}} | premier = {{{premier7|}}} | president = {{{president7|}}} | primeminister = {{if empty|{{{primeminister7|}}}|{{{prime_minister7|}}}}} | riding = {{{riding7|}}} | state_assembly = {{{state_assembly7|}}} | state_delegate = {{{state_delegate7|}}} | state_house = {{{state_house7|}}} | state_legislature = {{{state_legislature7|}}} | state_senate = {{{state_senate7|}}} | state = {{{state7|}}} | status = {{{status7|}}} | subterm = {{nobold|{{{subterm7|}}}}} | suboffice = {{{suboffice7|}}} | succeeded = {{{succeeded7|}}} | succeeding = {{{succeeding7|}}} | successor = {{{successor7|}}} | taoiseach = {{{taoiseach7|}}} | termlabel = {{if empty|{{{term_label7|}}}|{{{termlabel7|}}}|Албан тушаал хашсан}} | termend = {{if empty|{{{termend7|}}}|{{{term_end7|}}}}} | termstart = {{if empty|{{{termstart7|}}}|{{{term_start7|}}}}} | term = {{{term7|}}} | title = {{{title7|}}} | vicegovernor = {{if empty|{{{vicegovernor7|}}}|{{{vice_governor7|}}}}} | vicepresident = {{if empty|{{{vicepresident7|}}}|{{{vice_president7|}}}}} | vicepremier = {{if empty|{{{vicepremier7|}}}|{{{vice_premier7|}}}}} | viceprimeminister = {{if empty|{{{viceprimeminister7|}}}|{{{vice_prime_minister7|}}}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term7|}}} }}}}<!-- -->{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{Инфобокс албан тушаалтан/алба|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname8|}}} | 1namedata = {{{1namedata8|}}} | 2blankname = {{{2blankname8|}}} | 2namedata = {{{2namedata8|}}} | 3blankname = {{{3blankname8|}}} | 3namedata = {{{3namedata8|}}} | 4blankname = {{{4blankname8|}}} | 4namedata = {{{4namedata8|}}} | 5blankname = {{{5blankname8|}}} | 5namedata = {{{5namedata8|}}} | alongside = {{{alongside8|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from8|}}} | appointer = {{if empty|{{{appointer8|}}}|{{{appointed8|}}}}} | assembly = {{{assembly8|}}} | assuming = {{{assuming8|}}} | chancellor = {{{chancellor8|}}} | co-leader = {{{co-leader8|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM8|}}}|AM|MP}} = {{if empty|{{{constituency_AM8|}}}|{{{constituency_MP8|}}}}} | constituency = {{{constituency8|}}} | convocation = {{{convocation8|}}} | country = {{{country8|}}} | deputy = {{{deputy8|}}} | district = {{{district8|}}} | firstminister = {{if empty|{{{firstminister8|}}}|{{{first_minister8|}}}}} | governor-general = {{{governor-general8|}}} | governor_general = {{{governor_general8|}}} | governor = {{{governor8|}}} | jr/sr = {{{jr/sr8|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state8|}}} | leader = {{{leader8|}}} | legislature = {{{legislature8|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor8|}}} | lieutenant = {{{lieutenant8|}}} | minister_from = {{{minister_from8|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader8|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader8|}}} | majority_leader = {{if empty|{{{majorityleader8|}}}|{{{majority_leader8|}}}}} | majority = {{{majority8|}}} | minister = {{{minister8|}}} | minority_leader = {{if empty|{{{minorityleader8|}}}|{{{minority_leader8|}}}}} | monarch = {{{monarch8|}}} | nominator = {{{nominator8|}}} | office = {{{office8|}}} | order = {{{order8|}}} | parliament = {{{parliament8|}}} | parliamentarygroup = {{if empty|{{{parliamentarygroup8|}}}|{{{parliamentary_group8|}}}}} | predecessor = {{{predecessor8|}}} | preceding = {{{preceding8|}}} | preceded = {{{preceded8|}}} | premier = {{{premier8|}}} | president = {{{president8|}}} | primeminister = {{if empty|{{{primeminister8|}}}|{{{prime_minister8|}}}}} | riding = {{{riding8|}}} | state_assembly = {{{state_assembly8|}}} | state_delegate = {{{state_delegate8|}}} | state_house = {{{state_house8|}}} | state_legislature = {{{state_legislature8|}}} | state_senate = {{{state_senate8|}}} | state = {{{state8|}}} | status = {{{status8|}}} | subterm = {{nobold|{{{subterm8|}}}}} | suboffice = {{{suboffice8|}}} | succeeded = {{{succeeded8|}}} | succeeding = {{{succeeding8|}}} | successor = {{{successor8|}}} | taoiseach = {{{taoiseach8|}}} | termlabel = {{if empty|{{{term_label8|}}}|{{{termlabel8|}}}|Албан тушаал хашсан}} | termend = {{if empty|{{{termend8|}}}|{{{term_end8|}}}}} | termstart = {{if empty|{{{termstart8|}}}|{{{term_start8|}}}}} | term = {{{term8|}}} | title = {{{title8|}}} | vicegovernor = {{if empty|{{{vicegovernor8|}}}|{{{vice_governor8|}}}}} | vicepresident = {{if empty|{{{vicepresident8|}}}|{{{vice_president8|}}}}} | vicepremier = {{if empty|{{{vicepremier8|}}}|{{{vice_premier8|}}}}} | viceprimeminister = {{if empty|{{{viceprimeminister8|}}}|{{{vice_prime_minister8|}}}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term8|}}} }}}}<!-- -->{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{Инфобокс албан тушаалтан/алба|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname9|}}} | 1namedata = {{{1namedata9|}}} | 2blankname = {{{2blankname9|}}} | 2namedata = {{{2namedata9|}}} | 3blankname = {{{3blankname9|}}} | 3namedata = {{{3namedata9|}}} | 4blankname = {{{4blankname9|}}} | 4namedata = {{{4namedata9|}}} | 5blankname = {{{5blankname9|}}} | 5namedata = {{{5namedata9|}}} | alongside = {{{alongside9|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from9|}}} | appointer = {{if empty|{{{appointer9|}}}|{{{appointed9|}}}}} | assembly = {{{assembly9|}}} | assuming = {{{assuming9|}}} | chancellor = {{{chancellor9|}}} | co-leader = {{{co-leader9|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM9|}}}|AM|MP}} = {{if empty|{{{constituency_AM9|}}}|{{{constituency_MP9|}}}}} | constituency = {{{constituency9|}}} | convocation = {{{convocation9|}}} | country = {{{country9|}}} | deputy = {{{deputy9|}}} | district = {{{district9|}}} | firstminister = {{if empty|{{{firstminister9|}}}|{{{first_minister9|}}}}} | governor-general = {{{governor-general9|}}} | governor_general = {{{governor_general9|}}} | governor = {{{governor9|}}} | jr/sr = {{{jr/sr9|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state9|}}} | leader = {{{leader9|}}} | legislature = {{{legislature9|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor9|}}} | lieutenant = {{{lieutenant9|}}} | minister_from = {{{minister_from9|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader9|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader9|}}} | majority_leader = {{if empty|{{{majorityleader9|}}}|{{{majority_leader9|}}}}} | majority = {{{majority9|}}} | minister = {{{minister9|}}} | minority_leader = {{if empty|{{{minorityleader9|}}}|{{{minority_leader9|}}}}} | monarch = {{{monarch9|}}} | nominator = {{{nominator9|}}} | office = {{{office9|}}} | order = {{{order9|}}} | parliament = {{{parliament9|}}} | parliamentarygroup = {{if empty|{{{parliamentarygroup9|}}}|{{{parliamentary_group9|}}}}} | predecessor = {{{predecessor9|}}} | preceding = {{{preceding9|}}} | preceded = {{{preceded9|}}} | premier = {{{premier9|}}} | president = {{{president9|}}} | primeminister = {{if empty|{{{primeminister9|}}}|{{{prime_minister9|}}}}} | riding = {{{riding9|}}} | state_assembly = {{{state_assembly9|}}} | state_delegate = {{{state_delegate9|}}} | state_house = {{{state_house9|}}} | state_legislature = {{{state_legislature9|}}} | state_senate = {{{state_senate9|}}} | state = {{{state9|}}} | status = {{{status9|}}} | subterm = {{nobold|{{{subterm9|}}}}} | suboffice = {{{suboffice9|}}} | succeeded = {{{succeeded9|}}} | succeeding = {{{succeeding9|}}} | successor = {{{successor9|}}} | taoiseach = {{{taoiseach9|}}} | termlabel = {{if empty|{{{term_label9|}}}|{{{termlabel9|}}}|Албан тушаал хашсан}} | termend = {{if empty|{{{termend9|}}}|{{{term_end9|}}}}} | termstart = {{if empty|{{{termstart9|}}}|{{{term_start9|}}}}} | term = {{{term9|}}} | title = {{{title9|}}} | vicegovernor = {{if empty|{{{vicegovernor9|}}}|{{{vice_governor9|}}}}} | vicepresident = {{if empty|{{{vicepresident9|}}}|{{{vice_president9|}}}}} | vicepremier = {{if empty|{{{vicepremier9|}}}|{{{vice_premier9|}}}}} | viceprimeminister = {{if empty|{{{viceprimeminister9|}}}|{{{vice_prime_minister9|}}}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term9|}}} }}}}<!-- -->{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{Инфобокс албан тушаалтан/алба|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname10|}}} | 1namedata = {{{1namedata10|}}} | 2blankname = {{{2blankname10|}}} | 2namedata = {{{2namedata10|}}} | 3blankname = {{{3blankname10|}}} | 3namedata = {{{3namedata10|}}} | 4blankname = {{{4blankname10|}}} | 4namedata = {{{4namedata10|}}} | 5blankname = {{{5blankname10|}}} | 5namedata = {{{5namedata10|}}} | alongside = {{{alongside10|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from10|}}} | appointer = {{if empty|{{{appointer10|}}}|{{{appointed10|}}}}} | assembly = {{{assembly10|}}} | assuming = {{{assuming10|}}} | chancellor = {{{chancellor10|}}} | co-leader = {{{co-leader10|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM10|}}}|AM|MP}} = {{if empty|{{{constituency_AM10|}}}|{{{constituency_MP10|}}}}} | constituency = {{{constituency10|}}} | convocation = {{{convocation10|}}} | country = {{{country10|}}} | deputy = {{{deputy10|}}} | district = {{{district10|}}} | firstminister = {{if empty|{{{firstminister10|}}}|{{{first_minister10|}}}}} | governor-general = {{{governor-general10|}}} | governor_general = {{{governor_general10|}}} | governor = {{{governor10|}}} | jr/sr = {{{jr/sr10|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state10|}}} | leader = {{{leader10|}}} | legislature = {{{legislature10|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor10|}}} | lieutenant = {{{lieutenant10|}}} | minister_from = {{{minister_from10|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader10|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader10|}}} | majority_leader = {{if empty|{{{majorityleader10|}}}|{{{majority_leader10|}}}}} | majority = {{{majority10|}}} | minister = {{{minister10|}}} | minority_leader = {{if empty|{{{minorityleader10|}}}|{{{minority_leader10|}}}}} | monarch = {{{monarch10|}}} | nominator = {{{nominator10|}}} | office = {{{office10|}}} | order = {{{order10|}}} | parliament = {{{parliament10|}}} | parliamentarygroup = {{if empty|{{{parliamentarygroup10|}}}|{{{parliamentary_group10|}}}}} | predecessor = {{{predecessor10|}}} | preceding = {{{preceding10|}}} | preceded = {{{preceded10|}}} | premier = {{{premier10|}}} | president = {{{president10|}}} | primeminister = {{if empty|{{{primeminister10|}}}|{{{prime_minister10|}}}}} | riding = {{{riding10|}}} | state_assembly = {{{state_assembly10|}}} | state_delegate = {{{state_delegate10|}}} | state_house = {{{state_house10|}}} | state_legislature = {{{state_legislature10|}}} | state_senate = {{{state_senate10|}}} | state = {{{state10|}}} | status = {{{status10|}}} | subterm = {{nobold|{{{subterm10|}}}}} | suboffice = {{{suboffice10|}}} | succeeded = {{{succeeded10|}}} | succeeding = {{{succeeding10|}}} | successor = {{{successor10|}}} | taoiseach = {{{taoiseach10|}}} | termlabel = {{if empty|{{{term_label10|}}}|{{{termlabel10|}}}|Албан тушаал хашсан}} | termend = {{if empty|{{{termend10|}}}|{{{term_end10|}}}}} | termstart = {{if empty|{{{termstart10|}}}|{{{term_start10|}}}}} | term = {{{term10|}}} | title = {{{title10|}}} | vicegovernor = {{if empty|{{{vicegovernor10|}}}|{{{vice_governor10|}}}}} | vicepresident = {{if empty|{{{vicepresident10|}}}|{{{vice_president10|}}}}} | vicepremier = {{if empty|{{{vicepremier10|}}}|{{{vice_premier10|}}}}} | viceprimeminister = {{if empty|{{{viceprimeminister10|}}}|{{{vice_prime_minister10|}}}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term10|}}} }}}}<!-- -->{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{Инфобокс албан тушаалтан/алба|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname11|}}} | 1namedata = {{{1namedata11|}}} | 2blankname = {{{2blankname11|}}} | 2namedata = {{{2namedata11|}}} | 3blankname = {{{3blankname11|}}} | 3namedata = {{{3namedata11|}}} | 4blankname = {{{4blankname11|}}} | 4namedata = {{{4namedata11|}}} | 5blankname = {{{5blankname11|}}} | 5namedata = {{{5namedata11|}}} | alongside = {{{alongside11|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from11|}}} | appointer = {{if empty|{{{appointer11|}}}|{{{appointed11|}}}}} | assembly = {{{assembly11|}}} | assuming = {{{assuming11|}}} | chancellor = {{{chancellor11|}}} | co-leader = {{{co-leader11|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM11|}}}|AM|MP}} = {{if empty|{{{constituency_AM11|}}}|{{{constituency_MP11|}}}}} | constituency = {{{constituency11|}}} | convocation = {{{convocation11|}}} | country = {{{country11|}}} | deputy = {{{deputy11|}}} | district = {{{district11|}}} | firstminister = {{if empty|{{{firstminister11|}}}|{{{first_minister11|}}}}} | governor-general = {{{governor-general11|}}} | governor_general = {{{governor_general11|}}} | governor = {{{governor11|}}} | jr/sr = {{{jr/sr11|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state11|}}} | leader = {{{leader11|}}} | legislature = {{{legislature11|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor11|}}} | lieutenant = {{{lieutenant11|}}} | minister_from = {{{minister_from11|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader11|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader11|}}} | majority_leader = {{if empty|{{{majorityleader11|}}}|{{{majority_leader11|}}}}} | majority = {{{majority11|}}} | minister = {{{minister11|}}} | minority_leader = {{if empty|{{{minorityleader11|}}}|{{{minority_leader11|}}}}} | monarch = {{{monarch11|}}} | nominator = {{{nominator11|}}} | office = {{{office11|}}} | order = {{{order11|}}} | parliament = {{{parliament11|}}} | parliamentarygroup = {{if empty|{{{parliamentarygroup11|}}}|{{{parliamentary_group11|}}}}} | predecessor = {{{predecessor11|}}} | preceding = {{{preceding11|}}} | preceded = {{{preceded11|}}} | premier = {{{premier11|}}} | president = {{{president11|}}} | primeminister = {{if empty|{{{primeminister11|}}}|{{{prime_minister11|}}}}} | riding = {{{riding11|}}} | state_assembly = {{{state_assembly11|}}} | state_delegate = {{{state_delegate11|}}} | state_house = {{{state_house11|}}} | state_legislature = {{{state_legislature11|}}} | state_senate = {{{state_senate11|}}} | state = {{{state11|}}} | status = {{{status11|}}} | subterm = {{nobold|{{{subterm11|}}}}} | suboffice = {{{suboffice11|}}} | succeeded = {{{succeeded11|}}} | succeeding = {{{succeeding11|}}} | successor = {{{successor11|}}} | taoiseach = {{{taoiseach11|}}} | termlabel = {{if empty|{{{term_label11|}}}|{{{termlabel11|}}}|Албан тушаал хашсан}} | termend = {{if empty|{{{termend11|}}}|{{{term_end11|}}}}} | termstart = {{if empty|{{{termstart11|}}}|{{{term_start11|}}}}} | term = {{{term11|}}} | title = {{{title11|}}} | vicegovernor = {{if empty|{{{vicegovernor11|}}}|{{{vice_governor11|}}}}} | vicepresident = {{if empty|{{{vicepresident11|}}}|{{{vice_president11|}}}}} | vicepremier = {{if empty|{{{vicepremier11|}}}|{{{vice_premier11|}}}}} | viceprimeminister = {{if empty|{{{viceprimeminister11|}}}|{{{vice_prime_minister11|}}}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term11|}}} }}}}<!-- -->{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{Инфобокс албан тушаалтан/алба|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname12|}}} | 1namedata = {{{1namedata12|}}} | 2blankname = {{{2blankname12|}}} | 2namedata = {{{2namedata12|}}} | 3blankname = {{{3blankname12|}}} | 3namedata = {{{3namedata12|}}} | 4blankname = {{{4blankname12|}}} | 4namedata = {{{4namedata12|}}} | 5blankname = {{{5blankname12|}}} | 5namedata = {{{5namedata12|}}} | alongside = {{{alongside12|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from12|}}} | appointer = {{if empty|{{{appointer12|}}}|{{{appointed12|}}}}} | assembly = {{{assembly12|}}} | assuming = {{{assuming12|}}} | chancellor = {{{chancellor12|}}} | co-leader = {{{co-leader12|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM12|}}}|AM|MP}} = {{if empty|{{{constituency_AM12|}}}|{{{constituency_MP12|}}}}} | constituency = {{{constituency12|}}} | convocation = {{{convocation12|}}} | country = {{{country12|}}} | deputy = {{{deputy12|}}} | district = {{{district12|}}} | firstminister = {{if empty|{{{firstminister12|}}}|{{{first_minister12|}}}}} | governor-general = {{{governor-general12|}}} | governor_general = {{{governor_general12|}}} | governor = {{{governor12|}}} | jr/sr = {{{jr/sr12|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state12|}}} | leader = {{{leader12|}}} | legislature = {{{legislature12|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor12|}}} | lieutenant = {{{lieutenant12|}}} | minister_from = {{{minister_from12|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader12|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader12|}}} | majority_leader = {{if empty|{{{majorityleader12|}}}|{{{majority_leader12|}}}}} | majority = {{{majority12|}}} | minister = {{{minister12|}}} | minority_leader = {{if empty|{{{minorityleader12|}}}|{{{minority_leader12|}}}}} | monarch = {{{monarch12|}}} | nominator = {{{nominator12|}}} | office = {{{office12|}}} | order = {{{order12|}}} | parliament = {{{parliament12|}}} | parliamentarygroup = {{if empty|{{{parliamentarygroup12|}}}|{{{parliamentary_group12|}}}}} | predecessor = {{{predecessor12|}}} | preceding = {{{preceding12|}}} | preceded = {{{preceded12|}}} | premier = {{{premier12|}}} | president = {{{president12|}}} | primeminister = {{if empty|{{{primeminister12|}}}|{{{prime_minister12|}}}}} | riding = {{{riding12|}}} | state_assembly = {{{state_assembly12|}}} | state_delegate = {{{state_delegate12|}}} | state_house = {{{state_house12|}}} | state_legislature = {{{state_legislature12|}}} | state_senate = {{{state_senate12|}}} | state = {{{state12|}}} | status = {{{status12|}}} | subterm = {{nobold|{{{subterm12|}}}}} | suboffice = {{{suboffice12|}}} | succeeded = {{{succeeded12|}}} | succeeding = {{{succeeding12|}}} | successor = {{{successor12|}}} | taoiseach = {{{taoiseach12|}}} | termlabel = {{if empty|{{{term_label12|}}}|{{{termlabel12|}}}|Албан тушаал хашсан}} | termend = {{if empty|{{{termend12|}}}|{{{term_end12|}}}}} | termstart = {{if empty|{{{termstart12|}}}|{{{term_start12|}}}}} | term = {{{term12|}}} | title = {{{title12|}}} | vicegovernor = {{if empty|{{{vicegovernor12|}}}|{{{vice_governor12|}}}}} | vicepresident = {{if empty|{{{vicepresident12|}}}|{{{vice_president12|}}}}} | vicepremier = {{if empty|{{{vicepremier12|}}}|{{{vice_premier12|}}}}} | viceprimeminister = {{if empty|{{{viceprimeminister12|}}}|{{{vice_prime_minister12|}}}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term12|}}} }}}}<!-- -->{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{Инфобокс албан тушаалтан/алба|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname13|}}} | 1namedata = {{{1namedata13|}}} | 2blankname = {{{2blankname13|}}} | 2namedata = {{{2namedata13|}}} | 3blankname = {{{3blankname13|}}} | 3namedata = {{{3namedata13|}}} | 4blankname = {{{4blankname13|}}} | 4namedata = {{{4namedata13|}}} | 5blankname = {{{5blankname13|}}} | 5namedata = {{{5namedata13|}}} | alongside = {{{alongside13|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from13|}}} | appointer = {{if empty|{{{appointer13|}}}|{{{appointed13|}}}}} | assembly = {{{assembly13|}}} | assuming = {{{assuming13|}}} | chancellor = {{{chancellor13|}}} | co-leader = {{{co-leader13|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM13|}}}|AM|MP}} = {{if empty|{{{constituency_AM13|}}}|{{{constituency_MP13|}}}}} | constituency = {{{constituency13|}}} | convocation = {{{convocation13|}}} | country = {{{country13|}}} | deputy = {{{deputy13|}}} | district = {{{district13|}}} | firstminister = {{if empty|{{{firstminister13|}}}|{{{first_minister13|}}}}} | governor-general = {{{governor-general13|}}} | governor_general = {{{governor_general13|}}} | governor = {{{governor13|}}} | jr/sr = {{{jr/sr13|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state13|}}} | leader = {{{leader13|}}} | legislature = {{{legislature13|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor13|}}} | lieutenant = {{{lieutenant13|}}} | minister_from = {{{minister_from13|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader13|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader13|}}} | majority_leader = {{if empty|{{{majorityleader13|}}}|{{{majority_leader13|}}}}} | majority = {{{majority13|}}} | minister = {{{minister13|}}} | minority_leader = {{if empty|{{{minorityleader13|}}}|{{{minority_leader13|}}}}} | monarch = {{{monarch13|}}} | nominator = {{{nominator13|}}} | office = {{{office13|}}} | order = {{{order13|}}} | parliament = {{{parliament13|}}} | parliamentarygroup = {{if empty|{{{parliamentarygroup13|}}}|{{{parliamentary_group13|}}}}} | predecessor = {{{predecessor13|}}} | preceding = {{{preceding13|}}} | preceded = {{{preceded13|}}} | premier = {{{premier13|}}} | president = {{{president13|}}} | primeminister = {{if empty|{{{primeminister13|}}}|{{{prime_minister13|}}}}} | riding = {{{riding13|}}} | state_assembly = {{{state_assembly13|}}} | state_delegate = {{{state_delegate13|}}} | state_house = {{{state_house13|}}} | state_legislature = {{{state_legislature13|}}} | state_senate = {{{state_senate13|}}} | state = {{{state13|}}} | status = {{{status13|}}} | subterm = {{nobold|{{{subterm13|}}}}} | suboffice = {{{suboffice13|}}} | succeeded = {{{succeeded13|}}} | succeeding = {{{succeeding13|}}} | successor = {{{successor13|}}} | taoiseach = {{{taoiseach13|}}} | termlabel = {{if empty|{{{term_label13|}}}|{{{termlabel13|}}}|Албан тушаал хашсан}} | termend = {{if empty|{{{termend13|}}}|{{{term_end13|}}}}} | termstart = {{if empty|{{{termstart13|}}}|{{{term_start13|}}}}} | term = {{{term13|}}} | title = {{{title13|}}} | vicegovernor = {{if empty|{{{vicegovernor13|}}}|{{{vice_governor13|}}}}} | vicepresident = {{if empty|{{{vicepresident13|}}}|{{{vice_president13|}}}}} | vicepremier = {{if empty|{{{vicepremier13|}}}|{{{vice_premier13|}}}}} | viceprimeminister = {{if empty|{{{viceprimeminister13|}}}|{{{vice_prime_minister13|}}}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term13|}}} }}}}<!-- -->{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{Инфобокс албан тушаалтан/алба|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname14|}}} | 1namedata = {{{1namedata14|}}} | 2blankname = {{{2blankname14|}}} | 2namedata = {{{2namedata14|}}} | 3blankname = {{{3blankname14|}}} | 3namedata = {{{3namedata14|}}} | 4blankname = {{{4blankname14|}}} | 4namedata = {{{4namedata14|}}} | 5blankname = {{{5blankname14|}}} | 5namedata = {{{5namedata14|}}} | alongside = {{{alongside14|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from14|}}} | appointer = {{if empty|{{{appointer14|}}}|{{{appointed14|}}}}} | assembly = {{{assembly14|}}} | assuming = {{{assuming14|}}} | chancellor = {{{chancellor14|}}} | co-leader = {{{co-leader14|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM14|}}}|AM|MP}} = {{if empty|{{{constituency_AM14|}}}|{{{constituency_MP14|}}}}} | constituency = {{{constituency14|}}} | convocation = {{{convocation14|}}} | country = {{{country14|}}} | deputy = {{{deputy14|}}} | district = {{{district14|}}} | firstminister = {{if empty|{{{firstminister14|}}}|{{{first_minister14|}}}}} | governor-general = {{{governor-general14|}}} | governor_general = {{{governor_general14|}}} | governor = {{{governor14|}}} | jr/sr = {{{jr/sr14|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state14|}}} | leader = {{{leader14|}}} | legislature = {{{legislature14|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor14|}}} | lieutenant = {{{lieutenant14|}}} | minister_from = {{{minister_from14|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader14|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader14|}}} | majority_leader = {{if empty|{{{majorityleader14|}}}|{{{majority_leader14|}}}}} | majority = {{{majority14|}}} | minister = {{{minister14|}}} | minority_leader = {{if empty|{{{minorityleader14|}}}|{{{minority_leader14|}}}}} | monarch = {{{monarch14|}}} | nominator = {{{nominator14|}}} | office = {{{office14|}}} | order = {{{order14|}}} | parliament = {{{parliament14|}}} | parliamentarygroup = {{if empty|{{{parliamentarygroup14|}}}|{{{parliamentary_group14|}}}}} | predecessor = {{{predecessor14|}}} | preceding = {{{preceding14|}}} | preceded = {{{preceded14|}}} | premier = {{{premier14|}}} | president = {{{president14|}}} | primeminister = {{if empty|{{{primeminister14|}}}|{{{prime_minister14|}}}}} | riding = {{{riding14|}}} | state_assembly = {{{state_assembly14|}}} | state_delegate = {{{state_delegate14|}}} | state_house = {{{state_house14|}}} | state_legislature = {{{state_legislature14|}}} | state_senate = {{{state_senate14|}}} | state = {{{state14|}}} | status = {{{status14|}}} | subterm = {{nobold|{{{subterm14|}}}}} | suboffice = {{{suboffice14|}}} | succeeded = {{{succeeded14|}}} | succeeding = {{{succeeding14|}}} | successor = {{{successor14|}}} | taoiseach = {{{taoiseach14|}}} | termlabel = {{if empty|{{{term_label14|}}}|{{{termlabel14|}}}|Албан тушаал хашсан}} | termend = {{if empty|{{{termend14|}}}|{{{term_end14|}}}}} | termstart = {{if empty|{{{termstart14|}}}|{{{term_start14|}}}}} | term = {{{term14|}}} | title = {{{title14|}}} | vicegovernor = {{if empty|{{{vicegovernor14|}}}|{{{vice_governor14|}}}}} | vicepresident = {{if empty|{{{vicepresident14|}}}|{{{vice_president14|}}}}} | vicepremier = {{if empty|{{{vicepremier14|}}}|{{{vice_premier14|}}}}} | viceprimeminister = {{if empty|{{{viceprimeminister14|}}}|{{{vice_prime_minister14|}}}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term14|}}} }}}}<!-- -->{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{Инфобокс албан тушаалтан/алба|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname15|}}} | 1namedata = {{{1namedata15|}}} | 2blankname = {{{2blankname15|}}} | 2namedata = {{{2namedata15|}}} | 3blankname = {{{3blankname15|}}} | 3namedata = {{{3namedata15|}}} | 4blankname = {{{4blankname15|}}} | 4namedata = {{{4namedata15|}}} | 5blankname = {{{5blankname15|}}} | 5namedata = {{{5namedata15|}}} | alongside = {{{alongside15|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from15|}}} | appointer = {{if empty|{{{appointer15|}}}|{{{appointed15|}}}}} | assembly = {{{assembly15|}}} | assuming = {{{assuming15|}}} | chancellor = {{{chancellor15|}}} | co-leader = {{{co-leader15|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM15|}}}|AM|MP}} = {{if empty|{{{constituency_AM15|}}}|{{{constituency_MP15|}}}}} | constituency = {{{constituency15|}}} | convocation = {{{convocation15|}}} | country = {{{country15|}}} | deputy = {{{deputy15|}}} | district = {{{district15|}}} | firstminister = {{if empty|{{{firstminister15|}}}|{{{first_minister15|}}}}} | governor-general = {{{governor-general15|}}} | governor_general = {{{governor_general15|}}} | governor = {{{governor15|}}} | jr/sr = {{{jr/sr15|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state15|}}} | leader = {{{leader15|}}} | legislature = {{{legislature15|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor15|}}} | lieutenant = {{{lieutenant15|}}} | minister_from = {{{minister_from15|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader15|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader15|}}} | majority_leader = {{if empty|{{{majorityleader15|}}}|{{{majority_leader15|}}}}} | majority = {{{majority15|}}} | minister = {{{minister15|}}} | minority_leader = {{if empty|{{{minorityleader15|}}}|{{{minority_leader15|}}}}} | monarch = {{{monarch15|}}} | nominator = {{{nominator15|}}} | office = {{{office15|}}} | order = {{{order15|}}} | parliament = {{{parliament15|}}} | parliamentarygroup = {{if empty|{{{parliamentarygroup15|}}}|{{{parliamentary_group15|}}}}} | predecessor = {{{predecessor15|}}} | preceding = {{{preceding15|}}} | preceded = {{{preceded15|}}} | premier = {{{premier15|}}} | president = {{{president15|}}} | primeminister = {{if empty|{{{primeminister15|}}}|{{{prime_minister15|}}}}} | riding = {{{riding15|}}} | state_assembly = {{{state_assembly15|}}} | state_delegate = {{{state_delegate15|}}} | state_house = {{{state_house15|}}} | state_legislature = {{{state_legislature15|}}} | state_senate = {{{state_senate15|}}} | state = {{{state15|}}} | status = {{{status15|}}} | subterm = {{nobold|{{{subterm15|}}}}} | suboffice = {{{suboffice15|}}} | succeeded = {{{succeeded15|}}} | succeeding = {{{succeeding15|}}} | successor = {{{successor15|}}} | taoiseach = {{{taoiseach15|}}} | termlabel = {{if empty|{{{term_label15|}}}|{{{termlabel15|}}}|Албан тушаал хашсан}} | termend = {{if empty|{{{termend15|}}}|{{{term_end15|}}}}} | termstart = {{if empty|{{{termstart15|}}}|{{{term_start15|}}}}} | term = {{{term15|}}} | title = {{{title15|}}} | vicegovernor = {{if empty|{{{vicegovernor15|}}}|{{{vice_governor15|}}}}} | vicepresident = {{if empty|{{{vicepresident15|}}}|{{{vice_president15|}}}}} | vicepremier = {{if empty|{{{vicepremier15|}}}|{{{vice_premier15|}}}}} | viceprimeminister = {{if empty|{{{viceprimeminister15|}}}|{{{vice_prime_minister15|}}}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term15|}}} }}}}<!-- -->{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{Инфобокс албан тушаалтан/алба|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname16|}}} | 1namedata = {{{1namedata16|}}} | 2blankname = {{{2blankname16|}}} | 2namedata = {{{2namedata16|}}} | 3blankname = {{{3blankname16|}}} | 3namedata = {{{3namedata16|}}} | 4blankname = {{{4blankname16|}}} | 4namedata = {{{4namedata16|}}} | 5blankname = {{{5blankname16|}}} | 5namedata = {{{5namedata16|}}} | alongside = {{{alongside16|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from16|}}} | appointer = {{if empty|{{{appointer16|}}}|{{{appointed16|}}}}} | assembly = {{{assembly16|}}} | assuming = {{{assuming16|}}} | chancellor = {{{chancellor16|}}} | co-leader = {{{co-leader16|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM16|}}}|AM|MP}} = {{if empty|{{{constituency_AM16|}}}|{{{constituency_MP16|}}}}} | constituency = {{{constituency16|}}} | convocation = {{{convocation16|}}} | country = {{{country16|}}} | deputy = {{{deputy16|}}} | district = {{{district16|}}} | firstminister = {{if empty|{{{firstminister16|}}}|{{{first_minister16|}}}}} | governor-general = {{{governor-general16|}}} | governor_general = {{{governor_general16|}}} | governor = {{{governor16|}}} | jr/sr = {{{jr/sr16|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state16|}}} | leader = {{{leader16|}}} | legislature = {{{legislature16|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor16|}}} | lieutenant = {{{lieutenant16|}}} | minister_from = {{{minister_from16|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader16|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader16|}}} | majority_leader = {{if empty|{{{majorityleader16|}}}|{{{majority_leader16|}}}}} | majority = {{{majority16|}}} | minister = {{{minister16|}}} | minority_leader = {{if empty|{{{minorityleader16|}}}|{{{minority_leader16|}}}}} | monarch = {{{monarch16|}}} | nominator = {{{nominator16|}}} | office = {{{office16|}}} | order = {{{order16|}}} | parliament = {{{parliament16|}}} | parliamentarygroup = {{if empty|{{{parliamentarygroup16|}}}|{{{parliamentary_group16|}}}}} | predecessor = {{{predecessor16|}}} | preceding = {{{preceding16|}}} | preceded = {{{preceded16|}}} | premier = {{{premier16|}}} | president = {{{president16|}}} | primeminister = {{if empty|{{{primeminister16|}}}|{{{prime_minister16|}}}}} | riding = {{{riding16|}}} | state_assembly = {{{state_assembly16|}}} | state_delegate = {{{state_delegate16|}}} | state_house = {{{state_house16|}}} | state_legislature = {{{state_legislature16|}}} | state_senate = {{{state_senate16|}}} | state = {{{state16|}}} | status = {{{status16|}}} | subterm = {{nobold|{{{subterm16|}}}}} | suboffice = {{{suboffice16|}}} | succeeded = {{{succeeded16|}}} | succeeding = {{{succeeding16|}}} | successor = {{{successor16|}}} | taoiseach = {{{taoiseach16|}}} | termlabel = {{if empty|{{{term_label16|}}}|{{{termlabel16|}}}|Албан тушаал хашсан}} | termend = {{if empty|{{{termend16|}}}|{{{term_end16|}}}}} | termstart = {{if empty|{{{termstart16|}}}|{{{term_start16|}}}}} | term = {{{term16|}}} | title = {{{title16|}}} | vicegovernor = {{if empty|{{{vicegovernor16|}}}|{{{vice_governor16|}}}}} | vicepresident = {{if empty|{{{vicepresident16|}}}|{{{vice_president16|}}}}} | vicepremier = {{if empty|{{{vicepremier16|}}}|{{{vice_premier16|}}}}} | viceprimeminister = {{if empty|{{{viceprimeminister16|}}}|{{{vice_prime_minister16|}}}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term16|}}} }}}} | data2 = {{{module0|}}} <!----------Personal data----------> | header3 = {{#if:{{{pronunciation|}}}{{{birth_name|}}}{{{birthname|}}}{{{birth_date|}}}{{{birth_place|}}}{{{death_date|}}}{{{death_place|}}}{{{resting_place|}}}{{{restingplace|}}}{{{resting_place_coordinates|}}}{{{restingplacecoordinates|}}}{{{citizenship|}}}{{{nationality|}}}{{{party|}}}{{{otherparty|}}}{{{other_party|}}}{{{spouse|}}}{{{spouses|}}}{{{partner|}}}{{{relations|}}}{{{children|}}}{{{parents|}}}{{{mother|}}}{{{father|}}}{{{relatives|}}}{{{education|}}}{{{alma_mater|}}}{{{occupation|}}}{{{profession|}}}{{{known_for|}}}{{{salary|}}}{{{cabinet|}}}{{{committees|}}}{{{portfolio|}}}{{{awards|}}}{{{data1|}}}{{{data2|}}}{{{data3|}}}{{{data4|}}}{{{data5|}}}|Хувийн мэдээлэл}} | label4 = Pronunciation | data4 = {{{pronunciation|}}} | label5 = Төрсөн | data5 = {{#invoke:Separated entries|br |1={{#if:{{{birth_name|}}}{{{birthname|}}}|<span class="nickname">{{if empty|{{{birth_name|}}}|{{{birthname|}}}}}</span>}} |2={{#invoke:person date|birth}} |3={{#if:{{{birth_place|}}}|<div class="birthplace">{{{birth_place|}}}</div>}} }} | label6 = Нас барсан | data6 = {{#invoke:Separated entries|br |1={{#invoke:person date|death}} |2={{#if:{{{death_place|}}}|<div class="deathplace">{{{death_place|}}}</div>}} }} | label7 = Үхлийн&nbsp;{{#ifexpr: {{strfind short| {{{death_cause|}}}|Assassination}} | Manner |{{#if:{{{death_manner|}}}|төлөв|шалтгаан}} }} | data7 = {{if empty|{{{death_manner|}}}|{{{death_cause|}}}}} | label8 = Оршуулсан газар | class8 = label | data8 = {{#invoke:Separated entries|br|{{{resting_place|{{{restingplace|}}}}}}|{{{resting_place_coordinates|{{{restingplacecoordinates|}}}}}}}} | label9 = Иргэншил | data9 = {{{citizenship|}}} | label10 = Үндэсний харьяалал | data10 = {{#switch:{{#invoke:delink|delink|{{{nationality|}}}}} | {{#ifeq:{{Country2nationality|{{Find country|{{#invoke:delink|delink|{{{birth_place|}}}}}}}}}|{{#invoke:delink|delink|{{{nationality|}}}}}|{{#invoke:delink|delink|{{{nationality|}}}}}}} = <!-- not displayed --> | {{#ifeq:{{Find country|{{{birth_place|}}}}}|England|British}} = <!-- not displayed --> | #default = {{{nationality|}}} }} | label11 = Улс төрийн нам | data11 = {{#switch:{{{party|}}} | = | [[United States Democratic Party|Democrat]] | [[Democratic Party (United States)|Democratic]] | [[Democratic Party (United States)|Democrat]] = [[Democratic Party (United States)|Democratic]] | [[Republican Party (United States)|Republican]] | [[United States Republican Party]] | [[United States Republican Party|Republican]] | [[Republican Party (United States)|Republican Party]] = [[Republican Party (United States)|Republican]] | [[Conservative Party (UK)|Conservative Party]] | [[Conservative Party (UK)|Conservative]] = [[Conservative Party (UK)|Conservative]] | [[Labour Party (UK)|Labour Party]] | [[Labour Party (UK)|Labour]] = [[Labour Party (UK)|Labour]] | [[Conservative Party of Canada|Conservative Party]] | [[Conservative Party of Canada|Conservative]] = [[Conservative Party of Canada|Conservative]] | [[Liberal Party of Canada|Liberal Party]] | [[Liberal Party of Canada|Liberal]] = [[Liberal Party of Canada|Liberal]] | KMT | Kuomintang | [[KMT]] | [[Kuomintang|KMT]] | [[Kuomintang]] | Kuomintang (KMT) | [[Kuomintang]] (KMT) = [[Kuomintang]] | DPP | [[Democratic Progressive Party|DPP]] | [[Democratic Progressive Party]] = [[Democratic Progressive Party]] | #default = {{{party|}}} }} | label12 = Бусад улс төрийн<br />харьяалал | data12 = {{if empty|{{{otherparty|}}}|{{{other_party|}}}}} | label13 = Өндөр | data13 = {{#if:{{{height|}}}|{{{height|}}}}} | label14 = Эхнэр, Нөхөр | data14 = {{{spouse|{{{spouses|{{{spouse(s)|}}}}}}}}} | label15 = Хамтран амьдрагч{{#invoke:Detect singular|pluralize|{{{partner|}}}|likely=(s)|plural=s}} | data15 = {{{partner|}}} | label16 = Relations | data16 = {{{relations|}}} | label17 = Хүүхэд | data17 = {{{children|}}} | label18 = Эцэг, эх | data18 = {{#if:{{{parents|}}}|{{{parents}}}|{{#invoke:list|unbulleted|{{#if:{{{father|}}}|{{{father}}} (аав)}}|{{#if:{{{mother|}}}|{{{mother}}} (ээж)}}}}}} | label19 = Хамаатан | data19 = {{{relatives|}}} | label20 = Байр | class20 = {{#if:{{{death_date|}}}{{{death_place|}}}||label}} | data20 = {{{residence|}}} | label21 = Боловсрол | data21 = {{{education|}}} | label22 = Төгссөн сургууль | data22 = {{{alma_mater|}}} | label23 = Мэргэжил | data23 = {{{occupation|}}} | label24 = Мэргэжил | data24 = {{{profession|}}} | label25 = Known for | data25 = {{{known_for|}}} | label26 = Цалин | data26 = {{{salary|}}} | label27 = Cabinet | data27 = {{{cabinet|}}} | label28 = Committees | data28 = {{{committees|}}} | label29 = Portfolio | data29 = {{{portfolio|}}} | label30 = {{#if:{{{mawards|}}}|Иргэний шагнал|Шагнал}} | data30 = {{{awards|}}} | label31 = {{{blank1}}} | data31 = {{{data1|}}} | label32 = {{{blank2}}} | data32 = {{{data2|}}} | label33 = {{{blank3}}} | data33 = {{{data3|}}} | label34 = {{{blank4}}} | data34 = {{{data4|}}} | label35 = {{{blank5}}} | data35 = {{{data5|}}} | label36 = Гарын үсэг | data36 = {{#if:{{{signature|}}}|[[File:{{{signature}}}|{{#if:{{{signature_size|}}}|{{{signature_size}}}|128x80px}}|alt={{{signature_alt|}}}|{{PAGENAME}}'s signature]]}} | label37 = Цахим хуудас | data37 = {{{website|}}} | label38 = Хоч{{#invoke:Detect singular|pluralize|{{{nickname|}}}|likely=(s)|plural=нууд}} | data38 = {{{nickname|}}} | header39 = {{#if:{{{allegiance|}}}{{{branch|}}}{{{serviceyears|}}}{{{rank|}}}{{{unit|}}}{{{commands|}}}{{{battles|}}}{{{military_blank1|}}}|Цэргийн алба}} | label40 = Харьяалал | data40 = {{{allegiance|}}} | label41 = {{#if:{{{branch_label|}}}|{{{branch_label|}}}|Салбар}} | data41 = {{{branch|}}} | label42 = {{#if:{{{serviceyears_label|}}}|{{{serviceyears_label|}}}|Алба хаасан жил}} | data42 = {{{serviceyears|}}} | label43 = {{#if:{{{rank_label|}}}|{{{rank_label|}}}|Цол}} | data43 = {{{rank|}}} | label44 = {{#if:{{{unit_label|}}}|{{{unit_label|}}}|Нэгж}} | data44 = {{{unit|}}} | label45 = Тушаалууд | data45 = {{{commands|}}} | label46 = {{#if:{{{battles_label|}}}|{{{battles_label|}}}|Тулаан/дайн}} | data46 = {{{battles|}}} | label47 = {{#if:{{{awards|}}}|Цэргийн шагнал|Шагнал}} | data47 = {{{mawards|}}} | label48 = {{{military_blank1}}} | data48 = {{{military_data1|}}} | label49 = {{{military_blank2}}} | data49 = {{{military_data2|}}} | label50 = {{{military_blank3}}} | data50 = {{{military_data3|}}} | label51 = {{{military_blank4}}} | data51 = {{{military_data4|}}} | label52 = {{{military_blank5}}} | data52 = {{{military_data5|}}} | data53 = {{{module|}}} | data54 = {{{module2|}}} | data55 = {{{module3|}}} | data56 = {{{module4|}}} | data57 = {{{module5|}}} | data58 = {{{footnotes|}}} | belowstyle = border-top: 1px solid right; | below = <div>{{#if:{{{date|}}}| As of {{{date}}}{{#if:{{{year|}}}|, {{{year}}}}}}}</div>{{#if:{{{source|}}}|Source: [{{{source}}}]}} }}{{#if:{{{pronunciation|}}}|{{#ifeq:{{{nocat|{{{demo|{{#ifeq:{{{categories|}}}|no|yes}}}}}}}}|yes||[[Category:Biography template using pronunciation]]}} }}{{#if:{{{1blankname0|}}}{{{1namedata0|}}}{{{2blankname0|}}}{{{2namedata0|}}}{{{3blankname0|}}}{{{3namedata0|}}}{{{4blankname0|}}}{{{4namedata0|}}}{{{5blankname0|}}}{{{5namedata0|}}}{{{alongside0|}}}{{{ambassador_from0|}}}{{{appointer0|}}}{{{assembly0|}}}{{{assuming0|}}}{{{chancellor0|}}}{{{co-leader0|}}}{{{constituency_AM0|}}}{{{constituency0|}}}{{{country0|}}}{{{deputy0|}}}{{{district0|}}}{{{firstminister0|}}}{{{governor-general0|}}}{{{governor0|}}}{{{jr/sr0|}}}{{{jr/sr and state0|}}}{{{leader0|}}}{{{legislature0|}}}{{{lieutenant_governor0|}}}{{{lieutenant0|}}}{{{minister_from0|}}}{{{minority_floor_leader0|}}}{{{majority_floor_leader0|}}}{{{majorityleader0|}}}{{{majority0|}}}{{{minister0|}}}{{{minorityleader0|}}}{{{monarch0|}}}{{{nominator0|}}}{{{office0|}}}{{{order0|}}}{{{parliament0|}}}{{{predecessor0|}}}{{{preceding0|}}}{{{preceded0|}}}{{{premier0|}}}{{{president0|}}}{{{primeminister0|}}}{{{riding0|}}}{{{state_assembly0|}}}{{{state_delegate0|}}}{{{state_house0|}}}{{{state_legislature0|}}}{{{state_senate0|}}}{{{state0|}}}{{{suboffice0|}}}{{{subterm0|}}}{{{succeeded0|}}}{{{succeeding0|}}}{{{successor0|}}}{{{taoiseach0|}}}{{{termend0|}}}{{{termstart0|}}}{{{term0|}}}{{{title0|}}}{{{vicegovernor0|}}}{{{vicepresident0|}}}{{{vicepremier0|}}}{{{viceprimeminister0|}}}{{{prior_term0|}}}{{{appointe0|}}}{{{constituency_0|}}}|{{#ifeq:{{{nocat|{{{demo|{{#ifeq:{{{categories|}}}|no|yes}}}}}}}}|yes||[[Category:Pages using infobox officeholder with office0]]}} }}{{#if:{{{speaker|}}}|{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}||{{#ifeq:{{{nocat|{{{demo|{{#ifeq:{{{categories|}}}|no|yes}}}}}}}}|yes||[[Category:Pages using infobox officeholder with speaker]]}}}} }}{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{main other|{{#ifeq:{{{nocat|{{{demo|{{#ifeq:{{{categories|}}}|no|yes}}}}}}}}|yes||[[Category:Pages using infobox officeholder with unknown parameters|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}}}}|preview=Page using [[Template:Infobox officeholder]] with unknown parameter "_VALUE_"|ignoreblank=y| regexp1 = 1blankname[%d]* | regexp2 = 1namedata[%d]* | regexp3 = 2blankname[%d]* | regexp4 = 2namedata[%d]* | regexp5 = 3blankname[%d]* | regexp6 = 3namedata[%d]* | regexp7 = 4blankname[%d]* | regexp8 = 4namedata[%d]* | regexp9 = 5blankname[%d]* | regexp10 = 5namedata[%d]* | allegiance | alma_mater | regexp11 = alongside[%d]* | alt | regexp12 = ambassador_from[%d]* | regexp13 = appointed[%d]* | regexp14 = appointer[%d]* | regexp15 = assembly[%d]* | awards | battles | battles_label | birth_date | birth_name | birth_place | birthname | regexp16 = blank[%d]* | bodyclass | branch | branch_label | cabinet | candidate | caption | categories | regexp17 = chancellor[%d]* | children | citizenship | regexp18 = co%-leader[%d]* | commands | committees | regexp19 = constituency[%d]* | regexp20 = constituency_AM[%d]* | regexp21 = constituency_MP[%d]* | regexp22 = convocation[%d]* | regexp23 = country[%d]* | regexp24 = data[%d]* | date | death_cause | death_date | death_manner | death_place | demo | regexp25 = deputy[%d]* | regexp26 = district[%d]* | education | election_date | embed | father | regexp28 = first[_]?minister[%d]* | footnotes | regexp29 = governor[%d]* | regexp30 = governor_general[%d]* | regexp31 = governor%-general[%d]* | height | honorific_prefix | honorific-prefix | honorific_suffix | honorific-suffix | image | image name | image_name_alt | image_size | imagesize | image_upright | incumbent | regexp32 = jr/sr[%d]* | regexp33 = jr/sr and state[%d]* | known_for | regexp34 = leader[%d]* | regexp35 = legislature[%d]* | regexp36 = lieutenant[%d]* | regexp37 = lieutenant_governor[%d]* | mainwidth | regexp38 = majority[%d]* | regexp39 = majority_floor_leader[%d]* | regexp40 = majority_leader[%d]* | regexp41 = majorityleader[%d]* | mawards | regexp42 = military_blank[%d]* | regexp43 = military_data[%d]* | regexp44 = minister[%d]* | regexp45 = minister_from[%d]* | regexp46 = minority_floor_leader[%d]* | regexp47 = minority_leader[%d]* | regexp48 = minorityleader[%d]* | regexp49 = module[%d]* | regexp50 = monarch[%d]* | mother | name | nationality | native_name | native_name_lang | nickname | nocat | regexp51 = nominator[%d]* | nominee | occupation | regexp52 = office[%d]* | opponent | regexp53 = order[%d]* | otherparty | other_party | parents | regexp54 = parliament[%d]* | regexp55 = parliamentary[_]?group[%d]* | partner | party | party_election | portfolio | regexp56 = preceded[%d]* | regexp57 = preceding[%d]* | regexp58 = predecessor[%d]* | regexp59 = premier[%d]* | regexp60 = president[%d]* | regexp61 = prime[_]?minister[%d]* | regexp62 = prior_term[%d]* | profession | pronunciation | rank | rank_label | relations | relatives | residence | resting_place | resting_place_coordinates | restingplace | restingplacecoordinates | regexp63 = riding[%d]* | runningmate | running_mate | salary | serviceyears | service_years | serviceyears_label | service_years_label | signature | signature_alt | signature_size | smallimage | smallimage_alt | source | speaker | speaker_office | spouse | spouses | regexp64 = state[%d]* | regexp65 = state_assembly[%d]* | regexp66 = state_delegate[%d]* | regexp67 = state_house[%d]* | regexp68 = state_legislature[%d]* | regexp69 = state_senate[%d]* | regexp70 = status[%d]* | regexp71 = suboffice[%d]* | regexp72 = subterm[%d]* | regexp73 = succeeded[%d]* | regexp74 = succeeding[%d]* | regexp75 = successor[%d]* | regexp76 = taoiseach[%d]* | regexp77 = term[%d]* | regexp78 = term_end[%d]* | regexp79 = term_label[%d]* | regexp80 = term_start[%d]* | regexp81 = termend[%d]* | regexp82 = termlabel[%d]* | regexp83 = termstart[%d]* | regexp84 = title[%d]* | unit | unit_label | regexp85 = vice[_]?governor[%d]* | regexp86 = vice[_]?premier[%d]* | regexp87 = vice[_]?president[%d]* | regexp88 = vice[_]?prime[_]?minister[%d]* | regexp89 = assuming[%d]* | website | width | year }}{{#invoke:Check for conflicting parameters|check | template = [[Template:Infobox officeholder]] | cat = {{main other|Category:Pages using infobox officeholder with conflicting parameters}} | honorific prefix; honorific_prefix; honorific-prefix | honorific suffix; honorific_suffix; honorific-suffix | width; imagesize; image_size; | term_label; termlabel | term_label1; termlabel1 | termend1; term_end1 | termstart1; term_start1 | term_label2; termlabel2 | termend2; term_end2 | termstart2; term_start2 | term_label3; termlabel3 | termend3; term_end3 | termstart3; term_start3 | term_label4; termlabel4 | termend4; term_end4 | termstart4; term_start4 | term_label5; termlabel5 | termend5; term_end5 | termstart5; term_start5 | term_label6; termlabel6 | termend6; term_end6 | termstart6; term_start6 | term_label7; termlabel7 | termend7; term_end7 | termstart7; term_start7 | term_label8; termlabel8 | termend8; term_end8 | termstart8; term_start8 | term_label9; termlabel9 | termend9; term_end9 | termstart9; term_start9 | term_label10; termlabel10 | termend10; term_end10 | termstart10; term_start10 | term_label11; termlabel11 | termend11; term_end11 | termstart11; term_start11 | term_label12; termlabel12 | termend12; term_end12 | termstart12; term_start12 | term_label13; termlabel13 | termend13; term_end13 | termstart13; term_start13 | term_label14; termlabel14 | termend14; term_end14 | termstart14; term_start14 | term_label15; termlabel15 | termend15; term_end15 | termstart15; term_start15 | term_label16; termlabel16 | termend16; term_end16 | termstart16; term_start16 | birth_name; birthname | death_manner; death_cause | resting_place; restingplace | resting_place_coordinates; restingplacecoordinates | spouse; spouses; spouse(s) | other_party; otherparty }}{{#invoke:Check for deprecated parameters|check | _category = {{main other|[[Category:Pages using infobox officeholder with deprecated parameters|_VALUE_]]}} | _remove = nationality; jr/sr and state; religion | mainwidth = main_width | honorific prefix = honorific_prefix | honorific-prefix = honorific_prefix | honorific suffix = honorific_suffix | honorific-suffix = honorific_suffix | image name = image | smallimage = image | width = image_size | imagesize = image_size | appointed = appointer | firstminister = first_minister | majorityleader = majority_leader | minorityleader = minority_leader | parliamentarygroup = parliamentary_group | primeminister = prime_minister | runningmate = running_mate | termlabel = term_label | termend = term_end | termstart = term_start | vicegovernor = vice_governor | vicepresident = vice_president | vicepremier = vice_premier | viceprimeminister = vice_prime_minister | appointed1 = appointer1 | firstminister1 = first_minister1 | majorityleader1 = majority_leader1 | minorityleader1 = minority_leader1 | parliamentarygroup1 = parliamentary_group1 | primeminister1 = prime_minister1 | termlabel1 = term_label1 | termend1 = term_end1 | termstart1 = term_start1 | vicegovernor1 = vice_governor1 | vicepresident1 = vice_president1 | vicepremier1 = vice_premier1 | viceprimeminister1 = vice_prime_minister1 | appointed2 = appointer2 | firstminister2 = first_minister2 | majorityleader2 = majority_leader2 | minorityleader2 = minority_leader2 | parliamentarygroup2 = parliamentary_group2 | primeminister2 = prime_minister2 | termlabel2 = term_label2 | termend2 = term_end2 | termstart2 = term_start2 | vicegovernor2 = vice_governor2 | vicepresident2 = vice_president2 | vicepremier2 = vice_premier2 | viceprimeminister2 = vice_prime_minister2 | appointed3 = appointer3 | firstminister3 = first_minister3 | majorityleader3 = majority_leader3 | minorityleader3 = minority_leader3 | parliamentarygroup3 = parliamentary_group3 | primeminister3 = prime_minister3 | termlabel3 = term_label3 | termend3 = term_end3 | termstart3 = term_start3 | vicegovernor3 = vice_governor3 | vicepresident3 = vice_president3 | vicepremier3 = vice_premier3 | viceprimeminister3 = vice_prime_minister3 | appointed4 = appointer4 | firstminister4 = first_minister4 | majorityleader4 = majority_leader4 | minorityleader4 = minority_leader4 | parliamentarygroup4 = parliamentary_group4 | primeminister4 = prime_minister4 | termlabel4 = term_label4 | termend4 = term_end4 | termstart4 = term_start4 | vicegovernor4 = vice_governor4 | vicepresident4 = vice_president4 | vicepremier4 = vice_premier4 | viceprimeminister4 = vice_prime_minister4 | appointed5 = appointer5 | firstminister5 = first_minister5 | majorityleader5 = majority_leader5 | minorityleader5 = minority_leader5 | parliamentarygroup5 = parliamentary_group5 | primeminister5 = prime_minister5 | termlabel5 = term_label5 | termend5 = term_end5 | termstart5 = term_start5 | vicegovernor5 = vice_governor5 | vicepresident5 = vice_president5 | vicepremier5 = vice_premier5 | viceprimeminister5 = vice_prime_minister5 | appointed6 = appointer6 | firstminister6 = first_minister6 | majorityleader6 = majority_leader6 | minorityleader6 = minority_leader6 | parliamentarygroup6 = parliamentary_group6 | primeminister6 = prime_minister6 | termlabel6 = term_label6 | termend6 = term_end6 | termstart6 = term_start6 | vicegovernor6 = vice_governor6 | vicepresident6 = vice_president6 | vicepremier6 = vice_premier6 | viceprimeminister6 = vice_prime_minister6 | appointed7 = appointer7 | firstminister7 = first_minister7 | majorityleader7 = majority_leader7 | minorityleader7 = minority_leader7 | parliamentarygroup7 = parliamentary_group7 | primeminister7 = prime_minister7 | termlabel7 = term_label7 | termend7 = term_end7 | termstart7 = term_start7 | vicegovernor7 = vice_governor7 | vicepresident7 = vice_president7 | vicepremier7 = vice_premier7 | viceprimeminister7 = vice_prime_minister7 | appointed8 = appointer8 | firstminister8 = first_minister8 | majorityleader8 = majority_leader8 | minorityleader8 = minority_leader8 | parliamentarygroup8 = parliamentary_group8 | primeminister8 = prime_minister8 | termlabel8 = term_label8 | termend8 = term_end8 | termstart8 = term_start8 | vicegovernor8 = vice_governor8 | vicepresident8 = vice_president8 | vicepremier8 = vice_premier8 | viceprimeminister8 = vice_prime_minister8 | appointed9 = appointer9 | firstminister9 = first_minister9 | majorityleader9 = majority_leader9 | minorityleader9 = minority_leader9 | parliamentarygroup9 = parliamentary_group9 | primeminister9 = prime_minister9 | termlabel9 = term_label9 | termend9 = term_end9 | termstart9 = term_start9 | vicegovernor9 = vice_governor9 | vicepresident9 = vice_president9 | vicepremier9 = vice_premier9 | viceprimeminister9 = vice_prime_minister9 | appointed10 = appointer10 | firstminister10 = first_minister10 | majorityleader10 = majority_leader10 | minorityleader10 = minority_leader10 | parliamentarygroup10 = parliamentary_group10 | primeminister10 = prime_minister10 | termlabel10 = term_label10 | termend10 = term_end10 | termstart10 = term_start10 | vicegovernor10 = vice_governor10 | vicepresident10 = vice_president10 | vicepremier10 = vice_premier10 | viceprimeminister10 = vice_prime_minister10 | appointed11 = appointer11 | firstminister11 = first_minister11 | majorityleader11 = majority_leader11 | minorityleader11 = minority_leader11 | parliamentarygroup11 = parliamentary_group11 | primeminister11 = prime_minister11 | termlabel11 = term_label11 | termend11 = term_end11 | termstart11 = term_start11 | vicegovernor11 = vice_governor11 | vicepresident11 = vice_president11 | vicepremier11 = vice_premier11 | viceprimeminister11 = vice_prime_minister11 | appointed12 = appointer12 | firstminister12 = first_minister12 | majorityleader12 = majority_leader12 | minorityleader12 = minority_leader12 | parliamentarygroup12 = parliamentary_group12 | primeminister12 = prime_minister12 | termlabel12 = term_label12 | termend12 = term_end12 | termstart12 = term_start12 | vicegovernor12 = vice_governor12 | vicepresident12 = vice_president12 | vicepremier12 = vice_premier12 | viceprimeminister12 = vice_prime_minister12 | appointed13 = appointer13 | firstminister13 = first_minister13 | majorityleader13 = majority_leader13 | minorityleader13 = minority_leader13 | parliamentarygroup13 = parliamentary_group13 | primeminister13 = prime_minister13 | termlabel13 = term_label13 | termend13 = term_end13 | termstart13 = term_start13 | vicegovernor13 = vice_governor13 | vicepresident13 = vice_president13 | vicepremier13 = vice_premier13 | viceprimeminister13 = vice_prime_minister13 | appointed14 = appointer14 | firstminister14 = first_minister14 | majorityleader14 = majority_leader14 | minorityleader14 = minority_leader14 | parliamentarygroup14 = parliamentary_group14 | primeminister14 = prime_minister14 | termlabel14 = term_label14 | termend14 = term_end14 | termstart14 = term_start14 | vicegovernor14 = vice_governor14 | vicepresident14 = vice_president14 | vicepremier14 = vice_premier14 | viceprimeminister14 = vice_prime_minister14 | appointed15 = appointer15 | firstminister15 = first_minister15 | majorityleader15 = majority_leader15 | minorityleader15 = minority_leader15 | parliamentarygroup15 = parliamentary_group15 | primeminister15 = prime_minister15 | termlabel15 = term_label15 | termend15 = term_end15 | termstart15 = term_start15 | vicegovernor15 = vice_governor15 | vicepresident15 = vice_president15 | vicepremier15 = vice_premier15 | viceprimeminister15 = vice_prime_minister15 | appointed16 = appointer16 | firstminister16 = first_minister16 | majorityleader16 = majority_leader16 | minorityleader16 = minority_leader16 | parliamentarygroup16 = parliamentary_group16 | primeminister16 = prime_minister16 | termlabel16 = term_label16 | termend16 = term_end16 | termstart16 = term_start16 | vicegovernor16 = vice_governor16 | vicepresident16 = vice_president16 | vicepremier16 = vice_premier16 | viceprimeminister16 = vice_prime_minister16 | birthname = birth_name | death_manner = death_cause | restingplace = resting_place | restingplacecoordinates = resting_place_coordinates | otherparty = other_party | spouses = spouse | spouse(s) = spouse | serviceyears_label = service_years_label | serviceyears = service_years }}<noinclude> {{Documentation}} </noinclude> bpsdqddntw2dknk5w9zk5lue8zaga4n 0 22741 851641 849571 2026-03-28T08:00:05Z Enkhsaihan2005 64429 851641 wikitext text/x-wiki {{Short description|1906-1911 онд Оросын эзэнт гүрний Ерөнхий сайд}} {{Инфобокс албан тушаалтан | name = Пётр Столыпин | image = Pyotr Stolypin LOC 07327.jpg | caption = Столыпин 1900-д онд | order = 3 дахь | office = Оросын ерөнхий сайд | monarch = [[II Николай]] | term_start = 1906 оны 7 сарын 21 | term_end = 1911 оны 9 сарын 18 | predecessor = [[Иван Горемыкин]] | successor = [[Владимир Коковцов]] | order2 = [[Дотоод хэргийн сайд (Орос)|Оросын Дотоод хэргийн сайд]] | primeminister2 = [[Иван Горемыкин]]<br>Өөрөө | term_start2 = 1906 оны 4 сарын 26 | term_end2 = 1911 оны 9 сарын 18 | predecessor2 = [[Пётр Дурновo]] | successor2 = [[Александр Макаров]] | birth_name = Пётр Аркадьевич Столыпин | birth_date = {{birth date|1862|04|14}} | birth_place = [[Дрезден]], [[Саксоны хаант улс]], [[Германы Холбоо]] | death_date = {{death date and age|1911|09|18|1862|04|14}} | death_place = [[Киев]], [[Киевийн губерн]], [[Баруун өмнөд хязгаар]], [[Оросын эзэнт гүрэн]] | death_cause = [[#Аллага|Аллага]] | resting_place = [[Киев Печерскийн сүм]], Украин | spouse = Ольга Борисовна фон [[:File:Neidhart Siebmacher209 - Ulm.jpg|Нейдхардт]] | party = | president = }} '''Пётр Аркадьевич Столыпин''' ({{lang-ru|Пётр Аркадьевич Столыпин}}, {{OldStyleDate|4 сарын 14|1862|4 сарын 2}}– {{OldStyleDate|9 сарын 18|1911|9 сарын 5}}) нь 1906-гаас 1911 онд [[II Николай]] хааны Сайд нарын Зөвлөлийн дарга ([[Оросын ерөнхий сайд]]) байсан хүн юм. Түүний засаглалын жилүүдэд хувьсгалт бүлэглэлүүдийг нухчин дарж, [[Столыпины шинэчлэл|газар тариалангийн шинэчлэлийг]] амжилттай хийсэн билээ. Столыпины уг шинэчлэлээрээ жижиг газрын эздийн ангийг бий болгож, ингэснээр тариачдын эсэргүүцлийг намжаана гэж найдаж байсан юм<ref>[http://www.factmonster.com/ce6/people/A0846802.html Piotr Arkadevich Stolypin &mdash; FactMonster.com<!-- bot-generated title -->] at www.factmonster.com</ref>. Тэрээр өөрийн гэсэн улс төрийн хөтөлбөрөө тодорхойлж, томоохон шинэчлэл хийхийг оролдсон Хаант Орос Улсын сүүлчийн төрийн зүтгэлтэн гэгддэг<ref name="autogenerated2">[http://www.st-andrews.ac.uk/~pvteach/imprus/papers/09b.html Imperial Russia, 1815-1917 - Position Paper<!-- Bot generated title -->]</ref>. 1907—1909 онуудад шүүхийн шинэчлэл санаачилсан байна. Үүний дагуу 2,5 жилийн хугацаанд 2 мянга орчим цаазаар авах шийдвэр гаргасан бөгөөд хээрийн цэргийн шүүх байгуулагсан байна. Түүний амьдралын сүүлийн 10 жилийн дотор 11 удаа амь наанд халдлага төлөвлөж гүйцэтгэсэн байдаг. Сүүлийн халдлага 1911 оны 9-р сарын 1-нд Киев хотноо анархист Дмитрий Богров гүйцэтгэж Столыпин шархадаж хэд хоногийн дараа нас баржээ. ==Эшлэл== {{Reflist}} * Conroy, M.S. (1976), ''Peter Arkadʹevich Stolypin: Practical Politics in Late Tsarist Russia'', Westview Press, (Boulder), 1976. ISBN 0-8915-8143-X {{DEFAULTSORT:Столыпин, Пётр}} [[Ангилал:Оросын эзэнт гүрний ерөнхий сайд]] [[Ангилал:Оросын эзэнт гүрний дотоод хэргийн сайд]] [[Ангилал:Хаан ба Ханы Цагаан бүргэд одон шагналтан]] [[Ангилал:Аллагын хохирогч]] [[Ангилал:Санкт-Петербургийн их сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Оросууд]] [[Ангилал:1862 онд төрсөн]] [[Ангилал:1911 онд өнгөрсөн]] 7v3u8qs9akl5cfxpsbr08w9ltu2dghb 0 23058 851646 552811 2026-03-28T08:13:55Z Enkhsaihan2005 64429 851646 wikitext text/x-wiki {{Short description|Ромын генерал, улс төрч (236/235 – ойр. МЭӨ 183)}} {{Инфобокс хүн | name = Африкийн Сципион | image = Bust of Sulla (loan from Ny Carlsberg Glyptotek) - Glyptothek - Munich - Germany 2017.jpg | caption = | birth_date = МЭӨ&nbsp;236 эсвэл 235 | birth_place = [[Ром]] | death_date = {{circa|МЭӨ&nbsp;183}} | death_place = [[Литернум]] | known_for = [[Ханнибал]]ыг ялсан | credits = | opponents = | spouse = [[Эмилиа Паулла]] | children = 4 | father = [[Публиус Корнелиус Сципион|Публиус Сципион]] | relatives = [[Азийн Луциус Корнелиус Сципион|Азийн Сципион]] (ах)<br />[[Сципион Эмилианус]] (өргөмөл ач хүү)<br />[[Тибериус Гракхус|Тибериус]] болон [[Гайус Гракхус]] (ач зээ нар)<br />[[Корнелиа (Гракхигийн ээж)]] (охин) | office = {{plainlist| * Проконсул (Испани, МЭӨ&nbsp;216–210) * Консул (МЭӨ&nbsp;205) * Проконсул (Африк, МЭӨ&nbsp;204–201) * Цензур (МЭӨ&nbsp;199) * Консул (МЭӨ&nbsp;194) * Легат (Ази, МЭӨ&nbsp;190) }} | module = {{Инфобокс албан тушаалтан|embed=yes | awards = | allegiance = Ром | battles = {{tree list}} * [[Пунийн хоёрдугаар дайн]] ** [[Тицинусын тулалдаан]] **[[Требиагийн тулалдаан]] ** [[Каннаэгийн тулалдаан]] ** [[Карфагены тулалдаан (МЭӨ 209)|Карфагены тулалдаан]] ** [[Баэкулагийн тулалдаан]] ** [[Илипагийн тулалдаан]] ** [[Утикагийн бүслэлт (МЭӨ 204)|Утикагийн бүслэлт]] ** [[Утикагийн тулалдаан (МЭӨ 203)|Утикагийн тулалдаан]] ** [[Их талын тулалдаан]] ** [[Замагийн тулалдаан]] * [[Ром-Сирийн дайн]] ** [[Магнесиагийн тулалдаан]] {{tree list/end}} | branch = [[Ромын арми]] }} }} '''Публиус Корнелиус Сципио Африканус''' ({{lang-la|Publius Cornelius Scipio Africanus}}, МЭӨ 235–МЭӨ 183) буюу '''Африкийн Сципио''', '''Хөгшин Сципио''' нь Ромын цэргийн гайхамшигтай удирдагч юм. Карфагенчуудыг Пунийн II дайнд цохиж, Ибер буюу Испанийг эзэлж авсан. [[Ханнибал]]ыг буцах замд нь цохисон Сципион "Африкийн" гэдэг хочтой болжээ. {{DEFAULTSORT:Сципио, Африкийн}} [[Ангилал:Публиус Корнелиус Сципио Африканус| ]] [[Ангилал:Пунийн хоёрдугаар дайны хүн]] [[Ангилал:Цензор]] [[Ангилал:Ромын Бүгд Найрамдах Улсын консул]] [[Ангилал:Корнели]] [[Ангилал:МЭӨ 235 онд төрсөн]] [[Ангилал:МЭӨ 183 онд өнгөрсөн]] kvqew1thouddmfavyqvuszxjyqdb30w 0 23060 851648 826034 2026-03-28T08:23:28Z Enkhsaihan2005 64429 851648 wikitext text/x-wiki {{short description|Ромын генерал, төрийн зүтгэлтэн (МЭӨ 115–53)}} {{Инфобокс хүн | name = Марк Лициний Красс | image = Bust of a Roman, Ny Carlsberg Glyptotek.jpg | image_upright = | birth_date = МЭӨ 115{{sfn|Marshall|1976|p=5}} | birth_place = | death_date = МЭӨ 53 оны 6 сар (61–62 насалсан) | death_place = Карраэгийн ойр <br />(одоогийн [[Харран]], [[Шанлыурфа муж|Шанлыурфа]], [[Турк]]) | death_cause = [[Тулалдааны явцад алагдсан|Тулалдаанд алагдсан]] | occupation = Цэргийн командлагч, улс төрч | organization = [[Анхны Триумвират]] | known_for = | office = [[Ромын консул|Консул]] (МЭӨ 70 болон 55) | spouse = [[Тертулла (Крассын эхнэр)|Тертулла]]<ref name=Tertulla>{{Cite book|last=Смит|first=Уильям|author-link1=Уильям Смит (толь бичигч)|title= Dictionary of Greek and Roman Biography and Mythology|url=http://www.ancientlibrary.com/smith-bio/1939.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20051220143415/http://www.ancientlibrary.com/smith-bio/1939.html|url-status=usurped|archive-date=2005-12-20|volume=2|year= 1870}}, х. 831</ref> | children = [[Маркус Лициниус Крассус (МЭӨ 54 оны квестор)|Маркус]] & [[Публиус Лициниус Крассус (триумвирийн хүү)|Публиус Лициниус Крассус]] | parents = [[Публиус Лициниус Крассус (МЭӨ 97 оны консул)|Публиус Лициниус Крассус]] & Венулейа | family = | module = {{Инфобокс цэргийн зүтгэлтэн | embed=yes | allegiance = [[Ромын Бүгд Найрамдах Улс|Ром]]<br />[[Сулла]] | serviceyears = МЭӨ 86–53 | battles = {{tree list}} *[[Суллагийн иргэний дайн]] **[[Коллины хаалгын тулалдаан]] *[[Спартакийн бослого]] **[[Кантеннагийн тулаан]] **[[Силариус голын тулалдаан]] *[[Ром–Парфын дайн]] **[[Карраэгийн тулалдаан]]{{KIA}} {{tree list/end}} }} }} '''Маркус Лициний Крассус''' ({{lang-la|Marcus Licinius Crassus}}) нь МЭӨ 115 онд төрсөн Ромын улс төрийн зүтгэлтэн, Суллагийн талын хүн бөгөөд Суллагийн цаазаар авсан, цөлсөн иргэдийн хөрөнгө зоорийг тонох маягаар баяжсан хүн юм. МЭӨ 72 оны сүүлээр Сициллийн претор болж, 6 легион дайн тулаанд хатуужсан цэрэг авч, нэмж цэрэг татах зөвшөөрөл өгчээ. Тэрбээр [[Спартак]]тай хийсэн нэгэн тулалдааны дараа цэргүүд нь тулаан эхлээд 3 цаг болоход зугтаж эхэлсэнд уурлан демиацлах арга (зугтсан цэргүүдээс нэр сонгож, сонгогдсон нэртэй цэргүүдийг цааазлах) хэрэглэж, хатуу анхааруулсан. Тэрээр Спартактай муур хулгана болж 6 сар орчим хөөцөлдсөний эцэст Бардунасын хөндийд цохиж, улмаар консулд сонгогджээ. Тэрээр 60 онд анхны триумвиратыг байгуулахад оролцожээ. 53 насандаа [[Парфын улс]]ын эсрэг дайн хийж яваад алагдсан. Парфын хаан, Крассын толгойг огтолж, аманд нь алт цутгуулж алсан түүхтэй. {{DEFAULTSORT:Лициниус Крассус, Маркус}} [[Ангилал:Лициний]] [[Ангилал:Ромын Бүгд Найрамдах Улсын консул]] [[Ангилал:Цензор]] [[Ангилал:Спартак]] [[Ангилал:Сирийн захирагч]] [[Ангилал:МЭӨ 2-р зуунд төрсөн]] [[Ангилал:МЭӨ 53 онд өнгөрсөн]] big44064nhwvp8q6dxmxo9k8gqk3cih 0 23061 851656 630175 2026-03-28T08:39:13Z Enkhsaihan2005 64429 851656 wikitext text/x-wiki {{Short description|Ромын генерал, төрийн зүтгэлтэн (ойр. МЭӨ 157–86)}} {{Инфобокс хүн | name = Гайус Мариус | image = RRC 326.1 Gaius Fundanius depicting Gaius Marius triumphator.png | image_upright = 1.1 | alt = | caption = | birth_date = {{circa|МЭӨ&nbsp;157}} | birth_place = Кереата, [[Ромын Итали|Итали]] | death_date = МЭӨ&nbsp;86 оны 1 сарын 13 (70–71 насалсан) | death_place = [[Ром]] | office = {{Aligned table | class=nowrap |fullwidth=on |leftright=on | style=line-height:1.2em; |col2style=font-size:90%; | [[Ардын индэр]] | МЭӨ&nbsp;119 | [[Претор]] | МЭӨ&nbsp;115 | [[Проконсул]],{{sfn|Evans|2008|pp=65–69, indicating prorogation ''pro consule''}} [[Холын Испани]] | МЭӨ&nbsp;114–13 | [[Легат (эртний Ром)#Ромын Бүгд Найрамдах Улс|Легат]], [[Африк (Ромын муж)|Нумиди]] | МЭӨ&nbsp;109–08 | [[Ромын консул|Консул]] | МЭӨ&nbsp;107, 104–100 | Проконсул, [[Ромын Итали|Итали]] | МЭӨ&nbsp;88–87 | [[Ромын консул|Консул]] | МЭӨ&nbsp;86 }} | spouse = [[Юлиа (Мариусын эхнэр)|Юлиа]] ([[Юлий Цезарь|Юлий Цезарийн]] авга эгц) | children = [[Залуу Гайус Мариус]] | module = {{Инфобокс албан тушаалтан|embed=yes | military_blank1 = Дайн | military_data1 = {{plainlist| * [[Нумантины дайн]] * [[Югуртины дайн]] * [[Кимбрийн дайн]] * [[Холбоотны дайн (МЭӨ 91–87)|Холбоотны дайн]] * [[Bellum Octavianum]] }} | mawards = 2 [[триумф]] | }} }} '''Гайус Мариус''' ({{lang-la|Gaius Marius}}, МЭӨ 157 – МЭӨ 86 оны 1 сарын 13) нь [[Ромын Бүгд Найрамдах Улс|Ромын]] [[генерал]], [[төрийн зүтгэлтэн]] юм. Тэрээр [[консул]]аар 7 удаа сонгогдсон нь урьд хожид үзэгдээгүй явдал билээ. Тариачны хүү Мариус нь цэргийн оюун ухаанд гарамгай хүн байсан учраас легионы энгийн цэргээс эхэлж, цэргийн дээд тушаалтан болжээ. Тэр Нумидын хаан Югуртыг ялж байсан. Кимвр, Тевтон зэрэг харь орны бүдүүлэг хүмүүсийг ялж байсан. Суллатай засгийн эрхийг явуулж байгаад Ромоос хөөгдөж, дараа нь буцаж ирээд дайснуудаа шийтгэж, консулд 7 дахиа сонгогдоод 7 хоногийн дараа нас баржээ. {{DEFAULTSORT:Мариус, Гайус}} [[Ангилал:Гайус Мариус| ]] [[Ангилал:Ардын трибун]] [[Ангилал:Ромын Бүгд Найрамдах Улсын консул]] [[Ангилал:Авгур]] [[Ангилал:МЭӨ 157 онд төрсөн]] [[Ангилал:МЭӨ 86 онд өнгөрсөн]] hii3s80l7qflcmxr94u111muxmv4v70 0 23157 851657 789586 2026-03-28T08:43:58Z Enkhsaihan2005 64429 851657 wikitext text/x-wiki {{Short description|Зөвлөлтийн хурандаа генерал (1900–1941)}} {{Инфобокс цэргийн зүтгэлтэн | name = Григорий Штерн | birth_date = {{OldStyleDate|8 сарын 6|1900|7 сарын 24}} | death_date = {{death date and age|1941|10|28|1900|07|24}} | image = Shtern.jpg | birth_place = [[Смила]], [[Киевийн губерн]], [[Оросын эзэнт гүрэн]] {{small|(одоогийн [[Украин]])}} | death_place = [[Самара|Куйбышев]], [[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Холбоот Орос Улс|ЗСБНХ Орос Улс]], [[Зөвлөлт Холбоот Улс]] | placeofburial = | nickname = | allegiance = {{flag|Зөвлөлт Холбоот Улс}} | branch = [[Улаан Арми]] | serviceyears = 1919–1941 | rank = [[Хурандаа генерал]] | unit = | commands = [[1-р Улаан тугийн арми]]<br>[[Алс Дорнодын Фронт]]<br>[[8-р Арми (Зөвлөлт Холбоот Улс)|8-р Арми]] | battles = {{tree list}} * [[Оросын иргэний дайн]] * [[Испанийн иргэний дайн]] * [[Зөвлөлт–Японы хилийн мөргөлдөөнүүд|Зөвлөлт–Японы хилийн дайн]] ** [[Хасан нуурын мөргөлдөөн]] ** [[Халхын голын дайн]] * [[Дэлхийн 2-р дайн]] ** [[Өвлийн дайн]] {{tree list/end}} | awards = [[Зөвлөлт Холбоот Улсын баатар]] | laterwork = }} '''Григорий Штерн''' ([[Орос хэл|орос]]. ''Григорий Михайлович Штерн'', 1900 оны 7-р сарын 24 (8 сарын 6), [[Киевийн губерн]], [[Смила]] төрсөн– 1941 оны 10-р сарын 28-нд нас барсан) нь [[Зөвлөлт Холбоот Улс]]ын [[Улаан Арми]]йн офицер бөгөөд [[Испанийн иргэний дайн]]ы үеэр цэргийн зөвлөхөөр ажиллаж байсан хүн юм. Тэрээр мөн [[Хасан нуурын тулалдаан]], [[Халхын голын байлдаан]], [[Өвлийн дайн]]д оролцож байв<ref name="KilinRaunio10">[[#KilinRaunio2007|Kilin and Raunio 2007]], p. 113</ref>. == Намтар == 1937 оны 1-р сараас 1938 оны 4-р сар хүртэл Г.М.Штерн "Григорович" нэрээр Испанийн иргэний дайны үед Бүгд найрамдах засгийн газрын цэргийн ахлах зөвлөхөөр ажиллаж байжээ. 1938 оны 4-р сараас хойш Г.М.Штерн Алс Дорнодын Улаан тугийн одонт Армийн штабын даргаар ажиллаж байв. 1938 оны 8-р сард [[Хасан нуурын мөргөлдөөн]] үеэр тэрээр байлдааны бүсэд яаралтай ирж, Алс Дорнодын фронтын 39-р бууны корпусын командлагчаар томилогдож, Зөвлөлтийн цэргүүдийн байлдааны ажиллагааг удирдаж байв. 1938 оны 9-р сард тэрээр Алс Дорнод дахь Улаан тугийн 1-р армийн командлагчаар томилогдов. 1939 оны 6-9-р сард Г.М.Штерн [[Халхын голын дайн|Халхын голын тулалдаанд]] оролцов. Тэрээр анх тэнд Зөвлөлтийн цэргүүд болон Монгол Ардын хувьсгалт армийн үйл ажиллагааг зохицуулах албан ёсны үүрэг бүхий дээд командлалын төлөөлөгчөөр ажиллаж байжээ. Гэсэн хэдий ч тулаан улам бүр нэмэгдэхийн хэрээр түүний үүрэг ихээхэн нэмэгдэв. ЗХУ-ын Дээд Зөвлөлийн Тэргүүлэгчдийн 1939 оны 8-р сарын 29-ний өдрийн зарлигаар 2-р зэргийн командлагч Григорий Михайлович Штерныг цэргийн үүргээ гүйцэтгэх үеэр үзүүлсэн эр зориг, баатарлаг байдлын төлөө ЗХУ-ын баатар цолоор шагнасан. 1939-1940 оны [[Зөвлөлт-Финляндын дайн|Зөвлөлт-Финландын дайны]] үеэр Г.М.Штерн Хойд Карелийн 8-р армийг командлаж байсан (1940 оны 2-р сараас 3-р сар). 1941 оны 1-р сарын 14-нөөс хойш Г.Штерн ЗХУ-ын Батлан ​​хамгаалахын Ардын комиссариатын Агаарын довтолгооноос хамгаалах ерөнхий газрын даргаар ажиллаж байв. 1941 оны 5-р сарын 15-нд Германы тээврийн онгоц агаарын довтолгооноос хамгаалахад анзаарагдаагүй Белосток - Минск - Смоленск - Москва чиглэлийн дагуу нисээд тэндээ газарджээ. Энэ нь агаарын довтолгооноос хамгаалах болон Агаарын цэргийн хүчний удирдагчдын дунд баривчилгааны давалгаанд хүргэв. 1941 оны 6-р сарын 7-нд Григорий Штерн баривчлагдаад 1941 оны 10-р сарын 28-нд Барбыш тосгонд (Куйбышев хотын Фрунзе дүүрэг) ЗХУ-ын НКВД-ын Ардын Комиссар Л.П.Бериягийн тушаалын дагуу хурандаа генералыг буудан хороожээ. ЗХУ-ын Дээд Зөвлөлийн Тэргүүлэгчдийн 1947 оны 3-р сарын 21-ний өдрийн зарлигаар түүнийг ЗХУ-ын баатар цол, төрийн бүх шагналыг хураажээ. ЗХУ-ын Цэргийн ерөнхий прокурорын 1954 оны 8-р сарын 25-ны өдрийн тогтоолоор нас барсны дараа нөхөн цагаатгасан байна. ЗХУ-ын Дээд Зөвлөлийн Тэргүүлэгчдийн 1959 оны 1-р сарын 2-ны өдрийн зарлигаар Г.Штерны ЗХУ-ын баатар цол, төрийн шагналуудыг сэргээжээ. ==Эшлэл== {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Штерн, Григорий}} [[Ангилал:Большевикийн гишүүн]] [[Ангилал:ЗХУ-ын Коммунист намын төв хорооны гишүүн]] [[Ангилал:ЗХУ-ын хурандаа генерал]] [[Ангилал:ЗХУ-ын баатар]] [[Ангилал:ЗХУ-ын дээд зөвлөлийн гишүүн]] [[Ангилал:Испанийн иргэний дайн дахь Зөвлөлтийн хүн]] [[Ангилал:ЗХУ-ын дэлхийн хоёрдугаар дайны хүн]] [[Ангилал:Лениний одон шагналтан]] [[Ангилал:ЗХУ-ын Улаан тугийн одон шагналтан]] [[Ангилал:Оросууд]] [[Ангилал:Зөвлөлтийн иргэн]] [[Ангилал:1900 онд төрсөн]] [[Ангилал:1941 онд өнгөрсөн]] h58etj5mr3s7l353ugqg8klqy4udlta 0 23949 851664 658354 2026-03-28T09:37:55Z Enkhsaihan2005 64429 851664 wikitext text/x-wiki {{short description|2003-2011 онд Швейцарын Холбооны Зөвлөлийн гишүүн}} {{Инфобокс албан тушаалтан | name = Мишлин Кальми-Рэй | native_name = Micheline Calmy-Rey | image = Micheline Calmy-Rey 2011.jpg | office = [[Швейцарын Холбооны Улсын ерөнхийлөгч|Швейцарын ерөнхийлөгч]] | vicepresident = [[Эвелин Видмер-Шлумпф]] | term_start = 2011 оны 1 сарын 1 | term_end = 2011 оны 12 сарын 31 | predecessor = [[Дорис Лойтхард]] | successor = Эвелин Видмер-Шлумпф | vicepresident1 = [[Паскал Кушепин]] | term_start1 = 2007 оны 1 сарын 1 | term_end1 = 2007 оны 12 сарын 31 | predecessor1 = [[Мориц Лойенбергер]] | successor1 = Паскал Кушепин | office2 = [[Холбооны Зөвлөл (Швейцар)|Швейцарын дэд ерөнхийлөгч]] | president2 = Дорис Лойтхард | term_start2 = 2010 оны 11 сарын 1 | term_end2 = 2010 оны 12 сарын 31 | predecessor2 = Мориц Лойенбергер | successor2 = Эвелин Видмер-Шлумпф | president3 = Мориц Лойенбергер | term_start3 = 2006 оны 1 сарын 1 | term_end3 = 2006 оны 12 сарын 31 | predecessor3 = Мориц Лойенбергер | successor3 = Паскал Кушепин | office4 = [[Холбооны Гадаад Хэргийн Яам]]ны тэргүүн | term_start4 = 2003 оны 1 сарын 1 | term_end4 = 2011 оны 12 сарын 31 | predecessor4 = [[Жозеф Дайс]] | successor4 = [[Дидье Буркхальтер]] | office5 = [[Швейцарын Холбооны Зөвлөл]]ийн гишүүн | term_start5 = 2003 оны 1 сарын 1 | term_end5 = 2011 оны 12 сарын 31 | predecessor5 = [[Рут Драйфусс]] | successor5 = [[Ален Берсе]] | birth_date = {{birth date and age|1945|7|8}} | birth_place = [[Сион, Швейцар|Сион]], [[Швейцар]] | death_date = | death_place = | party = [[Швейцарын Социал Демократ Нам|Социал Демократ Нам]] | spouse = Андре Кальми | alma_mater = [[Олон Улс ба Хөгжлийн Судалгааны Хүрээлэн]] | caption = Албан ёсны хөрөг, 2011 }} '''Мишлин Анн-Мари Кальми-Рэй''' ({{lang-fr|Micheline Anne-Marie Calmy-Rey}}, 1945 оны 7 сарын 8-нд [[Валайс]] муж улсын [[Сион]]д төрсөн) нь [[Швейцар]]ын [[Швейцарын ерөнхийлөгч|Холбооны ерөнхийлөгч]], засгийн газрын тэргүүн юм. Тэрээр мөн [[Гадаад харилцааны сайд]] буюу [[Холбооны Гадаад Хэргийн Яам]]ны тэргүүний албыг хашдаг. Тэр 2003 оноос [[Швейцарын Холбооны Зөвлөл]]ийн гишүүнээр ажиллаж байгаа бөгөөд 2007, 2011 онд ерөнхийлөгчөөр ажиллаж байна. {{DEFAULTSORT:Кальми-Рэй, Мишлин}} [[Ангилал:Швейцарын ерөнхийлөгч]] [[Ангилал:Швейцарын гадаад хэргийн сайд]] [[Ангилал:Швейцарын Социал Демократ Намын гишүүн]] [[Ангилал:Женевийн их сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Найрамдлын одон шагналтан]] [[Ангилал:Швейцарчууд]] [[Ангилал:1945 онд төрсөн]] 1k25fc22us2s393d37ulh54j03ddloi 851666 851664 2026-03-28T09:38:10Z Enkhsaihan2005 64429 851666 wikitext text/x-wiki {{short description|2003-2011 онд Швейцарын Холбооны Зөвлөлийн гишүүн}} {{Инфобокс албан тушаалтан | name = Мишлин Кальми-Рэй | native_name = {{nobold|Micheline Calmy-Rey}} | image = Micheline Calmy-Rey 2011.jpg | office = [[Швейцарын Холбооны Улсын ерөнхийлөгч|Швейцарын ерөнхийлөгч]] | vicepresident = [[Эвелин Видмер-Шлумпф]] | term_start = 2011 оны 1 сарын 1 | term_end = 2011 оны 12 сарын 31 | predecessor = [[Дорис Лойтхард]] | successor = Эвелин Видмер-Шлумпф | vicepresident1 = [[Паскал Кушепин]] | term_start1 = 2007 оны 1 сарын 1 | term_end1 = 2007 оны 12 сарын 31 | predecessor1 = [[Мориц Лойенбергер]] | successor1 = Паскал Кушепин | office2 = [[Холбооны Зөвлөл (Швейцар)|Швейцарын дэд ерөнхийлөгч]] | president2 = Дорис Лойтхард | term_start2 = 2010 оны 11 сарын 1 | term_end2 = 2010 оны 12 сарын 31 | predecessor2 = Мориц Лойенбергер | successor2 = Эвелин Видмер-Шлумпф | president3 = Мориц Лойенбергер | term_start3 = 2006 оны 1 сарын 1 | term_end3 = 2006 оны 12 сарын 31 | predecessor3 = Мориц Лойенбергер | successor3 = Паскал Кушепин | office4 = [[Холбооны Гадаад Хэргийн Яам]]ны тэргүүн | term_start4 = 2003 оны 1 сарын 1 | term_end4 = 2011 оны 12 сарын 31 | predecessor4 = [[Жозеф Дайс]] | successor4 = [[Дидье Буркхальтер]] | office5 = [[Швейцарын Холбооны Зөвлөл]]ийн гишүүн | term_start5 = 2003 оны 1 сарын 1 | term_end5 = 2011 оны 12 сарын 31 | predecessor5 = [[Рут Драйфусс]] | successor5 = [[Ален Берсе]] | birth_date = {{birth date and age|1945|7|8}} | birth_place = [[Сион, Швейцар|Сион]], [[Швейцар]] | death_date = | death_place = | party = [[Швейцарын Социал Демократ Нам|Социал Демократ Нам]] | spouse = Андре Кальми | alma_mater = [[Олон Улс ба Хөгжлийн Судалгааны Хүрээлэн]] | caption = Албан ёсны хөрөг, 2011 }} '''Мишлин Анн-Мари Кальми-Рэй''' ({{lang-fr|Micheline Anne-Marie Calmy-Rey}}, 1945 оны 7 сарын 8-нд [[Валайс]] муж улсын [[Сион]]д төрсөн) нь [[Швейцар]]ын [[Швейцарын ерөнхийлөгч|Холбооны ерөнхийлөгч]], засгийн газрын тэргүүн юм. Тэрээр мөн [[Гадаад харилцааны сайд]] буюу [[Холбооны Гадаад Хэргийн Яам]]ны тэргүүний албыг хашдаг. Тэр 2003 оноос [[Швейцарын Холбооны Зөвлөл]]ийн гишүүнээр ажиллаж байгаа бөгөөд 2007, 2011 онд ерөнхийлөгчөөр ажиллаж байна. {{DEFAULTSORT:Кальми-Рэй, Мишлин}} [[Ангилал:Швейцарын ерөнхийлөгч]] [[Ангилал:Швейцарын гадаад хэргийн сайд]] [[Ангилал:Швейцарын Социал Демократ Намын гишүүн]] [[Ангилал:Женевийн их сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Найрамдлын одон шагналтан]] [[Ангилал:Швейцарчууд]] [[Ангилал:1945 онд төрсөн]] 1em117eqs2k54um191wk29scgppgbwm 0 29351 851519 849441 2026-03-27T12:36:18Z Amikkkk 95821 851519 wikitext text/x-wiki {{Жүжигчин | зураг = Suvd namsrain.jpg | төрсөн_өдөр = {{Birth date and age|mf=yes|1948|12|21}} | төрсөн_газар = [[Монгол улс|Монгол]] улсын [[Улаанбаатар]] хот | яс_үндэс = [[Монгол үндэстэн]] | иргэн = {{MGL3}} | ажил_үйл = жүжигчин | тайзны_нэр = | төрөл = тайз (жүжиг), дэлгэц (УСК) | дүр_маяг = | танил_үе =1970 он — одоо | театр = Улсын драмын эрдмийн театр | сургууль = Бүх холбоотын кино<br>урлагийн дээд сургууль | эцэг = [[Цэндийн Намсрай]] | эх = [[Лувсанжамцын Цогзолмаа]] | алдар_нэр = '''Төр нийгмийн шан'''<br />[[Ардын Жүжигчин]](2009)<br />[[Монгол улсын гавьяат жүжигчин|Гавьяат Жүжигчин]] (2001)<br />[[Төрийн шагнал]] (1989) <br /> [[Монгол улсын хөдөлмөрийн баатар]] (2021) <br /> [[Сүхбаатарын одон]] (2021) <br /> }} '''Намсрайн Сувд''' - (1948 оны 12-р сарын 21-нд Улаанбаатар хотод төрсөн) - [[Монгол улсын хөдөлмөрийн баатар]],[[Төрийн шагнал]]т, [[Ардын Жүжигчин]], тайз, дэлгэцийн [[жүжигчин]]. [[Төрийн шагнал|Төрийн соёрхолт]], [[Соёлын Гавьяат Зүтгэлтэн|Соёлын гавьяат зүтгэлтэн]] [[Цэндийн Намсрай]], [[Ардын Жүжигчин|Ардын жүжигчин]] [[Лувсанжамцын Цогзолмаа]] нарын ууган охин болж мэндэлжээ. 1970 онд ЗХУ-ын Бүх Холбоотын Кино урлагийн дээд сургууль (ВГИК)-ийг Тайз дэлгэцний жүжигчний мэргэжлээр төгсөж Монгол Кино үйлдвэрт жүжигчнээр оржээ. 1973 оноос одоог хүртэл Улсын Драмын Эрдмийн Театрт жүжигчнээр ажиллаж байв. "[[Мандухай сэцэн хатан (кино)|Мандухай сэцэн хатан]]" түүхэн киноны Мандухай хатны дүрд 40 настайдаа тоглон 1989 онд Төрийн шагнал хүртсэн. 1980 - 1991 онд Улсын драмын театрын уран сайхны удирдагч хийсэн. 1992 - 1996 онд Соёлын яаманд хэлтсийн дарга хийсэн. 2018 оноос Соёл урлагийн их сургууль, КУДС-д багшилж байв. Жүжигчин бүсгүйн анхны жүжгийн дүр нь оросын зохиолч А.Островскийн “Инжгүй хүүхэн” ([[Орос хэл|орос.]] ''Бесприданница'') жүжгийн Ларисагийн дүрд 1973 онд тоглосон байна. Дэлгэцийн бүтээлийнх нь анхны дүр “Эхлэл” киноны Хорлоогийн дүрийг бүтээсэн юм. ==Уран бүтээл== ===Дэлгэцийн дүр=== #[[Дайсны цэргүүдээ сонсоцгоо!]] (1971) - Цэндсүрэн #[[Эхлэлт]] (1972) - Хорлоо #[[Ичээнд нь]] (1972) - солиотой хүүхэн #Чимгээгийн төрсөн өдөр (1973) - зурвас дүр #[[Моторын дуу]] (1974) - дуучин #[[Анхны хайрын дууль]] (1974) - Янжин #[[Сүхболдын яриа]] (1974) - #[[Хань]] (1975) - Наран #[[Хүний амь]] (1976) - Сарантуяа #[[Бушхүүгийн үлгэр]] (1979) - лусын дагина #[[Хатанбаатар (кино)|Хатанбаатар]] (1981) - Жаргал #[[Сахиус уу, сахиул уу]] (1983) - үйлчлэгч #[[Мандухай сэцэн хатан (кино)]] (1988) - Мандухай #[[Мөнх тэнгэрийн хүчин дор]] (1992) - Өэлүн #[[Сарлаг тоших цагаар]] (1992) - Сүрэн #[[Үхэж үл болно – Чингис хаан|Үхэж үл болно]] - Чингис хаан (2008) - Өэлүн #[[Вансэмбэрүү]] (2002) - Амаа #[[Гарал угсаа]] (2013) - Ээж #[[Зүрхний хилэн (кино)|Зүрхний хилэн]] (2017) - Ээж #[[Амьдралоги]] (2017) - Шүүгч #[[Тэрбумын хэрэг]] (2018) - Нансалмаа #Зура 2 : Цурам ажилгаа (2022) - Ээж #Нарны Садан (2022) - Дөнжин Цоохор #Сүйт Бүсгүй (2023) - Ариунсанаа Ээж #Тусгаар Тогтнол : Бошиг сахигч (2026) - Насанжид хатан ===Тайзны дүр=== #Болд хэрхэн хатаагдсан нь (1972) - Тоня #Инжгүй хүүхэн (1973)- Лариса Дмитриевна #Нандин эрдэнэ (1973) - Цэцэг #Гарын таван хуруу (1973) - Оюун #Оролмаа(1973) - Малгайчин #Оролмаа (1974) - Дэлгэр #Оролмаа (1974) - Дуламсүрэн #Галт шугуй (1974) - Ты хань #Цаг өөр болжээ (1974) - Эскиш #Цаг өөр болжээ (1974) -Вардуй #Нүд (1974) - Тоо бүтгэгч #Егорь Булычевийнхан (1975) - Глафира #Дөшинжирмийнхэн (1975) - Цэсмаа #Хоёр эзний ганц зарц (1976) - Беатрис #Үхэвч үнэн ялна (1977) - Комиссар #Баавгай (1977) - Попова #Бумбат эрдэнэ (1977) - Чимгээ #Аз жаргалын эрэлд (1977) - Таня #Будамшуу (1978) - Ягаан #Маш нууц (1978) - Тогтох #Хурлын дараа (1978) - Авгай #Отелло (1978) - Эмили #Отелло (1978) - Дездемонна #Нандин эрдэнэ (1978) - Цэвэлмаа #Цэргийн бэлэвсэн гэргий (1978) - Стеша #Гамлет (1979) - Офелия #Буурай аав (1979) - Янжин #Их авхай (1980) - Дулмаа #Хүний мөс (1980) - Мария #Эрдэмтний яриа (1980) - Хишигмаа #Мартагдсан аялгуу (1983) - Бадам #Нора (1984) - Нора #Байцаагч түшмэл (1985) - Анна Андреевна #Гарваа (1985) - Сэвжид #Сувдан сондор (1986) - Женни / Мерри #Хөхөлдэй хүүгийн үлгэр (1986) - Аймалжин ээж #Үгүйлэгдсэн хайр (1988) - Сүнс #Макбет (1991) - Хатагтай Макбет #Бооцоо (2000) - Нансал #Цахлай (2001) - Ирина Николаевна Аркадина #Үхэхийн хооронд (2003) - Таня #Шөнө амталсан нулимс (2005) - Энхээ #Эр хүн болгож өгөөч (2005) - Мэндээ #Ээжээ (2006) - Ээж #Атга нөж (2006) - Өэлүн #Сарны цагаан цус (2008) - Их хатан #Хунгийн дуу (2010) - Анна #Саран хөхөө (2010) - Мадимахани #Тэнгэрийн хүү (2011) - Могол хатан #Сэрүүн хасын нууц (2013) - Лоу авхай (Х-түц продакшн) #Ромео Жульетта хоёр (2016) - Тайлбарлагч #Анна Каренина (2020) - Анна (Хувь заяа) #Хаадын хаан. Андгай (2021) - Алунгоо эх #Сычуаны сайн хүн (2022) - Хатагтай Ян == Амжилт == *1977 онд “Үхэвч үнэн ялна” жүжгийн Комиссарын дүрээр Соёлын яамны шилдэг уран бүтээлийн шагнал *1984 онд “Нора” жүжгийн Норагийн дүрээр Соёлын яамны шилдэг уран бүтээлийн шагнал *1989 онд Мандухай сэцэн хатан  киноны Мандухайн дүрийг бүтээсээн тул [[Төрийн шагнал]] хүртсэн *2001 онд [[Монгол улсын гавьяат жүжигчин]] цол хүртсэн *2004 онд “Цахлай” жүжгийн Ирина Аркадинагийн дүрээр ”А.П.Чехов XXI зуун” олон улсын театрын наадмын шилдэг эмэгтэй дүр *2006 онд “Шөнө амталсан нулимс” жүжгийн Энхээгийн дүрээр “Гэгээн Муза” наадмын шилдэг эмэгтэй дүр *2006 онд бүтээсэн “Атга нөж” жүжгийн Өүлэн хатны дүрээр “Гэгээн Муза” наадмын “Шилдэг эмэгтэй гол дүр”-ийн шагнал *2010 онд “Хунгийн дуу” жүжгийн Аннагийн дүрээр “Гэгээн Муза” наадмын “Шилдэг эмэгтэй гол” дүрийн шагнал *2012 онд “Сэрүүн хасын нууц” жүжгийн Лоу Авхайн дүрээр “Гэгээн Муза” наадмын “Шилдэг эмэгтэй туслах дүр”-ийн шагнал *2009 онд [[Ардын Жүжигчин|Монгол улсын ардын жүжигчин]] цол хүртсэн *2021 онд [[Монгол улсын хөдөлмөрийн баатар]] цол хүртсэн *2021 онд [[Сүхбаатарын одон]] цол хүртсэн *2023 онд “Сычуаны сайн хүн” жүжгийн Хатагтай Ян дүрээр “Гэгээн Муза” наадмын “Шилдэг эмэгтэй туслах дүр”-ийн шагнал ==Гэр бүл== Түүний * эцэг БНМАУ-ын [[Төрийн шагнал|Маршал Чойбалсангийн нэрэмжит шагнал]]т, [[Соёлын Гавьяат Зүтгэлтэн]] [[Цэндийн Намсрай]], * эх БНМАУ-ын [[Төрийн шагнал|Маршал Чойбалсангийн нэрэмжит шагнал]]т, [[Ардын Жүжигчин]] [[Лувсанжамцын Цогзолмаа]] . * дүү СГЗ [[Намсрайн Ганхуяг]]. * Нөхөр [[Цэнджавын Төрболд]] * ууган хүү [[Төрболдын Бат-Оргил]]. Нэг үе нэрт гарч явсан ая зохиогч. * отгон хүү [[Төрболдын Мөнх-Оргил]]. ==Эх сурвалж== * [https://web.archive.org/web/20170827070155/http://news.zone.mn/news/95420.htm ​Ардын жүжигчин Н.Сувдын залуу нас] * [https://web.archive.org/web/20190715045956/http://artfilm.mn/person/945/ Намсрайн Сувд] * [https://web.archive.org/web/20191012052234/http://www.drama.mn/artist?id=20 Намсрайн Сувд] {{DEFAULTSORT:Сувд, Намсрайн}} [[Ангилал:Монголын кино жүжигчин]] [[Ангилал:Театрын жүжигчин]] [[Ангилал:Монгол Улсын Төрийн шагналтан]] [[Ангилал:Ардын Жүжигчин (Монгол)]] [[Ангилал:Гавьяат Жүжигчин (Монгол)]] [[Ангилал:Улаанбаатарын хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1948 онд төрсөн]] 1u59v5ika2zqit2o6xph7ww6zbb8kxq 851529 851519 2026-03-27T14:49:28Z Amikkkk 95821 851529 wikitext text/x-wiki {{Жүжигчин | зураг = Suvd namsrain.jpg | төрсөн_өдөр = {{Birth date and age|mf=yes|1948|12|21}} | төрсөн_газар = [[Монгол улс|Монгол]] улсын [[Улаанбаатар]] хот | яс_үндэс = [[Монгол үндэстэн]] | иргэн = {{MGL3}} | ажил_үйл = жүжигчин | тайзны_нэр = | төрөл = тайз (жүжиг), дэлгэц (УСК) | дүр_маяг = | танил_үе =1970 он — одоо | театр = Улсын драмын эрдмийн театр | сургууль = Бүх холбоотын кино<br>урлагийн дээд сургууль | эцэг = [[Цэндийн Намсрай]] | эх = [[Лувсанжамцын Цогзолмаа]] | алдар_нэр = '''Төр нийгмийн шан'''<br />[[Ардын Жүжигчин]](2009)<br />[[Монгол улсын гавьяат жүжигчин|Гавьяат Жүжигчин]] (2001)<br />[[Төрийн шагнал]] (1989) <br /> [[Монгол улсын хөдөлмөрийн баатар]] (2021) <br /> [[Сүхбаатарын одон]] (2021) <br /> }} '''Намсрайн Сувд''' - (1948 оны 12-р сарын 21-нд Улаанбаатар хотод төрсөн) - [[Монгол улсын хөдөлмөрийн баатар]],[[Төрийн шагнал]]т, [[Ардын Жүжигчин]], тайз, дэлгэцийн [[жүжигчин]]. [[Төрийн шагнал|Төрийн соёрхолт]], [[Соёлын Гавьяат Зүтгэлтэн|Соёлын гавьяат зүтгэлтэн]] [[Цэндийн Намсрай]], [[Ардын Жүжигчин|Ардын жүжигчин]] [[Лувсанжамцын Цогзолмаа]] нарын ууган охин болж мэндэлжээ. 1970 онд ЗХУ-ын Бүх Холбоотын Кино урлагийн дээд сургууль (ВГИК)-ийг Тайз дэлгэцний жүжигчний мэргэжлээр төгсөж Монгол Кино үйлдвэрт жүжигчнээр оржээ. 1973 оноос одоог хүртэл Улсын Драмын Эрдмийн Театрт жүжигчнээр ажиллаж байв. "[[Мандухай сэцэн хатан (кино)|Мандухай сэцэн хатан]]" түүхэн киноны Мандухай хатны дүрд 40 настайдаа тоглон 1989 онд Төрийн шагнал хүртсэн. 1980 - 1991 онд Улсын драмын театрын уран сайхны удирдагч хийсэн. 1992 - 1996 онд Соёлын яаманд хэлтсийн дарга хийсэн. 2018 оноос Соёл урлагийн их сургууль, КУДС-д багшилж байв. Жүжигчин бүсгүйн анхны жүжгийн дүр нь оросын зохиолч А.Островскийн “Инжгүй хүүхэн” ([[Орос хэл|орос.]] ''Бесприданница'') жүжгийн Ларисагийн дүрд 1973 онд тоглосон байна. Дэлгэцийн бүтээлийнх нь анхны дүр “Эхлэл” киноны Хорлоогийн дүрийг бүтээсэн юм. ==Уран бүтээл== ===Дэлгэцийн дүр=== #[[Дайсны цэргүүдээ сонсоцгоо!]] (1971) - Цэндсүрэн #[[Эхлэлт]] (1972) - Хорлоо #[[Ичээнд нь]] (1972) - солиотой хүүхэн #Чимгээгийн төрсөн өдөр (1973) - зурвас дүр #[[Моторын дуу]] (1974) - дуучин #[[Анхны хайрын дууль]] (1974) - Янжин #[[Сүхболдын яриа]] (1974) - #[[Хань]] (1975) - Наран #[[Хүний амь]] (1976) - Сарантуяа #[[Бушхүүгийн үлгэр]] (1979) - лусын дагина #[[Хатанбаатар (кино)|Хатанбаатар]] (1981) - Жаргал #[[Сахиус уу, сахиул уу]] (1983) - үйлчлэгч #[[Мандухай сэцэн хатан (кино)]] (1988) - Мандухай #[[Мөнх тэнгэрийн хүчин дор]] (1992) - Өэлүн #[[Сарлаг тоших цагаар]] (1992) - Сүрэн #[[Үхэж үл болно – Чингис хаан|Үхэж үл болно]] - Чингис хаан (2008) - Өэлүн #[[Вансэмбэрүү]] (2002) - Амаа #[[Гарал угсаа]] (2013) - Ээж #[[Зүрхний хилэн (кино)|Зүрхний хилэн]] (2017) - Ээж #[[Амьдралоги]] (2017) - Шүүгч #[[Тэрбумын хэрэг]] (2018) - Нансалмаа #Зура 2 : Цурам ажилгаа (2022) - Ээж #Нарны Садан (2022) - Дөнжин Цоохор #Сүйт Бүсгүй (2023) - Ариунсанаа Ээж #Тусгаар Тогтнол : Бошиг сахигч (2026) - Насанжид хатан ===Тайзны дүр=== #Болд хэрхэн хатаагдсан нь (1972) - Тоня #Инжгүй хүүхэн (1973)- Лариса Дмитриевна #Нандин эрдэнэ (1973) - Цэцэг #Гарын таван хуруу (1973) - Оюун #Оролмаа(1973) - Малгайчин #Оролмаа (1974) - Дэлгэр #Оролмаа (1974) - Дуламсүрэн #Галт шугуй (1974) - Ты хань #Цаг өөр болжээ (1974) - Эскиш #Цаг өөр болжээ (1974) -Вардуй #Нүд (1974) - Тоо бүтгэгч #Егорь Булычевийнхан (1975) - Глафира #Дөшинжирмийнхэн (1975) - Цэсмаа #Хоёр эзний ганц зарц (1976) - Беатрис #Үхэвч үнэн ялна (1977) - Комиссар #Баавгай (1977) - Попова #Бумбат эрдэнэ (1977) - Чимгээ #Аз жаргалын эрэлд (1977) - Таня #Будамшуу (1978) - Ягаан #Маш нууц (1978) - Тогтох #Хурлын дараа (1978) - Авгай #Отелло (1978) - Эмили #Отелло (1978) - Дездемонна #Нандин эрдэнэ (1978) - Цэвэлмаа #Цэргийн бэлэвсэн гэргий (1978) - Стеша #Гамлет (1979) - Офелия #Буурай аав (1979) - Янжин #Их авхай (1980) - Дулмаа #Хүний мөс (1980) - Мария #Эрдэмтний яриа (1980) - Хишигмаа #Мартагдсан аялгуу (1983) - Бадам #Нора (1984) - Нора #Байцаагч түшмэл (1985) - Анна Андреевна #Гарваа (1985) - Сэвжид #Сувдан сондор (1986) - Женни / Мерри #Хөхөлдэй хүүгийн үлгэр (1986) - Аймалжин ээж #Үгүйлэгдсэн хайр (1988) - Сүнс #Макбет (1991) - Хатагтай Макбет #Бооцоо (2000) - Нансал #Цахлай (2001) - Ирина Николаевна Аркадина #Үхэхийн хооронд (2003) - Таня #Шөнө амталсан нулимс (2005) - Энхээ #Эр хүн болгож өгөөч (2005) - Мэндээ #Ээжээ (2006) - Ээж #Атга нөж (2006) - Өэлүн #Сарны цагаан цус (2008) - Их хатан #Хунгийн дуу (2010) - Анна #Саран хөхөө (2010) - Мадимахани #Тэнгэрийн хүү (2011) - Могол хатан #Сэрүүн хасын нууц (2013) - Лоу авхай (Х-түц продакшн) #Ромео Жульетта хоёр (2016) - Тайлбарлагч #Анна Каренина (2020) - Анна (Хувь заяа) #Хаадын хаан. Андгай (2021) - Алунгоо эх #Сычуаны сайн хүн (2022) - Хатагтай Ян == Амжилт == *1977 онд “Үхэвч үнэн ялна” жүжгийн Комиссарын дүрээр Соёлын яамны шилдэг уран бүтээлийн шагнал *1984 онд “Нора” жүжгийн Норагийн дүрээр Соёлын яамны шилдэг уран бүтээлийн шагнал *1989 онд Мандухай сэцэн хатан  киноны Мандухайн дүрийг бүтээсээн тул [[Төрийн шагнал]] хүртсэн *2001 онд [[Монгол улсын гавьяат жүжигчин]] цол хүртсэн *2004 онд “Цахлай” жүжгийн Ирина Аркадинагийн дүрээр ”А.П.Чехов XXI зуун” олон улсын театрын наадмын шилдэг эмэгтэй дүр *2006 онд “Шөнө амталсан нулимс” жүжгийн Энхээгийн дүрээр “Гэгээн Муза” наадмын шилдэг эмэгтэй дүр *2006 онд бүтээсэн “Атга нөж” жүжгийн Өүлэн хатны дүрээр “Гэгээн Муза” наадмын “Шилдэг эмэгтэй гол дүр”-ийн шагнал *2010 онд “Хунгийн дуу” жүжгийн Аннагийн дүрээр “Гэгээн Муза” наадмын “Шилдэг эмэгтэй гол” дүрийн шагнал *2011 онд “Хунгийн дуу” жүжгийн Аннагийн дүрээр “Мөнгөн мод” наадмын “Тайз, дэлгэцийн шилдэг жүжигчин” шагнал *2012 онд “Сэрүүн хасын нууц” жүжгийн Лоу Авхайн дүрээр “Гэгээн Муза” наадмын “Шилдэг эмэгтэй туслах дүр”-ийн шагнал *2009 онд [[Ардын Жүжигчин|Монгол улсын ардын жүжигчин]] цол хүртсэн *2021 онд [[Монгол улсын хөдөлмөрийн баатар]] цол хүртсэн *2021 онд [[Сүхбаатарын одон]] цол хүртсэн *2023 онд “Сычуаны сайн хүн” жүжгийн Хатагтай Ян дүрээр “Гэгээн Муза” наадмын “Шилдэг эмэгтэй туслах дүр”-ийн шагнал ==Гэр бүл== Түүний * эцэг БНМАУ-ын [[Төрийн шагнал|Маршал Чойбалсангийн нэрэмжит шагнал]]т, [[Соёлын Гавьяат Зүтгэлтэн]] [[Цэндийн Намсрай]], * эх БНМАУ-ын [[Төрийн шагнал|Маршал Чойбалсангийн нэрэмжит шагнал]]т, [[Ардын Жүжигчин]] [[Лувсанжамцын Цогзолмаа]] . * дүү СГЗ [[Намсрайн Ганхуяг]]. * Нөхөр [[Цэнджавын Төрболд]] * ууган хүү [[Төрболдын Бат-Оргил]]. Нэг үе нэрт гарч явсан ая зохиогч. * отгон хүү [[Төрболдын Мөнх-Оргил]]. ==Эх сурвалж== * [https://web.archive.org/web/20170827070155/http://news.zone.mn/news/95420.htm ​Ардын жүжигчин Н.Сувдын залуу нас] * [https://web.archive.org/web/20190715045956/http://artfilm.mn/person/945/ Намсрайн Сувд] * [https://web.archive.org/web/20191012052234/http://www.drama.mn/artist?id=20 Намсрайн Сувд] {{DEFAULTSORT:Сувд, Намсрайн}} [[Ангилал:Монголын кино жүжигчин]] [[Ангилал:Театрын жүжигчин]] [[Ангилал:Монгол Улсын Төрийн шагналтан]] [[Ангилал:Ардын Жүжигчин (Монгол)]] [[Ангилал:Гавьяат Жүжигчин (Монгол)]] [[Ангилал:Улаанбаатарын хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1948 онд төрсөн]] byzijruz02m2mauqaegmhls7nhjygxp 0 32894 851523 845941 2026-03-27T13:21:42Z Egzs 88168 Шинэчлэв 851523 wikitext text/x-wiki {{Төрийн зүтгэлтэн |зураг = Gombojavyn Zandanshatar (2025).jpg |тайлбар = Ерөнхий сайд Занданшатар 2025 онд |алба1 = {{flagicon|Монгол}} 34 дэх [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд]] |ээлж1 = 2025 оны 6 дугаар сарын 13-наас |өмнөх1 = [[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]] |дараах1 = |алба2 = {{flagicon|Монгол}} [[Монгол]] [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] дарга |ээлж2 = 2019.02 сар-2024.07 сар |өмнөх2 = [[Миеэгомбын Энхболд]] |дараах2 = [[Дашзэгвийн Амарбаясгалан]] |алба3 = {{flagicon|Монгол}} Монгол Улсын сайд, [[Монгол Улсын Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газар|Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын]] дарга |ээлж3 = 2017-2019.02.01 |өмнөх3 = [[Жамъянгийн Мөнхбат]] |дараах3 = [[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]] |алба4 = {{flagicon|Монгол}} [[Монгол]] [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] гишүүн |ээлж4 = 2004-2012<br>2016-2024 |алба5 = {{flagicon|Монгол}} [[Гадаад харилцааны яам (Монгол)|Гадаад харилцааны сайд]] |ээлж5 = 2009.11 сар-2012.08 сар |өмнөх5 = [[Сүхбаатарын Батболд]] |дараах5 = [[Лувсанвандангийн Болд]] |алба6 = [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Намын]] Ерөнхий нарийн бичгийн дарга |ээлж6 = 2012.07 сар-2013.11 сар |өмнөх6 = [[Ухнаагийн Хүрэлсүх]] |дараах6 = Жамъянгийн Мөнхбат |төрсөногноо = {{bda|1970|3|8}} |төрсөнгазар = [[Баянхонгор]] [[аймаг]], [[Баацагаан сум]] |улсорон = {{MGL3}} |намэвсэл = [[Монгол Ардын Нам]] |сургууль = ОХУ-ын Эрхүү хотын Улс ардын аж ахуйн дээд сургууль |гэрбүл = Эхнэр Ганбаярын Отгонгэрэл<br>Дөрвөн хүүхэдтэй |website = [http://www.zandanshatar.com www.zandanshatar.com] |гарынүсэг=[[File:УИХ-ын дарга гарын үсэг.png|100px]]}}'''Гомбожавын Занданшатар''' ([[1970 он]]ы 3 дугаар сарын 8-нд [[:en:Baatsagaan|Баацагаан сум]], [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор аймагт]] төрсөн) нь улс төрч, [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|Монгол Улсын Ерөнхий сайд]]. Өмнө нь Гадаад харилцааны сайд, [[УИХ]]-ын дарга, Ерөнхийлөгчийн Тамгын газрын даргаар ажиллаж байсан, УИХ-д дөрвөн удаа сонгогдсон. [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Намын]] Удирдах зөвлөлийн гишүүн, Бага хурлын гишүүн. 2025 оны 6 дугаар сарын 13-ны өдрөөс эхлэн [[Монгол|Монгол Улсын]] 34 дэх Ерөнхий сайдаар ажиллаж байна.<ref>https://ikon.mn/n/3fgr Монгол улсын 34 дэх Ерөнхий сайдаар Г.Занданшатар томилогдлоо. 2025.06.13</ref> == Намтар == === Эцэг эх === [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён хан аймгийн]] Цогтой гүн Дашдоржийн хошууны (одоогийн Баянхонгор аймгийн [[Галуут сум]], 1923 оноос Баянхонгор хайрхан уулын хошуу, 1931-1957 онд Баянхонгор сум<ref>https://www.touristinfocenter.mn/cate13_more.aspx?ItemID=155</ref>) нутаг Уутын голоор нутагтай Дүгэржав хэмээх язгуурын [[тайж]] хүн байжээ. Түүний хүү Сумгарьд тайж нь Дүгэржавын ганц хүү бөгөөд Норов хэмээх хүүтэй байв. Норов тайжийн хүү Дамдинжавын Гомбожав нь Г.Занданшатарын аав юм. Д.Гомбожавыг 3 настай байхад эцэг Норов тайж нас барснаар, ойрын төрөл Ундарын Дамдинжав хэмээх хүнд үрчлэгдсэн байна.<ref>https://www.ulsturch.mn/a/44339</ref> Д.Гомбожав 1933 онд төрсөн бөгөөд сумандаа адуучнаар ажиллаж байгаад 1953 онд цэргийн албанд татагджээ. Тэрбээр бага залуудаа ухаан сэргэлэн, хөдөлмөрч, адуунд эртэй, морь уургалах, эмнэг булгиулах, хурдан морь таних, уях эрдмийг төгс эзэмшсэн хүн байсан гэдэг. Цэргийн албаа хааж ирээд 1956 оноос [[Галуут сум|Галуут сумандаа]] багийн тоо бүртгэгч, “Галуут” [[Нэгдэл|нэгдлийн]] ня-бо, баг, бригадын дарга, 1962 оноос “Коммунизмын төлөө” нэгдлийн орлогч дарга зэрэг албыг хашиж байгаад 1965-1967 онд удирдах ажилтны 2 жилийн дээд курс дүүргээд ирэхэд нь [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор аймгийн]] [[Баацагаан сум|Баацагаан суманд]] сум-нэгдлийн даргаар томилсон байна.<ref>https://www.youtube.com/watch?v=u_yheu9linc</ref> Тэрбээр энд ажиллах хугацаандаа тус сумын “Чойбалсангийн зам” нэгдлийг улсын тэргүүний нэгдлийн хэмжээнд хүргэсэн юм. Д.Гомбожав 1972-1976 онд тухайн үеийн [[Удирдлагын Академи|Намын дээд сургуульд]] суралцан дүүргэж, дээд боловсрол эзэмшсэн байна. Улмаар [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор аймгийн]] [[Өлзийт сум (Баянхонгор)|Өлзийт суманд]] сум-нэгдлийн даргаар томилогдож, 1982 он хүртэл ажиллахдаа тус сум-нэгдлийг аж ахуй, зохион байгуулалтын хувьд бэхжүүлэн, олон шинэ санаачилга гарган, амжилттай хэрэгжүүлснээр аймаг, улсын тэргүүлэх хамт олон болгосон байна.<ref>https://www.youtube.com/watch?v=u_yheu9linc</ref> 1982 онд МАХН-ын Төв Хорооны шийдвэрээр түүнийг [[Атрын аян|Атрын II аянаар]] байгуулагдсан, [[Хэнтий аймаг|Хэнтий аймгийн]] Чандганы сангийн аж ахуйн даргаар томилжээ. Тэрбээр шинэ тутам аж ахуйг богино хугацаанд хөл дээр нь босгон, улс ардын аж ахуй, соёлыг хөгжүүлэх төлөвлөгөөт зорилтуудыг амжилттай ханган биелүүлж, улсын хэмжээнд хамгийн их ургац хураасан САА-гаар удаа дараа шалгарч байв. Д.Гомбожав МАХН-ын XVI, XVII, XVIII, XIX, XX их хурлуудад төлөөлөгчөөр, [[Ардын Их Хурал|Ардын Их Хурлын]] депутатаар 4 удаа сонгогдсон, 1992 онд ардчилсан, шинэ [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|Үндсэн хуулийг]] батлалцсан хүн юм.<ref>https://www.youtube.com/watch?v=u_yheu9linc</ref> Монгол Улсын хөдөө аж ахуй, газар тариалангийн салбарт олон жил үр бүтээлтэй ажилласныг нь үнэлэн Дамдинжавын Гомбожавт 1991 онд [[Монгол улсын хөдөлмөрийн баатар|Монгол Улсын Хөдөлмөрийн баатар]] цол олгожээ.<ref>https://www.ulsturch.mn/a/51545</ref> Г.Занданшатарын ээж О.Дашзэвэг нь Баянхонгор хайрхан уулын хошууны (одоогийн Баянхонгор аймгийн [[Галуут сум]]) Уутын голоор нутагтай, Оросоо хэмээх хүний ууган охин болж, 1937 онд төржээ.<ref>https://www.ulsturch.mn/a/44339 </ref> О.Дашзэвэг нь Баянхонгор аймгийн Галуут, Баацагаан, Өлзийт зэрэг сумын хүн эмнэлэг, цэцэрлэгт ажиллаж байсан байна.<ref>https://zandanshatar.parliament.mn/nn/62372/</ref> Ардын сурган хүмүүжүүлэх ухааны уламжлалт дэг ёсыг сайн эзэмшсэн, Буддын гүн ухааны мэдлэгтэй, монгол ардын үлгэр, тууль сайн мэддэг, [[Жангар|“Жангар”]] тууль, “Молон тойны намтар”, “Чойжид дагинын тууж”, “Оюун түлхүүр” зэрэг сургаалын зохиолуудыг хүүхдүүддээ цээжээр хэлж өгдөг хүн байжээ.<ref>https://zandanshatar.parliament.mn/nn/62372/</ref> Д.Гомбожав, О.Дашзэвэг нар 1958 онд ханилан сууж, зургаан хүүхэд төрүүлж өсгөсний 5 дахь нь Занданшатар юм.<ref>https://zandanshatar.parliament.mn/nn/62372/</ref> === Бага нас === Г.Занданшатар 1970 оны гуравдугаар сарын 8-нд [[Баацагаан сум|Баянхонгор аймгийн Баацагаан сумын]] эмнэлэгт төржээ.<ref>{{Cite web |title=Бага нас |url=https://zandanshatar.parliament.mn/nn/41348/ |access-date=2025-12-21 |website=Parliament.mn - Монгол Улсын Их Хурал |language=mn-MN}}</ref> Тухайн үед аав Д.Гомбожав нь тус суманд сум-нэгдлийн даргаар ажиллаж байв.<ref>https://www.24tsag.mn/a/169617</ref> Занданшатар гэдэг нэрийг эх барьж авсан эмч Ёндонцоо нь ном харж байгаад өгсөн гэдэг.<ref>https://www.24tsag.mn/a/169617</ref> Гэрийн эзэн [[Удирдлагын Академи|Намын дээд сургуульд]] суралцах болсон тул тэднийх 1972 онд [[Улаанбаатар|Улаанбаатарт]] нүүж иржээ.<ref>https://www.24tsag.mn/a/169617</ref> Эцэг Д.Гомбожав нь [[Шатар|шатарт]] хорхойтой, Намын дээд сургуулийн сум-нэгдлийн дарга нар голдуу оюутнууд тэднийд ирж шатар тоглох нь олон тул Занданшатар хүү тэдний тоглохыг харсаар 4 настайдаа өөрөө шатар нүүж сурчээ.<ref>https://www.24tsag.mn/a/169617</ref> Д.Гомбожав 1976 онд сургуулиа төгсөж, Баянхонгор аймгийн [[Өлзийт сум (Баянхонгор)|Өлзийт суманд]] сум-нэгдлийн даргаар томилогдсон тул Г.Занданшатар 1977 онд тус сумын дунд сургуулийн нэгдүгээр ангид оржээ. Сургуульд тэрбээр сурлага сайтай, урлаг, спортод идэвх сонирхолтой, шүлэг уншдаг, бөхийн спортоор хичээллэдэг байсан байна.<ref>https://www.24tsag.mn/a/169617</ref> 1982 онд нийслэлийн 10 жилийн 77 дугаар дунд сургуульд шилжин суралцаж, 1987 онд "Онц" дүнтэй төгсчээ.<ref>https://www.24tsag.mn/a/169617</ref> ==Гэр бүл== Г.Занданшатарын гэргийг Ганбаярын Отгонгэрэл гэдэг. [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] [[Дөрвөлжин сум]]ын уугуул. 1974 онд төрсөн. Зургаан хүүхэдтэй айлын тав дахь нь. Г.Занданшатарыг тухайн үеийн Зах зээлийн коллеж буюу одоогийн [[Худалдаа Үйлдвэрлэлийн Дээд Сургууль|Худалдаа үйлдвэрлэлийн дээд сургуульд]] багшилж байхад нь танилцаж, 1992 онд гэр бүл болжээ.<ref>https://zandanshatar.parliament.mn/nn/62375/</ref> Г.Отгонгэрэл нь санхүүч мэргэжилтэй, [[Их Британи|Их Британи, Умард Ирландын Нэгдсэн Вант Улсын]] [[Бирмингемийн их сургууль|Бирмингэмийн их сургуульд]] бизнесийн удирдлагын магистрын зэрэг хамгаалсан. Тэд хоёр хүү, хоёр охинтой.<ref>https://zandanshatar.parliament.mn/nn/62375/</ref> ==Боловсрол== - 1977-1987 онд Баянхонгор аймгийн Өлзийт сумын дунд сургууль, Улаанбаатар хотын 10 жилийн 77 дугаар дунд сургуульд суралцаж төгссөн.<ref>{{Cite web |title=Бага нас |url=https://zandanshatar.parliament.mn/nn/41348/ |access-date=2025-12-21 |website=Parliament.mn - Монгол Улсын Их Хурал |language=mn-MN}}</ref> - 1987-1992 онд ОХУ-ын [[Эрхүү]]гийн Улс ардын аж ахуйн дээд сургуульд суралцаж, санхүүч-эдийн засагч мэргэжил эзэмшсэн.<ref>{{Cite web |title=Монгол Улсын 34 дэх Ерөнхий сайдаар Г.Занданшатарыг томиллоо |url=https://www.parliament.mn/nn/75028/ |access-date=2025-12-21 |website=Parliament.mn - Монгол Улсын Их Хурал |language=mn-MN}}</ref> - [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Энэтхэг]], [[Өмнөд Солонгос]], [[Швед]], [[Нидерланд]] улсуудад банк, санхүү, бизнесийн удирдлагын чиглэлээр сургалт дүүргэсэн. Эдийн засгийн ухааны магистр.<ref>{{Cite web |title=Монгол Улсын 34 дэх Ерөнхий сайдаар Г.Занданшатарыг томиллоо |url=https://www.parliament.mn/nn/75028/ |access-date=2025-12-21 |website=Parliament.mn - Монгол Улсын Их Хурал |language=mn-MN}}</ref> ==Ажилласан байдал== * 1992-1995 онд Зах зээлийн коллеж буюу одоогийн [[Худалдаа Үйлдвэрлэлийн Дээд Сургууль|Худалдаа үйлдвэрлэлийн дээд сургуульд]] багш, судлаач.<ref>https://www.uih.mn/zandanshatar </ref> * 1995-1998 онд [[ХААН Банк|Хөдөө аж ахуйн банкинд]] эдийн засагч, хэлтэс, газрын захирал.<ref>https://www.uih.mn/zandanshatar </ref> * 1998-2000 онд [[Монголбанк|Монголбанкны]] Сургалтын төвийн менежер, Хөдөө аж ахуйн банкинд Монголбанкны бүрэн эрхт төлөөлөгч.<ref>https://www.uih.mn/zandanshatar </ref> * 2000-2003 онд ХААН банкны дэд захирал.<ref>https://www.uih.mn/zandanshatar </ref> * 2003-2004 онд Монгол Улсын Хүнс, хөдөө аж ахуйн дэд сайд.<ref>https://www.uih.mn/zandanshatar </ref> * 2004-2012 онд Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн.<ref>{{Cite web |date=2025-12-20 |title=Монгол Улсын Ерөнхий сайдын намтар |url=https://mongolia.gov.mn/page/3 |access-date=2025-12-20 |website=mongolia.gov.mn |language=mn}}</ref> * 2009-2012 онд Монгол Улсын Гадаад харилцааны сайд.<ref>{{Cite web |date=2025-12-20 |title=Монгол Улсын Ерөнхий сайдын намтар |url=https://mongolia.gov.mn/page/3 |access-date=2025-12-20 |website=mongolia.gov.mn |language=mn}}</ref> * 2012-2013 онд Монгол Ардын Намын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга. * 2013-2015 онд АНУ-ын [[Стэнфордын Их Сургууль|Стэнфордын их сургуулийн]] Хөгжил, ардчилал, хуулийн засаглалын хүрээлэнд судлаач. * 2016 оноос Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн. * 2017-2019 онд Монгол Улсын Засгийн газрын гишүүн, Монгол Улсын сайд, Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын дарга.<ref>{{Cite web |title=Улс төр |url=https://ikon.mn/l/1/oy3y3c/ozp16o?ppagesize= |access-date=2025-12-20 |website=ikon.mn |language=en}}</ref> * 2019 оноос Монгол Улсын Их Хурлын дарга. * 2024 оны 7 дугаар сараас 2025 оны 6 дугаар сарын 13 хүртэл Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн Тамгын газрын дарга. * 2025 оны 6 дугаар сарын 13-наас Монгол Улсын Ерөнхий сайд.<ref>{{Cite web |title=Монгол Улсын 34 дэх Ерөнхий сайдаар Г.Занданшатарыг томиллоо |url=https://www.parliament.mn/nn/75028/ |access-date=2025-12-20 |website=Parliament.mn - Монгол Улсын Их Хурал |language=mn-MN}}</ref> ===Зах зээлийн онолыг Монголд === 1992 онд 22 настайдаа [[Орос|ОХУ-д]] дээд сургууль төгсөж ирээд, хуучнаар Худалдааны техникум буюу тухайн үед Зах зээлийн коллеж хэмээх шинэ нэртэй болоод байсан, өдгөөгийн Худалдаа, үйлдвэрлэлийн дээд сургуульд багшаар ажиллаж эхэлжээ. Монгол Улс зах зээлийн цоо шинэ замыг дөнгөж сонгон шинэ нийгэмд хөл тавьсан тэр үед [[Зах зээлийн эдийн засаг|зах зээл]] гэж чухам юу болох, онол, арга зүй нь ямар байдгийг Монголд мэддэг хүн цөөн байв. Г.Занданшатар ийм цаг үед Зах зээлийн коллежид зах зээлийн эдийн засгийн сурах бичиг, гарын авлагуудыг орчуулан түгээж, заах арга зүйг нь боловсруулан туршиж, нэг ёсондоо зах зээлийн онолыг Монголд нэвтрүүлэхийг чармайж байжээ. Энд ажиллах хугацаандаа тэрбээр “Чөлөөт сэтгэгчдийн клуб” байгуулж, нэр хүндтэй улстөрч, эдийн засагчдыг урьж лекц уншуулж байсан нь тухайн үедээ ихээхэн сонирхолтой, өгөөжтэй арга хэмжээ болж байв.<ref>https://www.24tsag.mn/a/169617 Зэрэг нэмж байгаа Г.Занданшатар. 2019.02.01</ref> ===Банкны сэргээн босголт, бүтцийн өөрчлөлт=== 1996 онд багшийн ажлаас банк санхүүгийн салбарт шилжиж, Монголбанк, Хөдөө аж ахуйн банкинд ажиллажээ. Арилжааны олон банк байгуулагдсан ч жижиг зах зээл дээр хүч тарамдаж, чөлөөт өрсөлдөөний зарчмаар хэрхэн ажиллах арга эвээ ололгүй эхнээсээ дампуурч эхлэв. Тэдгээрийн нэг нь Монголын бараг хамгийн том банкны нэг Хөдөө аж ахуйн банк байсан юм. Хот, хөдөөд хамгийн олон салбартай энэ банк үйл ажиллагаа доголдсоны улмаас Монгол Улс төрийн албан хаагчдынхаа цалинг тавьж чадахгүйд хүрч, цалингаа хүлээсэн хүмүүс хэдэн сараар хүлээж, эцэст нь цалингийн оронд гурил, будаа авч байв. Засгийн газар банкийг дампуурлаас аврах үүргийг залуу санхүүч Г.Занданшатарт ногдуулав. Тэрбээр Монголбанкны бүрэн эрхт төлөөлөгчөөр томилогдсон бөгөөд тус банкинд бүтцийн өөрчлөлт хийх төслийг хэрэгжүүлж, улмаар дэд захирлаар ажиллан зорилгоо амжилттай биелүүлсэн.<ref>https://www.24tsag.mn/a/169617 </ref> Одоогийн ХААН банк хэмээх нэрийг тэрбээр өгсөн бөгөөд дотроо эвийн хоёр загастай, дөрвөн дэлбээт, гүн ногоон өнгөт одоогийн лого буюу таних тэмдэг нь түүний санаачилга байв. ХААН гэсэн нэр Хөдөө аж ахуйн гэсэн нэрийн товчлол мэт санагдаж болох ч яваандаа Монголын хамгийн том банк болно, басхүү банкны харилцагч бол хаан гэсэн хос утгыг бэлгэдэн тэрбээр ийм лого санаачилсан гэдэг. ХААН банк өдгөө Монгол Улсад хамгийн олон салбартай, хүчирхэг банк болжээ. ==Улс төрд== 1998 онд [[Монгол Ардын Нам|МАХН]]-д элсэж, 2004, 2008, 2016, 2020 онд [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор]] аймгаас УИХ-ын гишүүнээр сонгогджээ. Парламентын гишүүнээр сонгогдсон 4 бүрэн эрхийн хугацаандаа тэрбээр УИХ-ын Төсвийн зарлагын дэд хорооны дарга, УИХ дахь МАН-ын бүлгийн дэд дарга, [[Гадаад харилцааны яам (Монгол)|Гадаад харилцааны]] сайд, Монгол Улсын сайд, [[Монгол улсын Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газар|Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын]] дарга, [[Улсын Их Хурал|Монгол Улсын Их Хурлын]] даргаар ажилласан байна. Банк, санхүү, татвар, хяналт шалгалт, зөвлөлдөх ардчилал, ард түмний Үндсэн хуулиар олгосон засаглах эрхийг хангах зэрэг чиглэлээр 30 гаруй томоохон хууль санаачлан батлуулсан. 2012-2013 онд МАН-ын Ерөнхий нарийн бичгийн даргаар ажиллаж байв. МАН-ын Удирдах зөвлөлийн гишүүн, Бага хурлын гишүүн. ===Газар тариаланг сэргээх бодлого=== Г.Занданшатарыг 2003 онд Хөдөө аж ахуйн дэд сайдаар томилогдон ажиллах үед нь Монголын газар тариалангийн салбар ноцтой хямарч, зогсонги байдалд ороод байв. Техникийн шинэчлэл зогсож, тариалангийн талбай зэрлэгтээ баригдан атаршиж, Монголд гурилын хомсдол үүссэний улмаас импортын гурил гол хэрэглээ болоод байв. Тэр цагт "Монголд тариа тарих хэрэггүй. Хойно, өмнө, хажууханд тариалангийн аварга том улс орон байхад идэх гурилаа тэндээс авахад л болно" гэсэн үзэл баримтлал дэвшүүлж явсан төрийн түшээд ч бий. Ийм үед алдаатай уг бодлогыг үндсээр нь өөрчилж, хөдөө аж ахуй, түүний дотор тариалангийн салбарыг аврахын тулд "Хөдөө аж ахуйн талаар төрөөс баримтлах бодлогын баримт бичиг"-ийг УИХ-аар батлуулж<ref> https://legalinfo.mn/mn/detail?lawId=6589</ref>, улмаар Атрын III аяныг санаачлагчдын нэг болжээ. ===МАСЗХ-г НАМЗХ болгоход оролцов=== Тэрбээр 2005-2010 онд МАН-ын дэргэдэх залуучуудын байгууллага болох Монголын ардчилсан социалист залуучуудын холбоо (МАСЗХ)-ны Удирдах зөвлөлийн гишүүн, Дэд ерөнхийлөгч, Ерөнхийлөгчөөр ажиллаж байсан<ref>{{Cite web |date=2025-12-20 |title=Монгол Улсын Ерөнхий сайдын намтар |url=https://mongolia.gov.mn/page/3 |access-date=2025-12-20 |website=mongolia.gov.mn |language=mn}}</ref> бөгөөд тус холбоог өөрчлөх, үзэл баримтлалыг шинэчлэх ажлыг хамтран гүйцэтгэж зорилго, чиглэл, үйл ажиллагааны хувьд шинэ Нийгмийн ардчилал-Монголын залуучуудын холбоо (НАМЗХ)-г үүсгэн байгуулалцжээ. <ref>{{Cite web |last=gogo.mn |title=Нийгмийн ардчилал, Монголын залуучуудын холбооны ерөнхийлөгчөөр Л.Оюун-Эрдэнэ сонгогдлоо |url=https://gogo.mn/r/76274 |access-date=2025-12-20 |website=gogo.mn |language=mn}}</ref> ===Гадаад бодлогын шинэ үзэл баримтлал=== [[Файл:With Hillary Clinton.jpg|left|thumb|АНУ-ын 67 дахь Төрийн Нарийн Бичгийн Дарга [[Хиллари Клинтон|Хиллари Клинтоны]] хамт]]Г.Занданшатар 2011 онд Гадаад харилцааны сайдаар ажиллаж байхдаа Монгол Улсын Гадаад бодлогын үзэл баримтлалыг боловсруулан батлуулсан нь<ref>{{Cite web |last=gogo.mn |title=Гадаад бодлогын үзэл баримтлалын тухай тогтоолын төсөл өргөн барив |url=https://gogo.mn/r/81681 |access-date=2025-12-20 |website=gogo.mn |language=mn}}</ref> Монгол Улс энхийг эрхэмлэсэн, нээлттэй, бие даасан, олон тулгуурт гадаад бодлого явуулах замаар аюулгүй байдал, тусгаар тогтнол, үндэсний язгуур ашиг сонирхлоо олон улсын эрх зүйн хүрээнд улс төр-дипломатын аргаар хангах тулгуур баримт бичиг болсон юм.<ref>{{Cite web |title=МОНГОЛ УЛСЫН ГАДААД БОДЛОГЫН ҮЗЭЛ БАРИМТЛАЛ |url=https://legalinfo.mn/ |access-date=2025-12-20 |website=Эрх зүйн мэдээллийн нэгдсэн систем |language=en}}</ref> 2011 онд Монгол Улс [[Ардчилсан орнуудын хамтын нийгэмлэг|Ардчилсан орнуудын хамтын нийгэмлэгийг]] хоёр жил даргалах хүндтэй үүргийг хүлээн авсан билээ. Түүнийг сайд байх үед Монгол Улсын Засгийн газар “Гадаад харилцааг эдийн засагжуулах хөтөлбөр”-ийг баталсан нь<ref>{{Cite web |last=gogo.mn |title=Монгол Улсын гадаад харилцааг эдийн засагжуулах хөтөлбөр батлана |url=https://gogo.mn/r/nve9y |access-date=2025-12-20 |website=gogo.mn |language=mn}}</ref> улс орны хөгжлийн тогтвортой өсөлтийг хангахад гадаад улс төр, эдийн засгийн дипломат үйл ажиллагааг чиглүүлэхэд томоохон түлхэц болсон. Мөн “Дипломат ажилтны сахилгын тусгай дүрэм”-ийг шинэчилж, гадаад харилцааны салбар, дипломат ажилтнуудын үйл ажиллагаанд ёс зүй, сахилга хариуцлагыг сахиулах шинэ жишиг тогтоосон юм.<ref>{{Cite web |last=gogo.mn |title=Хууль бус наймаа хийсэн дипломат ажилтан ажилгүй болно |url=https://gogo.mn/r/1j2e3 |access-date=2025-12-20 |website=gogo.mn |language=mn}}</ref> ===Хөгжлийн бодлогын суурийг тавив=== 2018 оноос Монгол Улсын сайд, Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын даргаар ажиллах үедээ “Гурван тулгуурт хөгжлийн бодлого” буюу төр, нийгэм, эдийн засгийн шинэчлэлийн бодлогыг гардан боловсруулж, батлуулсан. <ref>https://legalinfo.mn/mn/detail?lawId=13240</ref> Энэхүү хөгжлийн бодлогын баримт бичгийн үндсэн агуулга “Шинэ сэргэлтийн бодлого” урт хугацааны хөгжлийн бодлогын эх үндэс болсон бөгөөд Монгол Улсын Их Хурлыг Г.Занданшатар тэргүүлж байх үед буюу 2021 оны 12 дугаар сарын 30-ны өдөр 106 дугаар тогтоол батлагдсан юм.<ref>https://ikon.mn/n/2f97 УИХ: Шинэ сэргэлтийн бодлого батлах тухай тогоолын төслийг эцэслэн батлав.</ref> ==Улсын Их Хурлын дарга== [[Файл:G Zandanshatar.jpg|thumb|Монгол Улсын Их Хурлын дарга Г.Занданшатарын хөрөг зураг]] Монгол Улсын Их Хурлын найм дахь удаагийн сонгуулийн үр дүнгээр байгуулагдсан парламентын анхны чуулганаар буюу 2020 оны 6 дугаар сарын 20-нд Г.Занданшатарыг Монгол Улсын Их Хурлын даргаар сонгов.<ref>https://www.parliament.mn/nn/10787/ Улсын Их Хурлын гишүүн Гомбожавын Занданшатарыг Монгол Улсын Их Хурлын даргаар сонголоо </ref> Ингэснээр тэрбээр энэ албан тушаалд парламентын хоёр бүрэн эрхийн хугацаанд үргэлжлүүлэн ажилласан анхны хүн болсон юм. 2019 оны 2 дугаар сард анх сонгогдсоноос хойших Г.Занданшатар 5 жил шахмын хугацаанд УИХ-ыг орчин үеийн дэлхийн улс орнуудын парламентын жишигт нийцүүлэн шинэчлэл хийх зорилт дэвшүүлэн ажилласан. Энэ зорилтын хүрээнд түүний хэрэгжүүлсэн дөрвөн шинэчлэлийг онцолбол: ===Үндсэн хуулийн шинэчлэл=== 20 гаруй жил яригдаж, 3 парламент дамжин өрнөсөн, 4 төсөл өргөн баригдсан ч шийдэлд хүрч чадаагүй байсан Үндсэн хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах ажлыг амжилттай удирдаж хэрэгжүүлсэн. Энэ ажил УИХ дээр 3 жилийн турш өрнөж, нэмэлт, өөрчлөлтийн төсөл 2019 оны 6 дугаар сард Үндсэн хуулийн цэцэд<ref>{{Cite web |last=admin |title=Үндсэн хуульд оруулах нэмэлт, өөрчлөлтийн төслийг Үндсэн хуулийн цэцэд өргөн барив |url=https://conscourt.gov.mn/index.php/?p=4632 |access-date=2025-12-20 |language=mn-MN }}{{Dead link|date=Нэгдүгээр сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, улмаар парламентад өргөн баригдсанаас хойш УИХ 5 сарын турш завсарлагагүйгээр, тасралтгүй хэлэлцсэн юм. Ард иргэдээрээ хэлэлцүүлж, зөвлөлдөх санал асуулгыг Монголын түүхэнд анх удаа зохион байгуулж, төрийн болон иргэний нийгмийн байгууллага, улс төрийн намууд, эрдэмтэн судлаачдын санал бодлыг сонсож, нийгмийн зөвшилцлийг хангаж чадсанаар Үндсэн хуулийн нэмэлт, өөрчлөлт 2019 оны 11 дүгээр сарын 14-ний өдөр батлагдсан билээ.<ref>{{Cite web |title=Монгол Улсын Үндсэн хуульд оруулсан нэмэлт, өөрчлөлтийн уг эхийг Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Х.Баттулга ёсчлон баталгаажууллаа |url=https://www.parliament.mn/nn/9785/ |access-date=2025-12-20 |website=Parliament.mn - Монгол Улсын Их Хурал |language=mn-MN}}</ref> Нэмэлт, өөрчлөлт нь Үндсэн хуулийн 28.5 хувийг буюу 70 зүйлийн 19 зүйл, 36 заалтыг хөндсөн бөгөөд засаглалын хяналт-тэнцлийг хангаж, Засгийн газрын тогтвортой байдал, парламентын хариуцлагыг нэмэгдүүлэх, хараат бус шударга шүүхийг төлөвшүүлэх, нутгийн захиргааны бие даасан байдлыг бэхжүүлэх суурь зарчмын хүрээнд Үндсэн хуульд 2000 онд оруулсан долоон өөрчлөлтийг засаж сайжруулах; Байгалийн баялаг ард түмний мэдэлд байж, түүний үр өгөөжийн дийлэнх нь ард түмэнд ногдох; Монгол Улсын нийгэм-эдийн засгийг урт хугацаанд тогтвортой хөгжүүлэх, бодлогын уялдаа холбоо, залгамж чанар, нэгдмэл байдлыг хангах; Улс төрийн намууд улсын хэмжээнд бодлого дэвшүүлж ажиллах, үйл ажиллагааны үндсэн зарчим, санхүүгийн эх үүсвэр, зарцуулалт нь ил тод байх; Шүүхийн бие даасан, шүүгчийн хараат бус байдлыг хангах замаар иргэдийн шүүхэд итгэх итгэлийг нэмэгдүүлэх; Нутгийн өөрийн удирдлага, хот тосгоны эрх зүйн үндсийг боловсронгуй болгох зэрэг тогтолцооны шинэчлэлийн шинэ зохицуулалтууд туссан юм.<ref> https://www.parliament.mn/nn/10362/ </ref> Улмаар 2023 оны 5 дугаар сарын 31-ний өдөр Монгол Улсын Үндсэн хуульд оруулах бас нэгэн өөрчлөлтийг батлуулсан бөгөөд энэ өөрчлөлт нь парламентын төлөөллийн чадавхыг сайжруулах, ард түмний сонголтыг аль болох бүрэн дүүрэн баталгаажуулах, шударга сонгуулийн зарчмыг төлөвшүүлэхэд чиглэсэн байна.<ref>{{Cite web |last=News.MN |date=2023-05-31 |title=Монгол Улсын Үндсэн хуульд өөрчлөлт оруулж, баталлаа {{!}} News.MN |url=https://news.mn/r/2652241/ |access-date=2025-12-20 |website=News.MN - Мэдээллийн эх сурвалж |language=mn}}</ref> Үндсэн хуулийн шинэчлэлийн эдгээр нэмэлт, өөрчлөлтүүд ард түмний засаглах эрхийг хангах, төр цэгцэрч, засаглал тогтворжин, шударга ёс, эрүүл нийгэм төлөвших эрх зүйн үндсийг бэхжүүлсэн өөрчлөлт болсон гэж үздэг.<ref>{{Cite web |date=2025-09-24 |title=ШИНЭЧЛЭГЧ |url=https://www.ulsturch.mn/a/73286 |access-date=2025-12-20 |website=www.ulsturch.mn |language=en}}</ref> ===Парламентын хяналт шалгалтын шинэ тогтолцоо=== 2019 онд Үндсэн хуульд оруулсан нэмэлт, өөрчлөлтөөр Үндсэн хуулийн 28 дугаар зүйлийн 2 дахь хэсэгт “Хуулийн биелэлтийг хангахтай холбоотой нийтийн эрх ашгийг хөндсөн тодорхой асуудлаар Улсын Их Хурлын гишүүний дөрөвний нэгээс доошгүй нь хянан шалгах түр хороо байгуулах санал тавибал Улсын Их Хурал цөөнхийн төлөөллийг оролцуулан уг хороог байгуулна” гэж тусгасан.<ref>{{Cite web |title=МОНГОЛ УЛСЫН ИХ ХУРЛЫН ХЯНАЛТ ШАЛГАЛТЫН ТУХАЙ |url=https://legalinfo.mn/ |access-date=2025-12-20 |website=Эрх зүйн мэдээллийн нэгдсэн систем |language=en}}</ref> Энэхүү нэмэлт, өөрчлөлтийн үзэл баримтлалд нийцүүлэн Монгол Улсын Их Хурлын хяналт шалгалтын тухай хуулийг батлан хэрэгжүүлсэн нь парламентын хянан шалгах чиг үүргийг цоо шинэ шатанд гаргасан юм.<ref>{{Cite web |last=iSee.mn |title=Г.Занданшатар: Хяналт шалгалтын тухай анхдагч хуулийг баталж, парламентын хөгжлийн шинэ үе шатыг эхлүүллээ |url=http://isee.mn/n/30654 |access-date=2025-12-20 |website=iSee.mn |language=mn}}</ref> Үндсэн хуулийн нэмэлт, өөрчлөлтөөр УИХ зөвхөн Ерөнхий сайдыг сонгохоор болсон бөгөөд Засгийн газрын бусад гишүүдийг томилох эрхээсээ татгалзсан. Мөн УИХ-д өргөн мэдүүлсэн төсвийн төслийн орлого, зарлагын дүнг нэмэгдүүлэхийг хориглож, Засгийн газрын эрх мэдэл энэ хэрээр нэмэгдсэн. Энэхүү өөрчлөлтийн дараа Засгийн газрын үйл ажиллагаанд тавих парламентын хяналтыг сайжруулах нь хууль тогтоох болон гүйцэтгэх эрх мэдлийн хоорондын хяналт тэнцлийг хангах бодлогын гол шийдэл болох ёстой байсан учраас энэ анхдагч хуулийг баталсан бөгөөд өмнө нь парламентын хяналт шалгалтыг ингэж нарийвчлан зохицуулсан бие даасан хууль байгаагүй юм. Хууль батлагдан хэрэгжсэнээр парламент хяналт шалгалтын ажлаа урьдчилан төлөвлөдөг болж, хяналтын сонсголын төрөл, хэлбэрийг нарийвчлан зохицуулжээ. Хуулиар хянан шалгах түр хорооны эрх зүйн байдал, үйл ажиллагааны журмыг дэлгэрэнгүй зохицуулж өгснөөр нийтийн ашиг сонирхлыг хөндсөн тодорхой асуудлаар Хянан шалгах хороод байгуулагдан ажиллаж, нийтийн сонсгол, нээлттэй хэлэлцүүлэг УИХ-ын үйл ажиллагааны байнгын механизм болов.<ref>{{Cite web |title=НИЙТИЙН СОНСГОЛЫН ТУХАЙ |url=https://legalinfo.mn/ |access-date=2025-12-21 |website=Эрх зүйн мэдээллийн нэгдсэн систем |language=en}}</ref> Ингэснээр олон жил далд бугшсан асуудлууд ил болж, олон нийтийн анхаарал, хяналтад орсон. Тухайлбал, 2022 оны 4 дүгээр сард Хөгжлийн банкны асуудлаар Хянан шалгах түр хороо нотлох баримт шинжлэн судлах сонсголыг 3 үе шаттай хийснээр Хөгжлийн банкны 7.8 их наяд төгрөгийн зээлийг хэн, ямар зорилгоор авч, хэрхэн зарцуулсан тухай мэдээллийг ил тод болгож, ард иргэдийн мэдэх эрхийг хангажээ.<ref>{{Cite web |title=Хянан шалгах түр хорооноос зохион байгуулсан нотлох баримтыг шинжлэн судлах гурав дахь шатны сонсгол өндөрлөв |url=https://www.parliament.mn/nn/29715/ |access-date=2025-12-20 |website=Parliament.mn - Монгол Улсын Их Хурал |language=mn-MN}}</ref> Энэ сонсголоор 432 зээл, 2542 төсөл, хөтөлбөртэй холбоотой асуудлаар 600 гаруй иргэн, хуулийн этгээд, үүний дотор 356 гэрчийг дуудаж сонссон юм.<ref>{{Cite web |last=iSee.mn |title=Хянан шалгах түр хорооны нотлох баримтыг шинжлэн судлах гурван шатны сонсголд нийт 356 гэрч оролцжээ |url=http://isee.mn/n/47955 |access-date=2025-12-21 |website=iSee.mn |language=mn}}</ref> ===Цахим шилжилт=== УИХ-д цахим шилжилт хийх томоохон зорилго дэвшүүлж, [https://d.parliament.mn/ D-parliament] вэб, аппликэйшн хосолсон цахим системийг нэвтрүүлснээр хуулийн төсөл боловсруулах, хууль хэлэлцэх, батлах үйл ажиллагаанд иргэдийн оролцоог хангахад томоохон дэвшил гарсан. УИХ-ын цахим хуралдааны дэгийг холбогдох хуульд тусгаснаар УИХ-ын үйл ажиллагааны байнгын, тасралтгүй, тогтвортой байх зарчим бүрнээ хангагдсан юм. Тухайлбал, [[COVID-19|Ковид-19]] цар тахлын үед УИХ цахим дэгийг хэрэгжүүлж ажилласнаар хуралдаан нэг ч өдөр тасалдаагүй бөгөөд Олон улсын парламентын холбооноос Монгол Улсын Их Хурал цар тахлын нөхцөлд дэлхийн улс орнуудын парламентад жишиг болохуйц үйл ажиллагаа явуулсан хэмээн сайшаасан байна. Монгол Улсын Их Хурлын тухай хуулийн  39.1-д “Үндсэн хуулийн Гуравдугаар зүйлийн 1 дэх хэсэгт заасны дагуу Монголын ард түмэн төрийн үйл хэрэгт шууд оролцож, мөн сонгож байгуулсан төрийн эрх барих төлөөлөгчдийн байгууллагаараа уламжлан энэхүү эрхээ эдлэхдээ тодорхой асуудлыг шийдвэрлүүлэх талаар асуулт асуух, санал өгөх эрхээ Улсын Их Хурлын албан ёсны санал авах цахим хуудас, гар утас, хөдөлгөөнт төхөөрөмжид зориулсан Улсын Их Хурлын албан ёсны программ хангамжаар дамжуулан хэрэгжүүлж болно” хэмээн тусгасан.<ref>{{Cite web |title=МОНГОЛ УЛСЫН ИХ ХУРЛЫН ТУХАЙ |url=https://legalinfo.mn/ |access-date=2025-12-20 |website=Эрх зүйн мэдээллийн нэгдсэн систем |language=en}}</ref> Энэ хүрээнд тодорхой асуудлаар ажлын хэсэг байгуулах саналыг 33.000, Байнгын хорооны эрхлэх асуудлын хүрээнд хяналт шалгалт явуулах саналыг 70.000, хуулийн төслийн талаарх саналыг 100.000 ба түүнээс дээш тооны иргэн дэмжсэн бол УИХ заавал авч хэлэлцэхээр тусгаж, иргэдийн саналыг авах нийтийн өргөдлийн “D-өргөдөл” системийг нэвтрүүлэн амжилттай ашиглаж эхэлсэн билээ.<ref>{{Cite web |title=??????? ??????? ?????? ???? ????? ?? ?????? ????? ?????? ??????? ??????? |url=https://www.parliament.mn/nn/41082/ |access-date=2025-12-20 |website=Parliament.mn - Монгол Улсын Их Хурал |language=mn-MN}}</ref><ref>{{Cite web |date=2023-10-10 |title=Нийтийн цахим өргөдөл, гомдлын системийг аравдугаар сарын 17-нд танилцуулна |url=https://www.24tsag.mn/a/221142 |access-date=2025-12-20 |website=www.24tsag.mn |language=mn}}</ref> ===Зөвлөлдөх санал асуулга=== [[Файл:"Зөвлөлдөж шийдье" зөвлөлдөх санал асуулга - 2023.jpg|left|thumb|800 гаруй хүн оролцсон "Зөвлөлдөж шийдье" зөвлөлдөх санал асуулга - 2023 арга хэмжээний нэгдсэн хэлэлцүүлэг]]Г.Занданшатар АНУ-ын [[Стэнфордын Их Сургууль|Стэнфордын их сургуульд]] зочин судлаачаар ажиллаад ирэхдээ шинэ бодол, онол олныг тээж ирсний нэг нь "Зөвлөлдөх ардчилал” юм. Тэрбээр 2013 оны 12 дугаар сараас Стэнфордын их сургуулийн Зөвлөлдөх ардчиллын хүрээлэнд судлаачаар ажиллаж<ref>https://news.mn/r/2083785/</ref>, Монгол зэрэг хөгжиж буй орнуудын ардчилсан хөгжлийн загварыг хөгжингүй орнуудын ардчилалтай харьцуулан судалжээ. Улмаар зөвлөлдөх ардчиллын онолыг Монголд нэвтрүүлэх чиглэлээр нэлээд идэвхтэй ажилласан бөгөөд орчин цагийн ардчиллын судалгааны тэргүүлэх эрдэмтдийн нэг [[:en:Larry_Diamond|Ларри Даймонд]], Стэнфордын их сургуулийн Зөвлөлдөх ардчиллын хүрээлэнгийн захирал [[:en:James_S._Fishkin|Жэймс Фишкин]], тус сургуулийн профессор Карл Айкенбэри нарын нэр хүндтэй эрдэмтдийг Монголд урьж лекц уншуулахын сацуу ном бүтээлийг нь монгол хэлээр орчуулан хэвлүүлжээ. Мөн [https://asiafoundation.org/where-we-work/mongolia/ Азийн сан], Стэнфордын их сургуулийн дэмжлэгтэй “Иргэдийн оролцоо-Хотын маргааш” Монголын анхны зөвлөлдөх санал асуулга” төслийг хамтран удирдаж<ref>https://www.shuud.mn/a/461733 Г.Занданшатар: Иргэдэд сонголт хийх боломжийг олгоно </ref><ref>{{Cite web |last=www.ulaanbaatar.mn |date=2015-12-09 |title=Жэймс Фишкин: Зөвлөлдөх санал асуулгын зөвлөх хороо нь багагүй үүрэгтэй ажилладаг |url=https://ikon.mn/n/mjc |access-date=2025-12-20 |website=ikon.mn |language=en}}</ref>, Нийслэлийн зөвлөлдөх санал асуулгын зөвлөх хорооны даргаар ажиллаж байсан. Улмаар Зөвлөлдөх санал асуулгын тухай хуулийг санаачлан батлуулж<ref>{{Cite web |last=gogo.mn |title=Зөвлөлдөх санал асуулгын тухай хуулийн төсөл дэмжлэг авах уу |url=https://gogo.mn/r/gmxkd |access-date=2025-12-20 |website=gogo.mn |language=mn}}</ref>, УИХ 2019 онд Үндсэн хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах асуудлаар, 2023 онд  улс орны нийгэм, эдийн засгийн тулгамдсан асуудлыг иргэдийн туслалцаатайгаар тодорхойлох, асуудлын эрэмбэ, шийдвэрлэх арга зам, гаргах шийдвэрийн талаар иргэдтэй зөвлөлдөх, үндэсний зөвшилцлийг хангах зорилготой "Зөвлөлдөж шийдье" зөвлөлдөх санал асуулгыг амжилттай зохион байгуулсан юм. Хоёр удаагийн зөвлөлдөх санал асуулгад Монгол Улсын 3.4 сая иргэнийг төлөөлсөн 700-800 хүн эх орны өнцөг булан бүрээс санамсаргүй түүврийн аргаар сонгогдон ирж, төрийн хэргийг хэлэлцэн, гаргасан санал, дүгнэлтийн дагуу Үндсэн хуулийн өөрчлөлтүүд болон бусад шийдвэрүүд гарсан билээ.<ref> https://duuren.life/post/2003 Зөвлөлдөх санал асуулгын үр дүнг УИХ-ын дарга Г.Занданшатарт өргөн мэдүүлэв. 2023.02.17</ref> 2024 оны хаврын ээлжит чуулган завсарлах үеэр түүний хэлснээр, УИХ, Засгийн газраас хэрэгжүүлсэн тогтолцооны реформ, бусад цогц арга хэмжээний үр дүнд 2016 онд 1.2 хувьтай байсан эдийн засгийн өсөлт 7.0 хувьд хүрч, нэг хүнд ногдох ДНБ 2016 онд 3681 ам.доллар байсан бол 2023 оны эцэст 5875 ам.доллар болсон бөгөөд 13.5 их наяд төгрөгийн гадаад өрийг төлжээ. Мөн төрийн албан хаагчдын цалин 2016 онтой харьцуулахад 3 дахин өсч, тэтгэврийн доод хэмжээ нэмэгдэн дундаж тэтгэвэр 785 мянган төгрөг болсон байна.<ref>{{Cite web |last=https://www.facebook.com/ubn.mgl |date=2024-06-05 |title=Г.Занданшатар: УИХ, ЗГ-аас хэрэгжүүлсэн реформуудын дүнд 2016 онд 1.2 хувьтай байсан эдийн засгийн өсөлт 7.0 хувьд хүрлээ |url=https://ubn.mn/p/62407 |access-date=2025-12-20 |website=Улаанбаатар ньюс |language=mn-MN}}</ref> == Ерөнхий сайд == [[Файл:Cabinet of Zandanshatar being appointed on 18 June 2025.jpg|thumb|295x295px|Ерөнхий сайд [[Гомбожавын Занданшатарын Засгийн газар|Г.Занданшатарын засгийн газрын бүрэлдэхүүн]]]] 2025 оны 6 дугаар сарын 3-ны өдөр УИХ-ын нэгдсэн чуулган Ерөнхий сайд Л.Оюун-Эрдэнэд итгэл хүлээлгэх тогтоолын төслийг хэлэлцэж, нууц санал хураалтад 82 гишүүн оролцсоноос тогтоолыг 44 гишүүн дэмжиж, 38 гишүүн дэмжсэнгүй.<ref>{{Cite web |title=Ерөнхий сайд Л.Оюун-Эрдэнэ огцорлоо |url=https://cnbc.mn/news/h2i35 |access-date=2025-12-20 |website=cnbc.mn |language=en}}</ref> Ингэснээр Ерөнхий сайд Л.Оюун-Эрдэнэ огцров.<ref>{{Cite web |last=iKon.mn |first=Н. Эрхбаяр |date=2025-06-03 |title=Монгол Улсын 32 дахь Ерөнхий сайд Л.Оюун-Эрдэнэ огцорлоо |url=https://ikon.mn/n/3f6x |access-date=2025-12-20 |website=ikon.mn |language=en}}</ref> Улмаар 9-ний өдөр хуралдсан МАН-ын Бага хурлаар Г.Занданшатарыг Ерөнхий сайдад дэвшүүлэх санал дэмжигдэж, 12-нд эхэлсэн УИХ-ын чуулганаар уг асуудлыг хэлэлцэв. Санал хураалтад 117 гишүүн санал өгснөөс тогтоолын төслийг 108 нь дэмжсэнээр Г.Занданшатар 92.3 хувийн саналаар Монгол Улсын 34 дэх Ерөнхий сайдаар томилогдсон юм.<ref>{{Cite web |title=Монгол Улсын 34 дэх Ерөнхий сайдаар Г.Занданшатарыг томиллоо |url=https://www.parliament.mn/nn/75028/ |website=parliament.mn}}</ref><ref>{{Cite web |last=iKon.mn |first=А. Ням-Өлзий |date=2025-06-13 |title=Монгол Улсын 34 дэх Ерөнхий сайдаар Г.Занданшатар томилогдлоо |url=https://ikon.mn/n/3fgr |access-date=2025-06-18 |website=ikon.mn |language=en}}</ref> ===9-11 дүгээр сарын хямрал === 2025 оны 9 дүгээр сарын эхээр МАН-ын Бага хурлыг хуралдуулах асуудал идэвхтэй яригдаж, уг хурлаар Л.Оюун-Эрдэнийн оронд намын даргаар хэнийг сонгох нь олон нийтийн анхаарлыг ихээхэн татаж байв. Ерөнхий сайд эрх баригч намын дарга байдаг жишгээр Г.Занданшатарыг энэ албан тушаалд саадгүй очно гэсэн хүлээлт нийтэд байсан боловч “Админерал” компанитай холбоотой хэмээн багагүй хугацаанд яригдсаны дээр УИХ-ын гишүүн [[Баттөмөрийн Энхбаяр|Б.Энхбаярын]] энэ сэдвээрх удаа дараагийн мэдэгдлийн шууд субьект болоод байсан УИХ-ын дарга [[Дашзэгвийн Амарбаясгалан|Д.Амарбаясгалан]] 9 дүгээр сарын 12-нд гэнэт мэдэгдэл хийж, МАН-ын даргад нэр дэвшихээ зарлав.<ref>{{Cite web |date=2025-09-12 |title=УИХ-ын дарга Д.Амарбаясгалан МАН-ын даргад нэр дэвшихээ мэдэгдлээ |url=https://www.assa.mn/a/73897 |access-date=2025-12-21 |website=www.assa.mn |language=mn}}</ref><ref>{{Cite web |last=iSee.mn |title=Д.Амарбаясгалан: Би нэрээ татахгүй, МАН-ын даргад нэр дэвшинэ |url=http://isee.mn/n/82648 |access-date=2025-12-21 |website=iSee.mn |language=mn}}</ref><ref>{{Cite web |last=https://www.facebook.com/ubn.mgl |date=2025-09-12 |title=УИХ-ын дарга Д.Амарбаясгалан МАН-ын даргад нэр дэвшихээ мэдэгдлээ |url=https://ubn.mn/p/88610 |access-date=2025-12-21 |website=Улаанбаатар ньюс |language=mn-MN}}</ref> Улмаар 9 дүгээр сарын 28-нд болсон намын даргыг сонгох Бага хурлын гишүүдийн санал хураалтын дүн маргаантай болсноор<ref>{{Cite web |last=iKon.mn |first=А. Ням-Өлзий |date=2025-09-28 |title=Эхний санал хураалтаар Д.Амарбаясгалан 56, Г.Занданшатар 44 хувийн санал авсан бол дахин санал хураалтаар Д.Амарбаясгаланг ялсан гэж үзэв |url=https://ikon.mn/n/3i4j |access-date=2025-12-21 |website=ikon.mn |language=en}}</ref> хоёр сар шахам үргэлжилсэн хямрал эхлэв. Намын дотоод асуудлаас парламентын түвшинд хүрч даамжирсан энэ үйл явц УИХ-ын чуулганаар Ерөнхий сайд болон спикерийг огцруулах шийдвэр гаргах<ref>{{Cite web |last=iKon.mn |first=Н. Эрхбаяр |date=2025-10-17 |title=35 жилийн хугацаанд анх удаа нэг өдрийн дотор УИХ-ын дарга болон Ерөнхий сайдыг огцруулав |url=https://ikon.mn/n/3in1 |access-date=2025-12-21 |website=ikon.mn |language=en}}</ref>, Ерөнхий сайдыг огцруулсан УИХ-ын тогтоолд [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] хориг тавих<ref>{{Cite web |last=Б.Мөнгөнтамир |date=2025-10-20 |title=Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүх УИХ-ын 2025 оны 95 дугаар тогтоолд бүхэлд нь хориг тавилаа {{!}} News.MN |url=https://news.mn/r/2829423/ |access-date=2025-12-21 |website=News.MN - Мэдээллийн эх сурвалж |language=mn}}</ref>, Ерөнхий сайд [[Монгол Улсын Үндсэн хуулийн цэц|Үндсэн хуулийн цэцэд]] хүсэлт гаргах<ref>{{Cite web |last=gogo.mn |title=Яагаад: ҮХЦ шууд маргаан үүсгэсэн үндэслэл, мөн шийдвэрлэх процессын тухай |url=https://gogo.mn/r/2m7d03 |access-date=2025-12-21 |website=gogo.mn |language=mn}}</ref>, Цэц их суудлын хуралдаан зарлан Ерөнхий сайдыг огцруулсан 95 дугаар тогтоолыг хууль зөрчсөн хэмээн дүгнэлт гаргах<ref>{{Cite web |last=admin |title=Ерөнхий сайдыг огцруулсан үйл ажиллагаа Үндсэн хууль зөрчсөн тухай Цэцийн дүгнэлт (2025, №08)-ийн тойм |url=https://constitutionalcourt.mn/2025/11/%d0%b5%d1%80%d3%a9%d0%bd%d1%85%d0%b8%d0%b9-%d1%81%d0%b0%d0%b9%d0%b4%d1%8b%d0%b3-%d0%be%d0%b3%d1%86%d1%80%d1%83%d1%83%d0%bb%d1%81%d0%b0%d0%bd-%d2%af%d0%b9%d0%bb-%d0%b0%d0%b6%d0%b8%d0%bb%d0%bb%d0%b0-2-2/ |access-date=2025-12-21 |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=Монгол Улсын Ерөнхий сайдыг огцруулсан үйл ажиллагаа Монгол Улсын Үндсэн хуульд нийцсэн эсэх маргааныг хянан шийдвэрлэсэн тухай |url=https://legalinfo.mn/ |access-date=2025-12-21 |website=Эрх зүйн мэдээллийн нэгдсэн систем |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Нэргүй |first=Г. |date=2025-10-24 |title=Ерөнхий сайдыг огцруулсан ажиллагаа Үндсэн хууль зөрчсөн тухай дүгнэлт бүрэн эхээрээ {{!}} News.MN |url=https://news.mn/r/2830191/ |access-date=2025-12-21 |website=News.MN - Мэдээллийн эх сурвалж |language=mn}}</ref> хүртэл үргэлжилсэн юм. Цэцийн дүгнэлт гарснаар Ерөнхий сайдын бүрэн эрх сэргэж, үүрэг гүйцэтгэгч болоод байсан Г.Занданшатар уг албан тушаалаа үргэлжүүлэн хаших болов. == Цол, шагнал == * “Банк, санхүүгийн тэргүүний ажилтан” цол тэмдэг. (1999 он) * [[Алтан гадас одон|“Алтан гадас”]] одон. (2005 он) * Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайд цол. (2011 он) *[[Украин]]ы төрийн дээд шагнал [[:ru:Орден_князя_Ярослава_Мудрого|Цэцэн Ярославын одон]], III зэрэг. (2011 он) * ОХУ-ын Байгалийн улсын их сургуулийн хүндэт [[профессор]] цол (2012 он) * Сүхбаатарын одон (2022) == Шашин шүтлэг == [[Буддын шашин|Буддын шашны]] [[Шарын шашин|шарын урсгалыг]] шүтдэг. “[[Жавзандамба хутагт]]” төвийн гишүүн. Буддын шашны [[гүн ухаан]], Чойрын номыг сонирхон судалдаг. Ерөнхий сайдаар томилогдсонд нь [[14-р Далай лам|XIV Далай лам]] түүнд баяр хүргэн амжилт хүсч байв.<ref> https://eguur.mn/602975/</ref> == Хобби == Дөрвөн настайдаа [[Шатар|шатар]] тоглож сурсан.<ref>https://duuren.life/refence/568</ref> Шатар сугавчилчихаад хүн хүн дээр очиж “Тоглоё” хэмээн гуйж явдаг, аавыгаа шөнө орой ирсэн ч ялгаагүй тоглох гээд хүлээгээд сууж байдаг хүүхэд байжээ. Дунд сургуулийн сурагч байхаасаа эхлээд очсон газар бүртээ сайн шатарчин гэгддэг байв.<ref>https://duuren.life/refence/568</ref> УИХ-ын гишүүн байхдаа үе үеийн УИХ, Засгийн газрын гишүүдийн дунд зохион байгуулсан шатрын тэмцээнд дэд байр, УИХ-ын гишүүдийн дунд зохион байгуулсан “Цэцэн түшээ-2017” тэмцээний эрэгтэйчүүдийн төрөлд тэргүүн байр эзэлж байв.<ref>https://duuren.life/refence/568</ref> [[Олон Улсын Шатрын Холбоо|Олон улсын шатрын холбооны]] ерөнхийлөгч [[Үлэмжийн Хярсан|Кирсан Илюмжинов]], [[Болгар|Болгарын]] шатарчин, дэлхийн аварга эмэгтэй Антоанета Стефанова нараас гадна Монголын [[Шатрын их мастер|их мастеруудтай]] тоглож байв.<ref>https://duuren.life/refence/568</ref> Хувьдаа шатрын баялаг цуглуулгатай. [[1994]] онд [[Энэтхэг|Энэтхэгт]] суралцаж байхдаа зандан модоор хийсэн шатар олж авч, их баярлаж байснаа дурссан нь бий. 2024 оны 12 дугаар сард болсон Монголын шатрын холбооны Их хурлаар тус холбооны ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон.<ref>{{Cite web |title=Г.Занданшатар Монголын шатрын холбооны ерөнхийлөгч боллоо |url=https://duuren.life/post/9293 |access-date=2025-12-20 |website=duuren.life |language=en}}</ref> Ном унших дуртай. 2023 оны [[Улаанбаатарын номын баяр|Үндэсний номын баярын]] үеэр, унших дуртай номоосоо зургааг сонгон “Instagram” хуудсаараа олон нийтэд сонирхуулсан нь: [[Бавуугийн Лхагвасүрэн]]гийн “Хос уянга”, Жорж Фридманы “The Next 100 Years”, Жэймс Фишкиний “When The People Speak”, [[Фёдор Достоевский]], Үй Хуагийн зохиолууд, [[Сунь-зы|Сүнзийн]] “Дайтах урлаг” байв.<ref>https://duuren.life/post/4685 Г.Занданшатарын дуртай зургаан ном.</ref> Мөн усанд сэлэх дуртай. [[Хөлбөмбөг|Хөлбөмбөгт]] хорхойтой. [[Испани|Испанийн]] “[[Реал Мадрид]]” багийг дэмждэг. == Сонирхолтой баримтууд == * Оюутан Г.Занданшатарыг нэгдүгээр дамжаанд байхад [[Орос хэл|орос хэлний]] хичээл дээр багш нь [[Александр Сергеевич Пушкин|А.Пушкины]] шүлгийг уншиж өгөөд, [[Долоо хоног|долоо хоногийн]] дотор цээжлэх даалгавар өгөхөд тэрбээр тэр дор нь цээжлээд уншиж өгч, ой сайтайгаараа гайхагдаж байжээ. * Зах зээлийн коллежид ажиллаж байхад нь Монголын их, дээд сургуулийн нийт багш нараас шалгалт авч, хамгийн өндөр оноо авсан 12 хүний 6-г [[Австрали]] улсад тус улсын Засгийн газрын тэтгэлгээр суралцуулах болоход Г.Занданшатар багтсан боловч тодорхой шалтгааны улмаас явж чадаагүй аж.<ref> https://www.24tsag.mn/a/169617 </ref> * [[Украин]] Улсын төрийн дээд шагнал [[:ru:Орден_князя_Ярослава_Мудрого|Цэцэн Ярославын одонг]] Монголоос хүртсэн хүн ердөө хоёр байдгийн нэг нь Г.Занданшатар, нөгөө нь ерөнхийлөгч асан [[Цахиагийн Элбэгдорж|Ц.Элбэгдорж]] юм. * Долоогийн тоо түүний амьдралд учир холбогдолтой юм шиг байдаг нь бий. 1970 онд төрсөн, 1977 онд 7 настайдаа сургуульд орсон, нийслэлд шилжиж ирэхдээ 77 дугаар сургуульд элссэн. 1987 онд 10 дугаар ангиа дүүргэсэн.<ref> https://www.polit.mn/a/104421 Шинэчлэгч </ref> УИХ-ын сонгуульд Баянхонгор аймгийн 7 дугаар тойргоос дэвшин ялалт байгуулж байсан. == Ном бүтээл == 1994–2025 онд төр, эдийн засаг, ардчиллын сэдвээр 15 гаруй ном, орчуулгын бүтээл туурвисан.<ref>{{Cite web |date=2025-12-20 |title=Монгол Улсын Ерөнхий сайдын намтар |url=https://mongolia.gov.mn/page/3 |access-date=2025-12-20 |website=mongolia.gov.mn |language=mn}}</ref> Тэдгээрээс дурдвал: * Гадаад худалдааны санхүүжилт”. 1995 он * “Арилжааны банкны санхүүгийн менежмент”. 1995 он * “[[Үндэстэн дамнасан корпораци|Корпорацийн]] санхүү” гарын авлага. 1994 он * “Мөнгөний үнэ цэнэ” гарын авлага. 1994 он * “Хөдөө аж ахуйн шинэчлэлийн санхүүжилтийн механизм”. 2003 он * “Хөдөө аж ахуйн банкны бүтцийн өөрчлөлтийн төлөвлөгөө”. 2003 он * "Үндсэн хууль ба зөвлөлдөх ардчилал”. 2015 он * “Зөвлөлдөх ардчилал-хөгжлийн гарц”.<ref>https://catalog.must.edu.mn/bib/55128</ref> 2015 он * Жэймс Фишкин. “Хүмүүс үзэл бодлоо илэрхийлэхүй: Зөвлөлдөх ардчилал ба олон нийтийн хэлэлцүүлэг”. Орчуулга. 2015 он<ref>https://eguur.mn/589976/</ref> <ref>https://ikon.mn/n/kwt</ref> * “Нэг Монгол-Нэг зүгт. Хөгжил бол цэгцрэх хөдөлгөөн”.<ref>https://news.mn/r/2118716/</ref> 2016 он {{Quotation|"Улс төрд удаан хутгалдлаа, цаашдаа ямар нэгэн байдлаар вакуум орчинд орох нь гарцаагүй. Тиймээс Монголын нийгэм, төр засгийн байдлыг хөндлөнгөөс нэг ажиглаад судалгаа хийгээд үзье гэж бодсон юм. Ер нь Америкийн болоод дэлхийн ардчилал хөгжсөн орнуудын туршлагаас харахад, улс төрд хэтэрхий удаан ажилласан хүн тодорхой хугацааны дараа түр чөлөө авч олон улсын судалгааны төвүүдэд очиж ажилладаг байдал анзаарагддаг. Ялангуяа над шиг гадаад харилцааны чиглэлээр ажиллаж байсан хүмүүс хуримтлуулсан туршлагаа мэдлэгтэй хослуулах нь чухал гэдгийг мэдэрсэн". ''Стэнфордын их сургуулийн зочин судлаач Г.Занданшатар'' <ref>{{Cite web |url=http://dnn.mn/%D0%B3%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D0%B2%D1%8B%D0%BD-%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80-%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D0%BD-%D0%B0%D1%80%D0%B4-%D1%82%D2%AF%D0%BC%D1%8D%D0%BD-%D1%82%D3%A9%D1%80%D0%B4%D3%A9%D3%A9-%D0%B8%D1%82%D0%B3%D1%8D%D1%85-%D0%B8%D1%82%D0%B3%D1%8D%D0%BB%D1%8D%D1%8D-%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B6%D1%8D%D1%8D-%D1%8D%D0%BD%D1%8D-%D0%B1%D0%BE%D0%BB-%D0%BC%D0%B0%D1%88-%D1%82%D0%BE%D0%BC-%D1%8D%D0%BC%D0%B3%D1%8D%D0%BD%D1%8D%D0%BB/ |title=Archive copy |access-date=2016-02-26 |archive-date=2016-12-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161220082144/http://dnn.mn/%D0%B3%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D0%B2%D1%8B%D0%BD-%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80-%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D0%BD-%D0%B0%D1%80%D0%B4-%D1%82%D2%AF%D0%BC%D1%8D%D0%BD-%D1%82%D3%A9%D1%80%D0%B4%D3%A9%D3%A9-%D0%B8%D1%82%D0%B3%D1%8D%D1%85-%D0%B8%D1%82%D0%B3%D1%8D%D0%BB%D1%8D%D1%8D-%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B6%D1%8D%D1%8D-%D1%8D%D0%BD%D1%8D-%D0%B1%D0%BE%D0%BB-%D0%BC%D0%B0%D1%88-%D1%82%D0%BE%D0%BC-%D1%8D%D0%BC%D0%B3%D1%8D%D0%BD%D1%8D%D0%BB/ |url-status=dead }}</ref>}} {{Quotation|"Монгол Улсын Үндсэн хуульд... иргэдийн оролцоон дээр тулгуурласан тогтолцоог орон нутгийн бүтцэд байлгана гэсэн санааг тусгаж өгсөн. Гэвч харамсалтай нь өнөөдрийг хүртэл орон нутгийн өөрөө удирдах байгууллагуудад улс төрийн оролцоо, намуудын оролцоотой төлөөллийн байгууллыг бий болгосоор ирсэн. Тиймээс бид иргэдийн төлөөллийн байгууллагаар орон нутгийн үйл ажиллагааг яаж удирдуулах вэ гэж эрэл хайгуул хийсний үр дүнд “Зөвлөлдөх ардчилал”-ын аргачлалыг сонгон авсан юм. Цаашид Улаанбаатар хотод хэрэгжүүлэх төсөл хөтөлбөр, бүтээн байгуулалтынхаа ажилд шаардагдах хөрөнгө, хэрэгцээ, зураг төсөл, газрын байршлыг хүртэл иргэдэд мэдээлж, тэднээр тодорхойлуулдаг болохоор ажиллаж байна". ''Улаанбаатар хотын захирагч Э.Бат-Үүл'' <ref>{{Cite web |url=http://mglradio.com/home/?mid=fastnews&page=11&document_srl=54271 |title=Archive copy |access-date=2016-02-26 |archive-date=2016-12-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161220030923/http://mglradio.com/home/?mid=fastnews&page=11&document_srl=54271 |url-status=dead }}</ref>}} {{Quotation|“Зөвлөлдөх ардчиллын гол санаа болсон, асуудлыг зөвлөлдөж, учрыг нь олж хужрыг нь тунгааж дэнсэлдэг, ил тод, нээлттэй ардчиллын шинэ хэлбэр Монголд нэвтэрвэл манай эдийн засагт асар их хурд, үр дүн авчрах нь тодорхой юм байна”.''"Mongolian Economy" сэтгүүлийн эрхлэгч Д.Бэхбаяр'' <ref>{{Cite web |url=http://mongolianeconomy.mn/mn/i/8490 |title=Archive copy |access-date=2016-02-26 |archive-date=2016-05-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160518071641/http://mongolianeconomy.mn/mn/i/8490 |url-status=dead }}</ref>}}<br /> ==Эшлэл== * Монголын хөгжилд [[Оюутолгой]], [[Тавантолгой]] чухал. Гэхдээ монгол толгой бүүр чухал. * [[Ардчилал]] гэдэг нь ардын засаг гэсэн үг. Ардын засаг гэдэг нь төрийн бүх эрх ард түмний мэдэлд гэсэн үг. * Зүү олохын тулд тэмтрэх хэрэгтэй. Зөвийг олохын тулд зөвлөлдөх хэрэгтэй. * Хөгжлийн амин сүнс нь зөв ардчилал, уураг тархи нь ухаалаг төр, бие махбод нь ардын таван засаглал. <ref> http://www.ikon.mn/n/oas ikon.mn сайтын “Leaderships forum” буланд өгсөн ярилцлагаас. </ref> * Улс төрийн нам улс орноо хөгжүүлэх уураг тархи нь байх учиртай.<ref>{{Webarchiv|url=http://politics.news.mn/content/236270.shtml |wayback=20160228180101 |text=Archive copy |archiv-bot=2023-10-06 05:56:11 InternetArchiveBot }} “Улс орны тархи нь нам байх учиртай” нийтлэлээс.</ref> * Монгол нь Оросын төрт ёсны эх, [[Хятад]]ын бүтээн байгуулалтын эцэг мөн. * Дарга төвтэй намаас гишүүд төвтэй нам руу, олон нийтийн намаас мөрийн хөтөлбөрийн нам болох нь намын шинэчлэлийн эх сурвалж.<ref>{{Cite web |url=http://politics.news.mn/content/236270.shtml |title=Archive copy |access-date=2016-02-26 |archive-date=2016-02-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160228180101/http://politics.news.mn/content/236270.shtml |url-status=dead }}</ref> * Худал, хулгай, хуйвалдааны замаар зорилгодоо хүрэх нь миний зарчим биш. Албан тушаалын төлөө журмын нөхдөө гүтгэж, хэлээгүйг хэлсэн мэт, хийгээгүйг хийсэн мэт ярьж, УИХ, Засгийн газар, нийгмээ, намаа талцуулж байгаа нь төрийн хүнд байх ёс зүй, мөн чанар огтхон ч биш.<ref>https://duuren.life/post/11942 Маргааш болох МАН-ын Бага хурлын өмнө Монгол улсын Ерөнхий сайд Г.Занданшатарын "Фэйсбүүк" хуудсаараа ийн мэдэгдлээ. 2025.09.26</ref> * Авлига, нүүрсний хулгайг хаацайлсан эв нэгдэл гэж байх учиргүй.<ref>https://duuren.life/post/11980 Үүсээд буй нөхцөл байдалтай холбогдуулан Төрийн ордонд Ерөнхий сайд Г.Занданшатарын хийсэн мэдэгдэл. 2025.09.30</ref> ==Холбоос== * Монгол Улсын Засгийн газар https://mongolia.gov.mn/ * Монгол Ардын Нам [https://web.archive.org/web/20210328135210/http://www.nam.mn/ http://www.nam.mn/] * Стэнфордын их сургуулийн Ардчилал, хөгжил, хуулийн засаглалын хүрээлэн http://cddrl.fsi.stanford.edu/ * Стэнфордын их сургуулийн Зөвлөлдөх ардчиллын хүрээлэн https://deliberation.stanford.edu/ ==Эх сурвалж== {{reflist}}{{Монгол Улсын Ерөнхий Сайд}}{{Улсын Их Хурлын дарга}} {{Монгол Улсын Гадаад хэргийн сайд}} {{DEFAULTSORT:Занданшатар, Гомбожавын}} [[Ангилал:1970 онд төрсөн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:Баацагааны хүн]] [[Ангилал:Эрхүүгийн Улсын Их Сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Монголын эдийн засагч]] [[Ангилал:Монгол Ардын Намын гишүүн]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн]] [[Ангилал:Монголын гадаад хэргийн сайд]] [[Ангилал:Монголын худалдаа хөгжлийн сайд]] [[Ангилал:Монголын засгийн газрын хэрэг эрхлэх газрын дарга]] [[Ангилал:УИХ-ын дарга]] [[Ангилал:Монголын шатрын холбооны ерөнхийлөгч]] [[Ангилал:Алтан гадас одон шагналтан]] [[Ангилал:Цэцэн Ярослав вангийн одон шагналтан (3-р зэрэг)]] 2ek3syaanzrda8fkkyoo4hyl1fdabtd 851527 851523 2026-03-27T13:28:52Z Egzs 88168 851527 wikitext text/x-wiki {{Төрийн зүтгэлтэн |зураг = Gombojavyn Zandanshatar (2025).jpg |тайлбар = Ерөнхий сайд Г.Занданшатар 2025 онд |алба1 = {{flagicon|Монгол}} 34 дэх [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд]] |ээлж1 = 2025 оны 6 дугаар сарын 13-наас |өмнөх1 = [[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]] |дараах1 = |алба2 = {{flagicon|Монгол}} [[Монгол]] [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] дарга |ээлж2 = 2019.02 сар-2024.07 сар |өмнөх2 = [[Миеэгомбын Энхболд]] |дараах2 = [[Дашзэгвийн Амарбаясгалан]] |алба3 = {{flagicon|Монгол}} Монгол Улсын сайд, [[Монгол Улсын Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газар|Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын]] дарга |ээлж3 = 2017-2019.02.01 |өмнөх3 = [[Жамъянгийн Мөнхбат]] |дараах3 = [[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]] |алба4 = {{flagicon|Монгол}} [[Монгол]] [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] гишүүн |ээлж4 = 2004-2012<br>2016-2024 |алба5 = {{flagicon|Монгол}} [[Гадаад харилцааны яам (Монгол)|Гадаад харилцааны сайд]] |ээлж5 = 2009.11 сар-2012.08 сар |өмнөх5 = [[Сүхбаатарын Батболд]] |дараах5 = [[Лувсанвандангийн Болд]] |алба6 = [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Намын]] Ерөнхий нарийн бичгийн дарга |ээлж6 = 2012.07 сар-2013.11 сар |өмнөх6 = [[Ухнаагийн Хүрэлсүх]] |дараах6 = Жамъянгийн Мөнхбат |төрсөногноо = {{bda|1970|3|8}} |төрсөнгазар = [[Баянхонгор]] [[аймаг]], [[Баацагаан сум]] |улсорон = {{MGL3}} |намэвсэл = [[Монгол Ардын Нам]] |сургууль = ОХУ-ын Эрхүү хотын Улс ардын аж ахуйн дээд сургууль |гэрбүл = Эхнэр Ганбаярын Отгонгэрэл<br>Дөрвөн хүүхэдтэй |website = [http://www.zandanshatar.com www.zandanshatar.com] |гарынүсэг=[[File:УИХ-ын дарга гарын үсэг.png|100px]]}}'''Гомбожавын Занданшатар''' ([[1970 он]]ы 3 дугаар сарын 8-нд [[:en:Baatsagaan|Баацагаан сум]], [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор аймагт]] төрсөн) нь улс төрч, [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|Монгол Улсын Ерөнхий сайд]]. Өмнө нь Гадаад харилцааны сайд, [[УИХ]]-ын дарга, Ерөнхийлөгчийн Тамгын газрын даргаар ажиллаж байсан, УИХ-д дөрвөн удаа сонгогдсон. [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Намын]] Удирдах зөвлөлийн гишүүн, Бага хурлын гишүүн. 2025 оны 6 дугаар сарын 13-ны өдрөөс эхлэн [[Монгол|Монгол Улсын]] 34 дэх Ерөнхий сайдаар ажиллаж байна.<ref>https://ikon.mn/n/3fgr Монгол улсын 34 дэх Ерөнхий сайдаар Г.Занданшатар томилогдлоо. 2025.06.13</ref> == Намтар == === Эцэг эх === [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён хан аймгийн]] Цогтой гүн Дашдоржийн хошууны (одоогийн Баянхонгор аймгийн [[Галуут сум]], 1923 оноос Баянхонгор хайрхан уулын хошуу, 1931-1957 онд Баянхонгор сум<ref>https://www.touristinfocenter.mn/cate13_more.aspx?ItemID=155</ref>) нутаг Уутын голоор нутагтай Дүгэржав хэмээх язгуурын [[тайж]] хүн байжээ. Түүний хүү Сумгарьд тайж нь Дүгэржавын ганц хүү бөгөөд Норов хэмээх хүүтэй байв. Норов тайжийн хүү Дамдинжавын Гомбожав нь Г.Занданшатарын аав юм. Д.Гомбожавыг 3 настай байхад эцэг Норов тайж нас барснаар, ойрын төрөл Ундарын Дамдинжав хэмээх хүнд үрчлэгдсэн байна.<ref>https://www.ulsturch.mn/a/44339</ref> Д.Гомбожав 1933 онд төрсөн бөгөөд сумандаа адуучнаар ажиллаж байгаад 1953 онд цэргийн албанд татагджээ. Тэрбээр бага залуудаа ухаан сэргэлэн, хөдөлмөрч, адуунд эртэй, морь уургалах, эмнэг булгиулах, хурдан морь таних, уях эрдмийг төгс эзэмшсэн хүн байсан гэдэг. Цэргийн албаа хааж ирээд 1956 оноос [[Галуут сум|Галуут сумандаа]] багийн тоо бүртгэгч, “Галуут” [[Нэгдэл|нэгдлийн]] ня-бо, баг, бригадын дарга, 1962 оноос “Коммунизмын төлөө” нэгдлийн орлогч дарга зэрэг албыг хашиж байгаад 1965-1967 онд удирдах ажилтны 2 жилийн дээд курс дүүргээд ирэхэд нь [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор аймгийн]] [[Баацагаан сум|Баацагаан суманд]] сум-нэгдлийн даргаар томилсон байна.<ref>https://www.youtube.com/watch?v=u_yheu9linc</ref> Тэрбээр энд ажиллах хугацаандаа тус сумын “Чойбалсангийн зам” нэгдлийг улсын тэргүүний нэгдлийн хэмжээнд хүргэсэн юм. Д.Гомбожав 1972-1976 онд тухайн үеийн [[Удирдлагын Академи|Намын дээд сургуульд]] суралцан дүүргэж, дээд боловсрол эзэмшсэн байна. Улмаар [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор аймгийн]] [[Өлзийт сум (Баянхонгор)|Өлзийт суманд]] сум-нэгдлийн даргаар томилогдож, 1982 он хүртэл ажиллахдаа тус сум-нэгдлийг аж ахуй, зохион байгуулалтын хувьд бэхжүүлэн, олон шинэ санаачилга гарган, амжилттай хэрэгжүүлснээр аймаг, улсын тэргүүлэх хамт олон болгосон байна.<ref>https://www.youtube.com/watch?v=u_yheu9linc</ref> 1982 онд МАХН-ын Төв Хорооны шийдвэрээр түүнийг [[Атрын аян|Атрын II аянаар]] байгуулагдсан, [[Хэнтий аймаг|Хэнтий аймгийн]] Чандганы сангийн аж ахуйн даргаар томилжээ. Тэрбээр шинэ тутам аж ахуйг богино хугацаанд хөл дээр нь босгон, улс ардын аж ахуй, соёлыг хөгжүүлэх төлөвлөгөөт зорилтуудыг амжилттай ханган биелүүлж, улсын хэмжээнд хамгийн их ургац хураасан САА-гаар удаа дараа шалгарч байв. Д.Гомбожав МАХН-ын XVI, XVII, XVIII, XIX, XX их хурлуудад төлөөлөгчөөр, [[Ардын Их Хурал|Ардын Их Хурлын]] депутатаар 4 удаа сонгогдсон, 1992 онд ардчилсан, шинэ [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|Үндсэн хуулийг]] батлалцсан хүн юм.<ref>https://www.youtube.com/watch?v=u_yheu9linc</ref> Монгол Улсын хөдөө аж ахуй, газар тариалангийн салбарт олон жил үр бүтээлтэй ажилласныг нь үнэлэн Дамдинжавын Гомбожавт 1991 онд [[Монгол улсын хөдөлмөрийн баатар|Монгол Улсын Хөдөлмөрийн баатар]] цол олгожээ.<ref>https://www.ulsturch.mn/a/51545</ref> Г.Занданшатарын ээж О.Дашзэвэг нь Баянхонгор хайрхан уулын хошууны (одоогийн Баянхонгор аймгийн [[Галуут сум]]) Уутын голоор нутагтай, Оросоо хэмээх хүний ууган охин болж, 1937 онд төржээ.<ref>https://www.ulsturch.mn/a/44339 </ref> О.Дашзэвэг нь Баянхонгор аймгийн Галуут, Баацагаан, Өлзийт зэрэг сумын хүн эмнэлэг, цэцэрлэгт ажиллаж байсан байна.<ref>https://zandanshatar.parliament.mn/nn/62372/</ref> Ардын сурган хүмүүжүүлэх ухааны уламжлалт дэг ёсыг сайн эзэмшсэн, Буддын гүн ухааны мэдлэгтэй, монгол ардын үлгэр, тууль сайн мэддэг, [[Жангар|“Жангар”]] тууль, “Молон тойны намтар”, “Чойжид дагинын тууж”, “Оюун түлхүүр” зэрэг сургаалын зохиолуудыг хүүхдүүддээ цээжээр хэлж өгдөг хүн байжээ.<ref>https://zandanshatar.parliament.mn/nn/62372/</ref> Д.Гомбожав, О.Дашзэвэг нар 1958 онд ханилан сууж, зургаан хүүхэд төрүүлж өсгөсний 5 дахь нь Занданшатар юм.<ref>https://zandanshatar.parliament.mn/nn/62372/</ref> === Бага нас === Г.Занданшатар 1970 оны гуравдугаар сарын 8-нд [[Баацагаан сум|Баянхонгор аймгийн Баацагаан сумын]] эмнэлэгт төржээ.<ref>{{Cite web |title=Бага нас |url=https://zandanshatar.parliament.mn/nn/41348/ |access-date=2025-12-21 |website=Parliament.mn - Монгол Улсын Их Хурал |language=mn-MN}}</ref> Тухайн үед аав Д.Гомбожав нь тус суманд сум-нэгдлийн даргаар ажиллаж байв.<ref>https://www.24tsag.mn/a/169617</ref> Занданшатар гэдэг нэрийг эх барьж авсан эмч Ёндонцоо нь ном харж байгаад өгсөн гэдэг.<ref>https://www.24tsag.mn/a/169617</ref> Гэрийн эзэн [[Удирдлагын Академи|Намын дээд сургуульд]] суралцах болсон тул тэднийх 1972 онд [[Улаанбаатар|Улаанбаатарт]] нүүж иржээ.<ref>https://www.24tsag.mn/a/169617</ref> Эцэг Д.Гомбожав нь [[Шатар|шатарт]] хорхойтой, Намын дээд сургуулийн сум-нэгдлийн дарга нар голдуу оюутнууд тэднийд ирж шатар тоглох нь олон тул Занданшатар хүү тэдний тоглохыг харсаар 4 настайдаа өөрөө шатар нүүж сурчээ.<ref>https://www.24tsag.mn/a/169617</ref> Д.Гомбожав 1976 онд сургуулиа төгсөж, Баянхонгор аймгийн [[Өлзийт сум (Баянхонгор)|Өлзийт суманд]] сум-нэгдлийн даргаар томилогдсон тул Г.Занданшатар 1977 онд тус сумын дунд сургуулийн нэгдүгээр ангид оржээ. Сургуульд тэрбээр сурлага сайтай, урлаг, спортод идэвх сонирхолтой, шүлэг уншдаг, бөхийн спортоор хичээллэдэг байсан байна.<ref>https://www.24tsag.mn/a/169617</ref> 1982 онд нийслэлийн 10 жилийн 77 дугаар дунд сургуульд шилжин суралцаж, 1987 онд "Онц" дүнтэй төгсчээ.<ref>https://www.24tsag.mn/a/169617</ref> ==Гэр бүл== Г.Занданшатарын гэргийг Ганбаярын Отгонгэрэл гэдэг. [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] [[Дөрвөлжин сум]]ын уугуул. 1974 онд төрсөн. Зургаан хүүхэдтэй айлын тав дахь нь. Г.Занданшатарыг тухайн үеийн Зах зээлийн коллеж буюу одоогийн [[Худалдаа Үйлдвэрлэлийн Дээд Сургууль|Худалдаа үйлдвэрлэлийн дээд сургуульд]] багшилж байхад нь танилцаж, 1992 онд гэр бүл болжээ.<ref>https://zandanshatar.parliament.mn/nn/62375/</ref> Г.Отгонгэрэл нь санхүүч мэргэжилтэй, [[Их Британи|Их Британи, Умард Ирландын Нэгдсэн Вант Улсын]] [[Бирмингемийн их сургууль|Бирмингэмийн их сургуульд]] бизнесийн удирдлагын магистрын зэрэг хамгаалсан. Тэд хоёр хүү, хоёр охинтой.<ref>https://zandanshatar.parliament.mn/nn/62375/</ref> ==Боловсрол== - 1977-1987 онд Баянхонгор аймгийн Өлзийт сумын дунд сургууль, Улаанбаатар хотын 10 жилийн 77 дугаар дунд сургуульд суралцаж төгссөн.<ref>{{Cite web |title=Бага нас |url=https://zandanshatar.parliament.mn/nn/41348/ |access-date=2025-12-21 |website=Parliament.mn - Монгол Улсын Их Хурал |language=mn-MN}}</ref> - 1987-1992 онд ОХУ-ын [[Эрхүү]]гийн Улс ардын аж ахуйн дээд сургуульд суралцаж, санхүүч-эдийн засагч мэргэжил эзэмшсэн.<ref>{{Cite web |title=Монгол Улсын 34 дэх Ерөнхий сайдаар Г.Занданшатарыг томиллоо |url=https://www.parliament.mn/nn/75028/ |access-date=2025-12-21 |website=Parliament.mn - Монгол Улсын Их Хурал |language=mn-MN}}</ref> - [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Энэтхэг]], [[Өмнөд Солонгос]], [[Швед]], [[Нидерланд]] улсуудад банк, санхүү, бизнесийн удирдлагын чиглэлээр сургалт дүүргэсэн. Эдийн засгийн ухааны магистр.<ref>{{Cite web |title=Монгол Улсын 34 дэх Ерөнхий сайдаар Г.Занданшатарыг томиллоо |url=https://www.parliament.mn/nn/75028/ |access-date=2025-12-21 |website=Parliament.mn - Монгол Улсын Их Хурал |language=mn-MN}}</ref> ==Ажилласан байдал== * 1992-1995 онд Зах зээлийн коллеж буюу одоогийн [[Худалдаа Үйлдвэрлэлийн Дээд Сургууль|Худалдаа үйлдвэрлэлийн дээд сургуульд]] багш, судлаач.<ref>https://www.uih.mn/zandanshatar </ref> * 1995-1998 онд [[ХААН Банк|Хөдөө аж ахуйн банкинд]] эдийн засагч, хэлтэс, газрын захирал.<ref>https://www.uih.mn/zandanshatar </ref> * 1998-2000 онд [[Монголбанк|Монголбанкны]] Сургалтын төвийн менежер, Хөдөө аж ахуйн банкинд Монголбанкны бүрэн эрхт төлөөлөгч.<ref>https://www.uih.mn/zandanshatar </ref> * 2000-2003 онд ХААН банкны дэд захирал.<ref>https://www.uih.mn/zandanshatar </ref> * 2003-2004 онд Монгол Улсын Хүнс, хөдөө аж ахуйн дэд сайд.<ref>https://www.uih.mn/zandanshatar </ref> * 2004-2012 онд Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн.<ref>{{Cite web |date=2025-12-20 |title=Монгол Улсын Ерөнхий сайдын намтар |url=https://mongolia.gov.mn/page/3 |access-date=2025-12-20 |website=mongolia.gov.mn |language=mn}}</ref> * 2009-2012 онд Монгол Улсын Гадаад харилцааны сайд.<ref>{{Cite web |date=2025-12-20 |title=Монгол Улсын Ерөнхий сайдын намтар |url=https://mongolia.gov.mn/page/3 |access-date=2025-12-20 |website=mongolia.gov.mn |language=mn}}</ref> * 2012-2013 онд Монгол Ардын Намын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга. * 2013-2015 онд АНУ-ын [[Стэнфордын Их Сургууль|Стэнфордын их сургуулийн]] Хөгжил, ардчилал, хуулийн засаглалын хүрээлэнд судлаач. * 2016 оноос Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн. * 2017-2019 онд Монгол Улсын Засгийн газрын гишүүн, Монгол Улсын сайд, Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын дарга.<ref>{{Cite web |title=Улс төр |url=https://ikon.mn/l/1/oy3y3c/ozp16o?ppagesize= |access-date=2025-12-20 |website=ikon.mn |language=en}}</ref> * 2019 оноос Монгол Улсын Их Хурлын дарга. * 2024 оны 7 дугаар сараас 2025 оны 6 дугаар сарын 13 хүртэл Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн Тамгын газрын дарга. * 2025 оны 6 дугаар сарын 13-наас Монгол Улсын Ерөнхий сайд.<ref>{{Cite web |title=Монгол Улсын 34 дэх Ерөнхий сайдаар Г.Занданшатарыг томиллоо |url=https://www.parliament.mn/nn/75028/ |access-date=2025-12-20 |website=Parliament.mn - Монгол Улсын Их Хурал |language=mn-MN}}</ref> ===Зах зээлийн онолыг Монголд === 1992 онд 22 настайдаа [[Орос|ОХУ-д]] дээд сургууль төгсөж ирээд, хуучнаар Худалдааны техникум буюу тухайн үед Зах зээлийн коллеж хэмээх шинэ нэртэй болоод байсан, өдгөөгийн Худалдаа, үйлдвэрлэлийн дээд сургуульд багшаар ажиллаж эхэлжээ. Монгол Улс зах зээлийн цоо шинэ замыг дөнгөж сонгон шинэ нийгэмд хөл тавьсан тэр үед [[Зах зээлийн эдийн засаг|зах зээл]] гэж чухам юу болох, онол, арга зүй нь ямар байдгийг Монголд мэддэг хүн цөөн байв. Г.Занданшатар ийм цаг үед Зах зээлийн коллежид зах зээлийн эдийн засгийн сурах бичиг, гарын авлагуудыг орчуулан түгээж, заах арга зүйг нь боловсруулан туршиж, нэг ёсондоо зах зээлийн онолыг Монголд нэвтрүүлэхийг чармайж байжээ. Энд ажиллах хугацаандаа тэрбээр “Чөлөөт сэтгэгчдийн клуб” байгуулж, нэр хүндтэй улстөрч, эдийн засагчдыг урьж лекц уншуулж байсан нь тухайн үедээ ихээхэн сонирхолтой, өгөөжтэй арга хэмжээ болж байв.<ref>https://www.24tsag.mn/a/169617 Зэрэг нэмж байгаа Г.Занданшатар. 2019.02.01</ref> ===Банкны сэргээн босголт, бүтцийн өөрчлөлт=== 1996 онд багшийн ажлаас банк санхүүгийн салбарт шилжиж, Монголбанк, Хөдөө аж ахуйн банкинд ажиллажээ. Арилжааны олон банк байгуулагдсан ч жижиг зах зээл дээр хүч тарамдаж, чөлөөт өрсөлдөөний зарчмаар хэрхэн ажиллах арга эвээ ололгүй эхнээсээ дампуурч эхлэв. Тэдгээрийн нэг нь Монголын бараг хамгийн том банкны нэг Хөдөө аж ахуйн банк байсан юм. Хот, хөдөөд хамгийн олон салбартай энэ банк үйл ажиллагаа доголдсоны улмаас Монгол Улс төрийн албан хаагчдынхаа цалинг тавьж чадахгүйд хүрч, цалингаа хүлээсэн хүмүүс хэдэн сараар хүлээж, эцэст нь цалингийн оронд гурил, будаа авч байв. Засгийн газар банкийг дампуурлаас аврах үүргийг залуу санхүүч Г.Занданшатарт ногдуулав. Тэрбээр Монголбанкны бүрэн эрхт төлөөлөгчөөр томилогдсон бөгөөд тус банкинд бүтцийн өөрчлөлт хийх төслийг хэрэгжүүлж, улмаар дэд захирлаар ажиллан зорилгоо амжилттай биелүүлсэн.<ref>https://www.24tsag.mn/a/169617 </ref> Одоогийн ХААН банк хэмээх нэрийг тэрбээр өгсөн бөгөөд дотроо эвийн хоёр загастай, дөрвөн дэлбээт, гүн ногоон өнгөт одоогийн лого буюу таних тэмдэг нь түүний санаачилга байв. ХААН гэсэн нэр Хөдөө аж ахуйн гэсэн нэрийн товчлол мэт санагдаж болох ч яваандаа Монголын хамгийн том банк болно, басхүү банкны харилцагч бол хаан гэсэн хос утгыг бэлгэдэн тэрбээр ийм лого санаачилсан гэдэг. ХААН банк өдгөө Монгол Улсад хамгийн олон салбартай, хүчирхэг банк болжээ. ==Улс төрд== 1998 онд [[Монгол Ардын Нам|МАХН]]-д элсэж, 2004, 2008, 2016, 2020 онд [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор]] аймгаас УИХ-ын гишүүнээр сонгогджээ. Парламентын гишүүнээр сонгогдсон 4 бүрэн эрхийн хугацаандаа тэрбээр УИХ-ын Төсвийн зарлагын дэд хорооны дарга, УИХ дахь МАН-ын бүлгийн дэд дарга, [[Гадаад харилцааны яам (Монгол)|Гадаад харилцааны]] сайд, Монгол Улсын сайд, [[Монгол улсын Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газар|Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын]] дарга, [[Улсын Их Хурал|Монгол Улсын Их Хурлын]] даргаар ажилласан байна. Банк, санхүү, татвар, хяналт шалгалт, зөвлөлдөх ардчилал, ард түмний Үндсэн хуулиар олгосон засаглах эрхийг хангах зэрэг чиглэлээр 30 гаруй томоохон хууль санаачлан батлуулсан. 2012-2013 онд МАН-ын Ерөнхий нарийн бичгийн даргаар ажиллаж байв. МАН-ын Удирдах зөвлөлийн гишүүн, Бага хурлын гишүүн. ===Газар тариаланг сэргээх бодлого=== Г.Занданшатарыг 2003 онд Хөдөө аж ахуйн дэд сайдаар томилогдон ажиллах үед нь Монголын газар тариалангийн салбар ноцтой хямарч, зогсонги байдалд ороод байв. Техникийн шинэчлэл зогсож, тариалангийн талбай зэрлэгтээ баригдан атаршиж, Монголд гурилын хомсдол үүссэний улмаас импортын гурил гол хэрэглээ болоод байв. Тэр цагт "Монголд тариа тарих хэрэггүй. Хойно, өмнө, хажууханд тариалангийн аварга том улс орон байхад идэх гурилаа тэндээс авахад л болно" гэсэн үзэл баримтлал дэвшүүлж явсан төрийн түшээд ч бий. Ийм үед алдаатай уг бодлогыг үндсээр нь өөрчилж, хөдөө аж ахуй, түүний дотор тариалангийн салбарыг аврахын тулд "Хөдөө аж ахуйн талаар төрөөс баримтлах бодлогын баримт бичиг"-ийг УИХ-аар батлуулж<ref> https://legalinfo.mn/mn/detail?lawId=6589</ref>, улмаар Атрын III аяныг санаачлагчдын нэг болжээ. ===МАСЗХ-г НАМЗХ болгоход оролцов=== Тэрбээр 2005-2010 онд МАН-ын дэргэдэх залуучуудын байгууллага болох Монголын ардчилсан социалист залуучуудын холбоо (МАСЗХ)-ны Удирдах зөвлөлийн гишүүн, Дэд ерөнхийлөгч, Ерөнхийлөгчөөр ажиллаж байсан<ref>{{Cite web |date=2025-12-20 |title=Монгол Улсын Ерөнхий сайдын намтар |url=https://mongolia.gov.mn/page/3 |access-date=2025-12-20 |website=mongolia.gov.mn |language=mn}}</ref> бөгөөд тус холбоог өөрчлөх, үзэл баримтлалыг шинэчлэх ажлыг хамтран гүйцэтгэж зорилго, чиглэл, үйл ажиллагааны хувьд шинэ Нийгмийн ардчилал-Монголын залуучуудын холбоо (НАМЗХ)-г үүсгэн байгуулалцжээ. <ref>{{Cite web |last=gogo.mn |title=Нийгмийн ардчилал, Монголын залуучуудын холбооны ерөнхийлөгчөөр Л.Оюун-Эрдэнэ сонгогдлоо |url=https://gogo.mn/r/76274 |access-date=2025-12-20 |website=gogo.mn |language=mn}}</ref> ===Гадаад бодлогын шинэ үзэл баримтлал=== [[Файл:With Hillary Clinton.jpg|left|thumb|АНУ-ын 67 дахь Төрийн Нарийн Бичгийн Дарга [[Хиллари Клинтон|Хиллари Клинтоны]] хамт]]Г.Занданшатар 2011 онд Гадаад харилцааны сайдаар ажиллаж байхдаа Монгол Улсын Гадаад бодлогын үзэл баримтлалыг боловсруулан батлуулсан нь<ref>{{Cite web |last=gogo.mn |title=Гадаад бодлогын үзэл баримтлалын тухай тогтоолын төсөл өргөн барив |url=https://gogo.mn/r/81681 |access-date=2025-12-20 |website=gogo.mn |language=mn}}</ref> Монгол Улс энхийг эрхэмлэсэн, нээлттэй, бие даасан, олон тулгуурт гадаад бодлого явуулах замаар аюулгүй байдал, тусгаар тогтнол, үндэсний язгуур ашиг сонирхлоо олон улсын эрх зүйн хүрээнд улс төр-дипломатын аргаар хангах тулгуур баримт бичиг болсон юм.<ref>{{Cite web |title=МОНГОЛ УЛСЫН ГАДААД БОДЛОГЫН ҮЗЭЛ БАРИМТЛАЛ |url=https://legalinfo.mn/ |access-date=2025-12-20 |website=Эрх зүйн мэдээллийн нэгдсэн систем |language=en}}</ref> 2011 онд Монгол Улс [[Ардчилсан орнуудын хамтын нийгэмлэг|Ардчилсан орнуудын хамтын нийгэмлэгийг]] хоёр жил даргалах хүндтэй үүргийг хүлээн авсан билээ. Түүнийг сайд байх үед Монгол Улсын Засгийн газар “Гадаад харилцааг эдийн засагжуулах хөтөлбөр”-ийг баталсан нь<ref>{{Cite web |last=gogo.mn |title=Монгол Улсын гадаад харилцааг эдийн засагжуулах хөтөлбөр батлана |url=https://gogo.mn/r/nve9y |access-date=2025-12-20 |website=gogo.mn |language=mn}}</ref> улс орны хөгжлийн тогтвортой өсөлтийг хангахад гадаад улс төр, эдийн засгийн дипломат үйл ажиллагааг чиглүүлэхэд томоохон түлхэц болсон. Мөн “Дипломат ажилтны сахилгын тусгай дүрэм”-ийг шинэчилж, гадаад харилцааны салбар, дипломат ажилтнуудын үйл ажиллагаанд ёс зүй, сахилга хариуцлагыг сахиулах шинэ жишиг тогтоосон юм.<ref>{{Cite web |last=gogo.mn |title=Хууль бус наймаа хийсэн дипломат ажилтан ажилгүй болно |url=https://gogo.mn/r/1j2e3 |access-date=2025-12-20 |website=gogo.mn |language=mn}}</ref> ===Хөгжлийн бодлогын суурийг тавив=== 2018 оноос Монгол Улсын сайд, Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын даргаар ажиллах үедээ “Гурван тулгуурт хөгжлийн бодлого” буюу төр, нийгэм, эдийн засгийн шинэчлэлийн бодлогыг гардан боловсруулж, батлуулсан. <ref>https://legalinfo.mn/mn/detail?lawId=13240</ref> Энэхүү хөгжлийн бодлогын баримт бичгийн үндсэн агуулга “Шинэ сэргэлтийн бодлого” урт хугацааны хөгжлийн бодлогын эх үндэс болсон бөгөөд Монгол Улсын Их Хурлыг Г.Занданшатар тэргүүлж байх үед буюу 2021 оны 12 дугаар сарын 30-ны өдөр 106 дугаар тогтоол батлагдсан юм.<ref>https://ikon.mn/n/2f97 УИХ: Шинэ сэргэлтийн бодлого батлах тухай тогоолын төслийг эцэслэн батлав.</ref> ==Улсын Их Хурлын дарга== [[Файл:G Zandanshatar.jpg|thumb|Монгол Улсын Их Хурлын дарга Г.Занданшатарын хөрөг зураг]] Монгол Улсын Их Хурлын найм дахь удаагийн сонгуулийн үр дүнгээр байгуулагдсан парламентын анхны чуулганаар буюу 2020 оны 6 дугаар сарын 20-нд Г.Занданшатарыг Монгол Улсын Их Хурлын даргаар сонгов.<ref>https://www.parliament.mn/nn/10787/ Улсын Их Хурлын гишүүн Гомбожавын Занданшатарыг Монгол Улсын Их Хурлын даргаар сонголоо </ref> Ингэснээр тэрбээр энэ албан тушаалд парламентын хоёр бүрэн эрхийн хугацаанд үргэлжлүүлэн ажилласан анхны хүн болсон юм. 2019 оны 2 дугаар сард анх сонгогдсоноос хойших Г.Занданшатар 5 жил шахмын хугацаанд УИХ-ыг орчин үеийн дэлхийн улс орнуудын парламентын жишигт нийцүүлэн шинэчлэл хийх зорилт дэвшүүлэн ажилласан. Энэ зорилтын хүрээнд түүний хэрэгжүүлсэн дөрвөн шинэчлэлийг онцолбол: ===Үндсэн хуулийн шинэчлэл=== 20 гаруй жил яригдаж, 3 парламент дамжин өрнөсөн, 4 төсөл өргөн баригдсан ч шийдэлд хүрч чадаагүй байсан Үндсэн хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах ажлыг амжилттай удирдаж хэрэгжүүлсэн. Энэ ажил УИХ дээр 3 жилийн турш өрнөж, нэмэлт, өөрчлөлтийн төсөл 2019 оны 6 дугаар сард Үндсэн хуулийн цэцэд<ref>{{Cite web |last=admin |title=Үндсэн хуульд оруулах нэмэлт, өөрчлөлтийн төслийг Үндсэн хуулийн цэцэд өргөн барив |url=https://conscourt.gov.mn/index.php/?p=4632 |access-date=2025-12-20 |language=mn-MN }}{{Dead link|date=Нэгдүгээр сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, улмаар парламентад өргөн баригдсанаас хойш УИХ 5 сарын турш завсарлагагүйгээр, тасралтгүй хэлэлцсэн юм. Ард иргэдээрээ хэлэлцүүлж, зөвлөлдөх санал асуулгыг Монголын түүхэнд анх удаа зохион байгуулж, төрийн болон иргэний нийгмийн байгууллага, улс төрийн намууд, эрдэмтэн судлаачдын санал бодлыг сонсож, нийгмийн зөвшилцлийг хангаж чадсанаар Үндсэн хуулийн нэмэлт, өөрчлөлт 2019 оны 11 дүгээр сарын 14-ний өдөр батлагдсан билээ.<ref>{{Cite web |title=Монгол Улсын Үндсэн хуульд оруулсан нэмэлт, өөрчлөлтийн уг эхийг Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Х.Баттулга ёсчлон баталгаажууллаа |url=https://www.parliament.mn/nn/9785/ |access-date=2025-12-20 |website=Parliament.mn - Монгол Улсын Их Хурал |language=mn-MN}}</ref> Нэмэлт, өөрчлөлт нь Үндсэн хуулийн 28.5 хувийг буюу 70 зүйлийн 19 зүйл, 36 заалтыг хөндсөн бөгөөд засаглалын хяналт-тэнцлийг хангаж, Засгийн газрын тогтвортой байдал, парламентын хариуцлагыг нэмэгдүүлэх, хараат бус шударга шүүхийг төлөвшүүлэх, нутгийн захиргааны бие даасан байдлыг бэхжүүлэх суурь зарчмын хүрээнд Үндсэн хуульд 2000 онд оруулсан долоон өөрчлөлтийг засаж сайжруулах; Байгалийн баялаг ард түмний мэдэлд байж, түүний үр өгөөжийн дийлэнх нь ард түмэнд ногдох; Монгол Улсын нийгэм-эдийн засгийг урт хугацаанд тогтвортой хөгжүүлэх, бодлогын уялдаа холбоо, залгамж чанар, нэгдмэл байдлыг хангах; Улс төрийн намууд улсын хэмжээнд бодлого дэвшүүлж ажиллах, үйл ажиллагааны үндсэн зарчим, санхүүгийн эх үүсвэр, зарцуулалт нь ил тод байх; Шүүхийн бие даасан, шүүгчийн хараат бус байдлыг хангах замаар иргэдийн шүүхэд итгэх итгэлийг нэмэгдүүлэх; Нутгийн өөрийн удирдлага, хот тосгоны эрх зүйн үндсийг боловсронгуй болгох зэрэг тогтолцооны шинэчлэлийн шинэ зохицуулалтууд туссан юм.<ref> https://www.parliament.mn/nn/10362/ </ref> Улмаар 2023 оны 5 дугаар сарын 31-ний өдөр Монгол Улсын Үндсэн хуульд оруулах бас нэгэн өөрчлөлтийг батлуулсан бөгөөд энэ өөрчлөлт нь парламентын төлөөллийн чадавхыг сайжруулах, ард түмний сонголтыг аль болох бүрэн дүүрэн баталгаажуулах, шударга сонгуулийн зарчмыг төлөвшүүлэхэд чиглэсэн байна.<ref>{{Cite web |last=News.MN |date=2023-05-31 |title=Монгол Улсын Үндсэн хуульд өөрчлөлт оруулж, баталлаа {{!}} News.MN |url=https://news.mn/r/2652241/ |access-date=2025-12-20 |website=News.MN - Мэдээллийн эх сурвалж |language=mn}}</ref> Үндсэн хуулийн шинэчлэлийн эдгээр нэмэлт, өөрчлөлтүүд ард түмний засаглах эрхийг хангах, төр цэгцэрч, засаглал тогтворжин, шударга ёс, эрүүл нийгэм төлөвших эрх зүйн үндсийг бэхжүүлсэн өөрчлөлт болсон гэж үздэг.<ref>{{Cite web |date=2025-09-24 |title=ШИНЭЧЛЭГЧ |url=https://www.ulsturch.mn/a/73286 |access-date=2025-12-20 |website=www.ulsturch.mn |language=en}}</ref> ===Парламентын хяналт шалгалтын шинэ тогтолцоо=== 2019 онд Үндсэн хуульд оруулсан нэмэлт, өөрчлөлтөөр Үндсэн хуулийн 28 дугаар зүйлийн 2 дахь хэсэгт “Хуулийн биелэлтийг хангахтай холбоотой нийтийн эрх ашгийг хөндсөн тодорхой асуудлаар Улсын Их Хурлын гишүүний дөрөвний нэгээс доошгүй нь хянан шалгах түр хороо байгуулах санал тавибал Улсын Их Хурал цөөнхийн төлөөллийг оролцуулан уг хороог байгуулна” гэж тусгасан.<ref>{{Cite web |title=МОНГОЛ УЛСЫН ИХ ХУРЛЫН ХЯНАЛТ ШАЛГАЛТЫН ТУХАЙ |url=https://legalinfo.mn/ |access-date=2025-12-20 |website=Эрх зүйн мэдээллийн нэгдсэн систем |language=en}}</ref> Энэхүү нэмэлт, өөрчлөлтийн үзэл баримтлалд нийцүүлэн Монгол Улсын Их Хурлын хяналт шалгалтын тухай хуулийг батлан хэрэгжүүлсэн нь парламентын хянан шалгах чиг үүргийг цоо шинэ шатанд гаргасан юм.<ref>{{Cite web |last=iSee.mn |title=Г.Занданшатар: Хяналт шалгалтын тухай анхдагч хуулийг баталж, парламентын хөгжлийн шинэ үе шатыг эхлүүллээ |url=http://isee.mn/n/30654 |access-date=2025-12-20 |website=iSee.mn |language=mn}}</ref> Үндсэн хуулийн нэмэлт, өөрчлөлтөөр УИХ зөвхөн Ерөнхий сайдыг сонгохоор болсон бөгөөд Засгийн газрын бусад гишүүдийг томилох эрхээсээ татгалзсан. Мөн УИХ-д өргөн мэдүүлсэн төсвийн төслийн орлого, зарлагын дүнг нэмэгдүүлэхийг хориглож, Засгийн газрын эрх мэдэл энэ хэрээр нэмэгдсэн. Энэхүү өөрчлөлтийн дараа Засгийн газрын үйл ажиллагаанд тавих парламентын хяналтыг сайжруулах нь хууль тогтоох болон гүйцэтгэх эрх мэдлийн хоорондын хяналт тэнцлийг хангах бодлогын гол шийдэл болох ёстой байсан учраас энэ анхдагч хуулийг баталсан бөгөөд өмнө нь парламентын хяналт шалгалтыг ингэж нарийвчлан зохицуулсан бие даасан хууль байгаагүй юм. Хууль батлагдан хэрэгжсэнээр парламент хяналт шалгалтын ажлаа урьдчилан төлөвлөдөг болж, хяналтын сонсголын төрөл, хэлбэрийг нарийвчлан зохицуулжээ. Хуулиар хянан шалгах түр хорооны эрх зүйн байдал, үйл ажиллагааны журмыг дэлгэрэнгүй зохицуулж өгснөөр нийтийн ашиг сонирхлыг хөндсөн тодорхой асуудлаар Хянан шалгах хороод байгуулагдан ажиллаж, нийтийн сонсгол, нээлттэй хэлэлцүүлэг УИХ-ын үйл ажиллагааны байнгын механизм болов.<ref>{{Cite web |title=НИЙТИЙН СОНСГОЛЫН ТУХАЙ |url=https://legalinfo.mn/ |access-date=2025-12-21 |website=Эрх зүйн мэдээллийн нэгдсэн систем |language=en}}</ref> Ингэснээр олон жил далд бугшсан асуудлууд ил болж, олон нийтийн анхаарал, хяналтад орсон. Тухайлбал, 2022 оны 4 дүгээр сард Хөгжлийн банкны асуудлаар Хянан шалгах түр хороо нотлох баримт шинжлэн судлах сонсголыг 3 үе шаттай хийснээр Хөгжлийн банкны 7.8 их наяд төгрөгийн зээлийг хэн, ямар зорилгоор авч, хэрхэн зарцуулсан тухай мэдээллийг ил тод болгож, ард иргэдийн мэдэх эрхийг хангажээ.<ref>{{Cite web |title=Хянан шалгах түр хорооноос зохион байгуулсан нотлох баримтыг шинжлэн судлах гурав дахь шатны сонсгол өндөрлөв |url=https://www.parliament.mn/nn/29715/ |access-date=2025-12-20 |website=Parliament.mn - Монгол Улсын Их Хурал |language=mn-MN}}</ref> Энэ сонсголоор 432 зээл, 2542 төсөл, хөтөлбөртэй холбоотой асуудлаар 600 гаруй иргэн, хуулийн этгээд, үүний дотор 356 гэрчийг дуудаж сонссон юм.<ref>{{Cite web |last=iSee.mn |title=Хянан шалгах түр хорооны нотлох баримтыг шинжлэн судлах гурван шатны сонсголд нийт 356 гэрч оролцжээ |url=http://isee.mn/n/47955 |access-date=2025-12-21 |website=iSee.mn |language=mn}}</ref> ===Цахим шилжилт=== УИХ-д цахим шилжилт хийх томоохон зорилго дэвшүүлж, [https://d.parliament.mn/ D-parliament] вэб, аппликэйшн хосолсон цахим системийг нэвтрүүлснээр хуулийн төсөл боловсруулах, хууль хэлэлцэх, батлах үйл ажиллагаанд иргэдийн оролцоог хангахад томоохон дэвшил гарсан. УИХ-ын цахим хуралдааны дэгийг холбогдох хуульд тусгаснаар УИХ-ын үйл ажиллагааны байнгын, тасралтгүй, тогтвортой байх зарчим бүрнээ хангагдсан юм. Тухайлбал, [[COVID-19|Ковид-19]] цар тахлын үед УИХ цахим дэгийг хэрэгжүүлж ажилласнаар хуралдаан нэг ч өдөр тасалдаагүй бөгөөд Олон улсын парламентын холбооноос Монгол Улсын Их Хурал цар тахлын нөхцөлд дэлхийн улс орнуудын парламентад жишиг болохуйц үйл ажиллагаа явуулсан хэмээн сайшаасан байна. Монгол Улсын Их Хурлын тухай хуулийн  39.1-д “Үндсэн хуулийн Гуравдугаар зүйлийн 1 дэх хэсэгт заасны дагуу Монголын ард түмэн төрийн үйл хэрэгт шууд оролцож, мөн сонгож байгуулсан төрийн эрх барих төлөөлөгчдийн байгууллагаараа уламжлан энэхүү эрхээ эдлэхдээ тодорхой асуудлыг шийдвэрлүүлэх талаар асуулт асуух, санал өгөх эрхээ Улсын Их Хурлын албан ёсны санал авах цахим хуудас, гар утас, хөдөлгөөнт төхөөрөмжид зориулсан Улсын Их Хурлын албан ёсны программ хангамжаар дамжуулан хэрэгжүүлж болно” хэмээн тусгасан.<ref>{{Cite web |title=МОНГОЛ УЛСЫН ИХ ХУРЛЫН ТУХАЙ |url=https://legalinfo.mn/ |access-date=2025-12-20 |website=Эрх зүйн мэдээллийн нэгдсэн систем |language=en}}</ref> Энэ хүрээнд тодорхой асуудлаар ажлын хэсэг байгуулах саналыг 33.000, Байнгын хорооны эрхлэх асуудлын хүрээнд хяналт шалгалт явуулах саналыг 70.000, хуулийн төслийн талаарх саналыг 100.000 ба түүнээс дээш тооны иргэн дэмжсэн бол УИХ заавал авч хэлэлцэхээр тусгаж, иргэдийн саналыг авах нийтийн өргөдлийн “D-өргөдөл” системийг нэвтрүүлэн амжилттай ашиглаж эхэлсэн билээ.<ref>{{Cite web |title=??????? ??????? ?????? ???? ????? ?? ?????? ????? ?????? ??????? ??????? |url=https://www.parliament.mn/nn/41082/ |access-date=2025-12-20 |website=Parliament.mn - Монгол Улсын Их Хурал |language=mn-MN}}</ref><ref>{{Cite web |date=2023-10-10 |title=Нийтийн цахим өргөдөл, гомдлын системийг аравдугаар сарын 17-нд танилцуулна |url=https://www.24tsag.mn/a/221142 |access-date=2025-12-20 |website=www.24tsag.mn |language=mn}}</ref> ===Зөвлөлдөх санал асуулга=== [[Файл:"Зөвлөлдөж шийдье" зөвлөлдөх санал асуулга - 2023.jpg|left|thumb|800 гаруй хүн оролцсон "Зөвлөлдөж шийдье" зөвлөлдөх санал асуулга - 2023 арга хэмжээний нэгдсэн хэлэлцүүлэг]]Г.Занданшатар АНУ-ын [[Стэнфордын Их Сургууль|Стэнфордын их сургуульд]] зочин судлаачаар ажиллаад ирэхдээ шинэ бодол, онол олныг тээж ирсний нэг нь "Зөвлөлдөх ардчилал” юм. Тэрбээр 2013 оны 12 дугаар сараас Стэнфордын их сургуулийн Зөвлөлдөх ардчиллын хүрээлэнд судлаачаар ажиллаж<ref>https://news.mn/r/2083785/</ref>, Монгол зэрэг хөгжиж буй орнуудын ардчилсан хөгжлийн загварыг хөгжингүй орнуудын ардчилалтай харьцуулан судалжээ. Улмаар зөвлөлдөх ардчиллын онолыг Монголд нэвтрүүлэх чиглэлээр нэлээд идэвхтэй ажилласан бөгөөд орчин цагийн ардчиллын судалгааны тэргүүлэх эрдэмтдийн нэг [[:en:Larry_Diamond|Ларри Даймонд]], Стэнфордын их сургуулийн Зөвлөлдөх ардчиллын хүрээлэнгийн захирал [[:en:James_S._Fishkin|Жэймс Фишкин]], тус сургуулийн профессор Карл Айкенбэри нарын нэр хүндтэй эрдэмтдийг Монголд урьж лекц уншуулахын сацуу ном бүтээлийг нь монгол хэлээр орчуулан хэвлүүлжээ. Мөн [https://asiafoundation.org/where-we-work/mongolia/ Азийн сан], Стэнфордын их сургуулийн дэмжлэгтэй “Иргэдийн оролцоо-Хотын маргааш” Монголын анхны зөвлөлдөх санал асуулга” төслийг хамтран удирдаж<ref>https://www.shuud.mn/a/461733 Г.Занданшатар: Иргэдэд сонголт хийх боломжийг олгоно </ref><ref>{{Cite web |last=www.ulaanbaatar.mn |date=2015-12-09 |title=Жэймс Фишкин: Зөвлөлдөх санал асуулгын зөвлөх хороо нь багагүй үүрэгтэй ажилладаг |url=https://ikon.mn/n/mjc |access-date=2025-12-20 |website=ikon.mn |language=en}}</ref>, Нийслэлийн зөвлөлдөх санал асуулгын зөвлөх хорооны даргаар ажиллаж байсан. Улмаар Зөвлөлдөх санал асуулгын тухай хуулийг санаачлан батлуулж<ref>{{Cite web |last=gogo.mn |title=Зөвлөлдөх санал асуулгын тухай хуулийн төсөл дэмжлэг авах уу |url=https://gogo.mn/r/gmxkd |access-date=2025-12-20 |website=gogo.mn |language=mn}}</ref>, УИХ 2019 онд Үндсэн хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах асуудлаар, 2023 онд  улс орны нийгэм, эдийн засгийн тулгамдсан асуудлыг иргэдийн туслалцаатайгаар тодорхойлох, асуудлын эрэмбэ, шийдвэрлэх арга зам, гаргах шийдвэрийн талаар иргэдтэй зөвлөлдөх, үндэсний зөвшилцлийг хангах зорилготой "Зөвлөлдөж шийдье" зөвлөлдөх санал асуулгыг амжилттай зохион байгуулсан юм. Хоёр удаагийн зөвлөлдөх санал асуулгад Монгол Улсын 3.4 сая иргэнийг төлөөлсөн 700-800 хүн эх орны өнцөг булан бүрээс санамсаргүй түүврийн аргаар сонгогдон ирж, төрийн хэргийг хэлэлцэн, гаргасан санал, дүгнэлтийн дагуу Үндсэн хуулийн өөрчлөлтүүд болон бусад шийдвэрүүд гарсан билээ.<ref> https://duuren.life/post/2003 Зөвлөлдөх санал асуулгын үр дүнг УИХ-ын дарга Г.Занданшатарт өргөн мэдүүлэв. 2023.02.17</ref> 2024 оны хаврын ээлжит чуулган завсарлах үеэр түүний хэлснээр, УИХ, Засгийн газраас хэрэгжүүлсэн тогтолцооны реформ, бусад цогц арга хэмжээний үр дүнд 2016 онд 1.2 хувьтай байсан эдийн засгийн өсөлт 7.0 хувьд хүрч, нэг хүнд ногдох ДНБ 2016 онд 3681 ам.доллар байсан бол 2023 оны эцэст 5875 ам.доллар болсон бөгөөд 13.5 их наяд төгрөгийн гадаад өрийг төлжээ. Мөн төрийн албан хаагчдын цалин 2016 онтой харьцуулахад 3 дахин өсч, тэтгэврийн доод хэмжээ нэмэгдэн дундаж тэтгэвэр 785 мянган төгрөг болсон байна.<ref>{{Cite web |last=https://www.facebook.com/ubn.mgl |date=2024-06-05 |title=Г.Занданшатар: УИХ, ЗГ-аас хэрэгжүүлсэн реформуудын дүнд 2016 онд 1.2 хувьтай байсан эдийн засгийн өсөлт 7.0 хувьд хүрлээ |url=https://ubn.mn/p/62407 |access-date=2025-12-20 |website=Улаанбаатар ньюс |language=mn-MN}}</ref> == Ерөнхий сайд == [[Файл:Cabinet of Zandanshatar being appointed on 18 June 2025.jpg|thumb|295x295px|Ерөнхий сайд [[Гомбожавын Занданшатарын Засгийн газар|Г.Занданшатарын засгийн газрын бүрэлдэхүүн]]]] 2025 оны 6 дугаар сарын 3-ны өдөр УИХ-ын нэгдсэн чуулган Ерөнхий сайд Л.Оюун-Эрдэнэд итгэл хүлээлгэх тогтоолын төслийг хэлэлцэж, нууц санал хураалтад 82 гишүүн оролцсоноос тогтоолыг 44 гишүүн дэмжиж, 38 гишүүн дэмжсэнгүй.<ref>{{Cite web |title=Ерөнхий сайд Л.Оюун-Эрдэнэ огцорлоо |url=https://cnbc.mn/news/h2i35 |access-date=2025-12-20 |website=cnbc.mn |language=en}}</ref> Ингэснээр Ерөнхий сайд Л.Оюун-Эрдэнэ огцров.<ref>{{Cite web |last=iKon.mn |first=Н. Эрхбаяр |date=2025-06-03 |title=Монгол Улсын 32 дахь Ерөнхий сайд Л.Оюун-Эрдэнэ огцорлоо |url=https://ikon.mn/n/3f6x |access-date=2025-12-20 |website=ikon.mn |language=en}}</ref> Улмаар 9-ний өдөр хуралдсан МАН-ын Бага хурлаар Г.Занданшатарыг Ерөнхий сайдад дэвшүүлэх санал дэмжигдэж, 12-нд эхэлсэн УИХ-ын чуулганаар уг асуудлыг хэлэлцэв. Санал хураалтад 117 гишүүн санал өгснөөс тогтоолын төслийг 108 нь дэмжсэнээр Г.Занданшатар 92.3 хувийн саналаар Монгол Улсын 34 дэх Ерөнхий сайдаар томилогдсон юм.<ref>{{Cite web |title=Монгол Улсын 34 дэх Ерөнхий сайдаар Г.Занданшатарыг томиллоо |url=https://www.parliament.mn/nn/75028/ |website=parliament.mn}}</ref><ref>{{Cite web |last=iKon.mn |first=А. Ням-Өлзий |date=2025-06-13 |title=Монгол Улсын 34 дэх Ерөнхий сайдаар Г.Занданшатар томилогдлоо |url=https://ikon.mn/n/3fgr |access-date=2025-06-18 |website=ikon.mn |language=en}}</ref> ===9-11 дүгээр сарын хямрал === 2025 оны 9 дүгээр сарын эхээр МАН-ын Бага хурлыг хуралдуулах асуудал идэвхтэй яригдаж, уг хурлаар Л.Оюун-Эрдэнийн оронд намын даргаар хэнийг сонгох нь олон нийтийн анхаарлыг ихээхэн татаж байв. Ерөнхий сайд эрх баригч намын дарга байдаг жишгээр Г.Занданшатарыг энэ албан тушаалд саадгүй очно гэсэн хүлээлт нийтэд байсан боловч “Админерал” компанитай холбоотой хэмээн багагүй хугацаанд яригдсаны дээр УИХ-ын гишүүн [[Баттөмөрийн Энхбаяр|Б.Энхбаярын]] энэ сэдвээрх удаа дараагийн мэдэгдлийн шууд субьект болоод байсан УИХ-ын дарга [[Дашзэгвийн Амарбаясгалан|Д.Амарбаясгалан]] 9 дүгээр сарын 12-нд гэнэт мэдэгдэл хийж, МАН-ын даргад нэр дэвшихээ зарлав.<ref>{{Cite web |date=2025-09-12 |title=УИХ-ын дарга Д.Амарбаясгалан МАН-ын даргад нэр дэвшихээ мэдэгдлээ |url=https://www.assa.mn/a/73897 |access-date=2025-12-21 |website=www.assa.mn |language=mn}}</ref><ref>{{Cite web |last=iSee.mn |title=Д.Амарбаясгалан: Би нэрээ татахгүй, МАН-ын даргад нэр дэвшинэ |url=http://isee.mn/n/82648 |access-date=2025-12-21 |website=iSee.mn |language=mn}}</ref><ref>{{Cite web |last=https://www.facebook.com/ubn.mgl |date=2025-09-12 |title=УИХ-ын дарга Д.Амарбаясгалан МАН-ын даргад нэр дэвшихээ мэдэгдлээ |url=https://ubn.mn/p/88610 |access-date=2025-12-21 |website=Улаанбаатар ньюс |language=mn-MN}}</ref> Улмаар 9 дүгээр сарын 28-нд болсон намын даргыг сонгох Бага хурлын гишүүдийн санал хураалтын дүн маргаантай болсноор<ref>{{Cite web |last=iKon.mn |first=А. Ням-Өлзий |date=2025-09-28 |title=Эхний санал хураалтаар Д.Амарбаясгалан 56, Г.Занданшатар 44 хувийн санал авсан бол дахин санал хураалтаар Д.Амарбаясгаланг ялсан гэж үзэв |url=https://ikon.mn/n/3i4j |access-date=2025-12-21 |website=ikon.mn |language=en}}</ref> хоёр сар шахам үргэлжилсэн хямрал эхлэв. Намын дотоод асуудлаас парламентын түвшинд хүрч даамжирсан энэ үйл явц УИХ-ын чуулганаар Ерөнхий сайд болон спикерийг огцруулах шийдвэр гаргах<ref>{{Cite web |last=iKon.mn |first=Н. Эрхбаяр |date=2025-10-17 |title=35 жилийн хугацаанд анх удаа нэг өдрийн дотор УИХ-ын дарга болон Ерөнхий сайдыг огцруулав |url=https://ikon.mn/n/3in1 |access-date=2025-12-21 |website=ikon.mn |language=en}}</ref>, Ерөнхий сайдыг огцруулсан УИХ-ын тогтоолд [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] хориг тавих<ref>{{Cite web |last=Б.Мөнгөнтамир |date=2025-10-20 |title=Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүх УИХ-ын 2025 оны 95 дугаар тогтоолд бүхэлд нь хориг тавилаа {{!}} News.MN |url=https://news.mn/r/2829423/ |access-date=2025-12-21 |website=News.MN - Мэдээллийн эх сурвалж |language=mn}}</ref>, Ерөнхий сайд [[Монгол Улсын Үндсэн хуулийн цэц|Үндсэн хуулийн цэцэд]] хүсэлт гаргах<ref>{{Cite web |last=gogo.mn |title=Яагаад: ҮХЦ шууд маргаан үүсгэсэн үндэслэл, мөн шийдвэрлэх процессын тухай |url=https://gogo.mn/r/2m7d03 |access-date=2025-12-21 |website=gogo.mn |language=mn}}</ref>, Цэц их суудлын хуралдаан зарлан Ерөнхий сайдыг огцруулсан 95 дугаар тогтоолыг хууль зөрчсөн хэмээн дүгнэлт гаргах<ref>{{Cite web |last=admin |title=Ерөнхий сайдыг огцруулсан үйл ажиллагаа Үндсэн хууль зөрчсөн тухай Цэцийн дүгнэлт (2025, №08)-ийн тойм |url=https://constitutionalcourt.mn/2025/11/%d0%b5%d1%80%d3%a9%d0%bd%d1%85%d0%b8%d0%b9-%d1%81%d0%b0%d0%b9%d0%b4%d1%8b%d0%b3-%d0%be%d0%b3%d1%86%d1%80%d1%83%d1%83%d0%bb%d1%81%d0%b0%d0%bd-%d2%af%d0%b9%d0%bb-%d0%b0%d0%b6%d0%b8%d0%bb%d0%bb%d0%b0-2-2/ |access-date=2025-12-21 |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=Монгол Улсын Ерөнхий сайдыг огцруулсан үйл ажиллагаа Монгол Улсын Үндсэн хуульд нийцсэн эсэх маргааныг хянан шийдвэрлэсэн тухай |url=https://legalinfo.mn/ |access-date=2025-12-21 |website=Эрх зүйн мэдээллийн нэгдсэн систем |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Нэргүй |first=Г. |date=2025-10-24 |title=Ерөнхий сайдыг огцруулсан ажиллагаа Үндсэн хууль зөрчсөн тухай дүгнэлт бүрэн эхээрээ {{!}} News.MN |url=https://news.mn/r/2830191/ |access-date=2025-12-21 |website=News.MN - Мэдээллийн эх сурвалж |language=mn}}</ref> хүртэл үргэлжилсэн юм. Цэцийн дүгнэлт гарснаар Ерөнхий сайдын бүрэн эрх сэргэж, үүрэг гүйцэтгэгч болоод байсан Г.Занданшатар уг албан тушаалаа үргэлжүүлэн хаших болов. == Цол, шагнал == * “Банк, санхүүгийн тэргүүний ажилтан” цол тэмдэг. (1999 он) * [[Алтан гадас одон|“Алтан гадас”]] одон. (2005 он) * Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайд цол. (2011 он) *[[Украин]]ы төрийн дээд шагнал [[:ru:Орден_князя_Ярослава_Мудрого|Цэцэн Ярославын одон]], III зэрэг. (2011 он) * ОХУ-ын Байгалийн улсын их сургуулийн хүндэт [[профессор]] цол (2012 он) * Сүхбаатарын одон (2022) == Шашин шүтлэг == [[Буддын шашин|Буддын шашны]] [[Шарын шашин|шарын урсгалыг]] шүтдэг. “[[Жавзандамба хутагт]]” төвийн гишүүн. Буддын шашны [[гүн ухаан]], Чойрын номыг сонирхон судалдаг. Ерөнхий сайдаар томилогдсонд нь [[14-р Далай лам|XIV Далай лам]] түүнд баяр хүргэн амжилт хүсч байв.<ref> https://eguur.mn/602975/</ref> == Хобби == Дөрвөн настайдаа [[Шатар|шатар]] тоглож сурсан.<ref>https://duuren.life/refence/568</ref> Шатар сугавчилчихаад хүн хүн дээр очиж “Тоглоё” хэмээн гуйж явдаг, аавыгаа шөнө орой ирсэн ч ялгаагүй тоглох гээд хүлээгээд сууж байдаг хүүхэд байжээ. Дунд сургуулийн сурагч байхаасаа эхлээд очсон газар бүртээ сайн шатарчин гэгддэг байв.<ref>https://duuren.life/refence/568</ref> УИХ-ын гишүүн байхдаа үе үеийн УИХ, Засгийн газрын гишүүдийн дунд зохион байгуулсан шатрын тэмцээнд дэд байр, УИХ-ын гишүүдийн дунд зохион байгуулсан “Цэцэн түшээ-2017” тэмцээний эрэгтэйчүүдийн төрөлд тэргүүн байр эзэлж байв.<ref>https://duuren.life/refence/568</ref> [[Олон Улсын Шатрын Холбоо|Олон улсын шатрын холбооны]] ерөнхийлөгч [[Үлэмжийн Хярсан|Кирсан Илюмжинов]], [[Болгар|Болгарын]] шатарчин, дэлхийн аварга эмэгтэй Антоанета Стефанова нараас гадна Монголын [[Шатрын их мастер|их мастеруудтай]] тоглож байв.<ref>https://duuren.life/refence/568</ref> Хувьдаа шатрын баялаг цуглуулгатай. [[1994]] онд [[Энэтхэг|Энэтхэгт]] суралцаж байхдаа зандан модоор хийсэн шатар олж авч, их баярлаж байснаа дурссан нь бий. 2024 оны 12 дугаар сард болсон Монголын шатрын холбооны Их хурлаар тус холбооны ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон.<ref>{{Cite web |title=Г.Занданшатар Монголын шатрын холбооны ерөнхийлөгч боллоо |url=https://duuren.life/post/9293 |access-date=2025-12-20 |website=duuren.life |language=en}}</ref> Ном унших дуртай. 2023 оны [[Улаанбаатарын номын баяр|Үндэсний номын баярын]] үеэр, унших дуртай номоосоо зургааг сонгон “Instagram” хуудсаараа олон нийтэд сонирхуулсан нь: [[Бавуугийн Лхагвасүрэн]]гийн “Хос уянга”, Жорж Фридманы “The Next 100 Years”, Жэймс Фишкиний “When The People Speak”, [[Фёдор Достоевский]], Үй Хуагийн зохиолууд, [[Сунь-зы|Сүнзийн]] “Дайтах урлаг” байв.<ref>https://duuren.life/post/4685 Г.Занданшатарын дуртай зургаан ном.</ref> Мөн усанд сэлэх дуртай. [[Хөлбөмбөг|Хөлбөмбөгт]] хорхойтой. [[Испани|Испанийн]] “[[Реал Мадрид]]” багийг дэмждэг. == Сонирхолтой баримтууд == * Оюутан Г.Занданшатарыг нэгдүгээр дамжаанд байхад [[Орос хэл|орос хэлний]] хичээл дээр багш нь [[Александр Сергеевич Пушкин|А.Пушкины]] шүлгийг уншиж өгөөд, [[Долоо хоног|долоо хоногийн]] дотор цээжлэх даалгавар өгөхөд тэрбээр тэр дор нь цээжлээд уншиж өгч, ой сайтайгаараа гайхагдаж байжээ. * Зах зээлийн коллежид ажиллаж байхад нь Монголын их, дээд сургуулийн нийт багш нараас шалгалт авч, хамгийн өндөр оноо авсан 12 хүний 6-г [[Австрали]] улсад тус улсын Засгийн газрын тэтгэлгээр суралцуулах болоход Г.Занданшатар багтсан боловч тодорхой шалтгааны улмаас явж чадаагүй аж.<ref> https://www.24tsag.mn/a/169617 </ref> * [[Украин]] Улсын төрийн дээд шагнал [[:ru:Орден_князя_Ярослава_Мудрого|Цэцэн Ярославын одонг]] Монголоос хүртсэн хүн ердөө хоёр байдгийн нэг нь Г.Занданшатар, нөгөө нь ерөнхийлөгч асан [[Цахиагийн Элбэгдорж|Ц.Элбэгдорж]] юм. * Долоогийн тоо түүний амьдралд учир холбогдолтой юм шиг байдаг нь бий. 1970 онд төрсөн, 1977 онд 7 настайдаа сургуульд орсон, нийслэлд шилжиж ирэхдээ 77 дугаар сургуульд элссэн. 1987 онд 10 дугаар ангиа дүүргэсэн.<ref> https://www.polit.mn/a/104421 Шинэчлэгч </ref> УИХ-ын сонгуульд Баянхонгор аймгийн 7 дугаар тойргоос дэвшин ялалт байгуулж байсан. == Ном бүтээл == 1994–2025 онд төр, эдийн засаг, ардчиллын сэдвээр 15 гаруй ном, орчуулгын бүтээл туурвисан.<ref>{{Cite web |date=2025-12-20 |title=Монгол Улсын Ерөнхий сайдын намтар |url=https://mongolia.gov.mn/page/3 |access-date=2025-12-20 |website=mongolia.gov.mn |language=mn}}</ref> Тэдгээрээс дурдвал: * Гадаад худалдааны санхүүжилт”. 1995 он * “Арилжааны банкны санхүүгийн менежмент”. 1995 он * “[[Үндэстэн дамнасан корпораци|Корпорацийн]] санхүү” гарын авлага. 1994 он * “Мөнгөний үнэ цэнэ” гарын авлага. 1994 он * “Хөдөө аж ахуйн шинэчлэлийн санхүүжилтийн механизм”. 2003 он * “Хөдөө аж ахуйн банкны бүтцийн өөрчлөлтийн төлөвлөгөө”. 2003 он * "Үндсэн хууль ба зөвлөлдөх ардчилал”. 2015 он * “Зөвлөлдөх ардчилал-хөгжлийн гарц”.<ref>https://catalog.must.edu.mn/bib/55128</ref> 2015 он * Жэймс Фишкин. “Хүмүүс үзэл бодлоо илэрхийлэхүй: Зөвлөлдөх ардчилал ба олон нийтийн хэлэлцүүлэг”. Орчуулга. 2015 он<ref>https://eguur.mn/589976/</ref> <ref>https://ikon.mn/n/kwt</ref> * “Нэг Монгол-Нэг зүгт. Хөгжил бол цэгцрэх хөдөлгөөн”.<ref>https://news.mn/r/2118716/</ref> 2016 он {{Quotation|"Улс төрд удаан хутгалдлаа, цаашдаа ямар нэгэн байдлаар вакуум орчинд орох нь гарцаагүй. Тиймээс Монголын нийгэм, төр засгийн байдлыг хөндлөнгөөс нэг ажиглаад судалгаа хийгээд үзье гэж бодсон юм. Ер нь Америкийн болоод дэлхийн ардчилал хөгжсөн орнуудын туршлагаас харахад, улс төрд хэтэрхий удаан ажилласан хүн тодорхой хугацааны дараа түр чөлөө авч олон улсын судалгааны төвүүдэд очиж ажилладаг байдал анзаарагддаг. Ялангуяа над шиг гадаад харилцааны чиглэлээр ажиллаж байсан хүмүүс хуримтлуулсан туршлагаа мэдлэгтэй хослуулах нь чухал гэдгийг мэдэрсэн". ''Стэнфордын их сургуулийн зочин судлаач Г.Занданшатар'' <ref>{{Cite web |url=http://dnn.mn/%D0%B3%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D0%B2%D1%8B%D0%BD-%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80-%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D0%BD-%D0%B0%D1%80%D0%B4-%D1%82%D2%AF%D0%BC%D1%8D%D0%BD-%D1%82%D3%A9%D1%80%D0%B4%D3%A9%D3%A9-%D0%B8%D1%82%D0%B3%D1%8D%D1%85-%D0%B8%D1%82%D0%B3%D1%8D%D0%BB%D1%8D%D1%8D-%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B6%D1%8D%D1%8D-%D1%8D%D0%BD%D1%8D-%D0%B1%D0%BE%D0%BB-%D0%BC%D0%B0%D1%88-%D1%82%D0%BE%D0%BC-%D1%8D%D0%BC%D0%B3%D1%8D%D0%BD%D1%8D%D0%BB/ |title=Archive copy |access-date=2016-02-26 |archive-date=2016-12-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161220082144/http://dnn.mn/%D0%B3%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D0%B2%D1%8B%D0%BD-%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80-%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D0%BD-%D0%B0%D1%80%D0%B4-%D1%82%D2%AF%D0%BC%D1%8D%D0%BD-%D1%82%D3%A9%D1%80%D0%B4%D3%A9%D3%A9-%D0%B8%D1%82%D0%B3%D1%8D%D1%85-%D0%B8%D1%82%D0%B3%D1%8D%D0%BB%D1%8D%D1%8D-%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B6%D1%8D%D1%8D-%D1%8D%D0%BD%D1%8D-%D0%B1%D0%BE%D0%BB-%D0%BC%D0%B0%D1%88-%D1%82%D0%BE%D0%BC-%D1%8D%D0%BC%D0%B3%D1%8D%D0%BD%D1%8D%D0%BB/ |url-status=dead }}</ref>}} {{Quotation|"Монгол Улсын Үндсэн хуульд... иргэдийн оролцоон дээр тулгуурласан тогтолцоог орон нутгийн бүтцэд байлгана гэсэн санааг тусгаж өгсөн. Гэвч харамсалтай нь өнөөдрийг хүртэл орон нутгийн өөрөө удирдах байгууллагуудад улс төрийн оролцоо, намуудын оролцоотой төлөөллийн байгууллыг бий болгосоор ирсэн. Тиймээс бид иргэдийн төлөөллийн байгууллагаар орон нутгийн үйл ажиллагааг яаж удирдуулах вэ гэж эрэл хайгуул хийсний үр дүнд “Зөвлөлдөх ардчилал”-ын аргачлалыг сонгон авсан юм. Цаашид Улаанбаатар хотод хэрэгжүүлэх төсөл хөтөлбөр, бүтээн байгуулалтынхаа ажилд шаардагдах хөрөнгө, хэрэгцээ, зураг төсөл, газрын байршлыг хүртэл иргэдэд мэдээлж, тэднээр тодорхойлуулдаг болохоор ажиллаж байна". ''Улаанбаатар хотын захирагч Э.Бат-Үүл'' <ref>{{Cite web |url=http://mglradio.com/home/?mid=fastnews&page=11&document_srl=54271 |title=Archive copy |access-date=2016-02-26 |archive-date=2016-12-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161220030923/http://mglradio.com/home/?mid=fastnews&page=11&document_srl=54271 |url-status=dead }}</ref>}} {{Quotation|“Зөвлөлдөх ардчиллын гол санаа болсон, асуудлыг зөвлөлдөж, учрыг нь олж хужрыг нь тунгааж дэнсэлдэг, ил тод, нээлттэй ардчиллын шинэ хэлбэр Монголд нэвтэрвэл манай эдийн засагт асар их хурд, үр дүн авчрах нь тодорхой юм байна”.''"Mongolian Economy" сэтгүүлийн эрхлэгч Д.Бэхбаяр'' <ref>{{Cite web |url=http://mongolianeconomy.mn/mn/i/8490 |title=Archive copy |access-date=2016-02-26 |archive-date=2016-05-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160518071641/http://mongolianeconomy.mn/mn/i/8490 |url-status=dead }}</ref>}}<br /> ==Эшлэл== * Монголын хөгжилд [[Оюутолгой]], [[Тавантолгой]] чухал. Гэхдээ монгол толгой бүүр чухал. * [[Ардчилал]] гэдэг нь ардын засаг гэсэн үг. Ардын засаг гэдэг нь төрийн бүх эрх ард түмний мэдэлд гэсэн үг. * Зүү олохын тулд тэмтрэх хэрэгтэй. Зөвийг олохын тулд зөвлөлдөх хэрэгтэй. * Хөгжлийн амин сүнс нь зөв ардчилал, уураг тархи нь ухаалаг төр, бие махбод нь ардын таван засаглал. <ref> http://www.ikon.mn/n/oas ikon.mn сайтын “Leaderships forum” буланд өгсөн ярилцлагаас. </ref> * Улс төрийн нам улс орноо хөгжүүлэх уураг тархи нь байх учиртай.<ref>{{Webarchiv|url=http://politics.news.mn/content/236270.shtml |wayback=20160228180101 |text=Archive copy |archiv-bot=2023-10-06 05:56:11 InternetArchiveBot }} “Улс орны тархи нь нам байх учиртай” нийтлэлээс.</ref> * Монгол нь Оросын төрт ёсны эх, [[Хятад]]ын бүтээн байгуулалтын эцэг мөн. * Дарга төвтэй намаас гишүүд төвтэй нам руу, олон нийтийн намаас мөрийн хөтөлбөрийн нам болох нь намын шинэчлэлийн эх сурвалж.<ref>{{Cite web |url=http://politics.news.mn/content/236270.shtml |title=Archive copy |access-date=2016-02-26 |archive-date=2016-02-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160228180101/http://politics.news.mn/content/236270.shtml |url-status=dead }}</ref> * Худал, хулгай, хуйвалдааны замаар зорилгодоо хүрэх нь миний зарчим биш. Албан тушаалын төлөө журмын нөхдөө гүтгэж, хэлээгүйг хэлсэн мэт, хийгээгүйг хийсэн мэт ярьж, УИХ, Засгийн газар, нийгмээ, намаа талцуулж байгаа нь төрийн хүнд байх ёс зүй, мөн чанар огтхон ч биш.<ref>https://duuren.life/post/11942 Маргааш болох МАН-ын Бага хурлын өмнө Монгол улсын Ерөнхий сайд Г.Занданшатарын "Фэйсбүүк" хуудсаараа ийн мэдэгдлээ. 2025.09.26</ref> * Авлига, нүүрсний хулгайг хаацайлсан эв нэгдэл гэж байх учиргүй.<ref>https://duuren.life/post/11980 Үүсээд буй нөхцөл байдалтай холбогдуулан Төрийн ордонд Ерөнхий сайд Г.Занданшатарын хийсэн мэдэгдэл. 2025.09.30</ref> ==Холбоос== * Монгол Улсын Засгийн газар https://mongolia.gov.mn/ * Монгол Ардын Нам [https://web.archive.org/web/20210328135210/http://www.nam.mn/ http://www.nam.mn/] * Стэнфордын их сургуулийн Ардчилал, хөгжил, хуулийн засаглалын хүрээлэн http://cddrl.fsi.stanford.edu/ * Стэнфордын их сургуулийн Зөвлөлдөх ардчиллын хүрээлэн https://deliberation.stanford.edu/ ==Эх сурвалж== {{reflist}}{{Монгол Улсын Ерөнхий Сайд}}{{Улсын Их Хурлын дарга}} {{Монгол Улсын Гадаад хэргийн сайд}} {{DEFAULTSORT:Занданшатар, Гомбожавын}} [[Ангилал:1970 онд төрсөн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:Баацагааны хүн]] [[Ангилал:Эрхүүгийн Улсын Их Сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Монголын эдийн засагч]] [[Ангилал:Монгол Ардын Намын гишүүн]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн]] [[Ангилал:Монголын гадаад хэргийн сайд]] [[Ангилал:Монголын худалдаа хөгжлийн сайд]] [[Ангилал:Монголын засгийн газрын хэрэг эрхлэх газрын дарга]] [[Ангилал:УИХ-ын дарга]] [[Ангилал:Монголын шатрын холбооны ерөнхийлөгч]] [[Ангилал:Алтан гадас одон шагналтан]] [[Ангилал:Цэцэн Ярослав вангийн одон шагналтан (3-р зэрэг)]] b61mwkk47qrel7gjtmw9zmt617z3z4f 851576 851527 2026-03-28T01:41:18Z Megzer 20491 851576 wikitext text/x-wiki {{Төрийн зүтгэлтэн |зураг = Gombojavyn Zandanshatar (2025).jpg |тайлбар = Ерөнхий сайд Г.Занданшатар 2025 онд |алба1 = {{flagicon|Монгол}} 34 дэх [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд]] |ээлж1 = 2025 оны 6-р сарын 13 - 2026 оны 3-р сарын 27 |өмнөх1 = [[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]] |дараах1 = |алба2 = {{flagicon|Монгол}} [[Монгол]] [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] дарга |ээлж2 = 2019.02 сар-2024.07 сар |өмнөх2 = [[Миеэгомбын Энхболд]] |дараах2 = [[Дашзэгвийн Амарбаясгалан]] |алба3 = {{flagicon|Монгол}} Монгол Улсын сайд, [[Монгол Улсын Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газар|Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын]] дарга |ээлж3 = 2017-2019.02.01 |өмнөх3 = [[Жамъянгийн Мөнхбат]] |дараах3 = [[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]] |алба4 = {{flagicon|Монгол}} [[Монгол]] [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] гишүүн |ээлж4 = 2004-2012<br>2016-2024 |алба5 = {{flagicon|Монгол}} [[Гадаад харилцааны яам (Монгол)|Гадаад харилцааны сайд]] |ээлж5 = 2009.11 сар-2012.08 сар |өмнөх5 = [[Сүхбаатарын Батболд]] |дараах5 = [[Лувсанвандангийн Болд]] |алба6 = [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Намын]] Ерөнхий нарийн бичгийн дарга |ээлж6 = 2012.07 сар-2013.11 сар |өмнөх6 = [[Ухнаагийн Хүрэлсүх]] |дараах6 = Жамъянгийн Мөнхбат |төрсөногноо = {{bda|1970|3|8}} |төрсөнгазар = [[Баянхонгор]] [[аймаг]], [[Баацагаан сум]] |улсорон = {{MGL3}} |намэвсэл = [[Монгол Ардын Нам]] |сургууль = ОХУ-ын Эрхүү хотын Улс ардын аж ахуйн дээд сургууль |гэрбүл = Эхнэр Ганбаярын Отгонгэрэл<br>Дөрвөн хүүхэдтэй |website = [http://www.zandanshatar.com www.zandanshatar.com] |гарынүсэг=[[File:УИХ-ын дарга гарын үсэг.png|100px]]}}'''Гомбожавын Занданшатар''' ([[1970 он]]ы 3 дугаар сарын 8-нд [[:en:Baatsagaan|Баацагаан сум]], [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор аймагт]] төрсөн) нь улс төрч, [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|Монгол Улсын Ерөнхий сайд]]. Өмнө нь Гадаад харилцааны сайд, [[УИХ]]-ын дарга, Ерөнхийлөгчийн Тамгын газрын даргаар ажиллаж байсан, УИХ-д дөрвөн удаа сонгогдсон. [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Намын]] Удирдах зөвлөлийн гишүүн, Бага хурлын гишүүн. 2025 оны 6 дугаар сарын 13-ны өдөр [[Монгол|Монгол Улсын]] 34 дэх Ерөнхий сайдаар томилогдсон.<ref>https://ikon.mn/n/3fgr Монгол улсын 34 дэх Ерөнхий сайдаар Г.Занданшатар томилогдлоо. 2025.06.13</ref> Занданшатар сайдын өөрийнхөө хүсэлтээр огцрох асуудлыг 2026 оны 3-р сарын 27-ний өдрийн хуралдаанаар УИХ-ын 73 гишүүдийн ирцтэй хуралдаж, огцоруулахыг 74 хувь нь дэмжиж огцоруулав.<ref>{{Cite web |last=iKon.mn |first=Н. Эрхбаяр |date=2026-03-27 |title=Г.Занданшатар Монголын орчин үеийн түүхэнд хамгийн богино хугацаанд ажилласан дөрөв дэх Ерөнхий сайд боллоо |url=https://ikon.mn/n/3mdj |access-date=2026-03-28 |website=ikon.mn |language=en}}</ref> == Намтар == === Эцэг эх === [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён хан аймгийн]] Цогтой гүн Дашдоржийн хошууны (одоогийн Баянхонгор аймгийн [[Галуут сум]], 1923 оноос Баянхонгор хайрхан уулын хошуу, 1931-1957 онд Баянхонгор сум<ref>https://www.touristinfocenter.mn/cate13_more.aspx?ItemID=155</ref>) нутаг Уутын голоор нутагтай Дүгэржав хэмээх язгуурын [[тайж]] хүн байжээ. Түүний хүү Сумгарьд тайж нь Дүгэржавын ганц хүү бөгөөд Норов хэмээх хүүтэй байв. Норов тайжийн хүү Дамдинжавын Гомбожав нь Г.Занданшатарын аав юм. Д.Гомбожавыг 3 настай байхад эцэг Норов тайж нас барснаар, ойрын төрөл Ундарын Дамдинжав хэмээх хүнд үрчлэгдсэн байна.<ref>https://www.ulsturch.mn/a/44339</ref> Д.Гомбожав 1933 онд төрсөн бөгөөд сумандаа адуучнаар ажиллаж байгаад 1953 онд цэргийн албанд татагджээ. Тэрбээр бага залуудаа ухаан сэргэлэн, хөдөлмөрч, адуунд эртэй, морь уургалах, эмнэг булгиулах, хурдан морь таних, уях эрдмийг төгс эзэмшсэн хүн байсан гэдэг. Цэргийн албаа хааж ирээд 1956 оноос [[Галуут сум|Галуут сумандаа]] багийн тоо бүртгэгч, “Галуут” [[Нэгдэл|нэгдлийн]] ня-бо, баг, бригадын дарга, 1962 оноос “Коммунизмын төлөө” нэгдлийн орлогч дарга зэрэг албыг хашиж байгаад 1965-1967 онд удирдах ажилтны 2 жилийн дээд курс дүүргээд ирэхэд нь [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор аймгийн]] [[Баацагаан сум|Баацагаан суманд]] сум-нэгдлийн даргаар томилсон байна.<ref>https://www.youtube.com/watch?v=u_yheu9linc</ref> Тэрбээр энд ажиллах хугацаандаа тус сумын “Чойбалсангийн зам” нэгдлийг улсын тэргүүний нэгдлийн хэмжээнд хүргэсэн юм. Д.Гомбожав 1972-1976 онд тухайн үеийн [[Удирдлагын Академи|Намын дээд сургуульд]] суралцан дүүргэж, дээд боловсрол эзэмшсэн байна. Улмаар [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор аймгийн]] [[Өлзийт сум (Баянхонгор)|Өлзийт суманд]] сум-нэгдлийн даргаар томилогдож, 1982 он хүртэл ажиллахдаа тус сум-нэгдлийг аж ахуй, зохион байгуулалтын хувьд бэхжүүлэн, олон шинэ санаачилга гарган, амжилттай хэрэгжүүлснээр аймаг, улсын тэргүүлэх хамт олон болгосон байна.<ref>https://www.youtube.com/watch?v=u_yheu9linc</ref> 1982 онд МАХН-ын Төв Хорооны шийдвэрээр түүнийг [[Атрын аян|Атрын II аянаар]] байгуулагдсан, [[Хэнтий аймаг|Хэнтий аймгийн]] Чандганы сангийн аж ахуйн даргаар томилжээ. Тэрбээр шинэ тутам аж ахуйг богино хугацаанд хөл дээр нь босгон, улс ардын аж ахуй, соёлыг хөгжүүлэх төлөвлөгөөт зорилтуудыг амжилттай ханган биелүүлж, улсын хэмжээнд хамгийн их ургац хураасан САА-гаар удаа дараа шалгарч байв. Д.Гомбожав МАХН-ын XVI, XVII, XVIII, XIX, XX их хурлуудад төлөөлөгчөөр, [[Ардын Их Хурал|Ардын Их Хурлын]] депутатаар 4 удаа сонгогдсон, 1992 онд ардчилсан, шинэ [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|Үндсэн хуулийг]] батлалцсан хүн юм.<ref>https://www.youtube.com/watch?v=u_yheu9linc</ref> Монгол Улсын хөдөө аж ахуй, газар тариалангийн салбарт олон жил үр бүтээлтэй ажилласныг нь үнэлэн Дамдинжавын Гомбожавт 1991 онд [[Монгол улсын хөдөлмөрийн баатар|Монгол Улсын Хөдөлмөрийн баатар]] цол олгожээ.<ref>https://www.ulsturch.mn/a/51545</ref> Г.Занданшатарын ээж О.Дашзэвэг нь Баянхонгор хайрхан уулын хошууны (одоогийн Баянхонгор аймгийн [[Галуут сум]]) Уутын голоор нутагтай, Оросоо хэмээх хүний ууган охин болж, 1937 онд төржээ.<ref>https://www.ulsturch.mn/a/44339 </ref> О.Дашзэвэг нь Баянхонгор аймгийн Галуут, Баацагаан, Өлзийт зэрэг сумын хүн эмнэлэг, цэцэрлэгт ажиллаж байсан байна.<ref>https://zandanshatar.parliament.mn/nn/62372/</ref> Ардын сурган хүмүүжүүлэх ухааны уламжлалт дэг ёсыг сайн эзэмшсэн, Буддын гүн ухааны мэдлэгтэй, монгол ардын үлгэр, тууль сайн мэддэг, [[Жангар|“Жангар”]] тууль, “Молон тойны намтар”, “Чойжид дагинын тууж”, “Оюун түлхүүр” зэрэг сургаалын зохиолуудыг хүүхдүүддээ цээжээр хэлж өгдөг хүн байжээ.<ref>https://zandanshatar.parliament.mn/nn/62372/</ref> Д.Гомбожав, О.Дашзэвэг нар 1958 онд ханилан сууж, зургаан хүүхэд төрүүлж өсгөсний 5 дахь нь Занданшатар юм.<ref>https://zandanshatar.parliament.mn/nn/62372/</ref> === Бага нас === Г.Занданшатар 1970 оны гуравдугаар сарын 8-нд [[Баацагаан сум|Баянхонгор аймгийн Баацагаан сумын]] эмнэлэгт төржээ.<ref>{{Cite web |title=Бага нас |url=https://zandanshatar.parliament.mn/nn/41348/ |access-date=2025-12-21 |website=Parliament.mn - Монгол Улсын Их Хурал |language=mn-MN}}</ref> Тухайн үед аав Д.Гомбожав нь тус суманд сум-нэгдлийн даргаар ажиллаж байв.<ref>https://www.24tsag.mn/a/169617</ref> Занданшатар гэдэг нэрийг эх барьж авсан эмч Ёндонцоо нь ном харж байгаад өгсөн гэдэг.<ref>https://www.24tsag.mn/a/169617</ref> Гэрийн эзэн [[Удирдлагын Академи|Намын дээд сургуульд]] суралцах болсон тул тэднийх 1972 онд [[Улаанбаатар|Улаанбаатарт]] нүүж иржээ.<ref>https://www.24tsag.mn/a/169617</ref> Эцэг Д.Гомбожав нь [[Шатар|шатарт]] хорхойтой, Намын дээд сургуулийн сум-нэгдлийн дарга нар голдуу оюутнууд тэднийд ирж шатар тоглох нь олон тул Занданшатар хүү тэдний тоглохыг харсаар 4 настайдаа өөрөө шатар нүүж сурчээ.<ref>https://www.24tsag.mn/a/169617</ref> Д.Гомбожав 1976 онд сургуулиа төгсөж, Баянхонгор аймгийн [[Өлзийт сум (Баянхонгор)|Өлзийт суманд]] сум-нэгдлийн даргаар томилогдсон тул Г.Занданшатар 1977 онд тус сумын дунд сургуулийн нэгдүгээр ангид оржээ. Сургуульд тэрбээр сурлага сайтай, урлаг, спортод идэвх сонирхолтой, шүлэг уншдаг, бөхийн спортоор хичээллэдэг байсан байна.<ref>https://www.24tsag.mn/a/169617</ref> 1982 онд нийслэлийн 10 жилийн 77 дугаар дунд сургуульд шилжин суралцаж, 1987 онд "Онц" дүнтэй төгсчээ.<ref>https://www.24tsag.mn/a/169617</ref> ==Гэр бүл== Г.Занданшатарын гэргийг Ганбаярын Отгонгэрэл гэдэг. [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] [[Дөрвөлжин сум]]ын уугуул. 1974 онд төрсөн. Зургаан хүүхэдтэй айлын тав дахь нь. Г.Занданшатарыг тухайн үеийн Зах зээлийн коллеж буюу одоогийн [[Худалдаа Үйлдвэрлэлийн Дээд Сургууль|Худалдаа үйлдвэрлэлийн дээд сургуульд]] багшилж байхад нь танилцаж, 1992 онд гэр бүл болжээ.<ref>https://zandanshatar.parliament.mn/nn/62375/</ref> Г.Отгонгэрэл нь санхүүч мэргэжилтэй, [[Их Британи|Их Британи, Умард Ирландын Нэгдсэн Вант Улсын]] [[Бирмингемийн их сургууль|Бирмингэмийн их сургуульд]] бизнесийн удирдлагын магистрын зэрэг хамгаалсан. Тэд хоёр хүү, хоёр охинтой.<ref>https://zandanshatar.parliament.mn/nn/62375/</ref> ==Боловсрол== - 1977-1987 онд Баянхонгор аймгийн Өлзийт сумын дунд сургууль, Улаанбаатар хотын 10 жилийн 77 дугаар дунд сургуульд суралцаж төгссөн.<ref>{{Cite web |title=Бага нас |url=https://zandanshatar.parliament.mn/nn/41348/ |access-date=2025-12-21 |website=Parliament.mn - Монгол Улсын Их Хурал |language=mn-MN}}</ref> - 1987-1992 онд ОХУ-ын [[Эрхүү]]гийн Улс ардын аж ахуйн дээд сургуульд суралцаж, санхүүч-эдийн засагч мэргэжил эзэмшсэн.<ref>{{Cite web |title=Монгол Улсын 34 дэх Ерөнхий сайдаар Г.Занданшатарыг томиллоо |url=https://www.parliament.mn/nn/75028/ |access-date=2025-12-21 |website=Parliament.mn - Монгол Улсын Их Хурал |language=mn-MN}}</ref> - [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Энэтхэг]], [[Өмнөд Солонгос]], [[Швед]], [[Нидерланд]] улсуудад банк, санхүү, бизнесийн удирдлагын чиглэлээр сургалт дүүргэсэн. Эдийн засгийн ухааны магистр.<ref>{{Cite web |title=Монгол Улсын 34 дэх Ерөнхий сайдаар Г.Занданшатарыг томиллоо |url=https://www.parliament.mn/nn/75028/ |access-date=2025-12-21 |website=Parliament.mn - Монгол Улсын Их Хурал |language=mn-MN}}</ref> ==Ажилласан байдал== * 1992-1995 онд Зах зээлийн коллеж буюу одоогийн [[Худалдаа Үйлдвэрлэлийн Дээд Сургууль|Худалдаа үйлдвэрлэлийн дээд сургуульд]] багш, судлаач.<ref>https://www.uih.mn/zandanshatar </ref> * 1995-1998 онд [[ХААН Банк|Хөдөө аж ахуйн банкинд]] эдийн засагч, хэлтэс, газрын захирал.<ref>https://www.uih.mn/zandanshatar </ref> * 1998-2000 онд [[Монголбанк|Монголбанкны]] Сургалтын төвийн менежер, Хөдөө аж ахуйн банкинд Монголбанкны бүрэн эрхт төлөөлөгч.<ref>https://www.uih.mn/zandanshatar </ref> * 2000-2003 онд ХААН банкны дэд захирал.<ref>https://www.uih.mn/zandanshatar </ref> * 2003-2004 онд Монгол Улсын Хүнс, хөдөө аж ахуйн дэд сайд.<ref>https://www.uih.mn/zandanshatar </ref> * 2004-2012 онд Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн.<ref>{{Cite web |date=2025-12-20 |title=Монгол Улсын Ерөнхий сайдын намтар |url=https://mongolia.gov.mn/page/3 |access-date=2025-12-20 |website=mongolia.gov.mn |language=mn}}</ref> * 2009-2012 онд Монгол Улсын Гадаад харилцааны сайд.<ref>{{Cite web |date=2025-12-20 |title=Монгол Улсын Ерөнхий сайдын намтар |url=https://mongolia.gov.mn/page/3 |access-date=2025-12-20 |website=mongolia.gov.mn |language=mn}}</ref> * 2012-2013 онд Монгол Ардын Намын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга. * 2013-2015 онд АНУ-ын [[Стэнфордын Их Сургууль|Стэнфордын их сургуулийн]] Хөгжил, ардчилал, хуулийн засаглалын хүрээлэнд судлаач. * 2016 оноос Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн. * 2017-2019 онд Монгол Улсын Засгийн газрын гишүүн, Монгол Улсын сайд, Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын дарга.<ref>{{Cite web |title=Улс төр |url=https://ikon.mn/l/1/oy3y3c/ozp16o?ppagesize= |access-date=2025-12-20 |website=ikon.mn |language=en}}</ref> * 2019 оноос Монгол Улсын Их Хурлын дарга. * 2024 оны 7 дугаар сараас 2025 оны 6 дугаар сарын 13 хүртэл Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн Тамгын газрын дарга. * 2025 оны 6 дугаар сарын 13-наас Монгол Улсын Ерөнхий сайд.<ref>{{Cite web |title=Монгол Улсын 34 дэх Ерөнхий сайдаар Г.Занданшатарыг томиллоо |url=https://www.parliament.mn/nn/75028/ |access-date=2025-12-20 |website=Parliament.mn - Монгол Улсын Их Хурал |language=mn-MN}}</ref> ===Зах зээлийн онолыг Монголд === 1992 онд 22 настайдаа [[Орос|ОХУ-д]] дээд сургууль төгсөж ирээд, хуучнаар Худалдааны техникум буюу тухайн үед Зах зээлийн коллеж хэмээх шинэ нэртэй болоод байсан, өдгөөгийн Худалдаа, үйлдвэрлэлийн дээд сургуульд багшаар ажиллаж эхэлжээ. Монгол Улс зах зээлийн цоо шинэ замыг дөнгөж сонгон шинэ нийгэмд хөл тавьсан тэр үед [[Зах зээлийн эдийн засаг|зах зээл]] гэж чухам юу болох, онол, арга зүй нь ямар байдгийг Монголд мэддэг хүн цөөн байв. Г.Занданшатар ийм цаг үед Зах зээлийн коллежид зах зээлийн эдийн засгийн сурах бичиг, гарын авлагуудыг орчуулан түгээж, заах арга зүйг нь боловсруулан туршиж, нэг ёсондоо зах зээлийн онолыг Монголд нэвтрүүлэхийг чармайж байжээ. Энд ажиллах хугацаандаа тэрбээр “Чөлөөт сэтгэгчдийн клуб” байгуулж, нэр хүндтэй улстөрч, эдийн засагчдыг урьж лекц уншуулж байсан нь тухайн үедээ ихээхэн сонирхолтой, өгөөжтэй арга хэмжээ болж байв.<ref>https://www.24tsag.mn/a/169617 Зэрэг нэмж байгаа Г.Занданшатар. 2019.02.01</ref> ===Банкны сэргээн босголт, бүтцийн өөрчлөлт=== 1996 онд багшийн ажлаас банк санхүүгийн салбарт шилжиж, Монголбанк, Хөдөө аж ахуйн банкинд ажиллажээ. Арилжааны олон банк байгуулагдсан ч жижиг зах зээл дээр хүч тарамдаж, чөлөөт өрсөлдөөний зарчмаар хэрхэн ажиллах арга эвээ ололгүй эхнээсээ дампуурч эхлэв. Тэдгээрийн нэг нь Монголын бараг хамгийн том банкны нэг Хөдөө аж ахуйн банк байсан юм. Хот, хөдөөд хамгийн олон салбартай энэ банк үйл ажиллагаа доголдсоны улмаас Монгол Улс төрийн албан хаагчдынхаа цалинг тавьж чадахгүйд хүрч, цалингаа хүлээсэн хүмүүс хэдэн сараар хүлээж, эцэст нь цалингийн оронд гурил, будаа авч байв. Засгийн газар банкийг дампуурлаас аврах үүргийг залуу санхүүч Г.Занданшатарт ногдуулав. Тэрбээр Монголбанкны бүрэн эрхт төлөөлөгчөөр томилогдсон бөгөөд тус банкинд бүтцийн өөрчлөлт хийх төслийг хэрэгжүүлж, улмаар дэд захирлаар ажиллан зорилгоо амжилттай биелүүлсэн.<ref>https://www.24tsag.mn/a/169617 </ref> Одоогийн ХААН банк хэмээх нэрийг тэрбээр өгсөн бөгөөд дотроо эвийн хоёр загастай, дөрвөн дэлбээт, гүн ногоон өнгөт одоогийн лого буюу таних тэмдэг нь түүний санаачилга байв. ХААН гэсэн нэр Хөдөө аж ахуйн гэсэн нэрийн товчлол мэт санагдаж болох ч яваандаа Монголын хамгийн том банк болно, басхүү банкны харилцагч бол хаан гэсэн хос утгыг бэлгэдэн тэрбээр ийм лого санаачилсан гэдэг. ХААН банк өдгөө Монгол Улсад хамгийн олон салбартай, хүчирхэг банк болжээ. ==Улс төрд== 1998 онд [[Монгол Ардын Нам|МАХН]]-д элсэж, 2004, 2008, 2016, 2020 онд [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор]] аймгаас УИХ-ын гишүүнээр сонгогджээ. Парламентын гишүүнээр сонгогдсон 4 бүрэн эрхийн хугацаандаа тэрбээр УИХ-ын Төсвийн зарлагын дэд хорооны дарга, УИХ дахь МАН-ын бүлгийн дэд дарга, [[Гадаад харилцааны яам (Монгол)|Гадаад харилцааны]] сайд, Монгол Улсын сайд, [[Монгол улсын Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газар|Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын]] дарга, [[Улсын Их Хурал|Монгол Улсын Их Хурлын]] даргаар ажилласан байна. Банк, санхүү, татвар, хяналт шалгалт, зөвлөлдөх ардчилал, ард түмний Үндсэн хуулиар олгосон засаглах эрхийг хангах зэрэг чиглэлээр 30 гаруй томоохон хууль санаачлан батлуулсан. 2012-2013 онд МАН-ын Ерөнхий нарийн бичгийн даргаар ажиллаж байв. МАН-ын Удирдах зөвлөлийн гишүүн, Бага хурлын гишүүн. ===Газар тариаланг сэргээх бодлого=== Г.Занданшатарыг 2003 онд Хөдөө аж ахуйн дэд сайдаар томилогдон ажиллах үед нь Монголын газар тариалангийн салбар ноцтой хямарч, зогсонги байдалд ороод байв. Техникийн шинэчлэл зогсож, тариалангийн талбай зэрлэгтээ баригдан атаршиж, Монголд гурилын хомсдол үүссэний улмаас импортын гурил гол хэрэглээ болоод байв. Тэр цагт "Монголд тариа тарих хэрэггүй. Хойно, өмнө, хажууханд тариалангийн аварга том улс орон байхад идэх гурилаа тэндээс авахад л болно" гэсэн үзэл баримтлал дэвшүүлж явсан төрийн түшээд ч бий. Ийм үед алдаатай уг бодлогыг үндсээр нь өөрчилж, хөдөө аж ахуй, түүний дотор тариалангийн салбарыг аврахын тулд "Хөдөө аж ахуйн талаар төрөөс баримтлах бодлогын баримт бичиг"-ийг УИХ-аар батлуулж<ref> https://legalinfo.mn/mn/detail?lawId=6589</ref>, улмаар Атрын III аяныг санаачлагчдын нэг болжээ. ===МАСЗХ-г НАМЗХ болгоход оролцов=== Тэрбээр 2005-2010 онд МАН-ын дэргэдэх залуучуудын байгууллага болох Монголын ардчилсан социалист залуучуудын холбоо (МАСЗХ)-ны Удирдах зөвлөлийн гишүүн, Дэд ерөнхийлөгч, Ерөнхийлөгчөөр ажиллаж байсан<ref>{{Cite web |date=2025-12-20 |title=Монгол Улсын Ерөнхий сайдын намтар |url=https://mongolia.gov.mn/page/3 |access-date=2025-12-20 |website=mongolia.gov.mn |language=mn}}</ref> бөгөөд тус холбоог өөрчлөх, үзэл баримтлалыг шинэчлэх ажлыг хамтран гүйцэтгэж зорилго, чиглэл, үйл ажиллагааны хувьд шинэ Нийгмийн ардчилал-Монголын залуучуудын холбоо (НАМЗХ)-г үүсгэн байгуулалцжээ. <ref>{{Cite web |last=gogo.mn |title=Нийгмийн ардчилал, Монголын залуучуудын холбооны ерөнхийлөгчөөр Л.Оюун-Эрдэнэ сонгогдлоо |url=https://gogo.mn/r/76274 |access-date=2025-12-20 |website=gogo.mn |language=mn}}</ref> ===Гадаад бодлогын шинэ үзэл баримтлал=== [[Файл:With Hillary Clinton.jpg|left|thumb|АНУ-ын 67 дахь Төрийн Нарийн Бичгийн Дарга [[Хиллари Клинтон|Хиллари Клинтоны]] хамт]]Г.Занданшатар 2011 онд Гадаад харилцааны сайдаар ажиллаж байхдаа Монгол Улсын Гадаад бодлогын үзэл баримтлалыг боловсруулан батлуулсан нь<ref>{{Cite web |last=gogo.mn |title=Гадаад бодлогын үзэл баримтлалын тухай тогтоолын төсөл өргөн барив |url=https://gogo.mn/r/81681 |access-date=2025-12-20 |website=gogo.mn |language=mn}}</ref> Монгол Улс энхийг эрхэмлэсэн, нээлттэй, бие даасан, олон тулгуурт гадаад бодлого явуулах замаар аюулгүй байдал, тусгаар тогтнол, үндэсний язгуур ашиг сонирхлоо олон улсын эрх зүйн хүрээнд улс төр-дипломатын аргаар хангах тулгуур баримт бичиг болсон юм.<ref>{{Cite web |title=МОНГОЛ УЛСЫН ГАДААД БОДЛОГЫН ҮЗЭЛ БАРИМТЛАЛ |url=https://legalinfo.mn/ |access-date=2025-12-20 |website=Эрх зүйн мэдээллийн нэгдсэн систем |language=en}}</ref> 2011 онд Монгол Улс [[Ардчилсан орнуудын хамтын нийгэмлэг|Ардчилсан орнуудын хамтын нийгэмлэгийг]] хоёр жил даргалах хүндтэй үүргийг хүлээн авсан билээ. Түүнийг сайд байх үед Монгол Улсын Засгийн газар “Гадаад харилцааг эдийн засагжуулах хөтөлбөр”-ийг баталсан нь<ref>{{Cite web |last=gogo.mn |title=Монгол Улсын гадаад харилцааг эдийн засагжуулах хөтөлбөр батлана |url=https://gogo.mn/r/nve9y |access-date=2025-12-20 |website=gogo.mn |language=mn}}</ref> улс орны хөгжлийн тогтвортой өсөлтийг хангахад гадаад улс төр, эдийн засгийн дипломат үйл ажиллагааг чиглүүлэхэд томоохон түлхэц болсон. Мөн “Дипломат ажилтны сахилгын тусгай дүрэм”-ийг шинэчилж, гадаад харилцааны салбар, дипломат ажилтнуудын үйл ажиллагаанд ёс зүй, сахилга хариуцлагыг сахиулах шинэ жишиг тогтоосон юм.<ref>{{Cite web |last=gogo.mn |title=Хууль бус наймаа хийсэн дипломат ажилтан ажилгүй болно |url=https://gogo.mn/r/1j2e3 |access-date=2025-12-20 |website=gogo.mn |language=mn}}</ref> ===Хөгжлийн бодлогын суурийг тавив=== 2018 оноос Монгол Улсын сайд, Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын даргаар ажиллах үедээ “Гурван тулгуурт хөгжлийн бодлого” буюу төр, нийгэм, эдийн засгийн шинэчлэлийн бодлогыг гардан боловсруулж, батлуулсан. <ref>https://legalinfo.mn/mn/detail?lawId=13240</ref> Энэхүү хөгжлийн бодлогын баримт бичгийн үндсэн агуулга “Шинэ сэргэлтийн бодлого” урт хугацааны хөгжлийн бодлогын эх үндэс болсон бөгөөд Монгол Улсын Их Хурлыг Г.Занданшатар тэргүүлж байх үед буюу 2021 оны 12 дугаар сарын 30-ны өдөр 106 дугаар тогтоол батлагдсан юм.<ref>https://ikon.mn/n/2f97 УИХ: Шинэ сэргэлтийн бодлого батлах тухай тогоолын төслийг эцэслэн батлав.</ref> ==Улсын Их Хурлын дарга== [[Файл:G Zandanshatar.jpg|thumb|Монгол Улсын Их Хурлын дарга Г.Занданшатарын хөрөг зураг]] Монгол Улсын Их Хурлын найм дахь удаагийн сонгуулийн үр дүнгээр байгуулагдсан парламентын анхны чуулганаар буюу 2020 оны 6 дугаар сарын 20-нд Г.Занданшатарыг Монгол Улсын Их Хурлын даргаар сонгов.<ref>https://www.parliament.mn/nn/10787/ Улсын Их Хурлын гишүүн Гомбожавын Занданшатарыг Монгол Улсын Их Хурлын даргаар сонголоо </ref> Ингэснээр тэрбээр энэ албан тушаалд парламентын хоёр бүрэн эрхийн хугацаанд үргэлжлүүлэн ажилласан анхны хүн болсон юм. 2019 оны 2 дугаар сард анх сонгогдсоноос хойших Г.Занданшатар 5 жил шахмын хугацаанд УИХ-ыг орчин үеийн дэлхийн улс орнуудын парламентын жишигт нийцүүлэн шинэчлэл хийх зорилт дэвшүүлэн ажилласан. Энэ зорилтын хүрээнд түүний хэрэгжүүлсэн дөрвөн шинэчлэлийг онцолбол: ===Үндсэн хуулийн шинэчлэл=== 20 гаруй жил яригдаж, 3 парламент дамжин өрнөсөн, 4 төсөл өргөн баригдсан ч шийдэлд хүрч чадаагүй байсан Үндсэн хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах ажлыг амжилттай удирдаж хэрэгжүүлсэн. Энэ ажил УИХ дээр 3 жилийн турш өрнөж, нэмэлт, өөрчлөлтийн төсөл 2019 оны 6 дугаар сард Үндсэн хуулийн цэцэд<ref>{{Cite web |last=admin |title=Үндсэн хуульд оруулах нэмэлт, өөрчлөлтийн төслийг Үндсэн хуулийн цэцэд өргөн барив |url=https://conscourt.gov.mn/index.php/?p=4632 |access-date=2025-12-20 |language=mn-MN }}{{Dead link|date=Нэгдүгээр сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, улмаар парламентад өргөн баригдсанаас хойш УИХ 5 сарын турш завсарлагагүйгээр, тасралтгүй хэлэлцсэн юм. Ард иргэдээрээ хэлэлцүүлж, зөвлөлдөх санал асуулгыг Монголын түүхэнд анх удаа зохион байгуулж, төрийн болон иргэний нийгмийн байгууллага, улс төрийн намууд, эрдэмтэн судлаачдын санал бодлыг сонсож, нийгмийн зөвшилцлийг хангаж чадсанаар Үндсэн хуулийн нэмэлт, өөрчлөлт 2019 оны 11 дүгээр сарын 14-ний өдөр батлагдсан билээ.<ref>{{Cite web |title=Монгол Улсын Үндсэн хуульд оруулсан нэмэлт, өөрчлөлтийн уг эхийг Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Х.Баттулга ёсчлон баталгаажууллаа |url=https://www.parliament.mn/nn/9785/ |access-date=2025-12-20 |website=Parliament.mn - Монгол Улсын Их Хурал |language=mn-MN}}</ref> Нэмэлт, өөрчлөлт нь Үндсэн хуулийн 28.5 хувийг буюу 70 зүйлийн 19 зүйл, 36 заалтыг хөндсөн бөгөөд засаглалын хяналт-тэнцлийг хангаж, Засгийн газрын тогтвортой байдал, парламентын хариуцлагыг нэмэгдүүлэх, хараат бус шударга шүүхийг төлөвшүүлэх, нутгийн захиргааны бие даасан байдлыг бэхжүүлэх суурь зарчмын хүрээнд Үндсэн хуульд 2000 онд оруулсан долоон өөрчлөлтийг засаж сайжруулах; Байгалийн баялаг ард түмний мэдэлд байж, түүний үр өгөөжийн дийлэнх нь ард түмэнд ногдох; Монгол Улсын нийгэм-эдийн засгийг урт хугацаанд тогтвортой хөгжүүлэх, бодлогын уялдаа холбоо, залгамж чанар, нэгдмэл байдлыг хангах; Улс төрийн намууд улсын хэмжээнд бодлого дэвшүүлж ажиллах, үйл ажиллагааны үндсэн зарчим, санхүүгийн эх үүсвэр, зарцуулалт нь ил тод байх; Шүүхийн бие даасан, шүүгчийн хараат бус байдлыг хангах замаар иргэдийн шүүхэд итгэх итгэлийг нэмэгдүүлэх; Нутгийн өөрийн удирдлага, хот тосгоны эрх зүйн үндсийг боловсронгуй болгох зэрэг тогтолцооны шинэчлэлийн шинэ зохицуулалтууд туссан юм.<ref> https://www.parliament.mn/nn/10362/ </ref> Улмаар 2023 оны 5 дугаар сарын 31-ний өдөр Монгол Улсын Үндсэн хуульд оруулах бас нэгэн өөрчлөлтийг батлуулсан бөгөөд энэ өөрчлөлт нь парламентын төлөөллийн чадавхыг сайжруулах, ард түмний сонголтыг аль болох бүрэн дүүрэн баталгаажуулах, шударга сонгуулийн зарчмыг төлөвшүүлэхэд чиглэсэн байна.<ref>{{Cite web |last=News.MN |date=2023-05-31 |title=Монгол Улсын Үндсэн хуульд өөрчлөлт оруулж, баталлаа {{!}} News.MN |url=https://news.mn/r/2652241/ |access-date=2025-12-20 |website=News.MN - Мэдээллийн эх сурвалж |language=mn}}</ref> Үндсэн хуулийн шинэчлэлийн эдгээр нэмэлт, өөрчлөлтүүд ард түмний засаглах эрхийг хангах, төр цэгцэрч, засаглал тогтворжин, шударга ёс, эрүүл нийгэм төлөвших эрх зүйн үндсийг бэхжүүлсэн өөрчлөлт болсон гэж үздэг.<ref>{{Cite web |date=2025-09-24 |title=ШИНЭЧЛЭГЧ |url=https://www.ulsturch.mn/a/73286 |access-date=2025-12-20 |website=www.ulsturch.mn |language=en}}</ref> ===Парламентын хяналт шалгалтын шинэ тогтолцоо=== 2019 онд Үндсэн хуульд оруулсан нэмэлт, өөрчлөлтөөр Үндсэн хуулийн 28 дугаар зүйлийн 2 дахь хэсэгт “Хуулийн биелэлтийг хангахтай холбоотой нийтийн эрх ашгийг хөндсөн тодорхой асуудлаар Улсын Их Хурлын гишүүний дөрөвний нэгээс доошгүй нь хянан шалгах түр хороо байгуулах санал тавибал Улсын Их Хурал цөөнхийн төлөөллийг оролцуулан уг хороог байгуулна” гэж тусгасан.<ref>{{Cite web |title=МОНГОЛ УЛСЫН ИХ ХУРЛЫН ХЯНАЛТ ШАЛГАЛТЫН ТУХАЙ |url=https://legalinfo.mn/ |access-date=2025-12-20 |website=Эрх зүйн мэдээллийн нэгдсэн систем |language=en}}</ref> Энэхүү нэмэлт, өөрчлөлтийн үзэл баримтлалд нийцүүлэн Монгол Улсын Их Хурлын хяналт шалгалтын тухай хуулийг батлан хэрэгжүүлсэн нь парламентын хянан шалгах чиг үүргийг цоо шинэ шатанд гаргасан юм.<ref>{{Cite web |last=iSee.mn |title=Г.Занданшатар: Хяналт шалгалтын тухай анхдагч хуулийг баталж, парламентын хөгжлийн шинэ үе шатыг эхлүүллээ |url=http://isee.mn/n/30654 |access-date=2025-12-20 |website=iSee.mn |language=mn}}</ref> Үндсэн хуулийн нэмэлт, өөрчлөлтөөр УИХ зөвхөн Ерөнхий сайдыг сонгохоор болсон бөгөөд Засгийн газрын бусад гишүүдийг томилох эрхээсээ татгалзсан. Мөн УИХ-д өргөн мэдүүлсэн төсвийн төслийн орлого, зарлагын дүнг нэмэгдүүлэхийг хориглож, Засгийн газрын эрх мэдэл энэ хэрээр нэмэгдсэн. Энэхүү өөрчлөлтийн дараа Засгийн газрын үйл ажиллагаанд тавих парламентын хяналтыг сайжруулах нь хууль тогтоох болон гүйцэтгэх эрх мэдлийн хоорондын хяналт тэнцлийг хангах бодлогын гол шийдэл болох ёстой байсан учраас энэ анхдагч хуулийг баталсан бөгөөд өмнө нь парламентын хяналт шалгалтыг ингэж нарийвчлан зохицуулсан бие даасан хууль байгаагүй юм. Хууль батлагдан хэрэгжсэнээр парламент хяналт шалгалтын ажлаа урьдчилан төлөвлөдөг болж, хяналтын сонсголын төрөл, хэлбэрийг нарийвчлан зохицуулжээ. Хуулиар хянан шалгах түр хорооны эрх зүйн байдал, үйл ажиллагааны журмыг дэлгэрэнгүй зохицуулж өгснөөр нийтийн ашиг сонирхлыг хөндсөн тодорхой асуудлаар Хянан шалгах хороод байгуулагдан ажиллаж, нийтийн сонсгол, нээлттэй хэлэлцүүлэг УИХ-ын үйл ажиллагааны байнгын механизм болов.<ref>{{Cite web |title=НИЙТИЙН СОНСГОЛЫН ТУХАЙ |url=https://legalinfo.mn/ |access-date=2025-12-21 |website=Эрх зүйн мэдээллийн нэгдсэн систем |language=en}}</ref> Ингэснээр олон жил далд бугшсан асуудлууд ил болж, олон нийтийн анхаарал, хяналтад орсон. Тухайлбал, 2022 оны 4 дүгээр сард Хөгжлийн банкны асуудлаар Хянан шалгах түр хороо нотлох баримт шинжлэн судлах сонсголыг 3 үе шаттай хийснээр Хөгжлийн банкны 7.8 их наяд төгрөгийн зээлийг хэн, ямар зорилгоор авч, хэрхэн зарцуулсан тухай мэдээллийг ил тод болгож, ард иргэдийн мэдэх эрхийг хангажээ.<ref>{{Cite web |title=Хянан шалгах түр хорооноос зохион байгуулсан нотлох баримтыг шинжлэн судлах гурав дахь шатны сонсгол өндөрлөв |url=https://www.parliament.mn/nn/29715/ |access-date=2025-12-20 |website=Parliament.mn - Монгол Улсын Их Хурал |language=mn-MN}}</ref> Энэ сонсголоор 432 зээл, 2542 төсөл, хөтөлбөртэй холбоотой асуудлаар 600 гаруй иргэн, хуулийн этгээд, үүний дотор 356 гэрчийг дуудаж сонссон юм.<ref>{{Cite web |last=iSee.mn |title=Хянан шалгах түр хорооны нотлох баримтыг шинжлэн судлах гурван шатны сонсголд нийт 356 гэрч оролцжээ |url=http://isee.mn/n/47955 |access-date=2025-12-21 |website=iSee.mn |language=mn}}</ref> ===Цахим шилжилт=== УИХ-д цахим шилжилт хийх томоохон зорилго дэвшүүлж, [https://d.parliament.mn/ D-parliament] вэб, аппликэйшн хосолсон цахим системийг нэвтрүүлснээр хуулийн төсөл боловсруулах, хууль хэлэлцэх, батлах үйл ажиллагаанд иргэдийн оролцоог хангахад томоохон дэвшил гарсан. УИХ-ын цахим хуралдааны дэгийг холбогдох хуульд тусгаснаар УИХ-ын үйл ажиллагааны байнгын, тасралтгүй, тогтвортой байх зарчим бүрнээ хангагдсан юм. Тухайлбал, [[COVID-19|Ковид-19]] цар тахлын үед УИХ цахим дэгийг хэрэгжүүлж ажилласнаар хуралдаан нэг ч өдөр тасалдаагүй бөгөөд Олон улсын парламентын холбооноос Монгол Улсын Их Хурал цар тахлын нөхцөлд дэлхийн улс орнуудын парламентад жишиг болохуйц үйл ажиллагаа явуулсан хэмээн сайшаасан байна. Монгол Улсын Их Хурлын тухай хуулийн  39.1-д “Үндсэн хуулийн Гуравдугаар зүйлийн 1 дэх хэсэгт заасны дагуу Монголын ард түмэн төрийн үйл хэрэгт шууд оролцож, мөн сонгож байгуулсан төрийн эрх барих төлөөлөгчдийн байгууллагаараа уламжлан энэхүү эрхээ эдлэхдээ тодорхой асуудлыг шийдвэрлүүлэх талаар асуулт асуух, санал өгөх эрхээ Улсын Их Хурлын албан ёсны санал авах цахим хуудас, гар утас, хөдөлгөөнт төхөөрөмжид зориулсан Улсын Их Хурлын албан ёсны программ хангамжаар дамжуулан хэрэгжүүлж болно” хэмээн тусгасан.<ref>{{Cite web |title=МОНГОЛ УЛСЫН ИХ ХУРЛЫН ТУХАЙ |url=https://legalinfo.mn/ |access-date=2025-12-20 |website=Эрх зүйн мэдээллийн нэгдсэн систем |language=en}}</ref> Энэ хүрээнд тодорхой асуудлаар ажлын хэсэг байгуулах саналыг 33.000, Байнгын хорооны эрхлэх асуудлын хүрээнд хяналт шалгалт явуулах саналыг 70.000, хуулийн төслийн талаарх саналыг 100.000 ба түүнээс дээш тооны иргэн дэмжсэн бол УИХ заавал авч хэлэлцэхээр тусгаж, иргэдийн саналыг авах нийтийн өргөдлийн “D-өргөдөл” системийг нэвтрүүлэн амжилттай ашиглаж эхэлсэн билээ.<ref>{{Cite web |title=??????? ??????? ?????? ???? ????? ?? ?????? ????? ?????? ??????? ??????? |url=https://www.parliament.mn/nn/41082/ |access-date=2025-12-20 |website=Parliament.mn - Монгол Улсын Их Хурал |language=mn-MN}}</ref><ref>{{Cite web |date=2023-10-10 |title=Нийтийн цахим өргөдөл, гомдлын системийг аравдугаар сарын 17-нд танилцуулна |url=https://www.24tsag.mn/a/221142 |access-date=2025-12-20 |website=www.24tsag.mn |language=mn}}</ref> ===Зөвлөлдөх санал асуулга=== [[Файл:"Зөвлөлдөж шийдье" зөвлөлдөх санал асуулга - 2023.jpg|left|thumb|800 гаруй хүн оролцсон "Зөвлөлдөж шийдье" зөвлөлдөх санал асуулга - 2023 арга хэмжээний нэгдсэн хэлэлцүүлэг]]Г.Занданшатар АНУ-ын [[Стэнфордын Их Сургууль|Стэнфордын их сургуульд]] зочин судлаачаар ажиллаад ирэхдээ шинэ бодол, онол олныг тээж ирсний нэг нь "Зөвлөлдөх ардчилал” юм. Тэрбээр 2013 оны 12 дугаар сараас Стэнфордын их сургуулийн Зөвлөлдөх ардчиллын хүрээлэнд судлаачаар ажиллаж<ref>https://news.mn/r/2083785/</ref>, Монгол зэрэг хөгжиж буй орнуудын ардчилсан хөгжлийн загварыг хөгжингүй орнуудын ардчилалтай харьцуулан судалжээ. Улмаар зөвлөлдөх ардчиллын онолыг Монголд нэвтрүүлэх чиглэлээр нэлээд идэвхтэй ажилласан бөгөөд орчин цагийн ардчиллын судалгааны тэргүүлэх эрдэмтдийн нэг [[:en:Larry_Diamond|Ларри Даймонд]], Стэнфордын их сургуулийн Зөвлөлдөх ардчиллын хүрээлэнгийн захирал [[:en:James_S._Fishkin|Жэймс Фишкин]], тус сургуулийн профессор Карл Айкенбэри нарын нэр хүндтэй эрдэмтдийг Монголд урьж лекц уншуулахын сацуу ном бүтээлийг нь монгол хэлээр орчуулан хэвлүүлжээ. Мөн [https://asiafoundation.org/where-we-work/mongolia/ Азийн сан], Стэнфордын их сургуулийн дэмжлэгтэй “Иргэдийн оролцоо-Хотын маргааш” Монголын анхны зөвлөлдөх санал асуулга” төслийг хамтран удирдаж<ref>https://www.shuud.mn/a/461733 Г.Занданшатар: Иргэдэд сонголт хийх боломжийг олгоно </ref><ref>{{Cite web |last=www.ulaanbaatar.mn |date=2015-12-09 |title=Жэймс Фишкин: Зөвлөлдөх санал асуулгын зөвлөх хороо нь багагүй үүрэгтэй ажилладаг |url=https://ikon.mn/n/mjc |access-date=2025-12-20 |website=ikon.mn |language=en}}</ref>, Нийслэлийн зөвлөлдөх санал асуулгын зөвлөх хорооны даргаар ажиллаж байсан. Улмаар Зөвлөлдөх санал асуулгын тухай хуулийг санаачлан батлуулж<ref>{{Cite web |last=gogo.mn |title=Зөвлөлдөх санал асуулгын тухай хуулийн төсөл дэмжлэг авах уу |url=https://gogo.mn/r/gmxkd |access-date=2025-12-20 |website=gogo.mn |language=mn}}</ref>, УИХ 2019 онд Үндсэн хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах асуудлаар, 2023 онд  улс орны нийгэм, эдийн засгийн тулгамдсан асуудлыг иргэдийн туслалцаатайгаар тодорхойлох, асуудлын эрэмбэ, шийдвэрлэх арга зам, гаргах шийдвэрийн талаар иргэдтэй зөвлөлдөх, үндэсний зөвшилцлийг хангах зорилготой "Зөвлөлдөж шийдье" зөвлөлдөх санал асуулгыг амжилттай зохион байгуулсан юм. Хоёр удаагийн зөвлөлдөх санал асуулгад Монгол Улсын 3.4 сая иргэнийг төлөөлсөн 700-800 хүн эх орны өнцөг булан бүрээс санамсаргүй түүврийн аргаар сонгогдон ирж, төрийн хэргийг хэлэлцэн, гаргасан санал, дүгнэлтийн дагуу Үндсэн хуулийн өөрчлөлтүүд болон бусад шийдвэрүүд гарсан билээ.<ref> https://duuren.life/post/2003 Зөвлөлдөх санал асуулгын үр дүнг УИХ-ын дарга Г.Занданшатарт өргөн мэдүүлэв. 2023.02.17</ref> 2024 оны хаврын ээлжит чуулган завсарлах үеэр түүний хэлснээр, УИХ, Засгийн газраас хэрэгжүүлсэн тогтолцооны реформ, бусад цогц арга хэмжээний үр дүнд 2016 онд 1.2 хувьтай байсан эдийн засгийн өсөлт 7.0 хувьд хүрч, нэг хүнд ногдох ДНБ 2016 онд 3681 ам.доллар байсан бол 2023 оны эцэст 5875 ам.доллар болсон бөгөөд 13.5 их наяд төгрөгийн гадаад өрийг төлжээ. Мөн төрийн албан хаагчдын цалин 2016 онтой харьцуулахад 3 дахин өсч, тэтгэврийн доод хэмжээ нэмэгдэн дундаж тэтгэвэр 785 мянган төгрөг болсон байна.<ref>{{Cite web |last=https://www.facebook.com/ubn.mgl |date=2024-06-05 |title=Г.Занданшатар: УИХ, ЗГ-аас хэрэгжүүлсэн реформуудын дүнд 2016 онд 1.2 хувьтай байсан эдийн засгийн өсөлт 7.0 хувьд хүрлээ |url=https://ubn.mn/p/62407 |access-date=2025-12-20 |website=Улаанбаатар ньюс |language=mn-MN}}</ref> == Ерөнхий сайд == [[Файл:Cabinet of Zandanshatar being appointed on 18 June 2025.jpg|thumb|295x295px|Ерөнхий сайд [[Гомбожавын Занданшатарын Засгийн газар|Г.Занданшатарын засгийн газрын бүрэлдэхүүн]]]] 2025 оны 6 дугаар сарын 3-ны өдөр УИХ-ын нэгдсэн чуулган Ерөнхий сайд Л.Оюун-Эрдэнэд итгэл хүлээлгэх тогтоолын төслийг хэлэлцэж, нууц санал хураалтад 82 гишүүн оролцсоноос тогтоолыг 44 гишүүн дэмжиж, 38 гишүүн дэмжсэнгүй.<ref>{{Cite web |title=Ерөнхий сайд Л.Оюун-Эрдэнэ огцорлоо |url=https://cnbc.mn/news/h2i35 |access-date=2025-12-20 |website=cnbc.mn |language=en}}</ref> Ингэснээр Ерөнхий сайд Л.Оюун-Эрдэнэ огцров.<ref>{{Cite web |last=iKon.mn |first=Н. Эрхбаяр |date=2025-06-03 |title=Монгол Улсын 32 дахь Ерөнхий сайд Л.Оюун-Эрдэнэ огцорлоо |url=https://ikon.mn/n/3f6x |access-date=2025-12-20 |website=ikon.mn |language=en}}</ref> Улмаар 9-ний өдөр хуралдсан МАН-ын Бага хурлаар Г.Занданшатарыг Ерөнхий сайдад дэвшүүлэх санал дэмжигдэж, 12-нд эхэлсэн УИХ-ын чуулганаар уг асуудлыг хэлэлцэв. Санал хураалтад 117 гишүүн санал өгснөөс тогтоолын төслийг 108 нь дэмжсэнээр Г.Занданшатар 92.3 хувийн саналаар Монгол Улсын 34 дэх Ерөнхий сайдаар томилогдсон юм.<ref>{{Cite web |title=Монгол Улсын 34 дэх Ерөнхий сайдаар Г.Занданшатарыг томиллоо |url=https://www.parliament.mn/nn/75028/ |website=parliament.mn}}</ref><ref>{{Cite web |last=iKon.mn |first=А. Ням-Өлзий |date=2025-06-13 |title=Монгол Улсын 34 дэх Ерөнхий сайдаар Г.Занданшатар томилогдлоо |url=https://ikon.mn/n/3fgr |access-date=2025-06-18 |website=ikon.mn |language=en}}</ref> ===9-11 дүгээр сарын хямрал === 2025 оны 9 дүгээр сарын эхээр МАН-ын Бага хурлыг хуралдуулах асуудал идэвхтэй яригдаж, уг хурлаар Л.Оюун-Эрдэнийн оронд намын даргаар хэнийг сонгох нь олон нийтийн анхаарлыг ихээхэн татаж байв. Ерөнхий сайд эрх баригч намын дарга байдаг жишгээр Г.Занданшатарыг энэ албан тушаалд саадгүй очно гэсэн хүлээлт нийтэд байсан боловч “Админерал” компанитай холбоотой хэмээн багагүй хугацаанд яригдсаны дээр УИХ-ын гишүүн [[Баттөмөрийн Энхбаяр|Б.Энхбаярын]] энэ сэдвээрх удаа дараагийн мэдэгдлийн шууд субьект болоод байсан УИХ-ын дарга [[Дашзэгвийн Амарбаясгалан|Д.Амарбаясгалан]] 9 дүгээр сарын 12-нд гэнэт мэдэгдэл хийж, МАН-ын даргад нэр дэвшихээ зарлав.<ref>{{Cite web |date=2025-09-12 |title=УИХ-ын дарга Д.Амарбаясгалан МАН-ын даргад нэр дэвшихээ мэдэгдлээ |url=https://www.assa.mn/a/73897 |access-date=2025-12-21 |website=www.assa.mn |language=mn}}</ref><ref>{{Cite web |last=iSee.mn |title=Д.Амарбаясгалан: Би нэрээ татахгүй, МАН-ын даргад нэр дэвшинэ |url=http://isee.mn/n/82648 |access-date=2025-12-21 |website=iSee.mn |language=mn}}</ref><ref>{{Cite web |last=https://www.facebook.com/ubn.mgl |date=2025-09-12 |title=УИХ-ын дарга Д.Амарбаясгалан МАН-ын даргад нэр дэвшихээ мэдэгдлээ |url=https://ubn.mn/p/88610 |access-date=2025-12-21 |website=Улаанбаатар ньюс |language=mn-MN}}</ref> Улмаар 9 дүгээр сарын 28-нд болсон намын даргыг сонгох Бага хурлын гишүүдийн санал хураалтын дүн маргаантай болсноор<ref>{{Cite web |last=iKon.mn |first=А. Ням-Өлзий |date=2025-09-28 |title=Эхний санал хураалтаар Д.Амарбаясгалан 56, Г.Занданшатар 44 хувийн санал авсан бол дахин санал хураалтаар Д.Амарбаясгаланг ялсан гэж үзэв |url=https://ikon.mn/n/3i4j |access-date=2025-12-21 |website=ikon.mn |language=en}}</ref> хоёр сар шахам үргэлжилсэн хямрал эхлэв. Намын дотоод асуудлаас парламентын түвшинд хүрч даамжирсан энэ үйл явц УИХ-ын чуулганаар Ерөнхий сайд болон спикерийг огцруулах шийдвэр гаргах<ref>{{Cite web |last=iKon.mn |first=Н. Эрхбаяр |date=2025-10-17 |title=35 жилийн хугацаанд анх удаа нэг өдрийн дотор УИХ-ын дарга болон Ерөнхий сайдыг огцруулав |url=https://ikon.mn/n/3in1 |access-date=2025-12-21 |website=ikon.mn |language=en}}</ref>, Ерөнхий сайдыг огцруулсан УИХ-ын тогтоолд [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] хориг тавих<ref>{{Cite web |last=Б.Мөнгөнтамир |date=2025-10-20 |title=Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүх УИХ-ын 2025 оны 95 дугаар тогтоолд бүхэлд нь хориг тавилаа {{!}} News.MN |url=https://news.mn/r/2829423/ |access-date=2025-12-21 |website=News.MN - Мэдээллийн эх сурвалж |language=mn}}</ref>, Ерөнхий сайд [[Монгол Улсын Үндсэн хуулийн цэц|Үндсэн хуулийн цэцэд]] хүсэлт гаргах<ref>{{Cite web |last=gogo.mn |title=Яагаад: ҮХЦ шууд маргаан үүсгэсэн үндэслэл, мөн шийдвэрлэх процессын тухай |url=https://gogo.mn/r/2m7d03 |access-date=2025-12-21 |website=gogo.mn |language=mn}}</ref>, Цэц их суудлын хуралдаан зарлан Ерөнхий сайдыг огцруулсан 95 дугаар тогтоолыг хууль зөрчсөн хэмээн дүгнэлт гаргах<ref>{{Cite web |last=admin |title=Ерөнхий сайдыг огцруулсан үйл ажиллагаа Үндсэн хууль зөрчсөн тухай Цэцийн дүгнэлт (2025, №08)-ийн тойм |url=https://constitutionalcourt.mn/2025/11/%d0%b5%d1%80%d3%a9%d0%bd%d1%85%d0%b8%d0%b9-%d1%81%d0%b0%d0%b9%d0%b4%d1%8b%d0%b3-%d0%be%d0%b3%d1%86%d1%80%d1%83%d1%83%d0%bb%d1%81%d0%b0%d0%bd-%d2%af%d0%b9%d0%bb-%d0%b0%d0%b6%d0%b8%d0%bb%d0%bb%d0%b0-2-2/ |access-date=2025-12-21 |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=Монгол Улсын Ерөнхий сайдыг огцруулсан үйл ажиллагаа Монгол Улсын Үндсэн хуульд нийцсэн эсэх маргааныг хянан шийдвэрлэсэн тухай |url=https://legalinfo.mn/ |access-date=2025-12-21 |website=Эрх зүйн мэдээллийн нэгдсэн систем |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Нэргүй |first=Г. |date=2025-10-24 |title=Ерөнхий сайдыг огцруулсан ажиллагаа Үндсэн хууль зөрчсөн тухай дүгнэлт бүрэн эхээрээ {{!}} News.MN |url=https://news.mn/r/2830191/ |access-date=2025-12-21 |website=News.MN - Мэдээллийн эх сурвалж |language=mn}}</ref> хүртэл үргэлжилсэн юм. Цэцийн дүгнэлт гарснаар Ерөнхий сайдын бүрэн эрх сэргэж, үүрэг гүйцэтгэгч болоод байсан Г.Занданшатар уг албан тушаалаа үргэлжүүлэн хаших болов. == Цол, шагнал == * “Банк, санхүүгийн тэргүүний ажилтан” цол тэмдэг. (1999 он) * [[Алтан гадас одон|“Алтан гадас”]] одон. (2005 он) * Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайд цол. (2011 он) *[[Украин]]ы төрийн дээд шагнал [[:ru:Орден_князя_Ярослава_Мудрого|Цэцэн Ярославын одон]], III зэрэг. (2011 он) * ОХУ-ын Байгалийн улсын их сургуулийн хүндэт [[профессор]] цол (2012 он) * Сүхбаатарын одон (2022) == Шашин шүтлэг == [[Буддын шашин|Буддын шашны]] [[Шарын шашин|шарын урсгалыг]] шүтдэг. “[[Жавзандамба хутагт]]” төвийн гишүүн. Буддын шашны [[гүн ухаан]], Чойрын номыг сонирхон судалдаг. Ерөнхий сайдаар томилогдсонд нь [[14-р Далай лам|XIV Далай лам]] түүнд баяр хүргэн амжилт хүсч байв.<ref> https://eguur.mn/602975/</ref> == Хобби == Дөрвөн настайдаа [[Шатар|шатар]] тоглож сурсан.<ref>https://duuren.life/refence/568</ref> Шатар сугавчилчихаад хүн хүн дээр очиж “Тоглоё” хэмээн гуйж явдаг, аавыгаа шөнө орой ирсэн ч ялгаагүй тоглох гээд хүлээгээд сууж байдаг хүүхэд байжээ. Дунд сургуулийн сурагч байхаасаа эхлээд очсон газар бүртээ сайн шатарчин гэгддэг байв.<ref>https://duuren.life/refence/568</ref> УИХ-ын гишүүн байхдаа үе үеийн УИХ, Засгийн газрын гишүүдийн дунд зохион байгуулсан шатрын тэмцээнд дэд байр, УИХ-ын гишүүдийн дунд зохион байгуулсан “Цэцэн түшээ-2017” тэмцээний эрэгтэйчүүдийн төрөлд тэргүүн байр эзэлж байв.<ref>https://duuren.life/refence/568</ref> [[Олон Улсын Шатрын Холбоо|Олон улсын шатрын холбооны]] ерөнхийлөгч [[Үлэмжийн Хярсан|Кирсан Илюмжинов]], [[Болгар|Болгарын]] шатарчин, дэлхийн аварга эмэгтэй Антоанета Стефанова нараас гадна Монголын [[Шатрын их мастер|их мастеруудтай]] тоглож байв.<ref>https://duuren.life/refence/568</ref> Хувьдаа шатрын баялаг цуглуулгатай. [[1994]] онд [[Энэтхэг|Энэтхэгт]] суралцаж байхдаа зандан модоор хийсэн шатар олж авч, их баярлаж байснаа дурссан нь бий. 2024 оны 12 дугаар сард болсон Монголын шатрын холбооны Их хурлаар тус холбооны ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон.<ref>{{Cite web |title=Г.Занданшатар Монголын шатрын холбооны ерөнхийлөгч боллоо |url=https://duuren.life/post/9293 |access-date=2025-12-20 |website=duuren.life |language=en}}</ref> Ном унших дуртай. 2023 оны [[Улаанбаатарын номын баяр|Үндэсний номын баярын]] үеэр, унших дуртай номоосоо зургааг сонгон “Instagram” хуудсаараа олон нийтэд сонирхуулсан нь: [[Бавуугийн Лхагвасүрэн]]гийн “Хос уянга”, Жорж Фридманы “The Next 100 Years”, Жэймс Фишкиний “When The People Speak”, [[Фёдор Достоевский]], Үй Хуагийн зохиолууд, [[Сунь-зы|Сүнзийн]] “Дайтах урлаг” байв.<ref>https://duuren.life/post/4685 Г.Занданшатарын дуртай зургаан ном.</ref> Мөн усанд сэлэх дуртай. [[Хөлбөмбөг|Хөлбөмбөгт]] хорхойтой. [[Испани|Испанийн]] “[[Реал Мадрид]]” багийг дэмждэг. == Сонирхолтой баримтууд == * Оюутан Г.Занданшатарыг нэгдүгээр дамжаанд байхад [[Орос хэл|орос хэлний]] хичээл дээр багш нь [[Александр Сергеевич Пушкин|А.Пушкины]] шүлгийг уншиж өгөөд, [[Долоо хоног|долоо хоногийн]] дотор цээжлэх даалгавар өгөхөд тэрбээр тэр дор нь цээжлээд уншиж өгч, ой сайтайгаараа гайхагдаж байжээ. * Зах зээлийн коллежид ажиллаж байхад нь Монголын их, дээд сургуулийн нийт багш нараас шалгалт авч, хамгийн өндөр оноо авсан 12 хүний 6-г [[Австрали]] улсад тус улсын Засгийн газрын тэтгэлгээр суралцуулах болоход Г.Занданшатар багтсан боловч тодорхой шалтгааны улмаас явж чадаагүй аж.<ref> https://www.24tsag.mn/a/169617 </ref> * [[Украин]] Улсын төрийн дээд шагнал [[:ru:Орден_князя_Ярослава_Мудрого|Цэцэн Ярославын одонг]] Монголоос хүртсэн хүн ердөө хоёр байдгийн нэг нь Г.Занданшатар, нөгөө нь ерөнхийлөгч асан [[Цахиагийн Элбэгдорж|Ц.Элбэгдорж]] юм. * Долоогийн тоо түүний амьдралд учир холбогдолтой юм шиг байдаг нь бий. 1970 онд төрсөн, 1977 онд 7 настайдаа сургуульд орсон, нийслэлд шилжиж ирэхдээ 77 дугаар сургуульд элссэн. 1987 онд 10 дугаар ангиа дүүргэсэн.<ref> https://www.polit.mn/a/104421 Шинэчлэгч </ref> УИХ-ын сонгуульд Баянхонгор аймгийн 7 дугаар тойргоос дэвшин ялалт байгуулж байсан. == Ном бүтээл == 1994–2025 онд төр, эдийн засаг, ардчиллын сэдвээр 15 гаруй ном, орчуулгын бүтээл туурвисан.<ref>{{Cite web |date=2025-12-20 |title=Монгол Улсын Ерөнхий сайдын намтар |url=https://mongolia.gov.mn/page/3 |access-date=2025-12-20 |website=mongolia.gov.mn |language=mn}}</ref> Тэдгээрээс дурдвал: * Гадаад худалдааны санхүүжилт”. 1995 он * “Арилжааны банкны санхүүгийн менежмент”. 1995 он * “[[Үндэстэн дамнасан корпораци|Корпорацийн]] санхүү” гарын авлага. 1994 он * “Мөнгөний үнэ цэнэ” гарын авлага. 1994 он * “Хөдөө аж ахуйн шинэчлэлийн санхүүжилтийн механизм”. 2003 он * “Хөдөө аж ахуйн банкны бүтцийн өөрчлөлтийн төлөвлөгөө”. 2003 он * "Үндсэн хууль ба зөвлөлдөх ардчилал”. 2015 он * “Зөвлөлдөх ардчилал-хөгжлийн гарц”.<ref>https://catalog.must.edu.mn/bib/55128</ref> 2015 он * Жэймс Фишкин. “Хүмүүс үзэл бодлоо илэрхийлэхүй: Зөвлөлдөх ардчилал ба олон нийтийн хэлэлцүүлэг”. Орчуулга. 2015 он<ref>https://eguur.mn/589976/</ref> <ref>https://ikon.mn/n/kwt</ref> * “Нэг Монгол-Нэг зүгт. Хөгжил бол цэгцрэх хөдөлгөөн”.<ref>https://news.mn/r/2118716/</ref> 2016 он {{Quotation|"Улс төрд удаан хутгалдлаа, цаашдаа ямар нэгэн байдлаар вакуум орчинд орох нь гарцаагүй. Тиймээс Монголын нийгэм, төр засгийн байдлыг хөндлөнгөөс нэг ажиглаад судалгаа хийгээд үзье гэж бодсон юм. Ер нь Америкийн болоод дэлхийн ардчилал хөгжсөн орнуудын туршлагаас харахад, улс төрд хэтэрхий удаан ажилласан хүн тодорхой хугацааны дараа түр чөлөө авч олон улсын судалгааны төвүүдэд очиж ажилладаг байдал анзаарагддаг. Ялангуяа над шиг гадаад харилцааны чиглэлээр ажиллаж байсан хүмүүс хуримтлуулсан туршлагаа мэдлэгтэй хослуулах нь чухал гэдгийг мэдэрсэн". ''Стэнфордын их сургуулийн зочин судлаач Г.Занданшатар'' <ref>{{Cite web |url=http://dnn.mn/%D0%B3%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D0%B2%D1%8B%D0%BD-%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80-%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D0%BD-%D0%B0%D1%80%D0%B4-%D1%82%D2%AF%D0%BC%D1%8D%D0%BD-%D1%82%D3%A9%D1%80%D0%B4%D3%A9%D3%A9-%D0%B8%D1%82%D0%B3%D1%8D%D1%85-%D0%B8%D1%82%D0%B3%D1%8D%D0%BB%D1%8D%D1%8D-%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B6%D1%8D%D1%8D-%D1%8D%D0%BD%D1%8D-%D0%B1%D0%BE%D0%BB-%D0%BC%D0%B0%D1%88-%D1%82%D0%BE%D0%BC-%D1%8D%D0%BC%D0%B3%D1%8D%D0%BD%D1%8D%D0%BB/ |title=Archive copy |access-date=2016-02-26 |archive-date=2016-12-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161220082144/http://dnn.mn/%D0%B3%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D0%B2%D1%8B%D0%BD-%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80-%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D0%BD-%D0%B0%D1%80%D0%B4-%D1%82%D2%AF%D0%BC%D1%8D%D0%BD-%D1%82%D3%A9%D1%80%D0%B4%D3%A9%D3%A9-%D0%B8%D1%82%D0%B3%D1%8D%D1%85-%D0%B8%D1%82%D0%B3%D1%8D%D0%BB%D1%8D%D1%8D-%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B6%D1%8D%D1%8D-%D1%8D%D0%BD%D1%8D-%D0%B1%D0%BE%D0%BB-%D0%BC%D0%B0%D1%88-%D1%82%D0%BE%D0%BC-%D1%8D%D0%BC%D0%B3%D1%8D%D0%BD%D1%8D%D0%BB/ |url-status=dead }}</ref>}} {{Quotation|"Монгол Улсын Үндсэн хуульд... иргэдийн оролцоон дээр тулгуурласан тогтолцоог орон нутгийн бүтцэд байлгана гэсэн санааг тусгаж өгсөн. Гэвч харамсалтай нь өнөөдрийг хүртэл орон нутгийн өөрөө удирдах байгууллагуудад улс төрийн оролцоо, намуудын оролцоотой төлөөллийн байгууллыг бий болгосоор ирсэн. Тиймээс бид иргэдийн төлөөллийн байгууллагаар орон нутгийн үйл ажиллагааг яаж удирдуулах вэ гэж эрэл хайгуул хийсний үр дүнд “Зөвлөлдөх ардчилал”-ын аргачлалыг сонгон авсан юм. Цаашид Улаанбаатар хотод хэрэгжүүлэх төсөл хөтөлбөр, бүтээн байгуулалтынхаа ажилд шаардагдах хөрөнгө, хэрэгцээ, зураг төсөл, газрын байршлыг хүртэл иргэдэд мэдээлж, тэднээр тодорхойлуулдаг болохоор ажиллаж байна". ''Улаанбаатар хотын захирагч Э.Бат-Үүл'' <ref>{{Cite web |url=http://mglradio.com/home/?mid=fastnews&page=11&document_srl=54271 |title=Archive copy |access-date=2016-02-26 |archive-date=2016-12-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161220030923/http://mglradio.com/home/?mid=fastnews&page=11&document_srl=54271 |url-status=dead }}</ref>}} {{Quotation|“Зөвлөлдөх ардчиллын гол санаа болсон, асуудлыг зөвлөлдөж, учрыг нь олж хужрыг нь тунгааж дэнсэлдэг, ил тод, нээлттэй ардчиллын шинэ хэлбэр Монголд нэвтэрвэл манай эдийн засагт асар их хурд, үр дүн авчрах нь тодорхой юм байна”.''"Mongolian Economy" сэтгүүлийн эрхлэгч Д.Бэхбаяр'' <ref>{{Cite web |url=http://mongolianeconomy.mn/mn/i/8490 |title=Archive copy |access-date=2016-02-26 |archive-date=2016-05-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160518071641/http://mongolianeconomy.mn/mn/i/8490 |url-status=dead }}</ref>}}<br /> ==Эшлэл== * Монголын хөгжилд [[Оюутолгой]], [[Тавантолгой]] чухал. Гэхдээ монгол толгой бүүр чухал. * [[Ардчилал]] гэдэг нь ардын засаг гэсэн үг. Ардын засаг гэдэг нь төрийн бүх эрх ард түмний мэдэлд гэсэн үг. * Зүү олохын тулд тэмтрэх хэрэгтэй. Зөвийг олохын тулд зөвлөлдөх хэрэгтэй. * Хөгжлийн амин сүнс нь зөв ардчилал, уураг тархи нь ухаалаг төр, бие махбод нь ардын таван засаглал. <ref> http://www.ikon.mn/n/oas ikon.mn сайтын “Leaderships forum” буланд өгсөн ярилцлагаас. </ref> * Улс төрийн нам улс орноо хөгжүүлэх уураг тархи нь байх учиртай.<ref>{{Webarchiv|url=http://politics.news.mn/content/236270.shtml |wayback=20160228180101 |text=Archive copy |archiv-bot=2023-10-06 05:56:11 InternetArchiveBot }} “Улс орны тархи нь нам байх учиртай” нийтлэлээс.</ref> * Монгол нь Оросын төрт ёсны эх, [[Хятад]]ын бүтээн байгуулалтын эцэг мөн. * Дарга төвтэй намаас гишүүд төвтэй нам руу, олон нийтийн намаас мөрийн хөтөлбөрийн нам болох нь намын шинэчлэлийн эх сурвалж.<ref>{{Cite web |url=http://politics.news.mn/content/236270.shtml |title=Archive copy |access-date=2016-02-26 |archive-date=2016-02-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160228180101/http://politics.news.mn/content/236270.shtml |url-status=dead }}</ref> * Худал, хулгай, хуйвалдааны замаар зорилгодоо хүрэх нь миний зарчим биш. Албан тушаалын төлөө журмын нөхдөө гүтгэж, хэлээгүйг хэлсэн мэт, хийгээгүйг хийсэн мэт ярьж, УИХ, Засгийн газар, нийгмээ, намаа талцуулж байгаа нь төрийн хүнд байх ёс зүй, мөн чанар огтхон ч биш.<ref>https://duuren.life/post/11942 Маргааш болох МАН-ын Бага хурлын өмнө Монгол улсын Ерөнхий сайд Г.Занданшатарын "Фэйсбүүк" хуудсаараа ийн мэдэгдлээ. 2025.09.26</ref> * Авлига, нүүрсний хулгайг хаацайлсан эв нэгдэл гэж байх учиргүй.<ref>https://duuren.life/post/11980 Үүсээд буй нөхцөл байдалтай холбогдуулан Төрийн ордонд Ерөнхий сайд Г.Занданшатарын хийсэн мэдэгдэл. 2025.09.30</ref> ==Холбоос== * Монгол Улсын Засгийн газар https://mongolia.gov.mn/ * Монгол Ардын Нам [https://web.archive.org/web/20210328135210/http://www.nam.mn/ http://www.nam.mn/] * Стэнфордын их сургуулийн Ардчилал, хөгжил, хуулийн засаглалын хүрээлэн http://cddrl.fsi.stanford.edu/ * Стэнфордын их сургуулийн Зөвлөлдөх ардчиллын хүрээлэн https://deliberation.stanford.edu/ ==Эх сурвалж== {{reflist}}{{Монгол Улсын Ерөнхий Сайд}}{{Улсын Их Хурлын дарга}} {{Монгол Улсын Гадаад хэргийн сайд}} {{DEFAULTSORT:Занданшатар, Гомбожавын}} [[Ангилал:1970 онд төрсөн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:Баацагааны хүн]] [[Ангилал:Эрхүүгийн Улсын Их Сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Монголын эдийн засагч]] [[Ангилал:Монгол Ардын Намын гишүүн]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн]] [[Ангилал:Монголын гадаад хэргийн сайд]] [[Ангилал:Монголын худалдаа хөгжлийн сайд]] [[Ангилал:Монголын засгийн газрын хэрэг эрхлэх газрын дарга]] [[Ангилал:УИХ-ын дарга]] [[Ангилал:Монголын шатрын холбооны ерөнхийлөгч]] [[Ангилал:Алтан гадас одон шагналтан]] [[Ангилал:Цэцэн Ярослав вангийн одон шагналтан (3-р зэрэг)]] t9pwcfyryc599rfkkfoufo82qtpryhr 851577 851576 2026-03-28T01:43:47Z Megzer 20491 851577 wikitext text/x-wiki {{Төрийн зүтгэлтэн |зураг = Gombojavyn Zandanshatar (2025).jpg |тайлбар = Ерөнхий сайд Г.Занданшатар 2025 онд |алба1 = {{flagicon|Монгол}} 34 дэх [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд]] |ээлж1 = 2025 оны 6-р сарын 13 - 2026 оны 3-р сарын 27 |өмнөх1 = [[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]] |дараах1 = |алба2 = {{flagicon|Монгол}} [[Монгол]] [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] дарга |ээлж2 = 2019.02 сар-2024.07 сар |өмнөх2 = [[Миеэгомбын Энхболд]] |дараах2 = [[Дашзэгвийн Амарбаясгалан]] |алба3 = {{flagicon|Монгол}} Монгол Улсын сайд, [[Монгол Улсын Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газар|Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын]] дарга |ээлж3 = 2017-2019.02.01 |өмнөх3 = [[Жамъянгийн Мөнхбат]] |дараах3 = [[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]] |алба4 = {{flagicon|Монгол}} [[Монгол]] [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] гишүүн |ээлж4 = 2004-2012<br>2016-2024 |алба5 = {{flagicon|Монгол}} [[Гадаад харилцааны яам (Монгол)|Гадаад харилцааны сайд]] |ээлж5 = 2009.11 сар-2012.08 сар |өмнөх5 = [[Сүхбаатарын Батболд]] |дараах5 = [[Лувсанвандангийн Болд]] |алба6 = [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Намын]] Ерөнхий нарийн бичгийн дарга |ээлж6 = 2012.07 сар-2013.11 сар |өмнөх6 = [[Ухнаагийн Хүрэлсүх]] |дараах6 = Жамъянгийн Мөнхбат |төрсөногноо = {{bda|1970|3|8}} |төрсөнгазар = [[Баянхонгор]] [[аймаг]], [[Баацагаан сум]] |улсорон = {{MGL3}} |намэвсэл = [[Монгол Ардын Нам]] |сургууль = ОХУ-ын Эрхүү хотын Улс ардын аж ахуйн дээд сургууль |гэрбүл = Эхнэр Ганбаярын Отгонгэрэл<br>Дөрвөн хүүхэдтэй |website = [http://www.zandanshatar.com www.zandanshatar.com] |гарынүсэг=[[File:УИХ-ын дарга гарын үсэг.png|100px]]}}'''Гомбожавын Занданшатар''' ([[1970 он]]ы 3 дугаар сарын 8-нд [[:en:Baatsagaan|Баацагаан сум]], [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор аймагт]] төрсөн) нь улс төрч, [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|Монгол Улсын Ерөнхий сайд]]. Өмнө нь Гадаад харилцааны сайд, [[УИХ]]-ын дарга, Ерөнхийлөгчийн Тамгын газрын даргаар ажиллаж байсан, УИХ-д дөрвөн удаа сонгогдсон. [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Намын]] Удирдах зөвлөлийн гишүүн, Бага хурлын гишүүн. 2025 оны 6 дугаар сарын 13-ны өдөр [[Монгол|Монгол Улсын]] 34 дэх Ерөнхий сайдаар томилогдсон.<ref>https://ikon.mn/n/3fgr Монгол улсын 34 дэх Ерөнхий сайдаар Г.Занданшатар томилогдлоо. 2025.06.13</ref> Занданшатар сайдын өөрийнхөө хүсэлтээр огцрох асуудлыг 2026 оны 3-р сарын 27-ний өдрийн хуралдаанаар УИХ-ын 73 гишүүдийн ирцтэй хуралдаж, огцоруулахыг 74 хувь нь дэмжиж огцоруулав.<ref name=":0">{{Cite web |last=iKon.mn |first=Н. Эрхбаяр |date=2026-03-27 |title=Г.Занданшатар Монголын орчин үеийн түүхэнд хамгийн богино хугацаанд ажилласан дөрөв дэх Ерөнхий сайд боллоо |url=https://ikon.mn/n/3mdj |access-date=2026-03-28 |website=ikon.mn |language=en}}</ref> == Намтар == === Эцэг эх === [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён хан аймгийн]] Цогтой гүн Дашдоржийн хошууны (одоогийн Баянхонгор аймгийн [[Галуут сум]], 1923 оноос Баянхонгор хайрхан уулын хошуу, 1931-1957 онд Баянхонгор сум<ref>https://www.touristinfocenter.mn/cate13_more.aspx?ItemID=155</ref>) нутаг Уутын голоор нутагтай Дүгэржав хэмээх язгуурын [[тайж]] хүн байжээ. Түүний хүү Сумгарьд тайж нь Дүгэржавын ганц хүү бөгөөд Норов хэмээх хүүтэй байв. Норов тайжийн хүү Дамдинжавын Гомбожав нь Г.Занданшатарын аав юм. Д.Гомбожавыг 3 настай байхад эцэг Норов тайж нас барснаар, ойрын төрөл Ундарын Дамдинжав хэмээх хүнд үрчлэгдсэн байна.<ref>https://www.ulsturch.mn/a/44339</ref> Д.Гомбожав 1933 онд төрсөн бөгөөд сумандаа адуучнаар ажиллаж байгаад 1953 онд цэргийн албанд татагджээ. Тэрбээр бага залуудаа ухаан сэргэлэн, хөдөлмөрч, адуунд эртэй, морь уургалах, эмнэг булгиулах, хурдан морь таних, уях эрдмийг төгс эзэмшсэн хүн байсан гэдэг. Цэргийн албаа хааж ирээд 1956 оноос [[Галуут сум|Галуут сумандаа]] багийн тоо бүртгэгч, “Галуут” [[Нэгдэл|нэгдлийн]] ня-бо, баг, бригадын дарга, 1962 оноос “Коммунизмын төлөө” нэгдлийн орлогч дарга зэрэг албыг хашиж байгаад 1965-1967 онд удирдах ажилтны 2 жилийн дээд курс дүүргээд ирэхэд нь [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор аймгийн]] [[Баацагаан сум|Баацагаан суманд]] сум-нэгдлийн даргаар томилсон байна.<ref>https://www.youtube.com/watch?v=u_yheu9linc</ref> Тэрбээр энд ажиллах хугацаандаа тус сумын “Чойбалсангийн зам” нэгдлийг улсын тэргүүний нэгдлийн хэмжээнд хүргэсэн юм. Д.Гомбожав 1972-1976 онд тухайн үеийн [[Удирдлагын Академи|Намын дээд сургуульд]] суралцан дүүргэж, дээд боловсрол эзэмшсэн байна. Улмаар [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор аймгийн]] [[Өлзийт сум (Баянхонгор)|Өлзийт суманд]] сум-нэгдлийн даргаар томилогдож, 1982 он хүртэл ажиллахдаа тус сум-нэгдлийг аж ахуй, зохион байгуулалтын хувьд бэхжүүлэн, олон шинэ санаачилга гарган, амжилттай хэрэгжүүлснээр аймаг, улсын тэргүүлэх хамт олон болгосон байна.<ref>https://www.youtube.com/watch?v=u_yheu9linc</ref> 1982 онд МАХН-ын Төв Хорооны шийдвэрээр түүнийг [[Атрын аян|Атрын II аянаар]] байгуулагдсан, [[Хэнтий аймаг|Хэнтий аймгийн]] Чандганы сангийн аж ахуйн даргаар томилжээ. Тэрбээр шинэ тутам аж ахуйг богино хугацаанд хөл дээр нь босгон, улс ардын аж ахуй, соёлыг хөгжүүлэх төлөвлөгөөт зорилтуудыг амжилттай ханган биелүүлж, улсын хэмжээнд хамгийн их ургац хураасан САА-гаар удаа дараа шалгарч байв. Д.Гомбожав МАХН-ын XVI, XVII, XVIII, XIX, XX их хурлуудад төлөөлөгчөөр, [[Ардын Их Хурал|Ардын Их Хурлын]] депутатаар 4 удаа сонгогдсон, 1992 онд ардчилсан, шинэ [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|Үндсэн хуулийг]] батлалцсан хүн юм.<ref>https://www.youtube.com/watch?v=u_yheu9linc</ref> Монгол Улсын хөдөө аж ахуй, газар тариалангийн салбарт олон жил үр бүтээлтэй ажилласныг нь үнэлэн Дамдинжавын Гомбожавт 1991 онд [[Монгол улсын хөдөлмөрийн баатар|Монгол Улсын Хөдөлмөрийн баатар]] цол олгожээ.<ref>https://www.ulsturch.mn/a/51545</ref> Г.Занданшатарын ээж О.Дашзэвэг нь Баянхонгор хайрхан уулын хошууны (одоогийн Баянхонгор аймгийн [[Галуут сум]]) Уутын голоор нутагтай, Оросоо хэмээх хүний ууган охин болж, 1937 онд төржээ.<ref>https://www.ulsturch.mn/a/44339 </ref> О.Дашзэвэг нь Баянхонгор аймгийн Галуут, Баацагаан, Өлзийт зэрэг сумын хүн эмнэлэг, цэцэрлэгт ажиллаж байсан байна.<ref>https://zandanshatar.parliament.mn/nn/62372/</ref> Ардын сурган хүмүүжүүлэх ухааны уламжлалт дэг ёсыг сайн эзэмшсэн, Буддын гүн ухааны мэдлэгтэй, монгол ардын үлгэр, тууль сайн мэддэг, [[Жангар|“Жангар”]] тууль, “Молон тойны намтар”, “Чойжид дагинын тууж”, “Оюун түлхүүр” зэрэг сургаалын зохиолуудыг хүүхдүүддээ цээжээр хэлж өгдөг хүн байжээ.<ref>https://zandanshatar.parliament.mn/nn/62372/</ref> Д.Гомбожав, О.Дашзэвэг нар 1958 онд ханилан сууж, зургаан хүүхэд төрүүлж өсгөсний 5 дахь нь Занданшатар юм.<ref>https://zandanshatar.parliament.mn/nn/62372/</ref> === Бага нас === Г.Занданшатар 1970 оны гуравдугаар сарын 8-нд [[Баацагаан сум|Баянхонгор аймгийн Баацагаан сумын]] эмнэлэгт төржээ.<ref>{{Cite web |title=Бага нас |url=https://zandanshatar.parliament.mn/nn/41348/ |access-date=2025-12-21 |website=Parliament.mn - Монгол Улсын Их Хурал |language=mn-MN}}</ref> Тухайн үед аав Д.Гомбожав нь тус суманд сум-нэгдлийн даргаар ажиллаж байв.<ref>https://www.24tsag.mn/a/169617</ref> Занданшатар гэдэг нэрийг эх барьж авсан эмч Ёндонцоо нь ном харж байгаад өгсөн гэдэг.<ref>https://www.24tsag.mn/a/169617</ref> Гэрийн эзэн [[Удирдлагын Академи|Намын дээд сургуульд]] суралцах болсон тул тэднийх 1972 онд [[Улаанбаатар|Улаанбаатарт]] нүүж иржээ.<ref>https://www.24tsag.mn/a/169617</ref> Эцэг Д.Гомбожав нь [[Шатар|шатарт]] хорхойтой, Намын дээд сургуулийн сум-нэгдлийн дарга нар голдуу оюутнууд тэднийд ирж шатар тоглох нь олон тул Занданшатар хүү тэдний тоглохыг харсаар 4 настайдаа өөрөө шатар нүүж сурчээ.<ref>https://www.24tsag.mn/a/169617</ref> Д.Гомбожав 1976 онд сургуулиа төгсөж, Баянхонгор аймгийн [[Өлзийт сум (Баянхонгор)|Өлзийт суманд]] сум-нэгдлийн даргаар томилогдсон тул Г.Занданшатар 1977 онд тус сумын дунд сургуулийн нэгдүгээр ангид оржээ. Сургуульд тэрбээр сурлага сайтай, урлаг, спортод идэвх сонирхолтой, шүлэг уншдаг, бөхийн спортоор хичээллэдэг байсан байна.<ref>https://www.24tsag.mn/a/169617</ref> 1982 онд нийслэлийн 10 жилийн 77 дугаар дунд сургуульд шилжин суралцаж, 1987 онд "Онц" дүнтэй төгсчээ.<ref>https://www.24tsag.mn/a/169617</ref> ==Гэр бүл== Г.Занданшатарын гэргийг Ганбаярын Отгонгэрэл гэдэг. [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] [[Дөрвөлжин сум]]ын уугуул. 1974 онд төрсөн. Зургаан хүүхэдтэй айлын тав дахь нь. Г.Занданшатарыг тухайн үеийн Зах зээлийн коллеж буюу одоогийн [[Худалдаа Үйлдвэрлэлийн Дээд Сургууль|Худалдаа үйлдвэрлэлийн дээд сургуульд]] багшилж байхад нь танилцаж, 1992 онд гэр бүл болжээ.<ref>https://zandanshatar.parliament.mn/nn/62375/</ref> Г.Отгонгэрэл нь санхүүч мэргэжилтэй, [[Их Британи|Их Британи, Умард Ирландын Нэгдсэн Вант Улсын]] [[Бирмингемийн их сургууль|Бирмингэмийн их сургуульд]] бизнесийн удирдлагын магистрын зэрэг хамгаалсан. Тэд хоёр хүү, хоёр охинтой.<ref>https://zandanshatar.parliament.mn/nn/62375/</ref> ==Боловсрол== - 1977-1987 онд Баянхонгор аймгийн Өлзийт сумын дунд сургууль, Улаанбаатар хотын 10 жилийн 77 дугаар дунд сургуульд суралцаж төгссөн.<ref>{{Cite web |title=Бага нас |url=https://zandanshatar.parliament.mn/nn/41348/ |access-date=2025-12-21 |website=Parliament.mn - Монгол Улсын Их Хурал |language=mn-MN}}</ref> - 1987-1992 онд ОХУ-ын [[Эрхүү]]гийн Улс ардын аж ахуйн дээд сургуульд суралцаж, санхүүч-эдийн засагч мэргэжил эзэмшсэн.<ref>{{Cite web |title=Монгол Улсын 34 дэх Ерөнхий сайдаар Г.Занданшатарыг томиллоо |url=https://www.parliament.mn/nn/75028/ |access-date=2025-12-21 |website=Parliament.mn - Монгол Улсын Их Хурал |language=mn-MN}}</ref> - [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Энэтхэг]], [[Өмнөд Солонгос]], [[Швед]], [[Нидерланд]] улсуудад банк, санхүү, бизнесийн удирдлагын чиглэлээр сургалт дүүргэсэн. Эдийн засгийн ухааны магистр.<ref>{{Cite web |title=Монгол Улсын 34 дэх Ерөнхий сайдаар Г.Занданшатарыг томиллоо |url=https://www.parliament.mn/nn/75028/ |access-date=2025-12-21 |website=Parliament.mn - Монгол Улсын Их Хурал |language=mn-MN}}</ref> ==Ажилласан байдал== * 1992-1995 онд Зах зээлийн коллеж буюу одоогийн [[Худалдаа Үйлдвэрлэлийн Дээд Сургууль|Худалдаа үйлдвэрлэлийн дээд сургуульд]] багш, судлаач.<ref>https://www.uih.mn/zandanshatar </ref> * 1995-1998 онд [[ХААН Банк|Хөдөө аж ахуйн банкинд]] эдийн засагч, хэлтэс, газрын захирал.<ref>https://www.uih.mn/zandanshatar </ref> * 1998-2000 онд [[Монголбанк|Монголбанкны]] Сургалтын төвийн менежер, Хөдөө аж ахуйн банкинд Монголбанкны бүрэн эрхт төлөөлөгч.<ref>https://www.uih.mn/zandanshatar </ref> * 2000-2003 онд ХААН банкны дэд захирал.<ref>https://www.uih.mn/zandanshatar </ref> * 2003-2004 онд Монгол Улсын Хүнс, хөдөө аж ахуйн дэд сайд.<ref>https://www.uih.mn/zandanshatar </ref> * 2004-2012 онд Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн.<ref>{{Cite web |date=2025-12-20 |title=Монгол Улсын Ерөнхий сайдын намтар |url=https://mongolia.gov.mn/page/3 |access-date=2025-12-20 |website=mongolia.gov.mn |language=mn}}</ref> * 2009-2012 онд Монгол Улсын Гадаад харилцааны сайд.<ref>{{Cite web |date=2025-12-20 |title=Монгол Улсын Ерөнхий сайдын намтар |url=https://mongolia.gov.mn/page/3 |access-date=2025-12-20 |website=mongolia.gov.mn |language=mn}}</ref> * 2012-2013 онд Монгол Ардын Намын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга. * 2013-2015 онд АНУ-ын [[Стэнфордын Их Сургууль|Стэнфордын их сургуулийн]] Хөгжил, ардчилал, хуулийн засаглалын хүрээлэнд судлаач. * 2016 оноос Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн. * 2017-2019 онд Монгол Улсын Засгийн газрын гишүүн, Монгол Улсын сайд, Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын дарга.<ref>{{Cite web |title=Улс төр |url=https://ikon.mn/l/1/oy3y3c/ozp16o?ppagesize= |access-date=2025-12-20 |website=ikon.mn |language=en}}</ref> * 2019 оноос Монгол Улсын Их Хурлын дарга. * 2024 оны 7 дугаар сараас 2025 оны 6 дугаар сарын 13 хүртэл Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн Тамгын газрын дарга. * 2025 оны 6 дугаар сарын 13<ref name=":1" />-2026 оны 3 дугаар сарын 27<ref name=":0" /> хүртэл Монгол Улсын Ерөнхий сайд. ===Зах зээлийн онолыг Монголд === 1992 онд 22 настайдаа [[Орос|ОХУ-д]] дээд сургууль төгсөж ирээд, хуучнаар Худалдааны техникум буюу тухайн үед Зах зээлийн коллеж хэмээх шинэ нэртэй болоод байсан, өдгөөгийн Худалдаа, үйлдвэрлэлийн дээд сургуульд багшаар ажиллаж эхэлжээ. Монгол Улс зах зээлийн цоо шинэ замыг дөнгөж сонгон шинэ нийгэмд хөл тавьсан тэр үед [[Зах зээлийн эдийн засаг|зах зээл]] гэж чухам юу болох, онол, арга зүй нь ямар байдгийг Монголд мэддэг хүн цөөн байв. Г.Занданшатар ийм цаг үед Зах зээлийн коллежид зах зээлийн эдийн засгийн сурах бичиг, гарын авлагуудыг орчуулан түгээж, заах арга зүйг нь боловсруулан туршиж, нэг ёсондоо зах зээлийн онолыг Монголд нэвтрүүлэхийг чармайж байжээ. Энд ажиллах хугацаандаа тэрбээр “Чөлөөт сэтгэгчдийн клуб” байгуулж, нэр хүндтэй улстөрч, эдийн засагчдыг урьж лекц уншуулж байсан нь тухайн үедээ ихээхэн сонирхолтой, өгөөжтэй арга хэмжээ болж байв.<ref name=":1">https://www.24tsag.mn/a/169617 Зэрэг нэмж байгаа Г.Занданшатар. 2019.02.01</ref> ===Банкны сэргээн босголт, бүтцийн өөрчлөлт=== 1996 онд багшийн ажлаас банк санхүүгийн салбарт шилжиж, Монголбанк, Хөдөө аж ахуйн банкинд ажиллажээ. Арилжааны олон банк байгуулагдсан ч жижиг зах зээл дээр хүч тарамдаж, чөлөөт өрсөлдөөний зарчмаар хэрхэн ажиллах арга эвээ ололгүй эхнээсээ дампуурч эхлэв. Тэдгээрийн нэг нь Монголын бараг хамгийн том банкны нэг Хөдөө аж ахуйн банк байсан юм. Хот, хөдөөд хамгийн олон салбартай энэ банк үйл ажиллагаа доголдсоны улмаас Монгол Улс төрийн албан хаагчдынхаа цалинг тавьж чадахгүйд хүрч, цалингаа хүлээсэн хүмүүс хэдэн сараар хүлээж, эцэст нь цалингийн оронд гурил, будаа авч байв. Засгийн газар банкийг дампуурлаас аврах үүргийг залуу санхүүч Г.Занданшатарт ногдуулав. Тэрбээр Монголбанкны бүрэн эрхт төлөөлөгчөөр томилогдсон бөгөөд тус банкинд бүтцийн өөрчлөлт хийх төслийг хэрэгжүүлж, улмаар дэд захирлаар ажиллан зорилгоо амжилттай биелүүлсэн.<ref>https://www.24tsag.mn/a/169617 </ref> Одоогийн ХААН банк хэмээх нэрийг тэрбээр өгсөн бөгөөд дотроо эвийн хоёр загастай, дөрвөн дэлбээт, гүн ногоон өнгөт одоогийн лого буюу таних тэмдэг нь түүний санаачилга байв. ХААН гэсэн нэр Хөдөө аж ахуйн гэсэн нэрийн товчлол мэт санагдаж болох ч яваандаа Монголын хамгийн том банк болно, басхүү банкны харилцагч бол хаан гэсэн хос утгыг бэлгэдэн тэрбээр ийм лого санаачилсан гэдэг. ХААН банк өдгөө Монгол Улсад хамгийн олон салбартай, хүчирхэг банк болжээ. ==Улс төрд== 1998 онд [[Монгол Ардын Нам|МАХН]]-д элсэж, 2004, 2008, 2016, 2020 онд [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор]] аймгаас УИХ-ын гишүүнээр сонгогджээ. Парламентын гишүүнээр сонгогдсон 4 бүрэн эрхийн хугацаандаа тэрбээр УИХ-ын Төсвийн зарлагын дэд хорооны дарга, УИХ дахь МАН-ын бүлгийн дэд дарга, [[Гадаад харилцааны яам (Монгол)|Гадаад харилцааны]] сайд, Монгол Улсын сайд, [[Монгол улсын Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газар|Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын]] дарга, [[Улсын Их Хурал|Монгол Улсын Их Хурлын]] даргаар ажилласан байна. Банк, санхүү, татвар, хяналт шалгалт, зөвлөлдөх ардчилал, ард түмний Үндсэн хуулиар олгосон засаглах эрхийг хангах зэрэг чиглэлээр 30 гаруй томоохон хууль санаачлан батлуулсан. 2012-2013 онд МАН-ын Ерөнхий нарийн бичгийн даргаар ажиллаж байв. МАН-ын Удирдах зөвлөлийн гишүүн, Бага хурлын гишүүн. ===Газар тариаланг сэргээх бодлого=== Г.Занданшатарыг 2003 онд Хөдөө аж ахуйн дэд сайдаар томилогдон ажиллах үед нь Монголын газар тариалангийн салбар ноцтой хямарч, зогсонги байдалд ороод байв. Техникийн шинэчлэл зогсож, тариалангийн талбай зэрлэгтээ баригдан атаршиж, Монголд гурилын хомсдол үүссэний улмаас импортын гурил гол хэрэглээ болоод байв. Тэр цагт "Монголд тариа тарих хэрэггүй. Хойно, өмнө, хажууханд тариалангийн аварга том улс орон байхад идэх гурилаа тэндээс авахад л болно" гэсэн үзэл баримтлал дэвшүүлж явсан төрийн түшээд ч бий. Ийм үед алдаатай уг бодлогыг үндсээр нь өөрчилж, хөдөө аж ахуй, түүний дотор тариалангийн салбарыг аврахын тулд "Хөдөө аж ахуйн талаар төрөөс баримтлах бодлогын баримт бичиг"-ийг УИХ-аар батлуулж<ref> https://legalinfo.mn/mn/detail?lawId=6589</ref>, улмаар Атрын III аяныг санаачлагчдын нэг болжээ. ===МАСЗХ-г НАМЗХ болгоход оролцов=== Тэрбээр 2005-2010 онд МАН-ын дэргэдэх залуучуудын байгууллага болох Монголын ардчилсан социалист залуучуудын холбоо (МАСЗХ)-ны Удирдах зөвлөлийн гишүүн, Дэд ерөнхийлөгч, Ерөнхийлөгчөөр ажиллаж байсан<ref>{{Cite web |date=2025-12-20 |title=Монгол Улсын Ерөнхий сайдын намтар |url=https://mongolia.gov.mn/page/3 |access-date=2025-12-20 |website=mongolia.gov.mn |language=mn}}</ref> бөгөөд тус холбоог өөрчлөх, үзэл баримтлалыг шинэчлэх ажлыг хамтран гүйцэтгэж зорилго, чиглэл, үйл ажиллагааны хувьд шинэ Нийгмийн ардчилал-Монголын залуучуудын холбоо (НАМЗХ)-г үүсгэн байгуулалцжээ. <ref>{{Cite web |last=gogo.mn |title=Нийгмийн ардчилал, Монголын залуучуудын холбооны ерөнхийлөгчөөр Л.Оюун-Эрдэнэ сонгогдлоо |url=https://gogo.mn/r/76274 |access-date=2025-12-20 |website=gogo.mn |language=mn}}</ref> ===Гадаад бодлогын шинэ үзэл баримтлал=== [[Файл:With Hillary Clinton.jpg|left|thumb|АНУ-ын 67 дахь Төрийн Нарийн Бичгийн Дарга [[Хиллари Клинтон|Хиллари Клинтоны]] хамт]]Г.Занданшатар 2011 онд Гадаад харилцааны сайдаар ажиллаж байхдаа Монгол Улсын Гадаад бодлогын үзэл баримтлалыг боловсруулан батлуулсан нь<ref>{{Cite web |last=gogo.mn |title=Гадаад бодлогын үзэл баримтлалын тухай тогтоолын төсөл өргөн барив |url=https://gogo.mn/r/81681 |access-date=2025-12-20 |website=gogo.mn |language=mn}}</ref> Монгол Улс энхийг эрхэмлэсэн, нээлттэй, бие даасан, олон тулгуурт гадаад бодлого явуулах замаар аюулгүй байдал, тусгаар тогтнол, үндэсний язгуур ашиг сонирхлоо олон улсын эрх зүйн хүрээнд улс төр-дипломатын аргаар хангах тулгуур баримт бичиг болсон юм.<ref>{{Cite web |title=МОНГОЛ УЛСЫН ГАДААД БОДЛОГЫН ҮЗЭЛ БАРИМТЛАЛ |url=https://legalinfo.mn/ |access-date=2025-12-20 |website=Эрх зүйн мэдээллийн нэгдсэн систем |language=en}}</ref> 2011 онд Монгол Улс [[Ардчилсан орнуудын хамтын нийгэмлэг|Ардчилсан орнуудын хамтын нийгэмлэгийг]] хоёр жил даргалах хүндтэй үүргийг хүлээн авсан билээ. Түүнийг сайд байх үед Монгол Улсын Засгийн газар “Гадаад харилцааг эдийн засагжуулах хөтөлбөр”-ийг баталсан нь<ref>{{Cite web |last=gogo.mn |title=Монгол Улсын гадаад харилцааг эдийн засагжуулах хөтөлбөр батлана |url=https://gogo.mn/r/nve9y |access-date=2025-12-20 |website=gogo.mn |language=mn}}</ref> улс орны хөгжлийн тогтвортой өсөлтийг хангахад гадаад улс төр, эдийн засгийн дипломат үйл ажиллагааг чиглүүлэхэд томоохон түлхэц болсон. Мөн “Дипломат ажилтны сахилгын тусгай дүрэм”-ийг шинэчилж, гадаад харилцааны салбар, дипломат ажилтнуудын үйл ажиллагаанд ёс зүй, сахилга хариуцлагыг сахиулах шинэ жишиг тогтоосон юм.<ref>{{Cite web |last=gogo.mn |title=Хууль бус наймаа хийсэн дипломат ажилтан ажилгүй болно |url=https://gogo.mn/r/1j2e3 |access-date=2025-12-20 |website=gogo.mn |language=mn}}</ref> ===Хөгжлийн бодлогын суурийг тавив=== 2018 оноос Монгол Улсын сайд, Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын даргаар ажиллах үедээ “Гурван тулгуурт хөгжлийн бодлого” буюу төр, нийгэм, эдийн засгийн шинэчлэлийн бодлогыг гардан боловсруулж, батлуулсан. <ref>https://legalinfo.mn/mn/detail?lawId=13240</ref> Энэхүү хөгжлийн бодлогын баримт бичгийн үндсэн агуулга “Шинэ сэргэлтийн бодлого” урт хугацааны хөгжлийн бодлогын эх үндэс болсон бөгөөд Монгол Улсын Их Хурлыг Г.Занданшатар тэргүүлж байх үед буюу 2021 оны 12 дугаар сарын 30-ны өдөр 106 дугаар тогтоол батлагдсан юм.<ref>https://ikon.mn/n/2f97 УИХ: Шинэ сэргэлтийн бодлого батлах тухай тогоолын төслийг эцэслэн батлав.</ref> ==Улсын Их Хурлын дарга== [[Файл:G Zandanshatar.jpg|thumb|Монгол Улсын Их Хурлын дарга Г.Занданшатарын хөрөг зураг]] Монгол Улсын Их Хурлын найм дахь удаагийн сонгуулийн үр дүнгээр байгуулагдсан парламентын анхны чуулганаар буюу 2020 оны 6 дугаар сарын 20-нд Г.Занданшатарыг Монгол Улсын Их Хурлын даргаар сонгов.<ref>https://www.parliament.mn/nn/10787/ Улсын Их Хурлын гишүүн Гомбожавын Занданшатарыг Монгол Улсын Их Хурлын даргаар сонголоо </ref> Ингэснээр тэрбээр энэ албан тушаалд парламентын хоёр бүрэн эрхийн хугацаанд үргэлжлүүлэн ажилласан анхны хүн болсон юм. 2019 оны 2 дугаар сард анх сонгогдсоноос хойших Г.Занданшатар 5 жил шахмын хугацаанд УИХ-ыг орчин үеийн дэлхийн улс орнуудын парламентын жишигт нийцүүлэн шинэчлэл хийх зорилт дэвшүүлэн ажилласан. Энэ зорилтын хүрээнд түүний хэрэгжүүлсэн дөрвөн шинэчлэлийг онцолбол: ===Үндсэн хуулийн шинэчлэл=== 20 гаруй жил яригдаж, 3 парламент дамжин өрнөсөн, 4 төсөл өргөн баригдсан ч шийдэлд хүрч чадаагүй байсан Үндсэн хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах ажлыг амжилттай удирдаж хэрэгжүүлсэн. Энэ ажил УИХ дээр 3 жилийн турш өрнөж, нэмэлт, өөрчлөлтийн төсөл 2019 оны 6 дугаар сард Үндсэн хуулийн цэцэд<ref>{{Cite web |last=admin |title=Үндсэн хуульд оруулах нэмэлт, өөрчлөлтийн төслийг Үндсэн хуулийн цэцэд өргөн барив |url=https://conscourt.gov.mn/index.php/?p=4632 |access-date=2025-12-20 |language=mn-MN }}{{Dead link|date=Нэгдүгээр сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, улмаар парламентад өргөн баригдсанаас хойш УИХ 5 сарын турш завсарлагагүйгээр, тасралтгүй хэлэлцсэн юм. Ард иргэдээрээ хэлэлцүүлж, зөвлөлдөх санал асуулгыг Монголын түүхэнд анх удаа зохион байгуулж, төрийн болон иргэний нийгмийн байгууллага, улс төрийн намууд, эрдэмтэн судлаачдын санал бодлыг сонсож, нийгмийн зөвшилцлийг хангаж чадсанаар Үндсэн хуулийн нэмэлт, өөрчлөлт 2019 оны 11 дүгээр сарын 14-ний өдөр батлагдсан билээ.<ref>{{Cite web |title=Монгол Улсын Үндсэн хуульд оруулсан нэмэлт, өөрчлөлтийн уг эхийг Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Х.Баттулга ёсчлон баталгаажууллаа |url=https://www.parliament.mn/nn/9785/ |access-date=2025-12-20 |website=Parliament.mn - Монгол Улсын Их Хурал |language=mn-MN}}</ref> Нэмэлт, өөрчлөлт нь Үндсэн хуулийн 28.5 хувийг буюу 70 зүйлийн 19 зүйл, 36 заалтыг хөндсөн бөгөөд засаглалын хяналт-тэнцлийг хангаж, Засгийн газрын тогтвортой байдал, парламентын хариуцлагыг нэмэгдүүлэх, хараат бус шударга шүүхийг төлөвшүүлэх, нутгийн захиргааны бие даасан байдлыг бэхжүүлэх суурь зарчмын хүрээнд Үндсэн хуульд 2000 онд оруулсан долоон өөрчлөлтийг засаж сайжруулах; Байгалийн баялаг ард түмний мэдэлд байж, түүний үр өгөөжийн дийлэнх нь ард түмэнд ногдох; Монгол Улсын нийгэм-эдийн засгийг урт хугацаанд тогтвортой хөгжүүлэх, бодлогын уялдаа холбоо, залгамж чанар, нэгдмэл байдлыг хангах; Улс төрийн намууд улсын хэмжээнд бодлого дэвшүүлж ажиллах, үйл ажиллагааны үндсэн зарчим, санхүүгийн эх үүсвэр, зарцуулалт нь ил тод байх; Шүүхийн бие даасан, шүүгчийн хараат бус байдлыг хангах замаар иргэдийн шүүхэд итгэх итгэлийг нэмэгдүүлэх; Нутгийн өөрийн удирдлага, хот тосгоны эрх зүйн үндсийг боловсронгуй болгох зэрэг тогтолцооны шинэчлэлийн шинэ зохицуулалтууд туссан юм.<ref> https://www.parliament.mn/nn/10362/ </ref> Улмаар 2023 оны 5 дугаар сарын 31-ний өдөр Монгол Улсын Үндсэн хуульд оруулах бас нэгэн өөрчлөлтийг батлуулсан бөгөөд энэ өөрчлөлт нь парламентын төлөөллийн чадавхыг сайжруулах, ард түмний сонголтыг аль болох бүрэн дүүрэн баталгаажуулах, шударга сонгуулийн зарчмыг төлөвшүүлэхэд чиглэсэн байна.<ref>{{Cite web |last=News.MN |date=2023-05-31 |title=Монгол Улсын Үндсэн хуульд өөрчлөлт оруулж, баталлаа {{!}} News.MN |url=https://news.mn/r/2652241/ |access-date=2025-12-20 |website=News.MN - Мэдээллийн эх сурвалж |language=mn}}</ref> Үндсэн хуулийн шинэчлэлийн эдгээр нэмэлт, өөрчлөлтүүд ард түмний засаглах эрхийг хангах, төр цэгцэрч, засаглал тогтворжин, шударга ёс, эрүүл нийгэм төлөвших эрх зүйн үндсийг бэхжүүлсэн өөрчлөлт болсон гэж үздэг.<ref>{{Cite web |date=2025-09-24 |title=ШИНЭЧЛЭГЧ |url=https://www.ulsturch.mn/a/73286 |access-date=2025-12-20 |website=www.ulsturch.mn |language=en}}</ref> ===Парламентын хяналт шалгалтын шинэ тогтолцоо=== 2019 онд Үндсэн хуульд оруулсан нэмэлт, өөрчлөлтөөр Үндсэн хуулийн 28 дугаар зүйлийн 2 дахь хэсэгт “Хуулийн биелэлтийг хангахтай холбоотой нийтийн эрх ашгийг хөндсөн тодорхой асуудлаар Улсын Их Хурлын гишүүний дөрөвний нэгээс доошгүй нь хянан шалгах түр хороо байгуулах санал тавибал Улсын Их Хурал цөөнхийн төлөөллийг оролцуулан уг хороог байгуулна” гэж тусгасан.<ref>{{Cite web |title=МОНГОЛ УЛСЫН ИХ ХУРЛЫН ХЯНАЛТ ШАЛГАЛТЫН ТУХАЙ |url=https://legalinfo.mn/ |access-date=2025-12-20 |website=Эрх зүйн мэдээллийн нэгдсэн систем |language=en}}</ref> Энэхүү нэмэлт, өөрчлөлтийн үзэл баримтлалд нийцүүлэн Монгол Улсын Их Хурлын хяналт шалгалтын тухай хуулийг батлан хэрэгжүүлсэн нь парламентын хянан шалгах чиг үүргийг цоо шинэ шатанд гаргасан юм.<ref>{{Cite web |last=iSee.mn |title=Г.Занданшатар: Хяналт шалгалтын тухай анхдагч хуулийг баталж, парламентын хөгжлийн шинэ үе шатыг эхлүүллээ |url=http://isee.mn/n/30654 |access-date=2025-12-20 |website=iSee.mn |language=mn}}</ref> Үндсэн хуулийн нэмэлт, өөрчлөлтөөр УИХ зөвхөн Ерөнхий сайдыг сонгохоор болсон бөгөөд Засгийн газрын бусад гишүүдийг томилох эрхээсээ татгалзсан. Мөн УИХ-д өргөн мэдүүлсэн төсвийн төслийн орлого, зарлагын дүнг нэмэгдүүлэхийг хориглож, Засгийн газрын эрх мэдэл энэ хэрээр нэмэгдсэн. Энэхүү өөрчлөлтийн дараа Засгийн газрын үйл ажиллагаанд тавих парламентын хяналтыг сайжруулах нь хууль тогтоох болон гүйцэтгэх эрх мэдлийн хоорондын хяналт тэнцлийг хангах бодлогын гол шийдэл болох ёстой байсан учраас энэ анхдагч хуулийг баталсан бөгөөд өмнө нь парламентын хяналт шалгалтыг ингэж нарийвчлан зохицуулсан бие даасан хууль байгаагүй юм. Хууль батлагдан хэрэгжсэнээр парламент хяналт шалгалтын ажлаа урьдчилан төлөвлөдөг болж, хяналтын сонсголын төрөл, хэлбэрийг нарийвчлан зохицуулжээ. Хуулиар хянан шалгах түр хорооны эрх зүйн байдал, үйл ажиллагааны журмыг дэлгэрэнгүй зохицуулж өгснөөр нийтийн ашиг сонирхлыг хөндсөн тодорхой асуудлаар Хянан шалгах хороод байгуулагдан ажиллаж, нийтийн сонсгол, нээлттэй хэлэлцүүлэг УИХ-ын үйл ажиллагааны байнгын механизм болов.<ref>{{Cite web |title=НИЙТИЙН СОНСГОЛЫН ТУХАЙ |url=https://legalinfo.mn/ |access-date=2025-12-21 |website=Эрх зүйн мэдээллийн нэгдсэн систем |language=en}}</ref> Ингэснээр олон жил далд бугшсан асуудлууд ил болж, олон нийтийн анхаарал, хяналтад орсон. Тухайлбал, 2022 оны 4 дүгээр сард Хөгжлийн банкны асуудлаар Хянан шалгах түр хороо нотлох баримт шинжлэн судлах сонсголыг 3 үе шаттай хийснээр Хөгжлийн банкны 7.8 их наяд төгрөгийн зээлийг хэн, ямар зорилгоор авч, хэрхэн зарцуулсан тухай мэдээллийг ил тод болгож, ард иргэдийн мэдэх эрхийг хангажээ.<ref>{{Cite web |title=Хянан шалгах түр хорооноос зохион байгуулсан нотлох баримтыг шинжлэн судлах гурав дахь шатны сонсгол өндөрлөв |url=https://www.parliament.mn/nn/29715/ |access-date=2025-12-20 |website=Parliament.mn - Монгол Улсын Их Хурал |language=mn-MN}}</ref> Энэ сонсголоор 432 зээл, 2542 төсөл, хөтөлбөртэй холбоотой асуудлаар 600 гаруй иргэн, хуулийн этгээд, үүний дотор 356 гэрчийг дуудаж сонссон юм.<ref>{{Cite web |last=iSee.mn |title=Хянан шалгах түр хорооны нотлох баримтыг шинжлэн судлах гурван шатны сонсголд нийт 356 гэрч оролцжээ |url=http://isee.mn/n/47955 |access-date=2025-12-21 |website=iSee.mn |language=mn}}</ref> ===Цахим шилжилт=== УИХ-д цахим шилжилт хийх томоохон зорилго дэвшүүлж, [https://d.parliament.mn/ D-parliament] вэб, аппликэйшн хосолсон цахим системийг нэвтрүүлснээр хуулийн төсөл боловсруулах, хууль хэлэлцэх, батлах үйл ажиллагаанд иргэдийн оролцоог хангахад томоохон дэвшил гарсан. УИХ-ын цахим хуралдааны дэгийг холбогдох хуульд тусгаснаар УИХ-ын үйл ажиллагааны байнгын, тасралтгүй, тогтвортой байх зарчим бүрнээ хангагдсан юм. Тухайлбал, [[COVID-19|Ковид-19]] цар тахлын үед УИХ цахим дэгийг хэрэгжүүлж ажилласнаар хуралдаан нэг ч өдөр тасалдаагүй бөгөөд Олон улсын парламентын холбооноос Монгол Улсын Их Хурал цар тахлын нөхцөлд дэлхийн улс орнуудын парламентад жишиг болохуйц үйл ажиллагаа явуулсан хэмээн сайшаасан байна. Монгол Улсын Их Хурлын тухай хуулийн  39.1-д “Үндсэн хуулийн Гуравдугаар зүйлийн 1 дэх хэсэгт заасны дагуу Монголын ард түмэн төрийн үйл хэрэгт шууд оролцож, мөн сонгож байгуулсан төрийн эрх барих төлөөлөгчдийн байгууллагаараа уламжлан энэхүү эрхээ эдлэхдээ тодорхой асуудлыг шийдвэрлүүлэх талаар асуулт асуух, санал өгөх эрхээ Улсын Их Хурлын албан ёсны санал авах цахим хуудас, гар утас, хөдөлгөөнт төхөөрөмжид зориулсан Улсын Их Хурлын албан ёсны программ хангамжаар дамжуулан хэрэгжүүлж болно” хэмээн тусгасан.<ref>{{Cite web |title=МОНГОЛ УЛСЫН ИХ ХУРЛЫН ТУХАЙ |url=https://legalinfo.mn/ |access-date=2025-12-20 |website=Эрх зүйн мэдээллийн нэгдсэн систем |language=en}}</ref> Энэ хүрээнд тодорхой асуудлаар ажлын хэсэг байгуулах саналыг 33.000, Байнгын хорооны эрхлэх асуудлын хүрээнд хяналт шалгалт явуулах саналыг 70.000, хуулийн төслийн талаарх саналыг 100.000 ба түүнээс дээш тооны иргэн дэмжсэн бол УИХ заавал авч хэлэлцэхээр тусгаж, иргэдийн саналыг авах нийтийн өргөдлийн “D-өргөдөл” системийг нэвтрүүлэн амжилттай ашиглаж эхэлсэн билээ.<ref>{{Cite web |title=??????? ??????? ?????? ???? ????? ?? ?????? ????? ?????? ??????? ??????? |url=https://www.parliament.mn/nn/41082/ |access-date=2025-12-20 |website=Parliament.mn - Монгол Улсын Их Хурал |language=mn-MN}}</ref><ref>{{Cite web |date=2023-10-10 |title=Нийтийн цахим өргөдөл, гомдлын системийг аравдугаар сарын 17-нд танилцуулна |url=https://www.24tsag.mn/a/221142 |access-date=2025-12-20 |website=www.24tsag.mn |language=mn}}</ref> ===Зөвлөлдөх санал асуулга=== [[Файл:"Зөвлөлдөж шийдье" зөвлөлдөх санал асуулга - 2023.jpg|left|thumb|800 гаруй хүн оролцсон "Зөвлөлдөж шийдье" зөвлөлдөх санал асуулга - 2023 арга хэмжээний нэгдсэн хэлэлцүүлэг]]Г.Занданшатар АНУ-ын [[Стэнфордын Их Сургууль|Стэнфордын их сургуульд]] зочин судлаачаар ажиллаад ирэхдээ шинэ бодол, онол олныг тээж ирсний нэг нь "Зөвлөлдөх ардчилал” юм. Тэрбээр 2013 оны 12 дугаар сараас Стэнфордын их сургуулийн Зөвлөлдөх ардчиллын хүрээлэнд судлаачаар ажиллаж<ref>https://news.mn/r/2083785/</ref>, Монгол зэрэг хөгжиж буй орнуудын ардчилсан хөгжлийн загварыг хөгжингүй орнуудын ардчилалтай харьцуулан судалжээ. Улмаар зөвлөлдөх ардчиллын онолыг Монголд нэвтрүүлэх чиглэлээр нэлээд идэвхтэй ажилласан бөгөөд орчин цагийн ардчиллын судалгааны тэргүүлэх эрдэмтдийн нэг [[:en:Larry_Diamond|Ларри Даймонд]], Стэнфордын их сургуулийн Зөвлөлдөх ардчиллын хүрээлэнгийн захирал [[:en:James_S._Fishkin|Жэймс Фишкин]], тус сургуулийн профессор Карл Айкенбэри нарын нэр хүндтэй эрдэмтдийг Монголд урьж лекц уншуулахын сацуу ном бүтээлийг нь монгол хэлээр орчуулан хэвлүүлжээ. Мөн [https://asiafoundation.org/where-we-work/mongolia/ Азийн сан], Стэнфордын их сургуулийн дэмжлэгтэй “Иргэдийн оролцоо-Хотын маргааш” Монголын анхны зөвлөлдөх санал асуулга” төслийг хамтран удирдаж<ref>https://www.shuud.mn/a/461733 Г.Занданшатар: Иргэдэд сонголт хийх боломжийг олгоно </ref><ref>{{Cite web |last=www.ulaanbaatar.mn |date=2015-12-09 |title=Жэймс Фишкин: Зөвлөлдөх санал асуулгын зөвлөх хороо нь багагүй үүрэгтэй ажилладаг |url=https://ikon.mn/n/mjc |access-date=2025-12-20 |website=ikon.mn |language=en}}</ref>, Нийслэлийн зөвлөлдөх санал асуулгын зөвлөх хорооны даргаар ажиллаж байсан. Улмаар Зөвлөлдөх санал асуулгын тухай хуулийг санаачлан батлуулж<ref>{{Cite web |last=gogo.mn |title=Зөвлөлдөх санал асуулгын тухай хуулийн төсөл дэмжлэг авах уу |url=https://gogo.mn/r/gmxkd |access-date=2025-12-20 |website=gogo.mn |language=mn}}</ref>, УИХ 2019 онд Үндсэн хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах асуудлаар, 2023 онд  улс орны нийгэм, эдийн засгийн тулгамдсан асуудлыг иргэдийн туслалцаатайгаар тодорхойлох, асуудлын эрэмбэ, шийдвэрлэх арга зам, гаргах шийдвэрийн талаар иргэдтэй зөвлөлдөх, үндэсний зөвшилцлийг хангах зорилготой "Зөвлөлдөж шийдье" зөвлөлдөх санал асуулгыг амжилттай зохион байгуулсан юм. Хоёр удаагийн зөвлөлдөх санал асуулгад Монгол Улсын 3.4 сая иргэнийг төлөөлсөн 700-800 хүн эх орны өнцөг булан бүрээс санамсаргүй түүврийн аргаар сонгогдон ирж, төрийн хэргийг хэлэлцэн, гаргасан санал, дүгнэлтийн дагуу Үндсэн хуулийн өөрчлөлтүүд болон бусад шийдвэрүүд гарсан билээ.<ref> https://duuren.life/post/2003 Зөвлөлдөх санал асуулгын үр дүнг УИХ-ын дарга Г.Занданшатарт өргөн мэдүүлэв. 2023.02.17</ref> 2024 оны хаврын ээлжит чуулган завсарлах үеэр түүний хэлснээр, УИХ, Засгийн газраас хэрэгжүүлсэн тогтолцооны реформ, бусад цогц арга хэмжээний үр дүнд 2016 онд 1.2 хувьтай байсан эдийн засгийн өсөлт 7.0 хувьд хүрч, нэг хүнд ногдох ДНБ 2016 онд 3681 ам.доллар байсан бол 2023 оны эцэст 5875 ам.доллар болсон бөгөөд 13.5 их наяд төгрөгийн гадаад өрийг төлжээ. Мөн төрийн албан хаагчдын цалин 2016 онтой харьцуулахад 3 дахин өсч, тэтгэврийн доод хэмжээ нэмэгдэн дундаж тэтгэвэр 785 мянган төгрөг болсон байна.<ref>{{Cite web |last=https://www.facebook.com/ubn.mgl |date=2024-06-05 |title=Г.Занданшатар: УИХ, ЗГ-аас хэрэгжүүлсэн реформуудын дүнд 2016 онд 1.2 хувьтай байсан эдийн засгийн өсөлт 7.0 хувьд хүрлээ |url=https://ubn.mn/p/62407 |access-date=2025-12-20 |website=Улаанбаатар ньюс |language=mn-MN}}</ref> == Ерөнхий сайд == [[Файл:Cabinet of Zandanshatar being appointed on 18 June 2025.jpg|thumb|295x295px|Ерөнхий сайд [[Гомбожавын Занданшатарын Засгийн газар|Г.Занданшатарын засгийн газрын бүрэлдэхүүн]]]] 2025 оны 6 дугаар сарын 3-ны өдөр УИХ-ын нэгдсэн чуулган Ерөнхий сайд Л.Оюун-Эрдэнэд итгэл хүлээлгэх тогтоолын төслийг хэлэлцэж, нууц санал хураалтад 82 гишүүн оролцсоноос тогтоолыг 44 гишүүн дэмжиж, 38 гишүүн дэмжсэнгүй.<ref>{{Cite web |title=Ерөнхий сайд Л.Оюун-Эрдэнэ огцорлоо |url=https://cnbc.mn/news/h2i35 |access-date=2025-12-20 |website=cnbc.mn |language=en}}</ref> Ингэснээр Ерөнхий сайд Л.Оюун-Эрдэнэ огцров.<ref>{{Cite web |last=iKon.mn |first=Н. Эрхбаяр |date=2025-06-03 |title=Монгол Улсын 32 дахь Ерөнхий сайд Л.Оюун-Эрдэнэ огцорлоо |url=https://ikon.mn/n/3f6x |access-date=2025-12-20 |website=ikon.mn |language=en}}</ref> Улмаар 9-ний өдөр хуралдсан МАН-ын Бага хурлаар Г.Занданшатарыг Ерөнхий сайдад дэвшүүлэх санал дэмжигдэж, 12-нд эхэлсэн УИХ-ын чуулганаар уг асуудлыг хэлэлцэв. Санал хураалтад 117 гишүүн санал өгснөөс тогтоолын төслийг 108 нь дэмжсэнээр Г.Занданшатар 92.3 хувийн саналаар Монгол Улсын 34 дэх Ерөнхий сайдаар томилогдсон юм.<ref>{{Cite web |title=Монгол Улсын 34 дэх Ерөнхий сайдаар Г.Занданшатарыг томиллоо |url=https://www.parliament.mn/nn/75028/ |website=parliament.mn}}</ref><ref>{{Cite web |last=iKon.mn |first=А. Ням-Өлзий |date=2025-06-13 |title=Монгол Улсын 34 дэх Ерөнхий сайдаар Г.Занданшатар томилогдлоо |url=https://ikon.mn/n/3fgr |access-date=2025-06-18 |website=ikon.mn |language=en}}</ref> ===9-11 дүгээр сарын хямрал === 2025 оны 9 дүгээр сарын эхээр МАН-ын Бага хурлыг хуралдуулах асуудал идэвхтэй яригдаж, уг хурлаар Л.Оюун-Эрдэнийн оронд намын даргаар хэнийг сонгох нь олон нийтийн анхаарлыг ихээхэн татаж байв. Ерөнхий сайд эрх баригч намын дарга байдаг жишгээр Г.Занданшатарыг энэ албан тушаалд саадгүй очно гэсэн хүлээлт нийтэд байсан боловч “Админерал” компанитай холбоотой хэмээн багагүй хугацаанд яригдсаны дээр УИХ-ын гишүүн [[Баттөмөрийн Энхбаяр|Б.Энхбаярын]] энэ сэдвээрх удаа дараагийн мэдэгдлийн шууд субьект болоод байсан УИХ-ын дарга [[Дашзэгвийн Амарбаясгалан|Д.Амарбаясгалан]] 9 дүгээр сарын 12-нд гэнэт мэдэгдэл хийж, МАН-ын даргад нэр дэвшихээ зарлав.<ref>{{Cite web |date=2025-09-12 |title=УИХ-ын дарга Д.Амарбаясгалан МАН-ын даргад нэр дэвшихээ мэдэгдлээ |url=https://www.assa.mn/a/73897 |access-date=2025-12-21 |website=www.assa.mn |language=mn}}</ref><ref>{{Cite web |last=iSee.mn |title=Д.Амарбаясгалан: Би нэрээ татахгүй, МАН-ын даргад нэр дэвшинэ |url=http://isee.mn/n/82648 |access-date=2025-12-21 |website=iSee.mn |language=mn}}</ref><ref>{{Cite web |last=https://www.facebook.com/ubn.mgl |date=2025-09-12 |title=УИХ-ын дарга Д.Амарбаясгалан МАН-ын даргад нэр дэвшихээ мэдэгдлээ |url=https://ubn.mn/p/88610 |access-date=2025-12-21 |website=Улаанбаатар ньюс |language=mn-MN}}</ref> Улмаар 9 дүгээр сарын 28-нд болсон намын даргыг сонгох Бага хурлын гишүүдийн санал хураалтын дүн маргаантай болсноор<ref>{{Cite web |last=iKon.mn |first=А. Ням-Өлзий |date=2025-09-28 |title=Эхний санал хураалтаар Д.Амарбаясгалан 56, Г.Занданшатар 44 хувийн санал авсан бол дахин санал хураалтаар Д.Амарбаясгаланг ялсан гэж үзэв |url=https://ikon.mn/n/3i4j |access-date=2025-12-21 |website=ikon.mn |language=en}}</ref> хоёр сар шахам үргэлжилсэн хямрал эхлэв. Намын дотоод асуудлаас парламентын түвшинд хүрч даамжирсан энэ үйл явц УИХ-ын чуулганаар Ерөнхий сайд болон спикерийг огцруулах шийдвэр гаргах<ref>{{Cite web |last=iKon.mn |first=Н. Эрхбаяр |date=2025-10-17 |title=35 жилийн хугацаанд анх удаа нэг өдрийн дотор УИХ-ын дарга болон Ерөнхий сайдыг огцруулав |url=https://ikon.mn/n/3in1 |access-date=2025-12-21 |website=ikon.mn |language=en}}</ref>, Ерөнхий сайдыг огцруулсан УИХ-ын тогтоолд [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] хориг тавих<ref>{{Cite web |last=Б.Мөнгөнтамир |date=2025-10-20 |title=Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүх УИХ-ын 2025 оны 95 дугаар тогтоолд бүхэлд нь хориг тавилаа {{!}} News.MN |url=https://news.mn/r/2829423/ |access-date=2025-12-21 |website=News.MN - Мэдээллийн эх сурвалж |language=mn}}</ref>, Ерөнхий сайд [[Монгол Улсын Үндсэн хуулийн цэц|Үндсэн хуулийн цэцэд]] хүсэлт гаргах<ref>{{Cite web |last=gogo.mn |title=Яагаад: ҮХЦ шууд маргаан үүсгэсэн үндэслэл, мөн шийдвэрлэх процессын тухай |url=https://gogo.mn/r/2m7d03 |access-date=2025-12-21 |website=gogo.mn |language=mn}}</ref>, Цэц их суудлын хуралдаан зарлан Ерөнхий сайдыг огцруулсан 95 дугаар тогтоолыг хууль зөрчсөн хэмээн дүгнэлт гаргах<ref>{{Cite web |last=admin |title=Ерөнхий сайдыг огцруулсан үйл ажиллагаа Үндсэн хууль зөрчсөн тухай Цэцийн дүгнэлт (2025, №08)-ийн тойм |url=https://constitutionalcourt.mn/2025/11/%d0%b5%d1%80%d3%a9%d0%bd%d1%85%d0%b8%d0%b9-%d1%81%d0%b0%d0%b9%d0%b4%d1%8b%d0%b3-%d0%be%d0%b3%d1%86%d1%80%d1%83%d1%83%d0%bb%d1%81%d0%b0%d0%bd-%d2%af%d0%b9%d0%bb-%d0%b0%d0%b6%d0%b8%d0%bb%d0%bb%d0%b0-2-2/ |access-date=2025-12-21 |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=Монгол Улсын Ерөнхий сайдыг огцруулсан үйл ажиллагаа Монгол Улсын Үндсэн хуульд нийцсэн эсэх маргааныг хянан шийдвэрлэсэн тухай |url=https://legalinfo.mn/ |access-date=2025-12-21 |website=Эрх зүйн мэдээллийн нэгдсэн систем |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Нэргүй |first=Г. |date=2025-10-24 |title=Ерөнхий сайдыг огцруулсан ажиллагаа Үндсэн хууль зөрчсөн тухай дүгнэлт бүрэн эхээрээ {{!}} News.MN |url=https://news.mn/r/2830191/ |access-date=2025-12-21 |website=News.MN - Мэдээллийн эх сурвалж |language=mn}}</ref> хүртэл үргэлжилсэн юм. Цэцийн дүгнэлт гарснаар Ерөнхий сайдын бүрэн эрх сэргэж, үүрэг гүйцэтгэгч болоод байсан Г.Занданшатар уг албан тушаалаа үргэлжүүлэн хаших болов. == Цол, шагнал == * “Банк, санхүүгийн тэргүүний ажилтан” цол тэмдэг. (1999 он) * [[Алтан гадас одон|“Алтан гадас”]] одон. (2005 он) * Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайд цол. (2011 он) *[[Украин]]ы төрийн дээд шагнал [[:ru:Орден_князя_Ярослава_Мудрого|Цэцэн Ярославын одон]], III зэрэг. (2011 он) * ОХУ-ын Байгалийн улсын их сургуулийн хүндэт [[профессор]] цол (2012 он) * Сүхбаатарын одон (2022) == Шашин шүтлэг == [[Буддын шашин|Буддын шашны]] [[Шарын шашин|шарын урсгалыг]] шүтдэг. “[[Жавзандамба хутагт]]” төвийн гишүүн. Буддын шашны [[гүн ухаан]], Чойрын номыг сонирхон судалдаг. Ерөнхий сайдаар томилогдсонд нь [[14-р Далай лам|XIV Далай лам]] түүнд баяр хүргэн амжилт хүсч байв.<ref> https://eguur.mn/602975/</ref> == Хобби == Дөрвөн настайдаа [[Шатар|шатар]] тоглож сурсан.<ref>https://duuren.life/refence/568</ref> Шатар сугавчилчихаад хүн хүн дээр очиж “Тоглоё” хэмээн гуйж явдаг, аавыгаа шөнө орой ирсэн ч ялгаагүй тоглох гээд хүлээгээд сууж байдаг хүүхэд байжээ. Дунд сургуулийн сурагч байхаасаа эхлээд очсон газар бүртээ сайн шатарчин гэгддэг байв.<ref>https://duuren.life/refence/568</ref> УИХ-ын гишүүн байхдаа үе үеийн УИХ, Засгийн газрын гишүүдийн дунд зохион байгуулсан шатрын тэмцээнд дэд байр, УИХ-ын гишүүдийн дунд зохион байгуулсан “Цэцэн түшээ-2017” тэмцээний эрэгтэйчүүдийн төрөлд тэргүүн байр эзэлж байв.<ref>https://duuren.life/refence/568</ref> [[Олон Улсын Шатрын Холбоо|Олон улсын шатрын холбооны]] ерөнхийлөгч [[Үлэмжийн Хярсан|Кирсан Илюмжинов]], [[Болгар|Болгарын]] шатарчин, дэлхийн аварга эмэгтэй Антоанета Стефанова нараас гадна Монголын [[Шатрын их мастер|их мастеруудтай]] тоглож байв.<ref>https://duuren.life/refence/568</ref> Хувьдаа шатрын баялаг цуглуулгатай. [[1994]] онд [[Энэтхэг|Энэтхэгт]] суралцаж байхдаа зандан модоор хийсэн шатар олж авч, их баярлаж байснаа дурссан нь бий. 2024 оны 12 дугаар сард болсон Монголын шатрын холбооны Их хурлаар тус холбооны ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон.<ref>{{Cite web |title=Г.Занданшатар Монголын шатрын холбооны ерөнхийлөгч боллоо |url=https://duuren.life/post/9293 |access-date=2025-12-20 |website=duuren.life |language=en}}</ref> Ном унших дуртай. 2023 оны [[Улаанбаатарын номын баяр|Үндэсний номын баярын]] үеэр, унших дуртай номоосоо зургааг сонгон “Instagram” хуудсаараа олон нийтэд сонирхуулсан нь: [[Бавуугийн Лхагвасүрэн]]гийн “Хос уянга”, Жорж Фридманы “The Next 100 Years”, Жэймс Фишкиний “When The People Speak”, [[Фёдор Достоевский]], Үй Хуагийн зохиолууд, [[Сунь-зы|Сүнзийн]] “Дайтах урлаг” байв.<ref>https://duuren.life/post/4685 Г.Занданшатарын дуртай зургаан ном.</ref> Мөн усанд сэлэх дуртай. [[Хөлбөмбөг|Хөлбөмбөгт]] хорхойтой. [[Испани|Испанийн]] “[[Реал Мадрид]]” багийг дэмждэг. == Сонирхолтой баримтууд == * Оюутан Г.Занданшатарыг нэгдүгээр дамжаанд байхад [[Орос хэл|орос хэлний]] хичээл дээр багш нь [[Александр Сергеевич Пушкин|А.Пушкины]] шүлгийг уншиж өгөөд, [[Долоо хоног|долоо хоногийн]] дотор цээжлэх даалгавар өгөхөд тэрбээр тэр дор нь цээжлээд уншиж өгч, ой сайтайгаараа гайхагдаж байжээ. * Зах зээлийн коллежид ажиллаж байхад нь Монголын их, дээд сургуулийн нийт багш нараас шалгалт авч, хамгийн өндөр оноо авсан 12 хүний 6-г [[Австрали]] улсад тус улсын Засгийн газрын тэтгэлгээр суралцуулах болоход Г.Занданшатар багтсан боловч тодорхой шалтгааны улмаас явж чадаагүй аж.<ref> https://www.24tsag.mn/a/169617 </ref> * [[Украин]] Улсын төрийн дээд шагнал [[:ru:Орден_князя_Ярослава_Мудрого|Цэцэн Ярославын одонг]] Монголоос хүртсэн хүн ердөө хоёр байдгийн нэг нь Г.Занданшатар, нөгөө нь ерөнхийлөгч асан [[Цахиагийн Элбэгдорж|Ц.Элбэгдорж]] юм. * Долоогийн тоо түүний амьдралд учир холбогдолтой юм шиг байдаг нь бий. 1970 онд төрсөн, 1977 онд 7 настайдаа сургуульд орсон, нийслэлд шилжиж ирэхдээ 77 дугаар сургуульд элссэн. 1987 онд 10 дугаар ангиа дүүргэсэн.<ref> https://www.polit.mn/a/104421 Шинэчлэгч </ref> УИХ-ын сонгуульд Баянхонгор аймгийн 7 дугаар тойргоос дэвшин ялалт байгуулж байсан. == Ном бүтээл == 1994–2025 онд төр, эдийн засаг, ардчиллын сэдвээр 15 гаруй ном, орчуулгын бүтээл туурвисан.<ref>{{Cite web |date=2025-12-20 |title=Монгол Улсын Ерөнхий сайдын намтар |url=https://mongolia.gov.mn/page/3 |access-date=2025-12-20 |website=mongolia.gov.mn |language=mn}}</ref> Тэдгээрээс дурдвал: * Гадаад худалдааны санхүүжилт”. 1995 он * “Арилжааны банкны санхүүгийн менежмент”. 1995 он * “[[Үндэстэн дамнасан корпораци|Корпорацийн]] санхүү” гарын авлага. 1994 он * “Мөнгөний үнэ цэнэ” гарын авлага. 1994 он * “Хөдөө аж ахуйн шинэчлэлийн санхүүжилтийн механизм”. 2003 он * “Хөдөө аж ахуйн банкны бүтцийн өөрчлөлтийн төлөвлөгөө”. 2003 он * "Үндсэн хууль ба зөвлөлдөх ардчилал”. 2015 он * “Зөвлөлдөх ардчилал-хөгжлийн гарц”.<ref>https://catalog.must.edu.mn/bib/55128</ref> 2015 он * Жэймс Фишкин. “Хүмүүс үзэл бодлоо илэрхийлэхүй: Зөвлөлдөх ардчилал ба олон нийтийн хэлэлцүүлэг”. Орчуулга. 2015 он<ref>https://eguur.mn/589976/</ref> <ref>https://ikon.mn/n/kwt</ref> * “Нэг Монгол-Нэг зүгт. Хөгжил бол цэгцрэх хөдөлгөөн”.<ref>https://news.mn/r/2118716/</ref> 2016 он {{Quotation|"Улс төрд удаан хутгалдлаа, цаашдаа ямар нэгэн байдлаар вакуум орчинд орох нь гарцаагүй. Тиймээс Монголын нийгэм, төр засгийн байдлыг хөндлөнгөөс нэг ажиглаад судалгаа хийгээд үзье гэж бодсон юм. Ер нь Америкийн болоод дэлхийн ардчилал хөгжсөн орнуудын туршлагаас харахад, улс төрд хэтэрхий удаан ажилласан хүн тодорхой хугацааны дараа түр чөлөө авч олон улсын судалгааны төвүүдэд очиж ажилладаг байдал анзаарагддаг. Ялангуяа над шиг гадаад харилцааны чиглэлээр ажиллаж байсан хүмүүс хуримтлуулсан туршлагаа мэдлэгтэй хослуулах нь чухал гэдгийг мэдэрсэн". ''Стэнфордын их сургуулийн зочин судлаач Г.Занданшатар'' <ref>{{Cite web |url=http://dnn.mn/%D0%B3%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D0%B2%D1%8B%D0%BD-%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80-%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D0%BD-%D0%B0%D1%80%D0%B4-%D1%82%D2%AF%D0%BC%D1%8D%D0%BD-%D1%82%D3%A9%D1%80%D0%B4%D3%A9%D3%A9-%D0%B8%D1%82%D0%B3%D1%8D%D1%85-%D0%B8%D1%82%D0%B3%D1%8D%D0%BB%D1%8D%D1%8D-%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B6%D1%8D%D1%8D-%D1%8D%D0%BD%D1%8D-%D0%B1%D0%BE%D0%BB-%D0%BC%D0%B0%D1%88-%D1%82%D0%BE%D0%BC-%D1%8D%D0%BC%D0%B3%D1%8D%D0%BD%D1%8D%D0%BB/ |title=Archive copy |access-date=2016-02-26 |archive-date=2016-12-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161220082144/http://dnn.mn/%D0%B3%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D0%B2%D1%8B%D0%BD-%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80-%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D0%BD-%D0%B0%D1%80%D0%B4-%D1%82%D2%AF%D0%BC%D1%8D%D0%BD-%D1%82%D3%A9%D1%80%D0%B4%D3%A9%D3%A9-%D0%B8%D1%82%D0%B3%D1%8D%D1%85-%D0%B8%D1%82%D0%B3%D1%8D%D0%BB%D1%8D%D1%8D-%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B6%D1%8D%D1%8D-%D1%8D%D0%BD%D1%8D-%D0%B1%D0%BE%D0%BB-%D0%BC%D0%B0%D1%88-%D1%82%D0%BE%D0%BC-%D1%8D%D0%BC%D0%B3%D1%8D%D0%BD%D1%8D%D0%BB/ |url-status=dead }}</ref>}} {{Quotation|"Монгол Улсын Үндсэн хуульд... иргэдийн оролцоон дээр тулгуурласан тогтолцоог орон нутгийн бүтцэд байлгана гэсэн санааг тусгаж өгсөн. Гэвч харамсалтай нь өнөөдрийг хүртэл орон нутгийн өөрөө удирдах байгууллагуудад улс төрийн оролцоо, намуудын оролцоотой төлөөллийн байгууллыг бий болгосоор ирсэн. Тиймээс бид иргэдийн төлөөллийн байгууллагаар орон нутгийн үйл ажиллагааг яаж удирдуулах вэ гэж эрэл хайгуул хийсний үр дүнд “Зөвлөлдөх ардчилал”-ын аргачлалыг сонгон авсан юм. Цаашид Улаанбаатар хотод хэрэгжүүлэх төсөл хөтөлбөр, бүтээн байгуулалтынхаа ажилд шаардагдах хөрөнгө, хэрэгцээ, зураг төсөл, газрын байршлыг хүртэл иргэдэд мэдээлж, тэднээр тодорхойлуулдаг болохоор ажиллаж байна". ''Улаанбаатар хотын захирагч Э.Бат-Үүл'' <ref>{{Cite web |url=http://mglradio.com/home/?mid=fastnews&page=11&document_srl=54271 |title=Archive copy |access-date=2016-02-26 |archive-date=2016-12-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161220030923/http://mglradio.com/home/?mid=fastnews&page=11&document_srl=54271 |url-status=dead }}</ref>}} {{Quotation|“Зөвлөлдөх ардчиллын гол санаа болсон, асуудлыг зөвлөлдөж, учрыг нь олж хужрыг нь тунгааж дэнсэлдэг, ил тод, нээлттэй ардчиллын шинэ хэлбэр Монголд нэвтэрвэл манай эдийн засагт асар их хурд, үр дүн авчрах нь тодорхой юм байна”.''"Mongolian Economy" сэтгүүлийн эрхлэгч Д.Бэхбаяр'' <ref>{{Cite web |url=http://mongolianeconomy.mn/mn/i/8490 |title=Archive copy |access-date=2016-02-26 |archive-date=2016-05-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160518071641/http://mongolianeconomy.mn/mn/i/8490 |url-status=dead }}</ref>}}<br /> ==Эшлэл== * Монголын хөгжилд [[Оюутолгой]], [[Тавантолгой]] чухал. Гэхдээ монгол толгой бүүр чухал. * [[Ардчилал]] гэдэг нь ардын засаг гэсэн үг. Ардын засаг гэдэг нь төрийн бүх эрх ард түмний мэдэлд гэсэн үг. * Зүү олохын тулд тэмтрэх хэрэгтэй. Зөвийг олохын тулд зөвлөлдөх хэрэгтэй. * Хөгжлийн амин сүнс нь зөв ардчилал, уураг тархи нь ухаалаг төр, бие махбод нь ардын таван засаглал. <ref> http://www.ikon.mn/n/oas ikon.mn сайтын “Leaderships forum” буланд өгсөн ярилцлагаас. </ref> * Улс төрийн нам улс орноо хөгжүүлэх уураг тархи нь байх учиртай.<ref>{{Webarchiv|url=http://politics.news.mn/content/236270.shtml |wayback=20160228180101 |text=Archive copy |archiv-bot=2023-10-06 05:56:11 InternetArchiveBot }} “Улс орны тархи нь нам байх учиртай” нийтлэлээс.</ref> * Монгол нь Оросын төрт ёсны эх, [[Хятад]]ын бүтээн байгуулалтын эцэг мөн. * Дарга төвтэй намаас гишүүд төвтэй нам руу, олон нийтийн намаас мөрийн хөтөлбөрийн нам болох нь намын шинэчлэлийн эх сурвалж.<ref>{{Cite web |url=http://politics.news.mn/content/236270.shtml |title=Archive copy |access-date=2016-02-26 |archive-date=2016-02-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160228180101/http://politics.news.mn/content/236270.shtml |url-status=dead }}</ref> * Худал, хулгай, хуйвалдааны замаар зорилгодоо хүрэх нь миний зарчим биш. Албан тушаалын төлөө журмын нөхдөө гүтгэж, хэлээгүйг хэлсэн мэт, хийгээгүйг хийсэн мэт ярьж, УИХ, Засгийн газар, нийгмээ, намаа талцуулж байгаа нь төрийн хүнд байх ёс зүй, мөн чанар огтхон ч биш.<ref>https://duuren.life/post/11942 Маргааш болох МАН-ын Бага хурлын өмнө Монгол улсын Ерөнхий сайд Г.Занданшатарын "Фэйсбүүк" хуудсаараа ийн мэдэгдлээ. 2025.09.26</ref> * Авлига, нүүрсний хулгайг хаацайлсан эв нэгдэл гэж байх учиргүй.<ref>https://duuren.life/post/11980 Үүсээд буй нөхцөл байдалтай холбогдуулан Төрийн ордонд Ерөнхий сайд Г.Занданшатарын хийсэн мэдэгдэл. 2025.09.30</ref> ==Холбоос== * Монгол Улсын Засгийн газар https://mongolia.gov.mn/ * Монгол Ардын Нам [https://web.archive.org/web/20210328135210/http://www.nam.mn/ http://www.nam.mn/] * Стэнфордын их сургуулийн Ардчилал, хөгжил, хуулийн засаглалын хүрээлэн http://cddrl.fsi.stanford.edu/ * Стэнфордын их сургуулийн Зөвлөлдөх ардчиллын хүрээлэн https://deliberation.stanford.edu/ ==Эх сурвалж== {{reflist}}{{Монгол Улсын Ерөнхий Сайд}}{{Улсын Их Хурлын дарга}} {{Монгол Улсын Гадаад хэргийн сайд}} {{DEFAULTSORT:Занданшатар, Гомбожавын}} [[Ангилал:1970 онд төрсөн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:Баацагааны хүн]] [[Ангилал:Эрхүүгийн Улсын Их Сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Монголын эдийн засагч]] [[Ангилал:Монгол Ардын Намын гишүүн]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн]] [[Ангилал:Монголын гадаад хэргийн сайд]] [[Ангилал:Монголын худалдаа хөгжлийн сайд]] [[Ангилал:Монголын засгийн газрын хэрэг эрхлэх газрын дарга]] [[Ангилал:УИХ-ын дарга]] [[Ангилал:Монголын шатрын холбооны ерөнхийлөгч]] [[Ангилал:Алтан гадас одон шагналтан]] [[Ангилал:Цэцэн Ярослав вангийн одон шагналтан (3-р зэрэг)]] 22ynhpvq3f0xgtpjwtx5r4nbh4b6sny 851591 851577 2026-03-28T02:46:04Z Amgaab 16976 Г.Занданшатарыг үүрэгт ажлаас нь чөлөөлсөн тухай. 851591 wikitext text/x-wiki {{Төрийн зүтгэлтэн |зураг = Gombojavyn Zandanshatar (2025).jpg |тайлбар = Ерөнхий сайд Г.Занданшатар 2025 онд |алба1 = {{flagicon|Монгол}} 34 дэх [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд]] |ээлж1 = 2025 оны 6-р сарын 13 - 2026 оны 3-р сарын 27 |өмнөх1 = [[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]] |дараах1 = |алба2 = {{flagicon|Монгол}} [[Монгол]] [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] дарга |ээлж2 = 2019.02 сар-2024.07 сар |өмнөх2 = [[Миеэгомбын Энхболд]] |дараах2 = [[Дашзэгвийн Амарбаясгалан]] |алба3 = {{flagicon|Монгол}} Монгол Улсын сайд, [[Монгол Улсын Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газар|Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын]] дарга |ээлж3 = 2017-2019.02.01 |өмнөх3 = [[Жамъянгийн Мөнхбат]] |дараах3 = [[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]] |алба4 = {{flagicon|Монгол}} [[Монгол]] [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] гишүүн |ээлж4 = 2004-2012<br>2016-2024 |алба5 = {{flagicon|Монгол}} [[Гадаад харилцааны яам (Монгол)|Гадаад харилцааны сайд]] |ээлж5 = 2009.11 сар-2012.08 сар |өмнөх5 = [[Сүхбаатарын Батболд]] |дараах5 = [[Лувсанвандангийн Болд]] |алба6 = [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Намын]] Ерөнхий нарийн бичгийн дарга |ээлж6 = 2012.07 сар-2013.11 сар |өмнөх6 = [[Ухнаагийн Хүрэлсүх]] |дараах6 = Жамъянгийн Мөнхбат |төрсөногноо = {{bda|1970|3|8}} |төрсөнгазар = [[Баянхонгор]] [[аймаг]], [[Баацагаан сум]] |улсорон = {{MGL3}} |намэвсэл = [[Монгол Ардын Нам]] |сургууль = ОХУ-ын Эрхүү хотын Улс ардын аж ахуйн дээд сургууль |гэрбүл = Эхнэр Ганбаярын Отгонгэрэл<br>Дөрвөн хүүхэдтэй |website = [http://www.zandanshatar.com www.zandanshatar.com] |гарынүсэг=[[File:УИХ-ын дарга гарын үсэг.png|100px]]}}'''Гомбожавын Занданшатар''' ([[1970 он]]ы 3 дугаар сарын 8-нд [[:en:Baatsagaan|Баацагаан сум]], [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор аймагт]] төрсөн) нь улс төрч, [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|Монгол Улсын Ерөнхий сайд]]. Өмнө нь Гадаад харилцааны сайд, [[УИХ]]-ын дарга, Ерөнхийлөгчийн Тамгын газрын даргаар ажиллаж байсан, УИХ-д дөрвөн удаа сонгогдсон. [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Намын]] Удирдах зөвлөлийн гишүүн, Бага хурлын гишүүн. 2025 оны 6 дугаар сарын 13-ны өдөр [[Монгол|Монгол Улсын]] 34 дэх Ерөнхий сайдаар томилогдсон.<ref>https://ikon.mn/n/3fgr Монгол улсын 34 дэх Ерөнхий сайдаар Г.Занданшатар томилогдлоо. 2025.06.13</ref> 2026 оны 3 дугаар сарын 16-нд нээгдсэн УИХ-ын хаврын чуулган эхний өдрөөсөө эхлэн гацаанд орж улс төрийн хямрал үүссэний улмаас Г.Занданшатар 3 дугаар сарын 27-ны өдөр үүрэгт ажлаасаа чөлөөлөгдөх хүсэлтээ өгснийг МАН-ын Удирдах зөвлөл хүлээн авч, улмаар УИХ хэлэлцээд, чуулганы хуралдаанд оролцогсдын 74 хувь буюу 54 гишүүний саналаар үүрэгт ажлаас нь чөлөөлсөн.<ref name=":0">{{Cite web |last=iKon.mn |first=Н. Эрхбаяр |date=2026-03-27 |title=Г.Занданшатар Монголын орчин үеийн түүхэнд хамгийн богино хугацаанд ажилласан дөрөв дэх Ерөнхий сайд боллоо |url=https://ikon.mn/n/3mdj |access-date=2026-03-28 |website=ikon.mn |language=en}}</ref> == Намтар == === Эцэг эх === [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён хан аймгийн]] Цогтой гүн Дашдоржийн хошууны (одоогийн Баянхонгор аймгийн [[Галуут сум]], 1923 оноос Баянхонгор хайрхан уулын хошуу, 1931-1957 онд Баянхонгор сум<ref>https://www.touristinfocenter.mn/cate13_more.aspx?ItemID=155</ref>) нутаг Уутын голоор нутагтай Дүгэржав хэмээх язгуурын [[тайж]] хүн байжээ. Түүний хүү Сумгарьд тайж нь Дүгэржавын ганц хүү бөгөөд Норов хэмээх хүүтэй байв. Норов тайжийн хүү Дамдинжавын Гомбожав нь Г.Занданшатарын аав юм. Д.Гомбожавыг 3 настай байхад эцэг Норов тайж нас барснаар, ойрын төрөл Ундарын Дамдинжав хэмээх хүнд үрчлэгдсэн байна.<ref>https://www.ulsturch.mn/a/44339</ref> Д.Гомбожав 1933 онд төрсөн бөгөөд сумандаа адуучнаар ажиллаж байгаад 1953 онд цэргийн албанд татагджээ. Тэрбээр бага залуудаа ухаан сэргэлэн, хөдөлмөрч, адуунд эртэй, морь уургалах, эмнэг булгиулах, хурдан морь таних, уях эрдмийг төгс эзэмшсэн хүн байсан гэдэг. Цэргийн албаа хааж ирээд 1956 оноос [[Галуут сум|Галуут сумандаа]] багийн тоо бүртгэгч, “Галуут” [[Нэгдэл|нэгдлийн]] ня-бо, баг, бригадын дарга, 1962 оноос “Коммунизмын төлөө” нэгдлийн орлогч дарга зэрэг албыг хашиж байгаад 1965-1967 онд удирдах ажилтны 2 жилийн дээд курс дүүргээд ирэхэд нь [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор аймгийн]] [[Баацагаан сум|Баацагаан суманд]] сум-нэгдлийн даргаар томилсон байна.<ref>https://www.youtube.com/watch?v=u_yheu9linc</ref> Тэрбээр энд ажиллах хугацаандаа тус сумын “Чойбалсангийн зам” нэгдлийг улсын тэргүүний нэгдлийн хэмжээнд хүргэсэн юм. Д.Гомбожав 1972-1976 онд тухайн үеийн [[Удирдлагын Академи|Намын дээд сургуульд]] суралцан дүүргэж, дээд боловсрол эзэмшсэн байна. Улмаар [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор аймгийн]] [[Өлзийт сум (Баянхонгор)|Өлзийт суманд]] сум-нэгдлийн даргаар томилогдож, 1982 он хүртэл ажиллахдаа тус сум-нэгдлийг аж ахуй, зохион байгуулалтын хувьд бэхжүүлэн, олон шинэ санаачилга гарган, амжилттай хэрэгжүүлснээр аймаг, улсын тэргүүлэх хамт олон болгосон байна.<ref>https://www.youtube.com/watch?v=u_yheu9linc</ref> 1982 онд МАХН-ын Төв Хорооны шийдвэрээр түүнийг [[Атрын аян|Атрын II аянаар]] байгуулагдсан, [[Хэнтий аймаг|Хэнтий аймгийн]] Чандганы сангийн аж ахуйн даргаар томилжээ. Тэрбээр шинэ тутам аж ахуйг богино хугацаанд хөл дээр нь босгон, улс ардын аж ахуй, соёлыг хөгжүүлэх төлөвлөгөөт зорилтуудыг амжилттай ханган биелүүлж, улсын хэмжээнд хамгийн их ургац хураасан САА-гаар удаа дараа шалгарч байв. Д.Гомбожав МАХН-ын XVI, XVII, XVIII, XIX, XX их хурлуудад төлөөлөгчөөр, [[Ардын Их Хурал|Ардын Их Хурлын]] депутатаар 4 удаа сонгогдсон, 1992 онд ардчилсан, шинэ [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|Үндсэн хуулийг]] батлалцсан хүн юм.<ref>https://www.youtube.com/watch?v=u_yheu9linc</ref> Монгол Улсын хөдөө аж ахуй, газар тариалангийн салбарт олон жил үр бүтээлтэй ажилласныг нь үнэлэн Дамдинжавын Гомбожавт 1991 онд [[Монгол улсын хөдөлмөрийн баатар|Монгол Улсын Хөдөлмөрийн баатар]] цол олгожээ.<ref>https://www.ulsturch.mn/a/51545</ref> Г.Занданшатарын ээж О.Дашзэвэг нь Баянхонгор хайрхан уулын хошууны (одоогийн Баянхонгор аймгийн [[Галуут сум]]) Уутын голоор нутагтай, Оросоо хэмээх хүний ууган охин болж, 1937 онд төржээ.<ref>https://www.ulsturch.mn/a/44339 </ref> О.Дашзэвэг нь Баянхонгор аймгийн Галуут, Баацагаан, Өлзийт зэрэг сумын хүн эмнэлэг, цэцэрлэгт ажиллаж байсан байна.<ref>https://zandanshatar.parliament.mn/nn/62372/</ref> Ардын сурган хүмүүжүүлэх ухааны уламжлалт дэг ёсыг сайн эзэмшсэн, Буддын гүн ухааны мэдлэгтэй, монгол ардын үлгэр, тууль сайн мэддэг, [[Жангар|“Жангар”]] тууль, “Молон тойны намтар”, “Чойжид дагинын тууж”, “Оюун түлхүүр” зэрэг сургаалын зохиолуудыг хүүхдүүддээ цээжээр хэлж өгдөг хүн байжээ.<ref>https://zandanshatar.parliament.mn/nn/62372/</ref> Д.Гомбожав, О.Дашзэвэг нар 1958 онд ханилан сууж, зургаан хүүхэд төрүүлж өсгөсний 5 дахь нь Занданшатар юм.<ref>https://zandanshatar.parliament.mn/nn/62372/</ref> === Бага нас === Г.Занданшатар 1970 оны гуравдугаар сарын 8-нд [[Баацагаан сум|Баянхонгор аймгийн Баацагаан сумын]] эмнэлэгт төржээ.<ref>{{Cite web |title=Бага нас |url=https://zandanshatar.parliament.mn/nn/41348/ |access-date=2025-12-21 |website=Parliament.mn - Монгол Улсын Их Хурал |language=mn-MN}}</ref> Тухайн үед аав Д.Гомбожав нь тус суманд сум-нэгдлийн даргаар ажиллаж байв.<ref>https://www.24tsag.mn/a/169617</ref> Занданшатар гэдэг нэрийг эх барьж авсан эмч Ёндонцоо нь ном харж байгаад өгсөн гэдэг.<ref>https://www.24tsag.mn/a/169617</ref> Гэрийн эзэн [[Удирдлагын Академи|Намын дээд сургуульд]] суралцах болсон тул тэднийх 1972 онд [[Улаанбаатар|Улаанбаатарт]] нүүж иржээ.<ref>https://www.24tsag.mn/a/169617</ref> Эцэг Д.Гомбожав нь [[Шатар|шатарт]] хорхойтой, Намын дээд сургуулийн сум-нэгдлийн дарга нар голдуу оюутнууд тэднийд ирж шатар тоглох нь олон тул Занданшатар хүү тэдний тоглохыг харсаар 4 настайдаа өөрөө шатар нүүж сурчээ.<ref>https://www.24tsag.mn/a/169617</ref> Д.Гомбожав 1976 онд сургуулиа төгсөж, Баянхонгор аймгийн [[Өлзийт сум (Баянхонгор)|Өлзийт суманд]] сум-нэгдлийн даргаар томилогдсон тул Г.Занданшатар 1977 онд тус сумын дунд сургуулийн нэгдүгээр ангид оржээ. Сургуульд тэрбээр сурлага сайтай, урлаг, спортод идэвх сонирхолтой, шүлэг уншдаг, бөхийн спортоор хичээллэдэг байсан байна.<ref>https://www.24tsag.mn/a/169617</ref> 1982 онд нийслэлийн 10 жилийн 77 дугаар дунд сургуульд шилжин суралцаж, 1987 онд "Онц" дүнтэй төгсчээ.<ref>https://www.24tsag.mn/a/169617</ref> ==Гэр бүл== Г.Занданшатарын гэргийг Ганбаярын Отгонгэрэл гэдэг. [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] [[Дөрвөлжин сум]]ын уугуул. 1974 онд төрсөн. Зургаан хүүхэдтэй айлын тав дахь нь. Г.Занданшатарыг тухайн үеийн Зах зээлийн коллеж буюу одоогийн [[Худалдаа Үйлдвэрлэлийн Дээд Сургууль|Худалдаа үйлдвэрлэлийн дээд сургуульд]] багшилж байхад нь танилцаж, 1992 онд гэр бүл болжээ.<ref>https://zandanshatar.parliament.mn/nn/62375/</ref> Г.Отгонгэрэл нь санхүүч мэргэжилтэй, [[Их Британи|Их Британи, Умард Ирландын Нэгдсэн Вант Улсын]] [[Бирмингемийн их сургууль|Бирмингэмийн их сургуульд]] бизнесийн удирдлагын магистрын зэрэг хамгаалсан. Тэд хоёр хүү, хоёр охинтой.<ref>https://zandanshatar.parliament.mn/nn/62375/</ref> ==Боловсрол== - 1977-1987 онд Баянхонгор аймгийн Өлзийт сумын дунд сургууль, Улаанбаатар хотын 10 жилийн 77 дугаар дунд сургуульд суралцаж төгссөн.<ref>{{Cite web |title=Бага нас |url=https://zandanshatar.parliament.mn/nn/41348/ |access-date=2025-12-21 |website=Parliament.mn - Монгол Улсын Их Хурал |language=mn-MN}}</ref> - 1987-1992 онд ОХУ-ын [[Эрхүү]]гийн Улс ардын аж ахуйн дээд сургуульд суралцаж, санхүүч-эдийн засагч мэргэжил эзэмшсэн.<ref>{{Cite web |title=Монгол Улсын 34 дэх Ерөнхий сайдаар Г.Занданшатарыг томиллоо |url=https://www.parliament.mn/nn/75028/ |access-date=2025-12-21 |website=Parliament.mn - Монгол Улсын Их Хурал |language=mn-MN}}</ref> - [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Энэтхэг]], [[Өмнөд Солонгос]], [[Швед]], [[Нидерланд]] улсуудад банк, санхүү, бизнесийн удирдлагын чиглэлээр сургалт дүүргэсэн. Эдийн засгийн ухааны магистр.<ref>{{Cite web |title=Монгол Улсын 34 дэх Ерөнхий сайдаар Г.Занданшатарыг томиллоо |url=https://www.parliament.mn/nn/75028/ |access-date=2025-12-21 |website=Parliament.mn - Монгол Улсын Их Хурал |language=mn-MN}}</ref> ==Ажилласан байдал== * 1992-1995 онд Зах зээлийн коллеж буюу одоогийн [[Худалдаа Үйлдвэрлэлийн Дээд Сургууль|Худалдаа үйлдвэрлэлийн дээд сургуульд]] багш, судлаач.<ref>https://www.uih.mn/zandanshatar </ref> * 1995-1998 онд [[ХААН Банк|Хөдөө аж ахуйн банкинд]] эдийн засагч, хэлтэс, газрын захирал.<ref>https://www.uih.mn/zandanshatar </ref> * 1998-2000 онд [[Монголбанк|Монголбанкны]] Сургалтын төвийн менежер, Хөдөө аж ахуйн банкинд Монголбанкны бүрэн эрхт төлөөлөгч.<ref>https://www.uih.mn/zandanshatar </ref> * 2000-2003 онд ХААН банкны дэд захирал.<ref>https://www.uih.mn/zandanshatar </ref> * 2003-2004 онд Монгол Улсын Хүнс, хөдөө аж ахуйн дэд сайд.<ref>https://www.uih.mn/zandanshatar </ref> * 2004-2012 онд Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн.<ref>{{Cite web |date=2025-12-20 |title=Монгол Улсын Ерөнхий сайдын намтар |url=https://mongolia.gov.mn/page/3 |access-date=2025-12-20 |website=mongolia.gov.mn |language=mn}}</ref> * 2009-2012 онд Монгол Улсын Гадаад харилцааны сайд.<ref>{{Cite web |date=2025-12-20 |title=Монгол Улсын Ерөнхий сайдын намтар |url=https://mongolia.gov.mn/page/3 |access-date=2025-12-20 |website=mongolia.gov.mn |language=mn}}</ref> * 2012-2013 онд Монгол Ардын Намын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга. * 2013-2015 онд АНУ-ын [[Стэнфордын Их Сургууль|Стэнфордын их сургуулийн]] Хөгжил, ардчилал, хуулийн засаглалын хүрээлэнд судлаач. * 2016 оноос Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн. * 2017-2019 онд Монгол Улсын Засгийн газрын гишүүн, Монгол Улсын сайд, Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын дарга.<ref>{{Cite web |title=Улс төр |url=https://ikon.mn/l/1/oy3y3c/ozp16o?ppagesize= |access-date=2025-12-20 |website=ikon.mn |language=en}}</ref> * 2019 оноос Монгол Улсын Их Хурлын дарга. * 2024 оны 7 дугаар сараас 2025 оны 6 дугаар сарын 13 хүртэл Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн Тамгын газрын дарга. * 2025 оны 6 дугаар сарын 13<ref name=":1" />-2026 оны 3 дугаар сарын 27<ref name=":0" /> хүртэл Монгол Улсын Ерөнхий сайд. ===Зах зээлийн онолыг Монголд === 1992 онд 22 настайдаа [[Орос|ОХУ-д]] дээд сургууль төгсөж ирээд, хуучнаар Худалдааны техникум буюу тухайн үед Зах зээлийн коллеж хэмээх шинэ нэртэй болоод байсан, өдгөөгийн Худалдаа, үйлдвэрлэлийн дээд сургуульд багшаар ажиллаж эхэлжээ. Монгол Улс зах зээлийн цоо шинэ замыг дөнгөж сонгон шинэ нийгэмд хөл тавьсан тэр үед [[Зах зээлийн эдийн засаг|зах зээл]] гэж чухам юу болох, онол, арга зүй нь ямар байдгийг Монголд мэддэг хүн цөөн байв. Г.Занданшатар ийм цаг үед Зах зээлийн коллежид зах зээлийн эдийн засгийн сурах бичиг, гарын авлагуудыг орчуулан түгээж, заах арга зүйг нь боловсруулан туршиж, нэг ёсондоо зах зээлийн онолыг Монголд нэвтрүүлэхийг чармайж байжээ. Энд ажиллах хугацаандаа тэрбээр “Чөлөөт сэтгэгчдийн клуб” байгуулж, нэр хүндтэй улстөрч, эдийн засагчдыг урьж лекц уншуулж байсан нь тухайн үедээ ихээхэн сонирхолтой, өгөөжтэй арга хэмжээ болж байв.<ref name=":1">https://www.24tsag.mn/a/169617 Зэрэг нэмж байгаа Г.Занданшатар. 2019.02.01</ref> ===Банкны сэргээн босголт, бүтцийн өөрчлөлт=== 1996 онд багшийн ажлаас банк санхүүгийн салбарт шилжиж, Монголбанк, Хөдөө аж ахуйн банкинд ажиллажээ. Арилжааны олон банк байгуулагдсан ч жижиг зах зээл дээр хүч тарамдаж, чөлөөт өрсөлдөөний зарчмаар хэрхэн ажиллах арга эвээ ололгүй эхнээсээ дампуурч эхлэв. Тэдгээрийн нэг нь Монголын бараг хамгийн том банкны нэг Хөдөө аж ахуйн банк байсан юм. Хот, хөдөөд хамгийн олон салбартай энэ банк үйл ажиллагаа доголдсоны улмаас Монгол Улс төрийн албан хаагчдынхаа цалинг тавьж чадахгүйд хүрч, цалингаа хүлээсэн хүмүүс хэдэн сараар хүлээж, эцэст нь цалингийн оронд гурил, будаа авч байв. Засгийн газар банкийг дампуурлаас аврах үүргийг залуу санхүүч Г.Занданшатарт ногдуулав. Тэрбээр Монголбанкны бүрэн эрхт төлөөлөгчөөр томилогдсон бөгөөд тус банкинд бүтцийн өөрчлөлт хийх төслийг хэрэгжүүлж, улмаар дэд захирлаар ажиллан зорилгоо амжилттай биелүүлсэн.<ref>https://www.24tsag.mn/a/169617 </ref> Одоогийн ХААН банк хэмээх нэрийг тэрбээр өгсөн бөгөөд дотроо эвийн хоёр загастай, дөрвөн дэлбээт, гүн ногоон өнгөт одоогийн лого буюу таних тэмдэг нь түүний санаачилга байв. ХААН гэсэн нэр Хөдөө аж ахуйн гэсэн нэрийн товчлол мэт санагдаж болох ч яваандаа Монголын хамгийн том банк болно, басхүү банкны харилцагч бол хаан гэсэн хос утгыг бэлгэдэн тэрбээр ийм лого санаачилсан гэдэг. ХААН банк өдгөө Монгол Улсад хамгийн олон салбартай, хүчирхэг банк болжээ. ==Улс төрд== 1998 онд [[Монгол Ардын Нам|МАХН]]-д элсэж, 2004, 2008, 2016, 2020 онд [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор]] аймгаас УИХ-ын гишүүнээр сонгогджээ. Парламентын гишүүнээр сонгогдсон 4 бүрэн эрхийн хугацаандаа тэрбээр УИХ-ын Төсвийн зарлагын дэд хорооны дарга, УИХ дахь МАН-ын бүлгийн дэд дарга, [[Гадаад харилцааны яам (Монгол)|Гадаад харилцааны]] сайд, Монгол Улсын сайд, [[Монгол улсын Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газар|Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын]] дарга, [[Улсын Их Хурал|Монгол Улсын Их Хурлын]] даргаар ажилласан байна. Банк, санхүү, татвар, хяналт шалгалт, зөвлөлдөх ардчилал, ард түмний Үндсэн хуулиар олгосон засаглах эрхийг хангах зэрэг чиглэлээр 30 гаруй томоохон хууль санаачлан батлуулсан. 2012-2013 онд МАН-ын Ерөнхий нарийн бичгийн даргаар ажиллаж байв. МАН-ын Удирдах зөвлөлийн гишүүн, Бага хурлын гишүүн. ===Газар тариаланг сэргээх бодлого=== Г.Занданшатарыг 2003 онд Хөдөө аж ахуйн дэд сайдаар томилогдон ажиллах үед нь Монголын газар тариалангийн салбар ноцтой хямарч, зогсонги байдалд ороод байв. Техникийн шинэчлэл зогсож, тариалангийн талбай зэрлэгтээ баригдан атаршиж, Монголд гурилын хомсдол үүссэний улмаас импортын гурил гол хэрэглээ болоод байв. Тэр цагт "Монголд тариа тарих хэрэггүй. Хойно, өмнө, хажууханд тариалангийн аварга том улс орон байхад идэх гурилаа тэндээс авахад л болно" гэсэн үзэл баримтлал дэвшүүлж явсан төрийн түшээд ч бий. Ийм үед алдаатай уг бодлогыг үндсээр нь өөрчилж, хөдөө аж ахуй, түүний дотор тариалангийн салбарыг аврахын тулд "Хөдөө аж ахуйн талаар төрөөс баримтлах бодлогын баримт бичиг"-ийг УИХ-аар батлуулж<ref> https://legalinfo.mn/mn/detail?lawId=6589</ref>, улмаар Атрын III аяныг санаачлагчдын нэг болжээ. ===МАСЗХ-г НАМЗХ болгоход оролцов=== Тэрбээр 2005-2010 онд МАН-ын дэргэдэх залуучуудын байгууллага болох Монголын ардчилсан социалист залуучуудын холбоо (МАСЗХ)-ны Удирдах зөвлөлийн гишүүн, Дэд ерөнхийлөгч, Ерөнхийлөгчөөр ажиллаж байсан<ref>{{Cite web |date=2025-12-20 |title=Монгол Улсын Ерөнхий сайдын намтар |url=https://mongolia.gov.mn/page/3 |access-date=2025-12-20 |website=mongolia.gov.mn |language=mn}}</ref> бөгөөд тус холбоог өөрчлөх, үзэл баримтлалыг шинэчлэх ажлыг хамтран гүйцэтгэж зорилго, чиглэл, үйл ажиллагааны хувьд шинэ Нийгмийн ардчилал-Монголын залуучуудын холбоо (НАМЗХ)-г үүсгэн байгуулалцжээ. <ref>{{Cite web |last=gogo.mn |title=Нийгмийн ардчилал, Монголын залуучуудын холбооны ерөнхийлөгчөөр Л.Оюун-Эрдэнэ сонгогдлоо |url=https://gogo.mn/r/76274 |access-date=2025-12-20 |website=gogo.mn |language=mn}}</ref> ===Гадаад бодлогын шинэ үзэл баримтлал=== [[Файл:With Hillary Clinton.jpg|left|thumb|АНУ-ын 67 дахь Төрийн Нарийн Бичгийн Дарга [[Хиллари Клинтон|Хиллари Клинтоны]] хамт]]Г.Занданшатар 2011 онд Гадаад харилцааны сайдаар ажиллаж байхдаа Монгол Улсын Гадаад бодлогын үзэл баримтлалыг боловсруулан батлуулсан нь<ref>{{Cite web |last=gogo.mn |title=Гадаад бодлогын үзэл баримтлалын тухай тогтоолын төсөл өргөн барив |url=https://gogo.mn/r/81681 |access-date=2025-12-20 |website=gogo.mn |language=mn}}</ref> Монгол Улс энхийг эрхэмлэсэн, нээлттэй, бие даасан, олон тулгуурт гадаад бодлого явуулах замаар аюулгүй байдал, тусгаар тогтнол, үндэсний язгуур ашиг сонирхлоо олон улсын эрх зүйн хүрээнд улс төр-дипломатын аргаар хангах тулгуур баримт бичиг болсон юм.<ref>{{Cite web |title=МОНГОЛ УЛСЫН ГАДААД БОДЛОГЫН ҮЗЭЛ БАРИМТЛАЛ |url=https://legalinfo.mn/ |access-date=2025-12-20 |website=Эрх зүйн мэдээллийн нэгдсэн систем |language=en}}</ref> 2011 онд Монгол Улс [[Ардчилсан орнуудын хамтын нийгэмлэг|Ардчилсан орнуудын хамтын нийгэмлэгийг]] хоёр жил даргалах хүндтэй үүргийг хүлээн авсан билээ. Түүнийг сайд байх үед Монгол Улсын Засгийн газар “Гадаад харилцааг эдийн засагжуулах хөтөлбөр”-ийг баталсан нь<ref>{{Cite web |last=gogo.mn |title=Монгол Улсын гадаад харилцааг эдийн засагжуулах хөтөлбөр батлана |url=https://gogo.mn/r/nve9y |access-date=2025-12-20 |website=gogo.mn |language=mn}}</ref> улс орны хөгжлийн тогтвортой өсөлтийг хангахад гадаад улс төр, эдийн засгийн дипломат үйл ажиллагааг чиглүүлэхэд томоохон түлхэц болсон. Мөн “Дипломат ажилтны сахилгын тусгай дүрэм”-ийг шинэчилж, гадаад харилцааны салбар, дипломат ажилтнуудын үйл ажиллагаанд ёс зүй, сахилга хариуцлагыг сахиулах шинэ жишиг тогтоосон юм.<ref>{{Cite web |last=gogo.mn |title=Хууль бус наймаа хийсэн дипломат ажилтан ажилгүй болно |url=https://gogo.mn/r/1j2e3 |access-date=2025-12-20 |website=gogo.mn |language=mn}}</ref> ===Хөгжлийн бодлогын суурийг тавив=== 2018 оноос Монгол Улсын сайд, Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын даргаар ажиллах үедээ “Гурван тулгуурт хөгжлийн бодлого” буюу төр, нийгэм, эдийн засгийн шинэчлэлийн бодлогыг гардан боловсруулж, батлуулсан. <ref>https://legalinfo.mn/mn/detail?lawId=13240</ref> Энэхүү хөгжлийн бодлогын баримт бичгийн үндсэн агуулга “Шинэ сэргэлтийн бодлого” урт хугацааны хөгжлийн бодлогын эх үндэс болсон бөгөөд Монгол Улсын Их Хурлыг Г.Занданшатар тэргүүлж байх үед буюу 2021 оны 12 дугаар сарын 30-ны өдөр 106 дугаар тогтоол батлагдсан юм.<ref>https://ikon.mn/n/2f97 УИХ: Шинэ сэргэлтийн бодлого батлах тухай тогоолын төслийг эцэслэн батлав.</ref> ==Улсын Их Хурлын дарга== [[Файл:G Zandanshatar.jpg|thumb|Монгол Улсын Их Хурлын дарга Г.Занданшатарын хөрөг зураг]] Монгол Улсын Их Хурлын найм дахь удаагийн сонгуулийн үр дүнгээр байгуулагдсан парламентын анхны чуулганаар буюу 2020 оны 6 дугаар сарын 20-нд Г.Занданшатарыг Монгол Улсын Их Хурлын даргаар сонгов.<ref>https://www.parliament.mn/nn/10787/ Улсын Их Хурлын гишүүн Гомбожавын Занданшатарыг Монгол Улсын Их Хурлын даргаар сонголоо </ref> Ингэснээр тэрбээр энэ албан тушаалд парламентын хоёр бүрэн эрхийн хугацаанд үргэлжлүүлэн ажилласан анхны хүн болсон юм. 2019 оны 2 дугаар сард анх сонгогдсоноос хойших Г.Занданшатар 5 жил шахмын хугацаанд УИХ-ыг орчин үеийн дэлхийн улс орнуудын парламентын жишигт нийцүүлэн шинэчлэл хийх зорилт дэвшүүлэн ажилласан. Энэ зорилтын хүрээнд түүний хэрэгжүүлсэн дөрвөн шинэчлэлийг онцолбол: ===Үндсэн хуулийн шинэчлэл=== 20 гаруй жил яригдаж, 3 парламент дамжин өрнөсөн, 4 төсөл өргөн баригдсан ч шийдэлд хүрч чадаагүй байсан Үндсэн хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах ажлыг амжилттай удирдаж хэрэгжүүлсэн. Энэ ажил УИХ дээр 3 жилийн турш өрнөж, нэмэлт, өөрчлөлтийн төсөл 2019 оны 6 дугаар сард Үндсэн хуулийн цэцэд<ref>{{Cite web |last=admin |title=Үндсэн хуульд оруулах нэмэлт, өөрчлөлтийн төслийг Үндсэн хуулийн цэцэд өргөн барив |url=https://conscourt.gov.mn/index.php/?p=4632 |access-date=2025-12-20 |language=mn-MN }}{{Dead link|date=Нэгдүгээр сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, улмаар парламентад өргөн баригдсанаас хойш УИХ 5 сарын турш завсарлагагүйгээр, тасралтгүй хэлэлцсэн юм. Ард иргэдээрээ хэлэлцүүлж, зөвлөлдөх санал асуулгыг Монголын түүхэнд анх удаа зохион байгуулж, төрийн болон иргэний нийгмийн байгууллага, улс төрийн намууд, эрдэмтэн судлаачдын санал бодлыг сонсож, нийгмийн зөвшилцлийг хангаж чадсанаар Үндсэн хуулийн нэмэлт, өөрчлөлт 2019 оны 11 дүгээр сарын 14-ний өдөр батлагдсан билээ.<ref>{{Cite web |title=Монгол Улсын Үндсэн хуульд оруулсан нэмэлт, өөрчлөлтийн уг эхийг Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Х.Баттулга ёсчлон баталгаажууллаа |url=https://www.parliament.mn/nn/9785/ |access-date=2025-12-20 |website=Parliament.mn - Монгол Улсын Их Хурал |language=mn-MN}}</ref> Нэмэлт, өөрчлөлт нь Үндсэн хуулийн 28.5 хувийг буюу 70 зүйлийн 19 зүйл, 36 заалтыг хөндсөн бөгөөд засаглалын хяналт-тэнцлийг хангаж, Засгийн газрын тогтвортой байдал, парламентын хариуцлагыг нэмэгдүүлэх, хараат бус шударга шүүхийг төлөвшүүлэх, нутгийн захиргааны бие даасан байдлыг бэхжүүлэх суурь зарчмын хүрээнд Үндсэн хуульд 2000 онд оруулсан долоон өөрчлөлтийг засаж сайжруулах; Байгалийн баялаг ард түмний мэдэлд байж, түүний үр өгөөжийн дийлэнх нь ард түмэнд ногдох; Монгол Улсын нийгэм-эдийн засгийг урт хугацаанд тогтвортой хөгжүүлэх, бодлогын уялдаа холбоо, залгамж чанар, нэгдмэл байдлыг хангах; Улс төрийн намууд улсын хэмжээнд бодлого дэвшүүлж ажиллах, үйл ажиллагааны үндсэн зарчим, санхүүгийн эх үүсвэр, зарцуулалт нь ил тод байх; Шүүхийн бие даасан, шүүгчийн хараат бус байдлыг хангах замаар иргэдийн шүүхэд итгэх итгэлийг нэмэгдүүлэх; Нутгийн өөрийн удирдлага, хот тосгоны эрх зүйн үндсийг боловсронгуй болгох зэрэг тогтолцооны шинэчлэлийн шинэ зохицуулалтууд туссан юм.<ref> https://www.parliament.mn/nn/10362/ </ref> Улмаар 2023 оны 5 дугаар сарын 31-ний өдөр Монгол Улсын Үндсэн хуульд оруулах бас нэгэн өөрчлөлтийг батлуулсан бөгөөд энэ өөрчлөлт нь парламентын төлөөллийн чадавхыг сайжруулах, ард түмний сонголтыг аль болох бүрэн дүүрэн баталгаажуулах, шударга сонгуулийн зарчмыг төлөвшүүлэхэд чиглэсэн байна.<ref>{{Cite web |last=News.MN |date=2023-05-31 |title=Монгол Улсын Үндсэн хуульд өөрчлөлт оруулж, баталлаа {{!}} News.MN |url=https://news.mn/r/2652241/ |access-date=2025-12-20 |website=News.MN - Мэдээллийн эх сурвалж |language=mn}}</ref> Үндсэн хуулийн шинэчлэлийн эдгээр нэмэлт, өөрчлөлтүүд ард түмний засаглах эрхийг хангах, төр цэгцэрч, засаглал тогтворжин, шударга ёс, эрүүл нийгэм төлөвших эрх зүйн үндсийг бэхжүүлсэн өөрчлөлт болсон гэж үздэг.<ref>{{Cite web |date=2025-09-24 |title=ШИНЭЧЛЭГЧ |url=https://www.ulsturch.mn/a/73286 |access-date=2025-12-20 |website=www.ulsturch.mn |language=en}}</ref> ===Парламентын хяналт шалгалтын шинэ тогтолцоо=== 2019 онд Үндсэн хуульд оруулсан нэмэлт, өөрчлөлтөөр Үндсэн хуулийн 28 дугаар зүйлийн 2 дахь хэсэгт “Хуулийн биелэлтийг хангахтай холбоотой нийтийн эрх ашгийг хөндсөн тодорхой асуудлаар Улсын Их Хурлын гишүүний дөрөвний нэгээс доошгүй нь хянан шалгах түр хороо байгуулах санал тавибал Улсын Их Хурал цөөнхийн төлөөллийг оролцуулан уг хороог байгуулна” гэж тусгасан.<ref>{{Cite web |title=МОНГОЛ УЛСЫН ИХ ХУРЛЫН ХЯНАЛТ ШАЛГАЛТЫН ТУХАЙ |url=https://legalinfo.mn/ |access-date=2025-12-20 |website=Эрх зүйн мэдээллийн нэгдсэн систем |language=en}}</ref> Энэхүү нэмэлт, өөрчлөлтийн үзэл баримтлалд нийцүүлэн Монгол Улсын Их Хурлын хяналт шалгалтын тухай хуулийг батлан хэрэгжүүлсэн нь парламентын хянан шалгах чиг үүргийг цоо шинэ шатанд гаргасан юм.<ref>{{Cite web |last=iSee.mn |title=Г.Занданшатар: Хяналт шалгалтын тухай анхдагч хуулийг баталж, парламентын хөгжлийн шинэ үе шатыг эхлүүллээ |url=http://isee.mn/n/30654 |access-date=2025-12-20 |website=iSee.mn |language=mn}}</ref> Үндсэн хуулийн нэмэлт, өөрчлөлтөөр УИХ зөвхөн Ерөнхий сайдыг сонгохоор болсон бөгөөд Засгийн газрын бусад гишүүдийг томилох эрхээсээ татгалзсан. Мөн УИХ-д өргөн мэдүүлсэн төсвийн төслийн орлого, зарлагын дүнг нэмэгдүүлэхийг хориглож, Засгийн газрын эрх мэдэл энэ хэрээр нэмэгдсэн. Энэхүү өөрчлөлтийн дараа Засгийн газрын үйл ажиллагаанд тавих парламентын хяналтыг сайжруулах нь хууль тогтоох болон гүйцэтгэх эрх мэдлийн хоорондын хяналт тэнцлийг хангах бодлогын гол шийдэл болох ёстой байсан учраас энэ анхдагч хуулийг баталсан бөгөөд өмнө нь парламентын хяналт шалгалтыг ингэж нарийвчлан зохицуулсан бие даасан хууль байгаагүй юм. Хууль батлагдан хэрэгжсэнээр парламент хяналт шалгалтын ажлаа урьдчилан төлөвлөдөг болж, хяналтын сонсголын төрөл, хэлбэрийг нарийвчлан зохицуулжээ. Хуулиар хянан шалгах түр хорооны эрх зүйн байдал, үйл ажиллагааны журмыг дэлгэрэнгүй зохицуулж өгснөөр нийтийн ашиг сонирхлыг хөндсөн тодорхой асуудлаар Хянан шалгах хороод байгуулагдан ажиллаж, нийтийн сонсгол, нээлттэй хэлэлцүүлэг УИХ-ын үйл ажиллагааны байнгын механизм болов.<ref>{{Cite web |title=НИЙТИЙН СОНСГОЛЫН ТУХАЙ |url=https://legalinfo.mn/ |access-date=2025-12-21 |website=Эрх зүйн мэдээллийн нэгдсэн систем |language=en}}</ref> Ингэснээр олон жил далд бугшсан асуудлууд ил болж, олон нийтийн анхаарал, хяналтад орсон. Тухайлбал, 2022 оны 4 дүгээр сард Хөгжлийн банкны асуудлаар Хянан шалгах түр хороо нотлох баримт шинжлэн судлах сонсголыг 3 үе шаттай хийснээр Хөгжлийн банкны 7.8 их наяд төгрөгийн зээлийг хэн, ямар зорилгоор авч, хэрхэн зарцуулсан тухай мэдээллийг ил тод болгож, ард иргэдийн мэдэх эрхийг хангажээ.<ref>{{Cite web |title=Хянан шалгах түр хорооноос зохион байгуулсан нотлох баримтыг шинжлэн судлах гурав дахь шатны сонсгол өндөрлөв |url=https://www.parliament.mn/nn/29715/ |access-date=2025-12-20 |website=Parliament.mn - Монгол Улсын Их Хурал |language=mn-MN}}</ref> Энэ сонсголоор 432 зээл, 2542 төсөл, хөтөлбөртэй холбоотой асуудлаар 600 гаруй иргэн, хуулийн этгээд, үүний дотор 356 гэрчийг дуудаж сонссон юм.<ref>{{Cite web |last=iSee.mn |title=Хянан шалгах түр хорооны нотлох баримтыг шинжлэн судлах гурван шатны сонсголд нийт 356 гэрч оролцжээ |url=http://isee.mn/n/47955 |access-date=2025-12-21 |website=iSee.mn |language=mn}}</ref> ===Цахим шилжилт=== УИХ-д цахим шилжилт хийх томоохон зорилго дэвшүүлж, [https://d.parliament.mn/ D-parliament] вэб, аппликэйшн хосолсон цахим системийг нэвтрүүлснээр хуулийн төсөл боловсруулах, хууль хэлэлцэх, батлах үйл ажиллагаанд иргэдийн оролцоог хангахад томоохон дэвшил гарсан. УИХ-ын цахим хуралдааны дэгийг холбогдох хуульд тусгаснаар УИХ-ын үйл ажиллагааны байнгын, тасралтгүй, тогтвортой байх зарчим бүрнээ хангагдсан юм. Тухайлбал, [[COVID-19|Ковид-19]] цар тахлын үед УИХ цахим дэгийг хэрэгжүүлж ажилласнаар хуралдаан нэг ч өдөр тасалдаагүй бөгөөд Олон улсын парламентын холбооноос Монгол Улсын Их Хурал цар тахлын нөхцөлд дэлхийн улс орнуудын парламентад жишиг болохуйц үйл ажиллагаа явуулсан хэмээн сайшаасан байна. Монгол Улсын Их Хурлын тухай хуулийн  39.1-д “Үндсэн хуулийн Гуравдугаар зүйлийн 1 дэх хэсэгт заасны дагуу Монголын ард түмэн төрийн үйл хэрэгт шууд оролцож, мөн сонгож байгуулсан төрийн эрх барих төлөөлөгчдийн байгууллагаараа уламжлан энэхүү эрхээ эдлэхдээ тодорхой асуудлыг шийдвэрлүүлэх талаар асуулт асуух, санал өгөх эрхээ Улсын Их Хурлын албан ёсны санал авах цахим хуудас, гар утас, хөдөлгөөнт төхөөрөмжид зориулсан Улсын Их Хурлын албан ёсны программ хангамжаар дамжуулан хэрэгжүүлж болно” хэмээн тусгасан.<ref>{{Cite web |title=МОНГОЛ УЛСЫН ИХ ХУРЛЫН ТУХАЙ |url=https://legalinfo.mn/ |access-date=2025-12-20 |website=Эрх зүйн мэдээллийн нэгдсэн систем |language=en}}</ref> Энэ хүрээнд тодорхой асуудлаар ажлын хэсэг байгуулах саналыг 33.000, Байнгын хорооны эрхлэх асуудлын хүрээнд хяналт шалгалт явуулах саналыг 70.000, хуулийн төслийн талаарх саналыг 100.000 ба түүнээс дээш тооны иргэн дэмжсэн бол УИХ заавал авч хэлэлцэхээр тусгаж, иргэдийн саналыг авах нийтийн өргөдлийн “D-өргөдөл” системийг нэвтрүүлэн амжилттай ашиглаж эхэлсэн билээ.<ref>{{Cite web |title=??????? ??????? ?????? ???? ????? ?? ?????? ????? ?????? ??????? ??????? |url=https://www.parliament.mn/nn/41082/ |access-date=2025-12-20 |website=Parliament.mn - Монгол Улсын Их Хурал |language=mn-MN}}</ref><ref>{{Cite web |date=2023-10-10 |title=Нийтийн цахим өргөдөл, гомдлын системийг аравдугаар сарын 17-нд танилцуулна |url=https://www.24tsag.mn/a/221142 |access-date=2025-12-20 |website=www.24tsag.mn |language=mn}}</ref> ===Зөвлөлдөх санал асуулга=== [[Файл:"Зөвлөлдөж шийдье" зөвлөлдөх санал асуулга - 2023.jpg|left|thumb|800 гаруй хүн оролцсон "Зөвлөлдөж шийдье" зөвлөлдөх санал асуулга - 2023 арга хэмжээний нэгдсэн хэлэлцүүлэг]]Г.Занданшатар АНУ-ын [[Стэнфордын Их Сургууль|Стэнфордын их сургуульд]] зочин судлаачаар ажиллаад ирэхдээ шинэ бодол, онол олныг тээж ирсний нэг нь "Зөвлөлдөх ардчилал” юм. Тэрбээр 2013 оны 12 дугаар сараас Стэнфордын их сургуулийн Зөвлөлдөх ардчиллын хүрээлэнд судлаачаар ажиллаж<ref>https://news.mn/r/2083785/</ref>, Монгол зэрэг хөгжиж буй орнуудын ардчилсан хөгжлийн загварыг хөгжингүй орнуудын ардчилалтай харьцуулан судалжээ. Улмаар зөвлөлдөх ардчиллын онолыг Монголд нэвтрүүлэх чиглэлээр нэлээд идэвхтэй ажилласан бөгөөд орчин цагийн ардчиллын судалгааны тэргүүлэх эрдэмтдийн нэг [[:en:Larry_Diamond|Ларри Даймонд]], Стэнфордын их сургуулийн Зөвлөлдөх ардчиллын хүрээлэнгийн захирал [[:en:James_S._Fishkin|Жэймс Фишкин]], тус сургуулийн профессор Карл Айкенбэри нарын нэр хүндтэй эрдэмтдийг Монголд урьж лекц уншуулахын сацуу ном бүтээлийг нь монгол хэлээр орчуулан хэвлүүлжээ. Мөн [https://asiafoundation.org/where-we-work/mongolia/ Азийн сан], Стэнфордын их сургуулийн дэмжлэгтэй “Иргэдийн оролцоо-Хотын маргааш” Монголын анхны зөвлөлдөх санал асуулга” төслийг хамтран удирдаж<ref>https://www.shuud.mn/a/461733 Г.Занданшатар: Иргэдэд сонголт хийх боломжийг олгоно </ref><ref>{{Cite web |last=www.ulaanbaatar.mn |date=2015-12-09 |title=Жэймс Фишкин: Зөвлөлдөх санал асуулгын зөвлөх хороо нь багагүй үүрэгтэй ажилладаг |url=https://ikon.mn/n/mjc |access-date=2025-12-20 |website=ikon.mn |language=en}}</ref>, Нийслэлийн зөвлөлдөх санал асуулгын зөвлөх хорооны даргаар ажиллаж байсан. Улмаар Зөвлөлдөх санал асуулгын тухай хуулийг санаачлан батлуулж<ref>{{Cite web |last=gogo.mn |title=Зөвлөлдөх санал асуулгын тухай хуулийн төсөл дэмжлэг авах уу |url=https://gogo.mn/r/gmxkd |access-date=2025-12-20 |website=gogo.mn |language=mn}}</ref>, УИХ 2019 онд Үндсэн хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах асуудлаар, 2023 онд  улс орны нийгэм, эдийн засгийн тулгамдсан асуудлыг иргэдийн туслалцаатайгаар тодорхойлох, асуудлын эрэмбэ, шийдвэрлэх арга зам, гаргах шийдвэрийн талаар иргэдтэй зөвлөлдөх, үндэсний зөвшилцлийг хангах зорилготой "Зөвлөлдөж шийдье" зөвлөлдөх санал асуулгыг амжилттай зохион байгуулсан юм. Хоёр удаагийн зөвлөлдөх санал асуулгад Монгол Улсын 3.4 сая иргэнийг төлөөлсөн 700-800 хүн эх орны өнцөг булан бүрээс санамсаргүй түүврийн аргаар сонгогдон ирж, төрийн хэргийг хэлэлцэн, гаргасан санал, дүгнэлтийн дагуу Үндсэн хуулийн өөрчлөлтүүд болон бусад шийдвэрүүд гарсан билээ.<ref> https://duuren.life/post/2003 Зөвлөлдөх санал асуулгын үр дүнг УИХ-ын дарга Г.Занданшатарт өргөн мэдүүлэв. 2023.02.17</ref> 2024 оны хаврын ээлжит чуулган завсарлах үеэр түүний хэлснээр, УИХ, Засгийн газраас хэрэгжүүлсэн тогтолцооны реформ, бусад цогц арга хэмжээний үр дүнд 2016 онд 1.2 хувьтай байсан эдийн засгийн өсөлт 7.0 хувьд хүрч, нэг хүнд ногдох ДНБ 2016 онд 3681 ам.доллар байсан бол 2023 оны эцэст 5875 ам.доллар болсон бөгөөд 13.5 их наяд төгрөгийн гадаад өрийг төлжээ. Мөн төрийн албан хаагчдын цалин 2016 онтой харьцуулахад 3 дахин өсч, тэтгэврийн доод хэмжээ нэмэгдэн дундаж тэтгэвэр 785 мянган төгрөг болсон байна.<ref>{{Cite web |last=https://www.facebook.com/ubn.mgl |date=2024-06-05 |title=Г.Занданшатар: УИХ, ЗГ-аас хэрэгжүүлсэн реформуудын дүнд 2016 онд 1.2 хувьтай байсан эдийн засгийн өсөлт 7.0 хувьд хүрлээ |url=https://ubn.mn/p/62407 |access-date=2025-12-20 |website=Улаанбаатар ньюс |language=mn-MN}}</ref> == Ерөнхий сайд == [[Файл:Cabinet of Zandanshatar being appointed on 18 June 2025.jpg|thumb|295x295px|Ерөнхий сайд [[Гомбожавын Занданшатарын Засгийн газар|Г.Занданшатарын засгийн газрын бүрэлдэхүүн]]]] 2025 оны 6 дугаар сарын 3-ны өдөр УИХ-ын нэгдсэн чуулган Ерөнхий сайд Л.Оюун-Эрдэнэд итгэл хүлээлгэх тогтоолын төслийг хэлэлцэж, нууц санал хураалтад 82 гишүүн оролцсоноос тогтоолыг 44 гишүүн дэмжиж, 38 гишүүн дэмжсэнгүй.<ref>{{Cite web |title=Ерөнхий сайд Л.Оюун-Эрдэнэ огцорлоо |url=https://cnbc.mn/news/h2i35 |access-date=2025-12-20 |website=cnbc.mn |language=en}}</ref> Ингэснээр Ерөнхий сайд Л.Оюун-Эрдэнэ огцров.<ref>{{Cite web |last=iKon.mn |first=Н. Эрхбаяр |date=2025-06-03 |title=Монгол Улсын 32 дахь Ерөнхий сайд Л.Оюун-Эрдэнэ огцорлоо |url=https://ikon.mn/n/3f6x |access-date=2025-12-20 |website=ikon.mn |language=en}}</ref> Улмаар 9-ний өдөр хуралдсан МАН-ын Бага хурлаар Г.Занданшатарыг Ерөнхий сайдад дэвшүүлэх санал дэмжигдэж, 12-нд эхэлсэн УИХ-ын чуулганаар уг асуудлыг хэлэлцэв. Санал хураалтад 117 гишүүн санал өгснөөс тогтоолын төслийг 108 нь дэмжсэнээр Г.Занданшатар 92.3 хувийн саналаар Монгол Улсын 34 дэх Ерөнхий сайдаар томилогдсон юм.<ref>{{Cite web |title=Монгол Улсын 34 дэх Ерөнхий сайдаар Г.Занданшатарыг томиллоо |url=https://www.parliament.mn/nn/75028/ |website=parliament.mn}}</ref><ref>{{Cite web |last=iKon.mn |first=А. Ням-Өлзий |date=2025-06-13 |title=Монгол Улсын 34 дэх Ерөнхий сайдаар Г.Занданшатар томилогдлоо |url=https://ikon.mn/n/3fgr |access-date=2025-06-18 |website=ikon.mn |language=en}}</ref> ===9-11 дүгээр сарын хямрал === 2025 оны 9 дүгээр сарын эхээр МАН-ын Бага хурлыг хуралдуулах асуудал идэвхтэй яригдаж, уг хурлаар Л.Оюун-Эрдэнийн оронд намын даргаар хэнийг сонгох нь олон нийтийн анхаарлыг ихээхэн татаж байв. Ерөнхий сайд эрх баригч намын дарга байдаг жишгээр Г.Занданшатарыг энэ албан тушаалд саадгүй очно гэсэн хүлээлт нийтэд байсан боловч “Админерал” компанитай холбоотой хэмээн багагүй хугацаанд яригдсаны дээр УИХ-ын гишүүн [[Баттөмөрийн Энхбаяр|Б.Энхбаярын]] энэ сэдвээрх удаа дараагийн мэдэгдлийн шууд субьект болоод байсан УИХ-ын дарга [[Дашзэгвийн Амарбаясгалан|Д.Амарбаясгалан]] 9 дүгээр сарын 12-нд гэнэт мэдэгдэл хийж, МАН-ын даргад нэр дэвшихээ зарлав.<ref>{{Cite web |date=2025-09-12 |title=УИХ-ын дарга Д.Амарбаясгалан МАН-ын даргад нэр дэвшихээ мэдэгдлээ |url=https://www.assa.mn/a/73897 |access-date=2025-12-21 |website=www.assa.mn |language=mn}}</ref><ref>{{Cite web |last=iSee.mn |title=Д.Амарбаясгалан: Би нэрээ татахгүй, МАН-ын даргад нэр дэвшинэ |url=http://isee.mn/n/82648 |access-date=2025-12-21 |website=iSee.mn |language=mn}}</ref><ref>{{Cite web |last=https://www.facebook.com/ubn.mgl |date=2025-09-12 |title=УИХ-ын дарга Д.Амарбаясгалан МАН-ын даргад нэр дэвшихээ мэдэгдлээ |url=https://ubn.mn/p/88610 |access-date=2025-12-21 |website=Улаанбаатар ньюс |language=mn-MN}}</ref> Улмаар 9 дүгээр сарын 28-нд болсон намын даргыг сонгох Бага хурлын гишүүдийн санал хураалтын дүн маргаантай болсноор<ref>{{Cite web |last=iKon.mn |first=А. Ням-Өлзий |date=2025-09-28 |title=Эхний санал хураалтаар Д.Амарбаясгалан 56, Г.Занданшатар 44 хувийн санал авсан бол дахин санал хураалтаар Д.Амарбаясгаланг ялсан гэж үзэв |url=https://ikon.mn/n/3i4j |access-date=2025-12-21 |website=ikon.mn |language=en}}</ref> хоёр сар шахам үргэлжилсэн хямрал эхлэв. Намын дотоод асуудлаас парламентын түвшинд хүрч даамжирсан энэ үйл явц УИХ-ын чуулганаар Ерөнхий сайд болон спикерийг огцруулах шийдвэр гаргах<ref>{{Cite web |last=iKon.mn |first=Н. Эрхбаяр |date=2025-10-17 |title=35 жилийн хугацаанд анх удаа нэг өдрийн дотор УИХ-ын дарга болон Ерөнхий сайдыг огцруулав |url=https://ikon.mn/n/3in1 |access-date=2025-12-21 |website=ikon.mn |language=en}}</ref>, Ерөнхий сайдыг огцруулсан УИХ-ын тогтоолд [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] хориг тавих<ref>{{Cite web |last=Б.Мөнгөнтамир |date=2025-10-20 |title=Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүх УИХ-ын 2025 оны 95 дугаар тогтоолд бүхэлд нь хориг тавилаа {{!}} News.MN |url=https://news.mn/r/2829423/ |access-date=2025-12-21 |website=News.MN - Мэдээллийн эх сурвалж |language=mn}}</ref>, Ерөнхий сайд [[Монгол Улсын Үндсэн хуулийн цэц|Үндсэн хуулийн цэцэд]] хүсэлт гаргах<ref>{{Cite web |last=gogo.mn |title=Яагаад: ҮХЦ шууд маргаан үүсгэсэн үндэслэл, мөн шийдвэрлэх процессын тухай |url=https://gogo.mn/r/2m7d03 |access-date=2025-12-21 |website=gogo.mn |language=mn}}</ref>, Цэц их суудлын хуралдаан зарлан Ерөнхий сайдыг огцруулсан 95 дугаар тогтоолыг хууль зөрчсөн хэмээн дүгнэлт гаргах<ref>{{Cite web |last=admin |title=Ерөнхий сайдыг огцруулсан үйл ажиллагаа Үндсэн хууль зөрчсөн тухай Цэцийн дүгнэлт (2025, №08)-ийн тойм |url=https://constitutionalcourt.mn/2025/11/%d0%b5%d1%80%d3%a9%d0%bd%d1%85%d0%b8%d0%b9-%d1%81%d0%b0%d0%b9%d0%b4%d1%8b%d0%b3-%d0%be%d0%b3%d1%86%d1%80%d1%83%d1%83%d0%bb%d1%81%d0%b0%d0%bd-%d2%af%d0%b9%d0%bb-%d0%b0%d0%b6%d0%b8%d0%bb%d0%bb%d0%b0-2-2/ |access-date=2025-12-21 |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=Монгол Улсын Ерөнхий сайдыг огцруулсан үйл ажиллагаа Монгол Улсын Үндсэн хуульд нийцсэн эсэх маргааныг хянан шийдвэрлэсэн тухай |url=https://legalinfo.mn/ |access-date=2025-12-21 |website=Эрх зүйн мэдээллийн нэгдсэн систем |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Нэргүй |first=Г. |date=2025-10-24 |title=Ерөнхий сайдыг огцруулсан ажиллагаа Үндсэн хууль зөрчсөн тухай дүгнэлт бүрэн эхээрээ {{!}} News.MN |url=https://news.mn/r/2830191/ |access-date=2025-12-21 |website=News.MN - Мэдээллийн эх сурвалж |language=mn}}</ref> хүртэл үргэлжилсэн юм. Цэцийн дүгнэлт гарснаар Ерөнхий сайдын бүрэн эрх сэргэж, үүрэг гүйцэтгэгч болоод байсан Г.Занданшатар уг албан тушаалаа үргэлжүүлэн хаших болов. == Цол, шагнал == * “Банк, санхүүгийн тэргүүний ажилтан” цол тэмдэг. (1999 он) * [[Алтан гадас одон|“Алтан гадас”]] одон. (2005 он) * Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайд цол. (2011 он) *[[Украин]]ы төрийн дээд шагнал [[:ru:Орден_князя_Ярослава_Мудрого|Цэцэн Ярославын одон]], III зэрэг. (2011 он) * ОХУ-ын Байгалийн улсын их сургуулийн хүндэт [[профессор]] цол (2012 он) * Сүхбаатарын одон (2022) == Шашин шүтлэг == [[Буддын шашин|Буддын шашны]] [[Шарын шашин|шарын урсгалыг]] шүтдэг. “[[Жавзандамба хутагт]]” төвийн гишүүн. Буддын шашны [[гүн ухаан]], Чойрын номыг сонирхон судалдаг. Ерөнхий сайдаар томилогдсонд нь [[14-р Далай лам|XIV Далай лам]] түүнд баяр хүргэн амжилт хүсч байв.<ref> https://eguur.mn/602975/</ref> == Хобби == Дөрвөн настайдаа [[Шатар|шатар]] тоглож сурсан.<ref>https://duuren.life/refence/568</ref> Шатар сугавчилчихаад хүн хүн дээр очиж “Тоглоё” хэмээн гуйж явдаг, аавыгаа шөнө орой ирсэн ч ялгаагүй тоглох гээд хүлээгээд сууж байдаг хүүхэд байжээ. Дунд сургуулийн сурагч байхаасаа эхлээд очсон газар бүртээ сайн шатарчин гэгддэг байв.<ref>https://duuren.life/refence/568</ref> УИХ-ын гишүүн байхдаа үе үеийн УИХ, Засгийн газрын гишүүдийн дунд зохион байгуулсан шатрын тэмцээнд дэд байр, УИХ-ын гишүүдийн дунд зохион байгуулсан “Цэцэн түшээ-2017” тэмцээний эрэгтэйчүүдийн төрөлд тэргүүн байр эзэлж байв.<ref>https://duuren.life/refence/568</ref> [[Олон Улсын Шатрын Холбоо|Олон улсын шатрын холбооны]] ерөнхийлөгч [[Үлэмжийн Хярсан|Кирсан Илюмжинов]], [[Болгар|Болгарын]] шатарчин, дэлхийн аварга эмэгтэй Антоанета Стефанова нараас гадна Монголын [[Шатрын их мастер|их мастеруудтай]] тоглож байв.<ref>https://duuren.life/refence/568</ref> Хувьдаа шатрын баялаг цуглуулгатай. [[1994]] онд [[Энэтхэг|Энэтхэгт]] суралцаж байхдаа зандан модоор хийсэн шатар олж авч, их баярлаж байснаа дурссан нь бий. 2024 оны 12 дугаар сард болсон Монголын шатрын холбооны Их хурлаар тус холбооны ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон.<ref>{{Cite web |title=Г.Занданшатар Монголын шатрын холбооны ерөнхийлөгч боллоо |url=https://duuren.life/post/9293 |access-date=2025-12-20 |website=duuren.life |language=en}}</ref> Ном унших дуртай. 2023 оны [[Улаанбаатарын номын баяр|Үндэсний номын баярын]] үеэр, унших дуртай номоосоо зургааг сонгон “Instagram” хуудсаараа олон нийтэд сонирхуулсан нь: [[Бавуугийн Лхагвасүрэн]]гийн “Хос уянга”, Жорж Фридманы “The Next 100 Years”, Жэймс Фишкиний “When The People Speak”, [[Фёдор Достоевский]], Үй Хуагийн зохиолууд, [[Сунь-зы|Сүнзийн]] “Дайтах урлаг” байв.<ref>https://duuren.life/post/4685 Г.Занданшатарын дуртай зургаан ном.</ref> Мөн усанд сэлэх дуртай. [[Хөлбөмбөг|Хөлбөмбөгт]] хорхойтой. [[Испани|Испанийн]] “[[Реал Мадрид]]” багийг дэмждэг. == Сонирхолтой баримтууд == * Оюутан Г.Занданшатарыг нэгдүгээр дамжаанд байхад [[Орос хэл|орос хэлний]] хичээл дээр багш нь [[Александр Сергеевич Пушкин|А.Пушкины]] шүлгийг уншиж өгөөд, [[Долоо хоног|долоо хоногийн]] дотор цээжлэх даалгавар өгөхөд тэрбээр тэр дор нь цээжлээд уншиж өгч, ой сайтайгаараа гайхагдаж байжээ. * Зах зээлийн коллежид ажиллаж байхад нь Монголын их, дээд сургуулийн нийт багш нараас шалгалт авч, хамгийн өндөр оноо авсан 12 хүний 6-г [[Австрали]] улсад тус улсын Засгийн газрын тэтгэлгээр суралцуулах болоход Г.Занданшатар багтсан боловч тодорхой шалтгааны улмаас явж чадаагүй аж.<ref> https://www.24tsag.mn/a/169617 </ref> * [[Украин]] Улсын төрийн дээд шагнал [[:ru:Орден_князя_Ярослава_Мудрого|Цэцэн Ярославын одонг]] Монголоос хүртсэн хүн ердөө хоёр байдгийн нэг нь Г.Занданшатар, нөгөө нь ерөнхийлөгч асан [[Цахиагийн Элбэгдорж|Ц.Элбэгдорж]] юм. * Долоогийн тоо түүний амьдралд учир холбогдолтой юм шиг байдаг нь бий. 1970 онд төрсөн, 1977 онд 7 настайдаа сургуульд орсон, нийслэлд шилжиж ирэхдээ 77 дугаар сургуульд элссэн. 1987 онд 10 дугаар ангиа дүүргэсэн.<ref> https://www.polit.mn/a/104421 Шинэчлэгч </ref> УИХ-ын сонгуульд Баянхонгор аймгийн 7 дугаар тойргоос дэвшин ялалт байгуулж байсан. == Ном бүтээл == 1994–2025 онд төр, эдийн засаг, ардчиллын сэдвээр 15 гаруй ном, орчуулгын бүтээл туурвисан.<ref>{{Cite web |date=2025-12-20 |title=Монгол Улсын Ерөнхий сайдын намтар |url=https://mongolia.gov.mn/page/3 |access-date=2025-12-20 |website=mongolia.gov.mn |language=mn}}</ref> Тэдгээрээс дурдвал: * Гадаад худалдааны санхүүжилт”. 1995 он * “Арилжааны банкны санхүүгийн менежмент”. 1995 он * “[[Үндэстэн дамнасан корпораци|Корпорацийн]] санхүү” гарын авлага. 1994 он * “Мөнгөний үнэ цэнэ” гарын авлага. 1994 он * “Хөдөө аж ахуйн шинэчлэлийн санхүүжилтийн механизм”. 2003 он * “Хөдөө аж ахуйн банкны бүтцийн өөрчлөлтийн төлөвлөгөө”. 2003 он * "Үндсэн хууль ба зөвлөлдөх ардчилал”. 2015 он * “Зөвлөлдөх ардчилал-хөгжлийн гарц”.<ref>https://catalog.must.edu.mn/bib/55128</ref> 2015 он * Жэймс Фишкин. “Хүмүүс үзэл бодлоо илэрхийлэхүй: Зөвлөлдөх ардчилал ба олон нийтийн хэлэлцүүлэг”. Орчуулга. 2015 он<ref>https://eguur.mn/589976/</ref> <ref>https://ikon.mn/n/kwt</ref> * “Нэг Монгол-Нэг зүгт. Хөгжил бол цэгцрэх хөдөлгөөн”.<ref>https://news.mn/r/2118716/</ref> 2016 он {{Quotation|"Улс төрд удаан хутгалдлаа, цаашдаа ямар нэгэн байдлаар вакуум орчинд орох нь гарцаагүй. Тиймээс Монголын нийгэм, төр засгийн байдлыг хөндлөнгөөс нэг ажиглаад судалгаа хийгээд үзье гэж бодсон юм. Ер нь Америкийн болоод дэлхийн ардчилал хөгжсөн орнуудын туршлагаас харахад, улс төрд хэтэрхий удаан ажилласан хүн тодорхой хугацааны дараа түр чөлөө авч олон улсын судалгааны төвүүдэд очиж ажилладаг байдал анзаарагддаг. Ялангуяа над шиг гадаад харилцааны чиглэлээр ажиллаж байсан хүмүүс хуримтлуулсан туршлагаа мэдлэгтэй хослуулах нь чухал гэдгийг мэдэрсэн". ''Стэнфордын их сургуулийн зочин судлаач Г.Занданшатар'' <ref>{{Cite web |url=http://dnn.mn/%D0%B3%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D0%B2%D1%8B%D0%BD-%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80-%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D0%BD-%D0%B0%D1%80%D0%B4-%D1%82%D2%AF%D0%BC%D1%8D%D0%BD-%D1%82%D3%A9%D1%80%D0%B4%D3%A9%D3%A9-%D0%B8%D1%82%D0%B3%D1%8D%D1%85-%D0%B8%D1%82%D0%B3%D1%8D%D0%BB%D1%8D%D1%8D-%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B6%D1%8D%D1%8D-%D1%8D%D0%BD%D1%8D-%D0%B1%D0%BE%D0%BB-%D0%BC%D0%B0%D1%88-%D1%82%D0%BE%D0%BC-%D1%8D%D0%BC%D0%B3%D1%8D%D0%BD%D1%8D%D0%BB/ |title=Archive copy |access-date=2016-02-26 |archive-date=2016-12-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161220082144/http://dnn.mn/%D0%B3%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D0%B2%D1%8B%D0%BD-%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80-%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D0%BD-%D0%B0%D1%80%D0%B4-%D1%82%D2%AF%D0%BC%D1%8D%D0%BD-%D1%82%D3%A9%D1%80%D0%B4%D3%A9%D3%A9-%D0%B8%D1%82%D0%B3%D1%8D%D1%85-%D0%B8%D1%82%D0%B3%D1%8D%D0%BB%D1%8D%D1%8D-%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B6%D1%8D%D1%8D-%D1%8D%D0%BD%D1%8D-%D0%B1%D0%BE%D0%BB-%D0%BC%D0%B0%D1%88-%D1%82%D0%BE%D0%BC-%D1%8D%D0%BC%D0%B3%D1%8D%D0%BD%D1%8D%D0%BB/ |url-status=dead }}</ref>}} {{Quotation|"Монгол Улсын Үндсэн хуульд... иргэдийн оролцоон дээр тулгуурласан тогтолцоог орон нутгийн бүтцэд байлгана гэсэн санааг тусгаж өгсөн. Гэвч харамсалтай нь өнөөдрийг хүртэл орон нутгийн өөрөө удирдах байгууллагуудад улс төрийн оролцоо, намуудын оролцоотой төлөөллийн байгууллыг бий болгосоор ирсэн. Тиймээс бид иргэдийн төлөөллийн байгууллагаар орон нутгийн үйл ажиллагааг яаж удирдуулах вэ гэж эрэл хайгуул хийсний үр дүнд “Зөвлөлдөх ардчилал”-ын аргачлалыг сонгон авсан юм. Цаашид Улаанбаатар хотод хэрэгжүүлэх төсөл хөтөлбөр, бүтээн байгуулалтынхаа ажилд шаардагдах хөрөнгө, хэрэгцээ, зураг төсөл, газрын байршлыг хүртэл иргэдэд мэдээлж, тэднээр тодорхойлуулдаг болохоор ажиллаж байна". ''Улаанбаатар хотын захирагч Э.Бат-Үүл'' <ref>{{Cite web |url=http://mglradio.com/home/?mid=fastnews&page=11&document_srl=54271 |title=Archive copy |access-date=2016-02-26 |archive-date=2016-12-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161220030923/http://mglradio.com/home/?mid=fastnews&page=11&document_srl=54271 |url-status=dead }}</ref>}} {{Quotation|“Зөвлөлдөх ардчиллын гол санаа болсон, асуудлыг зөвлөлдөж, учрыг нь олж хужрыг нь тунгааж дэнсэлдэг, ил тод, нээлттэй ардчиллын шинэ хэлбэр Монголд нэвтэрвэл манай эдийн засагт асар их хурд, үр дүн авчрах нь тодорхой юм байна”.''"Mongolian Economy" сэтгүүлийн эрхлэгч Д.Бэхбаяр'' <ref>{{Cite web |url=http://mongolianeconomy.mn/mn/i/8490 |title=Archive copy |access-date=2016-02-26 |archive-date=2016-05-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160518071641/http://mongolianeconomy.mn/mn/i/8490 |url-status=dead }}</ref>}}<br /> ==Эшлэл== * Монголын хөгжилд [[Оюутолгой]], [[Тавантолгой]] чухал. Гэхдээ монгол толгой бүүр чухал. * [[Ардчилал]] гэдэг нь ардын засаг гэсэн үг. Ардын засаг гэдэг нь төрийн бүх эрх ард түмний мэдэлд гэсэн үг. * Зүү олохын тулд тэмтрэх хэрэгтэй. Зөвийг олохын тулд зөвлөлдөх хэрэгтэй. * Хөгжлийн амин сүнс нь зөв ардчилал, уураг тархи нь ухаалаг төр, бие махбод нь ардын таван засаглал. <ref> http://www.ikon.mn/n/oas ikon.mn сайтын “Leaderships forum” буланд өгсөн ярилцлагаас. </ref> * Улс төрийн нам улс орноо хөгжүүлэх уураг тархи нь байх учиртай.<ref>{{Webarchiv|url=http://politics.news.mn/content/236270.shtml |wayback=20160228180101 |text=Archive copy |archiv-bot=2023-10-06 05:56:11 InternetArchiveBot }} “Улс орны тархи нь нам байх учиртай” нийтлэлээс.</ref> * Монгол нь Оросын төрт ёсны эх, [[Хятад]]ын бүтээн байгуулалтын эцэг мөн. * Дарга төвтэй намаас гишүүд төвтэй нам руу, олон нийтийн намаас мөрийн хөтөлбөрийн нам болох нь намын шинэчлэлийн эх сурвалж.<ref>{{Cite web |url=http://politics.news.mn/content/236270.shtml |title=Archive copy |access-date=2016-02-26 |archive-date=2016-02-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160228180101/http://politics.news.mn/content/236270.shtml |url-status=dead }}</ref> * Худал, хулгай, хуйвалдааны замаар зорилгодоо хүрэх нь миний зарчим биш. Албан тушаалын төлөө журмын нөхдөө гүтгэж, хэлээгүйг хэлсэн мэт, хийгээгүйг хийсэн мэт ярьж, УИХ, Засгийн газар, нийгмээ, намаа талцуулж байгаа нь төрийн хүнд байх ёс зүй, мөн чанар огтхон ч биш.<ref>https://duuren.life/post/11942 Маргааш болох МАН-ын Бага хурлын өмнө Монгол улсын Ерөнхий сайд Г.Занданшатарын "Фэйсбүүк" хуудсаараа ийн мэдэгдлээ. 2025.09.26</ref> * Авлига, нүүрсний хулгайг хаацайлсан эв нэгдэл гэж байх учиргүй.<ref>https://duuren.life/post/11980 Үүсээд буй нөхцөл байдалтай холбогдуулан Төрийн ордонд Ерөнхий сайд Г.Занданшатарын хийсэн мэдэгдэл. 2025.09.30</ref> ==Холбоос== * Монгол Улсын Засгийн газар https://mongolia.gov.mn/ * Монгол Ардын Нам [https://web.archive.org/web/20210328135210/http://www.nam.mn/ http://www.nam.mn/] * Стэнфордын их сургуулийн Ардчилал, хөгжил, хуулийн засаглалын хүрээлэн http://cddrl.fsi.stanford.edu/ * Стэнфордын их сургуулийн Зөвлөлдөх ардчиллын хүрээлэн https://deliberation.stanford.edu/ ==Эх сурвалж== {{reflist}}{{Монгол Улсын Ерөнхий Сайд}}{{Улсын Их Хурлын дарга}} {{Монгол Улсын Гадаад хэргийн сайд}} {{DEFAULTSORT:Занданшатар, Гомбожавын}} [[Ангилал:1970 онд төрсөн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:Баацагааны хүн]] [[Ангилал:Эрхүүгийн Улсын Их Сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Монголын эдийн засагч]] [[Ангилал:Монгол Ардын Намын гишүүн]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн]] [[Ангилал:Монголын гадаад хэргийн сайд]] [[Ангилал:Монголын худалдаа хөгжлийн сайд]] [[Ангилал:Монголын засгийн газрын хэрэг эрхлэх газрын дарга]] [[Ангилал:УИХ-ын дарга]] [[Ангилал:Монголын шатрын холбооны ерөнхийлөгч]] [[Ангилал:Алтан гадас одон шагналтан]] [[Ангилал:Цэцэн Ярослав вангийн одон шагналтан (3-р зэрэг)]] 4zzu8yttew54akzys9yser72nf5p4x2 851595 851591 2026-03-28T02:47:55Z Amgaab 16976 851595 wikitext text/x-wiki {{Төрийн зүтгэлтэн |зураг = Gombojavyn Zandanshatar (2025).jpg |тайлбар = Ерөнхий сайд Г.Занданшатар 2025 онд |алба1 = {{flagicon|Монгол}} 34 дэх [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд]] |ээлж1 = 2025 оны 6-р сарын 13 - 2026 оны 3-р сарын 27 |өмнөх1 = [[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]] |дараах1 = |алба2 = {{flagicon|Монгол}} [[Монгол]] [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] дарга |ээлж2 = 2019.02 сар-2024.07 сар |өмнөх2 = [[Миеэгомбын Энхболд]] |дараах2 = [[Дашзэгвийн Амарбаясгалан]] |алба3 = {{flagicon|Монгол}} Монгол Улсын сайд, [[Монгол Улсын Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газар|Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын]] дарга |ээлж3 = 2017-2019.02.01 |өмнөх3 = [[Жамъянгийн Мөнхбат]] |дараах3 = [[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]] |алба4 = {{flagicon|Монгол}} [[Монгол]] [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] гишүүн |ээлж4 = 2004-2012<br>2016-2024 |алба5 = {{flagicon|Монгол}} [[Гадаад харилцааны яам (Монгол)|Гадаад харилцааны сайд]] |ээлж5 = 2009.11 сар-2012.08 сар |өмнөх5 = [[Сүхбаатарын Батболд]] |дараах5 = [[Лувсанвандангийн Болд]] |алба6 = [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Намын]] Ерөнхий нарийн бичгийн дарга |ээлж6 = 2012.07 сар-2013.11 сар |өмнөх6 = [[Ухнаагийн Хүрэлсүх]] |дараах6 = Жамъянгийн Мөнхбат |төрсөногноо = {{bda|1970|3|8}} |төрсөнгазар = [[Баянхонгор]] [[аймаг]], [[Баацагаан сум]] |улсорон = {{MGL3}} |намэвсэл = [[Монгол Ардын Нам]] |сургууль = ОХУ-ын Эрхүү хотын Улс ардын аж ахуйн дээд сургууль |гэрбүл = Эхнэр Ганбаярын Отгонгэрэл<br>Дөрвөн хүүхэдтэй |website = [http://www.zandanshatar.com www.zandanshatar.com] |гарынүсэг=[[File:УИХ-ын дарга гарын үсэг.png|100px]]}}'''Гомбожавын Занданшатар''' ([[1970 он]]ы 3 дугаар сарын 8-нд [[:en:Baatsagaan|Баацагаан сум]], [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор аймагт]] төрсөн) нь улс төрч, [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|Монгол Улсын Ерөнхий сайд]]. Өмнө нь Гадаад харилцааны сайд, [[УИХ]]-ын дарга, Ерөнхийлөгчийн Тамгын газрын даргаар ажиллаж байсан, УИХ-д дөрвөн удаа сонгогдсон. [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Намын]] Удирдах зөвлөлийн гишүүн, Бага хурлын гишүүн. 2025 оны 6 дугаар сарын 13-ны өдөр [[Монгол|Монгол Улсын]] 34 дэх Ерөнхий сайдаар томилогдсон.<ref>https://ikon.mn/n/3fgr Монгол улсын 34 дэх Ерөнхий сайдаар Г.Занданшатар томилогдсон. 2025.06.13</ref> 2026 оны 3 дугаар сарын 16-нд нээгдсэн УИХ-ын хаврын чуулган эхний өдрөөсөө эхлэн гацаанд орж улс төрийн хямрал үүссэний улмаас Г.Занданшатар 3 дугаар сарын 27-ны өдөр үүрэгт ажлаасаа чөлөөлөгдөх хүсэлтээ өгснийг МАН-ын Удирдах зөвлөл хүлээн авч<ref>https://www.ub.life/p/260327-yjbd3c</ref>, улмаар УИХ-аар хэлэлцээд, чуулганы хуралдаанд оролцогсдын 74 хувь буюу 54 гишүүний саналаар үүрэгт ажлаас нь чөлөөлсөн.<ref name=":0">{{Cite web |last=iKon.mn |first=Н. Эрхбаяр |date=2026-03-27 |title=Г.Занданшатар Монголын орчин үеийн түүхэнд хамгийн богино хугацаанд ажилласан дөрөв дэх Ерөнхий сайд боллоо |url=https://ikon.mn/n/3mdj |access-date=2026-03-28 |website=ikon.mn |language=en}}</ref> == Намтар == === Эцэг эх === [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён хан аймгийн]] Цогтой гүн Дашдоржийн хошууны (одоогийн Баянхонгор аймгийн [[Галуут сум]], 1923 оноос Баянхонгор хайрхан уулын хошуу, 1931-1957 онд Баянхонгор сум<ref>https://www.touristinfocenter.mn/cate13_more.aspx?ItemID=155</ref>) нутаг Уутын голоор нутагтай Дүгэржав хэмээх язгуурын [[тайж]] хүн байжээ. Түүний хүү Сумгарьд тайж нь Дүгэржавын ганц хүү бөгөөд Норов хэмээх хүүтэй байв. Норов тайжийн хүү Дамдинжавын Гомбожав нь Г.Занданшатарын аав юм. Д.Гомбожавыг 3 настай байхад эцэг Норов тайж нас барснаар, ойрын төрөл Ундарын Дамдинжав хэмээх хүнд үрчлэгдсэн байна.<ref>https://www.ulsturch.mn/a/44339</ref> Д.Гомбожав 1933 онд төрсөн бөгөөд сумандаа адуучнаар ажиллаж байгаад 1953 онд цэргийн албанд татагджээ. Тэрбээр бага залуудаа ухаан сэргэлэн, хөдөлмөрч, адуунд эртэй, морь уургалах, эмнэг булгиулах, хурдан морь таних, уях эрдмийг төгс эзэмшсэн хүн байсан гэдэг. Цэргийн албаа хааж ирээд 1956 оноос [[Галуут сум|Галуут сумандаа]] багийн тоо бүртгэгч, “Галуут” [[Нэгдэл|нэгдлийн]] ня-бо, баг, бригадын дарга, 1962 оноос “Коммунизмын төлөө” нэгдлийн орлогч дарга зэрэг албыг хашиж байгаад 1965-1967 онд удирдах ажилтны 2 жилийн дээд курс дүүргээд ирэхэд нь [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор аймгийн]] [[Баацагаан сум|Баацагаан суманд]] сум-нэгдлийн даргаар томилсон байна.<ref>https://www.youtube.com/watch?v=u_yheu9linc</ref> Тэрбээр энд ажиллах хугацаандаа тус сумын “Чойбалсангийн зам” нэгдлийг улсын тэргүүний нэгдлийн хэмжээнд хүргэсэн юм. Д.Гомбожав 1972-1976 онд тухайн үеийн [[Удирдлагын Академи|Намын дээд сургуульд]] суралцан дүүргэж, дээд боловсрол эзэмшсэн байна. Улмаар [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор аймгийн]] [[Өлзийт сум (Баянхонгор)|Өлзийт суманд]] сум-нэгдлийн даргаар томилогдож, 1982 он хүртэл ажиллахдаа тус сум-нэгдлийг аж ахуй, зохион байгуулалтын хувьд бэхжүүлэн, олон шинэ санаачилга гарган, амжилттай хэрэгжүүлснээр аймаг, улсын тэргүүлэх хамт олон болгосон байна.<ref>https://www.youtube.com/watch?v=u_yheu9linc</ref> 1982 онд МАХН-ын Төв Хорооны шийдвэрээр түүнийг [[Атрын аян|Атрын II аянаар]] байгуулагдсан, [[Хэнтий аймаг|Хэнтий аймгийн]] Чандганы сангийн аж ахуйн даргаар томилжээ. Тэрбээр шинэ тутам аж ахуйг богино хугацаанд хөл дээр нь босгон, улс ардын аж ахуй, соёлыг хөгжүүлэх төлөвлөгөөт зорилтуудыг амжилттай ханган биелүүлж, улсын хэмжээнд хамгийн их ургац хураасан САА-гаар удаа дараа шалгарч байв. Д.Гомбожав МАХН-ын XVI, XVII, XVIII, XIX, XX их хурлуудад төлөөлөгчөөр, [[Ардын Их Хурал|Ардын Их Хурлын]] депутатаар 4 удаа сонгогдсон, 1992 онд ардчилсан, шинэ [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|Үндсэн хуулийг]] батлалцсан хүн юм.<ref>https://www.youtube.com/watch?v=u_yheu9linc</ref> Монгол Улсын хөдөө аж ахуй, газар тариалангийн салбарт олон жил үр бүтээлтэй ажилласныг нь үнэлэн Дамдинжавын Гомбожавт 1991 онд [[Монгол улсын хөдөлмөрийн баатар|Монгол Улсын Хөдөлмөрийн баатар]] цол олгожээ.<ref>https://www.ulsturch.mn/a/51545</ref> Г.Занданшатарын ээж О.Дашзэвэг нь Баянхонгор хайрхан уулын хошууны (одоогийн Баянхонгор аймгийн [[Галуут сум]]) Уутын голоор нутагтай, Оросоо хэмээх хүний ууган охин болж, 1937 онд төржээ.<ref>https://www.ulsturch.mn/a/44339 </ref> О.Дашзэвэг нь Баянхонгор аймгийн Галуут, Баацагаан, Өлзийт зэрэг сумын хүн эмнэлэг, цэцэрлэгт ажиллаж байсан байна.<ref>https://zandanshatar.parliament.mn/nn/62372/</ref> Ардын сурган хүмүүжүүлэх ухааны уламжлалт дэг ёсыг сайн эзэмшсэн, Буддын гүн ухааны мэдлэгтэй, монгол ардын үлгэр, тууль сайн мэддэг, [[Жангар|“Жангар”]] тууль, “Молон тойны намтар”, “Чойжид дагинын тууж”, “Оюун түлхүүр” зэрэг сургаалын зохиолуудыг хүүхдүүддээ цээжээр хэлж өгдөг хүн байжээ.<ref>https://zandanshatar.parliament.mn/nn/62372/</ref> Д.Гомбожав, О.Дашзэвэг нар 1958 онд ханилан сууж, зургаан хүүхэд төрүүлж өсгөсний 5 дахь нь Занданшатар юм.<ref>https://zandanshatar.parliament.mn/nn/62372/</ref> === Бага нас === Г.Занданшатар 1970 оны гуравдугаар сарын 8-нд [[Баацагаан сум|Баянхонгор аймгийн Баацагаан сумын]] эмнэлэгт төржээ.<ref>{{Cite web |title=Бага нас |url=https://zandanshatar.parliament.mn/nn/41348/ |access-date=2025-12-21 |website=Parliament.mn - Монгол Улсын Их Хурал |language=mn-MN}}</ref> Тухайн үед аав Д.Гомбожав нь тус суманд сум-нэгдлийн даргаар ажиллаж байв.<ref>https://www.24tsag.mn/a/169617</ref> Занданшатар гэдэг нэрийг эх барьж авсан эмч Ёндонцоо нь ном харж байгаад өгсөн гэдэг.<ref>https://www.24tsag.mn/a/169617</ref> Гэрийн эзэн [[Удирдлагын Академи|Намын дээд сургуульд]] суралцах болсон тул тэднийх 1972 онд [[Улаанбаатар|Улаанбаатарт]] нүүж иржээ.<ref>https://www.24tsag.mn/a/169617</ref> Эцэг Д.Гомбожав нь [[Шатар|шатарт]] хорхойтой, Намын дээд сургуулийн сум-нэгдлийн дарга нар голдуу оюутнууд тэднийд ирж шатар тоглох нь олон тул Занданшатар хүү тэдний тоглохыг харсаар 4 настайдаа өөрөө шатар нүүж сурчээ.<ref>https://www.24tsag.mn/a/169617</ref> Д.Гомбожав 1976 онд сургуулиа төгсөж, Баянхонгор аймгийн [[Өлзийт сум (Баянхонгор)|Өлзийт суманд]] сум-нэгдлийн даргаар томилогдсон тул Г.Занданшатар 1977 онд тус сумын дунд сургуулийн нэгдүгээр ангид оржээ. Сургуульд тэрбээр сурлага сайтай, урлаг, спортод идэвх сонирхолтой, шүлэг уншдаг, бөхийн спортоор хичээллэдэг байсан байна.<ref>https://www.24tsag.mn/a/169617</ref> 1982 онд нийслэлийн 10 жилийн 77 дугаар дунд сургуульд шилжин суралцаж, 1987 онд "Онц" дүнтэй төгсчээ.<ref>https://www.24tsag.mn/a/169617</ref> ==Гэр бүл== Г.Занданшатарын гэргийг Ганбаярын Отгонгэрэл гэдэг. [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] [[Дөрвөлжин сум]]ын уугуул. 1974 онд төрсөн. Зургаан хүүхэдтэй айлын тав дахь нь. Г.Занданшатарыг тухайн үеийн Зах зээлийн коллеж буюу одоогийн [[Худалдаа Үйлдвэрлэлийн Дээд Сургууль|Худалдаа үйлдвэрлэлийн дээд сургуульд]] багшилж байхад нь танилцаж, 1992 онд гэр бүл болжээ.<ref>https://zandanshatar.parliament.mn/nn/62375/</ref> Г.Отгонгэрэл нь санхүүч мэргэжилтэй, [[Их Британи|Их Британи, Умард Ирландын Нэгдсэн Вант Улсын]] [[Бирмингемийн их сургууль|Бирмингэмийн их сургуульд]] бизнесийн удирдлагын магистрын зэрэг хамгаалсан. Тэд хоёр хүү, хоёр охинтой.<ref>https://zandanshatar.parliament.mn/nn/62375/</ref> ==Боловсрол== - 1977-1987 онд Баянхонгор аймгийн Өлзийт сумын дунд сургууль, Улаанбаатар хотын 10 жилийн 77 дугаар дунд сургуульд суралцаж төгссөн.<ref>{{Cite web |title=Бага нас |url=https://zandanshatar.parliament.mn/nn/41348/ |access-date=2025-12-21 |website=Parliament.mn - Монгол Улсын Их Хурал |language=mn-MN}}</ref> - 1987-1992 онд ОХУ-ын [[Эрхүү]]гийн Улс ардын аж ахуйн дээд сургуульд суралцаж, санхүүч-эдийн засагч мэргэжил эзэмшсэн.<ref>{{Cite web |title=Монгол Улсын 34 дэх Ерөнхий сайдаар Г.Занданшатарыг томиллоо |url=https://www.parliament.mn/nn/75028/ |access-date=2025-12-21 |website=Parliament.mn - Монгол Улсын Их Хурал |language=mn-MN}}</ref> - [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Энэтхэг]], [[Өмнөд Солонгос]], [[Швед]], [[Нидерланд]] улсуудад банк, санхүү, бизнесийн удирдлагын чиглэлээр сургалт дүүргэсэн. Эдийн засгийн ухааны магистр.<ref>{{Cite web |title=Монгол Улсын 34 дэх Ерөнхий сайдаар Г.Занданшатарыг томиллоо |url=https://www.parliament.mn/nn/75028/ |access-date=2025-12-21 |website=Parliament.mn - Монгол Улсын Их Хурал |language=mn-MN}}</ref> ==Ажилласан байдал== * 1992-1995 онд Зах зээлийн коллеж буюу одоогийн [[Худалдаа Үйлдвэрлэлийн Дээд Сургууль|Худалдаа үйлдвэрлэлийн дээд сургуульд]] багш, судлаач.<ref>https://www.uih.mn/zandanshatar </ref> * 1995-1998 онд [[ХААН Банк|Хөдөө аж ахуйн банкинд]] эдийн засагч, хэлтэс, газрын захирал.<ref>https://www.uih.mn/zandanshatar </ref> * 1998-2000 онд [[Монголбанк|Монголбанкны]] Сургалтын төвийн менежер, Хөдөө аж ахуйн банкинд Монголбанкны бүрэн эрхт төлөөлөгч.<ref>https://www.uih.mn/zandanshatar </ref> * 2000-2003 онд ХААН банкны дэд захирал.<ref>https://www.uih.mn/zandanshatar </ref> * 2003-2004 онд Монгол Улсын Хүнс, хөдөө аж ахуйн дэд сайд.<ref>https://www.uih.mn/zandanshatar </ref> * 2004-2012 онд Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн.<ref>{{Cite web |date=2025-12-20 |title=Монгол Улсын Ерөнхий сайдын намтар |url=https://mongolia.gov.mn/page/3 |access-date=2025-12-20 |website=mongolia.gov.mn |language=mn}}</ref> * 2009-2012 онд Монгол Улсын Гадаад харилцааны сайд.<ref>{{Cite web |date=2025-12-20 |title=Монгол Улсын Ерөнхий сайдын намтар |url=https://mongolia.gov.mn/page/3 |access-date=2025-12-20 |website=mongolia.gov.mn |language=mn}}</ref> * 2012-2013 онд Монгол Ардын Намын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга. * 2013-2015 онд АНУ-ын [[Стэнфордын Их Сургууль|Стэнфордын их сургуулийн]] Хөгжил, ардчилал, хуулийн засаглалын хүрээлэнд судлаач. * 2016 оноос Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн. * 2017-2019 онд Монгол Улсын Засгийн газрын гишүүн, Монгол Улсын сайд, Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын дарга.<ref>{{Cite web |title=Улс төр |url=https://ikon.mn/l/1/oy3y3c/ozp16o?ppagesize= |access-date=2025-12-20 |website=ikon.mn |language=en}}</ref> * 2019 оноос Монгол Улсын Их Хурлын дарга. * 2024 оны 7 дугаар сараас 2025 оны 6 дугаар сарын 13 хүртэл Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн Тамгын газрын дарга. * 2025 оны 6 дугаар сарын 13<ref name=":1" />-2026 оны 3 дугаар сарын 27<ref name=":0" /> хүртэл Монгол Улсын Ерөнхий сайд. ===Зах зээлийн онолыг Монголд === 1992 онд 22 настайдаа [[Орос|ОХУ-д]] дээд сургууль төгсөж ирээд, хуучнаар Худалдааны техникум буюу тухайн үед Зах зээлийн коллеж хэмээх шинэ нэртэй болоод байсан, өдгөөгийн Худалдаа, үйлдвэрлэлийн дээд сургуульд багшаар ажиллаж эхэлжээ. Монгол Улс зах зээлийн цоо шинэ замыг дөнгөж сонгон шинэ нийгэмд хөл тавьсан тэр үед [[Зах зээлийн эдийн засаг|зах зээл]] гэж чухам юу болох, онол, арга зүй нь ямар байдгийг Монголд мэддэг хүн цөөн байв. Г.Занданшатар ийм цаг үед Зах зээлийн коллежид зах зээлийн эдийн засгийн сурах бичиг, гарын авлагуудыг орчуулан түгээж, заах арга зүйг нь боловсруулан туршиж, нэг ёсондоо зах зээлийн онолыг Монголд нэвтрүүлэхийг чармайж байжээ. Энд ажиллах хугацаандаа тэрбээр “Чөлөөт сэтгэгчдийн клуб” байгуулж, нэр хүндтэй улстөрч, эдийн засагчдыг урьж лекц уншуулж байсан нь тухайн үедээ ихээхэн сонирхолтой, өгөөжтэй арга хэмжээ болж байв.<ref name=":1">https://www.24tsag.mn/a/169617 Зэрэг нэмж байгаа Г.Занданшатар. 2019.02.01</ref> ===Банкны сэргээн босголт, бүтцийн өөрчлөлт=== 1996 онд багшийн ажлаас банк санхүүгийн салбарт шилжиж, Монголбанк, Хөдөө аж ахуйн банкинд ажиллажээ. Арилжааны олон банк байгуулагдсан ч жижиг зах зээл дээр хүч тарамдаж, чөлөөт өрсөлдөөний зарчмаар хэрхэн ажиллах арга эвээ ололгүй эхнээсээ дампуурч эхлэв. Тэдгээрийн нэг нь Монголын бараг хамгийн том банкны нэг Хөдөө аж ахуйн банк байсан юм. Хот, хөдөөд хамгийн олон салбартай энэ банк үйл ажиллагаа доголдсоны улмаас Монгол Улс төрийн албан хаагчдынхаа цалинг тавьж чадахгүйд хүрч, цалингаа хүлээсэн хүмүүс хэдэн сараар хүлээж, эцэст нь цалингийн оронд гурил, будаа авч байв. Засгийн газар банкийг дампуурлаас аврах үүргийг залуу санхүүч Г.Занданшатарт ногдуулав. Тэрбээр Монголбанкны бүрэн эрхт төлөөлөгчөөр томилогдсон бөгөөд тус банкинд бүтцийн өөрчлөлт хийх төслийг хэрэгжүүлж, улмаар дэд захирлаар ажиллан зорилгоо амжилттай биелүүлсэн.<ref>https://www.24tsag.mn/a/169617 </ref> Одоогийн ХААН банк хэмээх нэрийг тэрбээр өгсөн бөгөөд дотроо эвийн хоёр загастай, дөрвөн дэлбээт, гүн ногоон өнгөт одоогийн лого буюу таних тэмдэг нь түүний санаачилга байв. ХААН гэсэн нэр Хөдөө аж ахуйн гэсэн нэрийн товчлол мэт санагдаж болох ч яваандаа Монголын хамгийн том банк болно, басхүү банкны харилцагч бол хаан гэсэн хос утгыг бэлгэдэн тэрбээр ийм лого санаачилсан гэдэг. ХААН банк өдгөө Монгол Улсад хамгийн олон салбартай, хүчирхэг банк болжээ. ==Улс төрд== 1998 онд [[Монгол Ардын Нам|МАХН]]-д элсэж, 2004, 2008, 2016, 2020 онд [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор]] аймгаас УИХ-ын гишүүнээр сонгогджээ. Парламентын гишүүнээр сонгогдсон 4 бүрэн эрхийн хугацаандаа тэрбээр УИХ-ын Төсвийн зарлагын дэд хорооны дарга, УИХ дахь МАН-ын бүлгийн дэд дарга, [[Гадаад харилцааны яам (Монгол)|Гадаад харилцааны]] сайд, Монгол Улсын сайд, [[Монгол улсын Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газар|Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын]] дарга, [[Улсын Их Хурал|Монгол Улсын Их Хурлын]] даргаар ажилласан байна. Банк, санхүү, татвар, хяналт шалгалт, зөвлөлдөх ардчилал, ард түмний Үндсэн хуулиар олгосон засаглах эрхийг хангах зэрэг чиглэлээр 30 гаруй томоохон хууль санаачлан батлуулсан. 2012-2013 онд МАН-ын Ерөнхий нарийн бичгийн даргаар ажиллаж байв. МАН-ын Удирдах зөвлөлийн гишүүн, Бага хурлын гишүүн. ===Газар тариаланг сэргээх бодлого=== Г.Занданшатарыг 2003 онд Хөдөө аж ахуйн дэд сайдаар томилогдон ажиллах үед нь Монголын газар тариалангийн салбар ноцтой хямарч, зогсонги байдалд ороод байв. Техникийн шинэчлэл зогсож, тариалангийн талбай зэрлэгтээ баригдан атаршиж, Монголд гурилын хомсдол үүссэний улмаас импортын гурил гол хэрэглээ болоод байв. Тэр цагт "Монголд тариа тарих хэрэггүй. Хойно, өмнө, хажууханд тариалангийн аварга том улс орон байхад идэх гурилаа тэндээс авахад л болно" гэсэн үзэл баримтлал дэвшүүлж явсан төрийн түшээд ч бий. Ийм үед алдаатай уг бодлогыг үндсээр нь өөрчилж, хөдөө аж ахуй, түүний дотор тариалангийн салбарыг аврахын тулд "Хөдөө аж ахуйн талаар төрөөс баримтлах бодлогын баримт бичиг"-ийг УИХ-аар батлуулж<ref> https://legalinfo.mn/mn/detail?lawId=6589</ref>, улмаар Атрын III аяныг санаачлагчдын нэг болжээ. ===МАСЗХ-г НАМЗХ болгоход оролцов=== Тэрбээр 2005-2010 онд МАН-ын дэргэдэх залуучуудын байгууллага болох Монголын ардчилсан социалист залуучуудын холбоо (МАСЗХ)-ны Удирдах зөвлөлийн гишүүн, Дэд ерөнхийлөгч, Ерөнхийлөгчөөр ажиллаж байсан<ref>{{Cite web |date=2025-12-20 |title=Монгол Улсын Ерөнхий сайдын намтар |url=https://mongolia.gov.mn/page/3 |access-date=2025-12-20 |website=mongolia.gov.mn |language=mn}}</ref> бөгөөд тус холбоог өөрчлөх, үзэл баримтлалыг шинэчлэх ажлыг хамтран гүйцэтгэж зорилго, чиглэл, үйл ажиллагааны хувьд шинэ Нийгмийн ардчилал-Монголын залуучуудын холбоо (НАМЗХ)-г үүсгэн байгуулалцжээ. <ref>{{Cite web |last=gogo.mn |title=Нийгмийн ардчилал, Монголын залуучуудын холбооны ерөнхийлөгчөөр Л.Оюун-Эрдэнэ сонгогдлоо |url=https://gogo.mn/r/76274 |access-date=2025-12-20 |website=gogo.mn |language=mn}}</ref> ===Гадаад бодлогын шинэ үзэл баримтлал=== [[Файл:With Hillary Clinton.jpg|left|thumb|АНУ-ын 67 дахь Төрийн Нарийн Бичгийн Дарга [[Хиллари Клинтон|Хиллари Клинтоны]] хамт]]Г.Занданшатар 2011 онд Гадаад харилцааны сайдаар ажиллаж байхдаа Монгол Улсын Гадаад бодлогын үзэл баримтлалыг боловсруулан батлуулсан нь<ref>{{Cite web |last=gogo.mn |title=Гадаад бодлогын үзэл баримтлалын тухай тогтоолын төсөл өргөн барив |url=https://gogo.mn/r/81681 |access-date=2025-12-20 |website=gogo.mn |language=mn}}</ref> Монгол Улс энхийг эрхэмлэсэн, нээлттэй, бие даасан, олон тулгуурт гадаад бодлого явуулах замаар аюулгүй байдал, тусгаар тогтнол, үндэсний язгуур ашиг сонирхлоо олон улсын эрх зүйн хүрээнд улс төр-дипломатын аргаар хангах тулгуур баримт бичиг болсон юм.<ref>{{Cite web |title=МОНГОЛ УЛСЫН ГАДААД БОДЛОГЫН ҮЗЭЛ БАРИМТЛАЛ |url=https://legalinfo.mn/ |access-date=2025-12-20 |website=Эрх зүйн мэдээллийн нэгдсэн систем |language=en}}</ref> 2011 онд Монгол Улс [[Ардчилсан орнуудын хамтын нийгэмлэг|Ардчилсан орнуудын хамтын нийгэмлэгийг]] хоёр жил даргалах хүндтэй үүргийг хүлээн авсан билээ. Түүнийг сайд байх үед Монгол Улсын Засгийн газар “Гадаад харилцааг эдийн засагжуулах хөтөлбөр”-ийг баталсан нь<ref>{{Cite web |last=gogo.mn |title=Монгол Улсын гадаад харилцааг эдийн засагжуулах хөтөлбөр батлана |url=https://gogo.mn/r/nve9y |access-date=2025-12-20 |website=gogo.mn |language=mn}}</ref> улс орны хөгжлийн тогтвортой өсөлтийг хангахад гадаад улс төр, эдийн засгийн дипломат үйл ажиллагааг чиглүүлэхэд томоохон түлхэц болсон. Мөн “Дипломат ажилтны сахилгын тусгай дүрэм”-ийг шинэчилж, гадаад харилцааны салбар, дипломат ажилтнуудын үйл ажиллагаанд ёс зүй, сахилга хариуцлагыг сахиулах шинэ жишиг тогтоосон юм.<ref>{{Cite web |last=gogo.mn |title=Хууль бус наймаа хийсэн дипломат ажилтан ажилгүй болно |url=https://gogo.mn/r/1j2e3 |access-date=2025-12-20 |website=gogo.mn |language=mn}}</ref> ===Хөгжлийн бодлогын суурийг тавив=== 2018 оноос Монгол Улсын сайд, Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын даргаар ажиллах үедээ “Гурван тулгуурт хөгжлийн бодлого” буюу төр, нийгэм, эдийн засгийн шинэчлэлийн бодлогыг гардан боловсруулж, батлуулсан. <ref>https://legalinfo.mn/mn/detail?lawId=13240</ref> Энэхүү хөгжлийн бодлогын баримт бичгийн үндсэн агуулга “Шинэ сэргэлтийн бодлого” урт хугацааны хөгжлийн бодлогын эх үндэс болсон бөгөөд Монгол Улсын Их Хурлыг Г.Занданшатар тэргүүлж байх үед буюу 2021 оны 12 дугаар сарын 30-ны өдөр 106 дугаар тогтоол батлагдсан юм.<ref>https://ikon.mn/n/2f97 УИХ: Шинэ сэргэлтийн бодлого батлах тухай тогоолын төслийг эцэслэн батлав.</ref> ==Улсын Их Хурлын дарга== [[Файл:G Zandanshatar.jpg|thumb|Монгол Улсын Их Хурлын дарга Г.Занданшатарын хөрөг зураг]] Монгол Улсын Их Хурлын найм дахь удаагийн сонгуулийн үр дүнгээр байгуулагдсан парламентын анхны чуулганаар буюу 2020 оны 6 дугаар сарын 20-нд Г.Занданшатарыг Монгол Улсын Их Хурлын даргаар сонгов.<ref>https://www.parliament.mn/nn/10787/ Улсын Их Хурлын гишүүн Гомбожавын Занданшатарыг Монгол Улсын Их Хурлын даргаар сонголоо </ref> Ингэснээр тэрбээр энэ албан тушаалд парламентын хоёр бүрэн эрхийн хугацаанд үргэлжлүүлэн ажилласан анхны хүн болсон юм. 2019 оны 2 дугаар сард анх сонгогдсоноос хойших Г.Занданшатар 5 жил шахмын хугацаанд УИХ-ыг орчин үеийн дэлхийн улс орнуудын парламентын жишигт нийцүүлэн шинэчлэл хийх зорилт дэвшүүлэн ажилласан. Энэ зорилтын хүрээнд түүний хэрэгжүүлсэн дөрвөн шинэчлэлийг онцолбол: ===Үндсэн хуулийн шинэчлэл=== 20 гаруй жил яригдаж, 3 парламент дамжин өрнөсөн, 4 төсөл өргөн баригдсан ч шийдэлд хүрч чадаагүй байсан Үндсэн хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах ажлыг амжилттай удирдаж хэрэгжүүлсэн. Энэ ажил УИХ дээр 3 жилийн турш өрнөж, нэмэлт, өөрчлөлтийн төсөл 2019 оны 6 дугаар сард Үндсэн хуулийн цэцэд<ref>{{Cite web |last=admin |title=Үндсэн хуульд оруулах нэмэлт, өөрчлөлтийн төслийг Үндсэн хуулийн цэцэд өргөн барив |url=https://conscourt.gov.mn/index.php/?p=4632 |access-date=2025-12-20 |language=mn-MN }}{{Dead link|date=Нэгдүгээр сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, улмаар парламентад өргөн баригдсанаас хойш УИХ 5 сарын турш завсарлагагүйгээр, тасралтгүй хэлэлцсэн юм. Ард иргэдээрээ хэлэлцүүлж, зөвлөлдөх санал асуулгыг Монголын түүхэнд анх удаа зохион байгуулж, төрийн болон иргэний нийгмийн байгууллага, улс төрийн намууд, эрдэмтэн судлаачдын санал бодлыг сонсож, нийгмийн зөвшилцлийг хангаж чадсанаар Үндсэн хуулийн нэмэлт, өөрчлөлт 2019 оны 11 дүгээр сарын 14-ний өдөр батлагдсан билээ.<ref>{{Cite web |title=Монгол Улсын Үндсэн хуульд оруулсан нэмэлт, өөрчлөлтийн уг эхийг Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Х.Баттулга ёсчлон баталгаажууллаа |url=https://www.parliament.mn/nn/9785/ |access-date=2025-12-20 |website=Parliament.mn - Монгол Улсын Их Хурал |language=mn-MN}}</ref> Нэмэлт, өөрчлөлт нь Үндсэн хуулийн 28.5 хувийг буюу 70 зүйлийн 19 зүйл, 36 заалтыг хөндсөн бөгөөд засаглалын хяналт-тэнцлийг хангаж, Засгийн газрын тогтвортой байдал, парламентын хариуцлагыг нэмэгдүүлэх, хараат бус шударга шүүхийг төлөвшүүлэх, нутгийн захиргааны бие даасан байдлыг бэхжүүлэх суурь зарчмын хүрээнд Үндсэн хуульд 2000 онд оруулсан долоон өөрчлөлтийг засаж сайжруулах; Байгалийн баялаг ард түмний мэдэлд байж, түүний үр өгөөжийн дийлэнх нь ард түмэнд ногдох; Монгол Улсын нийгэм-эдийн засгийг урт хугацаанд тогтвортой хөгжүүлэх, бодлогын уялдаа холбоо, залгамж чанар, нэгдмэл байдлыг хангах; Улс төрийн намууд улсын хэмжээнд бодлого дэвшүүлж ажиллах, үйл ажиллагааны үндсэн зарчим, санхүүгийн эх үүсвэр, зарцуулалт нь ил тод байх; Шүүхийн бие даасан, шүүгчийн хараат бус байдлыг хангах замаар иргэдийн шүүхэд итгэх итгэлийг нэмэгдүүлэх; Нутгийн өөрийн удирдлага, хот тосгоны эрх зүйн үндсийг боловсронгуй болгох зэрэг тогтолцооны шинэчлэлийн шинэ зохицуулалтууд туссан юм.<ref> https://www.parliament.mn/nn/10362/ </ref> Улмаар 2023 оны 5 дугаар сарын 31-ний өдөр Монгол Улсын Үндсэн хуульд оруулах бас нэгэн өөрчлөлтийг батлуулсан бөгөөд энэ өөрчлөлт нь парламентын төлөөллийн чадавхыг сайжруулах, ард түмний сонголтыг аль болох бүрэн дүүрэн баталгаажуулах, шударга сонгуулийн зарчмыг төлөвшүүлэхэд чиглэсэн байна.<ref>{{Cite web |last=News.MN |date=2023-05-31 |title=Монгол Улсын Үндсэн хуульд өөрчлөлт оруулж, баталлаа {{!}} News.MN |url=https://news.mn/r/2652241/ |access-date=2025-12-20 |website=News.MN - Мэдээллийн эх сурвалж |language=mn}}</ref> Үндсэн хуулийн шинэчлэлийн эдгээр нэмэлт, өөрчлөлтүүд ард түмний засаглах эрхийг хангах, төр цэгцэрч, засаглал тогтворжин, шударга ёс, эрүүл нийгэм төлөвших эрх зүйн үндсийг бэхжүүлсэн өөрчлөлт болсон гэж үздэг.<ref>{{Cite web |date=2025-09-24 |title=ШИНЭЧЛЭГЧ |url=https://www.ulsturch.mn/a/73286 |access-date=2025-12-20 |website=www.ulsturch.mn |language=en}}</ref> ===Парламентын хяналт шалгалтын шинэ тогтолцоо=== 2019 онд Үндсэн хуульд оруулсан нэмэлт, өөрчлөлтөөр Үндсэн хуулийн 28 дугаар зүйлийн 2 дахь хэсэгт “Хуулийн биелэлтийг хангахтай холбоотой нийтийн эрх ашгийг хөндсөн тодорхой асуудлаар Улсын Их Хурлын гишүүний дөрөвний нэгээс доошгүй нь хянан шалгах түр хороо байгуулах санал тавибал Улсын Их Хурал цөөнхийн төлөөллийг оролцуулан уг хороог байгуулна” гэж тусгасан.<ref>{{Cite web |title=МОНГОЛ УЛСЫН ИХ ХУРЛЫН ХЯНАЛТ ШАЛГАЛТЫН ТУХАЙ |url=https://legalinfo.mn/ |access-date=2025-12-20 |website=Эрх зүйн мэдээллийн нэгдсэн систем |language=en}}</ref> Энэхүү нэмэлт, өөрчлөлтийн үзэл баримтлалд нийцүүлэн Монгол Улсын Их Хурлын хяналт шалгалтын тухай хуулийг батлан хэрэгжүүлсэн нь парламентын хянан шалгах чиг үүргийг цоо шинэ шатанд гаргасан юм.<ref>{{Cite web |last=iSee.mn |title=Г.Занданшатар: Хяналт шалгалтын тухай анхдагч хуулийг баталж, парламентын хөгжлийн шинэ үе шатыг эхлүүллээ |url=http://isee.mn/n/30654 |access-date=2025-12-20 |website=iSee.mn |language=mn}}</ref> Үндсэн хуулийн нэмэлт, өөрчлөлтөөр УИХ зөвхөн Ерөнхий сайдыг сонгохоор болсон бөгөөд Засгийн газрын бусад гишүүдийг томилох эрхээсээ татгалзсан. Мөн УИХ-д өргөн мэдүүлсэн төсвийн төслийн орлого, зарлагын дүнг нэмэгдүүлэхийг хориглож, Засгийн газрын эрх мэдэл энэ хэрээр нэмэгдсэн. Энэхүү өөрчлөлтийн дараа Засгийн газрын үйл ажиллагаанд тавих парламентын хяналтыг сайжруулах нь хууль тогтоох болон гүйцэтгэх эрх мэдлийн хоорондын хяналт тэнцлийг хангах бодлогын гол шийдэл болох ёстой байсан учраас энэ анхдагч хуулийг баталсан бөгөөд өмнө нь парламентын хяналт шалгалтыг ингэж нарийвчлан зохицуулсан бие даасан хууль байгаагүй юм. Хууль батлагдан хэрэгжсэнээр парламент хяналт шалгалтын ажлаа урьдчилан төлөвлөдөг болж, хяналтын сонсголын төрөл, хэлбэрийг нарийвчлан зохицуулжээ. Хуулиар хянан шалгах түр хорооны эрх зүйн байдал, үйл ажиллагааны журмыг дэлгэрэнгүй зохицуулж өгснөөр нийтийн ашиг сонирхлыг хөндсөн тодорхой асуудлаар Хянан шалгах хороод байгуулагдан ажиллаж, нийтийн сонсгол, нээлттэй хэлэлцүүлэг УИХ-ын үйл ажиллагааны байнгын механизм болов.<ref>{{Cite web |title=НИЙТИЙН СОНСГОЛЫН ТУХАЙ |url=https://legalinfo.mn/ |access-date=2025-12-21 |website=Эрх зүйн мэдээллийн нэгдсэн систем |language=en}}</ref> Ингэснээр олон жил далд бугшсан асуудлууд ил болж, олон нийтийн анхаарал, хяналтад орсон. Тухайлбал, 2022 оны 4 дүгээр сард Хөгжлийн банкны асуудлаар Хянан шалгах түр хороо нотлох баримт шинжлэн судлах сонсголыг 3 үе шаттай хийснээр Хөгжлийн банкны 7.8 их наяд төгрөгийн зээлийг хэн, ямар зорилгоор авч, хэрхэн зарцуулсан тухай мэдээллийг ил тод болгож, ард иргэдийн мэдэх эрхийг хангажээ.<ref>{{Cite web |title=Хянан шалгах түр хорооноос зохион байгуулсан нотлох баримтыг шинжлэн судлах гурав дахь шатны сонсгол өндөрлөв |url=https://www.parliament.mn/nn/29715/ |access-date=2025-12-20 |website=Parliament.mn - Монгол Улсын Их Хурал |language=mn-MN}}</ref> Энэ сонсголоор 432 зээл, 2542 төсөл, хөтөлбөртэй холбоотой асуудлаар 600 гаруй иргэн, хуулийн этгээд, үүний дотор 356 гэрчийг дуудаж сонссон юм.<ref>{{Cite web |last=iSee.mn |title=Хянан шалгах түр хорооны нотлох баримтыг шинжлэн судлах гурван шатны сонсголд нийт 356 гэрч оролцжээ |url=http://isee.mn/n/47955 |access-date=2025-12-21 |website=iSee.mn |language=mn}}</ref> ===Цахим шилжилт=== УИХ-д цахим шилжилт хийх томоохон зорилго дэвшүүлж, [https://d.parliament.mn/ D-parliament] вэб, аппликэйшн хосолсон цахим системийг нэвтрүүлснээр хуулийн төсөл боловсруулах, хууль хэлэлцэх, батлах үйл ажиллагаанд иргэдийн оролцоог хангахад томоохон дэвшил гарсан. УИХ-ын цахим хуралдааны дэгийг холбогдох хуульд тусгаснаар УИХ-ын үйл ажиллагааны байнгын, тасралтгүй, тогтвортой байх зарчим бүрнээ хангагдсан юм. Тухайлбал, [[COVID-19|Ковид-19]] цар тахлын үед УИХ цахим дэгийг хэрэгжүүлж ажилласнаар хуралдаан нэг ч өдөр тасалдаагүй бөгөөд Олон улсын парламентын холбооноос Монгол Улсын Их Хурал цар тахлын нөхцөлд дэлхийн улс орнуудын парламентад жишиг болохуйц үйл ажиллагаа явуулсан хэмээн сайшаасан байна. Монгол Улсын Их Хурлын тухай хуулийн  39.1-д “Үндсэн хуулийн Гуравдугаар зүйлийн 1 дэх хэсэгт заасны дагуу Монголын ард түмэн төрийн үйл хэрэгт шууд оролцож, мөн сонгож байгуулсан төрийн эрх барих төлөөлөгчдийн байгууллагаараа уламжлан энэхүү эрхээ эдлэхдээ тодорхой асуудлыг шийдвэрлүүлэх талаар асуулт асуух, санал өгөх эрхээ Улсын Их Хурлын албан ёсны санал авах цахим хуудас, гар утас, хөдөлгөөнт төхөөрөмжид зориулсан Улсын Их Хурлын албан ёсны программ хангамжаар дамжуулан хэрэгжүүлж болно” хэмээн тусгасан.<ref>{{Cite web |title=МОНГОЛ УЛСЫН ИХ ХУРЛЫН ТУХАЙ |url=https://legalinfo.mn/ |access-date=2025-12-20 |website=Эрх зүйн мэдээллийн нэгдсэн систем |language=en}}</ref> Энэ хүрээнд тодорхой асуудлаар ажлын хэсэг байгуулах саналыг 33.000, Байнгын хорооны эрхлэх асуудлын хүрээнд хяналт шалгалт явуулах саналыг 70.000, хуулийн төслийн талаарх саналыг 100.000 ба түүнээс дээш тооны иргэн дэмжсэн бол УИХ заавал авч хэлэлцэхээр тусгаж, иргэдийн саналыг авах нийтийн өргөдлийн “D-өргөдөл” системийг нэвтрүүлэн амжилттай ашиглаж эхэлсэн билээ.<ref>{{Cite web |title=??????? ??????? ?????? ???? ????? ?? ?????? ????? ?????? ??????? ??????? |url=https://www.parliament.mn/nn/41082/ |access-date=2025-12-20 |website=Parliament.mn - Монгол Улсын Их Хурал |language=mn-MN}}</ref><ref>{{Cite web |date=2023-10-10 |title=Нийтийн цахим өргөдөл, гомдлын системийг аравдугаар сарын 17-нд танилцуулна |url=https://www.24tsag.mn/a/221142 |access-date=2025-12-20 |website=www.24tsag.mn |language=mn}}</ref> ===Зөвлөлдөх санал асуулга=== [[Файл:"Зөвлөлдөж шийдье" зөвлөлдөх санал асуулга - 2023.jpg|left|thumb|800 гаруй хүн оролцсон "Зөвлөлдөж шийдье" зөвлөлдөх санал асуулга - 2023 арга хэмжээний нэгдсэн хэлэлцүүлэг]]Г.Занданшатар АНУ-ын [[Стэнфордын Их Сургууль|Стэнфордын их сургуульд]] зочин судлаачаар ажиллаад ирэхдээ шинэ бодол, онол олныг тээж ирсний нэг нь "Зөвлөлдөх ардчилал” юм. Тэрбээр 2013 оны 12 дугаар сараас Стэнфордын их сургуулийн Зөвлөлдөх ардчиллын хүрээлэнд судлаачаар ажиллаж<ref>https://news.mn/r/2083785/</ref>, Монгол зэрэг хөгжиж буй орнуудын ардчилсан хөгжлийн загварыг хөгжингүй орнуудын ардчилалтай харьцуулан судалжээ. Улмаар зөвлөлдөх ардчиллын онолыг Монголд нэвтрүүлэх чиглэлээр нэлээд идэвхтэй ажилласан бөгөөд орчин цагийн ардчиллын судалгааны тэргүүлэх эрдэмтдийн нэг [[:en:Larry_Diamond|Ларри Даймонд]], Стэнфордын их сургуулийн Зөвлөлдөх ардчиллын хүрээлэнгийн захирал [[:en:James_S._Fishkin|Жэймс Фишкин]], тус сургуулийн профессор Карл Айкенбэри нарын нэр хүндтэй эрдэмтдийг Монголд урьж лекц уншуулахын сацуу ном бүтээлийг нь монгол хэлээр орчуулан хэвлүүлжээ. Мөн [https://asiafoundation.org/where-we-work/mongolia/ Азийн сан], Стэнфордын их сургуулийн дэмжлэгтэй “Иргэдийн оролцоо-Хотын маргааш” Монголын анхны зөвлөлдөх санал асуулга” төслийг хамтран удирдаж<ref>https://www.shuud.mn/a/461733 Г.Занданшатар: Иргэдэд сонголт хийх боломжийг олгоно </ref><ref>{{Cite web |last=www.ulaanbaatar.mn |date=2015-12-09 |title=Жэймс Фишкин: Зөвлөлдөх санал асуулгын зөвлөх хороо нь багагүй үүрэгтэй ажилладаг |url=https://ikon.mn/n/mjc |access-date=2025-12-20 |website=ikon.mn |language=en}}</ref>, Нийслэлийн зөвлөлдөх санал асуулгын зөвлөх хорооны даргаар ажиллаж байсан. Улмаар Зөвлөлдөх санал асуулгын тухай хуулийг санаачлан батлуулж<ref>{{Cite web |last=gogo.mn |title=Зөвлөлдөх санал асуулгын тухай хуулийн төсөл дэмжлэг авах уу |url=https://gogo.mn/r/gmxkd |access-date=2025-12-20 |website=gogo.mn |language=mn}}</ref>, УИХ 2019 онд Үндсэн хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах асуудлаар, 2023 онд  улс орны нийгэм, эдийн засгийн тулгамдсан асуудлыг иргэдийн туслалцаатайгаар тодорхойлох, асуудлын эрэмбэ, шийдвэрлэх арга зам, гаргах шийдвэрийн талаар иргэдтэй зөвлөлдөх, үндэсний зөвшилцлийг хангах зорилготой "Зөвлөлдөж шийдье" зөвлөлдөх санал асуулгыг амжилттай зохион байгуулсан юм. Хоёр удаагийн зөвлөлдөх санал асуулгад Монгол Улсын 3.4 сая иргэнийг төлөөлсөн 700-800 хүн эх орны өнцөг булан бүрээс санамсаргүй түүврийн аргаар сонгогдон ирж, төрийн хэргийг хэлэлцэн, гаргасан санал, дүгнэлтийн дагуу Үндсэн хуулийн өөрчлөлтүүд болон бусад шийдвэрүүд гарсан билээ.<ref> https://duuren.life/post/2003 Зөвлөлдөх санал асуулгын үр дүнг УИХ-ын дарга Г.Занданшатарт өргөн мэдүүлэв. 2023.02.17</ref> 2024 оны хаврын ээлжит чуулган завсарлах үеэр түүний хэлснээр, УИХ, Засгийн газраас хэрэгжүүлсэн тогтолцооны реформ, бусад цогц арга хэмжээний үр дүнд 2016 онд 1.2 хувьтай байсан эдийн засгийн өсөлт 7.0 хувьд хүрч, нэг хүнд ногдох ДНБ 2016 онд 3681 ам.доллар байсан бол 2023 оны эцэст 5875 ам.доллар болсон бөгөөд 13.5 их наяд төгрөгийн гадаад өрийг төлжээ. Мөн төрийн албан хаагчдын цалин 2016 онтой харьцуулахад 3 дахин өсч, тэтгэврийн доод хэмжээ нэмэгдэн дундаж тэтгэвэр 785 мянган төгрөг болсон байна.<ref>{{Cite web |last=https://www.facebook.com/ubn.mgl |date=2024-06-05 |title=Г.Занданшатар: УИХ, ЗГ-аас хэрэгжүүлсэн реформуудын дүнд 2016 онд 1.2 хувьтай байсан эдийн засгийн өсөлт 7.0 хувьд хүрлээ |url=https://ubn.mn/p/62407 |access-date=2025-12-20 |website=Улаанбаатар ньюс |language=mn-MN}}</ref> == Ерөнхий сайд == [[Файл:Cabinet of Zandanshatar being appointed on 18 June 2025.jpg|thumb|295x295px|Ерөнхий сайд [[Гомбожавын Занданшатарын Засгийн газар|Г.Занданшатарын засгийн газрын бүрэлдэхүүн]]]] 2025 оны 6 дугаар сарын 3-ны өдөр УИХ-ын нэгдсэн чуулган Ерөнхий сайд Л.Оюун-Эрдэнэд итгэл хүлээлгэх тогтоолын төслийг хэлэлцэж, нууц санал хураалтад 82 гишүүн оролцсоноос тогтоолыг 44 гишүүн дэмжиж, 38 гишүүн дэмжсэнгүй.<ref>{{Cite web |title=Ерөнхий сайд Л.Оюун-Эрдэнэ огцорлоо |url=https://cnbc.mn/news/h2i35 |access-date=2025-12-20 |website=cnbc.mn |language=en}}</ref> Ингэснээр Ерөнхий сайд Л.Оюун-Эрдэнэ огцров.<ref>{{Cite web |last=iKon.mn |first=Н. Эрхбаяр |date=2025-06-03 |title=Монгол Улсын 32 дахь Ерөнхий сайд Л.Оюун-Эрдэнэ огцорлоо |url=https://ikon.mn/n/3f6x |access-date=2025-12-20 |website=ikon.mn |language=en}}</ref> Улмаар 9-ний өдөр хуралдсан МАН-ын Бага хурлаар Г.Занданшатарыг Ерөнхий сайдад дэвшүүлэх санал дэмжигдэж, 12-нд эхэлсэн УИХ-ын чуулганаар уг асуудлыг хэлэлцэв. Санал хураалтад 117 гишүүн санал өгснөөс тогтоолын төслийг 108 нь дэмжсэнээр Г.Занданшатар 92.3 хувийн саналаар Монгол Улсын 34 дэх Ерөнхий сайдаар томилогдсон юм.<ref>{{Cite web |title=Монгол Улсын 34 дэх Ерөнхий сайдаар Г.Занданшатарыг томиллоо |url=https://www.parliament.mn/nn/75028/ |website=parliament.mn}}</ref><ref>{{Cite web |last=iKon.mn |first=А. Ням-Өлзий |date=2025-06-13 |title=Монгол Улсын 34 дэх Ерөнхий сайдаар Г.Занданшатар томилогдлоо |url=https://ikon.mn/n/3fgr |access-date=2025-06-18 |website=ikon.mn |language=en}}</ref> ===9-11 дүгээр сарын хямрал === 2025 оны 9 дүгээр сарын эхээр МАН-ын Бага хурлыг хуралдуулах асуудал идэвхтэй яригдаж, уг хурлаар Л.Оюун-Эрдэнийн оронд намын даргаар хэнийг сонгох нь олон нийтийн анхаарлыг ихээхэн татаж байв. Ерөнхий сайд эрх баригч намын дарга байдаг жишгээр Г.Занданшатарыг энэ албан тушаалд саадгүй очно гэсэн хүлээлт нийтэд байсан боловч “Админерал” компанитай холбоотой хэмээн багагүй хугацаанд яригдсаны дээр УИХ-ын гишүүн [[Баттөмөрийн Энхбаяр|Б.Энхбаярын]] энэ сэдвээрх удаа дараагийн мэдэгдлийн шууд субьект болоод байсан УИХ-ын дарга [[Дашзэгвийн Амарбаясгалан|Д.Амарбаясгалан]] 9 дүгээр сарын 12-нд гэнэт мэдэгдэл хийж, МАН-ын даргад нэр дэвшихээ зарлав.<ref>{{Cite web |date=2025-09-12 |title=УИХ-ын дарга Д.Амарбаясгалан МАН-ын даргад нэр дэвшихээ мэдэгдлээ |url=https://www.assa.mn/a/73897 |access-date=2025-12-21 |website=www.assa.mn |language=mn}}</ref><ref>{{Cite web |last=iSee.mn |title=Д.Амарбаясгалан: Би нэрээ татахгүй, МАН-ын даргад нэр дэвшинэ |url=http://isee.mn/n/82648 |access-date=2025-12-21 |website=iSee.mn |language=mn}}</ref><ref>{{Cite web |last=https://www.facebook.com/ubn.mgl |date=2025-09-12 |title=УИХ-ын дарга Д.Амарбаясгалан МАН-ын даргад нэр дэвшихээ мэдэгдлээ |url=https://ubn.mn/p/88610 |access-date=2025-12-21 |website=Улаанбаатар ньюс |language=mn-MN}}</ref> Улмаар 9 дүгээр сарын 28-нд болсон намын даргыг сонгох Бага хурлын гишүүдийн санал хураалтын дүн маргаантай болсноор<ref>{{Cite web |last=iKon.mn |first=А. Ням-Өлзий |date=2025-09-28 |title=Эхний санал хураалтаар Д.Амарбаясгалан 56, Г.Занданшатар 44 хувийн санал авсан бол дахин санал хураалтаар Д.Амарбаясгаланг ялсан гэж үзэв |url=https://ikon.mn/n/3i4j |access-date=2025-12-21 |website=ikon.mn |language=en}}</ref> хоёр сар шахам үргэлжилсэн хямрал эхлэв. Намын дотоод асуудлаас парламентын түвшинд хүрч даамжирсан энэ үйл явц УИХ-ын чуулганаар Ерөнхий сайд болон спикерийг огцруулах шийдвэр гаргах<ref>{{Cite web |last=iKon.mn |first=Н. Эрхбаяр |date=2025-10-17 |title=35 жилийн хугацаанд анх удаа нэг өдрийн дотор УИХ-ын дарга болон Ерөнхий сайдыг огцруулав |url=https://ikon.mn/n/3in1 |access-date=2025-12-21 |website=ikon.mn |language=en}}</ref>, Ерөнхий сайдыг огцруулсан УИХ-ын тогтоолд [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] хориг тавих<ref>{{Cite web |last=Б.Мөнгөнтамир |date=2025-10-20 |title=Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүх УИХ-ын 2025 оны 95 дугаар тогтоолд бүхэлд нь хориг тавилаа {{!}} News.MN |url=https://news.mn/r/2829423/ |access-date=2025-12-21 |website=News.MN - Мэдээллийн эх сурвалж |language=mn}}</ref>, Ерөнхий сайд [[Монгол Улсын Үндсэн хуулийн цэц|Үндсэн хуулийн цэцэд]] хүсэлт гаргах<ref>{{Cite web |last=gogo.mn |title=Яагаад: ҮХЦ шууд маргаан үүсгэсэн үндэслэл, мөн шийдвэрлэх процессын тухай |url=https://gogo.mn/r/2m7d03 |access-date=2025-12-21 |website=gogo.mn |language=mn}}</ref>, Цэц их суудлын хуралдаан зарлан Ерөнхий сайдыг огцруулсан 95 дугаар тогтоолыг хууль зөрчсөн хэмээн дүгнэлт гаргах<ref>{{Cite web |last=admin |title=Ерөнхий сайдыг огцруулсан үйл ажиллагаа Үндсэн хууль зөрчсөн тухай Цэцийн дүгнэлт (2025, №08)-ийн тойм |url=https://constitutionalcourt.mn/2025/11/%d0%b5%d1%80%d3%a9%d0%bd%d1%85%d0%b8%d0%b9-%d1%81%d0%b0%d0%b9%d0%b4%d1%8b%d0%b3-%d0%be%d0%b3%d1%86%d1%80%d1%83%d1%83%d0%bb%d1%81%d0%b0%d0%bd-%d2%af%d0%b9%d0%bb-%d0%b0%d0%b6%d0%b8%d0%bb%d0%bb%d0%b0-2-2/ |access-date=2025-12-21 |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=Монгол Улсын Ерөнхий сайдыг огцруулсан үйл ажиллагаа Монгол Улсын Үндсэн хуульд нийцсэн эсэх маргааныг хянан шийдвэрлэсэн тухай |url=https://legalinfo.mn/ |access-date=2025-12-21 |website=Эрх зүйн мэдээллийн нэгдсэн систем |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Нэргүй |first=Г. |date=2025-10-24 |title=Ерөнхий сайдыг огцруулсан ажиллагаа Үндсэн хууль зөрчсөн тухай дүгнэлт бүрэн эхээрээ {{!}} News.MN |url=https://news.mn/r/2830191/ |access-date=2025-12-21 |website=News.MN - Мэдээллийн эх сурвалж |language=mn}}</ref> хүртэл үргэлжилсэн юм. Цэцийн дүгнэлт гарснаар Ерөнхий сайдын бүрэн эрх сэргэж, үүрэг гүйцэтгэгч болоод байсан Г.Занданшатар уг албан тушаалаа үргэлжүүлэн хаших болов. == Цол, шагнал == * “Банк, санхүүгийн тэргүүний ажилтан” цол тэмдэг. (1999 он) * [[Алтан гадас одон|“Алтан гадас”]] одон. (2005 он) * Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайд цол. (2011 он) *[[Украин]]ы төрийн дээд шагнал [[:ru:Орден_князя_Ярослава_Мудрого|Цэцэн Ярославын одон]], III зэрэг. (2011 он) * ОХУ-ын Байгалийн улсын их сургуулийн хүндэт [[профессор]] цол (2012 он) * Сүхбаатарын одон (2022) == Шашин шүтлэг == [[Буддын шашин|Буддын шашны]] [[Шарын шашин|шарын урсгалыг]] шүтдэг. “[[Жавзандамба хутагт]]” төвийн гишүүн. Буддын шашны [[гүн ухаан]], Чойрын номыг сонирхон судалдаг. Ерөнхий сайдаар томилогдсонд нь [[14-р Далай лам|XIV Далай лам]] түүнд баяр хүргэн амжилт хүсч байв.<ref> https://eguur.mn/602975/</ref> == Хобби == Дөрвөн настайдаа [[Шатар|шатар]] тоглож сурсан.<ref>https://duuren.life/refence/568</ref> Шатар сугавчилчихаад хүн хүн дээр очиж “Тоглоё” хэмээн гуйж явдаг, аавыгаа шөнө орой ирсэн ч ялгаагүй тоглох гээд хүлээгээд сууж байдаг хүүхэд байжээ. Дунд сургуулийн сурагч байхаасаа эхлээд очсон газар бүртээ сайн шатарчин гэгддэг байв.<ref>https://duuren.life/refence/568</ref> УИХ-ын гишүүн байхдаа үе үеийн УИХ, Засгийн газрын гишүүдийн дунд зохион байгуулсан шатрын тэмцээнд дэд байр, УИХ-ын гишүүдийн дунд зохион байгуулсан “Цэцэн түшээ-2017” тэмцээний эрэгтэйчүүдийн төрөлд тэргүүн байр эзэлж байв.<ref>https://duuren.life/refence/568</ref> [[Олон Улсын Шатрын Холбоо|Олон улсын шатрын холбооны]] ерөнхийлөгч [[Үлэмжийн Хярсан|Кирсан Илюмжинов]], [[Болгар|Болгарын]] шатарчин, дэлхийн аварга эмэгтэй Антоанета Стефанова нараас гадна Монголын [[Шатрын их мастер|их мастеруудтай]] тоглож байв.<ref>https://duuren.life/refence/568</ref> Хувьдаа шатрын баялаг цуглуулгатай. [[1994]] онд [[Энэтхэг|Энэтхэгт]] суралцаж байхдаа зандан модоор хийсэн шатар олж авч, их баярлаж байснаа дурссан нь бий. 2024 оны 12 дугаар сард болсон Монголын шатрын холбооны Их хурлаар тус холбооны ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон.<ref>{{Cite web |title=Г.Занданшатар Монголын шатрын холбооны ерөнхийлөгч боллоо |url=https://duuren.life/post/9293 |access-date=2025-12-20 |website=duuren.life |language=en}}</ref> Ном унших дуртай. 2023 оны [[Улаанбаатарын номын баяр|Үндэсний номын баярын]] үеэр, унших дуртай номоосоо зургааг сонгон “Instagram” хуудсаараа олон нийтэд сонирхуулсан нь: [[Бавуугийн Лхагвасүрэн]]гийн “Хос уянга”, Жорж Фридманы “The Next 100 Years”, Жэймс Фишкиний “When The People Speak”, [[Фёдор Достоевский]], Үй Хуагийн зохиолууд, [[Сунь-зы|Сүнзийн]] “Дайтах урлаг” байв.<ref>https://duuren.life/post/4685 Г.Занданшатарын дуртай зургаан ном.</ref> Мөн усанд сэлэх дуртай. [[Хөлбөмбөг|Хөлбөмбөгт]] хорхойтой. [[Испани|Испанийн]] “[[Реал Мадрид]]” багийг дэмждэг. == Сонирхолтой баримтууд == * Оюутан Г.Занданшатарыг нэгдүгээр дамжаанд байхад [[Орос хэл|орос хэлний]] хичээл дээр багш нь [[Александр Сергеевич Пушкин|А.Пушкины]] шүлгийг уншиж өгөөд, [[Долоо хоног|долоо хоногийн]] дотор цээжлэх даалгавар өгөхөд тэрбээр тэр дор нь цээжлээд уншиж өгч, ой сайтайгаараа гайхагдаж байжээ. * Зах зээлийн коллежид ажиллаж байхад нь Монголын их, дээд сургуулийн нийт багш нараас шалгалт авч, хамгийн өндөр оноо авсан 12 хүний 6-г [[Австрали]] улсад тус улсын Засгийн газрын тэтгэлгээр суралцуулах болоход Г.Занданшатар багтсан боловч тодорхой шалтгааны улмаас явж чадаагүй аж.<ref> https://www.24tsag.mn/a/169617 </ref> * [[Украин]] Улсын төрийн дээд шагнал [[:ru:Орден_князя_Ярослава_Мудрого|Цэцэн Ярославын одонг]] Монголоос хүртсэн хүн ердөө хоёр байдгийн нэг нь Г.Занданшатар, нөгөө нь ерөнхийлөгч асан [[Цахиагийн Элбэгдорж|Ц.Элбэгдорж]] юм. * Долоогийн тоо түүний амьдралд учир холбогдолтой юм шиг байдаг нь бий. 1970 онд төрсөн, 1977 онд 7 настайдаа сургуульд орсон, нийслэлд шилжиж ирэхдээ 77 дугаар сургуульд элссэн. 1987 онд 10 дугаар ангиа дүүргэсэн.<ref> https://www.polit.mn/a/104421 Шинэчлэгч </ref> УИХ-ын сонгуульд Баянхонгор аймгийн 7 дугаар тойргоос дэвшин ялалт байгуулж байсан. == Ном бүтээл == 1994–2025 онд төр, эдийн засаг, ардчиллын сэдвээр 15 гаруй ном, орчуулгын бүтээл туурвисан.<ref>{{Cite web |date=2025-12-20 |title=Монгол Улсын Ерөнхий сайдын намтар |url=https://mongolia.gov.mn/page/3 |access-date=2025-12-20 |website=mongolia.gov.mn |language=mn}}</ref> Тэдгээрээс дурдвал: * Гадаад худалдааны санхүүжилт”. 1995 он * “Арилжааны банкны санхүүгийн менежмент”. 1995 он * “[[Үндэстэн дамнасан корпораци|Корпорацийн]] санхүү” гарын авлага. 1994 он * “Мөнгөний үнэ цэнэ” гарын авлага. 1994 он * “Хөдөө аж ахуйн шинэчлэлийн санхүүжилтийн механизм”. 2003 он * “Хөдөө аж ахуйн банкны бүтцийн өөрчлөлтийн төлөвлөгөө”. 2003 он * "Үндсэн хууль ба зөвлөлдөх ардчилал”. 2015 он * “Зөвлөлдөх ардчилал-хөгжлийн гарц”.<ref>https://catalog.must.edu.mn/bib/55128</ref> 2015 он * Жэймс Фишкин. “Хүмүүс үзэл бодлоо илэрхийлэхүй: Зөвлөлдөх ардчилал ба олон нийтийн хэлэлцүүлэг”. Орчуулга. 2015 он<ref>https://eguur.mn/589976/</ref> <ref>https://ikon.mn/n/kwt</ref> * “Нэг Монгол-Нэг зүгт. Хөгжил бол цэгцрэх хөдөлгөөн”.<ref>https://news.mn/r/2118716/</ref> 2016 он {{Quotation|"Улс төрд удаан хутгалдлаа, цаашдаа ямар нэгэн байдлаар вакуум орчинд орох нь гарцаагүй. Тиймээс Монголын нийгэм, төр засгийн байдлыг хөндлөнгөөс нэг ажиглаад судалгаа хийгээд үзье гэж бодсон юм. Ер нь Америкийн болоод дэлхийн ардчилал хөгжсөн орнуудын туршлагаас харахад, улс төрд хэтэрхий удаан ажилласан хүн тодорхой хугацааны дараа түр чөлөө авч олон улсын судалгааны төвүүдэд очиж ажилладаг байдал анзаарагддаг. Ялангуяа над шиг гадаад харилцааны чиглэлээр ажиллаж байсан хүмүүс хуримтлуулсан туршлагаа мэдлэгтэй хослуулах нь чухал гэдгийг мэдэрсэн". ''Стэнфордын их сургуулийн зочин судлаач Г.Занданшатар'' <ref>{{Cite web |url=http://dnn.mn/%D0%B3%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D0%B2%D1%8B%D0%BD-%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80-%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D0%BD-%D0%B0%D1%80%D0%B4-%D1%82%D2%AF%D0%BC%D1%8D%D0%BD-%D1%82%D3%A9%D1%80%D0%B4%D3%A9%D3%A9-%D0%B8%D1%82%D0%B3%D1%8D%D1%85-%D0%B8%D1%82%D0%B3%D1%8D%D0%BB%D1%8D%D1%8D-%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B6%D1%8D%D1%8D-%D1%8D%D0%BD%D1%8D-%D0%B1%D0%BE%D0%BB-%D0%BC%D0%B0%D1%88-%D1%82%D0%BE%D0%BC-%D1%8D%D0%BC%D0%B3%D1%8D%D0%BD%D1%8D%D0%BB/ |title=Archive copy |access-date=2016-02-26 |archive-date=2016-12-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161220082144/http://dnn.mn/%D0%B3%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D0%B2%D1%8B%D0%BD-%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80-%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D0%BD-%D0%B0%D1%80%D0%B4-%D1%82%D2%AF%D0%BC%D1%8D%D0%BD-%D1%82%D3%A9%D1%80%D0%B4%D3%A9%D3%A9-%D0%B8%D1%82%D0%B3%D1%8D%D1%85-%D0%B8%D1%82%D0%B3%D1%8D%D0%BB%D1%8D%D1%8D-%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B6%D1%8D%D1%8D-%D1%8D%D0%BD%D1%8D-%D0%B1%D0%BE%D0%BB-%D0%BC%D0%B0%D1%88-%D1%82%D0%BE%D0%BC-%D1%8D%D0%BC%D0%B3%D1%8D%D0%BD%D1%8D%D0%BB/ |url-status=dead }}</ref>}} {{Quotation|"Монгол Улсын Үндсэн хуульд... иргэдийн оролцоон дээр тулгуурласан тогтолцоог орон нутгийн бүтцэд байлгана гэсэн санааг тусгаж өгсөн. Гэвч харамсалтай нь өнөөдрийг хүртэл орон нутгийн өөрөө удирдах байгууллагуудад улс төрийн оролцоо, намуудын оролцоотой төлөөллийн байгууллыг бий болгосоор ирсэн. Тиймээс бид иргэдийн төлөөллийн байгууллагаар орон нутгийн үйл ажиллагааг яаж удирдуулах вэ гэж эрэл хайгуул хийсний үр дүнд “Зөвлөлдөх ардчилал”-ын аргачлалыг сонгон авсан юм. Цаашид Улаанбаатар хотод хэрэгжүүлэх төсөл хөтөлбөр, бүтээн байгуулалтынхаа ажилд шаардагдах хөрөнгө, хэрэгцээ, зураг төсөл, газрын байршлыг хүртэл иргэдэд мэдээлж, тэднээр тодорхойлуулдаг болохоор ажиллаж байна". ''Улаанбаатар хотын захирагч Э.Бат-Үүл'' <ref>{{Cite web |url=http://mglradio.com/home/?mid=fastnews&page=11&document_srl=54271 |title=Archive copy |access-date=2016-02-26 |archive-date=2016-12-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161220030923/http://mglradio.com/home/?mid=fastnews&page=11&document_srl=54271 |url-status=dead }}</ref>}} {{Quotation|“Зөвлөлдөх ардчиллын гол санаа болсон, асуудлыг зөвлөлдөж, учрыг нь олж хужрыг нь тунгааж дэнсэлдэг, ил тод, нээлттэй ардчиллын шинэ хэлбэр Монголд нэвтэрвэл манай эдийн засагт асар их хурд, үр дүн авчрах нь тодорхой юм байна”.''"Mongolian Economy" сэтгүүлийн эрхлэгч Д.Бэхбаяр'' <ref>{{Cite web |url=http://mongolianeconomy.mn/mn/i/8490 |title=Archive copy |access-date=2016-02-26 |archive-date=2016-05-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160518071641/http://mongolianeconomy.mn/mn/i/8490 |url-status=dead }}</ref>}}<br /> ==Эшлэл== * Монголын хөгжилд [[Оюутолгой]], [[Тавантолгой]] чухал. Гэхдээ монгол толгой бүүр чухал. * [[Ардчилал]] гэдэг нь ардын засаг гэсэн үг. Ардын засаг гэдэг нь төрийн бүх эрх ард түмний мэдэлд гэсэн үг. * Зүү олохын тулд тэмтрэх хэрэгтэй. Зөвийг олохын тулд зөвлөлдөх хэрэгтэй. * Хөгжлийн амин сүнс нь зөв ардчилал, уураг тархи нь ухаалаг төр, бие махбод нь ардын таван засаглал. <ref> http://www.ikon.mn/n/oas ikon.mn сайтын “Leaderships forum” буланд өгсөн ярилцлагаас. </ref> * Улс төрийн нам улс орноо хөгжүүлэх уураг тархи нь байх учиртай.<ref>{{Webarchiv|url=http://politics.news.mn/content/236270.shtml |wayback=20160228180101 |text=Archive copy |archiv-bot=2023-10-06 05:56:11 InternetArchiveBot }} “Улс орны тархи нь нам байх учиртай” нийтлэлээс.</ref> * Монгол нь Оросын төрт ёсны эх, [[Хятад]]ын бүтээн байгуулалтын эцэг мөн. * Дарга төвтэй намаас гишүүд төвтэй нам руу, олон нийтийн намаас мөрийн хөтөлбөрийн нам болох нь намын шинэчлэлийн эх сурвалж.<ref>{{Cite web |url=http://politics.news.mn/content/236270.shtml |title=Archive copy |access-date=2016-02-26 |archive-date=2016-02-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160228180101/http://politics.news.mn/content/236270.shtml |url-status=dead }}</ref> * Худал, хулгай, хуйвалдааны замаар зорилгодоо хүрэх нь миний зарчим биш. Албан тушаалын төлөө журмын нөхдөө гүтгэж, хэлээгүйг хэлсэн мэт, хийгээгүйг хийсэн мэт ярьж, УИХ, Засгийн газар, нийгмээ, намаа талцуулж байгаа нь төрийн хүнд байх ёс зүй, мөн чанар огтхон ч биш.<ref>https://duuren.life/post/11942 Маргааш болох МАН-ын Бага хурлын өмнө Монгол улсын Ерөнхий сайд Г.Занданшатарын "Фэйсбүүк" хуудсаараа ийн мэдэгдлээ. 2025.09.26</ref> * Авлига, нүүрсний хулгайг хаацайлсан эв нэгдэл гэж байх учиргүй.<ref>https://duuren.life/post/11980 Үүсээд буй нөхцөл байдалтай холбогдуулан Төрийн ордонд Ерөнхий сайд Г.Занданшатарын хийсэн мэдэгдэл. 2025.09.30</ref> ==Холбоос== * Монгол Улсын Засгийн газар https://mongolia.gov.mn/ * Монгол Ардын Нам [https://web.archive.org/web/20210328135210/http://www.nam.mn/ http://www.nam.mn/] * Стэнфордын их сургуулийн Ардчилал, хөгжил, хуулийн засаглалын хүрээлэн http://cddrl.fsi.stanford.edu/ * Стэнфордын их сургуулийн Зөвлөлдөх ардчиллын хүрээлэн https://deliberation.stanford.edu/ ==Эх сурвалж== {{reflist}}{{Монгол Улсын Ерөнхий Сайд}}{{Улсын Их Хурлын дарга}} {{Монгол Улсын Гадаад хэргийн сайд}} {{DEFAULTSORT:Занданшатар, Гомбожавын}} [[Ангилал:1970 онд төрсөн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:Баацагааны хүн]] [[Ангилал:Эрхүүгийн Улсын Их Сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Монголын эдийн засагч]] [[Ангилал:Монгол Ардын Намын гишүүн]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн]] [[Ангилал:Монголын гадаад хэргийн сайд]] [[Ангилал:Монголын худалдаа хөгжлийн сайд]] [[Ангилал:Монголын засгийн газрын хэрэг эрхлэх газрын дарга]] [[Ангилал:УИХ-ын дарга]] [[Ангилал:Монголын шатрын холбооны ерөнхийлөгч]] [[Ангилал:Алтан гадас одон шагналтан]] [[Ангилал:Цэцэн Ярослав вангийн одон шагналтан (3-р зэрэг)]] ochjtz66tseviinwcq8b8n28pbaxusa 851597 851595 2026-03-28T02:50:00Z Amgaab 16976 Зургийн тайлбар. 851597 wikitext text/x-wiki {{Төрийн зүтгэлтэн |зураг = Gombojavyn Zandanshatar (2025).jpg |тайлбар = Ерөнхий сайд Г.Занданшатар 2025 онд |алба1 = {{flagicon|Монгол}} 34 дэх [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд]] |ээлж1 = 2025 оны 6-р сарын 13 - 2026 оны 3-р сарын 27 |өмнөх1 = [[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]] |дараах1 = |алба2 = {{flagicon|Монгол}} [[Монгол]] [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] дарга |ээлж2 = 2019.02 сар-2024.07 сар |өмнөх2 = [[Миеэгомбын Энхболд]] |дараах2 = [[Дашзэгвийн Амарбаясгалан]] |алба3 = {{flagicon|Монгол}} Монгол Улсын сайд, [[Монгол Улсын Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газар|Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын]] дарга |ээлж3 = 2017-2019.02.01 |өмнөх3 = [[Жамъянгийн Мөнхбат]] |дараах3 = [[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]] |алба4 = {{flagicon|Монгол}} [[Монгол]] [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] гишүүн |ээлж4 = 2004-2012<br>2016-2024 |алба5 = {{flagicon|Монгол}} [[Гадаад харилцааны яам (Монгол)|Гадаад харилцааны сайд]] |ээлж5 = 2009.11 сар-2012.08 сар |өмнөх5 = [[Сүхбаатарын Батболд]] |дараах5 = [[Лувсанвандангийн Болд]] |алба6 = [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Намын]] Ерөнхий нарийн бичгийн дарга |ээлж6 = 2012.07 сар-2013.11 сар |өмнөх6 = [[Ухнаагийн Хүрэлсүх]] |дараах6 = Жамъянгийн Мөнхбат |төрсөногноо = {{bda|1970|3|8}} |төрсөнгазар = [[Баянхонгор]] [[аймаг]], [[Баацагаан сум]] |улсорон = {{MGL3}} |намэвсэл = [[Монгол Ардын Нам]] |сургууль = ОХУ-ын Эрхүү хотын Улс ардын аж ахуйн дээд сургууль |гэрбүл = Эхнэр Ганбаярын Отгонгэрэл<br>Дөрвөн хүүхэдтэй |website = [http://www.zandanshatar.com www.zandanshatar.com] |гарынүсэг=[[File:УИХ-ын дарга гарын үсэг.png|100px]]}}'''Гомбожавын Занданшатар''' ([[1970 он]]ы 3 дугаар сарын 8-нд [[:en:Baatsagaan|Баацагаан сум]], [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор аймагт]] төрсөн) нь улс төрч, [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|Монгол Улсын Ерөнхий сайд]]. Өмнө нь Гадаад харилцааны сайд, [[УИХ]]-ын дарга, Ерөнхийлөгчийн Тамгын газрын даргаар ажиллаж байсан, УИХ-д дөрвөн удаа сонгогдсон. [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Намын]] Удирдах зөвлөлийн гишүүн, Бага хурлын гишүүн. 2025 оны 6 дугаар сарын 13-ны өдөр [[Монгол|Монгол Улсын]] 34 дэх Ерөнхий сайдаар томилогдсон.<ref>https://ikon.mn/n/3fgr Монгол улсын 34 дэх Ерөнхий сайдаар Г.Занданшатар томилогдсон. 2025.06.13</ref> 2026 оны 3 дугаар сарын 16-нд нээгдсэн УИХ-ын хаврын чуулган эхний өдрөөсөө эхлэн гацаанд орж улс төрийн хямрал үүссэний улмаас Г.Занданшатар 3 дугаар сарын 27-ны өдөр үүрэгт ажлаасаа чөлөөлөгдөх хүсэлтээ өгснийг МАН-ын Удирдах зөвлөл хүлээн авч<ref>https://www.ub.life/p/260327-yjbd3c</ref>, улмаар УИХ-аар хэлэлцээд, чуулганы хуралдаанд оролцогсдын 74 хувь буюу 54 гишүүний саналаар үүрэгт ажлаас нь чөлөөлсөн.<ref name=":0">{{Cite web |last=iKon.mn |first=Н. Эрхбаяр |date=2026-03-27 |title=Г.Занданшатар Монголын орчин үеийн түүхэнд хамгийн богино хугацаанд ажилласан дөрөв дэх Ерөнхий сайд боллоо |url=https://ikon.mn/n/3mdj |access-date=2026-03-28 |website=ikon.mn |language=en}}</ref> == Намтар == === Эцэг эх === [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён хан аймгийн]] Цогтой гүн Дашдоржийн хошууны (одоогийн Баянхонгор аймгийн [[Галуут сум]], 1923 оноос Баянхонгор хайрхан уулын хошуу, 1931-1957 онд Баянхонгор сум<ref>https://www.touristinfocenter.mn/cate13_more.aspx?ItemID=155</ref>) нутаг Уутын голоор нутагтай Дүгэржав хэмээх язгуурын [[тайж]] хүн байжээ. Түүний хүү Сумгарьд тайж нь Дүгэржавын ганц хүү бөгөөд Норов хэмээх хүүтэй байв. Норов тайжийн хүү Дамдинжавын Гомбожав нь Г.Занданшатарын аав юм. Д.Гомбожавыг 3 настай байхад эцэг Норов тайж нас барснаар, ойрын төрөл Ундарын Дамдинжав хэмээх хүнд үрчлэгдсэн байна.<ref>https://www.ulsturch.mn/a/44339</ref> Д.Гомбожав 1933 онд төрсөн бөгөөд сумандаа адуучнаар ажиллаж байгаад 1953 онд цэргийн албанд татагджээ. Тэрбээр бага залуудаа ухаан сэргэлэн, хөдөлмөрч, адуунд эртэй, морь уургалах, эмнэг булгиулах, хурдан морь таних, уях эрдмийг төгс эзэмшсэн хүн байсан гэдэг. Цэргийн албаа хааж ирээд 1956 оноос [[Галуут сум|Галуут сумандаа]] багийн тоо бүртгэгч, “Галуут” [[Нэгдэл|нэгдлийн]] ня-бо, баг, бригадын дарга, 1962 оноос “Коммунизмын төлөө” нэгдлийн орлогч дарга зэрэг албыг хашиж байгаад 1965-1967 онд удирдах ажилтны 2 жилийн дээд курс дүүргээд ирэхэд нь [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор аймгийн]] [[Баацагаан сум|Баацагаан суманд]] сум-нэгдлийн даргаар томилсон байна.<ref>https://www.youtube.com/watch?v=u_yheu9linc</ref> Тэрбээр энд ажиллах хугацаандаа тус сумын “Чойбалсангийн зам” нэгдлийг улсын тэргүүний нэгдлийн хэмжээнд хүргэсэн юм. Д.Гомбожав 1972-1976 онд тухайн үеийн [[Удирдлагын Академи|Намын дээд сургуульд]] суралцан дүүргэж, дээд боловсрол эзэмшсэн байна. Улмаар [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор аймгийн]] [[Өлзийт сум (Баянхонгор)|Өлзийт суманд]] сум-нэгдлийн даргаар томилогдож, 1982 он хүртэл ажиллахдаа тус сум-нэгдлийг аж ахуй, зохион байгуулалтын хувьд бэхжүүлэн, олон шинэ санаачилга гарган, амжилттай хэрэгжүүлснээр аймаг, улсын тэргүүлэх хамт олон болгосон байна.<ref>https://www.youtube.com/watch?v=u_yheu9linc</ref> 1982 онд МАХН-ын Төв Хорооны шийдвэрээр түүнийг [[Атрын аян|Атрын II аянаар]] байгуулагдсан, [[Хэнтий аймаг|Хэнтий аймгийн]] Чандганы сангийн аж ахуйн даргаар томилжээ. Тэрбээр шинэ тутам аж ахуйг богино хугацаанд хөл дээр нь босгон, улс ардын аж ахуй, соёлыг хөгжүүлэх төлөвлөгөөт зорилтуудыг амжилттай ханган биелүүлж, улсын хэмжээнд хамгийн их ургац хураасан САА-гаар удаа дараа шалгарч байв. Д.Гомбожав МАХН-ын XVI, XVII, XVIII, XIX, XX их хурлуудад төлөөлөгчөөр, [[Ардын Их Хурал|Ардын Их Хурлын]] депутатаар 4 удаа сонгогдсон, 1992 онд ардчилсан, шинэ [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|Үндсэн хуулийг]] батлалцсан хүн юм.<ref>https://www.youtube.com/watch?v=u_yheu9linc</ref> Монгол Улсын хөдөө аж ахуй, газар тариалангийн салбарт олон жил үр бүтээлтэй ажилласныг нь үнэлэн Дамдинжавын Гомбожавт 1991 онд [[Монгол улсын хөдөлмөрийн баатар|Монгол Улсын Хөдөлмөрийн баатар]] цол олгожээ.<ref>https://www.ulsturch.mn/a/51545</ref> Г.Занданшатарын ээж О.Дашзэвэг нь Баянхонгор хайрхан уулын хошууны (одоогийн Баянхонгор аймгийн [[Галуут сум]]) Уутын голоор нутагтай, Оросоо хэмээх хүний ууган охин болж, 1937 онд төржээ.<ref>https://www.ulsturch.mn/a/44339 </ref> О.Дашзэвэг нь Баянхонгор аймгийн Галуут, Баацагаан, Өлзийт зэрэг сумын хүн эмнэлэг, цэцэрлэгт ажиллаж байсан байна.<ref>https://zandanshatar.parliament.mn/nn/62372/</ref> Ардын сурган хүмүүжүүлэх ухааны уламжлалт дэг ёсыг сайн эзэмшсэн, Буддын гүн ухааны мэдлэгтэй, монгол ардын үлгэр, тууль сайн мэддэг, [[Жангар|“Жангар”]] тууль, “Молон тойны намтар”, “Чойжид дагинын тууж”, “Оюун түлхүүр” зэрэг сургаалын зохиолуудыг хүүхдүүддээ цээжээр хэлж өгдөг хүн байжээ.<ref>https://zandanshatar.parliament.mn/nn/62372/</ref> Д.Гомбожав, О.Дашзэвэг нар 1958 онд ханилан сууж, зургаан хүүхэд төрүүлж өсгөсний 5 дахь нь Занданшатар юм.<ref>https://zandanshatar.parliament.mn/nn/62372/</ref> === Бага нас === Г.Занданшатар 1970 оны гуравдугаар сарын 8-нд [[Баацагаан сум|Баянхонгор аймгийн Баацагаан сумын]] эмнэлэгт төржээ.<ref>{{Cite web |title=Бага нас |url=https://zandanshatar.parliament.mn/nn/41348/ |access-date=2025-12-21 |website=Parliament.mn - Монгол Улсын Их Хурал |language=mn-MN}}</ref> Тухайн үед аав Д.Гомбожав нь тус суманд сум-нэгдлийн даргаар ажиллаж байв.<ref>https://www.24tsag.mn/a/169617</ref> Занданшатар гэдэг нэрийг эх барьж авсан эмч Ёндонцоо нь ном харж байгаад өгсөн гэдэг.<ref>https://www.24tsag.mn/a/169617</ref> Гэрийн эзэн [[Удирдлагын Академи|Намын дээд сургуульд]] суралцах болсон тул тэднийх 1972 онд [[Улаанбаатар|Улаанбаатарт]] нүүж иржээ.<ref>https://www.24tsag.mn/a/169617</ref> Эцэг Д.Гомбожав нь [[Шатар|шатарт]] хорхойтой, Намын дээд сургуулийн сум-нэгдлийн дарга нар голдуу оюутнууд тэднийд ирж шатар тоглох нь олон тул Занданшатар хүү тэдний тоглохыг харсаар 4 настайдаа өөрөө шатар нүүж сурчээ.<ref>https://www.24tsag.mn/a/169617</ref> Д.Гомбожав 1976 онд сургуулиа төгсөж, Баянхонгор аймгийн [[Өлзийт сум (Баянхонгор)|Өлзийт суманд]] сум-нэгдлийн даргаар томилогдсон тул Г.Занданшатар 1977 онд тус сумын дунд сургуулийн нэгдүгээр ангид оржээ. Сургуульд тэрбээр сурлага сайтай, урлаг, спортод идэвх сонирхолтой, шүлэг уншдаг, бөхийн спортоор хичээллэдэг байсан байна.<ref>https://www.24tsag.mn/a/169617</ref> 1982 онд нийслэлийн 10 жилийн 77 дугаар дунд сургуульд шилжин суралцаж, 1987 онд "Онц" дүнтэй төгсчээ.<ref>https://www.24tsag.mn/a/169617</ref> ==Гэр бүл== Г.Занданшатарын гэргийг Ганбаярын Отгонгэрэл гэдэг. [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] [[Дөрвөлжин сум]]ын уугуул. 1974 онд төрсөн. Зургаан хүүхэдтэй айлын тав дахь нь. Г.Занданшатарыг тухайн үеийн Зах зээлийн коллеж буюу одоогийн [[Худалдаа Үйлдвэрлэлийн Дээд Сургууль|Худалдаа үйлдвэрлэлийн дээд сургуульд]] багшилж байхад нь танилцаж, 1992 онд гэр бүл болжээ.<ref>https://zandanshatar.parliament.mn/nn/62375/</ref> Г.Отгонгэрэл нь санхүүч мэргэжилтэй, [[Их Британи|Их Британи, Умард Ирландын Нэгдсэн Вант Улсын]] [[Бирмингемийн их сургууль|Бирмингэмийн их сургуульд]] бизнесийн удирдлагын магистрын зэрэг хамгаалсан. Тэд хоёр хүү, хоёр охинтой.<ref>https://zandanshatar.parliament.mn/nn/62375/</ref> ==Боловсрол== - 1977-1987 онд Баянхонгор аймгийн Өлзийт сумын дунд сургууль, Улаанбаатар хотын 10 жилийн 77 дугаар дунд сургуульд суралцаж төгссөн.<ref>{{Cite web |title=Бага нас |url=https://zandanshatar.parliament.mn/nn/41348/ |access-date=2025-12-21 |website=Parliament.mn - Монгол Улсын Их Хурал |language=mn-MN}}</ref> - 1987-1992 онд ОХУ-ын [[Эрхүү]]гийн Улс ардын аж ахуйн дээд сургуульд суралцаж, санхүүч-эдийн засагч мэргэжил эзэмшсэн.<ref>{{Cite web |title=Монгол Улсын 34 дэх Ерөнхий сайдаар Г.Занданшатарыг томиллоо |url=https://www.parliament.mn/nn/75028/ |access-date=2025-12-21 |website=Parliament.mn - Монгол Улсын Их Хурал |language=mn-MN}}</ref> - [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Энэтхэг]], [[Өмнөд Солонгос]], [[Швед]], [[Нидерланд]] улсуудад банк, санхүү, бизнесийн удирдлагын чиглэлээр сургалт дүүргэсэн. Эдийн засгийн ухааны магистр.<ref>{{Cite web |title=Монгол Улсын 34 дэх Ерөнхий сайдаар Г.Занданшатарыг томиллоо |url=https://www.parliament.mn/nn/75028/ |access-date=2025-12-21 |website=Parliament.mn - Монгол Улсын Их Хурал |language=mn-MN}}</ref> ==Ажилласан байдал== * 1992-1995 онд Зах зээлийн коллеж буюу одоогийн [[Худалдаа Үйлдвэрлэлийн Дээд Сургууль|Худалдаа үйлдвэрлэлийн дээд сургуульд]] багш, судлаач.<ref>https://www.uih.mn/zandanshatar </ref> * 1995-1998 онд [[ХААН Банк|Хөдөө аж ахуйн банкинд]] эдийн засагч, хэлтэс, газрын захирал.<ref>https://www.uih.mn/zandanshatar </ref> * 1998-2000 онд [[Монголбанк|Монголбанкны]] Сургалтын төвийн менежер, Хөдөө аж ахуйн банкинд Монголбанкны бүрэн эрхт төлөөлөгч.<ref>https://www.uih.mn/zandanshatar </ref> * 2000-2003 онд ХААН банкны дэд захирал.<ref>https://www.uih.mn/zandanshatar </ref> * 2003-2004 онд Монгол Улсын Хүнс, хөдөө аж ахуйн дэд сайд.<ref>https://www.uih.mn/zandanshatar </ref> * 2004-2012 онд Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн.<ref>{{Cite web |date=2025-12-20 |title=Монгол Улсын Ерөнхий сайдын намтар |url=https://mongolia.gov.mn/page/3 |access-date=2025-12-20 |website=mongolia.gov.mn |language=mn}}</ref> * 2009-2012 онд Монгол Улсын Гадаад харилцааны сайд.<ref>{{Cite web |date=2025-12-20 |title=Монгол Улсын Ерөнхий сайдын намтар |url=https://mongolia.gov.mn/page/3 |access-date=2025-12-20 |website=mongolia.gov.mn |language=mn}}</ref> * 2012-2013 онд Монгол Ардын Намын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга. * 2013-2015 онд АНУ-ын [[Стэнфордын Их Сургууль|Стэнфордын их сургуулийн]] Хөгжил, ардчилал, хуулийн засаглалын хүрээлэнд судлаач. * 2016 оноос Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн. * 2017-2019 онд Монгол Улсын Засгийн газрын гишүүн, Монгол Улсын сайд, Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын дарга.<ref>{{Cite web |title=Улс төр |url=https://ikon.mn/l/1/oy3y3c/ozp16o?ppagesize= |access-date=2025-12-20 |website=ikon.mn |language=en}}</ref> * 2019 оноос Монгол Улсын Их Хурлын дарга. * 2024 оны 7 дугаар сараас 2025 оны 6 дугаар сарын 13 хүртэл Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн Тамгын газрын дарга. * 2025 оны 6 дугаар сарын 13<ref name=":1" />-2026 оны 3 дугаар сарын 27<ref name=":0" /> хүртэл Монгол Улсын Ерөнхий сайд. ===Зах зээлийн онолыг Монголд === 1992 онд 22 настайдаа [[Орос|ОХУ-д]] дээд сургууль төгсөж ирээд, хуучнаар Худалдааны техникум буюу тухайн үед Зах зээлийн коллеж хэмээх шинэ нэртэй болоод байсан, өдгөөгийн Худалдаа, үйлдвэрлэлийн дээд сургуульд багшаар ажиллаж эхэлжээ. Монгол Улс зах зээлийн цоо шинэ замыг дөнгөж сонгон шинэ нийгэмд хөл тавьсан тэр үед [[Зах зээлийн эдийн засаг|зах зээл]] гэж чухам юу болох, онол, арга зүй нь ямар байдгийг Монголд мэддэг хүн цөөн байв. Г.Занданшатар ийм цаг үед Зах зээлийн коллежид зах зээлийн эдийн засгийн сурах бичиг, гарын авлагуудыг орчуулан түгээж, заах арга зүйг нь боловсруулан туршиж, нэг ёсондоо зах зээлийн онолыг Монголд нэвтрүүлэхийг чармайж байжээ. Энд ажиллах хугацаандаа тэрбээр “Чөлөөт сэтгэгчдийн клуб” байгуулж, нэр хүндтэй улстөрч, эдийн засагчдыг урьж лекц уншуулж байсан нь тухайн үедээ ихээхэн сонирхолтой, өгөөжтэй арга хэмжээ болж байв.<ref name=":1">https://www.24tsag.mn/a/169617 Зэрэг нэмж байгаа Г.Занданшатар. 2019.02.01</ref> ===Банкны сэргээн босголт, бүтцийн өөрчлөлт=== 1996 онд багшийн ажлаас банк санхүүгийн салбарт шилжиж, Монголбанк, Хөдөө аж ахуйн банкинд ажиллажээ. Арилжааны олон банк байгуулагдсан ч жижиг зах зээл дээр хүч тарамдаж, чөлөөт өрсөлдөөний зарчмаар хэрхэн ажиллах арга эвээ ололгүй эхнээсээ дампуурч эхлэв. Тэдгээрийн нэг нь Монголын бараг хамгийн том банкны нэг Хөдөө аж ахуйн банк байсан юм. Хот, хөдөөд хамгийн олон салбартай энэ банк үйл ажиллагаа доголдсоны улмаас Монгол Улс төрийн албан хаагчдынхаа цалинг тавьж чадахгүйд хүрч, цалингаа хүлээсэн хүмүүс хэдэн сараар хүлээж, эцэст нь цалингийн оронд гурил, будаа авч байв. Засгийн газар банкийг дампуурлаас аврах үүргийг залуу санхүүч Г.Занданшатарт ногдуулав. Тэрбээр Монголбанкны бүрэн эрхт төлөөлөгчөөр томилогдсон бөгөөд тус банкинд бүтцийн өөрчлөлт хийх төслийг хэрэгжүүлж, улмаар дэд захирлаар ажиллан зорилгоо амжилттай биелүүлсэн.<ref>https://www.24tsag.mn/a/169617 </ref> Одоогийн ХААН банк хэмээх нэрийг тэрбээр өгсөн бөгөөд дотроо эвийн хоёр загастай, дөрвөн дэлбээт, гүн ногоон өнгөт одоогийн лого буюу таних тэмдэг нь түүний санаачилга байв. ХААН гэсэн нэр Хөдөө аж ахуйн гэсэн нэрийн товчлол мэт санагдаж болох ч яваандаа Монголын хамгийн том банк болно, басхүү банкны харилцагч бол хаан гэсэн хос утгыг бэлгэдэн тэрбээр ийм лого санаачилсан гэдэг. ХААН банк өдгөө Монгол Улсад хамгийн олон салбартай, хүчирхэг банк болжээ. ==Улс төрд== 1998 онд [[Монгол Ардын Нам|МАХН]]-д элсэж, 2004, 2008, 2016, 2020 онд [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор]] аймгаас УИХ-ын гишүүнээр сонгогджээ. Парламентын гишүүнээр сонгогдсон 4 бүрэн эрхийн хугацаандаа тэрбээр УИХ-ын Төсвийн зарлагын дэд хорооны дарга, УИХ дахь МАН-ын бүлгийн дэд дарга, [[Гадаад харилцааны яам (Монгол)|Гадаад харилцааны]] сайд, Монгол Улсын сайд, [[Монгол улсын Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газар|Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын]] дарга, [[Улсын Их Хурал|Монгол Улсын Их Хурлын]] даргаар ажилласан байна. Банк, санхүү, татвар, хяналт шалгалт, зөвлөлдөх ардчилал, ард түмний Үндсэн хуулиар олгосон засаглах эрхийг хангах зэрэг чиглэлээр 30 гаруй томоохон хууль санаачлан батлуулсан. 2012-2013 онд МАН-ын Ерөнхий нарийн бичгийн даргаар ажиллаж байв. МАН-ын Удирдах зөвлөлийн гишүүн, Бага хурлын гишүүн. ===Газар тариаланг сэргээх бодлого=== Г.Занданшатарыг 2003 онд Хөдөө аж ахуйн дэд сайдаар томилогдон ажиллах үед нь Монголын газар тариалангийн салбар ноцтой хямарч, зогсонги байдалд ороод байв. Техникийн шинэчлэл зогсож, тариалангийн талбай зэрлэгтээ баригдан атаршиж, Монголд гурилын хомсдол үүссэний улмаас импортын гурил гол хэрэглээ болоод байв. Тэр цагт "Монголд тариа тарих хэрэггүй. Хойно, өмнө, хажууханд тариалангийн аварга том улс орон байхад идэх гурилаа тэндээс авахад л болно" гэсэн үзэл баримтлал дэвшүүлж явсан төрийн түшээд ч бий. Ийм үед алдаатай уг бодлогыг үндсээр нь өөрчилж, хөдөө аж ахуй, түүний дотор тариалангийн салбарыг аврахын тулд "Хөдөө аж ахуйн талаар төрөөс баримтлах бодлогын баримт бичиг"-ийг УИХ-аар батлуулж<ref> https://legalinfo.mn/mn/detail?lawId=6589</ref>, улмаар Атрын III аяныг санаачлагчдын нэг болжээ. ===МАСЗХ-г НАМЗХ болгоход оролцов=== Тэрбээр 2005-2010 онд МАН-ын дэргэдэх залуучуудын байгууллага болох Монголын ардчилсан социалист залуучуудын холбоо (МАСЗХ)-ны Удирдах зөвлөлийн гишүүн, Дэд ерөнхийлөгч, Ерөнхийлөгчөөр ажиллаж байсан<ref>{{Cite web |date=2025-12-20 |title=Монгол Улсын Ерөнхий сайдын намтар |url=https://mongolia.gov.mn/page/3 |access-date=2025-12-20 |website=mongolia.gov.mn |language=mn}}</ref> бөгөөд тус холбоог өөрчлөх, үзэл баримтлалыг шинэчлэх ажлыг хамтран гүйцэтгэж зорилго, чиглэл, үйл ажиллагааны хувьд шинэ Нийгмийн ардчилал-Монголын залуучуудын холбоо (НАМЗХ)-г үүсгэн байгуулалцжээ. <ref>{{Cite web |last=gogo.mn |title=Нийгмийн ардчилал, Монголын залуучуудын холбооны ерөнхийлөгчөөр Л.Оюун-Эрдэнэ сонгогдлоо |url=https://gogo.mn/r/76274 |access-date=2025-12-20 |website=gogo.mn |language=mn}}</ref> ===Гадаад бодлогын шинэ үзэл баримтлал=== [[Файл:With Hillary Clinton.jpg|left|thumb|АНУ-ын 67 дахь Төрийн Нарийн Бичгийн Дарга [[Хиллари Клинтон|Хиллари Клинтоны]] хамт]]Г.Занданшатар 2011 онд Гадаад харилцааны сайдаар ажиллаж байхдаа Монгол Улсын Гадаад бодлогын үзэл баримтлалыг боловсруулан батлуулсан нь<ref>{{Cite web |last=gogo.mn |title=Гадаад бодлогын үзэл баримтлалын тухай тогтоолын төсөл өргөн барив |url=https://gogo.mn/r/81681 |access-date=2025-12-20 |website=gogo.mn |language=mn}}</ref> Монгол Улс энхийг эрхэмлэсэн, нээлттэй, бие даасан, олон тулгуурт гадаад бодлого явуулах замаар аюулгүй байдал, тусгаар тогтнол, үндэсний язгуур ашиг сонирхлоо олон улсын эрх зүйн хүрээнд улс төр-дипломатын аргаар хангах тулгуур баримт бичиг болсон юм.<ref>{{Cite web |title=МОНГОЛ УЛСЫН ГАДААД БОДЛОГЫН ҮЗЭЛ БАРИМТЛАЛ |url=https://legalinfo.mn/ |access-date=2025-12-20 |website=Эрх зүйн мэдээллийн нэгдсэн систем |language=en}}</ref> 2011 онд Монгол Улс [[Ардчилсан орнуудын хамтын нийгэмлэг|Ардчилсан орнуудын хамтын нийгэмлэгийг]] хоёр жил даргалах хүндтэй үүргийг хүлээн авсан билээ. Түүнийг сайд байх үед Монгол Улсын Засгийн газар “Гадаад харилцааг эдийн засагжуулах хөтөлбөр”-ийг баталсан нь<ref>{{Cite web |last=gogo.mn |title=Монгол Улсын гадаад харилцааг эдийн засагжуулах хөтөлбөр батлана |url=https://gogo.mn/r/nve9y |access-date=2025-12-20 |website=gogo.mn |language=mn}}</ref> улс орны хөгжлийн тогтвортой өсөлтийг хангахад гадаад улс төр, эдийн засгийн дипломат үйл ажиллагааг чиглүүлэхэд томоохон түлхэц болсон. Мөн “Дипломат ажилтны сахилгын тусгай дүрэм”-ийг шинэчилж, гадаад харилцааны салбар, дипломат ажилтнуудын үйл ажиллагаанд ёс зүй, сахилга хариуцлагыг сахиулах шинэ жишиг тогтоосон юм.<ref>{{Cite web |last=gogo.mn |title=Хууль бус наймаа хийсэн дипломат ажилтан ажилгүй болно |url=https://gogo.mn/r/1j2e3 |access-date=2025-12-20 |website=gogo.mn |language=mn}}</ref> ===Хөгжлийн бодлогын суурийг тавив=== 2018 оноос Монгол Улсын сайд, Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын даргаар ажиллах үедээ “Гурван тулгуурт хөгжлийн бодлого” буюу төр, нийгэм, эдийн засгийн шинэчлэлийн бодлогыг гардан боловсруулж, батлуулсан. <ref>https://legalinfo.mn/mn/detail?lawId=13240</ref> Энэхүү хөгжлийн бодлогын баримт бичгийн үндсэн агуулга “Шинэ сэргэлтийн бодлого” урт хугацааны хөгжлийн бодлогын эх үндэс болсон бөгөөд Монгол Улсын Их Хурлыг Г.Занданшатар тэргүүлж байх үед буюу 2021 оны 12 дугаар сарын 30-ны өдөр 106 дугаар тогтоол батлагдсан юм.<ref>https://ikon.mn/n/2f97 УИХ: Шинэ сэргэлтийн бодлого батлах тухай тогоолын төслийг эцэслэн батлав.</ref> ==Улсын Их Хурлын дарга== [[Файл:G Zandanshatar.jpg|thumb|Монгол Улсын Их Хурлын дарга Г.Занданшатар. 2021 он. ]] Монгол Улсын Их Хурлын найм дахь удаагийн сонгуулийн үр дүнгээр байгуулагдсан парламентын анхны чуулганаар буюу 2020 оны 6 дугаар сарын 20-нд Г.Занданшатарыг Монгол Улсын Их Хурлын даргаар сонгов.<ref>https://www.parliament.mn/nn/10787/ Улсын Их Хурлын гишүүн Гомбожавын Занданшатарыг Монгол Улсын Их Хурлын даргаар сонголоо </ref> Ингэснээр тэрбээр энэ албан тушаалд парламентын хоёр бүрэн эрхийн хугацаанд үргэлжлүүлэн ажилласан анхны хүн болсон юм. 2019 оны 2 дугаар сард анх сонгогдсоноос хойших Г.Занданшатар 5 жил шахмын хугацаанд УИХ-ыг орчин үеийн дэлхийн улс орнуудын парламентын жишигт нийцүүлэн шинэчлэл хийх зорилт дэвшүүлэн ажилласан. Энэ зорилтын хүрээнд түүний хэрэгжүүлсэн дөрвөн шинэчлэлийг онцолбол: ===Үндсэн хуулийн шинэчлэл=== 20 гаруй жил яригдаж, 3 парламент дамжин өрнөсөн, 4 төсөл өргөн баригдсан ч шийдэлд хүрч чадаагүй байсан Үндсэн хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах ажлыг амжилттай удирдаж хэрэгжүүлсэн. Энэ ажил УИХ дээр 3 жилийн турш өрнөж, нэмэлт, өөрчлөлтийн төсөл 2019 оны 6 дугаар сард Үндсэн хуулийн цэцэд<ref>{{Cite web |last=admin |title=Үндсэн хуульд оруулах нэмэлт, өөрчлөлтийн төслийг Үндсэн хуулийн цэцэд өргөн барив |url=https://conscourt.gov.mn/index.php/?p=4632 |access-date=2025-12-20 |language=mn-MN }}{{Dead link|date=Нэгдүгээр сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, улмаар парламентад өргөн баригдсанаас хойш УИХ 5 сарын турш завсарлагагүйгээр, тасралтгүй хэлэлцсэн юм. Ард иргэдээрээ хэлэлцүүлж, зөвлөлдөх санал асуулгыг Монголын түүхэнд анх удаа зохион байгуулж, төрийн болон иргэний нийгмийн байгууллага, улс төрийн намууд, эрдэмтэн судлаачдын санал бодлыг сонсож, нийгмийн зөвшилцлийг хангаж чадсанаар Үндсэн хуулийн нэмэлт, өөрчлөлт 2019 оны 11 дүгээр сарын 14-ний өдөр батлагдсан билээ.<ref>{{Cite web |title=Монгол Улсын Үндсэн хуульд оруулсан нэмэлт, өөрчлөлтийн уг эхийг Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Х.Баттулга ёсчлон баталгаажууллаа |url=https://www.parliament.mn/nn/9785/ |access-date=2025-12-20 |website=Parliament.mn - Монгол Улсын Их Хурал |language=mn-MN}}</ref> Нэмэлт, өөрчлөлт нь Үндсэн хуулийн 28.5 хувийг буюу 70 зүйлийн 19 зүйл, 36 заалтыг хөндсөн бөгөөд засаглалын хяналт-тэнцлийг хангаж, Засгийн газрын тогтвортой байдал, парламентын хариуцлагыг нэмэгдүүлэх, хараат бус шударга шүүхийг төлөвшүүлэх, нутгийн захиргааны бие даасан байдлыг бэхжүүлэх суурь зарчмын хүрээнд Үндсэн хуульд 2000 онд оруулсан долоон өөрчлөлтийг засаж сайжруулах; Байгалийн баялаг ард түмний мэдэлд байж, түүний үр өгөөжийн дийлэнх нь ард түмэнд ногдох; Монгол Улсын нийгэм-эдийн засгийг урт хугацаанд тогтвортой хөгжүүлэх, бодлогын уялдаа холбоо, залгамж чанар, нэгдмэл байдлыг хангах; Улс төрийн намууд улсын хэмжээнд бодлого дэвшүүлж ажиллах, үйл ажиллагааны үндсэн зарчим, санхүүгийн эх үүсвэр, зарцуулалт нь ил тод байх; Шүүхийн бие даасан, шүүгчийн хараат бус байдлыг хангах замаар иргэдийн шүүхэд итгэх итгэлийг нэмэгдүүлэх; Нутгийн өөрийн удирдлага, хот тосгоны эрх зүйн үндсийг боловсронгуй болгох зэрэг тогтолцооны шинэчлэлийн шинэ зохицуулалтууд туссан юм.<ref> https://www.parliament.mn/nn/10362/ </ref> Улмаар 2023 оны 5 дугаар сарын 31-ний өдөр Монгол Улсын Үндсэн хуульд оруулах бас нэгэн өөрчлөлтийг батлуулсан бөгөөд энэ өөрчлөлт нь парламентын төлөөллийн чадавхыг сайжруулах, ард түмний сонголтыг аль болох бүрэн дүүрэн баталгаажуулах, шударга сонгуулийн зарчмыг төлөвшүүлэхэд чиглэсэн байна.<ref>{{Cite web |last=News.MN |date=2023-05-31 |title=Монгол Улсын Үндсэн хуульд өөрчлөлт оруулж, баталлаа {{!}} News.MN |url=https://news.mn/r/2652241/ |access-date=2025-12-20 |website=News.MN - Мэдээллийн эх сурвалж |language=mn}}</ref> Үндсэн хуулийн шинэчлэлийн эдгээр нэмэлт, өөрчлөлтүүд ард түмний засаглах эрхийг хангах, төр цэгцэрч, засаглал тогтворжин, шударга ёс, эрүүл нийгэм төлөвших эрх зүйн үндсийг бэхжүүлсэн өөрчлөлт болсон гэж үздэг.<ref>{{Cite web |date=2025-09-24 |title=ШИНЭЧЛЭГЧ |url=https://www.ulsturch.mn/a/73286 |access-date=2025-12-20 |website=www.ulsturch.mn |language=en}}</ref> ===Парламентын хяналт шалгалтын шинэ тогтолцоо=== 2019 онд Үндсэн хуульд оруулсан нэмэлт, өөрчлөлтөөр Үндсэн хуулийн 28 дугаар зүйлийн 2 дахь хэсэгт “Хуулийн биелэлтийг хангахтай холбоотой нийтийн эрх ашгийг хөндсөн тодорхой асуудлаар Улсын Их Хурлын гишүүний дөрөвний нэгээс доошгүй нь хянан шалгах түр хороо байгуулах санал тавибал Улсын Их Хурал цөөнхийн төлөөллийг оролцуулан уг хороог байгуулна” гэж тусгасан.<ref>{{Cite web |title=МОНГОЛ УЛСЫН ИХ ХУРЛЫН ХЯНАЛТ ШАЛГАЛТЫН ТУХАЙ |url=https://legalinfo.mn/ |access-date=2025-12-20 |website=Эрх зүйн мэдээллийн нэгдсэн систем |language=en}}</ref> Энэхүү нэмэлт, өөрчлөлтийн үзэл баримтлалд нийцүүлэн Монгол Улсын Их Хурлын хяналт шалгалтын тухай хуулийг батлан хэрэгжүүлсэн нь парламентын хянан шалгах чиг үүргийг цоо шинэ шатанд гаргасан юм.<ref>{{Cite web |last=iSee.mn |title=Г.Занданшатар: Хяналт шалгалтын тухай анхдагч хуулийг баталж, парламентын хөгжлийн шинэ үе шатыг эхлүүллээ |url=http://isee.mn/n/30654 |access-date=2025-12-20 |website=iSee.mn |language=mn}}</ref> Үндсэн хуулийн нэмэлт, өөрчлөлтөөр УИХ зөвхөн Ерөнхий сайдыг сонгохоор болсон бөгөөд Засгийн газрын бусад гишүүдийг томилох эрхээсээ татгалзсан. Мөн УИХ-д өргөн мэдүүлсэн төсвийн төслийн орлого, зарлагын дүнг нэмэгдүүлэхийг хориглож, Засгийн газрын эрх мэдэл энэ хэрээр нэмэгдсэн. Энэхүү өөрчлөлтийн дараа Засгийн газрын үйл ажиллагаанд тавих парламентын хяналтыг сайжруулах нь хууль тогтоох болон гүйцэтгэх эрх мэдлийн хоорондын хяналт тэнцлийг хангах бодлогын гол шийдэл болох ёстой байсан учраас энэ анхдагч хуулийг баталсан бөгөөд өмнө нь парламентын хяналт шалгалтыг ингэж нарийвчлан зохицуулсан бие даасан хууль байгаагүй юм. Хууль батлагдан хэрэгжсэнээр парламент хяналт шалгалтын ажлаа урьдчилан төлөвлөдөг болж, хяналтын сонсголын төрөл, хэлбэрийг нарийвчлан зохицуулжээ. Хуулиар хянан шалгах түр хорооны эрх зүйн байдал, үйл ажиллагааны журмыг дэлгэрэнгүй зохицуулж өгснөөр нийтийн ашиг сонирхлыг хөндсөн тодорхой асуудлаар Хянан шалгах хороод байгуулагдан ажиллаж, нийтийн сонсгол, нээлттэй хэлэлцүүлэг УИХ-ын үйл ажиллагааны байнгын механизм болов.<ref>{{Cite web |title=НИЙТИЙН СОНСГОЛЫН ТУХАЙ |url=https://legalinfo.mn/ |access-date=2025-12-21 |website=Эрх зүйн мэдээллийн нэгдсэн систем |language=en}}</ref> Ингэснээр олон жил далд бугшсан асуудлууд ил болж, олон нийтийн анхаарал, хяналтад орсон. Тухайлбал, 2022 оны 4 дүгээр сард Хөгжлийн банкны асуудлаар Хянан шалгах түр хороо нотлох баримт шинжлэн судлах сонсголыг 3 үе шаттай хийснээр Хөгжлийн банкны 7.8 их наяд төгрөгийн зээлийг хэн, ямар зорилгоор авч, хэрхэн зарцуулсан тухай мэдээллийг ил тод болгож, ард иргэдийн мэдэх эрхийг хангажээ.<ref>{{Cite web |title=Хянан шалгах түр хорооноос зохион байгуулсан нотлох баримтыг шинжлэн судлах гурав дахь шатны сонсгол өндөрлөв |url=https://www.parliament.mn/nn/29715/ |access-date=2025-12-20 |website=Parliament.mn - Монгол Улсын Их Хурал |language=mn-MN}}</ref> Энэ сонсголоор 432 зээл, 2542 төсөл, хөтөлбөртэй холбоотой асуудлаар 600 гаруй иргэн, хуулийн этгээд, үүний дотор 356 гэрчийг дуудаж сонссон юм.<ref>{{Cite web |last=iSee.mn |title=Хянан шалгах түр хорооны нотлох баримтыг шинжлэн судлах гурван шатны сонсголд нийт 356 гэрч оролцжээ |url=http://isee.mn/n/47955 |access-date=2025-12-21 |website=iSee.mn |language=mn}}</ref> ===Цахим шилжилт=== УИХ-д цахим шилжилт хийх томоохон зорилго дэвшүүлж, [https://d.parliament.mn/ D-parliament] вэб, аппликэйшн хосолсон цахим системийг нэвтрүүлснээр хуулийн төсөл боловсруулах, хууль хэлэлцэх, батлах үйл ажиллагаанд иргэдийн оролцоог хангахад томоохон дэвшил гарсан. УИХ-ын цахим хуралдааны дэгийг холбогдох хуульд тусгаснаар УИХ-ын үйл ажиллагааны байнгын, тасралтгүй, тогтвортой байх зарчим бүрнээ хангагдсан юм. Тухайлбал, [[COVID-19|Ковид-19]] цар тахлын үед УИХ цахим дэгийг хэрэгжүүлж ажилласнаар хуралдаан нэг ч өдөр тасалдаагүй бөгөөд Олон улсын парламентын холбооноос Монгол Улсын Их Хурал цар тахлын нөхцөлд дэлхийн улс орнуудын парламентад жишиг болохуйц үйл ажиллагаа явуулсан хэмээн сайшаасан байна. Монгол Улсын Их Хурлын тухай хуулийн  39.1-д “Үндсэн хуулийн Гуравдугаар зүйлийн 1 дэх хэсэгт заасны дагуу Монголын ард түмэн төрийн үйл хэрэгт шууд оролцож, мөн сонгож байгуулсан төрийн эрх барих төлөөлөгчдийн байгууллагаараа уламжлан энэхүү эрхээ эдлэхдээ тодорхой асуудлыг шийдвэрлүүлэх талаар асуулт асуух, санал өгөх эрхээ Улсын Их Хурлын албан ёсны санал авах цахим хуудас, гар утас, хөдөлгөөнт төхөөрөмжид зориулсан Улсын Их Хурлын албан ёсны программ хангамжаар дамжуулан хэрэгжүүлж болно” хэмээн тусгасан.<ref>{{Cite web |title=МОНГОЛ УЛСЫН ИХ ХУРЛЫН ТУХАЙ |url=https://legalinfo.mn/ |access-date=2025-12-20 |website=Эрх зүйн мэдээллийн нэгдсэн систем |language=en}}</ref> Энэ хүрээнд тодорхой асуудлаар ажлын хэсэг байгуулах саналыг 33.000, Байнгын хорооны эрхлэх асуудлын хүрээнд хяналт шалгалт явуулах саналыг 70.000, хуулийн төслийн талаарх саналыг 100.000 ба түүнээс дээш тооны иргэн дэмжсэн бол УИХ заавал авч хэлэлцэхээр тусгаж, иргэдийн саналыг авах нийтийн өргөдлийн “D-өргөдөл” системийг нэвтрүүлэн амжилттай ашиглаж эхэлсэн билээ.<ref>{{Cite web |title=??????? ??????? ?????? ???? ????? ?? ?????? ????? ?????? ??????? ??????? |url=https://www.parliament.mn/nn/41082/ |access-date=2025-12-20 |website=Parliament.mn - Монгол Улсын Их Хурал |language=mn-MN}}</ref><ref>{{Cite web |date=2023-10-10 |title=Нийтийн цахим өргөдөл, гомдлын системийг аравдугаар сарын 17-нд танилцуулна |url=https://www.24tsag.mn/a/221142 |access-date=2025-12-20 |website=www.24tsag.mn |language=mn}}</ref> ===Зөвлөлдөх санал асуулга=== [[Файл:"Зөвлөлдөж шийдье" зөвлөлдөх санал асуулга - 2023.jpg|left|thumb|800 гаруй хүн оролцсон "Зөвлөлдөж шийдье" зөвлөлдөх санал асуулга - 2023 арга хэмжээний нэгдсэн хэлэлцүүлэг]]Г.Занданшатар АНУ-ын [[Стэнфордын Их Сургууль|Стэнфордын их сургуульд]] зочин судлаачаар ажиллаад ирэхдээ шинэ бодол, онол олныг тээж ирсний нэг нь "Зөвлөлдөх ардчилал” юм. Тэрбээр 2013 оны 12 дугаар сараас Стэнфордын их сургуулийн Зөвлөлдөх ардчиллын хүрээлэнд судлаачаар ажиллаж<ref>https://news.mn/r/2083785/</ref>, Монгол зэрэг хөгжиж буй орнуудын ардчилсан хөгжлийн загварыг хөгжингүй орнуудын ардчилалтай харьцуулан судалжээ. Улмаар зөвлөлдөх ардчиллын онолыг Монголд нэвтрүүлэх чиглэлээр нэлээд идэвхтэй ажилласан бөгөөд орчин цагийн ардчиллын судалгааны тэргүүлэх эрдэмтдийн нэг [[:en:Larry_Diamond|Ларри Даймонд]], Стэнфордын их сургуулийн Зөвлөлдөх ардчиллын хүрээлэнгийн захирал [[:en:James_S._Fishkin|Жэймс Фишкин]], тус сургуулийн профессор Карл Айкенбэри нарын нэр хүндтэй эрдэмтдийг Монголд урьж лекц уншуулахын сацуу ном бүтээлийг нь монгол хэлээр орчуулан хэвлүүлжээ. Мөн [https://asiafoundation.org/where-we-work/mongolia/ Азийн сан], Стэнфордын их сургуулийн дэмжлэгтэй “Иргэдийн оролцоо-Хотын маргааш” Монголын анхны зөвлөлдөх санал асуулга” төслийг хамтран удирдаж<ref>https://www.shuud.mn/a/461733 Г.Занданшатар: Иргэдэд сонголт хийх боломжийг олгоно </ref><ref>{{Cite web |last=www.ulaanbaatar.mn |date=2015-12-09 |title=Жэймс Фишкин: Зөвлөлдөх санал асуулгын зөвлөх хороо нь багагүй үүрэгтэй ажилладаг |url=https://ikon.mn/n/mjc |access-date=2025-12-20 |website=ikon.mn |language=en}}</ref>, Нийслэлийн зөвлөлдөх санал асуулгын зөвлөх хорооны даргаар ажиллаж байсан. Улмаар Зөвлөлдөх санал асуулгын тухай хуулийг санаачлан батлуулж<ref>{{Cite web |last=gogo.mn |title=Зөвлөлдөх санал асуулгын тухай хуулийн төсөл дэмжлэг авах уу |url=https://gogo.mn/r/gmxkd |access-date=2025-12-20 |website=gogo.mn |language=mn}}</ref>, УИХ 2019 онд Үндсэн хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах асуудлаар, 2023 онд  улс орны нийгэм, эдийн засгийн тулгамдсан асуудлыг иргэдийн туслалцаатайгаар тодорхойлох, асуудлын эрэмбэ, шийдвэрлэх арга зам, гаргах шийдвэрийн талаар иргэдтэй зөвлөлдөх, үндэсний зөвшилцлийг хангах зорилготой "Зөвлөлдөж шийдье" зөвлөлдөх санал асуулгыг амжилттай зохион байгуулсан юм. Хоёр удаагийн зөвлөлдөх санал асуулгад Монгол Улсын 3.4 сая иргэнийг төлөөлсөн 700-800 хүн эх орны өнцөг булан бүрээс санамсаргүй түүврийн аргаар сонгогдон ирж, төрийн хэргийг хэлэлцэн, гаргасан санал, дүгнэлтийн дагуу Үндсэн хуулийн өөрчлөлтүүд болон бусад шийдвэрүүд гарсан билээ.<ref> https://duuren.life/post/2003 Зөвлөлдөх санал асуулгын үр дүнг УИХ-ын дарга Г.Занданшатарт өргөн мэдүүлэв. 2023.02.17</ref> 2024 оны хаврын ээлжит чуулган завсарлах үеэр түүний хэлснээр, УИХ, Засгийн газраас хэрэгжүүлсэн тогтолцооны реформ, бусад цогц арга хэмжээний үр дүнд 2016 онд 1.2 хувьтай байсан эдийн засгийн өсөлт 7.0 хувьд хүрч, нэг хүнд ногдох ДНБ 2016 онд 3681 ам.доллар байсан бол 2023 оны эцэст 5875 ам.доллар болсон бөгөөд 13.5 их наяд төгрөгийн гадаад өрийг төлжээ. Мөн төрийн албан хаагчдын цалин 2016 онтой харьцуулахад 3 дахин өсч, тэтгэврийн доод хэмжээ нэмэгдэн дундаж тэтгэвэр 785 мянган төгрөг болсон байна.<ref>{{Cite web |last=https://www.facebook.com/ubn.mgl |date=2024-06-05 |title=Г.Занданшатар: УИХ, ЗГ-аас хэрэгжүүлсэн реформуудын дүнд 2016 онд 1.2 хувьтай байсан эдийн засгийн өсөлт 7.0 хувьд хүрлээ |url=https://ubn.mn/p/62407 |access-date=2025-12-20 |website=Улаанбаатар ньюс |language=mn-MN}}</ref> == Ерөнхий сайд == [[Файл:Cabinet of Zandanshatar being appointed on 18 June 2025.jpg|thumb|295x295px|Ерөнхий сайд [[Гомбожавын Занданшатарын Засгийн газар|Г.Занданшатарын засгийн газрын бүрэлдэхүүн]]]] 2025 оны 6 дугаар сарын 3-ны өдөр УИХ-ын нэгдсэн чуулган Ерөнхий сайд Л.Оюун-Эрдэнэд итгэл хүлээлгэх тогтоолын төслийг хэлэлцэж, нууц санал хураалтад 82 гишүүн оролцсоноос тогтоолыг 44 гишүүн дэмжиж, 38 гишүүн дэмжсэнгүй.<ref>{{Cite web |title=Ерөнхий сайд Л.Оюун-Эрдэнэ огцорлоо |url=https://cnbc.mn/news/h2i35 |access-date=2025-12-20 |website=cnbc.mn |language=en}}</ref> Ингэснээр Ерөнхий сайд Л.Оюун-Эрдэнэ огцров.<ref>{{Cite web |last=iKon.mn |first=Н. Эрхбаяр |date=2025-06-03 |title=Монгол Улсын 32 дахь Ерөнхий сайд Л.Оюун-Эрдэнэ огцорлоо |url=https://ikon.mn/n/3f6x |access-date=2025-12-20 |website=ikon.mn |language=en}}</ref> Улмаар 9-ний өдөр хуралдсан МАН-ын Бага хурлаар Г.Занданшатарыг Ерөнхий сайдад дэвшүүлэх санал дэмжигдэж, 12-нд эхэлсэн УИХ-ын чуулганаар уг асуудлыг хэлэлцэв. Санал хураалтад 117 гишүүн санал өгснөөс тогтоолын төслийг 108 нь дэмжсэнээр Г.Занданшатар 92.3 хувийн саналаар Монгол Улсын 34 дэх Ерөнхий сайдаар томилогдсон юм.<ref>{{Cite web |title=Монгол Улсын 34 дэх Ерөнхий сайдаар Г.Занданшатарыг томиллоо |url=https://www.parliament.mn/nn/75028/ |website=parliament.mn}}</ref><ref>{{Cite web |last=iKon.mn |first=А. Ням-Өлзий |date=2025-06-13 |title=Монгол Улсын 34 дэх Ерөнхий сайдаар Г.Занданшатар томилогдлоо |url=https://ikon.mn/n/3fgr |access-date=2025-06-18 |website=ikon.mn |language=en}}</ref> ===9-11 дүгээр сарын хямрал === 2025 оны 9 дүгээр сарын эхээр МАН-ын Бага хурлыг хуралдуулах асуудал идэвхтэй яригдаж, уг хурлаар Л.Оюун-Эрдэнийн оронд намын даргаар хэнийг сонгох нь олон нийтийн анхаарлыг ихээхэн татаж байв. Ерөнхий сайд эрх баригч намын дарга байдаг жишгээр Г.Занданшатарыг энэ албан тушаалд саадгүй очно гэсэн хүлээлт нийтэд байсан боловч “Админерал” компанитай холбоотой хэмээн багагүй хугацаанд яригдсаны дээр УИХ-ын гишүүн [[Баттөмөрийн Энхбаяр|Б.Энхбаярын]] энэ сэдвээрх удаа дараагийн мэдэгдлийн шууд субьект болоод байсан УИХ-ын дарга [[Дашзэгвийн Амарбаясгалан|Д.Амарбаясгалан]] 9 дүгээр сарын 12-нд гэнэт мэдэгдэл хийж, МАН-ын даргад нэр дэвшихээ зарлав.<ref>{{Cite web |date=2025-09-12 |title=УИХ-ын дарга Д.Амарбаясгалан МАН-ын даргад нэр дэвшихээ мэдэгдлээ |url=https://www.assa.mn/a/73897 |access-date=2025-12-21 |website=www.assa.mn |language=mn}}</ref><ref>{{Cite web |last=iSee.mn |title=Д.Амарбаясгалан: Би нэрээ татахгүй, МАН-ын даргад нэр дэвшинэ |url=http://isee.mn/n/82648 |access-date=2025-12-21 |website=iSee.mn |language=mn}}</ref><ref>{{Cite web |last=https://www.facebook.com/ubn.mgl |date=2025-09-12 |title=УИХ-ын дарга Д.Амарбаясгалан МАН-ын даргад нэр дэвшихээ мэдэгдлээ |url=https://ubn.mn/p/88610 |access-date=2025-12-21 |website=Улаанбаатар ньюс |language=mn-MN}}</ref> Улмаар 9 дүгээр сарын 28-нд болсон намын даргыг сонгох Бага хурлын гишүүдийн санал хураалтын дүн маргаантай болсноор<ref>{{Cite web |last=iKon.mn |first=А. Ням-Өлзий |date=2025-09-28 |title=Эхний санал хураалтаар Д.Амарбаясгалан 56, Г.Занданшатар 44 хувийн санал авсан бол дахин санал хураалтаар Д.Амарбаясгаланг ялсан гэж үзэв |url=https://ikon.mn/n/3i4j |access-date=2025-12-21 |website=ikon.mn |language=en}}</ref> хоёр сар шахам үргэлжилсэн хямрал эхлэв. Намын дотоод асуудлаас парламентын түвшинд хүрч даамжирсан энэ үйл явц УИХ-ын чуулганаар Ерөнхий сайд болон спикерийг огцруулах шийдвэр гаргах<ref>{{Cite web |last=iKon.mn |first=Н. Эрхбаяр |date=2025-10-17 |title=35 жилийн хугацаанд анх удаа нэг өдрийн дотор УИХ-ын дарга болон Ерөнхий сайдыг огцруулав |url=https://ikon.mn/n/3in1 |access-date=2025-12-21 |website=ikon.mn |language=en}}</ref>, Ерөнхий сайдыг огцруулсан УИХ-ын тогтоолд [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] хориг тавих<ref>{{Cite web |last=Б.Мөнгөнтамир |date=2025-10-20 |title=Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүх УИХ-ын 2025 оны 95 дугаар тогтоолд бүхэлд нь хориг тавилаа {{!}} News.MN |url=https://news.mn/r/2829423/ |access-date=2025-12-21 |website=News.MN - Мэдээллийн эх сурвалж |language=mn}}</ref>, Ерөнхий сайд [[Монгол Улсын Үндсэн хуулийн цэц|Үндсэн хуулийн цэцэд]] хүсэлт гаргах<ref>{{Cite web |last=gogo.mn |title=Яагаад: ҮХЦ шууд маргаан үүсгэсэн үндэслэл, мөн шийдвэрлэх процессын тухай |url=https://gogo.mn/r/2m7d03 |access-date=2025-12-21 |website=gogo.mn |language=mn}}</ref>, Цэц их суудлын хуралдаан зарлан Ерөнхий сайдыг огцруулсан 95 дугаар тогтоолыг хууль зөрчсөн хэмээн дүгнэлт гаргах<ref>{{Cite web |last=admin |title=Ерөнхий сайдыг огцруулсан үйл ажиллагаа Үндсэн хууль зөрчсөн тухай Цэцийн дүгнэлт (2025, №08)-ийн тойм |url=https://constitutionalcourt.mn/2025/11/%d0%b5%d1%80%d3%a9%d0%bd%d1%85%d0%b8%d0%b9-%d1%81%d0%b0%d0%b9%d0%b4%d1%8b%d0%b3-%d0%be%d0%b3%d1%86%d1%80%d1%83%d1%83%d0%bb%d1%81%d0%b0%d0%bd-%d2%af%d0%b9%d0%bb-%d0%b0%d0%b6%d0%b8%d0%bb%d0%bb%d0%b0-2-2/ |access-date=2025-12-21 |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=Монгол Улсын Ерөнхий сайдыг огцруулсан үйл ажиллагаа Монгол Улсын Үндсэн хуульд нийцсэн эсэх маргааныг хянан шийдвэрлэсэн тухай |url=https://legalinfo.mn/ |access-date=2025-12-21 |website=Эрх зүйн мэдээллийн нэгдсэн систем |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Нэргүй |first=Г. |date=2025-10-24 |title=Ерөнхий сайдыг огцруулсан ажиллагаа Үндсэн хууль зөрчсөн тухай дүгнэлт бүрэн эхээрээ {{!}} News.MN |url=https://news.mn/r/2830191/ |access-date=2025-12-21 |website=News.MN - Мэдээллийн эх сурвалж |language=mn}}</ref> хүртэл үргэлжилсэн юм. Цэцийн дүгнэлт гарснаар Ерөнхий сайдын бүрэн эрх сэргэж, үүрэг гүйцэтгэгч болоод байсан Г.Занданшатар уг албан тушаалаа үргэлжүүлэн хаших болов. == Цол, шагнал == * “Банк, санхүүгийн тэргүүний ажилтан” цол тэмдэг. (1999 он) * [[Алтан гадас одон|“Алтан гадас”]] одон. (2005 он) * Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайд цол. (2011 он) *[[Украин]]ы төрийн дээд шагнал [[:ru:Орден_князя_Ярослава_Мудрого|Цэцэн Ярославын одон]], III зэрэг. (2011 он) * ОХУ-ын Байгалийн улсын их сургуулийн хүндэт [[профессор]] цол (2012 он) * Сүхбаатарын одон (2022) == Шашин шүтлэг == [[Буддын шашин|Буддын шашны]] [[Шарын шашин|шарын урсгалыг]] шүтдэг. “[[Жавзандамба хутагт]]” төвийн гишүүн. Буддын шашны [[гүн ухаан]], Чойрын номыг сонирхон судалдаг. Ерөнхий сайдаар томилогдсонд нь [[14-р Далай лам|XIV Далай лам]] түүнд баяр хүргэн амжилт хүсч байв.<ref> https://eguur.mn/602975/</ref> == Хобби == Дөрвөн настайдаа [[Шатар|шатар]] тоглож сурсан.<ref>https://duuren.life/refence/568</ref> Шатар сугавчилчихаад хүн хүн дээр очиж “Тоглоё” хэмээн гуйж явдаг, аавыгаа шөнө орой ирсэн ч ялгаагүй тоглох гээд хүлээгээд сууж байдаг хүүхэд байжээ. Дунд сургуулийн сурагч байхаасаа эхлээд очсон газар бүртээ сайн шатарчин гэгддэг байв.<ref>https://duuren.life/refence/568</ref> УИХ-ын гишүүн байхдаа үе үеийн УИХ, Засгийн газрын гишүүдийн дунд зохион байгуулсан шатрын тэмцээнд дэд байр, УИХ-ын гишүүдийн дунд зохион байгуулсан “Цэцэн түшээ-2017” тэмцээний эрэгтэйчүүдийн төрөлд тэргүүн байр эзэлж байв.<ref>https://duuren.life/refence/568</ref> [[Олон Улсын Шатрын Холбоо|Олон улсын шатрын холбооны]] ерөнхийлөгч [[Үлэмжийн Хярсан|Кирсан Илюмжинов]], [[Болгар|Болгарын]] шатарчин, дэлхийн аварга эмэгтэй Антоанета Стефанова нараас гадна Монголын [[Шатрын их мастер|их мастеруудтай]] тоглож байв.<ref>https://duuren.life/refence/568</ref> Хувьдаа шатрын баялаг цуглуулгатай. [[1994]] онд [[Энэтхэг|Энэтхэгт]] суралцаж байхдаа зандан модоор хийсэн шатар олж авч, их баярлаж байснаа дурссан нь бий. 2024 оны 12 дугаар сард болсон Монголын шатрын холбооны Их хурлаар тус холбооны ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон.<ref>{{Cite web |title=Г.Занданшатар Монголын шатрын холбооны ерөнхийлөгч боллоо |url=https://duuren.life/post/9293 |access-date=2025-12-20 |website=duuren.life |language=en}}</ref> Ном унших дуртай. 2023 оны [[Улаанбаатарын номын баяр|Үндэсний номын баярын]] үеэр, унших дуртай номоосоо зургааг сонгон “Instagram” хуудсаараа олон нийтэд сонирхуулсан нь: [[Бавуугийн Лхагвасүрэн]]гийн “Хос уянга”, Жорж Фридманы “The Next 100 Years”, Жэймс Фишкиний “When The People Speak”, [[Фёдор Достоевский]], Үй Хуагийн зохиолууд, [[Сунь-зы|Сүнзийн]] “Дайтах урлаг” байв.<ref>https://duuren.life/post/4685 Г.Занданшатарын дуртай зургаан ном.</ref> Мөн усанд сэлэх дуртай. [[Хөлбөмбөг|Хөлбөмбөгт]] хорхойтой. [[Испани|Испанийн]] “[[Реал Мадрид]]” багийг дэмждэг. == Сонирхолтой баримтууд == * Оюутан Г.Занданшатарыг нэгдүгээр дамжаанд байхад [[Орос хэл|орос хэлний]] хичээл дээр багш нь [[Александр Сергеевич Пушкин|А.Пушкины]] шүлгийг уншиж өгөөд, [[Долоо хоног|долоо хоногийн]] дотор цээжлэх даалгавар өгөхөд тэрбээр тэр дор нь цээжлээд уншиж өгч, ой сайтайгаараа гайхагдаж байжээ. * Зах зээлийн коллежид ажиллаж байхад нь Монголын их, дээд сургуулийн нийт багш нараас шалгалт авч, хамгийн өндөр оноо авсан 12 хүний 6-г [[Австрали]] улсад тус улсын Засгийн газрын тэтгэлгээр суралцуулах болоход Г.Занданшатар багтсан боловч тодорхой шалтгааны улмаас явж чадаагүй аж.<ref> https://www.24tsag.mn/a/169617 </ref> * [[Украин]] Улсын төрийн дээд шагнал [[:ru:Орден_князя_Ярослава_Мудрого|Цэцэн Ярославын одонг]] Монголоос хүртсэн хүн ердөө хоёр байдгийн нэг нь Г.Занданшатар, нөгөө нь ерөнхийлөгч асан [[Цахиагийн Элбэгдорж|Ц.Элбэгдорж]] юм. * Долоогийн тоо түүний амьдралд учир холбогдолтой юм шиг байдаг нь бий. 1970 онд төрсөн, 1977 онд 7 настайдаа сургуульд орсон, нийслэлд шилжиж ирэхдээ 77 дугаар сургуульд элссэн. 1987 онд 10 дугаар ангиа дүүргэсэн.<ref> https://www.polit.mn/a/104421 Шинэчлэгч </ref> УИХ-ын сонгуульд Баянхонгор аймгийн 7 дугаар тойргоос дэвшин ялалт байгуулж байсан. == Ном бүтээл == 1994–2025 онд төр, эдийн засаг, ардчиллын сэдвээр 15 гаруй ном, орчуулгын бүтээл туурвисан.<ref>{{Cite web |date=2025-12-20 |title=Монгол Улсын Ерөнхий сайдын намтар |url=https://mongolia.gov.mn/page/3 |access-date=2025-12-20 |website=mongolia.gov.mn |language=mn}}</ref> Тэдгээрээс дурдвал: * Гадаад худалдааны санхүүжилт”. 1995 он * “Арилжааны банкны санхүүгийн менежмент”. 1995 он * “[[Үндэстэн дамнасан корпораци|Корпорацийн]] санхүү” гарын авлага. 1994 он * “Мөнгөний үнэ цэнэ” гарын авлага. 1994 он * “Хөдөө аж ахуйн шинэчлэлийн санхүүжилтийн механизм”. 2003 он * “Хөдөө аж ахуйн банкны бүтцийн өөрчлөлтийн төлөвлөгөө”. 2003 он * "Үндсэн хууль ба зөвлөлдөх ардчилал”. 2015 он * “Зөвлөлдөх ардчилал-хөгжлийн гарц”.<ref>https://catalog.must.edu.mn/bib/55128</ref> 2015 он * Жэймс Фишкин. “Хүмүүс үзэл бодлоо илэрхийлэхүй: Зөвлөлдөх ардчилал ба олон нийтийн хэлэлцүүлэг”. Орчуулга. 2015 он<ref>https://eguur.mn/589976/</ref> <ref>https://ikon.mn/n/kwt</ref> * “Нэг Монгол-Нэг зүгт. Хөгжил бол цэгцрэх хөдөлгөөн”.<ref>https://news.mn/r/2118716/</ref> 2016 он {{Quotation|"Улс төрд удаан хутгалдлаа, цаашдаа ямар нэгэн байдлаар вакуум орчинд орох нь гарцаагүй. Тиймээс Монголын нийгэм, төр засгийн байдлыг хөндлөнгөөс нэг ажиглаад судалгаа хийгээд үзье гэж бодсон юм. Ер нь Америкийн болоод дэлхийн ардчилал хөгжсөн орнуудын туршлагаас харахад, улс төрд хэтэрхий удаан ажилласан хүн тодорхой хугацааны дараа түр чөлөө авч олон улсын судалгааны төвүүдэд очиж ажилладаг байдал анзаарагддаг. Ялангуяа над шиг гадаад харилцааны чиглэлээр ажиллаж байсан хүмүүс хуримтлуулсан туршлагаа мэдлэгтэй хослуулах нь чухал гэдгийг мэдэрсэн". ''Стэнфордын их сургуулийн зочин судлаач Г.Занданшатар'' <ref>{{Cite web |url=http://dnn.mn/%D0%B3%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D0%B2%D1%8B%D0%BD-%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80-%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D0%BD-%D0%B0%D1%80%D0%B4-%D1%82%D2%AF%D0%BC%D1%8D%D0%BD-%D1%82%D3%A9%D1%80%D0%B4%D3%A9%D3%A9-%D0%B8%D1%82%D0%B3%D1%8D%D1%85-%D0%B8%D1%82%D0%B3%D1%8D%D0%BB%D1%8D%D1%8D-%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B6%D1%8D%D1%8D-%D1%8D%D0%BD%D1%8D-%D0%B1%D0%BE%D0%BB-%D0%BC%D0%B0%D1%88-%D1%82%D0%BE%D0%BC-%D1%8D%D0%BC%D0%B3%D1%8D%D0%BD%D1%8D%D0%BB/ |title=Archive copy |access-date=2016-02-26 |archive-date=2016-12-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161220082144/http://dnn.mn/%D0%B3%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D0%B2%D1%8B%D0%BD-%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80-%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D0%BD-%D0%B0%D1%80%D0%B4-%D1%82%D2%AF%D0%BC%D1%8D%D0%BD-%D1%82%D3%A9%D1%80%D0%B4%D3%A9%D3%A9-%D0%B8%D1%82%D0%B3%D1%8D%D1%85-%D0%B8%D1%82%D0%B3%D1%8D%D0%BB%D1%8D%D1%8D-%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B6%D1%8D%D1%8D-%D1%8D%D0%BD%D1%8D-%D0%B1%D0%BE%D0%BB-%D0%BC%D0%B0%D1%88-%D1%82%D0%BE%D0%BC-%D1%8D%D0%BC%D0%B3%D1%8D%D0%BD%D1%8D%D0%BB/ |url-status=dead }}</ref>}} {{Quotation|"Монгол Улсын Үндсэн хуульд... иргэдийн оролцоон дээр тулгуурласан тогтолцоог орон нутгийн бүтцэд байлгана гэсэн санааг тусгаж өгсөн. Гэвч харамсалтай нь өнөөдрийг хүртэл орон нутгийн өөрөө удирдах байгууллагуудад улс төрийн оролцоо, намуудын оролцоотой төлөөллийн байгууллыг бий болгосоор ирсэн. Тиймээс бид иргэдийн төлөөллийн байгууллагаар орон нутгийн үйл ажиллагааг яаж удирдуулах вэ гэж эрэл хайгуул хийсний үр дүнд “Зөвлөлдөх ардчилал”-ын аргачлалыг сонгон авсан юм. Цаашид Улаанбаатар хотод хэрэгжүүлэх төсөл хөтөлбөр, бүтээн байгуулалтынхаа ажилд шаардагдах хөрөнгө, хэрэгцээ, зураг төсөл, газрын байршлыг хүртэл иргэдэд мэдээлж, тэднээр тодорхойлуулдаг болохоор ажиллаж байна". ''Улаанбаатар хотын захирагч Э.Бат-Үүл'' <ref>{{Cite web |url=http://mglradio.com/home/?mid=fastnews&page=11&document_srl=54271 |title=Archive copy |access-date=2016-02-26 |archive-date=2016-12-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161220030923/http://mglradio.com/home/?mid=fastnews&page=11&document_srl=54271 |url-status=dead }}</ref>}} {{Quotation|“Зөвлөлдөх ардчиллын гол санаа болсон, асуудлыг зөвлөлдөж, учрыг нь олж хужрыг нь тунгааж дэнсэлдэг, ил тод, нээлттэй ардчиллын шинэ хэлбэр Монголд нэвтэрвэл манай эдийн засагт асар их хурд, үр дүн авчрах нь тодорхой юм байна”.''"Mongolian Economy" сэтгүүлийн эрхлэгч Д.Бэхбаяр'' <ref>{{Cite web |url=http://mongolianeconomy.mn/mn/i/8490 |title=Archive copy |access-date=2016-02-26 |archive-date=2016-05-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160518071641/http://mongolianeconomy.mn/mn/i/8490 |url-status=dead }}</ref>}}<br /> ==Эшлэл== * Монголын хөгжилд [[Оюутолгой]], [[Тавантолгой]] чухал. Гэхдээ монгол толгой бүүр чухал. * [[Ардчилал]] гэдэг нь ардын засаг гэсэн үг. Ардын засаг гэдэг нь төрийн бүх эрх ард түмний мэдэлд гэсэн үг. * Зүү олохын тулд тэмтрэх хэрэгтэй. Зөвийг олохын тулд зөвлөлдөх хэрэгтэй. * Хөгжлийн амин сүнс нь зөв ардчилал, уураг тархи нь ухаалаг төр, бие махбод нь ардын таван засаглал. <ref> http://www.ikon.mn/n/oas ikon.mn сайтын “Leaderships forum” буланд өгсөн ярилцлагаас. </ref> * Улс төрийн нам улс орноо хөгжүүлэх уураг тархи нь байх учиртай.<ref>{{Webarchiv|url=http://politics.news.mn/content/236270.shtml |wayback=20160228180101 |text=Archive copy |archiv-bot=2023-10-06 05:56:11 InternetArchiveBot }} “Улс орны тархи нь нам байх учиртай” нийтлэлээс.</ref> * Монгол нь Оросын төрт ёсны эх, [[Хятад]]ын бүтээн байгуулалтын эцэг мөн. * Дарга төвтэй намаас гишүүд төвтэй нам руу, олон нийтийн намаас мөрийн хөтөлбөрийн нам болох нь намын шинэчлэлийн эх сурвалж.<ref>{{Cite web |url=http://politics.news.mn/content/236270.shtml |title=Archive copy |access-date=2016-02-26 |archive-date=2016-02-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160228180101/http://politics.news.mn/content/236270.shtml |url-status=dead }}</ref> * Худал, хулгай, хуйвалдааны замаар зорилгодоо хүрэх нь миний зарчим биш. Албан тушаалын төлөө журмын нөхдөө гүтгэж, хэлээгүйг хэлсэн мэт, хийгээгүйг хийсэн мэт ярьж, УИХ, Засгийн газар, нийгмээ, намаа талцуулж байгаа нь төрийн хүнд байх ёс зүй, мөн чанар огтхон ч биш.<ref>https://duuren.life/post/11942 Маргааш болох МАН-ын Бага хурлын өмнө Монгол улсын Ерөнхий сайд Г.Занданшатарын "Фэйсбүүк" хуудсаараа ийн мэдэгдлээ. 2025.09.26</ref> * Авлига, нүүрсний хулгайг хаацайлсан эв нэгдэл гэж байх учиргүй.<ref>https://duuren.life/post/11980 Үүсээд буй нөхцөл байдалтай холбогдуулан Төрийн ордонд Ерөнхий сайд Г.Занданшатарын хийсэн мэдэгдэл. 2025.09.30</ref> ==Холбоос== * Монгол Улсын Засгийн газар https://mongolia.gov.mn/ * Монгол Ардын Нам [https://web.archive.org/web/20210328135210/http://www.nam.mn/ http://www.nam.mn/] * Стэнфордын их сургуулийн Ардчилал, хөгжил, хуулийн засаглалын хүрээлэн http://cddrl.fsi.stanford.edu/ * Стэнфордын их сургуулийн Зөвлөлдөх ардчиллын хүрээлэн https://deliberation.stanford.edu/ ==Эх сурвалж== {{reflist}}{{Монгол Улсын Ерөнхий Сайд}}{{Улсын Их Хурлын дарга}} {{Монгол Улсын Гадаад хэргийн сайд}} {{DEFAULTSORT:Занданшатар, Гомбожавын}} [[Ангилал:1970 онд төрсөн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:Баацагааны хүн]] [[Ангилал:Эрхүүгийн Улсын Их Сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Монголын эдийн засагч]] [[Ангилал:Монгол Ардын Намын гишүүн]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн]] [[Ангилал:Монголын гадаад хэргийн сайд]] [[Ангилал:Монголын худалдаа хөгжлийн сайд]] [[Ангилал:Монголын засгийн газрын хэрэг эрхлэх газрын дарга]] [[Ангилал:УИХ-ын дарга]] [[Ангилал:Монголын шатрын холбооны ерөнхийлөгч]] [[Ангилал:Алтан гадас одон шагналтан]] [[Ангилал:Цэцэн Ярослав вангийн одон шагналтан (3-р зэрэг)]] i9m397vvylbss8sn6i1g69s7md0rqng 851598 851597 2026-03-28T02:52:44Z Amgaab 16976 Эшлэлд нэмэлт. 851598 wikitext text/x-wiki {{Төрийн зүтгэлтэн |зураг = Gombojavyn Zandanshatar (2025).jpg |тайлбар = Ерөнхий сайд Г.Занданшатар 2025 онд |алба1 = {{flagicon|Монгол}} 34 дэх [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд]] |ээлж1 = 2025 оны 6-р сарын 13 - 2026 оны 3-р сарын 27 |өмнөх1 = [[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]] |дараах1 = |алба2 = {{flagicon|Монгол}} [[Монгол]] [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] дарга |ээлж2 = 2019.02 сар-2024.07 сар |өмнөх2 = [[Миеэгомбын Энхболд]] |дараах2 = [[Дашзэгвийн Амарбаясгалан]] |алба3 = {{flagicon|Монгол}} Монгол Улсын сайд, [[Монгол Улсын Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газар|Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын]] дарга |ээлж3 = 2017-2019.02.01 |өмнөх3 = [[Жамъянгийн Мөнхбат]] |дараах3 = [[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]] |алба4 = {{flagicon|Монгол}} [[Монгол]] [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] гишүүн |ээлж4 = 2004-2012<br>2016-2024 |алба5 = {{flagicon|Монгол}} [[Гадаад харилцааны яам (Монгол)|Гадаад харилцааны сайд]] |ээлж5 = 2009.11 сар-2012.08 сар |өмнөх5 = [[Сүхбаатарын Батболд]] |дараах5 = [[Лувсанвандангийн Болд]] |алба6 = [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Намын]] Ерөнхий нарийн бичгийн дарга |ээлж6 = 2012.07 сар-2013.11 сар |өмнөх6 = [[Ухнаагийн Хүрэлсүх]] |дараах6 = Жамъянгийн Мөнхбат |төрсөногноо = {{bda|1970|3|8}} |төрсөнгазар = [[Баянхонгор]] [[аймаг]], [[Баацагаан сум]] |улсорон = {{MGL3}} |намэвсэл = [[Монгол Ардын Нам]] |сургууль = ОХУ-ын Эрхүү хотын Улс ардын аж ахуйн дээд сургууль |гэрбүл = Эхнэр Ганбаярын Отгонгэрэл<br>Дөрвөн хүүхэдтэй |website = [http://www.zandanshatar.com www.zandanshatar.com] |гарынүсэг=[[File:УИХ-ын дарга гарын үсэг.png|100px]]}}'''Гомбожавын Занданшатар''' ([[1970 он]]ы 3 дугаар сарын 8-нд [[:en:Baatsagaan|Баацагаан сум]], [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор аймагт]] төрсөн) нь улс төрч, [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|Монгол Улсын Ерөнхий сайд]]. Өмнө нь Гадаад харилцааны сайд, [[УИХ]]-ын дарга, Ерөнхийлөгчийн Тамгын газрын даргаар ажиллаж байсан, УИХ-д дөрвөн удаа сонгогдсон. [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Намын]] Удирдах зөвлөлийн гишүүн, Бага хурлын гишүүн. 2025 оны 6 дугаар сарын 13-ны өдөр [[Монгол|Монгол Улсын]] 34 дэх Ерөнхий сайдаар томилогдсон.<ref>https://ikon.mn/n/3fgr Монгол улсын 34 дэх Ерөнхий сайдаар Г.Занданшатар томилогдсон. 2025.06.13</ref> 2026 оны 3 дугаар сарын 16-нд нээгдсэн УИХ-ын хаврын чуулган эхний өдрөөсөө эхлэн гацаанд орж улс төрийн хямрал үүссэний улмаас Г.Занданшатар 3 дугаар сарын 27-ны өдөр үүрэгт ажлаасаа чөлөөлөгдөх хүсэлтээ өгснийг МАН-ын Удирдах зөвлөл хүлээн авч<ref>https://www.ub.life/p/260327-yjbd3c</ref>, улмаар УИХ-аар хэлэлцээд, чуулганы хуралдаанд оролцогсдын 74 хувь буюу 54 гишүүний саналаар үүрэгт ажлаас нь чөлөөлсөн.<ref name=":0">{{Cite web |last=iKon.mn |first=Н. Эрхбаяр |date=2026-03-27 |title=Г.Занданшатар Монголын орчин үеийн түүхэнд хамгийн богино хугацаанд ажилласан дөрөв дэх Ерөнхий сайд боллоо |url=https://ikon.mn/n/3mdj |access-date=2026-03-28 |website=ikon.mn |language=en}}</ref> == Намтар == === Эцэг эх === [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён хан аймгийн]] Цогтой гүн Дашдоржийн хошууны (одоогийн Баянхонгор аймгийн [[Галуут сум]], 1923 оноос Баянхонгор хайрхан уулын хошуу, 1931-1957 онд Баянхонгор сум<ref>https://www.touristinfocenter.mn/cate13_more.aspx?ItemID=155</ref>) нутаг Уутын голоор нутагтай Дүгэржав хэмээх язгуурын [[тайж]] хүн байжээ. Түүний хүү Сумгарьд тайж нь Дүгэржавын ганц хүү бөгөөд Норов хэмээх хүүтэй байв. Норов тайжийн хүү Дамдинжавын Гомбожав нь Г.Занданшатарын аав юм. Д.Гомбожавыг 3 настай байхад эцэг Норов тайж нас барснаар, ойрын төрөл Ундарын Дамдинжав хэмээх хүнд үрчлэгдсэн байна.<ref>https://www.ulsturch.mn/a/44339</ref> Д.Гомбожав 1933 онд төрсөн бөгөөд сумандаа адуучнаар ажиллаж байгаад 1953 онд цэргийн албанд татагджээ. Тэрбээр бага залуудаа ухаан сэргэлэн, хөдөлмөрч, адуунд эртэй, морь уургалах, эмнэг булгиулах, хурдан морь таних, уях эрдмийг төгс эзэмшсэн хүн байсан гэдэг. Цэргийн албаа хааж ирээд 1956 оноос [[Галуут сум|Галуут сумандаа]] багийн тоо бүртгэгч, “Галуут” [[Нэгдэл|нэгдлийн]] ня-бо, баг, бригадын дарга, 1962 оноос “Коммунизмын төлөө” нэгдлийн орлогч дарга зэрэг албыг хашиж байгаад 1965-1967 онд удирдах ажилтны 2 жилийн дээд курс дүүргээд ирэхэд нь [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор аймгийн]] [[Баацагаан сум|Баацагаан суманд]] сум-нэгдлийн даргаар томилсон байна.<ref>https://www.youtube.com/watch?v=u_yheu9linc</ref> Тэрбээр энд ажиллах хугацаандаа тус сумын “Чойбалсангийн зам” нэгдлийг улсын тэргүүний нэгдлийн хэмжээнд хүргэсэн юм. Д.Гомбожав 1972-1976 онд тухайн үеийн [[Удирдлагын Академи|Намын дээд сургуульд]] суралцан дүүргэж, дээд боловсрол эзэмшсэн байна. Улмаар [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор аймгийн]] [[Өлзийт сум (Баянхонгор)|Өлзийт суманд]] сум-нэгдлийн даргаар томилогдож, 1982 он хүртэл ажиллахдаа тус сум-нэгдлийг аж ахуй, зохион байгуулалтын хувьд бэхжүүлэн, олон шинэ санаачилга гарган, амжилттай хэрэгжүүлснээр аймаг, улсын тэргүүлэх хамт олон болгосон байна.<ref>https://www.youtube.com/watch?v=u_yheu9linc</ref> 1982 онд МАХН-ын Төв Хорооны шийдвэрээр түүнийг [[Атрын аян|Атрын II аянаар]] байгуулагдсан, [[Хэнтий аймаг|Хэнтий аймгийн]] Чандганы сангийн аж ахуйн даргаар томилжээ. Тэрбээр шинэ тутам аж ахуйг богино хугацаанд хөл дээр нь босгон, улс ардын аж ахуй, соёлыг хөгжүүлэх төлөвлөгөөт зорилтуудыг амжилттай ханган биелүүлж, улсын хэмжээнд хамгийн их ургац хураасан САА-гаар удаа дараа шалгарч байв. Д.Гомбожав МАХН-ын XVI, XVII, XVIII, XIX, XX их хурлуудад төлөөлөгчөөр, [[Ардын Их Хурал|Ардын Их Хурлын]] депутатаар 4 удаа сонгогдсон, 1992 онд ардчилсан, шинэ [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|Үндсэн хуулийг]] батлалцсан хүн юм.<ref>https://www.youtube.com/watch?v=u_yheu9linc</ref> Монгол Улсын хөдөө аж ахуй, газар тариалангийн салбарт олон жил үр бүтээлтэй ажилласныг нь үнэлэн Дамдинжавын Гомбожавт 1991 онд [[Монгол улсын хөдөлмөрийн баатар|Монгол Улсын Хөдөлмөрийн баатар]] цол олгожээ.<ref>https://www.ulsturch.mn/a/51545</ref> Г.Занданшатарын ээж О.Дашзэвэг нь Баянхонгор хайрхан уулын хошууны (одоогийн Баянхонгор аймгийн [[Галуут сум]]) Уутын голоор нутагтай, Оросоо хэмээх хүний ууган охин болж, 1937 онд төржээ.<ref>https://www.ulsturch.mn/a/44339 </ref> О.Дашзэвэг нь Баянхонгор аймгийн Галуут, Баацагаан, Өлзийт зэрэг сумын хүн эмнэлэг, цэцэрлэгт ажиллаж байсан байна.<ref>https://zandanshatar.parliament.mn/nn/62372/</ref> Ардын сурган хүмүүжүүлэх ухааны уламжлалт дэг ёсыг сайн эзэмшсэн, Буддын гүн ухааны мэдлэгтэй, монгол ардын үлгэр, тууль сайн мэддэг, [[Жангар|“Жангар”]] тууль, “Молон тойны намтар”, “Чойжид дагинын тууж”, “Оюун түлхүүр” зэрэг сургаалын зохиолуудыг хүүхдүүддээ цээжээр хэлж өгдөг хүн байжээ.<ref>https://zandanshatar.parliament.mn/nn/62372/</ref> Д.Гомбожав, О.Дашзэвэг нар 1958 онд ханилан сууж, зургаан хүүхэд төрүүлж өсгөсний 5 дахь нь Занданшатар юм.<ref>https://zandanshatar.parliament.mn/nn/62372/</ref> === Бага нас === Г.Занданшатар 1970 оны гуравдугаар сарын 8-нд [[Баацагаан сум|Баянхонгор аймгийн Баацагаан сумын]] эмнэлэгт төржээ.<ref>{{Cite web |title=Бага нас |url=https://zandanshatar.parliament.mn/nn/41348/ |access-date=2025-12-21 |website=Parliament.mn - Монгол Улсын Их Хурал |language=mn-MN}}</ref> Тухайн үед аав Д.Гомбожав нь тус суманд сум-нэгдлийн даргаар ажиллаж байв.<ref>https://www.24tsag.mn/a/169617</ref> Занданшатар гэдэг нэрийг эх барьж авсан эмч Ёндонцоо нь ном харж байгаад өгсөн гэдэг.<ref>https://www.24tsag.mn/a/169617</ref> Гэрийн эзэн [[Удирдлагын Академи|Намын дээд сургуульд]] суралцах болсон тул тэднийх 1972 онд [[Улаанбаатар|Улаанбаатарт]] нүүж иржээ.<ref>https://www.24tsag.mn/a/169617</ref> Эцэг Д.Гомбожав нь [[Шатар|шатарт]] хорхойтой, Намын дээд сургуулийн сум-нэгдлийн дарга нар голдуу оюутнууд тэднийд ирж шатар тоглох нь олон тул Занданшатар хүү тэдний тоглохыг харсаар 4 настайдаа өөрөө шатар нүүж сурчээ.<ref>https://www.24tsag.mn/a/169617</ref> Д.Гомбожав 1976 онд сургуулиа төгсөж, Баянхонгор аймгийн [[Өлзийт сум (Баянхонгор)|Өлзийт суманд]] сум-нэгдлийн даргаар томилогдсон тул Г.Занданшатар 1977 онд тус сумын дунд сургуулийн нэгдүгээр ангид оржээ. Сургуульд тэрбээр сурлага сайтай, урлаг, спортод идэвх сонирхолтой, шүлэг уншдаг, бөхийн спортоор хичээллэдэг байсан байна.<ref>https://www.24tsag.mn/a/169617</ref> 1982 онд нийслэлийн 10 жилийн 77 дугаар дунд сургуульд шилжин суралцаж, 1987 онд "Онц" дүнтэй төгсчээ.<ref>https://www.24tsag.mn/a/169617</ref> ==Гэр бүл== Г.Занданшатарын гэргийг Ганбаярын Отгонгэрэл гэдэг. [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] [[Дөрвөлжин сум]]ын уугуул. 1974 онд төрсөн. Зургаан хүүхэдтэй айлын тав дахь нь. Г.Занданшатарыг тухайн үеийн Зах зээлийн коллеж буюу одоогийн [[Худалдаа Үйлдвэрлэлийн Дээд Сургууль|Худалдаа үйлдвэрлэлийн дээд сургуульд]] багшилж байхад нь танилцаж, 1992 онд гэр бүл болжээ.<ref>https://zandanshatar.parliament.mn/nn/62375/</ref> Г.Отгонгэрэл нь санхүүч мэргэжилтэй, [[Их Британи|Их Британи, Умард Ирландын Нэгдсэн Вант Улсын]] [[Бирмингемийн их сургууль|Бирмингэмийн их сургуульд]] бизнесийн удирдлагын магистрын зэрэг хамгаалсан. Тэд хоёр хүү, хоёр охинтой.<ref>https://zandanshatar.parliament.mn/nn/62375/</ref> ==Боловсрол== - 1977-1987 онд Баянхонгор аймгийн Өлзийт сумын дунд сургууль, Улаанбаатар хотын 10 жилийн 77 дугаар дунд сургуульд суралцаж төгссөн.<ref>{{Cite web |title=Бага нас |url=https://zandanshatar.parliament.mn/nn/41348/ |access-date=2025-12-21 |website=Parliament.mn - Монгол Улсын Их Хурал |language=mn-MN}}</ref> - 1987-1992 онд ОХУ-ын [[Эрхүү]]гийн Улс ардын аж ахуйн дээд сургуульд суралцаж, санхүүч-эдийн засагч мэргэжил эзэмшсэн.<ref>{{Cite web |title=Монгол Улсын 34 дэх Ерөнхий сайдаар Г.Занданшатарыг томиллоо |url=https://www.parliament.mn/nn/75028/ |access-date=2025-12-21 |website=Parliament.mn - Монгол Улсын Их Хурал |language=mn-MN}}</ref> - [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Энэтхэг]], [[Өмнөд Солонгос]], [[Швед]], [[Нидерланд]] улсуудад банк, санхүү, бизнесийн удирдлагын чиглэлээр сургалт дүүргэсэн. Эдийн засгийн ухааны магистр.<ref>{{Cite web |title=Монгол Улсын 34 дэх Ерөнхий сайдаар Г.Занданшатарыг томиллоо |url=https://www.parliament.mn/nn/75028/ |access-date=2025-12-21 |website=Parliament.mn - Монгол Улсын Их Хурал |language=mn-MN}}</ref> ==Ажилласан байдал== * 1992-1995 онд Зах зээлийн коллеж буюу одоогийн [[Худалдаа Үйлдвэрлэлийн Дээд Сургууль|Худалдаа үйлдвэрлэлийн дээд сургуульд]] багш, судлаач.<ref>https://www.uih.mn/zandanshatar </ref> * 1995-1998 онд [[ХААН Банк|Хөдөө аж ахуйн банкинд]] эдийн засагч, хэлтэс, газрын захирал.<ref>https://www.uih.mn/zandanshatar </ref> * 1998-2000 онд [[Монголбанк|Монголбанкны]] Сургалтын төвийн менежер, Хөдөө аж ахуйн банкинд Монголбанкны бүрэн эрхт төлөөлөгч.<ref>https://www.uih.mn/zandanshatar </ref> * 2000-2003 онд ХААН банкны дэд захирал.<ref>https://www.uih.mn/zandanshatar </ref> * 2003-2004 онд Монгол Улсын Хүнс, хөдөө аж ахуйн дэд сайд.<ref>https://www.uih.mn/zandanshatar </ref> * 2004-2012 онд Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн.<ref>{{Cite web |date=2025-12-20 |title=Монгол Улсын Ерөнхий сайдын намтар |url=https://mongolia.gov.mn/page/3 |access-date=2025-12-20 |website=mongolia.gov.mn |language=mn}}</ref> * 2009-2012 онд Монгол Улсын Гадаад харилцааны сайд.<ref>{{Cite web |date=2025-12-20 |title=Монгол Улсын Ерөнхий сайдын намтар |url=https://mongolia.gov.mn/page/3 |access-date=2025-12-20 |website=mongolia.gov.mn |language=mn}}</ref> * 2012-2013 онд Монгол Ардын Намын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга. * 2013-2015 онд АНУ-ын [[Стэнфордын Их Сургууль|Стэнфордын их сургуулийн]] Хөгжил, ардчилал, хуулийн засаглалын хүрээлэнд судлаач. * 2016 оноос Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн. * 2017-2019 онд Монгол Улсын Засгийн газрын гишүүн, Монгол Улсын сайд, Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын дарга.<ref>{{Cite web |title=Улс төр |url=https://ikon.mn/l/1/oy3y3c/ozp16o?ppagesize= |access-date=2025-12-20 |website=ikon.mn |language=en}}</ref> * 2019 оноос Монгол Улсын Их Хурлын дарга. * 2024 оны 7 дугаар сараас 2025 оны 6 дугаар сарын 13 хүртэл Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн Тамгын газрын дарга. * 2025 оны 6 дугаар сарын 13<ref name=":1" />-2026 оны 3 дугаар сарын 27<ref name=":0" /> хүртэл Монгол Улсын Ерөнхий сайд. ===Зах зээлийн онолыг Монголд === 1992 онд 22 настайдаа [[Орос|ОХУ-д]] дээд сургууль төгсөж ирээд, хуучнаар Худалдааны техникум буюу тухайн үед Зах зээлийн коллеж хэмээх шинэ нэртэй болоод байсан, өдгөөгийн Худалдаа, үйлдвэрлэлийн дээд сургуульд багшаар ажиллаж эхэлжээ. Монгол Улс зах зээлийн цоо шинэ замыг дөнгөж сонгон шинэ нийгэмд хөл тавьсан тэр үед [[Зах зээлийн эдийн засаг|зах зээл]] гэж чухам юу болох, онол, арга зүй нь ямар байдгийг Монголд мэддэг хүн цөөн байв. Г.Занданшатар ийм цаг үед Зах зээлийн коллежид зах зээлийн эдийн засгийн сурах бичиг, гарын авлагуудыг орчуулан түгээж, заах арга зүйг нь боловсруулан туршиж, нэг ёсондоо зах зээлийн онолыг Монголд нэвтрүүлэхийг чармайж байжээ. Энд ажиллах хугацаандаа тэрбээр “Чөлөөт сэтгэгчдийн клуб” байгуулж, нэр хүндтэй улстөрч, эдийн засагчдыг урьж лекц уншуулж байсан нь тухайн үедээ ихээхэн сонирхолтой, өгөөжтэй арга хэмжээ болж байв.<ref name=":1">https://www.24tsag.mn/a/169617 Зэрэг нэмж байгаа Г.Занданшатар. 2019.02.01</ref> ===Банкны сэргээн босголт, бүтцийн өөрчлөлт=== 1996 онд багшийн ажлаас банк санхүүгийн салбарт шилжиж, Монголбанк, Хөдөө аж ахуйн банкинд ажиллажээ. Арилжааны олон банк байгуулагдсан ч жижиг зах зээл дээр хүч тарамдаж, чөлөөт өрсөлдөөний зарчмаар хэрхэн ажиллах арга эвээ ололгүй эхнээсээ дампуурч эхлэв. Тэдгээрийн нэг нь Монголын бараг хамгийн том банкны нэг Хөдөө аж ахуйн банк байсан юм. Хот, хөдөөд хамгийн олон салбартай энэ банк үйл ажиллагаа доголдсоны улмаас Монгол Улс төрийн албан хаагчдынхаа цалинг тавьж чадахгүйд хүрч, цалингаа хүлээсэн хүмүүс хэдэн сараар хүлээж, эцэст нь цалингийн оронд гурил, будаа авч байв. Засгийн газар банкийг дампуурлаас аврах үүргийг залуу санхүүч Г.Занданшатарт ногдуулав. Тэрбээр Монголбанкны бүрэн эрхт төлөөлөгчөөр томилогдсон бөгөөд тус банкинд бүтцийн өөрчлөлт хийх төслийг хэрэгжүүлж, улмаар дэд захирлаар ажиллан зорилгоо амжилттай биелүүлсэн.<ref>https://www.24tsag.mn/a/169617 </ref> Одоогийн ХААН банк хэмээх нэрийг тэрбээр өгсөн бөгөөд дотроо эвийн хоёр загастай, дөрвөн дэлбээт, гүн ногоон өнгөт одоогийн лого буюу таних тэмдэг нь түүний санаачилга байв. ХААН гэсэн нэр Хөдөө аж ахуйн гэсэн нэрийн товчлол мэт санагдаж болох ч яваандаа Монголын хамгийн том банк болно, басхүү банкны харилцагч бол хаан гэсэн хос утгыг бэлгэдэн тэрбээр ийм лого санаачилсан гэдэг. ХААН банк өдгөө Монгол Улсад хамгийн олон салбартай, хүчирхэг банк болжээ. ==Улс төрд== 1998 онд [[Монгол Ардын Нам|МАХН]]-д элсэж, 2004, 2008, 2016, 2020 онд [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор]] аймгаас УИХ-ын гишүүнээр сонгогджээ. Парламентын гишүүнээр сонгогдсон 4 бүрэн эрхийн хугацаандаа тэрбээр УИХ-ын Төсвийн зарлагын дэд хорооны дарга, УИХ дахь МАН-ын бүлгийн дэд дарга, [[Гадаад харилцааны яам (Монгол)|Гадаад харилцааны]] сайд, Монгол Улсын сайд, [[Монгол улсын Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газар|Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын]] дарга, [[Улсын Их Хурал|Монгол Улсын Их Хурлын]] даргаар ажилласан байна. Банк, санхүү, татвар, хяналт шалгалт, зөвлөлдөх ардчилал, ард түмний Үндсэн хуулиар олгосон засаглах эрхийг хангах зэрэг чиглэлээр 30 гаруй томоохон хууль санаачлан батлуулсан. 2012-2013 онд МАН-ын Ерөнхий нарийн бичгийн даргаар ажиллаж байв. МАН-ын Удирдах зөвлөлийн гишүүн, Бага хурлын гишүүн. ===Газар тариаланг сэргээх бодлого=== Г.Занданшатарыг 2003 онд Хөдөө аж ахуйн дэд сайдаар томилогдон ажиллах үед нь Монголын газар тариалангийн салбар ноцтой хямарч, зогсонги байдалд ороод байв. Техникийн шинэчлэл зогсож, тариалангийн талбай зэрлэгтээ баригдан атаршиж, Монголд гурилын хомсдол үүссэний улмаас импортын гурил гол хэрэглээ болоод байв. Тэр цагт "Монголд тариа тарих хэрэггүй. Хойно, өмнө, хажууханд тариалангийн аварга том улс орон байхад идэх гурилаа тэндээс авахад л болно" гэсэн үзэл баримтлал дэвшүүлж явсан төрийн түшээд ч бий. Ийм үед алдаатай уг бодлогыг үндсээр нь өөрчилж, хөдөө аж ахуй, түүний дотор тариалангийн салбарыг аврахын тулд "Хөдөө аж ахуйн талаар төрөөс баримтлах бодлогын баримт бичиг"-ийг УИХ-аар батлуулж<ref> https://legalinfo.mn/mn/detail?lawId=6589</ref>, улмаар Атрын III аяныг санаачлагчдын нэг болжээ. ===МАСЗХ-г НАМЗХ болгоход оролцов=== Тэрбээр 2005-2010 онд МАН-ын дэргэдэх залуучуудын байгууллага болох Монголын ардчилсан социалист залуучуудын холбоо (МАСЗХ)-ны Удирдах зөвлөлийн гишүүн, Дэд ерөнхийлөгч, Ерөнхийлөгчөөр ажиллаж байсан<ref>{{Cite web |date=2025-12-20 |title=Монгол Улсын Ерөнхий сайдын намтар |url=https://mongolia.gov.mn/page/3 |access-date=2025-12-20 |website=mongolia.gov.mn |language=mn}}</ref> бөгөөд тус холбоог өөрчлөх, үзэл баримтлалыг шинэчлэх ажлыг хамтран гүйцэтгэж зорилго, чиглэл, үйл ажиллагааны хувьд шинэ Нийгмийн ардчилал-Монголын залуучуудын холбоо (НАМЗХ)-г үүсгэн байгуулалцжээ. <ref>{{Cite web |last=gogo.mn |title=Нийгмийн ардчилал, Монголын залуучуудын холбооны ерөнхийлөгчөөр Л.Оюун-Эрдэнэ сонгогдлоо |url=https://gogo.mn/r/76274 |access-date=2025-12-20 |website=gogo.mn |language=mn}}</ref> ===Гадаад бодлогын шинэ үзэл баримтлал=== [[Файл:With Hillary Clinton.jpg|left|thumb|АНУ-ын 67 дахь Төрийн Нарийн Бичгийн Дарга [[Хиллари Клинтон|Хиллари Клинтоны]] хамт]]Г.Занданшатар 2011 онд Гадаад харилцааны сайдаар ажиллаж байхдаа Монгол Улсын Гадаад бодлогын үзэл баримтлалыг боловсруулан батлуулсан нь<ref>{{Cite web |last=gogo.mn |title=Гадаад бодлогын үзэл баримтлалын тухай тогтоолын төсөл өргөн барив |url=https://gogo.mn/r/81681 |access-date=2025-12-20 |website=gogo.mn |language=mn}}</ref> Монгол Улс энхийг эрхэмлэсэн, нээлттэй, бие даасан, олон тулгуурт гадаад бодлого явуулах замаар аюулгүй байдал, тусгаар тогтнол, үндэсний язгуур ашиг сонирхлоо олон улсын эрх зүйн хүрээнд улс төр-дипломатын аргаар хангах тулгуур баримт бичиг болсон юм.<ref>{{Cite web |title=МОНГОЛ УЛСЫН ГАДААД БОДЛОГЫН ҮЗЭЛ БАРИМТЛАЛ |url=https://legalinfo.mn/ |access-date=2025-12-20 |website=Эрх зүйн мэдээллийн нэгдсэн систем |language=en}}</ref> 2011 онд Монгол Улс [[Ардчилсан орнуудын хамтын нийгэмлэг|Ардчилсан орнуудын хамтын нийгэмлэгийг]] хоёр жил даргалах хүндтэй үүргийг хүлээн авсан билээ. Түүнийг сайд байх үед Монгол Улсын Засгийн газар “Гадаад харилцааг эдийн засагжуулах хөтөлбөр”-ийг баталсан нь<ref>{{Cite web |last=gogo.mn |title=Монгол Улсын гадаад харилцааг эдийн засагжуулах хөтөлбөр батлана |url=https://gogo.mn/r/nve9y |access-date=2025-12-20 |website=gogo.mn |language=mn}}</ref> улс орны хөгжлийн тогтвортой өсөлтийг хангахад гадаад улс төр, эдийн засгийн дипломат үйл ажиллагааг чиглүүлэхэд томоохон түлхэц болсон. Мөн “Дипломат ажилтны сахилгын тусгай дүрэм”-ийг шинэчилж, гадаад харилцааны салбар, дипломат ажилтнуудын үйл ажиллагаанд ёс зүй, сахилга хариуцлагыг сахиулах шинэ жишиг тогтоосон юм.<ref>{{Cite web |last=gogo.mn |title=Хууль бус наймаа хийсэн дипломат ажилтан ажилгүй болно |url=https://gogo.mn/r/1j2e3 |access-date=2025-12-20 |website=gogo.mn |language=mn}}</ref> ===Хөгжлийн бодлогын суурийг тавив=== 2018 оноос Монгол Улсын сайд, Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын даргаар ажиллах үедээ “Гурван тулгуурт хөгжлийн бодлого” буюу төр, нийгэм, эдийн засгийн шинэчлэлийн бодлогыг гардан боловсруулж, батлуулсан. <ref>https://legalinfo.mn/mn/detail?lawId=13240</ref> Энэхүү хөгжлийн бодлогын баримт бичгийн үндсэн агуулга “Шинэ сэргэлтийн бодлого” урт хугацааны хөгжлийн бодлогын эх үндэс болсон бөгөөд Монгол Улсын Их Хурлыг Г.Занданшатар тэргүүлж байх үед буюу 2021 оны 12 дугаар сарын 30-ны өдөр 106 дугаар тогтоол батлагдсан юм.<ref>https://ikon.mn/n/2f97 УИХ: Шинэ сэргэлтийн бодлого батлах тухай тогоолын төслийг эцэслэн батлав.</ref> ==Улсын Их Хурлын дарга== [[Файл:G Zandanshatar.jpg|thumb|Монгол Улсын Их Хурлын дарга Г.Занданшатар. 2021 он. ]] Монгол Улсын Их Хурлын найм дахь удаагийн сонгуулийн үр дүнгээр байгуулагдсан парламентын анхны чуулганаар буюу 2020 оны 6 дугаар сарын 20-нд Г.Занданшатарыг Монгол Улсын Их Хурлын даргаар сонгов.<ref>https://www.parliament.mn/nn/10787/ Улсын Их Хурлын гишүүн Гомбожавын Занданшатарыг Монгол Улсын Их Хурлын даргаар сонголоо </ref> Ингэснээр тэрбээр энэ албан тушаалд парламентын хоёр бүрэн эрхийн хугацаанд үргэлжлүүлэн ажилласан анхны хүн болсон юм. 2019 оны 2 дугаар сард анх сонгогдсоноос хойших Г.Занданшатар 5 жил шахмын хугацаанд УИХ-ыг орчин үеийн дэлхийн улс орнуудын парламентын жишигт нийцүүлэн шинэчлэл хийх зорилт дэвшүүлэн ажилласан. Энэ зорилтын хүрээнд түүний хэрэгжүүлсэн дөрвөн шинэчлэлийг онцолбол: ===Үндсэн хуулийн шинэчлэл=== 20 гаруй жил яригдаж, 3 парламент дамжин өрнөсөн, 4 төсөл өргөн баригдсан ч шийдэлд хүрч чадаагүй байсан Үндсэн хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах ажлыг амжилттай удирдаж хэрэгжүүлсэн. Энэ ажил УИХ дээр 3 жилийн турш өрнөж, нэмэлт, өөрчлөлтийн төсөл 2019 оны 6 дугаар сард Үндсэн хуулийн цэцэд<ref>{{Cite web |last=admin |title=Үндсэн хуульд оруулах нэмэлт, өөрчлөлтийн төслийг Үндсэн хуулийн цэцэд өргөн барив |url=https://conscourt.gov.mn/index.php/?p=4632 |access-date=2025-12-20 |language=mn-MN }}{{Dead link|date=Нэгдүгээр сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, улмаар парламентад өргөн баригдсанаас хойш УИХ 5 сарын турш завсарлагагүйгээр, тасралтгүй хэлэлцсэн юм. Ард иргэдээрээ хэлэлцүүлж, зөвлөлдөх санал асуулгыг Монголын түүхэнд анх удаа зохион байгуулж, төрийн болон иргэний нийгмийн байгууллага, улс төрийн намууд, эрдэмтэн судлаачдын санал бодлыг сонсож, нийгмийн зөвшилцлийг хангаж чадсанаар Үндсэн хуулийн нэмэлт, өөрчлөлт 2019 оны 11 дүгээр сарын 14-ний өдөр батлагдсан билээ.<ref>{{Cite web |title=Монгол Улсын Үндсэн хуульд оруулсан нэмэлт, өөрчлөлтийн уг эхийг Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Х.Баттулга ёсчлон баталгаажууллаа |url=https://www.parliament.mn/nn/9785/ |access-date=2025-12-20 |website=Parliament.mn - Монгол Улсын Их Хурал |language=mn-MN}}</ref> Нэмэлт, өөрчлөлт нь Үндсэн хуулийн 28.5 хувийг буюу 70 зүйлийн 19 зүйл, 36 заалтыг хөндсөн бөгөөд засаглалын хяналт-тэнцлийг хангаж, Засгийн газрын тогтвортой байдал, парламентын хариуцлагыг нэмэгдүүлэх, хараат бус шударга шүүхийг төлөвшүүлэх, нутгийн захиргааны бие даасан байдлыг бэхжүүлэх суурь зарчмын хүрээнд Үндсэн хуульд 2000 онд оруулсан долоон өөрчлөлтийг засаж сайжруулах; Байгалийн баялаг ард түмний мэдэлд байж, түүний үр өгөөжийн дийлэнх нь ард түмэнд ногдох; Монгол Улсын нийгэм-эдийн засгийг урт хугацаанд тогтвортой хөгжүүлэх, бодлогын уялдаа холбоо, залгамж чанар, нэгдмэл байдлыг хангах; Улс төрийн намууд улсын хэмжээнд бодлого дэвшүүлж ажиллах, үйл ажиллагааны үндсэн зарчим, санхүүгийн эх үүсвэр, зарцуулалт нь ил тод байх; Шүүхийн бие даасан, шүүгчийн хараат бус байдлыг хангах замаар иргэдийн шүүхэд итгэх итгэлийг нэмэгдүүлэх; Нутгийн өөрийн удирдлага, хот тосгоны эрх зүйн үндсийг боловсронгуй болгох зэрэг тогтолцооны шинэчлэлийн шинэ зохицуулалтууд туссан юм.<ref> https://www.parliament.mn/nn/10362/ </ref> Улмаар 2023 оны 5 дугаар сарын 31-ний өдөр Монгол Улсын Үндсэн хуульд оруулах бас нэгэн өөрчлөлтийг батлуулсан бөгөөд энэ өөрчлөлт нь парламентын төлөөллийн чадавхыг сайжруулах, ард түмний сонголтыг аль болох бүрэн дүүрэн баталгаажуулах, шударга сонгуулийн зарчмыг төлөвшүүлэхэд чиглэсэн байна.<ref>{{Cite web |last=News.MN |date=2023-05-31 |title=Монгол Улсын Үндсэн хуульд өөрчлөлт оруулж, баталлаа {{!}} News.MN |url=https://news.mn/r/2652241/ |access-date=2025-12-20 |website=News.MN - Мэдээллийн эх сурвалж |language=mn}}</ref> Үндсэн хуулийн шинэчлэлийн эдгээр нэмэлт, өөрчлөлтүүд ард түмний засаглах эрхийг хангах, төр цэгцэрч, засаглал тогтворжин, шударга ёс, эрүүл нийгэм төлөвших эрх зүйн үндсийг бэхжүүлсэн өөрчлөлт болсон гэж үздэг.<ref>{{Cite web |date=2025-09-24 |title=ШИНЭЧЛЭГЧ |url=https://www.ulsturch.mn/a/73286 |access-date=2025-12-20 |website=www.ulsturch.mn |language=en}}</ref> ===Парламентын хяналт шалгалтын шинэ тогтолцоо=== 2019 онд Үндсэн хуульд оруулсан нэмэлт, өөрчлөлтөөр Үндсэн хуулийн 28 дугаар зүйлийн 2 дахь хэсэгт “Хуулийн биелэлтийг хангахтай холбоотой нийтийн эрх ашгийг хөндсөн тодорхой асуудлаар Улсын Их Хурлын гишүүний дөрөвний нэгээс доошгүй нь хянан шалгах түр хороо байгуулах санал тавибал Улсын Их Хурал цөөнхийн төлөөллийг оролцуулан уг хороог байгуулна” гэж тусгасан.<ref>{{Cite web |title=МОНГОЛ УЛСЫН ИХ ХУРЛЫН ХЯНАЛТ ШАЛГАЛТЫН ТУХАЙ |url=https://legalinfo.mn/ |access-date=2025-12-20 |website=Эрх зүйн мэдээллийн нэгдсэн систем |language=en}}</ref> Энэхүү нэмэлт, өөрчлөлтийн үзэл баримтлалд нийцүүлэн Монгол Улсын Их Хурлын хяналт шалгалтын тухай хуулийг батлан хэрэгжүүлсэн нь парламентын хянан шалгах чиг үүргийг цоо шинэ шатанд гаргасан юм.<ref>{{Cite web |last=iSee.mn |title=Г.Занданшатар: Хяналт шалгалтын тухай анхдагч хуулийг баталж, парламентын хөгжлийн шинэ үе шатыг эхлүүллээ |url=http://isee.mn/n/30654 |access-date=2025-12-20 |website=iSee.mn |language=mn}}</ref> Үндсэн хуулийн нэмэлт, өөрчлөлтөөр УИХ зөвхөн Ерөнхий сайдыг сонгохоор болсон бөгөөд Засгийн газрын бусад гишүүдийг томилох эрхээсээ татгалзсан. Мөн УИХ-д өргөн мэдүүлсэн төсвийн төслийн орлого, зарлагын дүнг нэмэгдүүлэхийг хориглож, Засгийн газрын эрх мэдэл энэ хэрээр нэмэгдсэн. Энэхүү өөрчлөлтийн дараа Засгийн газрын үйл ажиллагаанд тавих парламентын хяналтыг сайжруулах нь хууль тогтоох болон гүйцэтгэх эрх мэдлийн хоорондын хяналт тэнцлийг хангах бодлогын гол шийдэл болох ёстой байсан учраас энэ анхдагч хуулийг баталсан бөгөөд өмнө нь парламентын хяналт шалгалтыг ингэж нарийвчлан зохицуулсан бие даасан хууль байгаагүй юм. Хууль батлагдан хэрэгжсэнээр парламент хяналт шалгалтын ажлаа урьдчилан төлөвлөдөг болж, хяналтын сонсголын төрөл, хэлбэрийг нарийвчлан зохицуулжээ. Хуулиар хянан шалгах түр хорооны эрх зүйн байдал, үйл ажиллагааны журмыг дэлгэрэнгүй зохицуулж өгснөөр нийтийн ашиг сонирхлыг хөндсөн тодорхой асуудлаар Хянан шалгах хороод байгуулагдан ажиллаж, нийтийн сонсгол, нээлттэй хэлэлцүүлэг УИХ-ын үйл ажиллагааны байнгын механизм болов.<ref>{{Cite web |title=НИЙТИЙН СОНСГОЛЫН ТУХАЙ |url=https://legalinfo.mn/ |access-date=2025-12-21 |website=Эрх зүйн мэдээллийн нэгдсэн систем |language=en}}</ref> Ингэснээр олон жил далд бугшсан асуудлууд ил болж, олон нийтийн анхаарал, хяналтад орсон. Тухайлбал, 2022 оны 4 дүгээр сард Хөгжлийн банкны асуудлаар Хянан шалгах түр хороо нотлох баримт шинжлэн судлах сонсголыг 3 үе шаттай хийснээр Хөгжлийн банкны 7.8 их наяд төгрөгийн зээлийг хэн, ямар зорилгоор авч, хэрхэн зарцуулсан тухай мэдээллийг ил тод болгож, ард иргэдийн мэдэх эрхийг хангажээ.<ref>{{Cite web |title=Хянан шалгах түр хорооноос зохион байгуулсан нотлох баримтыг шинжлэн судлах гурав дахь шатны сонсгол өндөрлөв |url=https://www.parliament.mn/nn/29715/ |access-date=2025-12-20 |website=Parliament.mn - Монгол Улсын Их Хурал |language=mn-MN}}</ref> Энэ сонсголоор 432 зээл, 2542 төсөл, хөтөлбөртэй холбоотой асуудлаар 600 гаруй иргэн, хуулийн этгээд, үүний дотор 356 гэрчийг дуудаж сонссон юм.<ref>{{Cite web |last=iSee.mn |title=Хянан шалгах түр хорооны нотлох баримтыг шинжлэн судлах гурван шатны сонсголд нийт 356 гэрч оролцжээ |url=http://isee.mn/n/47955 |access-date=2025-12-21 |website=iSee.mn |language=mn}}</ref> ===Цахим шилжилт=== УИХ-д цахим шилжилт хийх томоохон зорилго дэвшүүлж, [https://d.parliament.mn/ D-parliament] вэб, аппликэйшн хосолсон цахим системийг нэвтрүүлснээр хуулийн төсөл боловсруулах, хууль хэлэлцэх, батлах үйл ажиллагаанд иргэдийн оролцоог хангахад томоохон дэвшил гарсан. УИХ-ын цахим хуралдааны дэгийг холбогдох хуульд тусгаснаар УИХ-ын үйл ажиллагааны байнгын, тасралтгүй, тогтвортой байх зарчим бүрнээ хангагдсан юм. Тухайлбал, [[COVID-19|Ковид-19]] цар тахлын үед УИХ цахим дэгийг хэрэгжүүлж ажилласнаар хуралдаан нэг ч өдөр тасалдаагүй бөгөөд Олон улсын парламентын холбооноос Монгол Улсын Их Хурал цар тахлын нөхцөлд дэлхийн улс орнуудын парламентад жишиг болохуйц үйл ажиллагаа явуулсан хэмээн сайшаасан байна. Монгол Улсын Их Хурлын тухай хуулийн  39.1-д “Үндсэн хуулийн Гуравдугаар зүйлийн 1 дэх хэсэгт заасны дагуу Монголын ард түмэн төрийн үйл хэрэгт шууд оролцож, мөн сонгож байгуулсан төрийн эрх барих төлөөлөгчдийн байгууллагаараа уламжлан энэхүү эрхээ эдлэхдээ тодорхой асуудлыг шийдвэрлүүлэх талаар асуулт асуух, санал өгөх эрхээ Улсын Их Хурлын албан ёсны санал авах цахим хуудас, гар утас, хөдөлгөөнт төхөөрөмжид зориулсан Улсын Их Хурлын албан ёсны программ хангамжаар дамжуулан хэрэгжүүлж болно” хэмээн тусгасан.<ref>{{Cite web |title=МОНГОЛ УЛСЫН ИХ ХУРЛЫН ТУХАЙ |url=https://legalinfo.mn/ |access-date=2025-12-20 |website=Эрх зүйн мэдээллийн нэгдсэн систем |language=en}}</ref> Энэ хүрээнд тодорхой асуудлаар ажлын хэсэг байгуулах саналыг 33.000, Байнгын хорооны эрхлэх асуудлын хүрээнд хяналт шалгалт явуулах саналыг 70.000, хуулийн төслийн талаарх саналыг 100.000 ба түүнээс дээш тооны иргэн дэмжсэн бол УИХ заавал авч хэлэлцэхээр тусгаж, иргэдийн саналыг авах нийтийн өргөдлийн “D-өргөдөл” системийг нэвтрүүлэн амжилттай ашиглаж эхэлсэн билээ.<ref>{{Cite web |title=??????? ??????? ?????? ???? ????? ?? ?????? ????? ?????? ??????? ??????? |url=https://www.parliament.mn/nn/41082/ |access-date=2025-12-20 |website=Parliament.mn - Монгол Улсын Их Хурал |language=mn-MN}}</ref><ref>{{Cite web |date=2023-10-10 |title=Нийтийн цахим өргөдөл, гомдлын системийг аравдугаар сарын 17-нд танилцуулна |url=https://www.24tsag.mn/a/221142 |access-date=2025-12-20 |website=www.24tsag.mn |language=mn}}</ref> ===Зөвлөлдөх санал асуулга=== [[Файл:"Зөвлөлдөж шийдье" зөвлөлдөх санал асуулга - 2023.jpg|left|thumb|800 гаруй хүн оролцсон "Зөвлөлдөж шийдье" зөвлөлдөх санал асуулга - 2023 арга хэмжээний нэгдсэн хэлэлцүүлэг]]Г.Занданшатар АНУ-ын [[Стэнфордын Их Сургууль|Стэнфордын их сургуульд]] зочин судлаачаар ажиллаад ирэхдээ шинэ бодол, онол олныг тээж ирсний нэг нь "Зөвлөлдөх ардчилал” юм. Тэрбээр 2013 оны 12 дугаар сараас Стэнфордын их сургуулийн Зөвлөлдөх ардчиллын хүрээлэнд судлаачаар ажиллаж<ref>https://news.mn/r/2083785/</ref>, Монгол зэрэг хөгжиж буй орнуудын ардчилсан хөгжлийн загварыг хөгжингүй орнуудын ардчилалтай харьцуулан судалжээ. Улмаар зөвлөлдөх ардчиллын онолыг Монголд нэвтрүүлэх чиглэлээр нэлээд идэвхтэй ажилласан бөгөөд орчин цагийн ардчиллын судалгааны тэргүүлэх эрдэмтдийн нэг [[:en:Larry_Diamond|Ларри Даймонд]], Стэнфордын их сургуулийн Зөвлөлдөх ардчиллын хүрээлэнгийн захирал [[:en:James_S._Fishkin|Жэймс Фишкин]], тус сургуулийн профессор Карл Айкенбэри нарын нэр хүндтэй эрдэмтдийг Монголд урьж лекц уншуулахын сацуу ном бүтээлийг нь монгол хэлээр орчуулан хэвлүүлжээ. Мөн [https://asiafoundation.org/where-we-work/mongolia/ Азийн сан], Стэнфордын их сургуулийн дэмжлэгтэй “Иргэдийн оролцоо-Хотын маргааш” Монголын анхны зөвлөлдөх санал асуулга” төслийг хамтран удирдаж<ref>https://www.shuud.mn/a/461733 Г.Занданшатар: Иргэдэд сонголт хийх боломжийг олгоно </ref><ref>{{Cite web |last=www.ulaanbaatar.mn |date=2015-12-09 |title=Жэймс Фишкин: Зөвлөлдөх санал асуулгын зөвлөх хороо нь багагүй үүрэгтэй ажилладаг |url=https://ikon.mn/n/mjc |access-date=2025-12-20 |website=ikon.mn |language=en}}</ref>, Нийслэлийн зөвлөлдөх санал асуулгын зөвлөх хорооны даргаар ажиллаж байсан. Улмаар Зөвлөлдөх санал асуулгын тухай хуулийг санаачлан батлуулж<ref>{{Cite web |last=gogo.mn |title=Зөвлөлдөх санал асуулгын тухай хуулийн төсөл дэмжлэг авах уу |url=https://gogo.mn/r/gmxkd |access-date=2025-12-20 |website=gogo.mn |language=mn}}</ref>, УИХ 2019 онд Үндсэн хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах асуудлаар, 2023 онд  улс орны нийгэм, эдийн засгийн тулгамдсан асуудлыг иргэдийн туслалцаатайгаар тодорхойлох, асуудлын эрэмбэ, шийдвэрлэх арга зам, гаргах шийдвэрийн талаар иргэдтэй зөвлөлдөх, үндэсний зөвшилцлийг хангах зорилготой "Зөвлөлдөж шийдье" зөвлөлдөх санал асуулгыг амжилттай зохион байгуулсан юм. Хоёр удаагийн зөвлөлдөх санал асуулгад Монгол Улсын 3.4 сая иргэнийг төлөөлсөн 700-800 хүн эх орны өнцөг булан бүрээс санамсаргүй түүврийн аргаар сонгогдон ирж, төрийн хэргийг хэлэлцэн, гаргасан санал, дүгнэлтийн дагуу Үндсэн хуулийн өөрчлөлтүүд болон бусад шийдвэрүүд гарсан билээ.<ref> https://duuren.life/post/2003 Зөвлөлдөх санал асуулгын үр дүнг УИХ-ын дарга Г.Занданшатарт өргөн мэдүүлэв. 2023.02.17</ref> 2024 оны хаврын ээлжит чуулган завсарлах үеэр түүний хэлснээр, УИХ, Засгийн газраас хэрэгжүүлсэн тогтолцооны реформ, бусад цогц арга хэмжээний үр дүнд 2016 онд 1.2 хувьтай байсан эдийн засгийн өсөлт 7.0 хувьд хүрч, нэг хүнд ногдох ДНБ 2016 онд 3681 ам.доллар байсан бол 2023 оны эцэст 5875 ам.доллар болсон бөгөөд 13.5 их наяд төгрөгийн гадаад өрийг төлжээ. Мөн төрийн албан хаагчдын цалин 2016 онтой харьцуулахад 3 дахин өсч, тэтгэврийн доод хэмжээ нэмэгдэн дундаж тэтгэвэр 785 мянган төгрөг болсон байна.<ref>{{Cite web |last=https://www.facebook.com/ubn.mgl |date=2024-06-05 |title=Г.Занданшатар: УИХ, ЗГ-аас хэрэгжүүлсэн реформуудын дүнд 2016 онд 1.2 хувьтай байсан эдийн засгийн өсөлт 7.0 хувьд хүрлээ |url=https://ubn.mn/p/62407 |access-date=2025-12-20 |website=Улаанбаатар ньюс |language=mn-MN}}</ref> == Ерөнхий сайд == [[Файл:Cabinet of Zandanshatar being appointed on 18 June 2025.jpg|thumb|295x295px|Ерөнхий сайд [[Гомбожавын Занданшатарын Засгийн газар|Г.Занданшатарын засгийн газрын бүрэлдэхүүн]]]] 2025 оны 6 дугаар сарын 3-ны өдөр УИХ-ын нэгдсэн чуулган Ерөнхий сайд Л.Оюун-Эрдэнэд итгэл хүлээлгэх тогтоолын төслийг хэлэлцэж, нууц санал хураалтад 82 гишүүн оролцсоноос тогтоолыг 44 гишүүн дэмжиж, 38 гишүүн дэмжсэнгүй.<ref>{{Cite web |title=Ерөнхий сайд Л.Оюун-Эрдэнэ огцорлоо |url=https://cnbc.mn/news/h2i35 |access-date=2025-12-20 |website=cnbc.mn |language=en}}</ref> Ингэснээр Ерөнхий сайд Л.Оюун-Эрдэнэ огцров.<ref>{{Cite web |last=iKon.mn |first=Н. Эрхбаяр |date=2025-06-03 |title=Монгол Улсын 32 дахь Ерөнхий сайд Л.Оюун-Эрдэнэ огцорлоо |url=https://ikon.mn/n/3f6x |access-date=2025-12-20 |website=ikon.mn |language=en}}</ref> Улмаар 9-ний өдөр хуралдсан МАН-ын Бага хурлаар Г.Занданшатарыг Ерөнхий сайдад дэвшүүлэх санал дэмжигдэж, 12-нд эхэлсэн УИХ-ын чуулганаар уг асуудлыг хэлэлцэв. Санал хураалтад 117 гишүүн санал өгснөөс тогтоолын төслийг 108 нь дэмжсэнээр Г.Занданшатар 92.3 хувийн саналаар Монгол Улсын 34 дэх Ерөнхий сайдаар томилогдсон юм.<ref>{{Cite web |title=Монгол Улсын 34 дэх Ерөнхий сайдаар Г.Занданшатарыг томиллоо |url=https://www.parliament.mn/nn/75028/ |website=parliament.mn}}</ref><ref>{{Cite web |last=iKon.mn |first=А. Ням-Өлзий |date=2025-06-13 |title=Монгол Улсын 34 дэх Ерөнхий сайдаар Г.Занданшатар томилогдлоо |url=https://ikon.mn/n/3fgr |access-date=2025-06-18 |website=ikon.mn |language=en}}</ref> ===9-11 дүгээр сарын хямрал === 2025 оны 9 дүгээр сарын эхээр МАН-ын Бага хурлыг хуралдуулах асуудал идэвхтэй яригдаж, уг хурлаар Л.Оюун-Эрдэнийн оронд намын даргаар хэнийг сонгох нь олон нийтийн анхаарлыг ихээхэн татаж байв. Ерөнхий сайд эрх баригч намын дарга байдаг жишгээр Г.Занданшатарыг энэ албан тушаалд саадгүй очно гэсэн хүлээлт нийтэд байсан боловч “Админерал” компанитай холбоотой хэмээн багагүй хугацаанд яригдсаны дээр УИХ-ын гишүүн [[Баттөмөрийн Энхбаяр|Б.Энхбаярын]] энэ сэдвээрх удаа дараагийн мэдэгдлийн шууд субьект болоод байсан УИХ-ын дарга [[Дашзэгвийн Амарбаясгалан|Д.Амарбаясгалан]] 9 дүгээр сарын 12-нд гэнэт мэдэгдэл хийж, МАН-ын даргад нэр дэвшихээ зарлав.<ref>{{Cite web |date=2025-09-12 |title=УИХ-ын дарга Д.Амарбаясгалан МАН-ын даргад нэр дэвшихээ мэдэгдлээ |url=https://www.assa.mn/a/73897 |access-date=2025-12-21 |website=www.assa.mn |language=mn}}</ref><ref>{{Cite web |last=iSee.mn |title=Д.Амарбаясгалан: Би нэрээ татахгүй, МАН-ын даргад нэр дэвшинэ |url=http://isee.mn/n/82648 |access-date=2025-12-21 |website=iSee.mn |language=mn}}</ref><ref>{{Cite web |last=https://www.facebook.com/ubn.mgl |date=2025-09-12 |title=УИХ-ын дарга Д.Амарбаясгалан МАН-ын даргад нэр дэвшихээ мэдэгдлээ |url=https://ubn.mn/p/88610 |access-date=2025-12-21 |website=Улаанбаатар ньюс |language=mn-MN}}</ref> Улмаар 9 дүгээр сарын 28-нд болсон намын даргыг сонгох Бага хурлын гишүүдийн санал хураалтын дүн маргаантай болсноор<ref>{{Cite web |last=iKon.mn |first=А. Ням-Өлзий |date=2025-09-28 |title=Эхний санал хураалтаар Д.Амарбаясгалан 56, Г.Занданшатар 44 хувийн санал авсан бол дахин санал хураалтаар Д.Амарбаясгаланг ялсан гэж үзэв |url=https://ikon.mn/n/3i4j |access-date=2025-12-21 |website=ikon.mn |language=en}}</ref> хоёр сар шахам үргэлжилсэн хямрал эхлэв. Намын дотоод асуудлаас парламентын түвшинд хүрч даамжирсан энэ үйл явц УИХ-ын чуулганаар Ерөнхий сайд болон спикерийг огцруулах шийдвэр гаргах<ref>{{Cite web |last=iKon.mn |first=Н. Эрхбаяр |date=2025-10-17 |title=35 жилийн хугацаанд анх удаа нэг өдрийн дотор УИХ-ын дарга болон Ерөнхий сайдыг огцруулав |url=https://ikon.mn/n/3in1 |access-date=2025-12-21 |website=ikon.mn |language=en}}</ref>, Ерөнхий сайдыг огцруулсан УИХ-ын тогтоолд [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] хориг тавих<ref>{{Cite web |last=Б.Мөнгөнтамир |date=2025-10-20 |title=Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүх УИХ-ын 2025 оны 95 дугаар тогтоолд бүхэлд нь хориг тавилаа {{!}} News.MN |url=https://news.mn/r/2829423/ |access-date=2025-12-21 |website=News.MN - Мэдээллийн эх сурвалж |language=mn}}</ref>, Ерөнхий сайд [[Монгол Улсын Үндсэн хуулийн цэц|Үндсэн хуулийн цэцэд]] хүсэлт гаргах<ref>{{Cite web |last=gogo.mn |title=Яагаад: ҮХЦ шууд маргаан үүсгэсэн үндэслэл, мөн шийдвэрлэх процессын тухай |url=https://gogo.mn/r/2m7d03 |access-date=2025-12-21 |website=gogo.mn |language=mn}}</ref>, Цэц их суудлын хуралдаан зарлан Ерөнхий сайдыг огцруулсан 95 дугаар тогтоолыг хууль зөрчсөн хэмээн дүгнэлт гаргах<ref>{{Cite web |last=admin |title=Ерөнхий сайдыг огцруулсан үйл ажиллагаа Үндсэн хууль зөрчсөн тухай Цэцийн дүгнэлт (2025, №08)-ийн тойм |url=https://constitutionalcourt.mn/2025/11/%d0%b5%d1%80%d3%a9%d0%bd%d1%85%d0%b8%d0%b9-%d1%81%d0%b0%d0%b9%d0%b4%d1%8b%d0%b3-%d0%be%d0%b3%d1%86%d1%80%d1%83%d1%83%d0%bb%d1%81%d0%b0%d0%bd-%d2%af%d0%b9%d0%bb-%d0%b0%d0%b6%d0%b8%d0%bb%d0%bb%d0%b0-2-2/ |access-date=2025-12-21 |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=Монгол Улсын Ерөнхий сайдыг огцруулсан үйл ажиллагаа Монгол Улсын Үндсэн хуульд нийцсэн эсэх маргааныг хянан шийдвэрлэсэн тухай |url=https://legalinfo.mn/ |access-date=2025-12-21 |website=Эрх зүйн мэдээллийн нэгдсэн систем |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Нэргүй |first=Г. |date=2025-10-24 |title=Ерөнхий сайдыг огцруулсан ажиллагаа Үндсэн хууль зөрчсөн тухай дүгнэлт бүрэн эхээрээ {{!}} News.MN |url=https://news.mn/r/2830191/ |access-date=2025-12-21 |website=News.MN - Мэдээллийн эх сурвалж |language=mn}}</ref> хүртэл үргэлжилсэн юм. Цэцийн дүгнэлт гарснаар Ерөнхий сайдын бүрэн эрх сэргэж, үүрэг гүйцэтгэгч болоод байсан Г.Занданшатар уг албан тушаалаа үргэлжүүлэн хаших болов. == Цол, шагнал == * “Банк, санхүүгийн тэргүүний ажилтан” цол тэмдэг. (1999 он) * [[Алтан гадас одон|“Алтан гадас”]] одон. (2005 он) * Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайд цол. (2011 он) *[[Украин]]ы төрийн дээд шагнал [[:ru:Орден_князя_Ярослава_Мудрого|Цэцэн Ярославын одон]], III зэрэг. (2011 он) * ОХУ-ын Байгалийн улсын их сургуулийн хүндэт [[профессор]] цол (2012 он) * Сүхбаатарын одон (2022) == Шашин шүтлэг == [[Буддын шашин|Буддын шашны]] [[Шарын шашин|шарын урсгалыг]] шүтдэг. “[[Жавзандамба хутагт]]” төвийн гишүүн. Буддын шашны [[гүн ухаан]], Чойрын номыг сонирхон судалдаг. Ерөнхий сайдаар томилогдсонд нь [[14-р Далай лам|XIV Далай лам]] түүнд баяр хүргэн амжилт хүсч байв.<ref> https://eguur.mn/602975/</ref> == Хобби == Дөрвөн настайдаа [[Шатар|шатар]] тоглож сурсан.<ref>https://duuren.life/refence/568</ref> Шатар сугавчилчихаад хүн хүн дээр очиж “Тоглоё” хэмээн гуйж явдаг, аавыгаа шөнө орой ирсэн ч ялгаагүй тоглох гээд хүлээгээд сууж байдаг хүүхэд байжээ. Дунд сургуулийн сурагч байхаасаа эхлээд очсон газар бүртээ сайн шатарчин гэгддэг байв.<ref>https://duuren.life/refence/568</ref> УИХ-ын гишүүн байхдаа үе үеийн УИХ, Засгийн газрын гишүүдийн дунд зохион байгуулсан шатрын тэмцээнд дэд байр, УИХ-ын гишүүдийн дунд зохион байгуулсан “Цэцэн түшээ-2017” тэмцээний эрэгтэйчүүдийн төрөлд тэргүүн байр эзэлж байв.<ref>https://duuren.life/refence/568</ref> [[Олон Улсын Шатрын Холбоо|Олон улсын шатрын холбооны]] ерөнхийлөгч [[Үлэмжийн Хярсан|Кирсан Илюмжинов]], [[Болгар|Болгарын]] шатарчин, дэлхийн аварга эмэгтэй Антоанета Стефанова нараас гадна Монголын [[Шатрын их мастер|их мастеруудтай]] тоглож байв.<ref>https://duuren.life/refence/568</ref> Хувьдаа шатрын баялаг цуглуулгатай. [[1994]] онд [[Энэтхэг|Энэтхэгт]] суралцаж байхдаа зандан модоор хийсэн шатар олж авч, их баярлаж байснаа дурссан нь бий. 2024 оны 12 дугаар сард болсон Монголын шатрын холбооны Их хурлаар тус холбооны ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон.<ref>{{Cite web |title=Г.Занданшатар Монголын шатрын холбооны ерөнхийлөгч боллоо |url=https://duuren.life/post/9293 |access-date=2025-12-20 |website=duuren.life |language=en}}</ref> Ном унших дуртай. 2023 оны [[Улаанбаатарын номын баяр|Үндэсний номын баярын]] үеэр, унших дуртай номоосоо зургааг сонгон “Instagram” хуудсаараа олон нийтэд сонирхуулсан нь: [[Бавуугийн Лхагвасүрэн]]гийн “Хос уянга”, Жорж Фридманы “The Next 100 Years”, Жэймс Фишкиний “When The People Speak”, [[Фёдор Достоевский]], Үй Хуагийн зохиолууд, [[Сунь-зы|Сүнзийн]] “Дайтах урлаг” байв.<ref>https://duuren.life/post/4685 Г.Занданшатарын дуртай зургаан ном.</ref> Мөн усанд сэлэх дуртай. [[Хөлбөмбөг|Хөлбөмбөгт]] хорхойтой. [[Испани|Испанийн]] “[[Реал Мадрид]]” багийг дэмждэг. == Сонирхолтой баримтууд == * Оюутан Г.Занданшатарыг нэгдүгээр дамжаанд байхад [[Орос хэл|орос хэлний]] хичээл дээр багш нь [[Александр Сергеевич Пушкин|А.Пушкины]] шүлгийг уншиж өгөөд, [[Долоо хоног|долоо хоногийн]] дотор цээжлэх даалгавар өгөхөд тэрбээр тэр дор нь цээжлээд уншиж өгч, ой сайтайгаараа гайхагдаж байжээ. * Зах зээлийн коллежид ажиллаж байхад нь Монголын их, дээд сургуулийн нийт багш нараас шалгалт авч, хамгийн өндөр оноо авсан 12 хүний 6-г [[Австрали]] улсад тус улсын Засгийн газрын тэтгэлгээр суралцуулах болоход Г.Занданшатар багтсан боловч тодорхой шалтгааны улмаас явж чадаагүй аж.<ref> https://www.24tsag.mn/a/169617 </ref> * [[Украин]] Улсын төрийн дээд шагнал [[:ru:Орден_князя_Ярослава_Мудрого|Цэцэн Ярославын одонг]] Монголоос хүртсэн хүн ердөө хоёр байдгийн нэг нь Г.Занданшатар, нөгөө нь ерөнхийлөгч асан [[Цахиагийн Элбэгдорж|Ц.Элбэгдорж]] юм. * Долоогийн тоо түүний амьдралд учир холбогдолтой юм шиг байдаг нь бий. 1970 онд төрсөн, 1977 онд 7 настайдаа сургуульд орсон, нийслэлд шилжиж ирэхдээ 77 дугаар сургуульд элссэн. 1987 онд 10 дугаар ангиа дүүргэсэн.<ref> https://www.polit.mn/a/104421 Шинэчлэгч </ref> УИХ-ын сонгуульд Баянхонгор аймгийн 7 дугаар тойргоос дэвшин ялалт байгуулж байсан. == Ном бүтээл == 1994–2025 онд төр, эдийн засаг, ардчиллын сэдвээр 15 гаруй ном, орчуулгын бүтээл туурвисан.<ref>{{Cite web |date=2025-12-20 |title=Монгол Улсын Ерөнхий сайдын намтар |url=https://mongolia.gov.mn/page/3 |access-date=2025-12-20 |website=mongolia.gov.mn |language=mn}}</ref> Тэдгээрээс дурдвал: * Гадаад худалдааны санхүүжилт”. 1995 он * “Арилжааны банкны санхүүгийн менежмент”. 1995 он * “[[Үндэстэн дамнасан корпораци|Корпорацийн]] санхүү” гарын авлага. 1994 он * “Мөнгөний үнэ цэнэ” гарын авлага. 1994 он * “Хөдөө аж ахуйн шинэчлэлийн санхүүжилтийн механизм”. 2003 он * “Хөдөө аж ахуйн банкны бүтцийн өөрчлөлтийн төлөвлөгөө”. 2003 он * "Үндсэн хууль ба зөвлөлдөх ардчилал”. 2015 он * “Зөвлөлдөх ардчилал-хөгжлийн гарц”.<ref>https://catalog.must.edu.mn/bib/55128</ref> 2015 он * Жэймс Фишкин. “Хүмүүс үзэл бодлоо илэрхийлэхүй: Зөвлөлдөх ардчилал ба олон нийтийн хэлэлцүүлэг”. Орчуулга. 2015 он<ref>https://eguur.mn/589976/</ref> <ref>https://ikon.mn/n/kwt</ref> * “Нэг Монгол-Нэг зүгт. Хөгжил бол цэгцрэх хөдөлгөөн”.<ref>https://news.mn/r/2118716/</ref> 2016 он {{Quotation|"Улс төрд удаан хутгалдлаа, цаашдаа ямар нэгэн байдлаар вакуум орчинд орох нь гарцаагүй. Тиймээс Монголын нийгэм, төр засгийн байдлыг хөндлөнгөөс нэг ажиглаад судалгаа хийгээд үзье гэж бодсон юм. Ер нь Америкийн болоод дэлхийн ардчилал хөгжсөн орнуудын туршлагаас харахад, улс төрд хэтэрхий удаан ажилласан хүн тодорхой хугацааны дараа түр чөлөө авч олон улсын судалгааны төвүүдэд очиж ажилладаг байдал анзаарагддаг. Ялангуяа над шиг гадаад харилцааны чиглэлээр ажиллаж байсан хүмүүс хуримтлуулсан туршлагаа мэдлэгтэй хослуулах нь чухал гэдгийг мэдэрсэн". ''Стэнфордын их сургуулийн зочин судлаач Г.Занданшатар'' <ref>{{Cite web |url=http://dnn.mn/%D0%B3%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D0%B2%D1%8B%D0%BD-%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80-%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D0%BD-%D0%B0%D1%80%D0%B4-%D1%82%D2%AF%D0%BC%D1%8D%D0%BD-%D1%82%D3%A9%D1%80%D0%B4%D3%A9%D3%A9-%D0%B8%D1%82%D0%B3%D1%8D%D1%85-%D0%B8%D1%82%D0%B3%D1%8D%D0%BB%D1%8D%D1%8D-%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B6%D1%8D%D1%8D-%D1%8D%D0%BD%D1%8D-%D0%B1%D0%BE%D0%BB-%D0%BC%D0%B0%D1%88-%D1%82%D0%BE%D0%BC-%D1%8D%D0%BC%D0%B3%D1%8D%D0%BD%D1%8D%D0%BB/ |title=Archive copy |access-date=2016-02-26 |archive-date=2016-12-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161220082144/http://dnn.mn/%D0%B3%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D0%B2%D1%8B%D0%BD-%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80-%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D0%BD-%D0%B0%D1%80%D0%B4-%D1%82%D2%AF%D0%BC%D1%8D%D0%BD-%D1%82%D3%A9%D1%80%D0%B4%D3%A9%D3%A9-%D0%B8%D1%82%D0%B3%D1%8D%D1%85-%D0%B8%D1%82%D0%B3%D1%8D%D0%BB%D1%8D%D1%8D-%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B6%D1%8D%D1%8D-%D1%8D%D0%BD%D1%8D-%D0%B1%D0%BE%D0%BB-%D0%BC%D0%B0%D1%88-%D1%82%D0%BE%D0%BC-%D1%8D%D0%BC%D0%B3%D1%8D%D0%BD%D1%8D%D0%BB/ |url-status=dead }}</ref>}} {{Quotation|"Монгол Улсын Үндсэн хуульд... иргэдийн оролцоон дээр тулгуурласан тогтолцоог орон нутгийн бүтцэд байлгана гэсэн санааг тусгаж өгсөн. Гэвч харамсалтай нь өнөөдрийг хүртэл орон нутгийн өөрөө удирдах байгууллагуудад улс төрийн оролцоо, намуудын оролцоотой төлөөллийн байгууллыг бий болгосоор ирсэн. Тиймээс бид иргэдийн төлөөллийн байгууллагаар орон нутгийн үйл ажиллагааг яаж удирдуулах вэ гэж эрэл хайгуул хийсний үр дүнд “Зөвлөлдөх ардчилал”-ын аргачлалыг сонгон авсан юм. Цаашид Улаанбаатар хотод хэрэгжүүлэх төсөл хөтөлбөр, бүтээн байгуулалтынхаа ажилд шаардагдах хөрөнгө, хэрэгцээ, зураг төсөл, газрын байршлыг хүртэл иргэдэд мэдээлж, тэднээр тодорхойлуулдаг болохоор ажиллаж байна". ''Улаанбаатар хотын захирагч Э.Бат-Үүл'' <ref>{{Cite web |url=http://mglradio.com/home/?mid=fastnews&page=11&document_srl=54271 |title=Archive copy |access-date=2016-02-26 |archive-date=2016-12-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161220030923/http://mglradio.com/home/?mid=fastnews&page=11&document_srl=54271 |url-status=dead }}</ref>}} {{Quotation|“Зөвлөлдөх ардчиллын гол санаа болсон, асуудлыг зөвлөлдөж, учрыг нь олж хужрыг нь тунгааж дэнсэлдэг, ил тод, нээлттэй ардчиллын шинэ хэлбэр Монголд нэвтэрвэл манай эдийн засагт асар их хурд, үр дүн авчрах нь тодорхой юм байна”.''"Mongolian Economy" сэтгүүлийн эрхлэгч Д.Бэхбаяр'' <ref>{{Cite web |url=http://mongolianeconomy.mn/mn/i/8490 |title=Archive copy |access-date=2016-02-26 |archive-date=2016-05-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160518071641/http://mongolianeconomy.mn/mn/i/8490 |url-status=dead }}</ref>}}<br /> ==Эшлэл== * Монголын хөгжилд [[Оюутолгой]], [[Тавантолгой]] чухал. Гэхдээ монгол толгой бүүр чухал. * [[Ардчилал]] гэдэг нь ардын засаг гэсэн үг. Ардын засаг гэдэг нь төрийн бүх эрх ард түмний мэдэлд гэсэн үг. * Зүү олохын тулд тэмтрэх хэрэгтэй. Зөвийг олохын тулд зөвлөлдөх хэрэгтэй. * Хөгжлийн амин сүнс нь зөв ардчилал, уураг тархи нь ухаалаг төр, бие махбод нь ардын таван засаглал. <ref> http://www.ikon.mn/n/oas ikon.mn сайтын “Leaderships forum” буланд өгсөн ярилцлагаас. </ref> * Улс төрийн нам улс орноо хөгжүүлэх уураг тархи нь байх учиртай.<ref>{{Webarchiv|url=http://politics.news.mn/content/236270.shtml |wayback=20160228180101 |text=Archive copy |archiv-bot=2023-10-06 05:56:11 InternetArchiveBot }} “Улс орны тархи нь нам байх учиртай” нийтлэлээс.</ref> * Монгол нь Оросын төрт ёсны эх, [[Хятад]]ын бүтээн байгуулалтын эцэг мөн. * Дарга төвтэй намаас гишүүд төвтэй нам руу, олон нийтийн намаас мөрийн хөтөлбөрийн нам болох нь намын шинэчлэлийн эх сурвалж.<ref>{{Cite web |url=http://politics.news.mn/content/236270.shtml |title=Archive copy |access-date=2016-02-26 |archive-date=2016-02-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160228180101/http://politics.news.mn/content/236270.shtml |url-status=dead }}</ref> * Худал, хулгай, хуйвалдааны замаар зорилгодоо хүрэх нь миний зарчим биш. Албан тушаалын төлөө журмын нөхдөө гүтгэж, хэлээгүйг хэлсэн мэт, хийгээгүйг хийсэн мэт ярьж, УИХ, Засгийн газар, нийгмээ, намаа талцуулж байгаа нь төрийн хүнд байх ёс зүй, мөн чанар огтхон ч биш.<ref>https://duuren.life/post/11942 Маргааш болох МАН-ын Бага хурлын өмнө Монгол улсын Ерөнхий сайд Г.Занданшатарын "Фэйсбүүк" хуудсаараа ийн мэдэгдлээ. 2025.09.26</ref> * Авлига, нүүрсний хулгайг хаацайлсан эв нэгдэл гэж байх учиргүй.<ref>https://duuren.life/post/11980 Үүсээд буй нөхцөл байдалтай холбогдуулан Төрийн ордонд Ерөнхий сайд Г.Занданшатарын хийсэн мэдэгдэл. 2025.09.30</ref> * Монгол улсын иргэдэд тайван сайхан амьдрал хэрэгтэй болохоос аль нам, ямар улс төрч хэрхэн хожилд хүрэх нь хэнд ч хамаагүй. Би албан тушаалтай зууралдаагүй. Надад хүсэл, айдас, шунал алга. ==Холбоос== * Монгол Улсын Засгийн газар https://mongolia.gov.mn/ * Монгол Ардын Нам [https://web.archive.org/web/20210328135210/http://www.nam.mn/ http://www.nam.mn/] * Стэнфордын их сургуулийн Ардчилал, хөгжил, хуулийн засаглалын хүрээлэн http://cddrl.fsi.stanford.edu/ * Стэнфордын их сургуулийн Зөвлөлдөх ардчиллын хүрээлэн https://deliberation.stanford.edu/ ==Эх сурвалж== {{reflist}}{{Монгол Улсын Ерөнхий Сайд}}{{Улсын Их Хурлын дарга}} {{Монгол Улсын Гадаад хэргийн сайд}} {{DEFAULTSORT:Занданшатар, Гомбожавын}} [[Ангилал:1970 онд төрсөн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:Баацагааны хүн]] [[Ангилал:Эрхүүгийн Улсын Их Сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Монголын эдийн засагч]] [[Ангилал:Монгол Ардын Намын гишүүн]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн]] [[Ангилал:Монголын гадаад хэргийн сайд]] [[Ангилал:Монголын худалдаа хөгжлийн сайд]] [[Ангилал:Монголын засгийн газрын хэрэг эрхлэх газрын дарга]] [[Ангилал:УИХ-ын дарга]] [[Ангилал:Монголын шатрын холбооны ерөнхийлөгч]] [[Ангилал:Алтан гадас одон шагналтан]] [[Ангилал:Цэцэн Ярослав вангийн одон шагналтан (3-р зэрэг)]] i0zhz6j7h1zavq8h0tlh3cs6b02mpxw 851599 851598 2026-03-28T02:53:46Z Amgaab 16976 851599 wikitext text/x-wiki {{Төрийн зүтгэлтэн |зураг = Gombojavyn Zandanshatar (2025).jpg |тайлбар = Ерөнхий сайд Г.Занданшатар 2025 онд |алба1 = {{flagicon|Монгол}} 34 дэх [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд]] |ээлж1 = 2025 оны 6-р сарын 13 - 2026 оны 3-р сарын 27 |өмнөх1 = [[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]] |дараах1 = |алба2 = {{flagicon|Монгол}} [[Монгол]] [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] дарга |ээлж2 = 2019.02 сар-2024.07 сар |өмнөх2 = [[Миеэгомбын Энхболд]] |дараах2 = [[Дашзэгвийн Амарбаясгалан]] |алба3 = {{flagicon|Монгол}} Монгол Улсын сайд, [[Монгол Улсын Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газар|Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын]] дарга |ээлж3 = 2017-2019.02.01 |өмнөх3 = [[Жамъянгийн Мөнхбат]] |дараах3 = [[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]] |алба4 = {{flagicon|Монгол}} [[Монгол]] [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] гишүүн |ээлж4 = 2004-2012<br>2016-2024 |алба5 = {{flagicon|Монгол}} [[Гадаад харилцааны яам (Монгол)|Гадаад харилцааны сайд]] |ээлж5 = 2009.11 сар-2012.08 сар |өмнөх5 = [[Сүхбаатарын Батболд]] |дараах5 = [[Лувсанвандангийн Болд]] |алба6 = [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Намын]] Ерөнхий нарийн бичгийн дарга |ээлж6 = 2012.07 сар-2013.11 сар |өмнөх6 = [[Ухнаагийн Хүрэлсүх]] |дараах6 = Жамъянгийн Мөнхбат |төрсөногноо = {{bda|1970|3|8}} |төрсөнгазар = [[Баянхонгор]] [[аймаг]], [[Баацагаан сум]] |улсорон = {{MGL3}} |намэвсэл = [[Монгол Ардын Нам]] |сургууль = ОХУ-ын Эрхүү хотын Улс ардын аж ахуйн дээд сургууль |гэрбүл = Эхнэр Ганбаярын Отгонгэрэл<br>Дөрвөн хүүхэдтэй |website = [http://www.zandanshatar.com www.zandanshatar.com] |гарынүсэг=[[File:УИХ-ын дарга гарын үсэг.png|100px]]}}'''Гомбожавын Занданшатар''' ([[1970 он]]ы 3 дугаар сарын 8-нд [[:en:Baatsagaan|Баацагаан сум]], [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор аймагт]] төрсөн) нь улс төрч, [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|Монгол Улсын Ерөнхий сайд]]. Өмнө нь Гадаад харилцааны сайд, [[УИХ]]-ын дарга, Ерөнхийлөгчийн Тамгын газрын даргаар ажиллаж байсан, УИХ-д дөрвөн удаа сонгогдсон. [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Намын]] Удирдах зөвлөлийн гишүүн, Бага хурлын гишүүн. 2025 оны 6 дугаар сарын 13-ны өдөр [[Монгол|Монгол Улсын]] 34 дэх Ерөнхий сайдаар томилогдсон.<ref>https://ikon.mn/n/3fgr Монгол улсын 34 дэх Ерөнхий сайдаар Г.Занданшатар томилогдсон. 2025.06.13</ref> 2026 оны 3 дугаар сарын 16-нд нээгдсэн УИХ-ын хаврын чуулган эхний өдрөөсөө эхлэн гацаанд орж улс төрийн хямрал үүссэний улмаас Г.Занданшатар 3 дугаар сарын 27-ны өдөр үүрэгт ажлаасаа чөлөөлөгдөх хүсэлтээ өгснийг МАН-ын Удирдах зөвлөл хүлээн авч<ref>https://www.ub.life/p/260327-yjbd3c</ref>, улмаар УИХ-аар хэлэлцээд, чуулганы хуралдаанд оролцогсдын 74 хувь буюу 54 гишүүний саналаар үүрэгт ажлаас нь чөлөөлсөн.<ref name=":0">{{Cite web |last=iKon.mn |first=Н. Эрхбаяр |date=2026-03-27 |title=Г.Занданшатар Монголын орчин үеийн түүхэнд хамгийн богино хугацаанд ажилласан дөрөв дэх Ерөнхий сайд боллоо |url=https://ikon.mn/n/3mdj |access-date=2026-03-28 |website=ikon.mn |language=en}}</ref> == Намтар == === Эцэг эх === [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён хан аймгийн]] Цогтой гүн Дашдоржийн хошууны (одоогийн Баянхонгор аймгийн [[Галуут сум]], 1923 оноос Баянхонгор хайрхан уулын хошуу, 1931-1957 онд Баянхонгор сум<ref>https://www.touristinfocenter.mn/cate13_more.aspx?ItemID=155</ref>) нутаг Уутын голоор нутагтай Дүгэржав хэмээх язгуурын [[тайж]] хүн байжээ. Түүний хүү Сумгарьд тайж нь Дүгэржавын ганц хүү бөгөөд Норов хэмээх хүүтэй байв. Норов тайжийн хүү Дамдинжавын Гомбожав нь Г.Занданшатарын аав юм. Д.Гомбожавыг 3 настай байхад эцэг Норов тайж нас барснаар, ойрын төрөл Ундарын Дамдинжав хэмээх хүнд үрчлэгдсэн байна.<ref>https://www.ulsturch.mn/a/44339</ref> Д.Гомбожав 1933 онд төрсөн бөгөөд сумандаа адуучнаар ажиллаж байгаад 1953 онд цэргийн албанд татагджээ. Тэрбээр бага залуудаа ухаан сэргэлэн, хөдөлмөрч, адуунд эртэй, морь уургалах, эмнэг булгиулах, хурдан морь таних, уях эрдмийг төгс эзэмшсэн хүн байсан гэдэг. Цэргийн албаа хааж ирээд 1956 оноос [[Галуут сум|Галуут сумандаа]] багийн тоо бүртгэгч, “Галуут” [[Нэгдэл|нэгдлийн]] ня-бо, баг, бригадын дарга, 1962 оноос “Коммунизмын төлөө” нэгдлийн орлогч дарга зэрэг албыг хашиж байгаад 1965-1967 онд удирдах ажилтны 2 жилийн дээд курс дүүргээд ирэхэд нь [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор аймгийн]] [[Баацагаан сум|Баацагаан суманд]] сум-нэгдлийн даргаар томилсон байна.<ref>https://www.youtube.com/watch?v=u_yheu9linc</ref> Тэрбээр энд ажиллах хугацаандаа тус сумын “Чойбалсангийн зам” нэгдлийг улсын тэргүүний нэгдлийн хэмжээнд хүргэсэн юм. Д.Гомбожав 1972-1976 онд тухайн үеийн [[Удирдлагын Академи|Намын дээд сургуульд]] суралцан дүүргэж, дээд боловсрол эзэмшсэн байна. Улмаар [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор аймгийн]] [[Өлзийт сум (Баянхонгор)|Өлзийт суманд]] сум-нэгдлийн даргаар томилогдож, 1982 он хүртэл ажиллахдаа тус сум-нэгдлийг аж ахуй, зохион байгуулалтын хувьд бэхжүүлэн, олон шинэ санаачилга гарган, амжилттай хэрэгжүүлснээр аймаг, улсын тэргүүлэх хамт олон болгосон байна.<ref>https://www.youtube.com/watch?v=u_yheu9linc</ref> 1982 онд МАХН-ын Төв Хорооны шийдвэрээр түүнийг [[Атрын аян|Атрын II аянаар]] байгуулагдсан, [[Хэнтий аймаг|Хэнтий аймгийн]] Чандганы сангийн аж ахуйн даргаар томилжээ. Тэрбээр шинэ тутам аж ахуйг богино хугацаанд хөл дээр нь босгон, улс ардын аж ахуй, соёлыг хөгжүүлэх төлөвлөгөөт зорилтуудыг амжилттай ханган биелүүлж, улсын хэмжээнд хамгийн их ургац хураасан САА-гаар удаа дараа шалгарч байв. Д.Гомбожав МАХН-ын XVI, XVII, XVIII, XIX, XX их хурлуудад төлөөлөгчөөр, [[Ардын Их Хурал|Ардын Их Хурлын]] депутатаар 4 удаа сонгогдсон, 1992 онд ардчилсан, шинэ [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|Үндсэн хуулийг]] батлалцсан хүн юм.<ref>https://www.youtube.com/watch?v=u_yheu9linc</ref> Монгол Улсын хөдөө аж ахуй, газар тариалангийн салбарт олон жил үр бүтээлтэй ажилласныг нь үнэлэн Дамдинжавын Гомбожавт 1991 онд [[Монгол улсын хөдөлмөрийн баатар|Монгол Улсын Хөдөлмөрийн баатар]] цол олгожээ.<ref>https://www.ulsturch.mn/a/51545</ref> Г.Занданшатарын ээж О.Дашзэвэг нь Баянхонгор хайрхан уулын хошууны (одоогийн Баянхонгор аймгийн [[Галуут сум]]) Уутын голоор нутагтай, Оросоо хэмээх хүний ууган охин болж, 1937 онд төржээ.<ref>https://www.ulsturch.mn/a/44339 </ref> О.Дашзэвэг нь Баянхонгор аймгийн Галуут, Баацагаан, Өлзийт зэрэг сумын хүн эмнэлэг, цэцэрлэгт ажиллаж байсан байна.<ref>https://zandanshatar.parliament.mn/nn/62372/</ref> Ардын сурган хүмүүжүүлэх ухааны уламжлалт дэг ёсыг сайн эзэмшсэн, Буддын гүн ухааны мэдлэгтэй, монгол ардын үлгэр, тууль сайн мэддэг, [[Жангар|“Жангар”]] тууль, “Молон тойны намтар”, “Чойжид дагинын тууж”, “Оюун түлхүүр” зэрэг сургаалын зохиолуудыг хүүхдүүддээ цээжээр хэлж өгдөг хүн байжээ.<ref>https://zandanshatar.parliament.mn/nn/62372/</ref> Д.Гомбожав, О.Дашзэвэг нар 1958 онд ханилан сууж, зургаан хүүхэд төрүүлж өсгөсний 5 дахь нь Занданшатар юм.<ref>https://zandanshatar.parliament.mn/nn/62372/</ref> === Бага нас === Г.Занданшатар 1970 оны гуравдугаар сарын 8-нд [[Баацагаан сум|Баянхонгор аймгийн Баацагаан сумын]] эмнэлэгт төржээ.<ref>{{Cite web |title=Бага нас |url=https://zandanshatar.parliament.mn/nn/41348/ |access-date=2025-12-21 |website=Parliament.mn - Монгол Улсын Их Хурал |language=mn-MN}}</ref> Тухайн үед аав Д.Гомбожав нь тус суманд сум-нэгдлийн даргаар ажиллаж байв.<ref>https://www.24tsag.mn/a/169617</ref> Занданшатар гэдэг нэрийг эх барьж авсан эмч Ёндонцоо нь ном харж байгаад өгсөн гэдэг.<ref>https://www.24tsag.mn/a/169617</ref> Гэрийн эзэн [[Удирдлагын Академи|Намын дээд сургуульд]] суралцах болсон тул тэднийх 1972 онд [[Улаанбаатар|Улаанбаатарт]] нүүж иржээ.<ref>https://www.24tsag.mn/a/169617</ref> Эцэг Д.Гомбожав нь [[Шатар|шатарт]] хорхойтой, Намын дээд сургуулийн сум-нэгдлийн дарга нар голдуу оюутнууд тэднийд ирж шатар тоглох нь олон тул Занданшатар хүү тэдний тоглохыг харсаар 4 настайдаа өөрөө шатар нүүж сурчээ.<ref>https://www.24tsag.mn/a/169617</ref> Д.Гомбожав 1976 онд сургуулиа төгсөж, Баянхонгор аймгийн [[Өлзийт сум (Баянхонгор)|Өлзийт суманд]] сум-нэгдлийн даргаар томилогдсон тул Г.Занданшатар 1977 онд тус сумын дунд сургуулийн нэгдүгээр ангид оржээ. Сургуульд тэрбээр сурлага сайтай, урлаг, спортод идэвх сонирхолтой, шүлэг уншдаг, бөхийн спортоор хичээллэдэг байсан байна.<ref>https://www.24tsag.mn/a/169617</ref> 1982 онд нийслэлийн 10 жилийн 77 дугаар дунд сургуульд шилжин суралцаж, 1987 онд "Онц" дүнтэй төгсчээ.<ref>https://www.24tsag.mn/a/169617</ref> ==Гэр бүл== Г.Занданшатарын гэргийг Ганбаярын Отгонгэрэл гэдэг. [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] [[Дөрвөлжин сум]]ын уугуул. 1974 онд төрсөн. Зургаан хүүхэдтэй айлын тав дахь нь. Г.Занданшатарыг тухайн үеийн Зах зээлийн коллеж буюу одоогийн [[Худалдаа Үйлдвэрлэлийн Дээд Сургууль|Худалдаа үйлдвэрлэлийн дээд сургуульд]] багшилж байхад нь танилцаж, 1992 онд гэр бүл болжээ.<ref>https://zandanshatar.parliament.mn/nn/62375/</ref> Г.Отгонгэрэл нь санхүүч мэргэжилтэй, [[Их Британи|Их Британи, Умард Ирландын Нэгдсэн Вант Улсын]] [[Бирмингемийн их сургууль|Бирмингэмийн их сургуульд]] бизнесийн удирдлагын магистрын зэрэг хамгаалсан. Тэд хоёр хүү, хоёр охинтой.<ref>https://zandanshatar.parliament.mn/nn/62375/</ref> ==Боловсрол== - 1977-1987 онд Баянхонгор аймгийн Өлзийт сумын дунд сургууль, Улаанбаатар хотын 10 жилийн 77 дугаар дунд сургуульд суралцаж төгссөн.<ref>{{Cite web |title=Бага нас |url=https://zandanshatar.parliament.mn/nn/41348/ |access-date=2025-12-21 |website=Parliament.mn - Монгол Улсын Их Хурал |language=mn-MN}}</ref> - 1987-1992 онд ОХУ-ын [[Эрхүү]]гийн Улс ардын аж ахуйн дээд сургуульд суралцаж, санхүүч-эдийн засагч мэргэжил эзэмшсэн.<ref>{{Cite web |title=Монгол Улсын 34 дэх Ерөнхий сайдаар Г.Занданшатарыг томиллоо |url=https://www.parliament.mn/nn/75028/ |access-date=2025-12-21 |website=Parliament.mn - Монгол Улсын Их Хурал |language=mn-MN}}</ref> - [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Энэтхэг]], [[Өмнөд Солонгос]], [[Швед]], [[Нидерланд]] улсуудад банк, санхүү, бизнесийн удирдлагын чиглэлээр сургалт дүүргэсэн. Эдийн засгийн ухааны магистр.<ref>{{Cite web |title=Монгол Улсын 34 дэх Ерөнхий сайдаар Г.Занданшатарыг томиллоо |url=https://www.parliament.mn/nn/75028/ |access-date=2025-12-21 |website=Parliament.mn - Монгол Улсын Их Хурал |language=mn-MN}}</ref> ==Ажилласан байдал== * 1992-1995 онд Зах зээлийн коллеж буюу одоогийн [[Худалдаа Үйлдвэрлэлийн Дээд Сургууль|Худалдаа үйлдвэрлэлийн дээд сургуульд]] багш, судлаач.<ref>https://www.uih.mn/zandanshatar </ref> * 1995-1998 онд [[ХААН Банк|Хөдөө аж ахуйн банкинд]] эдийн засагч, хэлтэс, газрын захирал.<ref>https://www.uih.mn/zandanshatar </ref> * 1998-2000 онд [[Монголбанк|Монголбанкны]] Сургалтын төвийн менежер, Хөдөө аж ахуйн банкинд Монголбанкны бүрэн эрхт төлөөлөгч.<ref>https://www.uih.mn/zandanshatar </ref> * 2000-2003 онд ХААН банкны дэд захирал.<ref>https://www.uih.mn/zandanshatar </ref> * 2003-2004 онд Монгол Улсын Хүнс, хөдөө аж ахуйн дэд сайд.<ref>https://www.uih.mn/zandanshatar </ref> * 2004-2012 онд Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн.<ref>{{Cite web |date=2025-12-20 |title=Монгол Улсын Ерөнхий сайдын намтар |url=https://mongolia.gov.mn/page/3 |access-date=2025-12-20 |website=mongolia.gov.mn |language=mn}}</ref> * 2009-2012 онд Монгол Улсын Гадаад харилцааны сайд.<ref>{{Cite web |date=2025-12-20 |title=Монгол Улсын Ерөнхий сайдын намтар |url=https://mongolia.gov.mn/page/3 |access-date=2025-12-20 |website=mongolia.gov.mn |language=mn}}</ref> * 2012-2013 онд Монгол Ардын Намын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга. * 2013-2015 онд АНУ-ын [[Стэнфордын Их Сургууль|Стэнфордын их сургуулийн]] Хөгжил, ардчилал, хуулийн засаглалын хүрээлэнд судлаач. * 2016 оноос Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн. * 2017-2019 онд Монгол Улсын Засгийн газрын гишүүн, Монгол Улсын сайд, Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын дарга.<ref>{{Cite web |title=Улс төр |url=https://ikon.mn/l/1/oy3y3c/ozp16o?ppagesize= |access-date=2025-12-20 |website=ikon.mn |language=en}}</ref> * 2019 оноос Монгол Улсын Их Хурлын дарга. * 2024 оны 7 дугаар сараас 2025 оны 6 дугаар сарын 13 хүртэл Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн Тамгын газрын дарга. * 2025 оны 6 дугаар сарын 13<ref name=":1" />-2026 оны 3 дугаар сарын 27<ref name=":0" /> хүртэл Монгол Улсын Ерөнхий сайд. ===Зах зээлийн онолыг Монголд === 1992 онд 22 настайдаа [[Орос|ОХУ-д]] дээд сургууль төгсөж ирээд, хуучнаар Худалдааны техникум буюу тухайн үед Зах зээлийн коллеж хэмээх шинэ нэртэй болоод байсан, өдгөөгийн Худалдаа, үйлдвэрлэлийн дээд сургуульд багшаар ажиллаж эхэлжээ. Монгол Улс зах зээлийн цоо шинэ замыг дөнгөж сонгон шинэ нийгэмд хөл тавьсан тэр үед [[Зах зээлийн эдийн засаг|зах зээл]] гэж чухам юу болох, онол, арга зүй нь ямар байдгийг Монголд мэддэг хүн цөөн байв. Г.Занданшатар ийм цаг үед Зах зээлийн коллежид зах зээлийн эдийн засгийн сурах бичиг, гарын авлагуудыг орчуулан түгээж, заах арга зүйг нь боловсруулан туршиж, нэг ёсондоо зах зээлийн онолыг Монголд нэвтрүүлэхийг чармайж байжээ. Энд ажиллах хугацаандаа тэрбээр “Чөлөөт сэтгэгчдийн клуб” байгуулж, нэр хүндтэй улстөрч, эдийн засагчдыг урьж лекц уншуулж байсан нь тухайн үедээ ихээхэн сонирхолтой, өгөөжтэй арга хэмжээ болж байв.<ref name=":1">https://www.24tsag.mn/a/169617 Зэрэг нэмж байгаа Г.Занданшатар. 2019.02.01</ref> ===Банкны сэргээн босголт, бүтцийн өөрчлөлт=== 1996 онд багшийн ажлаас банк санхүүгийн салбарт шилжиж, Монголбанк, Хөдөө аж ахуйн банкинд ажиллажээ. Арилжааны олон банк байгуулагдсан ч жижиг зах зээл дээр хүч тарамдаж, чөлөөт өрсөлдөөний зарчмаар хэрхэн ажиллах арга эвээ ололгүй эхнээсээ дампуурч эхлэв. Тэдгээрийн нэг нь Монголын бараг хамгийн том банкны нэг Хөдөө аж ахуйн банк байсан юм. Хот, хөдөөд хамгийн олон салбартай энэ банк үйл ажиллагаа доголдсоны улмаас Монгол Улс төрийн албан хаагчдынхаа цалинг тавьж чадахгүйд хүрч, цалингаа хүлээсэн хүмүүс хэдэн сараар хүлээж, эцэст нь цалингийн оронд гурил, будаа авч байв. Засгийн газар банкийг дампуурлаас аврах үүргийг залуу санхүүч Г.Занданшатарт ногдуулав. Тэрбээр Монголбанкны бүрэн эрхт төлөөлөгчөөр томилогдсон бөгөөд тус банкинд бүтцийн өөрчлөлт хийх төслийг хэрэгжүүлж, улмаар дэд захирлаар ажиллан зорилгоо амжилттай биелүүлсэн.<ref>https://www.24tsag.mn/a/169617 </ref> Одоогийн ХААН банк хэмээх нэрийг тэрбээр өгсөн бөгөөд дотроо эвийн хоёр загастай, дөрвөн дэлбээт, гүн ногоон өнгөт одоогийн лого буюу таних тэмдэг нь түүний санаачилга байв. ХААН гэсэн нэр Хөдөө аж ахуйн гэсэн нэрийн товчлол мэт санагдаж болох ч яваандаа Монголын хамгийн том банк болно, басхүү банкны харилцагч бол хаан гэсэн хос утгыг бэлгэдэн тэрбээр ийм лого санаачилсан гэдэг. ХААН банк өдгөө Монгол Улсад хамгийн олон салбартай, хүчирхэг банк болжээ. ==Улс төрд== 1998 онд [[Монгол Ардын Нам|МАХН]]-д элсэж, 2004, 2008, 2016, 2020 онд [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор]] аймгаас УИХ-ын гишүүнээр сонгогджээ. Парламентын гишүүнээр сонгогдсон 4 бүрэн эрхийн хугацаандаа тэрбээр УИХ-ын Төсвийн зарлагын дэд хорооны дарга, УИХ дахь МАН-ын бүлгийн дэд дарга, [[Гадаад харилцааны яам (Монгол)|Гадаад харилцааны]] сайд, Монгол Улсын сайд, [[Монгол улсын Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газар|Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын]] дарга, [[Улсын Их Хурал|Монгол Улсын Их Хурлын]] даргаар ажилласан байна. Банк, санхүү, татвар, хяналт шалгалт, зөвлөлдөх ардчилал, ард түмний Үндсэн хуулиар олгосон засаглах эрхийг хангах зэрэг чиглэлээр 30 гаруй томоохон хууль санаачлан батлуулсан. 2012-2013 онд МАН-ын Ерөнхий нарийн бичгийн даргаар ажиллаж байв. МАН-ын Удирдах зөвлөлийн гишүүн, Бага хурлын гишүүн. ===Газар тариаланг сэргээх бодлого=== Г.Занданшатарыг 2003 онд Хөдөө аж ахуйн дэд сайдаар томилогдон ажиллах үед нь Монголын газар тариалангийн салбар ноцтой хямарч, зогсонги байдалд ороод байв. Техникийн шинэчлэл зогсож, тариалангийн талбай зэрлэгтээ баригдан атаршиж, Монголд гурилын хомсдол үүссэний улмаас импортын гурил гол хэрэглээ болоод байв. Тэр цагт "Монголд тариа тарих хэрэггүй. Хойно, өмнө, хажууханд тариалангийн аварга том улс орон байхад идэх гурилаа тэндээс авахад л болно" гэсэн үзэл баримтлал дэвшүүлж явсан төрийн түшээд ч бий. Ийм үед алдаатай уг бодлогыг үндсээр нь өөрчилж, хөдөө аж ахуй, түүний дотор тариалангийн салбарыг аврахын тулд "Хөдөө аж ахуйн талаар төрөөс баримтлах бодлогын баримт бичиг"-ийг УИХ-аар батлуулж<ref> https://legalinfo.mn/mn/detail?lawId=6589</ref>, улмаар Атрын III аяныг санаачлагчдын нэг болжээ. ===МАСЗХ-г НАМЗХ болгоход оролцов=== Тэрбээр 2005-2010 онд МАН-ын дэргэдэх залуучуудын байгууллага болох Монголын ардчилсан социалист залуучуудын холбоо (МАСЗХ)-ны Удирдах зөвлөлийн гишүүн, Дэд ерөнхийлөгч, Ерөнхийлөгчөөр ажиллаж байсан<ref>{{Cite web |date=2025-12-20 |title=Монгол Улсын Ерөнхий сайдын намтар |url=https://mongolia.gov.mn/page/3 |access-date=2025-12-20 |website=mongolia.gov.mn |language=mn}}</ref> бөгөөд тус холбоог өөрчлөх, үзэл баримтлалыг шинэчлэх ажлыг хамтран гүйцэтгэж зорилго, чиглэл, үйл ажиллагааны хувьд шинэ Нийгмийн ардчилал-Монголын залуучуудын холбоо (НАМЗХ)-г үүсгэн байгуулалцжээ. <ref>{{Cite web |last=gogo.mn |title=Нийгмийн ардчилал, Монголын залуучуудын холбооны ерөнхийлөгчөөр Л.Оюун-Эрдэнэ сонгогдлоо |url=https://gogo.mn/r/76274 |access-date=2025-12-20 |website=gogo.mn |language=mn}}</ref> ===Гадаад бодлогын шинэ үзэл баримтлал=== [[Файл:With Hillary Clinton.jpg|left|thumb|АНУ-ын 67 дахь Төрийн Нарийн Бичгийн Дарга [[Хиллари Клинтон|Хиллари Клинтоны]] хамт]]Г.Занданшатар 2011 онд Гадаад харилцааны сайдаар ажиллаж байхдаа Монгол Улсын Гадаад бодлогын үзэл баримтлалыг боловсруулан батлуулсан нь<ref>{{Cite web |last=gogo.mn |title=Гадаад бодлогын үзэл баримтлалын тухай тогтоолын төсөл өргөн барив |url=https://gogo.mn/r/81681 |access-date=2025-12-20 |website=gogo.mn |language=mn}}</ref> Монгол Улс энхийг эрхэмлэсэн, нээлттэй, бие даасан, олон тулгуурт гадаад бодлого явуулах замаар аюулгүй байдал, тусгаар тогтнол, үндэсний язгуур ашиг сонирхлоо олон улсын эрх зүйн хүрээнд улс төр-дипломатын аргаар хангах тулгуур баримт бичиг болсон юм.<ref>{{Cite web |title=МОНГОЛ УЛСЫН ГАДААД БОДЛОГЫН ҮЗЭЛ БАРИМТЛАЛ |url=https://legalinfo.mn/ |access-date=2025-12-20 |website=Эрх зүйн мэдээллийн нэгдсэн систем |language=en}}</ref> 2011 онд Монгол Улс [[Ардчилсан орнуудын хамтын нийгэмлэг|Ардчилсан орнуудын хамтын нийгэмлэгийг]] хоёр жил даргалах хүндтэй үүргийг хүлээн авсан билээ. Түүнийг сайд байх үед Монгол Улсын Засгийн газар “Гадаад харилцааг эдийн засагжуулах хөтөлбөр”-ийг баталсан нь<ref>{{Cite web |last=gogo.mn |title=Монгол Улсын гадаад харилцааг эдийн засагжуулах хөтөлбөр батлана |url=https://gogo.mn/r/nve9y |access-date=2025-12-20 |website=gogo.mn |language=mn}}</ref> улс орны хөгжлийн тогтвортой өсөлтийг хангахад гадаад улс төр, эдийн засгийн дипломат үйл ажиллагааг чиглүүлэхэд томоохон түлхэц болсон. Мөн “Дипломат ажилтны сахилгын тусгай дүрэм”-ийг шинэчилж, гадаад харилцааны салбар, дипломат ажилтнуудын үйл ажиллагаанд ёс зүй, сахилга хариуцлагыг сахиулах шинэ жишиг тогтоосон юм.<ref>{{Cite web |last=gogo.mn |title=Хууль бус наймаа хийсэн дипломат ажилтан ажилгүй болно |url=https://gogo.mn/r/1j2e3 |access-date=2025-12-20 |website=gogo.mn |language=mn}}</ref> ===Хөгжлийн бодлогын суурийг тавив=== 2018 оноос Монгол Улсын сайд, Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын даргаар ажиллах үедээ “Гурван тулгуурт хөгжлийн бодлого” буюу төр, нийгэм, эдийн засгийн шинэчлэлийн бодлогыг гардан боловсруулж, батлуулсан. <ref>https://legalinfo.mn/mn/detail?lawId=13240</ref> Энэхүү хөгжлийн бодлогын баримт бичгийн үндсэн агуулга “Шинэ сэргэлтийн бодлого” урт хугацааны хөгжлийн бодлогын эх үндэс болсон бөгөөд Монгол Улсын Их Хурлыг Г.Занданшатар тэргүүлж байх үед буюу 2021 оны 12 дугаар сарын 30-ны өдөр 106 дугаар тогтоол батлагдсан юм.<ref>https://ikon.mn/n/2f97 УИХ: Шинэ сэргэлтийн бодлого батлах тухай тогоолын төслийг эцэслэн батлав.</ref> ==Улсын Их Хурлын дарга== [[Файл:G Zandanshatar.jpg|thumb|Монгол Улсын Их Хурлын дарга Г.Занданшатар. 2021 он. ]] Монгол Улсын Их Хурлын найм дахь удаагийн сонгуулийн үр дүнгээр байгуулагдсан парламентын анхны чуулганаар буюу 2020 оны 6 дугаар сарын 20-нд Г.Занданшатарыг Монгол Улсын Их Хурлын даргаар сонгов.<ref>https://www.parliament.mn/nn/10787/ Улсын Их Хурлын гишүүн Гомбожавын Занданшатарыг Монгол Улсын Их Хурлын даргаар сонголоо </ref> Ингэснээр тэрбээр энэ албан тушаалд парламентын хоёр бүрэн эрхийн хугацаанд үргэлжлүүлэн ажилласан анхны хүн болсон юм. 2019 оны 2 дугаар сард анх сонгогдсоноос хойших Г.Занданшатар 5 жил шахмын хугацаанд УИХ-ыг орчин үеийн дэлхийн улс орнуудын парламентын жишигт нийцүүлэн шинэчлэл хийх зорилт дэвшүүлэн ажилласан. Энэ зорилтын хүрээнд түүний хэрэгжүүлсэн дөрвөн шинэчлэлийг онцолбол: ===Үндсэн хуулийн шинэчлэл=== 20 гаруй жил яригдаж, 3 парламент дамжин өрнөсөн, 4 төсөл өргөн баригдсан ч шийдэлд хүрч чадаагүй байсан Үндсэн хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах ажлыг амжилттай удирдаж хэрэгжүүлсэн. Энэ ажил УИХ дээр 3 жилийн турш өрнөж, нэмэлт, өөрчлөлтийн төсөл 2019 оны 6 дугаар сард Үндсэн хуулийн цэцэд<ref>{{Cite web |last=admin |title=Үндсэн хуульд оруулах нэмэлт, өөрчлөлтийн төслийг Үндсэн хуулийн цэцэд өргөн барив |url=https://conscourt.gov.mn/index.php/?p=4632 |access-date=2025-12-20 |language=mn-MN }}{{Dead link|date=Нэгдүгээр сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, улмаар парламентад өргөн баригдсанаас хойш УИХ 5 сарын турш завсарлагагүйгээр, тасралтгүй хэлэлцсэн юм. Ард иргэдээрээ хэлэлцүүлж, зөвлөлдөх санал асуулгыг Монголын түүхэнд анх удаа зохион байгуулж, төрийн болон иргэний нийгмийн байгууллага, улс төрийн намууд, эрдэмтэн судлаачдын санал бодлыг сонсож, нийгмийн зөвшилцлийг хангаж чадсанаар Үндсэн хуулийн нэмэлт, өөрчлөлт 2019 оны 11 дүгээр сарын 14-ний өдөр батлагдсан билээ.<ref>{{Cite web |title=Монгол Улсын Үндсэн хуульд оруулсан нэмэлт, өөрчлөлтийн уг эхийг Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Х.Баттулга ёсчлон баталгаажууллаа |url=https://www.parliament.mn/nn/9785/ |access-date=2025-12-20 |website=Parliament.mn - Монгол Улсын Их Хурал |language=mn-MN}}</ref> Нэмэлт, өөрчлөлт нь Үндсэн хуулийн 28.5 хувийг буюу 70 зүйлийн 19 зүйл, 36 заалтыг хөндсөн бөгөөд засаглалын хяналт-тэнцлийг хангаж, Засгийн газрын тогтвортой байдал, парламентын хариуцлагыг нэмэгдүүлэх, хараат бус шударга шүүхийг төлөвшүүлэх, нутгийн захиргааны бие даасан байдлыг бэхжүүлэх суурь зарчмын хүрээнд Үндсэн хуульд 2000 онд оруулсан долоон өөрчлөлтийг засаж сайжруулах; Байгалийн баялаг ард түмний мэдэлд байж, түүний үр өгөөжийн дийлэнх нь ард түмэнд ногдох; Монгол Улсын нийгэм-эдийн засгийг урт хугацаанд тогтвортой хөгжүүлэх, бодлогын уялдаа холбоо, залгамж чанар, нэгдмэл байдлыг хангах; Улс төрийн намууд улсын хэмжээнд бодлого дэвшүүлж ажиллах, үйл ажиллагааны үндсэн зарчим, санхүүгийн эх үүсвэр, зарцуулалт нь ил тод байх; Шүүхийн бие даасан, шүүгчийн хараат бус байдлыг хангах замаар иргэдийн шүүхэд итгэх итгэлийг нэмэгдүүлэх; Нутгийн өөрийн удирдлага, хот тосгоны эрх зүйн үндсийг боловсронгуй болгох зэрэг тогтолцооны шинэчлэлийн шинэ зохицуулалтууд туссан юм.<ref> https://www.parliament.mn/nn/10362/ </ref> Улмаар 2023 оны 5 дугаар сарын 31-ний өдөр Монгол Улсын Үндсэн хуульд оруулах бас нэгэн өөрчлөлтийг батлуулсан бөгөөд энэ өөрчлөлт нь парламентын төлөөллийн чадавхыг сайжруулах, ард түмний сонголтыг аль болох бүрэн дүүрэн баталгаажуулах, шударга сонгуулийн зарчмыг төлөвшүүлэхэд чиглэсэн байна.<ref>{{Cite web |last=News.MN |date=2023-05-31 |title=Монгол Улсын Үндсэн хуульд өөрчлөлт оруулж, баталлаа {{!}} News.MN |url=https://news.mn/r/2652241/ |access-date=2025-12-20 |website=News.MN - Мэдээллийн эх сурвалж |language=mn}}</ref> Үндсэн хуулийн шинэчлэлийн эдгээр нэмэлт, өөрчлөлтүүд ард түмний засаглах эрхийг хангах, төр цэгцэрч, засаглал тогтворжин, шударга ёс, эрүүл нийгэм төлөвших эрх зүйн үндсийг бэхжүүлсэн өөрчлөлт болсон гэж үздэг.<ref>{{Cite web |date=2025-09-24 |title=ШИНЭЧЛЭГЧ |url=https://www.ulsturch.mn/a/73286 |access-date=2025-12-20 |website=www.ulsturch.mn |language=en}}</ref> ===Парламентын хяналт шалгалтын шинэ тогтолцоо=== 2019 онд Үндсэн хуульд оруулсан нэмэлт, өөрчлөлтөөр Үндсэн хуулийн 28 дугаар зүйлийн 2 дахь хэсэгт “Хуулийн биелэлтийг хангахтай холбоотой нийтийн эрх ашгийг хөндсөн тодорхой асуудлаар Улсын Их Хурлын гишүүний дөрөвний нэгээс доошгүй нь хянан шалгах түр хороо байгуулах санал тавибал Улсын Их Хурал цөөнхийн төлөөллийг оролцуулан уг хороог байгуулна” гэж тусгасан.<ref>{{Cite web |title=МОНГОЛ УЛСЫН ИХ ХУРЛЫН ХЯНАЛТ ШАЛГАЛТЫН ТУХАЙ |url=https://legalinfo.mn/ |access-date=2025-12-20 |website=Эрх зүйн мэдээллийн нэгдсэн систем |language=en}}</ref> Энэхүү нэмэлт, өөрчлөлтийн үзэл баримтлалд нийцүүлэн Монгол Улсын Их Хурлын хяналт шалгалтын тухай хуулийг батлан хэрэгжүүлсэн нь парламентын хянан шалгах чиг үүргийг цоо шинэ шатанд гаргасан юм.<ref>{{Cite web |last=iSee.mn |title=Г.Занданшатар: Хяналт шалгалтын тухай анхдагч хуулийг баталж, парламентын хөгжлийн шинэ үе шатыг эхлүүллээ |url=http://isee.mn/n/30654 |access-date=2025-12-20 |website=iSee.mn |language=mn}}</ref> Үндсэн хуулийн нэмэлт, өөрчлөлтөөр УИХ зөвхөн Ерөнхий сайдыг сонгохоор болсон бөгөөд Засгийн газрын бусад гишүүдийг томилох эрхээсээ татгалзсан. Мөн УИХ-д өргөн мэдүүлсэн төсвийн төслийн орлого, зарлагын дүнг нэмэгдүүлэхийг хориглож, Засгийн газрын эрх мэдэл энэ хэрээр нэмэгдсэн. Энэхүү өөрчлөлтийн дараа Засгийн газрын үйл ажиллагаанд тавих парламентын хяналтыг сайжруулах нь хууль тогтоох болон гүйцэтгэх эрх мэдлийн хоорондын хяналт тэнцлийг хангах бодлогын гол шийдэл болох ёстой байсан учраас энэ анхдагч хуулийг баталсан бөгөөд өмнө нь парламентын хяналт шалгалтыг ингэж нарийвчлан зохицуулсан бие даасан хууль байгаагүй юм. Хууль батлагдан хэрэгжсэнээр парламент хяналт шалгалтын ажлаа урьдчилан төлөвлөдөг болж, хяналтын сонсголын төрөл, хэлбэрийг нарийвчлан зохицуулжээ. Хуулиар хянан шалгах түр хорооны эрх зүйн байдал, үйл ажиллагааны журмыг дэлгэрэнгүй зохицуулж өгснөөр нийтийн ашиг сонирхлыг хөндсөн тодорхой асуудлаар Хянан шалгах хороод байгуулагдан ажиллаж, нийтийн сонсгол, нээлттэй хэлэлцүүлэг УИХ-ын үйл ажиллагааны байнгын механизм болов.<ref>{{Cite web |title=НИЙТИЙН СОНСГОЛЫН ТУХАЙ |url=https://legalinfo.mn/ |access-date=2025-12-21 |website=Эрх зүйн мэдээллийн нэгдсэн систем |language=en}}</ref> Ингэснээр олон жил далд бугшсан асуудлууд ил болж, олон нийтийн анхаарал, хяналтад орсон. Тухайлбал, 2022 оны 4 дүгээр сард Хөгжлийн банкны асуудлаар Хянан шалгах түр хороо нотлох баримт шинжлэн судлах сонсголыг 3 үе шаттай хийснээр Хөгжлийн банкны 7.8 их наяд төгрөгийн зээлийг хэн, ямар зорилгоор авч, хэрхэн зарцуулсан тухай мэдээллийг ил тод болгож, ард иргэдийн мэдэх эрхийг хангажээ.<ref>{{Cite web |title=Хянан шалгах түр хорооноос зохион байгуулсан нотлох баримтыг шинжлэн судлах гурав дахь шатны сонсгол өндөрлөв |url=https://www.parliament.mn/nn/29715/ |access-date=2025-12-20 |website=Parliament.mn - Монгол Улсын Их Хурал |language=mn-MN}}</ref> Энэ сонсголоор 432 зээл, 2542 төсөл, хөтөлбөртэй холбоотой асуудлаар 600 гаруй иргэн, хуулийн этгээд, үүний дотор 356 гэрчийг дуудаж сонссон юм.<ref>{{Cite web |last=iSee.mn |title=Хянан шалгах түр хорооны нотлох баримтыг шинжлэн судлах гурван шатны сонсголд нийт 356 гэрч оролцжээ |url=http://isee.mn/n/47955 |access-date=2025-12-21 |website=iSee.mn |language=mn}}</ref> ===Цахим шилжилт=== УИХ-д цахим шилжилт хийх томоохон зорилго дэвшүүлж, [https://d.parliament.mn/ D-parliament] вэб, аппликэйшн хосолсон цахим системийг нэвтрүүлснээр хуулийн төсөл боловсруулах, хууль хэлэлцэх, батлах үйл ажиллагаанд иргэдийн оролцоог хангахад томоохон дэвшил гарсан. УИХ-ын цахим хуралдааны дэгийг холбогдох хуульд тусгаснаар УИХ-ын үйл ажиллагааны байнгын, тасралтгүй, тогтвортой байх зарчим бүрнээ хангагдсан юм. Тухайлбал, [[COVID-19|Ковид-19]] цар тахлын үед УИХ цахим дэгийг хэрэгжүүлж ажилласнаар хуралдаан нэг ч өдөр тасалдаагүй бөгөөд Олон улсын парламентын холбооноос Монгол Улсын Их Хурал цар тахлын нөхцөлд дэлхийн улс орнуудын парламентад жишиг болохуйц үйл ажиллагаа явуулсан хэмээн сайшаасан байна. Монгол Улсын Их Хурлын тухай хуулийн  39.1-д “Үндсэн хуулийн Гуравдугаар зүйлийн 1 дэх хэсэгт заасны дагуу Монголын ард түмэн төрийн үйл хэрэгт шууд оролцож, мөн сонгож байгуулсан төрийн эрх барих төлөөлөгчдийн байгууллагаараа уламжлан энэхүү эрхээ эдлэхдээ тодорхой асуудлыг шийдвэрлүүлэх талаар асуулт асуух, санал өгөх эрхээ Улсын Их Хурлын албан ёсны санал авах цахим хуудас, гар утас, хөдөлгөөнт төхөөрөмжид зориулсан Улсын Их Хурлын албан ёсны программ хангамжаар дамжуулан хэрэгжүүлж болно” хэмээн тусгасан.<ref>{{Cite web |title=МОНГОЛ УЛСЫН ИХ ХУРЛЫН ТУХАЙ |url=https://legalinfo.mn/ |access-date=2025-12-20 |website=Эрх зүйн мэдээллийн нэгдсэн систем |language=en}}</ref> Энэ хүрээнд тодорхой асуудлаар ажлын хэсэг байгуулах саналыг 33.000, Байнгын хорооны эрхлэх асуудлын хүрээнд хяналт шалгалт явуулах саналыг 70.000, хуулийн төслийн талаарх саналыг 100.000 ба түүнээс дээш тооны иргэн дэмжсэн бол УИХ заавал авч хэлэлцэхээр тусгаж, иргэдийн саналыг авах нийтийн өргөдлийн “D-өргөдөл” системийг нэвтрүүлэн амжилттай ашиглаж эхэлсэн билээ.<ref>{{Cite web |title=??????? ??????? ?????? ???? ????? ?? ?????? ????? ?????? ??????? ??????? |url=https://www.parliament.mn/nn/41082/ |access-date=2025-12-20 |website=Parliament.mn - Монгол Улсын Их Хурал |language=mn-MN}}</ref><ref>{{Cite web |date=2023-10-10 |title=Нийтийн цахим өргөдөл, гомдлын системийг аравдугаар сарын 17-нд танилцуулна |url=https://www.24tsag.mn/a/221142 |access-date=2025-12-20 |website=www.24tsag.mn |language=mn}}</ref> ===Зөвлөлдөх санал асуулга=== [[Файл:"Зөвлөлдөж шийдье" зөвлөлдөх санал асуулга - 2023.jpg|left|thumb|800 гаруй хүн оролцсон "Зөвлөлдөж шийдье" зөвлөлдөх санал асуулга - 2023 арга хэмжээний нэгдсэн хэлэлцүүлэг]]Г.Занданшатар АНУ-ын [[Стэнфордын Их Сургууль|Стэнфордын их сургуульд]] зочин судлаачаар ажиллаад ирэхдээ шинэ бодол, онол олныг тээж ирсний нэг нь "Зөвлөлдөх ардчилал” юм. Тэрбээр 2013 оны 12 дугаар сараас Стэнфордын их сургуулийн Зөвлөлдөх ардчиллын хүрээлэнд судлаачаар ажиллаж<ref>https://news.mn/r/2083785/</ref>, Монгол зэрэг хөгжиж буй орнуудын ардчилсан хөгжлийн загварыг хөгжингүй орнуудын ардчилалтай харьцуулан судалжээ. Улмаар зөвлөлдөх ардчиллын онолыг Монголд нэвтрүүлэх чиглэлээр нэлээд идэвхтэй ажилласан бөгөөд орчин цагийн ардчиллын судалгааны тэргүүлэх эрдэмтдийн нэг [[:en:Larry_Diamond|Ларри Даймонд]], Стэнфордын их сургуулийн Зөвлөлдөх ардчиллын хүрээлэнгийн захирал [[:en:James_S._Fishkin|Жэймс Фишкин]], тус сургуулийн профессор Карл Айкенбэри нарын нэр хүндтэй эрдэмтдийг Монголд урьж лекц уншуулахын сацуу ном бүтээлийг нь монгол хэлээр орчуулан хэвлүүлжээ. Мөн [https://asiafoundation.org/where-we-work/mongolia/ Азийн сан], Стэнфордын их сургуулийн дэмжлэгтэй “Иргэдийн оролцоо-Хотын маргааш” Монголын анхны зөвлөлдөх санал асуулга” төслийг хамтран удирдаж<ref>https://www.shuud.mn/a/461733 Г.Занданшатар: Иргэдэд сонголт хийх боломжийг олгоно </ref><ref>{{Cite web |last=www.ulaanbaatar.mn |date=2015-12-09 |title=Жэймс Фишкин: Зөвлөлдөх санал асуулгын зөвлөх хороо нь багагүй үүрэгтэй ажилладаг |url=https://ikon.mn/n/mjc |access-date=2025-12-20 |website=ikon.mn |language=en}}</ref>, Нийслэлийн зөвлөлдөх санал асуулгын зөвлөх хорооны даргаар ажиллаж байсан. Улмаар Зөвлөлдөх санал асуулгын тухай хуулийг санаачлан батлуулж<ref>{{Cite web |last=gogo.mn |title=Зөвлөлдөх санал асуулгын тухай хуулийн төсөл дэмжлэг авах уу |url=https://gogo.mn/r/gmxkd |access-date=2025-12-20 |website=gogo.mn |language=mn}}</ref>, УИХ 2019 онд Үндсэн хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах асуудлаар, 2023 онд  улс орны нийгэм, эдийн засгийн тулгамдсан асуудлыг иргэдийн туслалцаатайгаар тодорхойлох, асуудлын эрэмбэ, шийдвэрлэх арга зам, гаргах шийдвэрийн талаар иргэдтэй зөвлөлдөх, үндэсний зөвшилцлийг хангах зорилготой "Зөвлөлдөж шийдье" зөвлөлдөх санал асуулгыг амжилттай зохион байгуулсан юм. Хоёр удаагийн зөвлөлдөх санал асуулгад Монгол Улсын 3.4 сая иргэнийг төлөөлсөн 700-800 хүн эх орны өнцөг булан бүрээс санамсаргүй түүврийн аргаар сонгогдон ирж, төрийн хэргийг хэлэлцэн, гаргасан санал, дүгнэлтийн дагуу Үндсэн хуулийн өөрчлөлтүүд болон бусад шийдвэрүүд гарсан билээ.<ref> https://duuren.life/post/2003 Зөвлөлдөх санал асуулгын үр дүнг УИХ-ын дарга Г.Занданшатарт өргөн мэдүүлэв. 2023.02.17</ref> 2024 оны хаврын ээлжит чуулган завсарлах үеэр түүний хэлснээр, УИХ, Засгийн газраас хэрэгжүүлсэн тогтолцооны реформ, бусад цогц арга хэмжээний үр дүнд 2016 онд 1.2 хувьтай байсан эдийн засгийн өсөлт 7.0 хувьд хүрч, нэг хүнд ногдох ДНБ 2016 онд 3681 ам.доллар байсан бол 2023 оны эцэст 5875 ам.доллар болсон бөгөөд 13.5 их наяд төгрөгийн гадаад өрийг төлжээ. Мөн төрийн албан хаагчдын цалин 2016 онтой харьцуулахад 3 дахин өсч, тэтгэврийн доод хэмжээ нэмэгдэн дундаж тэтгэвэр 785 мянган төгрөг болсон байна.<ref>{{Cite web |last=https://www.facebook.com/ubn.mgl |date=2024-06-05 |title=Г.Занданшатар: УИХ, ЗГ-аас хэрэгжүүлсэн реформуудын дүнд 2016 онд 1.2 хувьтай байсан эдийн засгийн өсөлт 7.0 хувьд хүрлээ |url=https://ubn.mn/p/62407 |access-date=2025-12-20 |website=Улаанбаатар ньюс |language=mn-MN}}</ref> == Ерөнхий сайд == [[Файл:Cabinet of Zandanshatar being appointed on 18 June 2025.jpg|thumb|295x295px|Ерөнхий сайд [[Гомбожавын Занданшатарын Засгийн газар|Г.Занданшатарын засгийн газрын бүрэлдэхүүн]]]] 2025 оны 6 дугаар сарын 3-ны өдөр УИХ-ын нэгдсэн чуулган Ерөнхий сайд Л.Оюун-Эрдэнэд итгэл хүлээлгэх тогтоолын төслийг хэлэлцэж, нууц санал хураалтад 82 гишүүн оролцсоноос тогтоолыг 44 гишүүн дэмжиж, 38 гишүүн дэмжсэнгүй.<ref>{{Cite web |title=Ерөнхий сайд Л.Оюун-Эрдэнэ огцорлоо |url=https://cnbc.mn/news/h2i35 |access-date=2025-12-20 |website=cnbc.mn |language=en}}</ref> Ингэснээр Ерөнхий сайд Л.Оюун-Эрдэнэ огцров.<ref>{{Cite web |last=iKon.mn |first=Н. Эрхбаяр |date=2025-06-03 |title=Монгол Улсын 32 дахь Ерөнхий сайд Л.Оюун-Эрдэнэ огцорлоо |url=https://ikon.mn/n/3f6x |access-date=2025-12-20 |website=ikon.mn |language=en}}</ref> Улмаар 9-ний өдөр хуралдсан МАН-ын Бага хурлаар Г.Занданшатарыг Ерөнхий сайдад дэвшүүлэх санал дэмжигдэж, 12-нд эхэлсэн УИХ-ын чуулганаар уг асуудлыг хэлэлцэв. Санал хураалтад 117 гишүүн санал өгснөөс тогтоолын төслийг 108 нь дэмжсэнээр Г.Занданшатар 92.3 хувийн саналаар Монгол Улсын 34 дэх Ерөнхий сайдаар томилогдсон юм.<ref>{{Cite web |title=Монгол Улсын 34 дэх Ерөнхий сайдаар Г.Занданшатарыг томиллоо |url=https://www.parliament.mn/nn/75028/ |website=parliament.mn}}</ref><ref>{{Cite web |last=iKon.mn |first=А. Ням-Өлзий |date=2025-06-13 |title=Монгол Улсын 34 дэх Ерөнхий сайдаар Г.Занданшатар томилогдлоо |url=https://ikon.mn/n/3fgr |access-date=2025-06-18 |website=ikon.mn |language=en}}</ref> ===9-11 дүгээр сарын хямрал === 2025 оны 9 дүгээр сарын эхээр МАН-ын Бага хурлыг хуралдуулах асуудал идэвхтэй яригдаж, уг хурлаар Л.Оюун-Эрдэнийн оронд намын даргаар хэнийг сонгох нь олон нийтийн анхаарлыг ихээхэн татаж байв. Ерөнхий сайд эрх баригч намын дарга байдаг жишгээр Г.Занданшатарыг энэ албан тушаалд саадгүй очно гэсэн хүлээлт нийтэд байсан боловч “Админерал” компанитай холбоотой хэмээн багагүй хугацаанд яригдсаны дээр УИХ-ын гишүүн [[Баттөмөрийн Энхбаяр|Б.Энхбаярын]] энэ сэдвээрх удаа дараагийн мэдэгдлийн шууд субьект болоод байсан УИХ-ын дарга [[Дашзэгвийн Амарбаясгалан|Д.Амарбаясгалан]] 9 дүгээр сарын 12-нд гэнэт мэдэгдэл хийж, МАН-ын даргад нэр дэвшихээ зарлав.<ref>{{Cite web |date=2025-09-12 |title=УИХ-ын дарга Д.Амарбаясгалан МАН-ын даргад нэр дэвшихээ мэдэгдлээ |url=https://www.assa.mn/a/73897 |access-date=2025-12-21 |website=www.assa.mn |language=mn}}</ref><ref>{{Cite web |last=iSee.mn |title=Д.Амарбаясгалан: Би нэрээ татахгүй, МАН-ын даргад нэр дэвшинэ |url=http://isee.mn/n/82648 |access-date=2025-12-21 |website=iSee.mn |language=mn}}</ref><ref>{{Cite web |last=https://www.facebook.com/ubn.mgl |date=2025-09-12 |title=УИХ-ын дарга Д.Амарбаясгалан МАН-ын даргад нэр дэвшихээ мэдэгдлээ |url=https://ubn.mn/p/88610 |access-date=2025-12-21 |website=Улаанбаатар ньюс |language=mn-MN}}</ref> Улмаар 9 дүгээр сарын 28-нд болсон намын даргыг сонгох Бага хурлын гишүүдийн санал хураалтын дүн маргаантай болсноор<ref>{{Cite web |last=iKon.mn |first=А. Ням-Өлзий |date=2025-09-28 |title=Эхний санал хураалтаар Д.Амарбаясгалан 56, Г.Занданшатар 44 хувийн санал авсан бол дахин санал хураалтаар Д.Амарбаясгаланг ялсан гэж үзэв |url=https://ikon.mn/n/3i4j |access-date=2025-12-21 |website=ikon.mn |language=en}}</ref> хоёр сар шахам үргэлжилсэн хямрал эхлэв. Намын дотоод асуудлаас парламентын түвшинд хүрч даамжирсан энэ үйл явц УИХ-ын чуулганаар Ерөнхий сайд болон спикерийг огцруулах шийдвэр гаргах<ref>{{Cite web |last=iKon.mn |first=Н. Эрхбаяр |date=2025-10-17 |title=35 жилийн хугацаанд анх удаа нэг өдрийн дотор УИХ-ын дарга болон Ерөнхий сайдыг огцруулав |url=https://ikon.mn/n/3in1 |access-date=2025-12-21 |website=ikon.mn |language=en}}</ref>, Ерөнхий сайдыг огцруулсан УИХ-ын тогтоолд [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] хориг тавих<ref>{{Cite web |last=Б.Мөнгөнтамир |date=2025-10-20 |title=Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүх УИХ-ын 2025 оны 95 дугаар тогтоолд бүхэлд нь хориг тавилаа {{!}} News.MN |url=https://news.mn/r/2829423/ |access-date=2025-12-21 |website=News.MN - Мэдээллийн эх сурвалж |language=mn}}</ref>, Ерөнхий сайд [[Монгол Улсын Үндсэн хуулийн цэц|Үндсэн хуулийн цэцэд]] хүсэлт гаргах<ref>{{Cite web |last=gogo.mn |title=Яагаад: ҮХЦ шууд маргаан үүсгэсэн үндэслэл, мөн шийдвэрлэх процессын тухай |url=https://gogo.mn/r/2m7d03 |access-date=2025-12-21 |website=gogo.mn |language=mn}}</ref>, Цэц их суудлын хуралдаан зарлан Ерөнхий сайдыг огцруулсан 95 дугаар тогтоолыг хууль зөрчсөн хэмээн дүгнэлт гаргах<ref>{{Cite web |last=admin |title=Ерөнхий сайдыг огцруулсан үйл ажиллагаа Үндсэн хууль зөрчсөн тухай Цэцийн дүгнэлт (2025, №08)-ийн тойм |url=https://constitutionalcourt.mn/2025/11/%d0%b5%d1%80%d3%a9%d0%bd%d1%85%d0%b8%d0%b9-%d1%81%d0%b0%d0%b9%d0%b4%d1%8b%d0%b3-%d0%be%d0%b3%d1%86%d1%80%d1%83%d1%83%d0%bb%d1%81%d0%b0%d0%bd-%d2%af%d0%b9%d0%bb-%d0%b0%d0%b6%d0%b8%d0%bb%d0%bb%d0%b0-2-2/ |access-date=2025-12-21 |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=Монгол Улсын Ерөнхий сайдыг огцруулсан үйл ажиллагаа Монгол Улсын Үндсэн хуульд нийцсэн эсэх маргааныг хянан шийдвэрлэсэн тухай |url=https://legalinfo.mn/ |access-date=2025-12-21 |website=Эрх зүйн мэдээллийн нэгдсэн систем |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Нэргүй |first=Г. |date=2025-10-24 |title=Ерөнхий сайдыг огцруулсан ажиллагаа Үндсэн хууль зөрчсөн тухай дүгнэлт бүрэн эхээрээ {{!}} News.MN |url=https://news.mn/r/2830191/ |access-date=2025-12-21 |website=News.MN - Мэдээллийн эх сурвалж |language=mn}}</ref> хүртэл үргэлжилсэн юм. Цэцийн дүгнэлт гарснаар Ерөнхий сайдын бүрэн эрх сэргэж, үүрэг гүйцэтгэгч болоод байсан Г.Занданшатар уг албан тушаалаа үргэлжүүлэн хаших болов. == Цол, шагнал == * “Банк, санхүүгийн тэргүүний ажилтан” цол тэмдэг. (1999 он) * [[Алтан гадас одон|“Алтан гадас”]] одон. (2005 он) * Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайд цол. (2011 он) *[[Украин]]ы төрийн дээд шагнал [[:ru:Орден_князя_Ярослава_Мудрого|Цэцэн Ярославын одон]], III зэрэг. (2011 он) * ОХУ-ын Байгалийн улсын их сургуулийн хүндэт [[профессор]] цол (2012 он) * Сүхбаатарын одон (2022) == Шашин шүтлэг == [[Буддын шашин|Буддын шашны]] [[Шарын шашин|шарын урсгалыг]] шүтдэг. “[[Жавзандамба хутагт]]” төвийн гишүүн. Буддын шашны [[гүн ухаан]], Чойрын номыг сонирхон судалдаг. Ерөнхий сайдаар томилогдсонд нь [[14-р Далай лам|XIV Далай лам]] түүнд баяр хүргэн амжилт хүсч байв.<ref> https://eguur.mn/602975/</ref> == Хобби == Дөрвөн настайдаа [[Шатар|шатар]] тоглож сурсан.<ref>https://duuren.life/refence/568</ref> Шатар сугавчилчихаад хүн хүн дээр очиж “Тоглоё” хэмээн гуйж явдаг, аавыгаа шөнө орой ирсэн ч ялгаагүй тоглох гээд хүлээгээд сууж байдаг хүүхэд байжээ. Дунд сургуулийн сурагч байхаасаа эхлээд очсон газар бүртээ сайн шатарчин гэгддэг байв.<ref>https://duuren.life/refence/568</ref> УИХ-ын гишүүн байхдаа үе үеийн УИХ, Засгийн газрын гишүүдийн дунд зохион байгуулсан шатрын тэмцээнд дэд байр, УИХ-ын гишүүдийн дунд зохион байгуулсан “Цэцэн түшээ-2017” тэмцээний эрэгтэйчүүдийн төрөлд тэргүүн байр эзэлж байв.<ref>https://duuren.life/refence/568</ref> [[Олон Улсын Шатрын Холбоо|Олон улсын шатрын холбооны]] ерөнхийлөгч [[Үлэмжийн Хярсан|Кирсан Илюмжинов]], [[Болгар|Болгарын]] шатарчин, дэлхийн аварга эмэгтэй Антоанета Стефанова нараас гадна Монголын [[Шатрын их мастер|их мастеруудтай]] тоглож байв.<ref>https://duuren.life/refence/568</ref> Хувьдаа шатрын баялаг цуглуулгатай. [[1994]] онд [[Энэтхэг|Энэтхэгт]] суралцаж байхдаа зандан модоор хийсэн шатар олж авч, их баярлаж байснаа дурссан нь бий. 2024 оны 12 дугаар сард болсон Монголын шатрын холбооны Их хурлаар тус холбооны ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон.<ref>{{Cite web |title=Г.Занданшатар Монголын шатрын холбооны ерөнхийлөгч боллоо |url=https://duuren.life/post/9293 |access-date=2025-12-20 |website=duuren.life |language=en}}</ref> Ном унших дуртай. 2023 оны [[Улаанбаатарын номын баяр|Үндэсний номын баярын]] үеэр, унших дуртай номоосоо зургааг сонгон “Instagram” хуудсаараа олон нийтэд сонирхуулсан нь: [[Бавуугийн Лхагвасүрэн]]гийн “Хос уянга”, Жорж Фридманы “The Next 100 Years”, Жэймс Фишкиний “When The People Speak”, [[Фёдор Достоевский]], Үй Хуагийн зохиолууд, [[Сунь-зы|Сүнзийн]] “Дайтах урлаг” байв.<ref>https://duuren.life/post/4685 Г.Занданшатарын дуртай зургаан ном.</ref> Мөн усанд сэлэх дуртай. [[Хөлбөмбөг|Хөлбөмбөгт]] хорхойтой. [[Испани|Испанийн]] “[[Реал Мадрид]]” багийг дэмждэг. == Сонирхолтой баримтууд == * Оюутан Г.Занданшатарыг нэгдүгээр дамжаанд байхад [[Орос хэл|орос хэлний]] хичээл дээр багш нь [[Александр Сергеевич Пушкин|А.Пушкины]] шүлгийг уншиж өгөөд, [[Долоо хоног|долоо хоногийн]] дотор цээжлэх даалгавар өгөхөд тэрбээр тэр дор нь цээжлээд уншиж өгч, ой сайтайгаараа гайхагдаж байжээ. * Зах зээлийн коллежид ажиллаж байхад нь Монголын их, дээд сургуулийн нийт багш нараас шалгалт авч, хамгийн өндөр оноо авсан 12 хүний 6-г [[Австрали]] улсад тус улсын Засгийн газрын тэтгэлгээр суралцуулах болоход Г.Занданшатар багтсан боловч тодорхой шалтгааны улмаас явж чадаагүй аж.<ref> https://www.24tsag.mn/a/169617 </ref> * [[Украин]] Улсын төрийн дээд шагнал [[:ru:Орден_князя_Ярослава_Мудрого|Цэцэн Ярославын одонг]] Монголоос хүртсэн хүн ердөө хоёр байдгийн нэг нь Г.Занданшатар, нөгөө нь ерөнхийлөгч асан [[Цахиагийн Элбэгдорж|Ц.Элбэгдорж]] юм. * Долоогийн тоо түүний амьдралд учир холбогдолтой юм шиг байдаг нь бий. 1970 онд төрсөн, 1977 онд 7 настайдаа сургуульд орсон, нийслэлд шилжиж ирэхдээ 77 дугаар сургуульд элссэн. 1987 онд 10 дугаар ангиа дүүргэсэн.<ref> https://www.polit.mn/a/104421 Шинэчлэгч </ref> УИХ-ын сонгуульд Баянхонгор аймгийн 7 дугаар тойргоос дэвшин ялалт байгуулж байсан. == Ном бүтээл == 1994–2025 онд төр, эдийн засаг, ардчиллын сэдвээр 15 гаруй ном, орчуулгын бүтээл туурвисан.<ref>{{Cite web |date=2025-12-20 |title=Монгол Улсын Ерөнхий сайдын намтар |url=https://mongolia.gov.mn/page/3 |access-date=2025-12-20 |website=mongolia.gov.mn |language=mn}}</ref> Тэдгээрээс дурдвал: * Гадаад худалдааны санхүүжилт”. 1995 он * “Арилжааны банкны санхүүгийн менежмент”. 1995 он * “[[Үндэстэн дамнасан корпораци|Корпорацийн]] санхүү” гарын авлага. 1994 он * “Мөнгөний үнэ цэнэ” гарын авлага. 1994 он * “Хөдөө аж ахуйн шинэчлэлийн санхүүжилтийн механизм”. 2003 он * “Хөдөө аж ахуйн банкны бүтцийн өөрчлөлтийн төлөвлөгөө”. 2003 он * "Үндсэн хууль ба зөвлөлдөх ардчилал”. 2015 он * “Зөвлөлдөх ардчилал-хөгжлийн гарц”.<ref>https://catalog.must.edu.mn/bib/55128</ref> 2015 он * Жэймс Фишкин. “Хүмүүс үзэл бодлоо илэрхийлэхүй: Зөвлөлдөх ардчилал ба олон нийтийн хэлэлцүүлэг”. Орчуулга. 2015 он<ref>https://eguur.mn/589976/</ref> <ref>https://ikon.mn/n/kwt</ref> * “Нэг Монгол-Нэг зүгт. Хөгжил бол цэгцрэх хөдөлгөөн”.<ref>https://news.mn/r/2118716/</ref> 2016 он {{Quotation|"Улс төрд удаан хутгалдлаа, цаашдаа ямар нэгэн байдлаар вакуум орчинд орох нь гарцаагүй. Тиймээс Монголын нийгэм, төр засгийн байдлыг хөндлөнгөөс нэг ажиглаад судалгаа хийгээд үзье гэж бодсон юм. Ер нь Америкийн болоод дэлхийн ардчилал хөгжсөн орнуудын туршлагаас харахад, улс төрд хэтэрхий удаан ажилласан хүн тодорхой хугацааны дараа түр чөлөө авч олон улсын судалгааны төвүүдэд очиж ажилладаг байдал анзаарагддаг. Ялангуяа над шиг гадаад харилцааны чиглэлээр ажиллаж байсан хүмүүс хуримтлуулсан туршлагаа мэдлэгтэй хослуулах нь чухал гэдгийг мэдэрсэн". ''Стэнфордын их сургуулийн зочин судлаач Г.Занданшатар'' <ref>{{Cite web |url=http://dnn.mn/%D0%B3%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D0%B2%D1%8B%D0%BD-%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80-%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D0%BD-%D0%B0%D1%80%D0%B4-%D1%82%D2%AF%D0%BC%D1%8D%D0%BD-%D1%82%D3%A9%D1%80%D0%B4%D3%A9%D3%A9-%D0%B8%D1%82%D0%B3%D1%8D%D1%85-%D0%B8%D1%82%D0%B3%D1%8D%D0%BB%D1%8D%D1%8D-%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B6%D1%8D%D1%8D-%D1%8D%D0%BD%D1%8D-%D0%B1%D0%BE%D0%BB-%D0%BC%D0%B0%D1%88-%D1%82%D0%BE%D0%BC-%D1%8D%D0%BC%D0%B3%D1%8D%D0%BD%D1%8D%D0%BB/ |title=Archive copy |access-date=2016-02-26 |archive-date=2016-12-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161220082144/http://dnn.mn/%D0%B3%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D0%B2%D1%8B%D0%BD-%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80-%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D0%BD-%D0%B0%D1%80%D0%B4-%D1%82%D2%AF%D0%BC%D1%8D%D0%BD-%D1%82%D3%A9%D1%80%D0%B4%D3%A9%D3%A9-%D0%B8%D1%82%D0%B3%D1%8D%D1%85-%D0%B8%D1%82%D0%B3%D1%8D%D0%BB%D1%8D%D1%8D-%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B6%D1%8D%D1%8D-%D1%8D%D0%BD%D1%8D-%D0%B1%D0%BE%D0%BB-%D0%BC%D0%B0%D1%88-%D1%82%D0%BE%D0%BC-%D1%8D%D0%BC%D0%B3%D1%8D%D0%BD%D1%8D%D0%BB/ |url-status=dead }}</ref>}} {{Quotation|"Монгол Улсын Үндсэн хуульд... иргэдийн оролцоон дээр тулгуурласан тогтолцоог орон нутгийн бүтцэд байлгана гэсэн санааг тусгаж өгсөн. Гэвч харамсалтай нь өнөөдрийг хүртэл орон нутгийн өөрөө удирдах байгууллагуудад улс төрийн оролцоо, намуудын оролцоотой төлөөллийн байгууллыг бий болгосоор ирсэн. Тиймээс бид иргэдийн төлөөллийн байгууллагаар орон нутгийн үйл ажиллагааг яаж удирдуулах вэ гэж эрэл хайгуул хийсний үр дүнд “Зөвлөлдөх ардчилал”-ын аргачлалыг сонгон авсан юм. Цаашид Улаанбаатар хотод хэрэгжүүлэх төсөл хөтөлбөр, бүтээн байгуулалтынхаа ажилд шаардагдах хөрөнгө, хэрэгцээ, зураг төсөл, газрын байршлыг хүртэл иргэдэд мэдээлж, тэднээр тодорхойлуулдаг болохоор ажиллаж байна". ''Улаанбаатар хотын захирагч Э.Бат-Үүл'' <ref>{{Cite web |url=http://mglradio.com/home/?mid=fastnews&page=11&document_srl=54271 |title=Archive copy |access-date=2016-02-26 |archive-date=2016-12-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161220030923/http://mglradio.com/home/?mid=fastnews&page=11&document_srl=54271 |url-status=dead }}</ref>}} {{Quotation|“Зөвлөлдөх ардчиллын гол санаа болсон, асуудлыг зөвлөлдөж, учрыг нь олж хужрыг нь тунгааж дэнсэлдэг, ил тод, нээлттэй ардчиллын шинэ хэлбэр Монголд нэвтэрвэл манай эдийн засагт асар их хурд, үр дүн авчрах нь тодорхой юм байна”.''"Mongolian Economy" сэтгүүлийн эрхлэгч Д.Бэхбаяр'' <ref>{{Cite web |url=http://mongolianeconomy.mn/mn/i/8490 |title=Archive copy |access-date=2016-02-26 |archive-date=2016-05-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160518071641/http://mongolianeconomy.mn/mn/i/8490 |url-status=dead }}</ref>}}<br /> ==Эшлэл== * Монголын хөгжилд [[Оюутолгой]], [[Тавантолгой]] чухал. Гэхдээ монгол толгой бүүр чухал. * [[Ардчилал]] гэдэг нь ардын засаг гэсэн үг. Ардын засаг гэдэг нь төрийн бүх эрх ард түмний мэдэлд гэсэн үг. * Зүү олохын тулд тэмтрэх хэрэгтэй. Зөвийг олохын тулд зөвлөлдөх хэрэгтэй. * Хөгжлийн амин сүнс нь зөв ардчилал, уураг тархи нь ухаалаг төр, бие махбод нь ардын таван засаглал. <ref> http://www.ikon.mn/n/oas ikon.mn сайтын “Leaderships forum” буланд өгсөн ярилцлагаас. </ref> * Улс төрийн нам улс орноо хөгжүүлэх уураг тархи нь байх учиртай.<ref>{{Webarchiv|url=http://politics.news.mn/content/236270.shtml |wayback=20160228180101 |text=Archive copy |archiv-bot=2023-10-06 05:56:11 InternetArchiveBot }} “Улс орны тархи нь нам байх учиртай” нийтлэлээс.</ref> * Монгол нь Оросын төрт ёсны эх, [[Хятад]]ын бүтээн байгуулалтын эцэг мөн. * Дарга төвтэй намаас гишүүд төвтэй нам руу, олон нийтийн намаас мөрийн хөтөлбөрийн нам болох нь намын шинэчлэлийн эх сурвалж.<ref>{{Cite web |url=http://politics.news.mn/content/236270.shtml |title=Archive copy |access-date=2016-02-26 |archive-date=2016-02-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160228180101/http://politics.news.mn/content/236270.shtml |url-status=dead }}</ref> * Худал, хулгай, хуйвалдааны замаар зорилгодоо хүрэх нь миний зарчим биш. Албан тушаалын төлөө журмын нөхдөө гүтгэж, хэлээгүйг хэлсэн мэт, хийгээгүйг хийсэн мэт ярьж, УИХ, Засгийн газар, нийгмээ, намаа талцуулж байгаа нь төрийн хүнд байх ёс зүй, мөн чанар огтхон ч биш.<ref>https://duuren.life/post/11942 Маргааш болох МАН-ын Бага хурлын өмнө Монгол улсын Ерөнхий сайд Г.Занданшатарын "Фэйсбүүк" хуудсаараа ийн мэдэгдлээ. 2025.09.26</ref> * Авлига, нүүрсний хулгайг хаацайлсан эв нэгдэл гэж байх учиргүй.<ref>https://duuren.life/post/11980 Үүсээд буй нөхцөл байдалтай холбогдуулан Төрийн ордонд Ерөнхий сайд Г.Занданшатарын хийсэн мэдэгдэл. 2025.09.30</ref> * Монгол улсын иргэдэд тайван сайхан амьдрал хэрэгтэй болохоос аль нам, ямар улс төрч хэрхэн хожилд хүрэх нь хэнд ч хамаагүй. Би албан тушаалтай зууралдаагүй. Надад хүсэл, айдас, шунал алга.<ref>https://duuren.life/post/12778</ref> ==Холбоос== * Монгол Улсын Засгийн газар https://mongolia.gov.mn/ * Монгол Ардын Нам [https://web.archive.org/web/20210328135210/http://www.nam.mn/ http://www.nam.mn/] * Стэнфордын их сургуулийн Ардчилал, хөгжил, хуулийн засаглалын хүрээлэн http://cddrl.fsi.stanford.edu/ * Стэнфордын их сургуулийн Зөвлөлдөх ардчиллын хүрээлэн https://deliberation.stanford.edu/ ==Эх сурвалж== {{reflist}}{{Монгол Улсын Ерөнхий Сайд}}{{Улсын Их Хурлын дарга}} {{Монгол Улсын Гадаад хэргийн сайд}} {{DEFAULTSORT:Занданшатар, Гомбожавын}} [[Ангилал:1970 онд төрсөн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:Баацагааны хүн]] [[Ангилал:Эрхүүгийн Улсын Их Сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Монголын эдийн засагч]] [[Ангилал:Монгол Ардын Намын гишүүн]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн]] [[Ангилал:Монголын гадаад хэргийн сайд]] [[Ангилал:Монголын худалдаа хөгжлийн сайд]] [[Ангилал:Монголын засгийн газрын хэрэг эрхлэх газрын дарга]] [[Ангилал:УИХ-ын дарга]] [[Ангилал:Монголын шатрын холбооны ерөнхийлөгч]] [[Ангилал:Алтан гадас одон шагналтан]] [[Ангилал:Цэцэн Ярослав вангийн одон шагналтан (3-р зэрэг)]] bunsy9zozozaobzx065j5gflcnw7o71 851600 851599 2026-03-28T03:40:34Z Amgaab 16976 851600 wikitext text/x-wiki {{Төрийн зүтгэлтэн |зураг = Gombojavyn Zandanshatar (2025).jpg |тайлбар = Ерөнхий сайд Г.Занданшатар. 2025 он. |алба1 = {{flagicon|Монгол}} 34 дэх [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд]] |ээлж1 = 2025 оны 6-р сарын 13 - 2026 оны 3-р сарын 27 |өмнөх1 = [[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]] |дараах1 = |алба2 = {{flagicon|Монгол}} [[Монгол]] [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] дарга |ээлж2 = 2019.02 сар-2024.07 сар |өмнөх2 = [[Миеэгомбын Энхболд]] |дараах2 = [[Дашзэгвийн Амарбаясгалан]] |алба3 = {{flagicon|Монгол}} Монгол Улсын сайд, [[Монгол Улсын Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газар|Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын]] дарга |ээлж3 = 2017-2019.02.01 |өмнөх3 = [[Жамъянгийн Мөнхбат]] |дараах3 = [[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]] |алба4 = {{flagicon|Монгол}} [[Монгол]] [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] гишүүн |ээлж4 = 2004-2012<br>2016-2024 |алба5 = {{flagicon|Монгол}} [[Гадаад харилцааны яам (Монгол)|Гадаад харилцааны сайд]] |ээлж5 = 2009.11 сар-2012.08 сар |өмнөх5 = [[Сүхбаатарын Батболд]] |дараах5 = [[Лувсанвандангийн Болд]] |алба6 = [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Намын]] Ерөнхий нарийн бичгийн дарга |ээлж6 = 2012.07 сар-2013.11 сар |өмнөх6 = [[Ухнаагийн Хүрэлсүх]] |дараах6 = Жамъянгийн Мөнхбат |төрсөногноо = {{bda|1970|3|8}} |төрсөнгазар = [[Баянхонгор]] [[аймаг]], [[Баацагаан сум]] |улсорон = {{MGL3}} |намэвсэл = [[Монгол Ардын Нам]] |сургууль = ОХУ-ын Эрхүү хотын Улс ардын аж ахуйн дээд сургууль |гэрбүл = Эхнэр Ганбаярын Отгонгэрэл<br>Дөрвөн хүүхэдтэй |website = [http://www.zandanshatar.com www.zandanshatar.com] |гарынүсэг=[[File:УИХ-ын дарга гарын үсэг.png|100px]]}}'''Гомбожавын Занданшатар''' ([[1970 он]]ы 3 дугаар сарын 8-нд [[:en:Baatsagaan|Баацагаан сум]], [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор аймагт]] төрсөн) нь улс төрч, [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|Монгол Улсын Ерөнхий сайд]]. Өмнө нь Гадаад харилцааны сайд, [[УИХ]]-ын дарга, Ерөнхийлөгчийн Тамгын газрын даргаар ажиллаж байсан, УИХ-д дөрвөн удаа сонгогдсон. [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Намын]] Удирдах зөвлөлийн гишүүн, Бага хурлын гишүүн. 2025 оны 6 дугаар сарын 13-ны өдөр [[Монгол|Монгол Улсын]] 34 дэх Ерөнхий сайдаар томилогдсон.<ref>https://ikon.mn/n/3fgr Монгол улсын 34 дэх Ерөнхий сайдаар Г.Занданшатар томилогдсон. 2025.06.13</ref> 2026 оны 3 дугаар сарын 16-нд нээгдсэн УИХ-ын хаврын чуулган эхний өдрөөсөө эхлэн гацаанд орж улс төрийн хямрал үүссэний улмаас Г.Занданшатар 3 дугаар сарын 27-ны өдөр үүрэгт ажлаасаа чөлөөлөгдөх хүсэлтээ өгснийг МАН-ын Удирдах зөвлөл хүлээн авч<ref>https://www.ub.life/p/260327-yjbd3c</ref>, улмаар УИХ-аар хэлэлцээд, чуулганы хуралдаанд оролцогсдын 74 хувь буюу 54 гишүүний саналаар үүрэгт ажлаас нь чөлөөлсөн.<ref name=":0">{{Cite web |last=iKon.mn |first=Н. Эрхбаяр |date=2026-03-27 |title=Г.Занданшатар Монголын орчин үеийн түүхэнд хамгийн богино хугацаанд ажилласан дөрөв дэх Ерөнхий сайд боллоо |url=https://ikon.mn/n/3mdj |access-date=2026-03-28 |website=ikon.mn |language=en}}</ref> == Намтар == === Эцэг эх === [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён хан аймгийн]] Цогтой гүн Дашдоржийн хошууны (одоогийн Баянхонгор аймгийн [[Галуут сум]], 1923 оноос Баянхонгор хайрхан уулын хошуу, 1931-1957 онд Баянхонгор сум<ref>https://www.touristinfocenter.mn/cate13_more.aspx?ItemID=155</ref>) нутаг Уутын голоор нутагтай Дүгэржав хэмээх язгуурын [[тайж]] хүн байжээ. Түүний хүү Сумгарьд тайж нь Дүгэржавын ганц хүү бөгөөд Норов хэмээх хүүтэй байв. Норов тайжийн хүү Дамдинжавын Гомбожав нь Г.Занданшатарын аав юм. Д.Гомбожавыг 3 настай байхад эцэг Норов тайж нас барснаар, ойрын төрөл Ундарын Дамдинжав хэмээх хүнд үрчлэгдсэн байна.<ref>https://www.ulsturch.mn/a/44339</ref> Д.Гомбожав 1933 онд төрсөн бөгөөд сумандаа адуучнаар ажиллаж байгаад 1953 онд цэргийн албанд татагджээ. Тэрбээр бага залуудаа ухаан сэргэлэн, хөдөлмөрч, адуунд эртэй, морь уургалах, эмнэг булгиулах, хурдан морь таних, уях эрдмийг төгс эзэмшсэн хүн байсан гэдэг. Цэргийн албаа хааж ирээд 1956 оноос [[Галуут сум|Галуут сумандаа]] багийн тоо бүртгэгч, “Галуут” [[Нэгдэл|нэгдлийн]] ня-бо, баг, бригадын дарга, 1962 оноос “Коммунизмын төлөө” нэгдлийн орлогч дарга зэрэг албыг хашиж байгаад 1965-1967 онд удирдах ажилтны 2 жилийн дээд курс дүүргээд ирэхэд нь [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор аймгийн]] [[Баацагаан сум|Баацагаан суманд]] сум-нэгдлийн даргаар томилсон байна.<ref>https://www.youtube.com/watch?v=u_yheu9linc</ref> Тэрбээр энд ажиллах хугацаандаа тус сумын “Чойбалсангийн зам” нэгдлийг улсын тэргүүний нэгдлийн хэмжээнд хүргэсэн юм. Д.Гомбожав 1972-1976 онд тухайн үеийн [[Удирдлагын Академи|Намын дээд сургуульд]] суралцан дүүргэж, дээд боловсрол эзэмшсэн байна. Улмаар [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор аймгийн]] [[Өлзийт сум (Баянхонгор)|Өлзийт суманд]] сум-нэгдлийн даргаар томилогдож, 1982 он хүртэл ажиллахдаа тус сум-нэгдлийг аж ахуй, зохион байгуулалтын хувьд бэхжүүлэн, олон шинэ санаачилга гарган, амжилттай хэрэгжүүлснээр аймаг, улсын тэргүүлэх хамт олон болгосон байна.<ref>https://www.youtube.com/watch?v=u_yheu9linc</ref> 1982 онд МАХН-ын Төв Хорооны шийдвэрээр түүнийг [[Атрын аян|Атрын II аянаар]] байгуулагдсан, [[Хэнтий аймаг|Хэнтий аймгийн]] Чандганы сангийн аж ахуйн даргаар томилжээ. Тэрбээр шинэ тутам аж ахуйг богино хугацаанд хөл дээр нь босгон, улс ардын аж ахуй, соёлыг хөгжүүлэх төлөвлөгөөт зорилтуудыг амжилттай ханган биелүүлж, улсын хэмжээнд хамгийн их ургац хураасан САА-гаар удаа дараа шалгарч байв. Д.Гомбожав МАХН-ын XVI, XVII, XVIII, XIX, XX их хурлуудад төлөөлөгчөөр, [[Ардын Их Хурал|Ардын Их Хурлын]] депутатаар 4 удаа сонгогдсон, 1992 онд ардчилсан, шинэ [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|Үндсэн хуулийг]] батлалцсан хүн юм.<ref>https://www.youtube.com/watch?v=u_yheu9linc</ref> Монгол Улсын хөдөө аж ахуй, газар тариалангийн салбарт олон жил үр бүтээлтэй ажилласныг нь үнэлэн Дамдинжавын Гомбожавт 1991 онд [[Монгол улсын хөдөлмөрийн баатар|Монгол Улсын Хөдөлмөрийн баатар]] цол олгожээ.<ref>https://www.ulsturch.mn/a/51545</ref> Г.Занданшатарын ээж О.Дашзэвэг нь Баянхонгор хайрхан уулын хошууны (одоогийн Баянхонгор аймгийн [[Галуут сум]]) Уутын голоор нутагтай, Оросоо хэмээх хүний ууган охин болж, 1937 онд төржээ.<ref>https://www.ulsturch.mn/a/44339 </ref> О.Дашзэвэг нь Баянхонгор аймгийн Галуут, Баацагаан, Өлзийт зэрэг сумын хүн эмнэлэг, цэцэрлэгт ажиллаж байсан байна.<ref>https://zandanshatar.parliament.mn/nn/62372/</ref> Ардын сурган хүмүүжүүлэх ухааны уламжлалт дэг ёсыг сайн эзэмшсэн, Буддын гүн ухааны мэдлэгтэй, монгол ардын үлгэр, тууль сайн мэддэг, [[Жангар|“Жангар”]] тууль, “Молон тойны намтар”, “Чойжид дагинын тууж”, “Оюун түлхүүр” зэрэг сургаалын зохиолуудыг хүүхдүүддээ цээжээр хэлж өгдөг хүн байжээ.<ref>https://zandanshatar.parliament.mn/nn/62372/</ref> Д.Гомбожав, О.Дашзэвэг нар 1958 онд ханилан сууж, зургаан хүүхэд төрүүлж өсгөсний 5 дахь нь Занданшатар юм.<ref>https://zandanshatar.parliament.mn/nn/62372/</ref> === Бага нас === Г.Занданшатар 1970 оны гуравдугаар сарын 8-нд [[Баацагаан сум|Баянхонгор аймгийн Баацагаан сумын]] эмнэлэгт төржээ.<ref>{{Cite web |title=Бага нас |url=https://zandanshatar.parliament.mn/nn/41348/ |access-date=2025-12-21 |website=Parliament.mn - Монгол Улсын Их Хурал |language=mn-MN}}</ref> Тухайн үед аав Д.Гомбожав нь тус суманд сум-нэгдлийн даргаар ажиллаж байв.<ref>https://www.24tsag.mn/a/169617</ref> Занданшатар гэдэг нэрийг эх барьж авсан эмч Ёндонцоо нь ном харж байгаад өгсөн гэдэг.<ref>https://www.24tsag.mn/a/169617</ref> Гэрийн эзэн [[Удирдлагын Академи|Намын дээд сургуульд]] суралцах болсон тул тэднийх 1972 онд [[Улаанбаатар|Улаанбаатарт]] нүүж иржээ.<ref>https://www.24tsag.mn/a/169617</ref> Эцэг Д.Гомбожав нь [[Шатар|шатарт]] хорхойтой, Намын дээд сургуулийн сум-нэгдлийн дарга нар голдуу оюутнууд тэднийд ирж шатар тоглох нь олон тул Занданшатар хүү тэдний тоглохыг харсаар 4 настайдаа өөрөө шатар нүүж сурчээ.<ref>https://www.24tsag.mn/a/169617</ref> Д.Гомбожав 1976 онд сургуулиа төгсөж, Баянхонгор аймгийн [[Өлзийт сум (Баянхонгор)|Өлзийт суманд]] сум-нэгдлийн даргаар томилогдсон тул Г.Занданшатар 1977 онд тус сумын дунд сургуулийн нэгдүгээр ангид оржээ. Сургуульд тэрбээр сурлага сайтай, урлаг, спортод идэвх сонирхолтой, шүлэг уншдаг, бөхийн спортоор хичээллэдэг байсан байна.<ref>https://www.24tsag.mn/a/169617</ref> 1982 онд нийслэлийн 10 жилийн 77 дугаар дунд сургуульд шилжин суралцаж, 1987 онд "Онц" дүнтэй төгсчээ.<ref>https://www.24tsag.mn/a/169617</ref> ==Гэр бүл== Г.Занданшатарын гэргийг Ганбаярын Отгонгэрэл гэдэг. [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] [[Дөрвөлжин сум]]ын уугуул. 1974 онд төрсөн. Зургаан хүүхэдтэй айлын тав дахь нь. Г.Занданшатарыг тухайн үеийн Зах зээлийн коллеж буюу одоогийн [[Худалдаа Үйлдвэрлэлийн Дээд Сургууль|Худалдаа үйлдвэрлэлийн дээд сургуульд]] багшилж байхад нь танилцаж, 1992 онд гэр бүл болжээ.<ref>https://zandanshatar.parliament.mn/nn/62375/</ref> Г.Отгонгэрэл нь санхүүч мэргэжилтэй, [[Их Британи|Их Британи, Умард Ирландын Нэгдсэн Вант Улсын]] [[Бирмингемийн их сургууль|Бирмингэмийн их сургуульд]] бизнесийн удирдлагын магистрын зэрэг хамгаалсан. Тэд хоёр хүү, хоёр охинтой.<ref>https://zandanshatar.parliament.mn/nn/62375/</ref> ==Боловсрол== - 1977-1987 онд Баянхонгор аймгийн Өлзийт сумын дунд сургууль, Улаанбаатар хотын 10 жилийн 77 дугаар дунд сургуульд суралцаж төгссөн.<ref>{{Cite web |title=Бага нас |url=https://zandanshatar.parliament.mn/nn/41348/ |access-date=2025-12-21 |website=Parliament.mn - Монгол Улсын Их Хурал |language=mn-MN}}</ref> - 1987-1992 онд ОХУ-ын [[Эрхүү]]гийн Улс ардын аж ахуйн дээд сургуульд суралцаж, санхүүч-эдийн засагч мэргэжил эзэмшсэн.<ref>{{Cite web |title=Монгол Улсын 34 дэх Ерөнхий сайдаар Г.Занданшатарыг томиллоо |url=https://www.parliament.mn/nn/75028/ |access-date=2025-12-21 |website=Parliament.mn - Монгол Улсын Их Хурал |language=mn-MN}}</ref> - [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Энэтхэг]], [[Өмнөд Солонгос]], [[Швед]], [[Нидерланд]] улсуудад банк, санхүү, бизнесийн удирдлагын чиглэлээр сургалт дүүргэсэн. Эдийн засгийн ухааны магистр.<ref>{{Cite web |title=Монгол Улсын 34 дэх Ерөнхий сайдаар Г.Занданшатарыг томиллоо |url=https://www.parliament.mn/nn/75028/ |access-date=2025-12-21 |website=Parliament.mn - Монгол Улсын Их Хурал |language=mn-MN}}</ref> ==Ажилласан байдал== * 1992-1995 онд Зах зээлийн коллеж буюу одоогийн [[Худалдаа Үйлдвэрлэлийн Дээд Сургууль|Худалдаа үйлдвэрлэлийн дээд сургуульд]] багш, судлаач.<ref>https://www.uih.mn/zandanshatar </ref> * 1995-1998 онд [[ХААН Банк|Хөдөө аж ахуйн банкинд]] эдийн засагч, хэлтэс, газрын захирал.<ref>https://www.uih.mn/zandanshatar </ref> * 1998-2000 онд [[Монголбанк|Монголбанкны]] Сургалтын төвийн менежер, Хөдөө аж ахуйн банкинд Монголбанкны бүрэн эрхт төлөөлөгч.<ref>https://www.uih.mn/zandanshatar </ref> * 2000-2003 онд ХААН банкны дэд захирал.<ref>https://www.uih.mn/zandanshatar </ref> * 2003-2004 онд Монгол Улсын Хүнс, хөдөө аж ахуйн дэд сайд.<ref>https://www.uih.mn/zandanshatar </ref> * 2004-2012 онд Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн.<ref>{{Cite web |date=2025-12-20 |title=Монгол Улсын Ерөнхий сайдын намтар |url=https://mongolia.gov.mn/page/3 |access-date=2025-12-20 |website=mongolia.gov.mn |language=mn}}</ref> * 2009-2012 онд Монгол Улсын Гадаад харилцааны сайд.<ref>{{Cite web |date=2025-12-20 |title=Монгол Улсын Ерөнхий сайдын намтар |url=https://mongolia.gov.mn/page/3 |access-date=2025-12-20 |website=mongolia.gov.mn |language=mn}}</ref> * 2012-2013 онд Монгол Ардын Намын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга. * 2013-2015 онд АНУ-ын [[Стэнфордын Их Сургууль|Стэнфордын их сургуулийн]] Хөгжил, ардчилал, хуулийн засаглалын хүрээлэнд судлаач. * 2016 оноос Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн. * 2017-2019 онд Монгол Улсын Засгийн газрын гишүүн, Монгол Улсын сайд, Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын дарга.<ref>{{Cite web |title=Улс төр |url=https://ikon.mn/l/1/oy3y3c/ozp16o?ppagesize= |access-date=2025-12-20 |website=ikon.mn |language=en}}</ref> * 2019 оноос Монгол Улсын Их Хурлын дарга. * 2024 оны 7 дугаар сараас 2025 оны 6 дугаар сарын 13 хүртэл Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн Тамгын газрын дарга. * 2025 оны 6 дугаар сарын 13<ref name=":1" />-2026 оны 3 дугаар сарын 27<ref name=":0" /> хүртэл Монгол Улсын Ерөнхий сайд. ===Зах зээлийн онолыг Монголд === 1992 онд 22 настайдаа [[Орос|ОХУ-д]] дээд сургууль төгсөж ирээд, хуучнаар Худалдааны техникум буюу тухайн үед Зах зээлийн коллеж хэмээх шинэ нэртэй болоод байсан, өдгөөгийн Худалдаа, үйлдвэрлэлийн дээд сургуульд багшаар ажиллаж эхэлжээ. Монгол Улс зах зээлийн цоо шинэ замыг дөнгөж сонгон шинэ нийгэмд хөл тавьсан тэр үед [[Зах зээлийн эдийн засаг|зах зээл]] гэж чухам юу болох, онол, арга зүй нь ямар байдгийг Монголд мэддэг хүн цөөн байв. Г.Занданшатар ийм цаг үед Зах зээлийн коллежид зах зээлийн эдийн засгийн сурах бичиг, гарын авлагуудыг орчуулан түгээж, заах арга зүйг нь боловсруулан туршиж, нэг ёсондоо зах зээлийн онолыг Монголд нэвтрүүлэхийг чармайж байжээ. Энд ажиллах хугацаандаа тэрбээр “Чөлөөт сэтгэгчдийн клуб” байгуулж, нэр хүндтэй улстөрч, эдийн засагчдыг урьж лекц уншуулж байсан нь тухайн үедээ ихээхэн сонирхолтой, өгөөжтэй арга хэмжээ болж байв.<ref name=":1">https://www.24tsag.mn/a/169617 Зэрэг нэмж байгаа Г.Занданшатар. 2019.02.01</ref> ===Банкны сэргээн босголт, бүтцийн өөрчлөлт=== 1996 онд багшийн ажлаас банк санхүүгийн салбарт шилжиж, Монголбанк, Хөдөө аж ахуйн банкинд ажиллажээ. Арилжааны олон банк байгуулагдсан ч жижиг зах зээл дээр хүч тарамдаж, чөлөөт өрсөлдөөний зарчмаар хэрхэн ажиллах арга эвээ ололгүй эхнээсээ дампуурч эхлэв. Тэдгээрийн нэг нь Монголын бараг хамгийн том банкны нэг Хөдөө аж ахуйн банк байсан юм. Хот, хөдөөд хамгийн олон салбартай энэ банк үйл ажиллагаа доголдсоны улмаас Монгол Улс төрийн албан хаагчдынхаа цалинг тавьж чадахгүйд хүрч, цалингаа хүлээсэн хүмүүс хэдэн сараар хүлээж, эцэст нь цалингийн оронд гурил, будаа авч байв. Засгийн газар банкийг дампуурлаас аврах үүргийг залуу санхүүч Г.Занданшатарт ногдуулав. Тэрбээр Монголбанкны бүрэн эрхт төлөөлөгчөөр томилогдсон бөгөөд тус банкинд бүтцийн өөрчлөлт хийх төслийг хэрэгжүүлж, улмаар дэд захирлаар ажиллан зорилгоо амжилттай биелүүлсэн.<ref>https://www.24tsag.mn/a/169617 </ref> Одоогийн ХААН банк хэмээх нэрийг тэрбээр өгсөн бөгөөд дотроо эвийн хоёр загастай, дөрвөн дэлбээт, гүн ногоон өнгөт одоогийн лого буюу таних тэмдэг нь түүний санаачилга байв. ХААН гэсэн нэр Хөдөө аж ахуйн гэсэн нэрийн товчлол мэт санагдаж болох ч яваандаа Монголын хамгийн том банк болно, басхүү банкны харилцагч бол хаан гэсэн хос утгыг бэлгэдэн тэрбээр ийм лого санаачилсан гэдэг. ХААН банк өдгөө Монгол Улсад хамгийн олон салбартай, хүчирхэг банк болжээ. ==Улс төрд== 1998 онд [[Монгол Ардын Нам|МАХН]]-д элсэж, 2004, 2008, 2016, 2020 онд [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор]] аймгаас УИХ-ын гишүүнээр сонгогджээ. Парламентын гишүүнээр сонгогдсон 4 бүрэн эрхийн хугацаандаа тэрбээр УИХ-ын Төсвийн зарлагын дэд хорооны дарга, УИХ дахь МАН-ын бүлгийн дэд дарга, [[Гадаад харилцааны яам (Монгол)|Гадаад харилцааны]] сайд, Монгол Улсын сайд, [[Монгол улсын Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газар|Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын]] дарга, [[Улсын Их Хурал|Монгол Улсын Их Хурлын]] даргаар ажилласан байна. Банк, санхүү, татвар, хяналт шалгалт, зөвлөлдөх ардчилал, ард түмний Үндсэн хуулиар олгосон засаглах эрхийг хангах зэрэг чиглэлээр 30 гаруй томоохон хууль санаачлан батлуулсан. 2012-2013 онд МАН-ын Ерөнхий нарийн бичгийн даргаар ажиллаж байв. МАН-ын Удирдах зөвлөлийн гишүүн, Бага хурлын гишүүн. ===Газар тариаланг сэргээх бодлого=== Г.Занданшатарыг 2003 онд Хөдөө аж ахуйн дэд сайдаар томилогдон ажиллах үед нь Монголын газар тариалангийн салбар ноцтой хямарч, зогсонги байдалд ороод байв. Техникийн шинэчлэл зогсож, тариалангийн талбай зэрлэгтээ баригдан атаршиж, Монголд гурилын хомсдол үүссэний улмаас импортын гурил гол хэрэглээ болоод байв. Тэр цагт "Монголд тариа тарих хэрэггүй. Хойно, өмнө, хажууханд тариалангийн аварга том улс орон байхад идэх гурилаа тэндээс авахад л болно" гэсэн үзэл баримтлал дэвшүүлж явсан төрийн түшээд ч бий. Ийм үед алдаатай уг бодлогыг үндсээр нь өөрчилж, хөдөө аж ахуй, түүний дотор тариалангийн салбарыг аврахын тулд "Хөдөө аж ахуйн талаар төрөөс баримтлах бодлогын баримт бичиг"-ийг УИХ-аар батлуулж<ref> https://legalinfo.mn/mn/detail?lawId=6589</ref>, улмаар Атрын III аяныг санаачлагчдын нэг болжээ. ===МАСЗХ-г НАМЗХ болгоход оролцов=== Тэрбээр 2005-2010 онд МАН-ын дэргэдэх залуучуудын байгууллага болох Монголын ардчилсан социалист залуучуудын холбоо (МАСЗХ)-ны Удирдах зөвлөлийн гишүүн, Дэд ерөнхийлөгч, Ерөнхийлөгчөөр ажиллаж байсан<ref>{{Cite web |date=2025-12-20 |title=Монгол Улсын Ерөнхий сайдын намтар |url=https://mongolia.gov.mn/page/3 |access-date=2025-12-20 |website=mongolia.gov.mn |language=mn}}</ref> бөгөөд тус холбоог өөрчлөх, үзэл баримтлалыг шинэчлэх ажлыг хамтран гүйцэтгэж зорилго, чиглэл, үйл ажиллагааны хувьд шинэ Нийгмийн ардчилал-Монголын залуучуудын холбоо (НАМЗХ)-г үүсгэн байгуулалцжээ. <ref>{{Cite web |last=gogo.mn |title=Нийгмийн ардчилал, Монголын залуучуудын холбооны ерөнхийлөгчөөр Л.Оюун-Эрдэнэ сонгогдлоо |url=https://gogo.mn/r/76274 |access-date=2025-12-20 |website=gogo.mn |language=mn}}</ref> ===Гадаад бодлогын шинэ үзэл баримтлал=== [[Файл:With Hillary Clinton.jpg|left|thumb|АНУ-ын 67 дахь Төрийн Нарийн Бичгийн Дарга [[Хиллари Клинтон|Хиллари Клинтоны]] хамт]]Г.Занданшатар 2011 онд Гадаад харилцааны сайдаар ажиллаж байхдаа Монгол Улсын Гадаад бодлогын үзэл баримтлалыг боловсруулан батлуулсан нь<ref>{{Cite web |last=gogo.mn |title=Гадаад бодлогын үзэл баримтлалын тухай тогтоолын төсөл өргөн барив |url=https://gogo.mn/r/81681 |access-date=2025-12-20 |website=gogo.mn |language=mn}}</ref> Монгол Улс энхийг эрхэмлэсэн, нээлттэй, бие даасан, олон тулгуурт гадаад бодлого явуулах замаар аюулгүй байдал, тусгаар тогтнол, үндэсний язгуур ашиг сонирхлоо олон улсын эрх зүйн хүрээнд улс төр-дипломатын аргаар хангах тулгуур баримт бичиг болсон юм.<ref>{{Cite web |title=МОНГОЛ УЛСЫН ГАДААД БОДЛОГЫН ҮЗЭЛ БАРИМТЛАЛ |url=https://legalinfo.mn/ |access-date=2025-12-20 |website=Эрх зүйн мэдээллийн нэгдсэн систем |language=en}}</ref> 2011 онд Монгол Улс [[Ардчилсан орнуудын хамтын нийгэмлэг|Ардчилсан орнуудын хамтын нийгэмлэгийг]] хоёр жил даргалах хүндтэй үүргийг хүлээн авсан билээ. Түүнийг сайд байх үед Монгол Улсын Засгийн газар “Гадаад харилцааг эдийн засагжуулах хөтөлбөр”-ийг баталсан нь<ref>{{Cite web |last=gogo.mn |title=Монгол Улсын гадаад харилцааг эдийн засагжуулах хөтөлбөр батлана |url=https://gogo.mn/r/nve9y |access-date=2025-12-20 |website=gogo.mn |language=mn}}</ref> улс орны хөгжлийн тогтвортой өсөлтийг хангахад гадаад улс төр, эдийн засгийн дипломат үйл ажиллагааг чиглүүлэхэд томоохон түлхэц болсон. Мөн “Дипломат ажилтны сахилгын тусгай дүрэм”-ийг шинэчилж, гадаад харилцааны салбар, дипломат ажилтнуудын үйл ажиллагаанд ёс зүй, сахилга хариуцлагыг сахиулах шинэ жишиг тогтоосон юм.<ref>{{Cite web |last=gogo.mn |title=Хууль бус наймаа хийсэн дипломат ажилтан ажилгүй болно |url=https://gogo.mn/r/1j2e3 |access-date=2025-12-20 |website=gogo.mn |language=mn}}</ref> ===Хөгжлийн бодлогын суурийг тавив=== 2018 оноос Монгол Улсын сайд, Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын даргаар ажиллах үедээ “Гурван тулгуурт хөгжлийн бодлого” буюу төр, нийгэм, эдийн засгийн шинэчлэлийн бодлогыг гардан боловсруулж, батлуулсан. <ref>https://legalinfo.mn/mn/detail?lawId=13240</ref> Энэхүү хөгжлийн бодлогын баримт бичгийн үндсэн агуулга “Шинэ сэргэлтийн бодлого” урт хугацааны хөгжлийн бодлогын эх үндэс болсон бөгөөд Монгол Улсын Их Хурлыг Г.Занданшатар тэргүүлж байх үед буюу 2021 оны 12 дугаар сарын 30-ны өдөр 106 дугаар тогтоол батлагдсан юм.<ref>https://ikon.mn/n/2f97 УИХ: Шинэ сэргэлтийн бодлого батлах тухай тогоолын төслийг эцэслэн батлав.</ref> ==Улсын Их Хурлын дарга== [[Файл:G Zandanshatar.jpg|thumb|Монгол Улсын Их Хурлын дарга Г.Занданшатар. 2021 он. ]] Монгол Улсын Их Хурлын найм дахь удаагийн сонгуулийн үр дүнгээр байгуулагдсан парламентын анхны чуулганаар буюу 2020 оны 6 дугаар сарын 20-нд Г.Занданшатарыг Монгол Улсын Их Хурлын даргаар сонгов.<ref>https://www.parliament.mn/nn/10787/ Улсын Их Хурлын гишүүн Гомбожавын Занданшатарыг Монгол Улсын Их Хурлын даргаар сонголоо </ref> Ингэснээр тэрбээр энэ албан тушаалд парламентын хоёр бүрэн эрхийн хугацаанд үргэлжлүүлэн ажилласан анхны хүн болсон юм. 2019 оны 2 дугаар сард анх сонгогдсоноос хойших Г.Занданшатар 5 жил шахмын хугацаанд УИХ-ыг орчин үеийн дэлхийн улс орнуудын парламентын жишигт нийцүүлэн шинэчлэл хийх зорилт дэвшүүлэн ажилласан. Энэ зорилтын хүрээнд түүний хэрэгжүүлсэн дөрвөн шинэчлэлийг онцолбол: ===Үндсэн хуулийн шинэчлэл=== 20 гаруй жил яригдаж, 3 парламент дамжин өрнөсөн, 4 төсөл өргөн баригдсан ч шийдэлд хүрч чадаагүй байсан Үндсэн хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах ажлыг амжилттай удирдаж хэрэгжүүлсэн. Энэ ажил УИХ дээр 3 жилийн турш өрнөж, нэмэлт, өөрчлөлтийн төсөл 2019 оны 6 дугаар сард Үндсэн хуулийн цэцэд<ref>{{Cite web |last=admin |title=Үндсэн хуульд оруулах нэмэлт, өөрчлөлтийн төслийг Үндсэн хуулийн цэцэд өргөн барив |url=https://conscourt.gov.mn/index.php/?p=4632 |access-date=2025-12-20 |language=mn-MN }}{{Dead link|date=Нэгдүгээр сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, улмаар парламентад өргөн баригдсанаас хойш УИХ 5 сарын турш завсарлагагүйгээр, тасралтгүй хэлэлцсэн юм. Ард иргэдээрээ хэлэлцүүлж, зөвлөлдөх санал асуулгыг Монголын түүхэнд анх удаа зохион байгуулж, төрийн болон иргэний нийгмийн байгууллага, улс төрийн намууд, эрдэмтэн судлаачдын санал бодлыг сонсож, нийгмийн зөвшилцлийг хангаж чадсанаар Үндсэн хуулийн нэмэлт, өөрчлөлт 2019 оны 11 дүгээр сарын 14-ний өдөр батлагдсан билээ.<ref>{{Cite web |title=Монгол Улсын Үндсэн хуульд оруулсан нэмэлт, өөрчлөлтийн уг эхийг Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Х.Баттулга ёсчлон баталгаажууллаа |url=https://www.parliament.mn/nn/9785/ |access-date=2025-12-20 |website=Parliament.mn - Монгол Улсын Их Хурал |language=mn-MN}}</ref> Нэмэлт, өөрчлөлт нь Үндсэн хуулийн 28.5 хувийг буюу 70 зүйлийн 19 зүйл, 36 заалтыг хөндсөн бөгөөд засаглалын хяналт-тэнцлийг хангаж, Засгийн газрын тогтвортой байдал, парламентын хариуцлагыг нэмэгдүүлэх, хараат бус шударга шүүхийг төлөвшүүлэх, нутгийн захиргааны бие даасан байдлыг бэхжүүлэх суурь зарчмын хүрээнд Үндсэн хуульд 2000 онд оруулсан долоон өөрчлөлтийг засаж сайжруулах; Байгалийн баялаг ард түмний мэдэлд байж, түүний үр өгөөжийн дийлэнх нь ард түмэнд ногдох; Монгол Улсын нийгэм-эдийн засгийг урт хугацаанд тогтвортой хөгжүүлэх, бодлогын уялдаа холбоо, залгамж чанар, нэгдмэл байдлыг хангах; Улс төрийн намууд улсын хэмжээнд бодлого дэвшүүлж ажиллах, үйл ажиллагааны үндсэн зарчим, санхүүгийн эх үүсвэр, зарцуулалт нь ил тод байх; Шүүхийн бие даасан, шүүгчийн хараат бус байдлыг хангах замаар иргэдийн шүүхэд итгэх итгэлийг нэмэгдүүлэх; Нутгийн өөрийн удирдлага, хот тосгоны эрх зүйн үндсийг боловсронгуй болгох зэрэг тогтолцооны шинэчлэлийн шинэ зохицуулалтууд туссан юм.<ref> https://www.parliament.mn/nn/10362/ </ref> Улмаар 2023 оны 5 дугаар сарын 31-ний өдөр Монгол Улсын Үндсэн хуульд оруулах бас нэгэн өөрчлөлтийг батлуулсан бөгөөд энэ өөрчлөлт нь парламентын төлөөллийн чадавхыг сайжруулах, ард түмний сонголтыг аль болох бүрэн дүүрэн баталгаажуулах, шударга сонгуулийн зарчмыг төлөвшүүлэхэд чиглэсэн байна.<ref>{{Cite web |last=News.MN |date=2023-05-31 |title=Монгол Улсын Үндсэн хуульд өөрчлөлт оруулж, баталлаа {{!}} News.MN |url=https://news.mn/r/2652241/ |access-date=2025-12-20 |website=News.MN - Мэдээллийн эх сурвалж |language=mn}}</ref> Үндсэн хуулийн шинэчлэлийн эдгээр нэмэлт, өөрчлөлтүүд ард түмний засаглах эрхийг хангах, төр цэгцэрч, засаглал тогтворжин, шударга ёс, эрүүл нийгэм төлөвших эрх зүйн үндсийг бэхжүүлсэн өөрчлөлт болсон гэж үздэг.<ref>{{Cite web |date=2025-09-24 |title=ШИНЭЧЛЭГЧ |url=https://www.ulsturch.mn/a/73286 |access-date=2025-12-20 |website=www.ulsturch.mn |language=en}}</ref> ===Парламентын хяналт шалгалтын шинэ тогтолцоо=== 2019 онд Үндсэн хуульд оруулсан нэмэлт, өөрчлөлтөөр Үндсэн хуулийн 28 дугаар зүйлийн 2 дахь хэсэгт “Хуулийн биелэлтийг хангахтай холбоотой нийтийн эрх ашгийг хөндсөн тодорхой асуудлаар Улсын Их Хурлын гишүүний дөрөвний нэгээс доошгүй нь хянан шалгах түр хороо байгуулах санал тавибал Улсын Их Хурал цөөнхийн төлөөллийг оролцуулан уг хороог байгуулна” гэж тусгасан.<ref>{{Cite web |title=МОНГОЛ УЛСЫН ИХ ХУРЛЫН ХЯНАЛТ ШАЛГАЛТЫН ТУХАЙ |url=https://legalinfo.mn/ |access-date=2025-12-20 |website=Эрх зүйн мэдээллийн нэгдсэн систем |language=en}}</ref> Энэхүү нэмэлт, өөрчлөлтийн үзэл баримтлалд нийцүүлэн Монгол Улсын Их Хурлын хяналт шалгалтын тухай хуулийг батлан хэрэгжүүлсэн нь парламентын хянан шалгах чиг үүргийг цоо шинэ шатанд гаргасан юм.<ref>{{Cite web |last=iSee.mn |title=Г.Занданшатар: Хяналт шалгалтын тухай анхдагч хуулийг баталж, парламентын хөгжлийн шинэ үе шатыг эхлүүллээ |url=http://isee.mn/n/30654 |access-date=2025-12-20 |website=iSee.mn |language=mn}}</ref> Үндсэн хуулийн нэмэлт, өөрчлөлтөөр УИХ зөвхөн Ерөнхий сайдыг сонгохоор болсон бөгөөд Засгийн газрын бусад гишүүдийг томилох эрхээсээ татгалзсан. Мөн УИХ-д өргөн мэдүүлсэн төсвийн төслийн орлого, зарлагын дүнг нэмэгдүүлэхийг хориглож, Засгийн газрын эрх мэдэл энэ хэрээр нэмэгдсэн. Энэхүү өөрчлөлтийн дараа Засгийн газрын үйл ажиллагаанд тавих парламентын хяналтыг сайжруулах нь хууль тогтоох болон гүйцэтгэх эрх мэдлийн хоорондын хяналт тэнцлийг хангах бодлогын гол шийдэл болох ёстой байсан учраас энэ анхдагч хуулийг баталсан бөгөөд өмнө нь парламентын хяналт шалгалтыг ингэж нарийвчлан зохицуулсан бие даасан хууль байгаагүй юм. Хууль батлагдан хэрэгжсэнээр парламент хяналт шалгалтын ажлаа урьдчилан төлөвлөдөг болж, хяналтын сонсголын төрөл, хэлбэрийг нарийвчлан зохицуулжээ. Хуулиар хянан шалгах түр хорооны эрх зүйн байдал, үйл ажиллагааны журмыг дэлгэрэнгүй зохицуулж өгснөөр нийтийн ашиг сонирхлыг хөндсөн тодорхой асуудлаар Хянан шалгах хороод байгуулагдан ажиллаж, нийтийн сонсгол, нээлттэй хэлэлцүүлэг УИХ-ын үйл ажиллагааны байнгын механизм болов.<ref>{{Cite web |title=НИЙТИЙН СОНСГОЛЫН ТУХАЙ |url=https://legalinfo.mn/ |access-date=2025-12-21 |website=Эрх зүйн мэдээллийн нэгдсэн систем |language=en}}</ref> Ингэснээр олон жил далд бугшсан асуудлууд ил болж, олон нийтийн анхаарал, хяналтад орсон. Тухайлбал, 2022 оны 4 дүгээр сард Хөгжлийн банкны асуудлаар Хянан шалгах түр хороо нотлох баримт шинжлэн судлах сонсголыг 3 үе шаттай хийснээр Хөгжлийн банкны 7.8 их наяд төгрөгийн зээлийг хэн, ямар зорилгоор авч, хэрхэн зарцуулсан тухай мэдээллийг ил тод болгож, ард иргэдийн мэдэх эрхийг хангажээ.<ref>{{Cite web |title=Хянан шалгах түр хорооноос зохион байгуулсан нотлох баримтыг шинжлэн судлах гурав дахь шатны сонсгол өндөрлөв |url=https://www.parliament.mn/nn/29715/ |access-date=2025-12-20 |website=Parliament.mn - Монгол Улсын Их Хурал |language=mn-MN}}</ref> Энэ сонсголоор 432 зээл, 2542 төсөл, хөтөлбөртэй холбоотой асуудлаар 600 гаруй иргэн, хуулийн этгээд, үүний дотор 356 гэрчийг дуудаж сонссон юм.<ref>{{Cite web |last=iSee.mn |title=Хянан шалгах түр хорооны нотлох баримтыг шинжлэн судлах гурван шатны сонсголд нийт 356 гэрч оролцжээ |url=http://isee.mn/n/47955 |access-date=2025-12-21 |website=iSee.mn |language=mn}}</ref> ===Цахим шилжилт=== УИХ-д цахим шилжилт хийх томоохон зорилго дэвшүүлж, [https://d.parliament.mn/ D-parliament] вэб, аппликэйшн хосолсон цахим системийг нэвтрүүлснээр хуулийн төсөл боловсруулах, хууль хэлэлцэх, батлах үйл ажиллагаанд иргэдийн оролцоог хангахад томоохон дэвшил гарсан. УИХ-ын цахим хуралдааны дэгийг холбогдох хуульд тусгаснаар УИХ-ын үйл ажиллагааны байнгын, тасралтгүй, тогтвортой байх зарчим бүрнээ хангагдсан юм. Тухайлбал, [[COVID-19|Ковид-19]] цар тахлын үед УИХ цахим дэгийг хэрэгжүүлж ажилласнаар хуралдаан нэг ч өдөр тасалдаагүй бөгөөд Олон улсын парламентын холбооноос Монгол Улсын Их Хурал цар тахлын нөхцөлд дэлхийн улс орнуудын парламентад жишиг болохуйц үйл ажиллагаа явуулсан хэмээн сайшаасан байна. Монгол Улсын Их Хурлын тухай хуулийн  39.1-д “Үндсэн хуулийн Гуравдугаар зүйлийн 1 дэх хэсэгт заасны дагуу Монголын ард түмэн төрийн үйл хэрэгт шууд оролцож, мөн сонгож байгуулсан төрийн эрх барих төлөөлөгчдийн байгууллагаараа уламжлан энэхүү эрхээ эдлэхдээ тодорхой асуудлыг шийдвэрлүүлэх талаар асуулт асуух, санал өгөх эрхээ Улсын Их Хурлын албан ёсны санал авах цахим хуудас, гар утас, хөдөлгөөнт төхөөрөмжид зориулсан Улсын Их Хурлын албан ёсны программ хангамжаар дамжуулан хэрэгжүүлж болно” хэмээн тусгасан.<ref>{{Cite web |title=МОНГОЛ УЛСЫН ИХ ХУРЛЫН ТУХАЙ |url=https://legalinfo.mn/ |access-date=2025-12-20 |website=Эрх зүйн мэдээллийн нэгдсэн систем |language=en}}</ref> Энэ хүрээнд тодорхой асуудлаар ажлын хэсэг байгуулах саналыг 33.000, Байнгын хорооны эрхлэх асуудлын хүрээнд хяналт шалгалт явуулах саналыг 70.000, хуулийн төслийн талаарх саналыг 100.000 ба түүнээс дээш тооны иргэн дэмжсэн бол УИХ заавал авч хэлэлцэхээр тусгаж, иргэдийн саналыг авах нийтийн өргөдлийн “D-өргөдөл” системийг нэвтрүүлэн амжилттай ашиглаж эхэлсэн билээ.<ref>{{Cite web |title=??????? ??????? ?????? ???? ????? ?? ?????? ????? ?????? ??????? ??????? |url=https://www.parliament.mn/nn/41082/ |access-date=2025-12-20 |website=Parliament.mn - Монгол Улсын Их Хурал |language=mn-MN}}</ref><ref>{{Cite web |date=2023-10-10 |title=Нийтийн цахим өргөдөл, гомдлын системийг аравдугаар сарын 17-нд танилцуулна |url=https://www.24tsag.mn/a/221142 |access-date=2025-12-20 |website=www.24tsag.mn |language=mn}}</ref> ===Зөвлөлдөх санал асуулга=== [[Файл:"Зөвлөлдөж шийдье" зөвлөлдөх санал асуулга - 2023.jpg|left|thumb|800 гаруй хүн оролцсон "Зөвлөлдөж шийдье" зөвлөлдөх санал асуулга - 2023 арга хэмжээний нэгдсэн хэлэлцүүлэг]]Г.Занданшатар АНУ-ын [[Стэнфордын Их Сургууль|Стэнфордын их сургуульд]] зочин судлаачаар ажиллаад ирэхдээ шинэ бодол, онол олныг тээж ирсний нэг нь "Зөвлөлдөх ардчилал” юм. Тэрбээр 2013 оны 12 дугаар сараас Стэнфордын их сургуулийн Зөвлөлдөх ардчиллын хүрээлэнд судлаачаар ажиллаж<ref>https://news.mn/r/2083785/</ref>, Монгол зэрэг хөгжиж буй орнуудын ардчилсан хөгжлийн загварыг хөгжингүй орнуудын ардчилалтай харьцуулан судалжээ. Улмаар зөвлөлдөх ардчиллын онолыг Монголд нэвтрүүлэх чиглэлээр нэлээд идэвхтэй ажилласан бөгөөд орчин цагийн ардчиллын судалгааны тэргүүлэх эрдэмтдийн нэг [[:en:Larry_Diamond|Ларри Даймонд]], Стэнфордын их сургуулийн Зөвлөлдөх ардчиллын хүрээлэнгийн захирал [[:en:James_S._Fishkin|Жэймс Фишкин]], тус сургуулийн профессор Карл Айкенбэри нарын нэр хүндтэй эрдэмтдийг Монголд урьж лекц уншуулахын сацуу ном бүтээлийг нь монгол хэлээр орчуулан хэвлүүлжээ. Мөн [https://asiafoundation.org/where-we-work/mongolia/ Азийн сан], Стэнфордын их сургуулийн дэмжлэгтэй “Иргэдийн оролцоо-Хотын маргааш” Монголын анхны зөвлөлдөх санал асуулга” төслийг хамтран удирдаж<ref>https://www.shuud.mn/a/461733 Г.Занданшатар: Иргэдэд сонголт хийх боломжийг олгоно </ref><ref>{{Cite web |last=www.ulaanbaatar.mn |date=2015-12-09 |title=Жэймс Фишкин: Зөвлөлдөх санал асуулгын зөвлөх хороо нь багагүй үүрэгтэй ажилладаг |url=https://ikon.mn/n/mjc |access-date=2025-12-20 |website=ikon.mn |language=en}}</ref>, Нийслэлийн зөвлөлдөх санал асуулгын зөвлөх хорооны даргаар ажиллаж байсан. Улмаар Зөвлөлдөх санал асуулгын тухай хуулийг санаачлан батлуулж<ref>{{Cite web |last=gogo.mn |title=Зөвлөлдөх санал асуулгын тухай хуулийн төсөл дэмжлэг авах уу |url=https://gogo.mn/r/gmxkd |access-date=2025-12-20 |website=gogo.mn |language=mn}}</ref>, УИХ 2019 онд Үндсэн хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах асуудлаар, 2023 онд  улс орны нийгэм, эдийн засгийн тулгамдсан асуудлыг иргэдийн туслалцаатайгаар тодорхойлох, асуудлын эрэмбэ, шийдвэрлэх арга зам, гаргах шийдвэрийн талаар иргэдтэй зөвлөлдөх, үндэсний зөвшилцлийг хангах зорилготой "Зөвлөлдөж шийдье" зөвлөлдөх санал асуулгыг амжилттай зохион байгуулсан юм. Хоёр удаагийн зөвлөлдөх санал асуулгад Монгол Улсын 3.4 сая иргэнийг төлөөлсөн 700-800 хүн эх орны өнцөг булан бүрээс санамсаргүй түүврийн аргаар сонгогдон ирж, төрийн хэргийг хэлэлцэн, гаргасан санал, дүгнэлтийн дагуу Үндсэн хуулийн өөрчлөлтүүд болон бусад шийдвэрүүд гарсан билээ.<ref> https://duuren.life/post/2003 Зөвлөлдөх санал асуулгын үр дүнг УИХ-ын дарга Г.Занданшатарт өргөн мэдүүлэв. 2023.02.17</ref> 2024 оны хаврын ээлжит чуулган завсарлах үеэр түүний хэлснээр, УИХ, Засгийн газраас хэрэгжүүлсэн тогтолцооны реформ, бусад цогц арга хэмжээний үр дүнд 2016 онд 1.2 хувьтай байсан эдийн засгийн өсөлт 7.0 хувьд хүрч, нэг хүнд ногдох ДНБ 2016 онд 3681 ам.доллар байсан бол 2023 оны эцэст 5875 ам.доллар болсон бөгөөд 13.5 их наяд төгрөгийн гадаад өрийг төлжээ. Мөн төрийн албан хаагчдын цалин 2016 онтой харьцуулахад 3 дахин өсч, тэтгэврийн доод хэмжээ нэмэгдэн дундаж тэтгэвэр 785 мянган төгрөг болсон байна.<ref>{{Cite web |last=https://www.facebook.com/ubn.mgl |date=2024-06-05 |title=Г.Занданшатар: УИХ, ЗГ-аас хэрэгжүүлсэн реформуудын дүнд 2016 онд 1.2 хувьтай байсан эдийн засгийн өсөлт 7.0 хувьд хүрлээ |url=https://ubn.mn/p/62407 |access-date=2025-12-20 |website=Улаанбаатар ньюс |language=mn-MN}}</ref> == Ерөнхий сайд == [[Файл:Cabinet of Zandanshatar being appointed on 18 June 2025.jpg|thumb|295x295px|Ерөнхий сайд [[Гомбожавын Занданшатарын Засгийн газар|Г.Занданшатарын засгийн газрын бүрэлдэхүүн]]]] 2025 оны 6 дугаар сарын 3-ны өдөр УИХ-ын нэгдсэн чуулган Ерөнхий сайд Л.Оюун-Эрдэнэд итгэл хүлээлгэх тогтоолын төслийг хэлэлцэж, нууц санал хураалтад 82 гишүүн оролцсоноос тогтоолыг 44 гишүүн дэмжиж, 38 гишүүн дэмжсэнгүй.<ref>{{Cite web |title=Ерөнхий сайд Л.Оюун-Эрдэнэ огцорлоо |url=https://cnbc.mn/news/h2i35 |access-date=2025-12-20 |website=cnbc.mn |language=en}}</ref> Ингэснээр Ерөнхий сайд Л.Оюун-Эрдэнэ огцров.<ref>{{Cite web |last=iKon.mn |first=Н. Эрхбаяр |date=2025-06-03 |title=Монгол Улсын 32 дахь Ерөнхий сайд Л.Оюун-Эрдэнэ огцорлоо |url=https://ikon.mn/n/3f6x |access-date=2025-12-20 |website=ikon.mn |language=en}}</ref> Улмаар 9-ний өдөр хуралдсан МАН-ын Бага хурлаар Г.Занданшатарыг Ерөнхий сайдад дэвшүүлэх санал дэмжигдэж, 12-нд эхэлсэн УИХ-ын чуулганаар уг асуудлыг хэлэлцэв. Санал хураалтад 117 гишүүн санал өгснөөс тогтоолын төслийг 108 нь дэмжсэнээр Г.Занданшатар 92.3 хувийн саналаар Монгол Улсын 34 дэх Ерөнхий сайдаар томилогдсон юм.<ref>{{Cite web |title=Монгол Улсын 34 дэх Ерөнхий сайдаар Г.Занданшатарыг томиллоо |url=https://www.parliament.mn/nn/75028/ |website=parliament.mn}}</ref><ref>{{Cite web |last=iKon.mn |first=А. Ням-Өлзий |date=2025-06-13 |title=Монгол Улсын 34 дэх Ерөнхий сайдаар Г.Занданшатар томилогдлоо |url=https://ikon.mn/n/3fgr |access-date=2025-06-18 |website=ikon.mn |language=en}}</ref> ===9-11 дүгээр сарын хямрал === 2025 оны 9 дүгээр сарын эхээр МАН-ын Бага хурлыг хуралдуулах асуудал идэвхтэй яригдаж, уг хурлаар Л.Оюун-Эрдэнийн оронд намын даргаар хэнийг сонгох нь олон нийтийн анхаарлыг ихээхэн татаж байв. Ерөнхий сайд эрх баригч намын дарга байдаг жишгээр Г.Занданшатарыг энэ албан тушаалд саадгүй очно гэсэн хүлээлт нийтэд байсан боловч “Админерал” компанитай холбоотой хэмээн багагүй хугацаанд яригдсаны дээр УИХ-ын гишүүн [[Баттөмөрийн Энхбаяр|Б.Энхбаярын]] энэ сэдвээрх удаа дараагийн мэдэгдлийн шууд субьект болоод байсан УИХ-ын дарга [[Дашзэгвийн Амарбаясгалан|Д.Амарбаясгалан]] 9 дүгээр сарын 12-нд гэнэт мэдэгдэл хийж, МАН-ын даргад нэр дэвшихээ зарлав.<ref>{{Cite web |date=2025-09-12 |title=УИХ-ын дарга Д.Амарбаясгалан МАН-ын даргад нэр дэвшихээ мэдэгдлээ |url=https://www.assa.mn/a/73897 |access-date=2025-12-21 |website=www.assa.mn |language=mn}}</ref><ref>{{Cite web |last=iSee.mn |title=Д.Амарбаясгалан: Би нэрээ татахгүй, МАН-ын даргад нэр дэвшинэ |url=http://isee.mn/n/82648 |access-date=2025-12-21 |website=iSee.mn |language=mn}}</ref><ref>{{Cite web |last=https://www.facebook.com/ubn.mgl |date=2025-09-12 |title=УИХ-ын дарга Д.Амарбаясгалан МАН-ын даргад нэр дэвшихээ мэдэгдлээ |url=https://ubn.mn/p/88610 |access-date=2025-12-21 |website=Улаанбаатар ньюс |language=mn-MN}}</ref> Улмаар 9 дүгээр сарын 28-нд болсон намын даргыг сонгох Бага хурлын гишүүдийн санал хураалтын дүн маргаантай болсноор<ref>{{Cite web |last=iKon.mn |first=А. Ням-Өлзий |date=2025-09-28 |title=Эхний санал хураалтаар Д.Амарбаясгалан 56, Г.Занданшатар 44 хувийн санал авсан бол дахин санал хураалтаар Д.Амарбаясгаланг ялсан гэж үзэв |url=https://ikon.mn/n/3i4j |access-date=2025-12-21 |website=ikon.mn |language=en}}</ref> хоёр сар шахам үргэлжилсэн хямрал эхлэв. Намын дотоод асуудлаас парламентын түвшинд хүрч даамжирсан энэ үйл явц УИХ-ын чуулганаар Ерөнхий сайд болон спикерийг огцруулах шийдвэр гаргах<ref>{{Cite web |last=iKon.mn |first=Н. Эрхбаяр |date=2025-10-17 |title=35 жилийн хугацаанд анх удаа нэг өдрийн дотор УИХ-ын дарга болон Ерөнхий сайдыг огцруулав |url=https://ikon.mn/n/3in1 |access-date=2025-12-21 |website=ikon.mn |language=en}}</ref>, Ерөнхий сайдыг огцруулсан УИХ-ын тогтоолд [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] хориг тавих<ref>{{Cite web |last=Б.Мөнгөнтамир |date=2025-10-20 |title=Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүх УИХ-ын 2025 оны 95 дугаар тогтоолд бүхэлд нь хориг тавилаа {{!}} News.MN |url=https://news.mn/r/2829423/ |access-date=2025-12-21 |website=News.MN - Мэдээллийн эх сурвалж |language=mn}}</ref>, Ерөнхий сайд [[Монгол Улсын Үндсэн хуулийн цэц|Үндсэн хуулийн цэцэд]] хүсэлт гаргах<ref>{{Cite web |last=gogo.mn |title=Яагаад: ҮХЦ шууд маргаан үүсгэсэн үндэслэл, мөн шийдвэрлэх процессын тухай |url=https://gogo.mn/r/2m7d03 |access-date=2025-12-21 |website=gogo.mn |language=mn}}</ref>, Цэц их суудлын хуралдаан зарлан Ерөнхий сайдыг огцруулсан 95 дугаар тогтоолыг хууль зөрчсөн хэмээн дүгнэлт гаргах<ref>{{Cite web |last=admin |title=Ерөнхий сайдыг огцруулсан үйл ажиллагаа Үндсэн хууль зөрчсөн тухай Цэцийн дүгнэлт (2025, №08)-ийн тойм |url=https://constitutionalcourt.mn/2025/11/%d0%b5%d1%80%d3%a9%d0%bd%d1%85%d0%b8%d0%b9-%d1%81%d0%b0%d0%b9%d0%b4%d1%8b%d0%b3-%d0%be%d0%b3%d1%86%d1%80%d1%83%d1%83%d0%bb%d1%81%d0%b0%d0%bd-%d2%af%d0%b9%d0%bb-%d0%b0%d0%b6%d0%b8%d0%bb%d0%bb%d0%b0-2-2/ |access-date=2025-12-21 |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=Монгол Улсын Ерөнхий сайдыг огцруулсан үйл ажиллагаа Монгол Улсын Үндсэн хуульд нийцсэн эсэх маргааныг хянан шийдвэрлэсэн тухай |url=https://legalinfo.mn/ |access-date=2025-12-21 |website=Эрх зүйн мэдээллийн нэгдсэн систем |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Нэргүй |first=Г. |date=2025-10-24 |title=Ерөнхий сайдыг огцруулсан ажиллагаа Үндсэн хууль зөрчсөн тухай дүгнэлт бүрэн эхээрээ {{!}} News.MN |url=https://news.mn/r/2830191/ |access-date=2025-12-21 |website=News.MN - Мэдээллийн эх сурвалж |language=mn}}</ref> хүртэл үргэлжилсэн юм. Цэцийн дүгнэлт гарснаар Ерөнхий сайдын бүрэн эрх сэргэж, үүрэг гүйцэтгэгч болоод байсан Г.Занданшатар уг албан тушаалаа үргэлжүүлэн хаших болов. == Цол, шагнал == * “Банк, санхүүгийн тэргүүний ажилтан” цол тэмдэг. (1999 он) * [[Алтан гадас одон|“Алтан гадас”]] одон. (2005 он) * Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайд цол. (2011 он) *[[Украин]]ы төрийн дээд шагнал [[:ru:Орден_князя_Ярослава_Мудрого|Цэцэн Ярославын одон]], III зэрэг. (2011 он) * ОХУ-ын Байгалийн улсын их сургуулийн хүндэт [[профессор]] цол (2012 он) * Сүхбаатарын одон (2022) == Шашин шүтлэг == [[Буддын шашин|Буддын шашны]] [[Шарын шашин|шарын урсгалыг]] шүтдэг. “[[Жавзандамба хутагт]]” төвийн гишүүн. Буддын шашны [[гүн ухаан]], Чойрын номыг сонирхон судалдаг. Ерөнхий сайдаар томилогдсонд нь [[14-р Далай лам|XIV Далай лам]] түүнд баяр хүргэн амжилт хүсч байв.<ref> https://eguur.mn/602975/</ref> == Хобби == Дөрвөн настайдаа [[Шатар|шатар]] тоглож сурсан.<ref>https://duuren.life/refence/568</ref> Шатар сугавчилчихаад хүн хүн дээр очиж “Тоглоё” хэмээн гуйж явдаг, аавыгаа шөнө орой ирсэн ч ялгаагүй тоглох гээд хүлээгээд сууж байдаг хүүхэд байжээ. Дунд сургуулийн сурагч байхаасаа эхлээд очсон газар бүртээ сайн шатарчин гэгддэг байв.<ref>https://duuren.life/refence/568</ref> УИХ-ын гишүүн байхдаа үе үеийн УИХ, Засгийн газрын гишүүдийн дунд зохион байгуулсан шатрын тэмцээнд дэд байр, УИХ-ын гишүүдийн дунд зохион байгуулсан “Цэцэн түшээ-2017” тэмцээний эрэгтэйчүүдийн төрөлд тэргүүн байр эзэлж байв.<ref>https://duuren.life/refence/568</ref> [[Олон Улсын Шатрын Холбоо|Олон улсын шатрын холбооны]] ерөнхийлөгч [[Үлэмжийн Хярсан|Кирсан Илюмжинов]], [[Болгар|Болгарын]] шатарчин, дэлхийн аварга эмэгтэй Антоанета Стефанова нараас гадна Монголын [[Шатрын их мастер|их мастеруудтай]] тоглож байв.<ref>https://duuren.life/refence/568</ref> Хувьдаа шатрын баялаг цуглуулгатай. [[1994]] онд [[Энэтхэг|Энэтхэгт]] суралцаж байхдаа зандан модоор хийсэн шатар олж авч, их баярлаж байснаа дурссан нь бий. 2024 оны 12 дугаар сард болсон Монголын шатрын холбооны Их хурлаар тус холбооны ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон.<ref>{{Cite web |title=Г.Занданшатар Монголын шатрын холбооны ерөнхийлөгч боллоо |url=https://duuren.life/post/9293 |access-date=2025-12-20 |website=duuren.life |language=en}}</ref> Ном унших дуртай. 2023 оны [[Улаанбаатарын номын баяр|Үндэсний номын баярын]] үеэр, унших дуртай номоосоо зургааг сонгон “Instagram” хуудсаараа олон нийтэд сонирхуулсан нь: [[Бавуугийн Лхагвасүрэн]]гийн “Хос уянга”, Жорж Фридманы “The Next 100 Years”, Жэймс Фишкиний “When The People Speak”, [[Фёдор Достоевский]], Үй Хуагийн зохиолууд, [[Сунь-зы|Сүнзийн]] “Дайтах урлаг” байв.<ref>https://duuren.life/post/4685 Г.Занданшатарын дуртай зургаан ном.</ref> Мөн усанд сэлэх дуртай. [[Хөлбөмбөг|Хөлбөмбөгт]] хорхойтой. [[Испани|Испанийн]] “[[Реал Мадрид]]” багийг дэмждэг. == Сонирхолтой баримтууд == * Оюутан Г.Занданшатарыг нэгдүгээр дамжаанд байхад [[Орос хэл|орос хэлний]] хичээл дээр багш нь [[Александр Сергеевич Пушкин|А.Пушкины]] шүлгийг уншиж өгөөд, [[Долоо хоног|долоо хоногийн]] дотор цээжлэх даалгавар өгөхөд тэрбээр тэр дор нь цээжлээд уншиж өгч, ой сайтайгаараа гайхагдаж байжээ. * Зах зээлийн коллежид ажиллаж байхад нь Монголын их, дээд сургуулийн нийт багш нараас шалгалт авч, хамгийн өндөр оноо авсан 12 хүний 6-г [[Австрали]] улсад тус улсын Засгийн газрын тэтгэлгээр суралцуулах болоход Г.Занданшатар багтсан боловч тодорхой шалтгааны улмаас явж чадаагүй аж.<ref> https://www.24tsag.mn/a/169617 </ref> * [[Украин]] Улсын төрийн дээд шагнал [[:ru:Орден_князя_Ярослава_Мудрого|Цэцэн Ярославын одонг]] Монголоос хүртсэн хүн ердөө хоёр байдгийн нэг нь Г.Занданшатар, нөгөө нь ерөнхийлөгч асан [[Цахиагийн Элбэгдорж|Ц.Элбэгдорж]] юм. * Долоогийн тоо түүний амьдралд учир холбогдолтой юм шиг байдаг нь бий. 1970 онд төрсөн, 1977 онд 7 настайдаа сургуульд орсон, нийслэлд шилжиж ирэхдээ 77 дугаар сургуульд элссэн. 1987 онд 10 дугаар ангиа дүүргэсэн.<ref> https://www.polit.mn/a/104421 Шинэчлэгч </ref> УИХ-ын сонгуульд Баянхонгор аймгийн 7 дугаар тойргоос дэвшин ялалт байгуулж байсан. == Ном бүтээл == 1994–2025 онд төр, эдийн засаг, ардчиллын сэдвээр 15 гаруй ном, орчуулгын бүтээл туурвисан.<ref>{{Cite web |date=2025-12-20 |title=Монгол Улсын Ерөнхий сайдын намтар |url=https://mongolia.gov.mn/page/3 |access-date=2025-12-20 |website=mongolia.gov.mn |language=mn}}</ref> Тэдгээрээс дурдвал: * Гадаад худалдааны санхүүжилт”. 1995 он * “Арилжааны банкны санхүүгийн менежмент”. 1995 он * “[[Үндэстэн дамнасан корпораци|Корпорацийн]] санхүү” гарын авлага. 1994 он * “Мөнгөний үнэ цэнэ” гарын авлага. 1994 он * “Хөдөө аж ахуйн шинэчлэлийн санхүүжилтийн механизм”. 2003 он * “Хөдөө аж ахуйн банкны бүтцийн өөрчлөлтийн төлөвлөгөө”. 2003 он * "Үндсэн хууль ба зөвлөлдөх ардчилал”. 2015 он * “Зөвлөлдөх ардчилал-хөгжлийн гарц”.<ref>https://catalog.must.edu.mn/bib/55128</ref> 2015 он * Жэймс Фишкин. “Хүмүүс үзэл бодлоо илэрхийлэхүй: Зөвлөлдөх ардчилал ба олон нийтийн хэлэлцүүлэг”. Орчуулга. 2015 он<ref>https://eguur.mn/589976/</ref> <ref>https://ikon.mn/n/kwt</ref> * “Нэг Монгол-Нэг зүгт. Хөгжил бол цэгцрэх хөдөлгөөн”.<ref>https://news.mn/r/2118716/</ref> 2016 он {{Quotation|"Улс төрд удаан хутгалдлаа, цаашдаа ямар нэгэн байдлаар вакуум орчинд орох нь гарцаагүй. Тиймээс Монголын нийгэм, төр засгийн байдлыг хөндлөнгөөс нэг ажиглаад судалгаа хийгээд үзье гэж бодсон юм. Ер нь Америкийн болоод дэлхийн ардчилал хөгжсөн орнуудын туршлагаас харахад, улс төрд хэтэрхий удаан ажилласан хүн тодорхой хугацааны дараа түр чөлөө авч олон улсын судалгааны төвүүдэд очиж ажилладаг байдал анзаарагддаг. Ялангуяа над шиг гадаад харилцааны чиглэлээр ажиллаж байсан хүмүүс хуримтлуулсан туршлагаа мэдлэгтэй хослуулах нь чухал гэдгийг мэдэрсэн". ''Стэнфордын их сургуулийн зочин судлаач Г.Занданшатар'' <ref>{{Cite web |url=http://dnn.mn/%D0%B3%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D0%B2%D1%8B%D0%BD-%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80-%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D0%BD-%D0%B0%D1%80%D0%B4-%D1%82%D2%AF%D0%BC%D1%8D%D0%BD-%D1%82%D3%A9%D1%80%D0%B4%D3%A9%D3%A9-%D0%B8%D1%82%D0%B3%D1%8D%D1%85-%D0%B8%D1%82%D0%B3%D1%8D%D0%BB%D1%8D%D1%8D-%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B6%D1%8D%D1%8D-%D1%8D%D0%BD%D1%8D-%D0%B1%D0%BE%D0%BB-%D0%BC%D0%B0%D1%88-%D1%82%D0%BE%D0%BC-%D1%8D%D0%BC%D0%B3%D1%8D%D0%BD%D1%8D%D0%BB/ |title=Archive copy |access-date=2016-02-26 |archive-date=2016-12-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161220082144/http://dnn.mn/%D0%B3%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D0%B2%D1%8B%D0%BD-%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80-%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D0%BD-%D0%B0%D1%80%D0%B4-%D1%82%D2%AF%D0%BC%D1%8D%D0%BD-%D1%82%D3%A9%D1%80%D0%B4%D3%A9%D3%A9-%D0%B8%D1%82%D0%B3%D1%8D%D1%85-%D0%B8%D1%82%D0%B3%D1%8D%D0%BB%D1%8D%D1%8D-%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B6%D1%8D%D1%8D-%D1%8D%D0%BD%D1%8D-%D0%B1%D0%BE%D0%BB-%D0%BC%D0%B0%D1%88-%D1%82%D0%BE%D0%BC-%D1%8D%D0%BC%D0%B3%D1%8D%D0%BD%D1%8D%D0%BB/ |url-status=dead }}</ref>}} {{Quotation|"Монгол Улсын Үндсэн хуульд... иргэдийн оролцоон дээр тулгуурласан тогтолцоог орон нутгийн бүтцэд байлгана гэсэн санааг тусгаж өгсөн. Гэвч харамсалтай нь өнөөдрийг хүртэл орон нутгийн өөрөө удирдах байгууллагуудад улс төрийн оролцоо, намуудын оролцоотой төлөөллийн байгууллыг бий болгосоор ирсэн. Тиймээс бид иргэдийн төлөөллийн байгууллагаар орон нутгийн үйл ажиллагааг яаж удирдуулах вэ гэж эрэл хайгуул хийсний үр дүнд “Зөвлөлдөх ардчилал”-ын аргачлалыг сонгон авсан юм. Цаашид Улаанбаатар хотод хэрэгжүүлэх төсөл хөтөлбөр, бүтээн байгуулалтынхаа ажилд шаардагдах хөрөнгө, хэрэгцээ, зураг төсөл, газрын байршлыг хүртэл иргэдэд мэдээлж, тэднээр тодорхойлуулдаг болохоор ажиллаж байна". ''Улаанбаатар хотын захирагч Э.Бат-Үүл'' <ref>{{Cite web |url=http://mglradio.com/home/?mid=fastnews&page=11&document_srl=54271 |title=Archive copy |access-date=2016-02-26 |archive-date=2016-12-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161220030923/http://mglradio.com/home/?mid=fastnews&page=11&document_srl=54271 |url-status=dead }}</ref>}} {{Quotation|“Зөвлөлдөх ардчиллын гол санаа болсон, асуудлыг зөвлөлдөж, учрыг нь олж хужрыг нь тунгааж дэнсэлдэг, ил тод, нээлттэй ардчиллын шинэ хэлбэр Монголд нэвтэрвэл манай эдийн засагт асар их хурд, үр дүн авчрах нь тодорхой юм байна”.''"Mongolian Economy" сэтгүүлийн эрхлэгч Д.Бэхбаяр'' <ref>{{Cite web |url=http://mongolianeconomy.mn/mn/i/8490 |title=Archive copy |access-date=2016-02-26 |archive-date=2016-05-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160518071641/http://mongolianeconomy.mn/mn/i/8490 |url-status=dead }}</ref>}}<br /> ==Эшлэл== * Монголын хөгжилд [[Оюутолгой]], [[Тавантолгой]] чухал. Гэхдээ монгол толгой бүүр чухал. * [[Ардчилал]] гэдэг нь ардын засаг гэсэн үг. Ардын засаг гэдэг нь төрийн бүх эрх ард түмний мэдэлд гэсэн үг. * Зүү олохын тулд тэмтрэх хэрэгтэй. Зөвийг олохын тулд зөвлөлдөх хэрэгтэй. * Хөгжлийн амин сүнс нь зөв ардчилал, уураг тархи нь ухаалаг төр, бие махбод нь ардын таван засаглал. <ref> http://www.ikon.mn/n/oas ikon.mn сайтын “Leaderships forum” буланд өгсөн ярилцлагаас. </ref> * Улс төрийн нам улс орноо хөгжүүлэх уураг тархи нь байх учиртай.<ref>{{Webarchiv|url=http://politics.news.mn/content/236270.shtml |wayback=20160228180101 |text=Archive copy |archiv-bot=2023-10-06 05:56:11 InternetArchiveBot }} “Улс орны тархи нь нам байх учиртай” нийтлэлээс.</ref> * Монгол нь Оросын төрт ёсны эх, [[Хятад]]ын бүтээн байгуулалтын эцэг мөн. * Дарга төвтэй намаас гишүүд төвтэй нам руу, олон нийтийн намаас мөрийн хөтөлбөрийн нам болох нь намын шинэчлэлийн эх сурвалж.<ref>{{Cite web |url=http://politics.news.mn/content/236270.shtml |title=Archive copy |access-date=2016-02-26 |archive-date=2016-02-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160228180101/http://politics.news.mn/content/236270.shtml |url-status=dead }}</ref> * Худал, хулгай, хуйвалдааны замаар зорилгодоо хүрэх нь миний зарчим биш. Албан тушаалын төлөө журмын нөхдөө гүтгэж, хэлээгүйг хэлсэн мэт, хийгээгүйг хийсэн мэт ярьж, УИХ, Засгийн газар, нийгмээ, намаа талцуулж байгаа нь төрийн хүнд байх ёс зүй, мөн чанар огтхон ч биш.<ref>https://duuren.life/post/11942 Маргааш болох МАН-ын Бага хурлын өмнө Монгол улсын Ерөнхий сайд Г.Занданшатарын "Фэйсбүүк" хуудсаараа ийн мэдэгдлээ. 2025.09.26</ref> * Авлига, нүүрсний хулгайг хаацайлсан эв нэгдэл гэж байх учиргүй.<ref>https://duuren.life/post/11980 Үүсээд буй нөхцөл байдалтай холбогдуулан Төрийн ордонд Ерөнхий сайд Г.Занданшатарын хийсэн мэдэгдэл. 2025.09.30</ref> * Монгол улсын иргэдэд тайван сайхан амьдрал хэрэгтэй болохоос аль нам, ямар улс төрч хэрхэн хожилд хүрэх нь хэнд ч хамаагүй. Би албан тушаалтай зууралдаагүй. Надад хүсэл, айдас, шунал алга.<ref>https://duuren.life/post/12778</ref> ==Холбоос== * Монгол Улсын Засгийн газар https://mongolia.gov.mn/ * Монгол Ардын Нам [https://web.archive.org/web/20210328135210/http://www.nam.mn/ http://www.nam.mn/] * Стэнфордын их сургуулийн Ардчилал, хөгжил, хуулийн засаглалын хүрээлэн http://cddrl.fsi.stanford.edu/ * Стэнфордын их сургуулийн Зөвлөлдөх ардчиллын хүрээлэн https://deliberation.stanford.edu/ ==Эх сурвалж== {{reflist}}{{Монгол Улсын Ерөнхий Сайд}}{{Улсын Их Хурлын дарга}} {{Монгол Улсын Гадаад хэргийн сайд}} {{DEFAULTSORT:Занданшатар, Гомбожавын}} [[Ангилал:1970 онд төрсөн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:Баацагааны хүн]] [[Ангилал:Эрхүүгийн Улсын Их Сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Монголын эдийн засагч]] [[Ангилал:Монгол Ардын Намын гишүүн]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн]] [[Ангилал:Монголын гадаад хэргийн сайд]] [[Ангилал:Монголын худалдаа хөгжлийн сайд]] [[Ангилал:Монголын засгийн газрын хэрэг эрхлэх газрын дарга]] [[Ангилал:УИХ-ын дарга]] [[Ангилал:Монголын шатрын холбооны ерөнхийлөгч]] [[Ангилал:Алтан гадас одон шагналтан]] [[Ангилал:Цэцэн Ярослав вангийн одон шагналтан (3-р зэрэг)]] qngj66rfn9ulyefucs0sfqy86p8nthg 851605 851600 2026-03-28T04:46:00Z Amgaab 16976 851605 wikitext text/x-wiki {{Төрийн зүтгэлтэн |зураг = Gombojavyn Zandanshatar (2025).jpg |тайлбар = Ерөнхий сайд Г.Занданшатар. 2025 он. |алба1 = {{flagicon|Монгол}} 34 дэх [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд]] |ээлж1 = 2025 оны 6-р сарын 13 - 2026 оны 3-р сарын 27 |өмнөх1 = [[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]] |дараах1 = |алба2 = {{flagicon|Монгол}} [[Монгол]] [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] дарга |ээлж2 = 2019.02 сар-2024.07 сар |өмнөх2 = [[Миеэгомбын Энхболд]] |дараах2 = [[Дашзэгвийн Амарбаясгалан]] |алба3 = {{flagicon|Монгол}} Монгол Улсын сайд, [[Монгол Улсын Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газар|Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын]] дарга |ээлж3 = 2017-2019.02.01 |өмнөх3 = [[Жамъянгийн Мөнхбат]] |дараах3 = [[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]] |алба4 = {{flagicon|Монгол}} [[Монгол]] [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] гишүүн |ээлж4 = 2004-2012<br>2016-2024 |алба5 = {{flagicon|Монгол}} [[Гадаад харилцааны яам (Монгол)|Гадаад харилцааны сайд]] |ээлж5 = 2009.11 сар-2012.08 сар |өмнөх5 = [[Сүхбаатарын Батболд]] |дараах5 = [[Лувсанвандангийн Болд]] |алба6 = [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Намын]] Ерөнхий нарийн бичгийн дарга |ээлж6 = 2012.07 сар-2013.11 сар |өмнөх6 = [[Ухнаагийн Хүрэлсүх]] |дараах6 = Жамъянгийн Мөнхбат |төрсөногноо = {{bda|1970|3|8}} |төрсөнгазар = [[Баянхонгор]] [[аймаг]], [[Баацагаан сум]] |улсорон = {{MGL3}} |намэвсэл = [[Монгол Ардын Нам]] |сургууль = ОХУ-ын Эрхүү хотын Улс ардын аж ахуйн дээд сургууль |гэрбүл = Эхнэр Ганбаярын Отгонгэрэл<br>Дөрвөн хүүхэдтэй |website = [http://www.zandanshatar.com www.zandanshatar.com] |гарынүсэг=[[File:УИХ-ын дарга гарын үсэг.png|100px]]}}'''Гомбожавын Занданшатар''' ([[1970 он]]ы 3 дугаар сарын 8-нд [[:en:Baatsagaan|Баацагаан сум]], [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор аймагт]] төрсөн) нь улс төрч, [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|Монгол Улсын Ерөнхий сайд]]. Өмнө нь Гадаад харилцааны сайд, [[УИХ]]-ын дарга, Ерөнхийлөгчийн Тамгын газрын даргаар ажиллаж байсан, УИХ-д дөрвөн удаа сонгогдсон. [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Намын]] Удирдах зөвлөлийн гишүүн, Бага хурлын гишүүн. 2025 оны 6 дугаар сарын 13-ны өдөр [[Монгол|Монгол Улсын]] 34 дэх Ерөнхий сайдаар томилогдсон.<ref>https://ikon.mn/n/3fgr Монгол улсын 34 дэх Ерөнхий сайдаар Г.Занданшатар томилогдсон. 2025.06.13</ref> 2026 оны 3 дугаар сарын 16-нд нээгдсэн УИХ-ын хаврын чуулган эхний өдрөөсөө эхлэн гацаанд орж улс төрийн хямрал үүссэний улмаас Г.Занданшатар 3 дугаар сарын 27-ны өдөр үүрэгт ажлаасаа чөлөөлөгдөх хүсэлтээ өгснийг МАН-ын Удирдах зөвлөл хүлээн авч<ref>https://www.ub.life/p/260327-yjbd3c</ref>, улмаар УИХ-аар хэлэлцээд, чуулганы хуралдаанд оролцогсдын 74 хувь буюу 54 гишүүний саналаар үүрэгт ажлаас нь чөлөөлсөн.<ref name=":0">{{Cite web |last=iKon.mn |first=Н. Эрхбаяр |date=2026-03-27 |title=Г.Занданшатар Монголын орчин үеийн түүхэнд хамгийн богино хугацаанд ажилласан дөрөв дэх Ерөнхий сайд боллоо |url=https://ikon.mn/n/3mdj |access-date=2026-03-28 |website=ikon.mn |language=en}}</ref> == Намтар == === Эцэг эх === [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён хан аймгийн]] Цогтой гүн Дашдоржийн хошууны (одоогийн Баянхонгор аймгийн [[Галуут сум]], 1923 оноос Баянхонгор хайрхан уулын хошуу, 1931-1957 онд Баянхонгор сум<ref>https://www.touristinfocenter.mn/cate13_more.aspx?ItemID=155</ref>) нутаг Уутын голоор нутагтай Дүгэржав хэмээх язгуурын [[тайж]] хүн байжээ. Түүний хүү Сумгарьд тайж нь Дүгэржавын ганц хүү бөгөөд Норов хэмээх хүүтэй байв. Норов тайжийн хүү Дамдинжавын Гомбожав нь Г.Занданшатарын аав юм. Д.Гомбожавыг 3 настай байхад эцэг Норов тайж нас барснаар, ойрын төрөл Ундарын Дамдинжав хэмээх хүнд үрчлэгдсэн байна.<ref>https://www.ulsturch.mn/a/44339</ref> Д.Гомбожав 1933 онд төрсөн бөгөөд сумандаа адуучнаар ажиллаж байгаад 1953 онд цэргийн албанд татагджээ. Тэрбээр бага залуудаа ухаан сэргэлэн, хөдөлмөрч, адуунд эртэй, морь уургалах, эмнэг булгиулах, хурдан морь таних, уях эрдмийг төгс эзэмшсэн хүн байсан гэдэг. Цэргийн албаа хааж ирээд 1956 оноос [[Галуут сум|Галуут сумандаа]] багийн тоо бүртгэгч, “Галуут” [[Нэгдэл|нэгдлийн]] ня-бо, баг, бригадын дарга, 1962 оноос “Коммунизмын төлөө” нэгдлийн орлогч дарга зэрэг албыг хашиж байгаад 1965-1967 онд удирдах ажилтны 2 жилийн дээд курс дүүргээд ирэхэд нь [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор аймгийн]] [[Баацагаан сум|Баацагаан суманд]] сум-нэгдлийн даргаар томилсон байна.<ref>https://www.youtube.com/watch?v=u_yheu9linc</ref> Тэрбээр энд ажиллах хугацаандаа тус сумын “Чойбалсангийн зам” нэгдлийг улсын тэргүүний нэгдлийн хэмжээнд хүргэсэн юм. Д.Гомбожав 1972-1976 онд тухайн үеийн [[Удирдлагын Академи|Намын дээд сургуульд]] суралцан дүүргэж, дээд боловсрол эзэмшсэн байна. Улмаар [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор аймгийн]] [[Өлзийт сум (Баянхонгор)|Өлзийт суманд]] сум-нэгдлийн даргаар томилогдож, 1982 он хүртэл ажиллахдаа тус сум-нэгдлийг аж ахуй, зохион байгуулалтын хувьд бэхжүүлэн, олон шинэ санаачилга гарган, амжилттай хэрэгжүүлснээр аймаг, улсын тэргүүлэх хамт олон болгосон байна.<ref>https://www.youtube.com/watch?v=u_yheu9linc</ref> 1982 онд МАХН-ын Төв Хорооны шийдвэрээр түүнийг [[Атрын аян|Атрын II аянаар]] байгуулагдсан, [[Хэнтий аймаг|Хэнтий аймгийн]] Чандганы сангийн аж ахуйн даргаар томилжээ. Тэрбээр шинэ тутам аж ахуйг богино хугацаанд хөл дээр нь босгон, улс ардын аж ахуй, соёлыг хөгжүүлэх төлөвлөгөөт зорилтуудыг амжилттай ханган биелүүлж, улсын хэмжээнд хамгийн их ургац хураасан САА-гаар удаа дараа шалгарч байв. Д.Гомбожав МАХН-ын XVI, XVII, XVIII, XIX, XX их хурлуудад төлөөлөгчөөр, [[Ардын Их Хурал|Ардын Их Хурлын]] депутатаар 4 удаа сонгогдсон, 1992 онд ардчилсан, шинэ [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|Үндсэн хуулийг]] батлалцсан хүн юм.<ref>https://www.youtube.com/watch?v=u_yheu9linc</ref> Монгол Улсын хөдөө аж ахуй, газар тариалангийн салбарт олон жил үр бүтээлтэй ажилласныг нь үнэлэн Дамдинжавын Гомбожавт 1991 онд [[Монгол улсын хөдөлмөрийн баатар|Монгол Улсын Хөдөлмөрийн баатар]] цол олгожээ.<ref>https://www.ulsturch.mn/a/51545</ref> Г.Занданшатарын ээж О.Дашзэвэг нь Баянхонгор хайрхан уулын хошууны (одоогийн Баянхонгор аймгийн [[Галуут сум]]) Уутын голоор нутагтай, Оросоо хэмээх хүний ууган охин болж, 1937 онд төржээ.<ref>https://www.ulsturch.mn/a/44339 </ref> О.Дашзэвэг нь Баянхонгор аймгийн Галуут, Баацагаан, Өлзийт зэрэг сумын хүн эмнэлэг, цэцэрлэгт ажиллаж байсан байна.<ref>https://zandanshatar.parliament.mn/nn/62372/</ref> Ардын сурган хүмүүжүүлэх ухааны уламжлалт дэг ёсыг сайн эзэмшсэн, Буддын гүн ухааны мэдлэгтэй, монгол ардын үлгэр, тууль сайн мэддэг, [[Жангар|“Жангар”]] тууль, “Молон тойны намтар”, “Чойжид дагинын тууж”, “Оюун түлхүүр” зэрэг сургаалын зохиолуудыг хүүхдүүддээ цээжээр хэлж өгдөг хүн байжээ.<ref>https://zandanshatar.parliament.mn/nn/62372/</ref> Д.Гомбожав, О.Дашзэвэг нар 1958 онд ханилан сууж, зургаан хүүхэд төрүүлж өсгөсний 5 дахь нь Занданшатар юм.<ref>https://zandanshatar.parliament.mn/nn/62372/</ref> === Бага нас === Г.Занданшатар 1970 оны гуравдугаар сарын 8-нд [[Баацагаан сум|Баянхонгор аймгийн Баацагаан сумын]] эмнэлэгт төржээ.<ref>{{Cite web |title=Бага нас |url=https://zandanshatar.parliament.mn/nn/41348/ |access-date=2025-12-21 |website=Parliament.mn - Монгол Улсын Их Хурал |language=mn-MN}}</ref> Тухайн үед аав Д.Гомбожав нь тус суманд сум-нэгдлийн даргаар ажиллаж байв.<ref>https://www.24tsag.mn/a/169617</ref> Занданшатар гэдэг нэрийг эх барьж авсан эмч Ёндонцоо нь ном харж байгаад өгсөн гэдэг.<ref>https://www.24tsag.mn/a/169617</ref> Гэрийн эзэн [[Удирдлагын Академи|Намын дээд сургуульд]] суралцах болсон тул тэднийх 1972 онд [[Улаанбаатар|Улаанбаатарт]] нүүж иржээ.<ref>https://www.24tsag.mn/a/169617</ref> Эцэг Д.Гомбожав нь [[Шатар|шатарт]] хорхойтой, Намын дээд сургуулийн сум-нэгдлийн дарга нар голдуу оюутнууд тэднийд ирж шатар тоглох нь олон тул Занданшатар хүү тэдний тоглохыг харсаар 4 настайдаа өөрөө шатар нүүж сурчээ.<ref>https://www.24tsag.mn/a/169617</ref> Д.Гомбожав 1976 онд сургуулиа төгсөж, Баянхонгор аймгийн [[Өлзийт сум (Баянхонгор)|Өлзийт суманд]] сум-нэгдлийн даргаар томилогдсон тул Г.Занданшатар 1977 онд тус сумын дунд сургуулийн нэгдүгээр ангид оржээ. Сургуульд тэрбээр сурлага сайтай, урлаг, спортод идэвх сонирхолтой, шүлэг уншдаг, бөхийн спортоор хичээллэдэг байсан байна.<ref>https://www.24tsag.mn/a/169617</ref> 1982 онд нийслэлийн 10 жилийн 77 дугаар дунд сургуульд шилжин суралцаж, 1987 онд "Онц" дүнтэй төгсчээ.<ref>https://www.24tsag.mn/a/169617</ref> ==Гэр бүл== Г.Занданшатарын гэргийг Ганбаярын Отгонгэрэл гэдэг. [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] [[Дөрвөлжин сум]]ын уугуул. 1974 онд төрсөн. Зургаан хүүхэдтэй айлын тав дахь нь. Г.Занданшатарыг тухайн үеийн Зах зээлийн коллеж буюу одоогийн [[Худалдаа Үйлдвэрлэлийн Дээд Сургууль|Худалдаа үйлдвэрлэлийн дээд сургуульд]] багшилж байхад нь танилцаж, 1992 онд гэр бүл болжээ.<ref>https://zandanshatar.parliament.mn/nn/62375/</ref> Г.Отгонгэрэл нь санхүүч мэргэжилтэй, [[Их Британи|Их Британи, Умард Ирландын Нэгдсэн Вант Улсын]] [[Бирмингемийн их сургууль|Бирмингэмийн их сургуульд]] бизнесийн удирдлагын магистрын зэрэг хамгаалсан. Тэд хоёр хүү, хоёр охинтой.<ref>https://zandanshatar.parliament.mn/nn/62375/</ref> ==Боловсрол== - 1977-1987 онд Баянхонгор аймгийн Өлзийт сумын дунд сургууль, Улаанбаатар хотын 10 жилийн 77 дугаар дунд сургуульд суралцаж төгссөн.<ref>{{Cite web |title=Бага нас |url=https://zandanshatar.parliament.mn/nn/41348/ |access-date=2025-12-21 |website=Parliament.mn - Монгол Улсын Их Хурал |language=mn-MN}}</ref> - 1987-1992 онд ОХУ-ын [[Эрхүү]]гийн Улс ардын аж ахуйн дээд сургуульд суралцаж, санхүүч-эдийн засагч мэргэжил эзэмшсэн.<ref>{{Cite web |title=Монгол Улсын 34 дэх Ерөнхий сайдаар Г.Занданшатарыг томиллоо |url=https://www.parliament.mn/nn/75028/ |access-date=2025-12-21 |website=Parliament.mn - Монгол Улсын Их Хурал |language=mn-MN}}</ref> - [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Энэтхэг]], [[Өмнөд Солонгос]], [[Швед]], [[Нидерланд]] улсуудад банк, санхүү, бизнесийн удирдлагын чиглэлээр сургалт дүүргэсэн. Эдийн засгийн ухааны магистр.<ref>{{Cite web |title=Монгол Улсын 34 дэх Ерөнхий сайдаар Г.Занданшатарыг томиллоо |url=https://www.parliament.mn/nn/75028/ |access-date=2025-12-21 |website=Parliament.mn - Монгол Улсын Их Хурал |language=mn-MN}}</ref> ==Ажилласан байдал== * 1992-1995 онд Зах зээлийн коллеж буюу одоогийн [[Худалдаа Үйлдвэрлэлийн Дээд Сургууль|Худалдаа үйлдвэрлэлийн дээд сургуульд]] багш, судлаач.<ref>https://www.uih.mn/zandanshatar </ref> * 1995-1998 онд [[ХААН Банк|Хөдөө аж ахуйн банкинд]] эдийн засагч, хэлтэс, газрын захирал.<ref>https://www.uih.mn/zandanshatar </ref> * 1998-2000 онд [[Монголбанк|Монголбанкны]] Сургалтын төвийн менежер, Хөдөө аж ахуйн банкинд Монголбанкны бүрэн эрхт төлөөлөгч.<ref>https://www.uih.mn/zandanshatar </ref> * 2000-2003 онд ХААН банкны дэд захирал.<ref>https://www.uih.mn/zandanshatar </ref> * 2003-2004 онд Монгол Улсын Хүнс, хөдөө аж ахуйн дэд сайд.<ref>https://www.uih.mn/zandanshatar </ref> * 2004-2012 онд Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн.<ref>{{Cite web |date=2025-12-20 |title=Монгол Улсын Ерөнхий сайдын намтар |url=https://mongolia.gov.mn/page/3 |access-date=2025-12-20 |website=mongolia.gov.mn |language=mn}}</ref> * 2009-2012 онд Монгол Улсын Гадаад харилцааны сайд.<ref>{{Cite web |date=2025-12-20 |title=Монгол Улсын Ерөнхий сайдын намтар |url=https://mongolia.gov.mn/page/3 |access-date=2025-12-20 |website=mongolia.gov.mn |language=mn}}</ref> * 2012-2013 онд Монгол Ардын Намын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга. * 2013-2015 онд АНУ-ын [[Стэнфордын Их Сургууль|Стэнфордын их сургуулийн]] Хөгжил, ардчилал, хуулийн засаглалын хүрээлэнд судлаач. * 2016 оноос Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн. * 2017-2019 онд Монгол Улсын Засгийн газрын гишүүн, Монгол Улсын сайд, Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын дарга.<ref>{{Cite web |title=Улс төр |url=https://ikon.mn/l/1/oy3y3c/ozp16o?ppagesize= |access-date=2025-12-20 |website=ikon.mn |language=en}}</ref> * 2019 оноос Монгол Улсын Их Хурлын дарга. * 2024 оны 7 дугаар сараас 2025 оны 6 дугаар сарын 13 хүртэл Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн Тамгын газрын дарга. * 2025 оны 6 дугаар сарын 13<ref name=":1" />-2026 оны 3 дугаар сарын 27<ref name=":0" /> хүртэл Монгол Улсын Ерөнхий сайд. ===Зах зээлийн онолыг Монголд === 1992 онд 22 настайдаа [[Орос|ОХУ-д]] дээд сургууль төгсөж ирээд, хуучнаар Худалдааны техникум буюу тухайн үед Зах зээлийн коллеж хэмээх шинэ нэртэй болоод байсан, өдгөөгийн Худалдаа, үйлдвэрлэлийн дээд сургуульд багшаар ажиллаж эхэлжээ. Монгол Улс зах зээлийн цоо шинэ замыг дөнгөж сонгон шинэ нийгэмд хөл тавьсан тэр үед [[Зах зээлийн эдийн засаг|зах зээл]] гэж чухам юу болох, онол, арга зүй нь ямар байдгийг Монголд мэддэг хүн цөөн байв. Г.Занданшатар ийм цаг үед Зах зээлийн коллежид зах зээлийн эдийн засгийн сурах бичиг, гарын авлагуудыг орчуулан түгээж, заах арга зүйг нь боловсруулан туршиж, нэг ёсондоо зах зээлийн онолыг Монголд нэвтрүүлэхийг чармайж байжээ. Энд ажиллах хугацаандаа тэрбээр “Чөлөөт сэтгэгчдийн клуб” байгуулж, нэр хүндтэй улстөрч, эдийн засагчдыг урьж лекц уншуулж байсан нь тухайн үедээ ихээхэн сонирхолтой, өгөөжтэй арга хэмжээ болж байв.<ref name=":1">https://www.24tsag.mn/a/169617 Зэрэг нэмж байгаа Г.Занданшатар. 2019.02.01</ref> ===Банкны сэргээн босголт, бүтцийн өөрчлөлт=== 1996 онд багшийн ажлаас банк санхүүгийн салбарт шилжиж, Монголбанк, Хөдөө аж ахуйн банкинд ажиллажээ. Арилжааны олон банк байгуулагдсан ч жижиг зах зээл дээр хүч тарамдаж, чөлөөт өрсөлдөөний зарчмаар хэрхэн ажиллах арга эвээ ололгүй эхнээсээ дампуурч эхлэв. Тэдгээрийн нэг нь Монголын бараг хамгийн том банкны нэг Хөдөө аж ахуйн банк байсан юм. Хот, хөдөөд хамгийн олон салбартай энэ банк үйл ажиллагаа доголдсоны улмаас Монгол Улс төрийн албан хаагчдынхаа цалинг тавьж чадахгүйд хүрч, цалингаа хүлээсэн хүмүүс хэдэн сараар хүлээж, эцэст нь цалингийн оронд гурил, будаа авч байв. Засгийн газар банкийг дампуурлаас аврах үүргийг залуу санхүүч Г.Занданшатарт ногдуулав. Тэрбээр Монголбанкны бүрэн эрхт төлөөлөгчөөр томилогдсон бөгөөд тус банкинд бүтцийн өөрчлөлт хийх төслийг хэрэгжүүлж, улмаар дэд захирлаар ажиллан зорилгоо амжилттай биелүүлсэн.<ref>https://www.24tsag.mn/a/169617 </ref> Одоогийн ХААН банк хэмээх нэрийг тэрбээр өгсөн бөгөөд дотроо эвийн хоёр загастай, дөрвөн дэлбээт, гүн ногоон өнгөт одоогийн лого буюу таних тэмдэг нь түүний санаачилга байв. ХААН гэсэн нэр Хөдөө аж ахуйн гэсэн нэрийн товчлол мэт санагдаж болох ч яваандаа Монголын хамгийн том банк болно, басхүү банкны харилцагч бол хаан гэсэн хос утгыг бэлгэдэн тэрбээр ийм лого санаачилсан гэдэг. ХААН банк өдгөө Монгол Улсад хамгийн олон салбартай, хүчирхэг банк болжээ. ==Улс төрд== 1998 онд [[Монгол Ардын Нам|МАХН]]-д элсэж, 2004, 2008, 2016, 2020 онд [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор]] аймгаас УИХ-ын гишүүнээр сонгогджээ. Парламентын гишүүнээр сонгогдсон 4 бүрэн эрхийн хугацаандаа тэрбээр УИХ-ын Төсвийн зарлагын дэд хорооны дарга, УИХ дахь МАН-ын бүлгийн дэд дарга, [[Гадаад харилцааны яам (Монгол)|Гадаад харилцааны]] сайд, Монгол Улсын сайд, [[Монгол улсын Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газар|Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын]] дарга, [[Улсын Их Хурал|Монгол Улсын Их Хурлын]] даргаар ажилласан байна. Банк, санхүү, татвар, хяналт шалгалт, зөвлөлдөх ардчилал, ард түмний Үндсэн хуулиар олгосон засаглах эрхийг хангах зэрэг чиглэлээр 30 гаруй томоохон хууль санаачлан батлуулсан. 2012-2013 онд МАН-ын Ерөнхий нарийн бичгийн даргаар ажиллаж байв. МАН-ын Удирдах зөвлөлийн гишүүн, Бага хурлын гишүүн. ===Газар тариаланг сэргээх бодлого=== Г.Занданшатарыг 2003 онд Хөдөө аж ахуйн дэд сайдаар томилогдон ажиллах үед нь Монголын газар тариалангийн салбар ноцтой хямарч, зогсонги байдалд ороод байв. Техникийн шинэчлэл зогсож, тариалангийн талбай зэрлэгтээ баригдан атаршиж, Монголд гурилын хомсдол үүссэний улмаас импортын гурил гол хэрэглээ болоод байв. Тэр цагт "Монголд тариа тарих хэрэггүй. Хойно, өмнө, хажууханд тариалангийн аварга том улс орон байхад идэх гурилаа тэндээс авахад л болно" гэсэн үзэл баримтлал дэвшүүлж явсан төрийн түшээд ч бий. Ийм үед алдаатай уг бодлогыг үндсээр нь өөрчилж, хөдөө аж ахуй, түүний дотор тариалангийн салбарыг аврахын тулд "Хөдөө аж ахуйн талаар төрөөс баримтлах бодлогын баримт бичиг"-ийг УИХ-аар батлуулж<ref> https://legalinfo.mn/mn/detail?lawId=6589</ref>, улмаар Атрын III аяныг санаачлагчдын нэг болжээ. ===МАСЗХ-г НАМЗХ болгоход оролцов=== Тэрбээр 2005-2010 онд МАН-ын дэргэдэх залуучуудын байгууллага болох Монголын ардчилсан социалист залуучуудын холбоо (МАСЗХ)-ны Удирдах зөвлөлийн гишүүн, Дэд ерөнхийлөгч, Ерөнхийлөгчөөр ажиллаж байсан<ref>{{Cite web |date=2025-12-20 |title=Монгол Улсын Ерөнхий сайдын намтар |url=https://mongolia.gov.mn/page/3 |access-date=2025-12-20 |website=mongolia.gov.mn |language=mn}}</ref> бөгөөд тус холбоог өөрчлөх, үзэл баримтлалыг шинэчлэх ажлыг хамтран гүйцэтгэж зорилго, чиглэл, үйл ажиллагааны хувьд шинэ Нийгмийн ардчилал-Монголын залуучуудын холбоо (НАМЗХ)-г үүсгэн байгуулалцжээ. <ref>{{Cite web |last=gogo.mn |title=Нийгмийн ардчилал, Монголын залуучуудын холбооны ерөнхийлөгчөөр Л.Оюун-Эрдэнэ сонгогдлоо |url=https://gogo.mn/r/76274 |access-date=2025-12-20 |website=gogo.mn |language=mn}}</ref> ===Гадаад бодлогын шинэ үзэл баримтлал=== [[Файл:With Hillary Clinton.jpg|left|thumb|АНУ-ын 67 дахь Төрийн Нарийн Бичгийн Дарга [[Хиллари Клинтон|Хиллари Клинтоны]] хамт]]Г.Занданшатар 2011 онд Гадаад харилцааны сайдаар ажиллаж байхдаа Монгол Улсын Гадаад бодлогын үзэл баримтлалыг боловсруулан батлуулсан нь<ref>{{Cite web |last=gogo.mn |title=Гадаад бодлогын үзэл баримтлалын тухай тогтоолын төсөл өргөн барив |url=https://gogo.mn/r/81681 |access-date=2025-12-20 |website=gogo.mn |language=mn}}</ref> Монгол Улс энхийг эрхэмлэсэн, нээлттэй, бие даасан, олон тулгуурт гадаад бодлого явуулах замаар аюулгүй байдал, тусгаар тогтнол, үндэсний язгуур ашиг сонирхлоо олон улсын эрх зүйн хүрээнд улс төр-дипломатын аргаар хангах тулгуур баримт бичиг болсон юм.<ref>{{Cite web |title=МОНГОЛ УЛСЫН ГАДААД БОДЛОГЫН ҮЗЭЛ БАРИМТЛАЛ |url=https://legalinfo.mn/ |access-date=2025-12-20 |website=Эрх зүйн мэдээллийн нэгдсэн систем |language=en}}</ref> 2011 онд Монгол Улс [[Ардчилсан орнуудын хамтын нийгэмлэг|Ардчилсан орнуудын хамтын нийгэмлэгийг]] хоёр жил даргалах хүндтэй үүргийг хүлээн авсан билээ. Түүнийг сайд байх үед Монгол Улсын Засгийн газар “Гадаад харилцааг эдийн засагжуулах хөтөлбөр”-ийг баталсан нь<ref>{{Cite web |last=gogo.mn |title=Монгол Улсын гадаад харилцааг эдийн засагжуулах хөтөлбөр батлана |url=https://gogo.mn/r/nve9y |access-date=2025-12-20 |website=gogo.mn |language=mn}}</ref> улс орны хөгжлийн тогтвортой өсөлтийг хангахад гадаад улс төр, эдийн засгийн дипломат үйл ажиллагааг чиглүүлэхэд томоохон түлхэц болсон. Мөн “Дипломат ажилтны сахилгын тусгай дүрэм”-ийг шинэчилж, гадаад харилцааны салбар, дипломат ажилтнуудын үйл ажиллагаанд ёс зүй, сахилга хариуцлагыг сахиулах шинэ жишиг тогтоосон юм.<ref>{{Cite web |last=gogo.mn |title=Хууль бус наймаа хийсэн дипломат ажилтан ажилгүй болно |url=https://gogo.mn/r/1j2e3 |access-date=2025-12-20 |website=gogo.mn |language=mn}}</ref> ===Хөгжлийн бодлогын суурийг тавив=== 2018 оноос Монгол Улсын сайд, Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын даргаар ажиллах үедээ “Гурван тулгуурт хөгжлийн бодлого” буюу төр, нийгэм, эдийн засгийн шинэчлэлийн бодлогыг гардан боловсруулж, батлуулсан. <ref>https://legalinfo.mn/mn/detail?lawId=13240</ref> Энэхүү хөгжлийн бодлогын баримт бичгийн үндсэн агуулга “Шинэ сэргэлтийн бодлого” урт хугацааны хөгжлийн бодлогын эх үндэс болсон бөгөөд Монгол Улсын Их Хурлыг Г.Занданшатар тэргүүлж байх үед буюу 2021 оны 12 дугаар сарын 30-ны өдөр 106 дугаар тогтоол батлагдсан юм.<ref>https://ikon.mn/n/2f97 УИХ: Шинэ сэргэлтийн бодлого батлах тухай тогоолын төслийг эцэслэн батлав.</ref> ==Улсын Их Хурлын дарга== [[Файл:G Zandanshatar.jpg|thumb|Монгол Улсын Их Хурлын дарга Г.Занданшатар. 2021 он. ]] Монгол Улсын Их Хурлын найм дахь удаагийн сонгуулийн үр дүнгээр байгуулагдсан парламентын анхны чуулганаар буюу 2020 оны 6 дугаар сарын 20-нд Г.Занданшатарыг Монгол Улсын Их Хурлын даргаар сонгов.<ref>https://www.parliament.mn/nn/10787/ Улсын Их Хурлын гишүүн Гомбожавын Занданшатарыг Монгол Улсын Их Хурлын даргаар сонголоо </ref> Ингэснээр тэрбээр энэ албан тушаалд парламентын хоёр бүрэн эрхийн хугацаанд үргэлжлүүлэн ажилласан анхны хүн болсон юм. 2019 оны 2 дугаар сард анх сонгогдсоноос хойших Г.Занданшатар 5 жил шахмын хугацаанд УИХ-ыг орчин үеийн дэлхийн улс орнуудын парламентын жишигт нийцүүлэн шинэчлэл хийх зорилт дэвшүүлэн ажилласан. Энэ зорилтын хүрээнд түүний хэрэгжүүлсэн дөрвөн шинэчлэлийг онцолбол: ===Үндсэн хуулийн шинэчлэл=== 20 гаруй жил яригдаж, 3 парламент дамжин өрнөсөн, 4 төсөл өргөн баригдсан ч шийдэлд хүрч чадаагүй байсан Үндсэн хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах ажлыг амжилттай удирдаж хэрэгжүүлсэн. Энэ ажил УИХ дээр 3 жилийн турш өрнөж, нэмэлт, өөрчлөлтийн төсөл 2019 оны 6 дугаар сард Үндсэн хуулийн цэцэд<ref>{{Cite web |last=admin |title=Үндсэн хуульд оруулах нэмэлт, өөрчлөлтийн төслийг Үндсэн хуулийн цэцэд өргөн барив |url=https://conscourt.gov.mn/index.php/?p=4632 |access-date=2025-12-20 |language=mn-MN }}{{Dead link|date=Нэгдүгээр сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, улмаар парламентад өргөн баригдсанаас хойш УИХ 5 сарын турш завсарлагагүйгээр, тасралтгүй хэлэлцсэн юм. Ард иргэдээрээ хэлэлцүүлж, зөвлөлдөх санал асуулгыг Монголын түүхэнд анх удаа зохион байгуулж, төрийн болон иргэний нийгмийн байгууллага, улс төрийн намууд, эрдэмтэн судлаачдын санал бодлыг сонсож, нийгмийн зөвшилцлийг хангаж чадсанаар Үндсэн хуулийн нэмэлт, өөрчлөлт 2019 оны 11 дүгээр сарын 14-ний өдөр батлагдсан билээ.<ref>{{Cite web |title=Монгол Улсын Үндсэн хуульд оруулсан нэмэлт, өөрчлөлтийн уг эхийг Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Х.Баттулга ёсчлон баталгаажууллаа |url=https://www.parliament.mn/nn/9785/ |access-date=2025-12-20 |website=Parliament.mn - Монгол Улсын Их Хурал |language=mn-MN}}</ref> Нэмэлт, өөрчлөлт нь Үндсэн хуулийн 28.5 хувийг буюу 70 зүйлийн 19 зүйл, 36 заалтыг хөндсөн бөгөөд засаглалын хяналт-тэнцлийг хангаж, Засгийн газрын тогтвортой байдал, парламентын хариуцлагыг нэмэгдүүлэх, хараат бус шударга шүүхийг төлөвшүүлэх, нутгийн захиргааны бие даасан байдлыг бэхжүүлэх суурь зарчмын хүрээнд Үндсэн хуульд 2000 онд оруулсан долоон өөрчлөлтийг засаж сайжруулах; Байгалийн баялаг ард түмний мэдэлд байж, түүний үр өгөөжийн дийлэнх нь ард түмэнд ногдох; Монгол Улсын нийгэм-эдийн засгийг урт хугацаанд тогтвортой хөгжүүлэх, бодлогын уялдаа холбоо, залгамж чанар, нэгдмэл байдлыг хангах; Улс төрийн намууд улсын хэмжээнд бодлого дэвшүүлж ажиллах, үйл ажиллагааны үндсэн зарчим, санхүүгийн эх үүсвэр, зарцуулалт нь ил тод байх; Шүүхийн бие даасан, шүүгчийн хараат бус байдлыг хангах замаар иргэдийн шүүхэд итгэх итгэлийг нэмэгдүүлэх; Нутгийн өөрийн удирдлага, хот тосгоны эрх зүйн үндсийг боловсронгуй болгох зэрэг тогтолцооны шинэчлэлийн шинэ зохицуулалтууд туссан юм.<ref> https://www.parliament.mn/nn/10362/ </ref> Улмаар 2023 оны 5 дугаар сарын 31-ний өдөр Монгол Улсын Үндсэн хуульд оруулах бас нэгэн өөрчлөлтийг батлуулсан бөгөөд энэ өөрчлөлт нь парламентын төлөөллийн чадавхыг сайжруулах, ард түмний сонголтыг аль болох бүрэн дүүрэн баталгаажуулах, шударга сонгуулийн зарчмыг төлөвшүүлэхэд чиглэсэн байна.<ref>{{Cite web |last=News.MN |date=2023-05-31 |title=Монгол Улсын Үндсэн хуульд өөрчлөлт оруулж, баталлаа {{!}} News.MN |url=https://news.mn/r/2652241/ |access-date=2025-12-20 |website=News.MN - Мэдээллийн эх сурвалж |language=mn}}</ref> Үндсэн хуулийн шинэчлэлийн эдгээр нэмэлт, өөрчлөлтүүд ард түмний засаглах эрхийг хангах, төр цэгцэрч, засаглал тогтворжин, шударга ёс, эрүүл нийгэм төлөвших эрх зүйн үндсийг бэхжүүлсэн өөрчлөлт болсон гэж үздэг.<ref>{{Cite web |date=2025-09-24 |title=ШИНЭЧЛЭГЧ |url=https://www.ulsturch.mn/a/73286 |access-date=2025-12-20 |website=www.ulsturch.mn |language=en}}</ref> ===Парламентын хяналт шалгалтын шинэ тогтолцоо=== 2019 онд Үндсэн хуульд оруулсан нэмэлт, өөрчлөлтөөр Үндсэн хуулийн 28 дугаар зүйлийн 2 дахь хэсэгт “Хуулийн биелэлтийг хангахтай холбоотой нийтийн эрх ашгийг хөндсөн тодорхой асуудлаар Улсын Их Хурлын гишүүний дөрөвний нэгээс доошгүй нь хянан шалгах түр хороо байгуулах санал тавибал Улсын Их Хурал цөөнхийн төлөөллийг оролцуулан уг хороог байгуулна” гэж тусгасан.<ref>{{Cite web |title=МОНГОЛ УЛСЫН ИХ ХУРЛЫН ХЯНАЛТ ШАЛГАЛТЫН ТУХАЙ |url=https://legalinfo.mn/ |access-date=2025-12-20 |website=Эрх зүйн мэдээллийн нэгдсэн систем |language=en}}</ref> Энэхүү нэмэлт, өөрчлөлтийн үзэл баримтлалд нийцүүлэн Монгол Улсын Их Хурлын хяналт шалгалтын тухай хуулийг батлан хэрэгжүүлсэн нь парламентын хянан шалгах чиг үүргийг цоо шинэ шатанд гаргасан юм.<ref>{{Cite web |last=iSee.mn |title=Г.Занданшатар: Хяналт шалгалтын тухай анхдагч хуулийг баталж, парламентын хөгжлийн шинэ үе шатыг эхлүүллээ |url=http://isee.mn/n/30654 |access-date=2025-12-20 |website=iSee.mn |language=mn}}</ref> Үндсэн хуулийн нэмэлт, өөрчлөлтөөр УИХ зөвхөн Ерөнхий сайдыг сонгохоор болсон бөгөөд Засгийн газрын бусад гишүүдийг томилох эрхээсээ татгалзсан. Мөн УИХ-д өргөн мэдүүлсэн төсвийн төслийн орлого, зарлагын дүнг нэмэгдүүлэхийг хориглож, Засгийн газрын эрх мэдэл энэ хэрээр нэмэгдсэн. Энэхүү өөрчлөлтийн дараа Засгийн газрын үйл ажиллагаанд тавих парламентын хяналтыг сайжруулах нь хууль тогтоох болон гүйцэтгэх эрх мэдлийн хоорондын хяналт тэнцлийг хангах бодлогын гол шийдэл болох ёстой байсан учраас энэ анхдагч хуулийг баталсан бөгөөд өмнө нь парламентын хяналт шалгалтыг ингэж нарийвчлан зохицуулсан бие даасан хууль байгаагүй юм. Хууль батлагдан хэрэгжсэнээр парламент хяналт шалгалтын ажлаа урьдчилан төлөвлөдөг болж, хяналтын сонсголын төрөл, хэлбэрийг нарийвчлан зохицуулжээ. Хуулиар хянан шалгах түр хорооны эрх зүйн байдал, үйл ажиллагааны журмыг дэлгэрэнгүй зохицуулж өгснөөр нийтийн ашиг сонирхлыг хөндсөн тодорхой асуудлаар Хянан шалгах хороод байгуулагдан ажиллаж, нийтийн сонсгол, нээлттэй хэлэлцүүлэг УИХ-ын үйл ажиллагааны байнгын механизм болов.<ref>{{Cite web |title=НИЙТИЙН СОНСГОЛЫН ТУХАЙ |url=https://legalinfo.mn/ |access-date=2025-12-21 |website=Эрх зүйн мэдээллийн нэгдсэн систем |language=en}}</ref> Ингэснээр олон жил далд бугшсан асуудлууд ил болж, олон нийтийн анхаарал, хяналтад орсон. Тухайлбал, 2022 оны 4 дүгээр сард Хөгжлийн банкны асуудлаар Хянан шалгах түр хороо нотлох баримт шинжлэн судлах сонсголыг 3 үе шаттай хийснээр Хөгжлийн банкны 7.8 их наяд төгрөгийн зээлийг хэн, ямар зорилгоор авч, хэрхэн зарцуулсан тухай мэдээллийг ил тод болгож, ард иргэдийн мэдэх эрхийг хангажээ.<ref>{{Cite web |title=Хянан шалгах түр хорооноос зохион байгуулсан нотлох баримтыг шинжлэн судлах гурав дахь шатны сонсгол өндөрлөв |url=https://www.parliament.mn/nn/29715/ |access-date=2025-12-20 |website=Parliament.mn - Монгол Улсын Их Хурал |language=mn-MN}}</ref> Энэ сонсголоор 432 зээл, 2542 төсөл, хөтөлбөртэй холбоотой асуудлаар 600 гаруй иргэн, хуулийн этгээд, үүний дотор 356 гэрчийг дуудаж сонссон юм.<ref>{{Cite web |last=iSee.mn |title=Хянан шалгах түр хорооны нотлох баримтыг шинжлэн судлах гурван шатны сонсголд нийт 356 гэрч оролцжээ |url=http://isee.mn/n/47955 |access-date=2025-12-21 |website=iSee.mn |language=mn}}</ref> ===Цахим шилжилт=== УИХ-д цахим шилжилт хийх томоохон зорилго дэвшүүлж, [https://d.parliament.mn/ D-parliament] вэб, аппликэйшн хосолсон цахим системийг нэвтрүүлснээр хуулийн төсөл боловсруулах, хууль хэлэлцэх, батлах үйл ажиллагаанд иргэдийн оролцоог хангахад томоохон дэвшил гарсан. УИХ-ын цахим хуралдааны дэгийг холбогдох хуульд тусгаснаар УИХ-ын үйл ажиллагааны байнгын, тасралтгүй, тогтвортой байх зарчим бүрнээ хангагдсан юм. Тухайлбал, [[COVID-19|Ковид-19]] цар тахлын үед УИХ цахим дэгийг хэрэгжүүлж ажилласнаар хуралдаан нэг ч өдөр тасалдаагүй бөгөөд Олон улсын парламентын холбооноос Монгол Улсын Их Хурал цар тахлын нөхцөлд дэлхийн улс орнуудын парламентад жишиг болохуйц үйл ажиллагаа явуулсан хэмээн сайшаасан байна. Монгол Улсын Их Хурлын тухай хуулийн  39.1-д “Үндсэн хуулийн Гуравдугаар зүйлийн 1 дэх хэсэгт заасны дагуу Монголын ард түмэн төрийн үйл хэрэгт шууд оролцож, мөн сонгож байгуулсан төрийн эрх барих төлөөлөгчдийн байгууллагаараа уламжлан энэхүү эрхээ эдлэхдээ тодорхой асуудлыг шийдвэрлүүлэх талаар асуулт асуух, санал өгөх эрхээ Улсын Их Хурлын албан ёсны санал авах цахим хуудас, гар утас, хөдөлгөөнт төхөөрөмжид зориулсан Улсын Их Хурлын албан ёсны программ хангамжаар дамжуулан хэрэгжүүлж болно” хэмээн тусгасан.<ref>{{Cite web |title=МОНГОЛ УЛСЫН ИХ ХУРЛЫН ТУХАЙ |url=https://legalinfo.mn/ |access-date=2025-12-20 |website=Эрх зүйн мэдээллийн нэгдсэн систем |language=en}}</ref> Энэ хүрээнд тодорхой асуудлаар ажлын хэсэг байгуулах саналыг 33.000, Байнгын хорооны эрхлэх асуудлын хүрээнд хяналт шалгалт явуулах саналыг 70.000, хуулийн төслийн талаарх саналыг 100.000 ба түүнээс дээш тооны иргэн дэмжсэн бол УИХ заавал авч хэлэлцэхээр тусгаж, иргэдийн саналыг авах нийтийн өргөдлийн “D-өргөдөл” системийг нэвтрүүлэн амжилттай ашиглаж эхэлсэн билээ.<ref>{{Cite web |title=??????? ??????? ?????? ???? ????? ?? ?????? ????? ?????? ??????? ??????? |url=https://www.parliament.mn/nn/41082/ |access-date=2025-12-20 |website=Parliament.mn - Монгол Улсын Их Хурал |language=mn-MN}}</ref><ref>{{Cite web |date=2023-10-10 |title=Нийтийн цахим өргөдөл, гомдлын системийг аравдугаар сарын 17-нд танилцуулна |url=https://www.24tsag.mn/a/221142 |access-date=2025-12-20 |website=www.24tsag.mn |language=mn}}</ref> ===Зөвлөлдөх санал асуулга=== [[Файл:"Зөвлөлдөж шийдье" зөвлөлдөх санал асуулга - 2023.jpg|left|thumb|800 гаруй хүн оролцсон "Зөвлөлдөж шийдье" зөвлөлдөх санал асуулга - 2023 арга хэмжээний нэгдсэн хэлэлцүүлэг]]Г.Занданшатар АНУ-ын [[Стэнфордын Их Сургууль|Стэнфордын их сургуульд]] зочин судлаачаар ажиллаад ирэхдээ шинэ бодол, онол олныг тээж ирсний нэг нь "Зөвлөлдөх ардчилал” юм. Тэрбээр 2013 оны 12 дугаар сараас Стэнфордын их сургуулийн Зөвлөлдөх ардчиллын хүрээлэнд судлаачаар ажиллаж<ref>https://news.mn/r/2083785/</ref>, Монгол зэрэг хөгжиж буй орнуудын ардчилсан хөгжлийн загварыг хөгжингүй орнуудын ардчилалтай харьцуулан судалжээ. Улмаар зөвлөлдөх ардчиллын онолыг Монголд нэвтрүүлэх чиглэлээр нэлээд идэвхтэй ажилласан бөгөөд орчин цагийн ардчиллын судалгааны тэргүүлэх эрдэмтдийн нэг [[:en:Larry_Diamond|Ларри Даймонд]], Стэнфордын их сургуулийн Зөвлөлдөх ардчиллын хүрээлэнгийн захирал [[:en:James_S._Fishkin|Жэймс Фишкин]], тус сургуулийн профессор Карл Айкенбэри нарын нэр хүндтэй эрдэмтдийг Монголд урьж лекц уншуулахын сацуу ном бүтээлийг нь монгол хэлээр орчуулан хэвлүүлжээ. Мөн [https://asiafoundation.org/where-we-work/mongolia/ Азийн сан], Стэнфордын их сургуулийн дэмжлэгтэй “Иргэдийн оролцоо-Хотын маргааш” Монголын анхны зөвлөлдөх санал асуулга” төслийг хамтран удирдаж<ref>https://www.shuud.mn/a/461733 Г.Занданшатар: Иргэдэд сонголт хийх боломжийг олгоно </ref><ref>{{Cite web |last=www.ulaanbaatar.mn |date=2015-12-09 |title=Жэймс Фишкин: Зөвлөлдөх санал асуулгын зөвлөх хороо нь багагүй үүрэгтэй ажилладаг |url=https://ikon.mn/n/mjc |access-date=2025-12-20 |website=ikon.mn |language=en}}</ref>, Нийслэлийн зөвлөлдөх санал асуулгын зөвлөх хорооны даргаар ажиллаж байсан. Улмаар Зөвлөлдөх санал асуулгын тухай хуулийг санаачлан батлуулж<ref>{{Cite web |last=gogo.mn |title=Зөвлөлдөх санал асуулгын тухай хуулийн төсөл дэмжлэг авах уу |url=https://gogo.mn/r/gmxkd |access-date=2025-12-20 |website=gogo.mn |language=mn}}</ref>, УИХ 2019 онд Үндсэн хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах асуудлаар, 2023 онд  улс орны нийгэм, эдийн засгийн тулгамдсан асуудлыг иргэдийн туслалцаатайгаар тодорхойлох, асуудлын эрэмбэ, шийдвэрлэх арга зам, гаргах шийдвэрийн талаар иргэдтэй зөвлөлдөх, үндэсний зөвшилцлийг хангах зорилготой "Зөвлөлдөж шийдье" зөвлөлдөх санал асуулгыг амжилттай зохион байгуулсан юм. Хоёр удаагийн зөвлөлдөх санал асуулгад Монгол Улсын 3.4 сая иргэнийг төлөөлсөн 700-800 хүн эх орны өнцөг булан бүрээс санамсаргүй түүврийн аргаар сонгогдон ирж, төрийн хэргийг хэлэлцэн, гаргасан санал, дүгнэлтийн дагуу Үндсэн хуулийн өөрчлөлтүүд болон бусад шийдвэрүүд гарсан билээ.<ref> https://duuren.life/post/2003 Зөвлөлдөх санал асуулгын үр дүнг УИХ-ын дарга Г.Занданшатарт өргөн мэдүүлэв. 2023.02.17</ref> 2024 оны хаврын ээлжит чуулган завсарлах үеэр түүний хэлснээр, УИХ, Засгийн газраас хэрэгжүүлсэн тогтолцооны реформ, бусад цогц арга хэмжээний үр дүнд 2016 онд 1.2 хувьтай байсан эдийн засгийн өсөлт 7.0 хувьд хүрч, нэг хүнд ногдох ДНБ 2016 онд 3681 ам.доллар байсан бол 2023 оны эцэст 5875 ам.доллар болсон бөгөөд 13.5 их наяд төгрөгийн гадаад өрийг төлжээ. Мөн төрийн албан хаагчдын цалин 2016 онтой харьцуулахад 3 дахин өсч, тэтгэврийн доод хэмжээ нэмэгдэн дундаж тэтгэвэр 785 мянган төгрөг болсон байна.<ref>{{Cite web |last=https://www.facebook.com/ubn.mgl |date=2024-06-05 |title=Г.Занданшатар: УИХ, ЗГ-аас хэрэгжүүлсэн реформуудын дүнд 2016 онд 1.2 хувьтай байсан эдийн засгийн өсөлт 7.0 хувьд хүрлээ |url=https://ubn.mn/p/62407 |access-date=2025-12-20 |website=Улаанбаатар ньюс |language=mn-MN}}</ref> == Ерөнхий сайд == [[Файл:Cabinet of Zandanshatar being appointed on 18 June 2025.jpg|thumb|295x295px|Ерөнхий сайд [[Гомбожавын Занданшатарын Засгийн газар|Г.Занданшатарын засгийн газрын бүрэлдэхүүн]]]] 2025 оны 6 дугаар сарын 3-ны өдөр УИХ-ын нэгдсэн чуулган Ерөнхий сайд Л.Оюун-Эрдэнэд итгэл хүлээлгэх тогтоолын төслийг хэлэлцэж, нууц санал хураалтад 82 гишүүн оролцсоноос тогтоолыг 44 гишүүн дэмжиж, 38 гишүүн дэмжсэнгүй.<ref>{{Cite web |title=Ерөнхий сайд Л.Оюун-Эрдэнэ огцорлоо |url=https://cnbc.mn/news/h2i35 |access-date=2025-12-20 |website=cnbc.mn |language=en}}</ref> Ингэснээр Ерөнхий сайд Л.Оюун-Эрдэнэ огцров.<ref>{{Cite web |last=iKon.mn |first=Н. Эрхбаяр |date=2025-06-03 |title=Монгол Улсын 32 дахь Ерөнхий сайд Л.Оюун-Эрдэнэ огцорлоо |url=https://ikon.mn/n/3f6x |access-date=2025-12-20 |website=ikon.mn |language=en}}</ref> Улмаар 9-ний өдөр хуралдсан МАН-ын Бага хурлаар Г.Занданшатарыг Ерөнхий сайдад дэвшүүлэх санал дэмжигдэж, 12-нд эхэлсэн УИХ-ын чуулганаар уг асуудлыг хэлэлцэв. Санал хураалтад 117 гишүүн санал өгснөөс тогтоолын төслийг 108 нь дэмжсэнээр Г.Занданшатар 92.3 хувийн саналаар Монгол Улсын 34 дэх Ерөнхий сайдаар томилогдсон юм.<ref>{{Cite web |title=Монгол Улсын 34 дэх Ерөнхий сайдаар Г.Занданшатарыг томиллоо |url=https://www.parliament.mn/nn/75028/ |website=parliament.mn}}</ref><ref>{{Cite web |last=iKon.mn |first=А. Ням-Өлзий |date=2025-06-13 |title=Монгол Улсын 34 дэх Ерөнхий сайдаар Г.Занданшатар томилогдлоо |url=https://ikon.mn/n/3fgr |access-date=2025-06-18 |website=ikon.mn |language=en}}</ref> ===9-11 дүгээр сарын хямрал === 2025 оны 9 дүгээр сарын эхээр МАН-ын Бага хурлыг хуралдуулах асуудал идэвхтэй яригдаж, уг хурлаар Л.Оюун-Эрдэнийн оронд намын даргаар хэнийг сонгох нь олон нийтийн анхаарлыг ихээхэн татаж байв. Ерөнхий сайд эрх баригч намын дарга байдаг жишгээр Г.Занданшатарыг энэ албан тушаалд саадгүй очно гэсэн хүлээлт нийтэд байсан боловч “Админерал” компанитай холбоотой хэмээн багагүй хугацаанд яригдсаны дээр УИХ-ын гишүүн [[Баттөмөрийн Энхбаяр|Б.Энхбаярын]] энэ сэдвээрх удаа дараагийн мэдэгдлийн шууд субьект болоод байсан УИХ-ын дарга [[Дашзэгвийн Амарбаясгалан|Д.Амарбаясгалан]] 9 дүгээр сарын 12-нд гэнэт мэдэгдэл хийж, МАН-ын даргад нэр дэвшихээ зарлав.<ref>{{Cite web |date=2025-09-12 |title=УИХ-ын дарга Д.Амарбаясгалан МАН-ын даргад нэр дэвшихээ мэдэгдлээ |url=https://www.assa.mn/a/73897 |access-date=2025-12-21 |website=www.assa.mn |language=mn}}</ref><ref>{{Cite web |last=iSee.mn |title=Д.Амарбаясгалан: Би нэрээ татахгүй, МАН-ын даргад нэр дэвшинэ |url=http://isee.mn/n/82648 |access-date=2025-12-21 |website=iSee.mn |language=mn}}</ref><ref>{{Cite web |last=https://www.facebook.com/ubn.mgl |date=2025-09-12 |title=УИХ-ын дарга Д.Амарбаясгалан МАН-ын даргад нэр дэвшихээ мэдэгдлээ |url=https://ubn.mn/p/88610 |access-date=2025-12-21 |website=Улаанбаатар ньюс |language=mn-MN}}</ref> Улмаар 9 дүгээр сарын 28-нд болсон намын даргыг сонгох Бага хурлын гишүүдийн санал хураалтын дүн маргаантай болсноор<ref>{{Cite web |last=iKon.mn |first=А. Ням-Өлзий |date=2025-09-28 |title=Эхний санал хураалтаар Д.Амарбаясгалан 56, Г.Занданшатар 44 хувийн санал авсан бол дахин санал хураалтаар Д.Амарбаясгаланг ялсан гэж үзэв |url=https://ikon.mn/n/3i4j |access-date=2025-12-21 |website=ikon.mn |language=en}}</ref> хоёр сар шахам үргэлжилсэн хямрал эхлэв. Намын дотоод асуудлаас парламентын түвшинд хүрч даамжирсан энэ үйл явц УИХ-ын чуулганаар Ерөнхий сайд болон спикерийг огцруулах шийдвэр гаргах<ref>{{Cite web |last=iKon.mn |first=Н. Эрхбаяр |date=2025-10-17 |title=35 жилийн хугацаанд анх удаа нэг өдрийн дотор УИХ-ын дарга болон Ерөнхий сайдыг огцруулав |url=https://ikon.mn/n/3in1 |access-date=2025-12-21 |website=ikon.mn |language=en}}</ref>, Ерөнхий сайдыг огцруулсан УИХ-ын тогтоолд [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] хориг тавих<ref>{{Cite web |last=Б.Мөнгөнтамир |date=2025-10-20 |title=Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүх УИХ-ын 2025 оны 95 дугаар тогтоолд бүхэлд нь хориг тавилаа {{!}} News.MN |url=https://news.mn/r/2829423/ |access-date=2025-12-21 |website=News.MN - Мэдээллийн эх сурвалж |language=mn}}</ref>, Ерөнхий сайд [[Монгол Улсын Үндсэн хуулийн цэц|Үндсэн хуулийн цэцэд]] хүсэлт гаргах<ref>{{Cite web |last=gogo.mn |title=Яагаад: ҮХЦ шууд маргаан үүсгэсэн үндэслэл, мөн шийдвэрлэх процессын тухай |url=https://gogo.mn/r/2m7d03 |access-date=2025-12-21 |website=gogo.mn |language=mn}}</ref>, Цэц их суудлын хуралдаан зарлан Ерөнхий сайдыг огцруулсан 95 дугаар тогтоолыг хууль зөрчсөн хэмээн дүгнэлт гаргах<ref>{{Cite web |last=admin |title=Ерөнхий сайдыг огцруулсан үйл ажиллагаа Үндсэн хууль зөрчсөн тухай Цэцийн дүгнэлт (2025, №08)-ийн тойм |url=https://constitutionalcourt.mn/2025/11/%d0%b5%d1%80%d3%a9%d0%bd%d1%85%d0%b8%d0%b9-%d1%81%d0%b0%d0%b9%d0%b4%d1%8b%d0%b3-%d0%be%d0%b3%d1%86%d1%80%d1%83%d1%83%d0%bb%d1%81%d0%b0%d0%bd-%d2%af%d0%b9%d0%bb-%d0%b0%d0%b6%d0%b8%d0%bb%d0%bb%d0%b0-2-2/ |access-date=2025-12-21 |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=Монгол Улсын Ерөнхий сайдыг огцруулсан үйл ажиллагаа Монгол Улсын Үндсэн хуульд нийцсэн эсэх маргааныг хянан шийдвэрлэсэн тухай |url=https://legalinfo.mn/ |access-date=2025-12-21 |website=Эрх зүйн мэдээллийн нэгдсэн систем |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Нэргүй |first=Г. |date=2025-10-24 |title=Ерөнхий сайдыг огцруулсан ажиллагаа Үндсэн хууль зөрчсөн тухай дүгнэлт бүрэн эхээрээ {{!}} News.MN |url=https://news.mn/r/2830191/ |access-date=2025-12-21 |website=News.MN - Мэдээллийн эх сурвалж |language=mn}}</ref> хүртэл үргэлжилсэн юм. Цэцийн дүгнэлт гарснаар Ерөнхий сайдын бүрэн эрх сэргэж, үүрэг гүйцэтгэгч болоод байсан Г.Занданшатар уг албан тушаалаа үргэлжүүлэн хаших болов. === Үүрэгт ажлаасаа чөлөөлөгдсөн нь === 2025 оны УИХ-ын хаврын чуулган гуравдугаар сарын 16-нд нээлтээ хийсний дараа АН-ын бүлэг хуралдаж, МАН-ын дарга Н.Учралыг УИХ-ын даргын ажлаа өгтөл чуулганы болон байнгын хороодын хуралд оролцохгүй гэдгээ мэдэгдэв. Улмаар УИХ дахь МАН-ын бүлгийн нэр бүхий 30 гаруй гишүүн хуралд оролцохгүй болсноос чуулганы ирц бүрдэхгүй, улмаар УИХ-аас ямар нэг шийдвэр гаргах боломжгүй болж төрийн ажил гацаанд оров. Ийм нөхцөлд 26-ны пүрэв гарагт Н.Учрал УИХ дахь МАН-ын бүлгийг хуралдаан зохион байгуулж, улс төрийн шийдвэр гаргахыг уриалсан мэдэгдэл хийлээ. Мөн өдрийн маргааш Ерөнхий сайд Г.Занданшатар үүрэгт ажлаасаа чөлөөлөгдөх хүсэлтээ МАН-ын Удирдах зөвлөлд өгөв. МАН-ын Удирдах зөвлөл баасан гарагийн үдээс хойш яаралтай хуралдаж Г.Занданшатарын хүсэлтийг хүлээн авсан бол үүний дараа УИХ-ын нэгдсэн чуулган энэ асуудлыг хэлэлцээд, Г.Занданшатарыг үүрэгт ажлаас нь чөлөөлсөн тогтоолыг хуралдаанд оролцогсдын 74 хувь буюу 54 гишүүний саналаар баталсан юм. == Цол, шагнал == * “Банк, санхүүгийн тэргүүний ажилтан” цол тэмдэг. (1999 он) * [[Алтан гадас одон|“Алтан гадас”]] одон. (2005 он) * Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайд цол. (2011 он) *[[Украин]]ы төрийн дээд шагнал [[:ru:Орден_князя_Ярослава_Мудрого|Цэцэн Ярославын одон]], III зэрэг. (2011 он) * ОХУ-ын Байгалийн улсын их сургуулийн хүндэт [[профессор]] цол (2012 он) * Сүхбаатарын одон (2022) == Шашин шүтлэг == [[Буддын шашин|Буддын шашны]] [[Шарын шашин|шарын урсгалыг]] шүтдэг. “[[Жавзандамба хутагт]]” төвийн гишүүн. Буддын шашны [[гүн ухаан]], Чойрын номыг сонирхон судалдаг. Ерөнхий сайдаар томилогдсонд нь [[14-р Далай лам|XIV Далай лам]] түүнд баяр хүргэн амжилт хүсч байв.<ref> https://eguur.mn/602975/</ref> == Хобби == Дөрвөн настайдаа [[Шатар|шатар]] тоглож сурсан.<ref>https://duuren.life/refence/568</ref> Шатар сугавчилчихаад хүн хүн дээр очиж “Тоглоё” хэмээн гуйж явдаг, аавыгаа шөнө орой ирсэн ч ялгаагүй тоглох гээд хүлээгээд сууж байдаг хүүхэд байжээ. Дунд сургуулийн сурагч байхаасаа эхлээд очсон газар бүртээ сайн шатарчин гэгддэг байв.<ref>https://duuren.life/refence/568</ref> УИХ-ын гишүүн байхдаа үе үеийн УИХ, Засгийн газрын гишүүдийн дунд зохион байгуулсан шатрын тэмцээнд дэд байр, УИХ-ын гишүүдийн дунд зохион байгуулсан “Цэцэн түшээ-2017” тэмцээний эрэгтэйчүүдийн төрөлд тэргүүн байр эзэлж байв.<ref>https://duuren.life/refence/568</ref> [[Олон Улсын Шатрын Холбоо|Олон улсын шатрын холбооны]] ерөнхийлөгч [[Үлэмжийн Хярсан|Кирсан Илюмжинов]], [[Болгар|Болгарын]] шатарчин, дэлхийн аварга эмэгтэй Антоанета Стефанова нараас гадна Монголын [[Шатрын их мастер|их мастеруудтай]] тоглож байв.<ref>https://duuren.life/refence/568</ref> Хувьдаа шатрын баялаг цуглуулгатай. [[1994]] онд [[Энэтхэг|Энэтхэгт]] суралцаж байхдаа зандан модоор хийсэн шатар олж авч, их баярлаж байснаа дурссан нь бий. 2024 оны 12 дугаар сард болсон Монголын шатрын холбооны Их хурлаар тус холбооны ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон.<ref>{{Cite web |title=Г.Занданшатар Монголын шатрын холбооны ерөнхийлөгч боллоо |url=https://duuren.life/post/9293 |access-date=2025-12-20 |website=duuren.life |language=en}}</ref> Ном унших дуртай. 2023 оны [[Улаанбаатарын номын баяр|Үндэсний номын баярын]] үеэр, унших дуртай номоосоо зургааг сонгон “Instagram” хуудсаараа олон нийтэд сонирхуулсан нь: [[Бавуугийн Лхагвасүрэн]]гийн “Хос уянга”, Жорж Фридманы “The Next 100 Years”, Жэймс Фишкиний “When The People Speak”, [[Фёдор Достоевский]], Үй Хуагийн зохиолууд, [[Сунь-зы|Сүнзийн]] “Дайтах урлаг” байв.<ref>https://duuren.life/post/4685 Г.Занданшатарын дуртай зургаан ном.</ref> Мөн усанд сэлэх дуртай. [[Хөлбөмбөг|Хөлбөмбөгт]] хорхойтой. [[Испани|Испанийн]] “[[Реал Мадрид]]” багийг дэмждэг. == Сонирхолтой баримтууд == * Оюутан Г.Занданшатарыг нэгдүгээр дамжаанд байхад [[Орос хэл|орос хэлний]] хичээл дээр багш нь [[Александр Сергеевич Пушкин|А.Пушкины]] шүлгийг уншиж өгөөд, [[Долоо хоног|долоо хоногийн]] дотор цээжлэх даалгавар өгөхөд тэрбээр тэр дор нь цээжлээд уншиж өгч, ой сайтайгаараа гайхагдаж байжээ. * Зах зээлийн коллежид ажиллаж байхад нь Монголын их, дээд сургуулийн нийт багш нараас шалгалт авч, хамгийн өндөр оноо авсан 12 хүний 6-г [[Австрали]] улсад тус улсын Засгийн газрын тэтгэлгээр суралцуулах болоход Г.Занданшатар багтсан боловч тодорхой шалтгааны улмаас явж чадаагүй аж.<ref> https://www.24tsag.mn/a/169617 </ref> * [[Украин]] Улсын төрийн дээд шагнал [[:ru:Орден_князя_Ярослава_Мудрого|Цэцэн Ярославын одонг]] Монголоос хүртсэн хүн ердөө хоёр байдгийн нэг нь Г.Занданшатар, нөгөө нь ерөнхийлөгч асан [[Цахиагийн Элбэгдорж|Ц.Элбэгдорж]] юм. * Долоогийн тоо түүний амьдралд учир холбогдолтой юм шиг байдаг нь бий. 1970 онд төрсөн, 1977 онд 7 настайдаа сургуульд орсон, нийслэлд шилжиж ирэхдээ 77 дугаар сургуульд элссэн. 1987 онд 10 дугаар ангиа дүүргэсэн.<ref> https://www.polit.mn/a/104421 Шинэчлэгч </ref> УИХ-ын сонгуульд Баянхонгор аймгийн 7 дугаар тойргоос дэвшин ялалт байгуулж байсан. == Ном бүтээл == 1994–2025 онд төр, эдийн засаг, ардчиллын сэдвээр 15 гаруй ном, орчуулгын бүтээл туурвисан.<ref>{{Cite web |date=2025-12-20 |title=Монгол Улсын Ерөнхий сайдын намтар |url=https://mongolia.gov.mn/page/3 |access-date=2025-12-20 |website=mongolia.gov.mn |language=mn}}</ref> Тэдгээрээс дурдвал: * Гадаад худалдааны санхүүжилт”. 1995 он * “Арилжааны банкны санхүүгийн менежмент”. 1995 он * “[[Үндэстэн дамнасан корпораци|Корпорацийн]] санхүү” гарын авлага. 1994 он * “Мөнгөний үнэ цэнэ” гарын авлага. 1994 он * “Хөдөө аж ахуйн шинэчлэлийн санхүүжилтийн механизм”. 2003 он * “Хөдөө аж ахуйн банкны бүтцийн өөрчлөлтийн төлөвлөгөө”. 2003 он * "Үндсэн хууль ба зөвлөлдөх ардчилал”. 2015 он * “Зөвлөлдөх ардчилал-хөгжлийн гарц”.<ref>https://catalog.must.edu.mn/bib/55128</ref> 2015 он * Жэймс Фишкин. “Хүмүүс үзэл бодлоо илэрхийлэхүй: Зөвлөлдөх ардчилал ба олон нийтийн хэлэлцүүлэг”. Орчуулга. 2015 он<ref>https://eguur.mn/589976/</ref> <ref>https://ikon.mn/n/kwt</ref> * “Нэг Монгол-Нэг зүгт. Хөгжил бол цэгцрэх хөдөлгөөн”.<ref>https://news.mn/r/2118716/</ref> 2016 он {{Quotation|"Улс төрд удаан хутгалдлаа, цаашдаа ямар нэгэн байдлаар вакуум орчинд орох нь гарцаагүй. Тиймээс Монголын нийгэм, төр засгийн байдлыг хөндлөнгөөс нэг ажиглаад судалгаа хийгээд үзье гэж бодсон юм. Ер нь Америкийн болоод дэлхийн ардчилал хөгжсөн орнуудын туршлагаас харахад, улс төрд хэтэрхий удаан ажилласан хүн тодорхой хугацааны дараа түр чөлөө авч олон улсын судалгааны төвүүдэд очиж ажилладаг байдал анзаарагддаг. Ялангуяа над шиг гадаад харилцааны чиглэлээр ажиллаж байсан хүмүүс хуримтлуулсан туршлагаа мэдлэгтэй хослуулах нь чухал гэдгийг мэдэрсэн". ''Стэнфордын их сургуулийн зочин судлаач Г.Занданшатар'' <ref>{{Cite web |url=http://dnn.mn/%D0%B3%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D0%B2%D1%8B%D0%BD-%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80-%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D0%BD-%D0%B0%D1%80%D0%B4-%D1%82%D2%AF%D0%BC%D1%8D%D0%BD-%D1%82%D3%A9%D1%80%D0%B4%D3%A9%D3%A9-%D0%B8%D1%82%D0%B3%D1%8D%D1%85-%D0%B8%D1%82%D0%B3%D1%8D%D0%BB%D1%8D%D1%8D-%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B6%D1%8D%D1%8D-%D1%8D%D0%BD%D1%8D-%D0%B1%D0%BE%D0%BB-%D0%BC%D0%B0%D1%88-%D1%82%D0%BE%D0%BC-%D1%8D%D0%BC%D0%B3%D1%8D%D0%BD%D1%8D%D0%BB/ |title=Archive copy |access-date=2016-02-26 |archive-date=2016-12-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161220082144/http://dnn.mn/%D0%B3%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D0%B2%D1%8B%D0%BD-%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80-%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D0%BD-%D0%B0%D1%80%D0%B4-%D1%82%D2%AF%D0%BC%D1%8D%D0%BD-%D1%82%D3%A9%D1%80%D0%B4%D3%A9%D3%A9-%D0%B8%D1%82%D0%B3%D1%8D%D1%85-%D0%B8%D1%82%D0%B3%D1%8D%D0%BB%D1%8D%D1%8D-%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B6%D1%8D%D1%8D-%D1%8D%D0%BD%D1%8D-%D0%B1%D0%BE%D0%BB-%D0%BC%D0%B0%D1%88-%D1%82%D0%BE%D0%BC-%D1%8D%D0%BC%D0%B3%D1%8D%D0%BD%D1%8D%D0%BB/ |url-status=dead }}</ref>}} {{Quotation|"Монгол Улсын Үндсэн хуульд... иргэдийн оролцоон дээр тулгуурласан тогтолцоог орон нутгийн бүтцэд байлгана гэсэн санааг тусгаж өгсөн. Гэвч харамсалтай нь өнөөдрийг хүртэл орон нутгийн өөрөө удирдах байгууллагуудад улс төрийн оролцоо, намуудын оролцоотой төлөөллийн байгууллыг бий болгосоор ирсэн. Тиймээс бид иргэдийн төлөөллийн байгууллагаар орон нутгийн үйл ажиллагааг яаж удирдуулах вэ гэж эрэл хайгуул хийсний үр дүнд “Зөвлөлдөх ардчилал”-ын аргачлалыг сонгон авсан юм. Цаашид Улаанбаатар хотод хэрэгжүүлэх төсөл хөтөлбөр, бүтээн байгуулалтынхаа ажилд шаардагдах хөрөнгө, хэрэгцээ, зураг төсөл, газрын байршлыг хүртэл иргэдэд мэдээлж, тэднээр тодорхойлуулдаг болохоор ажиллаж байна". ''Улаанбаатар хотын захирагч Э.Бат-Үүл'' <ref>{{Cite web |url=http://mglradio.com/home/?mid=fastnews&page=11&document_srl=54271 |title=Archive copy |access-date=2016-02-26 |archive-date=2016-12-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161220030923/http://mglradio.com/home/?mid=fastnews&page=11&document_srl=54271 |url-status=dead }}</ref>}} {{Quotation|“Зөвлөлдөх ардчиллын гол санаа болсон, асуудлыг зөвлөлдөж, учрыг нь олж хужрыг нь тунгааж дэнсэлдэг, ил тод, нээлттэй ардчиллын шинэ хэлбэр Монголд нэвтэрвэл манай эдийн засагт асар их хурд, үр дүн авчрах нь тодорхой юм байна”.''"Mongolian Economy" сэтгүүлийн эрхлэгч Д.Бэхбаяр'' <ref>{{Cite web |url=http://mongolianeconomy.mn/mn/i/8490 |title=Archive copy |access-date=2016-02-26 |archive-date=2016-05-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160518071641/http://mongolianeconomy.mn/mn/i/8490 |url-status=dead }}</ref>}}<br /> ==Эшлэл== * Монголын хөгжилд [[Оюутолгой]], [[Тавантолгой]] чухал. Гэхдээ монгол толгой бүүр чухал. * [[Ардчилал]] гэдэг нь ардын засаг гэсэн үг. Ардын засаг гэдэг нь төрийн бүх эрх ард түмний мэдэлд гэсэн үг. * Зүү олохын тулд тэмтрэх хэрэгтэй. Зөвийг олохын тулд зөвлөлдөх хэрэгтэй. * Хөгжлийн амин сүнс нь зөв ардчилал, уураг тархи нь ухаалаг төр, бие махбод нь ардын таван засаглал. <ref> http://www.ikon.mn/n/oas ikon.mn сайтын “Leaderships forum” буланд өгсөн ярилцлагаас. </ref> * Улс төрийн нам улс орноо хөгжүүлэх уураг тархи нь байх учиртай.<ref>{{Webarchiv|url=http://politics.news.mn/content/236270.shtml |wayback=20160228180101 |text=Archive copy |archiv-bot=2023-10-06 05:56:11 InternetArchiveBot }} “Улс орны тархи нь нам байх учиртай” нийтлэлээс.</ref> * Монгол нь Оросын төрт ёсны эх, [[Хятад]]ын бүтээн байгуулалтын эцэг мөн. * Дарга төвтэй намаас гишүүд төвтэй нам руу, олон нийтийн намаас мөрийн хөтөлбөрийн нам болох нь намын шинэчлэлийн эх сурвалж.<ref>{{Cite web |url=http://politics.news.mn/content/236270.shtml |title=Archive copy |access-date=2016-02-26 |archive-date=2016-02-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160228180101/http://politics.news.mn/content/236270.shtml |url-status=dead }}</ref> * Худал, хулгай, хуйвалдааны замаар зорилгодоо хүрэх нь миний зарчим биш. Албан тушаалын төлөө журмын нөхдөө гүтгэж, хэлээгүйг хэлсэн мэт, хийгээгүйг хийсэн мэт ярьж, УИХ, Засгийн газар, нийгмээ, намаа талцуулж байгаа нь төрийн хүнд байх ёс зүй, мөн чанар огтхон ч биш.<ref>https://duuren.life/post/11942 Маргааш болох МАН-ын Бага хурлын өмнө Монгол улсын Ерөнхий сайд Г.Занданшатарын "Фэйсбүүк" хуудсаараа ийн мэдэгдлээ. 2025.09.26</ref> * Авлига, нүүрсний хулгайг хаацайлсан эв нэгдэл гэж байх учиргүй.<ref>https://duuren.life/post/11980 Үүсээд буй нөхцөл байдалтай холбогдуулан Төрийн ордонд Ерөнхий сайд Г.Занданшатарын хийсэн мэдэгдэл. 2025.09.30</ref> * Монгол улсын иргэдэд тайван сайхан амьдрал хэрэгтэй болохоос аль нам, ямар улс төрч хэрхэн хожилд хүрэх нь хэнд ч хамаагүй. Би албан тушаалтай зууралдаагүй. Надад хүсэл, айдас, шунал алга.<ref>https://duuren.life/post/12778</ref> ==Холбоос== * Монгол Улсын Засгийн газар https://mongolia.gov.mn/ * Монгол Ардын Нам [https://web.archive.org/web/20210328135210/http://www.nam.mn/ http://www.nam.mn/] * Стэнфордын их сургуулийн Ардчилал, хөгжил, хуулийн засаглалын хүрээлэн http://cddrl.fsi.stanford.edu/ * Стэнфордын их сургуулийн Зөвлөлдөх ардчиллын хүрээлэн https://deliberation.stanford.edu/ ==Эх сурвалж== {{reflist}}{{Монгол Улсын Ерөнхий Сайд}}{{Улсын Их Хурлын дарга}} {{Монгол Улсын Гадаад хэргийн сайд}} {{DEFAULTSORT:Занданшатар, Гомбожавын}} [[Ангилал:1970 онд төрсөн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:Баацагааны хүн]] [[Ангилал:Эрхүүгийн Улсын Их Сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Монголын эдийн засагч]] [[Ангилал:Монгол Ардын Намын гишүүн]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн]] [[Ангилал:Монголын гадаад хэргийн сайд]] [[Ангилал:Монголын худалдаа хөгжлийн сайд]] [[Ангилал:Монголын засгийн газрын хэрэг эрхлэх газрын дарга]] [[Ангилал:УИХ-ын дарга]] [[Ангилал:Монголын шатрын холбооны ерөнхийлөгч]] [[Ангилал:Алтан гадас одон шагналтан]] [[Ангилал:Цэцэн Ярослав вангийн одон шагналтан (3-р зэрэг)]] goraep7sd06171blifjf21bbcapprk9 851607 851605 2026-03-28T04:54:30Z Amgaab 16976 Гуравдугаар сарын 27-д болсон үйл явдлуудын товч 851607 wikitext text/x-wiki {{Төрийн зүтгэлтэн |зураг = Gombojavyn Zandanshatar (2025).jpg |тайлбар = Ерөнхий сайд Г.Занданшатар. 2025 он. |алба1 = {{flagicon|Монгол}} 34 дэх [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд]] |ээлж1 = 2025 оны 6-р сарын 13 - 2026 оны 3-р сарын 27 |өмнөх1 = [[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]] |дараах1 = |алба2 = {{flagicon|Монгол}} [[Монгол]] [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] дарга |ээлж2 = 2019.02 сар-2024.07 сар |өмнөх2 = [[Миеэгомбын Энхболд]] |дараах2 = [[Дашзэгвийн Амарбаясгалан]] |алба3 = {{flagicon|Монгол}} Монгол Улсын сайд, [[Монгол Улсын Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газар|Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын]] дарга |ээлж3 = 2017-2019.02.01 |өмнөх3 = [[Жамъянгийн Мөнхбат]] |дараах3 = [[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]] |алба4 = {{flagicon|Монгол}} [[Монгол]] [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] гишүүн |ээлж4 = 2004-2012<br>2016-2024 |алба5 = {{flagicon|Монгол}} [[Гадаад харилцааны яам (Монгол)|Гадаад харилцааны сайд]] |ээлж5 = 2009.11 сар-2012.08 сар |өмнөх5 = [[Сүхбаатарын Батболд]] |дараах5 = [[Лувсанвандангийн Болд]] |алба6 = [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Намын]] Ерөнхий нарийн бичгийн дарга |ээлж6 = 2012.07 сар-2013.11 сар |өмнөх6 = [[Ухнаагийн Хүрэлсүх]] |дараах6 = Жамъянгийн Мөнхбат |төрсөногноо = {{bda|1970|3|8}} |төрсөнгазар = [[Баянхонгор]] [[аймаг]], [[Баацагаан сум]] |улсорон = {{MGL3}} |намэвсэл = [[Монгол Ардын Нам]] |сургууль = ОХУ-ын Эрхүү хотын Улс ардын аж ахуйн дээд сургууль |гэрбүл = Эхнэр Ганбаярын Отгонгэрэл<br>Дөрвөн хүүхэдтэй |website = [http://www.zandanshatar.com www.zandanshatar.com] |гарынүсэг=[[File:УИХ-ын дарга гарын үсэг.png|100px]]}}'''Гомбожавын Занданшатар''' ([[1970 он]]ы 3 дугаар сарын 8-нд [[:en:Baatsagaan|Баацагаан сум]], [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор аймагт]] төрсөн) нь улс төрч, [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|Монгол Улсын Ерөнхий сайд]]. Өмнө нь Гадаад харилцааны сайд, [[УИХ]]-ын дарга, Ерөнхийлөгчийн Тамгын газрын даргаар ажиллаж байсан, УИХ-д дөрвөн удаа сонгогдсон. [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Намын]] Удирдах зөвлөлийн гишүүн, Бага хурлын гишүүн. 2025 оны 6 дугаар сарын 13-ны өдөр [[Монгол|Монгол Улсын]] 34 дэх Ерөнхий сайдаар томилогдсон.<ref>https://ikon.mn/n/3fgr Монгол улсын 34 дэх Ерөнхий сайдаар Г.Занданшатар томилогдсон. 2025.06.13</ref> 2026 оны 3 дугаар сарын 16-нд нээгдсэн УИХ-ын хаврын чуулган эхний өдрөөсөө эхлэн гацаанд орж улс төрийн хямрал үүссэний улмаас Г.Занданшатар 3 дугаар сарын 27-ны өдөр үүрэгт ажлаасаа чөлөөлөгдөх хүсэлтээ өгснийг МАН-ын Удирдах зөвлөл хүлээн авч<ref>https://www.ub.life/p/260327-yjbd3c</ref>, улмаар УИХ-аар хэлэлцээд, чуулганы хуралдаанд оролцогсдын 74 хувь буюу 54 гишүүний саналаар үүрэгт ажлаас нь чөлөөлсөн.<ref name=":0">{{Cite web |last=iKon.mn |first=Н. Эрхбаяр |date=2026-03-27 |title=Г.Занданшатар Монголын орчин үеийн түүхэнд хамгийн богино хугацаанд ажилласан дөрөв дэх Ерөнхий сайд боллоо |url=https://ikon.mn/n/3mdj |access-date=2026-03-28 |website=ikon.mn |language=en}}</ref> == Намтар == === Эцэг эх === [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён хан аймгийн]] Цогтой гүн Дашдоржийн хошууны (одоогийн Баянхонгор аймгийн [[Галуут сум]], 1923 оноос Баянхонгор хайрхан уулын хошуу, 1931-1957 онд Баянхонгор сум<ref>https://www.touristinfocenter.mn/cate13_more.aspx?ItemID=155</ref>) нутаг Уутын голоор нутагтай Дүгэржав хэмээх язгуурын [[тайж]] хүн байжээ. Түүний хүү Сумгарьд тайж нь Дүгэржавын ганц хүү бөгөөд Норов хэмээх хүүтэй байв. Норов тайжийн хүү Дамдинжавын Гомбожав нь Г.Занданшатарын аав юм. Д.Гомбожавыг 3 настай байхад эцэг Норов тайж нас барснаар, ойрын төрөл Ундарын Дамдинжав хэмээх хүнд үрчлэгдсэн байна.<ref>https://www.ulsturch.mn/a/44339</ref> Д.Гомбожав 1933 онд төрсөн бөгөөд сумандаа адуучнаар ажиллаж байгаад 1953 онд цэргийн албанд татагджээ. Тэрбээр бага залуудаа ухаан сэргэлэн, хөдөлмөрч, адуунд эртэй, морь уургалах, эмнэг булгиулах, хурдан морь таних, уях эрдмийг төгс эзэмшсэн хүн байсан гэдэг. Цэргийн албаа хааж ирээд 1956 оноос [[Галуут сум|Галуут сумандаа]] багийн тоо бүртгэгч, “Галуут” [[Нэгдэл|нэгдлийн]] ня-бо, баг, бригадын дарга, 1962 оноос “Коммунизмын төлөө” нэгдлийн орлогч дарга зэрэг албыг хашиж байгаад 1965-1967 онд удирдах ажилтны 2 жилийн дээд курс дүүргээд ирэхэд нь [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор аймгийн]] [[Баацагаан сум|Баацагаан суманд]] сум-нэгдлийн даргаар томилсон байна.<ref>https://www.youtube.com/watch?v=u_yheu9linc</ref> Тэрбээр энд ажиллах хугацаандаа тус сумын “Чойбалсангийн зам” нэгдлийг улсын тэргүүний нэгдлийн хэмжээнд хүргэсэн юм. Д.Гомбожав 1972-1976 онд тухайн үеийн [[Удирдлагын Академи|Намын дээд сургуульд]] суралцан дүүргэж, дээд боловсрол эзэмшсэн байна. Улмаар [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор аймгийн]] [[Өлзийт сум (Баянхонгор)|Өлзийт суманд]] сум-нэгдлийн даргаар томилогдож, 1982 он хүртэл ажиллахдаа тус сум-нэгдлийг аж ахуй, зохион байгуулалтын хувьд бэхжүүлэн, олон шинэ санаачилга гарган, амжилттай хэрэгжүүлснээр аймаг, улсын тэргүүлэх хамт олон болгосон байна.<ref>https://www.youtube.com/watch?v=u_yheu9linc</ref> 1982 онд МАХН-ын Төв Хорооны шийдвэрээр түүнийг [[Атрын аян|Атрын II аянаар]] байгуулагдсан, [[Хэнтий аймаг|Хэнтий аймгийн]] Чандганы сангийн аж ахуйн даргаар томилжээ. Тэрбээр шинэ тутам аж ахуйг богино хугацаанд хөл дээр нь босгон, улс ардын аж ахуй, соёлыг хөгжүүлэх төлөвлөгөөт зорилтуудыг амжилттай ханган биелүүлж, улсын хэмжээнд хамгийн их ургац хураасан САА-гаар удаа дараа шалгарч байв. Д.Гомбожав МАХН-ын XVI, XVII, XVIII, XIX, XX их хурлуудад төлөөлөгчөөр, [[Ардын Их Хурал|Ардын Их Хурлын]] депутатаар 4 удаа сонгогдсон, 1992 онд ардчилсан, шинэ [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|Үндсэн хуулийг]] батлалцсан хүн юм.<ref>https://www.youtube.com/watch?v=u_yheu9linc</ref> Монгол Улсын хөдөө аж ахуй, газар тариалангийн салбарт олон жил үр бүтээлтэй ажилласныг нь үнэлэн Дамдинжавын Гомбожавт 1991 онд [[Монгол улсын хөдөлмөрийн баатар|Монгол Улсын Хөдөлмөрийн баатар]] цол олгожээ.<ref>https://www.ulsturch.mn/a/51545</ref> Г.Занданшатарын ээж О.Дашзэвэг нь Баянхонгор хайрхан уулын хошууны (одоогийн Баянхонгор аймгийн [[Галуут сум]]) Уутын голоор нутагтай, Оросоо хэмээх хүний ууган охин болж, 1937 онд төржээ.<ref>https://www.ulsturch.mn/a/44339 </ref> О.Дашзэвэг нь Баянхонгор аймгийн Галуут, Баацагаан, Өлзийт зэрэг сумын хүн эмнэлэг, цэцэрлэгт ажиллаж байсан байна.<ref>https://zandanshatar.parliament.mn/nn/62372/</ref> Ардын сурган хүмүүжүүлэх ухааны уламжлалт дэг ёсыг сайн эзэмшсэн, Буддын гүн ухааны мэдлэгтэй, монгол ардын үлгэр, тууль сайн мэддэг, [[Жангар|“Жангар”]] тууль, “Молон тойны намтар”, “Чойжид дагинын тууж”, “Оюун түлхүүр” зэрэг сургаалын зохиолуудыг хүүхдүүддээ цээжээр хэлж өгдөг хүн байжээ.<ref>https://zandanshatar.parliament.mn/nn/62372/</ref> Д.Гомбожав, О.Дашзэвэг нар 1958 онд ханилан сууж, зургаан хүүхэд төрүүлж өсгөсний 5 дахь нь Занданшатар юм.<ref>https://zandanshatar.parliament.mn/nn/62372/</ref> === Бага нас === Г.Занданшатар 1970 оны гуравдугаар сарын 8-нд [[Баацагаан сум|Баянхонгор аймгийн Баацагаан сумын]] эмнэлэгт төржээ.<ref>{{Cite web |title=Бага нас |url=https://zandanshatar.parliament.mn/nn/41348/ |access-date=2025-12-21 |website=Parliament.mn - Монгол Улсын Их Хурал |language=mn-MN}}</ref> Тухайн үед аав Д.Гомбожав нь тус суманд сум-нэгдлийн даргаар ажиллаж байв.<ref>https://www.24tsag.mn/a/169617</ref> Занданшатар гэдэг нэрийг эх барьж авсан эмч Ёндонцоо нь ном харж байгаад өгсөн гэдэг.<ref>https://www.24tsag.mn/a/169617</ref> Гэрийн эзэн [[Удирдлагын Академи|Намын дээд сургуульд]] суралцах болсон тул тэднийх 1972 онд [[Улаанбаатар|Улаанбаатарт]] нүүж иржээ.<ref>https://www.24tsag.mn/a/169617</ref> Эцэг Д.Гомбожав нь [[Шатар|шатарт]] хорхойтой, Намын дээд сургуулийн сум-нэгдлийн дарга нар голдуу оюутнууд тэднийд ирж шатар тоглох нь олон тул Занданшатар хүү тэдний тоглохыг харсаар 4 настайдаа өөрөө шатар нүүж сурчээ.<ref>https://www.24tsag.mn/a/169617</ref> Д.Гомбожав 1976 онд сургуулиа төгсөж, Баянхонгор аймгийн [[Өлзийт сум (Баянхонгор)|Өлзийт суманд]] сум-нэгдлийн даргаар томилогдсон тул Г.Занданшатар 1977 онд тус сумын дунд сургуулийн нэгдүгээр ангид оржээ. Сургуульд тэрбээр сурлага сайтай, урлаг, спортод идэвх сонирхолтой, шүлэг уншдаг, бөхийн спортоор хичээллэдэг байсан байна.<ref>https://www.24tsag.mn/a/169617</ref> 1982 онд нийслэлийн 10 жилийн 77 дугаар дунд сургуульд шилжин суралцаж, 1987 онд "Онц" дүнтэй төгсчээ.<ref>https://www.24tsag.mn/a/169617</ref> ==Гэр бүл== Г.Занданшатарын гэргийг Ганбаярын Отгонгэрэл гэдэг. [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] [[Дөрвөлжин сум]]ын уугуул. 1974 онд төрсөн. Зургаан хүүхэдтэй айлын тав дахь нь. Г.Занданшатарыг тухайн үеийн Зах зээлийн коллеж буюу одоогийн [[Худалдаа Үйлдвэрлэлийн Дээд Сургууль|Худалдаа үйлдвэрлэлийн дээд сургуульд]] багшилж байхад нь танилцаж, 1992 онд гэр бүл болжээ.<ref>https://zandanshatar.parliament.mn/nn/62375/</ref> Г.Отгонгэрэл нь санхүүч мэргэжилтэй, [[Их Британи|Их Британи, Умард Ирландын Нэгдсэн Вант Улсын]] [[Бирмингемийн их сургууль|Бирмингэмийн их сургуульд]] бизнесийн удирдлагын магистрын зэрэг хамгаалсан. Тэд хоёр хүү, хоёр охинтой.<ref>https://zandanshatar.parliament.mn/nn/62375/</ref> ==Боловсрол== - 1977-1987 онд Баянхонгор аймгийн Өлзийт сумын дунд сургууль, Улаанбаатар хотын 10 жилийн 77 дугаар дунд сургуульд суралцаж төгссөн.<ref>{{Cite web |title=Бага нас |url=https://zandanshatar.parliament.mn/nn/41348/ |access-date=2025-12-21 |website=Parliament.mn - Монгол Улсын Их Хурал |language=mn-MN}}</ref> - 1987-1992 онд ОХУ-ын [[Эрхүү]]гийн Улс ардын аж ахуйн дээд сургуульд суралцаж, санхүүч-эдийн засагч мэргэжил эзэмшсэн.<ref>{{Cite web |title=Монгол Улсын 34 дэх Ерөнхий сайдаар Г.Занданшатарыг томиллоо |url=https://www.parliament.mn/nn/75028/ |access-date=2025-12-21 |website=Parliament.mn - Монгол Улсын Их Хурал |language=mn-MN}}</ref> - [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Энэтхэг]], [[Өмнөд Солонгос]], [[Швед]], [[Нидерланд]] улсуудад банк, санхүү, бизнесийн удирдлагын чиглэлээр сургалт дүүргэсэн. Эдийн засгийн ухааны магистр.<ref>{{Cite web |title=Монгол Улсын 34 дэх Ерөнхий сайдаар Г.Занданшатарыг томиллоо |url=https://www.parliament.mn/nn/75028/ |access-date=2025-12-21 |website=Parliament.mn - Монгол Улсын Их Хурал |language=mn-MN}}</ref> ==Ажилласан байдал== * 1992-1995 онд Зах зээлийн коллеж буюу одоогийн [[Худалдаа Үйлдвэрлэлийн Дээд Сургууль|Худалдаа үйлдвэрлэлийн дээд сургуульд]] багш, судлаач.<ref>https://www.uih.mn/zandanshatar </ref> * 1995-1998 онд [[ХААН Банк|Хөдөө аж ахуйн банкинд]] эдийн засагч, хэлтэс, газрын захирал.<ref>https://www.uih.mn/zandanshatar </ref> * 1998-2000 онд [[Монголбанк|Монголбанкны]] Сургалтын төвийн менежер, Хөдөө аж ахуйн банкинд Монголбанкны бүрэн эрхт төлөөлөгч.<ref>https://www.uih.mn/zandanshatar </ref> * 2000-2003 онд ХААН банкны дэд захирал.<ref>https://www.uih.mn/zandanshatar </ref> * 2003-2004 онд Монгол Улсын Хүнс, хөдөө аж ахуйн дэд сайд.<ref>https://www.uih.mn/zandanshatar </ref> * 2004-2012 онд Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн.<ref>{{Cite web |date=2025-12-20 |title=Монгол Улсын Ерөнхий сайдын намтар |url=https://mongolia.gov.mn/page/3 |access-date=2025-12-20 |website=mongolia.gov.mn |language=mn}}</ref> * 2009-2012 онд Монгол Улсын Гадаад харилцааны сайд.<ref>{{Cite web |date=2025-12-20 |title=Монгол Улсын Ерөнхий сайдын намтар |url=https://mongolia.gov.mn/page/3 |access-date=2025-12-20 |website=mongolia.gov.mn |language=mn}}</ref> * 2012-2013 онд Монгол Ардын Намын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга. * 2013-2015 онд АНУ-ын [[Стэнфордын Их Сургууль|Стэнфордын их сургуулийн]] Хөгжил, ардчилал, хуулийн засаглалын хүрээлэнд судлаач. * 2016 оноос Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн. * 2017-2019 онд Монгол Улсын Засгийн газрын гишүүн, Монгол Улсын сайд, Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын дарга.<ref>{{Cite web |title=Улс төр |url=https://ikon.mn/l/1/oy3y3c/ozp16o?ppagesize= |access-date=2025-12-20 |website=ikon.mn |language=en}}</ref> * 2019 оноос Монгол Улсын Их Хурлын дарга. * 2024 оны 7 дугаар сараас 2025 оны 6 дугаар сарын 13 хүртэл Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн Тамгын газрын дарга. * 2025 оны 6 дугаар сарын 13<ref name=":1" />-2026 оны 3 дугаар сарын 27<ref name=":0" /> хүртэл Монгол Улсын Ерөнхий сайд. ===Зах зээлийн онолыг Монголд === 1992 онд 22 настайдаа [[Орос|ОХУ-д]] дээд сургууль төгсөж ирээд, хуучнаар Худалдааны техникум буюу тухайн үед Зах зээлийн коллеж хэмээх шинэ нэртэй болоод байсан, өдгөөгийн Худалдаа, үйлдвэрлэлийн дээд сургуульд багшаар ажиллаж эхэлжээ. Монгол Улс зах зээлийн цоо шинэ замыг дөнгөж сонгон шинэ нийгэмд хөл тавьсан тэр үед [[Зах зээлийн эдийн засаг|зах зээл]] гэж чухам юу болох, онол, арга зүй нь ямар байдгийг Монголд мэддэг хүн цөөн байв. Г.Занданшатар ийм цаг үед Зах зээлийн коллежид зах зээлийн эдийн засгийн сурах бичиг, гарын авлагуудыг орчуулан түгээж, заах арга зүйг нь боловсруулан туршиж, нэг ёсондоо зах зээлийн онолыг Монголд нэвтрүүлэхийг чармайж байжээ. Энд ажиллах хугацаандаа тэрбээр “Чөлөөт сэтгэгчдийн клуб” байгуулж, нэр хүндтэй улстөрч, эдийн засагчдыг урьж лекц уншуулж байсан нь тухайн үедээ ихээхэн сонирхолтой, өгөөжтэй арга хэмжээ болж байв.<ref name=":1">https://www.24tsag.mn/a/169617 Зэрэг нэмж байгаа Г.Занданшатар. 2019.02.01</ref> ===Банкны сэргээн босголт, бүтцийн өөрчлөлт=== 1996 онд багшийн ажлаас банк санхүүгийн салбарт шилжиж, Монголбанк, Хөдөө аж ахуйн банкинд ажиллажээ. Арилжааны олон банк байгуулагдсан ч жижиг зах зээл дээр хүч тарамдаж, чөлөөт өрсөлдөөний зарчмаар хэрхэн ажиллах арга эвээ ололгүй эхнээсээ дампуурч эхлэв. Тэдгээрийн нэг нь Монголын бараг хамгийн том банкны нэг Хөдөө аж ахуйн банк байсан юм. Хот, хөдөөд хамгийн олон салбартай энэ банк үйл ажиллагаа доголдсоны улмаас Монгол Улс төрийн албан хаагчдынхаа цалинг тавьж чадахгүйд хүрч, цалингаа хүлээсэн хүмүүс хэдэн сараар хүлээж, эцэст нь цалингийн оронд гурил, будаа авч байв. Засгийн газар банкийг дампуурлаас аврах үүргийг залуу санхүүч Г.Занданшатарт ногдуулав. Тэрбээр Монголбанкны бүрэн эрхт төлөөлөгчөөр томилогдсон бөгөөд тус банкинд бүтцийн өөрчлөлт хийх төслийг хэрэгжүүлж, улмаар дэд захирлаар ажиллан зорилгоо амжилттай биелүүлсэн.<ref>https://www.24tsag.mn/a/169617 </ref> Одоогийн ХААН банк хэмээх нэрийг тэрбээр өгсөн бөгөөд дотроо эвийн хоёр загастай, дөрвөн дэлбээт, гүн ногоон өнгөт одоогийн лого буюу таних тэмдэг нь түүний санаачилга байв. ХААН гэсэн нэр Хөдөө аж ахуйн гэсэн нэрийн товчлол мэт санагдаж болох ч яваандаа Монголын хамгийн том банк болно, басхүү банкны харилцагч бол хаан гэсэн хос утгыг бэлгэдэн тэрбээр ийм лого санаачилсан гэдэг. ХААН банк өдгөө Монгол Улсад хамгийн олон салбартай, хүчирхэг банк болжээ. ==Улс төрд== 1998 онд [[Монгол Ардын Нам|МАХН]]-д элсэж, 2004, 2008, 2016, 2020 онд [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор]] аймгаас УИХ-ын гишүүнээр сонгогджээ. Парламентын гишүүнээр сонгогдсон 4 бүрэн эрхийн хугацаандаа тэрбээр УИХ-ын Төсвийн зарлагын дэд хорооны дарга, УИХ дахь МАН-ын бүлгийн дэд дарга, [[Гадаад харилцааны яам (Монгол)|Гадаад харилцааны]] сайд, Монгол Улсын сайд, [[Монгол улсын Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газар|Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын]] дарга, [[Улсын Их Хурал|Монгол Улсын Их Хурлын]] даргаар ажилласан байна. Банк, санхүү, татвар, хяналт шалгалт, зөвлөлдөх ардчилал, ард түмний Үндсэн хуулиар олгосон засаглах эрхийг хангах зэрэг чиглэлээр 30 гаруй томоохон хууль санаачлан батлуулсан. 2012-2013 онд МАН-ын Ерөнхий нарийн бичгийн даргаар ажиллаж байв. МАН-ын Удирдах зөвлөлийн гишүүн, Бага хурлын гишүүн. ===Газар тариаланг сэргээх бодлого=== Г.Занданшатарыг 2003 онд Хөдөө аж ахуйн дэд сайдаар томилогдон ажиллах үед нь Монголын газар тариалангийн салбар ноцтой хямарч, зогсонги байдалд ороод байв. Техникийн шинэчлэл зогсож, тариалангийн талбай зэрлэгтээ баригдан атаршиж, Монголд гурилын хомсдол үүссэний улмаас импортын гурил гол хэрэглээ болоод байв. Тэр цагт "Монголд тариа тарих хэрэггүй. Хойно, өмнө, хажууханд тариалангийн аварга том улс орон байхад идэх гурилаа тэндээс авахад л болно" гэсэн үзэл баримтлал дэвшүүлж явсан төрийн түшээд ч бий. Ийм үед алдаатай уг бодлогыг үндсээр нь өөрчилж, хөдөө аж ахуй, түүний дотор тариалангийн салбарыг аврахын тулд "Хөдөө аж ахуйн талаар төрөөс баримтлах бодлогын баримт бичиг"-ийг УИХ-аар батлуулж<ref> https://legalinfo.mn/mn/detail?lawId=6589</ref>, улмаар Атрын III аяныг санаачлагчдын нэг болжээ. ===МАСЗХ-г НАМЗХ болгоход оролцов=== Тэрбээр 2005-2010 онд МАН-ын дэргэдэх залуучуудын байгууллага болох Монголын ардчилсан социалист залуучуудын холбоо (МАСЗХ)-ны Удирдах зөвлөлийн гишүүн, Дэд ерөнхийлөгч, Ерөнхийлөгчөөр ажиллаж байсан<ref>{{Cite web |date=2025-12-20 |title=Монгол Улсын Ерөнхий сайдын намтар |url=https://mongolia.gov.mn/page/3 |access-date=2025-12-20 |website=mongolia.gov.mn |language=mn}}</ref> бөгөөд тус холбоог өөрчлөх, үзэл баримтлалыг шинэчлэх ажлыг хамтран гүйцэтгэж зорилго, чиглэл, үйл ажиллагааны хувьд шинэ Нийгмийн ардчилал-Монголын залуучуудын холбоо (НАМЗХ)-г үүсгэн байгуулалцжээ. <ref>{{Cite web |last=gogo.mn |title=Нийгмийн ардчилал, Монголын залуучуудын холбооны ерөнхийлөгчөөр Л.Оюун-Эрдэнэ сонгогдлоо |url=https://gogo.mn/r/76274 |access-date=2025-12-20 |website=gogo.mn |language=mn}}</ref> ===Гадаад бодлогын шинэ үзэл баримтлал=== [[Файл:With Hillary Clinton.jpg|left|thumb|АНУ-ын 67 дахь Төрийн Нарийн Бичгийн Дарга [[Хиллари Клинтон|Хиллари Клинтоны]] хамт]]Г.Занданшатар 2011 онд Гадаад харилцааны сайдаар ажиллаж байхдаа Монгол Улсын Гадаад бодлогын үзэл баримтлалыг боловсруулан батлуулсан нь<ref>{{Cite web |last=gogo.mn |title=Гадаад бодлогын үзэл баримтлалын тухай тогтоолын төсөл өргөн барив |url=https://gogo.mn/r/81681 |access-date=2025-12-20 |website=gogo.mn |language=mn}}</ref> Монгол Улс энхийг эрхэмлэсэн, нээлттэй, бие даасан, олон тулгуурт гадаад бодлого явуулах замаар аюулгүй байдал, тусгаар тогтнол, үндэсний язгуур ашиг сонирхлоо олон улсын эрх зүйн хүрээнд улс төр-дипломатын аргаар хангах тулгуур баримт бичиг болсон юм.<ref>{{Cite web |title=МОНГОЛ УЛСЫН ГАДААД БОДЛОГЫН ҮЗЭЛ БАРИМТЛАЛ |url=https://legalinfo.mn/ |access-date=2025-12-20 |website=Эрх зүйн мэдээллийн нэгдсэн систем |language=en}}</ref> 2011 онд Монгол Улс [[Ардчилсан орнуудын хамтын нийгэмлэг|Ардчилсан орнуудын хамтын нийгэмлэгийг]] хоёр жил даргалах хүндтэй үүргийг хүлээн авсан билээ. Түүнийг сайд байх үед Монгол Улсын Засгийн газар “Гадаад харилцааг эдийн засагжуулах хөтөлбөр”-ийг баталсан нь<ref>{{Cite web |last=gogo.mn |title=Монгол Улсын гадаад харилцааг эдийн засагжуулах хөтөлбөр батлана |url=https://gogo.mn/r/nve9y |access-date=2025-12-20 |website=gogo.mn |language=mn}}</ref> улс орны хөгжлийн тогтвортой өсөлтийг хангахад гадаад улс төр, эдийн засгийн дипломат үйл ажиллагааг чиглүүлэхэд томоохон түлхэц болсон. Мөн “Дипломат ажилтны сахилгын тусгай дүрэм”-ийг шинэчилж, гадаад харилцааны салбар, дипломат ажилтнуудын үйл ажиллагаанд ёс зүй, сахилга хариуцлагыг сахиулах шинэ жишиг тогтоосон юм.<ref>{{Cite web |last=gogo.mn |title=Хууль бус наймаа хийсэн дипломат ажилтан ажилгүй болно |url=https://gogo.mn/r/1j2e3 |access-date=2025-12-20 |website=gogo.mn |language=mn}}</ref> ===Хөгжлийн бодлогын суурийг тавив=== 2018 оноос Монгол Улсын сайд, Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын даргаар ажиллах үедээ “Гурван тулгуурт хөгжлийн бодлого” буюу төр, нийгэм, эдийн засгийн шинэчлэлийн бодлогыг гардан боловсруулж, батлуулсан. <ref>https://legalinfo.mn/mn/detail?lawId=13240</ref> Энэхүү хөгжлийн бодлогын баримт бичгийн үндсэн агуулга “Шинэ сэргэлтийн бодлого” урт хугацааны хөгжлийн бодлогын эх үндэс болсон бөгөөд Монгол Улсын Их Хурлыг Г.Занданшатар тэргүүлж байх үед буюу 2021 оны 12 дугаар сарын 30-ны өдөр 106 дугаар тогтоол батлагдсан юм.<ref>https://ikon.mn/n/2f97 УИХ: Шинэ сэргэлтийн бодлого батлах тухай тогоолын төслийг эцэслэн батлав.</ref> ==Улсын Их Хурлын дарга== [[Файл:G Zandanshatar.jpg|thumb|Монгол Улсын Их Хурлын дарга Г.Занданшатар. 2021 он. ]] Монгол Улсын Их Хурлын найм дахь удаагийн сонгуулийн үр дүнгээр байгуулагдсан парламентын анхны чуулганаар буюу 2020 оны 6 дугаар сарын 20-нд Г.Занданшатарыг Монгол Улсын Их Хурлын даргаар сонгов.<ref>https://www.parliament.mn/nn/10787/ Улсын Их Хурлын гишүүн Гомбожавын Занданшатарыг Монгол Улсын Их Хурлын даргаар сонголоо </ref> Ингэснээр тэрбээр энэ албан тушаалд парламентын хоёр бүрэн эрхийн хугацаанд үргэлжлүүлэн ажилласан анхны хүн болсон юм. 2019 оны 2 дугаар сард анх сонгогдсоноос хойших Г.Занданшатар 5 жил шахмын хугацаанд УИХ-ыг орчин үеийн дэлхийн улс орнуудын парламентын жишигт нийцүүлэн шинэчлэл хийх зорилт дэвшүүлэн ажилласан. Энэ зорилтын хүрээнд түүний хэрэгжүүлсэн дөрвөн шинэчлэлийг онцолбол: ===Үндсэн хуулийн шинэчлэл=== 20 гаруй жил яригдаж, 3 парламент дамжин өрнөсөн, 4 төсөл өргөн баригдсан ч шийдэлд хүрч чадаагүй байсан Үндсэн хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах ажлыг амжилттай удирдаж хэрэгжүүлсэн. Энэ ажил УИХ дээр 3 жилийн турш өрнөж, нэмэлт, өөрчлөлтийн төсөл 2019 оны 6 дугаар сард Үндсэн хуулийн цэцэд<ref>{{Cite web |last=admin |title=Үндсэн хуульд оруулах нэмэлт, өөрчлөлтийн төслийг Үндсэн хуулийн цэцэд өргөн барив |url=https://conscourt.gov.mn/index.php/?p=4632 |access-date=2025-12-20 |language=mn-MN }}{{Dead link|date=Нэгдүгээр сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, улмаар парламентад өргөн баригдсанаас хойш УИХ 5 сарын турш завсарлагагүйгээр, тасралтгүй хэлэлцсэн юм. Ард иргэдээрээ хэлэлцүүлж, зөвлөлдөх санал асуулгыг Монголын түүхэнд анх удаа зохион байгуулж, төрийн болон иргэний нийгмийн байгууллага, улс төрийн намууд, эрдэмтэн судлаачдын санал бодлыг сонсож, нийгмийн зөвшилцлийг хангаж чадсанаар Үндсэн хуулийн нэмэлт, өөрчлөлт 2019 оны 11 дүгээр сарын 14-ний өдөр батлагдсан билээ.<ref>{{Cite web |title=Монгол Улсын Үндсэн хуульд оруулсан нэмэлт, өөрчлөлтийн уг эхийг Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Х.Баттулга ёсчлон баталгаажууллаа |url=https://www.parliament.mn/nn/9785/ |access-date=2025-12-20 |website=Parliament.mn - Монгол Улсын Их Хурал |language=mn-MN}}</ref> Нэмэлт, өөрчлөлт нь Үндсэн хуулийн 28.5 хувийг буюу 70 зүйлийн 19 зүйл, 36 заалтыг хөндсөн бөгөөд засаглалын хяналт-тэнцлийг хангаж, Засгийн газрын тогтвортой байдал, парламентын хариуцлагыг нэмэгдүүлэх, хараат бус шударга шүүхийг төлөвшүүлэх, нутгийн захиргааны бие даасан байдлыг бэхжүүлэх суурь зарчмын хүрээнд Үндсэн хуульд 2000 онд оруулсан долоон өөрчлөлтийг засаж сайжруулах; Байгалийн баялаг ард түмний мэдэлд байж, түүний үр өгөөжийн дийлэнх нь ард түмэнд ногдох; Монгол Улсын нийгэм-эдийн засгийг урт хугацаанд тогтвортой хөгжүүлэх, бодлогын уялдаа холбоо, залгамж чанар, нэгдмэл байдлыг хангах; Улс төрийн намууд улсын хэмжээнд бодлого дэвшүүлж ажиллах, үйл ажиллагааны үндсэн зарчим, санхүүгийн эх үүсвэр, зарцуулалт нь ил тод байх; Шүүхийн бие даасан, шүүгчийн хараат бус байдлыг хангах замаар иргэдийн шүүхэд итгэх итгэлийг нэмэгдүүлэх; Нутгийн өөрийн удирдлага, хот тосгоны эрх зүйн үндсийг боловсронгуй болгох зэрэг тогтолцооны шинэчлэлийн шинэ зохицуулалтууд туссан юм.<ref> https://www.parliament.mn/nn/10362/ </ref> Улмаар 2023 оны 5 дугаар сарын 31-ний өдөр Монгол Улсын Үндсэн хуульд оруулах бас нэгэн өөрчлөлтийг батлуулсан бөгөөд энэ өөрчлөлт нь парламентын төлөөллийн чадавхыг сайжруулах, ард түмний сонголтыг аль болох бүрэн дүүрэн баталгаажуулах, шударга сонгуулийн зарчмыг төлөвшүүлэхэд чиглэсэн байна.<ref>{{Cite web |last=News.MN |date=2023-05-31 |title=Монгол Улсын Үндсэн хуульд өөрчлөлт оруулж, баталлаа {{!}} News.MN |url=https://news.mn/r/2652241/ |access-date=2025-12-20 |website=News.MN - Мэдээллийн эх сурвалж |language=mn}}</ref> Үндсэн хуулийн шинэчлэлийн эдгээр нэмэлт, өөрчлөлтүүд ард түмний засаглах эрхийг хангах, төр цэгцэрч, засаглал тогтворжин, шударга ёс, эрүүл нийгэм төлөвших эрх зүйн үндсийг бэхжүүлсэн өөрчлөлт болсон гэж үздэг.<ref>{{Cite web |date=2025-09-24 |title=ШИНЭЧЛЭГЧ |url=https://www.ulsturch.mn/a/73286 |access-date=2025-12-20 |website=www.ulsturch.mn |language=en}}</ref> ===Парламентын хяналт шалгалтын шинэ тогтолцоо=== 2019 онд Үндсэн хуульд оруулсан нэмэлт, өөрчлөлтөөр Үндсэн хуулийн 28 дугаар зүйлийн 2 дахь хэсэгт “Хуулийн биелэлтийг хангахтай холбоотой нийтийн эрх ашгийг хөндсөн тодорхой асуудлаар Улсын Их Хурлын гишүүний дөрөвний нэгээс доошгүй нь хянан шалгах түр хороо байгуулах санал тавибал Улсын Их Хурал цөөнхийн төлөөллийг оролцуулан уг хороог байгуулна” гэж тусгасан.<ref>{{Cite web |title=МОНГОЛ УЛСЫН ИХ ХУРЛЫН ХЯНАЛТ ШАЛГАЛТЫН ТУХАЙ |url=https://legalinfo.mn/ |access-date=2025-12-20 |website=Эрх зүйн мэдээллийн нэгдсэн систем |language=en}}</ref> Энэхүү нэмэлт, өөрчлөлтийн үзэл баримтлалд нийцүүлэн Монгол Улсын Их Хурлын хяналт шалгалтын тухай хуулийг батлан хэрэгжүүлсэн нь парламентын хянан шалгах чиг үүргийг цоо шинэ шатанд гаргасан юм.<ref>{{Cite web |last=iSee.mn |title=Г.Занданшатар: Хяналт шалгалтын тухай анхдагч хуулийг баталж, парламентын хөгжлийн шинэ үе шатыг эхлүүллээ |url=http://isee.mn/n/30654 |access-date=2025-12-20 |website=iSee.mn |language=mn}}</ref> Үндсэн хуулийн нэмэлт, өөрчлөлтөөр УИХ зөвхөн Ерөнхий сайдыг сонгохоор болсон бөгөөд Засгийн газрын бусад гишүүдийг томилох эрхээсээ татгалзсан. Мөн УИХ-д өргөн мэдүүлсэн төсвийн төслийн орлого, зарлагын дүнг нэмэгдүүлэхийг хориглож, Засгийн газрын эрх мэдэл энэ хэрээр нэмэгдсэн. Энэхүү өөрчлөлтийн дараа Засгийн газрын үйл ажиллагаанд тавих парламентын хяналтыг сайжруулах нь хууль тогтоох болон гүйцэтгэх эрх мэдлийн хоорондын хяналт тэнцлийг хангах бодлогын гол шийдэл болох ёстой байсан учраас энэ анхдагч хуулийг баталсан бөгөөд өмнө нь парламентын хяналт шалгалтыг ингэж нарийвчлан зохицуулсан бие даасан хууль байгаагүй юм. Хууль батлагдан хэрэгжсэнээр парламент хяналт шалгалтын ажлаа урьдчилан төлөвлөдөг болж, хяналтын сонсголын төрөл, хэлбэрийг нарийвчлан зохицуулжээ. Хуулиар хянан шалгах түр хорооны эрх зүйн байдал, үйл ажиллагааны журмыг дэлгэрэнгүй зохицуулж өгснөөр нийтийн ашиг сонирхлыг хөндсөн тодорхой асуудлаар Хянан шалгах хороод байгуулагдан ажиллаж, нийтийн сонсгол, нээлттэй хэлэлцүүлэг УИХ-ын үйл ажиллагааны байнгын механизм болов.<ref>{{Cite web |title=НИЙТИЙН СОНСГОЛЫН ТУХАЙ |url=https://legalinfo.mn/ |access-date=2025-12-21 |website=Эрх зүйн мэдээллийн нэгдсэн систем |language=en}}</ref> Ингэснээр олон жил далд бугшсан асуудлууд ил болж, олон нийтийн анхаарал, хяналтад орсон. Тухайлбал, 2022 оны 4 дүгээр сард Хөгжлийн банкны асуудлаар Хянан шалгах түр хороо нотлох баримт шинжлэн судлах сонсголыг 3 үе шаттай хийснээр Хөгжлийн банкны 7.8 их наяд төгрөгийн зээлийг хэн, ямар зорилгоор авч, хэрхэн зарцуулсан тухай мэдээллийг ил тод болгож, ард иргэдийн мэдэх эрхийг хангажээ.<ref>{{Cite web |title=Хянан шалгах түр хорооноос зохион байгуулсан нотлох баримтыг шинжлэн судлах гурав дахь шатны сонсгол өндөрлөв |url=https://www.parliament.mn/nn/29715/ |access-date=2025-12-20 |website=Parliament.mn - Монгол Улсын Их Хурал |language=mn-MN}}</ref> Энэ сонсголоор 432 зээл, 2542 төсөл, хөтөлбөртэй холбоотой асуудлаар 600 гаруй иргэн, хуулийн этгээд, үүний дотор 356 гэрчийг дуудаж сонссон юм.<ref>{{Cite web |last=iSee.mn |title=Хянан шалгах түр хорооны нотлох баримтыг шинжлэн судлах гурван шатны сонсголд нийт 356 гэрч оролцжээ |url=http://isee.mn/n/47955 |access-date=2025-12-21 |website=iSee.mn |language=mn}}</ref> ===Цахим шилжилт=== УИХ-д цахим шилжилт хийх томоохон зорилго дэвшүүлж, [https://d.parliament.mn/ D-parliament] вэб, аппликэйшн хосолсон цахим системийг нэвтрүүлснээр хуулийн төсөл боловсруулах, хууль хэлэлцэх, батлах үйл ажиллагаанд иргэдийн оролцоог хангахад томоохон дэвшил гарсан. УИХ-ын цахим хуралдааны дэгийг холбогдох хуульд тусгаснаар УИХ-ын үйл ажиллагааны байнгын, тасралтгүй, тогтвортой байх зарчим бүрнээ хангагдсан юм. Тухайлбал, [[COVID-19|Ковид-19]] цар тахлын үед УИХ цахим дэгийг хэрэгжүүлж ажилласнаар хуралдаан нэг ч өдөр тасалдаагүй бөгөөд Олон улсын парламентын холбооноос Монгол Улсын Их Хурал цар тахлын нөхцөлд дэлхийн улс орнуудын парламентад жишиг болохуйц үйл ажиллагаа явуулсан хэмээн сайшаасан байна. Монгол Улсын Их Хурлын тухай хуулийн  39.1-д “Үндсэн хуулийн Гуравдугаар зүйлийн 1 дэх хэсэгт заасны дагуу Монголын ард түмэн төрийн үйл хэрэгт шууд оролцож, мөн сонгож байгуулсан төрийн эрх барих төлөөлөгчдийн байгууллагаараа уламжлан энэхүү эрхээ эдлэхдээ тодорхой асуудлыг шийдвэрлүүлэх талаар асуулт асуух, санал өгөх эрхээ Улсын Их Хурлын албан ёсны санал авах цахим хуудас, гар утас, хөдөлгөөнт төхөөрөмжид зориулсан Улсын Их Хурлын албан ёсны программ хангамжаар дамжуулан хэрэгжүүлж болно” хэмээн тусгасан.<ref>{{Cite web |title=МОНГОЛ УЛСЫН ИХ ХУРЛЫН ТУХАЙ |url=https://legalinfo.mn/ |access-date=2025-12-20 |website=Эрх зүйн мэдээллийн нэгдсэн систем |language=en}}</ref> Энэ хүрээнд тодорхой асуудлаар ажлын хэсэг байгуулах саналыг 33.000, Байнгын хорооны эрхлэх асуудлын хүрээнд хяналт шалгалт явуулах саналыг 70.000, хуулийн төслийн талаарх саналыг 100.000 ба түүнээс дээш тооны иргэн дэмжсэн бол УИХ заавал авч хэлэлцэхээр тусгаж, иргэдийн саналыг авах нийтийн өргөдлийн “D-өргөдөл” системийг нэвтрүүлэн амжилттай ашиглаж эхэлсэн билээ.<ref>{{Cite web |title=??????? ??????? ?????? ???? ????? ?? ?????? ????? ?????? ??????? ??????? |url=https://www.parliament.mn/nn/41082/ |access-date=2025-12-20 |website=Parliament.mn - Монгол Улсын Их Хурал |language=mn-MN}}</ref><ref>{{Cite web |date=2023-10-10 |title=Нийтийн цахим өргөдөл, гомдлын системийг аравдугаар сарын 17-нд танилцуулна |url=https://www.24tsag.mn/a/221142 |access-date=2025-12-20 |website=www.24tsag.mn |language=mn}}</ref> ===Зөвлөлдөх санал асуулга=== [[Файл:"Зөвлөлдөж шийдье" зөвлөлдөх санал асуулга - 2023.jpg|left|thumb|800 гаруй хүн оролцсон "Зөвлөлдөж шийдье" зөвлөлдөх санал асуулга - 2023 арга хэмжээний нэгдсэн хэлэлцүүлэг]]Г.Занданшатар АНУ-ын [[Стэнфордын Их Сургууль|Стэнфордын их сургуульд]] зочин судлаачаар ажиллаад ирэхдээ шинэ бодол, онол олныг тээж ирсний нэг нь "Зөвлөлдөх ардчилал” юм. Тэрбээр 2013 оны 12 дугаар сараас Стэнфордын их сургуулийн Зөвлөлдөх ардчиллын хүрээлэнд судлаачаар ажиллаж<ref>https://news.mn/r/2083785/</ref>, Монгол зэрэг хөгжиж буй орнуудын ардчилсан хөгжлийн загварыг хөгжингүй орнуудын ардчилалтай харьцуулан судалжээ. Улмаар зөвлөлдөх ардчиллын онолыг Монголд нэвтрүүлэх чиглэлээр нэлээд идэвхтэй ажилласан бөгөөд орчин цагийн ардчиллын судалгааны тэргүүлэх эрдэмтдийн нэг [[:en:Larry_Diamond|Ларри Даймонд]], Стэнфордын их сургуулийн Зөвлөлдөх ардчиллын хүрээлэнгийн захирал [[:en:James_S._Fishkin|Жэймс Фишкин]], тус сургуулийн профессор Карл Айкенбэри нарын нэр хүндтэй эрдэмтдийг Монголд урьж лекц уншуулахын сацуу ном бүтээлийг нь монгол хэлээр орчуулан хэвлүүлжээ. Мөн [https://asiafoundation.org/where-we-work/mongolia/ Азийн сан], Стэнфордын их сургуулийн дэмжлэгтэй “Иргэдийн оролцоо-Хотын маргааш” Монголын анхны зөвлөлдөх санал асуулга” төслийг хамтран удирдаж<ref>https://www.shuud.mn/a/461733 Г.Занданшатар: Иргэдэд сонголт хийх боломжийг олгоно </ref><ref>{{Cite web |last=www.ulaanbaatar.mn |date=2015-12-09 |title=Жэймс Фишкин: Зөвлөлдөх санал асуулгын зөвлөх хороо нь багагүй үүрэгтэй ажилладаг |url=https://ikon.mn/n/mjc |access-date=2025-12-20 |website=ikon.mn |language=en}}</ref>, Нийслэлийн зөвлөлдөх санал асуулгын зөвлөх хорооны даргаар ажиллаж байсан. Улмаар Зөвлөлдөх санал асуулгын тухай хуулийг санаачлан батлуулж<ref>{{Cite web |last=gogo.mn |title=Зөвлөлдөх санал асуулгын тухай хуулийн төсөл дэмжлэг авах уу |url=https://gogo.mn/r/gmxkd |access-date=2025-12-20 |website=gogo.mn |language=mn}}</ref>, УИХ 2019 онд Үндсэн хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах асуудлаар, 2023 онд  улс орны нийгэм, эдийн засгийн тулгамдсан асуудлыг иргэдийн туслалцаатайгаар тодорхойлох, асуудлын эрэмбэ, шийдвэрлэх арга зам, гаргах шийдвэрийн талаар иргэдтэй зөвлөлдөх, үндэсний зөвшилцлийг хангах зорилготой "Зөвлөлдөж шийдье" зөвлөлдөх санал асуулгыг амжилттай зохион байгуулсан юм. Хоёр удаагийн зөвлөлдөх санал асуулгад Монгол Улсын 3.4 сая иргэнийг төлөөлсөн 700-800 хүн эх орны өнцөг булан бүрээс санамсаргүй түүврийн аргаар сонгогдон ирж, төрийн хэргийг хэлэлцэн, гаргасан санал, дүгнэлтийн дагуу Үндсэн хуулийн өөрчлөлтүүд болон бусад шийдвэрүүд гарсан билээ.<ref> https://duuren.life/post/2003 Зөвлөлдөх санал асуулгын үр дүнг УИХ-ын дарга Г.Занданшатарт өргөн мэдүүлэв. 2023.02.17</ref> 2024 оны хаврын ээлжит чуулган завсарлах үеэр түүний хэлснээр, УИХ, Засгийн газраас хэрэгжүүлсэн тогтолцооны реформ, бусад цогц арга хэмжээний үр дүнд 2016 онд 1.2 хувьтай байсан эдийн засгийн өсөлт 7.0 хувьд хүрч, нэг хүнд ногдох ДНБ 2016 онд 3681 ам.доллар байсан бол 2023 оны эцэст 5875 ам.доллар болсон бөгөөд 13.5 их наяд төгрөгийн гадаад өрийг төлжээ. Мөн төрийн албан хаагчдын цалин 2016 онтой харьцуулахад 3 дахин өсч, тэтгэврийн доод хэмжээ нэмэгдэн дундаж тэтгэвэр 785 мянган төгрөг болсон байна.<ref>{{Cite web |last=https://www.facebook.com/ubn.mgl |date=2024-06-05 |title=Г.Занданшатар: УИХ, ЗГ-аас хэрэгжүүлсэн реформуудын дүнд 2016 онд 1.2 хувьтай байсан эдийн засгийн өсөлт 7.0 хувьд хүрлээ |url=https://ubn.mn/p/62407 |access-date=2025-12-20 |website=Улаанбаатар ньюс |language=mn-MN}}</ref> == Ерөнхий сайд == [[Файл:Cabinet of Zandanshatar being appointed on 18 June 2025.jpg|thumb|295x295px|Ерөнхий сайд [[Гомбожавын Занданшатарын Засгийн газар|Г.Занданшатарын засгийн газрын бүрэлдэхүүн]]]] 2025 оны 6 дугаар сарын 3-ны өдөр УИХ-ын нэгдсэн чуулган Ерөнхий сайд Л.Оюун-Эрдэнэд итгэл хүлээлгэх тогтоолын төслийг хэлэлцэж, нууц санал хураалтад 82 гишүүн оролцсоноос тогтоолыг 44 гишүүн дэмжиж, 38 гишүүн дэмжсэнгүй.<ref>{{Cite web |title=Ерөнхий сайд Л.Оюун-Эрдэнэ огцорлоо |url=https://cnbc.mn/news/h2i35 |access-date=2025-12-20 |website=cnbc.mn |language=en}}</ref> Ингэснээр Ерөнхий сайд Л.Оюун-Эрдэнэ огцров.<ref>{{Cite web |last=iKon.mn |first=Н. Эрхбаяр |date=2025-06-03 |title=Монгол Улсын 32 дахь Ерөнхий сайд Л.Оюун-Эрдэнэ огцорлоо |url=https://ikon.mn/n/3f6x |access-date=2025-12-20 |website=ikon.mn |language=en}}</ref> Улмаар 9-ний өдөр хуралдсан МАН-ын Бага хурлаар Г.Занданшатарыг Ерөнхий сайдад дэвшүүлэх санал дэмжигдэж, 12-нд эхэлсэн УИХ-ын чуулганаар уг асуудлыг хэлэлцэв. Санал хураалтад 117 гишүүн санал өгснөөс тогтоолын төслийг 108 нь дэмжсэнээр Г.Занданшатар 92.3 хувийн саналаар Монгол Улсын 34 дэх Ерөнхий сайдаар томилогдсон юм.<ref>{{Cite web |title=Монгол Улсын 34 дэх Ерөнхий сайдаар Г.Занданшатарыг томиллоо |url=https://www.parliament.mn/nn/75028/ |website=parliament.mn}}</ref><ref>{{Cite web |last=iKon.mn |first=А. Ням-Өлзий |date=2025-06-13 |title=Монгол Улсын 34 дэх Ерөнхий сайдаар Г.Занданшатар томилогдлоо |url=https://ikon.mn/n/3fgr |access-date=2025-06-18 |website=ikon.mn |language=en}}</ref> ===9-11 дүгээр сарын хямрал === 2025 оны 9 дүгээр сарын эхээр МАН-ын Бага хурлыг хуралдуулах асуудал идэвхтэй яригдаж, уг хурлаар Л.Оюун-Эрдэнийн оронд намын даргаар хэнийг сонгох нь олон нийтийн анхаарлыг ихээхэн татаж байв. Ерөнхий сайд эрх баригч намын дарга байдаг жишгээр Г.Занданшатарыг энэ албан тушаалд саадгүй очно гэсэн хүлээлт нийтэд байсан боловч “Админерал” компанитай холбоотой хэмээн багагүй хугацаанд яригдсаны дээр УИХ-ын гишүүн [[Баттөмөрийн Энхбаяр|Б.Энхбаярын]] энэ сэдвээрх удаа дараагийн мэдэгдлийн шууд субьект болоод байсан УИХ-ын дарга [[Дашзэгвийн Амарбаясгалан|Д.Амарбаясгалан]] 9 дүгээр сарын 12-нд гэнэт мэдэгдэл хийж, МАН-ын даргад нэр дэвшихээ зарлав.<ref>{{Cite web |date=2025-09-12 |title=УИХ-ын дарга Д.Амарбаясгалан МАН-ын даргад нэр дэвшихээ мэдэгдлээ |url=https://www.assa.mn/a/73897 |access-date=2025-12-21 |website=www.assa.mn |language=mn}}</ref><ref>{{Cite web |last=iSee.mn |title=Д.Амарбаясгалан: Би нэрээ татахгүй, МАН-ын даргад нэр дэвшинэ |url=http://isee.mn/n/82648 |access-date=2025-12-21 |website=iSee.mn |language=mn}}</ref><ref>{{Cite web |last=https://www.facebook.com/ubn.mgl |date=2025-09-12 |title=УИХ-ын дарга Д.Амарбаясгалан МАН-ын даргад нэр дэвшихээ мэдэгдлээ |url=https://ubn.mn/p/88610 |access-date=2025-12-21 |website=Улаанбаатар ньюс |language=mn-MN}}</ref> Улмаар 9 дүгээр сарын 28-нд болсон намын даргыг сонгох Бага хурлын гишүүдийн санал хураалтын дүн маргаантай болсноор<ref>{{Cite web |last=iKon.mn |first=А. Ням-Өлзий |date=2025-09-28 |title=Эхний санал хураалтаар Д.Амарбаясгалан 56, Г.Занданшатар 44 хувийн санал авсан бол дахин санал хураалтаар Д.Амарбаясгаланг ялсан гэж үзэв |url=https://ikon.mn/n/3i4j |access-date=2025-12-21 |website=ikon.mn |language=en}}</ref> хоёр сар шахам үргэлжилсэн хямрал эхлэв. Намын дотоод асуудлаас парламентын түвшинд хүрч даамжирсан энэ үйл явц УИХ-ын чуулганаар Ерөнхий сайд болон спикерийг огцруулах шийдвэр гаргах<ref>{{Cite web |last=iKon.mn |first=Н. Эрхбаяр |date=2025-10-17 |title=35 жилийн хугацаанд анх удаа нэг өдрийн дотор УИХ-ын дарга болон Ерөнхий сайдыг огцруулав |url=https://ikon.mn/n/3in1 |access-date=2025-12-21 |website=ikon.mn |language=en}}</ref>, Ерөнхий сайдыг огцруулсан УИХ-ын тогтоолд [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] хориг тавих<ref>{{Cite web |last=Б.Мөнгөнтамир |date=2025-10-20 |title=Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүх УИХ-ын 2025 оны 95 дугаар тогтоолд бүхэлд нь хориг тавилаа {{!}} News.MN |url=https://news.mn/r/2829423/ |access-date=2025-12-21 |website=News.MN - Мэдээллийн эх сурвалж |language=mn}}</ref>, Ерөнхий сайд [[Монгол Улсын Үндсэн хуулийн цэц|Үндсэн хуулийн цэцэд]] хүсэлт гаргах<ref>{{Cite web |last=gogo.mn |title=Яагаад: ҮХЦ шууд маргаан үүсгэсэн үндэслэл, мөн шийдвэрлэх процессын тухай |url=https://gogo.mn/r/2m7d03 |access-date=2025-12-21 |website=gogo.mn |language=mn}}</ref>, Цэц их суудлын хуралдаан зарлан Ерөнхий сайдыг огцруулсан 95 дугаар тогтоолыг хууль зөрчсөн хэмээн дүгнэлт гаргах<ref>{{Cite web |last=admin |title=Ерөнхий сайдыг огцруулсан үйл ажиллагаа Үндсэн хууль зөрчсөн тухай Цэцийн дүгнэлт (2025, №08)-ийн тойм |url=https://constitutionalcourt.mn/2025/11/%d0%b5%d1%80%d3%a9%d0%bd%d1%85%d0%b8%d0%b9-%d1%81%d0%b0%d0%b9%d0%b4%d1%8b%d0%b3-%d0%be%d0%b3%d1%86%d1%80%d1%83%d1%83%d0%bb%d1%81%d0%b0%d0%bd-%d2%af%d0%b9%d0%bb-%d0%b0%d0%b6%d0%b8%d0%bb%d0%bb%d0%b0-2-2/ |access-date=2025-12-21 |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=Монгол Улсын Ерөнхий сайдыг огцруулсан үйл ажиллагаа Монгол Улсын Үндсэн хуульд нийцсэн эсэх маргааныг хянан шийдвэрлэсэн тухай |url=https://legalinfo.mn/ |access-date=2025-12-21 |website=Эрх зүйн мэдээллийн нэгдсэн систем |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Нэргүй |first=Г. |date=2025-10-24 |title=Ерөнхий сайдыг огцруулсан ажиллагаа Үндсэн хууль зөрчсөн тухай дүгнэлт бүрэн эхээрээ {{!}} News.MN |url=https://news.mn/r/2830191/ |access-date=2025-12-21 |website=News.MN - Мэдээллийн эх сурвалж |language=mn}}</ref> хүртэл үргэлжилсэн юм. Цэцийн дүгнэлт гарснаар Ерөнхий сайдын бүрэн эрх сэргэж, үүрэг гүйцэтгэгч болоод байсан Г.Занданшатар уг албан тушаалаа үргэлжүүлэн хаших болов. === Үүрэгт ажлаасаа чөлөөлөгдсөн нь === 2025 оны УИХ-ын хаврын чуулган гуравдугаар сарын 16-нд нээлтээ хийсний дараа АН-ын бүлэг хуралдаж, МАН-ын дарга Н.Учралыг УИХ-ын даргын ажлаа өгтөл чуулганы болон байнгын хороодын хуралд оролцохгүй гэдгээ мэдэгдэв.<ref>{{Cite web |last=time.mn |title=О.Цогтгэрэл: Н.Учралыг УИХ-ын даргын ажлаа өгтөл АН-ын бүлэг чуулганы хуралд оролцохгүй |url=https://time.mn/n/150248 |access-date=2026-03-28 |website=time.mn |language=mn}}</ref> Улмаар УИХ дахь МАН-ын бүлгийн нэр бүхий 30 гаруй гишүүн хуралд оролцохгүй болсноос чуулганы ирц бүрдэхгүй, улмаар УИХ-аас ямар нэг шийдвэр гаргах боломжгүй болж төрийн ажил гацаанд оров.<ref>{{Cite web |title=Өнөөдөр АН чуулганд оролцохгүй бол Засгийн газрын хувь заяа бүрхэг болно |url=https://sonin.mn/newsDetail/16054 |access-date=2026-03-28 |website=sonin.mn |language=mn}}</ref> Ийм нөхцөлд 26-ны пүрэв гарагт Н.Учрал УИХ дахь МАН-ын бүлгийг хуралдаан зохион байгуулж, улс төрийн шийдвэр гаргахыг уриалсан мэдэгдэл хийлээ.<ref>{{Cite web |last=gogo.mn |title=Н.Учрал: УИХ дахь МАН-ын бүлэг хуралдаж, улс төрийн шийдвэр гаргах шаардлагатай |url=https://gogo.mn/r/340579?i= |access-date=2026-03-28 |website=gogo.mn |language=mn}}</ref> Мөн өдрийн маргааш Ерөнхий сайд Г.Занданшатар үүрэгт ажлаасаа чөлөөлөгдөх хүсэлтээ МАН-ын Удирдах зөвлөлд гаргав.<ref>{{Cite web |last=iKon.mn |first=Н. Эрхбаяр |date=2026-03-27 |title=Ерөнхий сайд Г.Занданшатар чөлөөлөгдөх хүсэлтээ МАН-ын Удирдах зөвлөлд өгчээ |url=https://ikon.mn/n/3md3 |access-date=2026-03-28 |website=ikon.mn |language=en}}</ref> МАН-ын Удирдах зөвлөл баасан гарагийн үдээс хойш яаралтай хуралдаж Г.Занданшатарын хүсэлтийг хүлээн авсан бол үүний дараа УИХ-ын нэгдсэн чуулган энэ асуудлыг хэлэлцээд, Г.Занданшатарыг үүрэгт ажлаас нь чөлөөлсөн тогтоолыг хуралдаанд оролцогсдын 74 хувь буюу 54 гишүүний саналаар баталсан юм.<ref>{{Cite web |last=gogo.mn |title=ЧУУЛГАН: Г.Занданшатарыг Ерөнхий сайдын үүрэгт ажлаас чөлөөллөө |url=https://gogo.mn/r/e04oqd |access-date=2026-03-28 |website=gogo.mn |language=mn}}</ref> == Цол, шагнал == * “Банк, санхүүгийн тэргүүний ажилтан” цол тэмдэг. (1999 он) * [[Алтан гадас одон|“Алтан гадас”]] одон. (2005 он) * Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайд цол. (2011 он) *[[Украин]]ы төрийн дээд шагнал [[:ru:Орден_князя_Ярослава_Мудрого|Цэцэн Ярославын одон]], III зэрэг. (2011 он) * ОХУ-ын Байгалийн улсын их сургуулийн хүндэт [[профессор]] цол (2012 он) * Сүхбаатарын одон (2022) == Шашин шүтлэг == [[Буддын шашин|Буддын шашны]] [[Шарын шашин|шарын урсгалыг]] шүтдэг. “[[Жавзандамба хутагт]]” төвийн гишүүн. Буддын шашны [[гүн ухаан]], Чойрын номыг сонирхон судалдаг. Ерөнхий сайдаар томилогдсонд нь [[14-р Далай лам|XIV Далай лам]] түүнд баяр хүргэн амжилт хүсч байв.<ref> https://eguur.mn/602975/</ref> == Хобби == Дөрвөн настайдаа [[Шатар|шатар]] тоглож сурсан.<ref>https://duuren.life/refence/568</ref> Шатар сугавчилчихаад хүн хүн дээр очиж “Тоглоё” хэмээн гуйж явдаг, аавыгаа шөнө орой ирсэн ч ялгаагүй тоглох гээд хүлээгээд сууж байдаг хүүхэд байжээ. Дунд сургуулийн сурагч байхаасаа эхлээд очсон газар бүртээ сайн шатарчин гэгддэг байв.<ref>https://duuren.life/refence/568</ref> УИХ-ын гишүүн байхдаа үе үеийн УИХ, Засгийн газрын гишүүдийн дунд зохион байгуулсан шатрын тэмцээнд дэд байр, УИХ-ын гишүүдийн дунд зохион байгуулсан “Цэцэн түшээ-2017” тэмцээний эрэгтэйчүүдийн төрөлд тэргүүн байр эзэлж байв.<ref>https://duuren.life/refence/568</ref> [[Олон Улсын Шатрын Холбоо|Олон улсын шатрын холбооны]] ерөнхийлөгч [[Үлэмжийн Хярсан|Кирсан Илюмжинов]], [[Болгар|Болгарын]] шатарчин, дэлхийн аварга эмэгтэй Антоанета Стефанова нараас гадна Монголын [[Шатрын их мастер|их мастеруудтай]] тоглож байв.<ref>https://duuren.life/refence/568</ref> Хувьдаа шатрын баялаг цуглуулгатай. [[1994]] онд [[Энэтхэг|Энэтхэгт]] суралцаж байхдаа зандан модоор хийсэн шатар олж авч, их баярлаж байснаа дурссан нь бий. 2024 оны 12 дугаар сард болсон Монголын шатрын холбооны Их хурлаар тус холбооны ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон.<ref>{{Cite web |title=Г.Занданшатар Монголын шатрын холбооны ерөнхийлөгч боллоо |url=https://duuren.life/post/9293 |access-date=2025-12-20 |website=duuren.life |language=en}}</ref> Ном унших дуртай. 2023 оны [[Улаанбаатарын номын баяр|Үндэсний номын баярын]] үеэр, унших дуртай номоосоо зургааг сонгон “Instagram” хуудсаараа олон нийтэд сонирхуулсан нь: [[Бавуугийн Лхагвасүрэн]]гийн “Хос уянга”, Жорж Фридманы “The Next 100 Years”, Жэймс Фишкиний “When The People Speak”, [[Фёдор Достоевский]], Үй Хуагийн зохиолууд, [[Сунь-зы|Сүнзийн]] “Дайтах урлаг” байв.<ref>https://duuren.life/post/4685 Г.Занданшатарын дуртай зургаан ном.</ref> Мөн усанд сэлэх дуртай. [[Хөлбөмбөг|Хөлбөмбөгт]] хорхойтой. [[Испани|Испанийн]] “[[Реал Мадрид]]” багийг дэмждэг. == Сонирхолтой баримтууд == * Оюутан Г.Занданшатарыг нэгдүгээр дамжаанд байхад [[Орос хэл|орос хэлний]] хичээл дээр багш нь [[Александр Сергеевич Пушкин|А.Пушкины]] шүлгийг уншиж өгөөд, [[Долоо хоног|долоо хоногийн]] дотор цээжлэх даалгавар өгөхөд тэрбээр тэр дор нь цээжлээд уншиж өгч, ой сайтайгаараа гайхагдаж байжээ. * Зах зээлийн коллежид ажиллаж байхад нь Монголын их, дээд сургуулийн нийт багш нараас шалгалт авч, хамгийн өндөр оноо авсан 12 хүний 6-г [[Австрали]] улсад тус улсын Засгийн газрын тэтгэлгээр суралцуулах болоход Г.Занданшатар багтсан боловч тодорхой шалтгааны улмаас явж чадаагүй аж.<ref> https://www.24tsag.mn/a/169617 </ref> * [[Украин]] Улсын төрийн дээд шагнал [[:ru:Орден_князя_Ярослава_Мудрого|Цэцэн Ярославын одонг]] Монголоос хүртсэн хүн ердөө хоёр байдгийн нэг нь Г.Занданшатар, нөгөө нь ерөнхийлөгч асан [[Цахиагийн Элбэгдорж|Ц.Элбэгдорж]] юм. * Долоогийн тоо түүний амьдралд учир холбогдолтой юм шиг байдаг нь бий. 1970 онд төрсөн, 1977 онд 7 настайдаа сургуульд орсон, нийслэлд шилжиж ирэхдээ 77 дугаар сургуульд элссэн. 1987 онд 10 дугаар ангиа дүүргэсэн.<ref> https://www.polit.mn/a/104421 Шинэчлэгч </ref> УИХ-ын сонгуульд Баянхонгор аймгийн 7 дугаар тойргоос дэвшин ялалт байгуулж байсан. == Ном бүтээл == 1994–2025 онд төр, эдийн засаг, ардчиллын сэдвээр 15 гаруй ном, орчуулгын бүтээл туурвисан.<ref>{{Cite web |date=2025-12-20 |title=Монгол Улсын Ерөнхий сайдын намтар |url=https://mongolia.gov.mn/page/3 |access-date=2025-12-20 |website=mongolia.gov.mn |language=mn}}</ref> Тэдгээрээс дурдвал: * Гадаад худалдааны санхүүжилт”. 1995 он * “Арилжааны банкны санхүүгийн менежмент”. 1995 он * “[[Үндэстэн дамнасан корпораци|Корпорацийн]] санхүү” гарын авлага. 1994 он * “Мөнгөний үнэ цэнэ” гарын авлага. 1994 он * “Хөдөө аж ахуйн шинэчлэлийн санхүүжилтийн механизм”. 2003 он * “Хөдөө аж ахуйн банкны бүтцийн өөрчлөлтийн төлөвлөгөө”. 2003 он * "Үндсэн хууль ба зөвлөлдөх ардчилал”. 2015 он * “Зөвлөлдөх ардчилал-хөгжлийн гарц”.<ref>https://catalog.must.edu.mn/bib/55128</ref> 2015 он * Жэймс Фишкин. “Хүмүүс үзэл бодлоо илэрхийлэхүй: Зөвлөлдөх ардчилал ба олон нийтийн хэлэлцүүлэг”. Орчуулга. 2015 он<ref>https://eguur.mn/589976/</ref> <ref>https://ikon.mn/n/kwt</ref> * “Нэг Монгол-Нэг зүгт. Хөгжил бол цэгцрэх хөдөлгөөн”.<ref>https://news.mn/r/2118716/</ref> 2016 он {{Quotation|"Улс төрд удаан хутгалдлаа, цаашдаа ямар нэгэн байдлаар вакуум орчинд орох нь гарцаагүй. Тиймээс Монголын нийгэм, төр засгийн байдлыг хөндлөнгөөс нэг ажиглаад судалгаа хийгээд үзье гэж бодсон юм. Ер нь Америкийн болоод дэлхийн ардчилал хөгжсөн орнуудын туршлагаас харахад, улс төрд хэтэрхий удаан ажилласан хүн тодорхой хугацааны дараа түр чөлөө авч олон улсын судалгааны төвүүдэд очиж ажилладаг байдал анзаарагддаг. Ялангуяа над шиг гадаад харилцааны чиглэлээр ажиллаж байсан хүмүүс хуримтлуулсан туршлагаа мэдлэгтэй хослуулах нь чухал гэдгийг мэдэрсэн". ''Стэнфордын их сургуулийн зочин судлаач Г.Занданшатар'' <ref>{{Cite web |url=http://dnn.mn/%D0%B3%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D0%B2%D1%8B%D0%BD-%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80-%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D0%BD-%D0%B0%D1%80%D0%B4-%D1%82%D2%AF%D0%BC%D1%8D%D0%BD-%D1%82%D3%A9%D1%80%D0%B4%D3%A9%D3%A9-%D0%B8%D1%82%D0%B3%D1%8D%D1%85-%D0%B8%D1%82%D0%B3%D1%8D%D0%BB%D1%8D%D1%8D-%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B6%D1%8D%D1%8D-%D1%8D%D0%BD%D1%8D-%D0%B1%D0%BE%D0%BB-%D0%BC%D0%B0%D1%88-%D1%82%D0%BE%D0%BC-%D1%8D%D0%BC%D0%B3%D1%8D%D0%BD%D1%8D%D0%BB/ |title=Archive copy |access-date=2016-02-26 |archive-date=2016-12-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161220082144/http://dnn.mn/%D0%B3%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D0%B2%D1%8B%D0%BD-%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80-%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D0%BD-%D0%B0%D1%80%D0%B4-%D1%82%D2%AF%D0%BC%D1%8D%D0%BD-%D1%82%D3%A9%D1%80%D0%B4%D3%A9%D3%A9-%D0%B8%D1%82%D0%B3%D1%8D%D1%85-%D0%B8%D1%82%D0%B3%D1%8D%D0%BB%D1%8D%D1%8D-%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B6%D1%8D%D1%8D-%D1%8D%D0%BD%D1%8D-%D0%B1%D0%BE%D0%BB-%D0%BC%D0%B0%D1%88-%D1%82%D0%BE%D0%BC-%D1%8D%D0%BC%D0%B3%D1%8D%D0%BD%D1%8D%D0%BB/ |url-status=dead }}</ref>}} {{Quotation|"Монгол Улсын Үндсэн хуульд... иргэдийн оролцоон дээр тулгуурласан тогтолцоог орон нутгийн бүтцэд байлгана гэсэн санааг тусгаж өгсөн. Гэвч харамсалтай нь өнөөдрийг хүртэл орон нутгийн өөрөө удирдах байгууллагуудад улс төрийн оролцоо, намуудын оролцоотой төлөөллийн байгууллыг бий болгосоор ирсэн. Тиймээс бид иргэдийн төлөөллийн байгууллагаар орон нутгийн үйл ажиллагааг яаж удирдуулах вэ гэж эрэл хайгуул хийсний үр дүнд “Зөвлөлдөх ардчилал”-ын аргачлалыг сонгон авсан юм. Цаашид Улаанбаатар хотод хэрэгжүүлэх төсөл хөтөлбөр, бүтээн байгуулалтынхаа ажилд шаардагдах хөрөнгө, хэрэгцээ, зураг төсөл, газрын байршлыг хүртэл иргэдэд мэдээлж, тэднээр тодорхойлуулдаг болохоор ажиллаж байна". ''Улаанбаатар хотын захирагч Э.Бат-Үүл'' <ref>{{Cite web |url=http://mglradio.com/home/?mid=fastnews&page=11&document_srl=54271 |title=Archive copy |access-date=2016-02-26 |archive-date=2016-12-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161220030923/http://mglradio.com/home/?mid=fastnews&page=11&document_srl=54271 |url-status=dead }}</ref>}} {{Quotation|“Зөвлөлдөх ардчиллын гол санаа болсон, асуудлыг зөвлөлдөж, учрыг нь олж хужрыг нь тунгааж дэнсэлдэг, ил тод, нээлттэй ардчиллын шинэ хэлбэр Монголд нэвтэрвэл манай эдийн засагт асар их хурд, үр дүн авчрах нь тодорхой юм байна”.''"Mongolian Economy" сэтгүүлийн эрхлэгч Д.Бэхбаяр'' <ref>{{Cite web |url=http://mongolianeconomy.mn/mn/i/8490 |title=Archive copy |access-date=2016-02-26 |archive-date=2016-05-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160518071641/http://mongolianeconomy.mn/mn/i/8490 |url-status=dead }}</ref>}}<br /> ==Эшлэл== * Монголын хөгжилд [[Оюутолгой]], [[Тавантолгой]] чухал. Гэхдээ монгол толгой бүүр чухал. * [[Ардчилал]] гэдэг нь ардын засаг гэсэн үг. Ардын засаг гэдэг нь төрийн бүх эрх ард түмний мэдэлд гэсэн үг. * Зүү олохын тулд тэмтрэх хэрэгтэй. Зөвийг олохын тулд зөвлөлдөх хэрэгтэй. * Хөгжлийн амин сүнс нь зөв ардчилал, уураг тархи нь ухаалаг төр, бие махбод нь ардын таван засаглал. <ref> http://www.ikon.mn/n/oas ikon.mn сайтын “Leaderships forum” буланд өгсөн ярилцлагаас. </ref> * Улс төрийн нам улс орноо хөгжүүлэх уураг тархи нь байх учиртай.<ref>{{Webarchiv|url=http://politics.news.mn/content/236270.shtml |wayback=20160228180101 |text=Archive copy |archiv-bot=2023-10-06 05:56:11 InternetArchiveBot }} “Улс орны тархи нь нам байх учиртай” нийтлэлээс.</ref> * Монгол нь Оросын төрт ёсны эх, [[Хятад]]ын бүтээн байгуулалтын эцэг мөн. * Дарга төвтэй намаас гишүүд төвтэй нам руу, олон нийтийн намаас мөрийн хөтөлбөрийн нам болох нь намын шинэчлэлийн эх сурвалж.<ref>{{Cite web |url=http://politics.news.mn/content/236270.shtml |title=Archive copy |access-date=2016-02-26 |archive-date=2016-02-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160228180101/http://politics.news.mn/content/236270.shtml |url-status=dead }}</ref> * Худал, хулгай, хуйвалдааны замаар зорилгодоо хүрэх нь миний зарчим биш. Албан тушаалын төлөө журмын нөхдөө гүтгэж, хэлээгүйг хэлсэн мэт, хийгээгүйг хийсэн мэт ярьж, УИХ, Засгийн газар, нийгмээ, намаа талцуулж байгаа нь төрийн хүнд байх ёс зүй, мөн чанар огтхон ч биш.<ref>https://duuren.life/post/11942 Маргааш болох МАН-ын Бага хурлын өмнө Монгол улсын Ерөнхий сайд Г.Занданшатарын "Фэйсбүүк" хуудсаараа ийн мэдэгдлээ. 2025.09.26</ref> * Авлига, нүүрсний хулгайг хаацайлсан эв нэгдэл гэж байх учиргүй.<ref>https://duuren.life/post/11980 Үүсээд буй нөхцөл байдалтай холбогдуулан Төрийн ордонд Ерөнхий сайд Г.Занданшатарын хийсэн мэдэгдэл. 2025.09.30</ref> * Монгол улсын иргэдэд тайван сайхан амьдрал хэрэгтэй болохоос аль нам, ямар улс төрч хэрхэн хожилд хүрэх нь хэнд ч хамаагүй. Би албан тушаалтай зууралдаагүй. Надад хүсэл, айдас, шунал алга.<ref>https://duuren.life/post/12778</ref> ==Холбоос== * Монгол Улсын Засгийн газар https://mongolia.gov.mn/ * Монгол Ардын Нам [https://web.archive.org/web/20210328135210/http://www.nam.mn/ http://www.nam.mn/] * Стэнфордын их сургуулийн Ардчилал, хөгжил, хуулийн засаглалын хүрээлэн http://cddrl.fsi.stanford.edu/ * Стэнфордын их сургуулийн Зөвлөлдөх ардчиллын хүрээлэн https://deliberation.stanford.edu/ ==Эх сурвалж== {{reflist}}{{Монгол Улсын Ерөнхий Сайд}}{{Улсын Их Хурлын дарга}} {{Монгол Улсын Гадаад хэргийн сайд}} {{DEFAULTSORT:Занданшатар, Гомбожавын}} [[Ангилал:1970 онд төрсөн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:Баацагааны хүн]] [[Ангилал:Эрхүүгийн Улсын Их Сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Монголын эдийн засагч]] [[Ангилал:Монгол Ардын Намын гишүүн]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн]] [[Ангилал:Монголын гадаад хэргийн сайд]] [[Ангилал:Монголын худалдаа хөгжлийн сайд]] [[Ангилал:Монголын засгийн газрын хэрэг эрхлэх газрын дарга]] [[Ангилал:УИХ-ын дарга]] [[Ангилал:Монголын шатрын холбооны ерөнхийлөгч]] [[Ангилал:Алтан гадас одон шагналтан]] [[Ангилал:Цэцэн Ярослав вангийн одон шагналтан (3-р зэрэг)]] 6zssxoukhvrwt54i2hqr6t5pyqgh5oo 851611 851607 2026-03-28T05:32:40Z Amgaab 16976 851611 wikitext text/x-wiki {{Төрийн зүтгэлтэн |зураг = Gombojavyn Zandanshatar (2025).jpg |тайлбар = Ерөнхий сайд Г.Занданшатар. 2025 он. |алба1 = {{flagicon|Монгол}} 34 дэх [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд]] |ээлж1 = 2025 оны 6-р сарын 13 - 2026 оны 3-р сарын 27 |өмнөх1 = [[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]] |дараах1 = |алба2 = {{flagicon|Монгол}} [[Монгол]] [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] дарга |ээлж2 = 2019.02 сар-2024.07 сар |өмнөх2 = [[Миеэгомбын Энхболд]] |дараах2 = [[Дашзэгвийн Амарбаясгалан]] |алба3 = {{flagicon|Монгол}} Монгол Улсын сайд, [[Монгол Улсын Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газар|Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын]] дарга |ээлж3 = 2017-2019.02.01 |өмнөх3 = [[Жамъянгийн Мөнхбат]] |дараах3 = [[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]] |алба4 = {{flagicon|Монгол}} [[Монгол]] [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] гишүүн |ээлж4 = 2004-2012<br>2016-2024 |алба5 = {{flagicon|Монгол}} [[Гадаад харилцааны яам (Монгол)|Гадаад харилцааны сайд]] |ээлж5 = 2009.11 сар-2012.08 сар |өмнөх5 = [[Сүхбаатарын Батболд]] |дараах5 = [[Лувсанвандангийн Болд]] |алба6 = [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Намын]] Ерөнхий нарийн бичгийн дарга |ээлж6 = 2012.07 сар-2013.11 сар |өмнөх6 = [[Ухнаагийн Хүрэлсүх]] |дараах6 = Жамъянгийн Мөнхбат |төрсөногноо = {{bda|1970|3|8}} |төрсөнгазар = [[Баянхонгор]] [[аймаг]], [[Баацагаан сум]] |улсорон = {{MGL3}} |намэвсэл = [[Монгол Ардын Нам]] |сургууль = ОХУ-ын Эрхүү хотын Улс ардын аж ахуйн дээд сургууль |гэрбүл = Эхнэр Ганбаярын Отгонгэрэл<br>Дөрвөн хүүхэдтэй |website = [http://www.zandanshatar.com www.zandanshatar.com] |гарынүсэг=[[File:УИХ-ын дарга гарын үсэг.png|100px]]}}'''Гомбожавын Занданшатар''' ([[1970 он]]ы 3 дугаар сарын 8-нд [[:en:Baatsagaan|Баацагаан сум]], [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор аймагт]] төрсөн) нь улс төрч, [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|Монгол Улсын Ерөнхий сайд]]. Өмнө нь Гадаад харилцааны сайд, [[УИХ]]-ын дарга, Ерөнхийлөгчийн Тамгын газрын даргаар ажиллаж байсан, УИХ-д дөрвөн удаа сонгогдсон. [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Намын]] Удирдах зөвлөлийн гишүүн, Бага хурлын гишүүн. 2025 оны 6 дугаар сарын 13-ны өдөр [[Монгол|Монгол Улсын]] 34 дэх Ерөнхий сайдаар томилогдсон.<ref>https://ikon.mn/n/3fgr Монгол улсын 34 дэх Ерөнхий сайдаар Г.Занданшатар томилогдсон. 2025.06.13</ref> 2026 оны 3 дугаар сарын 16-нд нээгдсэн УИХ-ын хаврын чуулган эхний өдрөөсөө эхлэн гацаанд орж улс төрийн хямрал үүссэний улмаас Г.Занданшатар 3 дугаар сарын 27-ны өдөр үүрэгт ажлаасаа чөлөөлөгдөх хүсэлтээ өгснийг МАН-ын Удирдах зөвлөл хүлээн авч<ref>https://www.ub.life/p/260327-yjbd3c</ref>, улмаар УИХ-аар хэлэлцээд, чуулганы хуралдаанд оролцогсдын 74 хувь буюу 54 гишүүний саналаар үүрэгт ажлаас нь чөлөөлсөн.<ref name=":0">{{Cite web |last=iKon.mn |first=Н. Эрхбаяр |date=2026-03-27 |title=Г.Занданшатар Монголын орчин үеийн түүхэнд хамгийн богино хугацаанд ажилласан дөрөв дэх Ерөнхий сайд боллоо |url=https://ikon.mn/n/3mdj |access-date=2026-03-28 |website=ikon.mn |language=en}}</ref> == Намтар == === Эцэг эх === [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён хан аймгийн]] Цогтой гүн Дашдоржийн хошууны (одоогийн Баянхонгор аймгийн [[Галуут сум]], 1923 оноос Баянхонгор хайрхан уулын хошуу, 1931-1957 онд Баянхонгор сум<ref>https://www.touristinfocenter.mn/cate13_more.aspx?ItemID=155</ref>) нутаг Уутын голоор нутагтай Дүгэржав хэмээх язгуурын [[тайж]] хүн байжээ. Түүний хүү Сумгарьд тайж нь Дүгэржавын ганц хүү бөгөөд Норов хэмээх хүүтэй байв. Норов тайжийн хүү Дамдинжавын Гомбожав нь Г.Занданшатарын аав юм. Д.Гомбожавыг 3 настай байхад эцэг Норов тайж нас барснаар, ойрын төрөл Ундарын Дамдинжав хэмээх хүнд үрчлэгдсэн байна.<ref>https://www.ulsturch.mn/a/44339</ref> Д.Гомбожав 1933 онд төрсөн бөгөөд сумандаа адуучнаар ажиллаж байгаад 1953 онд цэргийн албанд татагджээ. Тэрбээр бага залуудаа ухаан сэргэлэн, хөдөлмөрч, адуунд эртэй, морь уургалах, эмнэг булгиулах, хурдан морь таних, уях эрдмийг төгс эзэмшсэн хүн байсан гэдэг. Цэргийн албаа хааж ирээд 1956 оноос [[Галуут сум|Галуут сумандаа]] багийн тоо бүртгэгч, “Галуут” [[Нэгдэл|нэгдлийн]] ня-бо, баг, бригадын дарга, 1962 оноос “Коммунизмын төлөө” нэгдлийн орлогч дарга зэрэг албыг хашиж байгаад 1965-1967 онд удирдах ажилтны 2 жилийн дээд курс дүүргээд ирэхэд нь [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор аймгийн]] [[Баацагаан сум|Баацагаан суманд]] сум-нэгдлийн даргаар томилсон байна.<ref>https://www.youtube.com/watch?v=u_yheu9linc</ref> Тэрбээр энд ажиллах хугацаандаа тус сумын “Чойбалсангийн зам” нэгдлийг улсын тэргүүний нэгдлийн хэмжээнд хүргэсэн юм. Д.Гомбожав 1972-1976 онд тухайн үеийн [[Удирдлагын Академи|Намын дээд сургуульд]] суралцан дүүргэж, дээд боловсрол эзэмшсэн байна. Улмаар [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор аймгийн]] [[Өлзийт сум (Баянхонгор)|Өлзийт суманд]] сум-нэгдлийн даргаар томилогдож, 1982 он хүртэл ажиллахдаа тус сум-нэгдлийг аж ахуй, зохион байгуулалтын хувьд бэхжүүлэн, олон шинэ санаачилга гарган, амжилттай хэрэгжүүлснээр аймаг, улсын тэргүүлэх хамт олон болгосон байна.<ref>https://www.youtube.com/watch?v=u_yheu9linc</ref> 1982 онд МАХН-ын Төв Хорооны шийдвэрээр түүнийг [[Атрын аян|Атрын II аянаар]] байгуулагдсан, [[Хэнтий аймаг|Хэнтий аймгийн]] Чандганы сангийн аж ахуйн даргаар томилжээ. Тэрбээр шинэ тутам аж ахуйг богино хугацаанд хөл дээр нь босгон, улс ардын аж ахуй, соёлыг хөгжүүлэх төлөвлөгөөт зорилтуудыг амжилттай ханган биелүүлж, улсын хэмжээнд хамгийн их ургац хураасан САА-гаар удаа дараа шалгарч байв. Д.Гомбожав МАХН-ын XVI, XVII, XVIII, XIX, XX их хурлуудад төлөөлөгчөөр, [[Ардын Их Хурал|Ардын Их Хурлын]] депутатаар 4 удаа сонгогдсон, 1992 онд ардчилсан, шинэ [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|Үндсэн хуулийг]] батлалцсан хүн юм.<ref>https://www.youtube.com/watch?v=u_yheu9linc</ref> Монгол Улсын хөдөө аж ахуй, газар тариалангийн салбарт олон жил үр бүтээлтэй ажилласныг нь үнэлэн Дамдинжавын Гомбожавт 1991 онд [[Монгол улсын хөдөлмөрийн баатар|Монгол Улсын Хөдөлмөрийн баатар]] цол олгожээ.<ref>https://www.ulsturch.mn/a/51545</ref> Г.Занданшатарын ээж О.Дашзэвэг нь Баянхонгор хайрхан уулын хошууны (одоогийн Баянхонгор аймгийн [[Галуут сум]]) Уутын голоор нутагтай, Оросоо хэмээх хүний ууган охин болж, 1937 онд төржээ.<ref>https://www.ulsturch.mn/a/44339 </ref> О.Дашзэвэг нь Баянхонгор аймгийн Галуут, Баацагаан, Өлзийт зэрэг сумын хүн эмнэлэг, цэцэрлэгт ажиллаж байсан байна.<ref>https://zandanshatar.parliament.mn/nn/62372/</ref> Ардын сурган хүмүүжүүлэх ухааны уламжлалт дэг ёсыг сайн эзэмшсэн, Буддын гүн ухааны мэдлэгтэй, монгол ардын үлгэр, тууль сайн мэддэг, [[Жангар|“Жангар”]] тууль, “Молон тойны намтар”, “Чойжид дагинын тууж”, “Оюун түлхүүр” зэрэг сургаалын зохиолуудыг хүүхдүүддээ цээжээр хэлж өгдөг хүн байжээ.<ref>https://zandanshatar.parliament.mn/nn/62372/</ref> Д.Гомбожав, О.Дашзэвэг нар 1958 онд ханилан сууж, зургаан хүүхэд төрүүлж өсгөсний 5 дахь нь Занданшатар юм.<ref>https://zandanshatar.parliament.mn/nn/62372/</ref> === Бага нас === Г.Занданшатар 1970 оны гуравдугаар сарын 8-нд [[Баацагаан сум|Баянхонгор аймгийн Баацагаан сумын]] эмнэлэгт төржээ.<ref>{{Cite web |title=Бага нас |url=https://zandanshatar.parliament.mn/nn/41348/ |access-date=2025-12-21 |website=Parliament.mn - Монгол Улсын Их Хурал |language=mn-MN}}</ref> Тухайн үед аав Д.Гомбожав нь тус суманд сум-нэгдлийн даргаар ажиллаж байв.<ref>https://www.24tsag.mn/a/169617</ref> Занданшатар гэдэг нэрийг эх барьж авсан эмч Ёндонцоо нь ном харж байгаад өгсөн гэдэг.<ref>https://www.24tsag.mn/a/169617</ref> Гэрийн эзэн [[Удирдлагын Академи|Намын дээд сургуульд]] суралцах болсон тул тэднийх 1972 онд [[Улаанбаатар|Улаанбаатарт]] нүүж иржээ.<ref>https://www.24tsag.mn/a/169617</ref> Эцэг Д.Гомбожав нь [[Шатар|шатарт]] хорхойтой, Намын дээд сургуулийн сум-нэгдлийн дарга нар голдуу оюутнууд тэднийд ирж шатар тоглох нь олон тул Занданшатар хүү тэдний тоглохыг харсаар 4 настайдаа өөрөө шатар нүүж сурчээ.<ref>https://www.24tsag.mn/a/169617</ref> Д.Гомбожав 1976 онд сургуулиа төгсөж, Баянхонгор аймгийн [[Өлзийт сум (Баянхонгор)|Өлзийт суманд]] сум-нэгдлийн даргаар томилогдсон тул Г.Занданшатар 1977 онд тус сумын дунд сургуулийн нэгдүгээр ангид оржээ. Сургуульд тэрбээр сурлага сайтай, урлаг, спортод идэвх сонирхолтой, шүлэг уншдаг, бөхийн спортоор хичээллэдэг байсан байна.<ref>https://www.24tsag.mn/a/169617</ref> 1982 онд нийслэлийн 10 жилийн 77 дугаар дунд сургуульд шилжин суралцаж, 1987 онд "Онц" дүнтэй төгсчээ.<ref>https://www.24tsag.mn/a/169617</ref> ==Гэр бүл== Г.Занданшатарын гэргийг Ганбаярын Отгонгэрэл гэдэг. [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] [[Дөрвөлжин сум]]ын уугуул. 1974 онд төрсөн. Зургаан хүүхэдтэй айлын тав дахь нь. Г.Занданшатарыг тухайн үеийн Зах зээлийн коллеж буюу одоогийн [[Худалдаа Үйлдвэрлэлийн Дээд Сургууль|Худалдаа үйлдвэрлэлийн дээд сургуульд]] багшилж байхад нь танилцаж, 1992 онд гэр бүл болжээ.<ref>https://zandanshatar.parliament.mn/nn/62375/</ref> Г.Отгонгэрэл нь санхүүч мэргэжилтэй, [[Их Британи|Их Британи, Умард Ирландын Нэгдсэн Вант Улсын]] [[Бирмингемийн их сургууль|Бирмингэмийн их сургуульд]] бизнесийн удирдлагын магистрын зэрэг хамгаалсан. Тэд хоёр хүү, хоёр охинтой.<ref>https://zandanshatar.parliament.mn/nn/62375/</ref> ==Боловсрол== - 1977-1987 онд Баянхонгор аймгийн Өлзийт сумын дунд сургууль, Улаанбаатар хотын 10 жилийн 77 дугаар дунд сургуульд суралцаж төгссөн.<ref>{{Cite web |title=Бага нас |url=https://zandanshatar.parliament.mn/nn/41348/ |access-date=2025-12-21 |website=Parliament.mn - Монгол Улсын Их Хурал |language=mn-MN}}</ref> - 1987-1992 онд ОХУ-ын [[Эрхүү]]гийн Улс ардын аж ахуйн дээд сургуульд суралцаж, санхүүч-эдийн засагч мэргэжил эзэмшсэн.<ref>{{Cite web |title=Монгол Улсын 34 дэх Ерөнхий сайдаар Г.Занданшатарыг томиллоо |url=https://www.parliament.mn/nn/75028/ |access-date=2025-12-21 |website=Parliament.mn - Монгол Улсын Их Хурал |language=mn-MN}}</ref> - [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Энэтхэг]], [[Өмнөд Солонгос]], [[Швед]], [[Нидерланд]] улсуудад банк, санхүү, бизнесийн удирдлагын чиглэлээр сургалт дүүргэсэн. Эдийн засгийн ухааны магистр.<ref>{{Cite web |title=Монгол Улсын 34 дэх Ерөнхий сайдаар Г.Занданшатарыг томиллоо |url=https://www.parliament.mn/nn/75028/ |access-date=2025-12-21 |website=Parliament.mn - Монгол Улсын Их Хурал |language=mn-MN}}</ref> ==Ажилласан байдал== * 1992-1995 онд Зах зээлийн коллеж буюу одоогийн [[Худалдаа Үйлдвэрлэлийн Дээд Сургууль|Худалдаа үйлдвэрлэлийн дээд сургуульд]] багш, судлаач.<ref>https://www.uih.mn/zandanshatar </ref> * 1995-1998 онд [[ХААН Банк|Хөдөө аж ахуйн банкинд]] эдийн засагч, хэлтэс, газрын захирал.<ref>https://www.uih.mn/zandanshatar </ref> * 1998-2000 онд [[Монголбанк|Монголбанкны]] Сургалтын төвийн менежер, Хөдөө аж ахуйн банкинд Монголбанкны бүрэн эрхт төлөөлөгч.<ref>https://www.uih.mn/zandanshatar </ref> * 2000-2003 онд ХААН банкны дэд захирал.<ref>https://www.uih.mn/zandanshatar </ref> * 2003-2004 онд Монгол Улсын Хүнс, хөдөө аж ахуйн дэд сайд.<ref>https://www.uih.mn/zandanshatar </ref> * 2004-2012 онд Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн.<ref>{{Cite web |date=2025-12-20 |title=Монгол Улсын Ерөнхий сайдын намтар |url=https://mongolia.gov.mn/page/3 |access-date=2025-12-20 |website=mongolia.gov.mn |language=mn}}</ref> * 2009-2012 онд Монгол Улсын Гадаад харилцааны сайд.<ref>{{Cite web |date=2025-12-20 |title=Монгол Улсын Ерөнхий сайдын намтар |url=https://mongolia.gov.mn/page/3 |access-date=2025-12-20 |website=mongolia.gov.mn |language=mn}}</ref> * 2012-2013 онд Монгол Ардын Намын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга. * 2013-2015 онд АНУ-ын [[Стэнфордын Их Сургууль|Стэнфордын их сургуулийн]] Хөгжил, ардчилал, хуулийн засаглалын хүрээлэнд судлаач. * 2016 оноос Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн. * 2017-2019 онд Монгол Улсын Засгийн газрын гишүүн, Монгол Улсын сайд, Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын дарга.<ref>{{Cite web |title=Улс төр |url=https://ikon.mn/l/1/oy3y3c/ozp16o?ppagesize= |access-date=2025-12-20 |website=ikon.mn |language=en}}</ref> * 2019 оноос Монгол Улсын Их Хурлын дарга. * 2024 оны 7 дугаар сараас 2025 оны 6 дугаар сарын 13 хүртэл Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн Тамгын газрын дарга. * 2025 оны 6 дугаар сарын 13<ref name=":1" />-2026 оны 3 дугаар сарын 27<ref name=":0" /> хүртэл Монгол Улсын Ерөнхий сайд. ===Зах зээлийн онолыг Монголд === 1992 онд 22 настайдаа [[Орос|ОХУ-д]] дээд сургууль төгсөж ирээд, хуучнаар Худалдааны техникум буюу тухайн үед Зах зээлийн коллеж хэмээх шинэ нэртэй болоод байсан, өдгөөгийн Худалдаа, үйлдвэрлэлийн дээд сургуульд багшаар ажиллаж эхэлжээ. Монгол Улс зах зээлийн цоо шинэ замыг дөнгөж сонгон шинэ нийгэмд хөл тавьсан тэр үед [[Зах зээлийн эдийн засаг|зах зээл]] гэж чухам юу болох, онол, арга зүй нь ямар байдгийг Монголд мэддэг хүн цөөн байв. Г.Занданшатар ийм цаг үед Зах зээлийн коллежид зах зээлийн эдийн засгийн сурах бичиг, гарын авлагуудыг орчуулан түгээж, заах арга зүйг нь боловсруулан туршиж, нэг ёсондоо зах зээлийн онолыг Монголд нэвтрүүлэхийг чармайж байжээ. Энд ажиллах хугацаандаа тэрбээр “Чөлөөт сэтгэгчдийн клуб” байгуулж, нэр хүндтэй улстөрч, эдийн засагчдыг урьж лекц уншуулж байсан нь тухайн үедээ ихээхэн сонирхолтой, өгөөжтэй арга хэмжээ болж байв.<ref name=":1">https://www.24tsag.mn/a/169617 Зэрэг нэмж байгаа Г.Занданшатар. 2019.02.01</ref> ===Банкны сэргээн босголт, бүтцийн өөрчлөлт=== 1996 онд багшийн ажлаас банк санхүүгийн салбарт шилжиж, Монголбанк, Хөдөө аж ахуйн банкинд ажиллажээ. Арилжааны олон банк байгуулагдсан ч жижиг зах зээл дээр хүч тарамдаж, чөлөөт өрсөлдөөний зарчмаар хэрхэн ажиллах арга эвээ ололгүй эхнээсээ дампуурч эхлэв. Тэдгээрийн нэг нь Монголын бараг хамгийн том банкны нэг Хөдөө аж ахуйн банк байсан юм. Хот, хөдөөд хамгийн олон салбартай энэ банк үйл ажиллагаа доголдсоны улмаас Монгол Улс төрийн албан хаагчдынхаа цалинг тавьж чадахгүйд хүрч, цалингаа хүлээсэн хүмүүс хэдэн сараар хүлээж, эцэст нь цалингийн оронд гурил, будаа авч байв. Засгийн газар банкийг дампуурлаас аврах үүргийг залуу санхүүч Г.Занданшатарт ногдуулав. Тэрбээр Монголбанкны бүрэн эрхт төлөөлөгчөөр томилогдсон бөгөөд тус банкинд бүтцийн өөрчлөлт хийх төслийг хэрэгжүүлж, улмаар дэд захирлаар ажиллан зорилгоо амжилттай биелүүлсэн.<ref>https://www.24tsag.mn/a/169617 </ref> Одоогийн ХААН банк хэмээх нэрийг тэрбээр өгсөн бөгөөд дотроо эвийн хоёр загастай, дөрвөн дэлбээт, гүн ногоон өнгөт одоогийн лого буюу таних тэмдэг нь түүний санаачилга байв. ХААН гэсэн нэр Хөдөө аж ахуйн гэсэн нэрийн товчлол мэт санагдаж болох ч яваандаа Монголын хамгийн том банк болно, басхүү банкны харилцагч бол хаан гэсэн хос утгыг бэлгэдэн тэрбээр ийм лого санаачилсан гэдэг. ХААН банк өдгөө Монгол Улсад хамгийн олон салбартай, хүчирхэг банк болжээ. ==Улс төрд== 1998 онд [[Монгол Ардын Нам|МАХН]]-д элсэж, 2004, 2008, 2016, 2020 онд [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор]] аймгаас УИХ-ын гишүүнээр сонгогджээ. Парламентын гишүүнээр сонгогдсон 4 бүрэн эрхийн хугацаандаа тэрбээр УИХ-ын Төсвийн зарлагын дэд хорооны дарга, УИХ дахь МАН-ын бүлгийн дэд дарга, [[Гадаад харилцааны яам (Монгол)|Гадаад харилцааны]] сайд, Монгол Улсын сайд, [[Монгол улсын Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газар|Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын]] дарга, [[Улсын Их Хурал|Монгол Улсын Их Хурлын]] даргаар ажилласан байна. Банк, санхүү, татвар, хяналт шалгалт, зөвлөлдөх ардчилал, ард түмний Үндсэн хуулиар олгосон засаглах эрхийг хангах зэрэг чиглэлээр 30 гаруй томоохон хууль санаачлан батлуулсан. 2012-2013 онд МАН-ын Ерөнхий нарийн бичгийн даргаар ажиллаж байв. МАН-ын Удирдах зөвлөлийн гишүүн, Бага хурлын гишүүн. ===Газар тариаланг сэргээх бодлого=== Г.Занданшатарыг 2003 онд Хөдөө аж ахуйн дэд сайдаар томилогдон ажиллах үед нь Монголын газар тариалангийн салбар ноцтой хямарч, зогсонги байдалд ороод байв. Техникийн шинэчлэл зогсож, тариалангийн талбай зэрлэгтээ баригдан атаршиж, Монголд гурилын хомсдол үүссэний улмаас импортын гурил гол хэрэглээ болоод байв. Тэр цагт "Монголд тариа тарих хэрэггүй. Хойно, өмнө, хажууханд тариалангийн аварга том улс орон байхад идэх гурилаа тэндээс авахад л болно" гэсэн үзэл баримтлал дэвшүүлж явсан төрийн түшээд ч бий. Ийм үед алдаатай уг бодлогыг үндсээр нь өөрчилж, хөдөө аж ахуй, түүний дотор тариалангийн салбарыг аврахын тулд "Хөдөө аж ахуйн талаар төрөөс баримтлах бодлогын баримт бичиг"-ийг УИХ-аар батлуулж<ref> https://legalinfo.mn/mn/detail?lawId=6589</ref>, улмаар Атрын III аяныг санаачлагчдын нэг болжээ. ===МАСЗХ-г НАМЗХ болгоход оролцов=== Тэрбээр 2005-2010 онд МАН-ын дэргэдэх залуучуудын байгууллага болох Монголын ардчилсан социалист залуучуудын холбоо (МАСЗХ)-ны Удирдах зөвлөлийн гишүүн, Дэд ерөнхийлөгч, Ерөнхийлөгчөөр ажиллаж байсан<ref>{{Cite web |date=2025-12-20 |title=Монгол Улсын Ерөнхий сайдын намтар |url=https://mongolia.gov.mn/page/3 |access-date=2025-12-20 |website=mongolia.gov.mn |language=mn}}</ref> бөгөөд тус холбоог өөрчлөх, үзэл баримтлалыг шинэчлэх ажлыг хамтран гүйцэтгэж зорилго, чиглэл, үйл ажиллагааны хувьд шинэ Нийгмийн ардчилал-Монголын залуучуудын холбоо (НАМЗХ)-г үүсгэн байгуулалцжээ. <ref>{{Cite web |last=gogo.mn |title=Нийгмийн ардчилал, Монголын залуучуудын холбооны ерөнхийлөгчөөр Л.Оюун-Эрдэнэ сонгогдлоо |url=https://gogo.mn/r/76274 |access-date=2025-12-20 |website=gogo.mn |language=mn}}</ref> ===Гадаад бодлогын шинэ үзэл баримтлал=== [[Файл:With Hillary Clinton.jpg|left|thumb|АНУ-ын 67 дахь Төрийн Нарийн Бичгийн Дарга [[Хиллари Клинтон|Хиллари Клинтоны]] хамт]]Г.Занданшатар 2011 онд Гадаад харилцааны сайдаар ажиллаж байхдаа Монгол Улсын Гадаад бодлогын үзэл баримтлалыг боловсруулан батлуулсан нь<ref>{{Cite web |last=gogo.mn |title=Гадаад бодлогын үзэл баримтлалын тухай тогтоолын төсөл өргөн барив |url=https://gogo.mn/r/81681 |access-date=2025-12-20 |website=gogo.mn |language=mn}}</ref> Монгол Улс энхийг эрхэмлэсэн, нээлттэй, бие даасан, олон тулгуурт гадаад бодлого явуулах замаар аюулгүй байдал, тусгаар тогтнол, үндэсний язгуур ашиг сонирхлоо олон улсын эрх зүйн хүрээнд улс төр-дипломатын аргаар хангах тулгуур баримт бичиг болсон юм.<ref>{{Cite web |title=МОНГОЛ УЛСЫН ГАДААД БОДЛОГЫН ҮЗЭЛ БАРИМТЛАЛ |url=https://legalinfo.mn/ |access-date=2025-12-20 |website=Эрх зүйн мэдээллийн нэгдсэн систем |language=en}}</ref> 2011 онд Монгол Улс [[Ардчилсан орнуудын хамтын нийгэмлэг|Ардчилсан орнуудын хамтын нийгэмлэгийг]] хоёр жил даргалах хүндтэй үүргийг хүлээн авсан билээ. Түүнийг сайд байх үед Монгол Улсын Засгийн газар “Гадаад харилцааг эдийн засагжуулах хөтөлбөр”-ийг баталсан нь<ref>{{Cite web |last=gogo.mn |title=Монгол Улсын гадаад харилцааг эдийн засагжуулах хөтөлбөр батлана |url=https://gogo.mn/r/nve9y |access-date=2025-12-20 |website=gogo.mn |language=mn}}</ref> улс орны хөгжлийн тогтвортой өсөлтийг хангахад гадаад улс төр, эдийн засгийн дипломат үйл ажиллагааг чиглүүлэхэд томоохон түлхэц болсон. Мөн “Дипломат ажилтны сахилгын тусгай дүрэм”-ийг шинэчилж, гадаад харилцааны салбар, дипломат ажилтнуудын үйл ажиллагаанд ёс зүй, сахилга хариуцлагыг сахиулах шинэ жишиг тогтоосон юм.<ref>{{Cite web |last=gogo.mn |title=Хууль бус наймаа хийсэн дипломат ажилтан ажилгүй болно |url=https://gogo.mn/r/1j2e3 |access-date=2025-12-20 |website=gogo.mn |language=mn}}</ref> ===Хөгжлийн бодлогын суурийг тавив=== 2018 оноос Монгол Улсын сайд, Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын даргаар ажиллах үедээ “Гурван тулгуурт хөгжлийн бодлого” буюу төр, нийгэм, эдийн засгийн шинэчлэлийн бодлогыг гардан боловсруулж, батлуулсан. <ref>https://legalinfo.mn/mn/detail?lawId=13240</ref> Энэхүү хөгжлийн бодлогын баримт бичгийн үндсэн агуулга “Шинэ сэргэлтийн бодлого” урт хугацааны хөгжлийн бодлогын эх үндэс болсон бөгөөд Монгол Улсын Их Хурлыг Г.Занданшатар тэргүүлж байх үед буюу 2021 оны 12 дугаар сарын 30-ны өдөр 106 дугаар тогтоол батлагдсан юм.<ref>https://ikon.mn/n/2f97 УИХ: Шинэ сэргэлтийн бодлого батлах тухай тогоолын төслийг эцэслэн батлав.</ref> ==Улсын Их Хурлын дарга== [[Файл:G Zandanshatar.jpg|thumb|Монгол Улсын Их Хурлын дарга Г.Занданшатар. 2021 он. ]] Монгол Улсын Их Хурлын найм дахь удаагийн сонгуулийн үр дүнгээр байгуулагдсан парламентын анхны чуулганаар буюу 2020 оны 6 дугаар сарын 20-нд Г.Занданшатарыг Монгол Улсын Их Хурлын даргаар сонгов.<ref>https://www.parliament.mn/nn/10787/ Улсын Их Хурлын гишүүн Гомбожавын Занданшатарыг Монгол Улсын Их Хурлын даргаар сонголоо </ref> Ингэснээр тэрбээр энэ албан тушаалд парламентын хоёр бүрэн эрхийн хугацаанд үргэлжлүүлэн ажилласан анхны хүн болсон юм. 2019 оны 2 дугаар сард анх сонгогдсоноос хойших Г.Занданшатар 5 жил шахмын хугацаанд УИХ-ыг орчин үеийн дэлхийн улс орнуудын парламентын жишигт нийцүүлэн шинэчлэл хийх зорилт дэвшүүлэн ажилласан. Энэ зорилтын хүрээнд түүний хэрэгжүүлсэн дөрвөн шинэчлэлийг онцолбол: ===Үндсэн хуулийн шинэчлэл=== 20 гаруй жил яригдаж, 3 парламент дамжин өрнөсөн, 4 төсөл өргөн баригдсан ч шийдэлд хүрч чадаагүй байсан Үндсэн хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах ажлыг амжилттай удирдаж хэрэгжүүлсэн. Энэ ажил УИХ дээр 3 жилийн турш өрнөж, нэмэлт, өөрчлөлтийн төсөл 2019 оны 6 дугаар сард Үндсэн хуулийн цэцэд<ref>{{Cite web |last=admin |title=Үндсэн хуульд оруулах нэмэлт, өөрчлөлтийн төслийг Үндсэн хуулийн цэцэд өргөн барив |url=https://conscourt.gov.mn/index.php/?p=4632 |access-date=2025-12-20 |language=mn-MN }}{{Dead link|date=Нэгдүгээр сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, улмаар парламентад өргөн баригдсанаас хойш УИХ 5 сарын турш завсарлагагүйгээр, тасралтгүй хэлэлцсэн юм. Ард иргэдээрээ хэлэлцүүлж, зөвлөлдөх санал асуулгыг Монголын түүхэнд анх удаа зохион байгуулж, төрийн болон иргэний нийгмийн байгууллага, улс төрийн намууд, эрдэмтэн судлаачдын санал бодлыг сонсож, нийгмийн зөвшилцлийг хангаж чадсанаар Үндсэн хуулийн нэмэлт, өөрчлөлт 2019 оны 11 дүгээр сарын 14-ний өдөр батлагдсан билээ.<ref>{{Cite web |title=Монгол Улсын Үндсэн хуульд оруулсан нэмэлт, өөрчлөлтийн уг эхийг Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Х.Баттулга ёсчлон баталгаажууллаа |url=https://www.parliament.mn/nn/9785/ |access-date=2025-12-20 |website=Parliament.mn - Монгол Улсын Их Хурал |language=mn-MN}}</ref> Нэмэлт, өөрчлөлт нь Үндсэн хуулийн 28.5 хувийг буюу 70 зүйлийн 19 зүйл, 36 заалтыг хөндсөн бөгөөд засаглалын хяналт-тэнцлийг хангаж, Засгийн газрын тогтвортой байдал, парламентын хариуцлагыг нэмэгдүүлэх, хараат бус шударга шүүхийг төлөвшүүлэх, нутгийн захиргааны бие даасан байдлыг бэхжүүлэх суурь зарчмын хүрээнд Үндсэн хуульд 2000 онд оруулсан долоон өөрчлөлтийг засаж сайжруулах; Байгалийн баялаг ард түмний мэдэлд байж, түүний үр өгөөжийн дийлэнх нь ард түмэнд ногдох; Монгол Улсын нийгэм-эдийн засгийг урт хугацаанд тогтвортой хөгжүүлэх, бодлогын уялдаа холбоо, залгамж чанар, нэгдмэл байдлыг хангах; Улс төрийн намууд улсын хэмжээнд бодлого дэвшүүлж ажиллах, үйл ажиллагааны үндсэн зарчим, санхүүгийн эх үүсвэр, зарцуулалт нь ил тод байх; Шүүхийн бие даасан, шүүгчийн хараат бус байдлыг хангах замаар иргэдийн шүүхэд итгэх итгэлийг нэмэгдүүлэх; Нутгийн өөрийн удирдлага, хот тосгоны эрх зүйн үндсийг боловсронгуй болгох зэрэг тогтолцооны шинэчлэлийн шинэ зохицуулалтууд туссан юм.<ref> https://www.parliament.mn/nn/10362/ </ref> Улмаар 2023 оны 5 дугаар сарын 31-ний өдөр Монгол Улсын Үндсэн хуульд оруулах бас нэгэн өөрчлөлтийг батлуулсан бөгөөд энэ өөрчлөлт нь парламентын төлөөллийн чадавхыг сайжруулах, ард түмний сонголтыг аль болох бүрэн дүүрэн баталгаажуулах, шударга сонгуулийн зарчмыг төлөвшүүлэхэд чиглэсэн байна.<ref>{{Cite web |last=News.MN |date=2023-05-31 |title=Монгол Улсын Үндсэн хуульд өөрчлөлт оруулж, баталлаа {{!}} News.MN |url=https://news.mn/r/2652241/ |access-date=2025-12-20 |website=News.MN - Мэдээллийн эх сурвалж |language=mn}}</ref> Үндсэн хуулийн шинэчлэлийн эдгээр нэмэлт, өөрчлөлтүүд ард түмний засаглах эрхийг хангах, төр цэгцэрч, засаглал тогтворжин, шударга ёс, эрүүл нийгэм төлөвших эрх зүйн үндсийг бэхжүүлсэн өөрчлөлт болсон гэж үздэг.<ref>{{Cite web |date=2025-09-24 |title=ШИНЭЧЛЭГЧ |url=https://www.ulsturch.mn/a/73286 |access-date=2025-12-20 |website=www.ulsturch.mn |language=en}}</ref> ===Парламентын хяналт шалгалтын шинэ тогтолцоо=== 2019 онд Үндсэн хуульд оруулсан нэмэлт, өөрчлөлтөөр Үндсэн хуулийн 28 дугаар зүйлийн 2 дахь хэсэгт “Хуулийн биелэлтийг хангахтай холбоотой нийтийн эрх ашгийг хөндсөн тодорхой асуудлаар Улсын Их Хурлын гишүүний дөрөвний нэгээс доошгүй нь хянан шалгах түр хороо байгуулах санал тавибал Улсын Их Хурал цөөнхийн төлөөллийг оролцуулан уг хороог байгуулна” гэж тусгасан.<ref>{{Cite web |title=МОНГОЛ УЛСЫН ИХ ХУРЛЫН ХЯНАЛТ ШАЛГАЛТЫН ТУХАЙ |url=https://legalinfo.mn/ |access-date=2025-12-20 |website=Эрх зүйн мэдээллийн нэгдсэн систем |language=en}}</ref> Энэхүү нэмэлт, өөрчлөлтийн үзэл баримтлалд нийцүүлэн Монгол Улсын Их Хурлын хяналт шалгалтын тухай хуулийг батлан хэрэгжүүлсэн нь парламентын хянан шалгах чиг үүргийг цоо шинэ шатанд гаргасан юм.<ref>{{Cite web |last=iSee.mn |title=Г.Занданшатар: Хяналт шалгалтын тухай анхдагч хуулийг баталж, парламентын хөгжлийн шинэ үе шатыг эхлүүллээ |url=http://isee.mn/n/30654 |access-date=2025-12-20 |website=iSee.mn |language=mn}}</ref> Үндсэн хуулийн нэмэлт, өөрчлөлтөөр УИХ зөвхөн Ерөнхий сайдыг сонгохоор болсон бөгөөд Засгийн газрын бусад гишүүдийг томилох эрхээсээ татгалзсан. Мөн УИХ-д өргөн мэдүүлсэн төсвийн төслийн орлого, зарлагын дүнг нэмэгдүүлэхийг хориглож, Засгийн газрын эрх мэдэл энэ хэрээр нэмэгдсэн. Энэхүү өөрчлөлтийн дараа Засгийн газрын үйл ажиллагаанд тавих парламентын хяналтыг сайжруулах нь хууль тогтоох болон гүйцэтгэх эрх мэдлийн хоорондын хяналт тэнцлийг хангах бодлогын гол шийдэл болох ёстой байсан учраас энэ анхдагч хуулийг баталсан бөгөөд өмнө нь парламентын хяналт шалгалтыг ингэж нарийвчлан зохицуулсан бие даасан хууль байгаагүй юм. Хууль батлагдан хэрэгжсэнээр парламент хяналт шалгалтын ажлаа урьдчилан төлөвлөдөг болж, хяналтын сонсголын төрөл, хэлбэрийг нарийвчлан зохицуулжээ. Хуулиар хянан шалгах түр хорооны эрх зүйн байдал, үйл ажиллагааны журмыг дэлгэрэнгүй зохицуулж өгснөөр нийтийн ашиг сонирхлыг хөндсөн тодорхой асуудлаар Хянан шалгах хороод байгуулагдан ажиллаж, нийтийн сонсгол, нээлттэй хэлэлцүүлэг УИХ-ын үйл ажиллагааны байнгын механизм болов.<ref>{{Cite web |title=НИЙТИЙН СОНСГОЛЫН ТУХАЙ |url=https://legalinfo.mn/ |access-date=2025-12-21 |website=Эрх зүйн мэдээллийн нэгдсэн систем |language=en}}</ref> Ингэснээр олон жил далд бугшсан асуудлууд ил болж, олон нийтийн анхаарал, хяналтад орсон. Тухайлбал, 2022 оны 4 дүгээр сард Хөгжлийн банкны асуудлаар Хянан шалгах түр хороо нотлох баримт шинжлэн судлах сонсголыг 3 үе шаттай хийснээр Хөгжлийн банкны 7.8 их наяд төгрөгийн зээлийг хэн, ямар зорилгоор авч, хэрхэн зарцуулсан тухай мэдээллийг ил тод болгож, ард иргэдийн мэдэх эрхийг хангажээ.<ref>{{Cite web |title=Хянан шалгах түр хорооноос зохион байгуулсан нотлох баримтыг шинжлэн судлах гурав дахь шатны сонсгол өндөрлөв |url=https://www.parliament.mn/nn/29715/ |access-date=2025-12-20 |website=Parliament.mn - Монгол Улсын Их Хурал |language=mn-MN}}</ref> Энэ сонсголоор 432 зээл, 2542 төсөл, хөтөлбөртэй холбоотой асуудлаар 600 гаруй иргэн, хуулийн этгээд, үүний дотор 356 гэрчийг дуудаж сонссон юм.<ref>{{Cite web |last=iSee.mn |title=Хянан шалгах түр хорооны нотлох баримтыг шинжлэн судлах гурван шатны сонсголд нийт 356 гэрч оролцжээ |url=http://isee.mn/n/47955 |access-date=2025-12-21 |website=iSee.mn |language=mn}}</ref> ===Цахим шилжилт=== УИХ-д цахим шилжилт хийх томоохон зорилго дэвшүүлж, [https://d.parliament.mn/ D-parliament] вэб, аппликэйшн хосолсон цахим системийг нэвтрүүлснээр хуулийн төсөл боловсруулах, хууль хэлэлцэх, батлах үйл ажиллагаанд иргэдийн оролцоог хангахад томоохон дэвшил гарсан. УИХ-ын цахим хуралдааны дэгийг холбогдох хуульд тусгаснаар УИХ-ын үйл ажиллагааны байнгын, тасралтгүй, тогтвортой байх зарчим бүрнээ хангагдсан юм. Тухайлбал, [[COVID-19|Ковид-19]] цар тахлын үед УИХ цахим дэгийг хэрэгжүүлж ажилласнаар хуралдаан нэг ч өдөр тасалдаагүй бөгөөд Олон улсын парламентын холбооноос Монгол Улсын Их Хурал цар тахлын нөхцөлд дэлхийн улс орнуудын парламентад жишиг болохуйц үйл ажиллагаа явуулсан хэмээн сайшаасан байна. Монгол Улсын Их Хурлын тухай хуулийн  39.1-д “Үндсэн хуулийн Гуравдугаар зүйлийн 1 дэх хэсэгт заасны дагуу Монголын ард түмэн төрийн үйл хэрэгт шууд оролцож, мөн сонгож байгуулсан төрийн эрх барих төлөөлөгчдийн байгууллагаараа уламжлан энэхүү эрхээ эдлэхдээ тодорхой асуудлыг шийдвэрлүүлэх талаар асуулт асуух, санал өгөх эрхээ Улсын Их Хурлын албан ёсны санал авах цахим хуудас, гар утас, хөдөлгөөнт төхөөрөмжид зориулсан Улсын Их Хурлын албан ёсны программ хангамжаар дамжуулан хэрэгжүүлж болно” хэмээн тусгасан.<ref>{{Cite web |title=МОНГОЛ УЛСЫН ИХ ХУРЛЫН ТУХАЙ |url=https://legalinfo.mn/ |access-date=2025-12-20 |website=Эрх зүйн мэдээллийн нэгдсэн систем |language=en}}</ref> Энэ хүрээнд тодорхой асуудлаар ажлын хэсэг байгуулах саналыг 33.000, Байнгын хорооны эрхлэх асуудлын хүрээнд хяналт шалгалт явуулах саналыг 70.000, хуулийн төслийн талаарх саналыг 100.000 ба түүнээс дээш тооны иргэн дэмжсэн бол УИХ заавал авч хэлэлцэхээр тусгаж, иргэдийн саналыг авах нийтийн өргөдлийн “D-өргөдөл” системийг нэвтрүүлэн амжилттай ашиглаж эхэлсэн билээ.<ref>{{Cite web |title=??????? ??????? ?????? ???? ????? ?? ?????? ????? ?????? ??????? ??????? |url=https://www.parliament.mn/nn/41082/ |access-date=2025-12-20 |website=Parliament.mn - Монгол Улсын Их Хурал |language=mn-MN}}</ref><ref>{{Cite web |date=2023-10-10 |title=Нийтийн цахим өргөдөл, гомдлын системийг аравдугаар сарын 17-нд танилцуулна |url=https://www.24tsag.mn/a/221142 |access-date=2025-12-20 |website=www.24tsag.mn |language=mn}}</ref> ===Зөвлөлдөх санал асуулга=== [[Файл:"Зөвлөлдөж шийдье" зөвлөлдөх санал асуулга - 2023.jpg|left|thumb|800 гаруй хүн оролцсон "Зөвлөлдөж шийдье" зөвлөлдөх санал асуулга - 2023 арга хэмжээний нэгдсэн хэлэлцүүлэг]]Г.Занданшатар АНУ-ын [[Стэнфордын Их Сургууль|Стэнфордын их сургуульд]] зочин судлаачаар ажиллаад ирэхдээ шинэ бодол, онол олныг тээж ирсний нэг нь "Зөвлөлдөх ардчилал” юм. Тэрбээр 2013 оны 12 дугаар сараас Стэнфордын их сургуулийн Зөвлөлдөх ардчиллын хүрээлэнд судлаачаар ажиллаж<ref>https://news.mn/r/2083785/</ref>, Монгол зэрэг хөгжиж буй орнуудын ардчилсан хөгжлийн загварыг хөгжингүй орнуудын ардчилалтай харьцуулан судалжээ. Улмаар зөвлөлдөх ардчиллын онолыг Монголд нэвтрүүлэх чиглэлээр нэлээд идэвхтэй ажилласан бөгөөд орчин цагийн ардчиллын судалгааны тэргүүлэх эрдэмтдийн нэг [[:en:Larry_Diamond|Ларри Даймонд]], Стэнфордын их сургуулийн Зөвлөлдөх ардчиллын хүрээлэнгийн захирал [[:en:James_S._Fishkin|Жэймс Фишкин]], тус сургуулийн профессор Карл Айкенбэри нарын нэр хүндтэй эрдэмтдийг Монголд урьж лекц уншуулахын сацуу ном бүтээлийг нь монгол хэлээр орчуулан хэвлүүлжээ. Мөн [https://asiafoundation.org/where-we-work/mongolia/ Азийн сан], Стэнфордын их сургуулийн дэмжлэгтэй “Иргэдийн оролцоо-Хотын маргааш” Монголын анхны зөвлөлдөх санал асуулга” төслийг хамтран удирдаж<ref>https://www.shuud.mn/a/461733 Г.Занданшатар: Иргэдэд сонголт хийх боломжийг олгоно </ref><ref>{{Cite web |last=www.ulaanbaatar.mn |date=2015-12-09 |title=Жэймс Фишкин: Зөвлөлдөх санал асуулгын зөвлөх хороо нь багагүй үүрэгтэй ажилладаг |url=https://ikon.mn/n/mjc |access-date=2025-12-20 |website=ikon.mn |language=en}}</ref>, Нийслэлийн зөвлөлдөх санал асуулгын зөвлөх хорооны даргаар ажиллаж байсан. Улмаар Зөвлөлдөх санал асуулгын тухай хуулийг санаачлан батлуулж<ref>{{Cite web |last=gogo.mn |title=Зөвлөлдөх санал асуулгын тухай хуулийн төсөл дэмжлэг авах уу |url=https://gogo.mn/r/gmxkd |access-date=2025-12-20 |website=gogo.mn |language=mn}}</ref>, УИХ 2019 онд Үндсэн хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах асуудлаар, 2023 онд  улс орны нийгэм, эдийн засгийн тулгамдсан асуудлыг иргэдийн туслалцаатайгаар тодорхойлох, асуудлын эрэмбэ, шийдвэрлэх арга зам, гаргах шийдвэрийн талаар иргэдтэй зөвлөлдөх, үндэсний зөвшилцлийг хангах зорилготой "Зөвлөлдөж шийдье" зөвлөлдөх санал асуулгыг амжилттай зохион байгуулсан юм. Хоёр удаагийн зөвлөлдөх санал асуулгад Монгол Улсын 3.4 сая иргэнийг төлөөлсөн 700-800 хүн эх орны өнцөг булан бүрээс санамсаргүй түүврийн аргаар сонгогдон ирж, төрийн хэргийг хэлэлцэн, гаргасан санал, дүгнэлтийн дагуу Үндсэн хуулийн өөрчлөлтүүд болон бусад шийдвэрүүд гарсан билээ.<ref> https://duuren.life/post/2003 Зөвлөлдөх санал асуулгын үр дүнг УИХ-ын дарга Г.Занданшатарт өргөн мэдүүлэв. 2023.02.17</ref> 2024 оны хаврын ээлжит чуулган завсарлах үеэр түүний хэлснээр, УИХ, Засгийн газраас хэрэгжүүлсэн тогтолцооны реформ, бусад цогц арга хэмжээний үр дүнд 2016 онд 1.2 хувьтай байсан эдийн засгийн өсөлт 7.0 хувьд хүрч, нэг хүнд ногдох ДНБ 2016 онд 3681 ам.доллар байсан бол 2023 оны эцэст 5875 ам.доллар болсон бөгөөд 13.5 их наяд төгрөгийн гадаад өрийг төлжээ. Мөн төрийн албан хаагчдын цалин 2016 онтой харьцуулахад 3 дахин өсч, тэтгэврийн доод хэмжээ нэмэгдэн дундаж тэтгэвэр 785 мянган төгрөг болсон байна.<ref>{{Cite web |last=https://www.facebook.com/ubn.mgl |date=2024-06-05 |title=Г.Занданшатар: УИХ, ЗГ-аас хэрэгжүүлсэн реформуудын дүнд 2016 онд 1.2 хувьтай байсан эдийн засгийн өсөлт 7.0 хувьд хүрлээ |url=https://ubn.mn/p/62407 |access-date=2025-12-20 |website=Улаанбаатар ньюс |language=mn-MN}}</ref> == Ерөнхий сайд == [[Файл:Cabinet of Zandanshatar being appointed on 18 June 2025.jpg|thumb|295x295px|Ерөнхий сайд [[Гомбожавын Занданшатарын Засгийн газар|Г.Занданшатарын засгийн газрын бүрэлдэхүүн]]]] 2025 оны 6 дугаар сарын 3-ны өдөр УИХ-ын нэгдсэн чуулган Ерөнхий сайд Л.Оюун-Эрдэнэд итгэл хүлээлгэх тогтоолын төслийг хэлэлцэж, нууц санал хураалтад 82 гишүүн оролцсоноос тогтоолыг 44 гишүүн дэмжиж, 38 гишүүн дэмжсэнгүй.<ref>{{Cite web |title=Ерөнхий сайд Л.Оюун-Эрдэнэ огцорлоо |url=https://cnbc.mn/news/h2i35 |access-date=2025-12-20 |website=cnbc.mn |language=en}}</ref> Ингэснээр Ерөнхий сайд Л.Оюун-Эрдэнэ огцров.<ref>{{Cite web |last=iKon.mn |first=Н. Эрхбаяр |date=2025-06-03 |title=Монгол Улсын 32 дахь Ерөнхий сайд Л.Оюун-Эрдэнэ огцорлоо |url=https://ikon.mn/n/3f6x |access-date=2025-12-20 |website=ikon.mn |language=en}}</ref> Улмаар 9-ний өдөр хуралдсан МАН-ын Бага хурлаар Г.Занданшатарыг Ерөнхий сайдад дэвшүүлэх санал дэмжигдэж, 12-нд эхэлсэн УИХ-ын чуулганаар уг асуудлыг хэлэлцэв. Санал хураалтад 117 гишүүн санал өгснөөс тогтоолын төслийг 108 нь дэмжсэнээр Г.Занданшатар 92.3 хувийн саналаар Монгол Улсын 34 дэх Ерөнхий сайдаар томилогдсон юм.<ref>{{Cite web |title=Монгол Улсын 34 дэх Ерөнхий сайдаар Г.Занданшатарыг томиллоо |url=https://www.parliament.mn/nn/75028/ |website=parliament.mn}}</ref><ref>{{Cite web |last=iKon.mn |first=А. Ням-Өлзий |date=2025-06-13 |title=Монгол Улсын 34 дэх Ерөнхий сайдаар Г.Занданшатар томилогдлоо |url=https://ikon.mn/n/3fgr |access-date=2025-06-18 |website=ikon.mn |language=en}}</ref> ===9-11 дүгээр сарын хямрал === 2025 оны 9 дүгээр сарын эхээр МАН-ын Бага хурлыг хуралдуулах асуудал идэвхтэй яригдаж, уг хурлаар Л.Оюун-Эрдэнийн оронд намын даргаар хэнийг сонгох нь олон нийтийн анхаарлыг ихээхэн татаж байв. Ерөнхий сайд эрх баригч намын дарга байдаг жишгээр Г.Занданшатарыг энэ албан тушаалд саадгүй очно гэсэн хүлээлт нийтэд байсан боловч “Админерал” компанитай холбоотой хэмээн багагүй хугацаанд яригдсаны дээр УИХ-ын гишүүн [[Баттөмөрийн Энхбаяр|Б.Энхбаярын]] энэ сэдвээрх удаа дараагийн мэдэгдлийн шууд субьект болоод байсан УИХ-ын дарга [[Дашзэгвийн Амарбаясгалан|Д.Амарбаясгалан]] 9 дүгээр сарын 12-нд гэнэт мэдэгдэл хийж, МАН-ын даргад нэр дэвшихээ зарлав.<ref>{{Cite web |date=2025-09-12 |title=УИХ-ын дарга Д.Амарбаясгалан МАН-ын даргад нэр дэвшихээ мэдэгдлээ |url=https://www.assa.mn/a/73897 |access-date=2025-12-21 |website=www.assa.mn |language=mn}}</ref><ref>{{Cite web |last=iSee.mn |title=Д.Амарбаясгалан: Би нэрээ татахгүй, МАН-ын даргад нэр дэвшинэ |url=http://isee.mn/n/82648 |access-date=2025-12-21 |website=iSee.mn |language=mn}}</ref><ref>{{Cite web |last=https://www.facebook.com/ubn.mgl |date=2025-09-12 |title=УИХ-ын дарга Д.Амарбаясгалан МАН-ын даргад нэр дэвшихээ мэдэгдлээ |url=https://ubn.mn/p/88610 |access-date=2025-12-21 |website=Улаанбаатар ньюс |language=mn-MN}}</ref> Улмаар 9 дүгээр сарын 28-нд болсон намын даргыг сонгох Бага хурлын гишүүдийн санал хураалтын дүн маргаантай болсноор<ref>{{Cite web |last=iKon.mn |first=А. Ням-Өлзий |date=2025-09-28 |title=Эхний санал хураалтаар Д.Амарбаясгалан 56, Г.Занданшатар 44 хувийн санал авсан бол дахин санал хураалтаар Д.Амарбаясгаланг ялсан гэж үзэв |url=https://ikon.mn/n/3i4j |access-date=2025-12-21 |website=ikon.mn |language=en}}</ref> хоёр сар шахам үргэлжилсэн хямрал эхлэв. Намын дотоод асуудлаас парламентын түвшинд хүрч даамжирсан энэ үйл явц УИХ-ын чуулганаар Ерөнхий сайд болон спикерийг огцруулах шийдвэр гаргах<ref>{{Cite web |last=iKon.mn |first=Н. Эрхбаяр |date=2025-10-17 |title=35 жилийн хугацаанд анх удаа нэг өдрийн дотор УИХ-ын дарга болон Ерөнхий сайдыг огцруулав |url=https://ikon.mn/n/3in1 |access-date=2025-12-21 |website=ikon.mn |language=en}}</ref>, Ерөнхий сайдыг огцруулсан УИХ-ын тогтоолд [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] хориг тавих<ref>{{Cite web |last=Б.Мөнгөнтамир |date=2025-10-20 |title=Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүх УИХ-ын 2025 оны 95 дугаар тогтоолд бүхэлд нь хориг тавилаа {{!}} News.MN |url=https://news.mn/r/2829423/ |access-date=2025-12-21 |website=News.MN - Мэдээллийн эх сурвалж |language=mn}}</ref>, Ерөнхий сайд [[Монгол Улсын Үндсэн хуулийн цэц|Үндсэн хуулийн цэцэд]] хүсэлт гаргах<ref>{{Cite web |last=gogo.mn |title=Яагаад: ҮХЦ шууд маргаан үүсгэсэн үндэслэл, мөн шийдвэрлэх процессын тухай |url=https://gogo.mn/r/2m7d03 |access-date=2025-12-21 |website=gogo.mn |language=mn}}</ref>, Цэц их суудлын хуралдаан зарлан Ерөнхий сайдыг огцруулсан 95 дугаар тогтоолыг хууль зөрчсөн хэмээн дүгнэлт гаргах<ref>{{Cite web |last=admin |title=Ерөнхий сайдыг огцруулсан үйл ажиллагаа Үндсэн хууль зөрчсөн тухай Цэцийн дүгнэлт (2025, №08)-ийн тойм |url=https://constitutionalcourt.mn/2025/11/%d0%b5%d1%80%d3%a9%d0%bd%d1%85%d0%b8%d0%b9-%d1%81%d0%b0%d0%b9%d0%b4%d1%8b%d0%b3-%d0%be%d0%b3%d1%86%d1%80%d1%83%d1%83%d0%bb%d1%81%d0%b0%d0%bd-%d2%af%d0%b9%d0%bb-%d0%b0%d0%b6%d0%b8%d0%bb%d0%bb%d0%b0-2-2/ |access-date=2025-12-21 |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=Монгол Улсын Ерөнхий сайдыг огцруулсан үйл ажиллагаа Монгол Улсын Үндсэн хуульд нийцсэн эсэх маргааныг хянан шийдвэрлэсэн тухай |url=https://legalinfo.mn/ |access-date=2025-12-21 |website=Эрх зүйн мэдээллийн нэгдсэн систем |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Нэргүй |first=Г. |date=2025-10-24 |title=Ерөнхий сайдыг огцруулсан ажиллагаа Үндсэн хууль зөрчсөн тухай дүгнэлт бүрэн эхээрээ {{!}} News.MN |url=https://news.mn/r/2830191/ |access-date=2025-12-21 |website=News.MN - Мэдээллийн эх сурвалж |language=mn}}</ref> хүртэл үргэлжилсэн юм. Цэцийн дүгнэлт гарснаар Ерөнхий сайдын бүрэн эрх сэргэж, үүрэг гүйцэтгэгч болоод байсан Г.Занданшатар уг албан тушаалаа үргэлжүүлэн хаших болов. === Үүрэгт ажлаасаа чөлөөлөгдсөн нь === [[File:S6G3aMvQsA3CsO06FmRE (1).jpg|thumb|thumb|350px|right|Г.Занданшатар УИХ-ын чуулганы нэгдсэн хуралдааны индэр дээр. 2026.03.27]] 2025 оны УИХ-ын хаврын чуулган гуравдугаар сарын 16-нд нээлтээ хийсний дараа АН-ын бүлэг хуралдаж, МАН-ын дарга Н.Учралыг УИХ-ын даргын ажлаа өгтөл чуулганы болон байнгын хороодын хуралд оролцохгүй гэдгээ мэдэгдэв.<ref>{{Cite web |last=time.mn |title=О.Цогтгэрэл: Н.Учралыг УИХ-ын даргын ажлаа өгтөл АН-ын бүлэг чуулганы хуралд оролцохгүй |url=https://time.mn/n/150248 |access-date=2026-03-28 |website=time.mn |language=mn}}</ref> Улмаар УИХ дахь МАН-ын бүлгийн нэр бүхий 30 гаруй гишүүн хуралд оролцохгүй болсноос чуулганы ирц бүрдэхгүй, улмаар УИХ-аас ямар нэг шийдвэр гаргах боломжгүй болж төрийн ажил гацаанд оров.<ref>{{Cite web |title=Өнөөдөр АН чуулганд оролцохгүй бол Засгийн газрын хувь заяа бүрхэг болно |url=https://sonin.mn/newsDetail/16054 |access-date=2026-03-28 |website=sonin.mn |language=mn}}</ref> Ийм нөхцөлд 26-ны пүрэв гарагт Н.Учрал УИХ дахь МАН-ын бүлгийг хуралдаан зохион байгуулж, улс төрийн шийдвэр гаргахыг уриалсан мэдэгдэл хийлээ.<ref>{{Cite web |last=gogo.mn |title=Н.Учрал: УИХ дахь МАН-ын бүлэг хуралдаж, улс төрийн шийдвэр гаргах шаардлагатай |url=https://gogo.mn/r/340579?i= |access-date=2026-03-28 |website=gogo.mn |language=mn}}</ref> Мөн өдрийн маргааш Ерөнхий сайд Г.Занданшатар үүрэгт ажлаасаа чөлөөлөгдөх хүсэлтээ МАН-ын Удирдах зөвлөлд гаргав.<ref>{{Cite web |last=iKon.mn |first=Н. Эрхбаяр |date=2026-03-27 |title=Ерөнхий сайд Г.Занданшатар чөлөөлөгдөх хүсэлтээ МАН-ын Удирдах зөвлөлд өгчээ |url=https://ikon.mn/n/3md3 |access-date=2026-03-28 |website=ikon.mn |language=en}}</ref> МАН-ын Удирдах зөвлөл баасан гарагийн үдээс хойш яаралтай хуралдаж Г.Занданшатарын хүсэлтийг хүлээн авсан бол үүний дараа УИХ-ын нэгдсэн чуулган энэ асуудлыг хэлэлцээд, Г.Занданшатарыг үүрэгт ажлаас нь чөлөөлсөн тогтоолыг хуралдаанд оролцогсдын 74 хувь буюу 54 гишүүний саналаар баталсан юм.<ref>{{Cite web |last=gogo.mn |title=ЧУУЛГАН: Г.Занданшатарыг Ерөнхий сайдын үүрэгт ажлаас чөлөөллөө |url=https://gogo.mn/r/e04oqd |access-date=2026-03-28 |website=gogo.mn |language=mn}}</ref> == Цол, шагнал == * “Банк, санхүүгийн тэргүүний ажилтан” цол тэмдэг. (1999 он) * [[Алтан гадас одон|“Алтан гадас”]] одон. (2005 он) * Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайд цол. (2011 он) *[[Украин]]ы төрийн дээд шагнал [[:ru:Орден_князя_Ярослава_Мудрого|Цэцэн Ярославын одон]], III зэрэг. (2011 он) * ОХУ-ын Байгалийн улсын их сургуулийн хүндэт [[профессор]] цол (2012 он) * Сүхбаатарын одон (2022) == Шашин шүтлэг == [[Буддын шашин|Буддын шашны]] [[Шарын шашин|шарын урсгалыг]] шүтдэг. “[[Жавзандамба хутагт]]” төвийн гишүүн. Буддын шашны [[гүн ухаан]], Чойрын номыг сонирхон судалдаг. Ерөнхий сайдаар томилогдсонд нь [[14-р Далай лам|XIV Далай лам]] түүнд баяр хүргэн амжилт хүсч байв.<ref> https://eguur.mn/602975/</ref> == Хобби == Дөрвөн настайдаа [[Шатар|шатар]] тоглож сурсан.<ref>https://duuren.life/refence/568</ref> Шатар сугавчилчихаад хүн хүн дээр очиж “Тоглоё” хэмээн гуйж явдаг, аавыгаа шөнө орой ирсэн ч ялгаагүй тоглох гээд хүлээгээд сууж байдаг хүүхэд байжээ. Дунд сургуулийн сурагч байхаасаа эхлээд очсон газар бүртээ сайн шатарчин гэгддэг байв.<ref>https://duuren.life/refence/568</ref> УИХ-ын гишүүн байхдаа үе үеийн УИХ, Засгийн газрын гишүүдийн дунд зохион байгуулсан шатрын тэмцээнд дэд байр, УИХ-ын гишүүдийн дунд зохион байгуулсан “Цэцэн түшээ-2017” тэмцээний эрэгтэйчүүдийн төрөлд тэргүүн байр эзэлж байв.<ref>https://duuren.life/refence/568</ref> [[Олон Улсын Шатрын Холбоо|Олон улсын шатрын холбооны]] ерөнхийлөгч [[Үлэмжийн Хярсан|Кирсан Илюмжинов]], [[Болгар|Болгарын]] шатарчин, дэлхийн аварга эмэгтэй Антоанета Стефанова нараас гадна Монголын [[Шатрын их мастер|их мастеруудтай]] тоглож байв.<ref>https://duuren.life/refence/568</ref> Хувьдаа шатрын баялаг цуглуулгатай. [[1994]] онд [[Энэтхэг|Энэтхэгт]] суралцаж байхдаа зандан модоор хийсэн шатар олж авч, их баярлаж байснаа дурссан нь бий. 2024 оны 12 дугаар сард болсон Монголын шатрын холбооны Их хурлаар тус холбооны ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон.<ref>{{Cite web |title=Г.Занданшатар Монголын шатрын холбооны ерөнхийлөгч боллоо |url=https://duuren.life/post/9293 |access-date=2025-12-20 |website=duuren.life |language=en}}</ref> Ном унших дуртай. 2023 оны [[Улаанбаатарын номын баяр|Үндэсний номын баярын]] үеэр, унших дуртай номоосоо зургааг сонгон “Instagram” хуудсаараа олон нийтэд сонирхуулсан нь: [[Бавуугийн Лхагвасүрэн]]гийн “Хос уянга”, Жорж Фридманы “The Next 100 Years”, Жэймс Фишкиний “When The People Speak”, [[Фёдор Достоевский]], Үй Хуагийн зохиолууд, [[Сунь-зы|Сүнзийн]] “Дайтах урлаг” байв.<ref>https://duuren.life/post/4685 Г.Занданшатарын дуртай зургаан ном.</ref> Мөн усанд сэлэх дуртай. [[Хөлбөмбөг|Хөлбөмбөгт]] хорхойтой. [[Испани|Испанийн]] “[[Реал Мадрид]]” багийг дэмждэг. == Сонирхолтой баримтууд == * Оюутан Г.Занданшатарыг нэгдүгээр дамжаанд байхад [[Орос хэл|орос хэлний]] хичээл дээр багш нь [[Александр Сергеевич Пушкин|А.Пушкины]] шүлгийг уншиж өгөөд, [[Долоо хоног|долоо хоногийн]] дотор цээжлэх даалгавар өгөхөд тэрбээр тэр дор нь цээжлээд уншиж өгч, ой сайтайгаараа гайхагдаж байжээ. * Зах зээлийн коллежид ажиллаж байхад нь Монголын их, дээд сургуулийн нийт багш нараас шалгалт авч, хамгийн өндөр оноо авсан 12 хүний 6-г [[Австрали]] улсад тус улсын Засгийн газрын тэтгэлгээр суралцуулах болоход Г.Занданшатар багтсан боловч тодорхой шалтгааны улмаас явж чадаагүй аж.<ref> https://www.24tsag.mn/a/169617 </ref> * [[Украин]] Улсын төрийн дээд шагнал [[:ru:Орден_князя_Ярослава_Мудрого|Цэцэн Ярославын одонг]] Монголоос хүртсэн хүн ердөө хоёр байдгийн нэг нь Г.Занданшатар, нөгөө нь ерөнхийлөгч асан [[Цахиагийн Элбэгдорж|Ц.Элбэгдорж]] юм. * Долоогийн тоо түүний амьдралд учир холбогдолтой юм шиг байдаг нь бий. 1970 онд төрсөн, 1977 онд 7 настайдаа сургуульд орсон, нийслэлд шилжиж ирэхдээ 77 дугаар сургуульд элссэн. 1987 онд 10 дугаар ангиа дүүргэсэн.<ref> https://www.polit.mn/a/104421 Шинэчлэгч </ref> УИХ-ын сонгуульд Баянхонгор аймгийн 7 дугаар тойргоос дэвшин ялалт байгуулж байсан. == Ном бүтээл == 1994–2025 онд төр, эдийн засаг, ардчиллын сэдвээр 15 гаруй ном, орчуулгын бүтээл туурвисан.<ref>{{Cite web |date=2025-12-20 |title=Монгол Улсын Ерөнхий сайдын намтар |url=https://mongolia.gov.mn/page/3 |access-date=2025-12-20 |website=mongolia.gov.mn |language=mn}}</ref> Тэдгээрээс дурдвал: * Гадаад худалдааны санхүүжилт”. 1995 он * “Арилжааны банкны санхүүгийн менежмент”. 1995 он * “[[Үндэстэн дамнасан корпораци|Корпорацийн]] санхүү” гарын авлага. 1994 он * “Мөнгөний үнэ цэнэ” гарын авлага. 1994 он * “Хөдөө аж ахуйн шинэчлэлийн санхүүжилтийн механизм”. 2003 он * “Хөдөө аж ахуйн банкны бүтцийн өөрчлөлтийн төлөвлөгөө”. 2003 он * "Үндсэн хууль ба зөвлөлдөх ардчилал”. 2015 он * “Зөвлөлдөх ардчилал-хөгжлийн гарц”.<ref>https://catalog.must.edu.mn/bib/55128</ref> 2015 он * Жэймс Фишкин. “Хүмүүс үзэл бодлоо илэрхийлэхүй: Зөвлөлдөх ардчилал ба олон нийтийн хэлэлцүүлэг”. Орчуулга. 2015 он<ref>https://eguur.mn/589976/</ref> <ref>https://ikon.mn/n/kwt</ref> * “Нэг Монгол-Нэг зүгт. Хөгжил бол цэгцрэх хөдөлгөөн”.<ref>https://news.mn/r/2118716/</ref> 2016 он {{Quotation|"Улс төрд удаан хутгалдлаа, цаашдаа ямар нэгэн байдлаар вакуум орчинд орох нь гарцаагүй. Тиймээс Монголын нийгэм, төр засгийн байдлыг хөндлөнгөөс нэг ажиглаад судалгаа хийгээд үзье гэж бодсон юм. Ер нь Америкийн болоод дэлхийн ардчилал хөгжсөн орнуудын туршлагаас харахад, улс төрд хэтэрхий удаан ажилласан хүн тодорхой хугацааны дараа түр чөлөө авч олон улсын судалгааны төвүүдэд очиж ажилладаг байдал анзаарагддаг. Ялангуяа над шиг гадаад харилцааны чиглэлээр ажиллаж байсан хүмүүс хуримтлуулсан туршлагаа мэдлэгтэй хослуулах нь чухал гэдгийг мэдэрсэн". ''Стэнфордын их сургуулийн зочин судлаач Г.Занданшатар'' <ref>{{Cite web |url=http://dnn.mn/%D0%B3%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D0%B2%D1%8B%D0%BD-%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80-%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D0%BD-%D0%B0%D1%80%D0%B4-%D1%82%D2%AF%D0%BC%D1%8D%D0%BD-%D1%82%D3%A9%D1%80%D0%B4%D3%A9%D3%A9-%D0%B8%D1%82%D0%B3%D1%8D%D1%85-%D0%B8%D1%82%D0%B3%D1%8D%D0%BB%D1%8D%D1%8D-%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B6%D1%8D%D1%8D-%D1%8D%D0%BD%D1%8D-%D0%B1%D0%BE%D0%BB-%D0%BC%D0%B0%D1%88-%D1%82%D0%BE%D0%BC-%D1%8D%D0%BC%D0%B3%D1%8D%D0%BD%D1%8D%D0%BB/ |title=Archive copy |access-date=2016-02-26 |archive-date=2016-12-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161220082144/http://dnn.mn/%D0%B3%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D0%B2%D1%8B%D0%BD-%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80-%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D0%BD-%D0%B0%D1%80%D0%B4-%D1%82%D2%AF%D0%BC%D1%8D%D0%BD-%D1%82%D3%A9%D1%80%D0%B4%D3%A9%D3%A9-%D0%B8%D1%82%D0%B3%D1%8D%D1%85-%D0%B8%D1%82%D0%B3%D1%8D%D0%BB%D1%8D%D1%8D-%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B6%D1%8D%D1%8D-%D1%8D%D0%BD%D1%8D-%D0%B1%D0%BE%D0%BB-%D0%BC%D0%B0%D1%88-%D1%82%D0%BE%D0%BC-%D1%8D%D0%BC%D0%B3%D1%8D%D0%BD%D1%8D%D0%BB/ |url-status=dead }}</ref>}} {{Quotation|"Монгол Улсын Үндсэн хуульд... иргэдийн оролцоон дээр тулгуурласан тогтолцоог орон нутгийн бүтцэд байлгана гэсэн санааг тусгаж өгсөн. Гэвч харамсалтай нь өнөөдрийг хүртэл орон нутгийн өөрөө удирдах байгууллагуудад улс төрийн оролцоо, намуудын оролцоотой төлөөллийн байгууллыг бий болгосоор ирсэн. Тиймээс бид иргэдийн төлөөллийн байгууллагаар орон нутгийн үйл ажиллагааг яаж удирдуулах вэ гэж эрэл хайгуул хийсний үр дүнд “Зөвлөлдөх ардчилал”-ын аргачлалыг сонгон авсан юм. Цаашид Улаанбаатар хотод хэрэгжүүлэх төсөл хөтөлбөр, бүтээн байгуулалтынхаа ажилд шаардагдах хөрөнгө, хэрэгцээ, зураг төсөл, газрын байршлыг хүртэл иргэдэд мэдээлж, тэднээр тодорхойлуулдаг болохоор ажиллаж байна". ''Улаанбаатар хотын захирагч Э.Бат-Үүл'' <ref>{{Cite web |url=http://mglradio.com/home/?mid=fastnews&page=11&document_srl=54271 |title=Archive copy |access-date=2016-02-26 |archive-date=2016-12-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161220030923/http://mglradio.com/home/?mid=fastnews&page=11&document_srl=54271 |url-status=dead }}</ref>}} {{Quotation|“Зөвлөлдөх ардчиллын гол санаа болсон, асуудлыг зөвлөлдөж, учрыг нь олж хужрыг нь тунгааж дэнсэлдэг, ил тод, нээлттэй ардчиллын шинэ хэлбэр Монголд нэвтэрвэл манай эдийн засагт асар их хурд, үр дүн авчрах нь тодорхой юм байна”.''"Mongolian Economy" сэтгүүлийн эрхлэгч Д.Бэхбаяр'' <ref>{{Cite web |url=http://mongolianeconomy.mn/mn/i/8490 |title=Archive copy |access-date=2016-02-26 |archive-date=2016-05-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160518071641/http://mongolianeconomy.mn/mn/i/8490 |url-status=dead }}</ref>}}<br /> ==Эшлэл== * Монголын хөгжилд [[Оюутолгой]], [[Тавантолгой]] чухал. Гэхдээ монгол толгой бүүр чухал. * [[Ардчилал]] гэдэг нь ардын засаг гэсэн үг. Ардын засаг гэдэг нь төрийн бүх эрх ард түмний мэдэлд гэсэн үг. * Зүү олохын тулд тэмтрэх хэрэгтэй. Зөвийг олохын тулд зөвлөлдөх хэрэгтэй. * Хөгжлийн амин сүнс нь зөв ардчилал, уураг тархи нь ухаалаг төр, бие махбод нь ардын таван засаглал. <ref> http://www.ikon.mn/n/oas ikon.mn сайтын “Leaderships forum” буланд өгсөн ярилцлагаас. </ref> * Улс төрийн нам улс орноо хөгжүүлэх уураг тархи нь байх учиртай.<ref>{{Webarchiv|url=http://politics.news.mn/content/236270.shtml |wayback=20160228180101 |text=Archive copy |archiv-bot=2023-10-06 05:56:11 InternetArchiveBot }} “Улс орны тархи нь нам байх учиртай” нийтлэлээс.</ref> * Монгол нь Оросын төрт ёсны эх, [[Хятад]]ын бүтээн байгуулалтын эцэг мөн. * Дарга төвтэй намаас гишүүд төвтэй нам руу, олон нийтийн намаас мөрийн хөтөлбөрийн нам болох нь намын шинэчлэлийн эх сурвалж.<ref>{{Cite web |url=http://politics.news.mn/content/236270.shtml |title=Archive copy |access-date=2016-02-26 |archive-date=2016-02-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160228180101/http://politics.news.mn/content/236270.shtml |url-status=dead }}</ref> * Худал, хулгай, хуйвалдааны замаар зорилгодоо хүрэх нь миний зарчим биш. Албан тушаалын төлөө журмын нөхдөө гүтгэж, хэлээгүйг хэлсэн мэт, хийгээгүйг хийсэн мэт ярьж, УИХ, Засгийн газар, нийгмээ, намаа талцуулж байгаа нь төрийн хүнд байх ёс зүй, мөн чанар огтхон ч биш.<ref>https://duuren.life/post/11942 Маргааш болох МАН-ын Бага хурлын өмнө Монгол улсын Ерөнхий сайд Г.Занданшатарын "Фэйсбүүк" хуудсаараа ийн мэдэгдлээ. 2025.09.26</ref> * Авлига, нүүрсний хулгайг хаацайлсан эв нэгдэл гэж байх учиргүй.<ref>https://duuren.life/post/11980 Үүсээд буй нөхцөл байдалтай холбогдуулан Төрийн ордонд Ерөнхий сайд Г.Занданшатарын хийсэн мэдэгдэл. 2025.09.30</ref> * Монгол улсын иргэдэд тайван сайхан амьдрал хэрэгтэй болохоос аль нам, ямар улс төрч хэрхэн хожилд хүрэх нь хэнд ч хамаагүй. Би албан тушаалтай зууралдаагүй. Надад хүсэл, айдас, шунал алга.<ref>https://duuren.life/post/12778</ref> ==Холбоос== * Монгол Улсын Засгийн газар https://mongolia.gov.mn/ * Монгол Ардын Нам [https://web.archive.org/web/20210328135210/http://www.nam.mn/ http://www.nam.mn/] * Стэнфордын их сургуулийн Ардчилал, хөгжил, хуулийн засаглалын хүрээлэн http://cddrl.fsi.stanford.edu/ * Стэнфордын их сургуулийн Зөвлөлдөх ардчиллын хүрээлэн https://deliberation.stanford.edu/ ==Эх сурвалж== {{reflist}}{{Монгол Улсын Ерөнхий Сайд}}{{Улсын Их Хурлын дарга}} {{Монгол Улсын Гадаад хэргийн сайд}} {{DEFAULTSORT:Занданшатар, Гомбожавын}} [[Ангилал:1970 онд төрсөн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:Баацагааны хүн]] [[Ангилал:Эрхүүгийн Улсын Их Сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Монголын эдийн засагч]] [[Ангилал:Монгол Ардын Намын гишүүн]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн]] [[Ангилал:Монголын гадаад хэргийн сайд]] [[Ангилал:Монголын худалдаа хөгжлийн сайд]] [[Ангилал:Монголын засгийн газрын хэрэг эрхлэх газрын дарга]] [[Ангилал:УИХ-ын дарга]] [[Ангилал:Монголын шатрын холбооны ерөнхийлөгч]] [[Ангилал:Алтан гадас одон шагналтан]] [[Ангилал:Цэцэн Ярослав вангийн одон шагналтан (3-р зэрэг)]] bil31yoiz217nur7pqfjo2n4yy5bt6m 0 42576 851660 811494 2026-03-28T09:15:35Z Avirmed Batsaikhan 53733 851660 wikitext text/x-wiki [[Файл:La Liberté guidant le peuple - Eugène Delacroix - Musée du Louvre Peintures RF 129 - après restauration 2024.jpg|thumb|384x384px|"Ард түмнийг дагуулагч-Эрх чөлөө". Лувр.]] '''Либерализм''' ({{lang-la|liberalis}} - эрх чөлөө) - хүний ​​эрх, эрх чөлөөний халдашгүй байдал, хууль тогтоох, шүүх, гүйцэтгэх эрх мэдлийг тусгаарлах, мөн аж ахуйн эрх чөлөөг тунхагласан философийн болон нийгэм-улс төрийн чиглэл юм. Улс төрийн анхны үзэл сурталыг [[Жон Локк]], Т. Гобсс, [[Адам Смит]], [[Дэвид Юм|Дэвид Юнг]], [[Шарль Монтескье|Шарль Луи Монтескьё]] нар үндэслэсэн гэдэг. [[Файл:AdamSmith.jpg|thumb|Адам Смит]] Либерализм нь хувь хүн бүрийн эрх, эрх чөлөөг хамгийн дээд үнэт зүйл гэж тунхаглаж, нийгэм, эдийн засгийн дэг журмын үндэс суурь болгон тогтоодог. Либерализм бол шашин шүтлэг, уламжлал, төр гэх мэт хязгаарлалтаас хүнийг чөлөөлөх, хувь хүн болон нийгмийн эрх чөлөөнд чиглэсэн нийгмийн шинэчлэлийг эрэлхийлэх явдал юм. Үүний зэрэгцээ төр, сүм хийдийн нийгмийн амьдралд нөлөөлөх чадварыг зөвхөн Үндсэн хуулиар хязгаарладаг. Орчин үеийн либерализмын хамгийн чухал бүрэлдэхүүн хэсгүүдийг үг хэлэх эрх чөлөө (олон нийтийн өмнө үг хэлэх эрх чөлөө), ухамсарлах эрх чөлөө (шашныг төрөөс тусгаарлах, шашны бус төр, нийгмийг байгуулах), улс төрийн тэмцэлд хууль ёсоор оролцох эрх гэж хүлээн зөвшөөрдөг. Эдийн засгийн хувьд либерализмын зарчим нь хувийн өмчийн халдашгүй байдал, худалдаа, аж ахуй эрхлэх эрх чөлөө юм. Хууль эрх зүйн хувьд либерализмын зарчим нь захирагчдын хүсэл зоригоос дээгүүр хууль дээдлэх, хөрөнгө чинээ, нийгмийн нөлөө, статусаас үл хамааран бүх иргэд хуулийн өмнө тэгш эрхтэй байх явдал юм. == Либерализмын үндэс == [[Файл:John Locke.jpg|thumb|Жон Локк]] Либерализм нь үнэмлэхүй эрх мэдэлтэй хаад болон Католик болон бусад шашин сүмийн эрх мэдлийг урвуулан ашигласны хариу үйлдэл болж үүссэн гэж үздэг. Либерализм нь төрийн өмнөх онолуудын үндэс суурийг бүрдүүлж байсан олон таамаглалыг, тухайлбал хаад ноёдын захирах бурханлаг эрх, шашны үнэний цорын ганц эх сурвалж болох үүргийг үгүйсгэсэн юм. Үүний оронд либерализм дараахь зүйлийг санал болгосон. Үүнд: * хүний эрх чөлөөг ханган хамгаалах * төрийн оролцоог хязгаарлах - “шөнийн харуулын үүрэг”; * ардчилал бол тулгуур үнэт зүйл * хүн бүр хууль шүүхийн өмнө тэгш байх явдлыг хүндэтгэнэ. Нийгмийн хөгжлийн явцад бодит амьдралд бүрэн амьдралд бүрэн хэрэгжих бололцоо хязгаарлагдмал байснаас шалтгаалан [[1930]]-аад оноос зарим нэг зүйлийг шинэчлэн неолиберализм болж дэвшигдэн тавигдаж төрийн нийгэм-улс төрийн оролцоог өргөжүүлэх үйл явцыг дэмжсэн байна. == Либерализмын хэлбэрүүд == '''Эдийн засгийн либерализм-'''Эдийн засгийн болон сонгодог либерализм нь хувь хүний ​​хувийн өмч болон гэрээний эрх чөлөөг дэмждэг. Либерализмын энэ хэлбэрийн уриа бол "чөлөөт хувийн аж ахуй" гэдэг юм. Эдийн засгийн үйл ажиллагаанд төр хөндлөнгөөс оролцохгүй байх зарчим (laissez-faire) дээр суурилсан капиталист менежментийг илүүд үздэг бөгөөд энэ нь төрийн татаас болон эдийн засгийн үйл ажиллагаанд хууль эрх зүйн саад тотгорыг арилгах гэсэн үг юм. Эдийн засгийн либералууд зах зээл нь төрийн зохицуулалт шаарддаггүй гэж үздэгээрээ онцлогтой. '''Неолиберализм'''- Хувьчлал, Laissez-faire буюу эдийн засгийн халдашгүй байдал, эдийн засгийн либералчлалыг дэмждэг эдийн засгийн либерализмын орчин үеийн хэлбэрийг [[неолиберализм]] гэж нэрлэдэг. Гол төлөөлөгч- [[Милтон Фридман]]. '''Улс төрийн либерализм-''' хувь хүмүүс бол хууль, нийгмийн үндэс суурь бөгөөд нийгмийн институцүүд элитүүдийн тааллыг олохгүйгээр хувь хүмүүсийг чадавхжуулахын тулд оршин тогтнодог гэсэн итгэл үнэмшил юм. Энэхүү итгэл үнэмшлийг улс төрийн философи, улс төрийн шинжлэх ухаанд "арга зүйн индивидуализм" гэж нэрлэдэг. Энэ нь хувь хүн бүр өөрт нь юу хамгийн сайн болохыг хамгийн сайн мэддэг гэсэн санаанд суурилдаг. Орчин үеийн улс төрийн либерализм нь хүйс, арьс өнгө, өмч хөрөнгийн байдлаас үл хамааран бүх нийтийн сонгуулийн эрхийн зарчмыг баримталдаг. (Гэсэн хэдий ч зөвхөн тус мужийн насанд хүрсэн иргэд л санал өгөх эрхтэй.) Либерал ардчиллыг хамгийн тохиромжтой систем гэж үздэг. '''Соёлын либерализм''' -нь ухамсар, амьдралын хэв маягтай холбоотой хувь хүний ​​эрхэд анхаарлаа төвлөрүүлдэг бөгөөд үүнд бэлгийн харилцаа, шашин шүтлэг, эрдмийн эрх чөлөө, хувийн амьдралд төрийн оролцооноос хамгаалах зэрэг асуудлууд багтдаг. Соёлын либерализм нь утга зохиол, урлаг зэрэг салбарын төрийн зохицуулалтыг янз бүрийн түвшинд эсэргүүцдэг бөгөөд эрдэм шинжилгээний ажил, мөрийтэй тоглоом, биеэ үнэлэх, бэлгийн харьцаанд орохыг зөвшөөрсөн нас, үр хөндөлт, жирэмслэлтээс хамгаалах, евтанази, согтууруулах ундаа болон бусад сэтгэцэд нөлөөлөх бодис, мансууруулах бодис хэрэглэх зэрэг асуудлуудыг эсэргүүцдэг. Нидерланд бол өнөөдөр соёлын либерализмын хамгийн өндөр түвшинтэй улс бөгөөд үүнд олон соёлт байдлын бодлогыг багтаасан улс юм. '''Нийгмийн либерализм''' -Эдийн засаг болон нийгмийн либерализмын хооронд үндсэн зөрчилдөөн байдаг. Эдийн засгийн либералууд эерэг эрхүүд нь сөрөг эрхүүдийг зайлшгүй зөрчдөг тул хүлээн зөвшөөрөгдөхгүй гэж үздэг. Тэд төрийн үйл ажиллагааг голчлон хууль дээдлэх, аюулгүй байдлыг (цэргийн аюулгүй байдлыг оролцуулан) хангахад хязгаарлагдмал гэж үздэг. Тэдний үзэж байгаагаар эдгээр үйл ажиллагаа нь аль хэдийн хүчирхэг, төвлөрсөн төрийн эрх мэдлийг шаарддаг. Нөгөөтэйгүүр, нийгмийн либералууд төрийн үндсэн үүрэг бол нийгмийн хамгаалал, нийгмийн тогтвортой байдал гэж үздэг: тусламж хэрэгтэй хүмүүст хоол хүнс, орон сууцаар хангах, эрүүл мэндийн үйлчилгээ, сургуулийн боловсрол, тэтгэвэр, хүүхэд, хөгжлийн бэрхшээлтэй хүмүүс, ахмад настнуудыг асрах, байгалийн болон хүний ​​​​гаралтай гамшгийн хохирогчдод тусламж үзүүлэх, цөөнхийг хамгаалах, гэмт хэргээс урьдчилан сэргийлэх, шинжлэх ухаан, урлагийг дэмжих зэрэг юм. Баруун үзэлтэй болон консерватив хөдөлгөөнүүд нь эдийн засгийн либерализмыг дэмжиж, нийгмийн либерализмыг эсэргүүцдэг. Зүүний болон дэвшилтэт хөдөлгөөнүүд нь соёл, нийгмийн либерализмыг голчлон онцлон дэмждэг байна. [[Ангилал:Либерализм| ]] [[Ангилал:Улс төрийн философи]] [[Ангилал:Макро эдийн засгийн онол]] {{Poli-stub}} j1g1arw27ktzbnqk7ete108v12zmi95 10 115601 851525 732706 2026-03-27T13:23:31Z Egzs 88168 шинэчлэв 851525 wikitext text/x-wiki {{#invoke:Navbox|navbox |name = Улсын Их Хурлын дарга |title = [[Монгол]]ын [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын дарга]] |state = {{{state|autocollapse}}} |listclass = hlist |image = [[File:Emblem of the State Great Khural of Mongolia.svg|30px|Улсын Их Хурлын сүлд]] |list1 = * [[Раднаасүмбэрэлийн Гончигдорж]] * [[Нацагийн Багабанди]] * [[Раднаасүмбэрэлийн Гончигдорж]] * [[Лхамсүрэнгийн Энэбиш]] * [[Санжбэгзийн Төмөр-Очир]] * [[Намбарын Энхбаяр]] * [[Цэндийн Нямдорж]] * [[Данзангийн Лүндээжанцан]] * [[Дамдины Дэмбэрэл]] * [[Зандаахүүгийн Энхболд]] * [[Миеэгомбын Энхболд]] * [[Гомбожавын Занданшатар]] * [[Дашзэгвийн Амарбаясгалан]] * [[Ням-Осорын Учрал]] }}<noinclude> {{collapsible option}} [[Ангилал:Загвар:Хөтлөгч мөр Монголын улс төр|Улсын Их Хурлын дарга]] </noinclude> f5p3wz9vvoy7jttl8e1lbmhp7jnlklg 0 118556 851526 845710 2026-03-27T13:28:30Z Egzs 88168 851526 wikitext text/x-wiki {{Төрийн зүтгэлтэн|алба1={{flagicon|Монгол}} [[Монгол]] [[УИХ|Улсын Их Хурлын Гишүүн]]|ээлж1=2016-одоо хүртэл |алба2={{flagicon|Монгол}} Цахим хөгжил, харилцаа холбооны сайд|ээлж2=2022 оны 8 сар - 2024 оны 7 сар|өмнөх2=Шинээр байгуулагдсан|дараах2=[[Цэндийн Баатархүү]] |алба3={{flagicon|Монгол}} [[Монгол улсын Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газар|Засгийн Газрын Хэрэг Эрхлэх Газрын]] дарга|ээлж3=2024 оны 7 сарын 10 - 2025 оны 6 сарын 18|өмнөх3=[[Дашзэгвийн Амарбаясгалан]]|дараах3=[[Сандагийн Бямбацогт]] |алба4={{flagicon|Монгол}} Тэргүүн шадар сайд, эдийн засгийн хөгжлийн сайд|ээлж4=2025 оны 6 сарын 18 - 11 сарын 20|өмнөх4=[[Лувсаннямын Гантөмөр]]|дараах4=[[Жадамбаагийн Энхбаяр]] |алба5=[[НАМЗХ буюу Социал Демократ Монголын Залуучуудын Холбоо]]-ны Ерөнхийлөгч|ээлж5=2019-2024|өмнөх5=[[Ганзоригийн Тэмүүлэн]]|алба6=[[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Намын]] дарга|ээлж6=2025 оны 11 сарын 15 - одоо|өмнөх6=[[Дашзэгвийн Амарбаясгалан]]|алба7={{flagicon|Монгол}} [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] дарга|ээлж7=2025 оны 11 сарын 20 - одоо|өмнөх7=[[Дашзэгвийн Амарбаясгалан]]|дараах5=[[Бяруузанын Пүрэвдагва]] | төрсөногноо = {{birth date and age|1987|1|2}} |төрсөнгазар=[[Улаанбаатар]]| улсорон = {{MGL3}}|намэвсэл=[[Монгол Ардын Нам]]|зураг=Ням-Осорын Учрал 2025.png|нэр=Ням-Осорын Учрал|тайлбар=Н.Учрал 2025 онд}} '''Ням-Осорын Учрал''' (1987 оны 1-р сарын 2-нд [[Улаанбаатар]] хотод төрсөн) - Монгол Улсын Их Хурлын дарга. 2016, 2020, 2024 онуудад Монгол Улсын Их хурлын гишүүнээр гурван удаа сонгогдсон. 2025 оны 11-р сарын 15-нд [[Монгол Ардын Нам|МАН]]-ын 31-р Их хурлаар тус намын даргаар сонгогдсон. Н.Учрал нь 1987 оны 01 дүгээр сарын 02-нд төрсөн айлын том, түүний аав нь 2021 онд [[Ардын Багш|Ардын багш]] цол хүртсэн, доктор [[Намсрайн Ням-Осор]] [[Их Засаг их сургууль|"Их Засаг" олон улсын их сургууль]] үүсгэн байгуулагч, ээж нь багш мэргэжилтэй түүхийн ухааны доктор Ж.Цэцэгмаа. == Боловсрол == * 2003 онд Их Засаг лицей сургууль, бүрэн дунд боловсрол эзэмшсэн, * 2007 онд Их засаг олон улсын их сургууль, эрх зүйч мэргэжлээр төгссөн. * 2010 онд Их Британийн [[Глоустершер их сургууль]], [[Лимкоквин их сургууль|Лимкоквин их сургуулийн]] Англи улсын [[Лондон]] хотын салбарт бизнесийн удирдлагын магистр хамгаалсан, * 2012 онд [[Монгол Улсын Боловсролын Их Сургууль|Монгол улсын Боловсролын их сургууль]], түүхийн ухааны магистрын зэрэгтэй, * 2013 онд [[ОХУ]]-ын [[Оросын Шинжлэх ухааны Академи|Шинжлэх ухааны академийн]] Сибирийн салбар, Түүхийн ухааны докторын зэрэг хамгаалсан. == Ажилласан байдал == * 2007-2008 онд "Их засаг" олон улсын их сургуулийн ТУЗ-ийн дэд дарга * 2010-2016 онд Рояаль Академи, Рояаль олон улсын дээд сургуулийн үүсгэн байгуулагч, ерөнхий захирал. * 2012-2014 онд Нийслэлийн Монгол ардын намын хорооны улс төрийн хэлтсийн дарга,нийслэлийн БЗД-ийн Иргэдийн Хурлын төлөөлөгч. * 2015 онд Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газарт Монгол улсын Шадар сайд [[Ухнаагийн Хүрэлсүх|У.Хүрэлсүхийн]] ажлын алба, Шадар сайдын олон нийттэй харилцах бодлогын зөвлөх. * 2016 онд [[Улсын Их Хурал]] дахь [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын намын]] /МАН/ бүлгийн зөвлөх. * 2010 оноос Монголын Франчайзингийн Ассоциацийн ерөнхийлөгч, * 2015 оноос МАН-ын дэргэдэх НАМЗХ-ны Дэд ерөнхийлөгч, 2019 оноос Ерөнхийлөгч, * 2015 оноос "Yes Mongolia" Монголын залуу багш нарын холбооны ерөнхийлөгч, * 2016 онд, 2020 онд [[Монгол]] [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын гишүүнээр]] [[Сонгинохайрхан|Сонгино хайрхан дүүргийн]] 72 дугаар тойргоос хоёр удаа сонгогдсон. * 2020 оноос Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн, УИХ-ын Инновац, цахим бодлогын Байнгын хорооны дарга. * 2022 оны 8-р сараас Цахим хөгжил, харилцаа холбооны сайд * 2023 оноос Нийслэлийн [[Сүхбаатар дүүрэг|Сүхбаатар дүүргийн]] МАН-ын хорооны даргаар ажиллаж байв. * 2024 онд УИХ-ын гишүүнээр сонгогдоод Засгийн газрын ХЭГ-ын дарга, сайдаар ажиллаж байв. * 2025 оны 11-р сарын 15-нд [[Монгол Ардын Нам|МАН]]-ын 31-р Их хурлаар тус намын даргаар сонгогдсон. * Улмаар 2025 оны 11 сарын 20-нд Улсын Их Хурлын даргаар сонгогдов. [[Англи хэл|Англи]], [[Орос хэл|орос хэлтэй]]. Н.Учрал 2020 оны 11-р сард хүнд өвчин тусаад амжилттай эмчлүүлсэн. == Гэр бүлийн байдал == 2008 онд Ч.Сэлэнгэтэй гэрлээд гурван хүүхэдтэй болсон. Түүний эмэгтэй дүү Н.Ундрал МҮОНТВ-ийн хөтлөгч. == Шагнал == 2015 онд Боловсролын тэргүүний ажилтан цол тэмдэг хүртсэн. {{DEFAULTSORT:Учрал, Ням-Осорын}} [[Ангилал: 1985 онд төрсөн]] [[Ангилал:Улаанбаатарын хүн]] [[Ангилал:Монголын улс төрч]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн]] [[Ангилал:Монголын засгийн газрын хэрэг эрхлэх газрын дарга]] [[Ангилал:Монголын шадар сайд]] [[Ангилал:Монгол Ардын Намын дарга]] [[Ангилал:УИХ-ын дарга]] 9hc94hfc6hxu8vvuox59rnhzrbvt6jc 0 121743 851665 748579 2026-03-28T09:38:08Z Avirmed Batsaikhan 53733 851665 wikitext text/x-wiki '''Гоминдан''' '''нам''' (хятад уламж. 中國國民黨, хялбар. 中国国民党, пиньинь ''Zhōngguó Guómíndǎng'', шууд утгаар: «Хятадын Үндэсний нам», [[Англи хэл|англи.]] ''Kuomintang'' (KMT)) Бүгд Найрамдах Хятад Улсын [[Тайвань|/Тайвань]]/ консерватив улс төрийн нам. [[Файл:Emblem of the Kuomintang.svg|thumb|Гоминдан намын сүлд]] Орчин үед "Гоминдан нам" "Анхны ардын нам"-тай хамтран "Их цэнхэр эвсэл"-ийг байгуулж, Тайванийн удирдлаган дор Хятадыг нэгтгэхэд чиглэсэн бодлого баримталдаг байна. Харин "Ардчилсан дэвшилт нам"-ын тэргүүлдэг “Их ногоон эвсэл” Тайванийг “Бүгд найрамдах Тайвань” нэрийн дор их газрын хятадаас тусдаа тусгаар тогтносон улс болгон тунхаглахыг дэмжиж байдаг ажээ. Хятадад [[Синьхайн хувьсгал]] гарсны дараахан Гоминдан нам байгуулагдаж, [[Чин улс|Чин улсын]] Засгийн газрыг түлхэн унагасан. Гоминданчууд коммунистуудыг тус улсад 1949 онд засгийн эрхийг авах хүртэл зэвсэгт тэмцэл өрнүүлж Иргэний дайн хийж байгаад Тайвань арал руу зугтахаас өөр замгүй болсон ажээ. == Түүх == Гоминданы үзэл сурталч, зохион байгуулагч нь 1894 онд [[Хавай]]<nowiki/>н [[Хонолулу]] хотод "Хятадын сэргэн мандалтын нийгэмлэг"-ийг (уламж.хятад. 興中會, хялбар. 兴中会, пиньинь ''Xīngzhōnghuì'' ) үүсгэн байгуулсан Хятадын үндсэрхэг үзлийг дэмжигч доктор [[Сунь Ятсен]] байсан. 1905 онд [[Сунь Ятсен]] Токио дахь хаант засаглалын эсрэг байсан бусад нийгэмлэгүүдэд нэгдэж, Чин гүрнийг түлхэн унагаж, Бүгд найрамдах улс байгуулах зорилготой "Нэгдсэн холбоо"-г ('''Түмэнхой''') байгуулжээ. Тус холбоо нь 1911 оны Шинхайн хувьсгалыг төлөвлөж, 1912 оны 1-р сарын 1-нд Бүгд Найрамдах Хятад Улсыг байгуулахад шууд оролцсон байна. Гэвч Сун Ятсен цэргийн эрх мэдэлгүй байсан тул 2-р сарын 12-нд Хятадын сүүлчийн эзэн хааныг огцруулах ажлыг зохион байгуулсан цэргийн удирдагч [[Юань Шикай|Юан Шикай]]<nowiki/>д Бүгд найрамдах улсын Ерөнхийлөгчийн албан тушаалыг түр өгөхөөс өөр аргагүй байжээ. 1912 оны 8-р сарын 25-нд [[Бээжин]] хотод Гоминдан нам анх байгуулагдаж, "Нэгдсэн холбоо" хэд хэдэн жижиг хувьсгалт намуудтай нэгдэн Үндэсний сонгуульд оролцохоор болжээ. Намын даргаар Сун Ятсен сонгогдож, түүний орлогчоор Хуан Син болжээ. Намын бас нэг нөлөө бүхий гишүүн бол парламентын үндсэн хуульт ардчиллыг дэмждэг язгууртнууд болон худалдаачдын намд асар их дэмжлэг үзүүлсэн хүн болох Сүн Жяожэн байв. Гоминдан намынхан Юан Шикайн засаглалын үед өөрсдийгөө тогтворжуулагч хүчин гэж үзэж, Үндсэн хуульт хаант засаглалыг дэмжигчид тэдний улс төрийн гол өрсөлдөгчид болж байжээ. 1912 оны 12-р сард болсон сонгуулиар Гоминдан нам Хятадын анхны Үндэсний ассемблейд дийлэнх олонх болсон байна. Юан Шикай парламентыг үл тоомсорлож, 1913 онд парламентын дарга Сүн Жяожэнийг алах тушаал өгчээ. 1913 оны 7-р сард Сун Ятсен тэргүүтэй Гоминдан намынхан Юан Шикайн эсрэг муу төлөвлөгдсөн зэвсэгт бослого буюу "хоёрдугаар хувьсгал"-ыг зохион байгуулсан байна. Бослогыг дарж, 11-р сард ерөнхийлөгч Гоминдан намыг хуулиар хориглож, намын олон гишүүд Японоос улс төрийн орогнол хүсч цагаачилсан байна. 1914 оны эхээр парламент тарж, 1915 оны 12-р сард Юан Шикай өөрийгөө Хятадын хаанаар өргөмжилжээ. Сун Ятсен 1914 онд Японд байхдаа [[Чан Кайши]], Чен Чимэй нарын дэмжлэгтэйгээр Хятадын хувьсгалт намыг байгуулсан байна. Энэ үеэр хуучин нөхөд болох Хуан Син, Ван Жинвэй, Ху Ханмин, Чен Жионмин нар түүнтэй нэгдэхээс татгалзаж, түүний Юан Шикайн эсрэг дахин зэвсэгт бослого гаргахыг дэмжээгүй ажээ. Сун Ятсен 1917 онд Хятадад буцаж ирээд Кантонд өөрийн Засгийн газрыг байгуулсан ч удалгүй хөөгдөж, [[Шанхай]] руу дүрвэхэд хүрчээ. 1919 оны 10-р сарын 10-нд тэрээр намаа сэргээсэн ч хуучин намыг зүгээр л "Гоминдан" гэж нэрлэдэг байсан тул одоо "Хятадын Гоминдан" гэж шинээ нэр өгсөн байна. 1921 онд Сун Ятсен болон түүний нам [[Гуанжоу|Гуанжоуд]] эрх мэдлээ эргүүлэн авчээ. 1923 онд гадаадад хүлээн зөвшөөрөгдөх оролдлого бүтэлгүйтсэний дараа Гоминдан намынхан [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт Орос]]<nowiki/>той хамтран ажиллахаар тохиролцсон байна. [[Файл:1st National Congress of Kuomintang of China.jpg|thumb|269x269px|Гоминдан намын анхны хурал]] Энэ үеэс Зөвлөлтийн зөвлөхүүд үндсэрхэг үзэлтэй намынханд ухуулагч бэлтгэхэд тусалж, 1923 онд Сун Ятсен өөрийн итгэлт хүмүүсийн нэг болох Чан Кайшиг [[Москва]]<nowiki/>д цэрэг, улс төрийн курст явуулжээ. 1924 онд Намынхаа анхдугаар их хурлаар үндэсний үзэл, ардчилал, хөгжил цэцэглэлт гэсэн "гурван ард түмний зарчим"-д суурилсан Сун Ятсений хөтөлбөрийг баталсан байна /тус хуралд коммунист болон бусад намынхан оролцсон байна/. Анх гоминданчууд Америкийн "холбооны" үзэлтэй ойр, мужуудын тусгаар тогтнолыг хамгаалах зарчмуудыг баримталдаг байв. Гэсэн хэдий ч ЗХУ-тай ойртсоны дараа зорилго өөрчлөгдсөн. Одоо хамгийн тохиромжтой нь нэг үзэл баримтлалтай, нэг намын төвлөрсөн төр байв. Сун Ятсений дүрийг шүтлэх үзэл бий болсон. '''1925 онд Сун Ятсенийг нас барсны дараа''' намын улс төрийн удирдлага зүүн жигүүрийн төлөөлөгч Ван Жинвэй, баруун жигүүрийн төлөөлөгч Ху Ханмин нарт шилжсэн. Гэсэн хэдий ч жинхэнэ бодит эрх мэдэл армийг мэдэж байсан Вампу-гийн цэргийн академийн даргын Чан Кайшигийн гарт байжээ. Чан Кайшигийн үед Гоминданд урьд хожид байгаагүй авлига цэцэглэн хөгжсөн. Гоминданчууд улс төрийн асуудлыг шийдвэрлэхийн тулд эрүүгийн гэмт хэрэгтнүүдийг ашиглах хандлага гарсан. Тиймээс 1927 оны 4-р сард Ногоон бүлэглэлийн тэргүүн Ду Юйшэнгийн тусламжтайгаар үндсэрхэг үзэлтнүүд Шанхайн коммунистуудыг устгах ажиллагааг зохион байгуулж байжээ. Японтой хийсэн дайны үеэр Хятадын цэргүүдэд материаллаг тусламж үзүүлж байсан АНУ-тай үе үе зөрчилдөөн үүсч байв. 1926-1927 онд Чан Кайши ''"Умардын аяныг"'' удирдаж, милитаристуудын эрин үеийг төгсгөл болгож, Хятадыг Гоминданы эрхшээлд бүрэн нэгтгэв. Чан Кайши Үндэсний хувьсгалт армийн ерөнхий командлагч болжээ. ЗХУ-ын санхүүгийн болон боловсон хүчний дэмжлэгтэйгээр Чан Кайши есөн сарын дотор Хятадын өмнөд хэсгийг эзлэн авч чадсан байна. [[Файл:Sun Yat Sen portrait 2.jpg|thumb|Сун Ятсен]] Япон ялагдсаны дараа [[Коммунизм|коммунист]]<nowiki/>ууд ба Гоминданы хоорондох дайн дахин эрч хүчтэйгээр ширүүсэв. Коммунист арми хурдацтай хөгжиж байв: цэргээс халагдсаны дараа олон цэргүүд ажилгүй хоцорч, коммунистуудтай нийлэв. Үүнээс гадна тус улсад инфляци ноёрхож хүчээ авсан байна. 1948 оны 8-р сард Засгийн газар үүнийг хазаарлахыг оролдсоноор хувь хүмүүст алт, мөнгө, гадаад валют эзэмшихийг хориглов. Үнэт зүйлсийг хураан авч, хариуд нь хүн ам "алтан үнэт цаас" авсан бөгөөд 10 сарын дараа үнэ нь бүрэн унасан. Үр дүн нь нийтийг хамарсан дургүйцлийг төрүүлэв. Чан Кайшигийн цэргүүд зөвхөн томоохон хотуудыг хамгаалж харин коммунист отрядууд хөдөө орон нутгаар байр сууриа бэхжүүлжээ. 1949 оны эцэс гэхэд коммунистууд эх газрын бараг бүх Хятадыг хяналтандаа байлгаж, Гоминдан намын удирдлага дэмжигчдийн хамт Тайвань руу нүүхээс өөр аргагүй болжээ. Үүний зэрэгцээ эрдэнэсийн сангийн нэлээд хэсгийг тэд эх газраас авч гарчээ. Хоёр сая орчим дүрвэгсэд, түүний дотор цэргийнхэн [[Тайвань]] руу зугтаасан байна. == Тайвань дахь Гоминданы нам == 1960-аад онд Гоминданчууд Тайваньд газар тариалангийн шинэчлэл хийж, арлын эдийн засгийг хөгжүүлж, засгийн газрын доод түвшинд улс төрийн либералчлалыг эхлүүлсэн. Үүний үр дүнд "Тайваний эдийн засгийн гайхамшиг"-ийн үзэгдэл гарч ирэв. 1969 оноос хойш тэд Хууль тогтоох Юанийн (парламент) "нөхөн сонгууль" явуулж эхэлсэн - ахмад настан эсвэл нас барсан намын гишүүдийн оронд шинэ гишүүд сонгогдож байжээ. Гоминдан нам Тайванийг 1970-аад оны сүүлч хүртэл нэг намын авторитар тогтолцооны дор хянадаг байсан бөгөөд сүүлд шинэчлэлийг эхлүүлж, арав гаруй жил үргэлжилж, Тайванийг ардчилсан нийгэм болгон хувиргасан байна. Сөрөг хүчнийг албан ёсоор зөвшөөрөөгүй ч 1970-80-аад оны зааг дээр үйл ажиллагааг нь хориглоогүй “данвай” (“намаас гадуур”) бүлэглэлүүд гарч ирэв. 1980-аад оноос нэг намын тогтолцооны хүрээнд улс төрийн амьдралыг ямар нэгэн байдлаар ардчилах хувилбаруудыг боловсруулж эхэлсэн. [[Файл:Jiang Jieshi2.jpg|thumb|Чан Кайши]] 1986 онд тус арал дээр хоёр дахь улс төрийн нам болох "Ардчилсан дэвшлийн нам" (АН) гарч ирэв. Гоминдан нам дэлхийн хамгийн баян улс төрийн нам болсон. Нэгэн цагт түүний хөрөнгийг янз бүрийн эх сурвалжийн мэдээгээр 2.6-10 тэрбум доллараар үнэлдэг байсан. == Ардчилал хөгжив == 1988 оны 1-р сард Чан Кайшигийн хүү залгамжлагч [[Зян Зинго]] нас барж дэд ерөнхийлөгчийн албыг хашиж байсан [[Ли Дэнхуэй]] БНХУ-ын дарга, Гоминданы намын дарга болов. 1992 оны арванхоёрдугаар сарын 21-нд сөрөг хүчний шахалтаар олон намын оролцоотой парламентын чөлөөт сонгууль болж Гоминдан нам 53%, АН 31% санал авчээ. 1996 онд Ерөнхийлөгчийн бүх нийтийн шууд сонгууль болсон. Ли Дэнхуэй 54 хувийн санал авч ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон. Сонгогчдын 21 хувь нь АН-ын нэр дэвшигчид саналаа өгсөн байжээ. Улмаар тус нам 1989 он хүртэл Тайваньд дангаараа төрийн эрх барьж байсан. Сүүлд 2000 онд Гоминдан нам бус анхны Ерөхийлөгч сонгогдсон байна. [[Ангилал:Тайвань| ]] [[Ангилал:1894 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:Бүгд Найрамдах Хятад Улс| ]] 0p0svq25bj0zhg6y0ffy4w7vzwjw9jg 0 122459 851639 702936 2026-03-28T07:56:26Z Avirmed Batsaikhan 53733 851639 wikitext text/x-wiki [[Файл:Alar Karis 2019.jpg|thumb|Алар Карис]] '''Алар Карис''' ({{lang-et|Alar Karis}}; 1958 оны 3-р сарын 26-нд [[Тарту]] хотод төрсөн) -[[Эстони]] улсын төрийн зүтгэлтэн, эрдэмтэн. 2021 оны 10-р сарын 11-нээс Бүгд Найрамдах Эстони Улсын [[ерөнхийлөгч]]. 2013-2018 онд Эстони Улсын Төрийн хянан шалгагч. 2018-2021 онд Эстони Улсын Үндэсний Музейн захирал. == Намтар == 1958 оны 3-р сарын 26-нд Тарту хотод төрсөн. 1976 онд 2-р дунд сургуулийг төгсөж, Эстонийн Байгалийн Ухааны Их Сургуульд элсэн орж, 1981 онд төгссөн. 1987-1992 онд Эстонийн "Био Төв"-д ажиллаж байсан. [[Зөвлөлт Холбоот Улс]] задран унасны дараа тэрээр Европын хэд хэдэн их дээд сургуулиудад: Хамбургийн Их Сургууль, Лондон, Роттердам дахь Анагаах Ухааны Судалгааны Үндэсний Хүрээлэн зэрэгт мэргэжил дээшлүүлж, молекул генетикийн чиглэлээр судалгаа хийжээ. 1996 оноос [[Тартугийн их сургууль|Тартугийн Их Сургуульд]] ажиллаж байв. 1999 онд тэнд амьтан судлалын тэнхимийг удирдаж байгаад тэр жилдээ их сургуулиа орхисон. [[Файл:Volodymyr Zelenskyy met with Estonian President Karis in Kyiv 2022 (4).jpg|thumb|В.Зеленскийтай уулзах үеэр. 2022 оны 2-р сард. ]] 2003-2007 онд Эстонийн Байгалийн Ухааны Их Сургуулийн захирал, 2007-2012 онд Тарту Их Сургуулийн захиралаар ажилласан байна. 2021 оны 8-р сарын 17-нд түүнд [[Рийгикогу]] (парламент)-ын дарга, Эстонийн Төв үзлийн намын дарга Юри Ратас ерөнхийлөгчийн сонгуульд түний нэрийг дэвшүүлэх санал тавьсан. Маргааш нь Алар Карис саналыг хүлээж авсан байна. Тэрээр 8-р сарын 19-нд эрх баригч эвслийг бүрдүүлж буй Шинэчлэлийн Намын бүлэг болон Төв Үзлийн Намын төлөөлөлтэй уулзсан. Удаан үргэлжилсэн хэлэлцээний эцэст 2021 оны 8-р сарын 22-нд түүнийг ерөнхийлөгчийн сонгуульд нэр дэвшүүлэхээр тохиролцсон ажээ. 2021 оны 8-р сарын 30-нд болсон ерөнхийлөгчийн сонгуулийн эхний шатанд Алар Карис парламентын 79 гишүүний дунд нууц санал хураалтаар 63 санал авсан бөгөөд 16 хоосон буюу хүчингүй санал хураалт явуулсан тул шаардлагатай босго хэмжээнээс таван саналаар дутуу байсан. Хоёр дахь шатны сонгуулийг 8-р сарын 31-нд шинээр нэр дэвшүүлэх шаардлагагүйгээр, журмын дагуу нэг нэр дэвшигчээр үйл явцыг үргэлжлүүлэх боломжийг олгосон журмын дагуу шууд явуулсан байна. Тэрээр 2021 оны 10-р сарын 11-нд Таллин хотын Рийгикогуд болсон ёслолын үеэр Эстонийн 6 дахь Ерөнхийлөгчөөр ажиллаж эхэлсэн. Карис үндэсний эв нэгдэл, боловсролыг тэргүүлэх чиглэл болгон тодорхойлж, өрсөлдөх чадварыг хадгалах, инновацийг хөгжүүлэхийн тулд Эстони улс "хамгийн боловсролтой хүн амтай улс" болохыг эрмэлзэх ёстой гэж тэмдэглэжээ. == Цахим холбоос == {{Commonscat|Alar Karis|Алар Карис}} *[https://www.etis.ee/CV/Alar_Karis/est?tabId=CV_ENG Намтар] (англиар) {{DEFAULTSORT:Карис, Алар}} [[Ангилал:21-р зууны улс төрч]] [[Ангилал:Одооны төрийн тэргүүн]] [[Ангилал:Эстонийн төрийн тэргүүн]] [[Ангилал:Тарту Их Сургуулийн ректор]] [[Ангилал:Төрийн санхүүгийн хяналтын албаны дарга]] [[Ангилал:Музейн дарга]] [[Ангилал:Хөгжлийн биологич]] [[Ангилал:Молекул биологич]] [[Ангилал:Шимэгч судлаач]] [[Ангилал:Цагаан Од одон шагналтан (IV зэрэг)‎]] [[Ангилал:II Леопольдын одон шагналтан (командлагч)]] [[Ангилал:Алтан гадас одон шагналтан (Швед)]] [[Ангилал:Финландын Арслан одон шагналтан]] [[Ангилал:Зөвлөлтийн иргэн]] [[Ангилал:Эстоничууд]] [[Ангилал:1958 онд төрсөн]] cavwaqr4xfgwdyfzf87dtezczkppvno 851640 851639 2026-03-28T07:59:22Z Avirmed Batsaikhan 53733 851640 wikitext text/x-wiki [[Файл:Alar Karis 2019.jpg|thumb|Алар Карис]] '''Алар Карис''' ({{lang-et|Alar Karis}}; 1958 оны 3-р сарын 26-нд Зөвлөлт Эстоний [[Тарту]] хотод төрсөн) -[[Эстони]] улсын төрийн зүтгэлтэн, эрдэмтэн. 2021 оны 10-р сарын 11-нээс Бүгд Найрамдах Эстони Улсын [[ерөнхийлөгч|ерөнхийлөгчөөр]] сонгогдон ажиллаж байна. 2013-2018 онд Эстони Улсын Төрийн хянан шалгагч. 2018-2021 онд Эстони Улсын Үндэсний Музейн захирал. == Намтар == 1958 оны 3-р сарын 26-нд Тарту хотод төрсөн. 1976 онд 2-р дунд сургуулийг төгсөж, Эстонийн Байгалийн Ухааны Их Сургуульд элсэн орж, 1981 онд төгссөн. 1987-1992 онд Эстонийн "Био Төв"-д ажиллаж байсан. [[Зөвлөлт Холбоот Улс]] задран унасны дараа тэрээр Европын хэд хэдэн их дээд сургуулиудад: Хамбургийн Их Сургууль, Лондон, Роттердам дахь Анагаах Ухааны Судалгааны Үндэсний Хүрээлэн зэрэгт мэргэжил дээшлүүлж, молекул генетикийн чиглэлээр судалгаа хийжээ. 1996 оноос [[Тартугийн их сургууль|Тартугийн Их Сургуульд]] ажиллаж байв. 1999 онд тэнд амьтан судлалын тэнхимийг удирдаж байгаад тэр жилдээ их сургуулиа орхисон. [[Файл:Volodymyr Zelenskyy met with Estonian President Karis in Kyiv 2022 (4).jpg|thumb|В.Зеленскийтай уулзах үеэр. 2022 оны 2-р сард. ]] 2003-2007 онд Эстонийн Байгалийн Ухааны Их Сургуулийн захирал, 2007-2012 онд Тарту Их Сургуулийн захиралаар ажилласан байна. 2021 оны 8-р сарын 17-нд түүнд [[Рийгикогу]] (парламент)-ын дарга, Эстонийн Төв үзлийн намын дарга Юри Ратас ерөнхийлөгчийн сонгуульд түний нэрийг дэвшүүлэх санал тавьсан. Маргааш нь Алар Карис саналыг хүлээж авсан байна. Тэрээр 8-р сарын 19-нд эрх баригч эвслийг бүрдүүлж буй Шинэчлэлийн Намын бүлэг болон Төв Үзлийн Намын төлөөлөлтэй уулзсан. Удаан үргэлжилсэн хэлэлцээний эцэст 2021 оны 8-р сарын 22-нд түүнийг ерөнхийлөгчийн сонгуульд нэр дэвшүүлэхээр тохиролцсон ажээ. 2021 оны 8-р сарын 30-нд болсон ерөнхийлөгчийн сонгуулийн эхний шатанд Алар Карис парламентын 79 гишүүний дунд нууц санал хураалт явуулж 63 санал авсан бөгөөд 16 хоосон буюу хүчингүй санал хураалт явуулсан тул шаардлагатай босго хэмжээнээс 5 саналаар дутуу байсан ажээ. Хоёр дахь шатны сонгуулийг 8-р сарын 31-нд шинээр нэр дэвшүүлэх шаардлагагүйгээр, журмын дагуу нэг нэр дэвшигчээр үйл явцыг үргэлжлүүлэх боломжийг олгосон журмын дагуу шууд явуулсан байна. Тэрээр 2021 оны 10-р сарын 11-нд Таллин хотын [[Рийгикогу|Рийгикогуд]] болсон ёслолын үеэр Эстонийн 6 дахь Ерөнхийлөгчөөр ажиллаж эхэлсэн байна. Улмаар Алар Карис үндэсний эв нэгдэл, боловсролыг тэргүүлэх чиглэл болгон тодорхойлж, өрсөлдөх чадварыг хадгалах, инновацийг хөгжүүлэхийн тулд Эстони улс "хамгийн боловсролтой хүн амтай улс" болохыг эрмэлзэх ёстой гэж тэмдэглэжээ. == Цахим холбоос == {{Commonscat|Alar Karis|Алар Карис}} *[https://www.etis.ee/CV/Alar_Karis/est?tabId=CV_ENG Намтар] (англиар) {{DEFAULTSORT:Карис, Алар}} [[Ангилал:21-р зууны улс төрч]] [[Ангилал:Одооны төрийн тэргүүн]] [[Ангилал:Эстонийн төрийн тэргүүн]] [[Ангилал:Тарту Их Сургуулийн ректор]] [[Ангилал:Төрийн санхүүгийн хяналтын албаны дарга]] [[Ангилал:Музейн дарга]] [[Ангилал:Хөгжлийн биологич]] [[Ангилал:Молекул биологич]] [[Ангилал:Шимэгч судлаач]] [[Ангилал:Цагаан Од одон шагналтан (IV зэрэг)‎]] [[Ангилал:II Леопольдын одон шагналтан (командлагч)]] [[Ангилал:Алтан гадас одон шагналтан (Швед)]] [[Ангилал:Финландын Арслан одон шагналтан]] [[Ангилал:Зөвлөлтийн иргэн]] [[Ангилал:Эстоничууд]] [[Ангилал:1958 онд төрсөн]] titybhgh03wm693n03dtq71z73en35h 0 136144 851517 811736 2026-03-27T12:27:25Z Amikkkk 95821 851517 wikitext text/x-wiki '''Алтангэрэлийн Жавзан''' ([[1971 он|1971]] оны 11-р сарын 27-нд [[Улаанбаатар]] хотод төрсөн) - Монгол Улсын Соёлын Тэргүүны Ажилтан, тайз дэлгэцийн жүжигчин. {{Жүжигчин|иргэн={{MGL3}}|төрсөн_өдөр={{Birth date and age|mf=yes|1971|11|27}}|төрсөн_газар=[[Монгол улс|Монгол]] улсын [[Улаанбаатар]] хот|ажил_үйл=жүжигчин|эцэг=|эх=[[Тангадын Борхүү]]|яс_үндэс=[[Монгол үндэстэн]]|тайзны_нэр=|төрөл=тайз (жүжиг), дэлгэц (УСК)|дүр_маяг=|танил_үе=1988 он — одоо|театр=|сургууль=[[Соёл Урлагийн Их Сургууль]]|алдар_нэр=МУСТА <br / > [[Хөдөлмөрийн Гавьяаны Улаан Тугийн одон]] (2022)<br / >}} ==Уран бүтээл== *[[Агарын гурван сүлжээ]] (1992) - Алимаа {{DEFAULTSORT:Жавзан, Алтангэрэлийн}} [[Ангилал:Монголын жүжигчин]] [[Ангилал:1972 онд төрсөн]] [[Ангилал:Улаанбаатарын хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] • “ [[Эргүнэ хунгийн домог (кино)|Эргүнэ хунгийн домог]]” (1992) - Мөнгөлөн • “Галзуурсан дурлал” (1997) - Ариунсайхан • “[[Мэлмий]]” (2002) - Хандмаа • “[[Сийлэн бөөр|Сийлэн]] [[Сийлэн бөөр|бөөр]]” (2002) - Туслах дүр • “[[Хэен Хуар|Хэен]] [[Хэен Хуар|Хуар]]” (2003) - Сүрэн • “Үлгэрийн хайр” - (2010) - Удвал • “Багш” (2017) - Янжмаа багш • “Нэхүүл” (2018) - Оюун • “МАМ” (2019) - Ээж • “Улаан цэцэг” (2022) - Сүхбаатарын Янжмаа • “95%” (2022) - Ээж == Гэр бүл == Ээж [[Тангадын Борхүү]], нөхөр [[Дүгэржанцангийн Бэхбилэг]] r4fkqn18fojq3omuyuxgw57u6u9xitl 0 136345 851590 791412 2026-03-28T02:45:47Z Avirmed Batsaikhan 53733 851590 wikitext text/x-wiki [[Файл:ShozoMakino.jpg|thumb|Макино Шоозоо]] '''Макино Шоозоо''' ([[Япон хэл|япон]]. 牧野省三, [[Англи хэл|англи]]. ''Shōzō Makino,'' 1878 оны 9-р сарын 22-нд [[Киото]] хотод төрж, 1929 оны 7-р сарын 25-нд нас барсан) — Японы кино [[найруулагч]], продюсер бөгөөд кино зохиолч. Түүнийг [[Японы кино урлаг|Японы кино урлагийг]] үндэслэгч гэж үздэг. Үүнээс гадна [[Макино Масахиро]], Мацүда Садацүгү зэрэг дөрвөн хүү нь бүгд кино урлагт хүчээ үзсэн байна. Японы алдарт жүжигчин Цүгава Масахико, Нагато Хироюки нар түүний ач зээ нар нь юм. Мөн жүжигчин Минамида Ёоко бол ач охин юм. Макино бол Японы анхны мэргэжлийн найруулагч бөгөөд япон үндэсний кино урлагийг илэрхийлэх шинэ арга хэрэгслийг ашиглан шинэчилсэн хүн юм. == Намтар == 1878 онд Киото мужийн нэгэн жижиг хотод төрсөн Макино Шоозоогийн эцэг эх нь гэрлээгүй байсан тул хууль бус хүүхэд байсан боловч эцэг эх нь хамтран амьдардаг байжээ. Түүний эцэг цэргийн хүн, эх нь эхэндээ гэрийн эзэгтэй байсан боловч 1901 оны 9-р сарын 1-нд гэр бүлийн 300 квадрат метр талбайд бага зэрэг засвар хийсний дараа тэрээр театр нээжээ. 22 настай Шоозоо жүжигт тоглохоос гадна эхдээ театрыг удирдахад нь тусалдаг байсан. 1908 онд урлагийн шинэ хэлбэр гарч ирэх үед ах дүү Ёкота Шокай, Ёкота Эйносүкэ хоёр продюсер Макино Шоозоог кино урлагт хүчээ сорихыг урьжээ. Тэрээр "Хонноожи сүмийн тулаан" (1908) богино хэмжээний анхны киног найруулсан юм. Шоозоо аялагч театрт ажиллаж байсан жүжигчин [[Оноэ Мацүносүкэ]]г сайн жүжигчин гэж олж хараад кинондоо тоглохыг урьж, үндэсний кино урлагийн анхны од болгож чадсан байна. 1912 онд ах дүү Ёкотагийн студи зэрэг хэд хэдэн компанийг нэгтгэсний үр дүнд "Никкацү" хэмээх шинэ кино компани байгуулагдаж, Макино Шоозоо үргэлжлүүлэн ажиллаж, жил бүр 60-80 богино хэмжээний кино бүтээж байв. Түүний ихэнх кинонд Оноэ Мацүносүкэ тоглосон байна. 1919 онд тэрээр «Микадо» хэмээх жижиг компани байгуулсан. 1923 онд продюсерын "Makino Film Productions" компани байгуулж өөрөө найруулагчаар ажилласан бөгөөд сайн кино продюсер болохоо харуулсан. "Makino Film Productions" олон түүхэн бөгөөд орчин үеийн тухай амжилттай кинонууд бүтээжээ. Макино Шоозоо зүрхний дутагдалаар 1929 оны 7-р сарын 25-нд нас барсан ажээ. [[Ангилал:Японы кино найруулагч]] [[Ангилал:Киотогийн хүн]] [[Ангилал:Япончууд]] [[Ангилал:1878 онд төрсөн]] [[Ангилал:1929 онд өнгөрсөн]] j106ypdagjlmporgu1ea4cxvtvvgibx 0 143784 851573 839480 2026-03-27T18:30:15Z ~2026-19096-50 103530 NAG TV мэдээлэл 851573 wikitext text/x-wiki == '''[[NAG TV]]''' - Youtube channel == Хорвоо ертөнцийн сонин хачин, элдэв баримтууд, амьтан ургамлын талаар голчлон ярьдаг монгол Youtube суваг.<ref name=":0">{{Cite web |title=NAG TV |url=https://www.youtube.com/channel/UC1CNlPTbvhyYGw6QPJeBAmQ |access-date=2025-11-16 |website=YouTube |language=mn-MN}}</ref> 2022 оноос контент бүтээж эхэлсэн. 2025 оны байдлаар 88 мянган захиалагч, 8 сая үзэлттэйгээр байгаль орчноо хамгаалах, танин мэдэхүйн сэдвүүдээр тогтмол контент бүтээж байна. <ref name=":0" /> == Уриа үг == " Эх болсон байгаь дэлхий, ховордсон ховордоогүй бүхий л амьтан ургамлаа хайрлан хамгаалъя "<ref name=":0" /> == Бичлэгийн төрөл == * Монгол улсын улаан ном * Амьтад * Ургамал * Хамгийн хамгийн ... * Барилга, байгууламж, хөшөө дурсгалууд * Дундад зууны үе - хачирхалтай зүйлс * Танин мэдэхүй, мэдээлэл * Миний дуртай кино * Болсон явдал зэрэг олон төрлийн контентууд оруулдаг. <references /> s6njnqkfo2u2y3xmx206w0gxuurctzf 851649 851573 2026-03-28T08:26:24Z ~2026-19096-50 103530 851649 wikitext text/x-wiki == '''[[NAG TV]]''' - Youtube channel == Хорвоо ертөнцийн сонин хачин, элдэв баримтууд, амьтан ургамлын талаар голчлон ярьдаг монгол Youtube суваг.<ref name=":0">{{Cite web |title=NAG TV |url=https://www.youtube.com/channel/UC1CNlPTbvhyYGw6QPJeBAmQ |access-date=2025-11-16 |website=YouTube |language=mn-MN}}</ref> 2022 оноос контент бүтээж эхэлсэн. 2025 оны байдлаар 88 мянган захиалагч, 8 сая үзэлттэйгээр байгаль орчноо хамгаалах, танин мэдэхүйн сэдвүүдээр тогтмол контент бүтээж байна. <ref name=":0" /> == Уриа үг == " Эх болсон байгаь дэлхий, ховордсон ховордоогүй бүхий л амьтан ургамлаа хайрлан хамгаалъя "<ref name=":0" /> == Бичлэгийн төрөл == * Монгол улсын улаан ном * Амьтад * Ургамал * Хамгийн хамгийн ... * Барилга, байгууламж, хөшөө дурсгалууд * Дундад зууны үе - хачирхалтай зүйлс * Танин мэдэхүй, мэдээлэл * Миний дуртай кино * Болсон явдал зэрэг олон төрлийн контентууд оруулдаг. <references /> {{Youtuber | нэр = NAG TV | зураг = | тайлбар = | төрөх_нэр = Н.Алтангэрэл | төрсөн_огноо = | төрсөн_газар = Монгол улс | мэргэжил = Контент бүтээгч | суваг = NAG TV | идэвхтэй_жил = 2022–оноос одоо | төрөл = [[Амьтан]], [[Ургамал]], [[Экологи]] | захиалагчид = 88.6 мянга | үзэлт = 8 сая + | сүүлд_шинэчлэв = 2026 оны 3 сар }} 4fise3jlfu1beqthyoc0b267j8wrrvd 851650 851649 2026-03-28T08:27:50Z ~2026-19096-50 103530 851650 wikitext text/x-wiki {{Youtuber | нэр = NAG TV | зураг = | тайлбар = | төрөх_нэр = Н.Алтангэрэл | төрсөн_огноо = | төрсөн_газар = Монгол улс | мэргэжил = Контент бүтээгч | суваг = NAG TV | идэвхтэй_жил = 2022–оноос одоо | төрөл = [[Амьтан]], [[Ургамал]], [[Экологи]] | захиалагчид = 88.6 мянга | үзэлт = 8 сая + | сүүлд_шинэчлэв = 2026 оны 3 сар }} == '''[[NAG TV]]''' - Youtube channel == Хорвоо ертөнцийн сонин хачин, элдэв баримтууд, амьтан ургамлын талаар голчлон ярьдаг монгол Youtube суваг.<ref name=":0">{{Cite web |title=NAG TV |url=https://www.youtube.com/channel/UC1CNlPTbvhyYGw6QPJeBAmQ |access-date=2025-11-16 |website=YouTube |language=mn-MN}}</ref> 2022 оноос контент бүтээж эхэлсэн. 2025 оны байдлаар 88 мянган захиалагч, 8 сая үзэлттэйгээр байгаль орчноо хамгаалах, танин мэдэхүйн сэдвүүдээр тогтмол контент бүтээж байна. <ref name=":0" /> == Уриа үг == " Эх болсон байгаь дэлхий, ховордсон ховордоогүй бүхий л амьтан ургамлаа хайрлан хамгаалъя "<ref name=":0" /> == Бичлэгийн төрөл == * Монгол улсын улаан ном * Амьтад * Ургамал * Хамгийн хамгийн ... * Барилга, байгууламж, хөшөө дурсгалууд * Дундад зууны үе - хачирхалтай зүйлс * Танин мэдэхүй, мэдээлэл * Миний дуртай кино * Болсон явдал зэрэг олон төрлийн контентууд оруулдаг. <references /> 7cur94mv8pr807lo8cone322q25fkhz 851653 851650 2026-03-28T08:31:15Z ~2026-19096-50 103530 851653 wikitext text/x-wiki {{Youtuber | нэр = NAG TV | төрөх_нэр = Н. Алтангэрэл | төрөл = [[Амьтан]], [[Ургамал]], [[Экологи]] | суваг = NAG TV | идэвхтэй_жил = 2022–оноос одоо | захиалагчид = 88.6 мянга | үзэлт = 8 сая | вэбсайт = https://www.youtube.com/@NAGTV1234 }} == '''[[NAG TV]]''' - Youtube channel == Хорвоо ертөнцийн сонин хачин, элдэв баримтууд, амьтан ургамлын талаар голчлон ярьдаг монгол Youtube суваг.<ref name=":0">{{Cite web |title=NAG TV |url=https://www.youtube.com/channel/UC1CNlPTbvhyYGw6QPJeBAmQ |access-date=2025-11-16 |website=YouTube |language=mn-MN}}</ref> 2022 оноос контент бүтээж эхэлсэн. 2025 оны байдлаар 88 мянган захиалагч, 8 сая үзэлттэйгээр байгаль орчноо хамгаалах, танин мэдэхүйн сэдвүүдээр тогтмол контент бүтээж байна. <ref name=":0" /> == Уриа үг == " Эх болсон байгаь дэлхий, ховордсон ховордоогүй бүхий л амьтан ургамлаа хайрлан хамгаалъя "<ref name=":0" /> == Бичлэгийн төрөл == * Монгол улсын улаан ном * Амьтад * Ургамал * Хамгийн хамгийн ... * Барилга, байгууламж, хөшөө дурсгалууд * Дундад зууны үе - хачирхалтай зүйлс * Танин мэдэхүй, мэдээлэл * Миний дуртай кино * Болсон явдал зэрэг олон төрлийн контентууд оруулдаг. <references /> 3wh9at36xwtdq2f9y8213stvkuigvlf 851654 851653 2026-03-28T08:31:37Z ~2026-19096-50 103530 851654 wikitext text/x-wiki == '''[[NAG TV]]''' - Youtube channel == Хорвоо ертөнцийн сонин хачин, элдэв баримтууд, амьтан ургамлын талаар голчлон ярьдаг монгол Youtube суваг.<ref name=":0">{{Cite web |title=NAG TV |url=https://www.youtube.com/channel/UC1CNlPTbvhyYGw6QPJeBAmQ |access-date=2025-11-16 |website=YouTube |language=mn-MN}}</ref> 2022 оноос контент бүтээж эхэлсэн. 2025 оны байдлаар 88 мянган захиалагч, 8 сая үзэлттэйгээр байгаль орчноо хамгаалах, танин мэдэхүйн сэдвүүдээр тогтмол контент бүтээж байна. <ref name=":0" /> == Уриа үг == " Эх болсон байгаь дэлхий, ховордсон ховордоогүй бүхий л амьтан ургамлаа хайрлан хамгаалъя "<ref name=":0" /> == Бичлэгийн төрөл == * Монгол улсын улаан ном * Амьтад * Ургамал * Хамгийн хамгийн ... * Барилга, байгууламж, хөшөө дурсгалууд * Дундад зууны үе - хачирхалтай зүйлс * Танин мэдэхүй, мэдээлэл * Миний дуртай кино * Болсон явдал зэрэг олон төрлийн контентууд оруулдаг. <references /> lapuoizaxns8973j8y4h83c19kyn14m 851655 851654 2026-03-28T08:31:49Z ~2026-19096-50 103530 851655 wikitext text/x-wiki == '''[[NAG TV]]''' - Youtube channel == Хорвоо ертөнцийн сонин хачин, элдэв баримтууд, амьтан ургамлын талаар голчлон ярьдаг монгол Youtube суваг.<ref name=":0">{{Cite web |title=NAG TV |url=https://www.youtube.com/channel/UC1CNlPTbvhyYGw6QPJeBAmQ |access-date=2025-11-16 |website=YouTube |language=mn-MN}}</ref> 2022 оноос контент бүтээж эхэлсэн. 2025 оны байдлаар 88 мянган захиалагч, 8 сая үзэлттэйгээр байгаль орчноо хамгаалах, танин мэдэхүйн сэдвүүдээр тогтмол контент бүтээж байна. <ref name=":0" /> == Уриа үг == " Эх болсон байгаь дэлхий, ховордсон ховордоогүй бүхий л амьтан ургамлаа хайрлан хамгаалъя "<ref name=":0" /> == Бичлэгийн төрөл == * Монгол улсын улаан ном * Амьтад * Ургамал * Хамгийн хамгийн ... * Барилга, байгууламж, хөшөө дурсгалууд * Дундад зууны үе - хачирхалтай зүйлс * Танин мэдэхүй, мэдээлэл * Миний дуртай кино * Болсон явдал зэрэг олон төрлийн контентууд оруулдаг. <references /> s6njnqkfo2u2y3xmx206w0gxuurctzf 851659 851655 2026-03-28T09:11:16Z ~2026-19256-80 103537 Засвар 851659 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс сошиал медиагийн хүн|youtube_views=8 сая|youtube_subscribers=88.7 мянга|youtube_genre={{flatlist| * [[Амьтан, ургамал|Байгаль хамгаалал]] * Хамгийн хамгийн ... * [[Танин мэдэхүй| мэдээлэл]] * [[Влог]] * Амьдралын хэв маяг }}|youtube_years_active=2022-одоо|youtube_display_name=NAG TV|youtube_id=NAGTV1234|stats_update=2026.03.26|image=NAG TV YouTube Channel Art.png}} == '''[[NAG TV]]''' - Youtube channel == Хорвоо ертөнцийн сонин хачин, элдэв баримтууд, амьтан ургамлын талаар голчлон ярьдаг монгол Youtube суваг.<ref name=":0">{{Cite web |title=NAG TV |url=https://www.youtube.com/channel/UC1CNlPTbvhyYGw6QPJeBAmQ |access-date=2025-11-16 |website=YouTube |language=mn-MN}}</ref> 2022 оноос контент бүтээж эхэлсэн. 2025 оны байдлаар 88 мянган захиалагч, 8 сая үзэлттэйгээр байгаль орчноо хамгаалах, танин мэдэхүйн сэдвүүдээр тогтмол контент бүтээж байна. <ref name=":0" /> == Уриа үг == " Эх болсон байгаь дэлхий, ховордсон ховордоогүй бүхий л амьтан ургамлаа хайрлан хамгаалъя "<ref name=":0" /> == Бичлэгийн төрөл == * Монгол улсын улаан ном * Амьтад * Ургамал * Хамгийн хамгийн ... * Барилга, байгууламж, хөшөө дурсгалууд * Дундад зууны үе - хачирхалтай зүйлс * Танин мэдэхүй, мэдээлэл * Миний дуртай кино * Болсон явдал зэрэг олон төрлийн контентууд оруулдаг. <references /> 13z3x3e02r2kw6e8ku2pzydcmfu494v 5 144463 851532 850957 2026-03-27T15:06:38Z Itgelmungunkhuu 103523 /* Lulu дуурь */ шинэ хэсэг 851532 wikitext text/x-wiki == Боталлакят == Cu₂(OH)₃Cl химийн томьёотой бодис нь хоёрдогч зэсийн эрдэс бөгөөд Английн Корнуолл мужийн Пэнуит дэх Сент Жастын Боталлакийн уурхайгаас (type locality) нэрээ авсан. Энэ эрдэс нь атакомит, паратакамит, клиноатакамит зэрэгтэй полиморф бүтэцтэй.Боталлакиит нь моноклин талстын системд талстждаг. Өнгө нь уулын ногоон-оос ногоон хүртэл хэлбэлздэг бөгөөд нэг чиглэлд тод, сайн хөгжсөн хагаралтай байдаг.Энэ эрдсийг анх 1865 онд Английн Корнуолл дахь Боталлакийн уурхайд илэрсэн байршлаар нь тодорхойлж, тухайн төрөл байршлын (type locality) нэрээр нэрлэсэн байна. Боталлакиит нь өгөршил болон давст усанд ил гарсан зэсийн ордуудад үүсдэг. Мөн анхдагч сульфид эрдсүүд далайн устай урвалд орсны үр дүнд хар утаат (black smoker) хуримтлалд үүсдэг гэж мэдээлэгдсэн байдаг. Түүнчлэн далайн усанд ил гарсан зэс агуулсан шаар (slag) дээр ч тохиолддог. Боталлакииттай хамт тохиолдох эрдсүүдэд атакомит, паратакамит, брохантит, коннеллит болон гипс орно. [[Хэрэглэгч:Б.Нарансолонго|Б.Нарансолонго]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Б.Нарансолонго|яриа]]) 14:05, 25 Арванхоёрдугаар сар 2025 (UTC) == The Importance of Being Earnest жүжиг == The Importance of Being Earnest бол Oscar Wilde-ийн бичсэн хөнгөн, хошин жүжиг юм. Энэхүү жүжиг 1895 оны 2-р сарын 14-нд Лондоны St. James театрт анх тайзнаа тавигдсан. Жүжигт гардаг гол дүрүүд нь өөрсдийн амьдралыг илүү амар болгохын тулд өөр хүн болж жүжиглэхийг оролддог хүмүүс юм. Жүжгийн гол сэдэв нь гэрлэлт зэрэг ноцтой асуудлуудыг хөнгөн, инээдэмтэй байдлаар шоглон харуулсанд оршдог. Тухайн үед уг жүжгийг шүүмжлэгчид өндөр үнэлсэн. Гэхдээ зарим хүмүүс илүү гүн гүнзгий нийгмийн утга санаа агуулсан байх ёстой гэж үзсэн бол, бусад нь энэ бүтээлийг Уайлдын бичсэн хамгийн шилдэг жүжиг гэж үнэлжээ. Өнөөдөр энэ нь түүний хамгийн алдартай бүтээлүүдийн нэг юм. Зохиолын үйл явдал нь өөрсдийгөө “Эрнест” нэртэй гэж итгүүлэх замаар хайр дурлалд хүрэхийг оролддог хоёр залуугийн тухай өгүүлдэг. Жүжигт үгийн наадам (pun) их ашиглагддаг. Учир нь “Ernest” гэдэг нь хүний нэр байхаас гадна “шударга, үнэнч” гэсэн утгатай үг юм. Энэхүү жүжиг нь ёс суртахуун, нийгмийн дүр эсгэлт (хуурамч зан), хэв маяг зэрэг сэдвийг хөнддөг ч, хошин байдлаар хөнгөнөөр илэрхийлсэн нь онцлог юм. Жүжгийн анхны тоглолт маш амжилттай болсон боловч дараа нь Уайлдын амьдралд гарсан асуудлуудын улмаас (түүний хайртай хүнтэй холбоотой дуулиан) уран бүтээлийн замнал нь саатсан. Түүний хайртай хүний эцэг болох Лорд Альфред Дугласын аав маркез Уайлдад муудсан ногооны баглаа илгээж, жүжгийг тасалдуулахыг оролдож байжээ. [[Хэрэглэгч:Hongorzul99|Hongorzul99]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Hongorzul99|яриа]]) 11:44, 20 Гуравдугаар сар 2026 (UTC) == Lulu дуурь == Лулу бол хөгжмийн зохиолч Альбан Бергийн бичсэн дуурь юм. Берг энэхүү дуурийн зохиолоо Германы жүжгийн зохиолч Франк Ведекиндийн Эрдгейст (Erdgeist) болон Пандорагийн хайрцаг (Die Büchse des Pandora) хэмээх хоёр жүжгээс сэдэвлэн авчээ. Берг дуурийн цомнолыг өөрөө бичсэн байна. Зохиолын агуулга нь маш задгай, ёс суртахуунгүй байсан тул олон хүн Лулу-г сонсоод цочирддог байв. Учир нь үүнд цус нөж, аллага, садар самуун, хүчирхийлэл их гардаг. Мөн Бергийн хөгжим ойлгоход нэлээд хүнд байлаа. Тэрээр ямар нэгэн тодорхой хөгд баригддаггүй "арван хоёр эгшигт" хөгжмийн аргыг ашигладаг байсан ч үүнийг маш Романтик, илэрхийлэмжтэй хөгжмийн хэв маяг болгон хувиргаж чаддаг байв. '''Бүтээл туурвисан нь''' Берг 1929 онд дууриа бичиж эхэлсэн боловч хийлийн концертоо бичихийн тулд ажлаа түр зогсоожээ. Бергийг нас барахад тэрээр дуурийнхаа сүүлчийн бүлгийг дуусгаж амжаагүй, зөвхөн тойм төдий л гаргасан байв. Шёнбергээс уг дуурийг гүйцээж өгөхийг хүссэн боловч тэрээр үүнийг хэтэрхий их ажил орно гэж үзжээ. 1937 онд дуурийг анх тоглоход ердөө хоёрхон бүлэгтэй, дуусаагүй байдалтай байв. Бергийн бэлэвсэн эхнэр Хелена хэнд ч уг бүтээлийг гүйцээхийг зөвшөөрөхгүй бөгөөд дуусаагүй хэвээр үлдэх ёстой гэж хэлжээ. Ийнхүү 40 гаруй жилийн турш уг дуурийг дутуу хэвээр нь тоглож ирсэн байна. [[Хэрэглэгч:Itgelmungunkhuu|Itgelmungunkhuu]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Itgelmungunkhuu|яриа]]) 15:06, 27 Гуравдугаар сар 2026 (UTC) 0z61juuh41ajieuxlmvdeczf8pgdzun 851578 851532 2026-03-28T01:46:47Z Itgelmungunkhuu 103523 /* Lulu дуурь */ шинэ хэсэг 851578 wikitext text/x-wiki == Боталлакят == Cu₂(OH)₃Cl химийн томьёотой бодис нь хоёрдогч зэсийн эрдэс бөгөөд Английн Корнуолл мужийн Пэнуит дэх Сент Жастын Боталлакийн уурхайгаас (type locality) нэрээ авсан. Энэ эрдэс нь атакомит, паратакамит, клиноатакамит зэрэгтэй полиморф бүтэцтэй.Боталлакиит нь моноклин талстын системд талстждаг. Өнгө нь уулын ногоон-оос ногоон хүртэл хэлбэлздэг бөгөөд нэг чиглэлд тод, сайн хөгжсөн хагаралтай байдаг.Энэ эрдсийг анх 1865 онд Английн Корнуолл дахь Боталлакийн уурхайд илэрсэн байршлаар нь тодорхойлж, тухайн төрөл байршлын (type locality) нэрээр нэрлэсэн байна. Боталлакиит нь өгөршил болон давст усанд ил гарсан зэсийн ордуудад үүсдэг. Мөн анхдагч сульфид эрдсүүд далайн устай урвалд орсны үр дүнд хар утаат (black smoker) хуримтлалд үүсдэг гэж мэдээлэгдсэн байдаг. Түүнчлэн далайн усанд ил гарсан зэс агуулсан шаар (slag) дээр ч тохиолддог. Боталлакииттай хамт тохиолдох эрдсүүдэд атакомит, паратакамит, брохантит, коннеллит болон гипс орно. [[Хэрэглэгч:Б.Нарансолонго|Б.Нарансолонго]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Б.Нарансолонго|яриа]]) 14:05, 25 Арванхоёрдугаар сар 2025 (UTC) == The Importance of Being Earnest жүжиг == The Importance of Being Earnest бол Oscar Wilde-ийн бичсэн хөнгөн, хошин жүжиг юм. Энэхүү жүжиг 1895 оны 2-р сарын 14-нд Лондоны St. James театрт анх тайзнаа тавигдсан. Жүжигт гардаг гол дүрүүд нь өөрсдийн амьдралыг илүү амар болгохын тулд өөр хүн болж жүжиглэхийг оролддог хүмүүс юм. Жүжгийн гол сэдэв нь гэрлэлт зэрэг ноцтой асуудлуудыг хөнгөн, инээдэмтэй байдлаар шоглон харуулсанд оршдог. Тухайн үед уг жүжгийг шүүмжлэгчид өндөр үнэлсэн. Гэхдээ зарим хүмүүс илүү гүн гүнзгий нийгмийн утга санаа агуулсан байх ёстой гэж үзсэн бол, бусад нь энэ бүтээлийг Уайлдын бичсэн хамгийн шилдэг жүжиг гэж үнэлжээ. Өнөөдөр энэ нь түүний хамгийн алдартай бүтээлүүдийн нэг юм. Зохиолын үйл явдал нь өөрсдийгөө “Эрнест” нэртэй гэж итгүүлэх замаар хайр дурлалд хүрэхийг оролддог хоёр залуугийн тухай өгүүлдэг. Жүжигт үгийн наадам (pun) их ашиглагддаг. Учир нь “Ernest” гэдэг нь хүний нэр байхаас гадна “шударга, үнэнч” гэсэн утгатай үг юм. Энэхүү жүжиг нь ёс суртахуун, нийгмийн дүр эсгэлт (хуурамч зан), хэв маяг зэрэг сэдвийг хөнддөг ч, хошин байдлаар хөнгөнөөр илэрхийлсэн нь онцлог юм. Жүжгийн анхны тоглолт маш амжилттай болсон боловч дараа нь Уайлдын амьдралд гарсан асуудлуудын улмаас (түүний хайртай хүнтэй холбоотой дуулиан) уран бүтээлийн замнал нь саатсан. Түүний хайртай хүний эцэг болох Лорд Альфред Дугласын аав маркез Уайлдад муудсан ногооны баглаа илгээж, жүжгийг тасалдуулахыг оролдож байжээ. [[Хэрэглэгч:Hongorzul99|Hongorzul99]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Hongorzul99|яриа]]) 11:44, 20 Гуравдугаар сар 2026 (UTC) == Lulu дуурь == Лулу бол хөгжмийн зохиолч Альбан Бергийн бичсэн дуурь юм. Берг энэхүү дуурийн зохиолоо Германы жүжгийн зохиолч Франк Ведекиндийн Эрдгейст (Erdgeist) болон Пандорагийн хайрцаг (Die Büchse des Pandora) хэмээх хоёр жүжгээс сэдэвлэн авчээ. Берг дуурийн цомнолыг өөрөө бичсэн байна. Зохиолын агуулга нь маш задгай, ёс суртахуунгүй байсан тул олон хүн Лулу-г сонсоод цочирддог байв. Учир нь үүнд цус нөж, аллага, садар самуун, хүчирхийлэл их гардаг. Мөн Бергийн хөгжим ойлгоход нэлээд хүнд байлаа. Тэрээр ямар нэгэн тодорхой хөгд баригддаггүй "арван хоёр эгшигт" хөгжмийн аргыг ашигладаг байсан ч үүнийг маш Романтик, илэрхийлэмжтэй хөгжмийн хэв маяг болгон хувиргаж чаддаг байв. '''Бүтээл туурвисан нь''' Берг 1929 онд дууриа бичиж эхэлсэн боловч хийлийн концертоо бичихийн тулд ажлаа түр зогсоожээ. Бергийг нас барахад тэрээр дуурийнхаа сүүлчийн бүлгийг дуусгаж амжаагүй, зөвхөн тойм төдий л гаргасан байв. Шёнбергээс уг дуурийг гүйцээж өгөхийг хүссэн боловч тэрээр үүнийг хэтэрхий их ажил орно гэж үзжээ. 1937 онд дуурийг анх тоглоход ердөө хоёрхон бүлэгтэй, дуусаагүй байдалтай байв. Бергийн бэлэвсэн эхнэр Хелена хэнд ч уг бүтээлийг гүйцээхийг зөвшөөрөхгүй бөгөөд дуусаагүй хэвээр үлдэх ёстой гэж хэлжээ. Ийнхүү 40 гаруй жилийн турш уг дуурийг дутуу хэвээр нь тоглож ирсэн байна. [[Хэрэглэгч:Itgelmungunkhuu|Itgelmungunkhuu]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Itgelmungunkhuu|яриа]]) 15:06, 27 Гуравдугаар сар 2026 (UTC) == Lulu дуурь == Лулу бол хөгжмийн зохиолч Альбан Бергийн бичсэн дуурь юм. Берг энэхүү дуурийн зохиолоо Германы жүжгийн зохиолч Франк Ведекиндийн Эрдгейст (Erdgeist) болон Пандорагийн хайрцаг (Die Büchse des Pandora) хэмээх хоёр жүжгээс сэдэвлэн авчээ. Берг дуурийн цомнолыг өөрөө бичсэн байна. Зохиолын агуулга нь маш задгай, ёс суртахуунгүй байсан тул олон хүн Лулу-г сонсоод цочирддог байв. Учир нь үүнд цус нөж, аллага, садар самуун, хүчирхийлэл их гардаг. Мөн Бергийн хөгжим ойлгоход нэлээд хүнд байлаа. Тэрээр ямар нэгэн тодорхой хөгд баригддаггүй "арван хоёр эгшигт"  хөгжмийн аргыг ашигладаг байсан ч үүнийг маш Романтик, илэрхийлэмжтэй хөгжмийн хэв маяг болгон хувиргаж чаддаг байв. Бүтээл туурвисан нь Берг 1929 онд дууриа бичиж эхэлсэн боловч хийлийн концертоо бичихийн тулд ажлаа түр зогсоожээ. Бергийг нас барахад тэрээр дуурийнхаа сүүлчийн бүлгийг дуусгаж амжаагүй, зөвхөн тойм төдий л гаргасан байв. Шёнбергээс уг дуурийг гүйцээж өгөхийг хүссэн боловч тэрээр үүнийг хэтэрхий их ажил орно гэж үзжээ. 1937 онд дуурийг анх тоглоход ердөө хоёрхон бүлэгтэй, дуусаагүй байдалтай байв. Бергийн бэлэвсэн эхнэр Хелена хэнд ч уг бүтээлийг гүйцээхийг зөвшөөрөхгүй бөгөөд дуусаагүй хэвээр үлдэх ёстой гэж хэлжээ. Ийнхүү 40 гаруй жилийн турш уг дуурийг дутуу хэвээр нь тоглож ирсэн байна. [[Хэрэглэгч:Itgelmungunkhuu|Itgelmungunkhuu]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Itgelmungunkhuu|яриа]]) 01:46, 28 Гуравдугаар сар 2026 (UTC) 1vgv5xl8y9i6xg8ecr46iyx605mev88 0 144865 851643 846230 2026-03-28T08:07:51Z Avirmed Batsaikhan 53733 851643 wikitext text/x-wiki '''Эстонийн Өөрчлөн байгуулалтын нам''' ([[Эстони|эстони.]] ''Eesti Reformierakond'') — [[Эстони]] улсын [[Либерал үзэл|либерал үзэлтэй]] нам. Тус нам нь Либерал Интернационал байгууллагын гишүүн (1990-1996 онд ажиглагчаар ажиллаж байсан) бөгөөд [[Европын төлөөх Либерал ба Ардчилсан намуудын Холбоо|"Европын төлөөх Либерал ба Ардчилсан намуудын Холбоо]]" Европын намын гишүүн юм. Эстонийн парламент болох [[Рийгикогу]]-д хамгийн их 37 суудал (2023 оны сонгулиар) авсан юм. Намын дарга нь [[Кая Каллас]] юм. 2014 оноос хойш тус намыг [[Европын Парламент|Европын Парламентад]] Урмас Пает, [[Кая Каллас]] гэсэн хоёр гишүүн төлөөлж байна. Эхэндээ Андрус Ансип Урмас Паетийн оронд сонгогдсон. Гэсэн хэдий ч Андрус Ансип Европын дижитал нэгдсэн зах зээлийн комиссын дэд ерөнхийлөгчөөр сонгогдсоны дараа Урмас Пает Европын парламентаас огцорсон. 2018 онд Кая Каллас намын удирдлагад анхаарлаа төвлөрүүлэхийг сонгож, Европын парламентаас огцорсон. Түүний оронд Игорь Грязин томилогдсон. 2018 оны 1-р сард Игорь Грязин намаас гарсан тул Өөрчлөн байгуулалтын намыг одоогоор Европын парламентад зөвхөн Урмас Пает төлөөлж байгаа ажээ. == Намын үзэл баримтлал == Өөрчлөн байгуулалтын нам нь Эстонийн ихэнх засаглалын эвсэлд оролцож, 1999 оноос 2016 он хүртэл засгийн газарт тасралтгүй ажиллаж байсан тул тус улсын улс төрийн амьдралд үзүүлэх нөлөө нь, ялангуяа Эстонийн бизнест ээлтэй эдийн засгийн бодлого, консерватив татварын тогтолцоог харгалзан үзвэл мэдэгдэхүйц их юм. == Намын дарга нар == * Сийм Каллас (1994—2004) * Андрус Ансип (2004—2014) * Таави Рыйвас (2014—2017) * Ханно Певкур (2017—2018) * [[Кая Каллас]] (2018—2024) * [[Кристен Михал]] (2024—) 610m9ielt1gpcb3yjbnq5027nj2nab3 0 144941 851612 850207 2026-03-28T05:58:49Z ~2026-19226-80 103534 851612 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Урлагийнхан|Name=Амарбаярын Шагдарсүрэн|төрсөн=1941|төрсөн газар=Бууцагаан сум, Баянхонгор аймаг|харьяалал=Монгол үндэстэн|мэргэжил=Иргэний ба үйлдвэрийн барилгын инженер, улс төр судлаач, эдийн засгийн ухааны Доктор [PhD], Профессор|зураг=Шагдарсүрэн_зураг.png}} '''Амарбаярын Шагдарсүрэн''' 1941 оны 5-р сарын 01-нд [[Ховд аймаг|Ховд]] аймгийн [[Булган сум|Булган]] сум “Шар хулс”-ны Зэл мод гэдэг газар төрсөн. Монгол улсын Төр, нийгмийн зүтгэлтэн, судлаач, нэрт соён гэгээрүүлэгч, Зохиолч, Яруу найрагч, Эдийн засгийн ухааны Доктор [PhD], Профессор. == Төгссөн сургууль == * 1949-1956 онд Булган сумын бүрэн бус дунд сургууль * 1956-1958 онд Нийслэлийн Сүхбаатарын нэрэмжит Хоёрдугаар дунд сургуулийн 8,9-р анги * 1958-1959 онд Ховд аймгийн 10 жилийн Нэгдүгээр дунд сургуулийн 10-р анги * 1959-1964 онд МУИС-ийн Барилга инженерийн факультет * 1966 онд Улаанбаатар хотын, 1988 онд Москва хотын Улс төрийн оройн Их сургуулиудыг тус тус дүүргэсэн. * Улс төрийн дээд боловсролтой, Үйлдвэрийн болон Иргэний барилгын инженер, Эдийн засагч мэргэжилтэй * 2004 онд Москва хотод Европын Мэдээллийн Академид Эдийн засгийн ухааны доктор [PhD], “Профессор цолыг хамгаалсан == Намтар == Шагдарсүрэн эгэл малчин Амарбаярын бага хүү болон мэндэлжээ. Хонгараачин овогт Вангийн торгууд ястан. Эх нутгаа, элгэн саднаа гэсэн халуун сэтгэлтэй Монгол улсын иргэн. Хүүхэд нас нь дайны хүнд хэцүү цагт зөвхөн мал аж ахуй, газар тариалангаар амьдарч өсөж торнисон. Аав Жаргалын Амарбаяр нь мал маллах, тариа тарих, хар бор ажилд хатуужсан, эмнэг хангал сургах, морь буйгуйлдах, исгэрдгээрээ нутаг усандаа нэртэй, хүнд тусч, төрийн хар хүн байжээ. Ээж Баясгайн Түвшээ нь үйлэнд уран, их ажилсаг, үр хүүхдээ сургаал үгээр хүмүүжүүлсэн бусдад тустай нэгэн байжээ. Ах эгч хоёр нь түүнээс олон насаар ах байсан учир дүүдээ зааж сургадаг. Эгч Цэвэг нь үйлэнд уран, шилдэг малчин байсан. Ах Пагма нь Баруун Монголоос төрсөн Анхны хүний их эмч, Ховд аймгийн шилдэг 100 эрхмийн нэг, эх барих эмэгтэйчүүдийн эмчээр хот, хөдөөгийн эмнэлэгүүдэд насаараа ажиллаж, бусдын сайн сайхны төлөө амьдралаа зориулж явсан. Шагдарсүрэнгийн “Далдугаар зөрлөг” номын 5-р ботийг Монгол бичгээр хадаж, гар бичмэлээр алдаа мадаггүй уран гоёор бичсэн байдаг. А.Шагдарсүрэн 1959 онд МУИС-ийн Барилга инженерийн анги анх нээгдэхэд элсэн суралцаж 1964 онд Үйлдвэрийн ба Иргэний барилгын инженер мэргэжил эзэмшсэн “Анхны” төгсөгч. Түүний амьдралд анхны тодотголтой олон юм бий. Ахуйн соёлд хувьсал хийж электрон барааг Монголд оруулж ирж шинэ дэвшил бий болгосон хүний нэг. Энэ талаар Олон улсын сэтгүүлч, Доктор Б.Дашзэвэг “Ахуйн соёлын хувьсгал” хэмээх нийтлэлдээ хэсгээс нь дурьдвал Ардын хувьсгалыг Сүхбаатар ялуулсан, Ардчилсан хувьсгалыг Зориг ялуулсан, Ахуйн соёлын хувьсгалыг Шагдарсүрэнчүүд ялуулсан гэж нэгэнтэй бичжээ. Хогоо дэрсэн шүүрээр шүүрдэж, хувцасаа нидрүүлгээр угаадаг байсныг халж ахуйн бүх үйлдлүүд автоматчилагдсан, Гар утас хүн бүрийн хэрэглээ болсон зэрэг том өөрчлөлтүүд нь эдүгээгийн Номин холдингийн үйл ажиллагаатай нягт холбоотой. Өдгөө 85 насыг зооглон буй Амарбаярын Шагдарсүрэнгийн хувийн сан хөмрөг, оюуны өвийг цэгцлэн үзвэл түүний хийсэн бүтээсэн нь арвин их. Мөн ивээн тэтгэж, гар бие оролцсон оюуны бүтээлүүд нь тавь, жараар тоологдоно. Жирийн малчин ардын хүү хэрхэн төр нийгмийн нэрт зүтгэлтэн, эрдэмтэн судлаач, итгэлт бизнесмэн болж, үйлдвэр, худалдаа үйлчилгээний салбарт нэгэн жарны амьдралаа зориулжээ. А.Шагдарсүрэн Төв аймгийн Баян сумын уугуул Рэнцэнгийн Содномтойгоо 1965 онд гэр бүл болжээ. Түүний хань хүний их эмч. Тэд гурван (Уламбаяр, Баярсайхан, Энхбаяр) хүүтэй. “Бурмаар тэтгэхээр урмаар тэтгэ” гэсэн зарчмаар хүүхдүүдээ өсгөн хүмүүжүүлсэн. Монгол улсад хийсэн бүтээснээрээ манлайлж буй анхдагч компаниудын нэг нь Шагдарсүрэнгийн гэр бүлийн таван гишүүний бий болгосон Хувиараа Эрхлэх Аж Ахуй (Номин-5 ХЭАА)-аар эхэлсэн Номин Холдинг ХХК нь эдүгээ 6300 ажилтантай, 30 гаруй компанитай болтлоо өргөжин тэлжээ. == Ажлын замнал == * 1964-1971 онд Байшин үйлдвэрлэх Комбинатад Ахлах техникч, Ерөнхий инженер * 1969-1971 онд Улаанбаатар хотын барилга трестэд Даамал, Ангийн ерөнхий инженер. * 1969-1976 онд МҮЭ-ийн Төв зөвлөлд Барилга, Ой мод боловсруулах үйлдвэрийн ажилчдын Үйлдвэрчний эвлэлийн Төв хорооны “Анхны” Нарийн бичгийн дарга, МҮЭ-ийн Соёлын төв ордны “Анхны” дарга * 1976-1984 онд Улаанбаатар хотын Сүхбаатар районы Намын хорооны Үйлдвэр үйлчилгээ эрхэлсэн “Анхны” Нарийн бичгийн дарга. * 1984-1989 онд БНМАУ-аас ЗСБНХУ-д суугаа Худалдааны Төлөөлөгчийн газарт барилгын асуудал хариуцсан мэргэжилтэн * 1989-1992 онд Улаанбаатар хотын Октябрийн районы Ардын Депутатуудын хурлын гүйцэтгэх захиргааны Орлогч дарга * 1992-1993 онд Материал Импекс Хангамжийн нэгдэлд Хэлтсийн дарга * 1993-2000 онд Номин трейд ХХК-д Ерөнхий менежер * 1999-2000 онд “Эрдэнэт хивс” ХК-ийн Төлөөлөн Удирдах Зөвлөлийн дарга * 1999-2019 онд “Чингэс хаан” дээд сургуулийн ТУЗ-ийн “Анхны” дарга * 2000-2004 онд Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн * 2007 оноос “Монгол тэмүүлэл-Сайхан Монгол орон”ТББ-ын Удирдах зөвлөлийн дарга * 2004 оноос одоог хүртэл “Номин холдинг” ХХК-ийн ТУЗ-ын гишүүн зөвлөх * 2004 оноос Эрдэнэт хивс ХХК, Натурал Текстайл Групп (NTG) ХХК-ийн ТУЗ-ын гишүүн. '''ГАР БИЕ ОРОЛЦСОН, БҮТЭЭН БАЙГУУЛАЛТУУД''' ===Социалист бүтээн байгуулалтын жилүүдэд=== * 1963 он Атар-Өргөө ХК-ийн барилга 1964-1969 он 15-р хорооллын угсармал орон сууцны барилгууд * 1969-1970 он Улаанбаатар хотын 100 автобусны зогсоол * 1969-1971 он БНМАУ-ын Холбооны Яамны барилга * 1969-1971 он Сүхбаатар дүүргийн Нэгдсэн эмнэлэг * 1969-1971 он Монгол кино үйлдвэрийн барилга, Плёнк хадгалах агуулахууд, уурын зуухын хамт * 1969-1971 он Шинжлэх ухааны академийн барилга, (Хими, Физик, Түүхийн хүрээлэнгүүд ) * 1971 он Төв цэнгэлдэх хүрээлэнгийн барилгын өргөтгөл, баруун, зүүн жигүүрийн саравч * 1975-1976 он МҮЭ-ийн Соёлын төв ордны барилга '''ЗАХ ЗЭЭЛИЙН ЭДИЙН ЗАСГИЙН ХАРИЛЦААНД ШИЛЖСЭНЭЭС ХОЙШ ХЭРЭГЖҮҮЛСЭН БА ХЭРЭГЖҮҮЛЖ БУЙ БАРИЛГА БАЙГУУЛАЛТЫН ТӨСЛҮҮД''' [[Файл:Hheerree1.png|1234x1234px|thumb|.]] [[Файл:Hheerree2.png|1234x1234px|thumb|.]] [[Файл:Hheerree3.png|1234x1234px|thumb|.]] [[Файл:Hheerree4.png|1234x1234px|thumb|.]] [[Файл:Hheerreepoi.png|1234x1234px|thumb]] == Дурсамж == Түүний амьдралд 1984 онд ЗХУ-д ажиллаж амьдрах хувь тохиосон. Ид өөрчлөн байгуулалтаар амьсгалж ажилласан жилүүд дуусч, 1989 оны дундуур эх орондоо ирэхэд ардчиллын салхи сэвэлзэж, нийгэм улс төрийн хувьд өөрчлөлттэй нүүр тулах хүндхэн цаг үед тэрээр Нийслэлийн Октяберийн районы Ардын депутадуудын Хурлын Гүйцэтгэх Захиргааны Орлогч даргын албыг хашсан байдаг. Төрийн ажил амаргүй. Ардчиллыг бусдын адил талархан дэмжиж, ажил үйлсээрээ тус дэм болох гэж өдөр шөнөгүй зүтгэсэн он жилүүд байлаа. Тэр дундаа 90-ээд оны эхээр Засгийн газрын “20-р тогтоол” гарснаар мөнгөний ханш унаж, юмны үнэ өдрөөс өдөрт нэмэгдэж, мөнгөний ханш цаг цагаар унаж, иргэдийн амьдрал ядуурч байсан хүндхэн цаг үе. Давснаас өөр юмгүй хоосон дэлгүүрүүдээр картын бараа хувиарлаж, айл өрх бүрт хүргэх хүнд ажлыг хийж явсан. Ард нь гарсан ч хариуд нь эрүүл мэндээ алдсан. Гэлээ гээд зүгээр суусангүй. “Материал импекс” хангамжийн нэгдэлд хэлтсийн даргаар очсон. Нэгэнт муудсан бие сэхэл авалгүй ажлаа өгч, тахир дутуугын 2-р группт хүртэл орсон. Эхнэр 3 хүүхдийн хамт Номин-5 Хувиараа Эрхлэх Аж Ахуй ( ХЭАА) байгуулж, гэрээрээ оёдлын үйлдвэрлэл эрхэлсэн хүндхэн дурсамж. [[Файл:QazxdesxcgfFGHYTFCVF.jpg|400x300px|thumb|А.Шагдарсүрэн хань, гурван хүүхдийн хамт Москва хот 1987 он.]] == ОЮУНЫ САН == '''ТҮҮХ, УЛС ТӨР, ЭДИЙН ЗАСГИЙН БҮТЭЭЛҮҮД''' 1. Гэрээн засаад төрөөн засмуй 2000 он 2. Төрөө түшилцсэн мину 2004 он 3. Хөрөнгө оруулалтын эдийн засгийн асуудалд 2005 он 4. Төр түмнээ дээдэлсэн Номингийнхон 2006 он 5. Бидний аав ээж 2008 он 6. Эрэл, урланг эрхэмлэсэн Эрдэнэт хивснийхэн 2011 он 7. Төр түмнээ дээдэлсэн Номингийнхон 2012 он 8. Номингийн тэмдэглэлүүд 2013 он 9. Mongolian Economy сэтгүүлийн тусгай дугаар 2017 он 10. Төр түмнээ дээдэлсэн Номингийнхон 2017 он 11. Далдугаар зөрлөг II (Намтрын товчоон, Дурсамж,Номын өмнөтгөл, Нөхдийн дотно үг, Миний хэлсэн үг) 2020 он 12. Далдугаар зөрлөг III (Хэвлэл мэдээллийн нийтлэл, ярилцлага, Уншигчдын санал, шүүмж) 2020 он 13. Mongolian Economy сэтгүүлийн тусгай дугаар 2021 он 14. Гар бие оролцсон бүтээн байгуулалтууд мину 2021 он 15. Торгуудын түүхэн товчоон 2021 он 16.Төр түмнээ дээдэлсэн Номингийнхон 2023 он 17.Монгол Улсын Шинжлэх ухааны гавьяат зүтгэлтэн, Доктор, Профессор, Зурхай судлаач, Монгол Улсын Ардын багш Л.Тэрбиш, Хувраг Түвдэн Довдан, Зурхайч Доржийн Цогтбаатар лам нарын цаг тооны бичгүүдийг харьцуулан судалж "Монгол зурхайн цаг тооны бичиг"-ийг 2009 оноос одоог хүртэл гаргаж байна.[[Файл:1000088893subject.jpg|1000x1000px|thumb]] [[Файл:20260209ыгмруёэ.jpg|1000x1000px|thumb]] [[Файл:1000088894subject.jpg|1000x1000px|thumb]] '''УТГА ЗОХИОЛ, ЯРУУ НАЙРГИЙН БҮТЭЭЛҮҮД''' 1. Итгэлийн тухай дуулал 2002 он 2. 1206 зүйр цэцэн үг 2005 он 3. 2006 зүйр цэцэн үг 2005 он 4. “Номин эрдэнийн орон” дуу шүлгийн түүвэр 2007 он 6. Зүйр цэцэн үгийн хоймсон хураангуй 2010, 2012 он 7. “Номин эрдэнийн орон”[хоёр дахь хэвлэл] 2010 он 8. Гурван найраглал 2011 он 9. Хоймслон буулгасан гурван найраглал 2012 он 10. Номингийн тэмдэглэл өгүүллүүд 2012 он 12. Гурамслан буулгасан гурван найраглал [кирил, монгол бичиг, англи] 2012 он 13. Баруун Монгол ардын дуу, хөгжим [А.Шагдарсүрэн, Ж.Төмөрхуяг] 2013 он 14. “Мажестик буюу Оюуны гайхамшигт өв” Сэтгүүл 2013, 2015 он 15. “Мажестик буюу Оюуны гайхамшигт өв” Сэтгүүл [Үлэг гүрвэл] 2013 он 16. Дөрвөн найраглал , дөрмөсөн хадмал 2014 он [кирил, монгол бичиг, англи орос] 17. Зүйр цэцэн үгийн шилмэл хураангуй I, II 2016, 2017 он 18. Ойрад холбоо үг, аялгын тайлал 2018 он 20. “Далдугаар зөрлөг” I [дуу, шүлэг, найраглал, тэмдэглэл] 2020 он == Ивээн тэтгэсэн оюуны бүтээлүүд == 1. Физикийн бодлогын цуврал [ЕБС-ийн сурагчдад] 1998 он 2. Майкл Жексон 1998 он 3. Монголын 100 хаан, 8 богд цуврал бүтээлууд 1999-2019 он 4. Чингис хаан 1999 он 5. Чингис хаан судлал (цуврал сэтгүүл) 2000 оноос 6. Төрийн ажилтны ёс зүй 2001 он 7. Мөнгө ярьдагсан бол 2002 он 8. Торгууд ардын аман зохиол 2003 он 9. Өнөөгийн ертөнцийг үндэслэгч Их эзэн Чингис хаан 2003 он 10. Чингис хааны нэвтэрхий толь 2004 он 11. Монголын тусгаар тогтнолын түүхэн хураангуй ба Зүүн гарын Ойрад Монгол, Ардын журамт цэргүүдийн дурдатгал 2005 он 12. Монголын аялал жуулчлалын нэвтэрхий толь 2005 он 13. Вангийн торгууд түмний түүхэн дурдатгал 2005 он 14. Фермерийн аж ахуйн зохион байгуулалтын загвар 2006 он 15. Гал унтраах анхан шатны багаж хэрэгсэл [Онцгой байдлын албатай хамтарсан] 2006 он 16. Галдан бошигт хаан 2006 он 17. Махагүргис, Молон, Мандуул хаад 2007 он 18. Сүлдэт хилийн холбоо (Дуу шүлгийн дээжис) 2007 он 19. Хөөрхий дөө миний аав, ээж, нутаг ус бидэн дөрөв 2007 он 20. Ахдаа илгээсэн арван захидал 2007 он 22. Т.Султаны уран бүтээлийн үнэ цэнэд хөтлөхүй 2008 он 23. Хүүхэд, гэр бүл, улсын хөгжил 2010 он 24. Монгол ухаанаар хөгжихүй цувралууд 2009, 2010, 2013, 2015 он 25. Монгол ухаанаар хөгжихүй (Өврийн ном) 2009 он 26. Үр хүүхэддээ үлдээх өв сургамж 2009 он 27. Борлуулалт арилжааны цагийг эзэлсэн 100 агуу санамж 2010 он 28. Мэргэн санаа 2012 он 29. Торгуудын Их нүүдэл 2011 он 30. Ойрад үг аялгын тайлал 2013 он 31. Намжаа Вангийн Алтан овоо 2013 он 32. Жижиглэн худалдаа (сурах бичиг) 2013 он 33. Бизнес төлөвлөлт (аргазүй, аргачлал) 2013 он 34. Монголын сэтгүүлзүй 100 жил (Хамгийн, Хамгийн) 2013 он 35. Гонгорын Рэнцэнгийнхэн 2014 он 36. Эртэч Монгол цувралууд I, II 2014, 2015 он 37. Хөгжил дэвшилд өрнөсөн он жилүүд 2015 он 38. Халуун нар, сэрүүн салхи 2016 он 39. Алтайд гаргасан мөр 2016 он 40. Чингис хааны амжилтын нууц 2016 он 41. Вангийн торгуудын бахархан дуурайх үйлстэн 2018 он 42. Орчуулгын онол, дадлагын зарим асуудал 2018 он 43. Даяаршил, боловсрол, хүмүүжил 2019 он 44. Жарны дуун шастир роман 2019 он 45. Далай Их Торгууд түмний түүх (сонсдог ном) 2020 он 46. Ховд хотын бага тайлбар толь 2020 он 47. Энэ Цагийн Монголчууд I, II боть 2024 он == Онцлох бүтээл == '''ЗОХИОН БҮТЭЭСЭН ТОВШУУР ХӨГЖМҮҮД''' • А.Шагдарсүрэн, Ж.Төмөрхуяг нар санаачлан зохион бүтээсэн 5 төрлийн товшуур хөгжмөө Χοвд аймгийн Булган суманд бэлэглэжээ. [[File:20260828@hg.jpg|thumb| 1. Торгууд товшуур 2. Хун хэц товшуур 3. Орог тэх оньсон наадгайт товшуур 4 Жангар Хоромсом товшуур 5. Шигширэг, хос бөмбөртэй товшуур]] '''БАРУУН МОНГОЛ АРДЫН ДУУ ХӨГЖИМ''' [[File:Баруун монгол.png|thumb|400x400| Баруун Монгол ардын дуу хөгжим номыг гаргахдаа холбогдуулан Ойрадын өв соёл судлалын нийгэмлэгээс “Ойрад үг” аялагын тайлал ( Д.Насанжаргал, А.Туул), “Баруун Монголын хаант улсын түүх” (Х.Лхагвасүрэн) номуудыг хэвлэн гаргаж, “Тод үсэг” буюу Тод Монгол бичгийн цагаан толгойг крилл үсэгт хадан буулгаж, Үндэсний цахим нэвтэрхий тольд “Шиньжан- Уйгурын өөртөө засах орон, “Торгууд ястан”, “Торгуудын их нүүдэл” “Уваш хаан” зэрэг Ойрад судлалтай холбоотой олон мэдээллүүдийг бэлтгэн оруулав. 2013 он]] Энэхүү номонд Шиньжаны Борталын аялгуу, Шиньжан Уйгурын Ойрад Монголчуудын дуу хуур, клипийг багтаасан 30 гаруй CD, ном тохимлоос авсан дуу хөгжим, нотыг өөрсдийн бичсэн дүрс бичлэгийн хамт ганцхан dvd-д багтааснаар Баруун Монголын дуу хөгжимтэй танилцах, түүнээс суралцах, судлах бололцоог бүрдүүлжээ. Энэхүү номонд Ойрад Монголын 260 гаруй шошдор буюу ардын богино дуу, 150 орчим уртын дуу, Жангарын тууль болон ерөөл магтаал, бүүвэйн дуу, тойг хийгээд орчин цагийн өнгө төрхийг илтгэсэн цөөн хэдэн зохиолын дууг багтаажээ. '''Монгол ардын зүйр цэцэн үгсийн шигшмэл''' [[File:Ичко5.png|thumb|345x345| Амарбаярын Шагдарсүрэн өөрийн ах А.Пагма болон гэр бүл хүүхдүүдийн хамт хичээнгүйлэн гаргасан Монгол ардын зүйр цэцэн үгийн кирилл болон гар бичмэл Монгол үсгээр хоймлон хадаж буулгасан шигшмэл. 2023 он]] Зүйр цэцэн үгийг буух утгын тайлал, тайлбартай нь тусгайлан бэлтгэж гаргасан “Монгол хэлний тайлбар толь” байдгаас “Зүйр цэцэн үгийн тайлбар толь” бичиг одоогоор байхгүй. == Гавьяа, шагнал == * 1971, 1981, 1991, 2001, 2011 онд Ардын хувьсгалын 50, 60, 70, 80, 90 жилийн Хүндэт медаль * 1981 онд Тэргүүний барилгачин цол * 1992 онд Улаанбаатар хотын хүндэт тэмдэг * 1996 онд Хэрэглэгчдийн итгэлт бизнесмен цол * 1997 онд Худалдаа, үйлдвэрийн Тэргүүний ажилтан цол * 1999 онд Худалдааны гавьяат ажилтан цол * 2003 оны Санхүү, эдийн засгийн албаны хүндэт тэмдэг * 2004 онд “Чингэс хаан” дээд сургуулийн Хүндэт доктор цол * 2005 онд “Монгол төрийн алтан санг арвижуулагч” одон * 2006 онд Их Монгол улс байгуулагдсаны 800 жилийн ойн Хүндэт медаль * 2007 онд Үндэсний Худалдаа Аж Үйлдвэрийн Танхимын дээд шагнал Хийморийн одон * 2010 онд Нийгмийн хөгжлийн Шилдэг зүтгэлтэн Одон * 2011 онд МАН-ын “Тусгаар тогтнол” одон * 2011 онд Монголын Зохиолчдын Эвлэлийн шагнал * 2012 онд Энхтайваны “Алтан од” одон * 2013 Үндэсний цахим өв академийн “Номч”[Академич] цол гэрэгэ * 2017 онд Монголын Хэрэглэгчдийн удирдлагын Академийн “Онцгой бүтээлийн академич” цол, алтан гэрэгэ * 2017 онд Монгол улсын Улаанбаатар Их Сургуулийн “Хүндэт доктор” цол * 2021 онд “Монгол Ардын Нам”-ын 100 жилийн ойн Хүндэт медаль * 2021 онд Сүхбаатарын одон '''АМАРБАЯРЫН ШАГДАРСҮРЭНГИЙН ДУУ НАЙРАГЛАЛ, ДҮРС БИЧЛЭГИЙН БҮТЭЭЛҮҮД''' [[Файл:Biymdaa.png|1000x1000px|thumb]] == Улс төрийн замнал == Шагдарсүрэн 1995 онд УИХ-ын сонгуульд тухайн үеийн Засгийн газрын тэргүүн, Ардчилсан намын дарга Р.Амаржаргалтай өрсөлдөн ялалт байгуулж 2000-2004 онд Улсын Их Хуралд сонгогдон ажиллахдаа 20 гаруй хуулийн ажлын хэсэг ахалж батлуулан, 35 хуульд нь нэмэлт өөрчлөлтийг хийж чадсан. [[Файл:Shagy1836.png|400x300px|thumb|УИХ-ын гишүүн П.Жасрай, Б.Чадраа нартай хуралын танхимд. 2003 он]] • Мянганы зам төсөл хэрэгжүүлэхэд нь дэмжин нийтийг уриалж анхны хандив өргөж бусдыг уриалж ажилласан. • МАХН-ын сонгуулийн мөрийн хөтөлбөр, Өөрийн мөрийн хөтөлбөрийн хүрээнд 9 гол зүйлд анхаарч ажиллахаар амлалт авчээ. Түүнийгээ хэрэгжүүлэхийн тулд Эдийн засгийн болон Төсвийн байнгын хорооны гишүүнээр ажиллаж, Улсын Их Хурал 990 хууль, тогтоол батлан гаргасны 26 хувийг Эдийн засгийн болон Төсвийн байнгын хороогоор хэлэлцэж ард түмний амьдралд хүрсэн томоохон ажлуудаас нь: 1.Улсын Их хурлаас “Аж Ахуйн үйл ажиллагааны тусгай зөвшөөрлийн тухай” хууль гаргасан нь хувийн хэвшлийнхэнд маш том боломж олгосон. Учир нь төр, хүмүүсийн хийж бүтээхэд нь саад учруулагч гэж ойлгогдох хэмжээнд хүрсэн асуудалыг хууль зүйн талаас нь цэгцэлж, хуульд заасны дагуу олгож байх, тусгай зөвшөөрөл эзэмшигчийн нийтлэг эрх, үүрэг хүлээх, хариуцлагыг тодорхойлох шаардлагын улмаас, энэ хуулийн төслийг гаргасан нь УИХ-аас авилгалын эсрэг тэмцэх нэгэн бодитой алхам болсон. 2. Монгол улсын иргэнд газар өмчлүүлэх тухай хууль батлагдсан нь түүхэн үйл явдал юм. Иргэн гэр бүлийн хэрэгцээний зориулалтаар нэг удаа нийслэлд 0.07 га хүртэл, бүсийн төвд 0.35 га хүртэл, сумын төвд 0.5 га хүртэл газрыг үнэгүй өмчлөх эрхтэй болсон. Мөн гэр бүлийн хамтын хэрэгцээндээ зориулан хүнсний ногоо, жимс жимсгэнэ, таримал ургамал тарих зориулалтаар 0.1 га газрыг үнэ төлбөргүй эзэмших эрхтэй болов. 2003 оны жилийн эцсийн байдлаар улсын хэмжээнд 28.231 иргэн газар өмчлөх тухай хүсэлт гаргаж, 20.837 иргэнд 1,550.02 га газрыг өмчлүүлэх шийдвэр гаргасан байна. 3. Банкны салбарт хөгжлийн бодлого хэрэгжүүлж, олон хэвшлийн банкны эрх зүйн зохицуулалтыг бий болгоход санаачлагатай оролцсон. == Соён гэгээрүүлэх үйлсэд == Амарбаярын Шагдарсүрэн түмэн олныг гэгээрүүлэх үйлсэд хувь нэмрээ оруулж яваа энэ цагийн соён гэгээрүүлэгчийн нэг юм. Бага залуугаасаа нам, төр, олон нийт, үйлдвэр, аж ахуй соёлын олон нийтийн байгууллагад идэвхтэй ажиллаж, туршлага хуримтлуулсан хүн юм. “Монгол Тэмүүлэл - Сайхан Монгол орон” ТББ-ыг найз нөхөдтэйгээ хамтран байгуулж 2008 оноос одоог хүртэл ажиллуулж байна. Монгол Тэмүүлэл нь: Шинэ мянганд Монгол улс “Хүний хөгжлөөрөө” дэлхийд манлайлах үндэстэн болоход чиглэсэн үйл ажиллагаа явуулдаг олон нийтийг хамарсан үндэсний хөдөлгөөн болно гэсэн Алсын хараатай ажиллаж байна. Монгол ухаанаар дархлаажсан, дэлхийд байр сууриа эзэлсэн, дэлхийд хүлээн зөвшөөрөгдсөн соёл боловсрол, ёс суртахуунтай, эх оронч, үлгэр жишээ, манлайлагч иргэн болох нь Монгол Тэмүүлэл юм. Тус ТББ-аас зохион байгуулдаг ажлын нэг хэлбэр нь “Эртэч Монгол” уулзалт. Өглөө эртлэн боссон хүмүүст 6 цагаас 8 цагийн хооронд уригдсан хүмүүсээрээ лекц уншуулж, Хэвлэл мэдээллийн хэрэгслэлээр сурталчилж, ном болгон гаргаж олон нийтээр хүртээл болдог. Зөвхөн энэ арга хэмжээ 140 удаа зохион байгуулагдаад байна. Их дээд сургууль, ЕБС-иуд, албан байгууллагуудаар 7 хоногийн сэдэвт ажлууд зохиодог байна. == Номин холдинг ХХК-ийн үндэслэгч == Амарбаярын Шагдарсүрэн нь “Номин Холдинг” компанийг анх 1992.07.11 -нд “Номин-5” ХЭАА нэртэйгээр байгуулж, 1996.01.22 -нд “Номин Трейд” ХХК, 2002.05.28 -нд “Номин Холдинг” ХХК болон өргөжин өдгөө Санхүү, Импорт, Экспорт, Дистрибюшн, Борлуулалт үйлчилгээ, Барилга, Үл хөдлөх хөрөнгө, Тээвэр-логистик, Технологийн Бизнесийн чиглэлүүдээр нийт 30 салбар компанитайгаар үйл ажиллагаагаа явуулж байна. Өнөөдөр Номинчууд дотоодын 10.000. жижиг дунд үйлдвэрлэгчид, хувиараа хөдөлмөр эрхлэгчид, Гадаадын 700 харилцагч түншүүдтэй хамтран ажиллаж байна. Монгол улсын 4 удаагийн, Нийслэлийн 4 удаагийн Шилдгийн Шилдэг Аж ахуйн нэгжээр шалгарсан, Топ-100 аж ахуйн нэг юм. Төр засгаас “Номин холдинг” ХХК-ийн үйл ажиллагааг өндрөөр үнэлж 2021 онд төрийн дээд шагнал “Алтан гадас” одонгоор шагнажээ. Ийнхүү хань гурван хүүхдийн хамт эхлүүлсэн өрхийн үйлдвэрээс өргөжин тэлсээр 30 гаруй жилийн түүхээ итгэл төгс, хийж бүтээсэн амжилтаа ахиулахаар цаг завгүй хөдөлмөрлөсөөр байна. [[File:Nomingiinhon1.png|thumb|620x400px|]] 8h76qxkj4t40c5e0d547m8qxmuvl7oo 851620 851612 2026-03-28T06:15:55Z Ichko8001 91268 851620 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Урлагийнхан|Name=Амарбаярын Шагдарсүрэн|төрсөн=1941|төрсөн газар=Бууцагаан сум, Баянхонгор аймаг|харьяалал=Монгол үндэстэн|мэргэжил=Иргэний ба үйлдвэрийн барилгын инженер, улс төр судлаач, эдийн засгийн ухааны Доктор [PhD], Профессор|зураг=Шагдарсүрэн_зураг.png}} '''Амарбаярын Шагдарсүрэн''' 1941 оны 5-р сарын 01-нд [[Ховд аймаг|Ховд]] аймгийн [[Булган сум|Булган]] сум “Шар хулс”-ны Зэл мод гэдэг газар төрсөн. Монгол улсын Төр, нийгмийн зүтгэлтэн, судлаач, нэрт соён гэгээрүүлэгч, Зохиолч, Яруу найрагч, Эдийн засгийн ухааны Доктор [PhD], Профессор. == Төгссөн сургууль == * 1949-1956 онд Булган сумын бүрэн бус дунд сургууль * 1956-1958 онд Нийслэлийн Сүхбаатарын нэрэмжит Хоёрдугаар дунд сургуулийн 8,9-р анги * 1958-1959 онд Ховд аймгийн 10 жилийн Нэгдүгээр дунд сургуулийн 10-р анги * 1959-1964 онд МУИС-ийн Барилга инженерийн факультет * 1966 онд Улаанбаатар хотын, 1988 онд Москва хотын Улс төрийн оройн Их сургуулиудыг тус тус дүүргэсэн. * Улс төрийн дээд боловсролтой, Үйлдвэрийн болон Иргэний барилгын инженер, Эдийн засагч мэргэжилтэй * 2004 онд Москва хотод Европын Мэдээллийн Академид Эдийн засгийн ухааны доктор [PhD], “Профессор цолыг хамгаалсан == Намтар == Шагдарсүрэн эгэл малчин Амарбаярын бага хүү болон мэндэлжээ. Хонгараачин овогт Вангийн торгууд ястан. Эх нутгаа, элгэн саднаа гэсэн халуун сэтгэлтэй Монгол улсын иргэн. Хүүхэд нас нь дайны хүнд хэцүү цагт зөвхөн мал аж ахуй, газар тариалангаар амьдарч өсөж торнисон. Аав Жаргалын Амарбаяр нь мал маллах, тариа тарих, хар бор ажилд хатуужсан, эмнэг хангал сургах, морь буйгуйлдах, исгэрдгээрээ нутаг усандаа нэртэй, хүнд тусч, төрийн хар хүн байжээ. Ээж Баясгайн Түвшээ нь үйлэнд уран, их ажилсаг, үр хүүхдээ сургаал үгээр хүмүүжүүлсэн бусдад тустай нэгэн байжээ. Ах эгч хоёр нь түүнээс олон насаар ах байсан учир дүүдээ зааж сургадаг. Эгч Цэвэг нь үйлэнд уран, шилдэг малчин байсан. Ах Пагма нь Баруун Монголоос төрсөн Анхны хүний их эмч, Ховд аймгийн шилдэг 100 эрхмийн нэг, эх барих эмэгтэйчүүдийн эмчээр хот, хөдөөгийн эмнэлэгүүдэд насаараа ажиллаж, бусдын сайн сайхны төлөө амьдралаа зориулж явсан. Шагдарсүрэнгийн “Далдугаар зөрлөг” номын 5-р ботийг Монгол бичгээр хадаж, гар бичмэлээр алдаа мадаггүй уран гоёор бичсэн байдаг. А.Шагдарсүрэн 1959 онд МУИС-ийн Барилга инженерийн анги анх нээгдэхэд элсэн суралцаж 1964 онд Үйлдвэрийн ба Иргэний барилгын инженер мэргэжил эзэмшсэн “Анхны” төгсөгч. Түүний амьдралд анхны тодотголтой олон юм бий. Ахуйн соёлд хувьсал хийж электрон барааг Монголд оруулж ирж шинэ дэвшил бий болгосон хүний нэг. Энэ талаар Олон улсын сэтгүүлч, Доктор Б.Дашзэвэг “Ахуйн соёлын хувьсгал” хэмээх нийтлэлдээ хэсгээс нь дурьдвал Ардын хувьсгалыг Сүхбаатар ялуулсан, Ардчилсан хувьсгалыг Зориг ялуулсан, Ахуйн соёлын хувьсгалыг Шагдарсүрэнчүүд ялуулсан гэж нэгэнтэй бичжээ. Хогоо дэрсэн шүүрээр шүүрдэж, хувцасаа нидрүүлгээр угаадаг байсныг халж ахуйн бүх үйлдлүүд автоматчилагдсан, Гар утас хүн бүрийн хэрэглээ болсон зэрэг том өөрчлөлтүүд нь эдүгээгийн Номин холдингийн үйл ажиллагаатай нягт холбоотой. Өдгөө 85 насыг зооглон буй Амарбаярын Шагдарсүрэнгийн хувийн сан хөмрөг, оюуны өвийг цэгцлэн үзвэл түүний хийсэн бүтээсэн нь арвин их. Мөн ивээн тэтгэж, гар бие оролцсон оюуны бүтээлүүд нь тавь, жараар тоологдоно. Жирийн малчин ардын хүү хэрхэн төр нийгмийн нэрт зүтгэлтэн, эрдэмтэн судлаач, итгэлт бизнесмэн болж, үйлдвэр, худалдаа үйлчилгээний салбарт нэгэн жарны амьдралаа зориулжээ. А.Шагдарсүрэн Төв аймгийн Баян сумын уугуул Рэнцэнгийн Содномтойгоо 1965 онд гэр бүл болжээ. Түүний хань хүний их эмч. Тэд гурван (Уламбаяр, Баярсайхан, Энхбаяр) хүүтэй. “Бурмаар тэтгэхээр урмаар тэтгэ” гэсэн зарчмаар хүүхдүүдээ өсгөн хүмүүжүүлсэн. Монгол улсад хийсэн бүтээснээрээ манлайлж буй анхдагч компаниудын нэг нь Шагдарсүрэнгийн гэр бүлийн таван гишүүний бий болгосон Хувиараа Эрхлэх Аж Ахуй (Номин-5 ХЭАА)-аар эхэлсэн Номин Холдинг ХХК нь эдүгээ 6300 ажилтантай, 30 гаруй компанитай болтлоо өргөжин тэлжээ. == Ажлын замнал == * 1964-1971 онд Байшин үйлдвэрлэх Комбинатад Ахлах техникч, Ерөнхий инженер * 1969-1971 онд Улаанбаатар хотын барилга трестэд Даамал, Ангийн ерөнхий инженер. * 1969-1976 онд МҮЭ-ийн Төв зөвлөлд Барилга, Ой мод боловсруулах үйлдвэрийн ажилчдын Үйлдвэрчний эвлэлийн Төв хорооны “Анхны” Нарийн бичгийн дарга, МҮЭ-ийн Соёлын төв ордны “Анхны” дарга * 1976-1984 онд Улаанбаатар хотын Сүхбаатар районы Намын хорооны Үйлдвэр үйлчилгээ эрхэлсэн “Анхны” Нарийн бичгийн дарга. * 1984-1989 онд БНМАУ-аас ЗСБНХУ-д суугаа Худалдааны Төлөөлөгчийн газарт барилгын асуудал хариуцсан мэргэжилтэн * 1989-1992 онд Улаанбаатар хотын Октябрийн районы Ардын Депутатуудын хурлын гүйцэтгэх захиргааны Орлогч дарга * 1992-1993 онд Материал Импекс Хангамжийн нэгдэлд Хэлтсийн дарга * 1993-2000 онд Номин трейд ХХК-д Ерөнхий менежер * 1999-2000 онд “Эрдэнэт хивс” ХК-ийн Төлөөлөн Удирдах Зөвлөлийн дарга * 1999-2019 онд “Чингэс хаан” дээд сургуулийн ТУЗ-ийн “Анхны” дарга * 2000-2004 онд Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн * 2007 оноос “Монгол тэмүүлэл-Сайхан Монгол орон”ТББ-ын Удирдах зөвлөлийн дарга * 2004 оноос одоог хүртэл “Номин холдинг” ХХК-ийн ТУЗ-ын гишүүн зөвлөх * 2004 оноос Эрдэнэт хивс ХХК, Натурал Текстайл Групп (NTG) ХХК-ийн ТУЗ-ын гишүүн. '''ГАР БИЕ ОРОЛЦСОН, БҮТЭЭН БАЙГУУЛАЛТУУД''' ===Социалист бүтээн байгуулалтын жилүүдэд=== * 1963 он Атар-Өргөө ХК-ийн барилга 1964-1969 он 15-р хорооллын угсармал орон сууцны барилгууд * 1969-1970 он Улаанбаатар хотын 100 автобусны зогсоол * 1969-1971 он БНМАУ-ын Холбооны Яамны барилга * 1969-1971 он Сүхбаатар дүүргийн Нэгдсэн эмнэлэг * 1969-1971 он Монгол кино үйлдвэрийн барилга, Плёнк хадгалах агуулахууд, уурын зуухын хамт * 1969-1971 он Шинжлэх ухааны академийн барилга, (Хими, Физик, Түүхийн хүрээлэнгүүд ) * 1971 он Төв цэнгэлдэх хүрээлэнгийн барилгын өргөтгөл, баруун, зүүн жигүүрийн саравч * 1975-1976 он МҮЭ-ийн Соёлын төв ордны барилга '''ЗАХ ЗЭЭЛИЙН ЭДИЙН ЗАСГИЙН ХАРИЛЦААНД ШИЛЖСЭНЭЭС ХОЙШ ХЭРЭГЖҮҮЛСЭН БА ХЭРЭГЖҮҮЛЖ БУЙ БАРИЛГА БАЙГУУЛАЛТЫН ТӨСЛҮҮД''' [[Файл:Hheerree1.png|1234x1234px|thumb|.]] [[Файл:Picshag.png|1234x1234px|thumb|.]] [[Файл:Qq0987iuy.png|1234x1234px|thumb|.]] [[Файл:123sd.png|1234x1234px|thumb]] [[Файл:Pict34tg.png|1234x1234px|thumb|.]] [[Файл:1234qwersdf.png|1234x1234px|thumb]] == Дурсамж == Түүний амьдралд 1984 онд ЗХУ-д ажиллаж амьдрах хувь тохиосон. Ид өөрчлөн байгуулалтаар амьсгалж ажилласан жилүүд дуусч, 1989 оны дундуур эх орондоо ирэхэд ардчиллын салхи сэвэлзэж, нийгэм улс төрийн хувьд өөрчлөлттэй нүүр тулах хүндхэн цаг үед тэрээр Нийслэлийн Октяберийн районы Ардын депутадуудын Хурлын Гүйцэтгэх Захиргааны Орлогч даргын албыг хашсан байдаг. Төрийн ажил амаргүй. Ардчиллыг бусдын адил талархан дэмжиж, ажил үйлсээрээ тус дэм болох гэж өдөр шөнөгүй зүтгэсэн он жилүүд байлаа. Тэр дундаа 90-ээд оны эхээр Засгийн газрын “20-р тогтоол” гарснаар мөнгөний ханш унаж, юмны үнэ өдрөөс өдөрт нэмэгдэж, мөнгөний ханш цаг цагаар унаж, иргэдийн амьдрал ядуурч байсан хүндхэн цаг үе. Давснаас өөр юмгүй хоосон дэлгүүрүүдээр картын бараа хувиарлаж, айл өрх бүрт хүргэх хүнд ажлыг хийж явсан. Ард нь гарсан ч хариуд нь эрүүл мэндээ алдсан. Гэлээ гээд зүгээр суусангүй. “Материал импекс” хангамжийн нэгдэлд хэлтсийн даргаар очсон. Нэгэнт муудсан бие сэхэл авалгүй ажлаа өгч, тахир дутуугын 2-р группт хүртэл орсон. Эхнэр 3 хүүхдийн хамт Номин-5 Хувиараа Эрхлэх Аж Ахуй ( ХЭАА) байгуулж, гэрээрээ оёдлын үйлдвэрлэл эрхэлсэн хүндхэн дурсамж. [[Файл:QazxdesxcgfFGHYTFCVF.jpg|400x300px|thumb|А.Шагдарсүрэн хань, гурван хүүхдийн хамт Москва хот 1987 он.]] == ОЮУНЫ САН == '''ТҮҮХ, УЛС ТӨР, ЭДИЙН ЗАСГИЙН БҮТЭЭЛҮҮД''' 1. Гэрээн засаад төрөөн засмуй 2000 он 2. Төрөө түшилцсэн мину 2004 он 3. Хөрөнгө оруулалтын эдийн засгийн асуудалд 2005 он 4. Төр түмнээ дээдэлсэн Номингийнхон 2006 он 5. Бидний аав ээж 2008 он 6. Эрэл, урланг эрхэмлэсэн Эрдэнэт хивснийхэн 2011 он 7. Төр түмнээ дээдэлсэн Номингийнхон 2012 он 8. Номингийн тэмдэглэлүүд 2013 он 9. Mongolian Economy сэтгүүлийн тусгай дугаар 2017 он 10. Төр түмнээ дээдэлсэн Номингийнхон 2017 он 11. Далдугаар зөрлөг II (Намтрын товчоон, Дурсамж,Номын өмнөтгөл, Нөхдийн дотно үг, Миний хэлсэн үг) 2020 он 12. Далдугаар зөрлөг III (Хэвлэл мэдээллийн нийтлэл, ярилцлага, Уншигчдын санал, шүүмж) 2020 он 13. Mongolian Economy сэтгүүлийн тусгай дугаар 2021 он 14. Гар бие оролцсон бүтээн байгуулалтууд мину 2021 он 15. Торгуудын түүхэн товчоон 2021 он 16.Төр түмнээ дээдэлсэн Номингийнхон 2023 он 17.Монгол Улсын Шинжлэх ухааны гавьяат зүтгэлтэн, Доктор, Профессор, Зурхай судлаач, Монгол Улсын Ардын багш Л.Тэрбиш, Хувраг Түвдэн Довдан, Зурхайч Доржийн Цогтбаатар лам нарын цаг тооны бичгүүдийг харьцуулан судалж "Монгол зурхайн цаг тооны бичиг"-ийг 2009 оноос одоог хүртэл гаргаж байна.[[Файл:1000088893subject.jpg|1000x1000px|thumb]] [[Файл:20260209ыгмруёэ.jpg|1000x1000px|thumb]] [[Файл:1000088894subject.jpg|1000x1000px|thumb]] '''УТГА ЗОХИОЛ, ЯРУУ НАЙРГИЙН БҮТЭЭЛҮҮД''' 1. Итгэлийн тухай дуулал 2002 он 2. 1206 зүйр цэцэн үг 2005 он 3. 2006 зүйр цэцэн үг 2005 он 4. “Номин эрдэнийн орон” дуу шүлгийн түүвэр 2007 он 6. Зүйр цэцэн үгийн хоймсон хураангуй 2010, 2012 он 7. “Номин эрдэнийн орон”[хоёр дахь хэвлэл] 2010 он 8. Гурван найраглал 2011 он 9. Хоймслон буулгасан гурван найраглал 2012 он 10. Номингийн тэмдэглэл өгүүллүүд 2012 он 12. Гурамслан буулгасан гурван найраглал [кирил, монгол бичиг, англи] 2012 он 13. Баруун Монгол ардын дуу, хөгжим [А.Шагдарсүрэн, Ж.Төмөрхуяг] 2013 он 14. “Мажестик буюу Оюуны гайхамшигт өв” Сэтгүүл 2013, 2015 он 15. “Мажестик буюу Оюуны гайхамшигт өв” Сэтгүүл [Үлэг гүрвэл] 2013 он 16. Дөрвөн найраглал , дөрмөсөн хадмал 2014 он [кирил, монгол бичиг, англи орос] 17. Зүйр цэцэн үгийн шилмэл хураангуй I, II 2016, 2017 он 18. Ойрад холбоо үг, аялгын тайлал 2018 он 20. “Далдугаар зөрлөг” I [дуу, шүлэг, найраглал, тэмдэглэл] 2020 он == Ивээн тэтгэсэн оюуны бүтээлүүд == 1. Физикийн бодлогын цуврал [ЕБС-ийн сурагчдад] 1998 он 2. Майкл Жексон 1998 он 3. Монголын 100 хаан, 8 богд цуврал бүтээлууд 1999-2019 он 4. Чингис хаан 1999 он 5. Чингис хаан судлал (цуврал сэтгүүл) 2000 оноос 6. Төрийн ажилтны ёс зүй 2001 он 7. Мөнгө ярьдагсан бол 2002 он 8. Торгууд ардын аман зохиол 2003 он 9. Өнөөгийн ертөнцийг үндэслэгч Их эзэн Чингис хаан 2003 он 10. Чингис хааны нэвтэрхий толь 2004 он 11. Монголын тусгаар тогтнолын түүхэн хураангуй ба Зүүн гарын Ойрад Монгол, Ардын журамт цэргүүдийн дурдатгал 2005 он 12. Монголын аялал жуулчлалын нэвтэрхий толь 2005 он 13. Вангийн торгууд түмний түүхэн дурдатгал 2005 он 14. Фермерийн аж ахуйн зохион байгуулалтын загвар 2006 он 15. Гал унтраах анхан шатны багаж хэрэгсэл [Онцгой байдлын албатай хамтарсан] 2006 он 16. Галдан бошигт хаан 2006 он 17. Махагүргис, Молон, Мандуул хаад 2007 он 18. Сүлдэт хилийн холбоо (Дуу шүлгийн дээжис) 2007 он 19. Хөөрхий дөө миний аав, ээж, нутаг ус бидэн дөрөв 2007 он 20. Ахдаа илгээсэн арван захидал 2007 он 22. Т.Султаны уран бүтээлийн үнэ цэнэд хөтлөхүй 2008 он 23. Хүүхэд, гэр бүл, улсын хөгжил 2010 он 24. Монгол ухаанаар хөгжихүй цувралууд 2009, 2010, 2013, 2015 он 25. Монгол ухаанаар хөгжихүй (Өврийн ном) 2009 он 26. Үр хүүхэддээ үлдээх өв сургамж 2009 он 27. Борлуулалт арилжааны цагийг эзэлсэн 100 агуу санамж 2010 он 28. Мэргэн санаа 2012 он 29. Торгуудын Их нүүдэл 2011 он 30. Ойрад үг аялгын тайлал 2013 он 31. Намжаа Вангийн Алтан овоо 2013 он 32. Жижиглэн худалдаа (сурах бичиг) 2013 он 33. Бизнес төлөвлөлт (аргазүй, аргачлал) 2013 он 34. Монголын сэтгүүлзүй 100 жил (Хамгийн, Хамгийн) 2013 он 35. Гонгорын Рэнцэнгийнхэн 2014 он 36. Эртэч Монгол цувралууд I, II 2014, 2015 он 37. Хөгжил дэвшилд өрнөсөн он жилүүд 2015 он 38. Халуун нар, сэрүүн салхи 2016 он 39. Алтайд гаргасан мөр 2016 он 40. Чингис хааны амжилтын нууц 2016 он 41. Вангийн торгуудын бахархан дуурайх үйлстэн 2018 он 42. Орчуулгын онол, дадлагын зарим асуудал 2018 он 43. Даяаршил, боловсрол, хүмүүжил 2019 он 44. Жарны дуун шастир роман 2019 он 45. Далай Их Торгууд түмний түүх (сонсдог ном) 2020 он 46. Ховд хотын бага тайлбар толь 2020 он 47. Энэ Цагийн Монголчууд I, II боть 2024 он == Онцлох бүтээл == '''ЗОХИОН БҮТЭЭСЭН ТОВШУУР ХӨГЖМҮҮД''' • А.Шагдарсүрэн, Ж.Төмөрхуяг нар санаачлан зохион бүтээсэн 5 төрлийн товшуур хөгжмөө Χοвд аймгийн Булган суманд бэлэглэжээ. [[File:20260828@hg.jpg|thumb| 1. Торгууд товшуур 2. Хун хэц товшуур 3. Орог тэх оньсон наадгайт товшуур 4 Жангар Хоромсом товшуур 5. Шигширэг, хос бөмбөртэй товшуур]] '''БАРУУН МОНГОЛ АРДЫН ДУУ ХӨГЖИМ''' [[File:Баруун монгол.png|thumb|400x400| Баруун Монгол ардын дуу хөгжим номыг гаргахдаа холбогдуулан Ойрадын өв соёл судлалын нийгэмлэгээс “Ойрад үг” аялагын тайлал ( Д.Насанжаргал, А.Туул), “Баруун Монголын хаант улсын түүх” (Х.Лхагвасүрэн) номуудыг хэвлэн гаргаж, “Тод үсэг” буюу Тод Монгол бичгийн цагаан толгойг крилл үсэгт хадан буулгаж, Үндэсний цахим нэвтэрхий тольд “Шиньжан- Уйгурын өөртөө засах орон, “Торгууд ястан”, “Торгуудын их нүүдэл” “Уваш хаан” зэрэг Ойрад судлалтай холбоотой олон мэдээллүүдийг бэлтгэн оруулав. 2013 он]] Энэхүү номонд Шиньжаны Борталын аялгуу, Шиньжан Уйгурын Ойрад Монголчуудын дуу хуур, клипийг багтаасан 30 гаруй CD, ном тохимлоос авсан дуу хөгжим, нотыг өөрсдийн бичсэн дүрс бичлэгийн хамт ганцхан dvd-д багтааснаар Баруун Монголын дуу хөгжимтэй танилцах, түүнээс суралцах, судлах бололцоог бүрдүүлжээ. Энэхүү номонд Ойрад Монголын 260 гаруй шошдор буюу ардын богино дуу, 150 орчим уртын дуу, Жангарын тууль болон ерөөл магтаал, бүүвэйн дуу, тойг хийгээд орчин цагийн өнгө төрхийг илтгэсэн цөөн хэдэн зохиолын дууг багтаажээ. '''Монгол ардын зүйр цэцэн үгсийн шигшмэл''' [[File:Ичко5.png|thumb|345x345| Амарбаярын Шагдарсүрэн өөрийн ах А.Пагма болон гэр бүл хүүхдүүдийн хамт хичээнгүйлэн гаргасан Монгол ардын зүйр цэцэн үгийн кирилл болон гар бичмэл Монгол үсгээр хоймлон хадаж буулгасан шигшмэл. 2023 он]] Зүйр цэцэн үгийг буух утгын тайлал, тайлбартай нь тусгайлан бэлтгэж гаргасан “Монгол хэлний тайлбар толь” байдгаас “Зүйр цэцэн үгийн тайлбар толь” бичиг одоогоор байхгүй. == Гавьяа, шагнал == * 1971, 1981, 1991, 2001, 2011 онд Ардын хувьсгалын 50, 60, 70, 80, 90 жилийн Хүндэт медаль * 1981 онд Тэргүүний барилгачин цол * 1992 онд Улаанбаатар хотын хүндэт тэмдэг * 1996 онд Хэрэглэгчдийн итгэлт бизнесмен цол * 1997 онд Худалдаа, үйлдвэрийн Тэргүүний ажилтан цол * 1999 онд Худалдааны гавьяат ажилтан цол * 2003 оны Санхүү, эдийн засгийн албаны хүндэт тэмдэг * 2004 онд “Чингэс хаан” дээд сургуулийн Хүндэт доктор цол * 2005 онд “Монгол төрийн алтан санг арвижуулагч” одон * 2006 онд Их Монгол улс байгуулагдсаны 800 жилийн ойн Хүндэт медаль * 2007 онд Үндэсний Худалдаа Аж Үйлдвэрийн Танхимын дээд шагнал Хийморийн одон * 2010 онд Нийгмийн хөгжлийн Шилдэг зүтгэлтэн Одон * 2011 онд МАН-ын “Тусгаар тогтнол” одон * 2011 онд Монголын Зохиолчдын Эвлэлийн шагнал * 2012 онд Энхтайваны “Алтан од” одон * 2013 Үндэсний цахим өв академийн “Номч”[Академич] цол гэрэгэ * 2017 онд Монголын Хэрэглэгчдийн удирдлагын Академийн “Онцгой бүтээлийн академич” цол, алтан гэрэгэ * 2017 онд Монгол улсын Улаанбаатар Их Сургуулийн “Хүндэт доктор” цол * 2021 онд “Монгол Ардын Нам”-ын 100 жилийн ойн Хүндэт медаль * 2021 онд Сүхбаатарын одон '''АМАРБАЯРЫН ШАГДАРСҮРЭНГИЙН ДУУ НАЙРАГЛАЛ, ДҮРС БИЧЛЭГИЙН БҮТЭЭЛҮҮД''' [[Файл:Biymdaa.png|1000x1000px|thumb]] == Улс төрийн замнал == Шагдарсүрэн 1995 онд УИХ-ын сонгуульд тухайн үеийн Засгийн газрын тэргүүн, Ардчилсан намын дарга Р.Амаржаргалтай өрсөлдөн ялалт байгуулж 2000-2004 онд Улсын Их Хуралд сонгогдон ажиллахдаа 20 гаруй хуулийн ажлын хэсэг ахалж батлуулан, 35 хуульд нь нэмэлт өөрчлөлтийг хийж чадсан. [[Файл:Shagy1836.png|400x300px|thumb|УИХ-ын гишүүн П.Жасрай, Б.Чадраа нартай хуралын танхимд. 2003 он]] • Мянганы зам төсөл хэрэгжүүлэхэд нь дэмжин нийтийг уриалж анхны хандив өргөж бусдыг уриалж ажилласан. • МАХН-ын сонгуулийн мөрийн хөтөлбөр, Өөрийн мөрийн хөтөлбөрийн хүрээнд 9 гол зүйлд анхаарч ажиллахаар амлалт авчээ. Түүнийгээ хэрэгжүүлэхийн тулд Эдийн засгийн болон Төсвийн байнгын хорооны гишүүнээр ажиллаж, Улсын Их Хурал 990 хууль, тогтоол батлан гаргасны 26 хувийг Эдийн засгийн болон Төсвийн байнгын хороогоор хэлэлцэж ард түмний амьдралд хүрсэн томоохон ажлуудаас нь: 1.Улсын Их хурлаас “Аж Ахуйн үйл ажиллагааны тусгай зөвшөөрлийн тухай” хууль гаргасан нь хувийн хэвшлийнхэнд маш том боломж олгосон. Учир нь төр, хүмүүсийн хийж бүтээхэд нь саад учруулагч гэж ойлгогдох хэмжээнд хүрсэн асуудалыг хууль зүйн талаас нь цэгцэлж, хуульд заасны дагуу олгож байх, тусгай зөвшөөрөл эзэмшигчийн нийтлэг эрх, үүрэг хүлээх, хариуцлагыг тодорхойлох шаардлагын улмаас, энэ хуулийн төслийг гаргасан нь УИХ-аас авилгалын эсрэг тэмцэх нэгэн бодитой алхам болсон. 2. Монгол улсын иргэнд газар өмчлүүлэх тухай хууль батлагдсан нь түүхэн үйл явдал юм. Иргэн гэр бүлийн хэрэгцээний зориулалтаар нэг удаа нийслэлд 0.07 га хүртэл, бүсийн төвд 0.35 га хүртэл, сумын төвд 0.5 га хүртэл газрыг үнэгүй өмчлөх эрхтэй болсон. Мөн гэр бүлийн хамтын хэрэгцээндээ зориулан хүнсний ногоо, жимс жимсгэнэ, таримал ургамал тарих зориулалтаар 0.1 га газрыг үнэ төлбөргүй эзэмших эрхтэй болов. 2003 оны жилийн эцсийн байдлаар улсын хэмжээнд 28.231 иргэн газар өмчлөх тухай хүсэлт гаргаж, 20.837 иргэнд 1,550.02 га газрыг өмчлүүлэх шийдвэр гаргасан байна. 3. Банкны салбарт хөгжлийн бодлого хэрэгжүүлж, олон хэвшлийн банкны эрх зүйн зохицуулалтыг бий болгоход санаачлагатай оролцсон. == Соён гэгээрүүлэх үйлсэд == Амарбаярын Шагдарсүрэн түмэн олныг гэгээрүүлэх үйлсэд хувь нэмрээ оруулж яваа энэ цагийн соён гэгээрүүлэгчийн нэг юм. Бага залуугаасаа нам, төр, олон нийт, үйлдвэр, аж ахуй соёлын олон нийтийн байгууллагад идэвхтэй ажиллаж, туршлага хуримтлуулсан хүн юм. “Монгол Тэмүүлэл - Сайхан Монгол орон” ТББ-ыг найз нөхөдтэйгээ хамтран байгуулж 2008 оноос одоог хүртэл ажиллуулж байна. Монгол Тэмүүлэл нь: Шинэ мянганд Монгол улс “Хүний хөгжлөөрөө” дэлхийд манлайлах үндэстэн болоход чиглэсэн үйл ажиллагаа явуулдаг олон нийтийг хамарсан үндэсний хөдөлгөөн болно гэсэн Алсын хараатай ажиллаж байна. Монгол ухаанаар дархлаажсан, дэлхийд байр сууриа эзэлсэн, дэлхийд хүлээн зөвшөөрөгдсөн соёл боловсрол, ёс суртахуунтай, эх оронч, үлгэр жишээ, манлайлагч иргэн болох нь Монгол Тэмүүлэл юм. Тус ТББ-аас зохион байгуулдаг ажлын нэг хэлбэр нь “Эртэч Монгол” уулзалт. Өглөө эртлэн боссон хүмүүст 6 цагаас 8 цагийн хооронд уригдсан хүмүүсээрээ лекц уншуулж, Хэвлэл мэдээллийн хэрэгслэлээр сурталчилж, ном болгон гаргаж олон нийтээр хүртээл болдог. Зөвхөн энэ арга хэмжээ 140 удаа зохион байгуулагдаад байна. Их дээд сургууль, ЕБС-иуд, албан байгууллагуудаар 7 хоногийн сэдэвт ажлууд зохиодог байна. == Номин холдинг ХХК-ийн үндэслэгч == Амарбаярын Шагдарсүрэн нь “Номин Холдинг” компанийг анх 1992.07.11 -нд “Номин-5” ХЭАА нэртэйгээр байгуулж, 1996.01.22 -нд “Номин Трейд” ХХК, 2002.05.28 -нд “Номин Холдинг” ХХК болон өргөжин өдгөө Санхүү, Импорт, Экспорт, Дистрибюшн, Борлуулалт үйлчилгээ, Барилга, Үл хөдлөх хөрөнгө, Тээвэр-логистик, Технологийн Бизнесийн чиглэлүүдээр нийт 30 салбар компанитайгаар үйл ажиллагаагаа явуулж байна. Өнөөдөр Номинчууд дотоодын 10.000. жижиг дунд үйлдвэрлэгчид, хувиараа хөдөлмөр эрхлэгчид, Гадаадын 700 харилцагч түншүүдтэй хамтран ажиллаж байна. Монгол улсын 4 удаагийн, Нийслэлийн 4 удаагийн Шилдгийн Шилдэг Аж ахуйн нэгжээр шалгарсан, Топ-100 аж ахуйн нэг юм. Төр засгаас “Номин холдинг” ХХК-ийн үйл ажиллагааг өндрөөр үнэлж 2021 онд төрийн дээд шагнал “Алтан гадас” одонгоор шагнажээ. Ийнхүү хань гурван хүүхдийн хамт эхлүүлсэн өрхийн үйлдвэрээс өргөжин тэлсээр 30 гаруй жилийн түүхээ итгэл төгс, хийж бүтээсэн амжилтаа ахиулахаар цаг завгүй хөдөлмөрлөсөөр байна. [[File:Nomingiinhon1.png|thumb|620x400px|]] 2tvtyyftqn3kgbknp39zjuilpco28up 851628 851620 2026-03-28T07:21:19Z Ichko8001 91268 851628 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Урлагийнхан|Name=Амарбаярын Шагдарсүрэн|төрсөн=1941|төрсөн газар=Бууцагаан сум, Баянхонгор аймаг|харьяалал=Монгол үндэстэн|мэргэжил=Иргэний ба үйлдвэрийн барилгын инженер, улс төр судлаач, эдийн засгийн ухааны Доктор [PhD], Профессор|зураг=Шагдарсүрэн_зураг.png}} '''Амарбаярын Шагдарсүрэн''' 1941 оны 5-р сарын 01-нд [[Ховд аймаг|Ховд]] аймгийн [[Булган сум|Булган]] сум “Шар хулс”-ны Зэл мод гэдэг газар төрсөн. Монгол улсын Төр, нийгмийн зүтгэлтэн, судлаач, нэрт соён гэгээрүүлэгч, Зохиолч, Яруу найрагч, Эдийн засгийн ухааны Доктор [PhD], Профессор. == Төгссөн сургууль == * 1949-1956 онд Булган сумын бүрэн бус дунд сургууль * 1956-1958 онд Нийслэлийн Сүхбаатарын нэрэмжит Хоёрдугаар дунд сургуулийн 8,9-р анги * 1958-1959 онд Ховд аймгийн 10 жилийн Нэгдүгээр дунд сургуулийн 10-р анги * 1959-1964 онд МУИС-ийн Барилга инженерийн факультет * 1966 онд Улаанбаатар хотын, 1988 онд Москва хотын Улс төрийн оройн Их сургуулиудыг тус тус дүүргэсэн. * Улс төрийн дээд боловсролтой, Үйлдвэрийн болон Иргэний барилгын инженер, Эдийн засагч мэргэжилтэй * 2004 онд Москва хотод Европын Мэдээллийн Академид Эдийн засгийн ухааны доктор [PhD], “Профессор цолыг хамгаалсан == Намтар == Шагдарсүрэн эгэл малчин Амарбаярын бага хүү болон мэндэлжээ. Хонгараачин овогт Вангийн торгууд ястан. Эх нутгаа, элгэн саднаа гэсэн халуун сэтгэлтэй Монгол улсын иргэн. Хүүхэд нас нь дайны хүнд хэцүү цагт зөвхөн мал аж ахуй, газар тариалангаар амьдарч өсөж торнисон. Аав Жаргалын Амарбаяр нь мал маллах, тариа тарих, хар бор ажилд хатуужсан, эмнэг хангал сургах, морь буйгуйлдах, исгэрдгээрээ нутаг усандаа нэртэй, хүнд тусч, төрийн хар хүн байжээ. Ээж Баясгайн Түвшээ нь үйлэнд уран, их ажилсаг, үр хүүхдээ сургаал үгээр хүмүүжүүлсэн бусдад тустай нэгэн байжээ. Ах эгч хоёр нь түүнээс олон насаар ах байсан учир дүүдээ зааж сургадаг. Эгч Цэвэг нь үйлэнд уран, шилдэг малчин байсан. Ах Пагма нь Баруун Монголоос төрсөн Анхны хүний их эмч, Ховд аймгийн шилдэг 100 эрхмийн нэг, эх барих эмэгтэйчүүдийн эмчээр хот, хөдөөгийн эмнэлэгүүдэд насаараа ажиллаж, бусдын сайн сайхны төлөө амьдралаа зориулж явсан. Шагдарсүрэнгийн “Далдугаар зөрлөг” номын 5-р ботийг Монгол бичгээр хадаж, гар бичмэлээр алдаа мадаггүй уран гоёор бичсэн байдаг. А.Шагдарсүрэн 1959 онд МУИС-ийн Барилга инженерийн анги анх нээгдэхэд элсэн суралцаж 1964 онд Үйлдвэрийн ба Иргэний барилгын инженер мэргэжил эзэмшсэн “Анхны” төгсөгч. Түүний амьдралд анхны тодотголтой олон юм бий. Ахуйн соёлд хувьсал хийж электрон барааг Монголд оруулж ирж шинэ дэвшил бий болгосон хүний нэг. Энэ талаар Олон улсын сэтгүүлч, Доктор Б.Дашзэвэг “Ахуйн соёлын хувьсгал” хэмээх нийтлэлдээ хэсгээс нь дурьдвал Ардын хувьсгалыг Сүхбаатар ялуулсан, Ардчилсан хувьсгалыг Зориг ялуулсан, Ахуйн соёлын хувьсгалыг Шагдарсүрэнчүүд ялуулсан гэж нэгэнтэй бичжээ. Хогоо дэрсэн шүүрээр шүүрдэж, хувцасаа нидрүүлгээр угаадаг байсныг халж ахуйн бүх үйлдлүүд автоматчилагдсан, Гар утас хүн бүрийн хэрэглээ болсон зэрэг том өөрчлөлтүүд нь эдүгээгийн Номин холдингийн үйл ажиллагаатай нягт холбоотой. Өдгөө 85 насыг зооглон буй Амарбаярын Шагдарсүрэнгийн хувийн сан хөмрөг, оюуны өвийг цэгцлэн үзвэл түүний хийсэн бүтээсэн нь арвин их. Мөн ивээн тэтгэж, гар бие оролцсон оюуны бүтээлүүд нь тавь, жараар тоологдоно. Жирийн малчин ардын хүү хэрхэн төр нийгмийн нэрт зүтгэлтэн, эрдэмтэн судлаач, итгэлт бизнесмэн болж, үйлдвэр, худалдаа үйлчилгээний салбарт нэгэн жарны амьдралаа зориулжээ. А.Шагдарсүрэн Төв аймгийн Баян сумын уугуул Рэнцэнгийн Содномтойгоо 1965 онд гэр бүл болжээ. Түүний хань хүний их эмч. Тэд гурван (Уламбаяр, Баярсайхан, Энхбаяр) хүүтэй. “Бурмаар тэтгэхээр урмаар тэтгэ” гэсэн зарчмаар хүүхдүүдээ өсгөн хүмүүжүүлсэн. Монгол улсад хийсэн бүтээснээрээ манлайлж буй анхдагч компаниудын нэг нь Шагдарсүрэнгийн гэр бүлийн таван гишүүний бий болгосон Хувиараа Эрхлэх Аж Ахуй (Номин-5 ХЭАА)-аар эхэлсэн Номин Холдинг ХХК нь эдүгээ 6300 ажилтантай, 30 гаруй компанитай болтлоо өргөжин тэлжээ. == Ажлын замнал == * 1964-1971 онд Байшин үйлдвэрлэх Комбинатад Ахлах техникч, Ерөнхий инженер * 1969-1971 онд Улаанбаатар хотын барилга трестэд Даамал, Ангийн ерөнхий инженер. * 1969-1976 онд МҮЭ-ийн Төв зөвлөлд Барилга, Ой мод боловсруулах үйлдвэрийн ажилчдын Үйлдвэрчний эвлэлийн Төв хорооны “Анхны” Нарийн бичгийн дарга, МҮЭ-ийн Соёлын төв ордны “Анхны” дарга * 1976-1984 онд Улаанбаатар хотын Сүхбаатар районы Намын хорооны Үйлдвэр үйлчилгээ эрхэлсэн “Анхны” Нарийн бичгийн дарга. * 1984-1989 онд БНМАУ-аас ЗСБНХУ-д суугаа Худалдааны Төлөөлөгчийн газарт барилгын асуудал хариуцсан мэргэжилтэн * 1989-1992 онд Улаанбаатар хотын Октябрийн районы Ардын Депутатуудын хурлын гүйцэтгэх захиргааны Орлогч дарга * 1992-1993 онд Материал Импекс Хангамжийн нэгдэлд Хэлтсийн дарга * 1993-2000 онд Номин трейд ХХК-д Ерөнхий менежер * 1999-2000 онд “Эрдэнэт хивс” ХК-ийн Төлөөлөн Удирдах Зөвлөлийн дарга * 1999-2019 онд “Чингэс хаан” дээд сургуулийн ТУЗ-ийн “Анхны” дарга * 2000-2004 онд Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн * 2007 оноос “Монгол тэмүүлэл-Сайхан Монгол орон”ТББ-ын Удирдах зөвлөлийн дарга * 2004 оноос одоог хүртэл “Номин холдинг” ХХК-ийн ТУЗ-ын гишүүн зөвлөх * 2004 оноос Эрдэнэт хивс ХХК, Натурал Текстайл Групп (NTG) ХХК-ийн ТУЗ-ын гишүүн. '''ГАР БИЕ ОРОЛЦСОН, БҮТЭЭН БАЙГУУЛАЛТУУД''' ===Социалист бүтээн байгуулалтын жилүүдэд=== * 1963 он Атар-Өргөө ХК-ийн барилга 1964-1969 он 15-р хорооллын угсармал орон сууцны барилгууд * 1969-1970 он Улаанбаатар хотын 100 автобусны зогсоол * 1969-1971 он БНМАУ-ын Холбооны Яамны барилга * 1969-1971 он Сүхбаатар дүүргийн Нэгдсэн эмнэлэг * 1969-1971 он Монгол кино үйлдвэрийн барилга, Плёнк хадгалах агуулахууд, уурын зуухын хамт * 1969-1971 он Шинжлэх ухааны академийн барилга, (Хими, Физик, Түүхийн хүрээлэнгүүд ) * 1971 он Төв цэнгэлдэх хүрээлэнгийн барилгын өргөтгөл, баруун, зүүн жигүүрийн саравч * 1975-1976 он МҮЭ-ийн Соёлын төв ордны барилга '''ЗАХ ЗЭЭЛИЙН ЭДИЙН ЗАСГИЙН ХАРИЛЦААНД ШИЛЖСЭНЭЭС ХОЙШ ХЭРЭГЖҮҮЛСЭН БА ХЭРЭГЖҮҮЛЖ БУЙ БАРИЛГА БАЙГУУЛАЛТЫН ТӨСЛҮҮД''' [[Файл:Hheerree1.png|1234x1234px|thumb|.]] [[Файл:Picshag.png|1234x1234px|thumb|.]] [[Файл:Qq0987iuy.png|1234x1234px|thumb|.]] [[Файл:123sd.png|1234x1234px|thumb]] [[Файл:Pict34tg.png|1234x1234px|thumb|.]] [[Файл:1234qwersdf.png|1234x1234px|thumb]] ==Дурсамж== Түүний амьдралд 1984 онд ЗХУ-д ажиллаж амьдрах хувь тохиосон. Ид өөрчлөн байгуулалтаар амьсгалж ажилласан жилүүд дуусч, 1989 оны дундуур эх орондоо ирэхэд ардчиллын салхи сэвэлзэж, нийгэм улс төрийн хувьд өөрчлөлттэй нүүр тулах хүндхэн цаг үед тэрээр Нийслэлийн Октяберийн районы Ардын депутадуудын Хурлын Гүйцэтгэх Захиргааны Орлогч даргын албыг хашсан байдаг. Төрийн ажил амаргүй. Ардчиллыг бусдын адил талархан дэмжиж, ажил үйлсээрээ тус дэм болох гэж өдөр шөнөгүй зүтгэсэн он жилүүд байлаа. Тэр дундаа 90-ээд оны эхээр Засгийн газрын “20-р тогтоол” гарснаар мөнгөний ханш унаж, юмны үнэ өдрөөс өдөрт нэмэгдэж, мөнгөний ханш цаг цагаар унаж, иргэдийн амьдрал ядуурч байсан хүндхэн цаг үе. Давснаас өөр юмгүй хоосон дэлгүүрүүдээр картын бараа хувиарлаж, айл өрх бүрт хүргэх хүнд ажлыг хийж явсан. Ард нь гарсан ч хариуд нь эрүүл мэндээ алдсан. Гэлээ гээд зүгээр суусангүй. “Материал импекс” хангамжийн нэгдэлд хэлтсийн даргаар очсон. Нэгэнт муудсан бие сэхэл авалгүй ажлаа өгч, тахир дутуугын 2-р группт хүртэл орсон. Эхнэр 3 хүүхдийн хамт Номин-5 Хувиараа Эрхлэх Аж Ахуй ( ХЭАА) байгуулж, гэрээрээ оёдлын үйлдвэрлэл эрхэлсэн хүндхэн дурсамж. [[Файл:QazxdesxcgfFGHYTFCVF.jpg|400x300px|thumb|А.Шагдарсүрэн хань, гурван хүүхдийн хамт Москва хот 1987 он.]] ==А.ШАГДАРСҮРЭНГИЙН ӨӨРИЙН ОЮУНЫ САН== '''ТҮҮХ, УЛС ТӨР, ЭДИЙН ЗАСГИЙН БҮТЭЭЛҮҮД''' 1. Гэрээн засаад төрөөн засмуй 2000 он 2. Төрөө түшилцсэн мину 2004 он 3. Хөрөнгө оруулалтын эдийн засгийн асуудалд 2005 он 4. Төр түмнээ дээдэлсэн Номингийнхон 2006 он 5. Бидний аав ээж 2008 он 6. Эрэл, урланг эрхэмлэсэн Эрдэнэт хивснийхэн 2011 он 7. Төр түмнээ дээдэлсэн Номингийнхон 2012 он 8. Номингийн тэмдэглэлүүд 2013 он 9. Mongolian Economy сэтгүүлийн тусгай дугаар 2017 он 10. Төр түмнээ дээдэлсэн Номингийнхон 2017 он 11. Далдугаар зөрлөг II (Намтрын товчоон, Дурсамж,Номын өмнөтгөл, Нөхдийн дотно үг, Миний хэлсэн үг) 2020 он 12. Далдугаар зөрлөг III (Хэвлэл мэдээллийн нийтлэл, ярилцлага, Уншигчдын санал, шүүмж) 2020 он 13. Mongolian Economy сэтгүүлийн тусгай дугаар 2021 он 14. Гар бие оролцсон бүтээн байгуулалтууд мину 2021 он 15. Торгуудын түүхэн товчоон 2021 он 16.Төр түмнээ дээдэлсэн Номингийнхон 2023 он 17. Далдугаар зөрлөг 6-р боть Монгол Тэмүүлэл - Монгол ухаанаар хөгжихүй 2024 он 18. Далдугаар зөрлөг 7-р боть Гэрээ засаад төрөө засмуй 2024 он 19. Далдугаар зөрлөг 8-р боть Монгол Тэмүүлэл - Монгол ухаанаар хөгжихүй 2024 он 20.Монгол Улсын Шинжлэх ухааны гавьяат зүтгэлтэн, Доктор, Профессор, Зурхай судлаач, Монгол Улсын Ардын багш Л.Тэрбиш, Хувраг Түвдэн Довдан, Зурхайч Доржийн Цогтбаатар лам нарын цаг тооны бичгүүдийг харьцуулан судалж "Монгол зурхайн цаг тооны бичиг"-ийг 2009 оноос одоог хүртэл гаргаж байна. '''УТГА ЗОХИОЛ, ЯРУУ НАЙРГИЙН БҮТЭЭЛҮҮД''' 1. Итгэлийн тухай дуулал 2002 он 2. 1206 зүйр цэцэн үг 2005 он 3. 2006 зүйр цэцэн үг 2005 он 4. “Номин эрдэнийн орон” дуу шүлгийн түүвэр 2007 он 6. Зүйр цэцэн үгийн хоймсон хураангуй 2010, 2012 он 7. “Номин эрдэнийн орон”[хоёр дахь хэвлэл] 2010 он 8. Гурван найраглал 2011 он 9. Хоймслон буулгасан гурван найраглал 2012 он 10. Номингийн тэмдэглэл өгүүллүүд 2012 он 12. Гурамслан буулгасан гурван найраглал [кирил, монгол бичиг, англи] 2012 он 13. Баруун Монгол ардын дуу, хөгжим [А.Шагдарсүрэн, Ж.Төмөрхуяг] 2013 он 14. “Мажестик буюу Оюуны гайхамшигт өв” Сэтгүүл 2013, 2015 он 15. “Мажестик буюу Оюуны гайхамшигт өв” Сэтгүүл [Үлэг гүрвэл] 2013 он 16. Дөрвөн найраглал , дөрмөсөн хадмал 2014 он [кирил, монгол бичиг, англи орос] 17. Зүйр цэцэн үгийн шилмэл хураангуй I, II 2016, 2017 он 18. Ойрад холбоо үг, аялгын тайлал 2018 он 20. “Далдугаар зөрлөг” I [дуу, шүлэг, найраглал, тэмдэглэл] 2020 он == Ивээн тэтгэсэн оюуны бүтээлүүд == 1. Физикийн бодлогын цуврал [ЕБС-ийн сурагчдад] 1998 он 2. Майкл Жексон 1998 он 3. Монголын 100 хаан, 8 богд цуврал бүтээлууд 1999-2019 он 4. Чингис хаан 1999 он 5. Чингис хаан судлал (цуврал сэтгүүл) 2000 оноос 6. Төрийн ажилтны ёс зүй 2001 он 7. Мөнгө ярьдагсан бол 2002 он 8. Торгууд ардын аман зохиол 2003 он 9. Өнөөгийн ертөнцийг үндэслэгч Их эзэн Чингис хаан 2003 он 10. Чингис хааны нэвтэрхий толь 2004 он 11. Монголын тусгаар тогтнолын түүхэн хураангуй ба Зүүн гарын Ойрад Монгол, Ардын журамт цэргүүдийн дурдатгал 2005 он 12. Монголын аялал жуулчлалын нэвтэрхий толь 2005 он 13. Вангийн торгууд түмний түүхэн дурдатгал 2005 он 14. Фермерийн аж ахуйн зохион байгуулалтын загвар 2006 он 15. Гал унтраах анхан шатны багаж хэрэгсэл [Онцгой байдлын албатай хамтарсан] 2006 он 16. Галдан бошигт хаан 2006 он 17. Махагүргис, Молон, Мандуул хаад 2007 он 18. Сүлдэт хилийн холбоо (Дуу шүлгийн дээжис) 2007 он 19. Хөөрхий дөө миний аав, ээж, нутаг ус бидэн дөрөв 2007 он 20. Ахдаа илгээсэн арван захидал 2007 он 22. Т.Султаны уран бүтээлийн үнэ цэнэд хөтлөхүй 2008 он 23. Хүүхэд, гэр бүл, улсын хөгжил 2010 он 24. Монгол ухаанаар хөгжихүй цувралууд 2009, 2010, 2013, 2015 он 25. Монгол ухаанаар хөгжихүй (Өврийн ном) 2009 он 26. Үр хүүхэддээ үлдээх өв сургамж 2009 он 27. Борлуулалт арилжааны цагийг эзэлсэн 100 агуу санамж 2010 он 28. Мэргэн санаа 2012 он 29. Торгуудын Их нүүдэл 2011 он 30. Ойрад үг аялгын тайлал 2013 он 31. Намжаа Вангийн Алтан овоо 2013 он 32. Жижиглэн худалдаа (сурах бичиг) 2013 он 33. Бизнес төлөвлөлт (аргазүй, аргачлал) 2013 он 34. Монголын сэтгүүлзүй 100 жил (Хамгийн, Хамгийн) 2013 он 35. Гонгорын Рэнцэнгийнхэн 2014 он 36. Дэлхийд гайхагдсан Монгол улс DVD 2015 он 37. Эртэч Монгол цувралууд I, II 2014, 2015 он 38. Хөгжил дэвшилд өрнөсөн он жилүүд 2015 он 39. Халуун нар, сэрүүн салхи 2016 он 40. Алтайд гаргасан мөр 2016 он 41. Чингис хааны амжилтын нууц 2016 он 42. Вангийн торгуудын бахархан дуурайх үйлстэн 2018 он 43. Орчуулгын онол, дадлагын зарим асуудал 2018 он 44. Даяаршил, боловсрол, хүмүүжил 2019 он 45. Жарны дуун шастир роман 2019 он 46. Далай Их Торгууд түмний түүх (сонсдог ном) 2020 он 47. Ховд хотын бага тайлбар толь 2020 он 48. Эгэл хөвүүн эрхэм хүмүүн Ц.Сүрэмжав 2023 он 49. Торгуудын түүх, шашин, өв соёл 2023 он 50. Энэ Цагийн Монголчууд I, II боть 2024 он == Онцлох бүтээл == '''ЗОХИОН БҮТЭЭСЭН ТОВШУУР ХӨГЖМҮҮД''' • А.Шагдарсүрэн, Ж.Төмөрхуяг нар санаачлан зохион бүтээсэн 5 төрлийн товшуур хөгжмөө Χοвд аймгийн Булган суманд бэлэглэжээ. [[File:20260828@hg.jpg|thumb| 1. Торгууд товшуур 2. Хун хэц товшуур 3. Орог тэх оньсон наадгайт товшуур 4 Жангар Хоромсом товшуур 5. Шигширэг, хос бөмбөртэй товшуур]] '''БАРУУН МОНГОЛ АРДЫН ДУУ ХӨГЖИМ''' [[File:Баруун монгол.png|thumb|400x400| Баруун Монгол ардын дуу хөгжим номыг гаргахдаа холбогдуулан Ойрадын өв соёл судлалын нийгэмлэгээс “Ойрад үг” аялагын тайлал ( Д.Насанжаргал, А.Туул), “Баруун Монголын хаант улсын түүх” (Х.Лхагвасүрэн) номуудыг хэвлэн гаргаж, “Тод үсэг” буюу Тод Монгол бичгийн цагаан толгойг крилл үсэгт хадан буулгаж, Үндэсний цахим нэвтэрхий тольд “Шиньжан- Уйгурын өөртөө засах орон, “Торгууд ястан”, “Торгуудын их нүүдэл” “Уваш хаан” зэрэг Ойрад судлалтай холбоотой олон мэдээллүүдийг бэлтгэн оруулав. 2013 он]] Энэхүү номонд Шиньжаны Борталын аялгуу, Шиньжан Уйгурын Ойрад Монголчуудын дуу хуур, клипийг багтаасан 30 гаруй CD, ном тохимлоос авсан дуу хөгжим, нотыг өөрсдийн бичсэн дүрс бичлэгийн хамт ганцхан dvd-д багтааснаар Баруун Монголын дуу хөгжимтэй танилцах, түүнээс суралцах, судлах бололцоог бүрдүүлжээ. Энэхүү номонд Ойрад Монголын 260 гаруй шошдор буюу ардын богино дуу, 150 орчим уртын дуу, Жангарын тууль болон ерөөл магтаал, бүүвэйн дуу, тойг хийгээд орчин цагийн өнгө төрхийг илтгэсэн цөөн хэдэн зохиолын дууг багтаажээ. '''Монгол ардын зүйр цэцэн үгсийн шигшмэл''' [[File:Ичко5.png|thumb|345x345| Амарбаярын Шагдарсүрэн өөрийн ах А.Пагма болон гэр бүл хүүхдүүдийн хамт хичээнгүйлэн гаргасан Монгол ардын зүйр цэцэн үгийн кирилл болон гар бичмэл Монгол үсгээр хоймлон хадаж буулгасан шигшмэл. 2023 он]] Зүйр цэцэн үгийг буух утгын тайлал, тайлбартай нь тусгайлан бэлтгэж гаргасан “Монгол хэлний тайлбар толь” байдгаас “Зүйр цэцэн үгийн тайлбар толь” бичиг одоогоор байхгүй. == Гавьяа, шагнал == * 1971, 1981, 1991, 2001, 2011 онд Ардын хувьсгалын 50, 60, 70, 80, 90 жилийн Хүндэт медаль * 1981 онд Тэргүүний барилгачин цол * 1992 онд Улаанбаатар хотын хүндэт тэмдэг * 1996 онд Хэрэглэгчдийн итгэлт бизнесмен цол * 1997 онд Худалдаа, үйлдвэрийн Тэргүүний ажилтан цол * 1999 онд Худалдааны гавьяат ажилтан цол * 2003 оны Санхүү, эдийн засгийн албаны хүндэт тэмдэг * 2004 онд “Чингэс хаан” дээд сургуулийн Хүндэт доктор цол * 2005 онд “Монгол төрийн алтан санг арвижуулагч” одон * 2006 онд Их Монгол улс байгуулагдсаны 800 жилийн ойн Хүндэт медаль * 2007 онд Үндэсний Худалдаа Аж Үйлдвэрийн Танхимын дээд шагнал Хийморийн одон * 2010 онд Нийгмийн хөгжлийн Шилдэг зүтгэлтэн Одон * 2011 онд МАН-ын “Тусгаар тогтнол” одон * 2011 онд Монголын Зохиолчдын Эвлэлийн шагнал * 2012 онд Энхтайваны “Алтан од” одон * 2013 Үндэсний цахим өв академийн “Номч”[Академич] цол гэрэгэ * 2017 онд Монголын Хэрэглэгчдийн удирдлагын Академийн “Онцгой бүтээлийн академич” цол, алтан гэрэгэ * 2017 онд Монгол улсын Улаанбаатар Их Сургуулийн “Хүндэт доктор” цол * 2021 онд “Монгол Ардын Нам”-ын 100 жилийн ойн Хүндэт медаль * 2021 онд Сүхбаатарын одон '''АМАРБАЯРЫН ШАГДАРСҮРЭНГИЙН ДУУ НАЙРАГЛАЛ, ДҮРС БИЧЛЭГИЙН БҮТЭЭЛҮҮД''' [[Файл:100009tyujn.jpg|1234x1234px|thumb]] == Улс төрийн замнал == Шагдарсүрэн 2000 онд УИХ-ын сонгуульд тухайн үеийн Засгийн газрын тэргүүн, Ардчилсан намын дарга Р.Амаржаргалтай өрсөлдөн ялалт байгуулж 2000-2004 онд Улсын Их Хуралд сонгогдон ажиллахдаа 20 гаруй хуулийн ажлын хэсэг ахалж батлуулан, 35 хуульд нь нэмэлт өөрчлөлтийг хийж чадсан. [[Файл:Shagy1836.png|400x300px|thumb|УИХ-ын гишүүн П.Жасрай, Б.Чадраа нартай хуралын танхимд. 2003 он]] • Мянганы зам төсөл хэрэгжүүлэхэд нь дэмжин нийтийг уриалж анхны хандив өргөж бусдыг уриалж ажилласан. • МАХН-ын сонгуулийн мөрийн хөтөлбөр, Өөрийн мөрийн хөтөлбөрийн хүрээнд 9 гол зүйлд анхаарч ажиллахаар амлалт авчээ. Түүнийгээ хэрэгжүүлэхийн тулд Эдийн засгийн болон Төсвийн байнгын хорооны гишүүнээр ажиллаж, Улсын Их Хурал 990 хууль, тогтоол батлан гаргасны 26 хувийг Эдийн засгийн болон Төсвийн байнгын хороогоор хэлэлцэж ард түмний амьдралд хүрсэн томоохон ажлуудаас нь: 1. Улсын Их хурлаас “Аж Ахуйн үйл ажиллагааны тусгай зөвшөөрлийн тухай” хууль гаргасан нь хувийн хэвшлийнхэнд маш том боломж олгосон. Учир нь төр, хүмүүсийн хийж бүтээхэд нь саад учруулагч гэж ойлгогдох хэмжээнд хүрсэн асуудалыг хууль зүйн талаас нь цэгцэлж, хуульд заасны дагуу олгож байх, тусгай зөвшөөрөл эзэмшигчийн нийтлэг эрх, үүрэг хүлээх, хариуцлагыг тодорхойлох шаардлагын улмаас, энэ хуулийн төслийг гаргасан нь УИХ-аас авилгалын эсрэг тэмцэх нэгэн бодитой алхам болсон. 2. Монгол улсын иргэнд газар өмчлүүлэх тухай хууль батлагдсан нь түүхэн үйл явдал юм. Иргэн гэр бүлийн хэрэгцээний зориулалтаар нэг удаа нийслэлд 0.07 га хүртэл, бүсийн төвд 0.35 га хүртэл, сумын төвд 0.5 га хүртэл газрыг үнэгүй өмчлөх эрхтэй болсон. Мөн гэр бүлийн хамтын хэрэгцээндээ зориулан хүнсний ногоо, жимс жимсгэнэ, таримал тарих зориулалтаар 0.1 га газрыг үнэ төлбөргүй эзэмших эрхтэй болов. 2003 оны жилийн эцсийн байдлаар улсын хэмжээнд 28.231 иргэн газар өмчлөх тухай хүсэлт гаргаж, 20.837 иргэнд 1,550.02 га газрыг өмчлүүлэх шийдвэр гаргасан байна. 3. Банкны салбарт хөгжлийн бодлого хэрэгжүүлж, олон хэвшлийн банкны эрх зүйн зохицуулалтыг бий болгоход санаачлагатай оролцсон. == Соён гэгээрүүлэх үйлсэд == Амарбаярын Шагдарсүрэн түмэн олныг гэгээрүүлэх үйлсэд хувь нэмрээ оруулж яваа энэ цагийн соён гэгээрүүлэгчийн нэг юм. Бага залуугаасаа нам, төр, олон нийт, үйлдвэр, аж ахуй соёлын олон нийтийн байгууллагад идэвхтэй ажиллаж, туршлага хуримтлуулсан хүн юм. “Монгол Тэмүүлэл - Сайхан Монгол орон” ТББ-ыг найз нөхөдтэйгээ хамтран байгуулж 2008 оноос одоог хүртэл ажиллуулж байна. Монгол Тэмүүлэл нь: Шинэ мянганд Монгол улс “Хүний хөгжлөөрөө” дэлхийд манлайлах үндэстэн болоход чиглэсэн үйл ажиллагаа явуулдаг олон нийтийг хамарсан үндэсний хөдөлгөөн болно гэсэн Алсын хараатай ажиллаж байна. Монгол ухаанаар дархлаажсан, дэлхийд байр сууриа эзэлсэн, дэлхийд хүлээн зөвшөөрөгдсөн соёл боловсрол, ёс суртахуунтай, эх оронч, үлгэр жишээ, манлайлагч иргэн болох нь Монгол Тэмүүлэл юм. Тус ТББ-аас зохион байгуулдаг ажлын нэг хэлбэр нь “Эртэч Монгол” уулзалт. Өглөө эртлэн боссон хүмүүст 6:30 - 8:30 хооронд уригдсан хүмүүсээрээ лекц уншуулж, Хэвлэл мэдээллийн хэрэгслэлээр сурталчилж, ном болгон гаргаж олон нийтээр хүртээл болдог. Зөвхөн энэ арга хэмжээ 140 удаа зохион байгуулагдаад байна. Их дээд сургууль, ЕБС-иуд, албан байгууллагуудаар 7 хоногийн сэдэвт ажлууд зохиодог байна. [[Файл:1000088893subject.jpg|1000x1000px|thumb]] [[Файл:20260209ыгмруёэ.jpg|1000x1000px|thumb]] [[Файл:1000088894subject.jpg|1000x1000px|thumb]] == Номин холдинг ХХК-ийн үндэслэгч == Амарбаярын Шагдарсүрэн нь “Номин Холдинг” компанийг анх 1992.07.11 -нд “Номин-5” ХЭАА нэртэйгээр байгуулж, 1996.01.22 -нд “Номин Трейд” ХХК, 2002.05.28 -нд “Номин Холдинг” ХХК болон өргөжин өдгөө Дотоод, гадаад худалдаа, Үйлдвэрлэл, Барилга, Үл хөдлөх хөрөнгө, Банк санхүү, Агаарын тээвэр - логистик, Технологийн бизнесийн чиглэлүүдээр нийт 30 гаруй салбар компанитайгаар үйл ажиллагаагаа явуулж байна. Өнөөдөр Номинчууд дотоодын 10.000. жижиг дунд үйлдвэрлэгчид, хувиараа хөдөлмөр эрхлэгчид, Гадаадын 700 харилцагч түншүүдтэй хамтран ажиллаж байна. Монгол улсын 4 удаагийн, Нийслэлийн 4 удаагийн Шилдгийн Шилдэг Аж ахуйн нэгжээр шалгарсан, Топ-100 аж ахуйн нэг юм. Төр засгаас “Номин холдинг” ХХК-ийн үйл ажиллагааг өндрөөр үнэлж 2021 онд төрийн дээд шагнал “Алтан гадас” одонгоор шагнажээ. Ийнхүү хань гурван хүүхдийн хамт эхлүүлсэн өрхийн үйлдвэрээс өргөжин тэлсээр 30 гаруй жилийн түүхээ итгэл төгс, хийж бүтээсэн амжилтаа ахиулахаар цаг завгүй хөдөлмөрлөсөөр байна. [[File:Nomingiinhon1.png|thumb|620x400px|]] m5km3lll8tngakb6ltrwx46szwwmcfv 851629 851628 2026-03-28T07:24:46Z Ichko8001 91268 851629 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Урлагийнхан|Name=Амарбаярын Шагдарсүрэн|төрсөн=1941|төрсөн газар=Бууцагаан сум, Баянхонгор аймаг|харьяалал=Монгол үндэстэн|мэргэжил=Иргэний ба үйлдвэрийн барилгын инженер, улс төр судлаач, эдийн засгийн ухааны Доктор [PhD], Профессор|зураг=Шагдарсүрэн_зураг.png}} '''Амарбаярын Шагдарсүрэн''' 1941 оны 5-р сарын 01-нд [[Ховд аймаг|Ховд]] аймгийн [[Булган сум|Булган]] сум “Шар хулс”-ны Зэл мод гэдэг газар төрсөн. Монгол улсын Төр, нийгмийн зүтгэлтэн, судлаач, нэрт соён гэгээрүүлэгч, Зохиолч, Яруу найрагч, Эдийн засгийн ухааны Доктор [PhD], Профессор. == Төгссөн сургууль == * 1949-1956 онд Булган сумын бүрэн бус дунд сургууль * 1956-1958 онд Нийслэлийн Сүхбаатарын нэрэмжит Хоёрдугаар дунд сургуулийн 8,9-р анги * 1958-1959 онд Ховд аймгийн 10 жилийн Нэгдүгээр дунд сургуулийн 10-р анги * 1959-1964 онд МУИС-ийн Барилга инженерийн факультет * 1966 онд Улаанбаатар хотын, 1988 онд Москва хотын Улс төрийн оройн Их сургуулиудыг тус тус дүүргэсэн. * Улс төрийн дээд боловсролтой, Үйлдвэрийн болон Иргэний барилгын инженер, Эдийн засагч мэргэжилтэй * 2004 онд Москва хотод Европын Мэдээллийн Академид Эдийн засгийн ухааны доктор [PhD], “Профессор цолыг хамгаалсан == Намтар == Шагдарсүрэн эгэл малчин Амарбаярын бага хүү болон мэндэлжээ. Хонгараачин овогт Вангийн торгууд ястан. Эх нутгаа, элгэн саднаа гэсэн халуун сэтгэлтэй Монгол улсын иргэн. Хүүхэд нас нь дайны хүнд хэцүү цагт зөвхөн мал аж ахуй, газар тариалангаар амьдарч өсөж торнисон. Аав Жаргалын Амарбаяр нь мал маллах, тариа тарих, хар бор ажилд хатуужсан, эмнэг хангал сургах, морь буйгуйлдах, исгэрдгээрээ нутаг усандаа нэртэй, хүнд тусч, төрийн хар хүн байжээ. Ээж Баясгайн Түвшээ нь үйлэнд уран, их ажилсаг, үр хүүхдээ сургаал үгээр хүмүүжүүлсэн бусдад тустай нэгэн байжээ. Ах эгч хоёр нь түүнээс олон насаар ах байсан учир дүүдээ зааж сургадаг. Эгч Цэвэг нь үйлэнд уран, шилдэг малчин байсан. Ах Пагма нь Баруун Монголоос төрсөн Анхны хүний их эмч, Ховд аймгийн шилдэг 100 эрхмийн нэг, эх барих эмэгтэйчүүдийн эмчээр хот, хөдөөгийн эмнэлэгүүдэд насаараа ажиллаж, бусдын сайн сайхны төлөө амьдралаа зориулж явсан. Шагдарсүрэнгийн “Далдугаар зөрлөг” номын 5-р ботийг Монгол бичгээр хадаж, гар бичмэлээр алдаа мадаггүй уран гоёор бичсэн байдаг. А.Шагдарсүрэн 1959 онд МУИС-ийн Барилга инженерийн анги анх нээгдэхэд элсэн суралцаж 1964 онд Үйлдвэрийн ба Иргэний барилгын инженер мэргэжил эзэмшсэн “Анхны” төгсөгч. Түүний амьдралд анхны тодотголтой олон юм бий. Ахуйн соёлд хувьсал хийж электрон барааг Монголд оруулж ирж шинэ дэвшил бий болгосон хүний нэг. Энэ талаар Олон улсын сэтгүүлч, Доктор Б.Дашзэвэг “Ахуйн соёлын хувьсгал” хэмээх нийтлэлдээ хэсгээс нь дурьдвал Ардын хувьсгалыг Сүхбаатар ялуулсан, Ардчилсан хувьсгалыг Зориг ялуулсан, Ахуйн соёлын хувьсгалыг Шагдарсүрэнчүүд ялуулсан гэж нэгэнтэй бичжээ. Хогоо дэрсэн шүүрээр шүүрдэж, хувцасаа нидрүүлгээр угаадаг байсныг халж ахуйн бүх үйлдлүүд автоматчилагдсан, Гар утас хүн бүрийн хэрэглээ болсон зэрэг том өөрчлөлтүүд нь эдүгээгийн Номин холдингийн үйл ажиллагаатай нягт холбоотой. Өдгөө 85 насыг зооглон буй Амарбаярын Шагдарсүрэнгийн хувийн сан хөмрөг, оюуны өвийг цэгцлэн үзвэл түүний хийсэн бүтээсэн нь арвин их. Мөн ивээн тэтгэж, гар бие оролцсон оюуны бүтээлүүд нь тавь, жараар тоологдоно. Жирийн малчин ардын хүү хэрхэн төр нийгмийн нэрт зүтгэлтэн, эрдэмтэн судлаач, итгэлт бизнесмэн болж, үйлдвэр, худалдаа үйлчилгээний салбарт нэгэн жарны амьдралаа зориулжээ. А.Шагдарсүрэн Төв аймгийн Баян сумын уугуул Рэнцэнгийн Содномтойгоо 1965 онд гэр бүл болжээ. Түүний хань хүний их эмч. Тэд гурван (Уламбаяр, Баярсайхан, Энхбаяр) хүүтэй. “Бурмаар тэтгэхээр урмаар тэтгэ” гэсэн зарчмаар хүүхдүүдээ өсгөн хүмүүжүүлсэн. Монгол улсад хийсэн бүтээснээрээ манлайлж буй анхдагч компаниудын нэг нь Шагдарсүрэнгийн гэр бүлийн таван гишүүний бий болгосон Хувиараа Эрхлэх Аж Ахуй (Номин-5 ХЭАА)-аар эхэлсэн Номин Холдинг ХХК нь эдүгээ 6300 ажилтантай, 30 гаруй компанитай болтлоо өргөжин тэлжээ. == Ажлын замнал == * 1964-1971 онд Байшин үйлдвэрлэх Комбинатад Ахлах техникч, Ерөнхий инженер * 1969-1971 онд Улаанбаатар хотын барилга трестэд Даамал, Ангийн ерөнхий инженер. * 1969-1976 онд МҮЭ-ийн Төв зөвлөлд Барилга, Ой мод боловсруулах үйлдвэрийн ажилчдын Үйлдвэрчний эвлэлийн Төв хорооны “Анхны” Нарийн бичгийн дарга, МҮЭ-ийн Соёлын төв ордны “Анхны” дарга * 1976-1984 онд Улаанбаатар хотын Сүхбаатар районы Намын хорооны Үйлдвэр үйлчилгээ эрхэлсэн “Анхны” Нарийн бичгийн дарга. * 1984-1989 онд БНМАУ-аас ЗСБНХУ-д суугаа Худалдааны Төлөөлөгчийн газарт барилгын асуудал хариуцсан мэргэжилтэн * 1989-1992 онд Улаанбаатар хотын Октябрийн районы Ардын Депутатуудын хурлын гүйцэтгэх захиргааны Орлогч дарга * 1992-1993 онд Материал Импекс Хангамжийн нэгдэлд Хэлтсийн дарга * 1993-2000 онд Номин трейд ХХК-д Ерөнхий менежер * 1999-2000 онд “Эрдэнэт хивс” ХК-ийн Төлөөлөн Удирдах Зөвлөлийн дарга * 1999-2019 онд “Чингэс хаан” дээд сургуулийн ТУЗ-ийн “Анхны” дарга * 2000-2004 онд Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн * 2007 оноос “Монгол тэмүүлэл-Сайхан Монгол орон”ТББ-ын Удирдах зөвлөлийн дарга * 2004 оноос одоог хүртэл “Номин холдинг” ХХК-ийн ТУЗ-ын гишүүн зөвлөх * 2004 оноос Эрдэнэт хивс ХХК, Натурал Текстайл Групп (NTG) ХХК-ийн ТУЗ-ын гишүүн. '''ГАР БИЕ ОРОЛЦСОН, БҮТЭЭН БАЙГУУЛАЛТУУД''' ===Социалист бүтээн байгуулалтын жилүүдэд=== * 1963 он Атар-Өргөө ХК-ийн барилга 1964-1969 он 15-р хорооллын угсармал орон сууцны барилгууд * 1969-1970 он Улаанбаатар хотын 100 автобусны зогсоол * 1969-1971 он БНМАУ-ын Холбооны Яамны барилга * 1969-1971 он Сүхбаатар дүүргийн Нэгдсэн эмнэлэг * 1969-1971 он Монгол кино үйлдвэрийн барилга, Плёнк хадгалах агуулахууд, уурын зуухын хамт * 1969-1971 он Шинжлэх ухааны академийн барилга, (Хими, Физик, Түүхийн хүрээлэнгүүд ) * 1971 он Төв цэнгэлдэх хүрээлэнгийн барилгын өргөтгөл, баруун, зүүн жигүүрийн саравч * 1975-1976 он МҮЭ-ийн Соёлын төв ордны барилга '''ЗАХ ЗЭЭЛИЙН ЭДИЙН ЗАСГИЙН ХАРИЛЦААНД ШИЛЖСЭНЭЭС ХОЙШ ХЭРЭГЖҮҮЛСЭН БА ХЭРЭГЖҮҮЛЖ БУЙ БАРИЛГА БАЙГУУЛАЛТЫН ТӨСЛҮҮД''' [[Файл:Hheerree1.png|500x500px|thumb|.]] [[Файл:Picshag.png|500x500px|thumb|.]] [[Файл:Qq0987iuy.png|500x500px|thumb|.]] [[Файл:123sd.png|500x500px|thumb]] [[Файл:Pict34tg.png|500x500px|thumb|.]] [[Файл:1234qwersdf.png|500x500px|thumb]] ==Дурсамж== Түүний амьдралд 1984 онд ЗХУ-д ажиллаж амьдрах хувь тохиосон. Ид өөрчлөн байгуулалтаар амьсгалж ажилласан жилүүд дуусч, 1989 оны дундуур эх орондоо ирэхэд ардчиллын салхи сэвэлзэж, нийгэм улс төрийн хувьд өөрчлөлттэй нүүр тулах хүндхэн цаг үед тэрээр Нийслэлийн Октяберийн районы Ардын депутадуудын Хурлын Гүйцэтгэх Захиргааны Орлогч даргын албыг хашсан байдаг. Төрийн ажил амаргүй. Ардчиллыг бусдын адил талархан дэмжиж, ажил үйлсээрээ тус дэм болох гэж өдөр шөнөгүй зүтгэсэн он жилүүд байлаа. Тэр дундаа 90-ээд оны эхээр Засгийн газрын “20-р тогтоол” гарснаар мөнгөний ханш унаж, юмны үнэ өдрөөс өдөрт нэмэгдэж, мөнгөний ханш цаг цагаар унаж, иргэдийн амьдрал ядуурч байсан хүндхэн цаг үе. Давснаас өөр юмгүй хоосон дэлгүүрүүдээр картын бараа хувиарлаж, айл өрх бүрт хүргэх хүнд ажлыг хийж явсан. Ард нь гарсан ч хариуд нь эрүүл мэндээ алдсан. Гэлээ гээд зүгээр суусангүй. “Материал импекс” хангамжийн нэгдэлд хэлтсийн даргаар очсон. Нэгэнт муудсан бие сэхэл авалгүй ажлаа өгч, тахир дутуугын 2-р группт хүртэл орсон. Эхнэр 3 хүүхдийн хамт Номин-5 Хувиараа Эрхлэх Аж Ахуй ( ХЭАА) байгуулж, гэрээрээ оёдлын үйлдвэрлэл эрхэлсэн хүндхэн дурсамж. [[Файл:QazxdesxcgfFGHYTFCVF.jpg|400x300px|thumb|А.Шагдарсүрэн хань, гурван хүүхдийн хамт Москва хот 1987 он.]] ==А.ШАГДАРСҮРЭНГИЙН ӨӨРИЙН ОЮУНЫ САН== '''ТҮҮХ, УЛС ТӨР, ЭДИЙН ЗАСГИЙН БҮТЭЭЛҮҮД''' 1. Гэрээн засаад төрөөн засмуй 2000 он 2. Төрөө түшилцсэн мину 2004 он 3. Хөрөнгө оруулалтын эдийн засгийн асуудалд 2005 он 4. Төр түмнээ дээдэлсэн Номингийнхон 2006 он 5. Бидний аав ээж 2008 он 6. Эрэл, урланг эрхэмлэсэн Эрдэнэт хивснийхэн 2011 он 7. Төр түмнээ дээдэлсэн Номингийнхон 2012 он 8. Номингийн тэмдэглэлүүд 2013 он 9. Mongolian Economy сэтгүүлийн тусгай дугаар 2017 он 10. Төр түмнээ дээдэлсэн Номингийнхон 2017 он 11. Далдугаар зөрлөг II (Намтрын товчоон, Дурсамж,Номын өмнөтгөл, Нөхдийн дотно үг, Миний хэлсэн үг) 2020 он 12. Далдугаар зөрлөг III (Хэвлэл мэдээллийн нийтлэл, ярилцлага, Уншигчдын санал, шүүмж) 2020 он 13. Mongolian Economy сэтгүүлийн тусгай дугаар 2021 он 14. Гар бие оролцсон бүтээн байгуулалтууд мину 2021 он 15. Торгуудын түүхэн товчоон 2021 он 16.Төр түмнээ дээдэлсэн Номингийнхон 2023 он 17. Далдугаар зөрлөг 6-р боть Монгол Тэмүүлэл - Монгол ухаанаар хөгжихүй 2024 он 18. Далдугаар зөрлөг 7-р боть Гэрээ засаад төрөө засмуй 2024 он 19. Далдугаар зөрлөг 8-р боть Монгол Тэмүүлэл - Монгол ухаанаар хөгжихүй 2024 он 20.Монгол Улсын Шинжлэх ухааны гавьяат зүтгэлтэн, Доктор, Профессор, Зурхай судлаач, Монгол Улсын Ардын багш Л.Тэрбиш, Хувраг Түвдэн Довдан, Зурхайч Доржийн Цогтбаатар лам нарын цаг тооны бичгүүдийг харьцуулан судалж "Монгол зурхайн цаг тооны бичиг"-ийг 2009 оноос одоог хүртэл гаргаж байна. '''УТГА ЗОХИОЛ, ЯРУУ НАЙРГИЙН БҮТЭЭЛҮҮД''' 1. Итгэлийн тухай дуулал 2002 он 2. 1206 зүйр цэцэн үг 2005 он 3. 2006 зүйр цэцэн үг 2005 он 4. “Номин эрдэнийн орон” дуу шүлгийн түүвэр 2007 он 6. Зүйр цэцэн үгийн хоймсон хураангуй 2010, 2012 он 7. “Номин эрдэнийн орон”[хоёр дахь хэвлэл] 2010 он 8. Гурван найраглал 2011 он 9. Хоймслон буулгасан гурван найраглал 2012 он 10. Номингийн тэмдэглэл өгүүллүүд 2012 он 12. Гурамслан буулгасан гурван найраглал [кирил, монгол бичиг, англи] 2012 он 13. Баруун Монгол ардын дуу, хөгжим [А.Шагдарсүрэн, Ж.Төмөрхуяг] 2013 он 14. “Мажестик буюу Оюуны гайхамшигт өв” Сэтгүүл 2013, 2015 он 15. “Мажестик буюу Оюуны гайхамшигт өв” Сэтгүүл [Үлэг гүрвэл] 2013 он 16. Дөрвөн найраглал , дөрмөсөн хадмал 2014 он [кирил, монгол бичиг, англи орос] 17. Зүйр цэцэн үгийн шилмэл хураангуй I, II 2016, 2017 он 18. Ойрад холбоо үг, аялгын тайлал 2018 он 20. “Далдугаар зөрлөг” I [дуу, шүлэг, найраглал, тэмдэглэл] 2020 он == Ивээн тэтгэсэн оюуны бүтээлүүд == 1. Физикийн бодлогын цуврал [ЕБС-ийн сурагчдад] 1998 он 2. Майкл Жексон 1998 он 3. Монголын 100 хаан, 8 богд цуврал бүтээлууд 1999-2019 он 4. Чингис хаан 1999 он 5. Чингис хаан судлал (цуврал сэтгүүл) 2000 оноос 6. Төрийн ажилтны ёс зүй 2001 он 7. Мөнгө ярьдагсан бол 2002 он 8. Торгууд ардын аман зохиол 2003 он 9. Өнөөгийн ертөнцийг үндэслэгч Их эзэн Чингис хаан 2003 он 10. Чингис хааны нэвтэрхий толь 2004 он 11. Монголын тусгаар тогтнолын түүхэн хураангуй ба Зүүн гарын Ойрад Монгол, Ардын журамт цэргүүдийн дурдатгал 2005 он 12. Монголын аялал жуулчлалын нэвтэрхий толь 2005 он 13. Вангийн торгууд түмний түүхэн дурдатгал 2005 он 14. Фермерийн аж ахуйн зохион байгуулалтын загвар 2006 он 15. Гал унтраах анхан шатны багаж хэрэгсэл [Онцгой байдлын албатай хамтарсан] 2006 он 16. Галдан бошигт хаан 2006 он 17. Махагүргис, Молон, Мандуул хаад 2007 он 18. Сүлдэт хилийн холбоо (Дуу шүлгийн дээжис) 2007 он 19. Хөөрхий дөө миний аав, ээж, нутаг ус бидэн дөрөв 2007 он 20. Ахдаа илгээсэн арван захидал 2007 он 22. Т.Султаны уран бүтээлийн үнэ цэнэд хөтлөхүй 2008 он 23. Хүүхэд, гэр бүл, улсын хөгжил 2010 он 24. Монгол ухаанаар хөгжихүй цувралууд 2009, 2010, 2013, 2015 он 25. Монгол ухаанаар хөгжихүй (Өврийн ном) 2009 он 26. Үр хүүхэддээ үлдээх өв сургамж 2009 он 27. Борлуулалт арилжааны цагийг эзэлсэн 100 агуу санамж 2010 он 28. Мэргэн санаа 2012 он 29. Торгуудын Их нүүдэл 2011 он 30. Ойрад үг аялгын тайлал 2013 он 31. Намжаа Вангийн Алтан овоо 2013 он 32. Жижиглэн худалдаа (сурах бичиг) 2013 он 33. Бизнес төлөвлөлт (аргазүй, аргачлал) 2013 он 34. Монголын сэтгүүлзүй 100 жил (Хамгийн, Хамгийн) 2013 он 35. Гонгорын Рэнцэнгийнхэн 2014 он 36. Дэлхийд гайхагдсан Монгол улс DVD 2015 он 37. Эртэч Монгол цувралууд I, II 2014, 2015 он 38. Хөгжил дэвшилд өрнөсөн он жилүүд 2015 он 39. Халуун нар, сэрүүн салхи 2016 он 40. Алтайд гаргасан мөр 2016 он 41. Чингис хааны амжилтын нууц 2016 он 42. Вангийн торгуудын бахархан дуурайх үйлстэн 2018 он 43. Орчуулгын онол, дадлагын зарим асуудал 2018 он 44. Даяаршил, боловсрол, хүмүүжил 2019 он 45. Жарны дуун шастир роман 2019 он 46. Далай Их Торгууд түмний түүх (сонсдог ном) 2020 он 47. Ховд хотын бага тайлбар толь 2020 он 48. Эгэл хөвүүн эрхэм хүмүүн Ц.Сүрэмжав 2023 он 49. Торгуудын түүх, шашин, өв соёл 2023 он 50. Энэ Цагийн Монголчууд I, II боть 2024 он == Онцлох бүтээл == '''ЗОХИОН БҮТЭЭСЭН ТОВШУУР ХӨГЖМҮҮД''' • А.Шагдарсүрэн, Ж.Төмөрхуяг нар санаачлан зохион бүтээсэн 5 төрлийн товшуур хөгжмөө Χοвд аймгийн Булган суманд бэлэглэжээ. [[File:20260828@hg.jpg|thumb| 1. Торгууд товшуур 2. Хун хэц товшуур 3. Орог тэх оньсон наадгайт товшуур 4 Жангар Хоромсом товшуур 5. Шигширэг, хос бөмбөртэй товшуур]] '''БАРУУН МОНГОЛ АРДЫН ДУУ ХӨГЖИМ''' [[File:Баруун монгол.png|thumb|400x400| Баруун Монгол ардын дуу хөгжим номыг гаргахдаа холбогдуулан Ойрадын өв соёл судлалын нийгэмлэгээс “Ойрад үг” аялагын тайлал ( Д.Насанжаргал, А.Туул), “Баруун Монголын хаант улсын түүх” (Х.Лхагвасүрэн) номуудыг хэвлэн гаргаж, “Тод үсэг” буюу Тод Монгол бичгийн цагаан толгойг крилл үсэгт хадан буулгаж, Үндэсний цахим нэвтэрхий тольд “Шиньжан- Уйгурын өөртөө засах орон, “Торгууд ястан”, “Торгуудын их нүүдэл” “Уваш хаан” зэрэг Ойрад судлалтай холбоотой олон мэдээллүүдийг бэлтгэн оруулав. 2013 он]] Энэхүү номонд Шиньжаны Борталын аялгуу, Шиньжан Уйгурын Ойрад Монголчуудын дуу хуур, клипийг багтаасан 30 гаруй CD, ном тохимлоос авсан дуу хөгжим, нотыг өөрсдийн бичсэн дүрс бичлэгийн хамт ганцхан dvd-д багтааснаар Баруун Монголын дуу хөгжимтэй танилцах, түүнээс суралцах, судлах бололцоог бүрдүүлжээ. Энэхүү номонд Ойрад Монголын 260 гаруй шошдор буюу ардын богино дуу, 150 орчим уртын дуу, Жангарын тууль болон ерөөл магтаал, бүүвэйн дуу, тойг хийгээд орчин цагийн өнгө төрхийг илтгэсэн цөөн хэдэн зохиолын дууг багтаажээ. '''Монгол ардын зүйр цэцэн үгсийн шигшмэл''' [[File:Ичко5.png|thumb|345x345| Амарбаярын Шагдарсүрэн өөрийн ах А.Пагма болон гэр бүл хүүхдүүдийн хамт хичээнгүйлэн гаргасан Монгол ардын зүйр цэцэн үгийн кирилл болон гар бичмэл Монгол үсгээр хоймлон хадаж буулгасан шигшмэл. 2023 он]] Зүйр цэцэн үгийг буух утгын тайлал, тайлбартай нь тусгайлан бэлтгэж гаргасан “Монгол хэлний тайлбар толь” байдгаас “Зүйр цэцэн үгийн тайлбар толь” бичиг одоогоор байхгүй. == Гавьяа, шагнал == * 1971, 1981, 1991, 2001, 2011 онд Ардын хувьсгалын 50, 60, 70, 80, 90 жилийн Хүндэт медаль * 1981 онд Тэргүүний барилгачин цол * 1992 онд Улаанбаатар хотын хүндэт тэмдэг * 1996 онд Хэрэглэгчдийн итгэлт бизнесмен цол * 1997 онд Худалдаа, үйлдвэрийн Тэргүүний ажилтан цол * 1999 онд Худалдааны гавьяат ажилтан цол * 2003 оны Санхүү, эдийн засгийн албаны хүндэт тэмдэг * 2004 онд “Чингэс хаан” дээд сургуулийн Хүндэт доктор цол * 2005 онд “Монгол төрийн алтан санг арвижуулагч” одон * 2006 онд Их Монгол улс байгуулагдсаны 800 жилийн ойн Хүндэт медаль * 2007 онд Үндэсний Худалдаа Аж Үйлдвэрийн Танхимын дээд шагнал Хийморийн одон * 2010 онд Нийгмийн хөгжлийн Шилдэг зүтгэлтэн Одон * 2011 онд МАН-ын “Тусгаар тогтнол” одон * 2011 онд Монголын Зохиолчдын Эвлэлийн шагнал * 2012 онд Энхтайваны “Алтан од” одон * 2013 Үндэсний цахим өв академийн “Номч”[Академич] цол гэрэгэ * 2017 онд Монголын Хэрэглэгчдийн удирдлагын Академийн “Онцгой бүтээлийн академич” цол, алтан гэрэгэ * 2017 онд Монгол улсын Улаанбаатар Их Сургуулийн “Хүндэт доктор” цол * 2021 онд “Монгол Ардын Нам”-ын 100 жилийн ойн Хүндэт медаль * 2021 онд Сүхбаатарын одон '''АМАРБАЯРЫН ШАГДАРСҮРЭНГИЙН ДУУ НАЙРАГЛАЛ, ДҮРС БИЧЛЭГИЙН БҮТЭЭЛҮҮД''' [[Файл:100009tyujn.jpg|500x500px|thumb]] == Улс төрийн замнал == Шагдарсүрэн 2000 онд УИХ-ын сонгуульд тухайн үеийн Засгийн газрын тэргүүн, Ардчилсан намын дарга Р.Амаржаргалтай өрсөлдөн ялалт байгуулж 2000-2004 онд Улсын Их Хуралд сонгогдон ажиллахдаа 20 гаруй хуулийн ажлын хэсэг ахалж батлуулан, 35 хуульд нь нэмэлт өөрчлөлтийг хийж чадсан. [[Файл:Shagy1836.png|400x300px|thumb|УИХ-ын гишүүн П.Жасрай, Б.Чадраа нартай хуралын танхимд. 2003 он]] • Мянганы зам төсөл хэрэгжүүлэхэд нь дэмжин нийтийг уриалж анхны хандив өргөж бусдыг уриалж ажилласан. • МАХН-ын сонгуулийн мөрийн хөтөлбөр, Өөрийн мөрийн хөтөлбөрийн хүрээнд 9 гол зүйлд анхаарч ажиллахаар амлалт авчээ. Түүнийгээ хэрэгжүүлэхийн тулд Эдийн засгийн болон Төсвийн байнгын хорооны гишүүнээр ажиллаж, Улсын Их Хурал 990 хууль, тогтоол батлан гаргасны 26 хувийг Эдийн засгийн болон Төсвийн байнгын хороогоор хэлэлцэж ард түмний амьдралд хүрсэн томоохон ажлуудаас нь: 1. Улсын Их хурлаас “Аж Ахуйн үйл ажиллагааны тусгай зөвшөөрлийн тухай” хууль гаргасан нь хувийн хэвшлийнхэнд маш том боломж олгосон. Учир нь төр, хүмүүсийн хийж бүтээхэд нь саад учруулагч гэж ойлгогдох хэмжээнд хүрсэн асуудалыг хууль зүйн талаас нь цэгцэлж, хуульд заасны дагуу олгож байх, тусгай зөвшөөрөл эзэмшигчийн нийтлэг эрх, үүрэг хүлээх, хариуцлагыг тодорхойлох шаардлагын улмаас, энэ хуулийн төслийг гаргасан нь УИХ-аас авилгалын эсрэг тэмцэх нэгэн бодитой алхам болсон. 2. Монгол улсын иргэнд газар өмчлүүлэх тухай хууль батлагдсан нь түүхэн үйл явдал юм. Иргэн гэр бүлийн хэрэгцээний зориулалтаар нэг удаа нийслэлд 0.07 га хүртэл, бүсийн төвд 0.35 га хүртэл, сумын төвд 0.5 га хүртэл газрыг үнэгүй өмчлөх эрхтэй болсон. Мөн гэр бүлийн хамтын хэрэгцээндээ зориулан хүнсний ногоо, жимс жимсгэнэ, таримал тарих зориулалтаар 0.1 га газрыг үнэ төлбөргүй эзэмших эрхтэй болов. 2003 оны жилийн эцсийн байдлаар улсын хэмжээнд 28.231 иргэн газар өмчлөх тухай хүсэлт гаргаж, 20.837 иргэнд 1,550.02 га газрыг өмчлүүлэх шийдвэр гаргасан байна. 3. Банкны салбарт хөгжлийн бодлого хэрэгжүүлж, олон хэвшлийн банкны эрх зүйн зохицуулалтыг бий болгоход санаачлагатай оролцсон. == Соён гэгээрүүлэх үйлсэд == Амарбаярын Шагдарсүрэн түмэн олныг гэгээрүүлэх үйлсэд хувь нэмрээ оруулж яваа энэ цагийн соён гэгээрүүлэгчийн нэг юм. Бага залуугаасаа нам, төр, олон нийт, үйлдвэр, аж ахуй соёлын олон нийтийн байгууллагад идэвхтэй ажиллаж, туршлага хуримтлуулсан хүн юм. “Монгол Тэмүүлэл - Сайхан Монгол орон” ТББ-ыг найз нөхөдтэйгээ хамтран байгуулж 2008 оноос одоог хүртэл ажиллуулж байна. Монгол Тэмүүлэл нь: Шинэ мянганд Монгол улс “Хүний хөгжлөөрөө” дэлхийд манлайлах үндэстэн болоход чиглэсэн үйл ажиллагаа явуулдаг олон нийтийг хамарсан үндэсний хөдөлгөөн болно гэсэн Алсын хараатай ажиллаж байна. Монгол ухаанаар дархлаажсан, дэлхийд байр сууриа эзэлсэн, дэлхийд хүлээн зөвшөөрөгдсөн соёл боловсрол, ёс суртахуунтай, эх оронч, үлгэр жишээ, манлайлагч иргэн болох нь Монгол Тэмүүлэл юм. Тус ТББ-аас зохион байгуулдаг ажлын нэг хэлбэр нь “Эртэч Монгол” уулзалт. Өглөө эртлэн боссон хүмүүст 6:30 - 8:30 хооронд уригдсан хүмүүсээрээ лекц уншуулж, Хэвлэл мэдээллийн хэрэгслэлээр сурталчилж, ном болгон гаргаж олон нийтээр хүртээл болдог. Зөвхөн энэ арга хэмжээ 140 удаа зохион байгуулагдаад байна. Их дээд сургууль, ЕБС-иуд, албан байгууллагуудаар 7 хоногийн сэдэвт ажлууд зохиодог байна. [[Файл:1000088893subject.jpg|500x500px|thumb]] [[Файл:20260209ыгмруёэ.jpg|500x500px|thumb]] [[Файл:1000088894subject.jpg|500x500px|thumb]] == Номин холдинг ХХК-ийн үндэслэгч == Амарбаярын Шагдарсүрэн нь “Номин Холдинг” компанийг анх 1992.07.11 -нд “Номин-5” ХЭАА нэртэйгээр байгуулж, 1996.01.22 -нд “Номин Трейд” ХХК, 2002.05.28 -нд “Номин Холдинг” ХХК болон өргөжин өдгөө Дотоод, гадаад худалдаа, Үйлдвэрлэл, Барилга, Үл хөдлөх хөрөнгө, Банк санхүү, Агаарын тээвэр - логистик, Технологийн бизнесийн чиглэлүүдээр нийт 30 гаруй салбар компанитайгаар үйл ажиллагаагаа явуулж байна. Өнөөдөр Номинчууд дотоодын 10.000. жижиг дунд үйлдвэрлэгчид, хувиараа хөдөлмөр эрхлэгчид, Гадаадын 700 харилцагч түншүүдтэй хамтран ажиллаж байна. Монгол улсын 4 удаагийн, Нийслэлийн 4 удаагийн Шилдгийн Шилдэг Аж ахуйн нэгжээр шалгарсан, Топ-100 аж ахуйн нэг юм. Төр засгаас “Номин холдинг” ХХК-ийн үйл ажиллагааг өндрөөр үнэлж 2021 онд төрийн дээд шагнал “Алтан гадас” одонгоор шагнажээ. Ийнхүү хань гурван хүүхдийн хамт эхлүүлсэн өрхийн үйлдвэрээс өргөжин тэлсээр 30 гаруй жилийн түүхээ итгэл төгс, хийж бүтээсэн амжилтаа ахиулахаар цаг завгүй хөдөлмөрлөсөөр байна. [[File:Nomingiinhon1.png|thumb|620x400px|]] k4zc0demqmmkt165q0wkvx888crwgow 851631 851629 2026-03-28T07:26:49Z Ichko8001 91268 851631 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Урлагийнхан|Name=Амарбаярын Шагдарсүрэн|төрсөн=1941|төрсөн газар=Бууцагаан сум, Баянхонгор аймаг|харьяалал=Монгол үндэстэн|мэргэжил=Иргэний ба үйлдвэрийн барилгын инженер, улс төр судлаач, эдийн засгийн ухааны Доктор [PhD], Профессор|зураг=Шагдарсүрэн_зураг.png}} '''Амарбаярын Шагдарсүрэн''' 1941 оны 5-р сарын 01-нд [[Ховд аймаг|Ховд]] аймгийн [[Булган сум|Булган]] сум “Шар хулс”-ны Зэл мод гэдэг газар төрсөн. Монгол улсын Төр, нийгмийн зүтгэлтэн, судлаач, нэрт соён гэгээрүүлэгч, Зохиолч, Яруу найрагч, Эдийн засгийн ухааны Доктор [PhD], Профессор. == Төгссөн сургууль == * 1949-1956 онд Булган сумын бүрэн бус дунд сургууль * 1956-1958 онд Нийслэлийн Сүхбаатарын нэрэмжит Хоёрдугаар дунд сургуулийн 8,9-р анги * 1958-1959 онд Ховд аймгийн 10 жилийн Нэгдүгээр дунд сургуулийн 10-р анги * 1959-1964 онд МУИС-ийн Барилга инженерийн факультет * 1966 онд Улаанбаатар хотын, 1988 онд Москва хотын Улс төрийн оройн Их сургуулиудыг тус тус дүүргэсэн. * Улс төрийн дээд боловсролтой, Үйлдвэрийн болон Иргэний барилгын инженер, Эдийн засагч мэргэжилтэй * 2004 онд Москва хотод Европын Мэдээллийн Академид Эдийн засгийн ухааны доктор [PhD], “Профессор цолыг хамгаалсан == Намтар == Шагдарсүрэн эгэл малчин Амарбаярын бага хүү болон мэндэлжээ. Хонгараачин овогт Вангийн торгууд ястан. Эх нутгаа, элгэн саднаа гэсэн халуун сэтгэлтэй Монгол улсын иргэн. Хүүхэд нас нь дайны хүнд хэцүү цагт зөвхөн мал аж ахуй, газар тариалангаар амьдарч өсөж торнисон. Аав Жаргалын Амарбаяр нь мал маллах, тариа тарих, хар бор ажилд хатуужсан, эмнэг хангал сургах, морь буйгуйлдах, исгэрдгээрээ нутаг усандаа нэртэй, хүнд тусч, төрийн хар хүн байжээ. Ээж Баясгайн Түвшээ нь үйлэнд уран, их ажилсаг, үр хүүхдээ сургаал үгээр хүмүүжүүлсэн бусдад тустай нэгэн байжээ. Ах эгч хоёр нь түүнээс олон насаар ах байсан учир дүүдээ зааж сургадаг. Эгч Цэвэг нь үйлэнд уран, шилдэг малчин байсан. Ах Пагма нь Баруун Монголоос төрсөн Анхны хүний их эмч, Ховд аймгийн шилдэг 100 эрхмийн нэг, эх барих эмэгтэйчүүдийн эмчээр хот, хөдөөгийн эмнэлэгүүдэд насаараа ажиллаж, бусдын сайн сайхны төлөө амьдралаа зориулж явсан. Шагдарсүрэнгийн “Далдугаар зөрлөг” номын 5-р ботийг Монгол бичгээр хадаж, гар бичмэлээр алдаа мадаггүй уран гоёор бичсэн байдаг. А.Шагдарсүрэн 1959 онд МУИС-ийн Барилга инженерийн анги анх нээгдэхэд элсэн суралцаж 1964 онд Үйлдвэрийн ба Иргэний барилгын инженер мэргэжил эзэмшсэн “Анхны” төгсөгч. Түүний амьдралд анхны тодотголтой олон юм бий. Ахуйн соёлд хувьсал хийж электрон барааг Монголд оруулж ирж шинэ дэвшил бий болгосон хүний нэг. Энэ талаар Олон улсын сэтгүүлч, Доктор Б.Дашзэвэг “Ахуйн соёлын хувьсгал” хэмээх нийтлэлдээ хэсгээс нь дурьдвал Ардын хувьсгалыг Сүхбаатар ялуулсан, Ардчилсан хувьсгалыг Зориг ялуулсан, Ахуйн соёлын хувьсгалыг Шагдарсүрэнчүүд ялуулсан гэж нэгэнтэй бичжээ. Хогоо дэрсэн шүүрээр шүүрдэж, хувцасаа нидрүүлгээр угаадаг байсныг халж ахуйн бүх үйлдлүүд автоматчилагдсан, Гар утас хүн бүрийн хэрэглээ болсон зэрэг том өөрчлөлтүүд нь эдүгээгийн Номин холдингийн үйл ажиллагаатай нягт холбоотой. Өдгөө 85 насыг зооглон буй Амарбаярын Шагдарсүрэнгийн хувийн сан хөмрөг, оюуны өвийг цэгцлэн үзвэл түүний хийсэн бүтээсэн нь арвин их. Мөн ивээн тэтгэж, гар бие оролцсон оюуны бүтээлүүд нь тавь, жараар тоологдоно. Жирийн малчин ардын хүү хэрхэн төр нийгмийн нэрт зүтгэлтэн, эрдэмтэн судлаач, итгэлт бизнесмэн болж, үйлдвэр, худалдаа үйлчилгээний салбарт нэгэн жарны амьдралаа зориулжээ. А.Шагдарсүрэн Төв аймгийн Баян сумын уугуул Рэнцэнгийн Содномтойгоо 1965 онд гэр бүл болжээ. Түүний хань хүний их эмч. Тэд гурван (Уламбаяр, Баярсайхан, Энхбаяр) хүүтэй. “Бурмаар тэтгэхээр урмаар тэтгэ” гэсэн зарчмаар хүүхдүүдээ өсгөн хүмүүжүүлсэн. Монгол улсад хийсэн бүтээснээрээ манлайлж буй анхдагч компаниудын нэг нь Шагдарсүрэнгийн гэр бүлийн таван гишүүний бий болгосон Хувиараа Эрхлэх Аж Ахуй (Номин-5 ХЭАА)-аар эхэлсэн Номин Холдинг ХХК нь эдүгээ 6300 ажилтантай, 30 гаруй компанитай болтлоо өргөжин тэлжээ. == Ажлын замнал == * 1964-1971 онд Байшин үйлдвэрлэх Комбинатад Ахлах техникч, Ерөнхий инженер * 1969-1971 онд Улаанбаатар хотын барилга трестэд Даамал, Ангийн ерөнхий инженер. * 1969-1976 онд МҮЭ-ийн Төв зөвлөлд Барилга, Ой мод боловсруулах үйлдвэрийн ажилчдын Үйлдвэрчний эвлэлийн Төв хорооны “Анхны” Нарийн бичгийн дарга, МҮЭ-ийн Соёлын төв ордны “Анхны” дарга * 1976-1984 онд Улаанбаатар хотын Сүхбаатар районы Намын хорооны Үйлдвэр үйлчилгээ эрхэлсэн “Анхны” Нарийн бичгийн дарга. * 1984-1989 онд БНМАУ-аас ЗСБНХУ-д суугаа Худалдааны Төлөөлөгчийн газарт барилгын асуудал хариуцсан мэргэжилтэн * 1989-1992 онд Улаанбаатар хотын Октябрийн районы Ардын Депутатуудын хурлын гүйцэтгэх захиргааны Орлогч дарга * 1992-1993 онд Материал Импекс Хангамжийн нэгдэлд Хэлтсийн дарга * 1993-2000 онд Номин трейд ХХК-д Ерөнхий менежер * 1999-2000 онд “Эрдэнэт хивс” ХК-ийн Төлөөлөн Удирдах Зөвлөлийн дарга * 1999-2019 онд “Чингэс хаан” дээд сургуулийн ТУЗ-ийн “Анхны” дарга * 2000-2004 онд Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн * 2007 оноос “Монгол тэмүүлэл-Сайхан Монгол орон”ТББ-ын Удирдах зөвлөлийн дарга * 2004 оноос одоог хүртэл “Номин холдинг” ХХК-ийн ТУЗ-ын гишүүн зөвлөх * 2004 оноос Эрдэнэт хивс ХХК, Натурал Текстайл Групп (NTG) ХХК-ийн ТУЗ-ын гишүүн. '''ГАР БИЕ ОРОЛЦСОН, БҮТЭЭН БАЙГУУЛАЛТУУД''' ===Социалист бүтээн байгуулалтын жилүүдэд=== * 1963 он Атар-Өргөө ХК-ийн барилга 1964-1969 он 15-р хорооллын угсармал орон сууцны барилгууд * 1969-1970 он Улаанбаатар хотын 100 автобусны зогсоол * 1969-1971 он БНМАУ-ын Холбооны Яамны барилга * 1969-1971 он Сүхбаатар дүүргийн Нэгдсэн эмнэлэг * 1969-1971 он Монгол кино үйлдвэрийн барилга, Плёнк хадгалах агуулахууд, уурын зуухын хамт * 1969-1971 он Шинжлэх ухааны академийн барилга, (Хими, Физик, Түүхийн хүрээлэнгүүд ) * 1971 он Төв цэнгэлдэх хүрээлэнгийн барилгын өргөтгөл, баруун, зүүн жигүүрийн саравч * 1975-1976 он МҮЭ-ийн Соёлын төв ордны барилга '''ЗАХ ЗЭЭЛИЙН ЭДИЙН ЗАСГИЙН ХАРИЛЦААНД ШИЛЖСЭНЭЭС ХОЙШ ХЭРЭГЖҮҮЛСЭН БА ХЭРЭГЖҮҮЛЖ БУЙ БАРИЛГА БАЙГУУЛАЛТЫН ТӨСЛҮҮД''' [[Файл:Hheerree1.png|900x900px|thumb|.]] [[Файл:Picshag.png|900x900px|thumb|.]] [[Файл:Qq0987iuy.png|900x900px|thumb|.]] [[Файл:123sd.png|900x900px|thumb]] [[Файл:Pict34tg.png|900x900px|thumb|.]] [[Файл:1234qwersdf.png|900x900px|thumb]] ==Дурсамж== Түүний амьдралд 1984 онд ЗХУ-д ажиллаж амьдрах хувь тохиосон. Ид өөрчлөн байгуулалтаар амьсгалж ажилласан жилүүд дуусч, 1989 оны дундуур эх орондоо ирэхэд ардчиллын салхи сэвэлзэж, нийгэм улс төрийн хувьд өөрчлөлттэй нүүр тулах хүндхэн цаг үед тэрээр Нийслэлийн Октяберийн районы Ардын депутадуудын Хурлын Гүйцэтгэх Захиргааны Орлогч даргын албыг хашсан байдаг. Төрийн ажил амаргүй. Ардчиллыг бусдын адил талархан дэмжиж, ажил үйлсээрээ тус дэм болох гэж өдөр шөнөгүй зүтгэсэн он жилүүд байлаа. Тэр дундаа 90-ээд оны эхээр Засгийн газрын “20-р тогтоол” гарснаар мөнгөний ханш унаж, юмны үнэ өдрөөс өдөрт нэмэгдэж, мөнгөний ханш цаг цагаар унаж, иргэдийн амьдрал ядуурч байсан хүндхэн цаг үе. Давснаас өөр юмгүй хоосон дэлгүүрүүдээр картын бараа хувиарлаж, айл өрх бүрт хүргэх хүнд ажлыг хийж явсан. Ард нь гарсан ч хариуд нь эрүүл мэндээ алдсан. Гэлээ гээд зүгээр суусангүй. “Материал импекс” хангамжийн нэгдэлд хэлтсийн даргаар очсон. Нэгэнт муудсан бие сэхэл авалгүй ажлаа өгч, тахир дутуугын 2-р группт хүртэл орсон. Эхнэр 3 хүүхдийн хамт Номин-5 Хувиараа Эрхлэх Аж Ахуй ( ХЭАА) байгуулж, гэрээрээ оёдлын үйлдвэрлэл эрхэлсэн хүндхэн дурсамж. [[Файл:QazxdesxcgfFGHYTFCVF.jpg|400x300px|thumb|А.Шагдарсүрэн хань, гурван хүүхдийн хамт Москва хот 1987 он.]] ==А.ШАГДАРСҮРЭНГИЙН ӨӨРИЙН ОЮУНЫ САН== '''ТҮҮХ, УЛС ТӨР, ЭДИЙН ЗАСГИЙН БҮТЭЭЛҮҮД''' 1. Гэрээн засаад төрөөн засмуй 2000 он 2. Төрөө түшилцсэн мину 2004 он 3. Хөрөнгө оруулалтын эдийн засгийн асуудалд 2005 он 4. Төр түмнээ дээдэлсэн Номингийнхон 2006 он 5. Бидний аав ээж 2008 он 6. Эрэл, урланг эрхэмлэсэн Эрдэнэт хивснийхэн 2011 он 7. Төр түмнээ дээдэлсэн Номингийнхон 2012 он 8. Номингийн тэмдэглэлүүд 2013 он 9. Mongolian Economy сэтгүүлийн тусгай дугаар 2017 он 10. Төр түмнээ дээдэлсэн Номингийнхон 2017 он 11. Далдугаар зөрлөг II (Намтрын товчоон, Дурсамж,Номын өмнөтгөл, Нөхдийн дотно үг, Миний хэлсэн үг) 2020 он 12. Далдугаар зөрлөг III (Хэвлэл мэдээллийн нийтлэл, ярилцлага, Уншигчдын санал, шүүмж) 2020 он 13. Mongolian Economy сэтгүүлийн тусгай дугаар 2021 он 14. Гар бие оролцсон бүтээн байгуулалтууд мину 2021 он 15. Торгуудын түүхэн товчоон 2021 он 16.Төр түмнээ дээдэлсэн Номингийнхон 2023 он 17. Далдугаар зөрлөг 6-р боть Монгол Тэмүүлэл - Монгол ухаанаар хөгжихүй 2024 он 18. Далдугаар зөрлөг 7-р боть Гэрээ засаад төрөө засмуй 2024 он 19. Далдугаар зөрлөг 8-р боть Монгол Тэмүүлэл - Монгол ухаанаар хөгжихүй 2024 он 20.Монгол Улсын Шинжлэх ухааны гавьяат зүтгэлтэн, Доктор, Профессор, Зурхай судлаач, Монгол Улсын Ардын багш Л.Тэрбиш, Хувраг Түвдэн Довдан, Зурхайч Доржийн Цогтбаатар лам нарын цаг тооны бичгүүдийг харьцуулан судалж "Монгол зурхайн цаг тооны бичиг"-ийг 2009 оноос одоог хүртэл гаргаж байна. '''УТГА ЗОХИОЛ, ЯРУУ НАЙРГИЙН БҮТЭЭЛҮҮД''' 1. Итгэлийн тухай дуулал 2002 он 2. 1206 зүйр цэцэн үг 2005 он 3. 2006 зүйр цэцэн үг 2005 он 4. “Номин эрдэнийн орон” дуу шүлгийн түүвэр 2007 он 6. Зүйр цэцэн үгийн хоймсон хураангуй 2010, 2012 он 7. “Номин эрдэнийн орон”[хоёр дахь хэвлэл] 2010 он 8. Гурван найраглал 2011 он 9. Хоймслон буулгасан гурван найраглал 2012 он 10. Номингийн тэмдэглэл өгүүллүүд 2012 он 12. Гурамслан буулгасан гурван найраглал [кирил, монгол бичиг, англи] 2012 он 13. Баруун Монгол ардын дуу, хөгжим [А.Шагдарсүрэн, Ж.Төмөрхуяг] 2013 он 14. “Мажестик буюу Оюуны гайхамшигт өв” Сэтгүүл 2013, 2015 он 15. “Мажестик буюу Оюуны гайхамшигт өв” Сэтгүүл [Үлэг гүрвэл] 2013 он 16. Дөрвөн найраглал , дөрмөсөн хадмал 2014 он [кирил, монгол бичиг, англи орос] 17. Зүйр цэцэн үгийн шилмэл хураангуй I, II 2016, 2017 он 18. Ойрад холбоо үг, аялгын тайлал 2018 он 20. “Далдугаар зөрлөг” I [дуу, шүлэг, найраглал, тэмдэглэл] 2020 он == Ивээн тэтгэсэн оюуны бүтээлүүд == 1. Физикийн бодлогын цуврал [ЕБС-ийн сурагчдад] 1998 он 2. Майкл Жексон 1998 он 3. Монголын 100 хаан, 8 богд цуврал бүтээлууд 1999-2019 он 4. Чингис хаан 1999 он 5. Чингис хаан судлал (цуврал сэтгүүл) 2000 оноос 6. Төрийн ажилтны ёс зүй 2001 он 7. Мөнгө ярьдагсан бол 2002 он 8. Торгууд ардын аман зохиол 2003 он 9. Өнөөгийн ертөнцийг үндэслэгч Их эзэн Чингис хаан 2003 он 10. Чингис хааны нэвтэрхий толь 2004 он 11. Монголын тусгаар тогтнолын түүхэн хураангуй ба Зүүн гарын Ойрад Монгол, Ардын журамт цэргүүдийн дурдатгал 2005 он 12. Монголын аялал жуулчлалын нэвтэрхий толь 2005 он 13. Вангийн торгууд түмний түүхэн дурдатгал 2005 он 14. Фермерийн аж ахуйн зохион байгуулалтын загвар 2006 он 15. Гал унтраах анхан шатны багаж хэрэгсэл [Онцгой байдлын албатай хамтарсан] 2006 он 16. Галдан бошигт хаан 2006 он 17. Махагүргис, Молон, Мандуул хаад 2007 он 18. Сүлдэт хилийн холбоо (Дуу шүлгийн дээжис) 2007 он 19. Хөөрхий дөө миний аав, ээж, нутаг ус бидэн дөрөв 2007 он 20. Ахдаа илгээсэн арван захидал 2007 он 22. Т.Султаны уран бүтээлийн үнэ цэнэд хөтлөхүй 2008 он 23. Хүүхэд, гэр бүл, улсын хөгжил 2010 он 24. Монгол ухаанаар хөгжихүй цувралууд 2009, 2010, 2013, 2015 он 25. Монгол ухаанаар хөгжихүй (Өврийн ном) 2009 он 26. Үр хүүхэддээ үлдээх өв сургамж 2009 он 27. Борлуулалт арилжааны цагийг эзэлсэн 100 агуу санамж 2010 он 28. Мэргэн санаа 2012 он 29. Торгуудын Их нүүдэл 2011 он 30. Ойрад үг аялгын тайлал 2013 он 31. Намжаа Вангийн Алтан овоо 2013 он 32. Жижиглэн худалдаа (сурах бичиг) 2013 он 33. Бизнес төлөвлөлт (аргазүй, аргачлал) 2013 он 34. Монголын сэтгүүлзүй 100 жил (Хамгийн, Хамгийн) 2013 он 35. Гонгорын Рэнцэнгийнхэн 2014 он 36. Дэлхийд гайхагдсан Монгол улс DVD 2015 он 37. Эртэч Монгол цувралууд I, II 2014, 2015 он 38. Хөгжил дэвшилд өрнөсөн он жилүүд 2015 он 39. Халуун нар, сэрүүн салхи 2016 он 40. Алтайд гаргасан мөр 2016 он 41. Чингис хааны амжилтын нууц 2016 он 42. Вангийн торгуудын бахархан дуурайх үйлстэн 2018 он 43. Орчуулгын онол, дадлагын зарим асуудал 2018 он 44. Даяаршил, боловсрол, хүмүүжил 2019 он 45. Жарны дуун шастир роман 2019 он 46. Далай Их Торгууд түмний түүх (сонсдог ном) 2020 он 47. Ховд хотын бага тайлбар толь 2020 он 48. Эгэл хөвүүн эрхэм хүмүүн Ц.Сүрэмжав 2023 он 49. Торгуудын түүх, шашин, өв соёл 2023 он 50. Энэ Цагийн Монголчууд I, II боть 2024 он == Онцлох бүтээл == '''ЗОХИОН БҮТЭЭСЭН ТОВШУУР ХӨГЖМҮҮД''' • А.Шагдарсүрэн, Ж.Төмөрхуяг нар санаачлан зохион бүтээсэн 5 төрлийн товшуур хөгжмөө Χοвд аймгийн Булган суманд бэлэглэжээ. [[File:20260828@hg.jpg|thumb| 1. Торгууд товшуур 2. Хун хэц товшуур 3. Орог тэх оньсон наадгайт товшуур 4 Жангар Хоромсом товшуур 5. Шигширэг, хос бөмбөртэй товшуур]] '''БАРУУН МОНГОЛ АРДЫН ДУУ ХӨГЖИМ''' [[File:Баруун монгол.png|thumb|400x400| Баруун Монгол ардын дуу хөгжим номыг гаргахдаа холбогдуулан Ойрадын өв соёл судлалын нийгэмлэгээс “Ойрад үг” аялагын тайлал ( Д.Насанжаргал, А.Туул), “Баруун Монголын хаант улсын түүх” (Х.Лхагвасүрэн) номуудыг хэвлэн гаргаж, “Тод үсэг” буюу Тод Монгол бичгийн цагаан толгойг крилл үсэгт хадан буулгаж, Үндэсний цахим нэвтэрхий тольд “Шиньжан- Уйгурын өөртөө засах орон, “Торгууд ястан”, “Торгуудын их нүүдэл” “Уваш хаан” зэрэг Ойрад судлалтай холбоотой олон мэдээллүүдийг бэлтгэн оруулав. 2013 он]] Энэхүү номонд Шиньжаны Борталын аялгуу, Шиньжан Уйгурын Ойрад Монголчуудын дуу хуур, клипийг багтаасан 30 гаруй CD, ном тохимлоос авсан дуу хөгжим, нотыг өөрсдийн бичсэн дүрс бичлэгийн хамт ганцхан dvd-д багтааснаар Баруун Монголын дуу хөгжимтэй танилцах, түүнээс суралцах, судлах бололцоог бүрдүүлжээ. Энэхүү номонд Ойрад Монголын 260 гаруй шошдор буюу ардын богино дуу, 150 орчим уртын дуу, Жангарын тууль болон ерөөл магтаал, бүүвэйн дуу, тойг хийгээд орчин цагийн өнгө төрхийг илтгэсэн цөөн хэдэн зохиолын дууг багтаажээ. '''Монгол ардын зүйр цэцэн үгсийн шигшмэл''' [[File:Ичко5.png|thumb|345x345| Амарбаярын Шагдарсүрэн өөрийн ах А.Пагма болон гэр бүл хүүхдүүдийн хамт хичээнгүйлэн гаргасан Монгол ардын зүйр цэцэн үгийн кирилл болон гар бичмэл Монгол үсгээр хоймлон хадаж буулгасан шигшмэл. 2023 он]] Зүйр цэцэн үгийг буух утгын тайлал, тайлбартай нь тусгайлан бэлтгэж гаргасан “Монгол хэлний тайлбар толь” байдгаас “Зүйр цэцэн үгийн тайлбар толь” бичиг одоогоор байхгүй. == Гавьяа, шагнал == * 1971, 1981, 1991, 2001, 2011 онд Ардын хувьсгалын 50, 60, 70, 80, 90 жилийн Хүндэт медаль * 1981 онд Тэргүүний барилгачин цол * 1992 онд Улаанбаатар хотын хүндэт тэмдэг * 1996 онд Хэрэглэгчдийн итгэлт бизнесмен цол * 1997 онд Худалдаа, үйлдвэрийн Тэргүүний ажилтан цол * 1999 онд Худалдааны гавьяат ажилтан цол * 2003 оны Санхүү, эдийн засгийн албаны хүндэт тэмдэг * 2004 онд “Чингэс хаан” дээд сургуулийн Хүндэт доктор цол * 2005 онд “Монгол төрийн алтан санг арвижуулагч” одон * 2006 онд Их Монгол улс байгуулагдсаны 800 жилийн ойн Хүндэт медаль * 2007 онд Үндэсний Худалдаа Аж Үйлдвэрийн Танхимын дээд шагнал Хийморийн одон * 2010 онд Нийгмийн хөгжлийн Шилдэг зүтгэлтэн Одон * 2011 онд МАН-ын “Тусгаар тогтнол” одон * 2011 онд Монголын Зохиолчдын Эвлэлийн шагнал * 2012 онд Энхтайваны “Алтан од” одон * 2013 Үндэсний цахим өв академийн “Номч”[Академич] цол гэрэгэ * 2017 онд Монголын Хэрэглэгчдийн удирдлагын Академийн “Онцгой бүтээлийн академич” цол, алтан гэрэгэ * 2017 онд Монгол улсын Улаанбаатар Их Сургуулийн “Хүндэт доктор” цол * 2021 онд “Монгол Ардын Нам”-ын 100 жилийн ойн Хүндэт медаль * 2021 онд Сүхбаатарын одон '''АМАРБАЯРЫН ШАГДАРСҮРЭНГИЙН ДУУ НАЙРАГЛАЛ, ДҮРС БИЧЛЭГИЙН БҮТЭЭЛҮҮД''' [[Файл:100009tyujn.jpg|800x800px|thumb]] == Улс төрийн замнал == Шагдарсүрэн 2000 онд УИХ-ын сонгуульд тухайн үеийн Засгийн газрын тэргүүн, Ардчилсан намын дарга Р.Амаржаргалтай өрсөлдөн ялалт байгуулж 2000-2004 онд Улсын Их Хуралд сонгогдон ажиллахдаа 20 гаруй хуулийн ажлын хэсэг ахалж батлуулан, 35 хуульд нь нэмэлт өөрчлөлтийг хийж чадсан. [[Файл:Shagy1836.png|400x300px|thumb|УИХ-ын гишүүн П.Жасрай, Б.Чадраа нартай хуралын танхимд. 2003 он]] • Мянганы зам төсөл хэрэгжүүлэхэд нь дэмжин нийтийг уриалж анхны хандив өргөж бусдыг уриалж ажилласан. • МАХН-ын сонгуулийн мөрийн хөтөлбөр, Өөрийн мөрийн хөтөлбөрийн хүрээнд 9 гол зүйлд анхаарч ажиллахаар амлалт авчээ. Түүнийгээ хэрэгжүүлэхийн тулд Эдийн засгийн болон Төсвийн байнгын хорооны гишүүнээр ажиллаж, Улсын Их Хурал 990 хууль, тогтоол батлан гаргасны 26 хувийг Эдийн засгийн болон Төсвийн байнгын хороогоор хэлэлцэж ард түмний амьдралд хүрсэн томоохон ажлуудаас нь: 1. Улсын Их хурлаас “Аж Ахуйн үйл ажиллагааны тусгай зөвшөөрлийн тухай” хууль гаргасан нь хувийн хэвшлийнхэнд маш том боломж олгосон. Учир нь төр, хүмүүсийн хийж бүтээхэд нь саад учруулагч гэж ойлгогдох хэмжээнд хүрсэн асуудалыг хууль зүйн талаас нь цэгцэлж, хуульд заасны дагуу олгож байх, тусгай зөвшөөрөл эзэмшигчийн нийтлэг эрх, үүрэг хүлээх, хариуцлагыг тодорхойлох шаардлагын улмаас, энэ хуулийн төслийг гаргасан нь УИХ-аас авилгалын эсрэг тэмцэх нэгэн бодитой алхам болсон. 2. Монгол улсын иргэнд газар өмчлүүлэх тухай хууль батлагдсан нь түүхэн үйл явдал юм. Иргэн гэр бүлийн хэрэгцээний зориулалтаар нэг удаа нийслэлд 0.07 га хүртэл, бүсийн төвд 0.35 га хүртэл, сумын төвд 0.5 га хүртэл газрыг үнэгүй өмчлөх эрхтэй болсон. Мөн гэр бүлийн хамтын хэрэгцээндээ зориулан хүнсний ногоо, жимс жимсгэнэ, таримал тарих зориулалтаар 0.1 га газрыг үнэ төлбөргүй эзэмших эрхтэй болов. 2003 оны жилийн эцсийн байдлаар улсын хэмжээнд 28.231 иргэн газар өмчлөх тухай хүсэлт гаргаж, 20.837 иргэнд 1,550.02 га газрыг өмчлүүлэх шийдвэр гаргасан байна. 3. Банкны салбарт хөгжлийн бодлого хэрэгжүүлж, олон хэвшлийн банкны эрх зүйн зохицуулалтыг бий болгоход санаачлагатай оролцсон. == Соён гэгээрүүлэх үйлсэд == Амарбаярын Шагдарсүрэн түмэн олныг гэгээрүүлэх үйлсэд хувь нэмрээ оруулж яваа энэ цагийн соён гэгээрүүлэгчийн нэг юм. Бага залуугаасаа нам, төр, олон нийт, үйлдвэр, аж ахуй соёлын олон нийтийн байгууллагад идэвхтэй ажиллаж, туршлага хуримтлуулсан хүн юм. “Монгол Тэмүүлэл - Сайхан Монгол орон” ТББ-ыг найз нөхөдтэйгээ хамтран байгуулж 2008 оноос одоог хүртэл ажиллуулж байна. Монгол Тэмүүлэл нь: Шинэ мянганд Монгол улс “Хүний хөгжлөөрөө” дэлхийд манлайлах үндэстэн болоход чиглэсэн үйл ажиллагаа явуулдаг олон нийтийг хамарсан үндэсний хөдөлгөөн болно гэсэн Алсын хараатай ажиллаж байна. Монгол ухаанаар дархлаажсан, дэлхийд байр сууриа эзэлсэн, дэлхийд хүлээн зөвшөөрөгдсөн соёл боловсрол, ёс суртахуунтай, эх оронч, үлгэр жишээ, манлайлагч иргэн болох нь Монгол Тэмүүлэл юм. Тус ТББ-аас зохион байгуулдаг ажлын нэг хэлбэр нь “Эртэч Монгол” уулзалт. Өглөө эртлэн боссон хүмүүст 6:30 - 8:30 хооронд уригдсан хүмүүсээрээ лекц уншуулж, Хэвлэл мэдээллийн хэрэгслэлээр сурталчилж, ном болгон гаргаж олон нийтээр хүртээл болдог. Зөвхөн энэ арга хэмжээ 140 удаа зохион байгуулагдаад байна. Их дээд сургууль, ЕБС-иуд, албан байгууллагуудаар 7 хоногийн сэдэвт ажлууд зохиодог байна. [[Файл:1000088893subject.jpg|500x500px|thumb]] [[Файл:20260209ыгмруёэ.jpg|500x500px|thumb]] [[Файл:1000088894subject.jpg|500x500px|thumb]] == Номин холдинг ХХК-ийн үндэслэгч == Амарбаярын Шагдарсүрэн нь “Номин Холдинг” компанийг анх 1992.07.11 -нд “Номин-5” ХЭАА нэртэйгээр байгуулж, 1996.01.22 -нд “Номин Трейд” ХХК, 2002.05.28 -нд “Номин Холдинг” ХХК болон өргөжин өдгөө Дотоод, гадаад худалдаа, Үйлдвэрлэл, Барилга, Үл хөдлөх хөрөнгө, Банк санхүү, Агаарын тээвэр - логистик, Технологийн бизнесийн чиглэлүүдээр нийт 30 гаруй салбар компанитайгаар үйл ажиллагаагаа явуулж байна. Өнөөдөр Номинчууд дотоодын 10.000. жижиг дунд үйлдвэрлэгчид, хувиараа хөдөлмөр эрхлэгчид, Гадаадын 700 харилцагч түншүүдтэй хамтран ажиллаж байна. Монгол улсын 4 удаагийн, Нийслэлийн 4 удаагийн Шилдгийн Шилдэг Аж ахуйн нэгжээр шалгарсан, Топ-100 аж ахуйн нэг юм. Төр засгаас “Номин холдинг” ХХК-ийн үйл ажиллагааг өндрөөр үнэлж 2021 онд төрийн дээд шагнал “Алтан гадас” одонгоор шагнажээ. Ийнхүү хань гурван хүүхдийн хамт эхлүүлсэн өрхийн үйлдвэрээс өргөжин тэлсээр 30 гаруй жилийн түүхээ итгэл төгс, хийж бүтээсэн амжилтаа ахиулахаар цаг завгүй хөдөлмөрлөсөөр байна. [[File:Nomingiinhon1.png|thumb|620x400px|]] k505vdh44l5fe2hb24to64gnzt15jla 851635 851631 2026-03-28T07:39:59Z Ichko8001 91268 851635 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Урлагийнхан|Name=Амарбаярын Шагдарсүрэн|төрсөн=1941|төрсөн газар=Бууцагаан сум, Баянхонгор аймаг|харьяалал=Монгол үндэстэн|мэргэжил=Иргэний ба үйлдвэрийн барилгын инженер, улс төр судлаач, эдийн засгийн ухааны Доктор [PhD], Профессор|зураг=Шагдарсүрэн_зураг.png}} '''Амарбаярын Шагдарсүрэн''' 1941 оны 5-р сарын 01-нд [[Ховд аймаг|Ховд]] аймгийн [[Булган сум|Булган]] сум “Шар хулс”-ны Зэл мод гэдэг газар төрсөн. Монгол улсын Төр, нийгмийн зүтгэлтэн, судлаач, нэрт соён гэгээрүүлэгч, Зохиолч, Яруу найрагч, Эдийн засгийн ухааны Доктор [PhD], Профессор. == Төгссөн сургууль == * 1949-1956 онд Булган сумын бүрэн бус дунд сургууль * 1956-1958 онд Нийслэлийн Сүхбаатарын нэрэмжит Хоёрдугаар дунд сургуулийн 8,9-р анги * 1958-1959 онд Ховд аймгийн 10 жилийн Нэгдүгээр дунд сургуулийн 10-р анги * 1959-1964 онд МУИС-ийн Барилга инженерийн факультет * 1966 онд Улаанбаатар хотын, 1988 онд Москва хотын Улс төрийн оройн Их сургуулиудыг тус тус дүүргэсэн. * Улс төрийн дээд боловсролтой, Үйлдвэрийн болон Иргэний барилгын инженер, Эдийн засагч мэргэжилтэй * 2004 онд Москва хотод Европын Мэдээллийн Академид Эдийн засгийн ухааны доктор [PhD], “Профессор цолыг хамгаалсан == Намтар == Шагдарсүрэн эгэл малчин Амарбаярын бага хүү болон мэндэлжээ. Хонгараачин овогт Вангийн торгууд ястан. Эх нутгаа, элгэн саднаа гэсэн халуун сэтгэлтэй Монгол улсын иргэн. Хүүхэд нас нь дайны хүнд хэцүү цагт зөвхөн мал аж ахуй, газар тариалангаар амьдарч өсөж торнисон. Аав Жаргалын Амарбаяр нь мал маллах, тариа тарих, хар бор ажилд хатуужсан, эмнэг хангал сургах, морь буйгуйлдах, исгэрдгээрээ нутаг усандаа нэртэй, хүнд тусч, төрийн хар хүн байжээ. Ээж Баясгайн Түвшээ нь үйлэнд уран, их ажилсаг, үр хүүхдээ сургаал үгээр хүмүүжүүлсэн бусдад тустай нэгэн байжээ. Ах эгч хоёр нь түүнээс олон насаар ах байсан учир дүүдээ зааж сургадаг. Эгч Цэвэг нь үйлэнд уран, шилдэг малчин байсан. Ах Пагма нь Баруун Монголоос төрсөн Анхны хүний их эмч, Ховд аймгийн шилдэг 100 эрхмийн нэг, эх барих эмэгтэйчүүдийн эмчээр хот, хөдөөгийн эмнэлэгүүдэд насаараа ажиллаж, бусдын сайн сайхны төлөө амьдралаа зориулж явсан. Шагдарсүрэнгийн “Далдугаар зөрлөг” номын 5-р ботийг Монгол бичгээр хадаж, гар бичмэлээр алдаа мадаггүй уран гоёор бичсэн байдаг. А.Шагдарсүрэн 1959 онд МУИС-ийн Барилга инженерийн анги анх нээгдэхэд элсэн суралцаж 1964 онд Үйлдвэрийн ба Иргэний барилгын инженер мэргэжил эзэмшсэн “Анхны” төгсөгч. Түүний амьдралд анхны тодотголтой олон юм бий. Ахуйн соёлд хувьсал хийж электрон барааг Монголд оруулж ирж шинэ дэвшил бий болгосон хүний нэг. Энэ талаар Олон улсын сэтгүүлч, Доктор Б.Дашзэвэг “Ахуйн соёлын хувьсгал” хэмээх нийтлэлдээ хэсгээс нь дурьдвал Ардын хувьсгалыг Сүхбаатар ялуулсан, Ардчилсан хувьсгалыг Зориг ялуулсан, Ахуйн соёлын хувьсгалыг Шагдарсүрэнчүүд ялуулсан гэж нэгэнтэй бичжээ. Хогоо дэрсэн шүүрээр шүүрдэж, хувцасаа нидрүүлгээр угаадаг байсныг халж ахуйн бүх үйлдлүүд автоматчилагдсан, Гар утас хүн бүрийн хэрэглээ болсон зэрэг том өөрчлөлтүүд нь эдүгээгийн Номин холдингийн үйл ажиллагаатай нягт холбоотой. Өдгөө 85 насыг зооглон буй Амарбаярын Шагдарсүрэнгийн хувийн сан хөмрөг, оюуны өвийг цэгцлэн үзвэл түүний хийсэн бүтээсэн нь арвин их. Мөн ивээн тэтгэж, гар бие оролцсон оюуны бүтээлүүд нь тавь, жараар тоологдоно. Жирийн малчин ардын хүү хэрхэн төр нийгмийн нэрт зүтгэлтэн, эрдэмтэн судлаач, итгэлт бизнесмэн болж, үйлдвэр, худалдаа үйлчилгээний салбарт нэгэн жарны амьдралаа зориулжээ. А.Шагдарсүрэн Төв аймгийн Баян сумын уугуул Рэнцэнгийн Содномтойгоо 1965 онд гэр бүл болжээ. Түүний хань хүний их эмч. Тэд гурван (Уламбаяр, Баярсайхан, Энхбаяр) хүүтэй. “Бурмаар тэтгэхээр урмаар тэтгэ” гэсэн зарчмаар хүүхдүүдээ өсгөн хүмүүжүүлсэн. Монгол улсад хийсэн бүтээснээрээ манлайлж буй анхдагч компаниудын нэг нь Шагдарсүрэнгийн гэр бүлийн таван гишүүний бий болгосон Хувиараа Эрхлэх Аж Ахуй (Номин-5 ХЭАА)-аар эхэлсэн Номин Холдинг ХХК нь эдүгээ 6300 ажилтантай, 30 гаруй компанитай болтлоо өргөжин тэлжээ. == Ажлын замнал == * 1964-1971 онд Байшин үйлдвэрлэх Комбинатад Ахлах техникч, Ерөнхий инженер * 1969-1971 онд Улаанбаатар хотын барилга трестэд Даамал, Ангийн ерөнхий инженер. * 1969-1976 онд МҮЭ-ийн Төв зөвлөлд Барилга, Ой мод боловсруулах үйлдвэрийн ажилчдын Үйлдвэрчний эвлэлийн Төв хорооны “Анхны” Нарийн бичгийн дарга, МҮЭ-ийн Соёлын төв ордны “Анхны” дарга * 1976-1984 онд Улаанбаатар хотын Сүхбаатар районы Намын хорооны Үйлдвэр үйлчилгээ эрхэлсэн “Анхны” Нарийн бичгийн дарга. * 1984-1989 онд БНМАУ-аас ЗСБНХУ-д суугаа Худалдааны Төлөөлөгчийн газарт барилгын асуудал хариуцсан мэргэжилтэн * 1989-1992 онд Улаанбаатар хотын Октябрийн районы Ардын Депутатуудын хурлын гүйцэтгэх захиргааны Орлогч дарга * 1992-1993 онд Материал Импекс Хангамжийн нэгдэлд Хэлтсийн дарга * 1993-2000 онд Номин трейд ХХК-д Ерөнхий менежер * 1999-2000 онд “Эрдэнэт хивс” ХК-ийн Төлөөлөн Удирдах Зөвлөлийн дарга * 1999-2019 онд “Чингэс хаан” дээд сургуулийн ТУЗ-ийн “Анхны” дарга * 2000-2004 онд Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн * 2007 оноос “Монгол тэмүүлэл-Сайхан Монгол орон”ТББ-ын Удирдах зөвлөлийн дарга * 2004 оноос одоог хүртэл “Номин холдинг” ХХК-ийн ТУЗ-ын гишүүн зөвлөх * 2004 оноос Эрдэнэт хивс ХХК, Натурал Текстайл Групп (NTG) ХХК-ийн ТУЗ-ын гишүүн. '''ГАР БИЕ ОРОЛЦСОН, БҮТЭЭН БАЙГУУЛАЛТУУД''' ===Социалист бүтээн байгуулалтын жилүүдэд=== * 1963 он Атар-Өргөө ХК-ийн барилга 1964-1969 он 15-р хорооллын угсармал орон сууцны барилгууд * 1969-1970 он Улаанбаатар хотын 100 автобусны зогсоол * 1969-1971 он БНМАУ-ын Холбооны Яамны барилга * 1969-1971 он Сүхбаатар дүүргийн Нэгдсэн эмнэлэг * 1969-1971 он Монгол кино үйлдвэрийн барилга, Плёнк хадгалах агуулахууд, уурын зуухын хамт * 1969-1971 он Шинжлэх ухааны академийн барилга, (Хими, Физик, Түүхийн хүрээлэнгүүд ) * 1971 он Төв цэнгэлдэх хүрээлэнгийн барилгын өргөтгөл, баруун, зүүн жигүүрийн саравч * 1975-1976 он МҮЭ-ийн Соёлын төв ордны барилга '''ЗАХ ЗЭЭЛИЙН ЭДИЙН ЗАСГИЙН ХАРИЛЦААНД ШИЛЖСЭНЭЭС ХОЙШ ХЭРЭГЖҮҮЛСЭН БА ХЭРЭГЖҮҮЛЖ БУЙ БАРИЛГА БАЙГУУЛАЛТЫН ТӨСЛҮҮД''' [[Файл:Hheerree1.png|900x900px|thumb|.]] [[Файл:Picshag.png|900x900px|thumb|.]] [[Файл:Qq0987iuy.png|900x900px|thumb|.]] [[Файл:123sd.png|900x900px|thumb]] [[Файл:Pict34tg.png|900x900px|thumb|.]] [[Файл:1234qwersdf.png|900x900px|thumb]] ==Дурсамж== Түүний амьдралд 1984 онд ЗХУ-д ажиллаж амьдрах хувь тохиосон. Ид өөрчлөн байгуулалтаар амьсгалж ажилласан жилүүд дуусч, 1989 оны дундуур эх орондоо ирэхэд ардчиллын салхи сэвэлзэж, нийгэм улс төрийн хувьд өөрчлөлттэй нүүр тулах хүндхэн цаг үед тэрээр Нийслэлийн Октяберийн районы Ардын депутадуудын Хурлын Гүйцэтгэх Захиргааны Орлогч даргын албыг хашсан байдаг. Төрийн ажил амаргүй. Ардчиллыг бусдын адил талархан дэмжиж, ажил үйлсээрээ тус дэм болох гэж өдөр шөнөгүй зүтгэсэн он жилүүд байлаа. Тэр дундаа 90-ээд оны эхээр Засгийн газрын “20-р тогтоол” гарснаар мөнгөний ханш унаж, юмны үнэ өдрөөс өдөрт нэмэгдэж, мөнгөний ханш цаг цагаар унаж, иргэдийн амьдрал ядуурч байсан хүндхэн цаг үе. Давснаас өөр юмгүй хоосон дэлгүүрүүдээр картын бараа хувиарлаж, айл өрх бүрт хүргэх хүнд ажлыг хийж явсан. Ард нь гарсан ч хариуд нь эрүүл мэндээ алдсан. Гэлээ гээд зүгээр суусангүй. “Материал импекс” хангамжийн нэгдэлд хэлтсийн даргаар очсон. Нэгэнт муудсан бие сэхэл авалгүй ажлаа өгч, тахир дутуугын 2-р группт хүртэл орсон. Эхнэр 3 хүүхдийн хамт Номин-5 Хувиараа Эрхлэх Аж Ахуй ( ХЭАА) байгуулж, гэрээрээ оёдлын үйлдвэрлэл эрхэлсэн хүндхэн дурсамж. [[Файл:QazxdesxcgfFGHYTFCVF.jpg|400x300px|thumb|А.Шагдарсүрэн хань, гурван хүүхдийн хамт Москва хот 1987 он.]] ==А.ШАГДАРСҮРЭНГИЙН ӨӨРИЙН ОЮУНЫ САН== '''ТҮҮХ, УЛС ТӨР, ЭДИЙН ЗАСГИЙН БҮТЭЭЛҮҮД''' 1. Гэрээн засаад төрөөн засмуй 2000 он 2. Төрөө түшилцсэн мину 2004 он 3. Хөрөнгө оруулалтын эдийн засгийн асуудалд 2005 он 4. Төр түмнээ дээдэлсэн Номингийнхон 2006 он 5. Бидний аав ээж 2008 он 6. Эрэл, урланг эрхэмлэсэн Эрдэнэт хивснийхэн 2011 он 7. Төр түмнээ дээдэлсэн Номингийнхон 2012 он 8. Номингийн тэмдэглэлүүд 2013 он 9. Mongolian Economy сэтгүүлийн тусгай дугаар 2017 он 10. Төр түмнээ дээдэлсэн Номингийнхон 2017 он 11. Далдугаар зөрлөг II (Намтрын товчоон, Дурсамж,Номын өмнөтгөл, Нөхдийн дотно үг, Миний хэлсэн үг) 2020 он 12. Далдугаар зөрлөг III (Хэвлэл мэдээллийн нийтлэл, ярилцлага, Уншигчдын санал, шүүмж) 2020 он 13. Mongolian Economy сэтгүүлийн тусгай дугаар 2021 он 14. Гар бие оролцсон бүтээн байгуулалтууд мину 2021 он 15. Торгуудын түүхэн товчоон 2021 он 16.Төр түмнээ дээдэлсэн Номингийнхон 2023 он 17. Далдугаар зөрлөг 6-р боть Монгол Тэмүүлэл - Монгол ухаанаар хөгжихүй 2024 он 18. Далдугаар зөрлөг 7-р боть Гэрээ засаад төрөө засмуй 2024 он 19. Далдугаар зөрлөг 8-р боть Монгол Тэмүүлэл - Монгол ухаанаар хөгжихүй 2024 он 20.Монгол Улсын Шинжлэх ухааны гавьяат зүтгэлтэн, Доктор, Профессор, Зурхай судлаач, Монгол Улсын Ардын багш Л.Тэрбиш, Хувраг Түвдэн Довдан, Зурхайч Доржийн Цогтбаатар лам нарын цаг тооны бичгүүдийг харьцуулан судалж "Монгол зурхайн цаг тооны бичиг"-ийг 2009 оноос одоог хүртэл гаргаж байна. '''УТГА ЗОХИОЛ, ЯРУУ НАЙРГИЙН БҮТЭЭЛҮҮД''' 1. Итгэлийн тухай дуулал 2002 он 2. 1206 зүйр цэцэн үг 2005 он 3. 2006 зүйр цэцэн үг 2005 он 4. “Номин эрдэнийн орон” дуу шүлгийн түүвэр 2007 он 6. Зүйр цэцэн үгийн хоймсон хураангуй 2010, 2012 он 7. “Номин эрдэнийн орон”[хоёр дахь хэвлэл] 2010 он 8. Гурван найраглал 2011 он 9. Хоймслон буулгасан гурван найраглал 2012 он 10. Номингийн тэмдэглэл өгүүллүүд 2012 он 12. Гурамслан буулгасан гурван найраглал [кирил, монгол бичиг, англи] 2012 он 13. Баруун Монгол ардын дуу, хөгжим [А.Шагдарсүрэн, Ж.Төмөрхуяг] 2013 он 14. “Мажестик буюу Оюуны гайхамшигт өв” Сэтгүүл 2013, 2015 он 15. “Мажестик буюу Оюуны гайхамшигт өв” Сэтгүүл [Үлэг гүрвэл] 2013 он 16. Дөрвөн найраглал , дөрмөсөн хадмал 2014 он [кирил, монгол бичиг, англи орос] 17. Зүйр цэцэн үгийн шилмэл хураангуй I, II 2016, 2017 он 18. Ойрад холбоо үг, аялгын тайлал 2018 он 20. “Далдугаар зөрлөг” I [дуу, шүлэг, найраглал, тэмдэглэл] 2020 он == Ивээн тэтгэсэн оюуны бүтээлүүд == 1. Физикийн бодлогын цуврал [ЕБС-ийн сурагчдад] 1998 он 2. Майкл Жексон 1998 он 3. Монголын 100 хаан, 8 богд цуврал бүтээлууд 1999-2019 он 4. Чингис хаан 1999 он 5. Чингис хаан судлал (цуврал сэтгүүл) 2000 оноос 6. Төрийн ажилтны ёс зүй 2001 он 7. Мөнгө ярьдагсан бол 2002 он 8. Торгууд ардын аман зохиол 2003 он 9. Өнөөгийн ертөнцийг үндэслэгч Их эзэн Чингис хаан 2003 он 10. Чингис хааны нэвтэрхий толь 2004 он 11. Монголын тусгаар тогтнолын түүхэн хураангуй ба Зүүн гарын Ойрад Монгол, Ардын журамт цэргүүдийн дурдатгал 2005 он 12. Монголын аялал жуулчлалын нэвтэрхий толь 2005 он 13. Вангийн торгууд түмний түүхэн дурдатгал 2005 он 14. Фермерийн аж ахуйн зохион байгуулалтын загвар 2006 он 15. Гал унтраах анхан шатны багаж хэрэгсэл [Онцгой байдлын албатай хамтарсан] 2006 он 16. Галдан бошигт хаан 2006 он 17. Махагүргис, Молон, Мандуул хаад 2007 он 18. Сүлдэт хилийн холбоо (Дуу шүлгийн дээжис) 2007 он 19. Хөөрхий дөө миний аав, ээж, нутаг ус бидэн дөрөв 2007 он 20. Ахдаа илгээсэн арван захидал 2007 он 22. Т.Султаны уран бүтээлийн үнэ цэнэд хөтлөхүй 2008 он 23. Хүүхэд, гэр бүл, улсын хөгжил 2010 он 24. Монгол ухаанаар хөгжихүй цувралууд 2009, 2010, 2013, 2015 он 25. Монгол ухаанаар хөгжихүй (Өврийн ном) 2009 он 26. Үр хүүхэддээ үлдээх өв сургамж 2009 он 27. Борлуулалт арилжааны цагийг эзэлсэн 100 агуу санамж 2010 он 28. Мэргэн санаа 2012 он 29. Торгуудын Их нүүдэл 2011 он 30. Ойрад үг аялгын тайлал 2013 он 31. Намжаа Вангийн Алтан овоо 2013 он 32. Жижиглэн худалдаа (сурах бичиг) 2013 он 33. Бизнес төлөвлөлт (аргазүй, аргачлал) 2013 он 34. Монголын сэтгүүлзүй 100 жил (Хамгийн, Хамгийн) 2013 он 35. Гонгорын Рэнцэнгийнхэн 2014 он 36. Дэлхийд гайхагдсан Монгол улс DVD 2015 он 37. Эртэч Монгол цувралууд I, II 2014, 2015 он 38. Хөгжил дэвшилд өрнөсөн он жилүүд 2015 он 39. Халуун нар, сэрүүн салхи 2016 он 40. Алтайд гаргасан мөр 2016 он 41. Чингис хааны амжилтын нууц 2016 он 42. Вангийн торгуудын бахархан дуурайх үйлстэн 2018 он 43. Орчуулгын онол, дадлагын зарим асуудал 2018 он 44. Даяаршил, боловсрол, хүмүүжил 2019 он 45. Жарны дуун шастир роман 2019 он 46. Далай Их Торгууд түмний түүх (сонсдог ном) 2020 он 47. Ховд хотын бага тайлбар толь 2020 он 48. Эгэл хөвүүн эрхэм хүмүүн Ц.Сүрэмжав 2023 он 49. Торгуудын түүх, шашин, өв соёл 2023 он 50. Энэ Цагийн Монголчууд I, II боть 2024 он == Онцлох бүтээл == '''ЗОХИОН БҮТЭЭСЭН ТОВШУУР ХӨГЖМҮҮД''' • А.Шагдарсүрэн, Ж.Төмөрхуяг нар санаачлан зохион бүтээсэн 5 төрлийн товшуур хөгжмөө Χοвд аймгийн Булган суманд бэлэглэжээ. [[File:20260828@hg.jpg|thumb| 1. Торгууд товшуур 2. Хун хэц товшуур 3. Орог тэх оньсон наадгайт товшуур 4 Жангар Хоромсом товшуур 5. Шигширэг, хос бөмбөртэй товшуур]] '''БАРУУН МОНГОЛ АРДЫН ДУУ ХӨГЖИМ''' [[File:Баруун монгол.png|thumb|400x400| Баруун Монгол ардын дуу хөгжим номыг гаргахдаа холбогдуулан Ойрадын өв соёл судлалын нийгэмлэгээс “Ойрад үг” аялагын тайлал ( Д.Насанжаргал, А.Туул), “Баруун Монголын хаант улсын түүх” (Х.Лхагвасүрэн) номуудыг хэвлэн гаргаж, “Тод үсэг” буюу Тод Монгол бичгийн цагаан толгойг крилл үсэгт хадан буулгаж, Үндэсний цахим нэвтэрхий тольд “Шиньжан- Уйгурын өөртөө засах орон, “Торгууд ястан”, “Торгуудын их нүүдэл” “Уваш хаан” зэрэг Ойрад судлалтай холбоотой олон мэдээллүүдийг бэлтгэн оруулав. 2013 он]] Энэхүү номонд Шиньжаны Борталын аялгуу, Шиньжан Уйгурын Ойрад Монголчуудын дуу хуур, клипийг багтаасан 30 гаруй CD, ном тохимлоос авсан дуу хөгжим, нотыг өөрсдийн бичсэн дүрс бичлэгийн хамт ганцхан dvd-д багтааснаар Баруун Монголын дуу хөгжимтэй танилцах, түүнээс суралцах, судлах бололцоог бүрдүүлжээ. Энэхүү номонд Ойрад Монголын 260 гаруй шошдор буюу ардын богино дуу, 150 орчим уртын дуу, Жангарын тууль болон ерөөл магтаал, бүүвэйн дуу, тойг хийгээд орчин цагийн өнгө төрхийг илтгэсэн цөөн хэдэн зохиолын дууг багтаажээ. '''Монгол ардын зүйр цэцэн үгсийн шигшмэл''' [[File:Ичко5.png|thumb|345x345| Амарбаярын Шагдарсүрэн өөрийн ах А.Пагма болон гэр бүл хүүхдүүдийн хамт хичээнгүйлэн гаргасан Монгол ардын зүйр цэцэн үгийн кирилл болон гар бичмэл Монгол үсгээр хоймлон хадаж буулгасан шигшмэл. 2023 он]] Зүйр цэцэн үгийг буух утгын тайлал, тайлбартай нь тусгайлан бэлтгэж гаргасан “Монгол хэлний тайлбар толь” байдгаас “Зүйр цэцэн үгийн тайлбар толь” бичиг одоогоор байхгүй. == Гавьяа, шагнал == * 1971, 1981, 1991, 2001, 2011 онд Ардын хувьсгалын 50, 60, 70, 80, 90 жилийн Хүндэт медаль * 1981 онд Тэргүүний барилгачин цол * 1992 онд Улаанбаатар хотын хүндэт тэмдэг * 1996 онд Хэрэглэгчдийн итгэлт бизнесмен цол * 1997 онд Худалдаа, үйлдвэрийн Тэргүүний ажилтан цол * 1999 онд Худалдааны гавьяат ажилтан цол * 2003 оны Санхүү, эдийн засгийн албаны хүндэт тэмдэг * 2004 онд “Чингэс хаан” дээд сургуулийн Хүндэт доктор цол * 2005 онд “Монгол төрийн алтан санг арвижуулагч” одон * 2006 онд Их Монгол улс байгуулагдсаны 800 жилийн ойн Хүндэт медаль * 2007 онд Үндэсний Худалдаа Аж Үйлдвэрийн Танхимын дээд шагнал Хийморийн одон * 2010 онд Нийгмийн хөгжлийн Шилдэг зүтгэлтэн Одон * 2011 онд МАН-ын “Тусгаар тогтнол” одон * 2011 онд Монголын Зохиолчдын Эвлэлийн шагнал * 2012 онд Энхтайваны “Алтан од” одон * 2013 Үндэсний цахим өв академийн “Номч”[Академич] цол гэрэгэ * 2017 онд Монголын Хэрэглэгчдийн удирдлагын Академийн “Онцгой бүтээлийн академич” цол, алтан гэрэгэ * 2017 онд Монгол улсын Улаанбаатар Их Сургуулийн “Хүндэт доктор” цол * 2021 онд “Монгол Ардын Нам”-ын 100 жилийн ойн Хүндэт медаль * 2021 онд Сүхбаатарын одон '''АМАРБАЯРЫН ШАГДАРСҮРЭНГИЙН ДУУ НАЙРАГЛАЛ, ДҮРС БИЧЛЭГИЙН БҮТЭЭЛҮҮД''' [[Файл:Screen45.jpg|700x700px|thumb]] == Улс төрийн замнал == Шагдарсүрэн 2000 онд УИХ-ын сонгуульд тухайн үеийн Засгийн газрын тэргүүн, Ардчилсан намын дарга Р.Амаржаргалтай өрсөлдөн ялалт байгуулж 2000-2004 онд Улсын Их Хуралд сонгогдон ажиллахдаа 20 гаруй хуулийн ажлын хэсэг ахалж батлуулан, 35 хуульд нь нэмэлт өөрчлөлтийг хийж чадсан. [[Файл:Shagy1836.png|400x300px|thumb|УИХ-ын гишүүн П.Жасрай, Б.Чадраа нартай хуралын танхимд. 2003 он]] • Мянганы зам төсөл хэрэгжүүлэхэд нь дэмжин нийтийг уриалж анхны хандив өргөж бусдыг уриалж ажилласан. • МАХН-ын сонгуулийн мөрийн хөтөлбөр, Өөрийн мөрийн хөтөлбөрийн хүрээнд 9 гол зүйлд анхаарч ажиллахаар амлалт авчээ. Түүнийгээ хэрэгжүүлэхийн тулд Эдийн засгийн болон Төсвийн байнгын хорооны гишүүнээр ажиллаж, Улсын Их Хурал 990 хууль, тогтоол батлан гаргасны 26 хувийг Эдийн засгийн болон Төсвийн байнгын хороогоор хэлэлцэж ард түмний амьдралд хүрсэн томоохон ажлуудаас нь: 1. Улсын Их хурлаас “Аж Ахуйн үйл ажиллагааны тусгай зөвшөөрлийн тухай” хууль гаргасан нь хувийн хэвшлийнхэнд маш том боломж олгосон. Учир нь төр, хүмүүсийн хийж бүтээхэд нь саад учруулагч гэж ойлгогдох хэмжээнд хүрсэн асуудалыг хууль зүйн талаас нь цэгцэлж, хуульд заасны дагуу олгож байх, тусгай зөвшөөрөл эзэмшигчийн нийтлэг эрх, үүрэг хүлээх, хариуцлагыг тодорхойлох шаардлагын улмаас, энэ хуулийн төслийг гаргасан нь УИХ-аас авилгалын эсрэг тэмцэх нэгэн бодитой алхам болсон. 2. Монгол улсын иргэнд газар өмчлүүлэх тухай хууль батлагдсан нь түүхэн үйл явдал юм. Иргэн гэр бүлийн хэрэгцээний зориулалтаар нэг удаа нийслэлд 0.07 га хүртэл, бүсийн төвд 0.35 га хүртэл, сумын төвд 0.5 га хүртэл газрыг үнэгүй өмчлөх эрхтэй болсон. Мөн гэр бүлийн хамтын хэрэгцээндээ зориулан хүнсний ногоо, жимс жимсгэнэ, таримал тарих зориулалтаар 0.1 га газрыг үнэ төлбөргүй эзэмших эрхтэй болов. 2003 оны жилийн эцсийн байдлаар улсын хэмжээнд 28.231 иргэн газар өмчлөх тухай хүсэлт гаргаж, 20.837 иргэнд 1,550.02 га газрыг өмчлүүлэх шийдвэр гаргасан байна. 3. Банкны салбарт хөгжлийн бодлого хэрэгжүүлж, олон хэвшлийн банкны эрх зүйн зохицуулалтыг бий болгоход санаачлагатай оролцсон. == Соён гэгээрүүлэх үйлсэд == Амарбаярын Шагдарсүрэн түмэн олныг гэгээрүүлэх үйлсэд хувь нэмрээ оруулж яваа энэ цагийн соён гэгээрүүлэгчийн нэг юм. Бага залуугаасаа нам, төр, олон нийт, үйлдвэр, аж ахуй соёлын олон нийтийн байгууллагад идэвхтэй ажиллаж, туршлага хуримтлуулсан хүн юм. “Монгол Тэмүүлэл - Сайхан Монгол орон” ТББ-ыг найз нөхөдтэйгээ хамтран байгуулж 2008 оноос одоог хүртэл ажиллуулж байна. Монгол Тэмүүлэл нь: Шинэ мянганд Монгол улс “Хүний хөгжлөөрөө” дэлхийд манлайлах үндэстэн болоход чиглэсэн үйл ажиллагаа явуулдаг олон нийтийг хамарсан үндэсний хөдөлгөөн болно гэсэн Алсын хараатай ажиллаж байна. Монгол ухаанаар дархлаажсан, дэлхийд байр сууриа эзэлсэн, дэлхийд хүлээн зөвшөөрөгдсөн соёл боловсрол, ёс суртахуунтай, эх оронч, үлгэр жишээ, манлайлагч иргэн болох нь Монгол Тэмүүлэл юм. Тус ТББ-аас зохион байгуулдаг ажлын нэг хэлбэр нь “Эртэч Монгол” уулзалт. Өглөө эртлэн боссон хүмүүст 6:30 - 8:30 хооронд уригдсан хүмүүсээрээ лекц уншуулж, Хэвлэл мэдээллийн хэрэгслэлээр сурталчилж, ном болгон гаргаж олон нийтээр хүртээл болдог. Зөвхөн энэ арга хэмжээ 140 удаа зохион байгуулагдаад байна. Их дээд сургууль, ЕБС-иуд, албан байгууллагуудаар 7 хоногийн сэдэвт ажлууд зохиодог байна. [[Файл:1000088893subject.jpg|500x500px|thumb]] [[Файл:20260209ыгмруёэ.jpg|500x500px|thumb]] [[Файл:1000088894subject.jpg|500x500px|thumb]] == Номин холдинг ХХК-ийн үндэслэгч == Амарбаярын Шагдарсүрэн нь “Номин Холдинг” компанийг анх 1992.07.11 -нд “Номин-5” ХЭАА нэртэйгээр байгуулж, 1996.01.22 -нд “Номин Трейд” ХХК, 2002.05.28 -нд “Номин Холдинг” ХХК болон өргөжин өдгөө Дотоод, гадаад худалдаа, Үйлдвэрлэл, Барилга, Үл хөдлөх хөрөнгө, Банк санхүү, Агаарын тээвэр - логистик, Технологийн бизнесийн чиглэлүүдээр нийт 30 гаруй салбар компанитайгаар үйл ажиллагаагаа явуулж байна. [[Файл:20260ijnbg.jpg|700x700px|thumb]] Өнөөдөр Номинчууд дотоодын 10.000. жижиг дунд үйлдвэрлэгчид, хувиараа хөдөлмөр эрхлэгчид, Гадаадын 700 харилцагч түншүүдтэй хамтран ажиллаж байна. Монгол улсын 4 удаагийн, Нийслэлийн 4 удаагийн Шилдгийн Шилдэг Аж ахуйн нэгжээр шалгарсан, Топ-100 аж ахуйн нэг юм. Төр засгаас “Номин холдинг” ХХК-ийн үйл ажиллагааг өндрөөр үнэлж 2021 онд төрийн дээд шагнал “Алтан гадас” одонгоор шагнажээ. Ийнхүү хань гурван хүүхдийн хамт эхлүүлсэн өрхийн үйлдвэрээс өргөжин тэлсээр 30 гаруй жилийн түүхээ итгэл төгс, хийж бүтээсэн амжилтаа ахиулахаар цаг завгүй хөдөлмөрлөсөөр байна. [[File:Nomingiinhon1.png|thumb|620x400px|]] n8fkhhmfrbcnv8bxv6vubelfhfvnk5r 851636 851635 2026-03-28T07:42:20Z Ichko8001 91268 851636 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Урлагийнхан|Name=Амарбаярын Шагдарсүрэн|төрсөн=1941|төрсөн газар=Бууцагаан сум, Баянхонгор аймаг|харьяалал=Монгол үндэстэн|мэргэжил=Иргэний ба үйлдвэрийн барилгын инженер, улс төр судлаач, эдийн засгийн ухааны Доктор [PhD], Профессор|зураг=Шагдарсүрэн_зураг.png}} '''Амарбаярын Шагдарсүрэн''' 1941 оны 5-р сарын 01-нд [[Ховд аймаг|Ховд]] аймгийн [[Булган сум|Булган]] сум “Шар хулс”-ны Зэл мод гэдэг газар төрсөн. Монгол улсын Төр, нийгмийн зүтгэлтэн, судлаач, нэрт соён гэгээрүүлэгч, Зохиолч, Яруу найрагч, Эдийн засгийн ухааны Доктор [PhD], Профессор. == Төгссөн сургууль == * 1949-1956 онд Булган сумын бүрэн бус дунд сургууль * 1956-1958 онд Нийслэлийн Сүхбаатарын нэрэмжит Хоёрдугаар дунд сургуулийн 8,9-р анги * 1958-1959 онд Ховд аймгийн 10 жилийн Нэгдүгээр дунд сургуулийн 10-р анги * 1959-1964 онд МУИС-ийн Барилга инженерийн факультет * 1966 онд Улаанбаатар хотын, 1988 онд Москва хотын Улс төрийн оройн Их сургуулиудыг тус тус дүүргэсэн. * Улс төрийн дээд боловсролтой, Үйлдвэрийн болон Иргэний барилгын инженер, Эдийн засагч мэргэжилтэй * 2004 онд Москва хотод Европын Мэдээллийн Академид Эдийн засгийн ухааны доктор [PhD], “Профессор цолыг хамгаалсан == Намтар == Шагдарсүрэн эгэл малчин Амарбаярын бага хүү болон мэндэлжээ. Хонгараачин овогт Вангийн торгууд ястан. Эх нутгаа, элгэн саднаа гэсэн халуун сэтгэлтэй Монгол улсын иргэн. Хүүхэд нас нь дайны хүнд хэцүү цагт зөвхөн мал аж ахуй, газар тариалангаар амьдарч өсөж торнисон. Аав Жаргалын Амарбаяр нь мал маллах, тариа тарих, хар бор ажилд хатуужсан, эмнэг хангал сургах, морь буйгуйлдах, исгэрдгээрээ нутаг усандаа нэртэй, хүнд тусч, төрийн хар хүн байжээ. Ээж Баясгайн Түвшээ нь үйлэнд уран, их ажилсаг, үр хүүхдээ сургаал үгээр хүмүүжүүлсэн бусдад тустай нэгэн байжээ. Ах эгч хоёр нь түүнээс олон насаар ах байсан учир дүүдээ зааж сургадаг. Эгч Цэвэг нь үйлэнд уран, шилдэг малчин байсан. Ах Пагма нь Баруун Монголоос төрсөн Анхны хүний их эмч, Ховд аймгийн шилдэг 100 эрхмийн нэг, эх барих эмэгтэйчүүдийн эмчээр хот, хөдөөгийн эмнэлэгүүдэд насаараа ажиллаж, бусдын сайн сайхны төлөө амьдралаа зориулж явсан. Шагдарсүрэнгийн “Далдугаар зөрлөг” номын 5-р ботийг Монгол бичгээр хадаж, гар бичмэлээр алдаа мадаггүй уран гоёор бичсэн байдаг. А.Шагдарсүрэн 1959 онд МУИС-ийн Барилга инженерийн анги анх нээгдэхэд элсэн суралцаж 1964 онд Үйлдвэрийн ба Иргэний барилгын инженер мэргэжил эзэмшсэн “Анхны” төгсөгч. Түүний амьдралд анхны тодотголтой олон юм бий. Ахуйн соёлд хувьсал хийж электрон барааг Монголд оруулж ирж шинэ дэвшил бий болгосон хүний нэг. Энэ талаар Олон улсын сэтгүүлч, Доктор Б.Дашзэвэг “Ахуйн соёлын хувьсгал” хэмээх нийтлэлдээ хэсгээс нь дурьдвал Ардын хувьсгалыг Сүхбаатар ялуулсан, Ардчилсан хувьсгалыг Зориг ялуулсан, Ахуйн соёлын хувьсгалыг Шагдарсүрэнчүүд ялуулсан гэж нэгэнтэй бичжээ. Хогоо дэрсэн шүүрээр шүүрдэж, хувцасаа нидрүүлгээр угаадаг байсныг халж ахуйн бүх үйлдлүүд автоматчилагдсан, Гар утас хүн бүрийн хэрэглээ болсон зэрэг том өөрчлөлтүүд нь эдүгээгийн Номин холдингийн үйл ажиллагаатай нягт холбоотой. Өдгөө 85 насыг зооглон буй Амарбаярын Шагдарсүрэнгийн хувийн сан хөмрөг, оюуны өвийг цэгцлэн үзвэл түүний хийсэн бүтээсэн нь арвин их. Мөн ивээн тэтгэж, гар бие оролцсон оюуны бүтээлүүд нь тавь, жараар тоологдоно. Жирийн малчин ардын хүү хэрхэн төр нийгмийн нэрт зүтгэлтэн, эрдэмтэн судлаач, итгэлт бизнесмэн болж, үйлдвэр, худалдаа үйлчилгээний салбарт нэгэн жарны амьдралаа зориулжээ. А.Шагдарсүрэн Төв аймгийн Баян сумын уугуул Рэнцэнгийн Содномтойгоо 1965 онд гэр бүл болжээ. Түүний хань хүний их эмч. Тэд гурван (Уламбаяр, Баярсайхан, Энхбаяр) хүүтэй. “Бурмаар тэтгэхээр урмаар тэтгэ” гэсэн зарчмаар хүүхдүүдээ өсгөн хүмүүжүүлсэн. Монгол улсад хийсэн бүтээснээрээ манлайлж буй анхдагч компаниудын нэг нь Шагдарсүрэнгийн гэр бүлийн таван гишүүний бий болгосон Хувиараа Эрхлэх Аж Ахуй (Номин-5 ХЭАА)-аар эхэлсэн Номин Холдинг ХХК нь эдүгээ 6300 ажилтантай, 30 гаруй компанитай болтлоо өргөжин тэлжээ. == Ажлын замнал == * 1964-1971 онд Байшин үйлдвэрлэх Комбинатад Ахлах техникч, Ерөнхий инженер * 1969-1971 онд Улаанбаатар хотын барилга трестэд Даамал, Ангийн ерөнхий инженер. * 1969-1976 онд МҮЭ-ийн Төв зөвлөлд Барилга, Ой мод боловсруулах үйлдвэрийн ажилчдын Үйлдвэрчний эвлэлийн Төв хорооны “Анхны” Нарийн бичгийн дарга, МҮЭ-ийн Соёлын төв ордны “Анхны” дарга * 1976-1984 онд Улаанбаатар хотын Сүхбаатар районы Намын хорооны Үйлдвэр үйлчилгээ эрхэлсэн “Анхны” Нарийн бичгийн дарга. * 1984-1989 онд БНМАУ-аас ЗСБНХУ-д суугаа Худалдааны Төлөөлөгчийн газарт барилгын асуудал хариуцсан мэргэжилтэн * 1989-1992 онд Улаанбаатар хотын Октябрийн районы Ардын Депутатуудын хурлын гүйцэтгэх захиргааны Орлогч дарга * 1992-1993 онд Материал Импекс Хангамжийн нэгдэлд Хэлтсийн дарга * 1993-2000 онд Номин трейд ХХК-д Ерөнхий менежер * 1999-2000 онд “Эрдэнэт хивс” ХК-ийн Төлөөлөн Удирдах Зөвлөлийн дарга * 1999-2019 онд “Чингэс хаан” дээд сургуулийн ТУЗ-ийн “Анхны” дарга * 2000-2004 онд Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн * 2007 оноос “Монгол тэмүүлэл-Сайхан Монгол орон”ТББ-ын Удирдах зөвлөлийн дарга * 2004 оноос одоог хүртэл “Номин холдинг” ХХК-ийн ТУЗ-ын гишүүн зөвлөх * 2004 оноос Эрдэнэт хивс ХХК, Натурал Текстайл Групп (NTG) ХХК-ийн ТУЗ-ын гишүүн. '''ГАР БИЕ ОРОЛЦСОН, БҮТЭЭН БАЙГУУЛАЛТУУД''' ===Социалист бүтээн байгуулалтын жилүүдэд=== * 1963 он Атар-Өргөө ХК-ийн барилга 1964-1969 он 15-р хорооллын угсармал орон сууцны барилгууд * 1969-1970 он Улаанбаатар хотын 100 автобусны зогсоол * 1969-1971 он БНМАУ-ын Холбооны Яамны барилга * 1969-1971 он Сүхбаатар дүүргийн Нэгдсэн эмнэлэг * 1969-1971 он Монгол кино үйлдвэрийн барилга, Плёнк хадгалах агуулахууд, уурын зуухын хамт * 1969-1971 он Шинжлэх ухааны академийн барилга, (Хими, Физик, Түүхийн хүрээлэнгүүд ) * 1971 он Төв цэнгэлдэх хүрээлэнгийн барилгын өргөтгөл, баруун, зүүн жигүүрийн саравч * 1975-1976 он МҮЭ-ийн Соёлын төв ордны барилга '''ЗАХ ЗЭЭЛИЙН ЭДИЙН ЗАСГИЙН ХАРИЛЦААНД ШИЛЖСЭНЭЭС ХОЙШ ХЭРЭГЖҮҮЛСЭН БА ХЭРЭГЖҮҮЛЖ БУЙ БАРИЛГА БАЙГУУЛАЛТЫН ТӨСЛҮҮД''' [[Файл:Hheerree1.png|900x900px|thumb|.]] [[Файл:Picshag.png|900x900px|thumb|.]] [[Файл:Qq0987iuy.png|900x900px|thumb|.]] [[Файл:123sd.png|900x900px|thumb]] [[Файл:Pict34tg.png|900x900px|thumb|.]] [[Файл:1234qwersdf.png|900x900px|thumb]] ==Дурсамж== Түүний амьдралд 1984 онд ЗХУ-д ажиллаж амьдрах хувь тохиосон. Ид өөрчлөн байгуулалтаар амьсгалж ажилласан жилүүд дуусч, 1989 оны дундуур эх орондоо ирэхэд ардчиллын салхи сэвэлзэж, нийгэм улс төрийн хувьд өөрчлөлттэй нүүр тулах хүндхэн цаг үед тэрээр Нийслэлийн Октяберийн районы Ардын депутадуудын Хурлын Гүйцэтгэх Захиргааны Орлогч даргын албыг хашсан байдаг. Төрийн ажил амаргүй. Ардчиллыг бусдын адил талархан дэмжиж, ажил үйлсээрээ тус дэм болох гэж өдөр шөнөгүй зүтгэсэн он жилүүд байлаа. Тэр дундаа 90-ээд оны эхээр Засгийн газрын “20-р тогтоол” гарснаар мөнгөний ханш унаж, юмны үнэ өдрөөс өдөрт нэмэгдэж, мөнгөний ханш цаг цагаар унаж, иргэдийн амьдрал ядуурч байсан хүндхэн цаг үе. Давснаас өөр юмгүй хоосон дэлгүүрүүдээр картын бараа хувиарлаж, айл өрх бүрт хүргэх хүнд ажлыг хийж явсан. Ард нь гарсан ч хариуд нь эрүүл мэндээ алдсан. Гэлээ гээд зүгээр суусангүй. “Материал импекс” хангамжийн нэгдэлд хэлтсийн даргаар очсон. Нэгэнт муудсан бие сэхэл авалгүй ажлаа өгч, тахир дутуугын 2-р группт хүртэл орсон. Эхнэр 3 хүүхдийн хамт Номин-5 Хувиараа Эрхлэх Аж Ахуй ( ХЭАА) байгуулж, гэрээрээ оёдлын үйлдвэрлэл эрхэлсэн хүндхэн дурсамж. [[Файл:QazxdesxcgfFGHYTFCVF.jpg|400x300px|thumb|А.Шагдарсүрэн хань, гурван хүүхдийн хамт Москва хот 1987 он.]] ==А.ШАГДАРСҮРЭНГИЙН ӨӨРИЙН ОЮУНЫ САН== '''ТҮҮХ, УЛС ТӨР, ЭДИЙН ЗАСГИЙН БҮТЭЭЛҮҮД''' 1. Гэрээн засаад төрөөн засмуй 2000 он 2. Төрөө түшилцсэн мину 2004 он 3. Хөрөнгө оруулалтын эдийн засгийн асуудалд 2005 он 4. Төр түмнээ дээдэлсэн Номингийнхон 2006 он 5. Бидний аав ээж 2008 он 6. Эрэл, урланг эрхэмлэсэн Эрдэнэт хивснийхэн 2011 он 7. Төр түмнээ дээдэлсэн Номингийнхон 2012 он 8. Номингийн тэмдэглэлүүд 2013 он 9. Mongolian Economy сэтгүүлийн тусгай дугаар 2017 он 10. Төр түмнээ дээдэлсэн Номингийнхон 2017 он 11. Далдугаар зөрлөг II (Намтрын товчоон, Дурсамж,Номын өмнөтгөл, Нөхдийн дотно үг, Миний хэлсэн үг) 2020 он 12. Далдугаар зөрлөг III (Хэвлэл мэдээллийн нийтлэл, ярилцлага, Уншигчдын санал, шүүмж) 2020 он 13. Mongolian Economy сэтгүүлийн тусгай дугаар 2021 он 14. Гар бие оролцсон бүтээн байгуулалтууд мину 2021 он 15. Торгуудын түүхэн товчоон 2021 он 16.Төр түмнээ дээдэлсэн Номингийнхон 2023 он 17. Далдугаар зөрлөг 6-р боть Монгол Тэмүүлэл - Монгол ухаанаар хөгжихүй 2024 он 18. Далдугаар зөрлөг 7-р боть Гэрээ засаад төрөө засмуй 2024 он 19. Далдугаар зөрлөг 8-р боть Монгол Тэмүүлэл - Монгол ухаанаар хөгжихүй 2024 он 20.Монгол Улсын Шинжлэх ухааны гавьяат зүтгэлтэн, Доктор, Профессор, Зурхай судлаач, Монгол Улсын Ардын багш Л.Тэрбиш, Хувраг Түвдэн Довдан, Зурхайч Доржийн Цогтбаатар лам нарын цаг тооны бичгүүдийг харьцуулан судалж "Монгол зурхайн цаг тооны бичиг"-ийг 2009 оноос одоог хүртэл гаргаж байна. '''УТГА ЗОХИОЛ, ЯРУУ НАЙРГИЙН БҮТЭЭЛҮҮД''' 1. Итгэлийн тухай дуулал 2002 он 2. 1206 зүйр цэцэн үг 2005 он 3. 2006 зүйр цэцэн үг 2005 он 4. “Номин эрдэнийн орон” дуу шүлгийн түүвэр 2007 он 6. Зүйр цэцэн үгийн хоймсон хураангуй 2010, 2012 он 7. “Номин эрдэнийн орон”[хоёр дахь хэвлэл] 2010 он 8. Гурван найраглал 2011 он 9. Хоймслон буулгасан гурван найраглал 2012 он 10. Номингийн тэмдэглэл өгүүллүүд 2012 он 12. Гурамслан буулгасан гурван найраглал [кирил, монгол бичиг, англи] 2012 он 13. Баруун Монгол ардын дуу, хөгжим [А.Шагдарсүрэн, Ж.Төмөрхуяг] 2013 он 14. “Мажестик буюу Оюуны гайхамшигт өв” Сэтгүүл 2013, 2015 он 15. “Мажестик буюу Оюуны гайхамшигт өв” Сэтгүүл [Үлэг гүрвэл] 2013 он 16. Дөрвөн найраглал , дөрмөсөн хадмал 2014 он [кирил, монгол бичиг, англи орос] 17. Зүйр цэцэн үгийн шилмэл хураангуй I, II 2016, 2017 он 18. Ойрад холбоо үг, аялгын тайлал 2018 он 20. “Далдугаар зөрлөг” I [дуу, шүлэг, найраглал, тэмдэглэл] 2020 он == Ивээн тэтгэсэн оюуны бүтээлүүд == 1. Физикийн бодлогын цуврал [ЕБС-ийн сурагчдад] 1998 он 2. Майкл Жексон 1998 он 3. Монголын 100 хаан, 8 богд цуврал бүтээлууд 1999-2019 он 4. Чингис хаан 1999 он 5. Чингис хаан судлал (цуврал сэтгүүл) 2000 оноос 6. Төрийн ажилтны ёс зүй 2001 он 7. Мөнгө ярьдагсан бол 2002 он 8. Торгууд ардын аман зохиол 2003 он 9. Өнөөгийн ертөнцийг үндэслэгч Их эзэн Чингис хаан 2003 он 10. Чингис хааны нэвтэрхий толь 2004 он 11. Монголын тусгаар тогтнолын түүхэн хураангуй ба Зүүн гарын Ойрад Монгол, Ардын журамт цэргүүдийн дурдатгал 2005 он 12. Монголын аялал жуулчлалын нэвтэрхий толь 2005 он 13. Вангийн торгууд түмний түүхэн дурдатгал 2005 он 14. Фермерийн аж ахуйн зохион байгуулалтын загвар 2006 он 15. Гал унтраах анхан шатны багаж хэрэгсэл [Онцгой байдлын албатай хамтарсан] 2006 он 16. Галдан бошигт хаан 2006 он 17. Махагүргис, Молон, Мандуул хаад 2007 он 18. Сүлдэт хилийн холбоо (Дуу шүлгийн дээжис) 2007 он 19. Хөөрхий дөө миний аав, ээж, нутаг ус бидэн дөрөв 2007 он 20. Ахдаа илгээсэн арван захидал 2007 он 22. Т.Султаны уран бүтээлийн үнэ цэнэд хөтлөхүй 2008 он 23. Хүүхэд, гэр бүл, улсын хөгжил 2010 он 24. Монгол ухаанаар хөгжихүй цувралууд 2009, 2010, 2013, 2015 он 25. Монгол ухаанаар хөгжихүй (Өврийн ном) 2009 он 26. Үр хүүхэддээ үлдээх өв сургамж 2009 он 27. Борлуулалт арилжааны цагийг эзэлсэн 100 агуу санамж 2010 он 28. Мэргэн санаа 2012 он 29. Торгуудын Их нүүдэл 2011 он 30. Ойрад үг аялгын тайлал 2013 он 31. Намжаа Вангийн Алтан овоо 2013 он 32. Жижиглэн худалдаа (сурах бичиг) 2013 он 33. Бизнес төлөвлөлт (аргазүй, аргачлал) 2013 он 34. Монголын сэтгүүлзүй 100 жил (Хамгийн, Хамгийн) 2013 он 35. Гонгорын Рэнцэнгийнхэн 2014 он 36. Дэлхийд гайхагдсан Монгол улс DVD 2015 он 37. Эртэч Монгол цувралууд I, II 2014, 2015 он 38. Хөгжил дэвшилд өрнөсөн он жилүүд 2015 он 39. Халуун нар, сэрүүн салхи 2016 он 40. Алтайд гаргасан мөр 2016 он 41. Чингис хааны амжилтын нууц 2016 он 42. Вангийн торгуудын бахархан дуурайх үйлстэн 2018 он 43. Орчуулгын онол, дадлагын зарим асуудал 2018 он 44. Даяаршил, боловсрол, хүмүүжил 2019 он 45. Жарны дуун шастир роман 2019 он 46. Далай Их Торгууд түмний түүх (сонсдог ном) 2020 он 47. Ховд хотын бага тайлбар толь 2020 он 48. Эгэл хөвүүн эрхэм хүмүүн Ц.Сүрэмжав 2023 он 49. Торгуудын түүх, шашин, өв соёл 2023 он 50. Энэ Цагийн Монголчууд I, II боть 2024 он == Онцлох бүтээл == '''ЗОХИОН БҮТЭЭСЭН ТОВШУУР ХӨГЖМҮҮД''' • А.Шагдарсүрэн, Ж.Төмөрхуяг нар санаачлан зохион бүтээсэн 5 төрлийн товшуур хөгжмөө Χοвд аймгийн Булган суманд бэлэглэжээ. [[File:20260828@hg.jpg|thumb| 1. Торгууд товшуур 2. Хун хэц товшуур 3. Орог тэх оньсон наадгайт товшуур 4 Жангар Хоромсом товшуур 5. Шигширэг, хос бөмбөртэй товшуур]] '''БАРУУН МОНГОЛ АРДЫН ДУУ ХӨГЖИМ''' [[File:Баруун монгол.png|thumb|400x400| Баруун Монгол ардын дуу хөгжим номыг гаргахдаа холбогдуулан Ойрадын өв соёл судлалын нийгэмлэгээс “Ойрад үг” аялагын тайлал ( Д.Насанжаргал, А.Туул), “Баруун Монголын хаант улсын түүх” (Х.Лхагвасүрэн) номуудыг хэвлэн гаргаж, “Тод үсэг” буюу Тод Монгол бичгийн цагаан толгойг крилл үсэгт хадан буулгаж, Үндэсний цахим нэвтэрхий тольд “Шиньжан- Уйгурын өөртөө засах орон, “Торгууд ястан”, “Торгуудын их нүүдэл” “Уваш хаан” зэрэг Ойрад судлалтай холбоотой олон мэдээллүүдийг бэлтгэн оруулав. 2013 он]] Энэхүү номонд Шиньжаны Борталын аялгуу, Шиньжан Уйгурын Ойрад Монголчуудын дуу хуур, клипийг багтаасан 30 гаруй CD, ном тохимлоос авсан дуу хөгжим, нотыг өөрсдийн бичсэн дүрс бичлэгийн хамт ганцхан dvd-д багтааснаар Баруун Монголын дуу хөгжимтэй танилцах, түүнээс суралцах, судлах бололцоог бүрдүүлжээ. Энэхүү номонд Ойрад Монголын 260 гаруй шошдор буюу ардын богино дуу, 150 орчим уртын дуу, Жангарын тууль болон ерөөл магтаал, бүүвэйн дуу, тойг хийгээд орчин цагийн өнгө төрхийг илтгэсэн цөөн хэдэн зохиолын дууг багтаажээ. '''Монгол ардын зүйр цэцэн үгсийн шигшмэл''' [[File:Ичко5.png|thumb|345x345| Амарбаярын Шагдарсүрэн өөрийн ах А.Пагма болон гэр бүл хүүхдүүдийн хамт хичээнгүйлэн гаргасан Монгол ардын зүйр цэцэн үгийн кирилл болон гар бичмэл Монгол үсгээр хоймлон хадаж буулгасан шигшмэл. 2023 он]] Зүйр цэцэн үгийг буух утгын тайлал, тайлбартай нь тусгайлан бэлтгэж гаргасан “Монгол хэлний тайлбар толь” байдгаас “Зүйр цэцэн үгийн тайлбар толь” бичиг одоогоор байхгүй. == Гавьяа, шагнал == * 1971, 1981, 1991, 2001, 2011 онд Ардын хувьсгалын 50, 60, 70, 80, 90 жилийн Хүндэт медаль * 1981 онд Тэргүүний барилгачин цол * 1992 онд Улаанбаатар хотын хүндэт тэмдэг * 1996 онд Хэрэглэгчдийн итгэлт бизнесмен цол * 1997 онд Худалдаа, үйлдвэрийн Тэргүүний ажилтан цол * 1999 онд Худалдааны гавьяат ажилтан цол * 2003 оны Санхүү, эдийн засгийн албаны хүндэт тэмдэг * 2004 онд “Чингэс хаан” дээд сургуулийн Хүндэт доктор цол * 2005 онд “Монгол төрийн алтан санг арвижуулагч” одон * 2006 онд Их Монгол улс байгуулагдсаны 800 жилийн ойн Хүндэт медаль * 2007 онд Үндэсний Худалдаа Аж Үйлдвэрийн Танхимын дээд шагнал Хийморийн одон * 2010 онд Нийгмийн хөгжлийн Шилдэг зүтгэлтэн Одон * 2011 онд МАН-ын “Тусгаар тогтнол” одон * 2011 онд Монголын Зохиолчдын Эвлэлийн шагнал * 2012 онд Энхтайваны “Алтан од” одон * 2013 Үндэсний цахим өв академийн “Номч”[Академич] цол гэрэгэ * 2017 онд Монголын Хэрэглэгчдийн удирдлагын Академийн “Онцгой бүтээлийн академич” цол, алтан гэрэгэ * 2017 онд Монгол улсын Улаанбаатар Их Сургуулийн “Хүндэт доктор” цол * 2021 онд “Монгол Ардын Нам”-ын 100 жилийн ойн Хүндэт медаль * 2021 онд Сүхбаатарын одон '''АМАРБАЯРЫН ШАГДАРСҮРЭНГИЙН ДУУ НАЙРАГЛАЛ, ДҮРС БИЧЛЭГИЙН БҮТЭЭЛҮҮД''' [[Файл:Screen45.jpg|700x700px|thumb]] == Улс төрийн замнал == Шагдарсүрэн 2000 онд УИХ-ын сонгуульд тухайн үеийн Засгийн газрын тэргүүн, Ардчилсан намын дарга Р.Амаржаргалтай өрсөлдөн ялалт байгуулж 2000-2004 онд Улсын Их Хуралд сонгогдон ажиллахдаа 20 гаруй хуулийн ажлын хэсэг ахалж батлуулан, 35 хуульд нь нэмэлт өөрчлөлтийг хийж чадсан. [[Файл:Shagy1836.png|400x300px|thumb|УИХ-ын гишүүн П.Жасрай, Б.Чадраа нартай хуралын танхимд. 2003 он]] • Мянганы зам төсөл хэрэгжүүлэхэд нь дэмжин нийтийг уриалж анхны хандив өргөж бусдыг уриалж ажилласан. • МАХН-ын сонгуулийн мөрийн хөтөлбөр, Өөрийн мөрийн хөтөлбөрийн хүрээнд 9 гол зүйлд анхаарч ажиллахаар амлалт авчээ. Түүнийгээ хэрэгжүүлэхийн тулд Эдийн засгийн болон Төсвийн байнгын хорооны гишүүнээр ажиллаж, Улсын Их Хурал 990 хууль, тогтоол батлан гаргасны 26 хувийг Эдийн засгийн болон Төсвийн байнгын хороогоор хэлэлцэж ард түмний амьдралд хүрсэн томоохон ажлуудаас нь: 1. Улсын Их хурлаас “Аж Ахуйн үйл ажиллагааны тусгай зөвшөөрлийн тухай” хууль гаргасан нь хувийн хэвшлийнхэнд маш том боломж олгосон. Учир нь төр, хүмүүсийн хийж бүтээхэд нь саад учруулагч гэж ойлгогдох хэмжээнд хүрсэн асуудалыг хууль зүйн талаас нь цэгцэлж, хуульд заасны дагуу олгож байх, тусгай зөвшөөрөл эзэмшигчийн нийтлэг эрх, үүрэг хүлээх, хариуцлагыг тодорхойлох шаардлагын улмаас, энэ хуулийн төслийг гаргасан нь УИХ-аас авилгалын эсрэг тэмцэх нэгэн бодитой алхам болсон. 2. Монгол улсын иргэнд газар өмчлүүлэх тухай хууль батлагдсан нь түүхэн үйл явдал юм. Иргэн гэр бүлийн хэрэгцээний зориулалтаар нэг удаа нийслэлд 0.07 га хүртэл, бүсийн төвд 0.35 га хүртэл, сумын төвд 0.5 га хүртэл газрыг үнэгүй өмчлөх эрхтэй болсон. Мөн гэр бүлийн хамтын хэрэгцээндээ зориулан хүнсний ногоо, жимс жимсгэнэ, таримал тарих зориулалтаар 0.1 га газрыг үнэ төлбөргүй эзэмших эрхтэй болов. 2003 оны жилийн эцсийн байдлаар улсын хэмжээнд 28.231 иргэн газар өмчлөх тухай хүсэлт гаргаж, 20.837 иргэнд 1,550.02 га газрыг өмчлүүлэх шийдвэр гаргасан байна. 3. Банкны салбарт хөгжлийн бодлого хэрэгжүүлж, олон хэвшлийн банкны эрх зүйн зохицуулалтыг бий болгоход санаачлагатай оролцсон. == Соён гэгээрүүлэх үйлсэд == Амарбаярын Шагдарсүрэн түмэн олныг гэгээрүүлэх үйлсэд хувь нэмрээ оруулж яваа энэ цагийн соён гэгээрүүлэгчийн нэг юм. Бага залуугаасаа нам, төр, олон нийт, үйлдвэр, аж ахуй соёлын олон нийтийн байгууллагад идэвхтэй ажиллаж, туршлага хуримтлуулсан хүн юм. “Монгол Тэмүүлэл - Сайхан Монгол орон” ТББ-ыг найз нөхөдтэйгээ хамтран байгуулж 2008 оноос одоог хүртэл ажиллуулж байна. Монгол Тэмүүлэл нь: Шинэ мянганд Монгол улс “Хүний хөгжлөөрөө” дэлхийд манлайлах үндэстэн болоход чиглэсэн үйл ажиллагаа явуулдаг олон нийтийг хамарсан үндэсний хөдөлгөөн болно гэсэн Алсын хараатай ажиллаж байна. Монгол ухаанаар дархлаажсан, дэлхийд байр сууриа эзэлсэн, дэлхийд хүлээн зөвшөөрөгдсөн соёл боловсрол, ёс суртахуунтай, эх оронч, үлгэр жишээ, манлайлагч иргэн болох нь Монгол Тэмүүлэл юм. Тус ТББ-аас зохион байгуулдаг ажлын нэг хэлбэр нь “Эртэч Монгол” уулзалт. Өглөө эртлэн боссон хүмүүст 6:30 - 8:30 хооронд уригдсан хүмүүсээрээ лекц уншуулж, Хэвлэл мэдээллийн хэрэгслэлээр сурталчилж, ном болгон гаргаж олон нийтээр хүртээл болдог. Зөвхөн энэ арга хэмжээ 140 удаа зохион байгуулагдаад байна. Их дээд сургууль, ЕБС-иуд, албан байгууллагуудаар 7 хоногийн сэдэвт ажлууд зохиодог байна. [[Файл:1000088893subject.jpg|500x500px|thumb]] [[Файл:20260209ыгмруёэ.jpg|500x500px|thumb]] [[Файл:1000088894subject.jpg|500x500px|thumb]] == Номин холдинг ХХК-ийн үндэслэгч == Амарбаярын Шагдарсүрэн нь “Номин Холдинг” компанийг анх 1992.07.11 -нд “Номин-5” ХЭАА нэртэйгээр байгуулж, 1996.01.22 -нд “Номин Трейд” ХХК, 2002.05.28 -нд “Номин Холдинг” ХХК болон өргөжин өдгөө Дотоод, гадаад худалдаа, Үйлдвэрлэл, Барилга, Үл хөдлөх хөрөнгө, Банк санхүү, Агаарын тээвэр - логистик, Технологийн бизнесийн чиглэлүүдээр нийт 30 гаруй салбар компанитайгаар үйл ажиллагаагаа явуулж байна. [[Файл:20260ijnbg.jpg|620x400px|thumb]] Өнөөдөр Номинчууд дотоодын 10.000. жижиг дунд үйлдвэрлэгчид, хувиараа хөдөлмөр эрхлэгчид, Гадаадын 700 харилцагч түншүүдтэй хамтран ажиллаж байна. Монгол улсын 4 удаагийн, Нийслэлийн 4 удаагийн Шилдгийн Шилдэг Аж ахуйн нэгжээр шалгарсан, Топ-100 аж ахуйн нэг юм. Төр засгаас “Номин холдинг” ХХК-ийн үйл ажиллагааг өндрөөр үнэлж 2021 онд төрийн дээд шагнал “Алтан гадас” одонгоор шагнажээ. Ийнхүү хань гурван хүүхдийн хамт эхлүүлсэн өрхийн үйлдвэрээс өргөжин тэлсээр 30 гаруй жилийн түүхээ итгэл төгс, хийж бүтээсэн амжилтаа ахиулахаар цаг завгүй хөдөлмөрлөсөөр байна. [[File:Nomingiinhon1.png|thumb|620x400px|]] dm5rpgptc1rhmxa2ykiyiw0l1cexjwa 851637 851636 2026-03-28T07:46:22Z Ichko8001 91268 851637 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Урлагийнхан|Name=Амарбаярын Шагдарсүрэн|төрсөн=1941|төрсөн газар=Бууцагаан сум, Баянхонгор аймаг|харьяалал=Монгол үндэстэн|мэргэжил=Иргэний ба үйлдвэрийн барилгын инженер, улс төр судлаач, эдийн засгийн ухааны Доктор [PhD], Профессор|зураг=Шагдарсүрэн_зураг.png}} '''Амарбаярын Шагдарсүрэн''' 1941 оны 5-р сарын 01-нд [[Ховд аймаг|Ховд]] аймгийн [[Булган сум|Булган]] сум “Шар хулс”-ны Зэл мод гэдэг газар төрсөн. Монгол улсын Төр, нийгмийн зүтгэлтэн, судлаач, нэрт соён гэгээрүүлэгч, Зохиолч, Яруу найрагч, Эдийн засгийн ухааны Доктор [PhD], Профессор. == Төгссөн сургууль == * 1949-1956 онд Булган сумын бүрэн бус дунд сургууль * 1956-1958 онд Нийслэлийн Сүхбаатарын нэрэмжит Хоёрдугаар дунд сургуулийн 8,9-р анги * 1958-1959 онд Ховд аймгийн 10 жилийн Нэгдүгээр дунд сургуулийн 10-р анги * 1959-1964 онд МУИС-ийн Барилга инженерийн факультет * 1966 онд Улаанбаатар хотын, 1988 онд Москва хотын Улс төрийн оройн Их сургуулиудыг тус тус дүүргэсэн. * Улс төрийн дээд боловсролтой, Үйлдвэрийн болон Иргэний барилгын инженер, Эдийн засагч мэргэжилтэй * 2004 онд Москва хотод Европын Мэдээллийн Академид Эдийн засгийн ухааны доктор [PhD], “Профессор цолыг хамгаалсан == Намтар == Шагдарсүрэн эгэл малчин Амарбаярын бага хүү болон мэндэлжээ. Хонгараачин овогт Вангийн торгууд ястан. Эх нутгаа, элгэн саднаа гэсэн халуун сэтгэлтэй Монгол улсын иргэн. Хүүхэд нас нь дайны хүнд хэцүү цагт зөвхөн мал аж ахуй, газар тариалангаар амьдарч өсөж торнисон. Аав Жаргалын Амарбаяр нь мал маллах, тариа тарих, хар бор ажилд хатуужсан, эмнэг хангал сургах, морь буйгуйлдах, исгэрдгээрээ нутаг усандаа нэртэй, хүнд тусч, төрийн хар хүн байжээ. Ээж Баясгайн Түвшээ нь үйлэнд уран, их ажилсаг, үр хүүхдээ сургаал үгээр хүмүүжүүлсэн бусдад тустай нэгэн байжээ. Ах эгч хоёр нь түүнээс олон насаар ах байсан учир дүүдээ зааж сургадаг. Эгч Цэвэг нь үйлэнд уран, шилдэг малчин байсан. Ах Пагма нь Баруун Монголоос төрсөн Анхны хүний их эмч, Ховд аймгийн шилдэг 100 эрхмийн нэг, эх барих эмэгтэйчүүдийн эмчээр хот, хөдөөгийн эмнэлэгүүдэд насаараа ажиллаж, бусдын сайн сайхны төлөө амьдралаа зориулж явсан. Шагдарсүрэнгийн “Далдугаар зөрлөг” номын 5-р ботийг Монгол бичгээр хадаж, гар бичмэлээр алдаа мадаггүй уран гоёор бичсэн байдаг. А.Шагдарсүрэн 1959 онд МУИС-ийн Барилга инженерийн анги анх нээгдэхэд элсэн суралцаж 1964 онд Үйлдвэрийн ба Иргэний барилгын инженер мэргэжил эзэмшсэн “Анхны” төгсөгч. Түүний амьдралд анхны тодотголтой олон юм бий. Ахуйн соёлд хувьсал хийж электрон барааг Монголд оруулж ирж шинэ дэвшил бий болгосон хүний нэг. Энэ талаар Олон улсын сэтгүүлч, Доктор Б.Дашзэвэг “Ахуйн соёлын хувьсгал” хэмээх нийтлэлдээ хэсгээс нь дурьдвал Ардын хувьсгалыг Сүхбаатар ялуулсан, Ардчилсан хувьсгалыг Зориг ялуулсан, Ахуйн соёлын хувьсгалыг Шагдарсүрэнчүүд ялуулсан гэж нэгэнтэй бичжээ. Хогоо дэрсэн шүүрээр шүүрдэж, хувцасаа нидрүүлгээр угаадаг байсныг халж ахуйн бүх үйлдлүүд автоматчилагдсан, Гар утас хүн бүрийн хэрэглээ болсон зэрэг том өөрчлөлтүүд нь эдүгээгийн Номин холдингийн үйл ажиллагаатай нягт холбоотой. Өдгөө 85 насыг зооглон буй Амарбаярын Шагдарсүрэнгийн хувийн сан хөмрөг, оюуны өвийг цэгцлэн үзвэл түүний хийсэн бүтээсэн нь арвин их. Мөн ивээн тэтгэж, гар бие оролцсон оюуны бүтээлүүд нь тавь, жараар тоологдоно. Жирийн малчин ардын хүү хэрхэн төр нийгмийн нэрт зүтгэлтэн, эрдэмтэн судлаач, итгэлт бизнесмэн болж, үйлдвэр, худалдаа үйлчилгээний салбарт нэгэн жарны амьдралаа зориулжээ. А.Шагдарсүрэн Төв аймгийн Баян сумын уугуул Рэнцэнгийн Содномтойгоо 1965 онд гэр бүл болжээ. Түүний хань хүний их эмч. Тэд гурван (Уламбаяр, Баярсайхан, Энхбаяр) хүүтэй. “Бурмаар тэтгэхээр урмаар тэтгэ” гэсэн зарчмаар хүүхдүүдээ өсгөн хүмүүжүүлсэн. Монгол улсад хийсэн бүтээснээрээ манлайлж буй анхдагч компаниудын нэг нь Шагдарсүрэнгийн гэр бүлийн таван гишүүний бий болгосон Хувиараа Эрхлэх Аж Ахуй (Номин-5 ХЭАА)-аар эхэлсэн Номин Холдинг ХХК нь эдүгээ 6300 ажилтантай, 30 гаруй компанитай болтлоо өргөжин тэлжээ. == Ажлын замнал == * 1964-1971 онд Байшин үйлдвэрлэх Комбинатад Ахлах техникч, Ерөнхий инженер * 1969-1971 онд Улаанбаатар хотын барилга трестэд Даамал, Ангийн ерөнхий инженер. * 1969-1976 онд МҮЭ-ийн Төв зөвлөлд Барилга, Ой мод боловсруулах үйлдвэрийн ажилчдын Үйлдвэрчний эвлэлийн Төв хорооны “Анхны” Нарийн бичгийн дарга, МҮЭ-ийн Соёлын төв ордны “Анхны” дарга * 1976-1984 онд Улаанбаатар хотын Сүхбаатар районы Намын хорооны Үйлдвэр үйлчилгээ эрхэлсэн “Анхны” Нарийн бичгийн дарга. * 1984-1989 онд БНМАУ-аас ЗСБНХУ-д суугаа Худалдааны Төлөөлөгчийн газарт барилгын асуудал хариуцсан мэргэжилтэн * 1989-1992 онд Улаанбаатар хотын Октябрийн районы Ардын Депутатуудын хурлын гүйцэтгэх захиргааны Орлогч дарга * 1992-1993 онд Материал Импекс Хангамжийн нэгдэлд Хэлтсийн дарга * 1993-2000 онд Номин трейд ХХК-д Ерөнхий менежер * 1999-2000 онд “Эрдэнэт хивс” ХК-ийн Төлөөлөн Удирдах Зөвлөлийн дарга * 1999-2019 онд “Чингэс хаан” дээд сургуулийн ТУЗ-ийн “Анхны” дарга * 2000-2004 онд Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн * 2007 оноос “Монгол тэмүүлэл-Сайхан Монгол орон”ТББ-ын Удирдах зөвлөлийн дарга * 2004 оноос одоог хүртэл “Номин холдинг” ХХК-ийн ТУЗ-ын гишүүн зөвлөх * 2004 оноос Эрдэнэт хивс ХХК, Натурал Текстайл Групп (NTG) ХХК-ийн ТУЗ-ын гишүүн. '''ГАР БИЕ ОРОЛЦСОН, БҮТЭЭН БАЙГУУЛАЛТУУД''' ===Социалист бүтээн байгуулалтын жилүүдэд=== * 1963 он Атар-Өргөө ХК-ийн барилга 1964-1969 он 15-р хорооллын угсармал орон сууцны барилгууд * 1969-1970 он Улаанбаатар хотын 100 автобусны зогсоол * 1969-1971 он БНМАУ-ын Холбооны Яамны барилга * 1969-1971 он Сүхбаатар дүүргийн Нэгдсэн эмнэлэг * 1969-1971 он Монгол кино үйлдвэрийн барилга, Плёнк хадгалах агуулахууд, уурын зуухын хамт * 1969-1971 он Шинжлэх ухааны академийн барилга, (Хими, Физик, Түүхийн хүрээлэнгүүд ) * 1971 он Төв цэнгэлдэх хүрээлэнгийн барилгын өргөтгөл, баруун, зүүн жигүүрийн саравч * 1975-1976 он МҮЭ-ийн Соёлын төв ордны барилга '''ЗАХ ЗЭЭЛИЙН ЭДИЙН ЗАСГИЙН ХАРИЛЦААНД ШИЛЖСЭНЭЭС ХОЙШ ХЭРЭГЖҮҮЛСЭН БА ХЭРЭГЖҮҮЛЖ БУЙ БАРИЛГА БАЙГУУЛАЛТЫН ТӨСЛҮҮД''' [[Файл:Hheerree1.png|900x900px|thumb|.]] [[Файл:Picshag.png|900x900px|thumb|.]] [[Файл:Qq0987iuy.png|900x900px|thumb|.]] [[Файл:123sd.png|900x900px|thumb]] [[Файл:Pict34tg.png|900x900px|thumb|.]] [[Файл:1234qwersdf.png|900x900px|thumb|.]] ==Дурсамж== Түүний амьдралд 1984 онд ЗХУ-д ажиллаж амьдрах хувь тохиосон. Ид өөрчлөн байгуулалтаар амьсгалж ажилласан жилүүд дуусч, 1989 оны дундуур эх орондоо ирэхэд ардчиллын салхи сэвэлзэж, нийгэм улс төрийн хувьд өөрчлөлттэй нүүр тулах хүндхэн цаг үед тэрээр Нийслэлийн Октяберийн районы Ардын депутадуудын Хурлын Гүйцэтгэх Захиргааны Орлогч даргын албыг хашсан байдаг. Төрийн ажил амаргүй. Ардчиллыг бусдын адил талархан дэмжиж, ажил үйлсээрээ тус дэм болох гэж өдөр шөнөгүй зүтгэсэн он жилүүд байлаа. Тэр дундаа 90-ээд оны эхээр Засгийн газрын “20-р тогтоол” гарснаар мөнгөний ханш унаж, юмны үнэ өдрөөс өдөрт нэмэгдэж, мөнгөний ханш цаг цагаар унаж, иргэдийн амьдрал ядуурч байсан хүндхэн цаг үе. Давснаас өөр юмгүй хоосон дэлгүүрүүдээр картын бараа хувиарлаж, айл өрх бүрт хүргэх хүнд ажлыг хийж явсан. Ард нь гарсан ч хариуд нь эрүүл мэндээ алдсан. Гэлээ гээд зүгээр суусангүй. “Материал импекс” хангамжийн нэгдэлд хэлтсийн даргаар очсон. Нэгэнт муудсан бие сэхэл авалгүй ажлаа өгч, тахир дутуугын 2-р группт хүртэл орсон. Эхнэр 3 хүүхдийн хамт Номин-5 Хувиараа Эрхлэх Аж Ахуй ( ХЭАА) байгуулж, гэрээрээ оёдлын үйлдвэрлэл эрхэлсэн хүндхэн дурсамж. [[Файл:QazxdesxcgfFGHYTFCVF.jpg|400x300px|thumb|А.Шагдарсүрэн хань, гурван хүүхдийн хамт Москва хот 1987 он.]] ==А.ШАГДАРСҮРЭНГИЙН ӨӨРИЙН ОЮУНЫ САН== '''ТҮҮХ, УЛС ТӨР, ЭДИЙН ЗАСГИЙН БҮТЭЭЛҮҮД''' 1. Гэрээн засаад төрөөн засмуй 2000 он 2. Төрөө түшилцсэн мину 2004 он 3. Хөрөнгө оруулалтын эдийн засгийн асуудалд 2005 он 4. Төр түмнээ дээдэлсэн Номингийнхон 2006 он 5. Бидний аав ээж 2008 он 6. Эрэл, урланг эрхэмлэсэн Эрдэнэт хивснийхэн 2011 он 7. Төр түмнээ дээдэлсэн Номингийнхон 2012 он 8. Номингийн тэмдэглэлүүд 2013 он 9. Mongolian Economy сэтгүүлийн тусгай дугаар 2017 он 10. Төр түмнээ дээдэлсэн Номингийнхон 2017 он 11. Далдугаар зөрлөг II (Намтрын товчоон, Дурсамж,Номын өмнөтгөл, Нөхдийн дотно үг, Миний хэлсэн үг) 2020 он 12. Далдугаар зөрлөг III (Хэвлэл мэдээллийн нийтлэл, ярилцлага, Уншигчдын санал, шүүмж) 2020 он 13. Mongolian Economy сэтгүүлийн тусгай дугаар 2021 он 14. Гар бие оролцсон бүтээн байгуулалтууд мину 2021 он 15. Торгуудын түүхэн товчоон 2021 он 16.Төр түмнээ дээдэлсэн Номингийнхон 2023 он 17. Далдугаар зөрлөг 6-р боть Монгол Тэмүүлэл - Монгол ухаанаар хөгжихүй 2024 он 18. Далдугаар зөрлөг 7-р боть Гэрээ засаад төрөө засмуй 2024 он 19. Далдугаар зөрлөг 8-р боть Монгол Тэмүүлэл - Монгол ухаанаар хөгжихүй 2024 он 20.Монгол Улсын Шинжлэх ухааны гавьяат зүтгэлтэн, Доктор, Профессор, Зурхай судлаач, Монгол Улсын Ардын багш Л.Тэрбиш, Хувраг Түвдэн Довдан, Зурхайч Доржийн Цогтбаатар лам нарын цаг тооны бичгүүдийг харьцуулан судалж "Монгол зурхайн цаг тооны бичиг"-ийг 2009 оноос одоог хүртэл гаргаж байна. '''УТГА ЗОХИОЛ, ЯРУУ НАЙРГИЙН БҮТЭЭЛҮҮД''' 1. Итгэлийн тухай дуулал 2002 он 2. 1206 зүйр цэцэн үг 2005 он 3. 2006 зүйр цэцэн үг 2005 он 4. “Номин эрдэнийн орон” дуу шүлгийн түүвэр 2007 он 6. Зүйр цэцэн үгийн хоймсон хураангуй 2010, 2012 он 7. “Номин эрдэнийн орон”[хоёр дахь хэвлэл] 2010 он 8. Гурван найраглал 2011 он 9. Хоймслон буулгасан гурван найраглал 2012 он 10. Номингийн тэмдэглэл өгүүллүүд 2012 он 12. Гурамслан буулгасан гурван найраглал [кирил, монгол бичиг, англи] 2012 он 13. Баруун Монгол ардын дуу, хөгжим [А.Шагдарсүрэн, Ж.Төмөрхуяг] 2013 он 14. “Мажестик буюу Оюуны гайхамшигт өв” Сэтгүүл 2013, 2015 он 15. “Мажестик буюу Оюуны гайхамшигт өв” Сэтгүүл [Үлэг гүрвэл] 2013 он 16. Дөрвөн найраглал , дөрмөсөн хадмал 2014 он [кирил, монгол бичиг, англи орос] 17. Зүйр цэцэн үгийн шилмэл хураангуй I, II 2016, 2017 он 18. Ойрад холбоо үг, аялгын тайлал 2018 он 20. “Далдугаар зөрлөг” I [дуу, шүлэг, найраглал, тэмдэглэл] 2020 он == Ивээн тэтгэсэн оюуны бүтээлүүд == 1. Физикийн бодлогын цуврал [ЕБС-ийн сурагчдад] 1998 он 2. Майкл Жексон 1998 он 3. Монголын 100 хаан, 8 богд цуврал бүтээлууд 1999-2019 он 4. Чингис хаан 1999 он 5. Чингис хаан судлал (цуврал сэтгүүл) 2000 оноос 6. Төрийн ажилтны ёс зүй 2001 он 7. Мөнгө ярьдагсан бол 2002 он 8. Торгууд ардын аман зохиол 2003 он 9. Өнөөгийн ертөнцийг үндэслэгч Их эзэн Чингис хаан 2003 он 10. Чингис хааны нэвтэрхий толь 2004 он 11. Монголын тусгаар тогтнолын түүхэн хураангуй ба Зүүн гарын Ойрад Монгол, Ардын журамт цэргүүдийн дурдатгал 2005 он 12. Монголын аялал жуулчлалын нэвтэрхий толь 2005 он 13. Вангийн торгууд түмний түүхэн дурдатгал 2005 он 14. Фермерийн аж ахуйн зохион байгуулалтын загвар 2006 он 15. Гал унтраах анхан шатны багаж хэрэгсэл [Онцгой байдлын албатай хамтарсан] 2006 он 16. Галдан бошигт хаан 2006 он 17. Махагүргис, Молон, Мандуул хаад 2007 он 18. Сүлдэт хилийн холбоо (Дуу шүлгийн дээжис) 2007 он 19. Хөөрхий дөө миний аав, ээж, нутаг ус бидэн дөрөв 2007 он 20. Ахдаа илгээсэн арван захидал 2007 он 22. Т.Султаны уран бүтээлийн үнэ цэнэд хөтлөхүй 2008 он 23. Хүүхэд, гэр бүл, улсын хөгжил 2010 он 24. Монгол ухаанаар хөгжихүй цувралууд 2009, 2010, 2013, 2015 он 25. Монгол ухаанаар хөгжихүй (Өврийн ном) 2009 он 26. Үр хүүхэддээ үлдээх өв сургамж 2009 он 27. Борлуулалт арилжааны цагийг эзэлсэн 100 агуу санамж 2010 он 28. Мэргэн санаа 2012 он 29. Торгуудын Их нүүдэл 2011 он 30. Ойрад үг аялгын тайлал 2013 он 31. Намжаа Вангийн Алтан овоо 2013 он 32. Жижиглэн худалдаа (сурах бичиг) 2013 он 33. Бизнес төлөвлөлт (аргазүй, аргачлал) 2013 он 34. Монголын сэтгүүлзүй 100 жил (Хамгийн, Хамгийн) 2013 он 35. Гонгорын Рэнцэнгийнхэн 2014 он 36. Дэлхийд гайхагдсан Монгол улс DVD 2015 он 37. Эртэч Монгол цувралууд I, II 2014, 2015 он 38. Хөгжил дэвшилд өрнөсөн он жилүүд 2015 он 39. Халуун нар, сэрүүн салхи 2016 он 40. Алтайд гаргасан мөр 2016 он 41. Чингис хааны амжилтын нууц 2016 он 42. Вангийн торгуудын бахархан дуурайх үйлстэн 2018 он 43. Орчуулгын онол, дадлагын зарим асуудал 2018 он 44. Даяаршил, боловсрол, хүмүүжил 2019 он 45. Жарны дуун шастир роман 2019 он 46. Далай Их Торгууд түмний түүх (сонсдог ном) 2020 он 47. Ховд хотын бага тайлбар толь 2020 он 48. Эгэл хөвүүн эрхэм хүмүүн Ц.Сүрэмжав 2023 он 49. Торгуудын түүх, шашин, өв соёл 2023 он 50. Энэ Цагийн Монголчууд I, II боть 2024 он == Онцлох бүтээл == '''ЗОХИОН БҮТЭЭСЭН ТОВШУУР ХӨГЖМҮҮД''' • А.Шагдарсүрэн, Ж.Төмөрхуяг нар санаачлан зохион бүтээсэн 5 төрлийн товшуур хөгжмөө Χοвд аймгийн Булган суманд бэлэглэжээ. [[File:20260828@hg.jpg|thumb| 1. Торгууд товшуур 2. Хун хэц товшуур 3. Орог тэх оньсон наадгайт товшуур 4 Жангар Хоромсом товшуур 5. Шигширэг, хос бөмбөртэй товшуур]] '''БАРУУН МОНГОЛ АРДЫН ДУУ ХӨГЖИМ''' [[File:Баруун монгол.png|thumb|400x400| Баруун Монгол ардын дуу хөгжим номыг гаргахдаа холбогдуулан Ойрадын өв соёл судлалын нийгэмлэгээс “Ойрад үг” аялагын тайлал ( Д.Насанжаргал, А.Туул), “Баруун Монголын хаант улсын түүх” (Х.Лхагвасүрэн) номуудыг хэвлэн гаргаж, “Тод үсэг” буюу Тод Монгол бичгийн цагаан толгойг крилл үсэгт хадан буулгаж, Үндэсний цахим нэвтэрхий тольд “Шиньжан- Уйгурын өөртөө засах орон, “Торгууд ястан”, “Торгуудын их нүүдэл” “Уваш хаан” зэрэг Ойрад судлалтай холбоотой олон мэдээллүүдийг бэлтгэн оруулав. 2013 он]] Энэхүү номонд Шиньжаны Борталын аялгуу, Шиньжан Уйгурын Ойрад Монголчуудын дуу хуур, клипийг багтаасан 30 гаруй CD, ном тохимлоос авсан дуу хөгжим, нотыг өөрсдийн бичсэн дүрс бичлэгийн хамт ганцхан dvd-д багтааснаар Баруун Монголын дуу хөгжимтэй танилцах, түүнээс суралцах, судлах бололцоог бүрдүүлжээ. Энэхүү номонд Ойрад Монголын 260 гаруй шошдор буюу ардын богино дуу, 150 орчим уртын дуу, Жангарын тууль болон ерөөл магтаал, бүүвэйн дуу, тойг хийгээд орчин цагийн өнгө төрхийг илтгэсэн цөөн хэдэн зохиолын дууг багтаажээ. '''Монгол ардын зүйр цэцэн үгсийн шигшмэл''' [[File:Ичко5.png|thumb|345x345| Амарбаярын Шагдарсүрэн өөрийн ах А.Пагма болон гэр бүл хүүхдүүдийн хамт хичээнгүйлэн гаргасан Монгол ардын зүйр цэцэн үгийн кирилл болон гар бичмэл Монгол үсгээр хоймлон хадаж буулгасан шигшмэл. 2023 он]] Зүйр цэцэн үгийг буух утгын тайлал, тайлбартай нь тусгайлан бэлтгэж гаргасан “Монгол хэлний тайлбар толь” байдгаас “Зүйр цэцэн үгийн тайлбар толь” бичиг одоогоор байхгүй. == Гавьяа, шагнал == * 1971, 1981, 1991, 2001, 2011 онд Ардын хувьсгалын 50, 60, 70, 80, 90 жилийн Хүндэт медаль * 1981 онд Тэргүүний барилгачин цол * 1992 онд Улаанбаатар хотын хүндэт тэмдэг * 1996 онд Хэрэглэгчдийн итгэлт бизнесмен цол * 1997 онд Худалдаа, үйлдвэрийн Тэргүүний ажилтан цол * 1999 онд Худалдааны гавьяат ажилтан цол * 2003 оны Санхүү, эдийн засгийн албаны хүндэт тэмдэг * 2004 онд “Чингэс хаан” дээд сургуулийн Хүндэт доктор цол * 2005 онд “Монгол төрийн алтан санг арвижуулагч” одон * 2006 онд Их Монгол улс байгуулагдсаны 800 жилийн ойн Хүндэт медаль * 2007 онд Үндэсний Худалдаа Аж Үйлдвэрийн Танхимын дээд шагнал Хийморийн одон * 2010 онд Нийгмийн хөгжлийн Шилдэг зүтгэлтэн Одон * 2011 онд МАН-ын “Тусгаар тогтнол” одон * 2011 онд Монголын Зохиолчдын Эвлэлийн шагнал * 2012 онд Энхтайваны “Алтан од” одон * 2013 Үндэсний цахим өв академийн “Номч”[Академич] цол гэрэгэ * 2017 онд Монголын Хэрэглэгчдийн удирдлагын Академийн “Онцгой бүтээлийн академич” цол, алтан гэрэгэ * 2017 онд Монгол улсын Улаанбаатар Их Сургуулийн “Хүндэт доктор” цол * 2021 онд “Монгол Ардын Нам”-ын 100 жилийн ойн Хүндэт медаль * 2021 онд Сүхбаатарын одон '''АМАРБАЯРЫН ШАГДАРСҮРЭНГИЙН ДУУ НАЙРАГЛАЛ, ДҮРС БИЧЛЭГИЙН БҮТЭЭЛҮҮД''' [[Файл:Screen45.jpg|700x700px|thumb]] == Улс төрийн замнал == Шагдарсүрэн 2000 онд УИХ-ын сонгуульд тухайн үеийн Засгийн газрын тэргүүн, Ардчилсан намын дарга Р.Амаржаргалтай өрсөлдөн ялалт байгуулж 2000-2004 онд Улсын Их Хуралд сонгогдон ажиллахдаа 20 гаруй хуулийн ажлын хэсэг ахалж батлуулан, 35 хуульд нь нэмэлт өөрчлөлтийг хийж чадсан. [[Файл:Shagy1836.png|400x300px|thumb|УИХ-ын гишүүн П.Жасрай, Б.Чадраа нартай хуралын танхимд. 2003 он]] • Мянганы зам төсөл хэрэгжүүлэхэд нь дэмжин нийтийг уриалж анхны хандив өргөж бусдыг уриалж ажилласан. • МАХН-ын сонгуулийн мөрийн хөтөлбөр, Өөрийн мөрийн хөтөлбөрийн хүрээнд 9 гол зүйлд анхаарч ажиллахаар амлалт авчээ. Түүнийгээ хэрэгжүүлэхийн тулд Эдийн засгийн болон Төсвийн байнгын хорооны гишүүнээр ажиллаж, Улсын Их Хурал 990 хууль, тогтоол батлан гаргасны 26 хувийг Эдийн засгийн болон Төсвийн байнгын хороогоор хэлэлцэж ард түмний амьдралд хүрсэн томоохон ажлуудаас нь: 1. Улсын Их хурлаас “Аж Ахуйн үйл ажиллагааны тусгай зөвшөөрлийн тухай” хууль гаргасан нь хувийн хэвшлийнхэнд маш том боломж олгосон. Учир нь төр, хүмүүсийн хийж бүтээхэд нь саад учруулагч гэж ойлгогдох хэмжээнд хүрсэн асуудалыг хууль зүйн талаас нь цэгцэлж, хуульд заасны дагуу олгож байх, тусгай зөвшөөрөл эзэмшигчийн нийтлэг эрх, үүрэг хүлээх, хариуцлагыг тодорхойлох шаардлагын улмаас, энэ хуулийн төслийг гаргасан нь УИХ-аас авилгалын эсрэг тэмцэх нэгэн бодитой алхам болсон. 2. Монгол улсын иргэнд газар өмчлүүлэх тухай хууль батлагдсан нь түүхэн үйл явдал юм. Иргэн гэр бүлийн хэрэгцээний зориулалтаар нэг удаа нийслэлд 0.07 га хүртэл, бүсийн төвд 0.35 га хүртэл, сумын төвд 0.5 га хүртэл газрыг үнэгүй өмчлөх эрхтэй болсон. Мөн гэр бүлийн хамтын хэрэгцээндээ зориулан хүнсний ногоо, жимс жимсгэнэ, таримал тарих зориулалтаар 0.1 га газрыг үнэ төлбөргүй эзэмших эрхтэй болов. 2003 оны жилийн эцсийн байдлаар улсын хэмжээнд 28.231 иргэн газар өмчлөх тухай хүсэлт гаргаж, 20.837 иргэнд 1,550.02 га газрыг өмчлүүлэх шийдвэр гаргасан байна. 3. Банкны салбарт хөгжлийн бодлого хэрэгжүүлж, олон хэвшлийн банкны эрх зүйн зохицуулалтыг бий болгоход санаачлагатай оролцсон. == Соён гэгээрүүлэх үйлсэд == Амарбаярын Шагдарсүрэн түмэн олныг гэгээрүүлэх үйлсэд хувь нэмрээ оруулж яваа энэ цагийн соён гэгээрүүлэгчийн нэг юм. Бага залуугаасаа нам, төр, олон нийт, үйлдвэр, аж ахуй соёлын олон нийтийн байгууллагад идэвхтэй ажиллаж, туршлага хуримтлуулсан хүн юм. “Монгол Тэмүүлэл - Сайхан Монгол орон” ТББ-ыг найз нөхөдтэйгээ хамтран байгуулж 2008 оноос одоог хүртэл ажиллуулж байна. Монгол Тэмүүлэл нь: Шинэ мянганд Монгол улс “Хүний хөгжлөөрөө” дэлхийд манлайлах үндэстэн болоход чиглэсэн үйл ажиллагаа явуулдаг олон нийтийг хамарсан үндэсний хөдөлгөөн болно гэсэн Алсын хараатай ажиллаж байна. Монгол ухаанаар дархлаажсан, дэлхийд байр сууриа эзэлсэн, дэлхийд хүлээн зөвшөөрөгдсөн соёл боловсрол, ёс суртахуунтай, эх оронч, үлгэр жишээ, манлайлагч иргэн болох нь Монгол Тэмүүлэл юм. Тус ТББ-аас зохион байгуулдаг ажлын нэг хэлбэр нь “Эртэч Монгол” уулзалт. Өглөө эртлэн боссон хүмүүст 6:30 - 8:30 хооронд уригдсан хүмүүсээрээ лекц уншуулж, Хэвлэл мэдээллийн хэрэгслэлээр сурталчилж, ном болгон гаргаж олон нийтээр хүртээл болдог. Зөвхөн энэ арга хэмжээ 140 удаа зохион байгуулагдаад байна. Их дээд сургууль, ЕБС-иуд, албан байгууллагуудаар 7 хоногийн сэдэвт ажлууд зохиодог байна. [[Файл:1000088893subject.jpg|500x500px|thumb]] [[Файл:20260209ыгмруёэ.jpg|500x500px|thumb]] [[Файл:1000088894subject.jpg|500x500px|thumb]] == Номин холдинг ХХК-ийн үндэслэгч == Амарбаярын Шагдарсүрэн нь “Номин Холдинг” компанийг анх 1992.07.11 -нд “Номин-5” ХЭАА нэртэйгээр байгуулж, 1996.01.22 -нд “Номин Трейд” ХХК, 2002.05.28 -нд “Номин Холдинг” ХХК болон өргөжин өдгөө Дотоод, гадаад худалдаа, Үйлдвэрлэл, Барилга, Үл хөдлөх хөрөнгө, Банк санхүү, Агаарын тээвэр - логистик, Технологийн бизнесийн чиглэлүүдээр нийт 30 гаруй салбар компанитайгаар үйл ажиллагаагаа явуулж байна. [[Файл:Screens890.jpg|620x400px|thumb]] Өнөөдөр Номинчууд дотоодын 10.000. жижиг дунд үйлдвэрлэгчид, хувиараа хөдөлмөр эрхлэгчид, Гадаадын 700 харилцагч түншүүдтэй хамтран ажиллаж байна. Монгол улсын 4 удаагийн, Нийслэлийн 4 удаагийн Шилдгийн Шилдэг Аж ахуйн нэгжээр шалгарсан, Топ-100 аж ахуйн нэг юм. Төр засгаас “Номин холдинг” ХХК-ийн үйл ажиллагааг өндрөөр үнэлж 2021 онд төрийн дээд шагнал “Алтан гадас” одонгоор шагнажээ. Ийнхүү хань гурван хүүхдийн хамт эхлүүлсэн өрхийн үйлдвэрээс өргөжин тэлсээр 30 гаруй жилийн түүхээ итгэл төгс, хийж бүтээсэн амжилтаа ахиулахаар цаг завгүй хөдөлмөрлөсөөр байна. [[File:Nomingiinhon1.png|thumb|620x400px|]] 3juro1x9aa3mmfkghwlgfgiy69kftni 851645 851637 2026-03-28T08:12:22Z Ichko8001 91268 851645 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Урлагийнхан|Name=Амарбаярын Шагдарсүрэн|төрсөн=1941|төрсөн газар=Бууцагаан сум, Баянхонгор аймаг|харьяалал=Монгол үндэстэн|мэргэжил=Иргэний ба үйлдвэрийн барилгын инженер, улс төр судлаач, эдийн засгийн ухааны Доктор [PhD], Профессор|зураг=Шагдарсүрэн_зураг.png}} '''Амарбаярын Шагдарсүрэн''' 1941 оны 5-р сарын 01-нд [[Ховд аймаг|Ховд]] аймгийн [[Булган сум|Булган]] сум “Шар хулс”-ны Зэл мод гэдэг газар төрсөн. Монгол улсын Төр, нийгмийн зүтгэлтэн, судлаач, нэрт соён гэгээрүүлэгч, Зохиолч, Яруу найрагч, Эдийн засгийн ухааны Доктор [PhD], Профессор. == Төгссөн сургууль == * 1949-1956 онд Булган сумын бүрэн бус дунд сургууль * 1956-1958 онд Нийслэлийн Сүхбаатарын нэрэмжит Хоёрдугаар дунд сургуулийн 8,9-р анги * 1958-1959 онд Ховд аймгийн 10 жилийн Нэгдүгээр дунд сургуулийн 10-р анги * 1959-1964 онд МУИС-ийн Барилга инженерийн факультет * 1966 онд Улаанбаатар хотын, 1988 онд Москва хотын Улс төрийн оройн Их сургуулиудыг тус тус дүүргэсэн. * Улс төрийн дээд боловсролтой, Үйлдвэрийн болон Иргэний барилгын инженер, Эдийн засагч мэргэжилтэй * 2004 онд Москва хотод Европын Мэдээллийн Академид Эдийн засгийн ухааны доктор [PhD], “Профессор цолыг хамгаалсан == Намтар == Шагдарсүрэн эгэл малчин Амарбаярын бага хүү болон мэндэлжээ. Хонгараачин овогт Вангийн торгууд ястан. Эх нутгаа, элгэн саднаа гэсэн халуун сэтгэлтэй Монгол улсын иргэн. Хүүхэд нас нь дайны хүнд хэцүү цагт зөвхөн мал аж ахуй, газар тариалангаар амьдарч өсөж торнисон. Аав Жаргалын Амарбаяр нь мал маллах, тариа тарих, хар бор ажилд хатуужсан, эмнэг хангал сургах, морь буйгуйлдах, исгэрдгээрээ нутаг усандаа нэртэй, хүнд тусч, төрийн хар хүн байжээ. Ээж Баясгайн Түвшээ нь үйлэнд уран, их ажилсаг, үр хүүхдээ сургаал үгээр хүмүүжүүлсэн бусдад тустай нэгэн байжээ. Ах эгч хоёр нь түүнээс олон насаар ах байсан учир дүүдээ зааж сургадаг. Эгч Цэвэг нь үйлэнд уран, шилдэг малчин байсан. Ах Пагма нь Баруун Монголоос төрсөн Анхны хүний их эмч, Ховд аймгийн шилдэг 100 эрхмийн нэг, эх барих эмэгтэйчүүдийн эмчээр хот, хөдөөгийн эмнэлэгүүдэд насаараа ажиллаж, бусдын сайн сайхны төлөө амьдралаа зориулж явсан. Шагдарсүрэнгийн “Далдугаар зөрлөг” номын 5-р ботийг Монгол бичгээр хадаж, гар бичмэлээр алдаа мадаггүй уран гоёор бичсэн байдаг. А.Шагдарсүрэн 1959 онд МУИС-ийн Барилга инженерийн анги анх нээгдэхэд элсэн суралцаж 1964 онд Үйлдвэрийн ба Иргэний барилгын инженер мэргэжил эзэмшсэн “Анхны” төгсөгч. Түүний амьдралд анхны тодотголтой олон юм бий. Ахуйн соёлд хувьсал хийж электрон барааг Монголд оруулж ирж шинэ дэвшил бий болгосон хүний нэг. Энэ талаар Олон улсын сэтгүүлч, Доктор Б.Дашзэвэг “Ахуйн соёлын хувьсгал” хэмээх нийтлэлдээ хэсгээс нь дурьдвал Ардын хувьсгалыг Сүхбаатар ялуулсан, Ардчилсан хувьсгалыг Зориг ялуулсан, Ахуйн соёлын хувьсгалыг Шагдарсүрэнчүүд ялуулсан гэж нэгэнтэй бичжээ. Хогоо дэрсэн шүүрээр шүүрдэж, хувцасаа нидрүүлгээр угаадаг байсныг халж ахуйн бүх үйлдлүүд автоматчилагдсан, Гар утас хүн бүрийн хэрэглээ болсон зэрэг том өөрчлөлтүүд нь эдүгээгийн Номин холдингийн үйл ажиллагаатай нягт холбоотой. Өдгөө 85 насыг зооглон буй Амарбаярын Шагдарсүрэнгийн хувийн сан хөмрөг, оюуны өвийг цэгцлэн үзвэл түүний хийсэн бүтээсэн нь арвин их. Мөн ивээн тэтгэж, гар бие оролцсон оюуны бүтээлүүд нь тавь, жараар тоологдоно. Жирийн малчин ардын хүү хэрхэн төр нийгмийн нэрт зүтгэлтэн, эрдэмтэн судлаач, итгэлт бизнесмэн болж, үйлдвэр, худалдаа үйлчилгээний салбарт нэгэн жарны амьдралаа зориулжээ. А.Шагдарсүрэн Төв аймгийн Баян сумын уугуул Рэнцэнгийн Содномтойгоо 1965 онд гэр бүл болжээ. Түүний хань хүний их эмч. Тэд гурван (Уламбаяр, Баярсайхан, Энхбаяр) хүүтэй. “Бурмаар тэтгэхээр урмаар тэтгэ” гэсэн зарчмаар хүүхдүүдээ өсгөн хүмүүжүүлсэн. Монгол улсад хийсэн бүтээснээрээ манлайлж буй анхдагч компаниудын нэг нь Шагдарсүрэнгийн гэр бүлийн таван гишүүний бий болгосон Хувиараа Эрхлэх Аж Ахуй (Номин-5 ХЭАА)-аар эхэлсэн Номин Холдинг ХХК нь эдүгээ 6300 ажилтантай, 30 гаруй компанитай болтлоо өргөжин тэлжээ. == Ажлын замнал == * 1964-1971 онд Байшин үйлдвэрлэх Комбинатад Ахлах техникч, Ерөнхий инженер * 1969-1971 онд Улаанбаатар хотын барилга трестэд Даамал, Ангийн ерөнхий инженер. * 1969-1976 онд МҮЭ-ийн Төв зөвлөлд Барилга, Ой мод боловсруулах үйлдвэрийн ажилчдын Үйлдвэрчний эвлэлийн Төв хорооны “Анхны” Нарийн бичгийн дарга, МҮЭ-ийн Соёлын төв ордны “Анхны” дарга * 1976-1984 онд Улаанбаатар хотын Сүхбаатар районы Намын хорооны Үйлдвэр үйлчилгээ эрхэлсэн “Анхны” Нарийн бичгийн дарга. * 1984-1989 онд БНМАУ-аас ЗСБНХУ-д суугаа Худалдааны Төлөөлөгчийн газарт барилгын асуудал хариуцсан мэргэжилтэн * 1989-1992 онд Улаанбаатар хотын Октябрийн районы Ардын Депутатуудын хурлын гүйцэтгэх захиргааны Орлогч дарга * 1992-1993 онд Материал Импекс Хангамжийн нэгдэлд Хэлтсийн дарга * 1993-2000 онд Номин трейд ХХК-д Ерөнхий менежер * 1999-2000 онд “Эрдэнэт хивс” ХК-ийн Төлөөлөн Удирдах Зөвлөлийн дарга * 1999-2019 онд “Чингэс хаан” дээд сургуулийн ТУЗ-ийн “Анхны” дарга * 2000-2004 онд Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн * 2007 оноос “Монгол тэмүүлэл-Сайхан Монгол орон”ТББ-ын Удирдах зөвлөлийн дарга * 2004 оноос одоог хүртэл “Номин холдинг” ХХК-ийн ТУЗ-ын гишүүн зөвлөх * 2004 оноос Эрдэнэт хивс ХХК, Натурал Текстайл Групп (NTG) ХХК-ийн ТУЗ-ын гишүүн. '''ГАР БИЕ ОРОЛЦСОН, БҮТЭЭН БАЙГУУЛАЛТУУД''' ===Социалист бүтээн байгуулалтын жилүүдэд=== * 1963 он Атар-Өргөө ХК-ийн барилга 1964-1969 он 15-р хорооллын угсармал орон сууцны барилгууд * 1969-1970 он Улаанбаатар хотын 100 автобусны зогсоол * 1969-1971 он БНМАУ-ын Холбооны Яамны барилга * 1969-1971 он Сүхбаатар дүүргийн Нэгдсэн эмнэлэг * 1969-1971 он Монгол кино үйлдвэрийн барилга, Плёнк хадгалах агуулахууд, уурын зуухын хамт * 1969-1971 он Шинжлэх ухааны академийн барилга, (Хими, Физик, Түүхийн хүрээлэнгүүд ) * 1971 он Төв цэнгэлдэх хүрээлэнгийн барилгын өргөтгөл, баруун, зүүн жигүүрийн саравч * 1975-1976 он МҮЭ-ийн Соёлын төв ордны барилга '''ЗАХ ЗЭЭЛИЙН ЭДИЙН ЗАСГИЙН ХАРИЛЦААНД ШИЛЖСЭНЭЭС ХОЙШ ХЭРЭГЖҮҮЛСЭН БА ХЭРЭГЖҮҮЛЖ БУЙ БАРИЛГА БАЙГУУЛАЛТЫН ТӨСЛҮҮД''' [[Файл:Hheerree1.png|900x900px|thumb|.]] [[Файл:Picshag.png|900x900px|thumb|.]] [[Файл:Qq0987iuy.png|900x900px|thumb|.]] [[Файл:123sd.png|900x900px|thumb]] [[Файл:Pict34tg.png|900x900px|thumb|.]] [[Файл:1234qwersdf.png|900x900px|thumb|.]] ==Дурсамж== Түүний амьдралд 1984 онд ЗХУ-д ажиллаж амьдрах хувь тохиосон. Ид өөрчлөн байгуулалтаар амьсгалж ажилласан жилүүд дуусч, 1989 оны дундуур эх орондоо ирэхэд ардчиллын салхи сэвэлзэж, нийгэм улс төрийн хувьд өөрчлөлттэй нүүр тулах хүндхэн цаг үед тэрээр Нийслэлийн Октяберийн районы Ардын депутадуудын Хурлын Гүйцэтгэх Захиргааны Орлогч даргын албыг хашсан байдаг. Төрийн ажил амаргүй. Ардчиллыг бусдын адил талархан дэмжиж, ажил үйлсээрээ тус дэм болох гэж өдөр шөнөгүй зүтгэсэн он жилүүд байлаа. Тэр дундаа 90-ээд оны эхээр Засгийн газрын “20-р тогтоол” гарснаар мөнгөний ханш унаж, юмны үнэ өдрөөс өдөрт нэмэгдэж, мөнгөний ханш цаг цагаар унаж, иргэдийн амьдрал ядуурч байсан хүндхэн цаг үе. Давснаас өөр юмгүй хоосон дэлгүүрүүдээр картын бараа хувиарлаж, айл өрх бүрт хүргэх хүнд ажлыг хийж явсан. Ард нь гарсан ч хариуд нь эрүүл мэндээ алдсан. Гэлээ гээд зүгээр суусангүй. “Материал импекс” хангамжийн нэгдэлд хэлтсийн даргаар очсон. Нэгэнт муудсан бие сэхэл авалгүй ажлаа өгч, тахир дутуугын 2-р группт хүртэл орсон. Эхнэр 3 хүүхдийн хамт Номин-5 Хувиараа Эрхлэх Аж Ахуй ( ХЭАА) байгуулж, гэрээрээ оёдлын үйлдвэрлэл эрхэлсэн хүндхэн дурсамж. [[Файл:QazxdesxcgfFGHYTFCVF.jpg|400x300px|thumb|А.Шагдарсүрэн хань, гурван хүүхдийн хамт Москва хот 1987 он.]] ==А.ШАГДАРСҮРЭНГИЙН ӨӨРИЙН ОЮУНЫ САН== '''ТҮҮХ, УЛС ТӨР, ЭДИЙН ЗАСГИЙН БҮТЭЭЛҮҮД''' 1. Гэрээн засаад төрөөн засмуй 2000 он 2. Төрөө түшилцсэн мину 2004 он 3. Хөрөнгө оруулалтын эдийн засгийн асуудалд 2005 он 4. Төр түмнээ дээдэлсэн Номингийнхон 2006 он 5. Бидний аав ээж 2008 он 6. Эрэл, урланг эрхэмлэсэн Эрдэнэт хивснийхэн 2011 он 7. Төр түмнээ дээдэлсэн Номингийнхон 2012 он 8. Номингийн тэмдэглэлүүд 2013 он 9. Mongolian Economy сэтгүүлийн тусгай дугаар 2017 он 10. Төр түмнээ дээдэлсэн Номингийнхон 2017 он 11. Далдугаар зөрлөг II (Намтрын товчоон, Дурсамж,Номын өмнөтгөл, Нөхдийн дотно үг, Миний хэлсэн үг) 2020 он 12. Далдугаар зөрлөг III (Хэвлэл мэдээллийн нийтлэл, ярилцлага, Уншигчдын санал, шүүмж) 2020 он 13. Mongolian Economy сэтгүүлийн тусгай дугаар 2021 он 14. Гар бие оролцсон бүтээн байгуулалтууд мину 2021 он 15. Торгуудын түүхэн товчоон 2021 он 16.Төр түмнээ дээдэлсэн Номингийнхон 2023 он 17. Далдугаар зөрлөг 6-р боть Монгол Тэмүүлэл - Монгол ухаанаар хөгжихүй 2024 он 18. Далдугаар зөрлөг 7-р боть Гэрээ засаад төрөө засмуй 2024 он 19. Далдугаар зөрлөг 8-р боть Монгол Тэмүүлэл - Монгол ухаанаар хөгжихүй 2024 он 20.Монгол Улсын Шинжлэх ухааны гавьяат зүтгэлтэн, Доктор, Профессор, Зурхай судлаач, Монгол Улсын Ардын багш Л.Тэрбиш, Хувраг Түвдэн Довдан, Зурхайч Доржийн Цогтбаатар лам нарын цаг тооны бичгүүдийг харьцуулан судалж "Монгол зурхайн цаг тооны бичиг"-ийг 2009 оноос одоог хүртэл гаргаж байна. '''УТГА ЗОХИОЛ, ЯРУУ НАЙРГИЙН БҮТЭЭЛҮҮД''' 1. Итгэлийн тухай дуулал 2002 он 2. 1206 зүйр цэцэн үг 2005 он 3. 2006 зүйр цэцэн үг 2005 он 4. “Номин эрдэнийн орон” дуу шүлгийн түүвэр 2007 он 6. Зүйр цэцэн үгийн хоймсон хураангуй 2010, 2012 он 7. “Номин эрдэнийн орон”[хоёр дахь хэвлэл] 2010 он 8. Гурван найраглал 2011 он 9. Хоймслон буулгасан гурван найраглал 2012 он 10. Номингийн тэмдэглэл өгүүллүүд 2012 он 12. Гурамслан буулгасан гурван найраглал [кирил, монгол бичиг, англи] 2012 он 13. Баруун Монгол ардын дуу, хөгжим [А.Шагдарсүрэн, Ж.Төмөрхуяг] 2013 он 14. “Мажестик буюу Оюуны гайхамшигт өв” Сэтгүүл 2013, 2015 он 15. “Мажестик буюу Оюуны гайхамшигт өв” Сэтгүүл [Үлэг гүрвэл] 2013 он 16. Дөрвөн найраглал , дөрмөсөн хадмал 2014 он [кирил, монгол бичиг, англи орос] 17. Зүйр цэцэн үгийн шилмэл хураангуй I, II 2016, 2017 он 18. Ойрад холбоо үг, аялгын тайлал 2018 он 20. “Далдугаар зөрлөг” I [дуу, шүлэг, найраглал, тэмдэглэл] 2020 он == Ивээн тэтгэсэн оюуны бүтээлүүд == 1. Физикийн бодлогын цуврал [ЕБС-ийн сурагчдад] 1998 он 2. Майкл Жексон 1998 он 3. Монголын 100 хаан, 8 богд цуврал бүтээлууд 1999-2019 он 4. Чингис хаан 1999 он 5. Чингис хаан судлал (цуврал сэтгүүл) 2000 оноос 6. Төрийн ажилтны ёс зүй 2001 он 7. Мөнгө ярьдагсан бол 2002 он 8. Торгууд ардын аман зохиол 2003 он 9. Өнөөгийн ертөнцийг үндэслэгч Их эзэн Чингис хаан 2003 он 10. Чингис хааны нэвтэрхий толь 2004 он 11. Монголын тусгаар тогтнолын түүхэн хураангуй ба Зүүн гарын Ойрад Монгол, Ардын журамт цэргүүдийн дурдатгал 2005 он 12. Монголын аялал жуулчлалын нэвтэрхий толь 2005 он 13. Вангийн торгууд түмний түүхэн дурдатгал 2005 он 14. Фермерийн аж ахуйн зохион байгуулалтын загвар 2006 он 15. Гал унтраах анхан шатны багаж хэрэгсэл [Онцгой байдлын албатай хамтарсан] 2006 он 16. Галдан бошигт хаан 2006 он 17. Махагүргис, Молон, Мандуул хаад 2007 он 18. Сүлдэт хилийн холбоо (Дуу шүлгийн дээжис) 2007 он 19. Хөөрхий дөө миний аав, ээж, нутаг ус бидэн дөрөв 2007 он 20. Ахдаа илгээсэн арван захидал 2007 он 22. Т.Султаны уран бүтээлийн үнэ цэнэд хөтлөхүй 2008 он 23. Хүүхэд, гэр бүл, улсын хөгжил 2010 он 24. Монгол ухаанаар хөгжихүй цувралууд 2009, 2010, 2013, 2015 он 25. Монгол ухаанаар хөгжихүй (Өврийн ном) 2009 он 26. Үр хүүхэддээ үлдээх өв сургамж 2009 он 27. Борлуулалт арилжааны цагийг эзэлсэн 100 агуу санамж 2010 он 28. Мэргэн санаа 2012 он 29. Торгуудын Их нүүдэл 2011 он 30. Ойрад үг аялгын тайлал 2013 он 31. Намжаа Вангийн Алтан овоо 2013 он 32. Жижиглэн худалдаа (сурах бичиг) 2013 он 33. Бизнес төлөвлөлт (аргазүй, аргачлал) 2013 он 34. Монголын сэтгүүлзүй 100 жил (Хамгийн, Хамгийн) 2013 он 35. Гонгорын Рэнцэнгийнхэн 2014 он 36. Дэлхийд гайхагдсан Монгол улс DVD 2015 он 37. Эртэч Монгол цувралууд I, II 2014, 2015 он 38. Хөгжил дэвшилд өрнөсөн он жилүүд 2015 он 39. Халуун нар, сэрүүн салхи 2016 он 40. Алтайд гаргасан мөр 2016 он 41. Чингис хааны амжилтын нууц 2016 он 42. Вангийн торгуудын бахархан дуурайх үйлстэн 2018 он 43. Орчуулгын онол, дадлагын зарим асуудал 2018 он 44. Даяаршил, боловсрол, хүмүүжил 2019 он 45. Жарны дуун шастир роман 2019 он 46. Далай Их Торгууд түмний түүх (сонсдог ном) 2020 он 47. Ховд хотын бага тайлбар толь 2020 он 48. Эгэл хөвүүн эрхэм хүмүүн Ц.Сүрэмжав 2023 он 49. Торгуудын түүх, шашин, өв соёл 2023 он 50. Энэ Цагийн Монголчууд I, II боть 2024 он == Онцлох бүтээл == '''ЗОХИОН БҮТЭЭСЭН ТОВШУУР ХӨГЖМҮҮД''' • А.Шагдарсүрэн, Ж.Төмөрхуяг нар санаачлан зохион бүтээсэн 5 төрлийн товшуур хөгжмөө Χοвд аймгийн Булган суманд бэлэглэжээ. [[File:20260828@hg.jpg|thumb| 1. Торгууд товшуур 2. Хун хэц товшуур 3. Орог тэх оньсон наадгайт товшуур 4 Жангар Хоромсом товшуур 5. Шигширэг, хос бөмбөртэй товшуур]] '''БАРУУН МОНГОЛ АРДЫН ДУУ ХӨГЖИМ''' [[File:Баруун монгол.png|thumb|400x400| Баруун Монгол ардын дуу хөгжим номыг гаргахдаа холбогдуулан Ойрадын өв соёл судлалын нийгэмлэгээс “Ойрад үг” аялагын тайлал ( Д.Насанжаргал, А.Туул), “Баруун Монголын хаант улсын түүх” (Х.Лхагвасүрэн) номуудыг хэвлэн гаргаж, “Тод үсэг” буюу Тод Монгол бичгийн цагаан толгойг крилл үсэгт хадан буулгаж, Үндэсний цахим нэвтэрхий тольд “Шиньжан- Уйгурын өөртөө засах орон, “Торгууд ястан”, “Торгуудын их нүүдэл” “Уваш хаан” зэрэг Ойрад судлалтай холбоотой олон мэдээллүүдийг бэлтгэн оруулав. 2013 он]] Энэхүү номонд Шиньжаны Борталын аялгуу, Шиньжан Уйгурын Ойрад Монголчуудын дуу хуур, клипийг багтаасан 30 гаруй CD, ном тохимлоос авсан дуу хөгжим, нотыг өөрсдийн бичсэн дүрс бичлэгийн хамт ганцхан dvd-д багтааснаар Баруун Монголын дуу хөгжимтэй танилцах, түүнээс суралцах, судлах бололцоог бүрдүүлжээ. Энэхүү номонд Ойрад Монголын 260 гаруй шошдор буюу ардын богино дуу, 150 орчим уртын дуу, Жангарын тууль болон ерөөл магтаал, бүүвэйн дуу, тойг хийгээд орчин цагийн өнгө төрхийг илтгэсэн цөөн хэдэн зохиолын дууг багтаажээ. '''Монгол ардын зүйр цэцэн үгсийн шигшмэл''' [[File:Ичко5.png|thumb|345x345| Амарбаярын Шагдарсүрэн өөрийн ах А.Пагма болон гэр бүл хүүхдүүдийн хамт хичээнгүйлэн гаргасан Монгол ардын зүйр цэцэн үгийн кирилл болон гар бичмэл Монгол үсгээр хоймлон хадаж буулгасан шигшмэл. 2023 он]] Зүйр цэцэн үгийг буух утгын тайлал, тайлбартай нь тусгайлан бэлтгэж гаргасан “Монгол хэлний тайлбар толь” байдгаас “Зүйр цэцэн үгийн тайлбар толь” бичиг одоогоор байхгүй. == Гавьяа, шагнал == * 1971, 1981, 1991, 2001, 2011 онд Ардын хувьсгалын 50, 60, 70, 80, 90 жилийн Хүндэт медаль * 1981 онд Тэргүүний барилгачин цол * 1992 онд Улаанбаатар хотын хүндэт тэмдэг * 1996 онд Хэрэглэгчдийн итгэлт бизнесмен цол * 1997 онд Худалдаа, үйлдвэрийн Тэргүүний ажилтан цол * 1999 онд Худалдааны гавьяат ажилтан цол * 2003 оны Санхүү, эдийн засгийн албаны хүндэт тэмдэг * 2004 онд “Чингэс хаан” дээд сургуулийн Хүндэт доктор цол * 2005 онд “Монгол төрийн алтан санг арвижуулагч” одон * 2006 онд Их Монгол улс байгуулагдсаны 800 жилийн ойн Хүндэт медаль * 2007 онд Үндэсний Худалдаа Аж Үйлдвэрийн Танхимын дээд шагнал Хийморийн одон * 2010 онд Нийгмийн хөгжлийн Шилдэг зүтгэлтэн Одон * 2011 онд МАН-ын “Тусгаар тогтнол” одон * 2011 онд Монголын Зохиолчдын Эвлэлийн шагнал * 2012 онд Энхтайваны “Алтан од” одон * 2013 Үндэсний цахим өв академийн “Номч”[Академич] цол гэрэгэ * 2017 онд Монголын Хэрэглэгчдийн удирдлагын Академийн “Онцгой бүтээлийн академич” цол, алтан гэрэгэ * 2017 онд Монгол улсын Улаанбаатар Их Сургуулийн “Хүндэт доктор” цол * 2021 онд “Монгол Ардын Нам”-ын 100 жилийн ойн Хүндэт медаль * 2021 онд Сүхбаатарын одон '''АМАРБАЯРЫН ШАГДАРСҮРЭНГИЙН ДУУ НАЙРАГЛАЛ, ДҮРС БИЧЛЭГИЙН БҮТЭЭЛҮҮД''' [[Файл:Screen45.jpg|700x700px|thumb]] == Улс төрийн замнал == Шагдарсүрэн 2000 онд УИХ-ын сонгуульд тухайн үеийн Засгийн газрын тэргүүн, Ардчилсан намын дарга Р.Амаржаргалтай өрсөлдөн ялалт байгуулж 2000-2004 онд Улсын Их Хуралд сонгогдон ажиллахдаа 20 гаруй хуулийн ажлын хэсэг ахалж батлуулан, 35 хуульд нь нэмэлт өөрчлөлтийг хийж чадсан. [[Файл:Shagy1836.png|400x300px|thumb|УИХ-ын гишүүн П.Жасрай, Б.Чадраа нартай хуралын танхимд. 2003 он]] • Мянганы зам төсөл хэрэгжүүлэхэд нь дэмжин нийтийг уриалж анхны хандив өргөж бусдыг уриалж ажилласан. • МАХН-ын сонгуулийн мөрийн хөтөлбөр, Өөрийн мөрийн хөтөлбөрийн хүрээнд 9 гол зүйлд анхаарч ажиллахаар амлалт авчээ. Түүнийгээ хэрэгжүүлэхийн тулд Эдийн засгийн болон Төсвийн байнгын хорооны гишүүнээр ажиллаж, Улсын Их Хурал 990 хууль, тогтоол батлан гаргасны 26 хувийг Эдийн засгийн болон Төсвийн байнгын хороогоор хэлэлцэж ард түмний амьдралд хүрсэн томоохон ажлуудаас нь: 1. Улсын Их хурлаас “Аж Ахуйн үйл ажиллагааны тусгай зөвшөөрлийн тухай” хууль гаргасан нь хувийн хэвшлийнхэнд маш том боломж олгосон. Учир нь төр, хүмүүсийн хийж бүтээхэд нь саад учруулагч гэж ойлгогдох хэмжээнд хүрсэн асуудалыг хууль зүйн талаас нь цэгцэлж, хуульд заасны дагуу олгож байх, тусгай зөвшөөрөл эзэмшигчийн нийтлэг эрх, үүрэг хүлээх, хариуцлагыг тодорхойлох шаардлагын улмаас, энэ хуулийн төслийг гаргасан нь УИХ-аас авилгалын эсрэг тэмцэх нэгэн бодитой алхам болсон. 2. Монгол улсын иргэнд газар өмчлүүлэх тухай хууль батлагдсан нь түүхэн үйл явдал юм. Иргэн гэр бүлийн хэрэгцээний зориулалтаар нэг удаа нийслэлд 0.07 га хүртэл, бүсийн төвд 0.35 га хүртэл, сумын төвд 0.5 га хүртэл газрыг үнэгүй өмчлөх эрхтэй болсон. Мөн гэр бүлийн хамтын хэрэгцээндээ зориулан хүнсний ногоо, жимс жимсгэнэ, таримал тарих зориулалтаар 0.1 га газрыг үнэ төлбөргүй эзэмших эрхтэй болов. 2003 оны жилийн эцсийн байдлаар улсын хэмжээнд 28.231 иргэн газар өмчлөх тухай хүсэлт гаргаж, 20.837 иргэнд 1,550.02 га газрыг өмчлүүлэх шийдвэр гаргасан байна. 3. Банкны салбарт хөгжлийн бодлого хэрэгжүүлж, олон хэвшлийн банкны эрх зүйн зохицуулалтыг бий болгоход санаачлагатай оролцсон. == Соён гэгээрүүлэх үйлсэд == Амарбаярын Шагдарсүрэн түмэн олныг гэгээрүүлэх үйлсэд хувь нэмрээ оруулж яваа энэ цагийн соён гэгээрүүлэгчийн нэг юм. Бага залуугаасаа нам, төр, олон нийт, үйлдвэр, аж ахуй соёлын олон нийтийн байгууллагад идэвхтэй ажиллаж, туршлага хуримтлуулсан хүн юм. “Монгол Тэмүүлэл - Сайхан Монгол орон” ТББ-ыг найз нөхөдтэйгээ хамтран байгуулж 2008 оноос одоог хүртэл ажиллуулж байна. Монгол Тэмүүлэл нь: Шинэ мянганд Монгол улс “Хүний хөгжлөөрөө” дэлхийд манлайлах үндэстэн болоход чиглэсэн үйл ажиллагаа явуулдаг олон нийтийг хамарсан үндэсний хөдөлгөөн болно гэсэн Алсын хараатай ажиллаж байна. Монгол ухаанаар дархлаажсан, дэлхийд байр сууриа эзэлсэн, дэлхийд хүлээн зөвшөөрөгдсөн соёл боловсрол, ёс суртахуунтай, эх оронч, үлгэр жишээ, манлайлагч иргэн болох нь Монгол Тэмүүлэл юм. Тус ТББ-аас зохион байгуулдаг ажлын нэг хэлбэр нь “Эртэч Монгол” уулзалт. Өглөө эртлэн боссон хүмүүст 6:30 - 8:30 хооронд уригдсан хүмүүсээрээ лекц уншуулж, Хэвлэл мэдээллийн хэрэгслэлээр сурталчилж, ном болгон гаргаж олон нийтээр хүртээл болдог. Зөвхөн энэ арга хэмжээ 140 удаа зохион байгуулагдаад байна. Их дээд сургууль, ЕБС-иуд, албан байгууллагуудаар 7 хоногийн сэдэвт ажлууд зохиодог байна. [[Файл:1000088893subject.jpg|500x500px|thumb]] [[Файл:20260209ыгмруёэ.jpg|500x500px|thumb]] [[Файл:1000088894subject.jpg|500x500px|thumb]] == Номин холдинг ХХК-ийн үндэслэгч == Амарбаярын Шагдарсүрэн нь “Номин Холдинг” компанийг анх 1992.07.11 -нд “Номин-5” ХЭАА нэртэйгээр байгуулж, 1996.01.22 -нд “Номин Трейд” ХХК, 2002.05.28 -нд “Номин Холдинг” ХХК болон өргөжин өдгөө Дотоод, гадаад худалдаа, Үйлдвэрлэл, Барилга, Үл хөдлөх хөрөнгө, Банк санхүү, Агаарын тээвэр - логистик, Технологийн бизнесийн чиглэлүүдээр нийт 30 гаруй салбар компанитайгаар үйл ажиллагаагаа явуулж байна. [[Файл:2026032jhb.jpg|620x400px|thumb|.]] [[Файл:Screens890.jpg|620x400px|thumb]] Өнөөдөр Номинчууд дотоодын 10.000. жижиг дунд үйлдвэрлэгчид, хувиараа хөдөлмөр эрхлэгчид, Гадаадын 700 харилцагч түншүүдтэй хамтран ажиллаж байна. Монгол улсын 4 удаагийн, Нийслэлийн 4 удаагийн Шилдгийн Шилдэг Аж ахуйн нэгжээр шалгарсан, Топ-100 аж ахуйн нэг юм. Төр засгаас “Номин холдинг” ХХК-ийн үйл ажиллагааг өндрөөр үнэлж 2021 онд төрийн дээд шагнал “Алтан гадас” одонгоор шагнажээ. Ийнхүү хань гурван хүүхдийн хамт эхлүүлсэн өрхийн үйлдвэрээс өргөжин тэлсээр 30 гаруй жилийн түүхээ итгэл төгс, хийж бүтээсэн амжилтаа ахиулахаар цаг завгүй хөдөлмөрлөсөөр байна. [[File:Nomingiinhon1.png|thumb|620x400px|]] om90ptz16v6w94gvpczpnh4cptwqxp6 2 145555 851531 851106 2026-03-27T15:00:15Z ChocolateLemon 91232 851531 wikitext text/x-wiki Hi. {{IUCN/Weblink|AssessmentID=LC|ID=LC}} {{IUCN|ScientificName=gorilla gorilla}} 6rar6a3c5d9ijh5s6hr2gzv27kjr5b7 851540 851531 2026-03-27T15:27:34Z ChocolateLemon 91232 851540 wikitext text/x-wiki Hi. п {{IUCN status|CR|5112/271898609|1|year=2025}} {{IUCN/Weblink|AssessmentID=LC|ID=LC}} {{IUCN|ScientificName=gorilla gorilla}} kouanttygexdrknh2uvknkixlhhms15 851541 851540 2026-03-27T15:29:38Z ChocolateLemon 91232 851541 wikitext text/x-wiki Hi. п <code><nowiki>{{IUCN status|</nowiki>'''EW'''<nowiki>}}</nowiki></code> {{IUCN status|EW}} {{IUCN status|CR|5112/271898609|1|year=2025}} {{IUCN status|CR|5112/271898609|1|year=2025}} {{IUCN/Weblink|AssessmentID=LC|ID=LC}} {{IUCN|ScientificName=gorilla gorilla}} 8kz0n2fyybp1kc72w0p6w7i55hdldny 851549 851541 2026-03-27T15:43:48Z ChocolateLemon 91232 851549 wikitext text/x-wiki Hi. п <code><nowiki>{{IUCN status|</nowiki>'''EW'''<nowiki>}}</nowiki></code> {{IUCN status|EW}} {{IUCN status|EW}} {{IUCN status|CR|5112/271898609|1|year=2025}} {{IUCN status|CR|5112/271898609|1|year=2025}} {{IUCN/Weblink|AssessmentID=LC|ID=LC}} {{IUCN|ScientificName=gorilla gorilla}} 553jqm9wowxvcjad9xq4ynm24jpowfu 851552 851549 2026-03-27T15:47:12Z ChocolateLemon 91232 851552 wikitext text/x-wiki Hi. п <code><nowiki>{{IUCN status|</nowiki>'''EW'''<nowiki>}}</nowiki></code> {{IUCN status|EW}} {{IUCN status|EW}} {{IUCN status|EW}} {{IUCN status|CR|5112/271898609|1|year=2025}} {{IUCN status|CR|5112/271898609|1|year=2025}} {{IUCN/Weblink|AssessmentID=LC|ID=LC}} {{IUCN|ScientificName=gorilla gorilla}} c4xo3cfre88vk1qlkmeqsydoz3t4evv 851602 851552 2026-03-28T04:18:50Z ChocolateLemon 91232 851602 wikitext text/x-wiki Hi. п {{Subpages|h}} <code><nowiki>{{IUCN status|</nowiki>'''EW'''<nowiki>}}</nowiki></code> {{IUCN status|EW}} {{IUCN status|EW}} {{IUCN status|EW}} {{IUCN status|CR|5112/271898609|1|year=2025}} {{IUCN status|CR|5112/271898609|1|year=2025}} {{IUCN/Weblink|AssessmentID=LC|ID=LC}} {{IUCN|ScientificName=gorilla gorilla}} qecrf4dco6duzc8do0vrg3arm4ojktn 851603 851602 2026-03-28T04:19:53Z ChocolateLemon 91232 дэд хуудасны линк 851603 wikitext text/x-wiki Hi. п {{Subpages|Дэд хуудсууд}} <code><nowiki>{{IUCN status|</nowiki>'''EW'''<nowiki>}}</nowiki></code> {{IUCN status|EW}} {{IUCN status|EW}} {{IUCN status|EW}} {{IUCN status|CR|5112/271898609|1|year=2025}} {{IUCN status|CR|5112/271898609|1|year=2025}} {{IUCN/Weblink|AssessmentID=LC|ID=LC}} {{IUCN|ScientificName=gorilla gorilla}} 646e7ziyl5svqxznse0bdhhdr3ey14p 0 145608 851588 851484 2026-03-28T02:18:53Z Asaaa18 98448 851588 wikitext text/x-wiki ==Хедда Габлер (Жүжиг)== Норвегийн жүжгийн зохиолч Хенрик Ибсен нь Хедда Габлер жүжгийг бичсэн. Дэлхийн нээлт нь Мюнхен хот дахь Резиденц театрт 1891 оны 1-р сарын 31нд болсон. Ибсен өөрөө оролцож байсан боловч тэр тайзны ард үлдсэн. Гэсэн хэдий ч анхны сэтгэгдэл сөрөг байсан, үүний дараа уран зохиолын реализмийн шилдэг бүтээл бөгөөд ерөнхийдөө 19-р зууны театр ба дэлхийн жүжиг болсон. Хедда Габлер жүжгийн гол дүр нь хүсээгүй гэрлэлт болон байшингийн гацаанд орсон генералын охин Хеддагийн тухай өгүүлдэг. Хедда нь театрын гайхалтай драмын дүрүүдийн нэг гэж тооцогддог, бас Гамлетын эмэгтэй хувилбар гэж тайлбарлажээ. Хеддагийн гэрлэсэн нэр бол Хедда Тесман; Габлер бол түүний хадамд гараагүй овог юм. Энэ сэдвийн талаар Ибсен бичихдээ: “Миний энэ нэрийг өгсөн санаа нь Хеддаг хувь хүнийхээ хувьд нөхрийнхөө эхнэрээс илүү аавынх нь охин гэж үзээсэй гэдгийг харуулахын тулд байсан”. [[Ангилал:Жүжиг]] fca3qtqfngyblbv66qiaaf0vhiu7z6j 851596 851588 2026-03-28T02:48:51Z Avirmed Batsaikhan 53733 851596 wikitext text/x-wiki '''Хедда Габлер''' (жүжиг) - Норвегийн жүжгийн зохиолч Хенрик Ибсены зохиосон жүжиг. Дэлхийн нээлт нь [[Мюнхен]] хот дахь Резиденц театрт 1891 оны 1-р сарын 31-нд болсон. Ибсен өөрөө оролцож байсан боловч тэр тайзны ард үлдсэн. Гэсэн хэдий ч анхны сэтгэгдэл сөрөг байсан, үүний дараа уран зохиолын реализмийн шилдэг бүтээл бөгөөд ерөнхийдөө 19-р зууны театр ба дэлхийн жүжиг болсон. Хедда Габлер жүжгийн гол дүр нь хүсээгүй гэрлэлт болон байшингийн гацаанд орсон генералын охин Хеддагийн тухай өгүүлдэг. Хедда нь театрын гайхалтай драмын дүрүүдийн нэг гэж тооцогддог, бас Гамлетын эмэгтэй хувилбар гэж мөн тайлбарлажээ. Хеддагийн гэрлэсэн нэр бол Хедда Тесман; Габлер бол түүний хадамд гараагүй байх үеийн овог юм. Энэ сэдвийн талаар Ибсен бичихдээ: “Миний энэ нэрийг өгсөн санаа нь Хеддаг хувь хүнийхээ хувьд нөхрийнхөө эхнэрээс илүү аавынх нь охин гэж үзээсэй гэдгийг харуулахын тулд байсан” гэжээ. [[Ангилал:Жүжиг]] 1e3qqpkja6wyo1abfmwd8bkzqd0132c 0 145615 851518 2026-03-27T12:34:44Z Amikkkk 95821 Хуудас үүсгэв: "'''Дүгэржанцангийн Бэхбилэг''' (1971 оны 10 сарын 28-нд [[Дархан (хот)|Дархан]] хотод төрсөн) - Монгол Улсын Соёлын тэргүүны ажилтан, тайз дэлгэцийн жүжигчин.{{Жүжигчин|иргэн={{MGL3}}|төрсөн_өдөр={{Birth date and age|mf=yes|1971|10|28}}|төрсөн_газар=[[Монгол улс|Монгол]] улсын [[Дархан]] хо..." 851518 wikitext text/x-wiki '''Дүгэржанцангийн Бэхбилэг''' (1971 оны 10 сарын 28-нд [[Дархан (хот)|Дархан]] хотод төрсөн) - Монгол Улсын Соёлын тэргүүны ажилтан, тайз дэлгэцийн жүжигчин.{{Жүжигчин|иргэн={{MGL3}}|төрсөн_өдөр={{Birth date and age|mf=yes|1971|10|28}}|төрсөн_газар=[[Монгол улс|Монгол]] улсын [[Дархан]] хот|ажил_үйл=жүжигчин|эцэг=|эх=|яс_үндэс=[[Монгол үндэстэн]]|тайзны_нэр=|төрөл=тайз (жүжиг), дэлгэц (УСК)|дүр_маяг=|танил_үе=1991 он — одоо|театр=|сургууль=[[Соёл Урлагийн Их Сургууль]]|алдар_нэр=МУСТА <br / > [[Хөдөлмөрийн Хүндэт медаль]] (2019)<br / > [[Алтан гадас]] (2021) <br />}} mif65a9ty32633hn8zmwpdwuy9tf4sd 851520 851518 2026-03-27T12:47:42Z Amikkkk 95821 851520 wikitext text/x-wiki '''Дүгэржанцангийн Бэхбилэг''' (1971 оны 10 сарын 28-нд [[Дархан (хот)|Дархан]] хотод төрсөн) - Монгол Улсын Соёлын тэргүүны ажилтан, тайз дэлгэцийн жүжигчин.{{Жүжигчин|иргэн={{MGL3}}|төрсөн_өдөр={{Birth date and age|mf=yes|1971|10|28}}|төрсөн_газар=[[Монгол улс|Монгол]] улсын [[Дархан]] хот|ажил_үйл=жүжигчин|эцэг=|эх=|яс_үндэс=[[Монгол үндэстэн]]|тайзны_нэр=|төрөл=тайз (жүжиг), дэлгэц (УСК)|дүр_маяг=|танил_үе=1991 он — одоо|театр=|сургууль=[[Соёл Урлагийн Их Сургууль]]|алдар_нэр=МУСТА <br / > [[Хөдөлмөрийн Хүндэт медаль]] (2019)<br / > [[Алтан гадас]] (2021) <br />}} ==Уран бүтээл== === Дэлгэцийн бүтээл === # Сарлаг тоших цагаар (1994) - Алдар # Галзуурсан дурлал (1997) - Баяраа # Амьдрах итгэл (1998) # Хувь Тавилан (2000) - Туулын аав # Хайр ургуулсан намар (2009) - Гочоогын дүү # Ханилснаас илүү амраг (2011) - Тэлмэн # Зүүд шиг өдрүүд (2013) # Улаанцэцэг (2022) - Бумцэнд # Улаан Явар (2023) - Хүлэг # Мөрч (2025) - Юндэндорж ноён # Орь дуу (2026) - шүүгч === Тайзны бүтээл === # Согтуу арслан (1986) - Бавгар # Хайрт Долгор багшаа (1994) - Билгээ # Жоомны гүйдэл (1995) # Нохойн сүрэг (1995) - Лайка # Худалч эхнэр (1996) - Уилльяам # Урхи (1998) - Комиссар # Сексист комеди (2008) - Занданшатар # Макбет (2008) - Макдуф # Нүгэлийн аянга (2008) - Баяраа osuz4el0ankwdfwnc9w41fizbnzzxhr 851521 851520 2026-03-27T12:48:20Z Amikkkk 95821 851521 wikitext text/x-wiki '''Дүгэржанцангийн Бэхбилэг''' (1971 оны 10 сарын 28-нд [[Дархан (хот)|Дархан]] хотод төрсөн) - Монгол Улсын Соёлын тэргүүны ажилтан, тайз дэлгэцийн жүжигчин.{{Жүжигчин|иргэн={{MGL3}}|төрсөн_өдөр={{Birth date and age|mf=yes|1971|10|28}}|төрсөн_газар=[[Монгол улс|Монгол]] улсын [[Дархан]] хот|ажил_үйл=жүжигчин|эцэг=|эх=|яс_үндэс=[[Монгол үндэстэн]]|тайзны_нэр=|төрөл=тайз (жүжиг), дэлгэц (УСК)|дүр_маяг=|танил_үе=1991 он — одоо|театр=|сургууль=[[Соёл Урлагийн Их Сургууль]]|алдар_нэр=МУСТА (2001) <br / > [[Хөдөлмөрийн Хүндэт медаль]] (2019)<br / > [[Алтан гадас]] (2021) <br />}} ==Уран бүтээл== === Дэлгэцийн бүтээл === # Сарлаг тоших цагаар (1994) - Алдар # Галзуурсан дурлал (1997) - Баяраа # Амьдрах итгэл (1998) # Хувь Тавилан (2000) - Туулын аав # Хайр ургуулсан намар (2009) - Гочоогын дүү # Ханилснаас илүү амраг (2011) - Тэлмэн # Зүүд шиг өдрүүд (2013) # Улаанцэцэг (2022) - Бумцэнд # Улаан Явар (2023) - Хүлэг # Мөрч (2025) - Юндэндорж ноён # Орь дуу (2026) - шүүгч === Тайзны бүтээл === # Согтуу арслан (1986) - Бавгар # Хайрт Долгор багшаа (1994) - Билгээ # Жоомны гүйдэл (1995) # Нохойн сүрэг (1995) - Лайка # Худалч эхнэр (1996) - Уилльяам # Урхи (1998) - Комиссар # Сексист комеди (2008) - Занданшатар # Макбет (2008) - Макдуф # Нүгэлийн аянга (2008) - Баяраа ejwpvem1gf7qk0hvq57a1iea3xl7rft 0 145616 851524 2026-03-27T13:22:50Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "'''Цэвэгмидийн Батзориг''' (1966 оны 4-р сарын 26-нд [[Улаанбаатар]] хотод төрсөн - 2001 онд онгоцны ослоор нас барсан )- Монгол Улсын алдартай гэрэл зурагчин. 1996 онд Гамма гэрэл зургийн агентлаг үүсгэн байгуулагч. ЗХУ-ын Ленинградын их сургуулийг гэрэл зургийн сэтг..." 851524 wikitext text/x-wiki '''Цэвэгмидийн Батзориг''' (1966 оны 4-р сарын 26-нд [[Улаанбаатар]] хотод төрсөн - 2001 онд онгоцны ослоор нас барсан )- Монгол Улсын алдартай гэрэл зурагчин. 1996 онд Гамма гэрэл зургийн агентлаг үүсгэн байгуулагч. ЗХУ-ын Ленинградын их сургуулийг гэрэл зургийн сэтгүүлч мэргэжлээр төгссөн. Улмаар [[МОНЦАМЭ агентлаг|МОНЦАМЭ агентлагт]] ажиллаад, улсад болж буй бүхий л чухал үйл явдлын зургийг авдаг байсан. Мөн тухайн үеийн Ерөнхийлөгч Ц.Очирбат гуайн айлчлалын зурагчнаар ажилласан. 2001 онд Ц.Батзориг онгоцны ослоор нас баэрсан жилээс эхлэн түүний нэрэмжит гэрэл зургийн уралдааныг зохион байгуулж эхэлсэн бөгөөд сүүлд 2013 онд "Ц.Батзориг сан"-г албан ёсоор байгуулсан байна. 2016 оны 4-р сарын 26-нд Гамма галерейд Ц.Батзориг агсны нэрэмжит “Шинэ бүтээл-Хүмүүс 5” баримтат гэрэл зургийн шилдэг бүтээлийн үзэсгэлэн гарсан. 3oucb0femovhb1ah8d700axwu3by2u7 2 145617 851528 2026-03-27T14:45:34Z ChocolateLemon 91232 Овгуудын хүснэгт нэмэв 851528 wikitext text/x-wiki == Сахалт халимнууд == 15 === Balaenidae === 4 {| class="wikitable sortable" style="width:100%;text-align:center" | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Genus '''''[[Balaena]]''''' <small>[[Carl Linnaeus|Linnaeus]], [[10th edition of Systema Naturae|1758]]</small> – one species |- ! scope="col" |Common name ! scope="col" |Scientific name ! scope="col" |IUCN Red List status ! scope="col" |Global population estimate ! scope="col" |Range ! scope="col" |Size ! scope="col" |Picture |- |[[Bowhead whale]] |''Balaena mysticetus'' <small>[[Carl Linnaeus|Linnaeus]], [[10th edition of Systema Naturae|1758]]</small> |{{IUCN status|LC|2467|1}} |43,000<ref>{{cite news |date=16 April 2008 |title=Eastern Arctic bowhead whales not threatened after all, government says |work=CBC News |url=https://www.cbc.ca/news/science/eastern-arctic-bowhead-whales-not-threatened-after-all-government-says-1.717576}}</ref> |[[Файл:Cetacea_range_map_Bowhead_Whale.png|150x150px|Bowhead whale range]] |[[Файл:Bowhead_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Bowhead whale size]] {{cvt|60|MT|ST}} |[[Файл:A_bowhead_whale_breaches_off_the_coast_of_western_Sea_of_Okhotsk_by_Olga_Shpak,_Marine_Mammal_Council,_IEE_RAS.jpg|194x194px|Bowhead whale]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Genus '''''[[Eubalaena]]''''' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1864</small> – three species |- ! scope="col" |Common name ! scope="col" |Scientific name ! scope="col" |IUCN Red List status ! scope="col" |Global population estimate ! scope="col" |Range ! scope="col" |Size ! scope="col" |Picture |- |[[North Atlantic right whale]] |''Eubalaena glacialis'' <small>[[Johannes Peter Müller|Müller]], 1776</small> |{{IUCN status|CR|41712|1}} |350 |[[Файл:Eubalaena_glacialis_range_map.png|150x150px|North Atlantic right whale range]] |[[Файл:Right_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|North Atlantic right whale size]] {{cvt|40|–|80|MT|ST}} |[[Файл:Anim1750_-_Flickr_-_NOAA_Photo_Library.jpg|150x150px|North Atlantic right whale]] |- |[[North Pacific right whale]] |''Eubalaena japonica'' <small>[[Bernard Germain de Lacépède|Lacépède]], 1818</small> |{{IUCN status|EN|41711|1}} |404–2,108<ref>{{cite report|last1=Miyashita|first1=T|last2=Kato|first2=H|year=1998|title=Recent data on the status of right whales in the NW Pacific Ocean|website=International Whaling Commission|location=Cambridge, UK}}</ref> |[[Файл:Eubalaena_japonica_range_map.png|150x150px|North Pacific right whale range]] |[[Файл:Right_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|North Pacific right whale size]] {{cvt|60|–|80|MT|ST}} |[[Файл:NoPacificRightWhale_Pitman_1.jpg|150x150px|North Pacific right whale]] |- |[[Southern right whale]] |''Eubalaena australis'' <small>[[Desmoulins]], 1822</small> |{{IUCN status|LC|8153|1}} |13,600<ref>{{Cite web |title=Migratory secrets of recovering whale species |url=https://www.bas.ac.uk/media-post/migratory-secrets-of-recovering-whale-species/ |website=British Antarctic Survey}}</ref> |[[Файл:Cetacea_range_map_Southern_Right_Whale.png|150x150px|Southern right whale range]] |[[Файл:Right_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Southern right whale size]] {{cvt|40|–|80|MT|ST}} |[[Файл:Southern_right_whale.jpg|225x225px|Southern right whale]] |} </onlyinclude> === '''Balaenopteridae''' === {| class="wikitable sortable" style="width:100%;text-align:center" | colspan="100%" align="center" style="background-color:lightblue;" |Subfamily '''Balaenopteridae''' – one genus, nine species |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Genus '''''[[Balaenoptera]]''''' – nine species |- ! scope="col" |Common name ! scope="col" |Scientific name ! scope="col" |Status ! scope="col" |Population ! scope="col" |Distribution ! scope="col" |Size ! scope="col" |Picture |- |[[Blue whale]] |''Balaenoptera musculus'' <small>[[Carl Linnaeus|Linnaeus]], [[10th edition of Systema Naturae|1758]]</small> |{{IUCN status|EN|2477|1}} |5,000–15,000 |[[Файл:Cetacea_range_map_Blue_Whale.PNG|150x150px|Blue whale range]] |[[Файл:Blue_whale_size.svg|150x150px|Blue whale size]] {{cvt|50|-|150|MT|ST}} |[[Файл:Anim1754_-_Flickr_-_NOAA_Photo_Library.jpg|150x150px|Blue whale]] |- |[[Bryde's whale]] |''Balaenoptera brydei'' <small>Olsen, 1913</small> |{{IUCN status|LC|2476|1}} |90,000–100,000 |[[Файл:Balaenoptera_brydei_range.png|150x150px|Bryde's whale range]] |[[Файл:Bryde's_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Bryde's whale size]] {{cvt|14|–|30|MT|ST}} |[[Файл:Brydeswhale_sophiewebb-swfsc-star2006.jpg|150x150px|Bryde's whale]] |- |[[Bryde's whale#Taxonomy|Eden's whale]]{{efn|The [[Society for Marine Mammalogy]] considers Eden's whale a smaller morph of the more widespread Bryde's whale based on current research.<ref name="SMM">{{cite web |title=List of Marine Mammal Species and Subspecies |url=https://marinemammalscience.org/science-and-publications/list-marine-mammal-species-subspecies/ |website=MarineMammalScience.org |publisher=[[Society for Marine Mammalogy]] |date=May 2022}}</ref>}} |''Balaenoptera edeni'' <small>[[John Anderson (zoologist)|Anderson]], 1879</small> |{{IUCN status|LC|2476|1}} |Unknown |[[Файл:Balaenoptera_brydei2_range.png|150x150px|Eden's whale range]] |Unknown |[[Файл:Rorcual_Edeni.jpg|150x150px|Eden's whale (illustration)]] |- |[[Common minke whale]] |''Balaenoptera acutorostrata'' <small>[[Bernard Germain de Lacépède|Lacépède]], 1804</small> |{{IUCN status|LC|2474|1}} |200,000 |[[Файл:Cetacea_range_map_Minke_Whale.png|150x150px|Common minke whale range]] |[[Файл:Minke_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Common minke whale size]] {{cvt|2|-|4|MT|ST}} |[[Файл:Minke_Whale_(NOAA).jpg|150x150px|Common minke whale]] |- |[[Rice's whale]]<ref>{{Cite journal |last1=Rosel |first1=Patricia E. |last2=Wilcox |first2=Lynsey A. |last3=Yamada |first3=Tadasu K. |last4=Mullin |first4=Keith D. |year=2021 |title=A new species of baleen whale (Balaenoptera) from the Gulf of Mexico, with a review of its geographic distribution |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/mms.12776 |journal=Marine Mammal Science |language=en |volume=37 |issue=2 |pages=577–610 |bibcode=2021MMamS..37..577R |doi=10.1111/mms.12776 |issn=1748-7692 |s2cid=234256521}}</ref> |''Balaenoptera ricei'' <small>Rosel ''et al.'', 2021</small> |{{IUCN status|CR|41712|1}} |30–100 |[[Файл:Balaenoptera_ricei_range.svg|frameless|148x148px]] |[[Файл:Rice's_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px]] ~{{cvt|13.9|MT|ST}} |[[Файл:GoM_Bryde's_Whale.jpg|frameless|150x150px]] |- |[[Fin whale]] |''Balaenoptera physalus'' <small>[[Carl Linnaeus|Linnaeus]], [[10th edition of Systema Naturae|1758]]</small> |{{IUCN status|VU|2478|1}} |100,000 |[[Файл:Balaenoptera_physalus_-_distribution_range.svg|150x150px|Fin whale range]] |[[Файл:Fin_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Fin whale size]] {{cvt|30|–|80|MT|ST}} |[[Файл:LMazzuca_Fin_Whale.jpg|150x150px|Fin whale]] |- |[[Omura's whale]] |''[[Balaenoptera omurai]]'' <small>Wada et al., 2003</small> |{{IUCN status|DD|136623|1}} |Unknown |Unknown |Unknown |[[Файл:Balaenoptera_omurai,_Madagascar_-_Royal_Society_Open_Science_1.jpg|150x150px|Omura's whale]] |- |[[Sei whale]] |''Balaenoptera borealis'' <small>[[René-Primevère Lesson|Lesson]], 1828</small> |{{IUCN status|EN|2475|1}} |80,000<ref>{{Cite web |title=Sei Whale |url=https://oceanwide-expeditions.com/to-do/wildlife/sei-whale |access-date=2021-10-11 |website=oceanwide-expeditions.com |language=en}}</ref> |[[Файл:Cetacea_range_map_Sei_Whale.PNG|150x150px|Sei whale range]] |[[Файл:Sei_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Sei whale size]] {{cvt|20|–|25|MT|ST}} |[[Файл:Sei_whale_mother_and_calf_Christin_Khan_NOAA.jpg|150x150px|Sei whales]] |- |[[Antarctic minke whale]] |''Balaenoptera bonaerensis'' <small>[[Hermann Burmeister|Burmeister]], 1867</small> |{{IUCN status|NT|2480|1}} |515,000<ref name="IWC2013">International Whaling Commission. (2013). "Report of the Scientific Committee". ''Journal of Cetacean Research and Management'' '''14''' (Supplement): 1–86.</ref><ref>{{cite journal |author1=S. |author2=Ten |year=2022 |title=Epibiotic fauna of the Antarctic minke whale as a reliable indicator of seasonal movements |journal=Scientific Reports |volume=12 |issue=22214 |bibcode=2022NatSR..1222214T |doi=10.1038/s41598-022-25929-1 |pmc=9789092 |pmid=36564393 |article-number=22214}}</ref> |[[Файл:Cetacea_range_map_Antarctic_Minke_Whale.png|150x150px|Antarctic minke whale range]] |[[Файл:Minke_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Antarctic minke whale size]] {{cvt|6|-|10|MT|ST}} |[[Файл:Minke_whale_in_ross_sea.jpg|150x150px|Antarctic minke whale]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Genus '''''[[Megaptera]]''''' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1846</small> – one species |- ! scope="col" |Common name ! scope="col" |Scientific name ! scope="col" |Status ! scope="col" |Population ! scope="col" |Distribution ! scope="col" |Size ! scope="col" |Picture |- |[[Humpback whale]] |''Megaptera novaeangliae'' <small>Borowski, 1781</small> |{{IUCN status|LC|13006|1}} |84,000 |[[Файл:Cetacea_range_map_Humpback_Whale.png|150x150px|Humpback whale range]] |[[Файл:Humpback_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Humpback whale size]] {{cvt|25|–|30|MT|ST}} |[[Файл:Humpback_Whale_underwater_shot.jpg|150x150px|Humpback whale]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Genus '''''[[Eschrichtius]]''''' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1864</small> – one species |- ! scope="col" |Common name ! scope="col" |Scientific name ! scope="col" |Status ! scope="col" |Population ! scope="col" |Distribution ! scope="col" |Size ! scope="col" |Picture |- |[[Gray whale]] |''Eschrichtius robustus'' <small>Lilljeborg, 1861</small> |{{IUCN status|LC|8097|1}} |21,000<ref name="ABUNDANCE OF EASTERN NORTH PACIFIC GRAY WHALES 2019/2020">{{cite journal |last1=Stewart |first1=Joshua D. |last2=Weller |first2=David W. |date=January 2021 |title=Abundance of eastern North Pacific gray whales 2019/2020 |url=https://repository.library.noaa.gov/view/noaa/27928 |journal=NOAA Technical Memorandum NMFS |doi=10.25923/bmam-pe91 |access-date=3 February 2022}}</ref> |[[Файл:Cetacea_range_map_Gray_Whale.png|150x150px|Gray whale range]] |[[Файл:Gray_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Gray whale size]] {{cvt|15|–|40|MT|ST}} |[[Файл:Eschrichtius_robustus_01.jpg|150x150px|Gray whale]] |} 9 === Eschrichtiidae === 1 === Neobalaenidae === 1 {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center" | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Genus '''''Caperea''''' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1864</small> – one species |- ! scope="col" |Common name ! scope="col" |Scientific name ! scope="col" |Status ! scope="col" |Population ! scope="col" |Distribution ! scope="col" |Size ! scope="col" |Picture |- |[[Pygmy right whale]] |''Caperea marginata'' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1846</small> |{{IUCN status|LC|3778|1}} |Unknown |[[Файл:Cetacea_range_map_Pygmy_Right_Whale.png|150x150px|Pygmy right whale range]] |[[Файл:Pygmy_right_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Pygmy right whale size]] {{cvt|3|-|3.5|MT|ST}} |[[Файл:Pygmy_right_whale.png|alt=Pygmy right whale|150x150px|Pygmy right whale (illustration)]] |} == Шүдэт халимнууд == 79 === Physeteridae === Кашалот {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center" | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Genus '''''[[Physeter]]''''' – one species |- ! scope="col" |Common name ! scope="col" |Scientific name ! scope="col" |Status ! scope="col" |Population ! scope="col" |Distribution ! scope="col" |Size ! scope="col" |Picture |- |[[Sperm whale]] |''Physeter macrocephalus'' <small>[[Carl Linnaeus|Linnaeus]], [[10th edition of Systema Naturae|1758]]</small> |{{IUCN status|VU|41755|1}} |200,000–2,000,000{{efn|The total number of sperm whales throughout the world is unknown. Crude estimates, obtained by surveying small areas and extrapolating the result to all the world's oceans, range from 200,000 to 2,000,000 individuals}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Sperm_Whale_4.PNG|150x150px|Sperm whale range]] |[[Файл:Sperm_whale_size.svg|150x150px|Sperm whale size]] {{cvt|25|–|50|MT|ST}} |[[Файл:Mother_and_baby_sperm_whale.jpg|150x150px|Sperm whale]] |- |} === Kogiidae === Одой кашалот Давжаа кашалот {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center" | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Genus '''''[[Kogia]]''''' – two species |- ! scope="col" |Common name ! scope="col" |Scientific name ! scope="col" |Status ! scope="col" |Population ! scope="col" |Distribution ! scope="col" |Size ! scope="col" |Picture |- |[[Dwarf sperm whale]] |''Kogia sima'' <small>[[Richard Owen|Owen]], 1866</small> |{{IUCN status|LC|11048|1}} |Unknown{{efn|No global population estimates have been made. One survey estimated a population of about 11,000 in the eastern Pacific}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Dwarf_Sperm_Whale.png|150x150px|Dwarf sperm whale range]] |[[Файл:Dwarf_sperm_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Dwarf sperm whale size]] {{cvt|250|kg|lbs}} |[[Файл:Kogia_sima.jpg|150x150px|Dwarf sperm whale (reconstruction)]] |- |[[Pygmy sperm whale]] |''Kogia breviceps'' <small>[[Henri Marie Ducrotay de Blainville|Blainville]], 1838</small> |{{IUCN status|LC|11047|1}} |Unknown{{efn|No global population estimates have been made. One survey estimated a population of about 11,000 in the eastern Pacific}} |[[Файл:Kogia_breviceps_range.png|150x150px|Pygmy sperm whale range]] |[[Файл:Pygmy_sperm_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Pygmy sperm whale size]] {{cvt|400|kg|lbs}} |[[Файл:Kogia_breviceps.jpg|150x150px|Pygmy sperm whale]] |} === Ziphiidae === 24 {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center" | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Genus '''''[[Berardius]]''''' – three species |- ! scope="col" |Common name ! scope="col" |Scientific name ! scope="col" |Status ! scope="col" |Population ! scope="col" |Distribution ! scope="col" |Size ! scope="col" |Picture |- |[[Arnoux's beaked whale]] |''Berardius arnuxii'' <small>[[Georges Louis Duvernoy|Duvernoy]], 1851</small> |{{IUCN status|LC|2762|1}} |Unknown{{efn|Arnoux's beaked whales seem to be relatively abundant in Cook Strait during summer}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Arnoux_27s_Beaked_Whale.png|150x150px|Arnoux's beaked whale range]] |[[Файл:Arnoux's_beaked_whale_size.svg|150x150px|Arnoux's beaked whale size]] {{cvt|8|MT|ST}} |[[Файл:Berardius_arnuxii_2.jpg|150x150px|Arnoux's beaked whale]] |- |[[Baird's beaked whale]] |''Berardius bairdii'' <small>[[Leonhard Hess Stejneger|Stejneger]], 1883</small> |{{IUCN status|LC|2763|1}} |Unknown{{efn|Virtually nothing is known about the abundance of Baird's beaked whales, except they are not rare as was formerly thought}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Baird_27s_Beaked_Whale.png|150x150px|Baird's beaked whale range]] |[[Файл:Baird's_beaked_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Baird's beaked whale size]] {{cvt|12|MT|ST}} |[[Файл:Berardius_bairdii.jpg|150x150px|Berardius bairdii]] |- |[[Sato's beaked whale]] |''Berardius minimus'' <small>Yamada et al., 2019</small> |{{IUCN status|NT|178756893|1}} |Unknown |North Pacific |[[Файл:Berardius_minimus_beaked_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Sato's beaked whale size]] Unknown |[[Файл:Berardius_minimus_illustration.png|150x150px|Berardius minimus illustration]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Genus '''''[[Tasmacetus]]''''' – one species |- ! scope="col" |Common name ! scope="col" |Scientific name ! scope="col" |Status ! scope="col" |Population ! scope="col" |Distribution ! scope="col" |Size ! scope="col" |Picture |- |[[Shepherd's beaked whale]] |''Tasmacetus shepherdi'' <small>Oliver, 1937</small> |{{IUCN status|DD|21500|1}} |Unknown{{efn|Nothing is known about the relative abundance of this species or its population composition}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Shepherd_27s_Beaked_Whale.png|150x150px|Shepherd's beaked whale range]] |[[Файл:Shepherd's_beaked_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Shepherd's beaked whale size]] {{cvt|2|-|2.5|MT|ST}} |[[Файл:Tasmacetus_shepherdi.jpg|150x150px|Shepherd's beaked whale]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Genus '''''[[Ziphius]]''''' – one species |- ! scope="col" |Common name ! scope="col" |Scientific name ! scope="col" |Status ! scope="col" |Population ! scope="col" |Distribution ! scope="col" |Size ! scope="col" |Picture |- |[[Cuvier's beaked whale]] |''Ziphius cavirostris'' <small>[[Georges Cuvier|G. Cuvier]], 1823</small> |{{IUCN status|LC|23211|1}} |100,000{{efn|Because of the difficulty of identifying the species the total global population is unknown}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Cuvier's_Beaked_Whale.PNG|150x150px|Cuvier's beaked whale range]] |[[Файл:Cuvier's_beaked_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Cuvier's beaked whale size]] {{cvt|2|–|3|MT|ST}} |[[Файл:Ziphius_carvirostris.jpg|150x150px|Cuvier's beaked whale]] |- | colspan="100%" align="center" style="background-color:lightblue;" |Subfamily '''[[Hyperoodontinae]]''' – three genera, 17 species |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Genus '''''[[Hyperoodon]]''''' – two species |- ! scope="col" |Common name ! scope="col" |Scientific name ! scope="col" |Status ! scope="col" |Population ! scope="col" |Distribution ! scope="col" |Size ! scope="col" |Picture |- |[[Northern bottlenose whale]] |''Hyperoodon ampullatus'' <small>[[Johann Reinhold Forster|Forster]], 1770</small> |{{IUCN status|NT|10707|1}} |10,000{{efn|Total population is unknown but likely to be of the order of 10,000}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Northern_Bottlenose_Whale.PNG|150x150px|Northern bottlenose whale range]] |[[Файл:Northern_bottlenose_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Northern bottlenose whale size]] {{cvt|7|MT|ST}} |[[Файл:Hyperoodon_ampullatus_2.jpg|150x150px|Northern bottlenose whale]] |- |[[Southern bottlenose whale]] |''Hyperoodon planifrons'' <small>[[William Henry Flower|Flower]], 1882</small> |{{IUCN status|LC|10708|1}} |500,000 |[[Файл:Cetacea_range_map_Southern_Bottlenose_Whale.PNG|150x150px|Southern bottlenose range]] |[[Файл:Southern_bottlenose_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Southern bottlenose whale size]] {{cvt|6|MT|ST}} |[[Файл:Hyperoodon_planifrons.jpg|150x150px|Southern bottlenose whale]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Genus '''''[[Indopacetus]]''''' – one species |- ! scope="col" |Common name ! scope="col" |Scientific name ! scope="col" |Status ! scope="col" |Population ! scope="col" |Distribution ! scope="col" |Size ! scope="col" |Picture |- |[[Tropical bottlenose whale]] |''Indopacetus pacificus'' <small>Longman, 1926</small> |{{IUCN status|LC|40635|1}} |Unknown{{efn|A 2002 survey estimates there are 766 animals around [[Hawaii]]. No other population estimates exist for other locales}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Longman_27s_Beaked_Whale.png|150x150px|Tropical bottlenose whale range]] |[[Файл:Indopacetus_pacificus_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Tropical bottlenose whale size]] {{cvt|3.5|-|4|MT|ST}} |[[Файл:Indopacetus_pacificus_2.jpg|alt=Tropical bottlenose whale illustration|150x150px|Tropical bottlenose whale]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Genus '''''[[Mesoplodon]]''''' <small>[[Paul Gervais|Gervais]], 1850</small> – 15 species |- ! scope="col" |Common name ! scope="col" |Scientific name ! scope="col" |Status ! scope="col" |Population ! scope="col" |Distribution ! scope="col" |Size ! scope="col" |Picture |- |[[Andrews' beaked whale]] |''Mesoplodon bowdoini'' <small>[[Roy Chapman Andrews|Andrews]], 1908</small> |{{IUCN status|DD|13242|1}} |Unknown |[[Файл:Cetacea_range_map_Andrews_Beaked_Whale.png|150x150px|Andrew's beaked whale range]] |[[Файл:Andrew's_beaked_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Andrew's beaked whale size]] {{cvt|1|MT|ST}} |[[Файл:Mesoplodon_bowdoini.jpg|alt=Andrew's beaked whale (illustration)|150x150px|Andrew's beaked whale (skeleton)]] |- |[[Blainville's beaked whale]] |''Mesoplodon densirostris'' <small>Blainville, 1817</small> |{{IUCN status|LC|13244|1}} |Unknown |[[Файл:Cetacea_range_map_Blainvilles_Beaked_Whale.png|150x150px|Blainville's beaked whale range]] |[[Файл:Blainville's_beaked_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Blainville's beaked whale size]] |[[Файл:Mesoplodon_densirostris.jpg|150x150px|Blainville's beaked whale]] |- |[[Deraniyagala's beaked whale]] |''Mesoplodon hotaula'' <small>[[Paules Edward Pieris Deraniyagala|P. E. P. Deraniyagala]], 1963</small> |{{IUCN status|DD|127826787|1}} |Unknown |Indian and South Pacific |{{cvt|4|-|5|m}} |[''cetacean needed''] |- |[[Gervais' beaked whale]] |''Mesoplodon europaeus'' <small>[[Paul Gervais|Gervais]], 1855</small> |{{IUCN status|LC|13245|1}} |Unknown |[[Файл:Cetacea_range_map_Gervais_Beaked_Whale.png|150x150px|Gervais' beaked whale range]] |[[Файл:Gervais'_beaked_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Gervais' beaked whale]] {{cvt|1.2|MT|ST}} |[[Файл:Mesoplodon_europaeus_2.jpg|150x150px|Gervais' beaked whale]] |- |[[Ginkgo-toothed beaked whale]] |''Mesoplodon ginkgodens'' <small>Nishiwaki & Kamiya, 1958</small> |{{IUCN status|DD|127827012|1}} |Unknown |[[Файл:Cetacea_range_map_Ginkgo-toothed_Beaked_Whale.png|150x150px|Ginkgo-toothed beaked whale range]] |[[Файл:Ginkgo-toothed_beaked_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Ginkgo-toothed beaked whale size]] {{cvt|1.5|MT|ST}} |[[Файл:Mesoplodon_ginkgodens_2.jpg|alt=Ginkgo-toothed beaked whale (illustration)|150x150px|Ginkgo-toothed beaked whale (skull)]] |- |[[Gray's beaked whale]] |''Mesoplodon grayi'' <small>[[Julius von Haast|von Haast]], 1876</small> |{{IUCN status|LC|13247|1}} |Unknown |[[Файл:Cetacea_range_map_Grays_Beaked_Whale.png|150x150px|Gray's beaked whale range]] |[[Файл:Gray's_beaked_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Gray's beaked whale size]] {{cvt|1.5|MT|ST}} |[[Файл:Mesoplodon_grayi_2.jpg|150x150px|Gray's beaked whale]] |- |[[Hector's beaked whale]] |''Mesoplodon hectori'' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1871</small> |{{IUCN status|DD|13248|1}} |Unknown |[[Файл:Cetacea_range_map_Hectors_Beaked_Whale.png|150x150px|Hector's beaked whale range]] |[[Файл:Hector's_beaked_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Hector's beaked whale size]] {{cvt|1|MT|ST}} |[[Файл:Mesoplodon_hectori.jpg|alt=Hector's beaked whale (illustration)|150x150px|Hector's beaked whale]] |- |[[Hubbs' beaked whale]] |''Mesoplodon carlhubbsi'' <small>Moore, 1963</small> |{{IUCN status|DD|13243|1}} |Unknown |[[Файл:Cetacea_range_map_Hubbs_Beaked_Whale.png|150x150px|Hubb's beaked whale range]] |[[Файл:Hubb's_beaked_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Hubb's beaked whale size]] {{cvt|1.4|MT|ST}} |[[Файл:Mesoplodon_carlhubbsi.jpg|alt=Hubbs' beaked whale (illustration)|150x150px|Hubbs' beaked whale skull]] |- |[[Perrin's beaked whale]] |''Mesoplodon perrini'' <small>Dalebout, Mead, Baker, Baker, & van Helding, 2002</small> |{{IUCN status|EN|41759|1}} |500–1,164 |North Pacific |[[Файл:Mesoplodon_perrini_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Perrin's beaked whale size]] {{cvt|1.3|–|1.5|MT|ST}} |[[Файл:Mesoplodon_perrini.jpg|150x150px|''Mesoplodon perrini'', oil on paper]] |- |[[Pygmy beaked whale]] |''Mesoplodon peruvianus'' <small>Reyes, Mead, and Van Waerebeek, 1991</small> |{{IUCN status|LC|13251|1}} |Unknown |[[Файл:Cetacea_range_map_Pygmy_Beaked_Whale.png|185x185px|Pygmy beaked whale range]] |[[Файл:Mesoplodon_peruvianus_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Pygmy beaked whale size]] {{cvt|800|kg|lbs}} |[[Файл:Mesoplodon_peruvianus.jpg|150x150px|''Mesoplodon peruvianus'', oil on paper]] |- |[[Ramari's beaked whale]] |''Mesoplodon eueu'' <small>Carroll ''et al'', 2021</small> |{{IUCN status|DD|215824818|1}} |Unknown |[[Файл:M._mirus_&_M._eueu_distribution.jpg|150x150px|Ramari's beaked whale range]] (red circle) |Unknown |[[Файл:Mesoplodon_eueu.jpg|150x150px|Ramari's beaked whale]] |- |[[Sowerby's beaked whale]] |''Mesoplodon bidens'' <small>Sowerby, 1804</small> |{{IUCN status|LC|13241|1}} |Unknown |[[Файл:Cetacea_range_map_Sowerbys_Beaked_Whale.png|150x150px|Sowerby's beaked whale range]] |[[Файл:Sowerby's_beaked_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Sowerby's beaked whale size]] {{cvt|1|-|1.3|MT|ST}} |[[Файл:Mesoplodon_bidens_2.jpg|150x150px|Sowerby's beaked whale]] |- |[[Spade-toothed whale]] |''Mesoplodon traversii'', [[Synonym (taxonomy)|syn.]] ''Mesoplodon bahamondi'' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1874</small> |{{IUCN status|DD|41760|1}} |Unknown |[[Файл:Mesoplodon_traversii_distribution.png|150x150px|Spade-toothed whale range]] |[[Файл:Mesoplodon_bahamondi_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Spade-toothed whale size]] {{cvt|1.2|MT|ST}} |[[Файл:Mesoplodon_traversii.svg|frameless|150x150px]] |- |[[Stejneger's beaked whale]] |''Mesoplodon stejnegeri'' <small>[[Frederick W. True|True]], 1885</small> |{{IUCN status|NT|13252|1}} |Unknown |[[Файл:Cetacea_range_map_Stejneger_sBeaked_Whale.png|150x150px|Stejneger's beaked whale range]] |[[Файл:Stejneger's_beaked_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Stejneger's beaked whale size]] {{cvt|1.5|MT|ST}} |[[Файл:Mesoplodon_stejnegeri.jpg|alt=Stejneger's beaked whale (illustration)|150x150px|Stejneger's beaked whale (skull)]] |- |[[Strap-toothed whale]] |''Mesoplodon layardii'' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1865</small> |{{IUCN status|LC|13249|1}} |Unknown |[[Файл:Cetacea_range_map_Layards_Beaked_Whale.png|150x150px|Strap-toothed whale range]] |[[Файл:Straptoothed_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Strap-toothed whale size]] {{cvt|2|MT|ST}} |[[Файл:Mesoplodon_layardii.jpg|150x150px|Strap-toothed whale]] |- |[[True's beaked whale]] |''Mesoplodon mirus'' <small>[[Frederick W. True|True]], 1913</small> |{{IUCN status|LC|13250|1}} |Unknown |[[Файл:Cetacea_range_map_Trues_Beaked_Whale.png|150x150px|True's beaked whale range]] (North Atlantic only; map includes range of ''M. eueu'' in Indian Ocean) |[[Файл:True's_beaked_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|True's beaked whale size]] {{cvt|1.4|MT|ST}} |[[Файл:True's_beaked_whale.jpg|frameless|150x150px]] |} === Platanistidae === Ganges голын далайн гахай Indus голын далайн гахай {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center" | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Genus '''''[[Platanista]]''''' – two species |- ! scope="col" |Common name ! scope="col" |Scientific name ! scope="col" |Status ! scope="col" |Population ! scope="col" |Distribution ! scope="col" |Size ! scope="col" |Picture |- |[[Ganges river dolphin]] |''Platanista gangetica'' <small>(Lebeck, 1801)</small> |{{IUCN status|EN|41756|1}} |3,500<ref>{{Cite journal |last1=Sinha |first1=Ravindra K. |last2=Kannan |first2=Kurunthachalam |date=2014-12-01 |title=Ganges River Dolphin: An Overview of Biology, Ecology, and Conservation Status in India |journal=Ambio |language=en |volume=43 |issue=8 |pages=1029–1046 |bibcode=2014Ambio..43.1029S |doi=10.1007/s13280-014-0534-7 |issn=1654-7209 |pmc=4235892 |pmid=24924188}}</ref> |[[Файл:SouthAsianRiverDolphin_distribution2019.png|150x150px|South Asian dolphin range]] (orange) |[[Файл:South_Asian_river_dolphin_size_comparison.svg|class=skin-invert|150x150px|South Asian river dolphin size]] {{cvt|200|kg|lbs}} |[[Файл:Ganges_River_Dolphin.jpg|frameless|150x150px]] |- |[[Indus river dolphin]] |''Platanista minor'' <small>[[Richard Owen|Owen]], 1853</small> |{{IUCN status|EN|41757|1}} |1,450<ref>{{Cite journal |last1=Braulik |first1=Gill T. |last2=Noureen |first2=Uzma |last3=Arshad |first3=Masood |last4=Reeves |first4=Randall R. |date=2015-12-01 |title=Review of status, threats, and conservation management options for the endangered Indus River blind dolphin |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0006320715300999 |journal=Biological Conservation |language=en |volume=192 |pages=30–41 |bibcode=2015BCons.192...30B |doi=10.1016/j.biocon.2015.09.008 |issn=0006-3207 |url-access=subscription}}</ref> |[[Файл:SouthAsianRiverDolphin_distribution2019.png|150x150px|South Asian dolphin range]] (blue) |[[Файл:South_Asian_river_dolphin_size_comparison.svg|class=skin-invert|150x150px|South Asian river dolphin size]] {{cvt|200|kg|lbs}} |[[Файл:A-Platanista-gangetica-showing-the-body-shape-and-especially-the-head-with-a-long-beak.png|frameless|150x150px]] |} === Iniidae === Амазон голын далайн гахай 2 дэд зүйл {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center" | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Genus '''''[[Inia]]''''' – two species |- ! scope="col" |Common name ! scope="col" |Scientific name ! scope="col" |Status ! scope="col" |Population ! scope="col" |Distribution ! scope="col" |Size ! scope="col" |Picture |- |[[Amazon river dolphin]] |''Inia geoffrensis'' <small>[[Henri Marie Ducrotay de Blainville|Blainville]], 1817</small> |{{IUCN status|EN|10831|1}} |Unknown |[[Файл:Cetacea_range_map_Amazon_River_Dolphin.PNG|154x154px|Amazon river dolphin range]] |[[Файл:Amazon_river_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Amazon river dolphin size]] {{cvt|150|kg|lbs}} |[[Файл:Amazonas_Flussdelfin_Apure_Orinoco_Duisburg_01.jpg|217x217px|Amazon river dolphin]] |- |[[Araguaian river dolphin]]{{efn|As of November 2021, the Araguaian river dolphin is not recognized by the [[Society for Marine Mammalogy]], which cites small sample size<ref name="SMM" />}} |''Inia araguaiaensis'' <small>Hrbek, Da Silva, Dutra, Farias, 2014</small> |{{IUCN status|NE}} |Unknown |[[Файл:Inia_range_map_PLoS_ONE.jpg|154x154px|Araguaian river dolphin range]] <small>Araguaian river dolphin in blue</small> |[[Файл:Amazon_river_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Araguaian river dolphin size]] {{cvt|150|kg|lbs}} |[[Файл:Inia_araguaiensis.jpg|150x150px|Araguaian river dolphin]] |} === Lipotidae === Yangtze голын далайн гахай Сөнөсөн байх боломжтой {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center" | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Genus '''''[[Lipotes]]''''' – one species |- ! scope="col" |Common name ! scope="col" |Scientific name ! scope="col" |Status ! scope="col" |Population ! scope="col" |Distribution ! scope="col" |Size ! scope="col" |Picture |- |[[Baiji]] |''Lipotes vexillifer'' <small>[[Gerrit S. Miller|Miller]], 1918</small> |{{IUCN status|CR|12119|1}} |0–13{{efn|[[Yangtze Freshwater Dolphin Expedition 2006|A survey]] from November–December 2006 failed to find any individuals. Another survey, from 1997, counted only 13 individuals. In 1986, surveys estimated the number to be at about 300}} |[[Файл:Yangtze_Dolphins_range.jpg|150x150px|Baiji range]] |[[Файл:Baiji_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Baiji size]] {{cvt|130|kg|lbs}} |[[Файл:Baiji_1.jpg|150x150px|Baiji]] |} === Pontoporiidae === Franciscana 2 дэд зүйл {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center" | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Genus '''''[[La Plata dolphin|Pontoporia]]''''' – one species |- ! scope="col" |Common name ! scope="col" |Scientific name ! scope="col" |Status ! scope="col" |Population ! scope="col" |Distribution ! scope="col" |Size ! scope="col" |Picture |- |[[La Plata dolphin]] |''Pontoporia blainvillei'' <small>Gervais & d'Orbigny, 1844</small> |{{IUCN status|VU|17978|1}} |4,000–4,500 |[[Файл:Cetacea_range_map_La_Plata_River_Dolphin.PNG|150x150px|La Plata dolphin range]] |[[Файл:La_plata_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|La Plata dolphin size]] {{cvt|50|kg|lbs}} |[[Файл:Pontoporia_blainvillei_296896096.jpg|alt=Beached La Plata dolphin|150x150px|La Plata dolphin (skeleton)]] |} === Monodontidae === Белүга, цагаан халим Нарвал {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center" | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Genus '''''[[Delphinapterus]]''''' – one species |- ! scope="col" |Common name ! scope="col" |Scientific name ! scope="col" |Status ! scope="col" |Population ! scope="col" |Distribution ! scope="col" |Size ! scope="col" |Picture |- |[[Beluga whale|Beluga]] |''Delphinapterus leucas'' <small>[[Peter Simon Pallas|Pallas]], 1776</small> |{{IUCN status|LC|6335|1}} |136,000{{efn|There are estimated to be 40,000 individuals in the [[Beaufort Sea]], 25,000 in [[Hudson Bay]], 18,000 in the [[Bering Sea]] and 28,000 in the Canadian High Arctic. The population in the St. Lawrence estuary is estimated to be around [https://web.archive.org/web/20051026124931/http://www.wdcs.org/dan/publishing.nsf/allweb/1B8A4EB4B9FA1BBF80256D11004B2EA2 1000]}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Beluga.png|150x150px|Beluga whale range]] |[[Файл:Beluga_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Beluga whale size]] {{cvt|1.5|MT|ST}} |[[Файл:Belugawhale_MMC.jpg|150x150px|Beluga whale]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Genus '''''[[Monodon]]''''' – one species |- ! scope="col" |Common name ! scope="col" |Scientific name ! scope="col" |Status ! scope="col" |Population ! scope="col" |Distribution ! scope="col" |Size ! scope="col" |Picture |- |[[Narwhal]] |''Monodon monoceros'' <small>[[Carl Linnaeus|Linnaeus]], [[10th edition of Systema Naturae|1758]]</small> |{{IUCN status|LC|13704|1}} |123,000 |[[Файл:Cetacea_range_map_Narwhal.png|150x150px|Narwhal range]] |[[Файл:Narwhal_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Narwhal size]] {{cvt|900|-|1,500|kg|lbs}} |[[Файл:Pod_Monodon_monoceros.jpg|150x150px|Narwhal pod]] |- |} === Delphinidae === 38 {| class="wikitable sortable" style="width:100%;text-align:center" | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Genus '''''[[Cephalorhynchus]]''''' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1846</small> – four species |- ! scope="col" |Common name ! scope="col" |Scientific name ! scope="col" |Status ! scope="col" |Population ! scope="col" |Distribution ! scope="col" |Size ! scope="col" |Picture |- |[[Chilean dolphin]] |''Cephalorhynchus eutropia'' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1846</small> |{{IUCN status|NT|4160|1}} |Unknown{{efn|Population estimated to be in the low thousands at the highest.}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Chilean_Dolphin.PNG|188x188px|Chilean dolphin range]] |[[Файл:Chilean_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Chilean dolphin size]] {{cvt|60|kg|lbs}} |[[Файл:Cephalorhynchus_eutropia_406715652.jpg|150x150px|Chilean dolphin]] |- |[[Commerson's dolphin]] |''Cephalorhynchus commersonii'' <small>[[Bernard Germain de Lacépède|Lacépède]], 1804</small> |{{IUCN status|LC|4159|1}} |22,000<ref name="Spatial Models of Abundance and Habitat Preferences of Commerson's and Peale's Dolphin in Southern Patagonian Waters">{{cite journal |last1=Dellabianca |first1=Natalia A. |date=26 October 2016 |title=Spatial Models of Abundance and Habitat Preferences of Commerson's and Peale's Dolphin in Southern Patagonian Waters |url=https://www.researchgate.net/publication/309468362 |journal=PLOS ONE |volume=11 |issue=10 |bibcode=2016PLoSO..1163441D |doi=10.1371/journal.pone.0163441 |pmc=5082685 |pmid=27783627 |access-date=21 January 2022 |doi-access=free |article-number=e0163441}}</ref> |[[Файл:Cetacea_range_map_Commerson's_Dolphin.PNG|150x150px|Commerson's dolphin range]] |[[Файл:Commerson's_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Commerson's dolphin size]] {{cvt|35|–|60|kg|lbs}} |[[Файл:Commdolph01.jpg|150x150px|Commerson's dolphin]] |- |[[Heaviside's dolphin]] |''Cephalorhynchus heavisidii'' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1828</small> |{{IUCN status|NT|4161|1}} |Unknown |[[Файл:Cetacea_range_map_Heaviside's_Dolphin.PNG|170x170px|Heaviside's dolphin range]] |[[Файл:Heaviside's_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Heaviside's dolphin size]] {{cvt|40|–|75|kg|lbs}} |[[Файл:Heaviside-Delphin.jpg|150x150px|Heaviside's dolphin]] |- |[[Hector's dolphin]] |''Cephalorhynchus hectori'' <small>Van Beneden, 1881</small> |{{IUCN status|EN|4162|1}} (subspecies ''[[Māui dolphin|Maui dolphin]]'' {{IUCN status|CR|39427|1}}) |7,381 (subspecies ''Maui dolphin'' 57–75 in 2016) |[[Файл:Cetacea_range_map_Hector's_Dolphin.PNG|150x150px|Hector's dolphin range (Maui dolphin in green)]] |[[Файл:Hector's_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Hector's dolphin size]] {{cvt|35|–|60|kg|lbs}} |[[Файл:Hectors_Dolphin.jpg|150x150px|Hector's dolphin]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Genus '''''[[Delphinus (genus)|Delphinus]]''''' – one species |- ! scope="col" |Common name ! scope="col" |Scientific name ! scope="col" |Status ! scope="col" |Population ! scope="col" |Distribution ! scope="col" |Size ! scope="col" |Picture |- |[[Common dolphin]] |''Delphinus delphis'' <small>[[Carl Linnaeus|Linnaeus]], [[10th edition of Systema Naturae|1758]]</small> |{{IUCN status|LC|134817215|1}} |Unknown{{efn|There are estimated to be at least several million common dolphins worldwide, but several large portions of its range have not been surveyed.}} |[[Файл:DelphinusRange.png|frameless|150x150px]] |[[Файл:Common_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Long-beaked common dolphin size]] {{cvt|70|–|150|kg|lbs}} |[[Файл:Delphinus_delphis_with_calf.jpg|150x150px|Short-beaked common dolphin]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Genus '''''[[Feresa]]''''' – one species |- ! scope="col" |Common name ! scope="col" |Scientific name ! scope="col" |Status ! scope="col" |Population ! scope="col" |Distribution ! scope="col" |Size ! scope="col" |Picture |- |[[Pygmy killer whale]] |''Feresa attenuata'' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1875</small> |{{IUCN status|LC|8551|1}} |Unknown{{efn|The only population estimate is of 38,900 individuals in the eastern tropical Pacific Ocean.}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Pygmy_Killer_Whale.PNG|150x150px|Pygmy killer whale range]] |[[Файл:Pygmy_killer_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Pygmy killer whale size]] {{cvt|160|–|350|kg|lbs}} |[[Файл:Feresa_attenuata.jpg|150x150px|Pygmy killer whale]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Genus '''''[[Globicephala]]''''' – two species |- ! scope="col" |Common name ! scope="col" |Scientific name ! scope="col" |Status ! scope="col" |Population ! scope="col" |Distribution ! scope="col" |Size ! scope="col" |Picture |- |[[Long-finned pilot whale]] |''Globicephala melas'' <small>[[Thomas Stewart Traill|Traill]], 1809</small> |{{IUCN status|LC|9250|1}} |Unknown{{efn|Total population is not known. There are estimated to be in excess of 200,000 in the Southern Ocean. The North Atlantic population is not known.}} |[[Файл:Pilot_Whale_range.png|150x150px|Pilot whale range]] (green) |[[Файл:Long-finned_pilot_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Long-finned pilot whale size]] {{cvt|1.8|-|3.5|MT|ST}} |[[Файл:Photo_of_the_Week_-_Long-finned_Pilot_Whales_(RI)_(6892801246).jpg|150x150px|Long-finned pilot whale]] |- |[[Short-finned pilot whale]] |''Globicephala macrorhynchus'' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1846</small> |{{IUCN status|LC|9249|1}} |Unknown{{efn|Total population not known. There are 150,000 individuals in the eastern tropical Pacific Ocean. There are estimated to be more than 30,000 animals in the western Pacific, off the coast of Japan.}} |[[Файл:Pilot_Whale_range.png|150x150px|Pilot whale range]] (dark blue) |[[Файл:Short-finned_pilot_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Short-finned pilot whale size]] {{cvt|1|–|4|MT|ST}} |[[Файл:Short-finned_Pilot_Whale_(8790153918).jpg|150x150px|Short-finned pilot whale]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Genus '''''[[Grampus (genus)|Grampus]]''''' – one species |- ! scope="col" |Common name ! scope="col" |Scientific name ! scope="col" |Status ! scope="col" |Population ! scope="col" |Distribution ! scope="col" |Size ! scope="col" |Picture |- |[[Risso's dolphin]] |''Grampus griseus'' <small>[[Georges Cuvier|G. Cuvier]], 1812</small> |{{IUCN status|LC|9461|1}} |Unknown{{efn|The population around the continental shelf of the United States has been recorded to be in excess of 60,000. In the Pacific, a census recorded 175,000 individuals in eastern tropical waters and 85,000 in the west. No global estimate of population exists}} |[[Файл:Grampus_griseus_distribution.png|150x150px|Risso's dolphin range]] |[[Файл:Risso's_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Risso's dolphin size]] {{cvt|300|kg|lbs}} |[[Файл:Risso's_dolphin.jpg|150x150px|Risso's dolphin]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Genus '''''[[Lagenodelphis]]''''' – one species |- ! scope="col" |Common name ! scope="col" |Scientific name ! scope="col" |Status ! scope="col" |Population ! scope="col" |Distribution ! scope="col" |Size ! scope="col" |Picture |- |[[Fraser's dolphin]] |''Lagenodelphis hosei'' <small>[[Louis Fraser|Fraser]], 1956</small> |{{IUCN status|LC|11140|1}} |Unknown{{efn|There are estimated to be at least 320,000 Fraser's dolphins worldwide, but several large portions of its range have not been surveyed}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Fraser'sDolphin.png|150x150px|Fraser's dolphin range]] |[[Файл:Fraser's_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Fraser's dolphin size]] {{cvt|209|kg|lbs}} |[[Файл:Fraser_s_group.jpg.jpeg|150x150px|Fraser's dolphin]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Genus '''''[[Lagenorhynchus]]''''' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1846</small> – six species{{efn|The genus [[Lagenorhynchus]] is under revision and likely to be split into several different genera}} |- ! scope="col" |Common name ! scope="col" |Scientific name ! scope="col" |Status ! scope="col" |Population ! scope="col" |Distribution ! scope="col" |Size ! scope="col" |Picture |- |[[White-beaked dolphin]] |''Lagenorhynchus albirostris'' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1846</small> |{{IUCN status|LC|11142|1}} |100,000{{efn|Estimates of various stocks throughout the North Atlantic give an overall value into the high tens or low hundreds of thousands}} |[[Файл:Cetacea_range_map_White-beaked_Dolphin.PNG|150x150px|White-beaked dolphin range]] |[[Файл:White-beaked_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|White beaked dolphin size]] {{cvt|180|kg|lbs}} |[[Файл:White_beaked_dolphin.jpg|150x150px|White-beaked dolphin]] |- |[[Atlantic white-sided dolphin]] |''Lagenorhynchus acutus'' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1828</small> |{{IUCN status|LC|11141|1}} |200,000–300,000{{citation needed|date=July 2021}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Atlantic_White-sided_Dolphin.PNG|150x150px|Atlantic white-sided dolphin range]] |[[Файл:Atlantic_white-sided_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Atlantic white-sided dolphin size]] {{cvt|235|kg|lbs}} |[[Файл:Anim1135_-_Flickr_-_NOAA_Photo_Library.jpg|150x150px|Atlantic white-sided dolphin]] |- |[[Dusky dolphin]] |''Lagenorhynchus obscurus'' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1828</small> |{{IUCN status|LC|11146|1}} |Unknown |[[Файл:Cetacea_range_map_Dusky_Dolphin.PNG|150x150px|Dusky dolphin range]] |[[Файл:Dusky_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Dusky dolphin size]] {{cvt|100|kg|lbs}} |[[Файл:DuskyDolphin.jpg|150x150px|Dusky dolphin]] |- |[[Hourglass dolphin]] |''Lagenorhynchus cruciger'' <small>[[Jean René Constant Quoy|Quoy]] & [[Joseph Paul Gaimard|Gaimard]], 1824</small> |{{IUCN status|LC|11144|1}} |140,000 |[[Файл:Cetacea_range_map_Hourglass_Dolphin.PNG|150x150px|Hourglass dolphin range]] |[[Файл:Hourglass_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Hourglass dolphin size]] {{cvt|90|–|120|kg|lbs}} |[[Файл:Hourglas_dolphin.jpg|150x150px|Hourglass dolphin]] |- |[[Pacific white-sided dolphin]] |''Lagenorhynchus obliquidens'' <small>[[Theodore Gill|Gill]], 1865</small> |{{IUCN status|LC|11145|1}} |1,000,000 |[[Файл:Cetacea_range_map_Pacific_White-sided_Dolphin.PNG|150x150px|Pacific white-sided dolphin range]] |[[Файл:Pacific_white-sided_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Pacific white-sided dolphin size]] {{cvt|85|–|150|kg|lbs}} |[[Файл:Pacific_white_side_dolphin.jpg|150x150px|Pacific white-sided dolphin]] |- |[[Peale's dolphin]] |''Lagenorhynchus australis'' <small>[[Titian Peale|Peale]], 1848</small> |{{IUCN status|LC|11143|1}} |Unknown{{efn|Total population unknown but thought to be locally common – it is the most common dolphin found around the Falkland Islands}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Black-chinned_Dolphin.PNG|174x174px|Peale's dolphin range]] |[[Файл:Peale's_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Peale's dolphin size]] {{cvt|115|kg|lbs}} |[[Файл:Lagenorhynchus_australis.jpg|150x150px|Peale's dolphin]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Genus '''''[[Lissodelphis]]''''' – two species |- ! scope="col" |Common name ! scope="col" |Scientific name ! scope="col" |Status ! scope="col" |Population ! scope="col" |Distribution ! scope="col" |Size ! scope="col" |Picture |- |[[Northern right whale dolphin]] |''Lissodelphis borealis'' <small>[[Titian Peale|Peale]], 1848</small> |{{IUCN status|LC|12125|1}} |400,000{{efn|Varying population estimates for areas around California and the North Pacific give a total of up to 400,000}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Northern_Right_Whale_Dolphin.PNG|150x150px|Northern right whale dolphin range]] |[[Файл:Northern_right_whale_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Northern right whale dolphin size]] {{cvt|115|kg|lbs}} |[[Файл:Anim1749_-_Flickr_-_NOAA_Photo_Library.jpg|150x150px|Northern right whale dolphin]] |- |[[Southern right whale dolphin]] |''Lissodelphis peronii'' <small>[[Bernard Germain de Lacépède|Lacépède]], 1804</small> |{{IUCN status|LC|12126|1}} |Unknown{{efn|Surveys suggest this is the most common dolphin off of Chilean waters}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Southern_Right_Whale_Dolphin.PNG|150x150px|Southern right whale dolphin range]] |[[Файл:Southern_right_whale_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Southern right whale dolphin size]] {{cvt|60|–|100|kg|lbs}} |[[Файл:Anim0796_-_Flickr_-_NOAA_Photo_Library.jpg|150x150px|Southern right whale dolphin]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Genus '''''[[Orcaella]]''''' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1866</small> – two species |- ! scope="col" |Common name ! scope="col" |Scientific name ! scope="col" |Status ! scope="col" |Population ! scope="col" |Distribution ! scope="col" |Size ! scope="col" |Picture |- |[[Australian snubfin dolphin]] |''Orcaella heinsohni'' <small>Beasley, Robertson & Arnold, 2005</small> |{{IUCN status|VU|136315|1}} |9,000–10,000 |[[Файл:Orcaella_heinsohni_range.png|150x150px|Australian snubfin dolphin range]] |[[Файл:Orcaella_heinsohni_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Australian snubfin dolphin size]] {{cvt|130|–|145|kg|lbs}} |[[Файл:Snubfin-3.jpg|150x150px|Australian snubfin dolphin]] |- |[[Irrawaddy dolphin]] |''Orcaella brevirostris'' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1866</small> |{{IUCN status|EN|15419|1}} |78–102 |[[Файл:Irrawaddy_dolphin_range.png|150x150px|Irrawaddy dolphin range]] |[[Файл:Irrawaddy_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Irrawaddy dolphin size]] {{cvt|130|kg|lbs}} |[[Файл:DKoehl_Irrawaddi_Dolphin_jumping.jpg|150x150px|Irrawaddy dolphin]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Genus '''''[[Orcinus]]''''' – one species |- ! scope="col" |Common name ! scope="col" |Scientific name ! scope="col" |Status ! scope="col" |Population ! scope="col" |Distribution ! scope="col" |Size ! scope="col" |Picture |- |[[Orca]] |''Orcinus orca'' <small>[[Carl Linnaeus|Linnaeus]], [[10th edition of Systema Naturae|1758]]</small> |{{IUCN status|DD|15421|1}} |100,000{{efn|Local estimates include 70–80,000 in the Antarctic, 8,000 in the tropical Pacific (although tropical waters are not the orca's preferred environment, the sheer size of this area — 19 million square kilometres — means there are thousands of orcas), up to 2,000 off Japan, 1,500 off the cooler northeast Pacific and 1,500 off Norway}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Orca.PNG|150x150px|Killer whale range]] |[[Файл:Orca_size-2.svg|150x150px|Killer whale size]] {{cvt|4.5|MT|ST}} |[[Файл:Killerwhales_jumping.jpg|150x150px|Killer whale]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Genus '''''[[Peponocephala]]''''' – one species |- ! scope="col" |Common name ! scope="col" |Scientific name ! scope="col" |Status ! scope="col" |Population ! scope="col" |Distribution ! scope="col" |Size ! scope="col" |Picture |- |[[Melon-headed whale]] |''Peponocephala electra'' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1846</small> |{{IUCN status|LC|16564|1}} |Unknown{{efn|Estimates for eastern tropical Pacific are 45,000 and another recent survey estimates population to be 1,200 for the eastern Sulu Sea, no global estimate is known}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Melon-headed_Whale.PNG|150x150px|Melon-headed whale range]] |[[Файл:Melon-headed_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Melon-headed whale size]] {{cvt|225|kg|lbs}} |[[Файл:Peponocephala_electra_Mayotte.jpg|150x150px|Melon-headed whale]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Genus '''''[[Pseudorca]]''''' – one species |- ! scope="col" |Common name ! scope="col" |Scientific name ! scope="col" |Status ! scope="col" |Population ! scope="col" |Distribution ! scope="col" |Size ! scope="col" |Picture |- |[[False killer whale]] |''Pseudorca crassidens'' <small>[[Richard Owen|Owen]], 1846</small> |{{IUCN status|NT|18596|1}} |Unknown{{efn|The total population is unknown. The eastern Pacific was estimated to have in excess of 40,000 individuals and is probably the home of the largest grouping}} |[[Файл:Cetacea_range_map_False_Killer_Whale.svg|150x150px|False killer whale range]] |[[Файл:False_killer_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|False killer whale size]] {{cvt|1.5-2|MT|ST}} |[[Файл:False_killer_whale_890002.jpg|150x150px|False killer whale]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Genus '''''[[Sousa (genus)|Sousa]]''''' – four species |- ! scope="col" |Common name ! scope="col" |Scientific name ! scope="col" |Status ! scope="col" |Population ! scope="col" |Distribution ! scope="col" |Size ! scope="col" |Picture |- |[[Atlantic humpback dolphin]] |''Sousa teuszii'' <small>Kükenthal, 1892</small> |{{IUCN status|CR|20425|1}} |1,500 |[[Файл:Cetacea_range_map_Atlantic_Humpback_Dolphin.PNG|150x150px|Atlantic humpback dolphin range]] |[[Файл:Humpback_dolphins_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Atlantic humpback dolphin size]] {{cvt|100|–|150|kg|lbs}} |[[Файл:Sousa_teuszii1.jpg|150x150px|Atlantic humpback dolphin]] |- |[[Australian humpback dolphin]] |''Sousa sahulensis'' <small>Jefferson & Rosenbaum, 2014</small> |{{IUCN status|VU|82031667|1}} |10,000 |[[Файл:Sousa_sahulensis_-_map.svg|152x152px|Australian humpback dolphin range]] |{{cvt|230|–|250|kg|lbs}} |[[Файл:Australian_humpback_dolphins,_Tin_Can_Bay,_2016.jpg|150x150px|Australian humpback dolphin]] |- |[[Indian Ocean humpback dolphin]] |''Sousa plumbea'' <small>[[Georges Cuvier|Cuvier]], 1829</small> |{{IUCN status|EN|82031633|1}} |Unknown{{efn|Population estimated to be in the low tens of thousands}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Indian_Humpback_Dolphin.PNG|150x150px|Indian humpback dolphin range]] |[[Файл:Humpback_dolphins_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Indian humpback dolphin size]] |[[Файл:Dolphin-Musandam_2.jpg|150x150px|Indian humpback dolphin]] |- |[[Indo-Pacific humpback dolphin]] |''Sousa chinensis'' <small>[[Pehr Osbeck|Osbeck]], 1765</small> |{{IUCN status|VU|82031425|1}} |Unknown |[[Файл:Cetacea_range_map_Pacific_Humpback_Dolphin.PNG|150x150px|Pacific humpback dolphin range]] |[[Файл:Humpback_dolphins_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Pacific humpback dolphin size]] {{cvt|250|–|280|kg|lbs}} |[[Файл:Pink_Dolphin.JPG|150x150px|Pacific humpback dolphin]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Genus '''''[[Sotalia]]''''' – two species |- ! scope="col" |Common name ! scope="col" |Scientific name ! scope="col" |Status ! scope="col" |Population ! scope="col" |Distribution ! scope="col" |Size ! scope="col" |Picture |- |[[Guiana dolphin]] |''Sotalia guianensis'' <small>[[Van Bénéden|Bénéden]], 1864</small> |{{IUCN status|NT|181359|1}} |Unknown |[[Файл:Sotalia_guianensis_-_map.svg|150x150px|Costero range]] |[[Файл:Tucuxi_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Costero size]] {{cvt|35|–|45|kg|lbs}} |[[Файл:Delfin_en_el_parque_Nacional_Mochima.jpg|150x150px|Costero]] |- |[[Tucuxi]] |''Sotalia fluviatilis'' <small>[[Paul Gervais|Gervais]] & Deville, 1853</small> |{{IUCN status|EN|190871|1}} |Unknown |[[Файл:Sotalia_fluviatilis_-_map.svg|150x150px|Tucuxi range]] |[[Файл:Tucuxi_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Tucuxi size]] {{cvt|35|–|45|kg|lbs}} |[[Файл:DELFIN_DEL_ORINOCO2.JPG|150x150px|Tucuxi]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Genus '''''[[Stenella]]''''' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1866</small> – five species |- ! scope="col" |Common name ! scope="col" |Scientific name ! scope="col" |Status ! scope="col" |Population ! scope="col" |Distribution ! scope="col" |Size ! scope="col" |Picture |- |[[Atlantic spotted dolphin]] |''Stenella frontalis'' <small>[[Georges Cuvier|Cuvier]], 1829</small> |{{IUCN status|LC|20732|1}} |100,000{{citation needed|date=July 2021}} |[[Файл:Verbreitungsgebiet_des_Zügeldelfins_Stenella_frontalis.PNG|150x150px|Atlantic spotted dolphin range]] |[[Файл:Atlantic_spotted_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Atlantic spotted dolphin size]] 100&nbsp;kg |[[Файл:Atlantic_spotted_dolphin_(Stenella_frontalis)_NOAA.jpg|150x150px|Atlantic spotted dolphin]] |- |[[Clymene dolphin]] |''Stenella clymene'' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1846</small> |{{IUCN status|LC|20730|1}} |Unknown |[[Файл:Cetacea_range_map_Clymene_Dolphin.png|150x150px|Clymene dolphin range]] |[[Файл:Clymene_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Clymene dolphin size]] {{cvt|75|–|80|kg|lbs}} |[[Файл:Clymenes.jpg|150x150px|Clymene dolphin]] |- |[[Pantropical spotted dolphin]] |''Stenella attenuata'' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1846</small> |{{IUCN status|LC|20729|1}} |3,000,000{{citation needed|date=July 2021}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Pantropical_Spotted_Dolphin.PNG|150x150px|Pantropical spotted dolphin range]] |[[Файл:Pantropical_spotted_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Pantropical spotted dolphin size]] {{cvt|100|kg|lbs}} |[[Файл:Schlankdelfin.jpg|150x150px|Pantropical spotted dolphin]] |- |[[Spinner dolphin]] |''Stenella longirostris'' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1828</small> |{{IUCN status|LC|20733|1}} |Unknown |[[Файл:Cetacea_range_map_Spinner_Dolphin.PNG|150x150px|Spinner dolphin range]] |[[Файл:Spinner_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Spinner dolphin size]] {{cvt|90|kg|lbs}} |[[Файл:Spinner_dolphins.jpg|150x150px|Spinner dolphin]] |- |[[Striped dolphin]] |''Stenella coeruleoalba'' <small>[[Franz Meyen|Meyen]], 1833</small> |{{IUCN status|LC|20731|1}} |2,000,000{{citation needed|date=July 2021}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Striped_Dolphin.PNG|150x150px|Striped dolphin range]] |[[Файл:Striped_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Striped dolphin size]] {{cvt|100|kg|lbs}} |[[Файл:Stenella_coeruleoalba-cropped.jpg|150x150px|Striped dolphin]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Genus '''''[[Steno (genus)|Steno]]''''' – one species |- ! scope="col" |Common name ! scope="col" |Scientific name ! scope="col" |Status ! scope="col" |Population ! scope="col" |Distribution ! scope="col" |Size ! scope="col" |Picture |- |[[Rough-toothed dolphin]] |''Steno bredanensis'' <small>[[Rene Primevere Lesson|Lesson]], 1828</small> |{{IUCN status|LC|20738|1}} |150,000 |[[Файл:Cetacea_range_map_Rough-toothed_Dolphin.PNG|150x150px|Rough-toothed dolphin range]] |[[Файл:Rough-toothed_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Rough-toothed dolphin size]] {{cvt|100|–|135|kg|lbs}} |[[Файл:Rough_toothed_dolphin.jpg|150x150px|Rough-toothed dolphin]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Genus '''''[[Tursiops]]''''' – three species |- ! scope="col" |Common name ! scope="col" |Scientific name ! scope="col" |Status ! scope="col" |Population ! scope="col" |Distribution ! scope="col" |Size ! scope="col" |Picture |- |[[Common bottlenose dolphin]] |''Tursiops truncatus'' <small>[[George Montagu (biologist)|Montagu]], 1821</small> |{{IUCN status|LC|22563|1}} |600,000<ref>{{cite web |title=Common Bottlenose Dolphin |url=https://www.worldwildlife.org/species/common-bottlenose-dolphin |access-date=2019-05-13 |work=WWF}}</ref> |[[Файл:Cypron-Range_Tursiops_truncatus.svg|150x150px|Common bottlenose dolphin range]] |[[Файл:Bottlenose_dolphin_size.svg|150x150px|Common bottlenose dolphin size]] {{cvt|150|–|650|kg|lbs}} |[[Файл:Tursiops_truncatus_01.jpg|150x150px|Common bottlenose dolphin]] |- |[[Indo-Pacific bottlenose dolphin]] |''Tursiops aduncus'' <small>Ehrenberg, 1833</small> |{{IUCN status|NT|41714|1}} |Unknown |[[Файл:Distribution_of_Tursiops_aduncus.png|frameless|150x150px]] |{{convert|230|kg|lb|abbr=on}} |[[Файл:Tursiops_aduncus.JPG|150x150px|Indo-Pacific dolphin]] |- |[[Tamanend's bottlenose dolphin]] |''Tursiops erebennus'' <small>Cope, 1865</small> |{{IUCN status|NE}} |Unknown |Unknown |Unknown |[[Файл:Tamanend's_bottlenose_dolphin.jpg|frameless|159x159px]] |- |} === Phocoenidae === 7 {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center" | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Genus '''''[[Finless porpoise|Neophocaena]]''''' – two or three species |- ! scope="col" |Common name ! scope="col" |Scientific name ! scope="col" |Status ! scope="col" |Population ! scope="col" |Distribution ! scope="col" |Size ! scope="col" |Picture |- |[[Indo-Pacific finless porpoise]] |''Neophocaena phocaenoides''{{pb}}<small>[[Georges Cuvier|Cuvier]], 1829</small> |{{IUCN status|VU|198920|1}}{{efn|There is not enough data to place finless porpoises on the endangered species list}} |Unknown{{efn|There are no good estimates of the animals' abundance. However a comparison of two surveys, one from the late 1970s and the other from 1999/2000 shows a decline in population and distribution.}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Finless_Porpoise.PNG|150x150px|Indo-pacific finless porpoise range]] |[[Файл:Finless_porpoise_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Indo-pacific finless porpoise size]]{{pb}}{{cvt|30|–|45|kg|lbs}} |[[Файл:Neophocaena_phocaenoides_-Miyajima_Aquarium_-Japan-8a.jpg|alt=Indo-pacific finless porpoise|150x150px|Indo-pacific finless porpoise (skeleton)]] |- |[[Yangtze finless porpoise]] |''Neophocaena asiaeorientalis''{{pb}}<small>[[Georges Cuvier|Cuvier]], 1829</small> |{{IUCN status|EN|41754|1}} (subspecies ''[[Yangtze finless porpoise]]'' {{IUCN status|CR|43205774|1}}){{efn|In China, they are endangered. Their propensity for staying close to shore places them in great danger from fishing.}} |Unknown (subspecies ''Yangtze finless porpoise'' 1,012 in 2018<ref>{{cite news |date=25 July 2018 |script-title=zh:长江江豚减少 仅剩约1012头 |language=zh |work=[[The Beijing News]] |url=http://epaper.bjnews.com.cn/html/2018-07/25/content_727143.htm |access-date=28 August 2021}}</ref><ref>{{cite news |date=25 July 2018 |script-title=zh:农业农村部：长江江豚减少 仅剩约1012头 |language=zh |work=[[The Beijing News]] |agency=[[Xinhua News Agency]] |url=http://www.xinhuanet.com/politics/2018-07/25/c_1123171998.htm |access-date=28 August 2021}}</ref>) |[[Файл:江豚的分布.svg|150x150px|Narrow-ridged finless porpoise range (red color)]] |[[Файл:Finless_porpoise_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Finless porpoise size]]{{pb}}{{cvt|30|–|45|kg|lbs}} |[[Файл:Yangtze_finless_porpoise,_10_November_2006.jpg|alt=Yangtze finless porpoise|204x204px|Narrow-ridged finless porpoise]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Genus '''''[[Phocoena]]''''' – four species |- ! scope="col" |Common name ! scope="col" |Scientific name ! scope="col" |Status ! scope="col" |Population ! scope="col" |Distribution ! scope="col" |Size ! scope="col" |Picture |- |[[Burmeister's porpoise]] |''Phocoena spinipinnis''{{pb}}<small>[[Hermann Burmeister|Burmeister]], 1865</small> |{{IUCN status|NT|17029|1}} |Unknown{{efn|There are no quantitative data on abundance.}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Burmeister's_Porpoise.PNG|195x195px|Burmeister's porpoise range]] |[[Файл:Burmeister's_porpoise_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Burmeister's porpoise size]]{{pb}}{{cvt|50|–|75|kg|lbs}} |[[Файл:Burmeister's_porpoise_-_Phocoena_spinipinnis_-_2022-02-24.png|150x150px|Burmeister's porpoise]] |- |[[Harbour porpoise]] |''Phocoena phocoena''{{pb}}<small>[[Carl Linnaeus|Linnaeus]], [[10th edition of Systema Naturae|1758]]</small> |{{IUCN status|LC|17027|1}} |700,000<ref>{{cite book |last1=Bjorge |first1=Arne |title=Encyclopedia of Marine Mammals |last2=A Tolley |first2=Krystal |year=2008 |editor1=William F. Perrin |pages=530–532 |chapter=Harbor porpoise ''Phocoena phocoena'' |editor2=Bernd Wursig |editor3=J. G.M. Thewissen}}</ref> |[[Файл:Cetacea_range_map_Harbour_Porpoise.PNG|150x150px|Harbour porpoise range]] |[[Файл:Harbour_porpoise_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Harbour porpoise size]]{{pb}}{{cvt|75|kg}} |[[Файл:Ecomare_-_bruinvis_Berend_(berend3).jpg|150x150px|Harbour porpoise]] |- |[[Spectacled porpoise]] |''Phocoena dioptrica''{{pb}}<small>Lahille, 1912</small> |{{IUCN status|LC|41715|1}} |Unknown{{efn|Nothing is known of the abundance of this porpoise. It was the most commonly encountered species during preliminary beach surveys undertaken on [[Tierra del Fuego]].}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Spectacled_Porpoise.PNG|150x150px|Spectacled porpoise range]] |[[Файл:Spectacled_porpoise_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Spectacled porpoise size]]{{pb}}{{cvt|60|–|84|kg|lbs}} |[[Файл:Subadult_female_spectacled_porpoise.png|150x150px|Subadult female spectacled porpoise]] |- |[[Vaquita]] |''Phocoena sinus''{{pb}}<small>Norris & McFarland, 1958</small> |{{IUCN status|CR|17028|1}} |12<ref>{{cite web |last1=Hoffner |first1=Erik |date=2018-03-08 |title=Only 12 vaquita porpoises remain, watchdog group reports |url=https://news.mongabay.com/2018/03/only-12-vaquita-porpoises-remain-watchdog-groups-report/ |access-date=19 April 2018 |website=Mongabay}}</ref> |[[Файл:Cetacea_range_map_Vaquita.PNG|150x150px|Vaquita range]] |[[Файл:Vaquita_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Vaquita size]]{{pb}}{{cvt|50|kg|lbs}} |[[Файл:Vaquita2_Olson_NOAA_crop2.jpg|150x150px|Vaquita]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Genus '''''[[Phocoenoides]]''''' – one species |- ! scope="col" |Common name ! scope="col" |Scientific name ! scope="col" |Status ! scope="col" |Population ! scope="col" |Distribution ! scope="col" |Size ! scope="col" |Picture |- |[[Dall's porpoise]] |''Phocoenoides dalli''{{pb}}<small>[[Frederick W. True|True]], 1885</small> |{{IUCN status|LC|17032|1}} |1,100,000{{efn|The most recent estimate for the North Pacific and Bering Sea is 1,186,000.}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Dall's_Porpoise.PNG|150x150px|Dall's porpoise range]] |[[Файл:Dall's_porpoise_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Dall's porpoise size]]{{pb}}{{cvt|130|–|200|kg|lbs}} |[[Файл:Dalls_Porpoise_Underwater.JPG|150x150px|Dall's porpoise]] |} 56opjnjxbwgaxkoimsi9w9p7iwcjixe 851604 851528 2026-03-28T04:23:38Z ChocolateLemon 91232 Carl Lenneaus -> Карл Линней 851604 wikitext text/x-wiki == Сахалт халимнууд == 15 === Balaenidae === 4 {| class="wikitable sortable" style="width:100%;text-align:center" | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Genus '''''[[Balaena]]''''' <small>[[Карл Линней|Linnaeus]], [[10th edition of Systema Naturae|1758]]</small> – one species |- ! scope="col" |Common name ! scope="col" |Scientific name ! scope="col" |IUCN Red List status ! scope="col" |Global population estimate ! scope="col" |Range ! scope="col" |Size ! scope="col" |Picture |- |[[Bowhead whale]] |''Balaena mysticetus'' <small>[[Карл Линней|Linnaeus]], [[10th edition of Systema Naturae|1758]]</small> |{{IUCN status|LC|2467|1}} |43,000<ref>{{cite news |date=16 April 2008 |title=Eastern Arctic bowhead whales not threatened after all, government says |work=CBC News |url=https://www.cbc.ca/news/science/eastern-arctic-bowhead-whales-not-threatened-after-all-government-says-1.717576}}</ref> |[[Файл:Cetacea_range_map_Bowhead_Whale.png|150x150px|Bowhead whale range]] |[[Файл:Bowhead_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Bowhead whale size]] {{cvt|60|MT|ST}} |[[Файл:A_bowhead_whale_breaches_off_the_coast_of_western_Sea_of_Okhotsk_by_Olga_Shpak,_Marine_Mammal_Council,_IEE_RAS.jpg|194x194px|Bowhead whale]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Genus '''''[[Eubalaena]]''''' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1864</small> – three species |- ! scope="col" |Common name ! scope="col" |Scientific name ! scope="col" |IUCN Red List status ! scope="col" |Global population estimate ! scope="col" |Range ! scope="col" |Size ! scope="col" |Picture |- |[[North Atlantic right whale]] |''Eubalaena glacialis'' <small>[[Johannes Peter Müller|Müller]], 1776</small> |{{IUCN status|CR|41712|1}} |350 |[[Файл:Eubalaena_glacialis_range_map.png|150x150px|North Atlantic right whale range]] |[[Файл:Right_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|North Atlantic right whale size]] {{cvt|40|–|80|MT|ST}} |[[Файл:Anim1750_-_Flickr_-_NOAA_Photo_Library.jpg|150x150px|North Atlantic right whale]] |- |[[North Pacific right whale]] |''Eubalaena japonica'' <small>[[Bernard Germain de Lacépède|Lacépède]], 1818</small> |{{IUCN status|EN|41711|1}} |404–2,108<ref>{{cite report|last1=Miyashita|first1=T|last2=Kato|first2=H|year=1998|title=Recent data on the status of right whales in the NW Pacific Ocean|website=International Whaling Commission|location=Cambridge, UK}}</ref> |[[Файл:Eubalaena_japonica_range_map.png|150x150px|North Pacific right whale range]] |[[Файл:Right_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|North Pacific right whale size]] {{cvt|60|–|80|MT|ST}} |[[Файл:NoPacificRightWhale_Pitman_1.jpg|150x150px|North Pacific right whale]] |- |[[Southern right whale]] |''Eubalaena australis'' <small>[[Desmoulins]], 1822</small> |{{IUCN status|LC|8153|1}} |13,600<ref>{{Cite web |title=Migratory secrets of recovering whale species |url=https://www.bas.ac.uk/media-post/migratory-secrets-of-recovering-whale-species/ |website=British Antarctic Survey}}</ref> |[[Файл:Cetacea_range_map_Southern_Right_Whale.png|150x150px|Southern right whale range]] |[[Файл:Right_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Southern right whale size]] {{cvt|40|–|80|MT|ST}} |[[Файл:Southern_right_whale.jpg|225x225px|Southern right whale]] |} </onlyinclude> === '''Balaenopteridae''' === {| class="wikitable sortable" style="width:100%;text-align:center" | colspan="100%" align="center" style="background-color:lightblue;" |Subfamily '''Balaenopteridae''' – one genus, nine species |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Genus '''''[[Balaenoptera]]''''' – nine species |- ! scope="col" |Common name ! scope="col" |Scientific name ! scope="col" |Status ! scope="col" |Population ! scope="col" |Distribution ! scope="col" |Size ! scope="col" |Picture |- |[[Blue whale]] |''Balaenoptera musculus'' <small>[[Карл Линней|Linnaeus]], [[10th edition of Systema Naturae|1758]]</small> |{{IUCN status|EN|2477|1}} |5,000–15,000 |[[Файл:Cetacea_range_map_Blue_Whale.PNG|150x150px|Blue whale range]] |[[Файл:Blue_whale_size.svg|150x150px|Blue whale size]] {{cvt|50|-|150|MT|ST}} |[[Файл:Anim1754_-_Flickr_-_NOAA_Photo_Library.jpg|150x150px|Blue whale]] |- |[[Bryde's whale]] |''Balaenoptera brydei'' <small>Olsen, 1913</small> |{{IUCN status|LC|2476|1}} |90,000–100,000 |[[Файл:Balaenoptera_brydei_range.png|150x150px|Bryde's whale range]] |[[Файл:Bryde's_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Bryde's whale size]] {{cvt|14|–|30|MT|ST}} |[[Файл:Brydeswhale_sophiewebb-swfsc-star2006.jpg|150x150px|Bryde's whale]] |- |[[Bryde's whale#Taxonomy|Eden's whale]]{{efn|The [[Society for Marine Mammalogy]] considers Eden's whale a smaller morph of the more widespread Bryde's whale based on current research.<ref name="SMM">{{cite web |title=List of Marine Mammal Species and Subspecies |url=https://marinemammalscience.org/science-and-publications/list-marine-mammal-species-subspecies/ |website=MarineMammalScience.org |publisher=[[Society for Marine Mammalogy]] |date=May 2022}}</ref>}} |''Balaenoptera edeni'' <small>[[John Anderson (zoologist)|Anderson]], 1879</small> |{{IUCN status|LC|2476|1}} |Unknown |[[Файл:Balaenoptera_brydei2_range.png|150x150px|Eden's whale range]] |Unknown |[[Файл:Rorcual_Edeni.jpg|150x150px|Eden's whale (illustration)]] |- |[[Common minke whale]] |''Balaenoptera acutorostrata'' <small>[[Bernard Germain de Lacépède|Lacépède]], 1804</small> |{{IUCN status|LC|2474|1}} |200,000 |[[Файл:Cetacea_range_map_Minke_Whale.png|150x150px|Common minke whale range]] |[[Файл:Minke_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Common minke whale size]] {{cvt|2|-|4|MT|ST}} |[[Файл:Minke_Whale_(NOAA).jpg|150x150px|Common minke whale]] |- |[[Rice's whale]]<ref>{{Cite journal |last1=Rosel |first1=Patricia E. |last2=Wilcox |first2=Lynsey A. |last3=Yamada |first3=Tadasu K. |last4=Mullin |first4=Keith D. |year=2021 |title=A new species of baleen whale (Balaenoptera) from the Gulf of Mexico, with a review of its geographic distribution |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/mms.12776 |journal=Marine Mammal Science |language=en |volume=37 |issue=2 |pages=577–610 |bibcode=2021MMamS..37..577R |doi=10.1111/mms.12776 |issn=1748-7692 |s2cid=234256521}}</ref> |''Balaenoptera ricei'' <small>Rosel ''et al.'', 2021</small> |{{IUCN status|CR|41712|1}} |30–100 |[[Файл:Balaenoptera_ricei_range.svg|frameless|148x148px]] |[[Файл:Rice's_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px]] ~{{cvt|13.9|MT|ST}} |[[Файл:GoM_Bryde's_Whale.jpg|frameless|150x150px]] |- |[[Fin whale]] |''Balaenoptera physalus'' <small>[[Карл Линней|Linnaeus]], [[10th edition of Systema Naturae|1758]]</small> |{{IUCN status|VU|2478|1}} |100,000 |[[Файл:Balaenoptera_physalus_-_distribution_range.svg|150x150px|Fin whale range]] |[[Файл:Fin_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Fin whale size]] {{cvt|30|–|80|MT|ST}} |[[Файл:LMazzuca_Fin_Whale.jpg|150x150px|Fin whale]] |- |[[Omura's whale]] |''[[Balaenoptera omurai]]'' <small>Wada et al., 2003</small> |{{IUCN status|DD|136623|1}} |Unknown |Unknown |Unknown |[[Файл:Balaenoptera_omurai,_Madagascar_-_Royal_Society_Open_Science_1.jpg|150x150px|Omura's whale]] |- |[[Sei whale]] |''Balaenoptera borealis'' <small>[[René-Primevère Lesson|Lesson]], 1828</small> |{{IUCN status|EN|2475|1}} |80,000<ref>{{Cite web |title=Sei Whale |url=https://oceanwide-expeditions.com/to-do/wildlife/sei-whale |access-date=2021-10-11 |website=oceanwide-expeditions.com |language=en}}</ref> |[[Файл:Cetacea_range_map_Sei_Whale.PNG|150x150px|Sei whale range]] |[[Файл:Sei_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Sei whale size]] {{cvt|20|–|25|MT|ST}} |[[Файл:Sei_whale_mother_and_calf_Christin_Khan_NOAA.jpg|150x150px|Sei whales]] |- |[[Antarctic minke whale]] |''Balaenoptera bonaerensis'' <small>[[Hermann Burmeister|Burmeister]], 1867</small> |{{IUCN status|NT|2480|1}} |515,000<ref name="IWC2013">International Whaling Commission. (2013). "Report of the Scientific Committee". ''Journal of Cetacean Research and Management'' '''14''' (Supplement): 1–86.</ref><ref>{{cite journal |author1=S. |author2=Ten |year=2022 |title=Epibiotic fauna of the Antarctic minke whale as a reliable indicator of seasonal movements |journal=Scientific Reports |volume=12 |issue=22214 |bibcode=2022NatSR..1222214T |doi=10.1038/s41598-022-25929-1 |pmc=9789092 |pmid=36564393 |article-number=22214}}</ref> |[[Файл:Cetacea_range_map_Antarctic_Minke_Whale.png|150x150px|Antarctic minke whale range]] |[[Файл:Minke_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Antarctic minke whale size]] {{cvt|6|-|10|MT|ST}} |[[Файл:Minke_whale_in_ross_sea.jpg|150x150px|Antarctic minke whale]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Genus '''''[[Megaptera]]''''' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1846</small> – one species |- ! scope="col" |Common name ! scope="col" |Scientific name ! scope="col" |Status ! scope="col" |Population ! scope="col" |Distribution ! scope="col" |Size ! scope="col" |Picture |- |[[Humpback whale]] |''Megaptera novaeangliae'' <small>Borowski, 1781</small> |{{IUCN status|LC|13006|1}} |84,000 |[[Файл:Cetacea_range_map_Humpback_Whale.png|150x150px|Humpback whale range]] |[[Файл:Humpback_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Humpback whale size]] {{cvt|25|–|30|MT|ST}} |[[Файл:Humpback_Whale_underwater_shot.jpg|150x150px|Humpback whale]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Genus '''''[[Eschrichtius]]''''' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1864</small> – one species |- ! scope="col" |Common name ! scope="col" |Scientific name ! scope="col" |Status ! scope="col" |Population ! scope="col" |Distribution ! scope="col" |Size ! scope="col" |Picture |- |[[Gray whale]] |''Eschrichtius robustus'' <small>Lilljeborg, 1861</small> |{{IUCN status|LC|8097|1}} |21,000<ref name="ABUNDANCE OF EASTERN NORTH PACIFIC GRAY WHALES 2019/2020">{{cite journal |last1=Stewart |first1=Joshua D. |last2=Weller |first2=David W. |date=January 2021 |title=Abundance of eastern North Pacific gray whales 2019/2020 |url=https://repository.library.noaa.gov/view/noaa/27928 |journal=NOAA Technical Memorandum NMFS |doi=10.25923/bmam-pe91 |access-date=3 February 2022}}</ref> |[[Файл:Cetacea_range_map_Gray_Whale.png|150x150px|Gray whale range]] |[[Файл:Gray_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Gray whale size]] {{cvt|15|–|40|MT|ST}} |[[Файл:Eschrichtius_robustus_01.jpg|150x150px|Gray whale]] |} 9 === Eschrichtiidae === 1 === Neobalaenidae === 1 {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center" | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Genus '''''Caperea''''' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1864</small> – one species |- ! scope="col" |Common name ! scope="col" |Scientific name ! scope="col" |Status ! scope="col" |Population ! scope="col" |Distribution ! scope="col" |Size ! scope="col" |Picture |- |[[Pygmy right whale]] |''Caperea marginata'' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1846</small> |{{IUCN status|LC|3778|1}} |Unknown |[[Файл:Cetacea_range_map_Pygmy_Right_Whale.png|150x150px|Pygmy right whale range]] |[[Файл:Pygmy_right_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Pygmy right whale size]] {{cvt|3|-|3.5|MT|ST}} |[[Файл:Pygmy_right_whale.png|alt=Pygmy right whale|150x150px|Pygmy right whale (illustration)]] |} == Шүдэт халимнууд == 79 === Physeteridae === Кашалот {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center" | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Genus '''''[[Physeter]]''''' – one species |- ! scope="col" |Common name ! scope="col" |Scientific name ! scope="col" |Status ! scope="col" |Population ! scope="col" |Distribution ! scope="col" |Size ! scope="col" |Picture |- |[[Sperm whale]] |''Physeter macrocephalus'' <small>[[Карл Линней|Linnaeus]], [[10th edition of Systema Naturae|1758]]</small> |{{IUCN status|VU|41755|1}} |200,000–2,000,000{{efn|The total number of sperm whales throughout the world is unknown. Crude estimates, obtained by surveying small areas and extrapolating the result to all the world's oceans, range from 200,000 to 2,000,000 individuals}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Sperm_Whale_4.PNG|150x150px|Sperm whale range]] |[[Файл:Sperm_whale_size.svg|150x150px|Sperm whale size]] {{cvt|25|–|50|MT|ST}} |[[Файл:Mother_and_baby_sperm_whale.jpg|150x150px|Sperm whale]] |- |} === Kogiidae === Одой кашалот Давжаа кашалот {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center" | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Genus '''''[[Kogia]]''''' – two species |- ! scope="col" |Common name ! scope="col" |Scientific name ! scope="col" |Status ! scope="col" |Population ! scope="col" |Distribution ! scope="col" |Size ! scope="col" |Picture |- |[[Dwarf sperm whale]] |''Kogia sima'' <small>[[Richard Owen|Owen]], 1866</small> |{{IUCN status|LC|11048|1}} |Unknown{{efn|No global population estimates have been made. One survey estimated a population of about 11,000 in the eastern Pacific}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Dwarf_Sperm_Whale.png|150x150px|Dwarf sperm whale range]] |[[Файл:Dwarf_sperm_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Dwarf sperm whale size]] {{cvt|250|kg|lbs}} |[[Файл:Kogia_sima.jpg|150x150px|Dwarf sperm whale (reconstruction)]] |- |[[Pygmy sperm whale]] |''Kogia breviceps'' <small>[[Henri Marie Ducrotay de Blainville|Blainville]], 1838</small> |{{IUCN status|LC|11047|1}} |Unknown{{efn|No global population estimates have been made. One survey estimated a population of about 11,000 in the eastern Pacific}} |[[Файл:Kogia_breviceps_range.png|150x150px|Pygmy sperm whale range]] |[[Файл:Pygmy_sperm_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Pygmy sperm whale size]] {{cvt|400|kg|lbs}} |[[Файл:Kogia_breviceps.jpg|150x150px|Pygmy sperm whale]] |} === Ziphiidae === 24 {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center" | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Genus '''''[[Berardius]]''''' – three species |- ! scope="col" |Common name ! scope="col" |Scientific name ! scope="col" |Status ! scope="col" |Population ! scope="col" |Distribution ! scope="col" |Size ! scope="col" |Picture |- |[[Arnoux's beaked whale]] |''Berardius arnuxii'' <small>[[Georges Louis Duvernoy|Duvernoy]], 1851</small> |{{IUCN status|LC|2762|1}} |Unknown{{efn|Arnoux's beaked whales seem to be relatively abundant in Cook Strait during summer}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Arnoux_27s_Beaked_Whale.png|150x150px|Arnoux's beaked whale range]] |[[Файл:Arnoux's_beaked_whale_size.svg|150x150px|Arnoux's beaked whale size]] {{cvt|8|MT|ST}} |[[Файл:Berardius_arnuxii_2.jpg|150x150px|Arnoux's beaked whale]] |- |[[Baird's beaked whale]] |''Berardius bairdii'' <small>[[Leonhard Hess Stejneger|Stejneger]], 1883</small> |{{IUCN status|LC|2763|1}} |Unknown{{efn|Virtually nothing is known about the abundance of Baird's beaked whales, except they are not rare as was formerly thought}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Baird_27s_Beaked_Whale.png|150x150px|Baird's beaked whale range]] |[[Файл:Baird's_beaked_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Baird's beaked whale size]] {{cvt|12|MT|ST}} |[[Файл:Berardius_bairdii.jpg|150x150px|Berardius bairdii]] |- |[[Sato's beaked whale]] |''Berardius minimus'' <small>Yamada et al., 2019</small> |{{IUCN status|NT|178756893|1}} |Unknown |North Pacific |[[Файл:Berardius_minimus_beaked_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Sato's beaked whale size]] Unknown |[[Файл:Berardius_minimus_illustration.png|150x150px|Berardius minimus illustration]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Genus '''''[[Tasmacetus]]''''' – one species |- ! scope="col" |Common name ! scope="col" |Scientific name ! scope="col" |Status ! scope="col" |Population ! scope="col" |Distribution ! scope="col" |Size ! scope="col" |Picture |- |[[Shepherd's beaked whale]] |''Tasmacetus shepherdi'' <small>Oliver, 1937</small> |{{IUCN status|DD|21500|1}} |Unknown{{efn|Nothing is known about the relative abundance of this species or its population composition}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Shepherd_27s_Beaked_Whale.png|150x150px|Shepherd's beaked whale range]] |[[Файл:Shepherd's_beaked_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Shepherd's beaked whale size]] {{cvt|2|-|2.5|MT|ST}} |[[Файл:Tasmacetus_shepherdi.jpg|150x150px|Shepherd's beaked whale]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Genus '''''[[Ziphius]]''''' – one species |- ! scope="col" |Common name ! scope="col" |Scientific name ! scope="col" |Status ! scope="col" |Population ! scope="col" |Distribution ! scope="col" |Size ! scope="col" |Picture |- |[[Cuvier's beaked whale]] |''Ziphius cavirostris'' <small>[[Georges Cuvier|G. Cuvier]], 1823</small> |{{IUCN status|LC|23211|1}} |100,000{{efn|Because of the difficulty of identifying the species the total global population is unknown}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Cuvier's_Beaked_Whale.PNG|150x150px|Cuvier's beaked whale range]] |[[Файл:Cuvier's_beaked_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Cuvier's beaked whale size]] {{cvt|2|–|3|MT|ST}} |[[Файл:Ziphius_carvirostris.jpg|150x150px|Cuvier's beaked whale]] |- | colspan="100%" align="center" style="background-color:lightblue;" |Subfamily '''[[Hyperoodontinae]]''' – three genera, 17 species |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Genus '''''[[Hyperoodon]]''''' – two species |- ! scope="col" |Common name ! scope="col" |Scientific name ! scope="col" |Status ! scope="col" |Population ! scope="col" |Distribution ! scope="col" |Size ! scope="col" |Picture |- |[[Northern bottlenose whale]] |''Hyperoodon ampullatus'' <small>[[Johann Reinhold Forster|Forster]], 1770</small> |{{IUCN status|NT|10707|1}} |10,000{{efn|Total population is unknown but likely to be of the order of 10,000}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Northern_Bottlenose_Whale.PNG|150x150px|Northern bottlenose whale range]] |[[Файл:Northern_bottlenose_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Northern bottlenose whale size]] {{cvt|7|MT|ST}} |[[Файл:Hyperoodon_ampullatus_2.jpg|150x150px|Northern bottlenose whale]] |- |[[Southern bottlenose whale]] |''Hyperoodon planifrons'' <small>[[William Henry Flower|Flower]], 1882</small> |{{IUCN status|LC|10708|1}} |500,000 |[[Файл:Cetacea_range_map_Southern_Bottlenose_Whale.PNG|150x150px|Southern bottlenose range]] |[[Файл:Southern_bottlenose_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Southern bottlenose whale size]] {{cvt|6|MT|ST}} |[[Файл:Hyperoodon_planifrons.jpg|150x150px|Southern bottlenose whale]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Genus '''''[[Indopacetus]]''''' – one species |- ! scope="col" |Common name ! scope="col" |Scientific name ! scope="col" |Status ! scope="col" |Population ! scope="col" |Distribution ! scope="col" |Size ! scope="col" |Picture |- |[[Tropical bottlenose whale]] |''Indopacetus pacificus'' <small>Longman, 1926</small> |{{IUCN status|LC|40635|1}} |Unknown{{efn|A 2002 survey estimates there are 766 animals around [[Hawaii]]. No other population estimates exist for other locales}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Longman_27s_Beaked_Whale.png|150x150px|Tropical bottlenose whale range]] |[[Файл:Indopacetus_pacificus_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Tropical bottlenose whale size]] {{cvt|3.5|-|4|MT|ST}} |[[Файл:Indopacetus_pacificus_2.jpg|alt=Tropical bottlenose whale illustration|150x150px|Tropical bottlenose whale]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Genus '''''[[Mesoplodon]]''''' <small>[[Paul Gervais|Gervais]], 1850</small> – 15 species |- ! scope="col" |Common name ! scope="col" |Scientific name ! scope="col" |Status ! scope="col" |Population ! scope="col" |Distribution ! scope="col" |Size ! scope="col" |Picture |- |[[Andrews' beaked whale]] |''Mesoplodon bowdoini'' <small>[[Roy Chapman Andrews|Andrews]], 1908</small> |{{IUCN status|DD|13242|1}} |Unknown |[[Файл:Cetacea_range_map_Andrews_Beaked_Whale.png|150x150px|Andrew's beaked whale range]] |[[Файл:Andrew's_beaked_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Andrew's beaked whale size]] {{cvt|1|MT|ST}} |[[Файл:Mesoplodon_bowdoini.jpg|alt=Andrew's beaked whale (illustration)|150x150px|Andrew's beaked whale (skeleton)]] |- |[[Blainville's beaked whale]] |''Mesoplodon densirostris'' <small>Blainville, 1817</small> |{{IUCN status|LC|13244|1}} |Unknown |[[Файл:Cetacea_range_map_Blainvilles_Beaked_Whale.png|150x150px|Blainville's beaked whale range]] |[[Файл:Blainville's_beaked_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Blainville's beaked whale size]] |[[Файл:Mesoplodon_densirostris.jpg|150x150px|Blainville's beaked whale]] |- |[[Deraniyagala's beaked whale]] |''Mesoplodon hotaula'' <small>[[Paules Edward Pieris Deraniyagala|P. E. P. Deraniyagala]], 1963</small> |{{IUCN status|DD|127826787|1}} |Unknown |Indian and South Pacific |{{cvt|4|-|5|m}} |[''cetacean needed''] |- |[[Gervais' beaked whale]] |''Mesoplodon europaeus'' <small>[[Paul Gervais|Gervais]], 1855</small> |{{IUCN status|LC|13245|1}} |Unknown |[[Файл:Cetacea_range_map_Gervais_Beaked_Whale.png|150x150px|Gervais' beaked whale range]] |[[Файл:Gervais'_beaked_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Gervais' beaked whale]] {{cvt|1.2|MT|ST}} |[[Файл:Mesoplodon_europaeus_2.jpg|150x150px|Gervais' beaked whale]] |- |[[Ginkgo-toothed beaked whale]] |''Mesoplodon ginkgodens'' <small>Nishiwaki & Kamiya, 1958</small> |{{IUCN status|DD|127827012|1}} |Unknown |[[Файл:Cetacea_range_map_Ginkgo-toothed_Beaked_Whale.png|150x150px|Ginkgo-toothed beaked whale range]] |[[Файл:Ginkgo-toothed_beaked_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Ginkgo-toothed beaked whale size]] {{cvt|1.5|MT|ST}} |[[Файл:Mesoplodon_ginkgodens_2.jpg|alt=Ginkgo-toothed beaked whale (illustration)|150x150px|Ginkgo-toothed beaked whale (skull)]] |- |[[Gray's beaked whale]] |''Mesoplodon grayi'' <small>[[Julius von Haast|von Haast]], 1876</small> |{{IUCN status|LC|13247|1}} |Unknown |[[Файл:Cetacea_range_map_Grays_Beaked_Whale.png|150x150px|Gray's beaked whale range]] |[[Файл:Gray's_beaked_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Gray's beaked whale size]] {{cvt|1.5|MT|ST}} |[[Файл:Mesoplodon_grayi_2.jpg|150x150px|Gray's beaked whale]] |- |[[Hector's beaked whale]] |''Mesoplodon hectori'' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1871</small> |{{IUCN status|DD|13248|1}} |Unknown |[[Файл:Cetacea_range_map_Hectors_Beaked_Whale.png|150x150px|Hector's beaked whale range]] |[[Файл:Hector's_beaked_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Hector's beaked whale size]] {{cvt|1|MT|ST}} |[[Файл:Mesoplodon_hectori.jpg|alt=Hector's beaked whale (illustration)|150x150px|Hector's beaked whale]] |- |[[Hubbs' beaked whale]] |''Mesoplodon carlhubbsi'' <small>Moore, 1963</small> |{{IUCN status|DD|13243|1}} |Unknown |[[Файл:Cetacea_range_map_Hubbs_Beaked_Whale.png|150x150px|Hubb's beaked whale range]] |[[Файл:Hubb's_beaked_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Hubb's beaked whale size]] {{cvt|1.4|MT|ST}} |[[Файл:Mesoplodon_carlhubbsi.jpg|alt=Hubbs' beaked whale (illustration)|150x150px|Hubbs' beaked whale skull]] |- |[[Perrin's beaked whale]] |''Mesoplodon perrini'' <small>Dalebout, Mead, Baker, Baker, & van Helding, 2002</small> |{{IUCN status|EN|41759|1}} |500–1,164 |North Pacific |[[Файл:Mesoplodon_perrini_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Perrin's beaked whale size]] {{cvt|1.3|–|1.5|MT|ST}} |[[Файл:Mesoplodon_perrini.jpg|150x150px|''Mesoplodon perrini'', oil on paper]] |- |[[Pygmy beaked whale]] |''Mesoplodon peruvianus'' <small>Reyes, Mead, and Van Waerebeek, 1991</small> |{{IUCN status|LC|13251|1}} |Unknown |[[Файл:Cetacea_range_map_Pygmy_Beaked_Whale.png|185x185px|Pygmy beaked whale range]] |[[Файл:Mesoplodon_peruvianus_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Pygmy beaked whale size]] {{cvt|800|kg|lbs}} |[[Файл:Mesoplodon_peruvianus.jpg|150x150px|''Mesoplodon peruvianus'', oil on paper]] |- |[[Ramari's beaked whale]] |''Mesoplodon eueu'' <small>Carroll ''et al'', 2021</small> |{{IUCN status|DD|215824818|1}} |Unknown |[[Файл:M._mirus_&_M._eueu_distribution.jpg|150x150px|Ramari's beaked whale range]] (red circle) |Unknown |[[Файл:Mesoplodon_eueu.jpg|150x150px|Ramari's beaked whale]] |- |[[Sowerby's beaked whale]] |''Mesoplodon bidens'' <small>Sowerby, 1804</small> |{{IUCN status|LC|13241|1}} |Unknown |[[Файл:Cetacea_range_map_Sowerbys_Beaked_Whale.png|150x150px|Sowerby's beaked whale range]] |[[Файл:Sowerby's_beaked_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Sowerby's beaked whale size]] {{cvt|1|-|1.3|MT|ST}} |[[Файл:Mesoplodon_bidens_2.jpg|150x150px|Sowerby's beaked whale]] |- |[[Spade-toothed whale]] |''Mesoplodon traversii'', [[Synonym (taxonomy)|syn.]] ''Mesoplodon bahamondi'' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1874</small> |{{IUCN status|DD|41760|1}} |Unknown |[[Файл:Mesoplodon_traversii_distribution.png|150x150px|Spade-toothed whale range]] |[[Файл:Mesoplodon_bahamondi_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Spade-toothed whale size]] {{cvt|1.2|MT|ST}} |[[Файл:Mesoplodon_traversii.svg|frameless|150x150px]] |- |[[Stejneger's beaked whale]] |''Mesoplodon stejnegeri'' <small>[[Frederick W. True|True]], 1885</small> |{{IUCN status|NT|13252|1}} |Unknown |[[Файл:Cetacea_range_map_Stejneger_sBeaked_Whale.png|150x150px|Stejneger's beaked whale range]] |[[Файл:Stejneger's_beaked_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Stejneger's beaked whale size]] {{cvt|1.5|MT|ST}} |[[Файл:Mesoplodon_stejnegeri.jpg|alt=Stejneger's beaked whale (illustration)|150x150px|Stejneger's beaked whale (skull)]] |- |[[Strap-toothed whale]] |''Mesoplodon layardii'' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1865</small> |{{IUCN status|LC|13249|1}} |Unknown |[[Файл:Cetacea_range_map_Layards_Beaked_Whale.png|150x150px|Strap-toothed whale range]] |[[Файл:Straptoothed_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Strap-toothed whale size]] {{cvt|2|MT|ST}} |[[Файл:Mesoplodon_layardii.jpg|150x150px|Strap-toothed whale]] |- |[[True's beaked whale]] |''Mesoplodon mirus'' <small>[[Frederick W. True|True]], 1913</small> |{{IUCN status|LC|13250|1}} |Unknown |[[Файл:Cetacea_range_map_Trues_Beaked_Whale.png|150x150px|True's beaked whale range]] (North Atlantic only; map includes range of ''M. eueu'' in Indian Ocean) |[[Файл:True's_beaked_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|True's beaked whale size]] {{cvt|1.4|MT|ST}} |[[Файл:True's_beaked_whale.jpg|frameless|150x150px]] |} === Platanistidae === Ganges голын далайн гахай Indus голын далайн гахай {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center" | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Genus '''''[[Platanista]]''''' – two species |- ! scope="col" |Common name ! scope="col" |Scientific name ! scope="col" |Status ! scope="col" |Population ! scope="col" |Distribution ! scope="col" |Size ! scope="col" |Picture |- |[[Ganges river dolphin]] |''Platanista gangetica'' <small>(Lebeck, 1801)</small> |{{IUCN status|EN|41756|1}} |3,500<ref>{{Cite journal |last1=Sinha |first1=Ravindra K. |last2=Kannan |first2=Kurunthachalam |date=2014-12-01 |title=Ganges River Dolphin: An Overview of Biology, Ecology, and Conservation Status in India |journal=Ambio |language=en |volume=43 |issue=8 |pages=1029–1046 |bibcode=2014Ambio..43.1029S |doi=10.1007/s13280-014-0534-7 |issn=1654-7209 |pmc=4235892 |pmid=24924188}}</ref> |[[Файл:SouthAsianRiverDolphin_distribution2019.png|150x150px|South Asian dolphin range]] (orange) |[[Файл:South_Asian_river_dolphin_size_comparison.svg|class=skin-invert|150x150px|South Asian river dolphin size]] {{cvt|200|kg|lbs}} |[[Файл:Ganges_River_Dolphin.jpg|frameless|150x150px]] |- |[[Indus river dolphin]] |''Platanista minor'' <small>[[Richard Owen|Owen]], 1853</small> |{{IUCN status|EN|41757|1}} |1,450<ref>{{Cite journal |last1=Braulik |first1=Gill T. |last2=Noureen |first2=Uzma |last3=Arshad |first3=Masood |last4=Reeves |first4=Randall R. |date=2015-12-01 |title=Review of status, threats, and conservation management options for the endangered Indus River blind dolphin |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0006320715300999 |journal=Biological Conservation |language=en |volume=192 |pages=30–41 |bibcode=2015BCons.192...30B |doi=10.1016/j.biocon.2015.09.008 |issn=0006-3207 |url-access=subscription}}</ref> |[[Файл:SouthAsianRiverDolphin_distribution2019.png|150x150px|South Asian dolphin range]] (blue) |[[Файл:South_Asian_river_dolphin_size_comparison.svg|class=skin-invert|150x150px|South Asian river dolphin size]] {{cvt|200|kg|lbs}} |[[Файл:A-Platanista-gangetica-showing-the-body-shape-and-especially-the-head-with-a-long-beak.png|frameless|150x150px]] |} === Iniidae === Амазон голын далайн гахай 2 дэд зүйл {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center" | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Genus '''''[[Inia]]''''' – two species |- ! scope="col" |Common name ! scope="col" |Scientific name ! scope="col" |Status ! scope="col" |Population ! scope="col" |Distribution ! scope="col" |Size ! scope="col" |Picture |- |[[Amazon river dolphin]] |''Inia geoffrensis'' <small>[[Henri Marie Ducrotay de Blainville|Blainville]], 1817</small> |{{IUCN status|EN|10831|1}} |Unknown |[[Файл:Cetacea_range_map_Amazon_River_Dolphin.PNG|154x154px|Amazon river dolphin range]] |[[Файл:Amazon_river_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Amazon river dolphin size]] {{cvt|150|kg|lbs}} |[[Файл:Amazonas_Flussdelfin_Apure_Orinoco_Duisburg_01.jpg|217x217px|Amazon river dolphin]] |- |[[Araguaian river dolphin]]{{efn|As of November 2021, the Araguaian river dolphin is not recognized by the [[Society for Marine Mammalogy]], which cites small sample size<ref name="SMM" />}} |''Inia araguaiaensis'' <small>Hrbek, Da Silva, Dutra, Farias, 2014</small> |{{IUCN status|NE}} |Unknown |[[Файл:Inia_range_map_PLoS_ONE.jpg|154x154px|Araguaian river dolphin range]] <small>Araguaian river dolphin in blue</small> |[[Файл:Amazon_river_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Araguaian river dolphin size]] {{cvt|150|kg|lbs}} |[[Файл:Inia_araguaiensis.jpg|150x150px|Araguaian river dolphin]] |} === Lipotidae === Yangtze голын далайн гахай Сөнөсөн байх боломжтой {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center" | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Genus '''''[[Lipotes]]''''' – one species |- ! scope="col" |Common name ! scope="col" |Scientific name ! scope="col" |Status ! scope="col" |Population ! scope="col" |Distribution ! scope="col" |Size ! scope="col" |Picture |- |[[Baiji]] |''Lipotes vexillifer'' <small>[[Gerrit S. Miller|Miller]], 1918</small> |{{IUCN status|CR|12119|1}} |0–13{{efn|[[Yangtze Freshwater Dolphin Expedition 2006|A survey]] from November–December 2006 failed to find any individuals. Another survey, from 1997, counted only 13 individuals. In 1986, surveys estimated the number to be at about 300}} |[[Файл:Yangtze_Dolphins_range.jpg|150x150px|Baiji range]] |[[Файл:Baiji_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Baiji size]] {{cvt|130|kg|lbs}} |[[Файл:Baiji_1.jpg|150x150px|Baiji]] |} === Pontoporiidae === Franciscana 2 дэд зүйл {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center" | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Genus '''''[[La Plata dolphin|Pontoporia]]''''' – one species |- ! scope="col" |Common name ! scope="col" |Scientific name ! scope="col" |Status ! scope="col" |Population ! scope="col" |Distribution ! scope="col" |Size ! scope="col" |Picture |- |[[La Plata dolphin]] |''Pontoporia blainvillei'' <small>Gervais & d'Orbigny, 1844</small> |{{IUCN status|VU|17978|1}} |4,000–4,500 |[[Файл:Cetacea_range_map_La_Plata_River_Dolphin.PNG|150x150px|La Plata dolphin range]] |[[Файл:La_plata_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|La Plata dolphin size]] {{cvt|50|kg|lbs}} |[[Файл:Pontoporia_blainvillei_296896096.jpg|alt=Beached La Plata dolphin|150x150px|La Plata dolphin (skeleton)]] |} === Monodontidae === Белүга, цагаан халим Нарвал {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center" | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Genus '''''[[Delphinapterus]]''''' – one species |- ! scope="col" |Common name ! scope="col" |Scientific name ! scope="col" |Status ! scope="col" |Population ! scope="col" |Distribution ! scope="col" |Size ! scope="col" |Picture |- |[[Beluga whale|Beluga]] |''Delphinapterus leucas'' <small>[[Peter Simon Pallas|Pallas]], 1776</small> |{{IUCN status|LC|6335|1}} |136,000{{efn|There are estimated to be 40,000 individuals in the [[Beaufort Sea]], 25,000 in [[Hudson Bay]], 18,000 in the [[Bering Sea]] and 28,000 in the Canadian High Arctic. The population in the St. Lawrence estuary is estimated to be around [https://web.archive.org/web/20051026124931/http://www.wdcs.org/dan/publishing.nsf/allweb/1B8A4EB4B9FA1BBF80256D11004B2EA2 1000]}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Beluga.png|150x150px|Beluga whale range]] |[[Файл:Beluga_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Beluga whale size]] {{cvt|1.5|MT|ST}} |[[Файл:Belugawhale_MMC.jpg|150x150px|Beluga whale]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Genus '''''[[Monodon]]''''' – one species |- ! scope="col" |Common name ! scope="col" |Scientific name ! scope="col" |Status ! scope="col" |Population ! scope="col" |Distribution ! scope="col" |Size ! scope="col" |Picture |- |[[Narwhal]] |''Monodon monoceros'' <small>[[Карл Линней|Linnaeus]], [[10th edition of Systema Naturae|1758]]</small> |{{IUCN status|LC|13704|1}} |123,000 |[[Файл:Cetacea_range_map_Narwhal.png|150x150px|Narwhal range]] |[[Файл:Narwhal_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Narwhal size]] {{cvt|900|-|1,500|kg|lbs}} |[[Файл:Pod_Monodon_monoceros.jpg|150x150px|Narwhal pod]] |- |} === Delphinidae === 38 {| class="wikitable sortable" style="width:100%;text-align:center" | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Genus '''''[[Cephalorhynchus]]''''' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1846</small> – four species |- ! scope="col" |Common name ! scope="col" |Scientific name ! scope="col" |Status ! scope="col" |Population ! scope="col" |Distribution ! scope="col" |Size ! scope="col" |Picture |- |[[Chilean dolphin]] |''Cephalorhynchus eutropia'' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1846</small> |{{IUCN status|NT|4160|1}} |Unknown{{efn|Population estimated to be in the low thousands at the highest.}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Chilean_Dolphin.PNG|188x188px|Chilean dolphin range]] |[[Файл:Chilean_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Chilean dolphin size]] {{cvt|60|kg|lbs}} |[[Файл:Cephalorhynchus_eutropia_406715652.jpg|150x150px|Chilean dolphin]] |- |[[Commerson's dolphin]] |''Cephalorhynchus commersonii'' <small>[[Bernard Germain de Lacépède|Lacépède]], 1804</small> |{{IUCN status|LC|4159|1}} |22,000<ref name="Spatial Models of Abundance and Habitat Preferences of Commerson's and Peale's Dolphin in Southern Patagonian Waters">{{cite journal |last1=Dellabianca |first1=Natalia A. |date=26 October 2016 |title=Spatial Models of Abundance and Habitat Preferences of Commerson's and Peale's Dolphin in Southern Patagonian Waters |url=https://www.researchgate.net/publication/309468362 |journal=PLOS ONE |volume=11 |issue=10 |bibcode=2016PLoSO..1163441D |doi=10.1371/journal.pone.0163441 |pmc=5082685 |pmid=27783627 |access-date=21 January 2022 |doi-access=free |article-number=e0163441}}</ref> |[[Файл:Cetacea_range_map_Commerson's_Dolphin.PNG|150x150px|Commerson's dolphin range]] |[[Файл:Commerson's_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Commerson's dolphin size]] {{cvt|35|–|60|kg|lbs}} |[[Файл:Commdolph01.jpg|150x150px|Commerson's dolphin]] |- |[[Heaviside's dolphin]] |''Cephalorhynchus heavisidii'' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1828</small> |{{IUCN status|NT|4161|1}} |Unknown |[[Файл:Cetacea_range_map_Heaviside's_Dolphin.PNG|170x170px|Heaviside's dolphin range]] |[[Файл:Heaviside's_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Heaviside's dolphin size]] {{cvt|40|–|75|kg|lbs}} |[[Файл:Heaviside-Delphin.jpg|150x150px|Heaviside's dolphin]] |- |[[Hector's dolphin]] |''Cephalorhynchus hectori'' <small>Van Beneden, 1881</small> |{{IUCN status|EN|4162|1}} (subspecies ''[[Māui dolphin|Maui dolphin]]'' {{IUCN status|CR|39427|1}}) |7,381 (subspecies ''Maui dolphin'' 57–75 in 2016) |[[Файл:Cetacea_range_map_Hector's_Dolphin.PNG|150x150px|Hector's dolphin range (Maui dolphin in green)]] |[[Файл:Hector's_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Hector's dolphin size]] {{cvt|35|–|60|kg|lbs}} |[[Файл:Hectors_Dolphin.jpg|150x150px|Hector's dolphin]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Genus '''''[[Delphinus (genus)|Delphinus]]''''' – one species |- ! scope="col" |Common name ! scope="col" |Scientific name ! scope="col" |Status ! scope="col" |Population ! scope="col" |Distribution ! scope="col" |Size ! scope="col" |Picture |- |[[Common dolphin]] |''Delphinus delphis'' <small>[[Карл Линней|Linnaeus]], [[10th edition of Systema Naturae|1758]]</small> |{{IUCN status|LC|134817215|1}} |Unknown{{efn|There are estimated to be at least several million common dolphins worldwide, but several large portions of its range have not been surveyed.}} |[[Файл:DelphinusRange.png|frameless|150x150px]] |[[Файл:Common_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Long-beaked common dolphin size]] {{cvt|70|–|150|kg|lbs}} |[[Файл:Delphinus_delphis_with_calf.jpg|150x150px|Short-beaked common dolphin]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Genus '''''[[Feresa]]''''' – one species |- ! scope="col" |Common name ! scope="col" |Scientific name ! scope="col" |Status ! scope="col" |Population ! scope="col" |Distribution ! scope="col" |Size ! scope="col" |Picture |- |[[Pygmy killer whale]] |''Feresa attenuata'' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1875</small> |{{IUCN status|LC|8551|1}} |Unknown{{efn|The only population estimate is of 38,900 individuals in the eastern tropical Pacific Ocean.}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Pygmy_Killer_Whale.PNG|150x150px|Pygmy killer whale range]] |[[Файл:Pygmy_killer_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Pygmy killer whale size]] {{cvt|160|–|350|kg|lbs}} |[[Файл:Feresa_attenuata.jpg|150x150px|Pygmy killer whale]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Genus '''''[[Globicephala]]''''' – two species |- ! scope="col" |Common name ! scope="col" |Scientific name ! scope="col" |Status ! scope="col" |Population ! scope="col" |Distribution ! scope="col" |Size ! scope="col" |Picture |- |[[Long-finned pilot whale]] |''Globicephala melas'' <small>[[Thomas Stewart Traill|Traill]], 1809</small> |{{IUCN status|LC|9250|1}} |Unknown{{efn|Total population is not known. There are estimated to be in excess of 200,000 in the Southern Ocean. The North Atlantic population is not known.}} |[[Файл:Pilot_Whale_range.png|150x150px|Pilot whale range]] (green) |[[Файл:Long-finned_pilot_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Long-finned pilot whale size]] {{cvt|1.8|-|3.5|MT|ST}} |[[Файл:Photo_of_the_Week_-_Long-finned_Pilot_Whales_(RI)_(6892801246).jpg|150x150px|Long-finned pilot whale]] |- |[[Short-finned pilot whale]] |''Globicephala macrorhynchus'' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1846</small> |{{IUCN status|LC|9249|1}} |Unknown{{efn|Total population not known. There are 150,000 individuals in the eastern tropical Pacific Ocean. There are estimated to be more than 30,000 animals in the western Pacific, off the coast of Japan.}} |[[Файл:Pilot_Whale_range.png|150x150px|Pilot whale range]] (dark blue) |[[Файл:Short-finned_pilot_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Short-finned pilot whale size]] {{cvt|1|–|4|MT|ST}} |[[Файл:Short-finned_Pilot_Whale_(8790153918).jpg|150x150px|Short-finned pilot whale]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Genus '''''[[Grampus (genus)|Grampus]]''''' – one species |- ! scope="col" |Common name ! scope="col" |Scientific name ! scope="col" |Status ! scope="col" |Population ! scope="col" |Distribution ! scope="col" |Size ! scope="col" |Picture |- |[[Risso's dolphin]] |''Grampus griseus'' <small>[[Georges Cuvier|G. Cuvier]], 1812</small> |{{IUCN status|LC|9461|1}} |Unknown{{efn|The population around the continental shelf of the United States has been recorded to be in excess of 60,000. In the Pacific, a census recorded 175,000 individuals in eastern tropical waters and 85,000 in the west. No global estimate of population exists}} |[[Файл:Grampus_griseus_distribution.png|150x150px|Risso's dolphin range]] |[[Файл:Risso's_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Risso's dolphin size]] {{cvt|300|kg|lbs}} |[[Файл:Risso's_dolphin.jpg|150x150px|Risso's dolphin]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Genus '''''[[Lagenodelphis]]''''' – one species |- ! scope="col" |Common name ! scope="col" |Scientific name ! scope="col" |Status ! scope="col" |Population ! scope="col" |Distribution ! scope="col" |Size ! scope="col" |Picture |- |[[Fraser's dolphin]] |''Lagenodelphis hosei'' <small>[[Louis Fraser|Fraser]], 1956</small> |{{IUCN status|LC|11140|1}} |Unknown{{efn|There are estimated to be at least 320,000 Fraser's dolphins worldwide, but several large portions of its range have not been surveyed}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Fraser'sDolphin.png|150x150px|Fraser's dolphin range]] |[[Файл:Fraser's_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Fraser's dolphin size]] {{cvt|209|kg|lbs}} |[[Файл:Fraser_s_group.jpg.jpeg|150x150px|Fraser's dolphin]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Genus '''''[[Lagenorhynchus]]''''' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1846</small> – six species{{efn|The genus [[Lagenorhynchus]] is under revision and likely to be split into several different genera}} |- ! scope="col" |Common name ! scope="col" |Scientific name ! scope="col" |Status ! scope="col" |Population ! scope="col" |Distribution ! scope="col" |Size ! scope="col" |Picture |- |[[White-beaked dolphin]] |''Lagenorhynchus albirostris'' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1846</small> |{{IUCN status|LC|11142|1}} |100,000{{efn|Estimates of various stocks throughout the North Atlantic give an overall value into the high tens or low hundreds of thousands}} |[[Файл:Cetacea_range_map_White-beaked_Dolphin.PNG|150x150px|White-beaked dolphin range]] |[[Файл:White-beaked_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|White beaked dolphin size]] {{cvt|180|kg|lbs}} |[[Файл:White_beaked_dolphin.jpg|150x150px|White-beaked dolphin]] |- |[[Atlantic white-sided dolphin]] |''Lagenorhynchus acutus'' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1828</small> |{{IUCN status|LC|11141|1}} |200,000–300,000{{citation needed|date=July 2021}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Atlantic_White-sided_Dolphin.PNG|150x150px|Atlantic white-sided dolphin range]] |[[Файл:Atlantic_white-sided_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Atlantic white-sided dolphin size]] {{cvt|235|kg|lbs}} |[[Файл:Anim1135_-_Flickr_-_NOAA_Photo_Library.jpg|150x150px|Atlantic white-sided dolphin]] |- |[[Dusky dolphin]] |''Lagenorhynchus obscurus'' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1828</small> |{{IUCN status|LC|11146|1}} |Unknown |[[Файл:Cetacea_range_map_Dusky_Dolphin.PNG|150x150px|Dusky dolphin range]] |[[Файл:Dusky_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Dusky dolphin size]] {{cvt|100|kg|lbs}} |[[Файл:DuskyDolphin.jpg|150x150px|Dusky dolphin]] |- |[[Hourglass dolphin]] |''Lagenorhynchus cruciger'' <small>[[Jean René Constant Quoy|Quoy]] & [[Joseph Paul Gaimard|Gaimard]], 1824</small> |{{IUCN status|LC|11144|1}} |140,000 |[[Файл:Cetacea_range_map_Hourglass_Dolphin.PNG|150x150px|Hourglass dolphin range]] |[[Файл:Hourglass_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Hourglass dolphin size]] {{cvt|90|–|120|kg|lbs}} |[[Файл:Hourglas_dolphin.jpg|150x150px|Hourglass dolphin]] |- |[[Pacific white-sided dolphin]] |''Lagenorhynchus obliquidens'' <small>[[Theodore Gill|Gill]], 1865</small> |{{IUCN status|LC|11145|1}} |1,000,000 |[[Файл:Cetacea_range_map_Pacific_White-sided_Dolphin.PNG|150x150px|Pacific white-sided dolphin range]] |[[Файл:Pacific_white-sided_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Pacific white-sided dolphin size]] {{cvt|85|–|150|kg|lbs}} |[[Файл:Pacific_white_side_dolphin.jpg|150x150px|Pacific white-sided dolphin]] |- |[[Peale's dolphin]] |''Lagenorhynchus australis'' <small>[[Titian Peale|Peale]], 1848</small> |{{IUCN status|LC|11143|1}} |Unknown{{efn|Total population unknown but thought to be locally common – it is the most common dolphin found around the Falkland Islands}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Black-chinned_Dolphin.PNG|174x174px|Peale's dolphin range]] |[[Файл:Peale's_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Peale's dolphin size]] {{cvt|115|kg|lbs}} |[[Файл:Lagenorhynchus_australis.jpg|150x150px|Peale's dolphin]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Genus '''''[[Lissodelphis]]''''' – two species |- ! scope="col" |Common name ! scope="col" |Scientific name ! scope="col" |Status ! scope="col" |Population ! scope="col" |Distribution ! scope="col" |Size ! scope="col" |Picture |- |[[Northern right whale dolphin]] |''Lissodelphis borealis'' <small>[[Titian Peale|Peale]], 1848</small> |{{IUCN status|LC|12125|1}} |400,000{{efn|Varying population estimates for areas around California and the North Pacific give a total of up to 400,000}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Northern_Right_Whale_Dolphin.PNG|150x150px|Northern right whale dolphin range]] |[[Файл:Northern_right_whale_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Northern right whale dolphin size]] {{cvt|115|kg|lbs}} |[[Файл:Anim1749_-_Flickr_-_NOAA_Photo_Library.jpg|150x150px|Northern right whale dolphin]] |- |[[Southern right whale dolphin]] |''Lissodelphis peronii'' <small>[[Bernard Germain de Lacépède|Lacépède]], 1804</small> |{{IUCN status|LC|12126|1}} |Unknown{{efn|Surveys suggest this is the most common dolphin off of Chilean waters}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Southern_Right_Whale_Dolphin.PNG|150x150px|Southern right whale dolphin range]] |[[Файл:Southern_right_whale_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Southern right whale dolphin size]] {{cvt|60|–|100|kg|lbs}} |[[Файл:Anim0796_-_Flickr_-_NOAA_Photo_Library.jpg|150x150px|Southern right whale dolphin]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Genus '''''[[Orcaella]]''''' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1866</small> – two species |- ! scope="col" |Common name ! scope="col" |Scientific name ! scope="col" |Status ! scope="col" |Population ! scope="col" |Distribution ! scope="col" |Size ! scope="col" |Picture |- |[[Australian snubfin dolphin]] |''Orcaella heinsohni'' <small>Beasley, Robertson & Arnold, 2005</small> |{{IUCN status|VU|136315|1}} |9,000–10,000 |[[Файл:Orcaella_heinsohni_range.png|150x150px|Australian snubfin dolphin range]] |[[Файл:Orcaella_heinsohni_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Australian snubfin dolphin size]] {{cvt|130|–|145|kg|lbs}} |[[Файл:Snubfin-3.jpg|150x150px|Australian snubfin dolphin]] |- |[[Irrawaddy dolphin]] |''Orcaella brevirostris'' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1866</small> |{{IUCN status|EN|15419|1}} |78–102 |[[Файл:Irrawaddy_dolphin_range.png|150x150px|Irrawaddy dolphin range]] |[[Файл:Irrawaddy_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Irrawaddy dolphin size]] {{cvt|130|kg|lbs}} |[[Файл:DKoehl_Irrawaddi_Dolphin_jumping.jpg|150x150px|Irrawaddy dolphin]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Genus '''''[[Orcinus]]''''' – one species |- ! scope="col" |Common name ! scope="col" |Scientific name ! scope="col" |Status ! scope="col" |Population ! scope="col" |Distribution ! scope="col" |Size ! scope="col" |Picture |- |[[Orca]] |''Orcinus orca'' <small>[[Карл Линней|Linnaeus]], [[10th edition of Systema Naturae|1758]]</small> |{{IUCN status|DD|15421|1}} |100,000{{efn|Local estimates include 70–80,000 in the Antarctic, 8,000 in the tropical Pacific (although tropical waters are not the orca's preferred environment, the sheer size of this area — 19 million square kilometres — means there are thousands of orcas), up to 2,000 off Japan, 1,500 off the cooler northeast Pacific and 1,500 off Norway}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Orca.PNG|150x150px|Killer whale range]] |[[Файл:Orca_size-2.svg|150x150px|Killer whale size]] {{cvt|4.5|MT|ST}} |[[Файл:Killerwhales_jumping.jpg|150x150px|Killer whale]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Genus '''''[[Peponocephala]]''''' – one species |- ! scope="col" |Common name ! scope="col" |Scientific name ! scope="col" |Status ! scope="col" |Population ! scope="col" |Distribution ! scope="col" |Size ! scope="col" |Picture |- |[[Melon-headed whale]] |''Peponocephala electra'' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1846</small> |{{IUCN status|LC|16564|1}} |Unknown{{efn|Estimates for eastern tropical Pacific are 45,000 and another recent survey estimates population to be 1,200 for the eastern Sulu Sea, no global estimate is known}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Melon-headed_Whale.PNG|150x150px|Melon-headed whale range]] |[[Файл:Melon-headed_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Melon-headed whale size]] {{cvt|225|kg|lbs}} |[[Файл:Peponocephala_electra_Mayotte.jpg|150x150px|Melon-headed whale]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Genus '''''[[Pseudorca]]''''' – one species |- ! scope="col" |Common name ! scope="col" |Scientific name ! scope="col" |Status ! scope="col" |Population ! scope="col" |Distribution ! scope="col" |Size ! scope="col" |Picture |- |[[False killer whale]] |''Pseudorca crassidens'' <small>[[Richard Owen|Owen]], 1846</small> |{{IUCN status|NT|18596|1}} |Unknown{{efn|The total population is unknown. The eastern Pacific was estimated to have in excess of 40,000 individuals and is probably the home of the largest grouping}} |[[Файл:Cetacea_range_map_False_Killer_Whale.svg|150x150px|False killer whale range]] |[[Файл:False_killer_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|False killer whale size]] {{cvt|1.5-2|MT|ST}} |[[Файл:False_killer_whale_890002.jpg|150x150px|False killer whale]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Genus '''''[[Sousa (genus)|Sousa]]''''' – four species |- ! scope="col" |Common name ! scope="col" |Scientific name ! scope="col" |Status ! scope="col" |Population ! scope="col" |Distribution ! scope="col" |Size ! scope="col" |Picture |- |[[Atlantic humpback dolphin]] |''Sousa teuszii'' <small>Kükenthal, 1892</small> |{{IUCN status|CR|20425|1}} |1,500 |[[Файл:Cetacea_range_map_Atlantic_Humpback_Dolphin.PNG|150x150px|Atlantic humpback dolphin range]] |[[Файл:Humpback_dolphins_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Atlantic humpback dolphin size]] {{cvt|100|–|150|kg|lbs}} |[[Файл:Sousa_teuszii1.jpg|150x150px|Atlantic humpback dolphin]] |- |[[Australian humpback dolphin]] |''Sousa sahulensis'' <small>Jefferson & Rosenbaum, 2014</small> |{{IUCN status|VU|82031667|1}} |10,000 |[[Файл:Sousa_sahulensis_-_map.svg|152x152px|Australian humpback dolphin range]] |{{cvt|230|–|250|kg|lbs}} |[[Файл:Australian_humpback_dolphins,_Tin_Can_Bay,_2016.jpg|150x150px|Australian humpback dolphin]] |- |[[Indian Ocean humpback dolphin]] |''Sousa plumbea'' <small>[[Georges Cuvier|Cuvier]], 1829</small> |{{IUCN status|EN|82031633|1}} |Unknown{{efn|Population estimated to be in the low tens of thousands}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Indian_Humpback_Dolphin.PNG|150x150px|Indian humpback dolphin range]] |[[Файл:Humpback_dolphins_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Indian humpback dolphin size]] |[[Файл:Dolphin-Musandam_2.jpg|150x150px|Indian humpback dolphin]] |- |[[Indo-Pacific humpback dolphin]] |''Sousa chinensis'' <small>[[Pehr Osbeck|Osbeck]], 1765</small> |{{IUCN status|VU|82031425|1}} |Unknown |[[Файл:Cetacea_range_map_Pacific_Humpback_Dolphin.PNG|150x150px|Pacific humpback dolphin range]] |[[Файл:Humpback_dolphins_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Pacific humpback dolphin size]] {{cvt|250|–|280|kg|lbs}} |[[Файл:Pink_Dolphin.JPG|150x150px|Pacific humpback dolphin]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Genus '''''[[Sotalia]]''''' – two species |- ! scope="col" |Common name ! scope="col" |Scientific name ! scope="col" |Status ! scope="col" |Population ! scope="col" |Distribution ! scope="col" |Size ! scope="col" |Picture |- |[[Guiana dolphin]] |''Sotalia guianensis'' <small>[[Van Bénéden|Bénéden]], 1864</small> |{{IUCN status|NT|181359|1}} |Unknown |[[Файл:Sotalia_guianensis_-_map.svg|150x150px|Costero range]] |[[Файл:Tucuxi_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Costero size]] {{cvt|35|–|45|kg|lbs}} |[[Файл:Delfin_en_el_parque_Nacional_Mochima.jpg|150x150px|Costero]] |- |[[Tucuxi]] |''Sotalia fluviatilis'' <small>[[Paul Gervais|Gervais]] & Deville, 1853</small> |{{IUCN status|EN|190871|1}} |Unknown |[[Файл:Sotalia_fluviatilis_-_map.svg|150x150px|Tucuxi range]] |[[Файл:Tucuxi_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Tucuxi size]] {{cvt|35|–|45|kg|lbs}} |[[Файл:DELFIN_DEL_ORINOCO2.JPG|150x150px|Tucuxi]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Genus '''''[[Stenella]]''''' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1866</small> – five species |- ! scope="col" |Common name ! scope="col" |Scientific name ! scope="col" |Status ! scope="col" |Population ! scope="col" |Distribution ! scope="col" |Size ! scope="col" |Picture |- |[[Atlantic spotted dolphin]] |''Stenella frontalis'' <small>[[Georges Cuvier|Cuvier]], 1829</small> |{{IUCN status|LC|20732|1}} |100,000{{citation needed|date=July 2021}} |[[Файл:Verbreitungsgebiet_des_Zügeldelfins_Stenella_frontalis.PNG|150x150px|Atlantic spotted dolphin range]] |[[Файл:Atlantic_spotted_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Atlantic spotted dolphin size]] 100&nbsp;kg |[[Файл:Atlantic_spotted_dolphin_(Stenella_frontalis)_NOAA.jpg|150x150px|Atlantic spotted dolphin]] |- |[[Clymene dolphin]] |''Stenella clymene'' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1846</small> |{{IUCN status|LC|20730|1}} |Unknown |[[Файл:Cetacea_range_map_Clymene_Dolphin.png|150x150px|Clymene dolphin range]] |[[Файл:Clymene_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Clymene dolphin size]] {{cvt|75|–|80|kg|lbs}} |[[Файл:Clymenes.jpg|150x150px|Clymene dolphin]] |- |[[Pantropical spotted dolphin]] |''Stenella attenuata'' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1846</small> |{{IUCN status|LC|20729|1}} |3,000,000{{citation needed|date=July 2021}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Pantropical_Spotted_Dolphin.PNG|150x150px|Pantropical spotted dolphin range]] |[[Файл:Pantropical_spotted_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Pantropical spotted dolphin size]] {{cvt|100|kg|lbs}} |[[Файл:Schlankdelfin.jpg|150x150px|Pantropical spotted dolphin]] |- |[[Spinner dolphin]] |''Stenella longirostris'' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1828</small> |{{IUCN status|LC|20733|1}} |Unknown |[[Файл:Cetacea_range_map_Spinner_Dolphin.PNG|150x150px|Spinner dolphin range]] |[[Файл:Spinner_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Spinner dolphin size]] {{cvt|90|kg|lbs}} |[[Файл:Spinner_dolphins.jpg|150x150px|Spinner dolphin]] |- |[[Striped dolphin]] |''Stenella coeruleoalba'' <small>[[Franz Meyen|Meyen]], 1833</small> |{{IUCN status|LC|20731|1}} |2,000,000{{citation needed|date=July 2021}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Striped_Dolphin.PNG|150x150px|Striped dolphin range]] |[[Файл:Striped_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Striped dolphin size]] {{cvt|100|kg|lbs}} |[[Файл:Stenella_coeruleoalba-cropped.jpg|150x150px|Striped dolphin]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Genus '''''[[Steno (genus)|Steno]]''''' – one species |- ! scope="col" |Common name ! scope="col" |Scientific name ! scope="col" |Status ! scope="col" |Population ! scope="col" |Distribution ! scope="col" |Size ! scope="col" |Picture |- |[[Rough-toothed dolphin]] |''Steno bredanensis'' <small>[[Rene Primevere Lesson|Lesson]], 1828</small> |{{IUCN status|LC|20738|1}} |150,000 |[[Файл:Cetacea_range_map_Rough-toothed_Dolphin.PNG|150x150px|Rough-toothed dolphin range]] |[[Файл:Rough-toothed_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Rough-toothed dolphin size]] {{cvt|100|–|135|kg|lbs}} |[[Файл:Rough_toothed_dolphin.jpg|150x150px|Rough-toothed dolphin]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Genus '''''[[Tursiops]]''''' – three species |- ! scope="col" |Common name ! scope="col" |Scientific name ! scope="col" |Status ! scope="col" |Population ! scope="col" |Distribution ! scope="col" |Size ! scope="col" |Picture |- |[[Common bottlenose dolphin]] |''Tursiops truncatus'' <small>[[George Montagu (biologist)|Montagu]], 1821</small> |{{IUCN status|LC|22563|1}} |600,000<ref>{{cite web |title=Common Bottlenose Dolphin |url=https://www.worldwildlife.org/species/common-bottlenose-dolphin |access-date=2019-05-13 |work=WWF}}</ref> |[[Файл:Cypron-Range_Tursiops_truncatus.svg|150x150px|Common bottlenose dolphin range]] |[[Файл:Bottlenose_dolphin_size.svg|150x150px|Common bottlenose dolphin size]] {{cvt|150|–|650|kg|lbs}} |[[Файл:Tursiops_truncatus_01.jpg|150x150px|Common bottlenose dolphin]] |- |[[Indo-Pacific bottlenose dolphin]] |''Tursiops aduncus'' <small>Ehrenberg, 1833</small> |{{IUCN status|NT|41714|1}} |Unknown |[[Файл:Distribution_of_Tursiops_aduncus.png|frameless|150x150px]] |{{convert|230|kg|lb|abbr=on}} |[[Файл:Tursiops_aduncus.JPG|150x150px|Indo-Pacific dolphin]] |- |[[Tamanend's bottlenose dolphin]] |''Tursiops erebennus'' <small>Cope, 1865</small> |{{IUCN status|NE}} |Unknown |Unknown |Unknown |[[Файл:Tamanend's_bottlenose_dolphin.jpg|frameless|159x159px]] |- |} === Phocoenidae === 7 {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center" | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Genus '''''[[Finless porpoise|Neophocaena]]''''' – two or three species |- ! scope="col" |Common name ! scope="col" |Scientific name ! scope="col" |Status ! scope="col" |Population ! scope="col" |Distribution ! scope="col" |Size ! scope="col" |Picture |- |[[Indo-Pacific finless porpoise]] |''Neophocaena phocaenoides''{{pb}}<small>[[Georges Cuvier|Cuvier]], 1829</small> |{{IUCN status|VU|198920|1}}{{efn|There is not enough data to place finless porpoises on the endangered species list}} |Unknown{{efn|There are no good estimates of the animals' abundance. However a comparison of two surveys, one from the late 1970s and the other from 1999/2000 shows a decline in population and distribution.}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Finless_Porpoise.PNG|150x150px|Indo-pacific finless porpoise range]] |[[Файл:Finless_porpoise_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Indo-pacific finless porpoise size]]{{pb}}{{cvt|30|–|45|kg|lbs}} |[[Файл:Neophocaena_phocaenoides_-Miyajima_Aquarium_-Japan-8a.jpg|alt=Indo-pacific finless porpoise|150x150px|Indo-pacific finless porpoise (skeleton)]] |- |[[Yangtze finless porpoise]] |''Neophocaena asiaeorientalis''{{pb}}<small>[[Georges Cuvier|Cuvier]], 1829</small> |{{IUCN status|EN|41754|1}} (subspecies ''[[Yangtze finless porpoise]]'' {{IUCN status|CR|43205774|1}}){{efn|In China, they are endangered. Their propensity for staying close to shore places them in great danger from fishing.}} |Unknown (subspecies ''Yangtze finless porpoise'' 1,012 in 2018<ref>{{cite news |date=25 July 2018 |script-title=zh:长江江豚减少 仅剩约1012头 |language=zh |work=[[The Beijing News]] |url=http://epaper.bjnews.com.cn/html/2018-07/25/content_727143.htm |access-date=28 August 2021}}</ref><ref>{{cite news |date=25 July 2018 |script-title=zh:农业农村部：长江江豚减少 仅剩约1012头 |language=zh |work=[[The Beijing News]] |agency=[[Xinhua News Agency]] |url=http://www.xinhuanet.com/politics/2018-07/25/c_1123171998.htm |access-date=28 August 2021}}</ref>) |[[Файл:江豚的分布.svg|150x150px|Narrow-ridged finless porpoise range (red color)]] |[[Файл:Finless_porpoise_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Finless porpoise size]]{{pb}}{{cvt|30|–|45|kg|lbs}} |[[Файл:Yangtze_finless_porpoise,_10_November_2006.jpg|alt=Yangtze finless porpoise|204x204px|Narrow-ridged finless porpoise]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Genus '''''[[Phocoena]]''''' – four species |- ! scope="col" |Common name ! scope="col" |Scientific name ! scope="col" |Status ! scope="col" |Population ! scope="col" |Distribution ! scope="col" |Size ! scope="col" |Picture |- |[[Burmeister's porpoise]] |''Phocoena spinipinnis''{{pb}}<small>[[Hermann Burmeister|Burmeister]], 1865</small> |{{IUCN status|NT|17029|1}} |Unknown{{efn|There are no quantitative data on abundance.}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Burmeister's_Porpoise.PNG|195x195px|Burmeister's porpoise range]] |[[Файл:Burmeister's_porpoise_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Burmeister's porpoise size]]{{pb}}{{cvt|50|–|75|kg|lbs}} |[[Файл:Burmeister's_porpoise_-_Phocoena_spinipinnis_-_2022-02-24.png|150x150px|Burmeister's porpoise]] |- |[[Harbour porpoise]] |''Phocoena phocoena''{{pb}}<small>[[Карл Линней|Linnaeus]], [[10th edition of Systema Naturae|1758]]</small> |{{IUCN status|LC|17027|1}} |700,000<ref>{{cite book |last1=Bjorge |first1=Arne |title=Encyclopedia of Marine Mammals |last2=A Tolley |first2=Krystal |year=2008 |editor1=William F. Perrin |pages=530–532 |chapter=Harbor porpoise ''Phocoena phocoena'' |editor2=Bernd Wursig |editor3=J. G.M. Thewissen}}</ref> |[[Файл:Cetacea_range_map_Harbour_Porpoise.PNG|150x150px|Harbour porpoise range]] |[[Файл:Harbour_porpoise_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Harbour porpoise size]]{{pb}}{{cvt|75|kg}} |[[Файл:Ecomare_-_bruinvis_Berend_(berend3).jpg|150x150px|Harbour porpoise]] |- |[[Spectacled porpoise]] |''Phocoena dioptrica''{{pb}}<small>Lahille, 1912</small> |{{IUCN status|LC|41715|1}} |Unknown{{efn|Nothing is known of the abundance of this porpoise. It was the most commonly encountered species during preliminary beach surveys undertaken on [[Tierra del Fuego]].}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Spectacled_Porpoise.PNG|150x150px|Spectacled porpoise range]] |[[Файл:Spectacled_porpoise_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Spectacled porpoise size]]{{pb}}{{cvt|60|–|84|kg|lbs}} |[[Файл:Subadult_female_spectacled_porpoise.png|150x150px|Subadult female spectacled porpoise]] |- |[[Vaquita]] |''Phocoena sinus''{{pb}}<small>Norris & McFarland, 1958</small> |{{IUCN status|CR|17028|1}} |12<ref>{{cite web |last1=Hoffner |first1=Erik |date=2018-03-08 |title=Only 12 vaquita porpoises remain, watchdog group reports |url=https://news.mongabay.com/2018/03/only-12-vaquita-porpoises-remain-watchdog-groups-report/ |access-date=19 April 2018 |website=Mongabay}}</ref> |[[Файл:Cetacea_range_map_Vaquita.PNG|150x150px|Vaquita range]] |[[Файл:Vaquita_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Vaquita size]]{{pb}}{{cvt|50|kg|lbs}} |[[Файл:Vaquita2_Olson_NOAA_crop2.jpg|150x150px|Vaquita]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Genus '''''[[Phocoenoides]]''''' – one species |- ! scope="col" |Common name ! scope="col" |Scientific name ! scope="col" |Status ! scope="col" |Population ! scope="col" |Distribution ! scope="col" |Size ! scope="col" |Picture |- |[[Dall's porpoise]] |''Phocoenoides dalli''{{pb}}<small>[[Frederick W. True|True]], 1885</small> |{{IUCN status|LC|17032|1}} |1,100,000{{efn|The most recent estimate for the North Pacific and Bering Sea is 1,186,000.}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Dall's_Porpoise.PNG|150x150px|Dall's porpoise range]] |[[Файл:Dall's_porpoise_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Dall's porpoise size]]{{pb}}{{cvt|130|–|200|kg|lbs}} |[[Файл:Dalls_Porpoise_Underwater.JPG|150x150px|Dall's porpoise]] |} ehosyybsbsdb45m67v28j1reaeqzuwe 851606 851604 2026-03-28T04:51:13Z ChocolateLemon 91232 Тархалт, зураг, тоо толгой 851606 wikitext text/x-wiki == Сахалт халимнууд == 15 === Balaenidae === 4 {| class="wikitable sortable" style="width:100%;text-align:center" | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Genus '''''[[Balaena]]''''' <small>[[Карл Линней|Linnaeus]], [[10th edition of Systema Naturae|1758]]</small> – one species |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |IUCN Red List status ! scope="col" |Global population estimate ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Bowhead whale]] |''Balaena mysticetus'' <small>[[Карл Линней|Linnaeus]], [[10th edition of Systema Naturae|1758]]</small> |{{IUCN status|LC|2467|1}} |43,000<ref>{{cite news |date=16 April 2008 |title=Eastern Arctic bowhead whales not threatened after all, government says |work=CBC News |url=https://www.cbc.ca/news/science/eastern-arctic-bowhead-whales-not-threatened-after-all-government-says-1.717576}}</ref> |[[Файл:Cetacea_range_map_Bowhead_Whale.png|150x150px|Bowhead whale range]] |[[Файл:Bowhead_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Bowhead whale size]] {{cvt|60|MT|ST}} |[[Файл:A_bowhead_whale_breaches_off_the_coast_of_western_Sea_of_Okhotsk_by_Olga_Shpak,_Marine_Mammal_Council,_IEE_RAS.jpg|194x194px|Bowhead whale]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Genus '''''[[Eubalaena]]''''' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1864</small> – three species |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |IUCN Red List status ! scope="col" |Global population estimate ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[North Atlantic right whale]] |''Eubalaena glacialis'' <small>[[Johannes Peter Müller|Müller]], 1776</small> |{{IUCN status|CR|41712|1}} |350 |[[Файл:Eubalaena_glacialis_range_map.png|150x150px|North Atlantic right whale range]] |[[Файл:Right_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|North Atlantic right whale size]] {{cvt|40|–|80|MT|ST}} |[[Файл:Anim1750_-_Flickr_-_NOAA_Photo_Library.jpg|150x150px|North Atlantic right whale]] |- |[[North Pacific right whale]] |''Eubalaena japonica'' <small>[[Bernard Germain de Lacépède|Lacépède]], 1818</small> |{{IUCN status|EN|41711|1}} |404–2,108<ref>{{cite report|last1=Miyashita|first1=T|last2=Kato|first2=H|year=1998|title=Recent data on the status of right whales in the NW Pacific Ocean|website=International Whaling Commission|location=Cambridge, UK}}</ref> |[[Файл:Eubalaena_japonica_range_map.png|150x150px|North Pacific right whale range]] |[[Файл:Right_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|North Pacific right whale size]] {{cvt|60|–|80|MT|ST}} |[[Файл:NoPacificRightWhale_Pitman_1.jpg|150x150px|North Pacific right whale]] |- |[[Southern right whale]] |''Eubalaena australis'' <small>[[Desmoulins]], 1822</small> |{{IUCN status|LC|8153|1}} |13,600<ref>{{Cite web |title=Migratory secrets of recovering whale species |url=https://www.bas.ac.uk/media-post/migratory-secrets-of-recovering-whale-species/ |website=British Antarctic Survey}}</ref> |[[Файл:Cetacea_range_map_Southern_Right_Whale.png|150x150px|Southern right whale range]] |[[Файл:Right_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Southern right whale size]] {{cvt|40|–|80|MT|ST}} |[[Файл:Southern_right_whale.jpg|225x225px|Southern right whale]] |} </onlyinclude> === '''Balaenopteridae''' === {| class="wikitable sortable" style="width:100%;text-align:center" | colspan="100%" align="center" style="background-color:lightblue;" |Subfamily '''Balaenopteridae''' – one genus, nine species |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Genus '''''[[Balaenoptera]]''''' – nine species |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Blue whale]] |''Balaenoptera musculus'' <small>[[Карл Линней|Linnaeus]], [[10th edition of Systema Naturae|1758]]</small> |{{IUCN status|EN|2477|1}} |5,000–15,000 |[[Файл:Cetacea_range_map_Blue_Whale.PNG|150x150px|Blue whale range]] |[[Файл:Blue_whale_size.svg|150x150px|Blue whale size]] {{cvt|50|-|150|MT|ST}} |[[Файл:Anim1754_-_Flickr_-_NOAA_Photo_Library.jpg|150x150px|Blue whale]] |- |[[Bryde's whale]] |''Balaenoptera brydei'' <small>Olsen, 1913</small> |{{IUCN status|LC|2476|1}} |90,000–100,000 |[[Файл:Balaenoptera_brydei_range.png|150x150px|Bryde's whale range]] |[[Файл:Bryde's_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Bryde's whale size]] {{cvt|14|–|30|MT|ST}} |[[Файл:Brydeswhale_sophiewebb-swfsc-star2006.jpg|150x150px|Bryde's whale]] |- |[[Bryde's whale#Taxonomy|Eden's whale]]{{efn|The [[Society for Marine Mammalogy]] considers Eden's whale a smaller morph of the more widespread Bryde's whale based on current research.<ref name="SMM">{{cite web |title=List of Marine Mammal Species and Subspecies |url=https://marinemammalscience.org/science-and-publications/list-marine-mammal-species-subspecies/ |website=MarineMammalScience.org |publisher=[[Society for Marine Mammalogy]] |date=May 2022}}</ref>}} |''Balaenoptera edeni'' <small>[[John Anderson (zoologist)|Anderson]], 1879</small> |{{IUCN status|LC|2476|1}} |Unknown |[[Файл:Balaenoptera_brydei2_range.png|150x150px|Eden's whale range]] |Unknown |[[Файл:Rorcual_Edeni.jpg|150x150px|Eden's whale (illustration)]] |- |[[Common minke whale]] |''Balaenoptera acutorostrata'' <small>[[Bernard Germain de Lacépède|Lacépède]], 1804</small> |{{IUCN status|LC|2474|1}} |200,000 |[[Файл:Cetacea_range_map_Minke_Whale.png|150x150px|Common minke whale range]] |[[Файл:Minke_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Common minke whale size]] {{cvt|2|-|4|MT|ST}} |[[Файл:Minke_Whale_(NOAA).jpg|150x150px|Common minke whale]] |- |[[Rice's whale]]<ref>{{Cite journal |last1=Rosel |first1=Patricia E. |last2=Wilcox |first2=Lynsey A. |last3=Yamada |first3=Tadasu K. |last4=Mullin |first4=Keith D. |year=2021 |title=A new species of baleen whale (Balaenoptera) from the Gulf of Mexico, with a review of its geographic distribution |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/mms.12776 |journal=Marine Mammal Science |language=en |volume=37 |issue=2 |pages=577–610 |bibcode=2021MMamS..37..577R |doi=10.1111/mms.12776 |issn=1748-7692 |s2cid=234256521}}</ref> |''Balaenoptera ricei'' <small>Rosel ''et al.'', 2021</small> |{{IUCN status|CR|41712|1}} |30–100 |[[Файл:Balaenoptera_ricei_range.svg|frameless|148x148px]] |[[Файл:Rice's_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px]] ~{{cvt|13.9|MT|ST}} |[[Файл:GoM_Bryde's_Whale.jpg|frameless|150x150px]] |- |[[Fin whale]] |''Balaenoptera physalus'' <small>[[Карл Линней|Linnaeus]], [[10th edition of Systema Naturae|1758]]</small> |{{IUCN status|VU|2478|1}} |100,000 |[[Файл:Balaenoptera_physalus_-_distribution_range.svg|150x150px|Fin whale range]] |[[Файл:Fin_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Fin whale size]] {{cvt|30|–|80|MT|ST}} |[[Файл:LMazzuca_Fin_Whale.jpg|150x150px|Fin whale]] |- |[[Omura's whale]] |''[[Balaenoptera omurai]]'' <small>Wada et al., 2003</small> |{{IUCN status|DD|136623|1}} |Unknown |Unknown |Unknown |[[Файл:Balaenoptera_omurai,_Madagascar_-_Royal_Society_Open_Science_1.jpg|150x150px|Omura's whale]] |- |[[Sei whale]] |''Balaenoptera borealis'' <small>[[René-Primevère Lesson|Lesson]], 1828</small> |{{IUCN status|EN|2475|1}} |80,000<ref>{{Cite web |title=Sei Whale |url=https://oceanwide-expeditions.com/to-do/wildlife/sei-whale |access-date=2021-10-11 |website=oceanwide-expeditions.com |language=en}}</ref> |[[Файл:Cetacea_range_map_Sei_Whale.PNG|150x150px|Sei whale range]] |[[Файл:Sei_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Sei whale size]] {{cvt|20|–|25|MT|ST}} |[[Файл:Sei_whale_mother_and_calf_Christin_Khan_NOAA.jpg|150x150px|Sei whales]] |- |[[Antarctic minke whale]] |''Balaenoptera bonaerensis'' <small>[[Hermann Burmeister|Burmeister]], 1867</small> |{{IUCN status|NT|2480|1}} |515,000<ref name="IWC2013">International Whaling Commission. (2013). "Report of the Scientific Committee". ''Journal of Cetacean Research and Management'' '''14''' (Supplement): 1–86.</ref><ref>{{cite journal |author1=S. |author2=Ten |year=2022 |title=Epibiotic fauna of the Antarctic minke whale as a reliable indicator of seasonal movements |journal=Scientific Reports |volume=12 |issue=22214 |bibcode=2022NatSR..1222214T |doi=10.1038/s41598-022-25929-1 |pmc=9789092 |pmid=36564393 |article-number=22214}}</ref> |[[Файл:Cetacea_range_map_Antarctic_Minke_Whale.png|150x150px|Antarctic minke whale range]] |[[Файл:Minke_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Antarctic minke whale size]] {{cvt|6|-|10|MT|ST}} |[[Файл:Minke_whale_in_ross_sea.jpg|150x150px|Antarctic minke whale]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Genus '''''[[Megaptera]]''''' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1846</small> – one species |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Humpback whale]] |''Megaptera novaeangliae'' <small>Borowski, 1781</small> |{{IUCN status|LC|13006|1}} |84,000 |[[Файл:Cetacea_range_map_Humpback_Whale.png|150x150px|Humpback whale range]] |[[Файл:Humpback_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Humpback whale size]] {{cvt|25|–|30|MT|ST}} |[[Файл:Humpback_Whale_underwater_shot.jpg|150x150px|Humpback whale]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Genus '''''[[Eschrichtius]]''''' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1864</small> – one species |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Gray whale]] |''Eschrichtius robustus'' <small>Lilljeborg, 1861</small> |{{IUCN status|LC|8097|1}} |21,000<ref name="ABUNDANCE OF EASTERN NORTH PACIFIC GRAY WHALES 2019/2020">{{cite journal |last1=Stewart |first1=Joshua D. |last2=Weller |first2=David W. |date=January 2021 |title=Abundance of eastern North Pacific gray whales 2019/2020 |url=https://repository.library.noaa.gov/view/noaa/27928 |journal=NOAA Technical Memorandum NMFS |doi=10.25923/bmam-pe91 |access-date=3 February 2022}}</ref> |[[Файл:Cetacea_range_map_Gray_Whale.png|150x150px|Gray whale range]] |[[Файл:Gray_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Gray whale size]] {{cvt|15|–|40|MT|ST}} |[[Файл:Eschrichtius_robustus_01.jpg|150x150px|Gray whale]] |} 9 === Eschrichtiidae === 1 === Neobalaenidae === 1 {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center" | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Genus '''''Caperea''''' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1864</small> – one species |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Pygmy right whale]] |''Caperea marginata'' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1846</small> |{{IUCN status|LC|3778|1}} |Unknown |[[Файл:Cetacea_range_map_Pygmy_Right_Whale.png|150x150px|Pygmy right whale range]] |[[Файл:Pygmy_right_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Pygmy right whale size]] {{cvt|3|-|3.5|MT|ST}} |[[Файл:Pygmy_right_whale.png|alt=Pygmy right whale|150x150px|Pygmy right whale (illustration)]] |} == Шүдэт халимнууд == 79 === Physeteridae === Кашалот {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center" | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Genus '''''[[Physeter]]''''' – one species |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Sperm whale]] |''Physeter macrocephalus'' <small>[[Карл Линней|Linnaeus]], [[10th edition of Systema Naturae|1758]]</small> |{{IUCN status|VU|41755|1}} |200,000–2,000,000{{efn|The total number of sperm whales throughout the world is unknown. Crude estimates, obtained by surveying small areas and extrapolating the result to all the world's oceans, range from 200,000 to 2,000,000 individuals}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Sperm_Whale_4.PNG|150x150px|Sperm whale range]] |[[Файл:Sperm_whale_size.svg|150x150px|Sperm whale size]] {{cvt|25|–|50|MT|ST}} |[[Файл:Mother_and_baby_sperm_whale.jpg|150x150px|Sperm whale]] |- |} === Kogiidae === Одой кашалот Давжаа кашалот {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center" | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Genus '''''[[Kogia]]''''' – two species |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Dwarf sperm whale]] |''Kogia sima'' <small>[[Richard Owen|Owen]], 1866</small> |{{IUCN status|LC|11048|1}} |Unknown{{efn|No global population estimates have been made. One survey estimated a population of about 11,000 in the eastern Pacific}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Dwarf_Sperm_Whale.png|150x150px|Dwarf sperm whale range]] |[[Файл:Dwarf_sperm_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Dwarf sperm whale size]] {{cvt|250|kg|lbs}} |[[Файл:Kogia_sima.jpg|150x150px|Dwarf sperm whale (reconstruction)]] |- |[[Pygmy sperm whale]] |''Kogia breviceps'' <small>[[Henri Marie Ducrotay de Blainville|Blainville]], 1838</small> |{{IUCN status|LC|11047|1}} |Unknown{{efn|No global population estimates have been made. One survey estimated a population of about 11,000 in the eastern Pacific}} |[[Файл:Kogia_breviceps_range.png|150x150px|Pygmy sperm whale range]] |[[Файл:Pygmy_sperm_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Pygmy sperm whale size]] {{cvt|400|kg|lbs}} |[[Файл:Kogia_breviceps.jpg|150x150px|Pygmy sperm whale]] |} === Ziphiidae === 24 {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center" | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Genus '''''[[Berardius]]''''' – three species |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Arnoux's beaked whale]] |''Berardius arnuxii'' <small>[[Georges Louis Duvernoy|Duvernoy]], 1851</small> |{{IUCN status|LC|2762|1}} |Unknown{{efn|Arnoux's beaked whales seem to be relatively abundant in Cook Strait during summer}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Arnoux_27s_Beaked_Whale.png|150x150px|Arnoux's beaked whale range]] |[[Файл:Arnoux's_beaked_whale_size.svg|150x150px|Arnoux's beaked whale size]] {{cvt|8|MT|ST}} |[[Файл:Berardius_arnuxii_2.jpg|150x150px|Arnoux's beaked whale]] |- |[[Baird's beaked whale]] |''Berardius bairdii'' <small>[[Leonhard Hess Stejneger|Stejneger]], 1883</small> |{{IUCN status|LC|2763|1}} |Unknown{{efn|Virtually nothing is known about the abundance of Baird's beaked whales, except they are not rare as was formerly thought}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Baird_27s_Beaked_Whale.png|150x150px|Baird's beaked whale range]] |[[Файл:Baird's_beaked_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Baird's beaked whale size]] {{cvt|12|MT|ST}} |[[Файл:Berardius_bairdii.jpg|150x150px|Berardius bairdii]] |- |[[Sato's beaked whale]] |''Berardius minimus'' <small>Yamada et al., 2019</small> |{{IUCN status|NT|178756893|1}} |Unknown |North Pacific |[[Файл:Berardius_minimus_beaked_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Sato's beaked whale size]] Unknown |[[Файл:Berardius_minimus_illustration.png|150x150px|Berardius minimus illustration]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Genus '''''[[Tasmacetus]]''''' – one species |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Shepherd's beaked whale]] |''Tasmacetus shepherdi'' <small>Oliver, 1937</small> |{{IUCN status|DD|21500|1}} |Unknown{{efn|Nothing is known about the relative abundance of this species or its population composition}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Shepherd_27s_Beaked_Whale.png|150x150px|Shepherd's beaked whale range]] |[[Файл:Shepherd's_beaked_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Shepherd's beaked whale size]] {{cvt|2|-|2.5|MT|ST}} |[[Файл:Tasmacetus_shepherdi.jpg|150x150px|Shepherd's beaked whale]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Genus '''''[[Ziphius]]''''' – one species |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Cuvier's beaked whale]] |''Ziphius cavirostris'' <small>[[Georges Cuvier|G. Cuvier]], 1823</small> |{{IUCN status|LC|23211|1}} |100,000{{efn|Because of the difficulty of identifying the species the total global population is unknown}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Cuvier's_Beaked_Whale.PNG|150x150px|Cuvier's beaked whale range]] |[[Файл:Cuvier's_beaked_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Cuvier's beaked whale size]] {{cvt|2|–|3|MT|ST}} |[[Файл:Ziphius_carvirostris.jpg|150x150px|Cuvier's beaked whale]] |- | colspan="100%" align="center" style="background-color:lightblue;" |Subfamily '''[[Hyperoodontinae]]''' – three genera, 17 species |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Genus '''''[[Hyperoodon]]''''' – two species |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Northern bottlenose whale]] |''Hyperoodon ampullatus'' <small>[[Johann Reinhold Forster|Forster]], 1770</small> |{{IUCN status|NT|10707|1}} |10,000{{efn|Total population is unknown but likely to be of the order of 10,000}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Northern_Bottlenose_Whale.PNG|150x150px|Northern bottlenose whale range]] |[[Файл:Northern_bottlenose_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Northern bottlenose whale size]] {{cvt|7|MT|ST}} |[[Файл:Hyperoodon_ampullatus_2.jpg|150x150px|Northern bottlenose whale]] |- |[[Southern bottlenose whale]] |''Hyperoodon planifrons'' <small>[[William Henry Flower|Flower]], 1882</small> |{{IUCN status|LC|10708|1}} |500,000 |[[Файл:Cetacea_range_map_Southern_Bottlenose_Whale.PNG|150x150px|Southern bottlenose range]] |[[Файл:Southern_bottlenose_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Southern bottlenose whale size]] {{cvt|6|MT|ST}} |[[Файл:Hyperoodon_planifrons.jpg|150x150px|Southern bottlenose whale]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Genus '''''[[Indopacetus]]''''' – one species |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Tropical bottlenose whale]] |''Indopacetus pacificus'' <small>Longman, 1926</small> |{{IUCN status|LC|40635|1}} |Unknown{{efn|A 2002 survey estimates there are 766 animals around [[Hawaii]]. No other population estimates exist for other locales}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Longman_27s_Beaked_Whale.png|150x150px|Tropical bottlenose whale range]] |[[Файл:Indopacetus_pacificus_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Tropical bottlenose whale size]] {{cvt|3.5|-|4|MT|ST}} |[[Файл:Indopacetus_pacificus_2.jpg|alt=Tropical bottlenose whale illustration|150x150px|Tropical bottlenose whale]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Genus '''''[[Mesoplodon]]''''' <small>[[Paul Gervais|Gervais]], 1850</small> – 15 species |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Andrews' beaked whale]] |''Mesoplodon bowdoini'' <small>[[Roy Chapman Andrews|Andrews]], 1908</small> |{{IUCN status|DD|13242|1}} |Unknown |[[Файл:Cetacea_range_map_Andrews_Beaked_Whale.png|150x150px|Andrew's beaked whale range]] |[[Файл:Andrew's_beaked_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Andrew's beaked whale size]] {{cvt|1|MT|ST}} |[[Файл:Mesoplodon_bowdoini.jpg|alt=Andrew's beaked whale (illustration)|150x150px|Andrew's beaked whale (skeleton)]] |- |[[Blainville's beaked whale]] |''Mesoplodon densirostris'' <small>Blainville, 1817</small> |{{IUCN status|LC|13244|1}} |Unknown |[[Файл:Cetacea_range_map_Blainvilles_Beaked_Whale.png|150x150px|Blainville's beaked whale range]] |[[Файл:Blainville's_beaked_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Blainville's beaked whale size]] |[[Файл:Mesoplodon_densirostris.jpg|150x150px|Blainville's beaked whale]] |- |[[Deraniyagala's beaked whale]] |''Mesoplodon hotaula'' <small>[[Paules Edward Pieris Deraniyagala|P. E. P. Deraniyagala]], 1963</small> |{{IUCN status|DD|127826787|1}} |Unknown |Indian and South Pacific |{{cvt|4|-|5|m}} |[''cetacean needed''] |- |[[Gervais' beaked whale]] |''Mesoplodon europaeus'' <small>[[Paul Gervais|Gervais]], 1855</small> |{{IUCN status|LC|13245|1}} |Unknown |[[Файл:Cetacea_range_map_Gervais_Beaked_Whale.png|150x150px|Gervais' beaked whale range]] |[[Файл:Gervais'_beaked_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Gervais' beaked whale]] {{cvt|1.2|MT|ST}} |[[Файл:Mesoplodon_europaeus_2.jpg|150x150px|Gervais' beaked whale]] |- |[[Ginkgo-toothed beaked whale]] |''Mesoplodon ginkgodens'' <small>Nishiwaki & Kamiya, 1958</small> |{{IUCN status|DD|127827012|1}} |Unknown |[[Файл:Cetacea_range_map_Ginkgo-toothed_Beaked_Whale.png|150x150px|Ginkgo-toothed beaked whale range]] |[[Файл:Ginkgo-toothed_beaked_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Ginkgo-toothed beaked whale size]] {{cvt|1.5|MT|ST}} |[[Файл:Mesoplodon_ginkgodens_2.jpg|alt=Ginkgo-toothed beaked whale (illustration)|150x150px|Ginkgo-toothed beaked whale (skull)]] |- |[[Gray's beaked whale]] |''Mesoplodon grayi'' <small>[[Julius von Haast|von Haast]], 1876</small> |{{IUCN status|LC|13247|1}} |Unknown |[[Файл:Cetacea_range_map_Grays_Beaked_Whale.png|150x150px|Gray's beaked whale range]] |[[Файл:Gray's_beaked_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Gray's beaked whale size]] {{cvt|1.5|MT|ST}} |[[Файл:Mesoplodon_grayi_2.jpg|150x150px|Gray's beaked whale]] |- |[[Hector's beaked whale]] |''Mesoplodon hectori'' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1871</small> |{{IUCN status|DD|13248|1}} |Unknown |[[Файл:Cetacea_range_map_Hectors_Beaked_Whale.png|150x150px|Hector's beaked whale range]] |[[Файл:Hector's_beaked_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Hector's beaked whale size]] {{cvt|1|MT|ST}} |[[Файл:Mesoplodon_hectori.jpg|alt=Hector's beaked whale (illustration)|150x150px|Hector's beaked whale]] |- |[[Hubbs' beaked whale]] |''Mesoplodon carlhubbsi'' <small>Moore, 1963</small> |{{IUCN status|DD|13243|1}} |Unknown |[[Файл:Cetacea_range_map_Hubbs_Beaked_Whale.png|150x150px|Hubb's beaked whale range]] |[[Файл:Hubb's_beaked_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Hubb's beaked whale size]] {{cvt|1.4|MT|ST}} |[[Файл:Mesoplodon_carlhubbsi.jpg|alt=Hubbs' beaked whale (illustration)|150x150px|Hubbs' beaked whale skull]] |- |[[Perrin's beaked whale]] |''Mesoplodon perrini'' <small>Dalebout, Mead, Baker, Baker, & van Helding, 2002</small> |{{IUCN status|EN|41759|1}} |500–1,164 |North Pacific |[[Файл:Mesoplodon_perrini_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Perrin's beaked whale size]] {{cvt|1.3|–|1.5|MT|ST}} |[[Файл:Mesoplodon_perrini.jpg|150x150px|''Mesoplodon perrini'', oil on paper]] |- |[[Pygmy beaked whale]] |''Mesoplodon peruvianus'' <small>Reyes, Mead, and Van Waerebeek, 1991</small> |{{IUCN status|LC|13251|1}} |Unknown |[[Файл:Cetacea_range_map_Pygmy_Beaked_Whale.png|185x185px|Pygmy beaked whale range]] |[[Файл:Mesoplodon_peruvianus_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Pygmy beaked whale size]] {{cvt|800|kg|lbs}} |[[Файл:Mesoplodon_peruvianus.jpg|150x150px|''Mesoplodon peruvianus'', oil on paper]] |- |[[Ramari's beaked whale]] |''Mesoplodon eueu'' <small>Carroll ''et al'', 2021</small> |{{IUCN status|DD|215824818|1}} |Unknown |[[Файл:M._mirus_&_M._eueu_distribution.jpg|150x150px|Ramari's beaked whale range]] (red circle) |Unknown |[[Файл:Mesoplodon_eueu.jpg|150x150px|Ramari's beaked whale]] |- |[[Sowerby's beaked whale]] |''Mesoplodon bidens'' <small>Sowerby, 1804</small> |{{IUCN status|LC|13241|1}} |Unknown |[[Файл:Cetacea_range_map_Sowerbys_Beaked_Whale.png|150x150px|Sowerby's beaked whale range]] |[[Файл:Sowerby's_beaked_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Sowerby's beaked whale size]] {{cvt|1|-|1.3|MT|ST}} |[[Файл:Mesoplodon_bidens_2.jpg|150x150px|Sowerby's beaked whale]] |- |[[Spade-toothed whale]] |''Mesoplodon traversii'', [[Synonym (taxonomy)|syn.]] ''Mesoplodon bahamondi'' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1874</small> |{{IUCN status|DD|41760|1}} |Unknown |[[Файл:Mesoplodon_traversii_distribution.png|150x150px|Spade-toothed whale range]] |[[Файл:Mesoplodon_bahamondi_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Spade-toothed whale size]] {{cvt|1.2|MT|ST}} |[[Файл:Mesoplodon_traversii.svg|frameless|150x150px]] |- |[[Stejneger's beaked whale]] |''Mesoplodon stejnegeri'' <small>[[Frederick W. True|True]], 1885</small> |{{IUCN status|NT|13252|1}} |Unknown |[[Файл:Cetacea_range_map_Stejneger_sBeaked_Whale.png|150x150px|Stejneger's beaked whale range]] |[[Файл:Stejneger's_beaked_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Stejneger's beaked whale size]] {{cvt|1.5|MT|ST}} |[[Файл:Mesoplodon_stejnegeri.jpg|alt=Stejneger's beaked whale (illustration)|150x150px|Stejneger's beaked whale (skull)]] |- |[[Strap-toothed whale]] |''Mesoplodon layardii'' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1865</small> |{{IUCN status|LC|13249|1}} |Unknown |[[Файл:Cetacea_range_map_Layards_Beaked_Whale.png|150x150px|Strap-toothed whale range]] |[[Файл:Straptoothed_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Strap-toothed whale size]] {{cvt|2|MT|ST}} |[[Файл:Mesoplodon_layardii.jpg|150x150px|Strap-toothed whale]] |- |[[True's beaked whale]] |''Mesoplodon mirus'' <small>[[Frederick W. True|True]], 1913</small> |{{IUCN status|LC|13250|1}} |Unknown |[[Файл:Cetacea_range_map_Trues_Beaked_Whale.png|150x150px|True's beaked whale range]] (North Atlantic only; map includes range of ''M. eueu'' in Indian Ocean) |[[Файл:True's_beaked_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|True's beaked whale size]] {{cvt|1.4|MT|ST}} |[[Файл:True's_beaked_whale.jpg|frameless|150x150px]] |} === Platanistidae === Ganges голын далайн гахай Indus голын далайн гахай {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center" | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Genus '''''[[Platanista]]''''' – two species |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Ganges river dolphin]] |''Platanista gangetica'' <small>(Lebeck, 1801)</small> |{{IUCN status|EN|41756|1}} |3,500<ref>{{Cite journal |last1=Sinha |first1=Ravindra K. |last2=Kannan |first2=Kurunthachalam |date=2014-12-01 |title=Ganges River Dolphin: An Overview of Biology, Ecology, and Conservation Status in India |journal=Ambio |language=en |volume=43 |issue=8 |pages=1029–1046 |bibcode=2014Ambio..43.1029S |doi=10.1007/s13280-014-0534-7 |issn=1654-7209 |pmc=4235892 |pmid=24924188}}</ref> |[[Файл:SouthAsianRiverDolphin_distribution2019.png|150x150px|South Asian dolphin range]] (orange) |[[Файл:South_Asian_river_dolphin_size_comparison.svg|class=skin-invert|150x150px|South Asian river dolphin size]] {{cvt|200|kg|lbs}} |[[Файл:Ganges_River_Dolphin.jpg|frameless|150x150px]] |- |[[Indus river dolphin]] |''Platanista minor'' <small>[[Richard Owen|Owen]], 1853</small> |{{IUCN status|EN|41757|1}} |1,450<ref>{{Cite journal |last1=Braulik |first1=Gill T. |last2=Noureen |first2=Uzma |last3=Arshad |first3=Masood |last4=Reeves |first4=Randall R. |date=2015-12-01 |title=Review of status, threats, and conservation management options for the endangered Indus River blind dolphin |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0006320715300999 |journal=Biological Conservation |language=en |volume=192 |pages=30–41 |bibcode=2015BCons.192...30B |doi=10.1016/j.biocon.2015.09.008 |issn=0006-3207 |url-access=subscription}}</ref> |[[Файл:SouthAsianRiverDolphin_distribution2019.png|150x150px|South Asian dolphin range]] (blue) |[[Файл:South_Asian_river_dolphin_size_comparison.svg|class=skin-invert|150x150px|South Asian river dolphin size]] {{cvt|200|kg|lbs}} |[[Файл:A-Platanista-gangetica-showing-the-body-shape-and-especially-the-head-with-a-long-beak.png|frameless|150x150px]] |} === Iniidae === Амазон голын далайн гахай 2 дэд зүйл {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center" | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Genus '''''[[Inia]]''''' – two species |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Amazon river dolphin]] |''Inia geoffrensis'' <small>[[Henri Marie Ducrotay de Blainville|Blainville]], 1817</small> |{{IUCN status|EN|10831|1}} |Unknown |[[Файл:Cetacea_range_map_Amazon_River_Dolphin.PNG|154x154px|Amazon river dolphin range]] |[[Файл:Amazon_river_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Amazon river dolphin size]] {{cvt|150|kg|lbs}} |[[Файл:Amazonas_Flussdelfin_Apure_Orinoco_Duisburg_01.jpg|217x217px|Amazon river dolphin]] |- |[[Araguaian river dolphin]]{{efn|As of November 2021, the Araguaian river dolphin is not recognized by the [[Society for Marine Mammalogy]], which cites small sample size<ref name="SMM" />}} |''Inia araguaiaensis'' <small>Hrbek, Da Silva, Dutra, Farias, 2014</small> |{{IUCN status|NE}} |Unknown |[[Файл:Inia_range_map_PLoS_ONE.jpg|154x154px|Araguaian river dolphin range]] <small>Araguaian river dolphin in blue</small> |[[Файл:Amazon_river_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Araguaian river dolphin size]] {{cvt|150|kg|lbs}} |[[Файл:Inia_araguaiensis.jpg|150x150px|Araguaian river dolphin]] |} === Lipotidae === Yangtze голын далайн гахай Сөнөсөн байх боломжтой {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center" | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Genus '''''[[Lipotes]]''''' – one species |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Baiji]] |''Lipotes vexillifer'' <small>[[Gerrit S. Miller|Miller]], 1918</small> |{{IUCN status|CR|12119|1}} |0–13{{efn|[[Yangtze Freshwater Dolphin Expedition 2006|A survey]] from November–December 2006 failed to find any individuals. Another survey, from 1997, counted only 13 individuals. In 1986, surveys estimated the number to be at about 300}} |[[Файл:Yangtze_Dolphins_range.jpg|150x150px|Baiji range]] |[[Файл:Baiji_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Baiji size]] {{cvt|130|kg|lbs}} |[[Файл:Baiji_1.jpg|150x150px|Baiji]] |} === Pontoporiidae === Franciscana 2 дэд зүйл {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center" | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Genus '''''[[La Plata dolphin|Pontoporia]]''''' – one species |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[La Plata dolphin]] |''Pontoporia blainvillei'' <small>Gervais & d'Orbigny, 1844</small> |{{IUCN status|VU|17978|1}} |4,000–4,500 |[[Файл:Cetacea_range_map_La_Plata_River_Dolphin.PNG|150x150px|La Plata dolphin range]] |[[Файл:La_plata_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|La Plata dolphin size]] {{cvt|50|kg|lbs}} |[[Файл:Pontoporia_blainvillei_296896096.jpg|alt=Beached La Plata dolphin|150x150px|La Plata dolphin (skeleton)]] |} === Monodontidae === Белүга, цагаан халим Нарвал {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center" | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Genus '''''[[Delphinapterus]]''''' – one species |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Beluga whale|Beluga]] |''Delphinapterus leucas'' <small>[[Peter Simon Pallas|Pallas]], 1776</small> |{{IUCN status|LC|6335|1}} |136,000{{efn|There are estimated to be 40,000 individuals in the [[Beaufort Sea]], 25,000 in [[Hudson Bay]], 18,000 in the [[Bering Sea]] and 28,000 in the Canadian High Arctic. The population in the St. Lawrence estuary is estimated to be around [https://web.archive.org/web/20051026124931/http://www.wdcs.org/dan/publishing.nsf/allweb/1B8A4EB4B9FA1BBF80256D11004B2EA2 1000]}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Beluga.png|150x150px|Beluga whale range]] |[[Файл:Beluga_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Beluga whale size]] {{cvt|1.5|MT|ST}} |[[Файл:Belugawhale_MMC.jpg|150x150px|Beluga whale]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Genus '''''[[Monodon]]''''' – one species |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Narwhal]] |''Monodon monoceros'' <small>[[Карл Линней|Linnaeus]], [[10th edition of Systema Naturae|1758]]</small> |{{IUCN status|LC|13704|1}} |123,000 |[[Файл:Cetacea_range_map_Narwhal.png|150x150px|Narwhal range]] |[[Файл:Narwhal_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Narwhal size]] {{cvt|900|-|1,500|kg|lbs}} |[[Файл:Pod_Monodon_monoceros.jpg|150x150px|Narwhal pod]] |- |} === Delphinidae === 38 {| class="wikitable sortable" style="width:100%;text-align:center" | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Genus '''''[[Cephalorhynchus]]''''' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1846</small> – four species |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Chilean dolphin]] |''Cephalorhynchus eutropia'' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1846</small> |{{IUCN status|NT|4160|1}} |Unknown{{efn|Population estimated to be in the low thousands at the highest.}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Chilean_Dolphin.PNG|188x188px|Chilean dolphin range]] |[[Файл:Chilean_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Chilean dolphin size]] {{cvt|60|kg|lbs}} |[[Файл:Cephalorhynchus_eutropia_406715652.jpg|150x150px|Chilean dolphin]] |- |[[Commerson's dolphin]] |''Cephalorhynchus commersonii'' <small>[[Bernard Germain de Lacépède|Lacépède]], 1804</small> |{{IUCN status|LC|4159|1}} |22,000<ref name="Spatial Models of Abundance and Habitat Preferences of Commerson's and Peale's Dolphin in Southern Patagonian Waters">{{cite journal |last1=Dellabianca |first1=Natalia A. |date=26 October 2016 |title=Spatial Models of Abundance and Habitat Preferences of Commerson's and Peale's Dolphin in Southern Patagonian Waters |url=https://www.researchgate.net/publication/309468362 |journal=PLOS ONE |volume=11 |issue=10 |bibcode=2016PLoSO..1163441D |doi=10.1371/journal.pone.0163441 |pmc=5082685 |pmid=27783627 |access-date=21 January 2022 |doi-access=free |article-number=e0163441}}</ref> |[[Файл:Cetacea_range_map_Commerson's_Dolphin.PNG|150x150px|Commerson's dolphin range]] |[[Файл:Commerson's_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Commerson's dolphin size]] {{cvt|35|–|60|kg|lbs}} |[[Файл:Commdolph01.jpg|150x150px|Commerson's dolphin]] |- |[[Heaviside's dolphin]] |''Cephalorhynchus heavisidii'' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1828</small> |{{IUCN status|NT|4161|1}} |Unknown |[[Файл:Cetacea_range_map_Heaviside's_Dolphin.PNG|170x170px|Heaviside's dolphin range]] |[[Файл:Heaviside's_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Heaviside's dolphin size]] {{cvt|40|–|75|kg|lbs}} |[[Файл:Heaviside-Delphin.jpg|150x150px|Heaviside's dolphin]] |- |[[Hector's dolphin]] |''Cephalorhynchus hectori'' <small>Van Beneden, 1881</small> |{{IUCN status|EN|4162|1}} (subspecies ''[[Māui dolphin|Maui dolphin]]'' {{IUCN status|CR|39427|1}}) |7,381 (subspecies ''Maui dolphin'' 57–75 in 2016) |[[Файл:Cetacea_range_map_Hector's_Dolphin.PNG|150x150px|Hector's dolphin range (Maui dolphin in green)]] |[[Файл:Hector's_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Hector's dolphin size]] {{cvt|35|–|60|kg|lbs}} |[[Файл:Hectors_Dolphin.jpg|150x150px|Hector's dolphin]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Genus '''''[[Delphinus (genus)|Delphinus]]''''' – one species |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Common dolphin]] |''Delphinus delphis'' <small>[[Карл Линней|Linnaeus]], [[10th edition of Systema Naturae|1758]]</small> |{{IUCN status|LC|134817215|1}} |Unknown{{efn|There are estimated to be at least several million common dolphins worldwide, but several large portions of its range have not been surveyed.}} |[[Файл:DelphinusRange.png|frameless|150x150px]] |[[Файл:Common_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Long-beaked common dolphin size]] {{cvt|70|–|150|kg|lbs}} |[[Файл:Delphinus_delphis_with_calf.jpg|150x150px|Short-beaked common dolphin]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Genus '''''[[Feresa]]''''' – one species |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Pygmy killer whale]] |''Feresa attenuata'' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1875</small> |{{IUCN status|LC|8551|1}} |Unknown{{efn|The only population estimate is of 38,900 individuals in the eastern tropical Pacific Ocean.}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Pygmy_Killer_Whale.PNG|150x150px|Pygmy killer whale range]] |[[Файл:Pygmy_killer_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Pygmy killer whale size]] {{cvt|160|–|350|kg|lbs}} |[[Файл:Feresa_attenuata.jpg|150x150px|Pygmy killer whale]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Genus '''''[[Globicephala]]''''' – two species |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Long-finned pilot whale]] |''Globicephala melas'' <small>[[Thomas Stewart Traill|Traill]], 1809</small> |{{IUCN status|LC|9250|1}} |Unknown{{efn|Total population is not known. There are estimated to be in excess of 200,000 in the Southern Ocean. The North Atlantic population is not known.}} |[[Файл:Pilot_Whale_range.png|150x150px|Pilot whale range]] (green) |[[Файл:Long-finned_pilot_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Long-finned pilot whale size]] {{cvt|1.8|-|3.5|MT|ST}} |[[Файл:Photo_of_the_Week_-_Long-finned_Pilot_Whales_(RI)_(6892801246).jpg|150x150px|Long-finned pilot whale]] |- |[[Short-finned pilot whale]] |''Globicephala macrorhynchus'' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1846</small> |{{IUCN status|LC|9249|1}} |Unknown{{efn|Total population not known. There are 150,000 individuals in the eastern tropical Pacific Ocean. There are estimated to be more than 30,000 animals in the western Pacific, off the coast of Japan.}} |[[Файл:Pilot_Whale_range.png|150x150px|Pilot whale range]] (dark blue) |[[Файл:Short-finned_pilot_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Short-finned pilot whale size]] {{cvt|1|–|4|MT|ST}} |[[Файл:Short-finned_Pilot_Whale_(8790153918).jpg|150x150px|Short-finned pilot whale]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Genus '''''[[Grampus (genus)|Grampus]]''''' – one species |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Risso's dolphin]] |''Grampus griseus'' <small>[[Georges Cuvier|G. Cuvier]], 1812</small> |{{IUCN status|LC|9461|1}} |Unknown{{efn|The population around the continental shelf of the United States has been recorded to be in excess of 60,000. In the Pacific, a census recorded 175,000 individuals in eastern tropical waters and 85,000 in the west. No global estimate of population exists}} |[[Файл:Grampus_griseus_distribution.png|150x150px|Risso's dolphin range]] |[[Файл:Risso's_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Risso's dolphin size]] {{cvt|300|kg|lbs}} |[[Файл:Risso's_dolphin.jpg|150x150px|Risso's dolphin]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Genus '''''[[Lagenodelphis]]''''' – one species |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Fraser's dolphin]] |''Lagenodelphis hosei'' <small>[[Louis Fraser|Fraser]], 1956</small> |{{IUCN status|LC|11140|1}} |Unknown{{efn|There are estimated to be at least 320,000 Fraser's dolphins worldwide, but several large portions of its range have not been surveyed}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Fraser'sDolphin.png|150x150px|Fraser's dolphin range]] |[[Файл:Fraser's_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Fraser's dolphin size]] {{cvt|209|kg|lbs}} |[[Файл:Fraser_s_group.jpg.jpeg|150x150px|Fraser's dolphin]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Genus '''''[[Lagenorhynchus]]''''' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1846</small> – six species{{efn|The genus [[Lagenorhynchus]] is under revision and likely to be split into several different genera}} |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[White-beaked dolphin]] |''Lagenorhynchus albirostris'' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1846</small> |{{IUCN status|LC|11142|1}} |100,000{{efn|Estimates of various stocks throughout the North Atlantic give an overall value into the high tens or low hundreds of thousands}} |[[Файл:Cetacea_range_map_White-beaked_Dolphin.PNG|150x150px|White-beaked dolphin range]] |[[Файл:White-beaked_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|White beaked dolphin size]] {{cvt|180|kg|lbs}} |[[Файл:White_beaked_dolphin.jpg|150x150px|White-beaked dolphin]] |- |[[Atlantic white-sided dolphin]] |''Lagenorhynchus acutus'' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1828</small> |{{IUCN status|LC|11141|1}} |200,000–300,000{{citation needed|date=July 2021}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Atlantic_White-sided_Dolphin.PNG|150x150px|Atlantic white-sided dolphin range]] |[[Файл:Atlantic_white-sided_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Atlantic white-sided dolphin size]] {{cvt|235|kg|lbs}} |[[Файл:Anim1135_-_Flickr_-_NOAA_Photo_Library.jpg|150x150px|Atlantic white-sided dolphin]] |- |[[Dusky dolphin]] |''Lagenorhynchus obscurus'' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1828</small> |{{IUCN status|LC|11146|1}} |Unknown |[[Файл:Cetacea_range_map_Dusky_Dolphin.PNG|150x150px|Dusky dolphin range]] |[[Файл:Dusky_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Dusky dolphin size]] {{cvt|100|kg|lbs}} |[[Файл:DuskyDolphin.jpg|150x150px|Dusky dolphin]] |- |[[Hourglass dolphin]] |''Lagenorhynchus cruciger'' <small>[[Jean René Constant Quoy|Quoy]] & [[Joseph Paul Gaimard|Gaimard]], 1824</small> |{{IUCN status|LC|11144|1}} |140,000 |[[Файл:Cetacea_range_map_Hourglass_Dolphin.PNG|150x150px|Hourglass dolphin range]] |[[Файл:Hourglass_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Hourglass dolphin size]] {{cvt|90|–|120|kg|lbs}} |[[Файл:Hourglas_dolphin.jpg|150x150px|Hourglass dolphin]] |- |[[Pacific white-sided dolphin]] |''Lagenorhynchus obliquidens'' <small>[[Theodore Gill|Gill]], 1865</small> |{{IUCN status|LC|11145|1}} |1,000,000 |[[Файл:Cetacea_range_map_Pacific_White-sided_Dolphin.PNG|150x150px|Pacific white-sided dolphin range]] |[[Файл:Pacific_white-sided_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Pacific white-sided dolphin size]] {{cvt|85|–|150|kg|lbs}} |[[Файл:Pacific_white_side_dolphin.jpg|150x150px|Pacific white-sided dolphin]] |- |[[Peale's dolphin]] |''Lagenorhynchus australis'' <small>[[Titian Peale|Peale]], 1848</small> |{{IUCN status|LC|11143|1}} |Unknown{{efn|Total population unknown but thought to be locally common – it is the most common dolphin found around the Falkland Islands}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Black-chinned_Dolphin.PNG|174x174px|Peale's dolphin range]] |[[Файл:Peale's_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Peale's dolphin size]] {{cvt|115|kg|lbs}} |[[Файл:Lagenorhynchus_australis.jpg|150x150px|Peale's dolphin]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Genus '''''[[Lissodelphis]]''''' – two species |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Northern right whale dolphin]] |''Lissodelphis borealis'' <small>[[Titian Peale|Peale]], 1848</small> |{{IUCN status|LC|12125|1}} |400,000{{efn|Varying population estimates for areas around California and the North Pacific give a total of up to 400,000}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Northern_Right_Whale_Dolphin.PNG|150x150px|Northern right whale dolphin range]] |[[Файл:Northern_right_whale_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Northern right whale dolphin size]] {{cvt|115|kg|lbs}} |[[Файл:Anim1749_-_Flickr_-_NOAA_Photo_Library.jpg|150x150px|Northern right whale dolphin]] |- |[[Southern right whale dolphin]] |''Lissodelphis peronii'' <small>[[Bernard Germain de Lacépède|Lacépède]], 1804</small> |{{IUCN status|LC|12126|1}} |Unknown{{efn|Surveys suggest this is the most common dolphin off of Chilean waters}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Southern_Right_Whale_Dolphin.PNG|150x150px|Southern right whale dolphin range]] |[[Файл:Southern_right_whale_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Southern right whale dolphin size]] {{cvt|60|–|100|kg|lbs}} |[[Файл:Anim0796_-_Flickr_-_NOAA_Photo_Library.jpg|150x150px|Southern right whale dolphin]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Genus '''''[[Orcaella]]''''' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1866</small> – two species |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Australian snubfin dolphin]] |''Orcaella heinsohni'' <small>Beasley, Robertson & Arnold, 2005</small> |{{IUCN status|VU|136315|1}} |9,000–10,000 |[[Файл:Orcaella_heinsohni_range.png|150x150px|Australian snubfin dolphin range]] |[[Файл:Orcaella_heinsohni_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Australian snubfin dolphin size]] {{cvt|130|–|145|kg|lbs}} |[[Файл:Snubfin-3.jpg|150x150px|Australian snubfin dolphin]] |- |[[Irrawaddy dolphin]] |''Orcaella brevirostris'' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1866</small> |{{IUCN status|EN|15419|1}} |78–102 |[[Файл:Irrawaddy_dolphin_range.png|150x150px|Irrawaddy dolphin range]] |[[Файл:Irrawaddy_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Irrawaddy dolphin size]] {{cvt|130|kg|lbs}} |[[Файл:DKoehl_Irrawaddi_Dolphin_jumping.jpg|150x150px|Irrawaddy dolphin]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Genus '''''[[Orcinus]]''''' – one species |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Orca]] |''Orcinus orca'' <small>[[Карл Линней|Linnaeus]], [[10th edition of Systema Naturae|1758]]</small> |{{IUCN status|DD|15421|1}} |100,000{{efn|Local estimates include 70–80,000 in the Antarctic, 8,000 in the tropical Pacific (although tropical waters are not the orca's preferred environment, the sheer size of this area — 19 million square kilometres — means there are thousands of orcas), up to 2,000 off Japan, 1,500 off the cooler northeast Pacific and 1,500 off Norway}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Orca.PNG|150x150px|Killer whale range]] |[[Файл:Orca_size-2.svg|150x150px|Killer whale size]] {{cvt|4.5|MT|ST}} |[[Файл:Killerwhales_jumping.jpg|150x150px|Killer whale]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Genus '''''[[Peponocephala]]''''' – one species |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Melon-headed whale]] |''Peponocephala electra'' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1846</small> |{{IUCN status|LC|16564|1}} |Unknown{{efn|Estimates for eastern tropical Pacific are 45,000 and another recent survey estimates population to be 1,200 for the eastern Sulu Sea, no global estimate is known}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Melon-headed_Whale.PNG|150x150px|Melon-headed whale range]] |[[Файл:Melon-headed_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Melon-headed whale size]] {{cvt|225|kg|lbs}} |[[Файл:Peponocephala_electra_Mayotte.jpg|150x150px|Melon-headed whale]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Genus '''''[[Pseudorca]]''''' – one species |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[False killer whale]] |''Pseudorca crassidens'' <small>[[Richard Owen|Owen]], 1846</small> |{{IUCN status|NT|18596|1}} |Unknown{{efn|The total population is unknown. The eastern Pacific was estimated to have in excess of 40,000 individuals and is probably the home of the largest grouping}} |[[Файл:Cetacea_range_map_False_Killer_Whale.svg|150x150px|False killer whale range]] |[[Файл:False_killer_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|False killer whale size]] {{cvt|1.5-2|MT|ST}} |[[Файл:False_killer_whale_890002.jpg|150x150px|False killer whale]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Genus '''''[[Sousa (genus)|Sousa]]''''' – four species |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Atlantic humpback dolphin]] |''Sousa teuszii'' <small>Kükenthal, 1892</small> |{{IUCN status|CR|20425|1}} |1,500 |[[Файл:Cetacea_range_map_Atlantic_Humpback_Dolphin.PNG|150x150px|Atlantic humpback dolphin range]] |[[Файл:Humpback_dolphins_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Atlantic humpback dolphin size]] {{cvt|100|–|150|kg|lbs}} |[[Файл:Sousa_teuszii1.jpg|150x150px|Atlantic humpback dolphin]] |- |[[Australian humpback dolphin]] |''Sousa sahulensis'' <small>Jefferson & Rosenbaum, 2014</small> |{{IUCN status|VU|82031667|1}} |10,000 |[[Файл:Sousa_sahulensis_-_map.svg|152x152px|Australian humpback dolphin range]] |{{cvt|230|–|250|kg|lbs}} |[[Файл:Australian_humpback_dolphins,_Tin_Can_Bay,_2016.jpg|150x150px|Australian humpback dolphin]] |- |[[Indian Ocean humpback dolphin]] |''Sousa plumbea'' <small>[[Georges Cuvier|Cuvier]], 1829</small> |{{IUCN status|EN|82031633|1}} |Unknown{{efn|Population estimated to be in the low tens of thousands}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Indian_Humpback_Dolphin.PNG|150x150px|Indian humpback dolphin range]] |[[Файл:Humpback_dolphins_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Indian humpback dolphin size]] |[[Файл:Dolphin-Musandam_2.jpg|150x150px|Indian humpback dolphin]] |- |[[Indo-Pacific humpback dolphin]] |''Sousa chinensis'' <small>[[Pehr Osbeck|Osbeck]], 1765</small> |{{IUCN status|VU|82031425|1}} |Unknown |[[Файл:Cetacea_range_map_Pacific_Humpback_Dolphin.PNG|150x150px|Pacific humpback dolphin range]] |[[Файл:Humpback_dolphins_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Pacific humpback dolphin size]] {{cvt|250|–|280|kg|lbs}} |[[Файл:Pink_Dolphin.JPG|150x150px|Pacific humpback dolphin]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Genus '''''[[Sotalia]]''''' – two species |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Guiana dolphin]] |''Sotalia guianensis'' <small>[[Van Bénéden|Bénéden]], 1864</small> |{{IUCN status|NT|181359|1}} |Unknown |[[Файл:Sotalia_guianensis_-_map.svg|150x150px|Costero range]] |[[Файл:Tucuxi_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Costero size]] {{cvt|35|–|45|kg|lbs}} |[[Файл:Delfin_en_el_parque_Nacional_Mochima.jpg|150x150px|Costero]] |- |[[Tucuxi]] |''Sotalia fluviatilis'' <small>[[Paul Gervais|Gervais]] & Deville, 1853</small> |{{IUCN status|EN|190871|1}} |Unknown |[[Файл:Sotalia_fluviatilis_-_map.svg|150x150px|Tucuxi range]] |[[Файл:Tucuxi_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Tucuxi size]] {{cvt|35|–|45|kg|lbs}} |[[Файл:DELFIN_DEL_ORINOCO2.JPG|150x150px|Tucuxi]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Genus '''''[[Stenella]]''''' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1866</small> – five species |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Atlantic spotted dolphin]] |''Stenella frontalis'' <small>[[Georges Cuvier|Cuvier]], 1829</small> |{{IUCN status|LC|20732|1}} |100,000{{citation needed|date=July 2021}} |[[Файл:Verbreitungsgebiet_des_Zügeldelfins_Stenella_frontalis.PNG|150x150px|Atlantic spotted dolphin range]] |[[Файл:Atlantic_spotted_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Atlantic spotted dolphin size]] 100&nbsp;kg |[[Файл:Atlantic_spotted_dolphin_(Stenella_frontalis)_NOAA.jpg|150x150px|Atlantic spotted dolphin]] |- |[[Clymene dolphin]] |''Stenella clymene'' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1846</small> |{{IUCN status|LC|20730|1}} |Unknown |[[Файл:Cetacea_range_map_Clymene_Dolphin.png|150x150px|Clymene dolphin range]] |[[Файл:Clymene_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Clymene dolphin size]] {{cvt|75|–|80|kg|lbs}} |[[Файл:Clymenes.jpg|150x150px|Clymene dolphin]] |- |[[Pantropical spotted dolphin]] |''Stenella attenuata'' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1846</small> |{{IUCN status|LC|20729|1}} |3,000,000{{citation needed|date=July 2021}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Pantropical_Spotted_Dolphin.PNG|150x150px|Pantropical spotted dolphin range]] |[[Файл:Pantropical_spotted_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Pantropical spotted dolphin size]] {{cvt|100|kg|lbs}} |[[Файл:Schlankdelfin.jpg|150x150px|Pantropical spotted dolphin]] |- |[[Spinner dolphin]] |''Stenella longirostris'' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1828</small> |{{IUCN status|LC|20733|1}} |Unknown |[[Файл:Cetacea_range_map_Spinner_Dolphin.PNG|150x150px|Spinner dolphin range]] |[[Файл:Spinner_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Spinner dolphin size]] {{cvt|90|kg|lbs}} |[[Файл:Spinner_dolphins.jpg|150x150px|Spinner dolphin]] |- |[[Striped dolphin]] |''Stenella coeruleoalba'' <small>[[Franz Meyen|Meyen]], 1833</small> |{{IUCN status|LC|20731|1}} |2,000,000{{citation needed|date=July 2021}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Striped_Dolphin.PNG|150x150px|Striped dolphin range]] |[[Файл:Striped_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Striped dolphin size]] {{cvt|100|kg|lbs}} |[[Файл:Stenella_coeruleoalba-cropped.jpg|150x150px|Striped dolphin]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Genus '''''[[Steno (genus)|Steno]]''''' – one species |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Rough-toothed dolphin]] |''Steno bredanensis'' <small>[[Rene Primevere Lesson|Lesson]], 1828</small> |{{IUCN status|LC|20738|1}} |150,000 |[[Файл:Cetacea_range_map_Rough-toothed_Dolphin.PNG|150x150px|Rough-toothed dolphin range]] |[[Файл:Rough-toothed_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Rough-toothed dolphin size]] {{cvt|100|–|135|kg|lbs}} |[[Файл:Rough_toothed_dolphin.jpg|150x150px|Rough-toothed dolphin]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Genus '''''[[Tursiops]]''''' – three species |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Common bottlenose dolphin]] |''Tursiops truncatus'' <small>[[George Montagu (biologist)|Montagu]], 1821</small> |{{IUCN status|LC|22563|1}} |600,000<ref>{{cite web |title=Common Bottlenose Dolphin |url=https://www.worldwildlife.org/species/common-bottlenose-dolphin |access-date=2019-05-13 |work=WWF}}</ref> |[[Файл:Cypron-Range_Tursiops_truncatus.svg|150x150px|Common bottlenose dolphin range]] |[[Файл:Bottlenose_dolphin_size.svg|150x150px|Common bottlenose dolphin size]] {{cvt|150|–|650|kg|lbs}} |[[Файл:Tursiops_truncatus_01.jpg|150x150px|Common bottlenose dolphin]] |- |[[Indo-Pacific bottlenose dolphin]] |''Tursiops aduncus'' <small>Ehrenberg, 1833</small> |{{IUCN status|NT|41714|1}} |Unknown |[[Файл:Distribution_of_Tursiops_aduncus.png|frameless|150x150px]] |{{convert|230|kg|lb|abbr=on}} |[[Файл:Tursiops_aduncus.JPG|150x150px|Indo-Pacific dolphin]] |- |[[Tamanend's bottlenose dolphin]] |''Tursiops erebennus'' <small>Cope, 1865</small> |{{IUCN status|NE}} |Unknown |Unknown |Unknown |[[Файл:Tamanend's_bottlenose_dolphin.jpg|frameless|159x159px]] |- |} === Phocoenidae === 7 {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center" | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Genus '''''[[Finless porpoise|Neophocaena]]''''' – two or three species |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Indo-Pacific finless porpoise]] |''Neophocaena phocaenoides''{{pb}}<small>[[Georges Cuvier|Cuvier]], 1829</small> |{{IUCN status|VU|198920|1}}{{efn|There is not enough data to place finless porpoises on the endangered species list}} |Unknown{{efn|There are no good estimates of the animals' abundance. However a comparison of two surveys, one from the late 1970s and the other from 1999/2000 shows a decline in population and distribution.}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Finless_Porpoise.PNG|150x150px|Indo-pacific finless porpoise range]] |[[Файл:Finless_porpoise_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Indo-pacific finless porpoise size]]{{pb}}{{cvt|30|–|45|kg|lbs}} |[[Файл:Neophocaena_phocaenoides_-Miyajima_Aquarium_-Japan-8a.jpg|alt=Indo-pacific finless porpoise|150x150px|Indo-pacific finless porpoise (skeleton)]] |- |[[Yangtze finless porpoise]] |''Neophocaena asiaeorientalis''{{pb}}<small>[[Georges Cuvier|Cuvier]], 1829</small> |{{IUCN status|EN|41754|1}} (subspecies ''[[Yangtze finless porpoise]]'' {{IUCN status|CR|43205774|1}}){{efn|In China, they are endangered. Their propensity for staying close to shore places them in great danger from fishing.}} |Unknown (subspecies ''Yangtze finless porpoise'' 1,012 in 2018<ref>{{cite news |date=25 July 2018 |script-title=zh:长江江豚减少 仅剩约1012头 |language=zh |work=[[The Beijing News]] |url=http://epaper.bjnews.com.cn/html/2018-07/25/content_727143.htm |access-date=28 August 2021}}</ref><ref>{{cite news |date=25 July 2018 |script-title=zh:农业农村部：长江江豚减少 仅剩约1012头 |language=zh |work=[[The Beijing News]] |agency=[[Xinhua News Agency]] |url=http://www.xinhuanet.com/politics/2018-07/25/c_1123171998.htm |access-date=28 August 2021}}</ref>) |[[Файл:江豚的分布.svg|150x150px|Narrow-ridged finless porpoise range (red color)]] |[[Файл:Finless_porpoise_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Finless porpoise size]]{{pb}}{{cvt|30|–|45|kg|lbs}} |[[Файл:Yangtze_finless_porpoise,_10_November_2006.jpg|alt=Yangtze finless porpoise|204x204px|Narrow-ridged finless porpoise]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Genus '''''[[Phocoena]]''''' – four species |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Burmeister's porpoise]] |''Phocoena spinipinnis''{{pb}}<small>[[Hermann Burmeister|Burmeister]], 1865</small> |{{IUCN status|NT|17029|1}} |Unknown{{efn|There are no quantitative data on abundance.}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Burmeister's_Porpoise.PNG|195x195px|Burmeister's porpoise range]] |[[Файл:Burmeister's_porpoise_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Burmeister's porpoise size]]{{pb}}{{cvt|50|–|75|kg|lbs}} |[[Файл:Burmeister's_porpoise_-_Phocoena_spinipinnis_-_2022-02-24.png|150x150px|Burmeister's porpoise]] |- |[[Harbour porpoise]] |''Phocoena phocoena''{{pb}}<small>[[Карл Линней|Linnaeus]], [[10th edition of Systema Naturae|1758]]</small> |{{IUCN status|LC|17027|1}} |700,000<ref>{{cite book |last1=Bjorge |first1=Arne |title=Encyclopedia of Marine Mammals |last2=A Tolley |first2=Krystal |year=2008 |editor1=William F. Perrin |pages=530–532 |chapter=Harbor porpoise ''Phocoena phocoena'' |editor2=Bernd Wursig |editor3=J. G.M. Thewissen}}</ref> |[[Файл:Cetacea_range_map_Harbour_Porpoise.PNG|150x150px|Harbour porpoise range]] |[[Файл:Harbour_porpoise_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Harbour porpoise size]]{{pb}}{{cvt|75|kg}} |[[Файл:Ecomare_-_bruinvis_Berend_(berend3).jpg|150x150px|Harbour porpoise]] |- |[[Spectacled porpoise]] |''Phocoena dioptrica''{{pb}}<small>Lahille, 1912</small> |{{IUCN status|LC|41715|1}} |Unknown{{efn|Nothing is known of the abundance of this porpoise. It was the most commonly encountered species during preliminary beach surveys undertaken on [[Tierra del Fuego]].}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Spectacled_Porpoise.PNG|150x150px|Spectacled porpoise range]] |[[Файл:Spectacled_porpoise_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Spectacled porpoise size]]{{pb}}{{cvt|60|–|84|kg|lbs}} |[[Файл:Subadult_female_spectacled_porpoise.png|150x150px|Subadult female spectacled porpoise]] |- |[[Vaquita]] |''Phocoena sinus''{{pb}}<small>Norris & McFarland, 1958</small> |{{IUCN status|CR|17028|1}} |12<ref>{{cite web |last1=Hoffner |first1=Erik |date=2018-03-08 |title=Only 12 vaquita porpoises remain, watchdog group reports |url=https://news.mongabay.com/2018/03/only-12-vaquita-porpoises-remain-watchdog-groups-report/ |access-date=19 April 2018 |website=Mongabay}}</ref> |[[Файл:Cetacea_range_map_Vaquita.PNG|150x150px|Vaquita range]] |[[Файл:Vaquita_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Vaquita size]]{{pb}}{{cvt|50|kg|lbs}} |[[Файл:Vaquita2_Olson_NOAA_crop2.jpg|150x150px|Vaquita]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Genus '''''[[Phocoenoides]]''''' – one species |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Dall's porpoise]] |''Phocoenoides dalli''{{pb}}<small>[[Frederick W. True|True]], 1885</small> |{{IUCN status|LC|17032|1}} |1,100,000{{efn|The most recent estimate for the North Pacific and Bering Sea is 1,186,000.}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Dall's_Porpoise.PNG|150x150px|Dall's porpoise range]] |[[Файл:Dall's_porpoise_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Dall's porpoise size]]{{pb}}{{cvt|130|–|200|kg|lbs}} |[[Файл:Dalls_Porpoise_Underwater.JPG|150x150px|Dall's porpoise]] |} <references /> sfs01swbfygnhj6lujy1a4msmnne5ul 851608 851606 2026-03-28T05:12:25Z ChocolateLemon 91232 species to зүйл 851608 wikitext text/x-wiki == Сахалт халимнууд == 15 === Balaenidae === 4 {| class="wikitable sortable" style="width:100%;text-align:center" | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Balaena]]''''' <small>[[Карл Линней|Linnaeus]], [[10th edition of Systema Naturae|1758]]</small> – нэг зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |IUCN Red List status ! scope="col" |Global population estimate ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Bowhead whale]] |''Balaena mysticetus'' <small>[[Карл Линней|Linnaeus]], [[10th edition of Systema Naturae|1758]]</small> |{{IUCN status|LC|2467|1}} |43,000<ref>{{cite news |date=16 April 2008 |title=Eastern Arctic bowhead whales not threatened after all, government says |work=CBC News |url=https://www.cbc.ca/news/science/eastern-arctic-bowhead-whales-not-threatened-after-all-government-says-1.717576}}</ref> |[[Файл:Cetacea_range_map_Bowhead_Whale.png|150x150px|Bowhead whale range]] |[[Файл:Bowhead_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Bowhead whale size]] {{cvt|60|MT|ST}} |[[Файл:A_bowhead_whale_breaches_off_the_coast_of_western_Sea_of_Okhotsk_by_Olga_Shpak,_Marine_Mammal_Council,_IEE_RAS.jpg|194x194px|Bowhead whale]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Eubalaena]]''''' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1864</small> – гурван зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |IUCN Red List status ! scope="col" |Global population estimate ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[North Atlantic right whale]] |''Eubalaena glacialis'' <small>[[Johannes Peter Müller|Müller]], 1776</small> |{{IUCN status|CR|41712|1}} |350 |[[Файл:Eubalaena_glacialis_range_map.png|150x150px|North Atlantic right whale range]] |[[Файл:Right_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|North Atlantic right whale size]] {{cvt|40|–|80|MT|ST}} |[[Файл:Anim1750_-_Flickr_-_NOAA_Photo_Library.jpg|150x150px|North Atlantic right whale]] |- |[[North Pacific right whale]] |''Eubalaena japonica'' <small>[[Bernard Germain de Lacépède|Lacépède]], 1818</small> |{{IUCN status|EN|41711|1}} |404–2,108<ref>{{cite report|last1=Miyashita|first1=T|last2=Kato|first2=H|year=1998|title=Recent data on the status of right whales in the NW Pacific Ocean|website=International Whaling Commission|location=Cambridge, UK}}</ref> |[[Файл:Eubalaena_japonica_range_map.png|150x150px|North Pacific right whale range]] |[[Файл:Right_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|North Pacific right whale size]] {{cvt|60|–|80|MT|ST}} |[[Файл:NoPacificRightWhale_Pitman_1.jpg|150x150px|North Pacific right whale]] |- |[[Southern right whale]] |''Eubalaena australis'' <small>[[Desmoulins]], 1822</small> |{{IUCN status|LC|8153|1}} |13,600<ref>{{Cite web |title=Migratory secrets of recovering whale species |url=https://www.bas.ac.uk/media-post/migratory-secrets-of-recovering-whale-species/ |website=British Antarctic Survey}}</ref> |[[Файл:Cetacea_range_map_Southern_Right_Whale.png|150x150px|Southern right whale range]] |[[Файл:Right_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Southern right whale size]] {{cvt|40|–|80|MT|ST}} |[[Файл:Southern_right_whale.jpg|225x225px|Southern right whale]] |} </onlyinclude> === '''Balaenopteridae''' === {| class="wikitable sortable" style="width:100%;text-align:center" | colspan="100%" align="center" style="background-color:lightblue;" |Subfamily '''Balaenopteridae''' – нэг төрөл, есөн зүйл |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Balaenoptera]]''''' – есөн зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Blue whale]] |''Balaenoptera musculus'' <small>[[Карл Линней|Linnaeus]], [[10th edition of Systema Naturae|1758]]</small> |{{IUCN status|EN|2477|1}} |5,000–15,000 |[[Файл:Cetacea_range_map_Blue_Whale.PNG|150x150px|Blue whale range]] |[[Файл:Blue_whale_size.svg|150x150px|Blue whale size]] {{cvt|50|-|150|MT|ST}} |[[Файл:Anim1754_-_Flickr_-_NOAA_Photo_Library.jpg|150x150px|Blue whale]] |- |[[Bryde's whale]] |''Balaenoptera brydei'' <small>Olsen, 1913</small> |{{IUCN status|LC|2476|1}} |90,000–100,000 |[[Файл:Balaenoptera_brydei_range.png|150x150px|Bryde's whale range]] |[[Файл:Bryde's_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Bryde's whale size]] {{cvt|14|–|30|MT|ST}} |[[Файл:Brydeswhale_sophiewebb-swfsc-star2006.jpg|150x150px|Bryde's whale]] |- |[[Bryde's whale#Taxonomy|Eden's whale]]{{efn|The [[Society for Marine Mammalogy]] considers Eden's whale a smaller morph of the more widespread Bryde's whale based on current research.<ref name="SMM">{{cite web |title=List of Marine Mammal Species and Subspecies |url=https://marinemammalscience.org/science-and-publications/list-marine-mammal-species-subspecies/ |website=MarineMammalScience.org |publisher=[[Society for Marine Mammalogy]] |date=May 2022}}</ref>}} |''Balaenoptera edeni'' <small>[[John Anderson (zoologist)|Anderson]], 1879</small> |{{IUCN status|LC|2476|1}} |Unknown |[[Файл:Balaenoptera_brydei2_range.png|150x150px|Eden's whale range]] |Unknown |[[Файл:Rorcual_Edeni.jpg|150x150px|Eden's whale (illustration)]] |- |[[Common minke whale]] |''Balaenoptera acutorostrata'' <small>[[Bernard Germain de Lacépède|Lacépède]], 1804</small> |{{IUCN status|LC|2474|1}} |200,000 |[[Файл:Cetacea_range_map_Minke_Whale.png|150x150px|Common minke whale range]] |[[Файл:Minke_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Common minke whale size]] {{cvt|2|-|4|MT|ST}} |[[Файл:Minke_Whale_(NOAA).jpg|150x150px|Common minke whale]] |- |[[Rice's whale]]<ref>{{Cite journal |last1=Rosel |first1=Patricia E. |last2=Wilcox |first2=Lynsey A. |last3=Yamada |first3=Tadasu K. |last4=Mullin |first4=Keith D. |year=2021 |title=A new species of baleen whale (Balaenoptera) from the Gulf of Mexico, with a review of its geographic distribution |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/mms.12776 |journal=Marine Mammal Science |language=en |volume=37 |issue=2 |pages=577–610 |bibcode=2021MMamS..37..577R |doi=10.1111/mms.12776 |issn=1748-7692 |s2cid=234256521}}</ref> |''Balaenoptera ricei'' <small>Rosel ''et al.'', 2021</small> |{{IUCN status|CR|41712|1}} |30–100 |[[Файл:Balaenoptera_ricei_range.svg|frameless|148x148px]] |[[Файл:Rice's_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px]] ~{{cvt|13.9|MT|ST}} |[[Файл:GoM_Bryde's_Whale.jpg|frameless|150x150px]] |- |[[Fin whale]] |''Balaenoptera physalus'' <small>[[Карл Линней|Linnaeus]], [[10th edition of Systema Naturae|1758]]</small> |{{IUCN status|VU|2478|1}} |100,000 |[[Файл:Balaenoptera_physalus_-_distribution_range.svg|150x150px|Fin whale range]] |[[Файл:Fin_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Fin whale size]] {{cvt|30|–|80|MT|ST}} |[[Файл:LMazzuca_Fin_Whale.jpg|150x150px|Fin whale]] |- |[[Omura's whale]] |''[[Balaenoptera omurai]]'' <small>Wada et al., 2003</small> |{{IUCN status|DD|136623|1}} |Unknown |Unknown |Unknown |[[Файл:Balaenoptera_omurai,_Madagascar_-_Royal_Society_Open_Science_1.jpg|150x150px|Omura's whale]] |- |[[Sei whale]] |''Balaenoptera borealis'' <small>[[René-Primevère Lesson|Lesson]], 1828</small> |{{IUCN status|EN|2475|1}} |80,000<ref>{{Cite web |title=Sei Whale |url=https://oceanwide-expeditions.com/to-do/wildlife/sei-whale |access-date=2021-10-11 |website=oceanwide-expeditions.com |language=en}}</ref> |[[Файл:Cetacea_range_map_Sei_Whale.PNG|150x150px|Sei whale range]] |[[Файл:Sei_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Sei whale size]] {{cvt|20|–|25|MT|ST}} |[[Файл:Sei_whale_mother_and_calf_Christin_Khan_NOAA.jpg|150x150px|Sei whales]] |- |[[Antarctic minke whale]] |''Balaenoptera bonaerensis'' <small>[[Hermann Burmeister|Burmeister]], 1867</small> |{{IUCN status|NT|2480|1}} |515,000<ref name="IWC2013">International Whaling Commission. (2013). "Report of the Scientific Committee". ''Journal of Cetacean Research and Management'' '''14''' (Supplement): 1–86.</ref><ref>{{cite journal |author1=S. |author2=Ten |year=2022 |title=Epibiotic fauna of the Antarctic minke whale as a reliable indicator of seasonal movements |journal=Scientific Reports |volume=12 |issue=22214 |bibcode=2022NatSR..1222214T |doi=10.1038/s41598-022-25929-1 |pmc=9789092 |pmid=36564393 |article-number=22214}}</ref> |[[Файл:Cetacea_range_map_Antarctic_Minke_Whale.png|150x150px|Antarctic minke whale range]] |[[Файл:Minke_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Antarctic minke whale size]] {{cvt|6|-|10|MT|ST}} |[[Файл:Minke_whale_in_ross_sea.jpg|150x150px|Antarctic minke whale]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Megaptera]]''''' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1846</small> – нэг зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Humpback whale]] |''Megaptera novaeangliae'' <small>Borowski, 1781</small> |{{IUCN status|LC|13006|1}} |84,000 |[[Файл:Cetacea_range_map_Humpback_Whale.png|150x150px|Humpback whale range]] |[[Файл:Humpback_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Humpback whale size]] {{cvt|25|–|30|MT|ST}} |[[Файл:Humpback_Whale_underwater_shot.jpg|150x150px|Humpback whale]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Eschrichtius]]''''' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1864</small> – one зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Gray whale]] |''Eschrichtius robustus'' <small>Lilljeborg, 1861</small> |{{IUCN status|LC|8097|1}} |21,000<ref name="ABUNDANCE OF EASTERN NORTH PACIFIC GRAY WHALES 2019/2020">{{cite journal |last1=Stewart |first1=Joshua D. |last2=Weller |first2=David W. |date=January 2021 |title=Abundance of eastern North Pacific gray whales 2019/2020 |url=https://repository.library.noaa.gov/view/noaa/27928 |journal=NOAA Technical Memorandum NMFS |doi=10.25923/bmam-pe91 |access-date=3 February 2022}}</ref> |[[Файл:Cetacea_range_map_Gray_Whale.png|150x150px|Gray whale range]] |[[Файл:Gray_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Gray whale size]] {{cvt|15|–|40|MT|ST}} |[[Файл:Eschrichtius_robustus_01.jpg|150x150px|Gray whale]] |} 9 === Eschrichtiidae === 1 === Neobalaenidae === 1 {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center" | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''Caperea''''' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1864</small> – нэг зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Pygmy right whale]] |''Caperea marginata'' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1846</small> |{{IUCN status|LC|3778|1}} |Unknown |[[Файл:Cetacea_range_map_Pygmy_Right_Whale.png|150x150px|Pygmy right whale range]] |[[Файл:Pygmy_right_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Pygmy right whale size]] {{cvt|3|-|3.5|MT|ST}} |[[Файл:Pygmy_right_whale.png|alt=Pygmy right whale|150x150px|Pygmy right whale (illustration)]] |} == Шүдэт халимнууд == 79 === Physeteridae === Кашалот {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center" | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Physeter]]''''' – нэг зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Sperm whale]] |''Physeter macrocephalus'' <small>[[Карл Линней|Linnaeus]], [[10th edition of Systema Naturae|1758]]</small> |{{IUCN status|VU|41755|1}} |200,000–2,000,000{{efn|The total number of sperm whales throughout the world is unknown. Crude estimates, obtained by surveying small areas and extrapolating the result to all the world's oceans, range from 200,000 to 2,000,000 individuals}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Sperm_Whale_4.PNG|150x150px|Sperm whale range]] |[[Файл:Sperm_whale_size.svg|150x150px|Sperm whale size]] {{cvt|25|–|50|MT|ST}} |[[Файл:Mother_and_baby_sperm_whale.jpg|150x150px|Sperm whale]] |- |} === Kogiidae === Одой кашалот Давжаа кашалот {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center" | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Kogia]]''''' – хоёр зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Dwarf sperm whale]] |''Kogia sima'' <small>[[Richard Owen|Owen]], 1866</small> |{{IUCN status|LC|11048|1}} |Unknown{{efn|No global population estimates have been made. One survey estimated a population of about 11,000 in the eastern Pacific}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Dwarf_Sperm_Whale.png|150x150px|Dwarf sperm whale range]] |[[Файл:Dwarf_sperm_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Dwarf sperm whale size]] {{cvt|250|kg|lbs}} |[[Файл:Kogia_sima.jpg|150x150px|Dwarf sperm whale (reconstruction)]] |- |[[Pygmy sperm whale]] |''Kogia breviceps'' <small>[[Henri Marie Ducrotay de Blainville|Blainville]], 1838</small> |{{IUCN status|LC|11047|1}} |Unknown{{efn|No global population estimates have been made. One survey estimated a population of about 11,000 in the eastern Pacific}} |[[Файл:Kogia_breviceps_range.png|150x150px|Pygmy sperm whale range]] |[[Файл:Pygmy_sperm_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Pygmy sperm whale size]] {{cvt|400|kg|lbs}} |[[Файл:Kogia_breviceps.jpg|150x150px|Pygmy sperm whale]] |} === Ziphiidae === 24 {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center" | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Berardius]]''''' – гурван зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Arnoux's beaked whale]] |''Berardius arnuxii'' <small>[[Georges Louis Duvernoy|Duvernoy]], 1851</small> |{{IUCN status|LC|2762|1}} |Unknown{{efn|Arnoux's beaked whales seem to be relatively abundant in Cook Strait during summer}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Arnoux_27s_Beaked_Whale.png|150x150px|Arnoux's beaked whale range]] |[[Файл:Arnoux's_beaked_whale_size.svg|150x150px|Arnoux's beaked whale size]] {{cvt|8|MT|ST}} |[[Файл:Berardius_arnuxii_2.jpg|150x150px|Arnoux's beaked whale]] |- |[[Baird's beaked whale]] |''Berardius bairdii'' <small>[[Leonhard Hess Stejneger|Stejneger]], 1883</small> |{{IUCN status|LC|2763|1}} |Unknown{{efn|Virtually nothing is known about the abundance of Baird's beaked whales, except they are not rare as was formerly thought}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Baird_27s_Beaked_Whale.png|150x150px|Baird's beaked whale range]] |[[Файл:Baird's_beaked_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Baird's beaked whale size]] {{cvt|12|MT|ST}} |[[Файл:Berardius_bairdii.jpg|150x150px|Berardius bairdii]] |- |[[Sato's beaked whale]] |''Berardius minimus'' <small>Yamada et al., 2019</small> |{{IUCN status|NT|178756893|1}} |Unknown |North Pacific |[[Файл:Berardius_minimus_beaked_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Sato's beaked whale size]] Unknown |[[Файл:Berardius_minimus_illustration.png|150x150px|Berardius minimus illustration]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Tasmacetus]]''''' – нэг зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Shepherd's beaked whale]] |''Tasmacetus shepherdi'' <small>Oliver, 1937</small> |{{IUCN status|DD|21500|1}} |Unknown{{efn|Nothing is known about the relative abundance of this зүйл or its population composition}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Shepherd_27s_Beaked_Whale.png|150x150px|Shepherd's beaked whale range]] |[[Файл:Shepherd's_beaked_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Shepherd's beaked whale size]] {{cvt|2|-|2.5|MT|ST}} |[[Файл:Tasmacetus_shepherdi.jpg|150x150px|Shepherd's beaked whale]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Ziphius]]''''' – нэг зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Cuvier's beaked whale]] |''Ziphius cavirostris'' <small>[[Georges Cuvier|G. Cuvier]], 1823</small> |{{IUCN status|LC|23211|1}} |100,000{{efn|Because of the difficulty of identifying the species the total global population is unknown}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Cuvier's_Beaked_Whale.PNG|150x150px|Cuvier's beaked whale range]] |[[Файл:Cuvier's_beaked_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Cuvier's beaked whale size]] {{cvt|2|–|3|MT|ST}} |[[Файл:Ziphius_carvirostris.jpg|150x150px|Cuvier's beaked whale]] |- | colspan="100%" align="center" style="background-color:lightblue;" |Subfamily '''[[Hyperoodontinae]]''' – three genera, 17 species |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Hyperoodon]]''''' – хоёр зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Northern bottlenose whale]] |''Hyperoodon ampullatus'' <small>[[Johann Reinhold Forster|Forster]], 1770</small> |{{IUCN status|NT|10707|1}} |10,000{{efn|Total population is unknown but likely to be of the order of 10,000}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Northern_Bottlenose_Whale.PNG|150x150px|Northern bottlenose whale range]] |[[Файл:Northern_bottlenose_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Northern bottlenose whale size]] {{cvt|7|MT|ST}} |[[Файл:Hyperoodon_ampullatus_2.jpg|150x150px|Northern bottlenose whale]] |- |[[Southern bottlenose whale]] |''Hyperoodon planifrons'' <small>[[William Henry Flower|Flower]], 1882</small> |{{IUCN status|LC|10708|1}} |500,000 |[[Файл:Cetacea_range_map_Southern_Bottlenose_Whale.PNG|150x150px|Southern bottlenose range]] |[[Файл:Southern_bottlenose_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Southern bottlenose whale size]] {{cvt|6|MT|ST}} |[[Файл:Hyperoodon_planifrons.jpg|150x150px|Southern bottlenose whale]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Indopacetus]]''''' – нэг зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Tropical bottlenose whale]] |''Indopacetus pacificus'' <small>Longman, 1926</small> |{{IUCN status|LC|40635|1}} |Unknown{{efn|A 2002 survey estimates there are 766 animals around [[Hawaii]]. No other population estimates exist for other locales}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Longman_27s_Beaked_Whale.png|150x150px|Tropical bottlenose whale range]] |[[Файл:Indopacetus_pacificus_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Tropical bottlenose whale size]] {{cvt|3.5|-|4|MT|ST}} |[[Файл:Indopacetus_pacificus_2.jpg|alt=Tropical bottlenose whale illustration|150x150px|Tropical bottlenose whale]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Mesoplodon]]''''' <small>[[Paul Gervais|Gervais]], 1850</small> – 15 зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Andrews' beaked whale]] |''Mesoplodon bowdoini'' <small>[[Roy Chapman Andrews|Andrews]], 1908</small> |{{IUCN status|DD|13242|1}} |Unknown |[[Файл:Cetacea_range_map_Andrews_Beaked_Whale.png|150x150px|Andrew's beaked whale range]] |[[Файл:Andrew's_beaked_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Andrew's beaked whale size]] {{cvt|1|MT|ST}} |[[Файл:Mesoplodon_bowdoini.jpg|alt=Andrew's beaked whale (illustration)|150x150px|Andrew's beaked whale (skeleton)]] |- |[[Blainville's beaked whale]] |''Mesoplodon densirostris'' <small>Blainville, 1817</small> |{{IUCN status|LC|13244|1}} |Unknown |[[Файл:Cetacea_range_map_Blainvilles_Beaked_Whale.png|150x150px|Blainville's beaked whale range]] |[[Файл:Blainville's_beaked_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Blainville's beaked whale size]] |[[Файл:Mesoplodon_densirostris.jpg|150x150px|Blainville's beaked whale]] |- |[[Deraniyagala's beaked whale]] |''Mesoplodon hotaula'' <small>[[Paules Edward Pieris Deraniyagala|P. E. P. Deraniyagala]], 1963</small> |{{IUCN status|DD|127826787|1}} |Unknown |Indian and South Pacific |{{cvt|4|-|5|m}} |[''cetacean needed''] |- |[[Gervais' beaked whale]] |''Mesoplodon europaeus'' <small>[[Paul Gervais|Gervais]], 1855</small> |{{IUCN status|LC|13245|1}} |Unknown |[[Файл:Cetacea_range_map_Gervais_Beaked_Whale.png|150x150px|Gervais' beaked whale range]] |[[Файл:Gervais'_beaked_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Gervais' beaked whale]] {{cvt|1.2|MT|ST}} |[[Файл:Mesoplodon_europaeus_2.jpg|150x150px|Gervais' beaked whale]] |- |[[Ginkgo-toothed beaked whale]] |''Mesoplodon ginkgodens'' <small>Nishiwaki & Kamiya, 1958</small> |{{IUCN status|DD|127827012|1}} |Unknown |[[Файл:Cetacea_range_map_Ginkgo-toothed_Beaked_Whale.png|150x150px|Ginkgo-toothed beaked whale range]] |[[Файл:Ginkgo-toothed_beaked_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Ginkgo-toothed beaked whale size]] {{cvt|1.5|MT|ST}} |[[Файл:Mesoplodon_ginkgodens_2.jpg|alt=Ginkgo-toothed beaked whale (illustration)|150x150px|Ginkgo-toothed beaked whale (skull)]] |- |[[Gray's beaked whale]] |''Mesoplodon grayi'' <small>[[Julius von Haast|von Haast]], 1876</small> |{{IUCN status|LC|13247|1}} |Unknown |[[Файл:Cetacea_range_map_Grays_Beaked_Whale.png|150x150px|Gray's beaked whale range]] |[[Файл:Gray's_beaked_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Gray's beaked whale size]] {{cvt|1.5|MT|ST}} |[[Файл:Mesoplodon_grayi_2.jpg|150x150px|Gray's beaked whale]] |- |[[Hector's beaked whale]] |''Mesoplodon hectori'' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1871</small> |{{IUCN status|DD|13248|1}} |Unknown |[[Файл:Cetacea_range_map_Hectors_Beaked_Whale.png|150x150px|Hector's beaked whale range]] |[[Файл:Hector's_beaked_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Hector's beaked whale size]] {{cvt|1|MT|ST}} |[[Файл:Mesoplodon_hectori.jpg|alt=Hector's beaked whale (illustration)|150x150px|Hector's beaked whale]] |- |[[Hubbs' beaked whale]] |''Mesoplodon carlhubbsi'' <small>Moore, 1963</small> |{{IUCN status|DD|13243|1}} |Unknown |[[Файл:Cetacea_range_map_Hubbs_Beaked_Whale.png|150x150px|Hubb's beaked whale range]] |[[Файл:Hubb's_beaked_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Hubb's beaked whale size]] {{cvt|1.4|MT|ST}} |[[Файл:Mesoplodon_carlhubbsi.jpg|alt=Hubbs' beaked whale (illustration)|150x150px|Hubbs' beaked whale skull]] |- |[[Perrin's beaked whale]] |''Mesoplodon perrini'' <small>Dalebout, Mead, Baker, Baker, & van Helding, 2002</small> |{{IUCN status|EN|41759|1}} |500–1,164 |North Pacific |[[Файл:Mesoplodon_perrini_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Perrin's beaked whale size]] {{cvt|1.3|–|1.5|MT|ST}} |[[Файл:Mesoplodon_perrini.jpg|150x150px|''Mesoplodon perrini'', oil on paper]] |- |[[Pygmy beaked whale]] |''Mesoplodon peruvianus'' <small>Reyes, Mead, and Van Waerebeek, 1991</small> |{{IUCN status|LC|13251|1}} |Unknown |[[Файл:Cetacea_range_map_Pygmy_Beaked_Whale.png|185x185px|Pygmy beaked whale range]] |[[Файл:Mesoplodon_peruvianus_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Pygmy beaked whale size]] {{cvt|800|kg|lbs}} |[[Файл:Mesoplodon_peruvianus.jpg|150x150px|''Mesoplodon peruvianus'', oil on paper]] |- |[[Ramari's beaked whale]] |''Mesoplodon eueu'' <small>Carroll ''et al'', 2021</small> |{{IUCN status|DD|215824818|1}} |Unknown |[[Файл:M._mirus_&_M._eueu_distribution.jpg|150x150px|Ramari's beaked whale range]] (red circle) |Unknown |[[Файл:Mesoplodon_eueu.jpg|150x150px|Ramari's beaked whale]] |- |[[Sowerby's beaked whale]] |''Mesoplodon bidens'' <small>Sowerby, 1804</small> |{{IUCN status|LC|13241|1}} |Unknown |[[Файл:Cetacea_range_map_Sowerbys_Beaked_Whale.png|150x150px|Sowerby's beaked whale range]] |[[Файл:Sowerby's_beaked_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Sowerby's beaked whale size]] {{cvt|1|-|1.3|MT|ST}} |[[Файл:Mesoplodon_bidens_2.jpg|150x150px|Sowerby's beaked whale]] |- |[[Spade-toothed whale]] |''Mesoplodon traversii'', [[Synonym (taxonomy)|syn.]] ''Mesoplodon bahamondi'' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1874</small> |{{IUCN status|DD|41760|1}} |Unknown |[[Файл:Mesoplodon_traversii_distribution.png|150x150px|Spade-toothed whale range]] |[[Файл:Mesoplodon_bahamondi_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Spade-toothed whale size]] {{cvt|1.2|MT|ST}} |[[Файл:Mesoplodon_traversii.svg|frameless|150x150px]] |- |[[Stejneger's beaked whale]] |''Mesoplodon stejnegeri'' <small>[[Frederick W. True|True]], 1885</small> |{{IUCN status|NT|13252|1}} |Unknown |[[Файл:Cetacea_range_map_Stejneger_sBeaked_Whale.png|150x150px|Stejneger's beaked whale range]] |[[Файл:Stejneger's_beaked_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Stejneger's beaked whale size]] {{cvt|1.5|MT|ST}} |[[Файл:Mesoplodon_stejnegeri.jpg|alt=Stejneger's beaked whale (illustration)|150x150px|Stejneger's beaked whale (skull)]] |- |[[Strap-toothed whale]] |''Mesoplodon layardii'' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1865</small> |{{IUCN status|LC|13249|1}} |Unknown |[[Файл:Cetacea_range_map_Layards_Beaked_Whale.png|150x150px|Strap-toothed whale range]] |[[Файл:Straptoothed_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Strap-toothed whale size]] {{cvt|2|MT|ST}} |[[Файл:Mesoplodon_layardii.jpg|150x150px|Strap-toothed whale]] |- |[[True's beaked whale]] |''Mesoplodon mirus'' <small>[[Frederick W. True|True]], 1913</small> |{{IUCN status|LC|13250|1}} |Unknown |[[Файл:Cetacea_range_map_Trues_Beaked_Whale.png|150x150px|True's beaked whale range]] (North Atlantic only; map includes range of ''M. eueu'' in Indian Ocean) |[[Файл:True's_beaked_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|True's beaked whale size]] {{cvt|1.4|MT|ST}} |[[Файл:True's_beaked_whale.jpg|frameless|150x150px]] |} === Platanistidae === Ganges голын далайн гахай Indus голын далайн гахай {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center" | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Platanista]]''''' – хоёр зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Ganges river dolphin]] |''Platanista gangetica'' <small>(Lebeck, 1801)</small> |{{IUCN status|EN|41756|1}} |3,500<ref>{{Cite journal |last1=Sinha |first1=Ravindra K. |last2=Kannan |first2=Kurunthachalam |date=2014-12-01 |title=Ganges River Dolphin: An Overview of Biology, Ecology, and Conservation Status in India |journal=Ambio |language=en |volume=43 |issue=8 |pages=1029–1046 |bibcode=2014Ambio..43.1029S |doi=10.1007/s13280-014-0534-7 |issn=1654-7209 |pmc=4235892 |pmid=24924188}}</ref> |[[Файл:SouthAsianRiverDolphin_distribution2019.png|150x150px|South Asian dolphin range]] (orange) |[[Файл:South_Asian_river_dolphin_size_comparison.svg|class=skin-invert|150x150px|South Asian river dolphin size]] {{cvt|200|kg|lbs}} |[[Файл:Ganges_River_Dolphin.jpg|frameless|150x150px]] |- |[[Indus river dolphin]] |''Platanista minor'' <small>[[Richard Owen|Owen]], 1853</small> |{{IUCN status|EN|41757|1}} |1,450<ref>{{Cite journal |last1=Braulik |first1=Gill T. |last2=Noureen |first2=Uzma |last3=Arshad |first3=Masood |last4=Reeves |first4=Randall R. |date=2015-12-01 |title=Review of status, threats, and conservation management options for the endangered Indus River blind dolphin |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0006320715300999 |journal=Biological Conservation |language=en |volume=192 |pages=30–41 |bibcode=2015BCons.192...30B |doi=10.1016/j.biocon.2015.09.008 |issn=0006-3207 |url-access=subscription}}</ref> |[[Файл:SouthAsianRiverDolphin_distribution2019.png|150x150px|South Asian dolphin range]] (blue) |[[Файл:South_Asian_river_dolphin_size_comparison.svg|class=skin-invert|150x150px|South Asian river dolphin size]] {{cvt|200|kg|lbs}} |[[Файл:A-Platanista-gangetica-showing-the-body-shape-and-especially-the-head-with-a-long-beak.png|frameless|150x150px]] |} === Iniidae === Амазон голын далайн гахай 2 дэд зүйл {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center" | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Inia]]''''' – хоёр зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Amazon river dolphin]] |''Inia geoffrensis'' <small>[[Henri Marie Ducrotay de Blainville|Blainville]], 1817</small> |{{IUCN status|EN|10831|1}} |Unknown |[[Файл:Cetacea_range_map_Amazon_River_Dolphin.PNG|154x154px|Amazon river dolphin range]] |[[Файл:Amazon_river_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Amazon river dolphin size]] {{cvt|150|kg|lbs}} |[[Файл:Amazonas_Flussdelfin_Apure_Orinoco_Duisburg_01.jpg|217x217px|Amazon river dolphin]] |- |[[Araguaian river dolphin]]{{efn|As of November 2021, the Araguaian river dolphin is not recognized by the [[Society for Marine Mammalogy]], which cites small sample size<ref name="SMM" />}} |''Inia araguaiaensis'' <small>Hrbek, Da Silva, Dutra, Farias, 2014</small> |{{IUCN status|NE}} |Unknown |[[Файл:Inia_range_map_PLoS_ONE.jpg|154x154px|Araguaian river dolphin range]] <small>Araguaian river dolphin in blue</small> |[[Файл:Amazon_river_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Araguaian river dolphin size]] {{cvt|150|kg|lbs}} |[[Файл:Inia_araguaiensis.jpg|150x150px|Araguaian river dolphin]] |} === Lipotidae === Yangtze голын далайн гахай Сөнөсөн байх боломжтой {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center" | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Lipotes]]''''' – нэг зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Baiji]] |''Lipotes vexillifer'' <small>[[Gerrit S. Miller|Miller]], 1918</small> |{{IUCN status|CR|12119|1}} |0–13{{efn|[[Yangtze Freshwater Dolphin Expedition 2006|A survey]] from November–December 2006 failed to find any individuals. Another survey, from 1997, counted only 13 individuals. In 1986, surveys estimated the number to be at about 300}} |[[Файл:Yangtze_Dolphins_range.jpg|150x150px|Baiji range]] |[[Файл:Baiji_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Baiji size]] {{cvt|130|kg|lbs}} |[[Файл:Baiji_1.jpg|150x150px|Baiji]] |} === Pontoporiidae === Franciscana 2 дэд зүйл {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center" | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[La Plata dolphin|Pontoporia]]''''' – нэг зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[La Plata dolphin]] |''Pontoporia blainvillei'' <small>Gervais & d'Orbigny, 1844</small> |{{IUCN status|VU|17978|1}} |4,000–4,500 |[[Файл:Cetacea_range_map_La_Plata_River_Dolphin.PNG|150x150px|La Plata dolphin range]] |[[Файл:La_plata_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|La Plata dolphin size]] {{cvt|50|kg|lbs}} |[[Файл:Pontoporia_blainvillei_296896096.jpg|alt=Beached La Plata dolphin|150x150px|La Plata dolphin (skeleton)]] |} === Monodontidae === Белүга, цагаан халим Нарвал {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center" | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Delphinapterus]]''''' – нэг зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Beluga whale|Beluga]] |''Delphinapterus leucas'' <small>[[Peter Simon Pallas|Pallas]], 1776</small> |{{IUCN status|LC|6335|1}} |136,000{{efn|There are estimated to be 40,000 individuals in the [[Beaufort Sea]], 25,000 in [[Hudson Bay]], 18,000 in the [[Bering Sea]] and 28,000 in the Canadian High Arctic. The population in the St. Lawrence estuary is estimated to be around [https://web.archive.org/web/20051026124931/http://www.wdcs.org/dan/publishing.nsf/allweb/1B8A4EB4B9FA1BBF80256D11004B2EA2 1000]}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Beluga.png|150x150px|Beluga whale range]] |[[Файл:Beluga_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Beluga whale size]] {{cvt|1.5|MT|ST}} |[[Файл:Belugawhale_MMC.jpg|150x150px|Beluga whale]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Monodon]]''''' – нэг зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Narwhal]] |''Monodon monoceros'' <small>[[Карл Линней|Linnaeus]], [[10th edition of Systema Naturae|1758]]</small> |{{IUCN status|LC|13704|1}} |123,000 |[[Файл:Cetacea_range_map_Narwhal.png|150x150px|Narwhal range]] |[[Файл:Narwhal_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Narwhal size]] {{cvt|900|-|1,500|kg|lbs}} |[[Файл:Pod_Monodon_monoceros.jpg|150x150px|Narwhal pod]] |- |} === Delphinidae === 38 {| class="wikitable sortable" style="width:100%;text-align:center" | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Cephalorhynchus]]''''' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1846</small> – дөрвөн зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Chilean dolphin]] |''Cephalorhynchus eutropia'' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1846</small> |{{IUCN status|NT|4160|1}} |Unknown{{efn|Population estimated to be in the low thousands at the highest.}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Chilean_Dolphin.PNG|188x188px|Chilean dolphin range]] |[[Файл:Chilean_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Chilean dolphin size]] {{cvt|60|kg|lbs}} |[[Файл:Cephalorhynchus_eutropia_406715652.jpg|150x150px|Chilean dolphin]] |- |[[Commerson's dolphin]] |''Cephalorhynchus commersonii'' <small>[[Bernard Germain de Lacépède|Lacépède]], 1804</small> |{{IUCN status|LC|4159|1}} |22,000<ref name="Spatial Models of Abundance and Habitat Preferences of Commerson's and Peale's Dolphin in Southern Patagonian Waters">{{cite journal |last1=Dellabianca |first1=Natalia A. |date=26 October 2016 |title=Spatial Models of Abundance and Habitat Preferences of Commerson's and Peale's Dolphin in Southern Patagonian Waters |url=https://www.researchgate.net/publication/309468362 |journal=PLOS ONE |volume=11 |issue=10 |bibcode=2016PLoSO..1163441D |doi=10.1371/journal.pone.0163441 |pmc=5082685 |pmid=27783627 |access-date=21 January 2022 |doi-access=free |article-number=e0163441}}</ref> |[[Файл:Cetacea_range_map_Commerson's_Dolphin.PNG|150x150px|Commerson's dolphin range]] |[[Файл:Commerson's_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Commerson's dolphin size]] {{cvt|35|–|60|kg|lbs}} |[[Файл:Commdolph01.jpg|150x150px|Commerson's dolphin]] |- |[[Heaviside's dolphin]] |''Cephalorhynchus heavisidii'' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1828</small> |{{IUCN status|NT|4161|1}} |Unknown |[[Файл:Cetacea_range_map_Heaviside's_Dolphin.PNG|170x170px|Heaviside's dolphin range]] |[[Файл:Heaviside's_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Heaviside's dolphin size]] {{cvt|40|–|75|kg|lbs}} |[[Файл:Heaviside-Delphin.jpg|150x150px|Heaviside's dolphin]] |- |[[Hector's dolphin]] |''Cephalorhynchus hectori'' <small>Van Beneden, 1881</small> |{{IUCN status|EN|4162|1}} (subspecies ''[[Māui dolphin|Maui dolphin]]'' {{IUCN status|CR|39427|1}}) |7,381 (subspecies ''Maui dolphin'' 57–75 in 2016) |[[Файл:Cetacea_range_map_Hector's_Dolphin.PNG|150x150px|Hector's dolphin range (Maui dolphin in green)]] |[[Файл:Hector's_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Hector's dolphin size]] {{cvt|35|–|60|kg|lbs}} |[[Файл:Hectors_Dolphin.jpg|150x150px|Hector's dolphin]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Delphinus (genus)|Delphinus]]''''' – нэг зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Common dolphin]] |''Delphinus delphis'' <small>[[Карл Линней|Linnaeus]], [[10th edition of Systema Naturae|1758]]</small> |{{IUCN status|LC|134817215|1}} |Unknown{{efn|There are estimated to be at least several million common dolphins worldwide, but several large portions of its range have not been surveyed.}} |[[Файл:DelphinusRange.png|frameless|150x150px]] |[[Файл:Common_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Long-beaked common dolphin size]] {{cvt|70|–|150|kg|lbs}} |[[Файл:Delphinus_delphis_with_calf.jpg|150x150px|Short-beaked common dolphin]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Feresa]]''''' – нэг зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Pygmy killer whale]] |''Feresa attenuata'' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1875</small> |{{IUCN status|LC|8551|1}} |Unknown{{efn|The only population estimate is of 38,900 individuals in the eastern tropical Pacific Ocean.}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Pygmy_Killer_Whale.PNG|150x150px|Pygmy killer whale range]] |[[Файл:Pygmy_killer_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Pygmy killer whale size]] {{cvt|160|–|350|kg|lbs}} |[[Файл:Feresa_attenuata.jpg|150x150px|Pygmy killer whale]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Globicephala]]''''' – хоёр зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Long-finned pilot whale]] |''Globicephala melas'' <small>[[Thomas Stewart Traill|Traill]], 1809</small> |{{IUCN status|LC|9250|1}} |Unknown{{efn|Total population is not known. There are estimated to be in excess of 200,000 in the Southern Ocean. The North Atlantic population is not known.}} |[[Файл:Pilot_Whale_range.png|150x150px|Pilot whale range]] (green) |[[Файл:Long-finned_pilot_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Long-finned pilot whale size]] {{cvt|1.8|-|3.5|MT|ST}} |[[Файл:Photo_of_the_Week_-_Long-finned_Pilot_Whales_(RI)_(6892801246).jpg|150x150px|Long-finned pilot whale]] |- |[[Short-finned pilot whale]] |''Globicephala macrorhynchus'' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1846</small> |{{IUCN status|LC|9249|1}} |Unknown{{efn|Total population not known. There are 150,000 individuals in the eastern tropical Pacific Ocean. There are estimated to be more than 30,000 animals in the western Pacific, off the coast of Japan.}} |[[Файл:Pilot_Whale_range.png|150x150px|Pilot whale range]] (dark blue) |[[Файл:Short-finned_pilot_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Short-finned pilot whale size]] {{cvt|1|–|4|MT|ST}} |[[Файл:Short-finned_Pilot_Whale_(8790153918).jpg|150x150px|Short-finned pilot whale]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Grampus (genus)|Grampus]]''''' – нэг зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Risso's dolphin]] |''Grampus griseus'' <small>[[Georges Cuvier|G. Cuvier]], 1812</small> |{{IUCN status|LC|9461|1}} |Unknown{{efn|The population around the continental shelf of the United States has been recorded to be in excess of 60,000. In the Pacific, a census recorded 175,000 individuals in eastern tropical waters and 85,000 in the west. No global estimate of population exists}} |[[Файл:Grampus_griseus_distribution.png|150x150px|Risso's dolphin range]] |[[Файл:Risso's_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Risso's dolphin size]] {{cvt|300|kg|lbs}} |[[Файл:Risso's_dolphin.jpg|150x150px|Risso's dolphin]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Lagenodelphis]]''''' – нэг зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Fraser's dolphin]] |''Lagenodelphis hosei'' <small>[[Louis Fraser|Fraser]], 1956</small> |{{IUCN status|LC|11140|1}} |Unknown{{efn|There are estimated to be at least 320,000 Fraser's dolphins worldwide, but several large portions of its range have not been surveyed}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Fraser'sDolphin.png|150x150px|Fraser's dolphin range]] |[[Файл:Fraser's_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Fraser's dolphin size]] {{cvt|209|kg|lbs}} |[[Файл:Fraser_s_group.jpg.jpeg|150x150px|Fraser's dolphin]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Lagenorhynchus]]''''' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1846</small> – зургаан зүйл{{efn|The genus [[Lagenorhynchus]] is under revision and likely to be split into several different genera}} |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[White-beaked dolphin]] |''Lagenorhynchus albirostris'' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1846</small> |{{IUCN status|LC|11142|1}} |100,000{{efn|Estimates of various stocks throughout the North Atlantic give an overall value into the high tens or low hundreds of thousands}} |[[Файл:Cetacea_range_map_White-beaked_Dolphin.PNG|150x150px|White-beaked dolphin range]] |[[Файл:White-beaked_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|White beaked dolphin size]] {{cvt|180|kg|lbs}} |[[Файл:White_beaked_dolphin.jpg|150x150px|White-beaked dolphin]] |- |[[Atlantic white-sided dolphin]] |''Lagenorhynchus acutus'' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1828</small> |{{IUCN status|LC|11141|1}} |200,000–300,000{{citation needed|date=July 2021}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Atlantic_White-sided_Dolphin.PNG|150x150px|Atlantic white-sided dolphin range]] |[[Файл:Atlantic_white-sided_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Atlantic white-sided dolphin size]] {{cvt|235|kg|lbs}} |[[Файл:Anim1135_-_Flickr_-_NOAA_Photo_Library.jpg|150x150px|Atlantic white-sided dolphin]] |- |[[Dusky dolphin]] |''Lagenorhynchus obscurus'' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1828</small> |{{IUCN status|LC|11146|1}} |Unknown |[[Файл:Cetacea_range_map_Dusky_Dolphin.PNG|150x150px|Dusky dolphin range]] |[[Файл:Dusky_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Dusky dolphin size]] {{cvt|100|kg|lbs}} |[[Файл:DuskyDolphin.jpg|150x150px|Dusky dolphin]] |- |[[Hourglass dolphin]] |''Lagenorhynchus cruciger'' <small>[[Jean René Constant Quoy|Quoy]] & [[Joseph Paul Gaimard|Gaimard]], 1824</small> |{{IUCN status|LC|11144|1}} |140,000 |[[Файл:Cetacea_range_map_Hourglass_Dolphin.PNG|150x150px|Hourglass dolphin range]] |[[Файл:Hourglass_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Hourglass dolphin size]] {{cvt|90|–|120|kg|lbs}} |[[Файл:Hourglas_dolphin.jpg|150x150px|Hourglass dolphin]] |- |[[Pacific white-sided dolphin]] |''Lagenorhynchus obliquidens'' <small>[[Theodore Gill|Gill]], 1865</small> |{{IUCN status|LC|11145|1}} |1,000,000 |[[Файл:Cetacea_range_map_Pacific_White-sided_Dolphin.PNG|150x150px|Pacific white-sided dolphin range]] |[[Файл:Pacific_white-sided_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Pacific white-sided dolphin size]] {{cvt|85|–|150|kg|lbs}} |[[Файл:Pacific_white_side_dolphin.jpg|150x150px|Pacific white-sided dolphin]] |- |[[Peale's dolphin]] |''Lagenorhynchus australis'' <small>[[Titian Peale|Peale]], 1848</small> |{{IUCN status|LC|11143|1}} |Unknown{{efn|Total population unknown but thought to be locally common – it is the most common dolphin found around the Falkland Islands}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Black-chinned_Dolphin.PNG|174x174px|Peale's dolphin range]] |[[Файл:Peale's_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Peale's dolphin size]] {{cvt|115|kg|lbs}} |[[Файл:Lagenorhynchus_australis.jpg|150x150px|Peale's dolphin]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Lissodelphis]]''''' – хоёр зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Northern right whale dolphin]] |''Lissodelphis borealis'' <small>[[Titian Peale|Peale]], 1848</small> |{{IUCN status|LC|12125|1}} |400,000{{efn|Varying population estimates for areas around California and the North Pacific give a total of up to 400,000}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Northern_Right_Whale_Dolphin.PNG|150x150px|Northern right whale dolphin range]] |[[Файл:Northern_right_whale_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Northern right whale dolphin size]] {{cvt|115|kg|lbs}} |[[Файл:Anim1749_-_Flickr_-_NOAA_Photo_Library.jpg|150x150px|Northern right whale dolphin]] |- |[[Southern right whale dolphin]] |''Lissodelphis peronii'' <small>[[Bernard Germain de Lacépède|Lacépède]], 1804</small> |{{IUCN status|LC|12126|1}} |Unknown{{efn|Surveys suggest this is the most common dolphin off of Chilean waters}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Southern_Right_Whale_Dolphin.PNG|150x150px|Southern right whale dolphin range]] |[[Файл:Southern_right_whale_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Southern right whale dolphin size]] {{cvt|60|–|100|kg|lbs}} |[[Файл:Anim0796_-_Flickr_-_NOAA_Photo_Library.jpg|150x150px|Southern right whale dolphin]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Orcaella]]''''' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1866</small> – хоёр зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Australian snubfin dolphin]] |''Orcaella heinsohni'' <small>Beasley, Robertson & Arnold, 2005</small> |{{IUCN status|VU|136315|1}} |9,000–10,000 |[[Файл:Orcaella_heinsohni_range.png|150x150px|Australian snubfin dolphin range]] |[[Файл:Orcaella_heinsohni_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Australian snubfin dolphin size]] {{cvt|130|–|145|kg|lbs}} |[[Файл:Snubfin-3.jpg|150x150px|Australian snubfin dolphin]] |- |[[Irrawaddy dolphin]] |''Orcaella brevirostris'' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1866</small> |{{IUCN status|EN|15419|1}} |78–102 |[[Файл:Irrawaddy_dolphin_range.png|150x150px|Irrawaddy dolphin range]] |[[Файл:Irrawaddy_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Irrawaddy dolphin size]] {{cvt|130|kg|lbs}} |[[Файл:DKoehl_Irrawaddi_Dolphin_jumping.jpg|150x150px|Irrawaddy dolphin]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Orcinus]]''''' – нэг зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Orca]] |''Orcinus orca'' <small>[[Карл Линней|Linnaeus]], [[10th edition of Systema Naturae|1758]]</small> |{{IUCN status|DD|15421|1}} |100,000{{efn|Local estimates include 70–80,000 in the Antarctic, 8,000 in the tropical Pacific (although tropical waters are not the orca's preferred environment, the sheer size of this area — 19 million square kilometres — means there are thousands of orcas), up to 2,000 off Japan, 1,500 off the cooler northeast Pacific and 1,500 off Norway}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Orca.PNG|150x150px|Killer whale range]] |[[Файл:Orca_size-2.svg|150x150px|Killer whale size]] {{cvt|4.5|MT|ST}} |[[Файл:Killerwhales_jumping.jpg|150x150px|Killer whale]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Peponocephala]]''''' – нэг зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Melon-headed whale]] |''Peponocephala electra'' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1846</small> |{{IUCN status|LC|16564|1}} |Unknown{{efn|Estimates for eastern tropical Pacific are 45,000 and another recent survey estimates population to be 1,200 for the eastern Sulu Sea, no global estimate is known}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Melon-headed_Whale.PNG|150x150px|Melon-headed whale range]] |[[Файл:Melon-headed_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Melon-headed whale size]] {{cvt|225|kg|lbs}} |[[Файл:Peponocephala_electra_Mayotte.jpg|150x150px|Melon-headed whale]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Pseudorca]]''''' – нэг зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[False killer whale]] |''Pseudorca crassidens'' <small>[[Richard Owen|Owen]], 1846</small> |{{IUCN status|NT|18596|1}} |Unknown{{efn|The total population is unknown. The eastern Pacific was estimated to have in excess of 40,000 individuals and is probably the home of the largest grouping}} |[[Файл:Cetacea_range_map_False_Killer_Whale.svg|150x150px|False killer whale range]] |[[Файл:False_killer_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|False killer whale size]] {{cvt|1.5-2|MT|ST}} |[[Файл:False_killer_whale_890002.jpg|150x150px|False killer whale]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Sousa (genus)|Sousa]]''''' – дөрвөн зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Atlantic humpback dolphin]] |''Sousa teuszii'' <small>Kükenthal, 1892</small> |{{IUCN status|CR|20425|1}} |1,500 |[[Файл:Cetacea_range_map_Atlantic_Humpback_Dolphin.PNG|150x150px|Atlantic humpback dolphin range]] |[[Файл:Humpback_dolphins_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Atlantic humpback dolphin size]] {{cvt|100|–|150|kg|lbs}} |[[Файл:Sousa_teuszii1.jpg|150x150px|Atlantic humpback dolphin]] |- |[[Australian humpback dolphin]] |''Sousa sahulensis'' <small>Jefferson & Rosenbaum, 2014</small> |{{IUCN status|VU|82031667|1}} |10,000 |[[Файл:Sousa_sahulensis_-_map.svg|152x152px|Australian humpback dolphin range]] |{{cvt|230|–|250|kg|lbs}} |[[Файл:Australian_humpback_dolphins,_Tin_Can_Bay,_2016.jpg|150x150px|Australian humpback dolphin]] |- |[[Indian Ocean humpback dolphin]] |''Sousa plumbea'' <small>[[Georges Cuvier|Cuvier]], 1829</small> |{{IUCN status|EN|82031633|1}} |Unknown{{efn|Population estimated to be in the low tens of thousands}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Indian_Humpback_Dolphin.PNG|150x150px|Indian humpback dolphin range]] |[[Файл:Humpback_dolphins_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Indian humpback dolphin size]] |[[Файл:Dolphin-Musandam_2.jpg|150x150px|Indian humpback dolphin]] |- |[[Indo-Pacific humpback dolphin]] |''Sousa chinensis'' <small>[[Pehr Osbeck|Osbeck]], 1765</small> |{{IUCN status|VU|82031425|1}} |Unknown |[[Файл:Cetacea_range_map_Pacific_Humpback_Dolphin.PNG|150x150px|Pacific humpback dolphin range]] |[[Файл:Humpback_dolphins_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Pacific humpback dolphin size]] {{cvt|250|–|280|kg|lbs}} |[[Файл:Pink_Dolphin.JPG|150x150px|Pacific humpback dolphin]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Sotalia]]''''' – хоёр зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Guiana dolphin]] |''Sotalia guianensis'' <small>[[Van Bénéden|Bénéden]], 1864</small> |{{IUCN status|NT|181359|1}} |Unknown |[[Файл:Sotalia_guianensis_-_map.svg|150x150px|Costero range]] |[[Файл:Tucuxi_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Costero size]] {{cvt|35|–|45|kg|lbs}} |[[Файл:Delfin_en_el_parque_Nacional_Mochima.jpg|150x150px|Costero]] |- |[[Tucuxi]] |''Sotalia fluviatilis'' <small>[[Paul Gervais|Gervais]] & Deville, 1853</small> |{{IUCN status|EN|190871|1}} |Unknown |[[Файл:Sotalia_fluviatilis_-_map.svg|150x150px|Tucuxi range]] |[[Файл:Tucuxi_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Tucuxi size]] {{cvt|35|–|45|kg|lbs}} |[[Файл:DELFIN_DEL_ORINOCO2.JPG|150x150px|Tucuxi]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Stenella]]''''' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1866</small> – таван зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Atlantic spotted dolphin]] |''Stenella frontalis'' <small>[[Georges Cuvier|Cuvier]], 1829</small> |{{IUCN status|LC|20732|1}} |100,000{{citation needed|date=July 2021}} |[[Файл:Verbreitungsgebiet_des_Zügeldelfins_Stenella_frontalis.PNG|150x150px|Atlantic spotted dolphin range]] |[[Файл:Atlantic_spotted_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Atlantic spotted dolphin size]] 100&nbsp;kg |[[Файл:Atlantic_spotted_dolphin_(Stenella_frontalis)_NOAA.jpg|150x150px|Atlantic spotted dolphin]] |- |[[Clymene dolphin]] |''Stenella clymene'' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1846</small> |{{IUCN status|LC|20730|1}} |Unknown |[[Файл:Cetacea_range_map_Clymene_Dolphin.png|150x150px|Clymene dolphin range]] |[[Файл:Clymene_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Clymene dolphin size]] {{cvt|75|–|80|kg|lbs}} |[[Файл:Clymenes.jpg|150x150px|Clymene dolphin]] |- |[[Pantropical spotted dolphin]] |''Stenella attenuata'' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1846</small> |{{IUCN status|LC|20729|1}} |3,000,000{{citation needed|date=July 2021}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Pantropical_Spotted_Dolphin.PNG|150x150px|Pantropical spotted dolphin range]] |[[Файл:Pantropical_spotted_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Pantropical spotted dolphin size]] {{cvt|100|kg|lbs}} |[[Файл:Schlankdelfin.jpg|150x150px|Pantropical spotted dolphin]] |- |[[Spinner dolphin]] |''Stenella longirostris'' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1828</small> |{{IUCN status|LC|20733|1}} |Unknown |[[Файл:Cetacea_range_map_Spinner_Dolphin.PNG|150x150px|Spinner dolphin range]] |[[Файл:Spinner_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Spinner dolphin size]] {{cvt|90|kg|lbs}} |[[Файл:Spinner_dolphins.jpg|150x150px|Spinner dolphin]] |- |[[Striped dolphin]] |''Stenella coeruleoalba'' <small>[[Franz Meyen|Meyen]], 1833</small> |{{IUCN status|LC|20731|1}} |2,000,000{{citation needed|date=July 2021}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Striped_Dolphin.PNG|150x150px|Striped dolphin range]] |[[Файл:Striped_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Striped dolphin size]] {{cvt|100|kg|lbs}} |[[Файл:Stenella_coeruleoalba-cropped.jpg|150x150px|Striped dolphin]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Steno (genus)|Steno]]''''' – нэг зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Rough-toothed dolphin]] |''Steno bredanensis'' <small>[[Rene Primevere Lesson|Lesson]], 1828</small> |{{IUCN status|LC|20738|1}} |150,000 |[[Файл:Cetacea_range_map_Rough-toothed_Dolphin.PNG|150x150px|Rough-toothed dolphin range]] |[[Файл:Rough-toothed_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Rough-toothed dolphin size]] {{cvt|100|–|135|kg|lbs}} |[[Файл:Rough_toothed_dolphin.jpg|150x150px|Rough-toothed dolphin]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Tursiops]]''''' – гурван зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Common bottlenose dolphin]] |''Tursiops truncatus'' <small>[[George Montagu (biologist)|Montagu]], 1821</small> |{{IUCN status|LC|22563|1}} |600,000<ref>{{cite web |title=Common Bottlenose Dolphin |url=https://www.worldwildlife.org/species/common-bottlenose-dolphin |access-date=2019-05-13 |work=WWF}}</ref> |[[Файл:Cypron-Range_Tursiops_truncatus.svg|150x150px|Common bottlenose dolphin range]] |[[Файл:Bottlenose_dolphin_size.svg|150x150px|Common bottlenose dolphin size]] {{cvt|150|–|650|kg|lbs}} |[[Файл:Tursiops_truncatus_01.jpg|150x150px|Common bottlenose dolphin]] |- |[[Indo-Pacific bottlenose dolphin]] |''Tursiops aduncus'' <small>Ehrenberg, 1833</small> |{{IUCN status|NT|41714|1}} |Unknown |[[Файл:Distribution_of_Tursiops_aduncus.png|frameless|150x150px]] |{{convert|230|kg|lb|abbr=on}} |[[Файл:Tursiops_aduncus.JPG|150x150px|Indo-Pacific dolphin]] |- |[[Tamanend's bottlenose dolphin]] |''Tursiops erebennus'' <small>Cope, 1865</small> |{{IUCN status|NE}} |Unknown |Unknown |Unknown |[[Файл:Tamanend's_bottlenose_dolphin.jpg|frameless|159x159px]] |- |} === Phocoenidae === 7 {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center" | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Finless porpoise|Neophocaena]]''''' – хоёр зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Indo-Pacific finless porpoise]] |''Neophocaena phocaenoides''{{pb}}<small>[[Georges Cuvier|Cuvier]], 1829</small> |{{IUCN status|VU|198920|1}}{{efn|There is not enough data to place finless porpoises on the endangered species list}} |Unknown{{efn|There are no good estimates of the animals' abundance. However a comparison of two surveys, one from the late 1970s and the other from 1999/2000 shows a decline in population and distribution.}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Finless_Porpoise.PNG|150x150px|Indo-pacific finless porpoise range]] |[[Файл:Finless_porpoise_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Indo-pacific finless porpoise size]]{{pb}}{{cvt|30|–|45|kg|lbs}} |[[Файл:Neophocaena_phocaenoides_-Miyajima_Aquarium_-Japan-8a.jpg|alt=Indo-pacific finless porpoise|150x150px|Indo-pacific finless porpoise (skeleton)]] |- |[[Yangtze finless porpoise]] |''Neophocaena asiaeorientalis''{{pb}}<small>[[Georges Cuvier|Cuvier]], 1829</small> |{{IUCN status|EN|41754|1}} (subspecies ''[[Yangtze finless porpoise]]'' {{IUCN status|CR|43205774|1}}){{efn|In China, they are endangered. Their propensity for staying close to shore places them in great danger from fishing.}} |Unknown (subspecies ''Yangtze finless porpoise'' 1,012 in 2018<ref>{{cite news |date=25 July 2018 |script-title=zh:长江江豚减少 仅剩约1012头 |language=zh |work=[[The Beijing News]] |url=http://epaper.bjnews.com.cn/html/2018-07/25/content_727143.htm |access-date=28 August 2021}}</ref><ref>{{cite news |date=25 July 2018 |script-title=zh:农业农村部：长江江豚减少 仅剩约1012头 |language=zh |work=[[The Beijing News]] |agency=[[Xinhua News Agency]] |url=http://www.xinhuanet.com/politics/2018-07/25/c_1123171998.htm |access-date=28 August 2021}}</ref>) |[[Файл:江豚的分布.svg|150x150px|Narrow-ridged finless porpoise range (red color)]] |[[Файл:Finless_porpoise_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Finless porpoise size]]{{pb}}{{cvt|30|–|45|kg|lbs}} |[[Файл:Yangtze_finless_porpoise,_10_November_2006.jpg|alt=Yangtze finless porpoise|204x204px|Narrow-ridged finless porpoise]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Phocoena]]''''' – дөрвөн зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Burmeister's porpoise]] |''Phocoena spinipinnis''{{pb}}<small>[[Hermann Burmeister|Burmeister]], 1865</small> |{{IUCN status|NT|17029|1}} |Unknown{{efn|There are no quantitative data on abundance.}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Burmeister's_Porpoise.PNG|195x195px|Burmeister's porpoise range]] |[[Файл:Burmeister's_porpoise_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Burmeister's porpoise size]]{{pb}}{{cvt|50|–|75|kg|lbs}} |[[Файл:Burmeister's_porpoise_-_Phocoena_spinipinnis_-_2022-02-24.png|150x150px|Burmeister's porpoise]] |- |[[Harbour porpoise]] |''Phocoena phocoena''{{pb}}<small>[[Карл Линней|Linnaeus]], [[10th edition of Systema Naturae|1758]]</small> |{{IUCN status|LC|17027|1}} |700,000<ref>{{cite book |last1=Bjorge |first1=Arne |title=Encyclopedia of Marine Mammals |last2=A Tolley |first2=Krystal |year=2008 |editor1=William F. Perrin |pages=530–532 |chapter=Harbor porpoise ''Phocoena phocoena'' |editor2=Bernd Wursig |editor3=J. G.M. Thewissen}}</ref> |[[Файл:Cetacea_range_map_Harbour_Porpoise.PNG|150x150px|Harbour porpoise range]] |[[Файл:Harbour_porpoise_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Harbour porpoise size]]{{pb}}{{cvt|75|kg}} |[[Файл:Ecomare_-_bruinvis_Berend_(berend3).jpg|150x150px|Harbour porpoise]] |- |[[Spectacled porpoise]] |''Phocoena dioptrica''{{pb}}<small>Lahille, 1912</small> |{{IUCN status|LC|41715|1}} |Unknown{{efn|Nothing is known of the abundance of this porpoise. It was the most commonly encountered species during preliminary beach surveys undertaken on [[Tierra del Fuego]].}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Spectacled_Porpoise.PNG|150x150px|Spectacled porpoise range]] |[[Файл:Spectacled_porpoise_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Spectacled porpoise size]]{{pb}}{{cvt|60|–|84|kg|lbs}} |[[Файл:Subadult_female_spectacled_porpoise.png|150x150px|Subadult female spectacled porpoise]] |- |[[Vaquita]] |''Phocoena sinus''{{pb}}<small>Norris & McFarland, 1958</small> |{{IUCN status|CR|17028|1}} |12<ref>{{cite web |last1=Hoffner |first1=Erik |date=2018-03-08 |title=Only 12 vaquita porpoises remain, watchdog group reports |url=https://news.mongabay.com/2018/03/only-12-vaquita-porpoises-remain-watchdog-groups-report/ |access-date=19 April 2018 |website=Mongabay}}</ref> |[[Файл:Cetacea_range_map_Vaquita.PNG|150x150px|Vaquita range]] |[[Файл:Vaquita_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Vaquita size]]{{pb}}{{cvt|50|kg|lbs}} |[[Файл:Vaquita2_Olson_NOAA_crop2.jpg|150x150px|Vaquita]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Phocoenoides]]''''' – нэг зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Dall's porpoise]] |''Phocoenoides dalli''{{pb}}<small>[[Frederick W. True|True]], 1885</small> |{{IUCN status|LC|17032|1}} |1,100,000{{efn|The most recent estimate for the North Pacific and Bering Sea is 1,186,000.}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Dall's_Porpoise.PNG|150x150px|Dall's porpoise range]] |[[Файл:Dall's_porpoise_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Dall's porpoise size]]{{pb}}{{cvt|130|–|200|kg|lbs}} |[[Файл:Dalls_Porpoise_Underwater.JPG|150x150px|Dall's porpoise]] |} <references /> s7d3zt0t98dh27djsqzh6af9cj1o027 0 145618 851530 2026-03-27T14:49:35Z ~2026-19090-90 103521 Хуудас үүсгэв: "Билли Бадд, 50-р бүтээл нь Бенжамин Бриттений зохиолч Э.М. Форстер, Эрик Крозье нарын либреттогийн дагуу Херман Мелвиллийн "Билли Бадд" туужаас сэдэвлэсэн дуурь юм. Анх дөрвөн бүлэгтэй уг дуурь 1951 оны 12-р сарын 1-нд Лондон хотын Хааны Дуурийн Театрт (ROH) анхны..." 851530 wikitext text/x-wiki Билли Бадд, 50-р бүтээл нь Бенжамин Бриттений зохиолч Э.М. Форстер, Эрик Крозье нарын либреттогийн дагуу Херман Мелвиллийн "Билли Бадд" туужаас сэдэвлэсэн дуурь юм. Анх дөрвөн бүлэгтэй уг дуурь 1951 оны 12-р сарын 1-нд Лондон хотын Хааны Дуурийн Театрт (ROH) анхны тоглолтоо хийсэн. Хожим нь Бриттен уг бүтээлийг хоёр бүлэгт дуурь болгон шинэчилсэн бөгөөд оршил болон төгсгөлийн хэсэгтэй. Шинэчилсэн хувилбар нь 1964 оны 1-р сарын 9-нд Лондон хотын Ковент Гарден хотын ROH театрт анхны тоглолтоо хийсэн. Зохиолын түүх Э.М.Форстер уг туужид сонирхолтой байсан бөгөөд үүнийгээ Кембрижийн Их Сургуульд Кларкийн лекцүүддээ хэлэлцсэн. Форстер 1937 онд "F6-ийн өгсүүр" жүжгийн тоглолтыг үзэж байхдаа (Бриттен түүнд зориулж санамсаргүй хөгжим бичсэн) Бриттений хөгжмийг биширч байсан. Форстер 1942 оны 10-р сард Питер Пирс, Бриттен нар Үндэсний галерейд Бриттений "Микеланжелогийн долоон сонет"-ыг тоглохыг сонсоод Бриттентэй уулзжээ. 1948 онд Бриттен, Форстер нар Форстер дуурийн либретто бичиж болох эсэхийг хэлэлцжээ. Тэд Билли Баддыг дуурь болгон хувиргах бүтээл гэж тохиролцсон бөгөөд 1949 оны 1-р сард төслийн талаар хэлэлцэх албан ёсны уулзалт хийжээ. Форстер Бриттентэй хамтран ажилладаг Эрик Крозьетой хамтран либретто бичихээр ажилласан. Эрдэмтэн Ханна Рохлиц уг дасан зохицол болон хамтын ажиллагааг нарийвчлан судалсан. 7sv47gqey1ke60lpkd58jntghcy9ozw 0 145619 851533 2026-03-27T15:10:44Z Зулаазулаа67 103359 Created by translating the opening section from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1339405799|The Barber of Seville]]" 851533 wikitext text/x-wiki '''''Севиллийн үсчин, эсвэл дэмий болгоомжлол''''' ( {{Langx|it|'''Il barbiere di Siviglia, ossia L'inutile precauzione'''}} нь [[Жоаккино Россини|Жиоакино Россинигийн]] бичсэн, Италийн либретто болох Чезаре Стербинигийн бичсэн хоёр бүлэгт ''"Opera buffa"'' (комедийн дуурь) юм. Либретто нь [[Пьер Бөмаршэ|Пьер Бомаршегийн]] 1775 оны ''[[Севилийн үсчин (зохиол)|"Севилийн үсчин]]'' " Францын инээдмийн жүжгээс сэдэвлэгдсэн юм. Россинигийн дуурийн нээлт ( ''"Алмавива, o sia L'inutile precauzione'' ") нэртэйгээр 1816 оны 2-р сарын 20-нд Ромын "Аргентина" театрт Анжело Тоселлигийн дизайны дагуу болжээ. Россинигийн "''Севилийн үсчин" жүжгийг'' хөгжмийн инээдмийн урлагийн хамгийн агуу бүтээлүүдийн нэг гэж үздэг бөгөөд бүх "дууриын буффе"-ын дуурийн буффа гэж тодорхойлсон байдаг. Хоёр зууны дараа ч энэ дуурь нь алдартай бүтээл хэвээр байна. 9bfqvge8e6pkw7frqxiet4tmezxj7xg 0 145620 851534 2026-03-27T15:18:32Z Irmuunzayaa 103357 The Iceman Cometh….(жүжиг) 851534 wikitext text/x-wiki '''“The Iceman Cometh”''' бол 1939 онд Амеркийн жүжгийн зохиолч “Eugene O’Neill”-р бичигдсэн жүжиг юм. Анх 1946 онд нийтлэгдсэн бөгөөд, “Eddie Dowling”-р найруулагдаж, 1946 оны 10 дугаар сарын 9-нд Бродвейн “Мартин Бек”-театрт нээлтээ хийсэн бөгөөд, 1947 оны 3 дугаар сарын 15-нд хаагдахаасаа өмнө 136 удаа тоглогдсон. Дараа нь олон удаа дэлгэцийн бүтээл болгон өөрчилсөн. Энэхүү бүтээл нь нэгэн архинд донтогсодын тухай гардаг ба тэд нэгэн  баарны( уушын газар)  дээд талын хямдхан байранд хамтдаа амьдардаг бөгөөд, тэднээс нэг нь архинаас гарч “амжилттай”, эрүүл саруул байхыг сонгох үед цаашид юу тохиолдох талаар өгүүлдэг. == “Нью-Йорк Таймс” театрын  шүүмжлэгч “Brooks Atkinson”, 1960 онд “Сиднэй Лумит”-н телевизийн нэвтрүүлэгт “The Iceman Cometh” хэмээн нэрлэгддэг телевизын уран бүтээлийн эхэнд, үүнийг “Харгис хатуу бөгөөд хэрцгий жүжиг… . Энэ бол Америкийн хамгийн гайхалтай жүжгүүдийн нэг" хэмээсэн байдаг бөгөөд ,” Бродвей”-д нээлтээ хийснээс хойш 14 жилийн дараа энэхүү жүжиг нь холимог шүүмжүүд хүлээн авсан. Олон жилийн дараа буюу 1998 оны Лондоны продакшн болох “Kevin Spacey”-н “ Hickey”-ийн гол дүрд тоглосон хувилбарт үндэслэн, 1999 онд Бродвейн дахин сэргээсэн тоглолт “Брукс Аткинсон” - театрт тавигдсан юм. == URL: https://en.wikipedia.org/wiki/The_Iceman_Cometh 64pf4yfuevml8qryroh63g56rmmya9d 851535 851534 2026-03-27T15:20:55Z Asaaa18 98448 851535 wikitext text/x-wiki '''“The Iceman Cometh”''' бол 1939 онд Амеркийн жүжгийн зохиолч “Eugene O’Neill”-р бичигдсэн жүжиг юм. Анх 1946 онд нийтлэгдсэн бөгөөд, “Eddie Dowling”-р найруулагдаж, 1946 оны 10 дугаар сарын 9-нд Бродвейн “Мартин Бек”-театрт нээлтээ хийсэн бөгөөд, 1947 оны 3 дугаар сарын 15-нд хаагдахаасаа өмнө 136 удаа тоглогдсон. Дараа нь олон удаа дэлгэцийн бүтээл болгон өөрчилсөн. Энэхүү бүтээл нь нэгэн архинд донтогсодын тухай гардаг ба тэд нэгэн  баарны( уушын газар)  дээд талын хямдхан байранд хамтдаа амьдардаг бөгөөд, тэднээс нэг нь архинаас гарч “амжилттай”, эрүүл саруул байхыг сонгох үед цаашид юу тохиолдох талаар өгүүлдэг. “Нью-Йорк Таймс” театрын  шүүмжлэгч “Brooks Atkinson”, 1960 онд “Сиднэй Лумит”-н телевизийн нэвтрүүлэгт “The Iceman Cometh” хэмээн нэрлэгддэг телевизын уран бүтээлийн эхэнд, үүнийг “Харгис хатуу бөгөөд хэрцгий жүжиг… . Энэ бол Америкийн хамгийн гайхалтай жүжгүүдийн нэг" хэмээсэн байдаг бөгөөд ,” Бродвей”-д нээлтээ хийснээс хойш 14 жилийн дараа энэхүү жүжиг нь холимог шүүмжүүд хүлээн авсан. Олон жилийн дараа буюу 1998 оны Лондоны продакшн болох “Kevin Spacey”-н “ Hickey”-ийн гол дүрд тоглосон хувилбарт үндэслэн, 1999 онд Бродвейн дахин сэргээсэн тоглолт “Брукс Аткинсон” - театрт тавигдсан юм. URL: https://en.wikipedia.org/wiki/The_Iceman_Cometh 21stjsit7gy1c54o35xvaagrwkww79e 851538 851535 2026-03-27T15:22:46Z Asaaa18 98448 851538 wikitext text/x-wiki '''“The Iceman Cometh”''' бол 1939 онд Амеркийн жүжгийн зохиолч Южин Онейлийн бичисэн жүжиг юм. Анх 1946 онд нийтлэгдсэн бөгөөд, Эдди Довлинг найруулж, 1946 оны 10 дугаар сарын 9-нд Бродвейн “Мартин Бек”-театрт нээлтээ хийсэн бөгөөд, 1947 оны 3 дугаар сарын 15-нд хаагдахаасаа өмнө 136 удаа тоглогдсон. Дараа нь олон удаа дэлгэцийн бүтээл болгон өөрчилсөн. Энэхүү бүтээл нь нэгэн архинд донтогсодын тухай гардаг ба тэд нэгэн  баарны( уушын газар)  дээд талын хямдхан байранд хамтдаа амьдардаг бөгөөд, тэднээс нэг нь архинаас гарч “амжилттай”, эрүүл саруул байхыг сонгох үед цаашид юу тохиолдох талаар өгүүлдэг. “Нью-Йорк Таймс” театрын  шүүмжлэгч “Brooks Atkinson”, 1960 онд “Сиднэй Лумит”-н телевизийн нэвтрүүлэгт “The Iceman Cometh” хэмээн нэрлэгддэг телевизын уран бүтээлийн эхэнд, үүнийг “Харгис хатуу бөгөөд хэрцгий жүжиг… . Энэ бол Америкийн хамгийн гайхалтай жүжгүүдийн нэг" хэмээсэн байдаг бөгөөд ,” Бродвей”-д нээлтээ хийснээс хойш 14 жилийн дараа энэхүү жүжиг нь холимог шүүмжүүд хүлээн авсан. Олон жилийн дараа буюу 1998 оны Лондоны продакшн болох “Kevin Spacey”-н “ Hickey”-ийн гол дүрд тоглосон хувилбарт үндэслэн, 1999 онд Бродвейн дахин сэргээсэн тоглолт “Брукс Аткинсон” - театрт тавигдсан юм. URL: https://en.wikipedia.org/wiki/The_Iceman_Cometh m8k906rxeuw4u8tkn22icr6cnpoe3ne 851621 851538 2026-03-28T06:22:12Z Irmuunzayaa 103357 The Iceman Cometh….(жүжиг) 851621 wikitext text/x-wiki '''“The Iceman Cometh”''' бол 1939 онд Амеркийн жүжгийн зохиолч “ Eugene O’Neill”-н бичсэн жүжиг юм. Анх 1946 онд нийтлэгдсэн бөгөөд, “Эдди Довлинг” найруулж, 1946 оны 10 дугаар сарын 9-нд Бродвейн “Мартин Бек”театрт нээлтээ хийсэн бөгөөд, 1947 оны 3 дугаар сарын 15-нд хаагдахаасаа өмнө 136 удаа тоглогдсон. Дараа нь олон удаа дэлгэцийн бүтээл болгон өөрчилсөн. Энэхүү бүтээл нь нэгэн архинд донтогсодын тухай гардаг ба тэд нэгэн  баарны( уушын газар)  дээд талын хямдхан байранд хамтдаа амьдардаг бөгөөд, тэднээс нэг нь архинаас гарч “амжилттай”, эрүүл саруул байхыг сонгох үед цаашид юу тохиолдох талаар өгүүлдэг. “Нью-Йорк Таймс” театрын  шүүмжлэгч “Brooks Atkinson”, 1960 онд “Сиднэй Лумит”-н телевизийн нэвтрүүлэгт “The Iceman Cometh” хэмээн нэрлэгддэг телевизын уран бүтээлийн эхэнд, үүнийг “Харгис хатуу бөгөөд хэрцгий жүжиг… . Энэ бол Америкийн хамгийн гайхалтай жүжгүүдийн нэг" хэмээсэн байдаг бөгөөд ,” Бродвей”-д нээлтээ хийснээс хойш 14 жилийн дараа энэхүү жүжиг нь холимог шүүмжүүд хүлээн авсан. Олон жилийн дараа буюу 1998 оны Лондоны продакшн болох “Kevin Spacey”-н “ Hickey”-ийн гол дүрд тоглосон хувилбарт үндэслэн, 1999 онд Бродвейн дахин сэргээсэн тоглолт “Брукс Аткинсон” - театрт тавигдсан юм. URL: https://en.wikipedia.org/wiki/The_Iceman_Cometh tra8o7r0ia7d2a1gr5tq4n3mc2pa050 851634 851621 2026-03-28T07:39:31Z Irmuunzayaa 103357 The Iceman Cometh-(жүжиг) 851634 wikitext text/x-wiki '''“The Iceman Cometh”''' бол 1939 онд Амеркийн жүжгийн зохиолч “ Eugene O’Neill”-н бичсэн жүжиг юм. Анх 1946 онд нийтлэгдсэн бөгөөд, “Eddy Dowling” найруулж, 1946 оны 10 дугаар сарын 9-нд Бродвейн “Мартин Бек”театрт нээлтээ хийсэн бөгөөд, 1947 оны 3 дугаар сарын 15-нд хаагдахаасаа өмнө 136 удаа тоглогдсон. Дараа нь олон удаа дэлгэцийн бүтээл болгон өөрчилсөн. Энэхүү бүтээл нь нэгэн архинд донтогсодын тухай гардаг ба тэд нэгэн  баарны( уушын газар)  дээд талын хямдхан байранд хамтдаа амьдардаг бөгөөд, тэднээс нэг нь архинаас гарч “амжилттай”, эрүүл саруул байхыг сонгох үед цаашид юу тохиолдох талаар өгүүлдэг. “Нью-Йорк Таймс” театрын  шүүмжлэгч “Brooks Atkinson”, 1960 онд “Сиднэй Лумит”-н телевизийн нэвтрүүлэгт “The Iceman Cometh” хэмээн нэрлэгддэг телевизын уран бүтээлийн эхэнд, үүнийг “Харгис хатуу бөгөөд хэрцгий жүжиг… . Энэ бол Америкийн хамгийн гайхалтай жүжгүүдийн нэг" хэмээсэн байдаг бөгөөд ,” Бродвей”-д нээлтээ хийснээс хойш 14 жилийн дараа энэхүү жүжиг нь холимог шүүмжүүд хүлээн авсан. Олон жилийн дараа буюу 1998 оны Лондоны продакшн болох “Kevin Spacey”-н “ Hickey”-ийн гол дүрд тоглосон хувилбарт үндэслэн, 1999 онд Бродвейн дахин сэргээсэн тоглолт “Брукс Аткинсон” - театрт тавигдсан юм. URL: https://en.wikipedia.org/wiki/The_Iceman_Cometh 6f0z7tk99o97a4gy79qrv9v4kj7nuhk 851642 851634 2026-03-28T08:03:50Z Irmuunzayaa 103357 The Iceman Cometh 851642 wikitext text/x-wiki The Iceman Cometh-…(жүжиг) '''“The Iceman Cometh”''' бол 1939 онд Амеркийн жүжгийн зохиолч “ Eugene O’Neill”-н бичсэн жүжиг юм. Анх 1946 онд нийтлэгдсэн бөгөөд, “Eddy Dowling” найруулж, 1946 оны 10 дугаар сарын 9-нд Бродвейн “Мартин Бек”театрт нээлтээ хийсэн бөгөөд, 1947 оны 3 дугаар сарын 15-нд хаагдахаасаа өмнө 136 удаа тоглогдсон. Дараа нь олон удаа дэлгэцийн бүтээл болгон өөрчилсөн. Энэхүү бүтээл нь нэгэн архинд донтогсодын тухай гардаг ба тэд нэгэн  баарны( уушын газар)  дээд талын хямдхан байранд хамтдаа амьдардаг бөгөөд, тэднээс нэг нь архинаас гарч “амжилттай”, эрүүл саруул байхыг сонгох үед цаашид юу тохиолдох талаар өгүүлдэг. “Нью-Йорк Таймс” театрын  шүүмжлэгч “Brooks Atkinson”, 1960 онд “Сиднэй Лумит”-н телевизийн нэвтрүүлэгт “The Iceman Cometh” хэмээн нэрлэгддэг телевизын уран бүтээлийн эхэнд, үүнийг “Харгис хатуу бөгөөд хэрцгий жүжиг… . Энэ бол Америкийн хамгийн гайхалтай жүжгүүдийн нэг" хэмээсэн байдаг бөгөөд ,” Бродвей”-д нээлтээ хийснээс хойш 14 жилийн дараа энэхүү жүжиг нь холимог шүүмжүүд хүлээн авсан. Олон жилийн дараа буюу 1998 оны Лондоны продакшн болох “Kevin Spacey”-н “ Hickey”-ийн гол дүрд тоглосон хувилбарт үндэслэн, 1999 онд Бродвейн дахин сэргээсэн тоглолт “Брукс Аткинсон” - театрт тавигдсан юм. URL: https://en.wikipedia.org/wiki/The_Iceman_Cometh k9phf06a7ozjf8c5hhre1umi5jrhwe9 0 145621 851536 2026-03-27T15:21:47Z Зулаазулаа67 103359 Created by translating the opening section from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1345178282|Cavalleria rusticana]]" 851536 wikitext text/x-wiki {{Ижил нэрийн тайлбар|Cavalleria rusticana (disambiguation)}}'''''“Хөдөөгийн язгууртнууд"'''''{{IPA|it|kavalleˈriːa rustiˈkaːna|pron}}{{IPA1|it|kavalleˈriːa rustiˈkaːna|pron}} Итали хэл дээр “Хөдөөгийн баатарлаг чанар"; ) нь [[Pietro Mascagni]]-ийн зохиосон нэг бүлэгт [[дуурь]] бөгөөд [[Giovanni Targioni-Tozzetti]] болон [[Guido Menasci]] нарын бичсэн итали либреттотой. Энэ нь [[Giovanni Verga]]-ийн 1880 онд бичсэн ижил нэртэй богино өгүүллэг болон дараагийн жүжгээс сэдэвлэн зохиогдсон. Сонгодог ''веризмо'' дуурийн нэг гэж тооцогддог энэхүү дуурь 1890 оны 5-р сарын 17-нд Ромын Костанзи театрт анх тоглогджээ. 1893 оноос хойш үүнийг Руггеро Леонкаваллогийн ''Паглиаччитай'' хамт "Cav/Pag" давхар дуулалтаар тоглож ирсэн. {{Sfn|Sims|2007}} b9ia0picdmijhsp25hittz1w1z81bmq 851565 851536 2026-03-27T16:47:11Z Asaaa18 98448 Asaaa18 moved page [[“Хөдөөгийн язгууртнууд"]] to [[Хөдөөгийн язгууртнууд (дуурь)]] 851536 wikitext text/x-wiki {{Ижил нэрийн тайлбар|Cavalleria rusticana (disambiguation)}}'''''“Хөдөөгийн язгууртнууд"'''''{{IPA|it|kavalleˈriːa rustiˈkaːna|pron}}{{IPA1|it|kavalleˈriːa rustiˈkaːna|pron}} Итали хэл дээр “Хөдөөгийн баатарлаг чанар"; ) нь [[Pietro Mascagni]]-ийн зохиосон нэг бүлэгт [[дуурь]] бөгөөд [[Giovanni Targioni-Tozzetti]] болон [[Guido Menasci]] нарын бичсэн итали либреттотой. Энэ нь [[Giovanni Verga]]-ийн 1880 онд бичсэн ижил нэртэй богино өгүүллэг болон дараагийн жүжгээс сэдэвлэн зохиогдсон. Сонгодог ''веризмо'' дуурийн нэг гэж тооцогддог энэхүү дуурь 1890 оны 5-р сарын 17-нд Ромын Костанзи театрт анх тоглогджээ. 1893 оноос хойш үүнийг Руггеро Леонкаваллогийн ''Паглиаччитай'' хамт "Cav/Pag" давхар дуулалтаар тоглож ирсэн. {{Sfn|Sims|2007}} b9ia0picdmijhsp25hittz1w1z81bmq 851587 851565 2026-03-28T02:17:41Z Asaaa18 98448 851587 wikitext text/x-wiki {{Ижил нэрийн тайлбар|Cavalleria rusticana (disambiguation)}}'''''“Хөдөөгийн язгууртнууд"'''''{{IPA|it|kavalleˈriːa rustiˈkaːna|pron}}{{IPA1|it|kavalleˈriːa rustiˈkaːna|pron}} Итали хэл дээр “Хөдөөгийн баатарлаг чанар"; ) нь [[Pietro Mascagni]]-ийн зохиосон нэг бүлэгт [[дуурь]] бөгөөд [[Giovanni Targioni-Tozzetti]] болон [[Guido Menasci]] нарын бичсэн итали либреттотой. Энэ нь [[Giovanni Verga]]-ийн 1880 онд бичсэн ижил нэртэй богино өгүүллэг болон дараагийн жүжгээс сэдэвлэн зохиогдсон. Сонгодог ''веризмо'' дуурийн нэг гэж тооцогддог энэхүү дуурь 1890 оны 5-р сарын 17-нд Ромын Костанзи театрт анх тоглогджээ. 1893 оноос хойш үүнийг Руггеро Леонкаваллогийн ''Паглиаччитай'' хамт "Cav/Pag" давхар дуулалтаар тоглож ирсэн. [[Ангилал:Дуурь]] cas0w40vcinmc0p7745nvl618kku4ly 0 145622 851537 2026-03-27T15:22:20Z Маралаа 11а 103522 Хуудас үүсгэв: "Шанхайн концертын танхим ↓ Кадиллак Шанхайн концертын танхим нь Шанхай хотын Хуанпу дүүргийн Яньань зам болон Өмнөд Төвдийн замын уулзвар дээр байрладаг. 1930 онд Нанкин театр нэртэйгээр байгуулагдсан. 1949 онд нэрийг нь Бээжингийн кино театр болгон өөрч..." 851537 wikitext text/x-wiki Шанхайн концертын танхим ↓ Кадиллак Шанхайн концертын танхим нь Шанхай хотын Хуанпу дүүргийн Яньань зам болон Өмнөд Төвдийн замын уулзвар дээр байрладаг. 1930 онд Нанкин театр нэртэйгээр байгуулагдсан. 1949 онд нэрийг нь Бээжингийн кино театр болгон өөрчилсөн. 1959 онд Шанхайн концертын танхим гэж нэрлэгдсэн. Тус танхим нь 1122 суудалтай бөгөөд нэг давхарт 640, хоёрдугаар давхарт 482 суудалтай. Тайз нь 8.35 метр, 16 метр урттай бөгөөд 100 орчим хавтгай дөрвөлжин метр талбайтай. Концертын танхимыг Хятадын архитектор Фан Вэнжао (范文照) Европын хэв маягаар зохион бүтээжээ. Яньань Өндөрлөгийн замд зам гаргахын тулд уг танхимыг 2007 онд нүүлгэн шилжүүлсэн. Төсөл 4-р сарын 15-ны өглөөний 10 цагт эхэлсэн бөгөөд 50 сая юанийн өртөгтэй байв. 5800 тонн жинтэй концертын танхимыг эхлээд 1.7 метр өргөж, зүүн тийш 66.4 метр хөдөлгөж, эцэст нь шинэ газарт Enerpac гидравлик цилиндр ашиглан дахин 1.7 метр өргөсөн. Төсөл 2008 оны 1-р сарын 1-нд дууссан. Шанхайн концертын танхим 2008 оны 9-р сарын 26-нд дахин нээгдсэн. b2vmvcnuc4ejhz4pgra02azcj2m4gjm 851542 851537 2026-03-27T15:34:27Z Asaaa18 98448 851542 wikitext text/x-wiki Шанхайн концертын танхим ↓ Кадиллак Шанхайн концертын танхим нь Шанхай хотын Хуанпу дүүргийн Яньань зам болон Өмнөд Төвдийн замын уулзвар дээр байрладаг. 1930 онд Нанкин театр нэртэйгээр байгуулагдсан. 1949 онд нэрийг нь Бээжингийн кино театр болгон өөрчилсөн. 1959 онд Шанхайн концертын танхим гэж нэрлэгдсэн. Тус танхим нь 1122 суудалтай бөгөөд нэг давхарт 640, хоёрдугаар давхарт 482 суудалтай. Тайз нь 8.35 метр, 16 метр урттай бөгөөд 100 орчим хавтгай дөрвөлжин метр талбайтай. Концертын танхимыг Хятадын архитектор Фан Вэнжао Европын хэв маягаар зохион бүтээжээ. Яньань Өндөрлөгийн замд зам гаргахын тулд уг танхимыг 2007 онд нүүлгэн шилжүүлсэн. Төсөл 4-р сарын 15-ны өглөөний 10 цагт эхэлсэн бөгөөд 50 сая юанийн өртөгтэй байв. 5800 тонн жинтэй концертын танхимыг эхлээд 1.7 метр өргөж, зүүн тийш 66.4 метр хөдөлгөж, эцэст нь шинэ газарт Enerpac гидравлик цилиндр ашиглан дахин 1.7 метр өргөсөн. Төсөл 2008 оны 1-р сарын 1-нд дууссан. Шанхайн концертын танхим 2008 оны 9-р сарын 26-нд дахин нээгдсэн. fjjneihqexfkhettgdrqw3xgvmk0uwu 851544 851542 2026-03-27T15:37:06Z Asaaa18 98448 851544 wikitext text/x-wiki Шанхайн концертын танхим ↓ Кадиллак Шанхайн концертын танхим нь Шанхай хотын Хуанпу дүүргийн Яньань зам болон Өмнөд Төвдийн замын уулзвар дээр байрладаг. 1930 онд Нанжингийн театр нэртэйгээр байгуулагдсан. 1949 онд нэрийг нь Бээжингийн кино театр болгон өөрчилсөн. 1959 онд Шанхайн концертын танхим гэж нэрлэгдсэн. Тус танхим нь 1122 суудалтай бөгөөд нэг давхарт 640, хоёрдугаар давхарт 482 суудалтай. Тайз нь 8.35 метр, 16 метр урттай бөгөөд 100 орчим хавтгай дөрвөлжин метр талбайтай. Концертын танхимыг Хятадын архитектор Фан Вэнжао Европын хэв маягаар зохион бүтээжээ. Яньань Өндөрлөгийн замд зам гаргахын тулд уг танхимыг 2007 онд нүүлгэн шилжүүлсэн. Төсөл 4-р сарын 15-ны өглөөний 10 цагт эхэлсэн бөгөөд 50 сая юанийн өртөгтэй байв. 5800 тонн жинтэй концертын танхимыг эхлээд 1.7 метр өргөж, зүүн тийш 66.4 метр хөдөлгөж, эцэст нь шинэ газарт Enerpac гидравлик цилиндр ашиглан дахин 1.7 метр өргөсөн. Төсөл 2008 оны 1-р сарын 1-нд дууссан. Шанхайн концертын танхим 2008 оны 9-р сарын 26-нд дахин нээгдсэн. 1gb0u9t4r4554hfjct007ljg51zkvqd 851592 851544 2026-03-28T02:46:17Z Asaaa18 98448 Asaaa18 moved page [[Shanghai Concert Hall]] to [[Шанхайн Концертийн театр]] 851544 wikitext text/x-wiki Шанхайн концертын танхим ↓ Кадиллак Шанхайн концертын танхим нь Шанхай хотын Хуанпу дүүргийн Яньань зам болон Өмнөд Төвдийн замын уулзвар дээр байрладаг. 1930 онд Нанжингийн театр нэртэйгээр байгуулагдсан. 1949 онд нэрийг нь Бээжингийн кино театр болгон өөрчилсөн. 1959 онд Шанхайн концертын танхим гэж нэрлэгдсэн. Тус танхим нь 1122 суудалтай бөгөөд нэг давхарт 640, хоёрдугаар давхарт 482 суудалтай. Тайз нь 8.35 метр, 16 метр урттай бөгөөд 100 орчим хавтгай дөрвөлжин метр талбайтай. Концертын танхимыг Хятадын архитектор Фан Вэнжао Европын хэв маягаар зохион бүтээжээ. Яньань Өндөрлөгийн замд зам гаргахын тулд уг танхимыг 2007 онд нүүлгэн шилжүүлсэн. Төсөл 4-р сарын 15-ны өглөөний 10 цагт эхэлсэн бөгөөд 50 сая юанийн өртөгтэй байв. 5800 тонн жинтэй концертын танхимыг эхлээд 1.7 метр өргөж, зүүн тийш 66.4 метр хөдөлгөж, эцэст нь шинэ газарт Enerpac гидравлик цилиндр ашиглан дахин 1.7 метр өргөсөн. Төсөл 2008 оны 1-р сарын 1-нд дууссан. Шанхайн концертын танхим 2008 оны 9-р сарын 26-нд дахин нээгдсэн. 1gb0u9t4r4554hfjct007ljg51zkvqd 851594 851592 2026-03-28T02:47:06Z Asaaa18 98448 851594 wikitext text/x-wiki Кадиллак Шанхайн концертын театр нь Шанхай хотын Хуанпу дүүргийн Яньань зам болон Өмнөд Төвдийн замын уулзвар дээр байрладаг. 1930 онд Нанжингийн театр нэртэйгээр байгуулагдсан. 1949 онд нэрийг нь Бээжингийн кино театр болгон өөрчилсөн. 1959 онд Шанхайн концертын танхим гэж нэрлэгдсэн. Тус танхим нь 1122 суудалтай бөгөөд нэг давхарт 640, хоёрдугаар давхарт 482 суудалтай. Тайз нь 8.35 метр, 16 метр урттай бөгөөд 100 орчим хавтгай дөрвөлжин метр талбайтай. Концертын танхимыг Хятадын архитектор Фан Вэнжао Европын хэв маягаар бүтээжээ. Яньань Өндөрлөгийн замд зам гаргахын тулд уг танхимыг 2007 онд нүүлгэн шилжүүлсэн. Төсөл 4-р сарын 15-ны өглөөний 10 цагт эхэлсэн бөгөөд 50 сая юанийн өртөгтэй байв. 5800 тонн жинтэй концертын танхимыг эхлээд 1.7 метр өргөж, зүүн тийш 66.4 метр хөдөлгөж, эцэст нь шинэ газарт Enerpac гидравлик цилиндр ашиглан дахин 1.7 метр өргөсөн. Төсөл 2008 оны 1-р сарын 1-нд дууссан. Шанхайн концертын танхим 2008 оны 9-р сарын 26-нд дахин нээгдсэн. rb7m6fwwihwk5ic8gyie5o2n5p2rtxf 10 145623 851539 2026-03-27T15:26:08Z ChocolateLemon 91232 загвар нэмэв 851539 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{#invoke:IUCN_status|main}}</includeonly><noinclude>{{Documentation}}</noinclude> bink24566mbhssg8vejnqjdl5vzp7ss 851633 851539 2026-03-28T07:32:52Z ChocolateLemon 91232 851633 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{#invoke:IUCN status|main}}</includeonly><noinclude>{{Documentation}}</noinclude> eqvuml2f4e05ihv5ev77n5qolfpup5v 0 145624 851543 2026-03-27T15:36:57Z Enhkjin 0 103361 Created by translating the opening section from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1344178482|Lucia di Lammermoor]]" 851543 wikitext text/x-wiki “Ламмермурын Лючия”{{IPA|it|luˈtʃiːa di ˈlammermur}}Лучиа ди Ламмермур (Итали дуудлага: [luˈtʃiːa di ˈlammermur]) нь Италийн хөгжмийн зохиолч Гаэтано Доницеттийн бичсэн гурван үзэгдэлт эмгэнэлт дуурь (dramma tragico) юм. Сальвадоре Каммарано уг Итали хэл дээрх либреттог 1819 онд [[Вальтер Скотт|Вальтер Скоттын]] бичсэн ''"Ламмермурын сүйт бүсгүй"'' түүхэн романаас сэдэвлэн бичсэн. Доницетти ''"Люсия ди Ламмермур"'' дуурийг 1835 онд, дуурийн хөгжмийн зохиолчийн нэр хүндийн оргил үедээ бичсэн. <blockquote>Жоаккино Россини удалгүй зодог тайлж, Винченцо Беллини "Лучиа" дуурийн нээлтээс өмнөхөн таалал төгссөн байсан нь Доницеттийг Италийн дуурийн урлагийн "цорын ганц ноёрхогч суут ухаантан" болгосон юм. [1]</blockquote>Доницетти хөгжмийн зохиолчийн хувьд амжилтанд хүрэх нөхцөл бүрдсэн төдийгүй Шотландын түүх, соёлд өргөн хүрээтэй сонирхол байсан. Хүчирхийлэлтэй дайн, дайсагнал, түүнчлэн ардын аман зохиол, домог зүй нь 19-р зууны уншигчид болон үзэгчдийн сонирхлыг татсан. <ref name="Mackerras29" /> <blockquote>Вальтер Скотт эдгээр үйл явдлуудыг өөрийн "Ламмермурын сүйт бүсгүй" хэмээх соноор дамжуулан драмын хэлбэрт оруулсан бөгөөд энэ нь "Лучиа" зэрэг хөгжмийн хэд хэдэн бүтээл төрөхөд нөлөөлсөн юм. [2]</blockquote> Энэ түүх нь өөрийн болон Рэйвенсвудын гэр бүлийн хоорондох зөрчилдөөнд өртсөн сэтгэл хөдлөлийн хувьд эмзэг Люси Аштон (Люсиа)-ийн тухай өгүүлдэг. Үйл явдал 17-р зууны Шотландын Ламмермюр толгод (Ламмермур)-д өрнөдөг. plvj8xhlf1uml4dhfwvqxvkd2ubaxza 851556 851543 2026-03-27T16:01:04Z Asaaa18 98448 Asaaa18 moved page [[“Ламмермурын Лючия”]] to [[Ламмермурын Лючия (дуурь)]] 851543 wikitext text/x-wiki “Ламмермурын Лючия”{{IPA|it|luˈtʃiːa di ˈlammermur}}Лучиа ди Ламмермур (Итали дуудлага: [luˈtʃiːa di ˈlammermur]) нь Италийн хөгжмийн зохиолч Гаэтано Доницеттийн бичсэн гурван үзэгдэлт эмгэнэлт дуурь (dramma tragico) юм. Сальвадоре Каммарано уг Итали хэл дээрх либреттог 1819 онд [[Вальтер Скотт|Вальтер Скоттын]] бичсэн ''"Ламмермурын сүйт бүсгүй"'' түүхэн романаас сэдэвлэн бичсэн. Доницетти ''"Люсия ди Ламмермур"'' дуурийг 1835 онд, дуурийн хөгжмийн зохиолчийн нэр хүндийн оргил үедээ бичсэн. <blockquote>Жоаккино Россини удалгүй зодог тайлж, Винченцо Беллини "Лучиа" дуурийн нээлтээс өмнөхөн таалал төгссөн байсан нь Доницеттийг Италийн дуурийн урлагийн "цорын ганц ноёрхогч суут ухаантан" болгосон юм. [1]</blockquote>Доницетти хөгжмийн зохиолчийн хувьд амжилтанд хүрэх нөхцөл бүрдсэн төдийгүй Шотландын түүх, соёлд өргөн хүрээтэй сонирхол байсан. Хүчирхийлэлтэй дайн, дайсагнал, түүнчлэн ардын аман зохиол, домог зүй нь 19-р зууны уншигчид болон үзэгчдийн сонирхлыг татсан. <ref name="Mackerras29" /> <blockquote>Вальтер Скотт эдгээр үйл явдлуудыг өөрийн "Ламмермурын сүйт бүсгүй" хэмээх соноор дамжуулан драмын хэлбэрт оруулсан бөгөөд энэ нь "Лучиа" зэрэг хөгжмийн хэд хэдэн бүтээл төрөхөд нөлөөлсөн юм. [2]</blockquote> Энэ түүх нь өөрийн болон Рэйвенсвудын гэр бүлийн хоорондох зөрчилдөөнд өртсөн сэтгэл хөдлөлийн хувьд эмзэг Люси Аштон (Люсиа)-ийн тухай өгүүлдэг. Үйл явдал 17-р зууны Шотландын Ламмермюр толгод (Ламмермур)-д өрнөдөг. plvj8xhlf1uml4dhfwvqxvkd2ubaxza 851586 851556 2026-03-28T02:16:54Z Asaaa18 98448 851586 wikitext text/x-wiki “Ламмермурын Лючия”{{IPA|it|luˈtʃiːa di ˈlammermur}}Лучиа ди Ламмермур (Итали дуудлага: [luˈtʃiːa di ˈlammermur]) нь Италийн хөгжмийн зохиолч Гаэтано Доницеттийн бичсэн гурван үзэгдэлт эмгэнэлт дуурь (dramma tragico) юм. Сальвадоре Каммарано уг Итали хэл дээрх либреттог 1819 онд [[Вальтер Скотт|Вальтер Скоттын]] бичсэн ''"Ламмермурын сүйт бүсгүй"'' түүхэн романаас сэдэвлэн бичсэн. Доницетти ''"Люсия ди Ламмермур"'' дуурийг 1835 онд, дуурийн хөгжмийн зохиолчийн нэр хүндийн оргил үедээ бичсэн. <blockquote>Жоаккино Россини удалгүй зодог тайлж, Винченцо Беллини "Лучиа" дуурийн нээлтээс өмнөхөн таалал төгссөн байсан нь Доницеттийг Италийн дуурийн урлагийн "цорын ганц ноёрхогч суут ухаантан" болгосон юм. [1]</blockquote>Доницетти хөгжмийн зохиолчийн хувьд амжилтанд хүрэх нөхцөл бүрдсэн төдийгүй Шотландын түүх, соёлд өргөн хүрээтэй сонирхол байсан. Хүчирхийлэлтэй дайн, дайсагнал, түүнчлэн ардын аман зохиол, домог зүй нь 19-р зууны уншигчид болон үзэгчдийн сонирхлыг татсан. <ref name="Mackerras29" /> <blockquote>Вальтер Скотт эдгээр үйл явдлуудыг өөрийн "Ламмермурын сүйт бүсгүй" хэмээх соноор дамжуулан драмын хэлбэрт оруулсан бөгөөд энэ нь "Лучиа" зэрэг хөгжмийн хэд хэдэн бүтээл төрөхөд нөлөөлсөн юм. [2]</blockquote> Энэ түүх нь өөрийн болон Рэйвенсвудын гэр бүлийн хоорондох зөрчилдөөнд өртсөн сэтгэл хөдлөлийн хувьд эмзэг Люси Аштон (Люсиа)-ийн тухай өгүүлдэг. Үйл явдал 17-р зууны Шотландын Ламмермюр толгод (Ламмермур)-д өрнөдөг. [[Ангилал:Дуурь]] 6w6qu64qe5bpa6wwv8yu6i80t5c9ql1 10 145625 851545 2026-03-27T15:37:56Z ChocolateLemon 91232 Хуудас үүсгэв: "<includeonly><span style="{{#if:{{#switch:{{lc:{{{class|{{{1|}}}}}}}} |lc = lc<!--lower case--> |dd = dd |lr/lc = lr/lc |ne = ne |nr = nr }} |color: gray;|background-color: {{#switch:{{lc:{{{class|{{{1|}}}}}}}} |vu = #CC9900<!--lower case--> |en = #CC6633 |cr = #CC3333 |pe |cr(pe) = #CC3333 |pew |cr(pew) = #CC3333 |nt |lr/nt = #006666 |ex = black |lr/cd = #006666 |ew = black |#default = #004080 }}; color: {{#switch:{{lc:{{{class|{{{1|}}}}}}}}..." 851545 wikitext text/x-wiki <includeonly><span style="{{#if:{{#switch:{{lc:{{{class|{{{1|}}}}}}}} |lc = lc<!--lower case--> |dd = dd |lr/lc = lr/lc |ne = ne |nr = nr }} |color: gray;|background-color: {{#switch:{{lc:{{{class|{{{1|}}}}}}}} |vu = #CC9900<!--lower case--> |en = #CC6633 |cr = #CC3333 |pe |cr(pe) = #CC3333 |pew |cr(pew) = #CC3333 |nt |lr/nt = #006666 |ex = black |lr/cd = #006666 |ew = black |#default = #004080 }}; color: {{#switch:{{lc:{{{class|{{{1|}}}}}}}} |vu = #FFFFCB<!--lower case--> |en = #FFCC99 |cr = #FFCCCC |pe |cr(pe) = #FFCCCC |pew |cr(pew) = #FFCCCC |nt |lr/nt = #99CC99 |ex = #CC3333 |lr/cd = #99CC99 |ew = white |#default = white }}; padding: 0 1pt 0 1pt; }}" title="IUCN Red List: {{#switch:{{lc:{{{class|{{{1|}}}}}}}} |lc = Least Concern<!--lower case--> |vu = Vulnerable |dd = Data Deficient |en = Endangered |cr = Critically Endangered |pe |cr(pe) = Critically Endangered (Possibly Extinct) |pew |cr(pew) = Critically Endangered (Possibly Extinct in the Wild) |nt |lr/nt = Near Threatened |lr/lc = Least Concern |ex = Extinct |lr/cd = Conservation Dependent |ew = Extinct in the Wild |ne = Not Evaluated |nr = (taxon not recognized) |#default = {{{1|}}} }}"><b>{{#switch:{{lc:{{{class|{{{1|}}}}}}}} |nr = ({{{1|}}}) |#default = {{{1|}}} }}</b></span>{{#switch:{{{class|{{{3|}}}}}} |1 = {{#if: {{{2|}}} |{{IUCN status/url|{{{2}}}}} |}} }}</includeonly><noinclude>{{Documentation}}</noinclude> fxy87izltq3q6asvwx4z8xikhd6uqyu 10 145626 851546 2026-03-27T15:41:18Z ChocolateLemon 91232 Хуудас үүсгэв: "<includeonly>^{<nowiki> </nowiki><span class="plainlinks" title="IUCN Red List assessment">[https://www.iucnredlist.org/{{#if:{{{1|}}} |{{#ifexpr:{{#invoke:String|find|source={{{1|}}}|/}} |species/{{{1}}} |details/{{{1}}}/0}} |}} {{{year|IUCN}}}]</span>}</includeonly><noinclude>{{Documentation}}</noinclude>" 851546 wikitext text/x-wiki <includeonly>^{<nowiki> </nowiki><span class="plainlinks" title="IUCN Red List assessment">[https://www.iucnredlist.org/{{#if:{{{1|}}} |{{#ifexpr:{{#invoke:String|find|source={{{1|}}}|/}} |species/{{{1}}} |details/{{{1}}}/0}} |}} {{{year|IUCN}}}]</span>}</includeonly><noinclude>{{Documentation}}</noinclude> grwl4shtoqx7fkuoi5r8gntk99z9m8k 10 145627 851547 2026-03-27T15:42:13Z ChocolateLemon 91232 Хуудас үүсгэв: "{{Documentation subpage}} <!-- Please place categories where indicated at the bottom of this page and interwikis at Wikidata (see [[Wikipedia:Wikidata]]) --> == Usage == '''[[Template:IUCN status/status]]''' is a subtemplate of [[Template:IUCN status]]. == See also == * {{tl|IUCN status}} <includeonly>{{sandbox other|| <!-- Categories below this line, please; interwikis at Wikidata --> [[Category:IUCN templates]] }}</includeonly>" 851547 wikitext text/x-wiki {{Documentation subpage}} <!-- Please place categories where indicated at the bottom of this page and interwikis at Wikidata (see [[Wikipedia:Wikidata]]) --> == Usage == '''[[Template:IUCN status/status]]''' is a subtemplate of [[Template:IUCN status]]. == See also == * {{tl|IUCN status}} <includeonly>{{sandbox other|| <!-- Categories below this line, please; interwikis at Wikidata --> [[Category:IUCN templates]] }}</includeonly> 1ro0728llhx3xx5epodkngrq057nnzk 10 145628 851548 2026-03-27T15:43:07Z ChocolateLemon 91232 Хуудас үүсгэв: "{{Documentation subpage}} <!-- Please place categories where indicated at the bottom of this page and interwikis at Wikidata (see [[Wikipedia:Wikidata]]) --> == Usage == '''[[Template:IUCN status/url]]''' is a subtemplate of [[Template:IUCN status]]. == See also == * {{tl|IUCN status}} <includeonly>{{sandbox other|| <!-- Categories below this line, please; interwikis at Wikidata --> }}</includeonly>" 851548 wikitext text/x-wiki {{Documentation subpage}} <!-- Please place categories where indicated at the bottom of this page and interwikis at Wikidata (see [[Wikipedia:Wikidata]]) --> == Usage == '''[[Template:IUCN status/url]]''' is a subtemplate of [[Template:IUCN status]]. == See also == * {{tl|IUCN status}} <includeonly>{{sandbox other|| <!-- Categories below this line, please; interwikis at Wikidata --> }}</includeonly> ai52aytewdxftlj4y4u77m8tm9ar257 10 145629 851550 2026-03-27T15:45:59Z ChocolateLemon 91232 Хуудас үүсгэв: "{{Documentation subpage}} <!-- Please place categories where indicated at the bottom of this page and interwikis at Wikidata (see [[Wikipedia:Wikidata]]) --> == Usage == To show [[International Union for Conservation of Nature]] (IUCN) [[IUCN Red List|Red List]] conservation status. <code><nowiki>{{IUCN status|</nowiki>'''<redlistCategory>'''<nowiki>|</nowiki>'''<internalTaxonId>/<assessmentId>'''<nowiki>|</nowiki>'''<option>'''<nowiki>}}</nowiki></code> <cod..." 851550 wikitext text/x-wiki {{Documentation subpage}} <!-- Please place categories where indicated at the bottom of this page and interwikis at Wikidata (see [[Wikipedia:Wikidata]]) --> == Usage == To show [[International Union for Conservation of Nature]] (IUCN) [[IUCN Red List|Red List]] conservation status. <code><nowiki>{{IUCN status|</nowiki>'''<redlistCategory>'''<nowiki>|</nowiki>'''<internalTaxonId>/<assessmentId>'''<nowiki>|</nowiki>'''<option>'''<nowiki>}}</nowiki></code> <code><nowiki>{{IUCN status|</nowiki>'''<redlistCategory>'''<nowiki>|</nowiki>'''<internalTaxonId>'''<nowiki>|</nowiki>'''<option>'''<nowiki>}}</nowiki></code> (not recommended) '''<redlistCategory>''' is the only one required parameter. '''<internalTaxonId>/<assessmentId>''' can be found in urls, for example: <nowiki>https://www.iucnredlist.org/species/</nowiki>'''32353/9700472''' If '''<option>''' is set to :'''1''' or '''12''' (and <IUCN Species ID> is not empty), an external link to the IUCN website is displayed. :'''2''' or '''12''', an internal link to the article about given conservation status category is provided. <!-- Examples of use: --> {| class="wikitable" ! style="width: 185pt;" | Code ! Output |- | <code><nowiki>{{IUCN status|</nowiki>'''EX'''<nowiki>}}</nowiki></code> | {{IUCN status|EX}} |- | <code><nowiki>{{IUCN status|</nowiki>'''EW'''<nowiki>}}</nowiki></code> | {{IUCN status|EW}} |- | <code><nowiki>{{IUCN status|</nowiki>'''CR'''<nowiki>}}</nowiki></code> | {{IUCN status|CR}} |- | <code><nowiki>{{IUCN status|</nowiki>'''CR(PE)'''<nowiki>}}</nowiki></code> | {{IUCN status|CR(PE)}} |- | <code><nowiki>{{IUCN status|</nowiki>'''CR(PEW)'''<nowiki>}}</nowiki></code> | {{IUCN status|CR(PEW)}} |- | <code><nowiki>{{IUCN status|</nowiki>'''EN'''<nowiki>}}</nowiki></code> | {{IUCN status|EN}} |- | <code><nowiki>{{IUCN status|</nowiki>'''VU'''<nowiki>}}</nowiki></code> | {{IUCN status|VU}} |- | <code><nowiki>{{IUCN status|</nowiki>'''LR/cd'''<nowiki>}}</nowiki></code> | {{IUCN status|LR/cd}} |- | <code><nowiki>{{IUCN status|</nowiki>'''NT'''<nowiki>}}</nowiki></code> | {{IUCN status|NT}} |- | <code><nowiki>{{IUCN status|</nowiki>'''LR/nt'''<nowiki>}}</nowiki></code> | {{IUCN status|LR/nt}} |- | <code><nowiki>{{IUCN status|</nowiki>'''LC'''<nowiki>}}</nowiki></code> | {{IUCN status|LC}} |- | <code><nowiki>{{IUCN status|</nowiki>'''LR/lc'''<nowiki>}}</nowiki></code> | {{IUCN status|LR/lc}} |- | <code><nowiki>{{IUCN status|</nowiki>'''DD'''<nowiki>}}</nowiki></code> | {{IUCN status|DD}} |- | <code><nowiki>{{IUCN status|</nowiki>'''NE'''<nowiki>}}</nowiki></code> | {{IUCN status|NE}} |- | <code><nowiki>{{IUCN status|</nowiki>'''NR'''<nowiki>}}</nowiki></code> | {{IUCN status|NR}} &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;(there is no such IUCN category) |- | <code><nowiki>{{IUCN status|</nowiki>'''whatever'''<nowiki>}}</nowiki></code> | {{IUCN status|whatever}} |- | <code><nowiki>{{IUCN status|</nowiki>'''EN'''<nowiki>|</nowiki>'''32353/9700472'''<nowiki>|</nowiki>'''1'''<nowiki>}}</nowiki></code> | {{IUCN status|EN|32353/9700472|1}} |- | <code><nowiki>{{IUCN status|</nowiki>'''EN'''<nowiki>|</nowiki><nowiki>|</nowiki>'''2'''<nowiki>}}</nowiki></code> | {{IUCN status|EN||2}} |- | <code><nowiki>{{IUCN status|</nowiki>'''EN'''<nowiki>|</nowiki>'''32353'''<nowiki>|</nowiki>'''12'''<nowiki>}}</nowiki></code> | {{IUCN status|EN|32353|12}} |- | <code><nowiki>{{IUCN status|</nowiki>'''CR'''<nowiki>|</nowiki>'''5112/271898609'''<nowiki>|</nowiki>'''1'''<nowiki>|</nowiki>year='''2025'''<nowiki>}}</nowiki></code> | {{IUCN status|CR|5112/271898609|1|year=2025}} |- | <code><nowiki>{{IUCN status|</nowiki>'''CR'''<nowiki>|</nowiki>'''5112/271898609'''<nowiki>|</nowiki>'''1'''<nowiki>|</nowiki>label='''Label text'''<nowiki>}}</nowiki></code> | {{IUCN status|CR|5112/271898609|1|label=Label text}} |} Sample corresponding Wiki markup: #<code><nowiki><span style="background-color: black; color: #CC3333; padding: 0 1pt 0 1pt;" title="Extinct">'''</nowiki>'''EX'''<nowiki>'''</span></nowiki></code> #<code><nowiki><span style="color: gray;" title="Data Deficient">'''</nowiki>'''DD'''<nowiki>'''</span></nowiki></code> and HTML code: #<code><nowiki><span style="background-color: black; color: #CC3333; padding: 0 1pt 0 1pt;" title="Extinct"><b></nowiki>'''EX'''<nowiki></b></span></nowiki></code> #<code><nowiki><span style="color: gray;" title="Data Deficient"><b></nowiki>'''DD'''<nowiki></b></span></nowiki></code> == See also == * {{tl|IUCN 3.1 navmap}} * {{tl|IUCN 3.1 navmap/full}} * {{tl|IUCN2011.2}} * {{tl|IUCNlink}} * {{tl|IUCNCS}} * {{tl|ESA status}} <includeonly>{{sandbox other|| <!-- Categories below this line, please; interwikis at Wikidata --> [[Category:Wikipedia formatting templates]] [[Category:Typing-aid templates]] [[Category:Biology source templates]] [[Category:IUCN templates]] }}</includeonly> bu28jtg00qjdw1di08tpdg25zrq5bq0 0 145630 851551 2026-03-27T15:46:38Z Enhhuslennn 103524 Хуудас үүсгэв: "Кармелит бүлгэмийнхний харилцан яриа (Дуурь) "Dialogues des Carmélites" (Кармелит бүлгэмийнхний харилцан яриа) нь Францын хөгжмийн зохиолч Фрэнсис Пуленкийн гурван үзэгдэлт дуурь юм. Анх 1957 онд Милан хотын "Ла Скала" театрт тоглогдож байжээ. Энэхүү түүх нь Францын х..." 851551 wikitext text/x-wiki Кармелит бүлгэмийнхний харилцан яриа (Дуурь) "Dialogues des Carmélites" (Кармелит бүлгэмийнхний харилцан яриа) нь Францын хөгжмийн зохиолч Фрэнсис Пуленкийн гурван үзэгдэлт дуурь юм. Анх 1957 онд Милан хотын "Ла Скала" театрт тоглогдож байжээ. Энэхүү түүх нь Францын хувьсгалын үеэр болсон Компьенийн гэгээн алдартнуудын бодит түүхээс сэдэвлэсэн бөгөөд хувьсгалын аймшигт хядлагаас зугтаж Кармелит гүрвэлийн хийдэд элссэн Бланш де ла Форс хэмээх залуу бүсгүйн тухай өгүүлдэг. Гэвч гүрвэлийн гэлэнмаа нар баривчлагдаж, шүтлэг бишрэлээсээ татгалзаагүй тул цаазаар авах ял сонсдог. Дуурийн төгсгөлийн хэсэг маш алдартай бөгөөд сэтгэл хөдөлгөм байдаг. Гэлэнмаа нар магтан дуу дуулсаар гильотины (цаазлах төхөөрөмж) тавцан руу алхах бөгөөд нэг нэгээрээ цаазлагдах бүрт ирний дуу сонсогдоно. Пуленкийн хөгжим нь маш үзэсгэлэнтэй, гүн гүнзгий шүтлэг бишрэлийг мэдрүүлдэгээрээ алдартай. Энэ бол Дэлхийн II дайны дараа бичигдсэн, репертуарт тогтмол тоглогддог цөөн хэдэн дуурийн нэг юм. Хөгжил (Үүсэл) Бернанос 1947 онд Раймонд Леопольд Брукбергерийн зуучлалаар кино зохиолын харилцан яриа бичихээр ажилд орсон бөгөөд зохиолыг Филипп Агостини Гертруд фон Ле Фортын "Die Letzte am Schafott" (шууд утгаараа "Цаазын тавцан дээрх сүүлчийнх", англи хэл дээрх хэвлэлийн нэр нь "The Last on the Scaffold") хэмээх туужаас сэдэвлэн бичсэн байна. ju8qlsiyrm70zuqjtagps9j0j7g8lho 851553 851551 2026-03-27T15:48:03Z Enhhuslennn 103524 851553 wikitext text/x-wiki Кармелит бүлгэмийнхний харилцан яриа (Дуурь) "Dialogues des Carmélites" (Кармелит бүлгэмийнхний харилцан яриа) нь Францын хөгжмийн зохиолч Фрэнсис Пуленкийн гурван үзэгдэлт дуурь юм. Анх 1957 онд Милан хотын "Ла Скала" театрт тоглогдож байжээ. Энэхүү түүх нь Францын хувьсгалын үеэр болсон Компьенийн гэгээн алдартнуудын бодит түүхээс сэдэвлэсэн бөгөөд хувьсгалын аймшигт хядлагаас зугтаж Кармелит гүрвэлийн хийдэд элссэн Бланш де ла Форс хэмээх залуу бүсгүйн тухай өгүүлдэг. Гэвч гүрвэлийн гэлэнмаа нар баривчлагдаж, шүтлэг бишрэлээсээ татгалзаагүй тул цаазаар авах ял сонсдог. Дуурийн төгсгөлийн хэсэг маш алдартай бөгөөд сэтгэл хөдөлгөм байдаг. Гэлэнмаа нар магтан дуу дуулсаар гильотины (цаазлах төхөөрөмж) тавцан руу алхах бөгөөд нэг нэгээрээ цаазлагдах бүрт ирний дуу сонсогдоно. Пуленкийн хөгжим нь маш үзэсгэлэнтэй, гүн гүнзгий шүтлэг бишрэлийг мэдрүүлдэгээрээ алдартай. Энэ бол Дэлхийн II дайны дараа бичигдсэн, репертуарт тогтмол тоглогддог цөөн хэдэн дуурийн нэг юм. =Хөгжил (Үүсэл)= Бернанос 1947 онд Раймонд Леопольд Брукбергерийн зуучлалаар кино зохиолын харилцан яриа бичихээр ажилд орсон бөгөөд зохиолыг Филипп Агостини Гертруд фон Ле Фортын "Die Letzte am Schafott" (шууд утгаараа "Цаазын тавцан дээрх сүүлчийнх", англи хэл дээрх хэвлэлийн нэр нь "The Last on the Scaffold") хэмээх туужаас сэдэвлэн бичсэн байна. k35p8sqfo0e75ks9txxesjfsgrxu9yv 851554 851553 2026-03-27T15:59:48Z Asaaa18 98448 Asaaa18 moved page [[Dialogues des Carmélites]] to [[Dialogues des Carmélites (Дуурь)]] 851553 wikitext text/x-wiki Кармелит бүлгэмийнхний харилцан яриа (Дуурь) "Dialogues des Carmélites" (Кармелит бүлгэмийнхний харилцан яриа) нь Францын хөгжмийн зохиолч Фрэнсис Пуленкийн гурван үзэгдэлт дуурь юм. Анх 1957 онд Милан хотын "Ла Скала" театрт тоглогдож байжээ. Энэхүү түүх нь Францын хувьсгалын үеэр болсон Компьенийн гэгээн алдартнуудын бодит түүхээс сэдэвлэсэн бөгөөд хувьсгалын аймшигт хядлагаас зугтаж Кармелит гүрвэлийн хийдэд элссэн Бланш де ла Форс хэмээх залуу бүсгүйн тухай өгүүлдэг. Гэвч гүрвэлийн гэлэнмаа нар баривчлагдаж, шүтлэг бишрэлээсээ татгалзаагүй тул цаазаар авах ял сонсдог. Дуурийн төгсгөлийн хэсэг маш алдартай бөгөөд сэтгэл хөдөлгөм байдаг. Гэлэнмаа нар магтан дуу дуулсаар гильотины (цаазлах төхөөрөмж) тавцан руу алхах бөгөөд нэг нэгээрээ цаазлагдах бүрт ирний дуу сонсогдоно. Пуленкийн хөгжим нь маш үзэсгэлэнтэй, гүн гүнзгий шүтлэг бишрэлийг мэдрүүлдэгээрээ алдартай. Энэ бол Дэлхийн II дайны дараа бичигдсэн, репертуарт тогтмол тоглогддог цөөн хэдэн дуурийн нэг юм. =Хөгжил (Үүсэл)= Бернанос 1947 онд Раймонд Леопольд Брукбергерийн зуучлалаар кино зохиолын харилцан яриа бичихээр ажилд орсон бөгөөд зохиолыг Филипп Агостини Гертруд фон Ле Фортын "Die Letzte am Schafott" (шууд утгаараа "Цаазын тавцан дээрх сүүлчийнх", англи хэл дээрх хэвлэлийн нэр нь "The Last on the Scaffold") хэмээх туужаас сэдэвлэн бичсэн байна. k35p8sqfo0e75ks9txxesjfsgrxu9yv 851584 851554 2026-03-28T02:15:49Z Asaaa18 98448 851584 wikitext text/x-wiki Кармелит бүлгэмийнхний харилцан яриа (Дуурь) "Dialogues des Carmélites" (Кармелит бүлгэмийнхний харилцан яриа) нь Францын хөгжмийн зохиолч Фрэнсис Пуленкийн гурван үзэгдэлт дуурь юм. Анх 1957 онд Милан хотын "Ла Скала" театрт тоглогдож байжээ. Энэхүү түүх нь Францын хувьсгалын үеэр болсон Компьенийн гэгээн алдартнуудын бодит түүхээс сэдэвлэсэн бөгөөд хувьсгалын аймшигт хядлагаас зугтаж Кармелит гүрвэлийн хийдэд элссэн Бланш де ла Форс хэмээх залуу бүсгүйн тухай өгүүлдэг. Гэвч гүрвэлийн гэлэнмаа нар баривчлагдаж, шүтлэг бишрэлээсээ татгалзаагүй тул цаазаар авах ял сонсдог. Дуурийн төгсгөлийн хэсэг маш алдартай бөгөөд сэтгэл хөдөлгөм байдаг. Гэлэнмаа нар магтан дуу дуулсаар гильотины (цаазлах төхөөрөмж) тавцан руу алхах бөгөөд нэг нэгээрээ цаазлагдах бүрт ирний дуу сонсогдоно. Пуленкийн хөгжим нь маш үзэсгэлэнтэй, гүн гүнзгий шүтлэг бишрэлийг мэдрүүлдэгээрээ алдартай. Энэ бол Дэлхийн II дайны дараа бичигдсэн, репертуарт тогтмол тоглогддог цөөн хэдэн дуурийн нэг юм. =Хөгжил (Үүсэл)= Бернанос 1947 онд Раймонд Леопольд Брукбергерийн зуучлалаар кино зохиолын харилцан яриа бичихээр ажилд орсон бөгөөд зохиолыг Филипп Агостини Гертруд фон Ле Фортын "Die Letzte am Schafott" (шууд утгаараа "Цаазын тавцан дээрх сүүлчийнх", англи хэл дээрх хэвлэлийн нэр нь "The Last on the Scaffold") хэмээх туужаас сэдэвлэн бичсэн байна. [[Ангилал:Дуурь]] 9f1atblz9wqaa2ql0cs1bu21qp4mkga 0 145631 851555 2026-03-27T15:59:48Z Asaaa18 98448 Asaaa18 moved page [[Dialogues des Carmélites]] to [[Dialogues des Carmélites (Дуурь)]] 851555 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Dialogues des Carmélites (Дуурь)]] 9hplqf4pz968yt19cd90rgd0skzuai5 0 145632 851557 2026-03-27T16:01:04Z Asaaa18 98448 Asaaa18 moved page [[“Ламмермурын Лючия”]] to [[Ламмермурын Лючия (дуурь)]] 851557 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Ламмермурын Лючия (дуурь)]] p4r8v4u2kb91heullkm2k4gil4visj5 0 145633 851558 2026-03-27T16:28:20Z Enhkjin 0 103361 Created by translating the opening section from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1320114018|Shenzhen Cultural Center]]" 851558 wikitext text/x-wiki [[File:Shenzhen's_Concert_Hall.jpg|right|thumb|250x250px|[[Шэньжэнь]] дэх Шэньжэнь концертын танхим]] <blockquote>'''Шэньжэний Соёлын Төв''' нь Шэньжэний Концертын Танхим болон Шэньжэний Номын санг өөртөө багтаадаг бөгөөд БНХАУ-ын Гуандун мужийн Шэньжэнь хотын Футиан дүүрэгт байрладаг.</blockquote>Үүнийг Японы архитектор Арата Исозаки зохион бүтээжээ. <ref>{{Cite web |title=Project List: 1998- Shenzhen Cultural Center |url=http://www.isozaki.co.jp/ |access-date=7 March 2012 |publisher=[[Arata Isozaki|Arata Isozaki & Associates]]}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[http://www.isozaki.co.jp/ "Project List: 1998- Shenzhen Cultural Center"]. [[Arata Isozaki|Arata Isozaki & Associates]]<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">7 March</span> 2012</span>.</cite></ref> Усан үзмийн талбай маягийн концертын танхим нь 1800 хүний суудалтай бөгөөд 2007 онд нээгдсэн. <ref>{{Cite web |title=Selected Projects: International Activities - Shenzhen Concert Hall's Symphony Hall, Shenzhen |url=http://www.nagata.co.jp/e_sakuhin/kaigai.html#s008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111224182537/http://www.nagata.co.jp/e_sakuhin/kaigai.html#s008 |archive-date=24 December 2011 |access-date=7 March 2012 |publisher=[[Nagata Acoustics]]}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://web.archive.org/web/20111224182537/http://www.nagata.co.jp/e_sakuhin/kaigai.html#s008 "Selected Projects: International Activities - Shenzhen Concert Hall's Symphony Hall, Shenzhen"]. [[Nagata Acoustics]]. Archived from [http://www.nagata.co.jp/e_sakuhin/kaigai.html#s008 the original] on 24 December 2011<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">7 March</span> 2012</span>.</cite></ref> <blockquote>Энэ нь Шэньжэний номын сангийн хажууд, Шэньжэний иргэний төв (Civic Center) болон метроны 3-р шугамын "Хүүхдийн ордон" (Children's Palace / 少年宫) өртөөний ойролцоо байрладаг. [1]</blockquote>Энэ нь Шэньжэнь хотын хоёр гол концертын талбайн нэг, нөгөө нь Наньшаний соёлын төв юм ({{Lang|zh|南山文体中心剧院}} ). <ref>{{Cite web |title=Nanshan cultural and sports center |url=http://www.shenzhenparty.com/places/culture/theater/nanshan-culture-sports-center-theatre |access-date=3 January 2019 |website=www.shenzhenparty.com |publisher=Shenzhen party}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[http://www.shenzhenparty.com/places/culture/theater/nanshan-culture-sports-center-theatre "Nanshan cultural and sports center"]. ''www.shenzhenparty.com''. Shenzhen party<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">3 January</span> 2019</span>.</cite></ref> "Бүс ба зам" олон улсын хөгжмийн наадам 2019 онд Шэньжэний концертын танхимд нээгдсэн. <blockquote>Гурван долоо хоног үргэлжилсэн хөгжмийн наадмын үеэр хотын өнцөг булан бүрт, тэр дундаа концертын танхимд олон тооны тоглолтууд зохион байгуулагдсан байна. [1]</blockquote> Шэньжэнь хотын бусад концертын танхимд Шэньжэнь политеатр (Наншан) ({{Lang|zh|深圳保利剧院}}) багтдаг. [[Category:Articles containing Chinese-language text]] ). c4pozwuguxei5gorgsliduu0mln3e74 851563 851558 2026-03-27T16:42:41Z Asaaa18 98448 851563 wikitext text/x-wiki [[File:Shenzhen's_Concert_Hall.jpg|right|thumb|250x250px|[[Шэньжэнь]] дэх Шэньжэнь концертын танхим]] '''Шэньжэний Соёлын Төв''' нь Шэньжэний Концертын Танхим болон Шэньжэний Номын санг өөртөө багтаадаг бөгөөд БНХАУ-ын Гуандун мужийн Шэньжэнь хотын Футиан дүүрэгт байрладаг. Үүнийг Японы архитектор Арата Исозаки зохион бүтээжээ. <ref>{{Cite web |title=Project List: 1998- Shenzhen Cultural Center |url=http://www.isozaki.co.jp/ |access-date=7 March 2012 |publisher=[[Arata Isozaki|Arata Isozaki & Associates]]}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[http://www.isozaki.co.jp/ "Project List: 1998- Shenzhen Cultural Center"]. [[Arata Isozaki|Arata Isozaki & Associates]]<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">7 March</span> 2012</span>.</cite></ref> Усан үзмийн талбай маягийн концертын танхим нь 1800 хүний суудалтай бөгөөд 2007 онд нээгдсэн. <ref>{{Cite web |title=Selected Projects: International Activities - Shenzhen Concert Hall's Symphony Hall, Shenzhen |url=http://www.nagata.co.jp/e_sakuhin/kaigai.html#s008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111224182537/http://www.nagata.co.jp/e_sakuhin/kaigai.html#s008 |archive-date=24 December 2011 |access-date=7 March 2012 |publisher=[[Nagata Acoustics]]}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://web.archive.org/web/20111224182537/http://www.nagata.co.jp/e_sakuhin/kaigai.html#s008 "Selected Projects: International Activities - Shenzhen Concert Hall's Symphony Hall, Shenzhen"]. [[Nagata Acoustics]]. Archived from [http://www.nagata.co.jp/e_sakuhin/kaigai.html#s008 the original] on 24 December 2011<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">7 March</span> 2012</span>.</cite></ref> Энэ нь Шэньжэний номын сангийн хажууд, Шэньжэний иргэний төв (Civic Center) болон метроны 3-р шугамын "Хүүхдийн ордон" (Children's Palace / 少年宫) өртөөний ойролцоо байрладаг. Энэ нь Шэньжэнь хотын хоёр гол концертын талбайн нэг, нөгөө нь Наньшаний соёлын төв юм ({{Lang|zh|南山文体中心剧院}} ). <ref>{{Cite web |title=Nanshan cultural and sports center |url=http://www.shenzhenparty.com/places/culture/theater/nanshan-culture-sports-center-theatre |access-date=3 January 2019 |website=www.shenzhenparty.com |publisher=Shenzhen party}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[http://www.shenzhenparty.com/places/culture/theater/nanshan-culture-sports-center-theatre "Nanshan cultural and sports center"]. ''www.shenzhenparty.com''. Shenzhen party<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">3 January</span> 2019</span>.</cite></ref> "Бүс ба зам" олон улсын хөгжмийн наадам 2019 онд Шэньжэний концертын танхимд нээгдсэн. Гурван долоо хоног үргэлжилсэн хөгжмийн наадмын үеэр хотын өнцөг булан бүрт, тэр дундаа концертын танхимд олон тооны тоглолтууд зохион байгуулагдсан байна. Шэньжэнь хотын бусад концертын танхимд Шэньжэнь политеатр (Наншан) ({{Lang|zh|深圳保利剧院}}) багтдаг. [[Category:Articles containing Chinese-language text]] ). tjikjimdkx7x5h1kgo5lyt1rviy593y 851564 851563 2026-03-27T16:43:32Z Asaaa18 98448 851564 wikitext text/x-wiki [[File:Shenzhen's_Concert_Hall.jpg|right|thumb|250x250px|[[Шэньжэнь]] дэх Шэньжэнь концертын танхим]] '''Шэньжэний Соёлын Төв''' нь Шэньжэний Концертын Танхим болон Шэньжэний Номын санг өөртөө багтаадаг бөгөөд БНХАУ-ын Гуандун мужийн Шэньжэнь хотын Футиан дүүрэгт байрладаг. Үүнийг Японы архитектор Арата Исозаки зохион бүтээжээ. <ref>{{Cite web |title=Project List: 1998- Shenzhen Cultural Center |url=http://www.isozaki.co.jp/ |access-date=7 March 2012 |publisher=[[Arata Isozaki|Arata Isozaki & Associates]]}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[http://www.isozaki.co.jp/ "Project List: 1998- Shenzhen Cultural Center"]. [[Arata Isozaki|Arata Isozaki & Associates]]<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">7 March</span> 2012</span>.</cite></ref> Усан үзмийн талбай маягийн концертын танхим нь 1800 хүний суудалтай бөгөөд 2007 онд нээгдсэн. <ref>{{Cite web |title=Selected Projects: International Activities - Shenzhen Concert Hall's Symphony Hall, Shenzhen |url=http://www.nagata.co.jp/e_sakuhin/kaigai.html#s008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111224182537/http://www.nagata.co.jp/e_sakuhin/kaigai.html#s008 |archive-date=24 December 2011 |access-date=7 March 2012 |publisher=[[Nagata Acoustics]]}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://web.archive.org/web/20111224182537/http://www.nagata.co.jp/e_sakuhin/kaigai.html#s008 "Selected Projects: International Activities - Shenzhen Concert Hall's Symphony Hall, Shenzhen"]. [[Nagata Acoustics]]. Archived from [http://www.nagata.co.jp/e_sakuhin/kaigai.html#s008 the original] on 24 December 2011<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">7 March</span> 2012</span>.</cite></ref> Энэ нь Шэньжэний номын сангийн хажууд, Шэньжэний иргэний төв (Civic Center) болон метроны 3-р шугамын "Хүүхдийн ордон" өртөөний ойролцоо байрладаг. Энэ нь Шэньжэнь хотын хоёр гол концертын талбайн нэг, нөгөө нь Наньшаний соёлын төв юм. "Бүс ба зам" олон улсын хөгжмийн наадам 2019 онд Шэньжэний концертын танхимд нээгдсэн. Гурван долоо хоног үргэлжилсэн хөгжмийн наадмын үеэр хотын өнцөг булан бүрт, тэр дундаа концертын танхимд олон тооны тоглолтууд зохион байгуулагдсан байна. Шэньжэнь хотын бусад концертын танхимд Шэньжэнь политеатр (Наншан) багтдаг. ed19dpm4a8ftqvjnxwujuk8zmrbeapm 0 145634 851559 2026-03-27T16:36:55Z Enhkjin 0 103361 Created by translating the opening section from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1345241713|National Centre for the Performing Arts (China)]]" 851559 wikitext text/x-wiki БНХАУ-ын Үндэсний Жүжиглэх Урлагийн Төв Ерөнхий мэдээлэл Утга '''Үндэсний урлагийн төв''' ( '''NCPA''' ) ({{Lang-zh}}) нь '''чанасан өндөг''' (水煮蛋) гэж нэрлэгддэг бөгөөд [[Хятад|Хятадын]] [[Бээжин|Бээжингийн]] Шичен хотод дуурийн театртай урлагийн төв юм. Францын архитектор Пол Андреугийн зохион бүтээсэн NCPA нь 2007 онд нээгдсэн бөгөөд Азийн хамгийн том театрын цогцолбор юм. <blockquote>Үндэсний жүжиглэх урлагийн төв (NCPA) нь хагас бөмбөрцөг хэлбэртэй бөгөөд зүүнээс баруун тийш гол тэнхлэгийн урт нь 212.20 метр, хойд зүгээс урд зүг рүү богино тэнхлэгийн урт нь 143.64 метр, өндөр нь 46.285 метр юм. Барилгын нийт талбай нь 119,900 квадрат метр бөгөөд үүнд 105,000 квадрат метр үндсэн барилга, 60,000 квадрат метр газар доорх туслах байгууламжуудыг багтаасан нийт 165,000 орчим квадрат метр талбайтай. Төслийн нийт өртөг нь 3.067 тэрбум юань болсон байна. [1]</blockquote>Тус төвд дуурийн танхим, хөгжмийн танхим, театр, урлагийн үзэсгэлэнгийн танхимууд, ресторан, аудио дэлгүүр болон бусад туслах байгууламжууд багтдаг. <ref>{{Cite web |title=国家大剧院今日揭开面纱惊人美丽 |url=http://www.chinadaily.com.cn/hqylss/2007-06/15/content_894928.htm |access-date=2019-11-25 |website=www.chinadaily.com.cn}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[http://www.chinadaily.com.cn/hqylss/2007-06/15/content_894928.htm "国家大剧院今日揭开面纱惊人美丽"]. </cite></ref> 0pe8al22q1qjw2besyv980kmrsfdqia 851560 851559 2026-03-27T16:40:20Z Asaaa18 98448 851560 wikitext text/x-wiki '''Үндэсний урлагийн төв''' нь '''чанасан өндөг''' гэж нэрлэгддэг бөгөөд [[Хятад|Хятадын]] [[Бээжин|Бээжингийн]] Шичен хотод дуурийн театртай урлагийн төв юм. Францын архитектор Пол Андреугийн зохион бүтээсэн NCPA нь 2007 онд нээгдсэн бөгөөд Азийн хамгийн том театрын цогцолбор юм. <blockquote>Үндэсний жүжиглэх урлагийн төв (NCPA) нь хагас бөмбөрцөг хэлбэртэй бөгөөд зүүнээс баруун тийш гол тэнхлэгийн урт нь 212.20 метр, хойд зүгээс урд зүг рүү богино тэнхлэгийн урт нь 143.64 метр, өндөр нь 46.285 метр юм. Барилгын нийт талбай нь 119,900 квадрат метр бөгөөд үүнд 105,000 квадрат метр үндсэн барилга, 60,000 квадрат метр газар доорх туслах байгууламжуудыг багтаасан нийт 165,000 орчим квадрат метр талбайтай. Төслийн нийт өртөг нь 3.067 тэрбум юань болсон байна. [1]</blockquote>Тус төвд дуурийн танхим, хөгжмийн танхим, театр, урлагийн үзэсгэлэнгийн танхимууд, ресторан, аудио дэлгүүр болон бусад туслах байгууламжууд багтдаг. <ref>{{Cite web |title=国家大剧院今日揭开面纱惊人美丽 |url=http://www.chinadaily.com.cn/hqylss/2007-06/15/content_894928.htm |access-date=2019-11-25 |website=www.chinadaily.com.cn}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[http://www.chinadaily.com.cn/hqylss/2007-06/15/content_894928.htm "国家大剧院今日揭开面纱惊人美丽"]. </cite></ref> 6g1k1zd8gmnkonxm58gb8194aenog0g 851561 851560 2026-03-27T16:41:12Z Asaaa18 98448 851561 wikitext text/x-wiki '''Үндэсний урлагийн төв''' нь '''чанасан өндөг''' гэж нэрлэгддэг бөгөөд [[Хятад|Хятадын]] [[Бээжин|Бээжингийн]] Шичен хотод дуурийн театртай урлагийн төв юм. Францын архитектор Пол Андреугийн зохион бүтээсэн NCPA нь 2007 онд нээгдсэн бөгөөд Азийн хамгийн том театрын цогцолбор юм. Үндэсний жүжиглэх урлагийн төв (NCPA) нь хагас бөмбөрцөг хэлбэртэй бөгөөд зүүнээс баруун тийш гол тэнхлэгийн урт нь 212.20 метр, хойд зүгээс урд зүг рүү богино тэнхлэгийн урт нь 143.64 метр, өндөр нь 46.285 метр юм. Барилгын нийт талбай нь 119,900 квадрат метр бөгөөд үүнд 105,000 квадрат метр үндсэн барилга, 60,000 квадрат метр газар доорх туслах байгууламжуудыг багтаасан нийт 165,000 орчим квадрат метр талбайтай. Төслийн нийт өртөг нь 3.067 тэрбум юань болсон байна. Тус төвд дуурийн танхим, хөгжмийн танхим, театр, урлагийн үзэсгэлэнгийн танхимууд, ресторан, аудио дэлгүүр болон бусад туслах байгууламжууд багтдаг. <ref>{{Cite web |title=国家大剧院今日揭开面纱惊人美丽 |url=http://www.chinadaily.com.cn/hqylss/2007-06/15/content_894928.htm |access-date=2019-11-25 |website=www.chinadaily.com.cn}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[http://www.chinadaily.com.cn/hqylss/2007-06/15/content_894928.htm "国家大剧院今日揭开面纱惊人美丽"]. </cite></ref> o1ytjqwpppgo5oqe79p49r3pj9pzb1g 851562 851561 2026-03-27T16:41:28Z Asaaa18 98448 851562 wikitext text/x-wiki '''Үндэсний урлагийн төв''' нь '''чанасан өндөг''' гэж нэрлэгддэг бөгөөд [[Хятад|Хятадын]] [[Бээжин|Бээжингийн]] Шичен хотод дуурийн театртай урлагийн төв юм. Францын архитектор Пол Андреугийн зохион бүтээсэн NCPA нь 2007 онд нээгдсэн бөгөөд Азийн хамгийн том театрын цогцолбор юм. Үндэсний жүжиглэх урлагийн төв (NCPA) нь хагас бөмбөрцөг хэлбэртэй бөгөөд зүүнээс баруун тийш гол тэнхлэгийн урт нь 212.20 метр, хойд зүгээс урд зүг рүү богино тэнхлэгийн урт нь 143.64 метр, өндөр нь 46.285 метр юм. Барилгын нийт талбай нь 119,900 квадрат метр бөгөөд үүнд 105,000 квадрат метр үндсэн барилга, 60,000 квадрат метр газар доорх туслах байгууламжуудыг багтаасан нийт 165,000 орчим квадрат метр талбайтай. Төслийн нийт өртөг нь 3.067 тэрбум юань болсон байна. Тус төвд дуурийн танхим, хөгжмийн танхим, театр, урлагийн үзэсгэлэнгийн танхимууд, ресторан, аудио дэлгүүр болон бусад туслах байгууламжууд багтдаг. 0wxrm86e5eaufllwooi9gn6dp8nan96 0 145635 851566 2026-03-27T16:47:11Z Asaaa18 98448 Asaaa18 moved page [[“Хөдөөгийн язгууртнууд"]] to [[Хөдөөгийн язгууртнууд (дуурь)]] 851566 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Хөдөөгийн язгууртнууд (дуурь)]] md1g95t2r247uhbjc0atpai8bseiuyu 0 145636 851567 2026-03-27T17:39:42Z ~2026-19092-17 103528 Хуудас үүсгэв: "Шанхайн их театр нь Шанхай хотын Хуанпу дүүргийн Ардын талбайн хойд хэсэгт, Renmin өргөн чөлөө болон Huangpi North замын уулзварт байрлах цогцолбор юм. Энэхүү барилгад Shanghai Opera House болон бусад тайзны урлагийн байгууллагууд байрладаг. Театрыг Франц архитектор Jean-Ma..." 851567 wikitext text/x-wiki Шанхайн их театр нь Шанхай хотын Хуанпу дүүргийн Ардын талбайн хойд хэсэгт, Renmin өргөн чөлөө болон Huangpi North замын уулзварт байрлах цогцолбор юм. Энэхүү барилгад Shanghai Opera House болон бусад тайзны урлагийн байгууллагууд байрладаг. Театрыг Франц архитектор Jean-Marie Charpentier болон Зүүн Хятадын Архитектурын зураг төслийн хүрээлэн хамтран зохион бүтээсэн. 1998 оны 8-р сарын 27-нд нээгдсэнээс хойш дуурь, мюзикл, балет, симфони, камер хөгжим болон Хятадын дуурийн тоглолтуудыг тайзнаа тоглож ирсэн. '''Үүсэл''' 1970-аад оны сүүл үеийн шинэчлэл, нээлтийн бодлого хэрэгжиж эхэлснээс хойш олон улсын тайзны урлагийн хамтлагууд Шанхайд олноор ирэх болсон. Гэвч 1990-ээд он хүртэл том хэмжээний жүжиг, тоглолтод тохирох театр байгаагүй. Иймээс Шанхай хотын Ардын Засгийн газар ийм хэрэгцээг хангах, мөн хотын соёлын төв болгох зорилгоор томоохон тайзны урлагийн цогцолбор барихаар шийдвэрлэсэн. 1994 онд засгийн газрын 3000 сая юанийн хөрөнгө оруулалтаар Шанхайн Их Театрын барилгын ажил эхэлсэн. kd83mm1ph3i5r7gdfelqhqqj5i8i21j 851568 851567 2026-03-27T17:45:20Z Enkhjargalan Erdene 103463 851568 wikitext text/x-wiki Шанхайн их театр нь Шанхай хотын Хуанпу дүүргийн Ардын талбайн хойд хэсэгт, Renmin өргөн чөлөө болон Huangpi North замын уулзварт байрлах цогцолбор юм. Энэхүү барилгад Shanghai Opera House болон бусад тайзны урлагийн байгууллагууд байрладаг. Театрыг Франц архитектор Jean-Marie Charpentier болон Зүүн Хятадын Архитектурын зураг төслийн хүрээлэн хамтран зохион бүтээсэн. 1998 оны 8-р сарын 27-нд нээгдсэнээс хойш дуурь, мюзикл, балет, симфони, камер хөгжим болон Хятадын дуурийн тоглолтуудыг тайзнаа тоглож ирсэн. ==Үүсэл== 1970-аад оны сүүл үеийн шинэчлэл, нээлтийн бодлого хэрэгжиж эхэлснээс хойш олон улсын тайзны урлагийн хамтлагууд Шанхайд олноор ирэх болсон. Гэвч 1990-ээд он хүртэл том хэмжээний жүжиг, тоглолтод тохирох театр байгаагүй. Иймээс Шанхай хотын Ардын Засгийн газар ийм хэрэгцээг хангах, мөн хотын соёлын төв болгох зорилгоор томоохон тайзны урлагийн цогцолбор барихаар шийдвэрлэсэн. 1994 онд засгийн газрын 3000 сая юанийн хөрөнгө оруулалтаар Шанхайн Их Театрын барилгын ажил эхэлсэн. ixhxgmp6m97ob0muk1k4nv0qihlw9uq 851569 851568 2026-03-27T17:47:11Z Enkhjargalan Erdene 103463 851569 wikitext text/x-wiki [[File:Shanghaigrandtheatre.jpg|thumb|Шанхайн Их Театр.]] Шанхайн их театр нь Шанхай хотын Хуанпу дүүргийн Ардын талбайн хойд хэсэгт, Renmin өргөн чөлөө болон Huangpi North замын уулзварт байрлах цогцолбор юм. Энэхүү барилгад Shanghai Opera House болон бусад тайзны урлагийн байгууллагууд байрладаг. Театрыг Франц архитектор Jean-Marie Charpentier болон Зүүн Хятадын Архитектурын зураг төслийн хүрээлэн хамтран зохион бүтээсэн. 1998 оны 8-р сарын 27-нд нээгдсэнээс хойш дуурь, мюзикл, балет, симфони, камер хөгжим болон Хятадын дуурийн тоглолтуудыг тайзнаа тоглож ирсэн. ==Үүсэл== 1970-аад оны сүүл үеийн шинэчлэл, нээлтийн бодлого хэрэгжиж эхэлснээс хойш олон улсын тайзны урлагийн хамтлагууд Шанхайд олноор ирэх болсон. Гэвч 1990-ээд он хүртэл том хэмжээний жүжиг, тоглолтод тохирох театр байгаагүй. Иймээс Шанхай хотын Ардын Засгийн газар ийм хэрэгцээг хангах, мөн хотын соёлын төв болгох зорилгоор томоохон тайзны урлагийн цогцолбор барихаар шийдвэрлэсэн. 1994 онд засгийн газрын 3000 сая юанийн хөрөнгө оруулалтаар Шанхайн Их Театрын барилгын ажил эхэлсэн. dct67qql2ozvuypej4c6gxbqaraozo5 851570 851569 2026-03-27T17:48:22Z Enkhjargalan Erdene 103463 851570 wikitext text/x-wiki [[File:Shanghaigrandtheatre.jpg|thumb|Шанхайн Их Театр.]] [[File:Shanghai_Grand_Theater_at_Night.jpg|thumb|Шанхайн Их Театр шөнийн цагт.]] Шанхайн их театр нь Шанхай хотын Хуанпу дүүргийн Ардын талбайн хойд хэсэгт, Renmin өргөн чөлөө болон Huangpi North замын уулзварт байрлах цогцолбор юм. Энэхүү барилгад Shanghai Opera House болон бусад тайзны урлагийн байгууллагууд байрладаг. Театрыг Франц архитектор Jean-Marie Charpentier болон Зүүн Хятадын Архитектурын зураг төслийн хүрээлэн хамтран зохион бүтээсэн. 1998 оны 8-р сарын 27-нд нээгдсэнээс хойш дуурь, мюзикл, балет, симфони, камер хөгжим болон Хятадын дуурийн тоглолтуудыг тайзнаа тоглож ирсэн. ==Үүсэл== 1970-аад оны сүүл үеийн шинэчлэл, нээлтийн бодлого хэрэгжиж эхэлснээс хойш олон улсын тайзны урлагийн хамтлагууд Шанхайд олноор ирэх болсон. Гэвч 1990-ээд он хүртэл том хэмжээний жүжиг, тоглолтод тохирох театр байгаагүй. Иймээс Шанхай хотын Ардын Засгийн газар ийм хэрэгцээг хангах, мөн хотын соёлын төв болгох зорилгоор томоохон тайзны урлагийн цогцолбор барихаар шийдвэрлэсэн. 1994 онд засгийн газрын 3000 сая юанийн хөрөнгө оруулалтаар Шанхайн Их Театрын барилгын ажил эхэлсэн. iks8zgq2xvpzmtd4f7ad2ufc0riodb5 851571 851570 2026-03-27T17:48:39Z Asaaa18 98448 851571 wikitext text/x-wiki [[File:Shanghaigrandtheatre.jpg|thumb|Шанхайн Их Театр.]] [[File:Shanghai_Grand_Theater_at_Night.jpg|thumb|Шанхайн Их Театр шөнийн цагт.]] Шанхайн их театр нь Шанхай хотын Хуанпу дүүргийн Ардын талбайн хойд хэсэгт, Renmin өргөн чөлөө болон Хойл Ханпи замын уулзварт байрлах цогцолбор юм. Энэхүү барилгад Шанхайн дуурийн театр болон бусад тайзны урлагийн байгууллагууд байрладаг. Театрыг Франц архитектор Jean-Marie Charpentier болон Зүүн Хятадын Архитектурын зураг төслийн хүрээлэн хамтран зохион бүтээсэн. 1998 оны 8-р сарын 27-нд нээгдсэнээс хойш дуурь, мюзикл, балет, симфони, камер хөгжим болон Хятадын дуурийн тоглолтуудыг тайзнаа тоглож ирсэн. ==Үүсэл== 1970-аад оны сүүл үеийн шинэчлэл, нээлтийн бодлого хэрэгжиж эхэлснээс хойш олон улсын тайзны урлагийн хамтлагууд Шанхайд олноор ирэх болсон. Гэвч 1990-ээд он хүртэл том хэмжээний жүжиг, тоглолтод тохирох театр байгаагүй. Иймээс Шанхай хотын Ардын Засгийн газар ийм хэрэгцээг хангах, мөн хотын соёлын төв болгох зорилгоор томоохон тайзны урлагийн цогцолбор барихаар шийдвэрлэсэн. 1994 онд засгийн газрын 3000 сая юанийн хөрөнгө оруулалтаар Шанхайн Их Театрын барилгын ажил эхэлсэн. a0f9org03fh256ihfhgugbtbr69o7pm 0 145637 851572 2026-03-27T18:01:41Z Enkhjargalan Erdene 103463 Хуудас үүсгэв: "[[File:Shanghai Grand Theatre - at night.JPG|thumb|[[Шанхайн Их Театр]]шөнө – “Шанхайн Дуурийн Театр” болон бусад уран бүтээлийн хамтлагуудын байнгын байр.]] Шанхайн Дуурийн Театр нь Shanghai хотын барууны хэв маягийн дуурийн албан ёсны, төрөөс санхүүждэг байгууллага бөгөөд Шанх..." 851572 wikitext text/x-wiki [[File:Shanghai Grand Theatre - at night.JPG|thumb|[[Шанхайн Их Театр]]шөнө – “Шанхайн Дуурийн Театр” болон бусад уран бүтээлийн хамтлагуудын байнгын байр.]] Шанхайн Дуурийн Театр нь Shanghai хотын барууны хэв маягийн дуурийн албан ёсны, төрөөс санхүүждэг байгууллага бөгөөд Шанхайн Их Театр-т байнгын үйл ажиллагаа явуулдаг дуурийн хамтлаг юм. “Opera House” гэсэн нэр томьёо нь англи болон хятад хэл дээр ихэвчлэн барилгыг хэлэхэд хэрэглэгддэг боловч албан ёсоор тухайн барилга нь дуурийн театр биш юм. “Shanghai Opera House” гэдэг нь барилгыг биш, зөвхөн тоглолт хийдэг байгууллагыг хэлдэг. Энэ нь Бээжин хот дахь China National Opera House-тай адил ойлголт юм. Ийм ялгаатай нэршил үүссэн шалтгаан нь хятад ханз “Yuan (院)” нь ихэвчлэн сургууль, хүрээлэн эсвэл жүжгийн хамтлагийг илэрхийлдэг болохоос биш тухайн барилгыг заадаггүйтэй холбоотой. Тус байгууллагын оффис, дасгалын өрөөнүүд болон жижиг бэлтгэлийн театр нь Шанхай хотын Жиньань дүүргийн Changshu замын 100-lòng, 10 дугаарт байрладаг. ==Тоглолтын репертуар== Тус дуурийн театрын репертуарт барууны олон алдартай бүтээлүүд багтдаг. Үүнд: Aida, L'Elisir d'Amore, Orfeo ed Euridice, Eugene Onegin, Otello, Pelléas et Mélisande, The Nose, Die Fledermaus, Les Pêcheurs de Perles, Samson et Dalila, La Traviata, I Pagliacci, L'amour des Trois Oranges зэрэг орно. gsuy4xue7uco2p0va8fl4u8xl2jh3uc 851670 851572 2026-03-28T10:21:55Z Enkhjargalan Erdene 103463 851670 wikitext text/x-wiki [[File:Shanghai Grand Theatre - at night.JPG|thumb|[[Шанхайн Их Театр]] шөнө – “Шанхайн Дуурийн Театр” болон бусад уран бүтээлийн хамтлагуудын байнгын байр.]] Шанхайн Дуурийн Театр нь Shanghai хотын барууны хэв маягийн дуурийн албан ёсны, төрөөс санхүүждэг байгууллага бөгөөд Шанхайн Их Театр-т байнгын үйл ажиллагаа явуулдаг дуурийн хамтлаг юм. “Opera House” гэсэн нэр томьёо нь англи болон хятад хэл дээр ихэвчлэн барилгыг хэлэхэд хэрэглэгддэг боловч албан ёсоор тухайн барилга нь дуурийн театр биш юм. “Shanghai Opera House” гэдэг нь барилгыг биш, зөвхөн тоглолт хийдэг байгууллагыг хэлдэг. Энэ нь Бээжин хот дахь China National Opera House-тай адил ойлголт юм. Ийм ялгаатай нэршил үүссэн шалтгаан нь хятад ханз “Yuan (院)” нь ихэвчлэн сургууль, хүрээлэн эсвэл жүжгийн хамтлагийг илэрхийлдэг болохоос биш тухайн барилгыг заадаггүйтэй холбоотой. Тус байгууллагын оффис, дасгалын өрөөнүүд болон жижиг бэлтгэлийн театр нь Шанхай хотын Жиньань дүүргийн Changshu замын 100-lòng, 10 дугаарт байрладаг. ==Тоглолтын репертуар== Тус дуурийн театрын репертуарт барууны олон алдартай бүтээлүүд багтдаг. Үүнд: Aida, L'Elisir d'Amore, Orfeo ed Euridice, Eugene Onegin, Otello, Pelléas et Mélisande, The Nose, Die Fledermaus, Les Pêcheurs de Perles, Samson et Dalila, La Traviata, I Pagliacci, L'amour des Trois Oranges зэрэг орно. k75c52o3co8m0ywmoq692t5bq3l2xk5 14 145638 851575 2026-03-27T21:46:20Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "{{hidden category}}" 851575 wikitext text/x-wiki {{hidden category}} jcsw6cp0uirpdmo26ufvhpdp2opj2n6 0 145639 851579 2026-03-28T01:50:56Z Itgelmungunkhuu 103523 Хуудас үүсгэв: "Лулу бол хөгжмийн зохиолч Альбан Бергийн бичсэн дуурь юм. Берг энэхүү дуурийн зохиолоо Германы жүжгийн зохиолч Франк Ведекиндийн Эрдгейст (Erdgeist) болон Пандорагийн хайрцаг (Die Büchse des Pandora) хэмээх хоёр жүжгээс сэдэвлэн авчээ. Берг дуурийн цомнолыг өөрөө бич..." 851579 wikitext text/x-wiki Лулу бол хөгжмийн зохиолч Альбан Бергийн бичсэн дуурь юм. Берг энэхүү дуурийн зохиолоо Германы жүжгийн зохиолч Франк Ведекиндийн Эрдгейст (Erdgeist) болон Пандорагийн хайрцаг (Die Büchse des Pandora) хэмээх хоёр жүжгээс сэдэвлэн авчээ. Берг дуурийн цомнолыг өөрөө бичсэн байна. Зохиолын агуулга нь маш задгай, ёс суртахуунгүй байсан тул олон хүн Лулу-г сонсоод цочирддог байв. Учир нь үүнд цус нөж, аллага, садар самуун, хүчирхийлэл их гардаг. Мөн Бергийн хөгжим ойлгоход нэлээд хүнд байлаа. Тэрээр ямар нэгэн тодорхой хөгд баригддаггүй "арван хоёр эгшигт"  хөгжмийн аргыг ашигладаг байсан ч үүнийг маш Романтик, илэрхийлэмжтэй хөгжмийн хэв маяг болгон хувиргаж чаддаг байв. Бүтээл туурвисан нь Берг 1929 онд дууриа бичиж эхэлсэн боловч хийлийн концертоо бичихийн тулд ажлаа түр зогсоожээ. Бергийг нас барахад тэрээр дуурийнхаа сүүлчийн бүлгийг дуусгаж амжаагүй, зөвхөн тойм төдий л гаргасан байв. Шёнбергээс уг дуурийг гүйцээж өгөхийг хүссэн боловч тэрээр үүнийг хэтэрхий их ажил орно гэж үзжээ. 1937 онд дуурийг анх тоглоход ердөө хоёрхон бүлэгтэй, дуусаагүй байдалтай байв. Бергийн бэлэвсэн эхнэр Хелена хэнд ч уг бүтээлийг гүйцээхийг зөвшөөрөхгүй бөгөөд дуусаагүй хэвээр үлдэх ёстой гэж хэлжээ. Ийнхүү 40 гаруй жилийн турш уг дуурийг дутуу хэвээр нь тоглож ирсэн байна. tt29tej59va38xxvm6s1fxpngwwykxw 851581 851579 2026-03-28T02:09:09Z Asaaa18 98448 Asaaa18 moved page [[Lulu дуурь]] to [[Lulu (дуурь)]] 851579 wikitext text/x-wiki Лулу бол хөгжмийн зохиолч Альбан Бергийн бичсэн дуурь юм. Берг энэхүү дуурийн зохиолоо Германы жүжгийн зохиолч Франк Ведекиндийн Эрдгейст (Erdgeist) болон Пандорагийн хайрцаг (Die Büchse des Pandora) хэмээх хоёр жүжгээс сэдэвлэн авчээ. Берг дуурийн цомнолыг өөрөө бичсэн байна. Зохиолын агуулга нь маш задгай, ёс суртахуунгүй байсан тул олон хүн Лулу-г сонсоод цочирддог байв. Учир нь үүнд цус нөж, аллага, садар самуун, хүчирхийлэл их гардаг. Мөн Бергийн хөгжим ойлгоход нэлээд хүнд байлаа. Тэрээр ямар нэгэн тодорхой хөгд баригддаггүй "арван хоёр эгшигт"  хөгжмийн аргыг ашигладаг байсан ч үүнийг маш Романтик, илэрхийлэмжтэй хөгжмийн хэв маяг болгон хувиргаж чаддаг байв. Бүтээл туурвисан нь Берг 1929 онд дууриа бичиж эхэлсэн боловч хийлийн концертоо бичихийн тулд ажлаа түр зогсоожээ. Бергийг нас барахад тэрээр дуурийнхаа сүүлчийн бүлгийг дуусгаж амжаагүй, зөвхөн тойм төдий л гаргасан байв. Шёнбергээс уг дуурийг гүйцээж өгөхийг хүссэн боловч тэрээр үүнийг хэтэрхий их ажил орно гэж үзжээ. 1937 онд дуурийг анх тоглоход ердөө хоёрхон бүлэгтэй, дуусаагүй байдалтай байв. Бергийн бэлэвсэн эхнэр Хелена хэнд ч уг бүтээлийг гүйцээхийг зөвшөөрөхгүй бөгөөд дуусаагүй хэвээр үлдэх ёстой гэж хэлжээ. Ийнхүү 40 гаруй жилийн турш уг дуурийг дутуу хэвээр нь тоглож ирсэн байна. tt29tej59va38xxvm6s1fxpngwwykxw 851583 851581 2026-03-28T02:09:58Z Asaaa18 98448 851583 wikitext text/x-wiki Лулу бол хөгжмийн зохиолч Альбан Бергийн бичсэн дуурь юм. Берг энэхүү дуурийн зохиолоо Германы жүжгийн зохиолч Франк Ведекиндийн Эрдгейст (Erdgeist) болон Пандорагийн хайрцаг (Die Büchse des Pandora) хэмээх хоёр жүжгээс сэдэвлэн авчээ. Берг дуурийн цомнолыг өөрөө бичсэн байна. Зохиолын агуулга нь маш задгай, ёс суртахуунгүй байсан тул олон хүн Лулу-г сонсоод цочирддог байв. Учир нь үүнд цус нөж, аллага, садар самуун, хүчирхийлэл их гардаг. Мөн Бергийн хөгжим ойлгоход нэлээд хүнд байлаа. Тэрээр ямар нэгэн тодорхой хөгд баригддаггүй "арван хоёр эгшигт"  хөгжмийн аргыг ашигладаг байсан ч үүнийг маш Романтик, илэрхийлэмжтэй хөгжмийн хэв маяг болгон хувиргаж чаддаг байв. ==Бүтээлт== Берг 1929 онд дууриа бичиж эхэлсэн боловч хийлийн концертоо бичихийн тулд ажлаа түр зогсоожээ. Бергийг нас барахад тэрээр дуурийнхаа сүүлчийн бүлгийг дуусгаж амжаагүй, зөвхөн тойм төдий л гаргасан байв. Шёнбергээс уг дуурийг гүйцээж өгөхийг хүссэн боловч тэрээр үүнийг хэтэрхий их ажил орно гэж үзжээ. 1937 онд дуурийг анх тоглоход ердөө хоёрхон бүлэгтэй, дуусаагүй байдалтай байв. Бергийн бэлэвсэн эхнэр Хелена хэнд ч уг бүтээлийг гүйцээхийг зөвшөөрөхгүй бөгөөд дуусаагүй хэвээр үлдэх ёстой гэж хэлжээ. Ийнхүү 40 гаруй жилийн турш уг дуурийг дутуу хэвээр нь тоглож ирсэн байна. jljw6ffb8v1tut66jw2ap586lfr7y5w 851585 851583 2026-03-28T02:16:15Z Asaaa18 98448 851585 wikitext text/x-wiki Лулу бол хөгжмийн зохиолч Альбан Бергийн бичсэн дуурь юм. Берг энэхүү дуурийн зохиолоо Германы жүжгийн зохиолч Франк Ведекиндийн Эрдгейст (Erdgeist) болон Пандорагийн хайрцаг (Die Büchse des Pandora) хэмээх хоёр жүжгээс сэдэвлэн авчээ. Берг дуурийн цомнолыг өөрөө бичсэн байна. Зохиолын агуулга нь маш задгай, ёс суртахуунгүй байсан тул олон хүн Лулу-г сонсоод цочирддог байв. Учир нь үүнд цус нөж, аллага, садар самуун, хүчирхийлэл их гардаг. Мөн Бергийн хөгжим ойлгоход нэлээд хүнд байлаа. Тэрээр ямар нэгэн тодорхой хөгд баригддаггүй "арван хоёр эгшигт"  хөгжмийн аргыг ашигладаг байсан ч үүнийг маш Романтик, илэрхийлэмжтэй хөгжмийн хэв маяг болгон хувиргаж чаддаг байв. ==Бүтээлт== Берг 1929 онд дууриа бичиж эхэлсэн боловч хийлийн концертоо бичихийн тулд ажлаа түр зогсоожээ. Бергийг нас барахад тэрээр дуурийнхаа сүүлчийн бүлгийг дуусгаж амжаагүй, зөвхөн тойм төдий л гаргасан байв. Шёнбергээс уг дуурийг гүйцээж өгөхийг хүссэн боловч тэрээр үүнийг хэтэрхий их ажил орно гэж үзжээ. 1937 онд дуурийг анх тоглоход ердөө хоёрхон бүлэгтэй, дуусаагүй байдалтай байв. Бергийн бэлэвсэн эхнэр Хелена хэнд ч уг бүтээлийг гүйцээхийг зөвшөөрөхгүй бөгөөд дуусаагүй хэвээр үлдэх ёстой гэж хэлжээ. Ийнхүү 40 гаруй жилийн турш уг дуурийг дутуу хэвээр нь тоглож ирсэн байна. [[Ангилал:Дуурь]] ao5x5q93n1e2vpmjacljbtemi22xabb 0 145640 851582 2026-03-28T02:09:09Z Asaaa18 98448 Asaaa18 moved page [[Lulu дуурь]] to [[Lulu (дуурь)]] 851582 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Lulu (дуурь)]] lfby7l9wscriwaq9wxi5cm6hbr2fbwv 0 145641 851589 2026-03-28T02:29:15Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:RyuichiSakamotoJI4.jpg|thumb|303x303px]] '''Сакамото''' '''Рүичи''' ([[Япон хэл|япон.]] 坂本龍一 ''Сакамото Рү:ичи'', 1952 оны 1-р сарын 17-нд [[Токио]] хотын Накано тусгай дүүрэгт төрсөн — 2023 оны 3-р сарын 28-нд Токио хотод нас барсан) — японы хөгжимчин, хөгжмийн зохиолч, продюсер. Түүни..." 851589 wikitext text/x-wiki [[Файл:RyuichiSakamotoJI4.jpg|thumb|303x303px]] '''Сакамото''' '''Рүичи''' ([[Япон хэл|япон.]] 坂本龍一 ''Сакамото Рү:ичи'', 1952 оны 1-р сарын 17-нд [[Токио]] хотын Накано тусгай дүүрэгт төрсөн — 2023 оны 3-р сарын 28-нд Токио хотод нас барсан) — японы хөгжимчин, хөгжмийн зохиолч, продюсер. Түүний эхнэр болон охин Акико Яно, Сакамото Миү нар дуучин юм. Сакамото Рүичи «[[Оскарын шагнал|Оскар]]<nowiki/>», «[[Грэммийн шагнал|Грэмми]]<nowiki/>» болон [[Британийн Кино болон телевизийн урлагийн академи (BAFTA)|BAFTA]] шагнал хүртсэн, «[[Алтан бөмбөрцөг]]<nowiki/>» шагналын хошой эзэн юм. [[Бернардо Бертолуччи|Бернардо Бертолуччигийн]] ''«Сүүлчийн эзэн хаан» (''[[Англи хэл|англи.]] ''The Last Emperor)'', ''«Тэнгэрийн бүрхүүл дор» (''[[Англи хэл|англи.]] ''The Sheltering Sky)'' болон ''«Бяцхан Будда» (''[[Англи хэл|англи.]] ''Little Buddha)'' зэрэг кинонуудын хөгжмийг зохиосон гэдгээрээ алдартай. == Намтар == 1952 онд Токио хотын Накано дүүрэгт төрсөн Сакамото Рүичи сэтгүүлийн редактор Кавадэ Шобо (Kawade Shobō, 1921–2002), загвар зохион бүтээгч Кейко Сакамото (төрсөн овог нь Шимомура) нарын ганц хүүхэд байсан. Сакамото 1970 онд Токиогийн Үндэсний Урлаг, Хөгжмийн Их Сургуульд хөгжмийн зохиолчийн чиглэлээр бакалавр, дараа нь электрон болон дэлхийн хөгжмийн чиглэлээр магистрын зэрэг хамгаалжээ. Тэрээр энэ чиглэлээр карьераа үргэлжлүүлэх зорилгоор хөгжмийн угсаатны зүйг судалж, уламжлалт дэлхийн хөгжмийн янз бүрийн хэлбэрүүд, ялангуяа Япон (ялангуяа Окинава), Энэтхэг, Африкийн хөгжмийн төрөл бүрийн хэлбэрт татагдах болжээ. Түүнд Дорно дахины хөгжмийг өргөнөөр судалсан Францын хөгжмийн зохиолч Клод Дебюссигийн бүтээл ихээхэн нөлөө үзүүлсэн байна. Түүнийг 2014 онд хорт хавдартай гэж оншлогдсон бөгөөд 2023 оны 3-р сарын 28-нд нас барсан. jvwp0dzc9vn5wdgaz0hsxsblo8xtm9b 0 145642 851593 2026-03-28T02:46:17Z Asaaa18 98448 Asaaa18 moved page [[Shanghai Concert Hall]] to [[Шанхайн Концертийн театр]] 851593 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Шанхайн Концертийн театр]] 65xmpb4eejbwit77ekzp0utmme5mkui 0 145643 851601 2026-03-28T04:03:23Z Nomintuya85 103366 Хуудас үүсгэв: "'''Wozzeck (дуурь)''' Wozzeck бол Австрийн хөгжмийн зохиолч Албан Бергийн (1885-1935)-ийн дуурь юм. Энэ бүтээл нь 1914-1922 оны хооронд зохиогдсон бөгөөд 1925 онд анх тайзнаа тоглогдож байжээ. Берг энэ дуурийг өөрийн бүтээлүүддээ сериализм(дарааллын арга) ашиглаж эхлэхээсээ..." 851601 wikitext text/x-wiki '''Wozzeck (дуурь)''' Wozzeck бол Австрийн хөгжмийн зохиолч Албан Бергийн (1885-1935)-ийн дуурь юм. Энэ бүтээл нь 1914-1922 оны хооронд зохиогдсон бөгөөд 1925 онд анх тайзнаа тоглогдож байжээ. Берг энэ дуурийг өөрийн бүтээлүүддээ сериализм(дарааллын арга) ашиглаж эхлэхээсээ өмнө бичсэн. Түүний багш Шенберг арван хоёр авианы системийг хараахан хөгжүүлээгүй байв. Wozzeck-ийн хөгжим нь Mahler-ын уламжлалт тональ хөгжимтэй боловч гэхдээ бас (тональд суурилдаггүй )атональ хөгжимтэй , бүхэл тонны шатлал дээр суурилсан аялгууг хослуулсан байдаг. Энэ хөгжим нь тухайн үедээ маш орчин үеийн сонсогдож байв. Мөн Берг дуулаачдын хоолойг өвөрмөц байдлаар ашигласан нь: заримдаа тэд хагас өнгөөр ярьж, хагас өнгөөр дуулдаг байсан (Үүнийг Sprechgesang гэж нэрлэдэг). Энэ дуурь Германы  хөгжмийн зохиолч Georg Büchner-ийн Woyzeck хэмээх жүжгээс сэдэвлэсэн. Woyzeck нь хаан эсвэл бурхан зэрэг чухал хүний тухай бус,харин тийм ч ухаалаг биш,бусдад дээрэлхүүлж,ашиглуулдаг ядуу хүний тухай өгүүлдгээрээ онцлог байв. Берг бараг зуун жилийн дараа энэ дуурийг бичсэн ч ийм сэдэв дуурийн хувьд ховор хэвээр байжээ. Дуурийн хувьд баатрууд голлон чухал дүр байдаг бол ажилчин ангийн хүмүүс ихэвчлэн инээдмийн дүрд зарц байдлаар гардаг байсан. Харин Wozzeck бол өөрт нь томиолдож буй зүйлсийг өөрчилж чадахгүй байгаа энгийн нэгэн хүний тухай юм. Жүжгийн онолд ийм дүрийг заримдаа "эсрэг баатар" гэж нэрлэдэг. fc4koit5ycs2k1j121oz7kpd3bkvjsj 0 145644 851609 2026-03-28T05:30:01Z Nomintuya85 103366 Хуудас үүсгэв: "A Raisin in the Sun ( Наранд хатсан үзэм) Наранд хатсан үзэм нь Лоррейн Хансбери-ийн бичсэн жүжиг бөгөөд 1959 онд Бродвейд анх тоглогдсон. [1] Гарчиг нь Лэнгстон Хьюз-ийн "Harlem" (мөн "A Dream Deferred гэж нэрлэдэг [2])шүлгээс гаралтай. Энэхүү зохиол нь Чикаго хотын өмнөд хэсэгт ам..." 851609 wikitext text/x-wiki A Raisin in the Sun ( Наранд хатсан үзэм) Наранд хатсан үзэм нь Лоррейн Хансбери-ийн бичсэн жүжиг бөгөөд 1959 онд Бродвейд анх тоглогдсон. [1] Гарчиг нь Лэнгстон Хьюз-ийн "Harlem" (мөн "A Dream Deferred гэж нэрлэдэг [2])шүлгээс гаралтай. Энэхүү зохиол нь Чикаго хотын өмнөд хэсэгт амьдардаг өнгөт (хар) арьст гэр бүлийн талаар өгүүлдэг ба эцэг нь нас барсны дараа тэд даатгалын мөнгөөр санхүүгийн байдлаа сайжруулахыг оролддог бөгөөд орон сууцны ялгаварлан гадуурхалт, арьс өнгөөр ялгаварлах үзэл, нийгэмд уусаж буй асуудлуудыг хөнддөг. Нью-Йоркийн Драмын Шүүмжлэгчдийн Холбоо 1959 оны шилдэг жүжгээр нэрлэсэн бөгөөд XXI зуунд "The Independent [3]" ,"Time out [4]" зэрэг хэвлэлүүд түүнийг бүх цаг үеийн шилдэг жүжгүүдийн нэг хэмээн жагсаасан. Өгүүлэмж Уолтер болон Рут Янгер, тэдний хүү Травис, мөн Уолтерын ээж Лена болон дүү Бенита нар Чикаго хотын өмнөд хэсэгт байрлах хуучирсан хоёр өрөө байранд тарчигхан амьдардаг. Уолтер лимузины жолооч хийн арай ядан амь зуудаг. Рут амьдралдаа сэтгэл хангалуун байдаг хэдий ч Уолтер илүү ихийг хүсдэг. Тэрээр Вилли болон Бобо гэх танилуудтайгаа хамтран архины дэлгүүрт хөрөнгө оруулалт хийхийг хүсдэг. qlufww052jd24e1ivswddrrh4mhity7 0 145645 851610 2026-03-28T05:32:00Z Irmuunzayaa 103357 Хятадын үндэсний дуурийн театр 851610 wikitext text/x-wiki Хятадын үндэсний дуурийн театр бол Хятадын Бээжин хотод төвтэй, төрийн өмчийн дуурийн компани бөгөөд, Хятадын Соёлын яамны харьяанд байдаг.Хятадын үндэсний дуурийн театр нь дуурийн хамтлаг, найрал дуу, симфони найрал хөгжим болон тайзны урлал, хувцас, тайзны чимэглэлийн хэсгүүдээс бүрдэнэ. Соёл, аялал жуулчлалын яамны нэгдсэн удирдлагын дор Шанхайн Дуурийн театр,болон Хятад даяарх бусад “Geju” байгууллагуудтай холбоотой, хамтран ажилладаг. Түүх Хятадын Төв Дуурь нь 1942 онд Яньань хотод Янкогийн “ Brothers” жүжиг, “Sisters Opening up the Wasteland”,болон “The White-Haired Girl” гэх нэртэй жүжгүүдийг анх удаа тоглосон. Дуурийн хамтлаг 1952 онд Бээжин хот руу нүүж, мөн 1952 онд “Соёл, аялал жуулчлалын яам”-ны шууд харьяанд байдаг үндэсний дуурийн байгууллага хэмээн албан ёсоор байгуулагдсан. Хятад дахь бүтээлүүд “Хятадын үндэсний дуурийн театр”-ийн тайзнаа 1986 онд Бээжин хотод “La Bohème” дуурийг “Luciano Pavarotti”-той хамтран тоглосон бөгөөд, дараа нь “Turandot” дуурийг “Forbidden City”-д тоглосон. Тэгээд 2001 оны 6-р сард “Гурван тенорын Хориотой хот дахь тоглолт” амжилттай зохион байгуулагдсан. Мөн 2009 онд, Хятадын үндэсний дуурийн театр нь “Turandot” дуурийг “Zhang Yimou”-тай хамтран “Бээжингийн үндэсний цэнгэлдэх хүрээлэн”-д тоглосон бөгөөд Тайваний “Тайчунг тив хоорондын бейсболын цэнгэлдэх хүрээлэн”-д дахин тайзнаа тавьсан. 8ts5pb5or2zi98htun9ut4wodxpz8vs 851614 851610 2026-03-28T06:04:00Z Irmuunzayaa 103357 Хятадын үндэсний дуурийн театр 851614 wikitext text/x-wiki Хятадын үндэсний дуурийн театр бол Хятадын Бээжин хотод төвтэй, төрийн өмчийн дуурийн компани бөгөөд, Хятадын Соёлын яамны харьяанд байдаг.Хятадын үндэсний дуурийн театр нь дуурийн хамтлаг, найрал дуу, симфони найрал хөгжим болон тайзны урлал, хувцас, тайзны чимэглэлийн хэсгүүдээс бүрдэнэ. Соёл, аялал жуулчлалын яамны нэгдсэн удирдлагын дор Шанхайн Дуурийн театр,болон Хятад даяарх бусад “Geju” байгууллагуудтай холбоотой, хамтран ажилладаг. Түүх Хятадын Төв Дуурь нь 1942 онд Яньань хотод Янкогийн “ Brothers” жүжиг, “Sisters Opening up the Wasteland”,болон “The White-Haired Girl” гэх нэртэй жүжгүүдийг анх удаа тоглосон. Дуурийн хамтлаг 1952 онд Бээжин хот руу нүүж, мөн 1952 онд “Соёл, аялал жуулчлалын яам”-ны шууд харьяанд байдаг үндэсний дуурийн байгууллага хэмээн албан ёсоор байгуулагдсан. Хятад дахь бүтээлүүд “Хятадын үндэсний дуурийн театр”-ийн тайзнаа 1986 онд Бээжин хотод “La Bohème” дуурийг “Luciano Pavarotti”-той хамтран тоглосон бөгөөд, дараа нь “Turandot” дуурийг “Forbidden City”-д тоглосон. Тэгээд 2001 оны 6-р сард “Гурван тенорын Хориотой хот дахь тоглолт” амжилттай зохион байгуулагдсан. Мөн 2009 онд, Хятадын үндэсний дуурийн театр нь “Turandot” дуурийг “Zhang Yimou”-тай хамтран “Бээжингийн үндэсний цэнгэлдэх хүрээлэн”-д тоглосон бөгөөд Тайваний “Тайчунг тив хоорондын бейсболын цэнгэлдэх хүрээлэн”-д дахин тайзнаа тавьсан. https://en.wikipedia.org/wiki/China_National_Opera abzc2hivqt3rupfvzg2la5vd7catthy 851623 851614 2026-03-28T06:25:17Z Irmuunzayaa 103357 Хятадын үндэсний дуурийн театр 851623 wikitext text/x-wiki Хятадын үндэсний дуурийн театр бол Хятадын Бээжин хотод төвтэй, төрийн өмчийн дуурийн компани бөгөөд, Хятадын Соёлын яамны харьяанд байдаг.Хятадын үндэсний дуурийн театр нь дуурийн хамтлаг, найрал дуу, симфони найрал хөгжим болон тайзны урлал, хувцас, тайзны чимэглэлийн хэсгүүдээс бүрдэнэ. Соёл, аялал жуулчлалын яамны нэгдсэн удирдлагын дор Шанхайн Дуурийн театр,болон Хятад даяарх бусад “Geju” байгууллагуудтай холбоотой, хамтран ажилладаг. Түүх Хятадын Төв Дуурь нь 1942 онд Яньань хотод Янкогийн “ Brothers” жүжиг, “Sisters Opening up the Wasteland”,болон “The White-Haired Girl” гэх нэртэй жүжгүүдийг анх удаа тоглосон. Дуурийн хамтлаг 1952 онд Бээжин хот руу нүүж, мөн 1952 онд “Соёл, аялал жуулчлалын яам”-ны шууд харьяанд байдаг үндэсний дуурийн байгууллага хэмээн албан ёсоор байгуулагдсан. Хятад дахь бүтээлүүд “Хятадын үндэсний дуурийн театр”-ийн тайзнаа 1986 онд Бээжин хотод “La Bohème” дуурийг “Luciano Pavarotti”-той хамтран тоглосон бөгөөд, дараа нь “Turandot” дуурийг “Forbidden City”-д тоглосон. Тэгээд 2001 оны 6-р сард “Гурван тенорын Хориотой хот дахь тоглолт” амжилттай зохион байгуулагдсан. Мөн 2009 онд, Хятадын үндэсний дуурийн театр нь “Turandot” дуурийг “Zhang Yimou”-тай хамтран “Бээжингийн үндэсний цэнгэлдэх хүрээлэн”-д тоглосон бөгөөд Тайваний “Тайчунг тив хоорондын бейсболын цэнгэлдэх хүрээлэн”-д дахин тайзнаа тавьсан. URL: https://en.wikipedia.org/wiki/China_National_Opera le91hd0xks8au6bbngsblct4j3gkbls 851644 851623 2026-03-28T08:07:53Z Irmuunzayaa 103357 Хятадын үндэсний дуурийн театр 851644 wikitext text/x-wiki Хятадын Үндэсний Дуурийн Театр “'''Хятадын үндэсний дуурийн театр”''' бол Хятадын Бээжин хотод төвтэй, төрийн өмчийн дуурийн компани бөгөөд, Хятадын Соёлын яамны харьяанд байдаг.Хятадын үндэсний дуурийн театр нь дуурийн хамтлаг, найрал дуу, симфони найрал хөгжим болон тайзны урлал, хувцас, тайзны чимэглэлийн хэсгүүдээс бүрдэнэ. Соёл, аялал жуулчлалын яамны нэгдсэн удирдлагын дор Шанхайн Дуурийн театр,болон Хятад даяарх бусад “Geju” байгууллагуудтай холбоотой, хамтран ажилладаг. Түүх Хятадын Төв Дуурь нь 1942 онд Яньань хотод Янкогийн “ Brothers” жүжиг, “Sisters Opening up the Wasteland”,болон “The White-Haired Girl” гэх нэртэй жүжгүүдийг анх удаа тоглосон. Дуурийн хамтлаг 1952 онд Бээжин хот руу нүүж, мөн 1952 онд “Соёл, аялал жуулчлалын яам”-ны шууд харьяанд байдаг үндэсний дуурийн байгууллага хэмээн албан ёсоор байгуулагдсан. Хятад дахь бүтээлүүд “Хятадын үндэсний дуурийн театр”-ийн тайзнаа 1986 онд Бээжин хотод “La Bohème” дуурийг “Luciano Pavarotti”-той хамтран тоглосон бөгөөд, дараа нь “Turandot” дуурийг “Forbidden City”-д тоглосон. Тэгээд 2001 оны 6-р сард “Гурван тенорын Хориотой хот дахь тоглолт” амжилттай зохион байгуулагдсан. Мөн 2009 онд, Хятадын үндэсний дуурийн театр нь “Turandot” дуурийг “Zhang Yimou”-тай хамтран “Бээжингийн үндэсний цэнгэлдэх хүрээлэн”-д тоглосон бөгөөд Тайваний “Тайчунг тив хоорондын бейсболын цэнгэлдэх хүрээлэн”-д дахин тайзнаа тавьсан. URL: https://en.wikipedia.org/wiki/China_National_Opera i6q46y5kf4guhadbfs9bo90uu4xyrue 851651 851644 2026-03-28T08:28:08Z Asaaa18 98448 851651 wikitext text/x-wiki Хятадын Үндэсний Дуурийн Театр '''Хятадын үндэсний дуурийн театр''' бол Хятадын Бээжин хотод төвтэй, төрийн өмчийн дуурийн компани бөгөөд, Хятадын Соёлын яамны харьяанд байдаг.Хятадын үндэсний дуурийн театр нь дуурийн хамтлаг, найрал дуу, симфони найрал хөгжим болон тайзны урлал, хувцас, тайзны чимэглэлийн хэсгүүдээс бүрдэнэ. Соёл, аялал жуулчлалын яамны нэгдсэн удирдлагын дор Шанхайн Дуурийн театр,болон Хятад даяарх бусад “Geju” байгууллагуудтай холбоотой, хамтран ажилладаг. Түүх Хятадын Төв Дуурь нь 1942 онд Яньань хотод Янкогийн “ Brothers” жүжиг, “Sisters Opening up the Wasteland”,болон “The White-Haired Girl” гэх нэртэй жүжгүүдийг анх удаа тоглосон. Дуурийн хамтлаг 1952 онд Бээжин хот руу нүүж, мөн 1952 онд “Соёл, аялал жуулчлалын яам”-ны шууд харьяанд байдаг үндэсний дуурийн байгууллага хэмээн албан ёсоор байгуулагдсан. Хятад дахь бүтээлүүд Хятадын үндэсний дуурийн театрийн тайзнаа 1986 онд Бээжин хотод “La Bohème” дуурийг “Luciano Pavarotti”-той хамтран тоглосон бөгөөд, дараа нь “Turandot” дуурийг “Forbidden City”-д тоглосон. Тэгээд 2001 оны 6-р сард “Гурван тенорын Хориотой хот дахь тоглолт” амжилттай зохион байгуулагдсан. Мөн 2009 онд, Хятадын үндэсний дуурийн театр нь “Turandot” дуурийг “Zhang Yimou”-тай хамтран “Бээжингийн үндэсний цэнгэлдэх хүрээлэн”-д тоглосон бөгөөд Тайваний “Тайчунг тив хоорондын бейсболын цэнгэлдэх хүрээлэн”-д дахин тайзнаа тавьсан. URL: https://en.wikipedia.org/wiki/China_National_Opera dq2gkluzuzq8hak9mnqimn3r3arq9eb 851652 851651 2026-03-28T08:28:29Z Asaaa18 98448 851652 wikitext text/x-wiki '''Хятадын үндэсний дуурийн театр''' бол Хятадын Бээжин хотод төвтэй, төрийн өмчийн дуурийн компани бөгөөд, Хятадын Соёлын яамны харьяанд байдаг.Хятадын үндэсний дуурийн театр нь дуурийн хамтлаг, найрал дуу, симфони найрал хөгжим болон тайзны урлал, хувцас, тайзны чимэглэлийн хэсгүүдээс бүрдэнэ. Соёл, аялал жуулчлалын яамны нэгдсэн удирдлагын дор Шанхайн Дуурийн театр,болон Хятад даяарх бусад “Geju” байгууллагуудтай холбоотой, хамтран ажилладаг. Түүх Хятадын Төв Дуурь нь 1942 онд Яньань хотод Янкогийн “ Brothers” жүжиг, “Sisters Opening up the Wasteland”,болон “The White-Haired Girl” гэх нэртэй жүжгүүдийг анх удаа тоглосон. Дуурийн хамтлаг 1952 онд Бээжин хот руу нүүж, мөн 1952 онд “Соёл, аялал жуулчлалын яам”-ны шууд харьяанд байдаг үндэсний дуурийн байгууллага хэмээн албан ёсоор байгуулагдсан. Хятад дахь бүтээлүүд Хятадын үндэсний дуурийн театрийн тайзнаа 1986 онд Бээжин хотод “La Bohème” дуурийг “Luciano Pavarotti”-той хамтран тоглосон бөгөөд, дараа нь “Turandot” дуурийг “Forbidden City”-д тоглосон. Тэгээд 2001 оны 6-р сард “Гурван тенорын Хориотой хот дахь тоглолт” амжилттай зохион байгуулагдсан. Мөн 2009 онд, Хятадын үндэсний дуурийн театр нь “Turandot” дуурийг “Zhang Yimou”-тай хамтран “Бээжингийн үндэсний цэнгэлдэх хүрээлэн”-д тоглосон бөгөөд Тайваний “Тайчунг тив хоорондын бейсболын цэнгэлдэх хүрээлэн”-д дахин тайзнаа тавьсан. URL: https://en.wikipedia.org/wiki/China_National_Opera 71kkvzqi1mb9vcp0glbah3vxldejmb2 0 145646 851613 2026-03-28T05:59:42Z Зулаазулаа67 103359 Created by translating the opening section from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1328570821|New National Theatre Tokyo]]" 851613 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс цэнгэлдэх хүрээлэн|name=New National Theatre, Tokyo|image=New National Theatre, Tokyo 2010.jpg|image_size=280px|caption=New National Theatre, Tokyo|image_map=|map_caption=|pushpin_map=|pushpin_map_caption=|coordinates={{coord|35|40|57|N|139|41|8|E|region:JP_type:landmark_source:dewiki|display=inline,title}}|latitude=|longitude=|architect=Takahiko Yanagisawa|owner=|operator=|capacity=1,814 (Opera House), 1,038 (Playhouse), 340-468 (The Pit)|opened=1997|closed=|demolished=}} {{Япон үг|'''Токиогийн Үндэсний Шинэ Театр'''(ТҮШТ)|新国立劇場|Shin Kokuritsu Gekijō}} нь Японы анхны бөгөөд хамгийн чухал үндэсний тайзны урлагийн төв бөгөөд [[дуурь]], [[балет]], [[Modern dance|орчин үеийн бүжиг]] болон [[Drama|жүжгийг]] багтаадаг. Энэ нь [[Токио]] хотын Шинжүкү дүүрэгт байрладаг. 1997 оноос хойш 650 гаруй жүжиг тайзнаа тавигдсан. Улирал тутамд 300 орчим жүжиг тоглогддог бөгөөд ойролцоогоор 200,000 театрын үзэгч ирж үздэг. <ref name="about-nntt">{{Cite web |last=Ozaki |first=Motoki |date=June 22, 2019 |title=About us. The Heart Of Performing Arts In Japan |url=https://www.nntt.jac.go.jp/english/about/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190622052131/https://www.nntt.jac.go.jp/english/about/ |archive-date=June 22, 2019 |access-date=December 7, 2019 |publisher=New National Theatre, Tokyo}}</ref> Тус төв нь дэлхийн шилдэг театруудын нэгд тооцогддог архитектур, орчин үеийн хамгийн сүүлийн үеийн театрын байгууламжаараа сайшаагдсан. 2007 онд ТҮШТ нь ''Токиогийн дуурийн ордон'' гэсэн сурталчилгааны уриатайгаар брэндлэгдсэн. dnfqxtqu0y30cgmufkg2dkixqyjz6q4 0 145647 851615 2026-03-28T06:04:55Z Enhhuslennn 103524 Teatro Municipal de Lima (Peru) 851615 wikitext text/x-wiki Лима хотын театр нь Перу улсын нийслэл дэх гол уянгын театрын барилга бөгөөд ЮНЕСКО-д бүртгэгдсэн тус хотын түүхэн төв хэсгийн гол цөм юм. Энэхүү театрыг 1920 онд "Teatro Forero" нэрээр анх нээсэн бөгөөд Италийн архитектор Альфредо Виале зураг төслийг нь гаргажээ. Барилга нь неоклассицизмын архитектурын гайхалтай жишээ бөгөөд Италийн агуу дуурийн театруудаас сэдэвлэсэн тансаг гантиг шат, гоёмсог чимэглэл бүхий интерьертэй. 1998 онд гарсан аймшигт түймрийн улмаас үзэгчдийн танхим болон тайзны ихэнх хэсэг сүйдэж, зөвхөн нүүрэн тал болон үүдний танхим нь бүрэн бүтэн үлджээ. Арван жилийн турш хийгдсэн нарийн нямбай сэргээн босголт, шинэчлэлийн ажил дууссаны дараа театр 2011 онд анхны сүр жавхлангаа эргүүлэн авч, 21-р зууны тайзны технологиор тоноглогдон дахин нээгдсэн юм. =Өдгөө=тус театр нь дөрвөн давхартаа 1,314 хүний судалтай. Сэргээн босголтын ажил нь анхны гоёл чимэглэлийн шавардлагын ажил болон төв хэсгийн асар том болор гэрлийг яг ижилхэн хуулбарлан хийхийн зэрэгцээ найрал хөгжмийн акустик чанарыг сайжруулахад чиглэгджээ. Орон нутгийн өмчит байгууллагын хувьд энэ нь Лима хотын симфони найрал хөгжим болон Перу улсын үндэсний балетын хамтлагийн гэр болдог. Мөн Өмнөд Америк болон Европын уран бүтээлчдийг татдаг "Temporada de Ópera" (Дуурийн улирал)-аараа алдартай. Плаза Майор талбайгаас ердөө хэдхэн метрийн зайд орших тус театр нь зөвхөн тоглолтын орон зай төдийгүй Лима хотын соёлын тэсвэр тэвчээр болон Бүгд найрамдах улсын үеийн архитектурын өвийг хадгалан үлдэх эрмэлзлийн бэлгэдэл юм. 2xcezyhsu9ar3vcxdg75km84afkbn2a 851619 851615 2026-03-28T06:09:44Z Enhhuslennn 103524 Teatro Municipal de Lima(Peru) 851619 wikitext text/x-wiki Лима хотын театр нь Перу улсын нийслэл дэх гол уянгын театрын барилга бөгөөд ЮНЕСКО-д бүртгэгдсэн тус хотын түүхэн төв хэсгийн гол цөм юм. Энэхүү театрыг 1920 онд "Teatro Forero" нэрээр анх нээсэн бөгөөд Италийн архитектор Альфредо Виале зураг төслийг нь гаргажээ. Барилга нь неоклассицизмын архитектурын гайхалтай жишээ бөгөөд Италийн агуу дуурийн театруудаас сэдэвлэсэн тансаг гантиг шат, гоёмсог чимэглэл бүхий интерьертэй. 1998 онд гарсан аймшигт түймрийн улмаас үзэгчдийн танхим болон тайзны ихэнх хэсэг сүйдэж, зөвхөн нүүрэн тал болон үүдний танхим нь бүрэн бүтэн үлджээ. Арван жилийн турш хийгдсэн нарийн нямбай сэргээн босголт, шинэчлэлийн ажил дууссаны дараа театр 2011 онд анхны сүр жавхлангаа эргүүлэн авч, 21-р зууны тайзны технологиор тоноглогдон дахин нээгдсэн юм. Өдгөө тус театр нь дөрвөн давхартаа 1,314 хүний судалтай. Сэргээн босголтын ажил нь анхны гоёл чимэглэлийн шавардлагын ажил болон төв хэсгийн асар том болор гэрлийг яг ижилхэн хуулбарлан хийхийн зэрэгцээ найрал хөгжмийн акустик чанарыг сайжруулахад чиглэгджээ. Орон нутгийн өмчит байгууллагын хувьд энэ нь Лима хотын симфони найрал хөгжим болон Перу улсын үндэсний балетын хамтлагийн гэр болдог. Мөн Өмнөд Америк болон Европын уран бүтээлчдийг татдаг "Temporada de Ópera" (Дуурийн улирал)-аараа алдартай. Плаза Майор талбайгаас ердөө хэдхэн метрийн зайд орших тус театр нь зөвхөн тоглолтын орон зай төдийгүй Лима хотын соёлын тэсвэр тэвчээр болон Бүгд найрамдах улсын үеийн архитектурын өвийг хадгалан үлдэх эрмэлзлийн бэлгэдэл юм. s76p2tmx2bt4hlptl5c9z9ujr1k5vsb 0 145648 851616 2026-03-28T06:05:06Z Зулаазулаа67 103359 Created by translating the opening section from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1344083151|Esplanade – Theatres on the Bay]]" 851616 wikitext text/x-wiki '''Эспланад –Эргийн дагуух театрууд''' {{refn|''Teater di Persisiran'' in [[Malay language|Malay]]; also known as the '''Esplanade Theatres''', or simply '''The Esplanade'''.|group=note}} нь [[Сингапур|Сингапурын]] төв хэсэгт, Сингапур голын адагт байрладаг урлагийн төв юм. Ойролцоох Эспланаде цэцэрлэгт хүрээлэнгийн нэр дээр суурилж нэрлэгдсэн. Энэ нь хоёр бөөрөнхий бүтэцтэй: нэг нь 1600 орчим суудалтай концертын танхим, нөгөө нь 2000 орчим хүний багтаамжтай жүжиглэх урлагийн театр юм. Үүнийг " '''Дуриан''' " гэж хочилдог. <ref>{{Cite news |last=Ong |first=Sor Fern |date=9 March 2014 |title=Esplanade among most beautiful halls |work=[[The Straits Times]] |url=https://www.straitstimes.com/singapore/esplanade-among-most-beautiful-halls |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20240710060855/https://www.straitstimes.com/singapore/esplanade-among-most-beautiful-halls |archive-date=10 July 2024}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFOng2014">Ong, Sor Fern (9 March 2014). [https://web.archive.org/web/20240710060855/https://www.straitstimes.com/singapore/esplanade-among-most-beautiful-halls "Esplanade among most beautiful halls"]. ''[[The Straits Times]]''. Archived from [https://www.straitstimes.com/singapore/esplanade-among-most-beautiful-halls the original] on 10 July 2024.</cite></ref> 91dkuyqr42kbrs20sq4cszb06jrz3uv 851617 851616 2026-03-28T06:06:59Z Зулаазулаа67 103359 851617 wikitext text/x-wiki '''Эспланад –Эргийн дагуух театрууд''' {{refn|''Teater di Persisiran'' in [[Malay language|Malay]]; also known as the '''Esplanade Theatres''', or simply '''The Esplanade'''.|group=note}} нь [[Сингапур|Сингапурын]] төв хэсэгт, Сингапур голын адагт байрладаг урлагийн төв юм. Ойролцоох Эспланаде цэцэрлэгт хүрээлэнгийн нэр дээр суурилж нэрлэгдсэн. Энэ нь хоёр бөөрөнхий бүтэцтэй: нэг нь 1600 орчим суудалтай концертын танхим, нөгөө нь 2000 орчим хүний багтаамжтай жүжиглэх урлагийн театр юм. Үүнийг " '''Дуриан''' " гэж хочилдог. <ref>{{Cite news |last=Ong |first=Sor Fern |date=9 March 2014 |title=Esplanade among most beautiful halls |work=[[The Straits Times]] |url=https://www.straitstimes.com/singapore/esplanade-among-most-beautiful-halls |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20240710060855/https://www.straitstimes.com/singapore/esplanade-among-most-beautiful-halls |archive-date=10 July 2024}}</ref> t9au3r6jluqpg0kpy67x06mwjwyph6l 851618 851617 2026-03-28T06:07:33Z Зулаазулаа67 103359 851618 wikitext text/x-wiki '''Эспланад –Эргийн дагуух театрууд''' нь [[Сингапур|Сингапурын]] төв хэсэгт, Сингапур голын адагт байрладаг урлагийн төв юм. Ойролцоох Эспланаде цэцэрлэгт хүрээлэнгийн нэр дээр суурилж нэрлэгдсэн. Энэ нь хоёр бөөрөнхий бүтэцтэй: нэг нь 1600 орчим суудалтай концертын танхим, нөгөө нь 2000 орчим хүний багтаамжтай жүжиглэх урлагийн театр юм. Үүнийг " '''Дуриан''' " гэж хочилдог. <ref>{{Cite news |last=Ong |first=Sor Fern |date=9 March 2014 |title=Esplanade among most beautiful halls |work=[[The Straits Times]] |url=https://www.straitstimes.com/singapore/esplanade-among-most-beautiful-halls |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20240710060855/https://www.straitstimes.com/singapore/esplanade-among-most-beautiful-halls |archive-date=10 July 2024}}</ref> roinqwfun2mrthc2crxg4tqzg1rxr47 0 145649 851622 2026-03-28T06:24:44Z Зулаазулаа67 103359 Created by translating the opening section from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1345061451|Royal Opera House Muscat]]" 851622 wikitext text/x-wiki '''Мускатын Хааны Дуурийн Театр''' (МХДТ) нь [[Оман|Оманы]] хөгжмийн урлаг, соёлын тэргүүлэх тайз юм Дуурийн театр нь [[Маскат]] хотын Шати Аль-Курм дүүрэгт , Султан Кабус гудамжинд байрладаг. Оманы Султан Кабус хааны захиалгаар баригдсан Хааны дуурийн театр нь Оманы өвөрмөц үеийн архитектурын үзэл болон бүтээлийг тусгасан бөгөөд дээд тал нь 1100 орчим хүн хүлээн авах хүчин чадалтай. Дуурийн театрын цогцолбор нь концертын театр, үзэгчдийн танхим, албан ёсны тохижилттой цэцэрлэгт хүрээлэн, жижиг худалдааны дэлгүүртэй соёлын зах, тансаг зэрэглэлийн ресторан, хөгжим, театрын болон дуурийн жүжгийн урлагийн төвөөс бүрдэнэ. <ref>{{Cite web |title=Royal Opera House Interior, Muscat, Google Streetview. |url=https://geographic.org/streetview/special_places/view_royal_opera_house_muscat_oman_inside.php |access-date=2018-03-06 |website=Geographic.org/streetview}}</ref> 6snwp2w1hqa5q96ibywc1j11mo3nzjg 828 145650 851625 2026-03-28T06:43:31Z ChocolateLemon 91232 Mодул:IUCN status 851625 Scribunto text/plain local p = {} -- Data table for colors, full names, standardized display, and wiki article links local status_data = { lc = { long = "Least Concern", bg = "gray", fg = "white", is_gray = true, display = "LC", link = "Least Concern" }, vu = { long = "Vulnerable", bg = "#CC9900", fg = "#FFFFCB", display = "VU", link = "Vulnerable species" }, dd = { long = "Data Deficient", bg = "gray", fg = "white", is_gray = true, display = "DD", link = "Data Deficient" }, en = { long = "Endangered", bg = "#CC6633", fg = "#FFCC99", display = "EN", link = "Endangered species" }, cr = { long = "Critically Endangered", bg = "#CC3333", fg = "#FFCCCC", display = "CR", link = "Critically Endangered" }, nt = { long = "Near Threatened", bg = "#006666", fg = "#99CC99", display = "NT", link = "Near Threatened" }, ex = { long = "Extinct", bg = "black", fg = "#CC3333", display = "EX", link = "Extinction" }, ew = { long = "Extinct in the Wild", bg = "black", fg = "white", display = "EW", link = "Extinct in the Wild" }, ne = { long = "Not Evaluated", bg = "gray", fg = "white", is_gray = true, display = "NE", link = "Not Evaluated" }, -- Normalized Special Statuses pe = { long = "Critically Endangered (Possibly Extinct)", bg = "#CC3333", fg = "#FFCCCC", display = "CR&nbsp;(PE)", link = "Critically Endangered (Possibly Extinct)" }, ["cr(pe)"] = { long = "Critically Endangered (Possibly Extinct)", bg = "#CC3333", fg = "#FFCCCC", display = "CR&nbsp;(PE)", link = "Critically Endangered (Possibly Extinct)" }, pew = { long = "Critically Endangered (Possibly Extinct in the Wild)", bg = "#CC3333", fg = "#FFCCCC", display = "CR&nbsp;(PEW)", link = "Critically Endangered (Possibly Extinct in the Wild)" }, ["cr(pew)"] = { long = "Critically Endangered (Possibly Extinct in the Wild)", bg = "#CC3333", fg = "#FFCCCC", display = "CR&nbsp;(PEW)", link = "Critically Endangered (Possibly Extinct in the Wild)" }, -- Legacy/Alternative Aliases ["lr/nt"] = { long = "Near Threatened", bg = "#006666", fg = "#99CC99", display = "NT", link = "Near Threatened" }, ["lr/lc"] = { long = "Least Concern", bg = "gray", fg = "white", is_gray = true, display = "LC", link = "Least Concern" }, ["lr/cd"] = { long = "Lower Risk/conservation dependent", bg = "#006666", fg = "#99CC99", display = "LR/cd", link = "Conservation Dependent" }, } function p.main(frame) local args = frame:getParent().args local raw_input = mw.text.trim(args[1] or "") local code = string.lower(raw_input):gsub("%s+", "") local id = mw.text.trim(args[2] or "") local class = mw.text.trim(args[3] or args.class or "") local year = mw.text.trim(args.year or "") local label = mw.text.trim(args.label or "") local category = "" local data = status_data[code] -- Handle unknown codes if not data then data = { long = raw_input, bg = "#004080", fg = "white", display = raw_input, link = "" } if code ~= "nr" and code ~= "" then category = "[[Category:IUCN status templates with invalid parameters]]" end end -- 1. Build the Status Badge local style = string.format("background-color: %s; color: %s; padding: 0 1pt;", data.bg, data.fg) if data.is_gray then style = "color: gray;" end local title = "IUCN Red List: " .. (code == "nr" and "(taxon not recognized)" or data.long) local display_text = (code == "nr") and ("(" .. raw_input .. ")") or data.display local res = string.format('<span style="%s" title="%s"><b>%s</b></span>', style, title, display_text) -- 2. Apply Wiki Link (Class 2 or 12) if (class == "2" or class == "12") and data.link ~= "" then res = string.format("[[%s|%s]]", data.link, res) end -- 3. Build the URL/Reference (Class 1 or 12) if (class == "1" or class == "12") and id ~= "" then local url_path = id:find("/") and "species/" or "details/" local clean_id = id:find("/") and id or (id .. "/0") local link_text = "IUCN" if label ~= "" then link_text = label elseif year ~= "" then link_text = "IUCN " .. year end local url = string.format("https://www.iucnredlist.org/%s%s", url_path, clean_id) res = res .. string.format('^{<span class="plainlinks" title="IUCN Red List assessment">[%s %s]</span>}', url, link_text) end return res .. category end return p 5r1gaa6tospntsnk6rkf720spgnqbg1 851632 851625 2026-03-28T07:28:11Z ChocolateLemon 91232 851632 Scribunto text/plain local p = {} -- Табела података за боје, пуна имена, стандардизовани приказ и линкове ка чланцима на српској Википедији local status_data = { lc = { long = "Најмање угрожени", bg = "gray", fg = "white", is_gray = true, display = "LC", link = "Најмање угрожени таксон" }, vu = { long = "Рањиви", bg = "#CC9900", fg = "#FFFFCB", display = "VU", link = "Рањиви таксон" }, dd = { long = "Недовољно података", bg = "gray", fg = "white", is_gray = true, display = "DD", link = "Недовољно података (IUCN)" }, en = { long = "Угрожени", bg = "#CC6633", fg = "#FFCC99", display = "EN", link = "Угрожени таксон" }, cr = { long = "Крајње угрожени", bg = "#CC3333", fg = "#FFCCCC", display = "CR", link = "Крајње угрожени таксон" }, nt = { long = "Скоро угрожени", bg = "#006666", fg = "#99CC99", display = "NT", link = "Скоро угрожени таксон" }, ex = { long = "Изумрли", bg = "black", fg = "#CC3333", display = "EX", link = "Изумирање" }, ew = { long = "Изумрли у дивљини", bg = "black", fg = "white", display = "EW", link = "Изумрли у дивљини" }, ne = { long = "Није процењена", bg = "gray", fg = "white", is_gray = true, display = "NE", link = "Није процењена (IUCN)" }, -- Нормализовани специјални статуси pe = { long = "Крајње угрожени (вероватно изумрли)", bg = "#CC3333", fg = "#FFCCCC", display = "CR&nbsp;(PE)", link = "Крајње угрожени таксон" }, ["cr(pe)"] = { long = "Крајње угрожени (вероватно изумрли)", bg = "#CC3333", fg = "#FFCCCC", display = "CR&nbsp;(PE)", link = "Крајње угрожени таксон" }, pew = { long = "Крајње угрожени (вероватно изумрли у дивљини)", bg = "#CC3333", fg = "#FFCCCC", display = "CR&nbsp;(PEW)", link = "Крајње угрожени таксон" }, ["cr(pew)"] = { long = "Крајње угрожени (вероватно изумрли у дивљини)", bg = "#CC3333", fg = "#FFCCCC", display = "CR&nbsp;(PEW)", link = "Крајње угрожени таксон" }, -- Стари/Алтернативни кодови ["lr/nt"] = { long = "Скоро угрожени", bg = "#006666", fg = "#99CC99", display = "LR/nt", link = "Скоро угрожени таксон" }, ["lr/lc"] = { long = "Најмање угрожени", bg = "gray", fg = "white", is_gray = true, display = "LR/lc", link = "Најмање угрожени таксон" }, ["lr/cd"] = { long = "Нижи ризик/зависан од заштите", bg = "#006666", fg = "#99CC99", display = "LR/cd", link = "Таксон зависан од заштите" }, } function p.main(frame) local args = frame:getParent().args -- Омогућава позивање и директно из модула и из шаблона if not args[1] and frame.args[1] then args = frame.args end local raw_input = mw.text.trim(args[1] or "") local code = string.lower(raw_input):gsub("%s+", "") local id = mw.text.trim(args[2] or "") local class = mw.text.trim(args[3] or args.class or "") local year = mw.text.trim(args.year or "") local label = mw.text.trim(args.label or "") local category = "" local data = status_data[code] -- Обрада непознатих кодова if not data then -- Подразумеване вредности за непознате кодове data = { long = raw_input, bg = "gray", fg = "white", display = string.upper(raw_input), link = "", is_gray = true } if code ~= "nr" and code ~= "" then category = "[[Категорија:Шаблони за IUCN статус са неисправним параметрима]]" end end -- 1. Изградња значке статуса (Status Badge) local style_attr = "" if data.is_gray then style_attr = "color: gray;" else style_attr = string.format("background-color: %s; color: %s; padding: 0 1pt;", data.bg, data.fg) end local title_text = "IUCN црвена листа: " .. (code == "nr" and "(таксон није препознат)" or data.long) local display_text = (code == "nr") and ("(" .. raw_input .. ")") or data.display -- Генерисање HTML-а за значку local res = string.format('<span style="%s" title="%s"><b>%s</b></span>', style_attr, title_text, display_text) -- 2. Примена Вики линка (Класа 2 или 12) -- Ако је параметар 3 (class) једнак "2" или "12", додаје се интерни линк if (class == "2" or class == "12") and data.link ~= "" then res = string.format("[[%s|%s]]", data.link, res) end -- 3. Изградња URL/Референце (Класа 1 или 12) -- Ако је параметар 3 (class) једнак "1" или "12" и постоји ID, додаје се екстерни линк if (class == "1" or class == "12") and id ~= "" then local url_path = id:find("/") and "species/" or "details/" -- Ако ID нема косу црту, додаје се /0 на крај (стари формат IUCN линкова) local clean_id = id:find("/") and id or (id .. "/0") local link_text = "IUCN" if label ~= "" then link_text = label elseif year ~= "" then link_text = "IUCN " .. year end local url = string.format("https://www.iucnredlist.org/%s%s", url_path, clean_id) -- Додаје superscript линк ка извору res = res .. string.format('^{<span class="plainlinks" title="IUCN процена">[%s %s]</span>}', url, link_text) end return res .. category end return p lr52b2ghsl5zv4gy39rhdjs368w1dt5 0 145651 851626 2026-03-28T06:52:09Z ChocolateLemon 91232 модул:iucn status 851626 wikitext text/x-wiki local p = {} -- Data table for colors, full names, standardized display, and wiki article links local status_data = { lc = { long = "Least Concern", bg = "gray", fg = "white", is_gray = true, display = "LC", link = "Least Concern" }, vu = { long = "Vulnerable", bg = "#CC9900", fg = "#FFFFCB", display = "VU", link = "Vulnerable species" }, dd = { long = "Data Deficient", bg = "gray", fg = "white", is_gray = true, display = "DD", link = "Data Deficient" }, en = { long = "Endangered", bg = "#CC6633", fg = "#FFCC99", display = "EN", link = "Endangered species" }, cr = { long = "Critically Endangered", bg = "#CC3333", fg = "#FFCCCC", display = "CR", link = "Critically Endangered" }, nt = { long = "Near Threatened", bg = "#006666", fg = "#99CC99", display = "NT", link = "Near Threatened" }, ex = { long = "Extinct", bg = "black", fg = "#CC3333", display = "EX", link = "Extinction" }, ew = { long = "Extinct in the Wild", bg = "black", fg = "white", display = "EW", link = "Extinct in the Wild" }, ne = { long = "Not Evaluated", bg = "gray", fg = "white", is_gray = true, display = "NE", link = "Not Evaluated" }, -- Normalized Special Statuses pe = { long = "Critically Endangered (Possibly Extinct)", bg = "#CC3333", fg = "#FFCCCC", display = "CR&nbsp;(PE)", link = "Critically Endangered (Possibly Extinct)" }, ["cr(pe)"] = { long = "Critically Endangered (Possibly Extinct)", bg = "#CC3333", fg = "#FFCCCC", display = "CR&nbsp;(PE)", link = "Critically Endangered (Possibly Extinct)" }, pew = { long = "Critically Endangered (Possibly Extinct in the Wild)", bg = "#CC3333", fg = "#FFCCCC", display = "CR&nbsp;(PEW)", link = "Critically Endangered (Possibly Extinct in the Wild)" }, ["cr(pew)"] = { long = "Critically Endangered (Possibly Extinct in the Wild)", bg = "#CC3333", fg = "#FFCCCC", display = "CR&nbsp;(PEW)", link = "Critically Endangered (Possibly Extinct in the Wild)" }, -- Legacy/Alternative Aliases ["lr/nt"] = { long = "Near Threatened", bg = "#006666", fg = "#99CC99", display = "NT", link = "Near Threatened" }, ["lr/lc"] = { long = "Least Concern", bg = "gray", fg = "white", is_gray = true, display = "LC", link = "Least Concern" }, ["lr/cd"] = { long = "Lower Risk/conservation dependent", bg = "#006666", fg = "#99CC99", display = "LR/cd", link = "Conservation Dependent" }, } function p.main(frame) local args = frame:getParent().args local raw_input = mw.text.trim(args[1] or "") local code = string.lower(raw_input):gsub("%s+", "") local id = mw.text.trim(args[2] or "") local class = mw.text.trim(args[3] or args.class or "") local year = mw.text.trim(args.year or "") local label = mw.text.trim(args.label or "") local category = "" local data = status_data[code] -- Handle unknown codes if not data then data = { long = raw_input, bg = "#004080", fg = "white", display = raw_input, link = "" } if code ~= "nr" and code ~= "" then category = "[[Category:IUCN status templates with invalid parameters]]" end end -- 1. Build the Status Badge local style = string.format("background-color: %s; color: %s; padding: 0 1pt;", data.bg, data.fg) if data.is_gray then style = "color: gray;" end local title = "IUCN Red List: " .. (code == "nr" and "(taxon not recognized)" or data.long) local display_text = (code == "nr") and ("(" .. raw_input .. ")") or data.display local res = string.format('<span style="%s" title="%s"><b>%s</b></span>', style, title, display_text) -- 2. Apply Wiki Link (Class 2 or 12) if (class == "2" or class == "12") and data.link ~= "" then res = string.format("[[%s|%s]]", data.link, res) end -- 3. Build the URL/Reference (Class 1 or 12) if (class == "1" or class == "12") and id ~= "" then local url_path = id:find("/") and "species/" or "details/" local clean_id = id:find("/") and id or (id .. "/0") local link_text = "IUCN" if label ~= "" then link_text = label elseif year ~= "" then link_text = "IUCN " .. year end local url = string.format("https://www.iucnredlist.org/%s%s", url_path, clean_id) res = res .. string.format('^{<span class="plainlinks" title="IUCN Red List assessment">[%s %s]</span>}', url, link_text) end return res .. category end return p 5r1gaa6tospntsnk6rkf720spgnqbg1 851667 851626 2026-03-28T09:47:09Z ChocolateLemon 91232 Хуудсыг '{{Устга|Буруу namespace}}'-р сольж байна. 851667 wikitext text/x-wiki {{Устга|Буруу namespace}} njn8u9nrv68asi6si0cc5q2lxicziwa 0 145652 851627 2026-03-28T06:53:03Z ChocolateLemon 91232 modul:Iucn 3 851627 wikitext text/x-wiki local p = {} -- Data table for colors, full names, standardized display, and wiki article links local status_data = { lc = { long = "Least Concern", bg = "gray", fg = "white", is_gray = true, display = "LC", link = "Least Concern" }, vu = { long = "Vulnerable", bg = "#CC9900", fg = "#FFFFCB", display = "VU", link = "Vulnerable species" }, dd = { long = "Data Deficient", bg = "gray", fg = "white", is_gray = true, display = "DD", link = "Data Deficient" }, en = { long = "Endangered", bg = "#CC6633", fg = "#FFCC99", display = "EN", link = "Endangered species" }, cr = { long = "Critically Endangered", bg = "#CC3333", fg = "#FFCCCC", display = "CR", link = "Critically Endangered" }, nt = { long = "Near Threatened", bg = "#006666", fg = "#99CC99", display = "NT", link = "Near Threatened" }, ex = { long = "Extinct", bg = "black", fg = "#CC3333", display = "EX", link = "Extinction" }, ew = { long = "Extinct in the Wild", bg = "black", fg = "white", display = "EW", link = "Extinct in the Wild" }, ne = { long = "Not Evaluated", bg = "gray", fg = "white", is_gray = true, display = "NE", link = "Not Evaluated" }, -- Normalized Special Statuses pe = { long = "Critically Endangered (Possibly Extinct)", bg = "#CC3333", fg = "#FFCCCC", display = "CR&nbsp;(PE)", link = "Critically Endangered (Possibly Extinct)" }, ["cr(pe)"] = { long = "Critically Endangered (Possibly Extinct)", bg = "#CC3333", fg = "#FFCCCC", display = "CR&nbsp;(PE)", link = "Critically Endangered (Possibly Extinct)" }, pew = { long = "Critically Endangered (Possibly Extinct in the Wild)", bg = "#CC3333", fg = "#FFCCCC", display = "CR&nbsp;(PEW)", link = "Critically Endangered (Possibly Extinct in the Wild)" }, ["cr(pew)"] = { long = "Critically Endangered (Possibly Extinct in the Wild)", bg = "#CC3333", fg = "#FFCCCC", display = "CR&nbsp;(PEW)", link = "Critically Endangered (Possibly Extinct in the Wild)" }, -- Legacy/Alternative Aliases ["lr/nt"] = { long = "Near Threatened", bg = "#006666", fg = "#99CC99", display = "NT", link = "Near Threatened" }, ["lr/lc"] = { long = "Least Concern", bg = "gray", fg = "white", is_gray = true, display = "LC", link = "Least Concern" }, ["lr/cd"] = { long = "Lower Risk/conservation dependent", bg = "#006666", fg = "#99CC99", display = "LR/cd", link = "Conservation Dependent" }, } function p.main(frame) local args = frame:getParent().args local raw_input = mw.text.trim(args[1] or "") local code = string.lower(raw_input):gsub("%s+", "") local id = mw.text.trim(args[2] or "") local class = mw.text.trim(args[3] or args.class or "") local year = mw.text.trim(args.year or "") local label = mw.text.trim(args.label or "") local category = "" local data = status_data[code] -- Handle unknown codes if not data then data = { long = raw_input, bg = "#004080", fg = "white", display = raw_input, link = "" } if code ~= "nr" and code ~= "" then category = "[[Category:IUCN status templates with invalid parameters]]" end end -- 1. Build the Status Badge local style = string.format("background-color: %s; color: %s; padding: 0 1pt;", data.bg, data.fg) if data.is_gray then style = "color: gray;" end local title = "IUCN Red List: " .. (code == "nr" and "(taxon not recognized)" or data.long) local display_text = (code == "nr") and ("(" .. raw_input .. ")") or data.display local res = string.format('<span style="%s" title="%s"><b>%s</b></span>', style, title, display_text) -- 2. Apply Wiki Link (Class 2 or 12) if (class == "2" or class == "12") and data.link ~= "" then res = string.format("[[%s|%s]]", data.link, res) end -- 3. Build the URL/Reference (Class 1 or 12) if (class == "1" or class == "12") and id ~= "" then local url_path = id:find("/") and "species/" or "details/" local clean_id = id:find("/") and id or (id .. "/0") local link_text = "IUCN" if label ~= "" then link_text = label elseif year ~= "" then link_text = "IUCN " .. year end local url = string.format("https://www.iucnredlist.org/%s%s", url_path, clean_id) res = res .. string.format('^{<span class="plainlinks" title="IUCN Red List assessment">[%s %s]</span>}', url, link_text) end return res .. category end return p 5r1gaa6tospntsnk6rkf720spgnqbg1 851668 851627 2026-03-28T09:47:28Z ChocolateLemon 91232 Буруу namespace 851668 wikitext text/x-wiki {{Устга}} s8wrejj6ux2iv4dx2cxudhk2fci4hr6 851669 851668 2026-03-28T10:05:35Z ChocolateLemon 91232 851669 wikitext text/x-wiki {{Устга|Буруу namespace}} njn8u9nrv68asi6si0cc5q2lxicziwa 0 145653 851638 2026-03-28T07:46:51Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:Lennart Meri for president 1992 (SM 10020 33Ard pisipilt) (cropped).jpg|thumb|Леннарт Мери]] '''Ле́ннарт Ме́ри''' (бүтэн овог нэр нь — '''Леннарт-Георг Мери''' ([[Эстони хэл|эстони.]] ''Lennart-Georg Meri''; 1929 оны 3-р сарын 29-нд Эстоний [[Таллин]] хотод төрсөн — 2006 оны 3-р сарын 14-нд Таллин хотод нас барсан)..." 851638 wikitext text/x-wiki [[Файл:Lennart Meri for president 1992 (SM 10020 33Ard pisipilt) (cropped).jpg|thumb|Леннарт Мери]] '''Ле́ннарт Ме́ри''' (бүтэн овог нэр нь — '''Леннарт-Георг Мери''' ([[Эстони хэл|эстони.]] ''Lennart-Georg Meri''; 1929 оны 3-р сарын 29-нд Эстоний [[Таллин]] хотод төрсөн — 2006 оны 3-р сарын 14-нд Таллин хотод нас барсан) — [[Эстони|эстоний]] зохиолч, найруулагч бөгөөд төрийн зүтгэлтэн. 1992-2001 онуудад Эстони улсын Ерөнхийлөгч. Мери бол Эстоний тусгаар тогтнолыг сэргээх хөдөлгөөний удирдагчдын нэг байсан. == Намтар == Леннарт Мери 1929 оны 3-р сарын 29-нд Таллин хотод Эстонийн дипломатч, хожим нь Шекспирийн зохиолыг Эстон хэл рүү орчуулсан Георг Мери, эх нь Эстоний швед эмэгтэй Алис-Брижитта Энгманн нарын ууган хүүхэд болон мэндэлжээ. Леннарт бага насандаа Эстони улсаас гарч, гэр бүлийнхээ хамт нэг орноос нөгөө улс руу нүүж, дөрвөн өөр хэлний есөн өөр сургуульд сурч байжээ. Түүний хамгийн сайхан дурсамжууд нь Парисын Жансон-де-Сайли лицейд сурч байсан үе гэдэг юм. Леннарт Мери төрөлх Эстон хэлнээсээ гадна [[Фин хэл|Фин]], [[Франц хэл|Франц]], [[Герман хэл|Герман]], [[Англи хэл|Англи]] болон Орос гэсэн таван хэлээр чөлөөтэй ярьдаг байжээ. Гэсэн хэдий ч 1940 оны 6-р сард Эстони улс Зөвлөлт Холбоот Улсад нэгдэх үед гэр бүл нь Таллин хотод амьдарч байв. 1941 онд Леннарт Меригийн гэр бүлийг бусад ижил хувь тавилантай мянга мянган Эстони, Латви, Литвачуудын хамт Сибирь рүү цөллөгджээ. Сибирьт 12 настайдаа Леннарт Мери гэр бүлээ тэжээхийн тулд мод бэлтгэгчээр ажиллаж байжээ. Цөллөгийн үеэр Леннарт төрөлх Эстони хэлтэйгээ ижил хэлний гэр бүлд багтдаг эргэн тойрныхоо бусад Финно-Угор хэлийг сонирхох болжээ. Тархан суурьшсан Финно-Угорын ард түмний угсаатан, соёлын хамаатан садан нь түүний амьдралын туршид бүтээлийн гол сэдэв болж иржээ. Меригийн гэр бүл амьд үлдэж, Эстони руу буцаж ирсэн бөгөөд Леннарт Мери 1953 онд Тартугийн Их Сургуулийн Түүх, хэлний факультетийг онц дүнтэй төгссөн. Зөвлөлт Холбоот Улсын бодлогоос болж түүнийг түүхчээр ажиллах боломжгүй болсон тул 1953-1955 онд Мери Ванемуйне театрт утга зохиолын хэлтсийн эрхлэгч, 1955-1961 онд Эстонийн радиод найруулагчаар ажиллаж байсан юм. 1958 онд Төв Азийн [[Тэнгэр Уул|Тэнгэр уулын]] нуруу болон Каракум цөлийн эртний ислам шашинтнуудын төвүүдээр аялсныхаа дараа Леннарт Меригийн бичсэн анхны номыг уншигчид халуун дотноор хүлээн авчээ. Эцгийгээ Зөвлөлтийн эрх баригчид гурав дахь удаагаа баривчилсны дараа Леннарт Мери зохиол бичих замаар амьжиргаагаа залгуулж чаджээ. Сургуулиа орхиж, таксины жолоочоор ажиллахаас өөр аргагүй болсон дүүгийнхээ тусламжтайгаар тэрээр сургуулиа амжилттай төгсөж байхдаа ээжийгээ тэжээж байсан ажээ. Финланд-Унгарын хамтарсан "Сүүн замын салхи" ([[Эстони хэл|эстони]]: ''Linnutee tuuled'') киног Зөвлөлт Холбоот Улсад хориглосон боловч Нью-Йоркийн кино наадмаас мөнгөн медаль хүртжээ. Түүний кино, зохиолуудыг Финландын сургуулиудад сургалтын материал болгон ашиглаж байгаад 1986 онд Леннарт Мерид Хельсинкийн Их Сургуулийн хүндэт докторын зэрэг олгосон байна. 1963 онд тэрээр Зөвлөлт Эстонийн Зохиолчдын Эвлэлийн гишүүн болжээ. 1970-аад онд тэрээр Финландын Утга зохиолын нийгэмлэгийн хүндэт гишүүнээр сонгогджээ. Тэрээр германы [[Эрих Ремарк]], английн [[Хэнри Грэм Грин]], оросын [[Александр Солженицын]] нарын бүтээлүүдийг [[Эстони хэл]] рүү орчуулж байсан юм. Л.Меригийн хамгийн алдартай бүтээл болох "Мөнгөн үүрийн туяа" ([[Эстони хэл|эстони]]: Hõbevalge) нь 1976 онд хэвлэгдсэн байж магадгүй юм. Энэ нь Эстони болон Балтийн тэнгисийн бүс нутгийн түүхийг дахин сэргээн бүтээхийг оролдсон юм. Бусад уран бүтээлүүдийнхээ нэгэн адил Мери баримтат эх сурвалж, шинжлэх ухааны судалгаа, төсөөллийг хослуулсан байдаг. Леннарт Мери нь Барууны орнуудтай соёлын харилцаа холбоог сайжруулах, Эстонийн оюутнуудыг гадаадад суралцахаар илгээх зорилгоор 1988 онд "Эстонийн хүрээлэн" (Eesti Institutut) төрийн бус байгууллага үүсгэн байгуулсан. == Улс төр == Хорин гаруй жилийн турш үгүйсгэсний эцэст Зөвлөлтийн засаг захиргаа 1970-аад оны сүүлээр Леннарт Мерид "[[Төмөр хөшиг|Төмөр хөшигний]]" цаана гарахыг зөвшөөрсөн бөгөөд тэрээр Финланд руу гарах боломжийг ашиглан чөлөөт ертөнцөд Эстони улсын оршин тогтнолыг сануулж байв. Тэрээр улс төрчид, сэтгүүлчид болон гадаадад дүрвэсэн Эстоничуудтай нягт холбоо тогтоосон бөгөөд Эстонид фосфатын чулуулаг уурхайг олборлох Зөвлөлтийн төлөвлөгөөний эсрэг гадаадад эсэргүүцэл илэрхийлсэн анхны Эстони хүн байв. Байгаль орчны эсэргүүцлийн жагсаал удалгүй Зөвлөлтийн засаглалын эсрэг ерөнхий бослого болж өргөжсөн бөгөөд үүнийг Эстонийн сэхээтнүүдийн удирдсан "Ая дуутай хувьсгал" гэж нэрлэдэг болсон. Леннарт Меригийн "Эстончууд найдвар төрсөн" хэмээх илтгэл нь үндэстний оршин тогтнолд анхаарлаа хандуулж, гадаадад өргөнөөр цуурайтаж байв. 1988 онд Мери [[Эстонийн Ардын Фронт|Эстонийн Ардын Фронтын]] үүсгэн байгуулагчдын нэг болжээ. 1990 онд болсон анхны коммунист бус олон намын сонгуулийн дараа Мери Эстоний Гадаад хэргийн сайдаар томилогджээ. Тэрээр Копенгаген, Нью-Йорк, Парис, Берлин, Москва хотуудад болсон [[Европын Аюулгүй Байдал Хамтын Ажиллагааны Байгууллага|ЕАБХАБ]]-ын бага хурал, мөн Балтийн тэнгисийн орнуудын зөвлөлийн үүсгэн байгуулах бага хуралд идэвхитэй оролцсон. Тэрээр мөн Америк, Европын төрийн тэргүүнүүд болон гадаад хэргийн сайд нартай хэд хэдэн удаа уулзалт хийсэн бөгөөд Брюссель дэх НАТО-гийн төв байранд үг хэлсэн Зүүн Европын анхны дээд хэмжээний зочин болжээ. [[Файл:Lennart Merin muistopaikka.jpg|thumb|473x473px|Леннарт Меригийн оршуулгын газар.]] Финланд улсад суугаа Эстони улсын Элчин сайдаар богино хугацаанд ажилласны дараа тэрээр 1992 оны 10-р сарын 6-нд Эстони улсын хоёр дахь Ерөнхийлөгч болсон. Леннарт Мери нь "Эх орны Холбоо" Pro Patria Union-ы нэр дэвшигч байв. Леннарт Мери 1992 оны 10-р сарын 6-нд Ерөнхийлөгчийн тангараг өргөсөн. 4 жилийн дараа 1996 оны 9-р сарын 20-нд тэрээр хоёр дахь бөгөөд эцсийн удаа дахин Ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон юм. 2005 оны дунд үед толгой хүчтэй өвдсөний дараа Леннарт Мерид тархины хавдар оношлогдож, 8-р сард мэс засалд орсон юм. Түүний хавдар нь хортой гэдгийг илрүүлж, 2006 оны 3-р сарын 14-ний өглөө нас баржээ. 2009 онд Таллин хотын нисэх онгоцны буудлыг түүний дурсгалд зориулж Леннарт Меригийн нэрэмжит болгосон байна. pwo41irecxrqqve4el4z1dgc5lbn5yx 0 145654 851658 2026-03-28T08:48:23Z 唐吉訶德的侍從 5036 Хуудас үүсгэв: "[[File:STANFORD(1917) p67-68 PLATE22. MONGOLIA (14597137480).jpg|thumb|right|200px|Манжийн үеийн Монгол]] [[Манжийн үеийн Монгол]] нь шууд хяналттай монгол, Өвөр Монгол, Гадаад Монгол байсан байна. ==шууд хяналттай монгол== *[[Цахар]] (Цахар [[Найман хошуу]]) *[[Дарьганга]] *[[Гуйхуа хотын Түмэд]] 1 хошу..." 851658 wikitext text/x-wiki [[File:STANFORD(1917) p67-68 PLATE22. MONGOLIA (14597137480).jpg|thumb|right|200px|Манжийн үеийн Монгол]] [[Манжийн үеийн Монгол]] нь шууд хяналттай монгол, Өвөр Монгол, Гадаад Монгол байсан байна. ==шууд хяналттай монгол== *[[Цахар]] (Цахар [[Найман хошуу]]) *[[Дарьганга]] *[[Гуйхуа хотын Түмэд]] 1 хошуу *[[Барга]] (Хуучин Барга [[Найман хошуу]], Шинэ Барга [[Найман хошуу]]) *[[Тагнын Урианхайн хязгаар|Тагнын Урианхай]] 5 хошуу *[[Мянгад]] 1 хошуу *[[Захчин]] *[[Хойт]] *[[Алтайн Урианхай]] *[[Алтан нуурын Урианхай]] *[[Дам монголчууд]] ==Өвөр Монгол== *[[Жиримийн чуулган]] *[[Зуу Удын чуулган]] *[[Зостын чуулган]] *[[Шилийн Гол чуулган]] *[[Улаанцавын чуулган]] *[[Их Зуугийн чуулган]] ==Гадаад Монгол== *[[Сэцэн хан аймаг|Хэрлэн Барс хотод чуулган]] (Халхын дорнод зам) *[[Сайн ноён хан аймаг|Цэцэрлэгийн чуулган]] (Халхын умард зам) *[[Түшээт хан аймаг|Хан уулын чуулган]] (Халхын хойт зам) *[[Засагт хан аймаг|Заг голын эх Биндэръяа нуурын чуулган]] (Халхын өрнө зам) *[[Дөрвөд Далай хан аймаг|Сайн заяатын зүүн гарын чуулган]] *[[Үнэн Зоригт Хан аймаг|Сайн заяатын баруун гарын чуулган]] *[[Чин сэтгэлтийн чуулган]] *[[Бат сэтгэлтийн чуулган]] *[[Алшаа Өөлдийн хошуу]] *[[Эзнээ хошуу|Эзнээ Торгуудын хошуу]] *[[Хөхнуурын зүүн гарын чуулган]] *[[Хөхнуурын баруун гарын чуулган]] *[[Шар голын өмнөд хэсэг 5 хошуу]] *[[Их Мянган хошуу]] ==Эшлэл== [[Ангилал:Манжийн үеийн Монгол]] [[Ангилал:Өвөр Монголын түүх]] [[Ангилал:Монголын засаг захиргааны гишүүнчлэл]] mp9xe58a428tihb3nrkkrxusp4oqacv 851675 851658 2026-03-28T11:14:08Z 唐吉訶德的侍從 5036 851675 wikitext text/x-wiki [[File:STANFORD(1917) p67-68 PLATE22. MONGOLIA (14597137480).jpg|thumb|right|200px|Манжийн үеийн Монгол]] [[Манжийн үеийн Монгол]] нь шууд хяналттай монгол, Өвөр Монгол, Гадаад Монгол байсан байна. ==шууд хяналттай монгол== *[[Цахар]] (Цахар [[Найман хошуу]]) *[[Дарьганга]] *[[Гуйхуа хотын Түмэд]] 1 хошуу *[[Барга]] (Хуучин Барга [[Найман хошуу]], Шинэ Барга [[Найман хошуу]]) *[[Тагнын Урианхайн хязгаар|Тагнын Урианхай]] 5 хошуу *[[Мянгад]] 1 хошуу *[[Захчин]] *[[Хойт]] *[[Алтайн Урианхай]] *[[Алтан нуурын Урианхай]] *[[Дам монголчууд]] ==Өвөр Монгол== ===Жиримийн чуулган=== [[Жиримийн чуулган]] нь 10 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Хорчин баруун гарын дундад хошуу]] || 1626 || [[Ууба]] || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Хорчин зүүн гарын дунд хошуу]] || 1636 || [[Манзушир (Дархан чин ван)|Манзушир]] || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Хорчин баруун гарын өмнөд хошуу]] || 1636 || [[Будачи]] || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Хорчин зүүн гарын өмнөд хошуу]] || 1636 || [[Хонгор]] || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Хорчин зүүн гарын хойд хошуу]] || 1636 || [[Донхор илдэч|Донхор]] || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Хорчин баруун гарын хойд хошуу]] || 1636 || Ламасхив || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Жалайд хошуу]] || 1648 || Mongqon || [[Жалайд]] || |- || [[Дөрвөд Монгол өөртөө засах хошуу|Дөрвөд хошуу]] || 1636 || Сэрэн || [[Дөрвөд]] || |- || [[Өмнөд Горлос Монгол өөртөө засах шянь|Горлосын өмнөд хошуу]] || 1648 || Бумба || [[Горлос]] || |- || [[Зуу Юань шянь|Горлосын хойд хошуу]] || 1636 || Гүмү || [[Горлос]] || |- |} ===Зуу Удын чуулган=== [[Зуу Удын чуулган]] нь 11 хошуу байсан байна. ===Зостын чуулган=== [[Зостын чуулган]] нь 5 хошуу байсан байна. ===Шилийн Гол чуулган=== [[Шилийн Гол чуулган]] нь 10 хошуу байсан байна. ===Улаанцавын чуулган=== [[Улаанцавын чуулган]] нь 6 хошуу байсан байна. ===Их Зуугийн чуулган=== [[Их Зуугийн чуулган]] нь 7 хошуу байсан байна. ==Гадаад Монгол== *[[Сэцэн хан аймаг|Хэрлэн Барс хотод чуулган]] (Халхын дорнод зам) *[[Сайн ноён хан аймаг|Цэцэрлэгийн чуулган]] (Халхын умард зам) *[[Түшээт хан аймаг|Хан уулын чуулган]] (Халхын хойт зам) *[[Засагт хан аймаг|Заг голын эх Биндэръяа нуурын чуулган]] (Халхын өрнө зам) *[[Дөрвөд Далай хан аймаг|Сайн заяатын зүүн гарын чуулган]] *[[Үнэн Зоригт Хан аймаг|Сайн заяатын баруун гарын чуулган]] *[[Чин сэтгэлтийн чуулган]] *[[Бат сэтгэлтийн чуулган]] *[[Алшаа Өөлдийн хошуу]] *[[Эзнээ хошуу|Эзнээ Торгуудын хошуу]] *[[Хөхнуурын зүүн гарын чуулган]] *[[Хөхнуурын баруун гарын чуулган]] *[[Шар голын өмнөд хэсэг 5 хошуу]] *[[Их Мянган хошуу]] ==Эшлэл== {{reflist}} ==Мөн үзэх== *[[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улсын засаг захиргааны нэгж]] [[Ангилал:Манжийн үеийн Монгол]] [[Ангилал:Өвөр Монголын түүх]] [[Ангилал:Монголын засаг захиргааны гишүүнчлэл]] k4bhiz6y4vu4rc2p53fzrxgpas5m9dd 851676 851675 2026-03-28T11:16:47Z 唐吉訶德的侍從 5036 851676 wikitext text/x-wiki [[File:STANFORD(1917) p67-68 PLATE22. MONGOLIA (14597137480).jpg|thumb|right|200px|Манжийн үеийн Монгол]] [[Манжийн үеийн Монгол]] нь шууд хяналттай монгол, Өвөр Монгол, Гадаад Монгол байсан байна. ==шууд хяналттай монгол== *[[Цахар]] (Цахар [[Найман хошуу]]) *[[Дарьганга]] *[[Гуйхуа хотын Түмэд]] 1 хошуу *[[Барга]] (Хуучин Барга [[Найман хошуу]], Шинэ Барга [[Найман хошуу]]) *[[Тагнын Урианхайн хязгаар|Тагнын Урианхай]] 5 хошуу *[[Мянгад]] 1 хошуу *[[Захчин]] *[[Хойт]] *[[Алтайн Урианхай]] *[[Алтан нуурын Урианхай]] *[[Дам монголчууд]] ==Өвөр Монгол== ===Жиримийн чуулган=== [[Жиримийн чуулган]] нь 10 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Хорчин баруун гарын дундад хошуу]] || 1626 || [[Ууба]] || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Хорчин зүүн гарын дунд хошуу]] || 1636 || [[Манзушир (Дархан чин ван)|Манзушир]] || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Хорчин баруун гарын өмнөд хошуу]] || 1636 || [[Будачи]] || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Хорчин зүүн гарын өмнөд хошуу]] || 1636 || [[Хонгор]] || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Хорчин зүүн гарын хойд хошуу]] || 1636 || [[Донхор илдэч|Донхор]] || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Хорчин баруун гарын хойд хошуу]] || 1636 || Ламасхив || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Жалайд хошуу]] || 1648 || Монгон || [[Жалайд]] || |- || [[Дөрвөд Монгол өөртөө засах хошуу|Дөрвөд хошуу]] || 1636 || Сэрэн || [[Дөрвөд]] || |- || [[Өмнөд Горлос Монгол өөртөө засах шянь|Горлосын өмнөд хошуу]] || 1648 || Бумба || [[Горлос]] || |- || [[Зуу Юань шянь|Горлосын хойд хошуу]] || 1636 || Гүмү || [[Горлос]] || |- |} ===Зуу Удын чуулган=== [[Зуу Удын чуулган]] нь 11 хошуу байсан байна. ===Зостын чуулган=== [[Зостын чуулган]] нь 5 хошуу байсан байна. ===Шилийн Гол чуулган=== [[Шилийн Гол чуулган]] нь 10 хошуу байсан байна. ===Улаанцавын чуулган=== [[Улаанцавын чуулган]] нь 6 хошуу байсан байна. ===Их Зуугийн чуулган=== [[Их Зуугийн чуулган]] нь 7 хошуу байсан байна. ==Гадаад Монгол== *[[Сэцэн хан аймаг|Хэрлэн Барс хотод чуулган]] (Халхын дорнод зам) *[[Сайн ноён хан аймаг|Цэцэрлэгийн чуулган]] (Халхын умард зам) *[[Түшээт хан аймаг|Хан уулын чуулган]] (Халхын хойт зам) *[[Засагт хан аймаг|Заг голын эх Биндэръяа нуурын чуулган]] (Халхын өрнө зам) *[[Дөрвөд Далай хан аймаг|Сайн заяатын зүүн гарын чуулган]] *[[Үнэн Зоригт Хан аймаг|Сайн заяатын баруун гарын чуулган]] *[[Чин сэтгэлтийн чуулган]] *[[Бат сэтгэлтийн чуулган]] *[[Алшаа Өөлдийн хошуу]] *[[Эзнээ хошуу|Эзнээ Торгуудын хошуу]] *[[Хөхнуурын зүүн гарын чуулган]] *[[Хөхнуурын баруун гарын чуулган]] *[[Шар голын өмнөд хэсэг 5 хошуу]] *[[Их Мянган хошуу]] ==Эшлэл== {{reflist}} ==Мөн үзэх== *[[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улсын засаг захиргааны нэгж]] [[Ангилал:Манжийн үеийн Монгол]] [[Ангилал:Өвөр Монголын түүх]] [[Ангилал:Монголын засаг захиргааны гишүүнчлэл]] k0x77q2wpq6zbfjnyrcp6xeu8kv30mi 0 145655 851661 2026-03-28T09:24:02Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "'''Либера́л''' '''интернациона́л''' ([[Англи хэл|англи.]] ''Liberal International'') — Либерал улс төрийн намуудыг нэгтгэсэн олон улсын улс төрийн байгууллага. Төв байр нь [[Лондон]] хотод Үндэсний либерал клубын байранд байралдаг. Дэлхий даяар либерализмыг бэхжүүлэх зори..." 851661 wikitext text/x-wiki '''Либера́л''' '''интернациона́л''' ([[Англи хэл|англи.]] ''Liberal International'') — Либерал улс төрийн намуудыг нэгтгэсэн олон улсын улс төрийн байгууллага. Төв байр нь [[Лондон]] хотод Үндэсний либерал клубын байранд байралдаг. Дэлхий даяар либерализмыг бэхжүүлэх зорилгоор 1947 онд [[Оксфорд]] хотод байгуулагдсан Либерал Интернационалын улс төрийн гол зарчмуудыг "Оксфордын тунхаглал"-д тусгасан байдаг. Марокко улсын Байгаль орчны сайд асан Хакима Эль-Хайте 2018 оны 12-р сараас хойш Либерал Интернационалын ерөнхийлөгчөөр ажиллаж байна. Байгууллагын залуучуудын жигүүр нь Либерал Залуучуудын Олон Улсын Холбоо юм. '''Албан ёсны цахим хуудас''': https://liberal-international.org/ ayjtcunsiad2eoqxjuy5hgvkqia0bdr 851662 851661 2026-03-28T09:28:00Z Avirmed Batsaikhan 53733 851662 wikitext text/x-wiki '''Либера́л''' '''интернациона́л''' ([[Англи хэл|англи.]] ''Liberal International'') — Либерал улс төрийн намуудыг нэгтгэсэн олон улсын улс төрийн байгууллага. Төв байр нь [[Лондон]] хотод Үндэсний либерал клубын байранд байралдаг. Дэлхий даяар либерализмыг бэхжүүлэх зорилгоор 1947 онд [[Оксфорд]] хотод байгуулагдсан Либерал Интернационалын улс төрийн гол зарчмуудыг "Оксфордын тунхаглал"-д тусгасан байдаг. Марокко улсын Байгаль орчны сайд асан Хакима Эль-Хайте 2018 оны 12-р сараас хойш Либерал Интернационалын ерөнхийлөгчөөр ажиллаж байна. Байгууллагын залуучуудын жигүүр нь Либерал Залуучуудын Олон Улсын Холбоо юм. Монголын [[Иргэний Зориг Ногоон Нам|Иргэний Зориг Ногоон нам]] 2009 оноос тус байгуулагын гишүүн нам болсон юм. '''Албан ёсны цахим хуудас''': https://liberal-international.org/ sud5trc7nnsv5iiy8gaxwgvuyqmkuoy 0 145656 851663 2026-03-28T09:29:39Z Irmuunzayaa 103357 Harbin Grand театр 851663 wikitext text/x-wiki Харбингийн Их Театр Харбингийн их театр буюу Харбин дуурийн театр нь Хятадын “Heilongjiang” мужийн Харбин хотод байрлах олон тайзтай урлагийн тоглолтын төв юм. 850,349 квадрат фут талбай бүхий энэхүү театрийг Хятадын нэрт архитекторын “MAD” агентлаг болох “Ma Yansong” удирдан зохион бүтээсэн. Тайлбар Тус театр нь ЮНЕСКО-гийн "Хөгжмийн хот"-д бүртгэгдсэн Харбин хотод байрладаг бөгөөд, жил бүр зохион байгуулагддаг алдарт Харбины зуны хөгжмийн концертыг зохион байгуулдаг хот бөгөөд, Хятадын анхны найрал хөгжим байгуулагдсан томоохон хот юм. Энэхүү барилга нь Харбины хотын захын “ Songhua” гол болон түүний эргэн тойрон дахь намгархаг газрын эрэг дээрх урлагийн төв болох Харбины Соёлын арлын төв хэсэг юм. Бүхэлдээ цагаан хөнгөн цагаан хавтангаар бүрсэн энэхүү дуурийн театр нь эзгүй, хүйтэн ширүүн байгальтай зохицон мушгиран, нугаран байрладаг бөгөөд, заримдаа аянга цахилгаантай цасан шуурга мэт, заримдаа хэт загварлаг,уран хийцтэй майхан хэлбэрийн гэр мэт харагддаг. Эдгээр анхдагч дүрсэлүүд нь зориуд хийгдсэн байдаг бөгөөд, бүс нутгийн хатуу ширүүн уур амьсгал, зэрлэг газарзүйн онцлогт болон эргэн тойрны байгальд төгс зохицсон байдаг. Дуурийн театрын доторх тод, үзэсгэлэнтэй бүтцэц нь орчин үеийн цагаан хананууд, агааржуулалттай дээврийн цонхнууд болон олон модон элементүүдийг ашигласанаар Зэн хэв маягийн гоо зүйг бий болгодог. URL: https://en.wikipedia.org/wiki/Harbin_Grand_Theatre j1kwptt1pebo9mrvlnnkdyfgtpdy9ah 0 145657 851671 2026-03-28T10:32:43Z Nomintuya85 103366 Хуудас үүсгэв: "Waiting for Godot (Годог хүлээх нь) Waiting for Godot нь Самюэл Беккет (Samuel Beckett)-ийн бичсэн жүжиг юм. 1998 онд энэ жүжиг нь "XX зууны англи хэл дээрх хамгийн чухал жүжиг"-ээр шалгарч байжээ. "Waiting for Godot" нь Беккет өөрийн Франц хэл дээр бичсэн анхны жүжгээ англи хэл дээр орчуулса..." 851671 wikitext text/x-wiki Waiting for Godot (Годог хүлээх нь) Waiting for Godot нь Самюэл Беккет (Samuel Beckett)-ийн бичсэн жүжиг юм. 1998 онд энэ жүжиг нь "XX зууны англи хэл дээрх хамгийн чухал жүжиг"-ээр шалгарч байжээ. "Waiting for Godot" нь Беккет өөрийн Франц хэл дээр бичсэн анхны жүжгээ англи хэл дээр орчуулсан хувилбар юм ( En attendant Godot). Анхны Франц хэл дээрх хувилбар нь 1948 оны 10-р сарын 9-нөөс 1949 оны 1-р сарын 29-нд зохиогдож байсан. Энэ жүжигт хоёр гол дүр байдаг нь Эстрагон(Гого) болон Владимер(Диди). Тэд Годог хүлээх зуур олон зүйлийн талаар ярилцдаг. Дараа нь өөр хоёр дүр тайзан дээр гарч ирнэ. Поззо нь Лаккиг урт олсоор хөтлөн авч явж байдаг. Лакки Поззо-ийн тушаалаар л ярьдаг. Дараа нь Лакки ямар нэгэн утга учиртай ч юм шиг , эсвэл утгагүй ч юм шиг маш урт зүйл хэлдэг. Нэг хүү тайзан дээр гарч ирээд өнөөдөр Годо ирэхгүй, харин маргааш ирнэ гэж хэлдэг. Дарагийн өдөр нь Владимир Эстрагон хоёр дахин ярилцана. Поззо болон Лакки нар дахин ирэх боловч тэд өөрчлөгдсөн байдаг. Мөн нэг хүү гарч ирээд Годог өнөөдөр ирэхгүй, харин маргааш ирнэ гэж хэлнэ. Владимир болон Эстрагон хоёр амиа хорлохыг оролдох боловч чаддаггүй. Тэд явахаар шийддэг ч хөдөлдөггүй. Ингээд жүжиг төгсөнө. epx1vjni3c4krtze1vb28pthyxk7ooi 0 145658 851672 2026-03-28T10:35:42Z Enkhjargalan Erdene 103463 Хуудас үүсгэв: "Зүүн Пёньян Их Театр нь Хойд Солонгосын нийслэл Pyongyang хотод байрлах, 2,500 хүний суудалтай театр юм. Энэ театр нь 2008 онд New York Philharmonic-ийн тоглолт болсон газар бөгөөд энэ нь United States-аас North Korea руу Korean War-аас хойш хийсэн анхны томоохон соёлын айлчлал байсан юм. Та..." 851672 wikitext text/x-wiki Зүүн Пёньян Их Театр нь Хойд Солонгосын нийслэл Pyongyang хотод байрлах, 2,500 хүний суудалтай театр юм. Энэ театр нь 2008 онд New York Philharmonic-ийн тоглолт болсон газар бөгөөд энэ нь United States-аас North Korea руу Korean War-аас хойш хийсэн анхны томоохон соёлын айлчлал байсан юм. Танхим нь 1989 онд баригдсан бөгөөд ихэвчлэн Хойд Солонгосын удирдагчид болон улсын амжилтыг алдаршуулсан тоглолтуудыг зохион байгуулахад ашиглагддаг. 2008 оны тоглолтоос өмнөх 12-р сард тус театр нь Хойд Солонгосын удирдагч Kim Jong-il-ийн эх Kim Jong-suk-д зориулсан дуурийг толилуулж байжээ. 2005 онд театрт гал гарч, анхны фасад болон дотоод хэсгийн элементүүд устсан байна. 2007 оны Шинэ жилийн өдөр сэргээн засварласны дараа тус театр Mansudae Art Troupe-ийг хүлээн авч тоглолт зохион байгуулсан. Театрын “маш том” тайзанд найрал хөгжмийн дууг зөв дамжуулахын тулд акустик бүрхүүл шинээр барих шаардлагатай болсон. Энэхүү театрыг Zarin Mehta сонгосон бөгөөд тэрээр Хойд Солонгосын Улсын Симфони найрал хөгжмийн байр хэт жижиг гэж үзэн татгалзсан байна. Театрын нийт хэмжээ нь 62,000 гаруй квадрат метр. Багана бүхий том танхим (лобби) дотор Ulrim хүрхрээг дүрсэлсэн ханын зураг байдаг. Reuters агентлагийн нэг сэтгүүлчийн хэлснээр, уг барилгын архитектур нь “уйтгартай коммунист хэв маягтай” бөгөөд “орон нутгийн иргэд шөнө дулаан, гэрэлтэй байлгахад хүндрэлтэй том, хуучирсан барилга” гэж тодорхойлогдсон байна. fojx2t4f7g6jp8c7l79yn8gd3q9p5za 851673 851672 2026-03-28T10:42:41Z Enkhjargalan Erdene 103463 851673 wikitext text/x-wiki [[File:East Pyongyang Grand Theater side.jpg|thumb|Театрын барилгыг хажуу талаас нь харсан байдал]] Зүүн Пёньян Их Театр нь Хойд Солонгосын нийслэл Pyongyang хотод байрлах, 2,500 хүний суудалтай театр юм. Энэ театр нь 2008 онд New York Philharmonic-ийн тоглолт болсон газар бөгөөд энэ нь United States-аас North Korea руу Korean War-аас хойш хийсэн анхны томоохон соёлын айлчлал байсан юм. Танхим нь 1989 онд баригдсан бөгөөд ихэвчлэн Хойд Солонгосын удирдагчид болон улсын амжилтыг алдаршуулсан тоглолтуудыг зохион байгуулахад ашиглагддаг. 2008 оны тоглолтоос өмнөх 12-р сард тус театр нь Хойд Солонгосын удирдагч Kim Jong-il-ийн эх Kim Jong-suk-д зориулсан дуурийг толилуулж байжээ. 2005 онд театрт гал гарч, анхны фасад болон дотоод хэсгийн элементүүд устсан байна. 2007 оны Шинэ жилийн өдөр сэргээн засварласны дараа тус театр Mansudae Art Troupe-ийг хүлээн авч тоглолт зохион байгуулсан. Театрын “маш том” тайзанд найрал хөгжмийн дууг зөв дамжуулахын тулд акустик бүрхүүл шинээр барих шаардлагатай болсон. Энэхүү театрыг Zarin Mehta сонгосон бөгөөд тэрээр Хойд Солонгосын Улсын Симфони найрал хөгжмийн байр хэт жижиг гэж үзэн татгалзсан байна. Театрын нийт хэмжээ нь 62,000 гаруй квадрат метр. Багана бүхий том танхим (лобби) дотор Ulrim хүрхрээг дүрсэлсэн ханын зураг байдаг. Reuters агентлагийн нэг сэтгүүлчийн хэлснээр, уг барилгын архитектур нь “уйтгартай коммунист хэв маягтай” бөгөөд “орон нутгийн иргэд шөнө дулаан, гэрэлтэй байлгахад хүндрэлтэй том, хуучирсан барилга” гэж тодорхойлогдсон байна. cva6t45xpu3he3vycnknh0u8d954b1j 0 145659 851674 2026-03-28T10:50:09Z Enkhjargalan Erdene 103463 Хуудас үүсгэв: "[[File:Pokhara Theatre Logo.jpg|thumb|Покхара Театр]] Покхара Театр нь Pokhara, Nepal улсад байрлах, 2016 онд байгуулагдсан олон нийтийн театрын байгууллага юм. Энэ нь өөрийн оригинал жүжгүүд, сонгодог бүтээлүүдийн найруулга, мөн театрын наадам зохион байгуулдгаараа танигдсан. =..." 851674 wikitext text/x-wiki [[File:Pokhara Theatre Logo.jpg|thumb|Покхара Театр]] Покхара Театр нь Pokhara, Nepal улсад байрлах, 2016 онд байгуулагдсан олон нийтийн театрын байгууллага юм. Энэ нь өөрийн оригинал жүжгүүд, сонгодог бүтээлүүдийн найруулга, мөн театрын наадам зохион байгуулдгаараа танигдсан. ==Түүх== Театрын үйл ажиллагаа 2016 онд орон нутгийн уран бүтээлчид нэгдэн ажилласнаар эхэлсэн. 2018 оноос жүжгүүдийг тогтмол тайзнаа тавьж эхэлсэн. Жил ирэх тусам энэ хамтлаг нь бүс нутгийн соёлын тэргүүлэх байгууллагуудын нэг болж, тус хот дахь орчин үеийн цорын ганц “black box” театр болох Gandharba Theatre-ийг ажиллуулдаг болсон. ==Тоглолтууд== Тус хамтлаг нь орчин үеийн драм, сонгодог бүтээлүүдийн найруулга зэрэг олон төрлийн жүжгийг тайзнаа тавьсан. * ''Siruma Rani'' (2017) – Playwright [[Sarubhakta]]<ref>{{cite web |author=Manoj Ghartimagar |title=Pokhara Theater launched with 'Sirumairani' |url=https://www.myrepublica.nagariknetwork.com/news/pokhara-theater-launched-with-sirumairani |website=myRepublica |date=2018-02-15 |accessdate=2025-09-18}}</ref> * ''Atal Bahadur Ko Atanka'' (2018) – Playwright [[Khagendra Lamichhane]]<ref>{{cite web |title=Atalbahadur Ko Aatanka at Pokhara Theatre |url=https://kathmandupost.com/art-entertainment/2018/07/26/atalbahadur-ko-aatanka-at-pokhara-theatre |website=The Kathmandu Post |date=2018-07-26 |accessdate=2025-09-18}}</ref> * ''Nirmaya'' (2019) – Playwright [[Sarubhakta]] * ''Yo Kasto Mahabharat'' (2019) – Playwright Deepak Parajuli * ''Ek Chihan'' (2019) – Playwright Hriday Chandra Singh Pradhan * ''Urvashi Sukta'' (2023) – Playwright Shiva Sankalpa<ref name="Theatricalia2">{{cite web |title=Urvashi Sukta – Production |url=https://theatricalia.com/play/ma9/urvashi-sukta/production/1gkk |website=Theatricalia |access-date=2025-09-18}}</ref> ==Үйл ажиллагаа== Жүжиг тоглохоос гадна тус хамтлаг нь сургалт, жүжигчний хичээл, театрын наадам зохион байгуулах замаар тайзны урлагийг идэвхтэй хөгжүүлдэг. Ялангуяа сургуулийн түвшний драмд онцгой анхаарал хандуулдаг. Сургууль хоорондын театрын тэмцээн, залуучуудын драмын наадам зохион байгуулснаар залуу уран бүтээлчдэд бүтээлч сэтгэлгээг хөгжүүлэх, тайзны ур чадвараа сайжруулах, өгүүлэмжийн уламжлалтай танилцах боломжийг олгодог. eek8bquwnsxwaa4kihi5l43bpcxflk2