Википедиа mnwiki https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D2%AF%D2%AF%D1%80_%D1%85%D1%83%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%81 MediaWiki 1.46.0-wmf.21 first-letter Медиа Тусгай Хэлэлцүүлэг Хэрэглэгч Хэрэглэгчийн яриа Википедиа Википедиагийн хэлэлцүүлэг Файл Файлын хэлэлцүүлэг МедиаВики МедиаВикигийн хэлэлцүүлэг Загвар Загварын хэлэлцүүлэг Тусламж Тусламжийн хэлэлцүүлэг Ангилал Ангиллын хэлэлцүүлэг TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 799 851764 828199 2026-03-29T05:28:59Z ~2026-19401-83 103554 Хүн нэмсэн 851764 wikitext text/x-wiki {{Short description|Монголын аймаг}} {{Инфобокс суурин | name = Баянхонгор аймаг | native_name = {{MongolUnicode|ᠪᠠᠶᠠᠨᠬᠣᠩᠭᠣᠷ}}{{MongolUnicode|ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ}} | native_name_lang = mn | settlement_type = [[Монгол Улсын аймгууд|Аймаг]] | image_skyline = Nomgon from the west.jpg | image_alt = | image_caption = | image_flag = Mn_flag_bayankhongor_aymag.png | flag_alt = | image_seal = Bayankhongor Aimag CoA.png | seal_alt = | image_shield = | shield_alt = | nickname = | motto = | image_map = Bayankhongor in Mongolia.svg | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{coord|46|06|N|100|41|E|display=inline,title}} | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Монгол}} | established_title = Байгуулагдсан | established_date = {{Start date|1941}} | founder = | seat_type = Нийслэл | seat = [[Баянхонгор (хот)|Баянхонгор]] | government_footnotes = | leader_party = | leader_title = | leader_name = | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes = | area_total_km2 = 115977.80 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_water_percent = | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = | population_total = {{decrease}} 88,029 | population_as_of = 2024 | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_note = | demographics_type2 = ДНБ | demographics2_footnotes = <ref>{{Cite web|last=|first=|date=|title=GROSS DOMESTIC PRODUCT, by region, aimags and the Capital|url=https://www.1212.mn/en/statistic/statcate/573052/table-view/DT_NSO_0500_007V1|archive-url=https://web.archive.org/web/20240408140558/https://www.1212.mn/en/statistic/statcate/573052/table-view/DT_NSO_0500_007V1|archive-date=2024-04-08|access-date=2023-12-06|publisher=Mongolian Statistical Information Service|website=www.1212.mn|url-status=dead}}</ref> | demographics2_title1 = Нийт | demographics2_info1 = [[Төгрөг|MNT]] 786 тэрбум <br />[[Америк доллар|US$]] 0.2 тэрбум (2023) | demographics2_title2 = Нэг хүнд ноогдох | demographics2_info2 = MNT 8,890,330 <br />US$ 2,606 (2023) | timezone1 = UTC+8 | utc_offset1 = | timezone1_DST = | utc_offset1_DST = | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = +976 (0)144 | registration_plate = БХ_ | iso_code = MN-069 | website = {{URL|www.bayankhongor.com/en}} | footnotes = }} '''Баянхонгор''' — [[Монгол улс|Монгол улсын]] '''[[аймаг]]'''. 1941 онд үүсэн байгуулагдсан. 116 мянган км² нутаг, 82 мянган хүнтэй. Засаг захиргааны төв — [[Баянхонгор (хот)]]. == Газар зүй == Баянхонгор аймаг нь Монголын баруун өмнөд хэсэгт Хангайн нурууны өмнөх өндөрлөг, Говь Алтайн нурууны уулс, Алтайн өврийн говийг хамран говь хангайн бүсийг дамнан оршдог аймаг юм. Иймд нутаг нь уул тал хөндий хосолсон хэлбэр бүхий гадаргатай юм. Нутгийн хамгийн өндөр цэг нь Говь Алтайн нурууны оргил {{өндөр|3957}} өргөгдсөн Их Богд уул бөгөөд хамгийн нам цэг нь Алтайн өвөр говьд {{өндөр|750}} өндөр юм. Зээрэнгийн хөндий, Номингийн говь зэрэг Алтайн өврийн их говиуд бий. Говь-Алтайн ууланд 1957 онд газар хүчтэй хөдөлж, Ихбогд, Баянцагааны араар 300 орчим км үргэлжилсэн их хагархай гарсан юм. Баянхонгор аймгийн нутагт чулуун нүүрс, алт, барилгын материал элбэг байдаг. Байдраг, Түй зэрэг томоохон гол мөрдтэй, Бөөнцагаан, Орог нуур, Хөх нуур зэрэг том нууруудтай. Мөн 95 хэм хүрдэг халуунтай Шаргалжуутын рашаан болон Өүхэг рашаан, Хүрэмт рашаан, Халиут рашаан, Өргөөтийн рашаан гэж сайн рашаанууд бий. Баянхонгор аймгийн нутгийн хойд хэсэгт уулын хар шороон ба нутгийн хөрс, дунд хэсгээр нь тал хээрийн хүрэн хөрс, урд хэсгээр нь говийн саарал хөрс тархжээ. === Уур амьсгал === Баянхонгор аймагт агаарын дундаж температур нь жилд -0.7° бөгөөд 1 сард -18.4° хүйтэн, 7 сард 15° дулаан болдог. Жилд дунджаар 216.3 мм тунадас унана. Агаарын даралтын дундаж нь 1 сард 812 мм, 7 сард 808.5 мм байна. Салхины хурд жилийн дундажаар 3.1 м/с бөгөөд хамгийн их салхитай, 5 сард 3.9 м/с хүрнэ. === Амьтан ургамал === Нутгийн хойд хэсэгт ойт хээрийн ургамал, дунд ба урд хэсгээр нь хээрийн говийн ургамал тархжээ. Гоёо, цулхир, вансэмбэрүү, лидэр, алтан гагнуур зэрэг ховор ургамал бий. Баянхонгор аймгийн нутагт манай орны байгалийн энэ гурван бүсэд оршдог амьтад тарвага, үнэг, чоно, ирвэс, аргаль, бор гөрөөс гээд бараг цөм байх бөгөөд дэлхийд нэн ховордсон мазаалай гэх амьтан цөөн тоогоор оршиж байна. == Хүн ам зүй == Баянхонгор аймаг 2020 оны байдлаар хүн ам 87,993 байна. == Нутгийн хуваарь == Баянхонгор аймаг 20 суманд хуваагдана. Цааш 105 баг болно. [[Зураг:Mongolia Bayankhongor sum map.png|thumb|250px|Сумын хуваарь]] {| class="wikitable sortable" style="text-align: center;" |- |+ |- ! rowspan=2|№ ! rowspan=2|Сумын нэр<br>(хоттойг тодоор) ! rowspan=2|Багийн<br>тоо ! colspan=4|Хүн амын тооцоо ! rowspan=2|Талбай<br>(км²) ! rowspan=2|Нягт.<br>(2011) |- ! 2000<ref>Баянхонгор аймгийн статистикийн хэлтэс. Танилцуулга. Хүн ам. 2000-2006</ref> ! 2010<ref>Баянхонгор аймгийн статистикийн хэлтэс. [http://web.nso.mn/portal/indexc.php?v=8&m=32 Сарын танилцуулга. 2010 оны 12-р сар]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ! 2012<ref name="стат2012">Баянхонгор аймгийн статистикийн хэлтэс. [http://web.nso.mn/portal/indexc.php?v=8&m=32 Сарын танилцуулга. 2012 оны 12-р сар]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ! 2022 |- | 1 || align=left| [[Баацагаан сум|Баацагаан]] || 7 ||4,526 ||3,243 || 3,209 || 3,178 ||7447||0.43 |- | 2 || align=left| [[Баянбулаг сум|Баянбулаг]] || 4 ||2,252 ||1,765 ||1,732 || 1,772 ||3170 ||0.55 |- | 3 || align=left| [[Баянговь сум|Баянговь]] || 5 ||2,903 ||2,757 ||2,753 || 3,070 ||4662 ||0.60 |- | 4 || align=left| [[Баянлиг сум|Баянлиг]] || 5 ||3,842 ||3,468 ||3,479 || 3,800 ||11918 ||0.29 |- | 5 || align=left| [[Баян-Овоо сум (Баянхонгор)|Баян-Овоо]] || 4 ||3,043 ||2,309 ||2,369 || 2,542 ||3244 ||0.73 |- | 6 || align=left| [[Баян-Өндөр сум (Баянхонгор)|Баян-Өндөр]] || 4 ||2,692 ||2,495 ||2,575 || 2,561 ||16891 ||0.15 |- | 7 || align=left| '''[[Баянхонгор (хот)|Баянхонгор]]''' || 9 ||20,501 ||27,596 ||28,764 || 32,665 ||64 ||449.44 |- | 8 || align=left| [[Баянцагаан сум (Баянхонгор)|Баянцагаан]] || 5 ||3,946 ||3,346 ||3,336 || 3,533 ||5395 ||0.62 |- | 9 || align=left| [[Богд сум (Баянхонгор)|Богд]] || 6 ||3,226 ||2,892 ||2,954 || 3,061 ||3983 ||0.74 |- | 10 || align=left| [[Бөмбөгөр сум|Бөмбөгөр]] || 4 ||2,755 ||2,767 ||2,924 || 3,365 ||3044 ||0.96 |- | 11 || align=left| [[Бууцагаан сум|Бууцагаан]] || 6 ||4,258 ||3,435 ||3,489 || 3,709 ||5840 ||0.60 |- | 12 || align=left| [[Галуут сум|Галуут]] || 6 ||5,275 ||3,862 ||3,847 || 4,199 ||5047 ||0.76 |- | 13 || align=left| [[Гурванбулаг сум (Баянхонгор)|Гурванбулаг]] || 5 ||2,915 ||2,253 ||2,170 || 2,302 ||4442 ||0.49 |- | 14 || align=left| [[Жаргалант сум (Баянхонгор)|Жаргалант]] || 4 ||4,374 ||2,917 ||2,884 || 2,912 ||4175 ||0.69 |- | 15 || align=left| [[Жинст сум|Жинст]] || 5 ||2,352 ||2,024 ||2,051 || 2,227 ||5313 ||0.39 |- | 16 || align=left| [[Заг сум|Заг]] || 4 ||2,440 ||2,016 ||2,029 || 2,133 ||2561 ||0.79 |- | 17 || align=left| [[Өлзийт сум (Баянхонгор)|Өлзийт]] || 6 ||3,721 ||3,543 ||3,590 || 3,905 ||3853 ||0.93 |- | 18 || align=left| [[Хүрээмарал сум|Хүрээмарал]] || 5 ||2,466 ||1,773 ||1,761 || 1,741 ||4328 ||0.41 |- | 19 || align=left| [[Шинэжинст сум|Шинэжинст]] || 4 ||2,469 ||2,243 ||2,319 || 2,562 ||16501 ||0.14 |- | 20 || align=left| [[Эрдэнэцогт сум|Эрдэнэцогт]] || 5 ||5,158 ||4,154 ||4,204 || 4,406 ||4100 ||1.03 |- style="background: #f0f0f0;" | colspan=2| Аймгийн дүн || 103 ||85,114 || 80,858 || 82,439 || 89,643 || 115978|| 0.71 |- |} == Алдартан == === '''Шинжлэх ухаан''' === * Шадавын Лувсанвандан - Академич, доктор, профессор. Хэл бичгийн шинжлэх ухааны суут эрдэмтэн * [[Барнасангийн Пүрэвсүрэн]] - Шинжлэх ухааны гавьяат зүтгэлтэн, Академич, 2021 оны Дэлхийн шилдэг эрдэмтэн, Химийн шинжлэх ухааны Доктор, Профессор *Баяраагийн Баярсайхан- Монгол Улсын Математикийн Олимпиадын 5 удаагийн аварга, нэрт математикч === Спорт === * [[Шагдарын Чанрав]] — бөх, бөх тайлбарлагч, [[Хүрээмарал сум]] * [[Цэдэндамбын Нацагдорж]] (1944) — чөлөөт бөх * [[Пунцагийн Сүхбат]] (1964-) — бөх, [[Баян-Овоо сум (Баянхонгор)]] *Зундуйн Дэлгэрдалай(1956) --- бөх, Дэлхийн самбо бөхийн 1 алт, 4 мөнгө, 4 хүрэл *[[Мөнхбатын Уранцэцэг]] — жүдо бөхийн анхны эмэгтэй дэлхийн аварга, [[Баян-Овоо сум (Баянхонгор)]] *Пүрэвийн Нямжанцан — Улсын начин *Доржсүрэнгийн Нямхүү (1972-) — бөх, Улсын начин, самбо, жүдо, үндэсний бөхийн дасгалжуулагч багш, Хүрээмарал сум *Дэлээбазарын Сүхбат — бөх, Улсын начин, Баянлиг сум * Лхамдэмидийн Оломбаяр - Монгол улсын алдарт уяач, Баянлиг сум * Дорж Нармандах - Бөх Өлзийт сум МУГТ дэлхийн аваргын хүрэл медаль *Ганбаатарын Одбаяр - Бөх Өлзийт сум МУГТ дэлхийн аваргын хүрэл медаль *Цэнд-Очирын Цогтбаатар - Бөх МУГТ дэлхийн аваргын Алтан медаль ===Урлаг === * Баатарын Санжид (1928-1998) — зураач * Сэндэнжавын Дулам (1950) - Эрдэмтэн, багш * Маамхүүгийн Цогбадрах - Төгөлдөр хуурч, Виртүс Академийн тэргүүн * Д.Отгонжаргал — МУГЖ, "VOICE" хамтлагийн дуучин * [[Гончигийн Бирваа]] (1916-2006) — хөгжмийн зохиолч, [[Эрдэнэцогт сум]] * [[Сэмбийн Гончигсумлаа]] (1915-1991) — хөгжмийн зохиолч, [[Өлзийт сум (Баянхонгор)]] * [[Чойжилжавын Лхамсүрэн]] (1917-1979) — яруу найрагч, Баацагаан сум * [[Тангадын Галсан]] (1932) — зохиолч, Заг сум * [[Дүгэрсүрэнгийн Лхамхүү]] ( 1935-2000) МУСТА, Жүжигчин [[ Бөмбөгөр сум (Баянхонгор)]] *[[Бирваагийн Мөнхдорж]] — МУАЖ, Улсын драмын эрдмийн театрын ерөнхий найруулагч, [[Эрдэнэцогт сум]] *[http://dashkhuu.blogspot.com Гончигийн Дашхүү] (1948-2001) - Хошин урлагийн нэрт жүжигчин, [[Богд сум (Баянхонгор)|Богд сум]] * [[Гэндэндоржийн Цэрэндондог]] — зураач * [[Данзангийн Нямаа]] (1957-) — зохиолч, [[Баян-Овоо сум (Баянхонгор)]] * [[Догмидын Сосорбарам]] (1958-) — жүжигчин, [[Баян-Овоо сум (Баянхонгор)]] * [[Магсаржаламын Баярмагнай]] — жүжигчин, [[Маск продакшн]] * Базарын Банзрагч - хөгжимийн зохиолч төв халхын алдарт морин хуурч === Нийгэм === • Мангалын Дүгэрсүрэн нэрт дипломатч, ГЯЯ-ны сайд асан * Яндагийн Нямдорж (1956) - Хүн судлаач, АНУ-ын Кейс Вестерн Резервийн их сургуулийн доктор (Баян-Өндөр сум) * [[Гомбожавын Занданшатар]] (1970) - Төр нийгмийн зүтгэлтэн, УИХ-ын дарга (Баацагаан сум) * Эрэндоо Дамба (1921-1991) Монгол Улсын анхны Гавьяат Усжуулагч * [[Шадавын Лувсанвандан]] (1910-1983) — хэл шинжээч * [[Гончигийн Дуламдорж]] (1911-1993) - ХТАЗ, Ахмад багш, Монголын Радио Хорооны Анхны дарга * [[Дэнсмаагийн Дүнгэрдорж]] (1942-) — эмч, багш * [[Дамдинжавын Гомбожав]] (1934) - Монгол Улсын хөдөлмөрийн баатар, Галуут сум *[[Гомбын Манхан]] (1938) - Монгол Улсын хөдөлмөрийн баатар,Баянцагаан сум *Гончигийн Лхаахүү (1940) - Монгол Улсын Ардын багш (Баян-Овоо) * [[Нянцаннямын Алтанхуяг]] (1960)- Монгол Улсын төрийн соёрхолт, Галуут сум * [[Цэвэлийн Шагдарсүрэн]] (1944) - Монгол Улсын төрийн соёрхолт, Галуут сум * [[Ядамжавын Цэвэл]] (1902-1984) — Алдарт "Ногоон толь"-ийг зохиогч, эрдэмтэн, Галуут сум *Доржсүрэнгийн Нямдорж, (1973) -ОХУ-ын Москва хотод ЗХАБ-ыг хангах чиглэлээр докторын зэрэг хамгаалсан, Хүрээмарал сум * [[Зундуйн Дэлгэрдалай]] (1956) — Монгол Улсын гавьяат тамирчин, Галуут сум * [[Цэдэндамбын Бат-Эрдэнэ]] (1960) — Монгол Улсын гавьяат холбоочин, Галуут сум * [[Жамъянгийн Батбаяр]] (1947) — Монгол Улсын соёлын гавьяат зүтгэлтэн, нэвтрүүлэгч * [[Данзангийн Баяраа]] (1949) — Монгол Улсын гавьяат эмч * [[Дандардоржийн Өлзий]] (1935) — Монгол Улсын урлагийн гавьяат зүтгэлтэн, Халхын туульч * Цэрэндоржийн Лувсанвандан (1935-1994) - Монгол Улсын гавьяат тээвэрчин, Богд сум * [[Бүдхүүгийн Хуушаан]] (1947) — Монгол Улсын гавьяат багш * [[Шархүүгийн Чимгээ]] (1963) — Монгол Улсын гавьяат багш * [[Цамбажавын Шарав]] (1954) — Монгол Улсын гавьяат малчин * [[Цэвэлийн Шагдарсүрэн]] (1944) — Монгол Улсын шинжлэх ухааны гавьяат ажилтан * Бямбажавын Пүрэв - Очир (1947 - 2015) Монгол Улсын шинжлэх ухааны гавьяат зүтгэлтэн. Хэл шинжлэлч. Доктор. Профессор * [[Чүлтэмийн Бизъяа]] (1938) — Монгол Улсын урлагийн гавьяат зүтгэлтэн, зураач * Пүрэвийн Сэмнээ(1942-2014)-Монгол улсын хошой аварга малчин, "Алтан төл"-ийн эзэн шагналт * Пүрэвжалын Очир /1949 он/ Монгол Улсын гавьяат уурхайчин * Баасангийн Сундуйжав /1949 он/ Монгол улсын аж үйлдвэрийн гавьяат ажилтан Баацагаан сум * [[Халтмаагийн Баттулга]] - (1963) Төр нийгмийн зүтгэлтэн, Монгол улсын тав дахь Ерөнхийлөгч (Баянцагаан сум) == Цахим холбоос == {{Commons|Category:Bayankhongor Aimag|Баянхонгор аймгийн зураг}} * [https://web.archive.org/web/20161001215310/http://bayankhongor.gov.mn/ Баянхонгор аймгийн албан ёсны цахим хуудас] ==Эшлэл== {{лавлах холбоос}} {{Хөтлөгч мөр Монголын аймаг}} {{Хөтлөгч мөр Баянхонгорын сумууд}} [[Ангилал:Баянхонгор аймаг| ]] [[Ангилал:Монголын аймаг]] 6pv5l60kh4805dubgnv174ggslnbwxd 0 1944 851778 850420 2026-03-29T07:25:50Z Saruul 04 37290 Эхлэл хэсэг, бүрэн эрхийн хэсгийг өөрчлөн оруулав. 851778 wikitext text/x-wiki {{Short description|Монгол Улсын Засгийн газрын тэргүүн}} {{For|Албан тушаалтнуудын жагсаалтын|Монгол Улсын Ерөнхий Сайдын жагсаалт}} {{Инфобокс албан тушаал | post = Ерөнхий Сайд | body = Монгол Улсын | native_name = | insignia = State emblem of Mongolia.svg | insigniasize = | insigniacaption = [[Монгол Улсын Төрийн сүлд]] | insigniaalt = | flag = | flagsize = | flagalt = | flagborder = | flagcaption = | image = Gombojavyn Zandanshatar (2025).jpg | imagesize = 200px | alt = | imagecaption = | incumbent = [[Гомбожавын Занданшатар]] | acting = | incumbentsince = 2025 оны 6 сарын 13-наас одоо хүртэл | department = [[Монголын улс төр|Монгол улсын гүйцэтгэх засаглал]] | style = | type = [[Засгийн газрын тэргүүн]] | status = | abbreviation = | member_of = | reports_to = | residence = | seat = | nominator = | appointer = [[Улсын Их Хурал]] | appointer_qualified = | termlength = 4 жил; дахин томилогдох боломжтой | termlength_qualified = | constituting_instrument = | precursor = | formation = 1912 оны 11 сар<br/>1990 оны 9 сарын 11 | first = [[Төгс-Очирын Намнансүрэн]] (1912)<br/>[[Дашийн Бямбасүрэн]] (1990) | last = | abolished = | superseded_by = | succession = | unofficial_names = | deputy = | salary = Жилийн 29,876,672 [[Төгрөг|₮]]/$ 8,453 (2021)<ref>{{Cite web|url=https://legalinfo.mn/mn/detail?lawId=209847&showType=1|title=Эрх зүйн акт дэлгэрэнгүй}}</ref> | website = <!-- {{url|example.com}}--> | footnotes = }} '''Монгол Улсын Ерөнхий Сайд''' нь [[Монгол Улсын Засгийн газар|Засгийн газрыг удирдаж]], төрийн хууль биелүүлэх ажлыг [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] өмнө хариуцдаг албан тушаалтан юм. Улсын Их Хурлын [[Монголын сонгууль|сонгуульд]] олонхи суудал авсан эсвэл олонхийг бүрдүүлж байгаа [[Монголын намын жагсаалт|нам, эвслээс]] нэр дэвшүүлсэн хүнийг Ерөнхий сайдаар томилох саналыг [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] оруулснаар Улсын Их Хурлаас томилно. Ерөнхий сайдын бүрэн эрхийн хугацаа 4 жил бөгөөд түүнд итгэл үл үзүүлэх болон огцруулах саналыг Улсын Их Хурлын нийт гишүүдийн олонх дэмжсэнээр огцордог.<ref>{{cite web| title=Монгол Улсын Үндсэн хууль |url=https://legalinfo.mn/mn/detail?lawId=367 |date=1992-01-13 |access-date=2026-03-29 |website=legalinfo.mn}}</ref> Ерөнхий сайд чөлөөлөгдсөн, огцорсон, нас барсан тохиолдолд Улсын Их Хурлаас 30 хоногийн дотор нөхөж томилдог. Ерөнхий сайдын түр эзгүйд түүний үүргийг [[Монгол Улсын Тэргүүн Шадар сайд]] гүйцэтгэдэг.<ref name=ЗГхууль>{{cite web| title=Монгол Улсын Засгийн газрын тухай хууль |url=https://legalinfo.mn/mn/detail/344 |date=1993-05-06 |access-date=2026-03-29 |website=legalinfo.mn}}</ref> == Ерөнхий сайдын бүрэн эрх == Хуульд зааснаар Ерөнхий сайд дараах бүрэн эрхийг хэрэгжүүлдэг:<ref name=ЗГхууль /> *Засгийн газрын бүтэц, бүрэлдэхүүнийг тогтоох саналыг Ерөнхийлөгчтэй зөвшилцөн, зөвшилцөж чадаагүй тохиолдолд өөрөө Улсын Их Хуралд өргөн мэдүүлэх; *Засгийн газрын гишүүнийг Улсын Их Хурал, Ерөнхийлөгчид танилцуулсны үндсэн дээр томилж, чөлөөлж, огцруулах; *Улсын Их Хурлаас баталсан Засгийн газрын үйл ажиллагааны хөтөлбөр, үндсэн чиглэлийн дагуу Засгийн газрыг удирдах; *Засгийн газрын гишүүд, аймаг, нийслэлийн Засаг дарга нарын үйл ажиллагааг чиглүүлж удирдах; *Засгийн газрын үйл ажиллагааны тухай Улсын Их Хурлын чуулганд мэдээлж, авах арга хэмжээний тухай саналаа өргөн мэдүүлэх; *Дотоод, гадаадад Засгийн газрыг төлөөлөх. Мөн Ерөнхий сайд [[Монгол Улсын аймгууд|аймаг]], [[Улаанбаатар|нийслэлийн]] иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурлаас нэр дэвшүүлсэн хүнийг тухайн засаг захиргааны нэгжийн Засаг даргаар томилох эрхтэйгээс гадна хуульд заасан шаардлага бүрдсэн тохиолдолд аймаг, нийслэлийн Засаг даргыг чөлөөлөх, огцруулах эрх мэдэлтэй.<ref>{{cite web| title=Монгол Улсын Засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн нэгж, түүний удирдлагын тухай хууль |url=https://legalinfo.mn/mn/detail?lawId=16106891904801 |date=2020-12-24 |access-date=2026-03-29 |website=legalinfo.mn}}</ref> Төрийн өмчийн бодлого, тагнуул, сөрөг тагнуул, терроризмоос урьдчилан сэргийлэх асуудал, төрийн тусгай хамгаалалтын асуудал, жендэрийн хөгжлийн асуудал, зөвшөөрлийн нэгдсэн бодлого, газрын харилцаа, геодези, зураг зүйн асуудлыг аль нэг сайдаар дамжуулалгүй Ерөнхий сайд шууд хариуцдаг.<ref name=ЗГхууль /> == Түүх == Монгол улсын ерөнхий сайд гэдэг албан тушаалыг 1911 онд Манж Чин улсаас салж тусгаар тогтнолоо зарласнаас бараг 1 жилийн дараа анх бий болгожээ. Энэ тусгаар тогтнолыг олон орон хүлээн зөвшөөрөөгүй билээ. [[Ардын хувьсгал|1921 оны хувьсгалын]] дараа дахин тусгаарласны дараагаар ерөнхий сайдыг [[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам|Монгол Ардын Нам]] 8-р Богд хаантай зөвшилцөн томилдог байв. Харин 1924 онд батлагдсан [[Үндсэн хууль|анхдугаар Үндсэн хуул]]иар [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]]ыг тунхаглаж, ерөнхий сайдын албан тушаалыг "''Ардын Депутатуудын Хурлын Гүйцэтгэх Захиргааны тэргүүлэгч''" гэж нэрлэх болжээ. Энэ нь 1946 онд "''Сайд нарын зөвлөлийн дарга''" гэж өөрчлөгджээ. Монгол оронд ардчилсан хувьсгал ялсан 1990 оноос дахин ''Ерөнхий сайд'' гэж нэрлэж байна. Харин энэ нэрийн өөрчлөлтүүдээс хамаарахгүйгээр одоогийн Засгийн газар нь энэ албан тушаалыг 1912 оноос хойш тасралтгүй үргэлжилж байна гэж үздэг бөгөөд эзэмшигчдийг нь бүгдийг нь Ерөнхий сайд гэж тооцдог. Гамин цэрэг Нийслэл хүрээг 1919 онд эзлэж аваад төр засгийн эрхийг [[Гончигжалцангийн Бадамдорж|Г.Бадамдоржид]] мэдүүлж байсан тул түүнийг жил гаруй ерөнхий сайд хийсэн гэж тооцдог аж. Үүний дараа [[Барон Унгерн фон Штернберг|Барон Унгерн]] 8-р Богд хааныг гамингаас чөлөөлж буцаан хаан болгож, 8-р Богдыг хийддээ нууж байсан Ноёдын Намын зүтгэлтэн [[Манзушир хутагт Цэрэндорж|Манзушир хутагт Цэрэндоржийг]] ерөнхий сайд болгожээ. Дараа нь Монгол Ардын Намынхан Нийслэл хүрээнд Улаан Оросоос цэрэг дагуулан ирж, засаг төрийн эрхийг авахаар шахсан тул 8-р Богд хэлэлцэн нэлээд хэдэн буулт хийж, Тангаргийн гэрээ гэгчийг байгуулан Хэмжээт цаазат хаант улсын хэлбэрээр улсаа байгуулахаар тохиролцжээ. Ингээд 8-р Богд өөрөө хэмжээт эрхт хаан болж, ерөнхий сайдаар Ноёдын намын зүтгэлтэн [[Жалханз Хутагт Дамдинбазар|Жалханз хутагт Дамдинбазар]]ыг тавьжээ. Харин одоогийн Засгийн газар нь тушаалыг анх албан ёсоор эзэмшсэн [[Сайн ноён хан]] [[Төгс-Очирын Намнансүрэн]]г анхных гэж үздэг. Мөн [[Дамбын Чагдаржав]]ын статус маргаантай байдаг. Зарим хүмүүс түүнийг зөвхөн үүрэг гүйцэтгэгч гэж үздэг бол зарим нь жинхэнэ Ерөнхий сайд гэж үздэг. == Ерөнхий сайд нар == {{See|Монгол Улсын Ерөнхий Сайдын жагсаалт}} == Гадаад холбоос == * [http://www.open-government.mn/index.php?option=com_content&task=view&id=33&Itemid=76 Монгол Улсын Ерөнхий сайдын тухай] == Мөн үзэх == * [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч]] [[Ангилал:Монгол Улсын Ерөнхий Сайд| ]] <references /> i8j22pgzqe4cfn7z1hf7y9nm9a2gjf9 0 2936 851751 838127 2026-03-29T04:11:40Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 851751 wikitext text/x-wiki [[Файл:Gutenberg Bible.jpg|thumbnail|200px|[[Гутенберг|Гутенбергийн]] Библи, анхны хэвлэмэл Библи]] '''Библи''' нь [[Иудейзм]] ба Христэд Итгэгчдийн хувьд Бүтээгч Эзэн буюу Тэнгэрбурханы хүн төрөлхтөнд дамжуулсан үг юм. Библи нь дан ганц цул ном биш, олон ном, эш үзүүлэгчдийн түүх, захидлын цогц юм. Библийн хамгийн эхний ном нь НТӨ 1500 оны үед, хамгийн сүүлийн ном нь НТ 100 оноос өмнө, нийтдээ 1600 жилийн хугацаанд 40 гаруй хүмүүсийн гараар бичигджээ. == Нэрийн гарал == Библи гэдэг үг нь койне грек хэлний '''''τὰ βιβλία - ta biblia''''' буюу "номнууд" гэх үгнээс үүүсэлтэй. Англи хэлний bibliography (ном зүй), орос хэлний библиотека (номын сан) гэх үгнүүд ч энэ үгнээс гаралтай. == Библийн эх хэл== Өнөөдөр Библи дэлхийн ихэнх хэл дээр хөрвүүлэгдсэн. Харин Библи бичигдсэн анхны хэл нь [[Хуучин Гэрээ|Хуучин Гэрээний]] хувьд [[еврей хэл]], арамей хэл (багахан хэсэг нь) бөгөөд [[Шинэ Гэрээ]]ний хувьд бүхэлдээ [[грек хэл]] дээр бичигджээ. [[Еврей хэл]] болон арамей хэл дээр бичигдсэн Библийг буюу [[Хуучин Гэрээ|Хуучин Гэрээг]] ихэнхдээ Еврей Библи гэнэ. [[Еврей]]чүүд өөрсдийн ариун бичээсээ ТаНак гэж нэрлэнэ. '''ТаНак''' гэдэг үг нь Тора, Небиим, Кетубим гэсэн гурван үгний эхний үсэгнүүдийн нийлбэрээс бүтсэн үг ажээ. Учир нь [[еврей]]чүүд [[Хуучин Гэрээ]]г буюу өөрсдийн Библээ агуулгаар нь, бичиглэлийн хэлбэрээр нь Тора, Небиим, Кетубим гэсэн гурван хэсэгт хуваан ангилдаг. '''Тора''' гэдэг нь сургааль, заавар, хууль гэсэн утгатай бөгөөд [[Моисей]]н таван ном, Хуулийн ном, Пентатух гэж нэрлэгддэг Библийн эхний таван ном үүнд багтана. '''Небиим''' гэдэг нь эш үзүүлэгч, [[Бурхан|Тэнгэр бурханы]] үгийг дамжуулагчид гэсэн утгатай үг бөгөөд ерөнхий утгаар нь авч үзвэл Аврагч ирэх тухай зөгнөлийн номууд юм. '''Кетубим''' гэдэг нь бичээсүүд гэсэн утгатай үг бөгөөд түүх, дуу, шүлэг гэх мэтээр утга зохиолын олон төрлөөр бичигдсэн байна. [[Еврей|Еврейчүүд]] [[Вавилони|Вавилоничуудын]] нутагт цөлөгдөх үед тэдний дунд арамей хэл ихэд дэлгэрсэн. Учир нь арамей хэл бол тухайн үеийн [[Вавилони]], [[Ойрх Дорнод|Ойрх Дорнодын]] албан ёсны хэл байсан байна. Тэр үед бичигдсэн Ариун Библийн хэсгүүд буюу Даниел ном, Езра номын нэлээд хэсэг Иеремиа номын нэг эшлэл арамей хэл дээр бичигдсэн байдаг. * '''Танах Библи''' (Мазор) Массорах буюу өв уламжлал, гар дамжсан гэх еврей үгнээс гаралтай. Учир нь бичээч нар нь цуцахыг үл мэдэн бичээсийн уламжлагдсан утгыг хадгалахыг тулд ажилладаг байв. Эртний болон ховор үгс нь анхны эх бичигтээ эгшгийн тэмдэглэгээ байхгүй болон бусад үсгийн бичигдэх байдалтай холбоотойгоор гээгдсэн байдаг. Энэхүү эх бичвэр нь 3 хэсгээс бүрдэнэ. 1. Эхний 5 ном буюу Тора ("Заах" эсвэл "Хууль") - Израиль үндэстний гарал үүсэл, дагаж мөрдвөл зохих хууль зэргийг багтаасан номууд. 2. Нэвиим ("Мэргэд") - Израилийн түүх, аж байдлын талаар дурддаг номууд 3. Кэтувим ("Бичигч") - шүлэг найраг, гүн ухаан, амьдрах ухаан зэргийг дурддаг номууд юм. Дуулал, Иов гээд нэлээн хэдэн ном орно. Танах (Мазор) эх бичвэрийг МЭ 4-р зууны үед [[грек]] хэлнээ орчуулан хөрвүүлсэн. * '''Септуагинт''' бол [[еврей хэл]] дээр бичигдсэн [[Хуучин Гэрээ]] ба МЭӨ 300 оны орчим Александрт амьдарч байсан грек хэлтэй иудей судлаач грек хэлнээ орчуулсан хувилбар. Энэ нэр нь [[латин]]аар далын тооноос гаралтай, учир нь [[Еврей]] Библийг грек хэлнээ орчуулахад далан судлаач оролцсон хэмээн уламжлагдсан яриа байдаг. Түүнийг LXX гэж тэмдэглэдэг нь [[Ром тоо]]гооор 70 тооны тэмдэглэгээ юм. * '''Самари Пентатух''' нь Самаричуудын (Израилийн хойд хэсэгт амьдарч байсан иудей гаралтай харь хүмүүс) хадгалж үлдсэн Хуучин Гэрээний эхний 5 номын эртний хувилбар. Гар бичмэлүүдийн хувилбарууд нь [[Вавилони|Вавилонийн]] булаан эзлэлтийн өмнө нийтийн хэрэглээнд байсан эртний [[еврей]] болон Фойнихийн бичигтэй төстэй үсгүүдтэй. Энэхүү эх бичвэр нь МЭӨ 600-700 оны үед бичигдсэн. * '''[[Вулгат]]''' бол МЭ 400 оны үед Гэгээн Иеромын гаргасан [[латин хэл]] дээрх стандарт Библи бөгөөд Ромын католик сүмийн шашны ёслолд ашигладаг албан ёсны хувилбар юм. МЭ 200-аад оны үед нийтийн хэрэглээний хэл аажмаар өөрчлөгдөж грек хэлнээс [[латин хэл]] рүү шилжсэн юм. Олон нийтийн хүртээл болгохын тулд энэхүү эх бичгийг бий болгох шаардлага урган гарсан. == Орчин цагийн Библи == [[Христийн шашин|Христийн шашны]] Ариун Библи нь 2 хэсгээс бүрдэнэ. Эхний хэсгийг [[Хуучин гэрээ]] гэдэг бөгөөд нийт 39 номоос бүрдэнэ. Харин удаах хэсгийг [[Шинэ гэрээ]] гэх ба 27 номоос бүрдэнэ. Шинэ гэрээний эхний 4 номыг [[Дөрвөн дагалдагчийн бичсэн Сайн Мэдээ|Сайн мэдээний дөрвөн ном]] гэдэг бөгөөд [[Есүс Христ|Христийн]] амьдрал, сургаал, [[Христ]] итгэлийн талаар өгүүлдэг. [[Христийн шашин|Христийн шашны]] Ариун Библид Еврей Библийн ихэнх хэсгийг багтаасан боловч бага зэргийн ондоо зүйлүүд бий. Протестант урсгалыг дагагчид Ариун Библийн номоос өөрсдийн үзэл номлолдоо тааруулан засаж, хасах зэргээр одоогийн ашиглаж буй 64 ном бүхий Ариун Библийн хувилбарыг бий болгожээ. Протестант урсгалынхан Хуучин Гэрээнээс 7 номыг хассан бөгөөд Мартин Лютер Шинэ Гэрээнээс мөн зарим номыг тухайлбал Илчлэлт номыг хасч, засварлахыг оролдсон нь хүчтэй эсэргүүцэлтэй тулгарснаар протестант хувилбарын Библид хэвээр үлдээхээс өөр аргагүйд хүрчээ. == Библийн орчуулга == [[Файл:1631 KJV New Testament titlepage.jpg|thumb|1631 он. Иаков вангийн хувилбарын Шинэ Гэрээ хэсгийн нүүр]] Ариун Библийн маш олон хөрвүүлгүүд байдаг. Хамгийн анхны орчуулга IV зуунд эхэлсэн бол түүнээс хойш латин, грек зэрэг хэл рүү хөрвүүлж эхэлсэн. Харанхуй үе буюу Х зуунаас XIV зуун хүртэл библийн орчуулга үндсэндээ тасарсан бөгөөд Протестант хөдөлгөөнийг үндэслэгчдийн нэг герман номлогч Мартин Лютер 1534 онд герман хэл рүү библийг бүрэн орчуулан хэвлүүлсэн нь өдгөө ч хамгийн үнэ цэнтэй библийн орчуулга, шинэ үеийн гадаад орчуулгын аргачлалын үндэс суурь хэмээн үнэлэгдсээр байна. Протестант хөдөлгөөний үр дүнд даяар итгэгчид өөрсдийн эх хэл дээр библийг унших, бусад олон арван хэл дээрээ орчуулах нөр их ажлын эхлэл болсон юм. Өдгөө англи хэлээрх орчуулга хамгийн их тархсан байдаг ба Иаков Вангийн Шинэ Хувилбар, Олон Улсын Шинэ хувилбар гэх орчуулгыг англи хэлтнүүд түгээмэл ашигладаг. Монгол хэл дээр "Ариун Бичээс Нийгэмлэг"-ээс гаргасан "Ариун Библи" библийн орчуулга хамгийн түгээмэл ашигладаг. === Эхэн үеийн орчуулга === *'''[[Вулгат]]''' буюу МЭ 4 зуунд нийтийн Латин хэл дээр орчуулсан анхны библи бөгөөд өдгөө Католик чуулган мөргөлийн ёслолдоо ашигладаг. === Англи хэл дээрх орчуулгууд === * '''Иаков Вангийн Шинэ Хувилбар (New King James Version)''' - AV/KJV хувилбарын өгүүлбэрийн бүтцийг хэвээр хадгалсан ч үг хэллэгийг нь орчин үеийнхтэй нийцүүлэн орчуулсан Америк хувилбар. * '''Олон Улсын Шинэ Хувилбар (New International Version)''' - Хэлний үнэ цэнийг эх бичвэрийн үнэн зөв байдалтай хослуулахыг зорьсон. Эх хувилбаруудаас (Америкчуудын гаргасан) гадна англичилсан хувилбар болон британи хувилбар (эр, эм хүйсийг ерөнхийлөн нэрлэсэн) гэж бий. * '''Шинэ Англи Библи (New English Version)''' - 1960 онд Английн хэсэг эрдэмтдийн орчуулсан, орчин үеийн үг хэллэг бүхий хувилбар. Үг хэллэг ба бичлэгийн хэлбэр нь албаны бөгөөд оюунлаг шинжтэй. Энэ нь орчуулагчид нь эрдэм боловсролтой хүмүүс байсныг илтгэн харуулдаг гэж үздэг. * '''Мэдээний Библи (Message Version)''' - Еюган Петерсон гэдэг хүний гаргасан өөрчилсөн гэхээсээ илүү тайлбарласан хувилбар. Эх хэллэгийнх нь оронд орчин үеийн зүйрлэл, үзэл санаа болон үгэн наадгайг илүү түлхүү хэрэглэсэн. * '''Сайн Мэдээний Библи (Good News Version)''' - Англи хэлийг хоёрдогч хэлээ болгосон хүмүүст илүү тохиромжтой хэлбэрээр бичигдсэн орчин үеийн, уншихад дөхөм англи хэлний хувилбар. Үүнд дэлхий даяарх англи хэлээр уншдаг хүмүүсийн дийлэнхийн мэддэг энгийн үг хэллэгийг хэрэглэхийг чармайсан. Мэргэжлийн болон ярианы үг хэллэг хэрэглэхээс зайлсхийсэн өөрөөр хэлбэл хялбаршуулсан хувилбар юм. === Монгол хэл дээрх орчуулгууд === ''Дэлгэрэнгүй өгүүллийг та "[[Библийн монгол орчуулга]]"өгүүллээс уншина уу.'' Ариун Библийн анхны монгол орчуулгыг XIII зуунд [[Пап|Ромын Папын]] [[Монгол эзэнт гүрэн]] дэх элч, [[католик шашин|католик шашны]] санваартнууд анх орчуулан Монголын эзэн хаадын дэмжлэгээр хэвлэжээ. 2016 онд Ариун Библийн монгол орчуулгын 710 жилийн ой тохиов. XIX зууны сүүл, XX зууны эхэн үеийн католик санваартнууд Ариун Библийг тухайн үеийн аялгуунд тохируулан шинээр орчуулах ажлыг ар болон өвөр Монголд гүйцэтгэж байв. * '''Исаак Шмидтийн орчуулга''' - 1812 он, 1815 онуудад хэвлэсэн Монгол эрдэмтэн Исаак Шмидтийн орчуулга. 1812 оны хувилбарыг Копенхагений Үндэсний Номын сангийн сайтаас татаж аваад унших боломжтой. * '''Сталлиборд ба Своны орчуулга''' - 1846 онд монгол хэлнээ хөрвүүлсэн Ариун Библийг бүрэн орчуулж Лондон хотноо хэвлэсэн хувилбар. Энэхүү Библи нь өдгөө [[Лондон|Лондонгийн]][[Кембрижийн Их Сургууль|Кембрижийн Их Сургуулийн]] номын санд хадгалагддаг. * '''Жон Гиббенсийн орчуулга''' - Английн илгээлтийн эзэн Жон Гиббенсийн хөрвүүлсэн (монгол итгэгчдийн дунд "Нартай" библи нэрээр танигдсан) библи нь ХХ зууны сүүлээс ХХI зууны эхэн хүртэл хамгийн түлхүү ашиглаж байсан орчуулгын хувилбар юм. 2015 онд энэхүү орчуулгын бүрэн хувилбар нийтийн хүртээл болсон бөгөөд "Монголын Библийн Нийгэмлэг"-ээс эрхлэн гаргасан байдаг. * '''Ариун Библи орчуулга''' - "Ариун Бичээс Нийгэмлэг"-ээс 1999 оноос хойш засч сайжруулан гаргасаар буй, даяар монгол итгэгчдийн дунд (Католик, Зүүний Ортодокс, Протестант) хамгийн түгээмэл тархсан орчуулгын хувилбар. 2004, 2013, 2019 онуудад орчуулгын нэмж засварласан хувилбарууд гарч нийтийн хүртээл болсоор байна. * '''Китамурагийн орчуулга''' - Япон улсаас ирсэн илгээлтийн эзэн Китамура Акихитэгийн 1990-ээд оны дундуур орчуулан гаргасан Шинэ гэрээний орчуулга. Монгол итгэгчдийн дунд уулны зурагтай библи нэршлээр танигдсан. * '''IBT орчуулгууд''' - ОХУ-д оршин суудаг монгол угсааны Буриад, Халимаг итгэгчдэд зориулан [[Библийн Орчуулгын Институт|Библийн Орчуулгын Институтээс]] (Institute of Bible Translation, IBT) гаргасан орчуулгууд. Bible.is сайтаас унших боломжтой. * '''Стандарт монгол орчуулга''' - "Ариун Бичээс Нийгэмлэг"-ээс эхлүүлсэн библи орчуулгын хамгийн том төсөл бөгөөд библийн эх хэл болох еврей, арамей, грек хэлнээс монгол хэл рүү орчуулж буй анхны орчуулга. Хуучин гэрээний бүх номыг бүрэн орчуулсан бөгөөд 2025 онд Шинэ гэрээний 27 номыг орчуулж дуусна хэмээн "Ариун Бичээс Нийгэмлэг"-ээс мэдэгдсэн. Android, iOS үйлдлийн системтэй ухаалаг утсан дээрээ "БиблиСМО" гэж хайн татаж аваад унших боломжтой. == Мөн үзэх == * [[Шинэ Гэрээ]] * [[Хуучин Гэрээ]] * [[Библийн монгол орчуулга]] == Гадны холбоос == * [https://web.archive.org/web/20080403000009/http://holybible.mn/ Онлайн Ариун Библи(Mongolian Bible)] * [http://www.maranata.mn/index.php?option=com_content&task=view&id=689&Itemid=191 Библийн тухай] * [https://web.archive.org/web/20130517104045/http://www.ukmcf.com/?p=1168 Библийн Монгол орчуулгын 700 жилийн түүхээс] * [https://web.archive.org/web/20230215171845/https://msv.bible/ Стандар Монгол орчуулга унших] * [http://bible.com 1500 гаруй хэл дээр Библи унших] [[Ангилал:Библи]] [[Ангилал:Христийн шашин]] agfkkzxe3ku0rmlqkc8rkwmw5scsuyu 0 4349 851802 851436 2026-03-29T11:28:19Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 851802 wikitext text/x-wiki [[Файл:Coal.jpg|thumb|right|250px|Нүүрс]] {{Хадмал |монгол_бичиг =[[Зураг:Negüresü.PNG|21px]] |кирилл_буриад = |кирилл_монгол =нүүрс |кирилл_халимаг =нүүрсн }} [[Файл:Struktura chemiczna węgla kamiennego.svg|thumb|right|250px|Нүүрсний химийн найрлага (жишээ)]] '''Нүүрс''' нь хар, хар хүрэн өнгөтэй, амархан шатдаг нэгэн төрлийн "" шиг өнгөтэй чулуу юм. Нүүрс нь дээд ургамлын үлдэгдэл [[хүлэр|хүлэрээс]] үүсэх ба дотроо [[хүрэн нүүрс]], [[чулуун нүүрс]], [[антрацит]] гэсэн төрөлд хуваагдана. Бүрдүүлэгч үндсэн химийн элемент нь [[нүүрстөрөгч]], [[устөрөгч]] бөгөөд, [[хүчилтөрөгч]], [[хүхэр]], [[азот]] тодорхой хэмжээгээр агуулагдана. Нүүрс нь эрчим хүчний үндсэн эх үүсвэр бөгөөд нүүрсний ордыг [[уурхай|ил]] болон [[уурхай|далд уурхайгаар]] ашиглана. Нүүрс нь Дэлхийн хэмжээнд цахилгаан эрчим хүч гарган авах хамгийн гол түүхий эд бөгөөд мөн [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]]ийн гол үүсвэр болж байна. СО₂ нь [[хүлэмжийн хий]] бөгөөд [[цаг уур]]ын өөрчлөлт, [[Дэлхийн дулаарал|Дэлхийн дулаарлын]] гол шалтгаан гэж үзэж байна<ref>{{Webarchiv|url=http://www.agu.org/sci_soc/policy/positions/climate_change2008.shtml|wayback=20080513085904|text="Human Impacts on Climate"|archiv-bot=2023-09-26 16:04:59 InternetArchiveBot}} [[American Geophysical Union]]. Retrieved on Sept 23rd 2008</ref>. Нүүрсийг шатаах явцад [[байгалийн хий]]нээс хоёр дахин их, [[газрын тос]]ноос арай илүү хэмжээний СО₂ ялгардаг байна<ref> The EIA reports the following emissions in million metric tons of carbon dioxide: * Nat gas: 5,840.07 * Petroleum: 10,995.47 * Coal: 11,357.19 For 2005 as the official energy statistics of the US Government.[http://www.eia.doe.gov/iea/carbon.html]</ref>. Монгол орон нүүрсний нөөцөөр баялаг бөгөөд одоогоор [[таамаг нөөц]] 162 тэрбум тонноор үнэлэгдэж байна. == Нэршил == [[Англи хэл]]ний ''"Coal"'' буюу нүүрс гэдэг үг нь герман гаралтай үг ([[Герман хэл|германаар]] ''Kohle'', [[Швед хэл|шведээр]] ''kol''<ref>''[[Oxford English Dictionary]]'' 1989 edition</ref>) бөгөөд [[нүүрстөрөгч]] ("carbon") гэдэг нэр томьёо бас ижил үүсэлтэй. Модыг агааргүй орчинд халаан, түүнд агуулагдах ус, дэгдэмхий бодисыг зайлуулан, нүүрстөрөгчийн өндөр агуулгатай (нүүрстөрөгч 85-95 %), хар өнгөтэй, хөнгөн, нүх сүвэрхэг, бутрамтгай үлдэгдэл гаргаж авахыг "Модны нүүрс" ("Charcoal") гэж нэрлэнэ. == Нүүрсний төрөлүүд == * [[Хүрэн нүүрс]] (''Lignite'' мөн ''Brown coal'') нь бага хувирсан нүүрс бөгөөд ихэвчлэн дулааны цахилгаан станцaд түлш болгон хэрэглэдэг. * [[Чулуун нүүрс]] (''Sub-bituminous coal'' болон ''Bituminous coal'') - нүүрсний хувирлын дунд шатны бүтээгдэхүүн. Дулааны цахилгаан станцд түлш болгон хэрэглэхээс гадна зарим онцгой төрөл-[[коксжих нүүрс|коксжих нүүрсийг]] коксжуулан [[ган]]гийн үйлдвэрт хэрэглэнэ. * [[Хагас антрацит]] болон [[антрацит]] (''Anthracite'') - хамгийн их хувирсан нүүрс. Голчлон утаагүй түлш болгон хэрэглэнэ. == Нүүрсний хэрэглээ == === Түлшинд хэрэглэх === Нүүрсийг дулааны цахилгаан станцад шатааж, [[цахилгаан]], [[дулаан]] гаргаж авахад хэрэглэх ба дэлхийн нүүрсний жилийн хэрэглээ ойролцоогоор 7 тэрбум тонн. Нийт нүүрсний 75% нь цахилгаан гаргаж авахад зориулагдаж байгаа ба хамгийн том хэрэглэгч [[БНХАУ]], [[Энэтхэг]] 2 улс бөгөөд одоогийн байдлаар нэг жилд 1.7 тэрбум [[тонн]] нүүрс хэрэглэж байна. Уг бүс нутгийн нүүрсний хэрэглээ урьдчилсан тооцоогоор [[2025]] онд 2.7 тэрбумд хүрнэ гэж таамаглаж байна <ref>{{cite web | title=International Energy Outlook | url=http://www.eia.doe.gov/oiaf/ieo/coal.html | accessmonthday= September 9 | accessyear= 2005 }}</ref>. Одоогийн байдлаар нүүрсний хэрэглээ 3 жил тутамд ойролцоогооор 25% нэмэгдэж байгаа нь бусад төрлийн [[Шатах ашигт малтмал|эрчим хүчний түүхий эдүүдтэй]] харьцуулахад хамгийн их хурдацтайгаар хэрэглээ нь нэмэгдэх байгаа түүхий эд болж байна. Дэлхий дээр үйлдвэрлэж буй нийт эрчим хүчний 40%-ийг нүүрснээс гарган авч байгаа <ref>{{Cite web |url=http://www.worldcoal.org/pages/content/index.asp?PageID=188 |title=Archive copy |access-date=2008-10-22 |archive-date=2009-05-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090518072233/http://www.worldcoal.org/pages/content/index.asp?PageID=188 |url-status=dead }}</ref> ба АНУ-д энэ хэмжээ 49% байна<ref>http://www.eia.doe.gov/cneaf/electricity/epa/figes1.html</ref>. === Коксжуулах === [[Кокс]] нь бага [[үнсжилт]], [[хүхэр|хүхрийн]] агуулгатай коксжих нүүрсийг агааргүй орчинд 1,000 ^oС дээш хэмд халаан гаргаж авсан саарал өнгөтэй, нүх сүвэрхэг бүтээгдэхүүн юм. Дулаан ялгаруулах чадвар өндөр, 29.6Мж/кг. [[кокс|Коксыг]] [[төмөр|төмрийн]] [[хүдэр]] хайлуулахад түлш, мөн ангижруулагч болгон хэрэглэнэ. Нүүрсийг коксжуулах явцад коксоос гадна нүүрсний давирхай (coal tar), хөнгөн [[газрын тос|тос]], [[байгалийн хий|хий]] ялгарна. === Хийжүүлэх === [[Газрын тос]], [[шатдаг хий|хийн]] үнийн өсөлтөөс хамааран сүүлийн жилүүдэд нүүрснээс [[байгалийн хий|шатдаг хий]] болон шингэн бүтээгдэхүүн (газрын тостой адил бүтээгдэхүүн) гарган авах технологийг эрчтэй хөгжүүлж байна. Нүүрсийг хийжүүлнэ гэдэг нь нүүрсийг өндөр даралт, температурын нөлөөн дор задлан, хийн бүтээгдэхүүн гаргаж авахыг хэлнэ. [[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс]] нүүрсийг хийжүүлэх технологийг өргөнөөр хэрэглэж байгаа (ганц) орон юм. === Шингэрүүлэх === Нүүрсийг шууд болон шууд бус аргаар шингэрүүлэн [[бензин]], [[дизел|дизелийн]] түлш гарган авахад зориулсан хэд хэдэн технологи боловсрогдож, бэлэн болсон байна. Шууд бус аргаар шингэрүүлэх, [[Фишер Тропш технологи]] [[дэлхийн хоёрдугаар дайн|дэлхийн II дайны]] үед [[Герман|Германд]] боловсрогдсон бөгөөд одоо Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улсын Сасол компани хэрэглэж байна. Уг технологи нь эхлээд нүүрсийг хийжүүлээд (тодорхой хэмжээний СО ба Н₂-ийг нэмж), дараа нь уг хийгээ конденсацлан хөнгөн [[нүүрсустөрөгч]] гарган авах арга юм. Эцэст нь нүүрсустөрөгчөө дахин нэрж бензин, дизелийн түлш гарган авна. Шууд шингэрүүлэх буюу устөрөгчжүүлэн шингэрүүлэх (''liquefaction by hydrogenation'') "Бергиус" технологийг Германд боловсруулсан<ref>Robert Haul: Friedrich Bergius (1884-1949), p. 62 in 'Chemie in unserer Zeit', VCH-Verlagsgesellschaft mbH, 19. Jahrgang, April 1985, Weinheim Germany </ref> ба Дэлхийн I ба II дайны үед ашиглаж байв. Шууд шингэрүүлэх хэд хэдэн өөр технологи боловсрогдсоноос, АНУ-ын Гальф Ойл компанийн боловсруулсан SRC-I and SRC-II (''Solvent Refined Coal'') технологи<ref>{{cite paper | author=Cleaner Coal Technology Programme | title=Technology Status Report 010: Coal Liquefaction | publisher=Department of Trade and Industry (UK) | date=October 1999 | url=http://www.dti.gov.uk/files/file18326.pdf | accessdate=2006-11-23 | format=PDF | archiveurl=http://web.archive.org/web/20070616133813/www.dti.gov.uk/files/file18326.pdf | archivedate=2007-06-16 }}</ref>, [[1976]] онд Вильбурн Шроедэр (''Wilburn C. Schroeder'') нэр дээр [[патент|патентлагдсан]] NUS корпорацийн технологи зэргийг дурьдах хэрэгтэй юм. NUS корпорацийн устөрөгчжүүлэн, шууд шингэрүүлэх технологи нь нүүрсийг нунтаглан, хатааж, 1% [[молибдени]] [[катализатори|катализаторийн]] тусламжтайгаар өндөр [[температур]], [[даралт|даралтын]] нөлөөгөөр, бага хэмжээний хий (C3/C4), шингэн (C5-C10) - бензиний фракц, NH₃, ба CO₂ гаргаж авна <ref>{{cite paper | author=Phillip A. Lowe, Wilburn C. Schroeder, Anthony L. Liccardi | title=Technical Economies, Synfuels and Coal Energy Symposium, Solid-Phase Catalytic Coal Liquefaction Process | publisher=The American Society of Mechanical Engineers | date=1976 | page=35}}</ref>. Нүүрснээс шингэн бүтээгдэхүүн гаргаж авах өөр нэг арга нь бага температурт [[нүүрстөрөгч|нүүрстөрөгчжүүлэх]] юм. Нүүрсийг бага температурт (450 and 700&nbsp;°C) коксжуулахад, [[нүүрсний давирхай|давирхай]] нь жирийн [[нүүрсний давирхай|давирхайнаас]] (800 to 1000&nbsp;°C-д [[кокс|коксжуулсанаас]]) илүү их хэмжээний хөнгөн [[нүүрсустөрөгч]] агуулдаг байна. Уг давирхайг дахин нэрж бензин, дизелийн түлш гарган авах боломжтой юм. Эдгээр бүх нүүрсийг шингэрүүлэх технологиудын сул тал нь [[газрын тос|газрын тосноос]] бензин, дизель түлш ялгаж авахаас хамаагүй илүү их хэмжээний [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]] (CO₂) ялгаруулдаг явдал юм. Тиймээс цаашид уг технологийг их хэмжээгээр хэрэглэх тохиолдолд, нүүрсийг шингэрүүлэх явцад ялгарч буй СО2-ийг багасгах, мөн агаар мандалд цацалгүйгээр СО₂-ийг [[азот]], эсвэл бусад хийн тусламжтайгаар шингэрүүлэх зэрэг аргаар шийдэх хэрэгтэй гэж үзэж байна. Нүүрсийг шингэрүүлэх нь нэгэн төрлийн нөөц технологи бөгөөд, газрын тосны нөөц, олборлолт багасан, эрэлт их хэмжээгээр нэмэгдсэн үед хэрэглэх боломжтой юм. Зарим судлаачдийн тооцоогоор, газрын тосны үнэ 35 ам.доллар/баррель орчим (болон түүнээс дээш) байгаа тохиолдолд, [[АНУ]] дотоодынхоо нүүрснээс бензин гаргаж авах нь эдийн засгийн хувьд ашигтай гэж гарсан байна<ref>{{cite web | title=Diesel Fuel News: Ultra-clean fuels from coal liquefaction: China about to launch big projects - Brief Article | url=http://www.findarticles.com/p/articles/mi_m0CYH/is_15_6/ai_89924477 | accessmonthday= September 9 |accessyear= 2005 }}</ref>. Хэдийгээр 35 ам.доллар/баррель гэдэг урт хугацааны [[газрын тос]]ны дундаж үнээс өндөр байгаа ч, яг одоогийн байдлаар газрын тосны үнэ үүнээс өндөр байгаа билээ. Одоо хэрэглэгдэж буй нүүрс шингэрүүлэх технологиудын талаархи Вилиамс, Ларсон (Williams and Larson, 2003) нарын тайлангаас үзэхэд, [[Хятад|Хятадад]] нүүрснээс гарган авч буй шингэн бүтээгдэхүүний өөрийн өртөг 25-35 ам.доллар/баррель байна. == Сөрөг нөлөө == === Нүүрсний уурхай, олборлолт === [[Файл:Coal mine Wyoming.jpg|thumb|Нүүрсний ил уурхай, [[Вайомин муж]], [[АНУ]]]] [[уурхай|Нүүрс олборлолт]] байгальд муугаар нөлөөлдөг. Нүүрсний уурхайд хөрс хуулалтын дараа, нүүрсэнд агуулагдах [[пирит]] (төмрийн сульфид) нь [[ус]], [[агаар|агаарын]] [[хүчилтөрөгч|хүчилтөрөгчтэй]] урвалд орж, [[хүхрийн хүчил]] үүсгэнэ. Уурхайн усыг шүүрүүлэх явцад уг [[хүхрийн хүчил]] гадагшлах ба уурхайн овоолго дахь [[пирит]] ч борооны устай урвалд орон удаан хугацааны туршид, тасралтгүй хүхрийн хүчил үүсгэсээр байдаг. Хүхрийн хүчил нь [[хөрс]], [[хөрсний ус|хөрсний усанд]] нэвчин, улмаар урсгал болон тогтмол усны [[рН]]-ын хэмжээг өөрчилж, [[амьтан]], [[ургамaл|ургамaлыг]] хордуулах ба улмаар мөхөхөд хүргэнэ. Ялангуяа усны амьтад рН-ийн өөрчлөлтийг тэсвэрлэдэггүй байна. 1930-аад оны үед, АНУ-ын нүүрсний [[уурхай|уурхайнуудын]] олборлолтын явцад, жилд 2.3 сая тн хүхрийн хүчил үүсдэг байсан гэсэн тооцоо байдаг. 1960-аад оны үед зөвхөн Огайо голын савд (the Ohio River), олборлолт хийж буй 1200 уурхайгаас жилд 1.4 сая тн [[хүхрийн хүчил]] гадагшилдаг байв. === Нүүрсийг шатаах === Бусад [[шатах ашигт малтмал|шатах ашигт малтмалуудтай]] адил, нүүрсийг шатаах явцад их хэмжээний [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]] (CO₂), азотын исэлүүд (NO_x), [[хүхрийн давхар исэл]] (SO₂) ялгарна. [[Хүхрийн давхар исэл]] хүчилтөрөгчтэй урвалд орон [[хүхрийн гуравч исэл]] (SO₃), улмаар [[хүхрийн хүчил]] үүсгэнэ. Уг хүхрийн хүчил нь борооны усыг хүчиллэгжүүлнэ. [[Хүчиллэг бороо]] нь химийн идэмхий шинжтэй, амьд байгаль болон хүний биед үлэмж хортой. Нүүрсний цахилгаан станцаас үлэмж хэмжээний (CO₂), мөн ажиллаж байгаа болон хаагдсан уурхайгаас нилээдгүй хэмжээний [[метан]] ялгарах ба эдгээр нь [[дэлхийн цаг уурын дулааралт|дэлхийн цаг уурын дулааралтын]] гол шалтгаан болж байна<ref>http://www.columbia.edu/~jeh1/2007/IowaCoal_20071105.pdf</ref>. Нүүрсэнд агуулагдах [[нүүрстөрөгч|нүүрстөрөгчийн]] хэмжээ [[газрын тос|газрын тосныхоос]] илүү бөгөөд бусад хортой хольцыг нүүрснээс салгах нь тосныхоос илүү төвөгтэй. Зөвхөн АНУ-д нүүрсний цахилгаан станцын хорт хаягдлаас болон жил бүр хэдэн арван мянган хүмүүс нас барж байгаа гэсэн судалгаа байна<ref>{{cite web | title=Deadly power plants? Study fuels debate | url=http://www.msnbc.msn.com/id/5174391/ | accessmonthday=September 4 |accessyear=2006}}</ref>. Сүүлийн үед цахилгаан станцын хортой хаягдалыг багасгах талаар нилээдгүй туршилт судалгаа хийж байна. Жишээлбэл, станцаас ялгарч буй [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл|CO₂]] цуглуулан, [[нүүрстөрөгч]]ийг ялгаж, хадгалах технологи юм (одоогоор хэрэглэгдэж эхлээгүй). Нүүрс болон түүний хаягдалд (шатаах явцад ялгарах хий болон үнсэнд) [[хүнцэл]], [[хар тугалга]], [[меркури]], [[никель]], [[ванади]], [[берилли]], [[кадми]], [[бари]], [[хром]], [[зэс]], [[молибден]], [[цайр]], [[селени]], [[ради]] зэрэг [[хүнд металууд]], мөн бага хэмжээгээр [[Уран (химийн элемент)|уран]], [[тори]] зэрэг байгальд тааралдах [[цацраг идэвхит бодис|цацраг идэвхит бодисыг]] агуулдаг <ref>{{cite web | title=Coal Combustion | url=http://www.ornl.gov/info/ornlreview/rev26-34/text/colmain.html | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-05-31 | archive-date=2007-02-05 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070205103749/http://www.ornl.gov/info/ornlreview/rev26-34/text/colmain.html | url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web | title=Radioactive Elements in Coal and Fly Ash, USGS Factsheet 163-97 | url=http://greenwood.cr.usgs.gov/energy/factshts/163-97/FS-163-97.html | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-05-31 | archive-date=2006-12-09 | archive-url=https://web.archive.org/web/20061209214403/http://greenwood.cr.usgs.gov/energy/factshts/163-97/FS-163-97.html | url-status=dead }}</ref> . Эдгээр нь, ялангуяа [[цацраг идэвхит бодис|цацраг идэвхит бодисууд]], байгаль дээр нүүрсэнд агуулагдахдаа сарнимал, бага хэмжээтэй байх ч, их хэмжээний нүүрсийг шатаах явцад хуримтлагдан, зарим тохиолдолд атомын цахилгаан станцын хаягдлаас өндөр цацраг идэвхит бодисын агуулгатай байх тохиолдол бий <ref>{{cite web | title=Coal Combustion: Nuclear Resource or Danger | url=http://www.ornl.gov/info/ornlreview/rev26-34/text/colmain.html | accessmonthday=October 16 | accessyear=2006 | access-date=2007-05-31 | archive-date=2007-02-05 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070205103749/http://www.ornl.gov/info/ornlreview/rev26-34/text/colmain.html | url-status=dead }}</ref>. Нүүрс нь дэлхийн цаг уурын өөрчлөлт болон агаарын бохирдлын талаар хяналт султай нутаг дэвсгэрт хүний эрүүл мэндэд маш сөргөөр нөлөөлж байгаа болно. == Энергийн хэмжээ == Нүүрсний ялгаруулах [[энерги|энергийн]] хэмжээ ойролцоогоор 24 Мж/кг <ref>{{cite web | last = Fisher | first = Juliya | title = Energy Density of Coal | work = The Physics Factbook | url = http://hypertextbook.com/facts/2003/JuliyaFisher.shtml|accessdate = 2006-08-25 }}</ref>, хэрэв kW-цаг -аар хэмжвэл 6.67 kW-цаг/кг болно. Нүүрсний цахилгаан станцын ашигт ажиллагааны коэффициент 30%. Өөрөөр хэлбэл 1 кг нүүрс шатаахад ялгарах 6.67 kW-цаг энергийн 30% буюу 2.0 kW-ц нь цахилгаан эрчим хүч болон хувирна. Жишээ нь, 100W-ийн компютер нэг жилд 876 kW-ц (100 W × 24 цаг × 365 {өдөр} = 876000 W-ц = 876 kW-ц) эрчим хүч хэрэглэнэ. Энэ хэмжээний эрчим хүчийг гарган авахын тулд : 876 kW-цаг/2.0 kW-цаг = 438 кг нүүрс зарцуулна<ref>A similar result, using a lightbulb instead, see<br />{{cite web | title = How much coal is required to run a 100-watt light bulb 24 hours a day for a year? | work = Howstuffworks | url = http://science.howstuffworks.com/question481.htm | accessdate = 2006-08-25 }}</ref>. Гэхдээ цахилгаан дамжуулах үед гарах шугамын цахилгаан эсэргүүцлийн алдагдлыг (5 - 10%) тооцвол үүнээс илүү хэмжээний цахилгаан (нүүрс) хэрэгтэй болох юм. == Нүүрстөрөгчийн хэмжээ == Нүүрсэнд агуулагдах нүүрстөрөгчийн хэмжээ хамгийн багадаа 50% буюу 1кг нүүрс 0.5кг-с дээш хэмжээний нүүрстөрөгч агуулна. байна. 0.5kg/12kg kmol<suр>-1</suр> = 1/24kmol, 1 mol N_A -тэй ([[Авогадрогийн тоо]]) тэнцүү. Энэ агаарын хүчилтөрөгчтэй нэгдэн [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]] үүсгэх ба (12 + 16 × 2 = жин(CO₂) = 44 кг/кмоль) болно. 1 кг нүүрс шатаахад, 1/24 кmol [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл|CO₂]] ялгарах ба 1/24 кmol х 44 kг/kmol = 11/6 кг буюу ойролцоогоор 1.83 кг CO₂ болно. 1 кг нүүрсний 29.9% нь 2 kW-ц цахилгаан болон хувирах учир бид 1 kW-ц цахилгаан эрчим хүчний хэрэглээ тутамд 0.370 kg(CO₂) үүсгэж байна<ref>[http://www.eia.doe.gov/cneaf/electricity/page/co2_report/co2report.html CO₂ Emissions Report<!-- Bot generated title -->]</ref>. == Нүүрсний гүний шаталт == Нүүрсний давхраас ой, хээрийн түймэр болон, уурхайн дотоод шаталтын улмаас газрын гүнд шатна <ref>{{cite web | title=Sino German Coal fire project | url=http://www.coalfire.caf.dlr.de/projectareas/world_wide_distribution_en.html | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-06-28 | archive-date=2020-05-16 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200516134445/https://web.archive.org/web/20050830091254/http://www.coalfire.caf.dlr.de/projectareas/world_wide_distribution_en.html | url-status=dead }}</ref> <ref>{{cite web | title=Committee on Resources-Index | url=http://resourcescommittee.house.gov/archives/108/testimony/johnmasterson.htm | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-06-28 | archive-date=2005-08-25 | archive-url=https://web.archive.org/web/20050825231038/http://resourcescommittee.house.gov/archives/108/testimony/johnmasterson.htm | url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web | title=http://www.fire.blm.gov/textdocuments/6-27-03.pdf | url=http://www.fire.blm.gov/textdocuments/6-27-03.pdf | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-06-28 | archive-date=2016-08-29 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160829162308/https://web.archive.org/web/20060218013724/http://www.fire.blm.gov/textdocuments/6-27-03.pdf | url-status=dead }}</ref>. Нүүрсний гүний шаталтын улмаас БНХАУ-д жил бүр 109 сая тн нүүрс шатаж, 200 сая тн [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]] ялгарч байна. Энэ нь дэлхийн хэмжээнд [[шатах ашигт малтмал|шатах ашигт малтмалаас]] үүсэж буй нийт CO₂-ийн 2-3% юм. АНУ-ын Пенсилвани мужийн хаагдсан нүүрсний уурхайд байрлаж байсан хогийг шатаасны улмаас [[1962]] онд эхэлсэн нүүрсний давхраасын гүний шаталт одоо хүртэл үргэлжилсээр байна. Австралийн "Шатаж буй уул"-ыг (Burning Mountain) галт уул гэж үздэг байв. Гэвч энэ нь сүүлийн 5,500 жилийн турш шатсаар байгаа нүүрсний гүний шаталтаас үүссэн утаа, үнс болохыг тогтоосон байна <ref>{{cite web | title=Burning Mountain Nature Reserve | url=http://www.nationalparks.nsw.gov.au/parks.nsf/ParkContent/N0503?Opendocument&ParkKey=N0503&Type=xo | accessmonthday= September 9 | accessyear= 2005 }}</ref>. == Дэлхийн нүүрсний нөөц == [[Файл:Coal mine in Dhanbad, India.jpg|thumb|Энэтхэгийн Жакарканд уурхай. Энэтхэгт Дэлхийн нүүрсний нөөцийн 10% ноогдоно.]] [[1996]] оны үнэлгээгээр дэлхийн нийт олборлож болох нөөцийг нэг [[грамм|эксаграмм]] (1 × 10¹⁵ кг буюу 1 триллон тн)-аар, түүний хагас нь чулуун нүүрс гэж үнэлсэн байна. Уг хэмжээний нүүрснээс гаргаж авах энергийн хэмжээг нь 290 зеттажоул <ref>Sustainable Energy" 2005 page 303 The MIT Press by Jefferson W. Tester et al. ISBN 0-262-20153-4</ref>, дэлхийн жилийн хэрэглээг 15 терраватт гэвэл <ref>BP2006 energy report, and US EIA 2006 overview</ref>, 600 жил хүрэлцэх хэмжээний нөөц юм. Английн [[Бритиш Петролеум]] компанийн 2005 оны эцсээр хийсэн тооцоогоор, дэлхийн нүүрсний нөөц 909,064 сая тн-оор үнэлэгдсэн байна. [[Америкийн Нэгдсэн Улс]], [[Оросын Холбооны Улс]], [[Австрали]], [[Хятад]], [[Энэтхэг]], [[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс|Өмнөд Африк]] зэрэг орнууд нүүрсний ихээхэн нөөцтэй юм. {| {{prettytable}} |+ '''Нүүрсний нийт нөөц, [[1999]] оны байдлаар (сая тн)<ref>{{Cite web |url=http://www.worldenergy.org/wec-geis/publications/reports/ser/coal/coal.asp |title=Archive copy |access-date=2007-06-28 |archive-date=2007-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070127034512/http://www.worldenergy.org/wec-geis/publications/reports/ser/coal/coal.asp |url-status=dead }}</ref>''' |- | width="100pt"|'''Орон''' | width="120pt"|'''[[чулуун нүүрс|Битумжсан нүүрс]]''' ([[антрацит]] багтсан) | width="120pt"|'''[[чулуун нүүрс|Хагас битумжсан нүүрс]]''' | width="120pt"|'''[[Хүрэн нүүрс]]''' | width="100pt"|'''Нийт''' |- |[[Америкийн Нэгдсэн Улс]] ||115891||101021||33082||249994 |- |[[Оросын Холбооны Улс]] ||49088||97472||10450||157010 |- |[[Хятад]] ||62200||33700||18600||114500 |- |[[Энэтхэг]] ||82396||||2000||84396 |- |[[Австрали]] ||42550||1840||37700||82090 |- |[[Герман]] ||23000||||43000||66000 |- |[[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс|Өмнөд Африк]] ||49520||||||49520 |- |[[Украин]] ||16274||15946||1933||34153 |- |[[Казахстан]] ||31000||||3000||34000 |- |[[Польш]] ||20300||||1860||22160 |} == Нүүрс экспортлогч орнууд == {| {{prettytable}} |+ '''Нүүрсний экспорт, орон болон жилээр (сая тн)'''<ref>http://www.eia.doe.gov/oiaf/aeo/supplement/pdf/suptab_114.pdf </ref> |- | width="130pt"|'''Орон''' | width="100pt"|'''2003''' | width="100pt"|'''2004''' |- | [[Австрали]] | 238.1 | 247.6 |- | [[Америкийн Нэгдсэн Улс]] | 43.0 | 48.0 |- | [[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс|Өмнөд Африк]] | 78.7 | 74.9 |- | [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Хуучин Зөвлөлт Холбоот Улс]] | 41.0 | 55.7 |- | [[Польш]] | 16.4 | 16.3 |- | [[Канад]] | 27.7 | 28.8 |- | [[Хятад]] | 103.4 | 95.5 |- | [[Өмнөд Америк]] | 57.8 | 65.9 |- | [[Индонез]] | 107.8 | 131.4 |- | '''Нийт''' | '''713.9''' | '''764.0''' |} [[Файл:Tagebau Garzweiler Panorama 2005.jpg|center|1000px|thumb|Германы Гарцвайлер дахь нүүрсний ил уурхай. Өндөр нарийвчлалтай дэлгэмэл зураг.]] == Бусад холбоотой сэдвүүд == * [[Шатах ашигт малтмал]] * [[Дэлхийн дулаарал]] * [[Газрын тос]] * [[Геологи]] * [[Шингэрүүлсэн байгалийн хий]] == Эшлэл == {{Reflist}} == Цахим холбоос == * [https://web.archive.org/web/20080119164838/http://www.coalonline.org/site/coalonline/content/home Coal Online] Утаагүй түлш боловсруулах технологийн талаар * [https://web.archive.org/web/20110225003728/http://www.worldcoal.org/ World Coal Institute] Дэлхийн нүүрсний хүрээлэн * [http://www.msnbc.msn.com/id/5174391/ MSNBC report on coal pollution health effects in the United States] * [https://web.archive.org/web/20050621112309/http://www.uic.com.au//nip83.htm Clean coal technologies] Нүүрс боловсруулах технологи ** [https://web.archive.org/web/20100809105829/http://www.jcoal.or.jp/overview_en/gijutsu.html Advanced methods of using coal] * [https://web.archive.org/web/20130303040016/http://www.fe.doe.gov/programs/fuels/hydrogen/Hydrogen_from_Coal_R%26D.html USDOE Hydrogen from Coal Research] Нүүрснээс устөрөгч ялгах * [http://smtc.uwyo.edu/coal/ Wyoming Coal] Вайомингийн Их Сургуулийн вэб хуудас * [https://web.archive.org/web/20070704031944/http://www.our-energy.com/coal_en.html Coal - origin, purification and consumption] Нүүрсний гарал үүсэл, баяжуулалт, хэрэглээ * [https://web.archive.org/web/20071206003202/http://www.stoke.gov.uk/ccm/museums/museum/2006/gladstone-pottery-museum/information-sheets/coal-in-north-staffordshire.en History of coal seams and the practice of coal mining in North Staffordshire, UK] [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Ашигт малтмалын геологи]] [[Ангилал:Нүүрс| ]] [[Ангилал:Нүүрсний уурхай]] [[Ангилал:Шатах ашигт малтмал]] etxot2rtwd4kpd5y0or0w9x4515hpb5 0 6386 851803 851437 2026-03-29T11:40:20Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 851803 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Оманы Султант Улс | common_name = Оман | native_name = {{native name|ar|سلطنة عُمان|italics=off}}<br />''{{transliteration|ar|Salṭanat ʻUmān}}'' | image_flag = Flag of Oman.svg | flag_type = [[Оманы төрийн далбаа|Далбаа]] | image_coat = National emblem of Oman.svg | symbol_type = [[Оманы үндэсний сүлд|Үндэсний сүлд]] | national_anthem = {{lang|ar|نشيد السلام السلطاني}}<br />"[[Оманы төрийн дуулал|ас-Салам ас-Султани]]"<br />"Султаны ёсолгоо"{{parabr}}{{center|[[File:Peace to the Sultan (نشيد السلام السلطاني).ogg]]}} | image_map = File:Oman (better) (orthographic projection).svg | map_caption = Арабын хойг дахь Оманы байршил (хар ногоон) | capital = [[Маскат]] | coordinates = {{Coord|23|35|20|N|58|24|30|E|type:city}} | largest_city = capital | official_languages = [[Стандарт араб хэл|Араб хэл]]<ref>{{cite web |title=Basic Statute of the State promulgated by Royal Decree 101/96 |url=https://mola.gov.om/eng/legislation/laws/details.aspx?id=1 |website=MINISTRY OF JUSTICE AND LEGAL AFFAIRS |access-date=2023-07-10 |archive-date=2020-07-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200707234954/http://mola.gov.om/eng/legislation/laws/details.aspx?id=1 |url-status=dead }}</ref> | religion = {{tree list}} *88.9% [[Оман дахь лалын шашин|Ислам]] ([[төрийн шашин|албан ёсны]]) **47.2% [[Суннит Ислам|Суннит]] **35.2% [[Ибадит Ислам|Ибадит]] **6.5% [[Шиит Ислам|Шиит]] *5.5% [[Оман дахь хиндү шашин|Хиндүизм]] *3.6% [[Оман дахь христийн шашин|Христ]] *2% [[Оман дахь шашин шүтлэг|Бусад]]<ref>{{cite web | url=https://www.thearda.com/world-religion/national-profiles?u=171c | title=National Profiles }}</ref> | religion_year = 2020 | demonym = [[Оманчууд]] | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Исламын улс|Исламын]] [[хэмжээгүй эрхт хаант засаг]] | leader_title1 = [[Оманы удирдагчдын жагсаалт|Султан]] | leader_name1 = [[Хейсам бен Тарик]] | leader_title2 = [[Оманы хунтайж|Хунтайж]] | leader_name2 = [[Тейязин бин Хейсам]] | legislature = [[Оманы Зөвлөл]] | upper_house = [[Оманы Төрийн зөвлөл|Төрийн зөвлөл (Мажлис аль-Давла)]] | lower_house = [[Оманы Зөвлөлдөх Ассамблей|Зөвлөлдөх Ассамблей (Мажлис аль-Шура)]] | sovereignty_type = Түүх | established_event1 = [[Бану Азд|Азд]] омгийн нүүдэл | established_date1 = 130 | established_event2 = Аль-Жуланда | established_date2 = 629 | established_event3 = {{nowrap|[[Имамат Оман|Имамат]] улс байгуулагдав<ref>{{cite encyclopedia|title=Oman|url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761561099_7/Oman.html|publisher=MSN Encarta|archive-url=https://web.archive.org/web/20091028154443/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761561099_7/Oman.html|archive-date=28 October 2009|quote=In 751 Ibadi Muslims, established an imamate in Oman. Despite interruptions, the Ibadi imamate survived until the mid-20th century.|url-status=dead}}</ref>}} | established_date3 = 751 | established_event4 = [[Набаны улс]] | established_date4 = 1154 | established_event5 = [[Португалын Оман]] | established_date5 = 1507–1656 | established_event6 = [[Ярубын улс]] | established_date6 = 1624 | established_event7 = [[Аль-Саид]]ын угсаа | established_date7 = 1744 | established_event8 = [[Маскат-Оман]] | established_date8 = 1 сарын 8, 1856 он | established_event9 = [[Жабал-Ахдарын дайн]] | established_date9 = 1954–1959 | established_event10 = [[Дофарын бослого]] | established_date10 = 1963 оны 6 сарын 9 – 1976 оны 3 сарын 11 | established_event11 = Оманы Султант Улс | established_date11 = 8 сарын 9, 1970 он | established_event12 = НҮБ-д [[НҮБ-ын Аюулгүйн Зөвлөлийн 299-р тогтоол|элсэв]] | established_date12 = 10 сарын 7, 1971 он | established_event13 = [[Оманы үндсэн дүрэм|Одоогийн үндсэн хууль]] | established_date13 = 1 сарын 6, 2021 он<ref>{{cite web |title=Oman |url=https://carnegieendowment.org/2010/07/15/oman-pub-41227 |publisher=Carnegie Endowment for International Peace |access-date=31 December 2021 |date=15 July 2010}}</ref> | area_km2 = 309,500 | area_rank = 70 | area_sq_mi = 119,498 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | percent_water = бага | population_estimate = {{UN_Population|Oman}}{{UN_Population|ref}} | population_census = 2,773,479<ref name="2010Census">{{cite web |url=http://www.ncsi.gov.om/documents/Census_2010.pdf |title=Final Results of Census 2010 |publisher=National Center for Statistics & Information |access-date=7 January 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130518190005/http://www.ncsi.gov.om/documents/Census_2010.pdf |archive-date=18 May 2013 }}</ref> | population_estimate_year = {{UN_Population|Year}} | population_estimate_rank = 125 | population_census_year = 2010 | population_density_km2 = 15 | population_density_sq_mi = 40 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | population_density_rank = 177 | GDP_PPP = {{increase}} $165.947&nbsp;тэрбум<ref name=imf2>{{cite web |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=64&pr.y=5&sy=2017&ey=2024&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=449&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a= |title=World Economic Outlook Database, October 2019 |website=IMF.org |publisher=[[International Monetary Fund]] |access-date=20 October 2019}}</ref> | GDP_PPP_year = 2022 | GDP_PPP_rank = 78 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $35,286 | GDP_PPP_per_capita_rank = 71 | GDP_nominal = {{increase}} $110.127&nbsp;тэрбум<ref name=imf9>{{cite web | url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/April/weo-report?c=512,914,612,171,614,311,213,911,314,193,122,912,313,419,513,316,913,124,339,638,514,218,963,616,223,516,918,748,618,624,522,622,156,626,628,228,924,233,632,636,634,238,662,960,423,935,128,611,321,243,248,469,253,642,643,939,734,644,819,172,132,646,648,915,134,652,174,328,258,656,654,336,263,268,532,944,176,534,536,429,433,178,436,136,343,158,439,916,664,826,542,967,443,917,544,941,446,666,668,672,946,137,546,674,676,548,556,678,181,867,682,684,273,868,921,948,943,686,688,518,728,836,558,138,196,278,692,694,962,142,449,564,565,283,853,288,293,566,964,182,359,453,968,922,714,862,135,716,456,722,942,718,724,576,936,961,813,726,199,733,184,524,361,362,364,732,366,144,146,463,528,923,738,578,537,742,866,369,744,186,925,869,746,926,466,112,111,298,927,846,299,582,487,474,754,698,&s=NGDPD,&sy=2022&ey=2022&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=World Economic Outlook Database, April 2022 |website=IMF.org |publisher=[[International Monetary Fund]] |access-date= August 22, 2022 }}</ref> | GDP_nominal_year = 2022 | GDP_nominal_rank = 66 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $23,416 | GDP_nominal_per_capita_rank = 55 | Gini = 30.75 <!--number only--> | Gini_year = 2018 | Gini_change = <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref>{{cite web |url=https://data.gov.om/wnewgpb/income-expenditure-statistics?tsId=1059020 |title=Urban – Gini index – Omani – Total |publisher=The National Centre for Statistics and Information, Sultanate of Oman |access-date=20 May 2018 |archive-date=21 Тавдугаар сар 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180521021256/https://data.gov.om/wnewgpb/income-expenditure-statistics?tsId=1059020 |url-status=dead }}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.816 <!--number only--> | HDI_year = 2021 <!--Please use the year to which the HDI refers, not the publication year--> | HDI_change = increase<!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=8 September 2022|access-date=8 September 2022}}</ref> | HDI_rank = 54 | currency = [[Оманы риал]] | currency_code = OMR | time_zone = [[Персийн Булангийн Стандарт Цаг|GST]] | utc_offset = +4 | date_format = өө.сс.жжжж | drives_on = Баруун | calling_code = [[+968]] | cctld = [[.om]], [[عمان.]] | official_website = [http://www.oman.om www.oman.om] }} '''Ома́н''', бүтэн нэрээрээ '''Оманы Султант Улс''' ([[Араб хэл|араб.]] سَلْطَنَةُ عُمَان‎ [saltˤaˈnaːt(u) ʕʊˈmaːn]) — [[Өрнөд Ази]]д [[Арабын хойг|Арабын хойгт]] оршдог [[бүрэн эрхт улс|бүрэн эрхт]] '''[[улс]]''' юм. Оман улс [[Арабын тэнгис]] болон [[Оманы булан|Оманы булангаар]] хүрээлүүлдэг далайд гарцтай. Хуурай газраар [[Арабын Нэгдсэн Эмират Улс|Араб Нэгдсэн Эмират]], [[Саудын Араб]], [[Йемен]]тэй хиллэдэг. [[Ормузын хоолой]]н тал хагасыг хянаж, [[Иран]], [[Пакистан]]тай усаар хиллэнэ. [[Мусандам]] хойг нь үндсэн биеэс тусдаа оршдог. 309 мянган км² газар, 4.6 сая хүн амтай. [[Маскат]] нийслэлтэй, томоохон хотууд нь- [[Сиб]], [[Низва]] зэрэг юм. Тэнгисийн эрэг, [[цөл]] бүхий Оманд [[Арабчууд|араб угсаатан]] голлон амьдардаг. Хүн амын тал хувь нь Оманы иргэн, тал нь гадаад улсын иргэн байдаг ажээ. Албан бичигт [[араб хэл]]ийг хэрэглэнэ. [[Лал]] шашны [[ибадит]] урсгал зонхилдог ганц орон юм. Оманд эртнээс хүн амьдарсан ба нутгийн гүнд овог аймаг буюу шашны тэргүүн [[имам]]ын мэдлийн улс, харин эргээр худалдаачин буюу [[султан]]ы улс оршин байв. 17-р зуунаас Оманы султан хүчирхэгжиж [[Португал]], [[Британи]]тай зэрэгцэн газар тэнгис гатлан газар колоничлох болсон ба [[Дорнод Африк]]ийн [[Занзибар Султант улс|Занзибарт]] султан амьдран суужээ. Маскат худалдааны боомт хот байсаар байв. 1959 онд султан улсын цор ганц удирдагч болсон. Оман Британийн дэмжлэгийг авсан, уламжлалт харилцаатай. Хэмжээгүй эрхт [[хаант засаг]]тай. [[Кабус]] султан 1970 оноос хойш төр барьж, парламентат ёсыг үүсгэж, эдийн засгийг чөлөөлжээ. Оман [[газрын тос]] экспортолдог, өндөр орлоготой орон юм. {{Олон нэр |хэл1 = Монгол‎‎ бичиг |бичиг1 = Оман ^кирил |хэл2 = [[латин үсэг|Араб үсэг]] |бичиг2 = عمان ^араб → ''Уман'' |хэл3 = [[латин үсэг|Латин үсэг]] |бичиг3 = Oman ^англи |хэл4 = [[кирил үсэг|Кирил үсэг]] |бичиг4 = Оман ^орос |тэмдэглэл = }} == Газар зүй == Оман 309,500 хавтгай дөрвөлжин километр газар нутагтай, дэлхийн [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|71-р том]] орон юм. [[Зураг:Oman_Topography.png|thumb|left|150px|Физик газрын зураг]] [[Зураг:Oman-Oasis.jpg|thumb|left|150px|Цөлийн баян бүрд]] === Байрлал === Оман хойд өргөргийн 16° — 28°, зүүн уртрагийн 52° — 60° дотор [[Өрнөд Ази]], [[Өрнөд өмнөд Ази]]д хамааран [[Арабын хойг]]ийн дорнод өмнөд хязгаарт байна. Эргийн урт - 3165 км. Дорнод талаараа [[Оманы булан]], өмнөд талаараа [[Арабын тэнгис]]ийн эрэгтэй. Өрнөд талаараа [[Арабын Нэгдсэн Эмират Улс|Араын Нэгдсэн Эмират улстай]] -410 км, [[Саудын Араб]]тай -676 км, [[Йемен]]тэй -288 км урт зурвасаар хиллэдэг. Умард үзүүр [[Мусандам]] хойг нутгийн бусад хэсгээс салангид, [[Ормузын хоолой]]н эрэгт байдаг. === Газрын тогтоц === Оманы газар нутгийн 82% [[Арабын цөл]]ийн хэсэг байна. 15% нь уул нуруу, 3% нь эргийн нам зурвас байна. [[Руб эль-Халийн цөл]] нь Арабын хойгийн цөм хэсгээс Оманыг тусгаарладаг байгалийн бартаа юм. Дорнод эргээр [[Хажарын нуруу]] Мусандам хойгоос [[Сур хот]] хүртэл нумран тогтжээ. Хажар нуруу эрэг хоёрын дундуур [[Батина]] нутаг байна. Оманы эрэг дагуух арлаас том нь [[Масира]] юм. Оманы хамгийн өндөр цэг нь [[Шам]] (3000 м) бол нам доор цэг нь тэнгисийн эрэг болно. === Цаг уур === Оман хуурай, халуун, тэнгисийн чийглэг уур амьсгалтай. Дунджаар 30 °C - 40 °C хална. Жилийн хур тунадас [[Маскат]] хавьд 100 мм, уулархаг нутгаар 400 мм унадаг. == Хүн ам зүй == {| class="wikitable" style="line-height:0.9em; border:1px black; float:right; margin-right:1em; margin:10px" |- ! style="width:50px;"| Он !! Хүн ам |- | 1950 || 456,000 |- | 1970 || 732,000 |- | 1990 || 1,868,000 |- | 2010 || 2,782,000 |- | 2016 || 4,550,538 |} [[Зураг:Population pyramid of Oman 2015.png|thumb|left|150px|Нас хүйсний зураг]] Оманы хүн амын 80 орчим хувь нь арабууд юм. Тэднийг хоёр бүлэгт хуваадаг: эртний үед Йеменээс нүүж ирсэн омгийн үр удам багтдаг Араб-Ариба ("цэвэр арабууд") болон Муста-Ариба ("холимог арабууд"). Оман улсад 2021 оны байдлаар 3,694,755 хүн оршин сууж байна. Хүн амын 87% нь хотын оршин суугчид. Хүн амын дунд 0-14 насны багачууд 22%, 15-64 насны хөдөлмөрийн чадвартан 75%, 65-аас дээш өндөр настан 2%-ийг бүрдүүлж байна. Дундаж наслалт - 74 жил. Хүйсийн харьцаа - 1.46 эр/эм. Хүн амын жилийн өсөлт - 2.2%. Хүн амын 91% бичиг үсэгт тайлагдсан. Эрэгтэйд 93%, эмэгтэйд 85% байна. [[Зураг:Bedouin family-Wahiba Sands.jpg|thumb|left|180px|Бедуйн айл]] [[Зураг:Oman_(124).jpg|thumb|left|180px|1899 он. Оманы айл]] === Ард түмэн === Оманы 2.3 сая оршин суугч нь Оманы иргэн, 2.2 сая нь гадаадын иргэн, цагаач байна. Хүн амын дунд [[араб угсаатан]] олонх бөгөөд тэнгисийн худалдааны мөрөөр холбогдсон [[балуч ястан|балуч]], [[Энэтхэг]], [[Пакистан]], [[Шри Ланка]], [[Бангладеш]], [[Африк]] гаралтай хүмүүс цөөнх байна. === Хэл бичиг === Оман улсад [[араб хэл]]ийг албан ёсноо хэрэглэнэ. [[Араб үсэг|Араб үсгээр]] бичдэг. Мөн [[балуч хэл|балуч]], [[хинди хэл|хинди]] зэрэг хэл хүн амын цөөн хэсэгт хэрэглэгдэнэ. [[Англи хэл]]ийг гуравдагч хэл болгон бага сургуульд зааж сургадаг. Гудамж, замын хаяг тэмдэг араб, англи хос бичигтэй. === Шашин шүтлэг === Оманы хүн амын 86% нь [[лал]] шашин шүтдэг. Ибадит урсгал зонхилж, цөөнхөд суннит, шийт ёс мөрдөгдөнө. Хүн амын 6% [[христийн шашин|христ]], 5% [[хиндү шашин|хиндү]], 1% [[буддын шашин|буддын]] шашин шүтлэгтэй. === Хот суурин === [[Зураг:Ruwi quarter in Mascat, Oman.jpg|thumb|left|180px|[[Маскат]]]] Оманы хүн амын 71% хот газар суудаг. Томоохон хотоос дурдвал: {|class="wikitable" |+ |- valign="top" | * [[Маскат]] (797,000 хүнтэй) * [[Сиб]] (237,816) * [[Салала]] (163,140) * [[Баушар]] (159,487) || * [[Сухар]] (108,274) * [[Сувайк]] (107,143) * [[Ибри]] (101,640) * [[Сахам]] (89,327) |} == Түүх == === Эртний үе === [[Зураг:World Heritage Grave Al Ayn Oman.JPG|thumb|left|180px|Аль-Айн агуй нь дэлхийн соёлын өвд багтжээ]] Оманд [[Африк]]ийн дорно умар эрэгт олдсон чулуун зэвсгийн олдвортой төстэй НТӨ 100,000 оны үед хамаарах [[чулуун зэвсэг]] хэрэглэл 2011 онд олдсон. [[Ибри]] хотын ойрх Дереазед НТӨ 8000 оны үеэс [[газар тариалан]] эрхэлсэн, хүний ул мөр байна. [[Шумер]]ийн цаг тооны бичигт [[зэс]]ийн уурхай бүхий Оманы нутгийг «Маган» гэдэг байв. Оманы нутаг түүхийн хувьд хоёр хэсгээс бүрдсээр 20-р зуунтай золгосон. Нэг нь [[имам]]ын захиргааны дотор газар, нөгөө нь [[султан]]ы захиргааны эргийн газар. Олон газраас ирэл гарвалтай [[араб угсаатан|араб]] угсаатан зонхилон амьдарч ирсэн. [[Йемен]]ы Уман нутгаас ихэнх нь иржээ. НТӨ I мянганд Оманы [[Сохар]] зэрэг эргийн хот суурин [[Ахемен]], [[Парфын улс|Парф]], [[Сасан]] зэрэг [[перс]] улсын мэдэлд байв. Дотор Оманд нутгийн хүмүүс амьдарч байв. Загас, мал аж ахуй голчлон эрхэлж байв. === Дотор Оман === [[Зураг:Maskat & Oman map.png|thumb|right|180px|Оманы хоёр нутаг]] 7-р зуунд зөнч [[Мухаммед]]ийн илгээсэн Зайд ибн Харита Оманд [[лал]] шашныг дэлгэрүүлэв. Лал шашны [[ибадит]] урсгал 8-р зуунаас өнөөг хүртэл нутгийн ардын гол ёс дэг болсон. Идабит ёсонд шашны тэргүүн имамын хүч нөлөө их бөгөөд 1970 он хүртэл Дотор Оманы овог аймгийн ноёд имамд захирагдаж байв. Оманыг [[Кармат]] (931-932), [[Буи]] (967-1053), [[Сельжук]] (1053-1154) зэрэг харь улс халдан эзэлж байв. Дотор Оманд [[Набаны улс]] (1154-1470), [[Ярубын улс]] (1624-1742) зэрэг нутгийн имамт улс оршин тогтножээ. === Эргийн Оман === [[Зураг:Sultan's_Palace,_Zanzibar.JPG|thumb|left|180px|19-р зуунд баригдсан [[Занзибар]] дахь султаны харш]] 1515-1650 онд [[Маскат]] нь [[Португал]]ын колони байсан ба Ярубын улс Маскатыг буцаан авч, Дорно Африк дахь Португалын колониудыг авч боол худалдаалах болсон. 1719 онд хаан ширээ залгамжлах будлианаас дайтсаар 1742 онд [[Аль-Саид]]ын угсааныхан султан суусан нь одоо ч хэвээр байна. Дайнаар алдагдсан нутгуудаа эргүүлэн авч [[Султан Саид ибн]] султан Дорно Африкийн [[Занзибар]] арлыг болон Пакистан дахь [[Гвадар]]ыг эзэмшиж, [[боолын худалдаа]]наас орлого олж байв. Султаныг нас барахад хоёр хүү нь улсыг [[Маскат-Оман]], Занзибар гэж хоёр салгав. Мөн Аззам нь өөрийгөө имам өргөмжилж зарим аймгийн дэмжлэгийг олов. Маскат-Омантай [[Британийн эзэнт гүрэн|Британи]] дотно харилцаж байв. Султанд олон улстай харилцах эрх байсан бөгөөд 1920-оод оны газрын тосны гэрээнд Оманыг бүхэлд нь төлөөлж гарын үсэг зурсан. Султан болон имамын зөрчилдөөн явагдсаар байсан. [[Жабал-Ахдарын дайн|1954-1959 онд]] иргэний дайн болж султан [[Низва]], Ибри хотыг эзэлж, имам [[Саудын Араб]] руу дутаажээ. Улсын нэрийг дан «Оман» гэж нэрийдэв. 1958 онд Гвадарыг [[Пакистан]]д худалдав. === Нэгдсэн улс === [[Зураг:Oman._Dhofar_1970_(8596723373).jpg|thumb|right|180px|Дофарын бослого. 1970 он.]] 1964 онд [[Дофар]] мужид [[коммунист]] хүчин бослого гаргажээ. [[Саид бин Таймур]] султаны назгай байдлыг төрийн эргэлтээр шийдэж хүү Кабус нь султан ор залгав. Их Британи, [[Иран]]ы тусламжаар цэрэг техникээ зузаатгаж 1976 онд бослогыг даран сөнөөв. Үндсэн хууль, төр засаг, эдийн засгийн шинэчлэл хийгдэв. Оман газрын тос экспортолдог, эдийн засгийн эрх чөлөө сайн орон болсон. Оманд улс төрийн намуудыг хориглосон. Өмнө нь нөлөө бүхий сөрөг хүчний хөдөлгөөн болох Оманы чөлөөлөх ардын фронт одоо идэвхгүй болсон. Хамгийн сүүлийн сонгууль 2011 оны 10-р сарын 15-нд болсон. Оманы Султанат улс дотоод тогтвортой байдлын өндөр түвшинд байгаа ч [[Персийн булангийн дайн]] болон [[Иран-Иракийн дайн|Иран-Иракийн дайны]] дараах бүс нутгийн хурцадмал байдал нь батлан ​​​​хамгаалахын ихээхэн хэмжээний зардал шаардсаар байна. Оман одоогоор стратегийн ач холбогдолтой [[Ормузын хоолой]]н тал хэсгийг хянаж байна. Оманд 2004 онд эмэгтэй хүн төрийн өндөр албанд сонгогдон ажилласан нь [[Араб дахин]]д сонин тохиолдол юм. 2011 оны [[Арабын хавар|Арабын хавраар]] эсэргүүцэл жагсаал гарсанд [[Кабус]] султан ажлын байр, тэтгэмж амлан намжаажээ. == Лавлах бичиг == {{лавлах холбоос|2}} {{Ази}} {{Хөтлөгч мөр Арабын Барилдлага}} {{OIC}} [[Ангилал:Азийн орон]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] [[Ангилал:Оман| ]] [[Ангилал:Хаант Улс]] 6g6p9j4zbcy1y3tn9xj7qvmhejmzz8b 0 6611 851769 816284 2026-03-29T06:03:42Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 851769 wikitext text/x-wiki [[File:Red Ribbon.svg|thumb|Улаан тууз нь дэлхийн ХДХВ-н халдвартай болон, ДОХ-р өвдсөн хүмүүсийн эв санааны нэгдэл, итгэл найдварын бэлгэ тэмдэг юм.]] '''Дархлалын олдмол хомсдол''' буюу '''ДОХ''' нь ХДХВ буюу [[Хүний дархлал хомсдлын вирүс|хүний дархлал хомсдлын вирүсээр]] хүмүүст халдварлаж, дархлааны тогтолцоог гэмтээснээс үүддэг [[өвчин]]<ref name=Marx>{{ cite journal | author=Marx, J. L. | title=New disease baffles medical community | journal=Science | year=1982 | pages=618–621 | volume=217 | issue=4560 | id={{PMID |7089584}} }}</ref> бөгөөд мөн бусад зүйлийн амьтдад үүнтэй төстэй вирүсүүд байдаг ([[Сармагчны дархлал хомсдолын вирүс|СДХВ]], [[Муурын дархлал хомсдлын вирус|МДХВ]] гэх мэт). Энэ өвчний төгсгөлийн шат нь тухайн хүнийг аливаа [[халдвар]] болон [[Хавдар|хавдрын]] өвчний эсрэг хамгаалах чадваргүй болгодог. ДОХ болон ХДХВ-ийн эсрэг эмчилгээ нь зөвхөн [[Вирүс|вирүсийн]] хөгжлийг саармагжуулах л төдий байгаа бөгөөд одоогоор мэдэгдэж буй бүрэн төгс эмчилгээ байхгүй байна. 2009 оны байдлаар 30 сая орчим хүн энэ өвчнөөр нас барсан бол 2010 оны байдлаар дэлхий дээр ДОХ-н халдвар авсан нийт 34 сая орчим хүн амьдарч байгаагийн 2,5 сая нь 15 хүртэлх насны хүүхэд байна ==Нэршил== *ХДХВ-Хүний Дархлааны Хомсдолын Вирус *ДОХ- Дархлалын Олдмол Хомсдол ==Халдвар дамжих зам== *Бэлгийн зам: ХДХВ/ДОХ-ын халдвартай хүнтэй хамгаалалтгүй /бэлгэвчгүй/ бэлгийн хавьталд орох *Цусанд ХДХВ байгаа эсэхийг илрүүлэх шинжилгээ хийлгүйгээр халдвартай цус, цусан бүтээгдэхүүн, зүү тариур дамжуулан хэрэглэх *ХДХВ-ийн халдвартай эхээс хүүхдэд: жирэмсэн үед, төрөх үед болон төрсний дараа хөхний сүүгээр ===Халдвар дамжихгүй зам=== ХДХВ хүний биеийн гадна удаан амьдарч чаддаггүй учраас *Шүлс *Нулимс *Хоол хүнс, аяга халбагаар *Агаар дуслын зам /ханиах, найтаах зэрэгт шүлсээр/ *Шумуул болон бусад төрлийн хорхой шавьж *Хамт амьдрах, ажиллах, суралцах *Тэврэх, үнсэх *Бассейн, халуун ус, бие засах газар зэрэгт орох зэрэг нь аюулгүй юм. Гэхдээ шүдний сойз, сахлын хутга зэрэг арьс салст гэмтээдэг багаж хэрэгслийг хамтран хэрэглэх нь аюултай юм. ==Шинж тэмдэг, Явц== ХДХВ нь хүний дархлааны тогтолцоог гэмтээж дархлааг бага багаар сулруулсаар алдагдуулдаг. Тухайн хүний биеийн эсэргүүцлээс хамаарч дархлалын тогтолцоог гэмтээх явц нь 6 сараас 10 гаруй жил үргэлжлэх бөгөөд энэ хугацаанд тухайн хүнд зовиур илрэхгүй эрүүл хүн шиг байх боловч, бусдад халдвар тараах эрсдэлтэй байдаг. Энэ үед вирус зөвхөн дархлалын тогтолцоонд чухал үүрэгтэй Т4 эсийг гэмтээдэг. Дархлааны систем сулрах тусам тухайн хүн жингээ алдаж, ядрамтгай болж, янз бүрийн арьсны өвчин, элдэв яр шарх, мөөгөнцөр болон шингэн алдах зэргээр аливаа халдварт өртөмтгий болдог. Улмаар уушигний үрэвсэл, хомхой, сүрьеэ, хорт хавдар зэрэг илүү ноцтой хүнд өвчнүүдэд өртөнө. ДОХ өвчний үед ямар ч шалтгаангүйгээр дараах шинж тэмдгүүд ихэнхдээ илэрдэг. *Биеийн жин буурах *Байнга ядрах *Шөнө хөлрөх *Хүзүү, суга, цавины булчирхай томрох *Амьсгаадах, хуурай ханиах Нэгэнт ХДХВ хүний дархлааг устгаж ДОХ өвчний шатанд хүрсэн нөхцөлд өвчтөн хүндэвтэр халдварын улмаас ихэвчлэн 1-2 жилийн дотор нас бардаг. ==Илрүүлэлт, шинжилгээ== ХДХВ-ийн халдварыг цус, шээс, шүлснээс дээж авч шинжилгээгээр илрүүлдэг. Хүний цусанд эсрэг бие 4-8 долоо хоногийн дараа ихэвчлэн илэрдэг ч зургаан сар хүртэл хугацаанд ч илрэхгүй байж болдог. Халдвар авснаас цусанд эсрэг бие илрэх хүртэлх хугацааг “ Цонх үе ” гэнэ. Цонх үед шинжилгээгээр халдвартай байсан ч илрэхгүй. ==Эмчилгээ== ДОХ болон ХДХВ-ийн эсрэг эмчилгээ нь зөвхөн [[Вирүс|вирүсийн]] хөгжлийг саармагжуулах, дархлааг дэмжих төдий л байгаа бөгөөд одоогоор мэдэгдэж буй бүрэн төгс эмчилгээ байхгүй байна. Гэхдээ үүсэх шалтгаан болон урьдчилан сэргийлэх арга замуудыг тогтоосон юм. ==ХДХВ-ийн халдвараас урьдчилан сэргийлэх арга замууд== *Хосууд бие биендээ үнэнч байх *Тохиолдлын бэлгийн хавьтлаас татгалзах, тэвчих *Бэлгэвчийг зөв, тогтмол хэрэглэх *Секс тоглоом дамжуулан хэрэглэхгүй байх. Энэ тохиолдолд тоглоомыг угааж хэрэглэх эсвэл бэлгэвчээр бүрхэж хэрэглэх. *Судсаар хар тамхи хэрэглэгчид зүү, шприц дамжуулан хэрэглэхгүй байх !ДОХ нь одоогоор төгс эмчилгээгүй үхэлд хүргэдэг өвчин. Гэхдээ ДОХ-оос урьдчилан сэргийлэх бүрэн боломжтой. ==Монгол улс дахь ДОХ-ын тархалт== Монгол улсад сүүлийн жилүүдэд ХДХВ/ДОХ эрчимтэй тархаж байна. 2013 оны байдлаар манай улсад ДОХ-ын халдвартай хүний тоо 149 хүрээд байна<ref>{{cite web|url=http://news.gogo.mn/r/123146|title=Бид ДОХ-ыг тоохгүй ч, ДОХ Монголчуудыг оролдсоор|publisher=www.gogo.mn|access-date=2013-11-21|archive-date=2013-06-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20130607214458/http://news.gogo.mn/r/123146|url-status=dead}}</ref>. Харин 2017 оны байдлаар улсын хэмжээнд 249 тохиолдол бүртгэгдсэн байгаа ба 2018 он гарснаас хойш ХДХВ-ын 7 тохиолдол бүртгэгдээд байна. ==Нэмэлт== !ДОХ зөвхөн эрүүл мэндийн асуудал биш, харин нийгэм болон хөгжлийн асуудал. !Эрүүл саруул харагдаж байгаа хүн ХДХВ-ийн халдвартай байж болно. !Ямарч өвчин туссан тэр бол хувь хүний нууц. Хэн ч түүнийг задруулах эрхгүй. Бас өвчин авсаны төлөө хүнийг элдвээр гутаан доромжилж болохгүй. Харин цаг алдалгүй шинжилгээ өгөх нь зөв шийдвэр болно. !Хэнийг ч гаднаас нь хараад халдвар тээгч гэдгийг мэдэх боломжгүй. Иймд зөвхөн халдвартай нь мэдэгдсэн цөөхөн хүмүүс рүү анхаарлаа чиглүүлэх биш, харин хүн өөрөө хариуцлагатай байх нь ДОХ-оос хамгаална. !ХДХВ/ДОХ-той хүмүүст удаан амьдрах боломж байна. Харин гутаан доромжлол, ялгаварлан гадуурхалт нь цаг алдалгүй эмчилгээ авахад хориг саад болдог. *ДОХ нь БЗДХ мөн үү? Мөн. Гэхдээ бусад Бэлгийн Замаар Дамжих Халдвар (БЗДХ)-уудаас ялгаатай нь ДОХ-ыг төгс эдгээх боломжгүй. Бусад БЗДХ-тай байх нь ХДХВ-ийн халдварыг авах болон тараах боломжийг 3-10 дахин ихэсгэдэг. *ХДХВ гэж юу гэсэн утгатай вэ? Энэ нь тухайн хүн ХДХВ-ийг тээгч буюу ХДХВ-ийн халдвар авсан гэсэн үг. Гэхдээ энэ нь тэр хүнийг олон өвчний шинж тэмдэг илэрсэн ДОХ өвчнөөр өвчилсөн гэсэн үг хараахан биш. *Цонх үе гэж юу вэ? Халдвар авснаас хойш дархлалын тогтолцоо халдварыг эсэргүүцэж эхэлтэл ойролцоогоор 3 сар (заримдаа 3-6 сар)өнгөрдөг. Энэ 3 сарын хугацаанд цусны шинжилгээнд өөрчлөлт гарахгүй байж болох тул ХДХВ оношлогдохгүй. Энэ үеийг “Цонх үе” гэж нэрлэдэг. Иймээс ямар нэгэн эрсдэлтэй үйлдэлд өртсөн бол 3 сарын дараа дахин шинжлүүлэх хэрэгтэй. *Хэн ХДХВ/ДОХ-ын халдварыг авч болох вэ? Хэн ч ХДХВ-ийн халдварыг авч болно. ХДХВ нь яс үндэс, шашин шүтлэг, нас хүйс, ажил мэргэжил, боловсрол, бэлгийн харьцааны шинж төрхөөс үл хамааран халдварлана. *ХДХВ/ДОХ-той хүнийг хараад таньж чадах уу? Үгүй. Тухайн хүнийг хараад таних боломжгүй. *ДОХ төгс эмчлэгдэх үү? ДОХ-ыг төгс эдгээх эмчилгээ хараахан гараагүй боловч амьдрах хугацааг уртасгах эмийн эмчилгээ байдаг. *Хүмүүс ХДХВ/ДОХ-ын талаар ямар ташаа ойлголттой байдаг вэ? ХДХВ/ДОХ-ын халдвартай хүнтэй хамт ажиллах, амьдрах, хооллох, асрах, тэврэлдэх зэрэгт халдвар авахгүй. Зөвхөн халдвартай хүний цус, үрийн шингэн, үтрээний шүүрэл хүний биед нэвтэрсэн тохиолдолд л халдвар авна. *ХДХВ/ДОХ/БЗДХ-аас хэрхэн сэргийлэх вэ? ХДХВ/ДОХ/БЗДХ-аас сэргийлэх алтан дүрэм буюу ABCD-ын дүрмийг мөрдвөл халдвараас өөрийгөө болон бусдыг хамгаалж чадна. А: Тэвчих (гэрэлтлээ бэлгийн харьцаанд орохгүй байх, гэрлэсэн бол тохиолдлын бэлгийн харьцаанаас татгалзах) B: Бие биедээ харилцан үнэнч байх C: Бэлгийн харьцаанд орох бүртээ бэлгэвчийг тогтмол зөв хэрэглэх D: Хар тамхи, мансууруулах бодис хэрэглэхээс татгалзах == Ишлэл == {{reflist}} *[https://web.archive.org/web/20130709152110/http://www.103.mn/archives/5760 www.103.mn ХДХВ/ДОХ] ==Нэмж унших== *[https://web.archive.org/web/20180624092306/http://www.fohowireland.com/ www.fohowireland.com] [[Ангилал:Дархлалын олдмол хомсдол| ]] [[Ангилал:Бэлгийн замаар дамждаг өвчин]] [[Ангилал:Ижил хүйстний түүх]] [[Ангилал:Хүний вирусийн гаралтай халдварт өвчин]] [[Ангилал:Товчилсон үг]] tuoez7ak78it8bqw41p5enoekjdf03c 0 6790 851767 820978 2026-03-29T05:48:51Z ~2026-19427-16 103555 851767 wikitext text/x-wiki ТЭНЭГҮҮД{{Инфобокс улс | conventional_long_name = Холбооны Бүгд Найрамдах Герман Улс<br/><span style="text-align:left;">{{МонголЮникод|ᠬᠣᠯᠪᠤᠭᠠᠨ ᠤ<br /> ᠪᠦᠬᠦᠳᠡ<br /> ᠨᠠᠢᠷᠠᠮᠳᠠᠬᠤ<br /> ᠭᠧᠷᠮᠠᠨ<br /> ᠤᠯᠤᠰ|size=1em}}</span> | common_name = Germany | native_name = {{nowrap|{{small|{{native name|de|Bundesrepublik Deutschland}}}}}} | image_flag = Flag of Germany.svg | flag_type = [[Германы төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = Coat of arms of Germany.svg | symbol_type = [[Германы төрийн сүлд|Сүлд]] | coa_size = 80 | national_anthem = {{lang|de|"[[Германы төрийн дуулал|Deutschlandlied]]"|italics=no}}{{efn|1952-1990 онд, "Deutschlandlied" бүхэлдээ төрийн дуулал байсан ч албан ёсны тохиолдлуудад зөвхөн 3-р бадаг л дуулагддаг байсан. 1991 оноос хойш гурав дахь бадаг л төрийн дуулал болсон.<ref name="PresidentsOffice">{{cite web|url=http://www.bundespraesident.de/DE/Amt-und-Aufgaben/Wirken-im-Inland/Repraesentation-und-Integration/repraesentation-und-integration-node.html|title=Repräsentation und Integration|publisher=[[Bundespräsidialamt]]|language=de|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160307221541/http://www.bundespraesident.de/DE/Amt-und-Aufgaben/Wirken-im-Inland/Repraesentation-und-Integration/repraesentation-und-integration-node.html|archivedate=7 March 2016|accessdate=8 March 2016}}</ref>}}<br/>("Германчуудын дуу")<br/><div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">{{center|[[File:German national anthem performed by the US Navy Band.ogg]]}}</div> | image_map = {{switcher|[[File:EU-Germany (orthographic projection).svg|frameless]]|Дэлхийн бөмбөрцөг|[[File:EU-Germany.svg|upright=1.15|frameless]]|Европын газрын зураг|default=1}} | map_caption = {{map caption | location_color = хар ногоон | region = Европ | region_color = хар саарал | subregion = [[Европын Холбоо]] | subregion_color = цайвар ногоон }} | map_width = 250px | capital = [[Берлин]]<small>{{efn|Берлин нь үндсэн хуулийн дагуу цорын ганц нийслэл болон ''де-юре'' засгийн газрын байршил боловч Холбооны Бүгд Найрамдах Герман Улсын түр нийслэл [[Бонн]] хот нь "холбооны хот" ({{lang|de|Bundesstadt}}) гэсэн тусгай цолтой ба зургаан яамны үндсэн байршил юм.<ref>{{cite web|url=https://www.deutschland.de/en/topic/politics/the-german-federal-government|website=deutschland.de|title=The German Federal Government|date=23 January 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200430004825/https://www.deutschland.de/en/topic/politics/the-german-federal-government|archivedate=30 April 2020|url-status=live}}</ref>}}</small> | coordinates = {{Coord|52|31|N|13|23|E|type:city}} | largest_city = capital | official_languages = [[Герман хэл]]{{efn|[[Дани хэл|Дани]], [[Доод Герман хэл|Доод Герман]], [[Сорб хэл|Сорб]], [[Цыган хэл|Цыган]], болон [[Фриз хэл|Фриз хэлнүүд]] нь [[Бүс нутгийн болон цөөнхийн хэлний тухай Европын Харти]]ар хүлээн зөвшөөрөгдсөн.<ref>{{cite web|url=https://blogs.loc.gov/law/2018/09/the-protection-of-minority-and-regional-languages-in-germany/|publisher=Library of Congress|last=Gesley|first=Jenny|title=The Protection of Minority and Regional Languages in Germany|date=26 September 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200525092638/https://blogs.loc.gov/law/2018/09/the-protection-of-minority-and-regional-languages-in-germany/|archivedate=25 May 2020|url-status=live}}</ref>}} | demonym = [[Германчууд]] | government_type = [[Холбооны парламентын бүгд найрамдах улс]]<ref name="CIA"/> | leader_title1 = [[Холбооны ерөнхийлөгч (Герман)|Ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = [[Франк-Вальтер Штайнмайер]] | leader_title2 = [[Холбооны канцлер (Герман)|Канцлер]] | leader_name2 = [[Олаф Шолц]] | legislature = [[Бундестаг]], [[Германы Бундесрат|Бундесрат]]{{efn|Бундесратыг заримдаа Германы хууль тогтоох байгууллагын дээд танхим гэж нэрлэдэг. Германы Үндсэн хуульд Бундестаг ба Бундесратыг хоёр тусдаа хууль тогтоох байгууллага гэж тодорхойлсон тул энэ нь техникийн хувьд буруу юм. Тиймээс ХБНГУ-ын холбооны хууль тогтоох байгууллага нь нэг хоёр танхимтай парламент биш харин нэг танхимтай хууль тогтоох хоёр байгууллагаас бүрддэг.}} | area_km2 = 357,592 | area_footnote = <ref>{{cite web|url=https://www.destatis.de/DE/Themen/Laender-Regionen/Regionales/_inhalt.html|accessdate=2 January 2023|title=Regionales|publisher=Destatis}}</ref> | area_rank = 63 <!-- Area rank should match [[List of countries and dependencies by area]] --> | area_sq_mi = 137,847 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | percent_water = 1.27 (2015)<ref>{{cite web|title=Surface water and surface water change|accessdate=11 October 2020|publisher=[[Organisation for Economic Co-operation and Development]] (OECD)|url=https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER#|archivedate=24 March 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210324133453/https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER|url-status=live}}</ref> | population_estimate = {{increase neutral}} 84,270,625<ref>{{cite web|url=https://www.destatis.de/DE/Themen/Gesellschaft-Umwelt/Bevoelkerung/Bevoelkerungsstand/Tabellen/liste-zensus-geschlecht-staatsangehoerigkeit.html |publisher=Destatis|accessdate=7 February 2023|title=Bevölkerung nach Nationalität und Geschlecht (Quartalszahlen)}}</ref> | population_estimate_year = 2022 | population_estimate_rank = 19 | population_density_km2 = 232 | population_density_sq_mi = 601 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | population_density_rank = 58 | GDP_PPP = {{increase}} $5.317 их наяд<ref name="imf2">{{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/October/weo-report?c=134,&s=NGDP_RPCH,NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2019&ey=2026&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=World Economic Outlook database: October 2022 |publisher=[[International Monetary Fund]] |date=October 2022 |accessdate=12 October 2022}}</ref> | GDP_PPP_rank = 5 | GDP_PPP_year = 2022 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $63,835<ref name="imf2" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 18 | GDP_nominal = {{increase}} $4.031 их наяд<ref name="imf2" /> | GDP_nominal_rank = 4 | GDP_nominal_year = 2022 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $48,398<ref name="imf2" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 20 | Gini = 30.5 <!--number only--> | Gini_year = 2020 | Gini_change = increase<!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref name="eurogini">{{cite web|url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tessi190/default/table?lang=en|title=Gini coefficient of equivalised disposable income|publisher=[[Eurostat]]|accessdate=21 June 2022|archivedate=9 October 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201009091832/https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tessi190/default/table?lang=en|url-status=live}}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.942 <!--number only--> | HDI_year = 2021<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase<!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220908052326/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |archivedate=8 September 2022 |title=Human Development Report 2021/2022|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=8 September 2022}}</ref> | HDI_rank = 9 | currency = [[Евро]] ([[Еврогийн тэмдэг|€]]) | currency_code = EUR | time_zone = [[Төв Европын Цаг|ТЕЦ]] | utc_offset = +1 | utc_offset_DST = +2 | time_zone_DST = [[Төв Европын Зуны Цаг|ТЕЗЦ]] | cctld = [[.de]] | calling_code = [[Герман дахь утасны дугаар|+49]] | today = | drives_on = Баруун }} '''Герман''' ([[Герман хэл|герман.]] ''Deutschland'' [{{IPA|ˈdɔɪ̯t͡ʃlant}}] {{Audio|De-Deutschland.ogg|дуудлагыг сонсох}}), албан ёсоор '''Холбооны Бүгд Найрамдах Герман Улс''' ([[Герман хэл|герман]]. ''Bundesrepublik Deutschland'') нь [[Төв Европ]]ын [[улс]] юм. Умард талаараа [[Дани]], зүүн талаараа [[Польш]], [[Чех]], өмнө талаараа [[Австри]], [[Швейцар]], баруун талаараа [[Франц]], [[Люксембург]], [[Бельги]], [[Нидерланд]] улсуудтай хиллэдэг. Мөн баруун хойд хэсгээрээ [[Хойд тэнгис]], зүүн хойд нутгаараа [[Балтын тэнгис|Балтын тэнгисээр]] хүрээлүүлдэг. Герман нь 357,021 км² нутаг дэвсгэртэй, 2023 оны байдлаар — 84,4 сая хүн амаараа [[Европын Холбоо]]ны гишүүд дотор тэргүүлдэг, мөн гадаадын оршин суугчдаараа дэлхийд гуравт орно. Албан ёсны хэл нь -[[герман хэл]]. Мөнгөн тэмдэгт нь -[[евро]]. == Түүх == МЭӨ 100 оноос өмнө латин хэлээр ''"Германиа"'' гэгч нутагт Герман угсааны хүмүүс амьдарч байжээ. Энэ орны газар нутаг болон ард түмэн нь өөрчлөгдөн солигдсоор ирсэн ба 19-р зууны сүүлээр [[үндэстний улс]] болжээ. [[Үндэстний их шилжилт]]ийн үеэр буюу МЭ 5-р зуунд [[Баруун Ромын эзэнт гүрэн]] задарчээ. Эндээс эртний германчууд-ромчуудын дагавар эзэнт гүрнүүд бий болсны дотроос [[Меровингичүүд]] [[Франкийн эзэнт гүрэн|Франкийн Эзэнт Гүрнийг]] үүсгэн байгуулсан нь хамгийн чухалд тооцогддог. Дундад зууны өмнөх үед Франкын эзэнт гүрэн [[Каролингичүүд]]ийн мэдэлд өргөжин, [[Их Карл]]ын үед өнөөгийн Германы ихэнх нутаг, [[Бенилюкс]]ийн орнууд, [[Франц]], [[Итали]], [[Швейцар]], [[Австри]]йн нутгийг хамарч байв. Каролингичүүд задран унасны дараа [[Зүүн Франкийн эзэнт гүрэн]] үүсч өнөөгийн Германы нутаг дэвсгэрт, герман үндэстний гэсэн үзэл бодлогогүйгээр [[дундад зуун]]ы үед төвхнөн суурьшив. 10-р зуунд бүрэлдэн тогтсон [[Ариун Ромын Эзэнт Гүрэн]] нь дундад зууны сүүлээс мөн ''Ариун Ромын Эзэнт Гүрэн'' хэмээн нэрлэгддэг байсан гүрэн нь нэг үндэстэн улс гэхээсээ илүү олон үндэстний улс байлаа.<ref>Susanne Hähnchen, ''Rechtsgeschichte. Von der Römischen Antike bis zur Neuzeit'', 4. Aufl., C.F. Müller, Heidelberg 2012, [https://books.google.de/books?id=l4UJZVFItfYC&pg=PA126 S. 126, Rn. 280].</ref> Герман-Ромын хаад болон вангууд нь бусад баруун европын эзэнт гүрний хаад ноёдтой харьцуулахад харьцангуй далд байжээ. Үүнийг уламжлалт германы холбооны үзлээр тайлбарладаг ба Ариун Ромын Эзэнт Гүрний төгсгөл хүртэл төвлөрсөн нэг хаанчлалын системийг тогтоож чадаагүй юм. Тус эзэнт гүрэн шинэ эриний өмнөх үест [[тахал]], [[протестант шинэчлэл]], [[протестант шинэчлэлийн эсрэг хөдөлгөөн]], [[гучин жилийн дайн]] зэргийн бэрхшээлүүдтэй тулгарч байлаа. 10-р зуунаас 1806 он хүртэл Германы нутаг дэвсгэр нь [[Ариун Ромын Эзэнт Гүрэн|Ариун Ромын Эзэнт Гүрний]] маш чухал хэсэг болж байв. 16-р зуунд Германы хойд хэсэг нь [[Протестант шинэчлэл]]ийн төв болсон байна. 1871 оны [[Франц-Пруссийн дайн]]д анх удаагаа улс болж нэгджээ. [[Файл:BRD.png|thumb|447x447px]] 1806 онд Ариун Ромын Эзэнт Гүрэн задарсан ба 1813 онд [[Наполеон I Бонапарт|Наполеон]]ы эсрэг [[Лайпцигийн дэргэдэх үндэстнүүдийн тулалдаан|Лайпциг дахь ард түмнүүдийн тулаан]]д ялсны дараа 1815 онд [[Германы Холбоо]]г үүсгэжээ. 1848-1849 оны хувьсгалын үеэр германы анхны [[парламент]] болох [[Франкфуртын үндэсний хурал|Франкфуртын үндэсний цугларалт]] бий болсон ч ихээхэн эсэргүүцэлтэй тулгаран нэг жилийн дараа татан буугджээ. Германы Холбоо нь 1866 он хүртэл оршин тогтносон бөгөөд [[Австрийн Хаант Улс|Австри]] болон [[Прусс|Пруссийн]] хооронд хаанчлалын төлөөх тэмцэл өрнөснөөр дуусгавар болжээ. Энэ тулаанд Прусс цэргийн хүчээр дийлэн 1867 онд [[Хойд Германы Холбоо|Умард Германы Холбоог]] үндэслэн байгуулав. 1870-1871 онд болсон [[Франц-Пруссийн дайн|Герман-Францын дайн]]ы үеэр [[Германы эзэнт гүрэн]] үүсгэн байгуулагдсан ба энэ нь олон жижиг бага ястнаар хүрээлүүлсэн анхны герман үндэстний улс байлаа. Германы эзэнт гүрний үе нь 1871 оноос 1918 оны хооронд оршин тогтносон ба энэ хооронд холбооны улсын бүтцээр зохион байгуулагдан [[үндсэн хуульт хаант засаг|үндсэн хуульт хаант засгийг]] бий болгожээ. [[Грюндер эрин]]ий үеэр Герман улс европод эдийн засгаараа хамгийн хүчирхэг улс байв. [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]] зэвсэгт хүчин нь ялагдал хүлээсний дараа 1918 онд [[арваннэгдүгээр сарын хувьсгал]] гарсны зэрэгцээ парламентын ардчилсан бүгд найрамдах улс бий боллоо. [[Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс]] нь хэдийгээр [[алтан хориод он]]ы үед байсан ч дотоодын улс төрийн хувьд тогтворгүй байдалтай байв. Анхны ардчилсан герман улс нь [[их хямрал|дэлхийн эдийн засгийн их хямрал]], болон [[Адольф Хитлер]]ийн удирдлага дор [[үндэсний социализм|нацистууд]] [[хүчний түрэмгийлэл|төрийн эрхэнд]] гарсны улмаас уруудаж эхлэв. Ингээд нацистуудын эрин 1933 оноос 1945 он хүртэл үргэлжилсэн ба энэ хооронд тоталитар, ялгаварлан [[дарангуйлал|дарангуйлагчийн]] эсрэг байгаа хэн бүхнийг мөрдөн мөшгөж, хөнөөж байсан бол дарангуйлагч засаг нь зөвхөн газар нутгаа томруулахыг санаархаж байлаа. Германчуудын эхлүүлсэн [[дэлхийн хоёрдугаар дайн]], мөн тэдний хийсэн үй олноор нь хядаx хядлагын уршгаар тоо тоймгүй олон хүн үрэгдэн, маш олон хот суурин балгас болон сүйдсээр [[Европ дахь ялалтын өдөр|1945 оны тавдугаар сарын 8-нд]] германчууд [[Вермахтын болзолгүй буулт|болзолгүйгээр бууж өгснөөр]] дуусгавар болсон ажээ. [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]ы дараа 1949 онд Герман нь [[Баруун Герман|баруун]], [[Зүүн Герман|зүүн]] хоёр улсад хуваагдсан. Хоёр улс 1990 онд нэгдсэн бана. 1957 онд Баруун Герман нь [[Европын Эвлэл]]ийг байгуулсан орнуудын нэг болсон бөгөөд энэ байгууллага нь 1993 онд [[Европын Холбоо|Европын Нэгдэл]] болсон байна. Герман нь [[Шенгений бүс]]эд орсон бөгөөд 1999 онд [[Евро]]г арилжааны банкуудад хэрэглэж эхлээд, 2002 оны 1-р сарын 1-нээс эхлэн [[бэлэн мөнгө|бэлэн мөнгийг]] нэвтрүүлжээ. ХБНГУ-ын гүйцэтгэх дээд байгууллага бол холбооны Засгийн газар юм. Түүний үндсэн үүрэг нь улсынхаа улс төрийн удирдлагыг хэрэгжүүлэхэд оршино. Засгийн газрыг Канцлер удирдана. ХБНГУ-ын шүүхийн тогтолцоо нь  бусад улсуудын шүүхийн тогтолцооноос ялгарах өвөрмөц онцлогтой. Ихэнх улсуудад шүүхийн тогтолцоо дангаараа тэргүүлдэг бол ХБНГУ-д дээд шүүхийн үүргийг холбооны шүүхийн танхим, захиргааны хэргийн шүүх, хөдөлмөрийн шүүх, нийгмийн шүүх гэж 5 дээд шүүх тус тусынхаа хүрээнд хэрэгжүүлдэг, эдгээр дээд шүүхүүдийн нийлбэрийг нь шүүхийн сенат гэж нэрлэдэг. Герман нь төрийн алба гэсэн ойлголтын оронд, нийтийн алба хэмээх нэр томьёог хэрэглэнэ.  == Физик газар зүй == {| class="wikitable" style="text-align:right; float:right; margin-left:18px;" |- | align="left" | [[File:Deutschland topo.jpg|130px]] || align="left" | [[File:Europe topography map de.png|210px]] |- | align="center" | Топографийн<br />газрын зураг | align="center" | Европ<br />дахь байрлал |} Физик газар зүйн бүсчлэлийн хувьд хойд талаараа нам дор, нутгийн төв хэсгээр уулархаг, өмнөд хэсэгт Альпийн өмнөх болон [[Альпийн нуруу]] гэсэн бүсүүдэд хуваагдана. Герман нийт 9 [[хөрш улс]]тай: умард зүгт [[Дани]]тай (нийт урт нь 67&nbsp;километр газраар), зүүн хойд зүгт [[Польш]]той (442&nbsp;км), зүүн зүгт [[Чех]]тэй (811&nbsp;км), зүүн урд талдаа [[Австри]]тай (815&nbsp;км), өмнө зүгтээ [[Швейцар]]тай (316&nbsp;км), баруун урд талаараа [[Франц]]тай (448&nbsp;км), баруун талдаа [[Люксембург]] (135&nbsp;км) болон [[Бельги]]тэй (156&nbsp;км), баруун хойд талаараа [[Нидерланд]] (567&nbsp;км) зэрэг улстай хиллэнэ. Хилийн урт нь нийт 3757&nbsp;километр ([[Боден нуур]]ын хилийг оролцуулалгүй). Үүгээр Герман нь [[европ]]од хамгийн олон хөрш улстай улс юм. Германы хамгийн хойд талын цэгт Зилт арлаас 70 км зайтай орших ДанТиск оффшоре салхин парк орох ба үүнийг 2013 онд ашиглалтанд авчээ.<ref>Peter Kleinort: ''Deutschlands neuer Norden heißt „DanTysk“''. In: ''Täglicher Hafenbericht'' vom 17.&nbsp;Dezember 2013, S.&nbsp;15.</ref> Хамгийн хойд талын хуурай газрын хэсэгт Зилт арлын хойд хэсэг болох [[Лист (Зилт)|Лист]] орно. Харин xамгийн хойд талын эx газрын хэсэгт нэг талдаа [[Фленсбургийн Фөрдэ]] дэх [[Холнис]] [[хойг]]ийн үзүүр, нөгөө талдаа [[Хойд Фрисланд тойрог|Умард Фрисланд тойргийн]] [[Роденес]] болно. Хамгийн урд талын цэг нь [[Оберстдорф]]ын өмнө зүгт орших Халденвангерийн булангийн даваа юм. Хойд талын цэг Зилт арлаас Халденвангерийн булан хүртэл багцаагаар 886 км агаарын шугамын зайтай. Хамгийн баруун талын цэг нь Нидерландын [[Маас]]ын ойролцоо Изенбрух дахь Зельфкант хээрийн бүс ба харин хамгийн зүүн талын цэгт [[Найссеауэ]]- Дешка болон Найссеауэ-Центендорфын хооронд [[Ныса-Лужицка гол]]ын нэгэн тохой болдог. Зүүн баруун цэгүүдийн хоорондох агаарын шугамын зай нь 636 километр. === Геологи === Геологийн бүсчлэлийн хувьд Герман нь баруун европод ордог. Өнөөгийн Германы геологийн гадаргуу нь өөр өөр эрин үеийн төрөл бүрийн чулуулгийн бүтэцтэй бөгөөд энэ нь 30-аас 20 сая жилийн өмнөөс бүрэлдэн тогтсон ба [[Кайнозой]]н эринд явагдсан хоёр үйл явдал ихээхэн нөлөөтэй байсан нь Альпийн нурууны уулсын үүсэл болон [[Кайнозойн мөстлөгийн үе]] хоёр юм. === Газрын гадарга === [[Файл:Zugspitze Westansicht.JPG|thumb|right|[[Бавар]]и муж улсад байх [[Цугшпитце]] уулын оргил нь далайн түвшнээс дээш 2962 метр өндөр]] Геологийн харьцангуй залуу [[Альпийн нуруу]]ны [[нугалаат уулс]] нь германы ганц өндөр уулс юм. Герман дахь альпийн нуруу нь бүхлээрээ холбооны муж улс [[Бавари]]д орших ба эдгээр уулсын өндөр нь германы хувьд цорын ганц далайн түвшнээс дээш 2000 метрээс дээш гардаг уулс байна. Хамгийн өндөр оргил [[Цугшпитце]] (далайн түвшнээс дээш 2962 метр) нь австри, герман хоёрт хуваагдана. Германы [[Миттэлгебирге]] нь умард германы урд захаас эхлэн альпийн нурууны хойд заx хүрдэг. Дунд уулсын хамгийн өндөр цэгт [[Шварцвалд]] дахь Фельдберг уул (1493 метр) орох ба түүний дараа [[баварийн ой]]н Гроссер Арбер (1456 метр) ордог. Хамгийн нам дор зорчиж болох газар нь [[Нойендорф-Заксенбанде]] дахь ([[Шлесвиг-Хольштайн]] муж) Вильстермаршийн хотгор бөгөөд далайн түвшнээс 3,54 метрийн доор байна. Мөн тус муж улсад германы хамгийн нам дор газар нь байх ба энэ нь [[Любек]] хотоос зүүн хойд зүгт байх [[Хэммелсдорфер нуур]]ын ёроол, далайн түвшнээс доор 39,6 метрийн гүнд байдаг. Хамгийн гүн хиймлээр бий болгосон цэг нь [[Умард Райн-Вестфален]]ы [[Юлих]] хотоос зүүн зүгт байх [[Хамбахын ил уурхай]]н 267 метрийн гүнд оршино. === Уур амьсгал === {{Гол|Германы уур амьсгал}} Герман улс нь [[Төв Европ]]ын [[зөөлөн бүс|зөөлөн уур амьсгалын бүс]], салхины баруун бүсүүдэд бүрэн харьяалагдах бөгөөд [[Баруун Европ]]ын [[далайн уур амьсгал|далайн чийглэг уур амьсгал]] болон [[Зүүн Европ]]ын [[эх газрын уур амьсгал]]ын бүсүүдийн заагт байдаг. Мөн түүнчлэн Германы уур амьсгал [[Атлантын далай]]н [[гольф урсгал]]ын нөлөөнд байдгаас шалтгаалан энэ өргөрөгийн дундаж температурын түвшингээс хамаагүй өндөр байна. [[Жилийн дундаж температур]] нь хэвийн үед (1961-1990 оны хооронд)<ref>[http://www.dwd.de/bvbw/appmanager/bvbw/dwdwwwDesktop?_nfpb=true&_state=maximized&_windowLabel=T82002&T82002gsbDocumentPath=Navigation%2FOeffentlichkeit%2FKlima__Umwelt%2FKlimadaten%2Fkldaten__kostenfrei%2Fdaten__gebietsmittel__node.html%3F__nnn%3Dtrue&_pageLabel=_dwdwww_klima_umwelt_klimadaten_deutschland&switchLang=de Klimadaten: Gebietsmittelwerte von Deutschland]. Abgerufen am 7. Januar 2013.</ref> улсын хэмжээнд 8,2&nbsp;°C, сарын дундаж температур нь нэгдүгээр сард −0,5&nbsp;°C ба долоодугаар сард 16,9&nbsp;°C-ийн хооронд хэлбэлзэнэ. Жилийн дундаж хур тунадасны хэмжээ нь 789&nbsp;миллиметр. Сарын дундаж хур тунадасны хэмжээ нь хоёрдугаар сард 49&nbsp;миллиметр, зургаадугаар сард 85&nbsp;миллиметрийн хооронд байна. Германд хэмжсэн хамгийн хүйтэн температур нь −45,9 градус цельсийг 2001 оны арванхоёрдугаар сарын 24 [[Фунтен нуур]]анд бүртгэсэн бол хамгийн халуун температур нь 2015 оны наймдугаар сарын 7-нд [[Китцинген]]д 40,3 градус цельс хүрсэн хэмээн бүртгэгдсэн байна.<ref>[http://www.wetterdienst.de/Klima/Wetterrekorde/Deutschland/Temperatur/ Wetterrekorde Deutschland], wetterdienst.de, abgerufen am 23. November 2015.</ref> === Ус зүй === [[Файл:Dreiflüsseeck-Passau-Aerial (P1140080E).jpg|thumb|right|[[Пассау]] дахь гурван голын бэлчир: баруунаас Инн, [[Дунай мөрөн]] (голд нь), Илц гол]] Хамгийн том зургаан гол мөрний дөрөв нь болох [[Райн мөрөн|Райн]], [[Элбэ мөрөн|Элбэ]], [[Везер гол|Везер]], [[Эмс гол]] нь [[Хойд тэнгис]]ээр болон [[Одер гол]] нь [[Балтын тэнгис|Зүүн тэнгисээр]] дамжин [[Атлантын далай]]д цутгадаг бол [[Дунай мөрөн]] нь эсрэг зүгт [[Хар тэнгис]]т усаа цутгадаг. Швейцараас эхээ авдаг Райн мөрөн нь баруун урд болон баруун бүсийн нутгаар нь урсана. Райн мөрөнд цутгах чухал том голуудын тоонд [[Неккар гол|Неккар]], [[Майн гол|Майн]], [[Мозель гол|Мозель]], [[Руур гол|Руур]] зэрэг голууд болно. Райн мөрөн нь эдийн засагт чухал нөлөөтэй мөрний нэг бөгөөд европ дахь хамгийн ихээр усан тээвэрт ашиглагддаг мөрөн юм. Дунай мөрөн германы нутгаар 647 километр урсаад, Австрийн нутгаар дамжин [[Зүүн Өмнөд Европ]]ын нутгаар цааш урсана. Дунай мөрөнд цутгах германы томоохон голуудын тоонд [[Иллер гол|Иллер]], [[Лех гол|Лех]], [[Изар гол|Изар]], [[Инн гол|Инн]] голууд орно. Германы зүүн хэсгээр Чехээс эх аван урсах Эльбе мөрөн нь германы нутагт нийт 726 км-ийн урттай байна. [[Заале гол|Заале]], [[Хафель гол|Хафель]] голууд Элбэд цутгах чухал голын тоонд багтдаг. 452 километрийн урттай Везер гол л зөвхөн германы нутгаас усаа цуглуулан, өөр улс дамжилгүйгээр хойд тэнгист цутгадаг. Германы нутагт байх томоохон нууруудын ихэнх нь Альпийн өмнөх хэсэг, [[Хольштайны Швейцар]], [[Мекленбург]]т байдаг. Хамгийн том бөгөөд бүтнээрээ германы нутагт орших нуур Мюритц нь [[Мекленбургийн нууруудын хотгор|мекленбургийн нууруудын хотгорын]] хэсэгт хамаарна. [[Боден нуур]]ыг Австри улстай таллан хуваадаг ба ихэнх талбай нь германы нутагт байдаг. Нутгийн зүүн болон баруун хэсэгт ил уурхайн сав газрыг нөхөн сэргээх зорилготойгоор бий болгосон том, жижиг олон хиймэл нуурууд байдаг (жишээлбэл [[Лайпцигийн Нойзеенланд]], эсвэл [[Дортмунд]]ын [[Фөникс-Зее|Фөникс нуур]] гэх мэт). === Ургамал === [[Файл:Bayerischer Wald - Mittelsteighütte 001.jpg|thumb|left|Эвэр модот ой, [[Баварийн ой (үндэсний цэцэрлэгт хүрээлэн)|Баварийн ой]]]] Герман нь зөөлөн уур амьсгалтай байгалийн бүсэд оршино. Тиймээс түүний [[Флора|ургамлын ертөнц]] нь [[Ой|навчит- ба холимог ойгоос]] бүрдэнэ. Газрын гадарга, геологийн бүтэц, өндөр нам байршлаас шалтгаалан ургамлын төрөл зүйл ихтэй. Нутгийн баруунаас зүүн зүг рүү [[далайн уур амьсгал|баруун зүгийн далайн уур амьсгалаас]] [[эх газрын уур амьсгал]]д шилжих ба үүнээ дагаад ургамалжилт нь бас өөрчлөгдөнө. Герман дахь нийт зэрлэг ургамлын төрөл [[зүйл]]ийг ойролцоогоор 9.500 хэмээн тогтоожээ. Үүн дээр 14.000 зүйлийн [[мөөг]] нэмэгдэнэ.<ref>[[Bundesamt für Naturschutz]] (Hrsg.): ''Artenschutzreport 2015 – Tiere und Pflanzen in Deutschland'', S. 13.</ref> Одоогийн байдлаар тус улсын ой нь нийт газар нутгийн 32,0 хувийг эзэлж байна. Үүгээрээ Герман улс нь европын холбооны улсууд дотроос хамгийн их ой модтой орон болдог. Хамгийн ихээр тохиолдох модны төрөлд [[улаан гацуур]] 26 хувь, [[ойн нарс]] 22,9 хувиар удаалан, 15,8 хувийг [[улаан эвэр мод]], 10,6 хувийг [[царс]] эзэлнэ.<ref>Bundesministerium für Ernährung und Landwirtschaft (Hrsg.): ''Der Wald in Deutschland – Ausgewählte Ergebnisse der dritten Bundeswaldinventur''.</ref> === Амьтан === [[Файл:Damwild EO5P0585-2.jpg|thumb|right|Марал буга Мекленбургийн ойд]] Нийт 48.000 гаран [[зүйл|төрөл зүйлийн]] амьтан бүртгэгдсэнээс 104 зүйлийн хөхтөн амьтан, 328 төрөл зүйлийн шувуу, 30.000 гаран шавьжны төрөл байдаг байна.<ref>Bundesamt für Naturschutz (Hrsg.): ''Artenschutzreport 2015 – Tiere und Pflanzen in Deutschland'', S. 13&nbsp;f.</ref> Нутгийн ихэнх [[хөхтөн|хөхтөн амьтад]] нь ойгоор нутаглах ба үүнд жишээлбэл төрөл бүрийн зүйлийн [[суусар]], [[марал буга]], [[буга]], [[зээр]], [[зэрлэг гахай]], [[шилүүс]], [[улаан үнэг|үнэг]], [[минж]], [[халиу]] гэх мэт. ==Хүн амын газар зүй == {{Гол|Германы газар зүй}} Герман газар нутгийнхаа 52&nbsp;хувийг [[хөдөө аж ахуй]]н зориулалтаар (2009 оны мэдээ) ашиглах ба харин 29,5&nbsp;хувийг [[ой|ой модот]] газар эзэлнэ. 14&nbsp;хувийн талбайг суурин болон зам тээврийн хөдөлгөөний зориулалтаар ашиглах ба энэ нь жилээс жилд нэмэгдэж байна. Усны эзлэх талбай 2&nbsp;хувь, үлдсэн 2,5&nbsp;хувь бусад талбайд хуваагдах ба ихэнхдээ хамгаалагдсан газар болон [[ил уурхай]] байдаг. === Германы муж улсуудын жагсаалт === {{Гол|Германы муж улс}} Холбооны бүтэцтэй Бүгд Найрамдах Холбоо нь нийт 16 [[гишүүн улс]]аас бүрдэх ба [[орон]] гэх утгатай Герман хэлний ''Länder'' хэмээх үгээр нэрлэгддэг холбооны 16 [[Муж Улс|муж]]аас бүрдэнэ. Тус бүрдээ үндсэн хуульт, [[өөртөө засах эрх]]тэй тул заримдаа [[Муж Улс|муж улс]] гэж бас нэрлэдэг. Эдгээрээс [[Бавари]], [[Саксон]], [[Тюринг]] гурав нь албан ёсоор "чөлөөт улс" (Freistaat) хэмээгддэг бол, [[Берлин]], [[Хамбург]], [[Бремен]] гурван хот нь мужийн зэрэглэлтэй болсон тул [[хот улс]] гэж хэлэгддэг. Гэхдээ Берлин, Хамбург дангаараа нь хот улсыг бүрдүүлэх бол [[Бремен муж|Чөлөөт Ханзештадт Бремен]] нь Бремен болон [[Бремерхафен]]аас бүрдэх учир „хоёр-хотуудын-улс“ гэж нэрлэгддэгээрээ онцлог юм. {{Германы мужууд|options=float:left; font-size:90%; border:3px; max-width:480px; width:50%;}} {| class="wikitable sortable" style="text-align:left; font-size:90%;" |- style="font-size:100%; text-align:right;" |- ! align="center"|Муж ! align="center"|Нийслэл ! align="center"|Нутаг дэвсгэр (км²) ! align="center"|Хүн ам |-1 |align="left"|[[Баден-Вюртемберг]] |align="left"|[[Штутгарт]] |35,752 |10,717,000 |- |align="left"|[[Бавари]] |align="left"|[[Мюнхен]] |70,549 |12,444,000 |- |align="left"|[[Берлин]] |align="left"|— |892 |3,400,000 |- |align="left"|[[Бранденбург]] |align="left"|[[Потсдам]] |29,477 |2,568,000 |- |align="left"|[[Бремен муж|Бремен]] |align="left"|[[Бремен]] |404 |663,000 |- |align="left"|[[Доод Саксон]] |align="left"|[[Ханновер]] |47,618 |8,001,000 |- |align="left"|[[Заарланд]] |align="left"|[[Заарбрюкен]] |2,569 |1,056,000 |- |align="left"|[[Мекленбург-Өрнө Померан]] |align="left"|[[Шверин]] |23,174 |1,720,000 |- |align="left"|[[Райнланд-Пфальц]] |align="left"|[[Майнц]] |19,847 |4,061,000 |- |align="left"|[[Саксон]] |align="left"|[[Дресден]] |18,416 |4,296,000 |- |align="left"|[[Саксон-Анхальт]] |align="left"|[[Магдебург]] |20,445 |2,494,000 |- |align="left"|[[Тюринг]] |align="left"|[[Эрфурт]] |16,172 |2,355,000 |- |align="left"|[[Умард Райн-Вестфален]] |align="left"|[[Дюссельдорф]] |34,043 |18,075,000 |- |align="left"|[[Хамбург]] |align="left"|— |755 |1,735,000 |- |align="left"|[[Хессен]] |align="left"|[[Висбаден]] |21,115 |6,098,000 |- |align="left"|[[Шлесвиг-Хольштайн]] |align="left"|[[Киль]] |15,763 |2,829,000 |- |} === Хүн амын төвлөрөлт ихтэй газрууд === Германд [[Германы том хотын жагсаалт|79 том хот]] байдаг бөгөөд 100.000-с дээш оршин суугчтай хотыг ''том хот'' хэмээн нэрлэнэ. Үүнээс 14 хот нь 500.000-с дээш оршин суугчтай. Германы томоохон хотууд, түүнээ дагаад хүн амын төвлөрөлт ихтэй газарт баруун урд зүг болон баруун зүгт байна. Энэхүү төвлөрөлт нь Райн мөрний дагуу, төв европын хүн амын бөөгнөрөлтийн төв хэсгийг бүрдүүлэх ба түүнийг ''[[хөх гадил]]'' хэмээн нэрлэдэг. '''Германы хүн амын төвлөрөлт ихтэй газар нутаг''' {| class="wikitable zebra" |- ! rowspan="15" style="font-weight:normal;"| [[File:Cityscape Berlin.jpg|160px|Берлин]]<br />Берлин<br /> [[File:HP L4224.JPG|160px|Хамбург]]<br />Хамбург<br /> [[File:Stadtbild München.jpg|160px|Мюнхен]]<br />Мюнхен<br /> ! align="left" class="hintergrundfarbe5"| ! align="left" class="hintergrundfarbe5"| Суурин газар ! align="left" class="hintergrundfarbe5"| [[Германы том хотын жагсаалт|Хот]] ! align="left" class="hintergrundfarbe5"| Бөөгнөрөлт ! align="left" class="hintergrundfarbe5"| Метропол бүс нутаг ! rowspan="15" style="font-weight:normal;"| [[File:Köln Panorama.jpg|160px|Кёльн]]<br />Кёльн<br /> [[File:Frankfurt EZB-Neubau.20130909.jpg|160px|Майны Франкфурт]]<br />Майны Франкфурт<br /> [[File:Neue Schloss Stuttgart.JPG|160px|Штуттгарт]]<br />Штуттгарт |- | align="center" | 1 || align=left | Муж || align="right" |3.520.000|| align=right|4.400.000|| align=right|6.000.000 |- | align="center" | 2 ||align=left | [[Хамбург]] || align=right|1.790.000|| align=right|2.600.000|| align=right|5.000.185 |- | align="center" | 3 || align=left | [[Мюнхен]] || align=right|1.450.000|| align=right|2.000.000|| align=right|5.200.000 |- | align="center" | 4 || align=left | [[Кёльн]] || align=right|1.060.000 || align=right|1.900.000|| align=right|11.690.000 |- | align="center" | 5 || align=left | [[Майны Франкфурт]] || align=right|730.000|| align=right|1.930.000|| align=right|5.520.000 |- | align="center" | 6 || align=left | [[Штуттгарт]] || align=right|625.000|| align=right|1.800.000|| align=right|5.290.000 |- | align="center" | 7 ||align=left | [[Дюссельдорф]] || align=right|610.000|| align=right|1.220.000|| align=right|11.690.000 |- | align="center" | 8 ||align=left | [[Дортмунд]] || align=right|585.000|| align=right|5.562.500|| align=right|11.690.000 |- | align="center" | 9 ||align=left | [[Эссен]] || align=right|580.000|| align=right|5.562.500|| align=right|11.690.000 |- | align="center" | 10 ||align=left | [[Лайпциг]] || align=right|560.000|| align=right|1.100.000|| align=right|2.400.000 |- | align="center" | 11 ||align=left | [[Бремен]] || align=right|555.000|| align=right|850.000|| align=right|2.730.000 |- | align="center" | 12 ||align=left | [[Дрезден]] || align=right|545.000|| align=right|755.000|| align=right|2.400.000 |- | align="center" | 13 ||align=left | [[Ханновер]] || align=right|530.000|| align=right|1.132.000|| align=right|3.880.000 |- | align="center" | 14 ||align=left | [[Нюрнберг]] || align=right|510.000|| align=right|1.200.000|| align=right|3.500.000 |} ==Хүн ам== {{Гол|Германчууд}} === Германы хүн ам зүй === 2015 оны арванхоёрдугаар сарын 31-ний хүн амын тооллогоор ХБНГУ-д албан ёсоор 357.356 км² талбайд 82.175.684 оршин суугч бүртгэгджээ.<ref name="flaebev">Statistische Ämter des Bundes und der Länder: {{Webarchiv|url=http://www.statistikportal.de/Statistik-Portal/de_jb01_jahrtab1.asp |wayback=20160929084511 |text=Gebiet und Bevölkerung – Fläche und Bevölkerung |archiv-bot=2023-09-26 08:38:31 InternetArchiveBot }}, Stand: 31. Dezember 2015. Abgerufen am 13. September 2016.</ref> Энэ тоогоороо тус улс нь хүн амын нягтшил өндөртэй оронд тооцогддог. 2014 оны бүртгэлээр нийт хүн амын 18,2 хувийг 20-с доош насныхан, 24,1 хувийг 20-40 насныхан, 30,3 хувийг 40-60 насныхан байв. 60-80 настнууд нь нийт иргэдийн 21,8 хувийг, 80-с дээш настангууд нь 5,6 хувьтай байв.<ref>[https://www.destatis.de/DE/ZahlenFakten/GesellschaftStaat/Bevoelkerung/Bevoelkerungsstand/Tabellen_/lrbev01.html ''Bevölkerung – Bevölkerung nach Altersgruppen''], destatis.de, 2014 </ref> Хүн амын дундаж нас нь мөн онд 44,3 нас байсан байна.<ref>[https://www.destatis.de/DE/PresseService/Presse/Pressemitteilungen/2015/09/PD15_353_12411.html ''81,2&nbsp;Millionen Einwohner am Jahresende 2014 – Bevölkerungszunahme durch hohe Zuwanderung – Korrektur im 3. Absatz''], Statistisches Bundesamt: Destatis, 2015-09-24</ref> Хамтын амьдралын хамгийн түгээмэл хэлбэр болох [[гэр бүл]]ийн амьдралаас гадна өөр олон амьдралын олон хэлбэрүүд германы нийгэмд бий.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.germany.info/Vertretung/usa/en/04__W__t__G/02/__Society.html |wayback=20121006170049 |text=''German Missions in the United States: Society'' |archiv-bot=2023-10-06 05:49:33 InternetArchiveBot }}. Abgerufen am 2. Januar 2013.</ref> Эндэгдэлгүй төрсөн хүүхдийн тоо нь 2014 онд 714.927 байв. Энэ нь нэг эхэд 1,47 хүүхэд буюу 1000 иргэн тутмаас 8,8 хүүхэд төрүүлж байна гэсэн төрөлтийн индекстэй гарчээ. Мөн онд нас барсан 868.356 тохиолдлыг бүртгэсэн нь 1000 хүнээс 10,7 нь үхсэн гэсэн үг юм.<ref>[https://www.destatis.de/DE/ZahlenFakten/Indikatoren/LangeReihen/Bevoelkerung/lrbev04.html ''Bevölkerung''], Statistisches Bundesamt. Abgerufen am 7. Februar 2016.</ref> 2015 онд 738.000 хүүхэд төрсөн сүүлийн 15 жилд гарсан хамгийн өндөр үзүүлэлт байсан ба харин нас барсан иргэдийн тоо нь 925.000 байв.<ref>[http://www.zeit.de/gesellschaft/2016-06/bevoelkerung-geburten-kinder-anstieg-deutschland ''Bevölkerung: Höchste Geburtenzahl seit 15 Jahren''], [[Zeit Online]], abgerufen am 1. Juli 2016.</ref> 1972 оноос хойш өнөөг хүртэлх хугацаанд жилдээ үхсэн хүний тоо нь төрөлтөөс дандаа илүү гарсан мэдээтэй байна. Энэ учраас гэр бүлд ээлтэй, хүүхдийн төрөлтийг дэмжин гэр бүлийг олон хүүхэдтэй болгох талаас нь улс төрийн бодлогыг дэмжиж байна. Үүний тулд гэр бүлийн ажил амьдралыг зохицуулж өгөх нь үндсэн суурь болно гэж мэргэжилтнүүд үнэлэн дүгнэжээ. Хэрэв энэ чигээрээ төрөлтийн индекс багатай байвал ялангуяа дунд болон дээд болвсролтой болвсон хүчний дутагдалд орж, нийгмийн, эдийн засгийн, улс төрийн газарзүйн асуудалд герман удахгүй нэрвэгдэхийг урьдчилан мэдээлсээр байна.<ref>[https://www.welt.de/wirtschaft/article112160366/Kinderlosigkeit-ist-das-wirkliche-Problem-Europas.html ''Kinderlosigkeit ist das wirkliche Problem Europas''], [[Die Welt]] vom 21. Dezember 2012. Abgerufen am 9.&nbsp;Januar 2013.</ref> 2015 онд Германд улсад [[Германы улсын иргэншил|германы иргэншилтэй]] 73,6 сая хүн бүртгэлтэй байв. Мөн онд германы иргэншилтэй гадны иргэдийн тоо 17 сая байсан нь нийт хүн амын 21%-ийг эзэлж байна.<ref name="bpbpopger">[http://www.bpb.de/wissen/NY3SWU,0,0,Bev%25F6lkerung_mit_Migrationshintergrund_I.html ''Bevölkerung mit Migrationshintergrund I.''] Abgerufen am 5. Januar 2017.</ref> '''Хүн амын өсөлт''' {| class="wikitable" !Он !Иргэдийн тоо !Он !Иргэдийн тоо |- |1950 |69.346.000 |1985 |77.661.000 |- |1955 |71.350.000 |1990 |79.753.000 |- |1960 |73.147.000 |1995 |81.817.000 |- |1965 |76.336.000 |2000 |82.260.000 |- |1970 |78.069.000 |2005 |82.438.000 |- |1975 |78.465.000 |2010 |81.752.000 |- |1980 |78.397.000 |2015 |82.176.000 |} <small>(Эx сурвалж: Холбооны статистикийн алба, 1950-1990 он хүртэлх хоёр Герман улсын тоо)</small><ref>[https://www.destatis.de/DE/ZahlenFakten/GesellschaftStaat/Bevoelkerung/Bevoelkerungsstand/Tabellen_/lrbev03.html ''Staat & Gesellschaft – Bevölkerungsstand''] Statistisches Bundesamt (Destatis), 2017-07-26</ref> == Эдийн засаг == === Үндсэн мэдээлэл === {{Гол|Германы эдийн засаг}} 3,4&nbsp;их наяд америк долларын нэрлэсэн [[дотоодын нийт бүтээгдэхүүн]]ий (ДНБ) үзүүлэлтээрээ Герман 2015 онд европод эдийн засгаараа тэргүүлэгч, дэлхийд дөрөвт бичигджээ.<ref>[http://de.statista.com/statistik/daten/studie/157841/umfrage/ranking-der-20-laender-mit-dem-groessten-bruttoinlandsprodukt/ Die 20 Länder mit dem größten Bruttoinlandsprodukt (BIP) im Jahr 2015 (in Milliarden US-Dollar)], Statista, хандсан 2016-06-24</ref> Нэг хүнд оногдох нэрлэсэн ДНБ үзүүлэлтээр Герман олон улсад 18,европын холбоонд 9 дэх байранд орно.<ref name="IWF">Internationaler Währungsfonds: [http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2014/02/weodata/index.aspx ''World Economic Outlook Database''], Stand: Oktober 2014. Abgerufen am 16. Dezember 2014.</ref> Барааны үнийн дүнгээр нь хэмжвэл тус улс нь 2015 онд дэлхийд импорт болон экспортоор гуравдугаар байрт орсон байна.<ref name="Außenhandel">Statistisches Bundesamt: [http://de.statista.com/statistik/daten/studie/37013/umfrage/ranking-der-top-20-exportlaender-weltweit/ ''Die 20 größten Exportländer weltweit im Jahr 2015 (in Milliarden US-Dollar)'']; vgl. dazu [https://www.destatis.de/DE/ZahlenFakten/LaenderRegionen/Internationales/Thema/Aussenhandel/Aussenhandel.html Außenhandel], Stand: 2016. Abgerufen am 24. August 2016.</ref> Герман өндөр хөгжилтэй орнуудын тоонд ордог ба 2014 онд хийгдсэн хүний хөгжлийн индексийн судалгаагаар тус улсын амьдралын стандарт нь нийт 188 улсаас 6 байранд жагссан байна.<ref name="ImE2014">[http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr_2015_web.pdf Deutsche Gesellschaft für die Vereinten Nationen e.V: ''Bericht über die menschliche Entwicklung''], Entwicklungsprogramm der Vereinten Nationen (UNDP) 2015, Berliner Wissenschafts-Verlag, Berlin, 2016-11-08, Seiten=246, PDF</ref> == Тэмдэглэл == {{notelist}} == Цахим холбоос == {{Commons|Deutschland|Герман}} * [http://www.bundesregierung.de/ Холбооны Засгийн Газар] герман хэлээр * [http://www.bundestag.de/ Бундестаг] герман хэлээр * [http://www.deutschland.de/ Deutschland.de] – Official Germany portal (non-profit) * [http://www.bundeskanzlerin.de/ Германы Канцлерын албан цахим хуудас] ([[German language|German]] and English) * [http://www.dw-world.de/ Deutsche Welle] – Germany's international broadcaster * [https://web.archive.org/web/20070612234253/https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-g/germany.html Chief of State and Cabinet Members] * [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/231186/Germany Germany] entry at ''Encyclopædia Britannica'' * [https://web.archive.org/web/20090221174544/http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/germany.htm Germany] at ''UCB Libraries GovPubs'' * [http://www.tatsachen-ueber-deutschland.de/en/ Facts about Germany] – by the German Federal Foreign Office * [http://www.destatis.de/e_home.htm Destatis.de] – Federal Statistical Office Germany == Эх сурвалж == {{reflist|2}} {{Европ}} {{G8}} {{Хөтлөгч мөр Европын холбооны улсууд}} {{ЕАБХАБ-ын гишүүн улсууд}} {{Хөтлөгч мөр Эдийн засгийн хамтын ажиллагаа ба хөгжлийн байгууллага}} [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Герман| ]] [[Ангилал:Их наймын орон]] [[Ангилал:Европын орон]] [[Ангилал:Европын Холбооны гишүүн орон]] [[Ангилал:Европын зөвлөлийн гишүүн]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] [[Ангилал:Парламентын засаглалтай холбооны бүгд найрамдах улс]] [[Ангилал:ЭЗХАХБ-ын гишүүн орон]] n0v6051mxt4i13m10oee6gu3g95zqj7 851768 851767 2026-03-29T05:49:29Z MathXplore 81917 Reverted edits by [[Special:Contribs/~2026-19427-16|~2026-19427-16]] ([[User talk:~2026-19427-16|talk]]) to last version by Avirmed Batsaikhan: unexplained content removal 820978 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Холбооны Бүгд Найрамдах Герман Улс<br/><span style="text-align:left;">{{МонголЮникод|ᠬᠣᠯᠪᠤᠭᠠᠨ ᠤ<br /> ᠪᠦᠬᠦᠳᠡ<br /> ᠨᠠᠢᠷᠠᠮᠳᠠᠬᠤ<br /> ᠭᠧᠷᠮᠠᠨ<br /> ᠤᠯᠤᠰ|size=1em}}</span> | common_name = Germany | native_name = {{nowrap|{{small|{{native name|de|Bundesrepublik Deutschland}}}}}} | image_flag = Flag of Germany.svg | flag_type = [[Германы төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = Coat of arms of Germany.svg | symbol_type = [[Германы төрийн сүлд|Сүлд]] | coa_size = 80 | national_anthem = {{lang|de|"[[Германы төрийн дуулал|Deutschlandlied]]"|italics=no}}{{efn|1952-1990 онд, "Deutschlandlied" бүхэлдээ төрийн дуулал байсан ч албан ёсны тохиолдлуудад зөвхөн 3-р бадаг л дуулагддаг байсан. 1991 оноос хойш гурав дахь бадаг л төрийн дуулал болсон.<ref name="PresidentsOffice">{{cite web|url=http://www.bundespraesident.de/DE/Amt-und-Aufgaben/Wirken-im-Inland/Repraesentation-und-Integration/repraesentation-und-integration-node.html|title=Repräsentation und Integration|publisher=[[Bundespräsidialamt]]|language=de|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160307221541/http://www.bundespraesident.de/DE/Amt-und-Aufgaben/Wirken-im-Inland/Repraesentation-und-Integration/repraesentation-und-integration-node.html|archivedate=7 March 2016|accessdate=8 March 2016}}</ref>}}<br/>("Германчуудын дуу")<br/><div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">{{center|[[File:German national anthem performed by the US Navy Band.ogg]]}}</div> | image_map = {{switcher|[[File:EU-Germany (orthographic projection).svg|frameless]]|Дэлхийн бөмбөрцөг|[[File:EU-Germany.svg|upright=1.15|frameless]]|Европын газрын зураг|default=1}} | map_caption = {{map caption | location_color = хар ногоон | region = Европ | region_color = хар саарал | subregion = [[Европын Холбоо]] | subregion_color = цайвар ногоон }} | map_width = 250px | capital = [[Берлин]]<small>{{efn|Берлин нь үндсэн хуулийн дагуу цорын ганц нийслэл болон ''де-юре'' засгийн газрын байршил боловч Холбооны Бүгд Найрамдах Герман Улсын түр нийслэл [[Бонн]] хот нь "холбооны хот" ({{lang|de|Bundesstadt}}) гэсэн тусгай цолтой ба зургаан яамны үндсэн байршил юм.<ref>{{cite web|url=https://www.deutschland.de/en/topic/politics/the-german-federal-government|website=deutschland.de|title=The German Federal Government|date=23 January 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200430004825/https://www.deutschland.de/en/topic/politics/the-german-federal-government|archivedate=30 April 2020|url-status=live}}</ref>}}</small> | coordinates = {{Coord|52|31|N|13|23|E|type:city}} | largest_city = capital | official_languages = [[Герман хэл]]{{efn|[[Дани хэл|Дани]], [[Доод Герман хэл|Доод Герман]], [[Сорб хэл|Сорб]], [[Цыган хэл|Цыган]], болон [[Фриз хэл|Фриз хэлнүүд]] нь [[Бүс нутгийн болон цөөнхийн хэлний тухай Европын Харти]]ар хүлээн зөвшөөрөгдсөн.<ref>{{cite web|url=https://blogs.loc.gov/law/2018/09/the-protection-of-minority-and-regional-languages-in-germany/|publisher=Library of Congress|last=Gesley|first=Jenny|title=The Protection of Minority and Regional Languages in Germany|date=26 September 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200525092638/https://blogs.loc.gov/law/2018/09/the-protection-of-minority-and-regional-languages-in-germany/|archivedate=25 May 2020|url-status=live}}</ref>}} | demonym = [[Германчууд]] | government_type = [[Холбооны парламентын бүгд найрамдах улс]]<ref name="CIA"/> | leader_title1 = [[Холбооны ерөнхийлөгч (Герман)|Ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = [[Франк-Вальтер Штайнмайер]] | leader_title2 = [[Холбооны канцлер (Герман)|Канцлер]] | leader_name2 = [[Олаф Шолц]] | legislature = [[Бундестаг]], [[Германы Бундесрат|Бундесрат]]{{efn|Бундесратыг заримдаа Германы хууль тогтоох байгууллагын дээд танхим гэж нэрлэдэг. Германы Үндсэн хуульд Бундестаг ба Бундесратыг хоёр тусдаа хууль тогтоох байгууллага гэж тодорхойлсон тул энэ нь техникийн хувьд буруу юм. Тиймээс ХБНГУ-ын холбооны хууль тогтоох байгууллага нь нэг хоёр танхимтай парламент биш харин нэг танхимтай хууль тогтоох хоёр байгууллагаас бүрддэг.}} | area_km2 = 357,592 | area_footnote = <ref>{{cite web|url=https://www.destatis.de/DE/Themen/Laender-Regionen/Regionales/_inhalt.html|accessdate=2 January 2023|title=Regionales|publisher=Destatis}}</ref> | area_rank = 63 <!-- Area rank should match [[List of countries and dependencies by area]] --> | area_sq_mi = 137,847 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | percent_water = 1.27 (2015)<ref>{{cite web|title=Surface water and surface water change|accessdate=11 October 2020|publisher=[[Organisation for Economic Co-operation and Development]] (OECD)|url=https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER#|archivedate=24 March 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210324133453/https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER|url-status=live}}</ref> | population_estimate = {{increase neutral}} 84,270,625<ref>{{cite web|url=https://www.destatis.de/DE/Themen/Gesellschaft-Umwelt/Bevoelkerung/Bevoelkerungsstand/Tabellen/liste-zensus-geschlecht-staatsangehoerigkeit.html |publisher=Destatis|accessdate=7 February 2023|title=Bevölkerung nach Nationalität und Geschlecht (Quartalszahlen)}}</ref> | population_estimate_year = 2022 | population_estimate_rank = 19 | population_density_km2 = 232 | population_density_sq_mi = 601 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | population_density_rank = 58 | GDP_PPP = {{increase}} $5.317 их наяд<ref name="imf2">{{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/October/weo-report?c=134,&s=NGDP_RPCH,NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2019&ey=2026&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=World Economic Outlook database: October 2022 |publisher=[[International Monetary Fund]] |date=October 2022 |accessdate=12 October 2022}}</ref> | GDP_PPP_rank = 5 | GDP_PPP_year = 2022 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $63,835<ref name="imf2" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 18 | GDP_nominal = {{increase}} $4.031 их наяд<ref name="imf2" /> | GDP_nominal_rank = 4 | GDP_nominal_year = 2022 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $48,398<ref name="imf2" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 20 | Gini = 30.5 <!--number only--> | Gini_year = 2020 | Gini_change = increase<!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref name="eurogini">{{cite web|url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tessi190/default/table?lang=en|title=Gini coefficient of equivalised disposable income|publisher=[[Eurostat]]|accessdate=21 June 2022|archivedate=9 October 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201009091832/https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tessi190/default/table?lang=en|url-status=live}}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.942 <!--number only--> | HDI_year = 2021<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase<!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220908052326/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |archivedate=8 September 2022 |title=Human Development Report 2021/2022|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=8 September 2022}}</ref> | HDI_rank = 9 | currency = [[Евро]] ([[Еврогийн тэмдэг|€]]) | currency_code = EUR | time_zone = [[Төв Европын Цаг|ТЕЦ]] | utc_offset = +1 | utc_offset_DST = +2 | time_zone_DST = [[Төв Европын Зуны Цаг|ТЕЗЦ]] | cctld = [[.de]] | calling_code = [[Герман дахь утасны дугаар|+49]] | today = | drives_on = Баруун }} '''Герман''' ([[Герман хэл|герман.]] ''Deutschland'' [{{IPA|ˈdɔɪ̯t͡ʃlant}}] {{Audio|De-Deutschland.ogg|дуудлагыг сонсох}}), албан ёсоор '''Холбооны Бүгд Найрамдах Герман Улс''' ([[Герман хэл|герман]]. ''Bundesrepublik Deutschland'') нь [[Төв Европ]]ын [[улс]] юм. Умард талаараа [[Дани]], зүүн талаараа [[Польш]], [[Чех]], өмнө талаараа [[Австри]], [[Швейцар]], баруун талаараа [[Франц]], [[Люксембург]], [[Бельги]], [[Нидерланд]] улсуудтай хиллэдэг. Мөн баруун хойд хэсгээрээ [[Хойд тэнгис]], зүүн хойд нутгаараа [[Балтын тэнгис|Балтын тэнгисээр]] хүрээлүүлдэг. Герман нь 357,021 км² нутаг дэвсгэртэй, 2023 оны байдлаар — 84,4 сая хүн амаараа [[Европын Холбоо]]ны гишүүд дотор тэргүүлдэг, мөн гадаадын оршин суугчдаараа дэлхийд гуравт орно. Герман нь 16 улс нутгаас (''Bundesländer'') тогтсон Холбооны бүгд найрамдах парламентын засаглалтай улс юм. Парламент нь [[Бундестаг]] юм. Нийслэл бөгөөд хамгийн том хот нь Берлин. Герман нь [[НҮБ]], [[НАТО]], [[Их Найм]], "G 7" зэрэг байгууллагуудын гишүүн бөгөөд [[Киотогийн гэрээ]]нд гарын үсэг зурсан. ДНБ нь дэлхийд тавд (худалдан авах чадвараар харьцуулсан), эсвэл гуравт (нэрлэсэн) ордог. Мөн дэлхийн хамгийн том экспортлогч орон юм. Германы гадаад орнуудад үзүүлэх туслалцаа нь дэлхийд хоёрт ордог бөгөөд цэрэг армийн зарцуулалт нь зургаад орно. Герман нь амьдралын чанар өндөртэй бөгөөд нийгмийн аюулгүй байдлыг хангах нарийн системийг бий болгожээ. Европын үйл ажиллагаанд чухал байр суурь эзэлдэг бөгөөд дэлхийн орнуудтай сайн хамтын ажиллагаатай. Герман нь [[шинжлэх ухаан]], [[технологи]]йн салбарт тэргүүлэгч орнуудын дунд жагсдаг. Албан ёсны хэл нь -[[герман хэл]]. Мөнгөн тэмдэгт нь -[[евро]]. == Түүх == МЭӨ 100 оноос өмнө латин хэлээр ''"Германиа"'' гэгч нутагт Герман угсааны хүмүүс амьдарч байжээ. Энэ орны газар нутаг болон ард түмэн нь өөрчлөгдөн солигдсоор ирсэн ба 19-р зууны сүүлээр [[үндэстний улс]] болжээ. [[Үндэстний их шилжилт]]ийн үеэр буюу МЭ 5-р зуунд [[Баруун Ромын эзэнт гүрэн]] задарчээ. Эндээс эртний германчууд-ромчуудын дагавар эзэнт гүрнүүд бий болсны дотроос [[Меровингичүүд]] [[Франкийн эзэнт гүрэн|Франкийн Эзэнт Гүрнийг]] үүсгэн байгуулсан нь хамгийн чухалд тооцогддог. Дундад зууны өмнөх үед Франкын эзэнт гүрэн [[Каролингичүүд]]ийн мэдэлд өргөжин, [[Их Карл]]ын үед өнөөгийн Германы ихэнх нутаг, [[Бенилюкс]]ийн орнууд, [[Франц]], [[Итали]], [[Швейцар]], [[Австри]]йн нутгийг хамарч байв. Каролингичүүд задран унасны дараа [[Зүүн Франкийн эзэнт гүрэн]] үүсч өнөөгийн Германы нутаг дэвсгэрт, герман үндэстний гэсэн үзэл бодлогогүйгээр [[дундад зуун]]ы үед төвхнөн суурьшив. 10-р зуунд бүрэлдэн тогтсон [[Ариун Ромын Эзэнт Гүрэн]] нь дундад зууны сүүлээс мөн ''Ариун Ромын Эзэнт Гүрэн'' хэмээн нэрлэгддэг байсан гүрэн нь нэг үндэстэн улс гэхээсээ илүү олон үндэстний улс байлаа.<ref>Susanne Hähnchen, ''Rechtsgeschichte. Von der Römischen Antike bis zur Neuzeit'', 4. Aufl., C.F. Müller, Heidelberg 2012, [https://books.google.de/books?id=l4UJZVFItfYC&pg=PA126 S. 126, Rn. 280].</ref> Герман-Ромын хаад болон вангууд нь бусад баруун европын эзэнт гүрний хаад ноёдтой харьцуулахад харьцангуй далд байжээ. Үүнийг уламжлалт германы холбооны үзлээр тайлбарладаг ба Ариун Ромын Эзэнт Гүрний төгсгөл хүртэл төвлөрсөн нэг хаанчлалын системийг тогтоож чадаагүй юм. Тус эзэнт гүрэн шинэ эриний өмнөх үест [[тахал]], [[протестант шинэчлэл]], [[протестант шинэчлэлийн эсрэг хөдөлгөөн]], [[гучин жилийн дайн]] зэргийн бэрхшээлүүдтэй тулгарч байлаа. 10-р зуунаас 1806 он хүртэл Германы нутаг дэвсгэр нь [[Ариун Ромын Эзэнт Гүрэн|Ариун Ромын Эзэнт Гүрний]] маш чухал хэсэг болж байв. 16-р зуунд Германы хойд хэсэг нь [[Протестант шинэчлэл]]ийн төв болсон байна. 1871 оны [[Франц-Пруссийн дайн]]д анх удаагаа улс болж нэгджээ. [[Файл:BRD.png|thumb|447x447px]] 1806 онд Ариун Ромын Эзэнт Гүрэн задарсан ба 1813 онд [[Наполеон I Бонапарт|Наполеон]]ы эсрэг [[Лайпцигийн дэргэдэх үндэстнүүдийн тулалдаан|Лайпциг дахь ард түмнүүдийн тулаан]]д ялсны дараа 1815 онд [[Германы Холбоо]]г үүсгэжээ. 1848-1849 оны хувьсгалын үеэр германы анхны [[парламент]] болох [[Франкфуртын үндэсний хурал|Франкфуртын үндэсний цугларалт]] бий болсон ч ихээхэн эсэргүүцэлтэй тулгаран нэг жилийн дараа татан буугджээ. Германы Холбоо нь 1866 он хүртэл оршин тогтносон бөгөөд [[Австрийн Хаант Улс|Австри]] болон [[Прусс|Пруссийн]] хооронд хаанчлалын төлөөх тэмцэл өрнөснөөр дуусгавар болжээ. Энэ тулаанд Прусс цэргийн хүчээр дийлэн 1867 онд [[Хойд Германы Холбоо|Умард Германы Холбоог]] үндэслэн байгуулав. 1870-1871 онд болсон [[Франц-Пруссийн дайн|Герман-Францын дайн]]ы үеэр [[Германы эзэнт гүрэн]] үүсгэн байгуулагдсан ба энэ нь олон жижиг бага ястнаар хүрээлүүлсэн анхны герман үндэстний улс байлаа. Германы эзэнт гүрний үе нь 1871 оноос 1918 оны хооронд оршин тогтносон ба энэ хооронд холбооны улсын бүтцээр зохион байгуулагдан [[үндсэн хуульт хаант засаг|үндсэн хуульт хаант засгийг]] бий болгожээ. [[Грюндер эрин]]ий үеэр Герман улс европод эдийн засгаараа хамгийн хүчирхэг улс байв. [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]] зэвсэгт хүчин нь ялагдал хүлээсний дараа 1918 онд [[арваннэгдүгээр сарын хувьсгал]] гарсны зэрэгцээ парламентын ардчилсан бүгд найрамдах улс бий боллоо. [[Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс]] нь хэдийгээр [[алтан хориод он]]ы үед байсан ч дотоодын улс төрийн хувьд тогтворгүй байдалтай байв. Анхны ардчилсан герман улс нь [[их хямрал|дэлхийн эдийн засгийн их хямрал]], болон [[Адольф Хитлер]]ийн удирдлага дор [[үндэсний социализм|нацистууд]] [[хүчний түрэмгийлэл|төрийн эрхэнд]] гарсны улмаас уруудаж эхлэв. Ингээд нацистуудын эрин 1933 оноос 1945 он хүртэл үргэлжилсэн ба энэ хооронд тоталитар, ялгаварлан [[дарангуйлал|дарангуйлагчийн]] эсрэг байгаа хэн бүхнийг мөрдөн мөшгөж, хөнөөж байсан бол дарангуйлагч засаг нь зөвхөн газар нутгаа томруулахыг санаархаж байлаа. Германчуудын эхлүүлсэн [[дэлхийн хоёрдугаар дайн]], мөн тэдний хийсэн үй олноор нь хядаx хядлагын уршгаар тоо тоймгүй олон хүн үрэгдэн, маш олон хот суурин балгас болон сүйдсээр [[Европ дахь ялалтын өдөр|1945 оны тавдугаар сарын 8-нд]] германчууд [[Вермахтын болзолгүй буулт|болзолгүйгээр бууж өгснөөр]] дуусгавар болсон ажээ. [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]ы дараа 1949 онд Герман нь [[Баруун Герман|баруун]], [[Зүүн Герман|зүүн]] хоёр улсад хуваагдсан. Хоёр улс 1990 онд нэгдсэн бана. 1957 онд Баруун Герман нь [[Европын Эвлэл]]ийг байгуулсан орнуудын нэг болсон бөгөөд энэ байгууллага нь 1993 онд [[Европын Холбоо|Европын Нэгдэл]] болсон байна. Герман нь [[Шенгений бүс]]эд орсон бөгөөд 1999 онд [[Евро]]г арилжааны банкуудад хэрэглэж эхлээд, 2002 оны 1-р сарын 1-нээс эхлэн [[бэлэн мөнгө|бэлэн мөнгийг]] нэвтрүүлжээ. ХБНГУ-ын гүйцэтгэх дээд байгууллага бол холбооны Засгийн газар юм. Түүний үндсэн үүрэг нь улсынхаа улс төрийн удирдлагыг хэрэгжүүлэхэд оршино. Засгийн газрыг Канцлер удирдана. ХБНГУ-ын шүүхийн тогтолцоо нь  бусад улсуудын шүүхийн тогтолцооноос ялгарах өвөрмөц онцлогтой. Ихэнх улсуудад шүүхийн тогтолцоо дангаараа тэргүүлдэг бол ХБНГУ-д дээд шүүхийн үүргийг холбооны шүүхийн танхим, захиргааны хэргийн шүүх, хөдөлмөрийн шүүх, нийгмийн шүүх гэж 5 дээд шүүх тус тусынхаа хүрээнд хэрэгжүүлдэг, эдгээр дээд шүүхүүдийн нийлбэрийг нь шүүхийн сенат гэж нэрлэдэг. Герман нь төрийн алба гэсэн ойлголтын оронд, нийтийн алба хэмээх нэр томьёог хэрэглэнэ.  == Физик газар зүй == {| class="wikitable" style="text-align:right; float:right; margin-left:18px;" |- | align="left" | [[File:Deutschland topo.jpg|130px]] || align="left" | [[File:Europe topography map de.png|210px]] |- | align="center" | Топографийн<br />газрын зураг | align="center" | Европ<br />дахь байрлал |} Физик газар зүйн бүсчлэлийн хувьд хойд талаараа нам дор, нутгийн төв хэсгээр уулархаг, өмнөд хэсэгт Альпийн өмнөх болон [[Альпийн нуруу]] гэсэн бүсүүдэд хуваагдана. Герман нийт 9 [[хөрш улс]]тай: умард зүгт [[Дани]]тай (нийт урт нь 67&nbsp;километр газраар), зүүн хойд зүгт [[Польш]]той (442&nbsp;км), зүүн зүгт [[Чех]]тэй (811&nbsp;км), зүүн урд талдаа [[Австри]]тай (815&nbsp;км), өмнө зүгтээ [[Швейцар]]тай (316&nbsp;км), баруун урд талаараа [[Франц]]тай (448&nbsp;км), баруун талдаа [[Люксембург]] (135&nbsp;км) болон [[Бельги]]тэй (156&nbsp;км), баруун хойд талаараа [[Нидерланд]] (567&nbsp;км) зэрэг улстай хиллэнэ. Хилийн урт нь нийт 3757&nbsp;километр ([[Боден нуур]]ын хилийг оролцуулалгүй). Үүгээр Герман нь [[европ]]од хамгийн олон хөрш улстай улс юм. Германы хамгийн хойд талын цэгт Зилт арлаас 70 км зайтай орших ДанТиск оффшоре салхин парк орох ба үүнийг 2013 онд ашиглалтанд авчээ.<ref>Peter Kleinort: ''Deutschlands neuer Norden heißt „DanTysk“''. In: ''Täglicher Hafenbericht'' vom 17.&nbsp;Dezember 2013, S.&nbsp;15.</ref> Хамгийн хойд талын хуурай газрын хэсэгт Зилт арлын хойд хэсэг болох [[Лист (Зилт)|Лист]] орно. Харин xамгийн хойд талын эx газрын хэсэгт нэг талдаа [[Фленсбургийн Фөрдэ]] дэх [[Холнис]] [[хойг]]ийн үзүүр, нөгөө талдаа [[Хойд Фрисланд тойрог|Умард Фрисланд тойргийн]] [[Роденес]] болно. Хамгийн урд талын цэг нь [[Оберстдорф]]ын өмнө зүгт орших Халденвангерийн булангийн даваа юм. Хойд талын цэг Зилт арлаас Халденвангерийн булан хүртэл багцаагаар 886 км агаарын шугамын зайтай. Хамгийн баруун талын цэг нь Нидерландын [[Маас]]ын ойролцоо Изенбрух дахь Зельфкант хээрийн бүс ба харин хамгийн зүүн талын цэгт [[Найссеауэ]]- Дешка болон Найссеауэ-Центендорфын хооронд [[Ныса-Лужицка гол]]ын нэгэн тохой болдог. Зүүн баруун цэгүүдийн хоорондох агаарын шугамын зай нь 636 километр. === Геологи === Геологийн бүсчлэлийн хувьд Герман нь баруун европод ордог. Өнөөгийн Германы геологийн гадаргуу нь өөр өөр эрин үеийн төрөл бүрийн чулуулгийн бүтэцтэй бөгөөд энэ нь 30-аас 20 сая жилийн өмнөөс бүрэлдэн тогтсон ба [[Кайнозой]]н эринд явагдсан хоёр үйл явдал ихээхэн нөлөөтэй байсан нь Альпийн нурууны уулсын үүсэл болон [[Кайнозойн мөстлөгийн үе]] хоёр юм. === Газрын гадарга === [[Файл:Zugspitze Westansicht.JPG|thumb|right|[[Бавар]]и муж улсад байх [[Цугшпитце]] уулын оргил нь далайн түвшнээс дээш 2962 метр өндөр]] Геологийн харьцангуй залуу [[Альпийн нуруу]]ны [[нугалаат уулс]] нь германы ганц өндөр уулс юм. Герман дахь альпийн нуруу нь бүхлээрээ холбооны муж улс [[Бавари]]д орших ба эдгээр уулсын өндөр нь германы хувьд цорын ганц далайн түвшнээс дээш 2000 метрээс дээш гардаг уулс байна. Хамгийн өндөр оргил [[Цугшпитце]] (далайн түвшнээс дээш 2962 метр) нь австри, герман хоёрт хуваагдана. Германы [[Миттэлгебирге]] нь умард германы урд захаас эхлэн альпийн нурууны хойд заx хүрдэг. Дунд уулсын хамгийн өндөр цэгт [[Шварцвалд]] дахь Фельдберг уул (1493 метр) орох ба түүний дараа [[баварийн ой]]н Гроссер Арбер (1456 метр) ордог. Хамгийн нам дор зорчиж болох газар нь [[Нойендорф-Заксенбанде]] дахь ([[Шлесвиг-Хольштайн]] муж) Вильстермаршийн хотгор бөгөөд далайн түвшнээс 3,54 метрийн доор байна. Мөн тус муж улсад германы хамгийн нам дор газар нь байх ба энэ нь [[Любек]] хотоос зүүн хойд зүгт байх [[Хэммелсдорфер нуур]]ын ёроол, далайн түвшнээс доор 39,6 метрийн гүнд байдаг. Хамгийн гүн хиймлээр бий болгосон цэг нь [[Умард Райн-Вестфален]]ы [[Юлих]] хотоос зүүн зүгт байх [[Хамбахын ил уурхай]]н 267 метрийн гүнд оршино. === Уур амьсгал === {{Гол|Германы уур амьсгал}} Герман улс нь [[Төв Европ]]ын [[зөөлөн бүс|зөөлөн уур амьсгалын бүс]], салхины баруун бүсүүдэд бүрэн харьяалагдах бөгөөд [[Баруун Европ]]ын [[далайн уур амьсгал|далайн чийглэг уур амьсгал]] болон [[Зүүн Европ]]ын [[эх газрын уур амьсгал]]ын бүсүүдийн заагт байдаг. Мөн түүнчлэн Германы уур амьсгал [[Атлантын далай]]н [[гольф урсгал]]ын нөлөөнд байдгаас шалтгаалан энэ өргөрөгийн дундаж температурын түвшингээс хамаагүй өндөр байна. [[Жилийн дундаж температур]] нь хэвийн үед (1961-1990 оны хооронд)<ref>[http://www.dwd.de/bvbw/appmanager/bvbw/dwdwwwDesktop?_nfpb=true&_state=maximized&_windowLabel=T82002&T82002gsbDocumentPath=Navigation%2FOeffentlichkeit%2FKlima__Umwelt%2FKlimadaten%2Fkldaten__kostenfrei%2Fdaten__gebietsmittel__node.html%3F__nnn%3Dtrue&_pageLabel=_dwdwww_klima_umwelt_klimadaten_deutschland&switchLang=de Klimadaten: Gebietsmittelwerte von Deutschland]. Abgerufen am 7. Januar 2013.</ref> улсын хэмжээнд 8,2&nbsp;°C, сарын дундаж температур нь нэгдүгээр сард −0,5&nbsp;°C ба долоодугаар сард 16,9&nbsp;°C-ийн хооронд хэлбэлзэнэ. Жилийн дундаж хур тунадасны хэмжээ нь 789&nbsp;миллиметр. Сарын дундаж хур тунадасны хэмжээ нь хоёрдугаар сард 49&nbsp;миллиметр, зургаадугаар сард 85&nbsp;миллиметрийн хооронд байна. Германд хэмжсэн хамгийн хүйтэн температур нь −45,9 градус цельсийг 2001 оны арванхоёрдугаар сарын 24 [[Фунтен нуур]]анд бүртгэсэн бол хамгийн халуун температур нь 2015 оны наймдугаар сарын 7-нд [[Китцинген]]д 40,3 градус цельс хүрсэн хэмээн бүртгэгдсэн байна.<ref>[http://www.wetterdienst.de/Klima/Wetterrekorde/Deutschland/Temperatur/ Wetterrekorde Deutschland], wetterdienst.de, abgerufen am 23. November 2015.</ref> === Ус зүй === [[Файл:Dreiflüsseeck-Passau-Aerial (P1140080E).jpg|thumb|right|[[Пассау]] дахь гурван голын бэлчир: баруунаас Инн, [[Дунай мөрөн]] (голд нь), Илц гол]] Хамгийн том зургаан гол мөрний дөрөв нь болох [[Райн мөрөн|Райн]], [[Элбэ мөрөн|Элбэ]], [[Везер гол|Везер]], [[Эмс гол]] нь [[Хойд тэнгис]]ээр болон [[Одер гол]] нь [[Балтын тэнгис|Зүүн тэнгисээр]] дамжин [[Атлантын далай]]д цутгадаг бол [[Дунай мөрөн]] нь эсрэг зүгт [[Хар тэнгис]]т усаа цутгадаг. Швейцараас эхээ авдаг Райн мөрөн нь баруун урд болон баруун бүсийн нутгаар нь урсана. Райн мөрөнд цутгах чухал том голуудын тоонд [[Неккар гол|Неккар]], [[Майн гол|Майн]], [[Мозель гол|Мозель]], [[Руур гол|Руур]] зэрэг голууд болно. Райн мөрөн нь эдийн засагт чухал нөлөөтэй мөрний нэг бөгөөд европ дахь хамгийн ихээр усан тээвэрт ашиглагддаг мөрөн юм. Дунай мөрөн германы нутгаар 647 километр урсаад, Австрийн нутгаар дамжин [[Зүүн Өмнөд Европ]]ын нутгаар цааш урсана. Дунай мөрөнд цутгах германы томоохон голуудын тоонд [[Иллер гол|Иллер]], [[Лех гол|Лех]], [[Изар гол|Изар]], [[Инн гол|Инн]] голууд орно. Германы зүүн хэсгээр Чехээс эх аван урсах Эльбе мөрөн нь германы нутагт нийт 726 км-ийн урттай байна. [[Заале гол|Заале]], [[Хафель гол|Хафель]] голууд Элбэд цутгах чухал голын тоонд багтдаг. 452 километрийн урттай Везер гол л зөвхөн германы нутгаас усаа цуглуулан, өөр улс дамжилгүйгээр хойд тэнгист цутгадаг. Германы нутагт байх томоохон нууруудын ихэнх нь Альпийн өмнөх хэсэг, [[Хольштайны Швейцар]], [[Мекленбург]]т байдаг. Хамгийн том бөгөөд бүтнээрээ германы нутагт орших нуур Мюритц нь [[Мекленбургийн нууруудын хотгор|мекленбургийн нууруудын хотгорын]] хэсэгт хамаарна. [[Боден нуур]]ыг Австри улстай таллан хуваадаг ба ихэнх талбай нь германы нутагт байдаг. Нутгийн зүүн болон баруун хэсэгт ил уурхайн сав газрыг нөхөн сэргээх зорилготойгоор бий болгосон том, жижиг олон хиймэл нуурууд байдаг (жишээлбэл [[Лайпцигийн Нойзеенланд]], эсвэл [[Дортмунд]]ын [[Фөникс-Зее|Фөникс нуур]] гэх мэт). === Ургамал === [[Файл:Bayerischer Wald - Mittelsteighütte 001.jpg|thumb|left|Эвэр модот ой, [[Баварийн ой (үндэсний цэцэрлэгт хүрээлэн)|Баварийн ой]]]] Герман нь зөөлөн уур амьсгалтай байгалийн бүсэд оршино. Тиймээс түүний [[Флора|ургамлын ертөнц]] нь [[Ой|навчит- ба холимог ойгоос]] бүрдэнэ. Газрын гадарга, геологийн бүтэц, өндөр нам байршлаас шалтгаалан ургамлын төрөл зүйл ихтэй. Нутгийн баруунаас зүүн зүг рүү [[далайн уур амьсгал|баруун зүгийн далайн уур амьсгалаас]] [[эх газрын уур амьсгал]]д шилжих ба үүнээ дагаад ургамалжилт нь бас өөрчлөгдөнө. Герман дахь нийт зэрлэг ургамлын төрөл [[зүйл]]ийг ойролцоогоор 9.500 хэмээн тогтоожээ. Үүн дээр 14.000 зүйлийн [[мөөг]] нэмэгдэнэ.<ref>[[Bundesamt für Naturschutz]] (Hrsg.): ''Artenschutzreport 2015 – Tiere und Pflanzen in Deutschland'', S. 13.</ref> Одоогийн байдлаар тус улсын ой нь нийт газар нутгийн 32,0 хувийг эзэлж байна. Үүгээрээ Герман улс нь европын холбооны улсууд дотроос хамгийн их ой модтой орон болдог. Хамгийн ихээр тохиолдох модны төрөлд [[улаан гацуур]] 26 хувь, [[ойн нарс]] 22,9 хувиар удаалан, 15,8 хувийг [[улаан эвэр мод]], 10,6 хувийг [[царс]] эзэлнэ.<ref>Bundesministerium für Ernährung und Landwirtschaft (Hrsg.): ''Der Wald in Deutschland – Ausgewählte Ergebnisse der dritten Bundeswaldinventur''.</ref> === Амьтан === [[Файл:Damwild EO5P0585-2.jpg|thumb|right|Марал буга Мекленбургийн ойд]] Нийт 48.000 гаран [[зүйл|төрөл зүйлийн]] амьтан бүртгэгдсэнээс 104 зүйлийн хөхтөн амьтан, 328 төрөл зүйлийн шувуу, 30.000 гаран шавьжны төрөл байдаг байна.<ref>Bundesamt für Naturschutz (Hrsg.): ''Artenschutzreport 2015 – Tiere und Pflanzen in Deutschland'', S. 13&nbsp;f.</ref> Нутгийн ихэнх [[хөхтөн|хөхтөн амьтад]] нь ойгоор нутаглах ба үүнд жишээлбэл төрөл бүрийн зүйлийн [[суусар]], [[марал буга]], [[буга]], [[зээр]], [[зэрлэг гахай]], [[шилүүс]], [[улаан үнэг|үнэг]], [[минж]], [[халиу]] гэх мэт. ==Хүн амын газар зүй == {{Гол|Германы газар зүй}} Герман газар нутгийнхаа 52&nbsp;хувийг [[хөдөө аж ахуй]]н зориулалтаар (2009 оны мэдээ) ашиглах ба харин 29,5&nbsp;хувийг [[ой|ой модот]] газар эзэлнэ. 14&nbsp;хувийн талбайг суурин болон зам тээврийн хөдөлгөөний зориулалтаар ашиглах ба энэ нь жилээс жилд нэмэгдэж байна. Усны эзлэх талбай 2&nbsp;хувь, үлдсэн 2,5&nbsp;хувь бусад талбайд хуваагдах ба ихэнхдээ хамгаалагдсан газар болон [[ил уурхай]] байдаг. === Германы муж улсуудын жагсаалт === {{Гол|Германы муж улс}} Холбооны бүтэцтэй Бүгд Найрамдах Холбоо нь нийт 16 [[гишүүн улс]]аас бүрдэх ба [[орон]] гэх утгатай Герман хэлний ''Länder'' хэмээх үгээр нэрлэгддэг холбооны 16 [[Муж Улс|муж]]аас бүрдэнэ. Тус бүрдээ үндсэн хуульт, [[өөртөө засах эрх]]тэй тул заримдаа [[Муж Улс|муж улс]] гэж бас нэрлэдэг. Эдгээрээс [[Бавари]], [[Саксон]], [[Тюринг]] гурав нь албан ёсоор "чөлөөт улс" (Freistaat) хэмээгддэг бол, [[Берлин]], [[Хамбург]], [[Бремен]] гурван хот нь мужийн зэрэглэлтэй болсон тул [[хот улс]] гэж хэлэгддэг. Гэхдээ Берлин, Хамбург дангаараа нь хот улсыг бүрдүүлэх бол [[Бремен муж|Чөлөөт Ханзештадт Бремен]] нь Бремен болон [[Бремерхафен]]аас бүрдэх учир „хоёр-хотуудын-улс“ гэж нэрлэгддэгээрээ онцлог юм. {{Германы мужууд|options=float:left; font-size:90%; border:3px; max-width:480px; width:50%;}} {| class="wikitable sortable" style="text-align:left; font-size:90%;" |- style="font-size:100%; text-align:right;" |- ! align="center"|Муж ! align="center"|Нийслэл ! align="center"|Нутаг дэвсгэр (км²) ! align="center"|Хүн ам |-1 |align="left"|[[Баден-Вюртемберг]] |align="left"|[[Штутгарт]] |35,752 |10,717,000 |- |align="left"|[[Бавари]] |align="left"|[[Мюнхен]] |70,549 |12,444,000 |- |align="left"|[[Берлин]] |align="left"|— |892 |3,400,000 |- |align="left"|[[Бранденбург]] |align="left"|[[Потсдам]] |29,477 |2,568,000 |- |align="left"|[[Бремен муж|Бремен]] |align="left"|[[Бремен]] |404 |663,000 |- |align="left"|[[Доод Саксон]] |align="left"|[[Ханновер]] |47,618 |8,001,000 |- |align="left"|[[Заарланд]] |align="left"|[[Заарбрюкен]] |2,569 |1,056,000 |- |align="left"|[[Мекленбург-Өрнө Померан]] |align="left"|[[Шверин]] |23,174 |1,720,000 |- |align="left"|[[Райнланд-Пфальц]] |align="left"|[[Майнц]] |19,847 |4,061,000 |- |align="left"|[[Саксон]] |align="left"|[[Дресден]] |18,416 |4,296,000 |- |align="left"|[[Саксон-Анхальт]] |align="left"|[[Магдебург]] |20,445 |2,494,000 |- |align="left"|[[Тюринг]] |align="left"|[[Эрфурт]] |16,172 |2,355,000 |- |align="left"|[[Умард Райн-Вестфален]] |align="left"|[[Дюссельдорф]] |34,043 |18,075,000 |- |align="left"|[[Хамбург]] |align="left"|— |755 |1,735,000 |- |align="left"|[[Хессен]] |align="left"|[[Висбаден]] |21,115 |6,098,000 |- |align="left"|[[Шлесвиг-Хольштайн]] |align="left"|[[Киль]] |15,763 |2,829,000 |- |} === Хүн амын төвлөрөлт ихтэй газрууд === Германд [[Германы том хотын жагсаалт|79 том хот]] байдаг бөгөөд 100.000-с дээш оршин суугчтай хотыг ''том хот'' хэмээн нэрлэнэ. Үүнээс 14 хот нь 500.000-с дээш оршин суугчтай. Германы томоохон хотууд, түүнээ дагаад хүн амын төвлөрөлт ихтэй газарт баруун урд зүг болон баруун зүгт байна. Энэхүү төвлөрөлт нь Райн мөрний дагуу, төв европын хүн амын бөөгнөрөлтийн төв хэсгийг бүрдүүлэх ба түүнийг ''[[хөх гадил]]'' хэмээн нэрлэдэг. '''Германы хүн амын төвлөрөлт ихтэй газар нутаг''' {| class="wikitable zebra" |- ! rowspan="15" style="font-weight:normal;"| [[File:Cityscape Berlin.jpg|160px|Берлин]]<br />Берлин<br /> [[File:HP L4224.JPG|160px|Хамбург]]<br />Хамбург<br /> [[File:Stadtbild München.jpg|160px|Мюнхен]]<br />Мюнхен<br /> ! align="left" class="hintergrundfarbe5"| ! align="left" class="hintergrundfarbe5"| Суурин газар ! align="left" class="hintergrundfarbe5"| [[Германы том хотын жагсаалт|Хот]] ! align="left" class="hintergrundfarbe5"| Бөөгнөрөлт ! align="left" class="hintergrundfarbe5"| Метропол бүс нутаг ! rowspan="15" style="font-weight:normal;"| [[File:Köln Panorama.jpg|160px|Кёльн]]<br />Кёльн<br /> [[File:Frankfurt EZB-Neubau.20130909.jpg|160px|Майны Франкфурт]]<br />Майны Франкфурт<br /> [[File:Neue Schloss Stuttgart.JPG|160px|Штуттгарт]]<br />Штуттгарт |- | align="center" | 1 || align=left | Муж || align="right" |3.520.000|| align=right|4.400.000|| align=right|6.000.000 |- | align="center" | 2 ||align=left | [[Хамбург]] || align=right|1.790.000|| align=right|2.600.000|| align=right|5.000.185 |- | align="center" | 3 || align=left | [[Мюнхен]] || align=right|1.450.000|| align=right|2.000.000|| align=right|5.200.000 |- | align="center" | 4 || align=left | [[Кёльн]] || align=right|1.060.000 || align=right|1.900.000|| align=right|11.690.000 |- | align="center" | 5 || align=left | [[Майны Франкфурт]] || align=right|730.000|| align=right|1.930.000|| align=right|5.520.000 |- | align="center" | 6 || align=left | [[Штуттгарт]] || align=right|625.000|| align=right|1.800.000|| align=right|5.290.000 |- | align="center" | 7 ||align=left | [[Дюссельдорф]] || align=right|610.000|| align=right|1.220.000|| align=right|11.690.000 |- | align="center" | 8 ||align=left | [[Дортмунд]] || align=right|585.000|| align=right|5.562.500|| align=right|11.690.000 |- | align="center" | 9 ||align=left | [[Эссен]] || align=right|580.000|| align=right|5.562.500|| align=right|11.690.000 |- | align="center" | 10 ||align=left | [[Лайпциг]] || align=right|560.000|| align=right|1.100.000|| align=right|2.400.000 |- | align="center" | 11 ||align=left | [[Бремен]] || align=right|555.000|| align=right|850.000|| align=right|2.730.000 |- | align="center" | 12 ||align=left | [[Дрезден]] || align=right|545.000|| align=right|755.000|| align=right|2.400.000 |- | align="center" | 13 ||align=left | [[Ханновер]] || align=right|530.000|| align=right|1.132.000|| align=right|3.880.000 |- | align="center" | 14 ||align=left | [[Нюрнберг]] || align=right|510.000|| align=right|1.200.000|| align=right|3.500.000 |} ==Хүн ам== {{Гол|Германчууд}} === Германы хүн ам зүй === 2015 оны арванхоёрдугаар сарын 31-ний хүн амын тооллогоор ХБНГУ-д албан ёсоор 357.356 км² талбайд 82.175.684 оршин суугч бүртгэгджээ.<ref name="flaebev">Statistische Ämter des Bundes und der Länder: {{Webarchiv|url=http://www.statistikportal.de/Statistik-Portal/de_jb01_jahrtab1.asp |wayback=20160929084511 |text=Gebiet und Bevölkerung – Fläche und Bevölkerung |archiv-bot=2023-09-26 08:38:31 InternetArchiveBot }}, Stand: 31. Dezember 2015. Abgerufen am 13. September 2016.</ref> Энэ тоогоороо тус улс нь хүн амын нягтшил өндөртэй оронд тооцогддог. 2014 оны бүртгэлээр нийт хүн амын 18,2 хувийг 20-с доош насныхан, 24,1 хувийг 20-40 насныхан, 30,3 хувийг 40-60 насныхан байв. 60-80 настнууд нь нийт иргэдийн 21,8 хувийг, 80-с дээш настангууд нь 5,6 хувьтай байв.<ref>[https://www.destatis.de/DE/ZahlenFakten/GesellschaftStaat/Bevoelkerung/Bevoelkerungsstand/Tabellen_/lrbev01.html ''Bevölkerung – Bevölkerung nach Altersgruppen''], destatis.de, 2014 </ref> Хүн амын дундаж нас нь мөн онд 44,3 нас байсан байна.<ref>[https://www.destatis.de/DE/PresseService/Presse/Pressemitteilungen/2015/09/PD15_353_12411.html ''81,2&nbsp;Millionen Einwohner am Jahresende 2014 – Bevölkerungszunahme durch hohe Zuwanderung – Korrektur im 3. Absatz''], Statistisches Bundesamt: Destatis, 2015-09-24</ref> Хамтын амьдралын хамгийн түгээмэл хэлбэр болох [[гэр бүл]]ийн амьдралаас гадна өөр олон амьдралын олон хэлбэрүүд германы нийгэмд бий.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.germany.info/Vertretung/usa/en/04__W__t__G/02/__Society.html |wayback=20121006170049 |text=''German Missions in the United States: Society'' |archiv-bot=2023-10-06 05:49:33 InternetArchiveBot }}. Abgerufen am 2. Januar 2013.</ref> Эндэгдэлгүй төрсөн хүүхдийн тоо нь 2014 онд 714.927 байв. Энэ нь нэг эхэд 1,47 хүүхэд буюу 1000 иргэн тутмаас 8,8 хүүхэд төрүүлж байна гэсэн төрөлтийн индекстэй гарчээ. Мөн онд нас барсан 868.356 тохиолдлыг бүртгэсэн нь 1000 хүнээс 10,7 нь үхсэн гэсэн үг юм.<ref>[https://www.destatis.de/DE/ZahlenFakten/Indikatoren/LangeReihen/Bevoelkerung/lrbev04.html ''Bevölkerung''], Statistisches Bundesamt. Abgerufen am 7. Februar 2016.</ref> 2015 онд 738.000 хүүхэд төрсөн сүүлийн 15 жилд гарсан хамгийн өндөр үзүүлэлт байсан ба харин нас барсан иргэдийн тоо нь 925.000 байв.<ref>[http://www.zeit.de/gesellschaft/2016-06/bevoelkerung-geburten-kinder-anstieg-deutschland ''Bevölkerung: Höchste Geburtenzahl seit 15 Jahren''], [[Zeit Online]], abgerufen am 1. Juli 2016.</ref> 1972 оноос хойш өнөөг хүртэлх хугацаанд жилдээ үхсэн хүний тоо нь төрөлтөөс дандаа илүү гарсан мэдээтэй байна. Энэ учраас гэр бүлд ээлтэй, хүүхдийн төрөлтийг дэмжин гэр бүлийг олон хүүхэдтэй болгох талаас нь улс төрийн бодлогыг дэмжиж байна. Үүний тулд гэр бүлийн ажил амьдралыг зохицуулж өгөх нь үндсэн суурь болно гэж мэргэжилтнүүд үнэлэн дүгнэжээ. Хэрэв энэ чигээрээ төрөлтийн индекс багатай байвал ялангуяа дунд болон дээд болвсролтой болвсон хүчний дутагдалд орж, нийгмийн, эдийн засгийн, улс төрийн газарзүйн асуудалд герман удахгүй нэрвэгдэхийг урьдчилан мэдээлсээр байна.<ref>[https://www.welt.de/wirtschaft/article112160366/Kinderlosigkeit-ist-das-wirkliche-Problem-Europas.html ''Kinderlosigkeit ist das wirkliche Problem Europas''], [[Die Welt]] vom 21. Dezember 2012. Abgerufen am 9.&nbsp;Januar 2013.</ref> 2015 онд Германд улсад [[Германы улсын иргэншил|германы иргэншилтэй]] 73,6 сая хүн бүртгэлтэй байв. Мөн онд германы иргэншилтэй гадны иргэдийн тоо 17 сая байсан нь нийт хүн амын 21%-ийг эзэлж байна.<ref name="bpbpopger">[http://www.bpb.de/wissen/NY3SWU,0,0,Bev%25F6lkerung_mit_Migrationshintergrund_I.html ''Bevölkerung mit Migrationshintergrund I.''] Abgerufen am 5. Januar 2017.</ref> '''Хүн амын өсөлт''' {| class="wikitable" !Он !Иргэдийн тоо !Он !Иргэдийн тоо |- |1950 |69.346.000 |1985 |77.661.000 |- |1955 |71.350.000 |1990 |79.753.000 |- |1960 |73.147.000 |1995 |81.817.000 |- |1965 |76.336.000 |2000 |82.260.000 |- |1970 |78.069.000 |2005 |82.438.000 |- |1975 |78.465.000 |2010 |81.752.000 |- |1980 |78.397.000 |2015 |82.176.000 |} <small>(Эx сурвалж: Холбооны статистикийн алба, 1950-1990 он хүртэлх хоёр Герман улсын тоо)</small><ref>[https://www.destatis.de/DE/ZahlenFakten/GesellschaftStaat/Bevoelkerung/Bevoelkerungsstand/Tabellen_/lrbev03.html ''Staat & Gesellschaft – Bevölkerungsstand''] Statistisches Bundesamt (Destatis), 2017-07-26</ref> == Эдийн засаг == === Үндсэн мэдээлэл === {{Гол|Германы эдийн засаг}} 3,4&nbsp;их наяд америк долларын нэрлэсэн [[дотоодын нийт бүтээгдэхүүн]]ий (ДНБ) үзүүлэлтээрээ Герман 2015 онд европод эдийн засгаараа тэргүүлэгч, дэлхийд дөрөвт бичигджээ.<ref>[http://de.statista.com/statistik/daten/studie/157841/umfrage/ranking-der-20-laender-mit-dem-groessten-bruttoinlandsprodukt/ Die 20 Länder mit dem größten Bruttoinlandsprodukt (BIP) im Jahr 2015 (in Milliarden US-Dollar)], Statista, хандсан 2016-06-24</ref> Нэг хүнд оногдох нэрлэсэн ДНБ үзүүлэлтээр Герман олон улсад 18,европын холбоонд 9 дэх байранд орно.<ref name="IWF">Internationaler Währungsfonds: [http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2014/02/weodata/index.aspx ''World Economic Outlook Database''], Stand: Oktober 2014. Abgerufen am 16. Dezember 2014.</ref> Барааны үнийн дүнгээр нь хэмжвэл тус улс нь 2015 онд дэлхийд импорт болон экспортоор гуравдугаар байрт орсон байна.<ref name="Außenhandel">Statistisches Bundesamt: [http://de.statista.com/statistik/daten/studie/37013/umfrage/ranking-der-top-20-exportlaender-weltweit/ ''Die 20 größten Exportländer weltweit im Jahr 2015 (in Milliarden US-Dollar)'']; vgl. dazu [https://www.destatis.de/DE/ZahlenFakten/LaenderRegionen/Internationales/Thema/Aussenhandel/Aussenhandel.html Außenhandel], Stand: 2016. Abgerufen am 24. August 2016.</ref> Герман өндөр хөгжилтэй орнуудын тоонд ордог ба 2014 онд хийгдсэн хүний хөгжлийн индексийн судалгаагаар тус улсын амьдралын стандарт нь нийт 188 улсаас 6 байранд жагссан байна.<ref name="ImE2014">[http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr_2015_web.pdf Deutsche Gesellschaft für die Vereinten Nationen e.V: ''Bericht über die menschliche Entwicklung''], Entwicklungsprogramm der Vereinten Nationen (UNDP) 2015, Berliner Wissenschafts-Verlag, Berlin, 2016-11-08, Seiten=246, PDF</ref> == Тэмдэглэл == {{notelist}} == Цахим холбоос == {{Commons|Deutschland|Герман}} * [http://www.bundesregierung.de/ Холбооны Засгийн Газар] герман хэлээр * [http://www.bundestag.de/ Бундестаг] герман хэлээр * [http://www.deutschland.de/ Deutschland.de] – Official Germany portal (non-profit) * [http://www.bundeskanzlerin.de/ Германы Канцлерын албан цахим хуудас] ([[German language|German]] and English) * [http://www.dw-world.de/ Deutsche Welle] – Germany's international broadcaster * [https://web.archive.org/web/20070612234253/https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-g/germany.html Chief of State and Cabinet Members] * [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/231186/Germany Germany] entry at ''Encyclopædia Britannica'' * [https://web.archive.org/web/20090221174544/http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/germany.htm Germany] at ''UCB Libraries GovPubs'' * [http://www.tatsachen-ueber-deutschland.de/en/ Facts about Germany] – by the German Federal Foreign Office * [http://www.destatis.de/e_home.htm Destatis.de] – Federal Statistical Office Germany == Эх сурвалж == {{reflist|2}} {{Европ}} {{G8}} {{Хөтлөгч мөр Европын холбооны улсууд}} {{ЕАБХАБ-ын гишүүн улсууд}} {{Хөтлөгч мөр Эдийн засгийн хамтын ажиллагаа ба хөгжлийн байгууллага}} [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Герман| ]] [[Ангилал:Их наймын орон]] [[Ангилал:Европын орон]] [[Ангилал:Европын Холбооны гишүүн орон]] [[Ангилал:Европын зөвлөлийн гишүүн]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] [[Ангилал:Парламентын засаглалтай холбооны бүгд найрамдах улс]] [[Ангилал:ЭЗХАХБ-ын гишүүн орон]] 66i675j37qgjgjpj2903ab1kbemontq 0 8249 851781 851435 2026-03-29T07:53:45Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 851781 wikitext text/x-wiki {{short description|Зүүн өмнөд Ази, Океанд оршдог улс}} {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Бүгд Найрамдах Индонез Улс | common_name = Индонез | native_name = {{native name|id|Republik Indonesia}} | image_flag = Flag of Indonesia.svg | flag_type = [[Индонезийн төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = National emblem of Indonesia Garuda Pancasila.svg | symbol_type = [[Индонезийн төрийн сүлд|Үндэсний тамга <br />(Сүлд)]] | national_motto = <br>{{native phrase|kaw|[[Индонезийн үндэсний уриа|Bhinneka Tunggal Ika]]|paren=omit}} ([[Хуучин Ява хэл|Хуучин Ява]])<br>"Олон янз байдалд эв нэгдэл" | other_symbol = {{lang|id|[[Панчасила (улс төр)|Панчасила]]}}<br />(Таван зарчим) | other_symbol_type = Үндэсний үзэл суртал: | national_anthem = {{lang|id|[[Индонезийн төрийн дуулал|Indonesia Raya]]}}<br />"Их Индонез"<br /><div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;"> </div> | image_map = {{Switcher|[[File:Indonesia (orthographic projection).svg|frameless]]|Дэлхийн бөмбөрцөг|[[File:Location Indonesia ASEAN.svg|upright=1.15|frameless]]|АСЕАН-ы газрын зураг|default=1}} | capital = [[Жакарта]] | largest_city = [[Жакарта]] | coordinates = {{Coord|6|10|S|106|49|E|type:city_region:ID}} | languages_type = Албан ёсны хэл | languages = [[Индонез хэл]]<!--Note: Not just the official language, but also the national language (bahasa pemersatu)--> | languages2_type = Орон нутгийн хэл | languages2 = [[Индонезийн хэлнүүд|700+ хэлнүүд]]<ref name="ethnologue"/> | ethnic_groups = [[Индонезийн ард түмэн|1,300+ угсаатан]]<ref name="BPS">{{cite web|url=http://www.bps.go.id/website/pdf_publikasi/watermark%20_Kewarganegaraan%2C%20Suku%20Bangsa%2C%20Agama%20dan%20Bahasa_281211.pdf|title=Nationality, Ethnicity, Religion, and Languages of Indonesians|language=id|last1=Na'im|first1=Akhsan|last2=Syaputra|first2=Hendry|publisher=[[Statistics Indonesia]]|date=2010|access-date=2015-09-23|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923194534/http://www.bps.go.id/website/pdf_publikasi/watermark%20_Kewarganegaraan%2C%20Suku%20Bangsa%2C%20Agama%20dan%20Bahasa_281211.pdf|archive-date=2015-09-23}}</ref> | religion_year = 2018 | religion = {{ublist|item_style=white-space:nowrap;|86.7% [[Индонез дэх ислам|Ислам]]|10.7% [[Индонез дэх христийн шашин|Христийн шашин]]|1.7% [[Индонез дэх хиндүизм|Хиндүизм]]|0.8% [[Индонез дэх буддизм|Буддизм]]| 0.1% [[Алиран Кеперкаян|Уламжлалт]], [[Индонез дэх күнзийн сургаал|Күнз]], <br>болон [[Индонез дэх шашин шүтлэг|бусад]]}} | religion_ref = <ref name="RELIGION">{{cite web|url=https://data.kemenag.go.id/agamadashboard/statistik/umat|title=Statistik Umat Menurut Agama di Indonesia|publisher=[[Ministry of Religious Affairs (Indonesia)|Ministry of Religious Affairs]]|date=2018-05-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20200903221250/https://data.kemenag.go.id/agamadashboard/statistik/umat|archive-date=2020-09-03|access-date=2020-09-24|language=id}}</ref> | demonym = [[Индонезчүүд‎]] | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Ерөнхийлөгчийн засаглалын систем|ерөнхийлөгчийн бүгд найрамдах улс]] | leader_title1 = [[Индонезийн Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = [[Прабово Субианто]] | leader_title2 = {{nowrap|[[Индонезийн Дэд Ерөнхийлөгч|Дэд Ерөнхийлөгч]]}} | leader_name2 = [[Гибран Ракабуминг Рака]] | leader_title3 = {{nowrap|[[Төлөөлөгчдийн Танхимын Дарга (Индонез)|Танхимын Дарга]]}} | leader_name3 = [[Пуан Махарани]] | leader_title4 = {{nowrap|[[Индонезийн Дээд шүүхийн Ерөнхий шүүгч|Ерөнхий шүүгч]]}} | leader_name4 = [[Мухаммед Сирифуддин]] | legislature = [[Ардын Зөвлөлдөх Хурал]] (АЗХ) | upper_house = [[Орон Нутгийн Төлөөлөгчдийн Зөвлөл]] (ОНТЗ) | lower_house = [[Ардын Төлөөлөгчдийн Зөвлөл]] (АТЗ) | sovereignty_type = Тусгаар тогтнол | sovereignty_note = ([[Голландын колонийн эзэнт гүрэн|Нидерландаас]])<!-- Based on consensus, please discuss on the Talk Page before changing Netherlands to Japan, or adding both --> | established_event1 = [[Индонезийн тусгаар тогтнолыг тунхаглал|Тунхагласан]] | established_date1 = 8 сарын 17, 1945 он | established_event2 = [[Нидерланд-Индонезийн дугуй ширээний хурал|Хүлээн зөвшөөрөгдсөн]] | established_date2 = 12 сарын 27, 1949 он | area_km2 = 1,904,569<ref>{{cite web|url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/DYB2004/Table03.pdf|title=UN Statistics|publisher=United Nations|date=2005|access-date=2007-10-31|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20071031023924/http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/DYB2004/Table03.pdf|archive-date=2007-10-31}}</ref> | area_rank = 14 | area_sq_mi = 735,358 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | percent_water = | area_data2 = 4.85 | population_estimate = {{increaseNeutral}} 277,749,853<ref>{{cite web|url=https://dukcapil.kemendagri.go.id/page/read/7/data-kependudukan|publisher=[[Ministry of Home Affairs (Indonesia)]]|title=Indonesian Population 2022|access-date=12 April 2023|archive-date=13 Аравдугаар сар 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221013070650/https://dukcapil.kemendagri.go.id/page/read/7/data-kependudukan|url-status=dead}}</ref> | population_census = 270,203,917<ref name="2020census" /> | population_estimate_year = 2022 | population_estimate_rank = 4 | population_census_year = 2020 | population_density_km2 = 143 | population_density_sq_mi = 371 | population_density_rank = 90 | GDP_PPP = {{increase}} {{currency|4.398 их наяд|USD|passthrough=yes}}<ref name="IMF">{{cite web|title=Report for Selected Countries and Subjects|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/weo-report?c=536,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,PPPSH,&sy=2020&ey=2027&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1|publisher=International Monetary Fund|access-date=2023-04-12}}</ref> | GDP_PPP_year = 2023 | GDP_PPP_rank = 7 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} {{currency|15,855|USD|passthrough=no}}<ref name="IMF" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 98 | GDP_nominal = {{increase}} {{currency|1.392 их наяд|USD|passthrough=yes}}<ref name="IMF" /> | GDP_nominal_year = 2023 | GDP_nominal_rank = 16 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} {{currency|5,016|USD|passthrough=no}}<ref name="IMF" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 112 | Gini = 37.9 | Gini_year = 2021 | Gini_change = increase <!--/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref>{{cite web|title=GINI index (World Bank estimate) – Indonesia|url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=ID|publisher=[[World Bank]]|access-date=2021-04-15}}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.705 | HDI_year = 2021 | HDI_change = decrease <!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=2022-09-08|access-date=2022-09-08}}</ref> | HDI_rank = 114 | currency = [[Индонез рупиа]] (Rp) | currency_code = IDR | time_zone = [[Индонез дэх цаг|янз бүрийн]] | utc_offset = +7 - +9 | date_format = ӨӨ/СС/ЖЖЖЖ | drives_on = зүүн | calling_code = [[+62]] | cctld = [[.id]] }} [[Зүүн Өмнөд Ази]]йн, [[Далайн орнууд]]ын ч гэж хэлж болох байрлалд 17,508 арлын дээр оршдог<ref>[http://ec.europa.eu/europeaid/where/asia/regional-cooperation/support-regional-integration/asem/documents/10.03.10_info_on_indonesia_finale_en.pdf Information on Indonesia]. ASEM Development conference II: Towards an Asia-Europe partnership for sustainable development. 26–27 May 2010, Yogyakarta, Indonesia. ec.europa.eu</ref> [[Тусгаар тогтнол|тусгаар тогтносон]], [[бүрэн эрхт улс|бүрэн эрхт]] [[улс]]ыг '''Бүгд Найрамдах Индонез Улс''' ({{lang-id|Republik Indonesia}}), товчоор '''Индонез улс''', '''Индонез''' гэнэ. [[Нидерланд]] XVII зууны үеэс [[Зондын арлууд]]ад эзэмшил орон (''колони'')-оо тэлсээр байлаа. [[XX зуун]]ы эхнээс [[Индонезийн ард түмэн|нутгийн ард түмэн]] яс үндэс харгалзалгүй эвлэн нэгдэж тусгаар тогтнохын төлөө тэмцсээр олон улсын дэмжлэгийг ч хүртэж, 1949 онд нэгэн шинэ улсыг үүсгэжээ. [[Жава үндэстэн|Жава]] тэргүүтэй [[Индонез#Хүн ам|энэ олон ястан]] одоо хэр нь нэг хэлтэн, нэг үндэстэн болох ирээдүй рүүгээ дөтөлсөөр л яваа. 1950 оноос Индонез төрийн байгууламжийн хувьд [[нэгдмэл улс|нэгдмэл]], төрийн хэлбэрийн хувьд ерөнхийлөгчийн эрх мэдэл давамгайлсан [[бүгд найрамдах улс|бүгд найрамдах засагтай]] болжээ. Одоо [[Индонез#Орон нутаг|орон нутаг, засаг захиргааны]] шаардлагаар дотроо 33 [[муж]] болж хуваагддаг. Ойр хавийн [[Сингапур]], [[Бруней]], [[Малайз]] гурван улсынхтай яг адил [[Малай хэлний]] нэгэн аялгууг албан ёсоор батлан сурцгааж байгаа. Түүнийгээ [[Индонез хэл]] гэж итгэж, [[латин үсэг|латин үсгээр]] бичдэг. Дурдсан улсуудаас гадна [[Зүүн Тимор]], [[Папуа-Шинэ Гвиней]], [[Австрали]], [[Палау]], [[Филиппин]], [[Энэтхэг]]тэй газар эс бөгөөс тэнгисийн усаар хиллэдэг. Индонезийн харьяаны 1.9 сая хавтгай дөрвөлжин километр газарт 2020 онд 270 сая 203 мянган хүн амьдарч байв. Дэлхийн олон улсаас хүн амын тоогоор [[Улс орнууд хүн амын тоогоор|4-р олон]], газар нутгийн хэмжээгээр [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|15-р том]] улс мөн гэдэг. Нэгт км-т 123.7 ноогддог гэдэг нь харин дундаж (79-р) байрынх. VII зууны [[Шривижая]], XIII зууны [[Мажапахит]] гэх мэтээр түрүү үеийн улс-нийгэмд [[Буддын шашин]], [[Хиндү шашин]] дэлгэрсэн. Дараа нь XIII зуунаас араб худалдаачдын сурталд автаж XVI зуун гэхэд олонх нь [[Ислам]]ын ёс үйлдэлт хүмүүс болцгоожээ. Одоо Индонезийн хүн амын 86% нь [[Ислам|мусульман (хотон)]] гэдэг. [[Исламын улс]] гэдэгт багтахгүй ч Ислам шашинтны тооны олноор дэлхийд тэргүүлнэ. Индонезийн газрын доор [[техтоник хавтан]]гууд шүргэлцдэгээс шалтгаалаад газрын чичирхийлэл олон давтагддаг, сүрхий идэвхтэй [[галт уул]]стай. Үүгээрээ хүнд халтай ч гэсэн галт уулын бялхдас газрын хөрсийг үржил шимтэй болгодгоос хүн эртнээс бөөгнөрч сууж нутагшсан. Халуун орны дагуу эн ихтэй учир [[амьтан]], [[ургамал|ургамлаар]] баялаг. Индонезийн худалдан авах чадвараар тэгшитгэсэн [[ДНБ]] [2010 онд] 1.124 тэрбум [[америк доллар]]тай тэнцэж байгаагаараа дэлхийн [[Олон улсын харьцуулалт:ХАЧ-аар тэгшитгэсэн ДНБ|16-р их орлогот]] улс гэгдэж [[Их Хорь|Их Хорийн]] эгнээнд багтаж байгаа юм. Гэвч хүн ардын олонх ядуу байгаа,<ref name=economist1>{{cite journal |title=Poverty in Indonesia: Always with them |journal=[[The Economist]] |date=14 September 2006 |accessdate=26 December 2006 |url= http://www.economist.com/node/7925064?story_id=7925064}}; [http://www.economist.com/node/8001604?story_id=8001604 correction].</ref><ref name = "Asia">{{cite journal |last=Guerin |first=G |title=Don't count on a Suharto accounting |journal=Asia Times Online |location=Hong Kong |date=23 May 2006 |url=http://www.atimes.com/atimes/Southeast_Asia/HE23Ae01.html |access-date=19 Арван нэгдүгээр сар 2012 |archive-date=14 Арван нэгдүгээр сар 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171114103951/http://www.atimes.com/atimes/Southeast_Asia/HE23Ae01.html |url-status=dead }}</ref> нэг хүнд ноогдох ДНБ [2010 онд] $4,666-аар хэмжигдэж байна. 1967 онд [[АСЕАН]]-ыг байгуулалцсан. == Нэр == Тус улсын одооны «Индонез» төрлийн нэрс Европт үүссэн. Индонезийг эзэмшиж асан Нидерландынхан [[нидерландаар]]аа ''Maleische Archipel'' (Малайн олтриг), ''Nederlandsch Oost Indië'' (Нидерландын Дорнод Энэтхэг), ''Indië'' (Энэтхэг), ''de Oost'' (Дорнод) гэх мэтээр тоомжиргүйхэн нэрийдэж байжээ.<ref name = "Kroef">{{cite journal |title = The Term Indonesia: Its Origin and Usage |journal= Journal of the American Oriental Society |author = Justus M van der Kroef | volume = 71 | issue = 3 | pages = 166–71 | year = 1951 | doi =10.2307/595186 |jstor=595186}}</ref> 1850 онд Английн угсаатны зүйч [[Жорж Виндзор Эрл]] [[Англи хэл|Англи]] хэлнээ ''Indunesians'' (''Индунезианс'', «Энэтхэгийн арлынхан») гэх нэрийг анх оруулж иржээ.<ref name="JIAEA_1">{{cite journal |last=Earl |first= George SW |title=On The Leading Characteristics of the Papuan, Australian and Malay-Polynesian Nations |journal= Journal of the Indian Archipelago and Eastern Asia (JIAEA) |year=1850 |page = 119}}</ref> Үгийн уг гарлыг мөшгөвөл ''Indus'' ([[Инд мөрөн]] дахь нутаг буюу «[[Энэтхэг]]» гэсэн үг) гэх латин, νῆσος (''несос'' - «[[арал]]») гэх грек үгсийн нийлэмж юмсанжээ.<ref name = "EcoSeas1">{{cite book | last = Tomascik | first = T | coauthors=Mah, JA, Nontji, A, Moosa, MK |title = The Ecology of the Indonesian Seas&nbsp;– Part One | publisher = Periplus Editions | year = 1996 | location = Hong Kong | isbn = 962-593-078-7}}</ref> 1900 он гарахад англи ''Indonesia'' нэрээс бусад хэлнээ хувилан тархсан бөгөөд Индонезийн тусгаар тогтнолын төлөө тэмцэгчид Нидерландын нэрээс татгалзаж, энэ нэрийг гол болгожээ.<ref name = "Kroef" />. Монголд 20-р зуунд [[оросоор]] ''Индонезия'' гэж байдгийг харгалзан «улс» «орон», «нутаг» гэх утгатай ''-ия'' дагаврыг салгаж [[Кирилл монгол бичгийн дүрэм|кирилл монголоор]] '''Индонез''' гэж бичдэг болжээ. ==Түүх== [[Жава арал|Жава]] арлаас ''[[босоо хүн]]ий'' (''homo erectus'') хэсэг яс олдсон нь Индонезийн арлуудад [[балар эртний үе]]д хүн амьдарч байсны баталгаа юмсанжээ. Хожим "[[Жава хүн]]" гэж алдаршсан түүнийг 1.5 сая, бүр 35 мянган жилийн өмнөх ч гэж янз бүрээр таасан байдаг.<ref>{{cite journal|title=Shell tool use by early members of Homo erectus in Sangiran, central Java, Indonesia: cut mark evidence |doi=10.1016/j.jas.2006.03.013|year=2007|last1=Choi|first1=Kildo|last2=Driwantoro|first2=Dubel|journal=Journal of Archaeological Science|volume=34|page=48}}</ref><ref>[http://www.terradaily.com/reports/Finding_showing_human_ancestor_older_than_previously_thought_offers_new_insights_into_evolution_999.html Finding showing human ancestor older than previously thought offers new insights into evolution]. Terradaily.com. 5 July 2011. Retrieved 29 January 2012.</ref><ref>{{Cite journal |last=Pope |title= Recent advances in far eastern paleoanthropology | journal = Annual Review of Anthropology | volume = 17 | pages = 43–77 | year =1988 |doi=10.1146/annurev.an.17.100188.000355 |first1= GG}} cited in {{cite book |last=Whitten |first=T |coauthors=Soeriaatmadja, RE, Suraya AA | title = The Ecology of Java and Bali |publisher=Periplus Editions |year=1996 |location=Hong Kong |pages=309–12}}; {{Cite journal |last = Pope | first = GG | title = Evidence on the age of the Asian Hominidae | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 80 | issue=16 |pages=4988–92 |year= 1983|pmid = 6410399 | doi = 10.1073/pnas.80.16.4988 | pmc =384173}} cited in {{cite book |last=Whitten |first= T | coauthors = Soeriaatmadja, RE, Suraya AA | title = The Ecology of Java and Bali | publisher =Periplus Editions |year=1996 |location=Hong Kong |page= 309}}; {{Cite journal | last = de Vos | first = JP | coauthors = PY Sondaar | title = Dating hominid sites in Indonesia |journal=Science |volume=266 |issue=16 |pages=4988–92 |year=1994 |doi=10.1126/science.7992059}} cited in {{cite book |last=Whitten |first=T | coauthors =Soeriaatmadja, RE, Suraya AA | title= The Ecology of Java and Bali |publisher=Periplus Editions |year=1996 |location= Hong Kong |page = 309}}</ref> Одоогийн Индонезийн хүн амын олонх нь [[Австронез]] угсаа, бүлэгт хамаарна. "Австронез хүмүүс [[Зүүн Өмнөд Ази]], [[Тайвань]] зэрэг газраас эхлэн нүүгээд [[нийтийн он тооллын өмнөх|М.Э.Ө]] 2000 оны үед Индонезэд ирсэн. Тэгээд нутгийн [[Меланез]] хүмүүсийг дорнош шахан нутаглуулжээ" гэх судалгаа байдаг.<ref>Taylor (2003), pp. 5–7</ref> М.Э.Ө VIII зуунд эндхийн хүмүүс [[газар тариалан]] эрхлэх, [[тутарга|тутаргын]] талбайд ажилладаг болцгоож,<ref>Taylor (2003), pp. 8–9</ref> М.Э I зуун гэхэд жижиг төр улс, гацаа тосгон хэлбэржин тогтсон байлаа. Далайн тээвэр зайлшгүй дайрах чухал байрлал нь Индонезийг үеийн үед Энэтхэг, Хятадтай холбож олон улсын, арал хоорондын худалдааг цэцэглүүлсэн.<ref>Taylor (2003), pp. 15–18</ref> Ер нь Индонезийн түүхийн гол сэдэв нь худалдаа арилжаа мөн юм.<ref>Taylor (2003), pp. 3, 9–11, 13–5, 18–20, 22–3</ref><ref>Vickers (2005), pp. 18–20, 60, 133–4</ref> [[Image:Myristica fragrans - Köhler–s Medizinal-Pflanzen-097.jpg|thumb|left|150px|[[Банда арлууд]]ад ургадаг анхилам үнэрт [[задь]] мод]] [[File:Presiden Sukarno.jpg|thumb|left|150px|Индонез улсыг байгуулагч [[Сукарно]]]] [[VII зуун]]аас өөр хоорондоо, ойр хавьтайгаа далайн тээврээр харилцдаг [[Шривижая]] улс (аймгийн холбоо ч гэж хэлж болох) нийгэм Суматра, Жава арлаар тогтсон. Энэ үед [[Буддын шашин]], [[Хиндү шашин]] дэлгэрчээ.<ref>Taylor (2003), pp. 22–26</ref><ref>Ricklefs (1991), p. 3</ref> [[VIII зуун|VIII]]-[[X зуун]]д Жава арлын дорнод Будда шүтлэгт [[Сайлендра]], Хиндү шүтлэгт [[Матарам]] зэрэг улс нийгэм оршин байсныг үлдээсэн [[суврага]], шүтлэгийн газар зэргээс нь мэдэж болно. [[XIII зуун]]аас хоёр зуугаад жил тогтносон дорно Жавад төвтэй [[Мажапахит]] гэх Хиндү шашинт улс бараг л Индонез даяар алдаршиж үлгэрлэж байв.<ref>{{cite journal |title=The next great empire |author=Peter Lewis |journal=Futures |volume=14 |issue= 1 | year = 1982 | pages=47–61 |doi=10.1016/0016-3287(82)90071-4}}</ref> Мусульман (хотон) худалдаачид [[Суматра арал|Суматра]] арлын умард эрэгт олон жил ирж очиж байхдаа XIII зуунд [[Ислам]] шашиндаа итгүүлээд амжжээ.<ref>Ricklefs (1991), pp. 3–14</ref> Эхлээд ноёд язгууртан, умард эргийнхэнд л таалагдсан ч аажмаар түгсээр [[XVI зуун]] гэхэд Суматра, Жава арлынхны үндсэн бишрэл, зан заншил болсон.<ref>Ricklefs (1991), pp. 12–14</ref> Европынхноос Индонезийн ард түмэнтэй анх [[задь]], [[башир цэцэг]] гэх мэт үнэт [[халуун ногоо]] авахын тулд 1512 онд ирсэн Португалийн [[Франсишку Серран]]ы ахалсан худалдаачид учирсан гэдэг.<ref>Ricklefs (1991), pp. 22–24</ref> Араас нь Нидерланд, Британийнхан ирдэг болж 1602 онд [[Нидерландын Дорно Энэтхэг компани]] үүссэн. 1800 онд [[Нидерландын Дорно Энэтхэг]] гэх нэртэй эзэмшил орон (''колони'') гэгдэх болжээ. [[Нидерланд]] анхандаа, дунд үедээ зөвхөн эргийн ойр хавьд эзэрхэж байлаа. [[XX зуун]]ы эхэнд л өнөөгийн Индонезийн хил хязгаар дотор ноёрхож чаджээ.<ref>Dutch troops were constantly engaged in quelling rebellions both on and off Java. The influence of local leaders such as [[Prince Diponegoro]] in central Java, [[Imam Bonjol]] in central Sumatra and [[Pattimura]] in [[Maluku Islands|Maluku]], and a bloody [[Aceh War|thirty-year war in Aceh]] weakened the Dutch and tied up the colonial military forces.({{Cite document |last=Schwartz |year=1999 |pages=3–4}}</ref> Сөргүүлээд 1908 оноос Индонезийн ард түмэн ямар оронд амьдарч байгаагаа мэдэрч, үндэсний ухамсар бүрдэж, тусгаар тогтнолын төлөө зорьцгоосон. [[Дэлхийн II дайн]]ы үед Индонезийг [[Япон]] эзлэж Нидерландынхан талийж одсон.<ref name="Ricklefs">Ricklefs (1991)</ref><ref>{{cite journal | title = Dutch Attitudes towards Colonial Empires, Indigenous Cultures, and Slaves |journal= Eighteenth-Century Studies | volume=31 |issue=3 | author = Gert Oostindie and Bert Paasman |pages=349–55 |year=1998 |url=http://muse.jhu.edu/journals/eighteenth-century_studies/v031/31.3oostindie.html |doi= 10.1353/ecs.1998.0021}}</ref> Япон дайнд бууж өгсний нөгөөдөр нь Индонезийнхан үндсэрхэг тэмцлийн удирдагч [[Сукарно]]г ерөнхийлөгч болгож, Индонез улсын тусгаар тогтнолыг тунхаглажээ.<ref>{{cite journal |title=Indonesia | author = HJ Van Mook | authorlink =Hubertus Johannes van Mook |journal=Royal Institute of International Affairs | year = 1949 |volume=25 |issue=3 |pages=274–85 |jstor=3016666}}</ref><ref name="Charles1945">{{cite journal |title=Independence the Issue |journal=Far Eastern Survey |author=Charles Bidien | volume =14 |issue=24 |pages=345–8 |date= 5 December 1945 | doi = 10.1525/as.1945.14.24.01p17062 |jstor=3023219}}</ref><ref>{{cite book | last =Taylor | first =Jean Gelman | title = Indonesia: Peoples and History | publisher =Yale University Press | year =2003 | page =325 | isbn = 0-300-10518-5 }}</ref><ref>Reid (1973), p. 30</ref> Гэвч Нидерланд эзэмшилдээ дахин оруулах гэж дайтав. Хотуудыг эзлэвч бүхэл орныг эзлэж чадахгүй байсаар 1949 онд олон улсын буруушаалт, дарамтанд аргагүй дийлдэн тусгаар тогтнолыг нь хүлээн зөвшөөрсөн.<ref name="Charles1945" /><ref>{{cite web |url= http://www.globalsecurity.org/military/world/war/indo-inde.htm |title=Indonesian War of Independence |accessdate=11 December 2006 |publisher=Global Security |work=Military}}</ref> Тэгэхдээ [[Нидерландын Шинэ Гвиней]]г өгөөгүй байсан бөгөөд 1962 оны [[Нью-Йоркийн гэрээ]], 1969 оны НҮБ-ийн тогтоолоор Индонезийн харьяанд шилжжээ.<ref>[http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB128/ Indonesia's 1969 Takeover of West Papua Not by "Free Choice"]. National Security Archive, Suite 701, Gelman Library, The George Washington University.</ref> Сукарно улсаа холбооноос нэгдмэл, ардчилалаас эзэрхэг дэглэмд тогтоон барьж, сөргөлдөгч [[Индонезийн цэрэг зэвсэг|цэргийнхэн]] болон [[Индонезийн коммунист нам]] (ИКН)-ынхныг эвлэрүүлэн намжааж байв.<ref>Ricklefs (1991), pp. 237–280</ref> 1965 онд цэргийнхэн төрийг эргүүлж, [[коммунизм]]ыг [[1965-1966 онд Индонезэд олон хүн алж хядагдсан нь|зэвсгийн хүчээр дараад]] (хагас сая хүн алагдсан уу?<ref>{{cite journal |author=John Roosa and Joseph Nevins |date=5 November 2005 |url=http://www.counterpunch.org/2005/11/05/the-mass-killings-in-indonesia/|title= 40 Years Later: The Mass Killings in Indonesia |accessdate=12 November 2006 |journal=[[CounterPunch]]}}</ref><ref>{{cite journal |title= Unresolved Problems in the Indonesian Killings of 1965–1966 |author=Robert Cribb |journal=Asian Survey |volume=42 |issue=4 |year=2002 |pages=550–563 |doi = 10.1525/as.2002.42.4.550}}</ref>), яллан буруутгаж байхын аргагүй болгосноор ИКН сэхээгүй.<ref>Friend (2003), pp. 107–109</ref><ref>{{cite video | people =Chris Hilton (writer and director) | title =Shadowplay | medium =Television documentary | publisher =Vagabond Films and Hilton Cordell Productions |year=2001}}</ref><ref>Ricklefs (1991), pp. 280–283, 284, 287–290</ref> Цэргийн дарга нараас генерал [[Сухарто]] 1968 оны 3 сард улсын ерөнхийлөгч болж дэвшив. Сухарто улсаа [[Шинэ эмх журам (Индонез)|шинээр журамлаж]], [[АНУ]]-аар тэтгүүлж байв.<ref>US National Archives, RG 59 Records of Department of State; [https://web.archive.org/web/20040701005635/http://www.state.gov/r/pa/ho/frus/john%D0%B1%D0%B0sonlb/xxvi/4445.htm cable no. 868], ref: Embtel 852, 5 October 1965.</ref><ref>Vickers (2005), p. 163</ref><ref>David Slater, ''Geopolitics and the Post-Colonial: Rethinking North-South Relations,'' London: Blackwell, p. 70</ref> Сухартогийн гучин жилд улсын эдийн засаг тэнхэрсэн, үүнд [[гадаадын шууд хөрөнгө оруулалт]] ч сайнаар нөлөөлж байв.<ref name="Ricklefs" /><ref>Vickers (2005)</ref><ref>Schwarz (1994)</ref> Гэхдээ түүний дарангуйлал [[авлига|авлигыг]] тэнхрүүлж, улс төрийн сөрөг бодол санааг боомилж байжээ.<ref name="Ricklefs" /><ref>Vickers (2005)</ref><ref>Schwarz (1994)</ref> [[1997 оны Азийн санхүүгийн хямрал]]аар Индонез их хохирсон.<ref>{{cite book | last =Delhaise | first = Philippe F | title =Asia in Crisis: The Implosion of the Banking and Finance Systems | publisher =Willey | year =1998 | page =123 | isbn = 0-471-83450-5}}</ref> 1998 онд газар газарт эсэргүүцлийн жагсаал, үймээн самуун дэгдэж Сухарто аргагүй огцров.<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/events/indonesia/latest_news/97848.stm |title=President Suharto resigns |publisher=BBC |date=21 May 1998 |accessdate=12 November 2006}}</ref> Индонезэд эзлэгдээд 25 жил болсны эцэст 1999 онд [[НҮБ]]-ийн дэмжлэгтэйгээр [[Зүүн Тимор]] тусгаар тогтнолын харгуйд шуударсан.<ref>{{cite web |last=Burr |first=W. |coauthors=Evans, M.L. |title=Ford and Kissinger Gave Green Light to Indonesia's Invasion of East Timor, 1975: New Documents Detail Conversations with Suharto |work=National Security Archive Electronic Briefing Book No. 62 |publisher=[[National Security Archive]], [[The George Washington University]], Washington, DC |date=6 December 2001 |url=http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB62/ |accessdate=17 September 2006 }}; {{cite web |title=International Religious Freedom Report |work=Bureau of Democracy, Human Rights, and Labor |location=US |publisher=Department of State |date=17 October 2002 |url=http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2002/13873.htm |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110716060553/http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2002/13873.htm |archivedate=16 Долдугаар сар 2011 |accessdate=29 September 2006 |url-status=live }}</ref> Индонез Сухартогоос хойш орон нутгийн эрхийг нэмэгдүүлж, 2004 онд ерөнхийлөгчөө шууд сонгосон гэх маягаар төр засгаа ардчилсаар байна. Улс төр, эдийн засаг тогтворжиж, нийгэм тайвширч, алан хядлага, авлигын тоо цөөрч байгаа. Гэхдээ 2005 онд [[Аче]]гийн салан тусгаарлах үзэлтнүүд засгийн цэрэгтэй мөргөлдөөд үзсэн.<ref>{{cite news |title=Aceh rebels sign peace agreement |publisher=BBC |date = 15 August 2005 |accessdate=12 December 2006 |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/4151980.stm}}</ref> {{clear}} == Төр засаг== [[File:Indonesia DPR session.jpg|thumb|right|Жакартад Ардын Төлөөлөгчдийн Зөвлөл хуралдаж байгаа нь]] Индонез бол ерөнхийлөгчийн эрх мэдэл давамгайлсан [[бүгд найрамдах улс|бүгд найрамдах засагтай]], төв засгийн газартаа эрх мэдэл базагддаг [[нэгдмэл улс|нэгдмэл төрийн байгууламжтай]] улс юм. Гучаад жил эрх барьсан [[Сухарто]] 1998 онд огцорсны дараа төр засаг нэлээд шинэчлэгдсэн. 1998-2001 оны хооронд үндсэн хуулиа дөрвөн удаа хэсэгчлэн зассан.<ref>In 1998, 1999, 2000 and 2001</ref> Төр улсын тэргүүн, зэвсэгт хүчний ерөнхийлөгч командлагч бөгөөд дотоод гадаад хэрэг, бодлогыг зангидагч нь улсын ерөнхийлөгч. Сайд нарын зөвлөлийг ерөнхийлөгч томилно. 2004 онд анх удаа ард түмэн улсынхаа хоёр ерөнхийлөгчийг анх сонгожээ.<ref>{{cite press release |publisher=[[Carter Center|The Carter Center]] |year=2004 |title=The Carter Center 2004 Indonesia Election Report |url=http://www.cartercenter.org/documents/2161.pdf |format=PDF |accessdate=13 December 2006 |archivedate=14 Зургадугаар сар 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070614025148/http://www.cartercenter.org/documents/2161.pdf }}</ref> Ерөнхийлөгчийн бүрэн эрхийн хугацаа 5 жил, дараалан ахин нэг удаа сонгогдох боломжтой.<ref>(2002), ''The fourth Amendment of 1945 Indonesia Constitution'', Chapter III&nbsp;– The Executive Power, Art. 7.</ref> Индонез улсын хурлыг [[Ардын Зөвлөлдөх Хурал]] (АЗХ, ''People's Consultative Assembly'') гэнэ. АЗХ нь үндсэн хуулийн өөрчлөлтийг батлах, шинэ ерөнхийлөгчийг батлах, улсын бодлогийг өргөнөөр тодорхойлох мэтийн үүрэгтэй. Мөн ерөнхийлөгчийг буруутгах эрхтэй.<ref>{{id icon}} {{cite book |title=Ketetapan MPR-RI Nomor II/MPR/2000 tentang Perubahan Kedua Peraturan Tata Tertib Majelis Permusyawaratan Rakyat Republik Indonesia |author=People's Consultative Assembly (MPR-RI) |authorlink=People's Consultative Assembly |url=http://www.mpr.go.id/pdf/ketetapan/putusan%20MPRRI%202000.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110721122810/http://www.mpr.go.id/pdf/ketetapan/putusan%20MPRRI%202000.pdf |archivedate=21 Долдугаар сар 2011 |format=PDF |accessdate=7 November 2006 |url-status=live }}</ref> Дотроо 560 суудалт [[Ардын Төлөөлөгчдийн Зөвлөл]] (АТЗ, ''People's Representative Council''), 132 суудалт [[Орон Нутгийн Төлөөлөгчдийн Зөвлөл]] (ОНТЗ, ''Regional Representative Council'')<ref name="USSTATE">{{cite web |title=Background Note: Indonesia |work=U.S. Library of Congress |publisher=U.S. Department of State|url=http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/2748.htm |accessdate=26 November 2009}}</ref> гэсэн хоёр танхимтай. Хууль цааз батлах, бүх шатны засгийн газрыг (хэрэгжүүлэх байгууллага) хянах үүрэг АТЗ-д оногдоно. Сонгогчид намд саналаа өгч, намууд цуглуулсан саналын хувиараа АТЗ-д суудал эзлэдэг.<ref name="Harijanti2006">{{cite journal |title=Indonesia: General elections test the amended Constitution and the new Constitutional Court |journal=International Journal of Constitutional Law |author=Susi Dwi Harijanti and Tim Lindsey |volume=4 |issue=1 |year=2006 |pages=138–150 |doi=10.1093/icon/moi055}}</ref> 1998 оны шинэтгэлээс хойш АТЗ-ийн эрх үүрэг мэдэгдэхүйц нэмэгдсэн.<ref>Reforms include total control of [[Statute|statutes]] production without executive branch interventions; all members are now elected ([[Reserved political positions|reserved seats]] for military representatives have now been removed); and the introduction of fundamental rights exclusive to the DPR. (see Harijanti and Lindsey 2006)</ref> ОНТЗ болохоор сүүлд орон нутгийн хөгжлийг зөв залахад чиглэн байгуулагджээ.<ref>Based on the 2001 constitution amendment, the DPD comprises four popularly elected [[non-partisan]] members from each of the thirty-three provinces for national political representation. {{cite book |author=People's Consultative Assembly (MPR-RI) |url=http://www.gtzsfdm.or.id/documents/laws_n_regs/con_decree/3_AmdUUD45_eng.pdf |title=Third Amendment to the 1945 Constitution of The Republic of Indonesia |format=PDF |url-status=dead |authorlink=People's Consultative Assembly |accessdate=13 December 2006 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20061201025250/http://www.gtzsfdm.or.id/documents/laws_n_regs/con_decree/3_AmdUUD45_eng.pdf |archivedate=1 Арван хоёрдугаар сар 2006 |deadurl=yes}}</ref> == Орон нутаг == {{Индонезийн газрын зураг}} Индонез улсын газар нутаг олон түвшинд шатлан захирагддаг. Дээд гурван түвшнийг нь л анхаарахад хангалттай. * I зэрэгт [[муж]] (индонезээр ''provinsi'') гэх зүйлийн нэгж байна. Одоогийн байдлаар Индонез 33 мужтай. * II зэрэг буюу мужийн доорх нутаг нэг бол [[хот]] (''kota'' - ''кота'') эсвэл [[хошуу]] (''kabupaten'' - ''капубатен'') байна. * III зэргийн нэгжийг нь индонезээр ''kecamatan'' гэнэ. Монгол хэлтэнд энэ нэгж тийм ч сонин биш байх болохоор ''кечаматан''<br>гэж галиглахад буруудахгүй биз дээ. Эсвэл хошууны доорх нэгж юм чинь [[сум]] гэвэл зохино. ===33 муж=== Онцгой эрхтэй таван мужийг <nowiki>*</nowiki>-оор тэмдэглэв. {{Col-begin}} {{Col-break}} '''[[Суматра]] арлын 10 муж''' * [[Аче]]^*&nbsp; (''Aceh'') * [[Умард Суматра]] (''Sumatera Utara'') * [[Өрнөд Суматра]] (''Sumatera Barat'') * [[Риау]] ''(Riau)'' * [[Риау арлуудын муж|Риау арлуудын]] (''Kepulauan Riau'') * [[Жамби]] (''Jambi'') * [[Өмнөд Суматра]] (''Sumatera Selatan'') * [[Банка-Белитун]] (''Kepulauan Bangka Belitung'') * [[Бенкулу]] (''Bengkulu'') * [[Лампунгг]] (''Lampung'') '''[[Жава]] арлын 6 муж''' * [[Жакарта]]^* (''Jakarta'') * [[Бантен]] (''Banten'') * [[Өрнөд Жава]] (''Jawa Barat'') * [[Төв Жава]] (''Jawa Tengah'') * [[Иогякарта|Иогякарта]]^* (''Yogyakarta'') * [[Дорнод Жава]] (''Jawa Timur'') '''[[Бага Зондын арлууд|Бага Зондын]] арлуудын 3 муж''' * [[Бали]] (''Bali'') * [[Өрнөд Нуса Тенгара]] (''Nusa Tenggara Barat'') * [[Дорнод Нуса Тенгара]] (''Nusa Tenggara Timur'') {{Col-break}} '''[[Калимантан]] арлын 4 муж''' * [[Өрнөд Калимантан]] (''Kalimantan Barat'') * [[Төв Калимантан]] (''Kalimantan Tengah'') * [[Өмнөд Калимантан]] (''Kalimantan Selatan'') * [[Дорнод Калимантан]] (''Kalimantan Timur'') '''[[Сулавеси]] арлын 6 муж''' * [[Умард Сулавеси]] (Sulawesi Utara) * [[Горонтало]] (''Gorontalo'') * [[Төв Сулавеси]] (''Sulawesi Tengah'') * [[Өрнөд Сулавеси]] (''Sulawesi Barat'') * [[Өмнөд Сулавеси]] (''Sulawesi Selatan'') * [[Дорнод-Өмнөд Сулавеси]] (''Sulawesi Tenggara'') '''[[Малуку арлууд|Малуку]] арлуудын 2 муж''' * [[Малуку]] (''Maluku'') * [[Умард Малуку]] (''Maluku Utara'') '''[[Шинэ Гвиней]] арлын 2 муж''' * [[Өрнөд Папуа]]^* (''Papua Barat'') * [[Папуа]]^* (''Papua'') {{Col-end}} ==Газар орон== [[File:Indonesia 2002 CIA map.png|thumb|right|Индонезийн газрын зураг]] [[Өмнөд өргөрөг|Ө.ө. 11°]] – [[хойд өргөрөг|х.ө. 6°]], [[зүүн уртраг|з.у. 95° – 141°]] хооронд Индонез орон бүхлээрээ багтдаг. Экваторын хоёр талд бүгд 17,508 аралтайгаас 6 мянга нь л хүнтэй.<ref>{{cite press release |publisher=[[International Monetary Fund]] |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2006/01/data/dbcoutm.cfm?SD=2005&ED=2005&R1=1&R2=1&CS=3&SS=2&OS=C&DD=0&OUT=1&C=536&S=PPPWGT-PPPPC&RequestTimeout=120&CMP=0&x=45&y=5 |title=World Economic Outlook Database |accessdate=5 October 2006 |date=April 2006 }}; {{cite web | first =Hendriawan | title =Indonesia Regions | publisher =Indonesia Business Directory | url =http://www.indonext.com/Regions/ | accessdate =24 April 2007 | archive-date =28 Арван хоёрдугаар сар 2005 | archive-url =https://web.archive.org/web/20051228011848/http://www.indonext.com/Regions/ | url-status =dead }}</ref> Эднээс [[Жава]], [[Суматра]], [[Калимантан]] (Малайз, Бруней улстай хуваадаг), [[Шинэ Гвиней]] (Папуа-Шинэ Гвиней улстай хуваадаг), [[Сулавеси]] гэсэн таван томыг онцлох хэрэгтэй. Индонез улс Калимантан арал дээр Малайзтай, Шинэ Гвиней арал дээр Папуа-Шинэ Гвинейтэй, [[Тимор]] арал дээр [[Зүүн Тимор]]той хил залгадаг бол [[Сингапур]], [[Малайз]], [[Филиппин]], [[Палау]], [[Австрали]]тай далай тэнгисийн усаараа хаяалдаг. Хамгийн олон хүнтэй хот нь нийслэл [[Жакарта]]. Залгуулаад бичвэл [[Сурабая]], [[Бандун]], [[Медан]], [[Семаран]] гээд томоохон хотууд байдаг.<ref name="Witton2003">{{cite book | last =Witton | first =Patrick | title =Indonesia | publisher =Lonely Planet | year =2003 | location =Melbourne | pages =139, 181, 251, 435 | isbn=1-74059-154-2 }}</ref> 1,919,440 хавтгай дөрвөлжин километр газар нутагтай Индонезэд нэг км-т 134 хүн ноогддог. Харьцуулвал дэлхийн 16-р том газар нутагтай орон, 79-р нягт шигүү суурьшилт улс нь Индонез юмсанжээ.<ref name="ciarank">{{cite web |last=Central Intelligence Agency |title=Rank Order Area |work=The World Factbook |publisher=US [[CIA]], Washington, DC |date=17 October 2006 |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2147rank.html |accessdate=3 November 2006 |archive-date=9 Хоёрдугаар сар 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140209041128/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2147rank.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |title=Population density&nbsp;– Persons per&nbsp;km² 2006 |work=CIA world factbook |publisher=Photius Coutsoukis |year=2006 |url=http://www.photius.com/rankings/geography/population_density_2006_1.html |accessdate=4 October 2006}}</ref> Тэр дотроо дэлхийн арлуудаас хамгийн олон хүнтэй нь болох Жавад нэг км-т 940 хүн ноогдоно.<ref name="JOSHUA">{{cite web | last = Calder | first = Joshua | title = Most Populous Islands | publisher = World Island Information | date = 3 May 2006 | url = http://www.worldislandinfo.com/POPULATV2.htm | accessdate =26 September 2006 }}</ref> Хамгийн өргөгдсөн газар нь Папуа мужийн нутагт байгаа [[Пунчак Жая]] уулын оргил (д.т.д. 4884 м), хамгийн том нуур нь Суматра арлын 1,145 км² талбайт [[Тоба нуур]] юм. [[Махакам]], [[Барито]] гэх мэт Калимантан арлын гол мөрд хамгийн уртад тооцогдоно.<ref>{{cite encyclopedia |title=Republic of Indonesia |work=Encarta |publisher=Microsoft |year=2006 |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761573214/Republic_of_Indonesia.html#s4 |archiveurl=http://www.webcitation.org/5kwrIjXxw |archivedate=31 October 2009 |deadurl=yes }}</ref> [[File:Mahameru-volcano.jpeg|thumb|left|Индонезийн галт уулс]] [[Номхон далайн хавтан|Номхон далайн]], [[Евразийн хавтан|Евразийн]], [[Австралийн хавтан|Австралийн]] гурван техтоник хавтны уулзвар зааг дээр Индонез байрладаг. Тиймээс ч 19-р зуунд сүйд хийж асан [[Кракатоа]], [[Тамбора]] хоёрыг оруулаад цөөндөө л гэхэд 150 гаруй [[галт уул]] үе үе идэвхждэг.<ref>{{cite web|url=http://www.volcano.si.edu/world/region.cfm?rnum=06&rpage=list| title=Volcanoes of Indonesia| publisher=[[Smithsonian Institution]]| accessdate=25 March 2007| work=Global Volcanism Program}}</ref> Саяхан л гэхэд 2004 оны цуут цунами 167,736 хүнийг нь урсгаж<ref>{{cite web | title =The Human Toll | work =UN Office of the Special Envoy for Tsunami Recovery | publisher =United Nations | url =http://www.tsunamispecialenvoy.org/country/humantoll.asp | archiveurl =https://web.archive.org/web/20070519133441/http://www.tsunamispecialenvoy.org/country/humantoll.asp | archivedate =19 Тавдугаар сар 2007 | accessdate =25 March 2007 | url-status =live }}</ref>, 2006 оны Иогякартын газар хөдлөлт 5,782 хүнийг үхүүлсэн гайтай. Гэлээ ч галт уулын бялхдас газрыг үржил шимтэй болгодог учир Жава, Балид хүн хамгаас олноор суурьшжээ.<ref>{{cite book |last=Whitten |first=T |coauthors=Soeriaatmadja, R. E., Suraya A. A. |title=The Ecology of Java and Bali |publisher=Periplus Editions Ltd |year=1996 |location=Hong Kong |pages=95–97}}</ref> Экваторын дагуу байршдаг тул [[борооны улирал|борооны]], [[хуурай улирал|хуурай]] хоёр улиралтай, [[халуун орны уур амьсгал]]тай. Эрэг хавийн нам газраар жилд 1,780–3,175 мм, уулархаг нутгаар 6,100 мм хүртэл хур буудаг. Суматрын өрнөд эрэг, өрнө Жава, Калимантан, Сулавеси, Папуагийн уулархаг нутгаар хур бороосог. Маш чийглэг, дунджаар 80%. Жилийн турш агаарын температур тогтмол, Жакарта орчмоор өдөрт дунджаар 26–30 °C халуун.<ref>{{cite web |title =About Jakarta And Depok |work =University of Indonesia |publisher =University of Indonesia |url =http://www.ui.ac.id/english/menu_statis.php?id=c6&hal=c_about_jkt |accessdate =24 April 2007 |archiveurl =https://web.archive.org/web/20060504191815/http://www.ui.ac.id/english/menu_statis.php?id=c6&hal=c_about_jkt |archivedate =4 Тавдугаар сар 2006 |url-status =live }}</ref> {{clear}} ==Хүн ам== :''Мөн үзэх: [[Индонезийн ард түмэн]]'' [[File:Ubud-Kids.jpg|thumb|Олон ястны улсын [[Бали ястан|Бали]] яст жаалууд]] 2010 оны байдлаар Индонез улсын хүн амын тоо 237.6 саяд хүрч,<ref name="bps2010">{{cite web|url=http://www.bps.go.id/65tahun/SP2010_agregat_data_perProvinsi.pdf |title=Central Bureau of Statistics: ''Census 2010'' |publisher=Badan Pusat Statistik |accessdate=17 January 2011}} {{id}}</ref> жилд 1.9%-иар өсч байна.<ref>{{cite web|url=http://waspada.co.id/index.php?option=com_content&view=article&id=182106:fifty-years-needed-to-bring-population-growth-to-zero&catid=30:english-news&Itemid=101 |title=Fifty years needed to bring population growth to zero |publisher=Waspada.co.id |date=19 March 2011 |accessdate=10 April 2011}}</ref> Хүн амын 58% нь дэлхийн арлуудаас хамгийн олон хүнтэй нь гэх<ref name="JOSHUA" /> Жава аралд оршин суудаг.<ref name="bps2010"/> [[Гэр бүл төлөвлөлт|Гэр бүл төлөвлөх]] хөтөлбөр 1960 оноос эхлэн хэрэгжсээр байгаа ч гэсэн 2020 онд 265 сая, 2050 онд 306 сая хүнтэй болох төлөв харагддаг.<ref>[http://esa.un.org/unpd/wpp/Excel-Data/DB04_Population_ByAgeSex_Annual/WPP2010_DB4_F1B_POPULATION_BY_AGE_BOTH_SEXES_ANNUAL_2011-2100.XLS World Population Prospects (2010). Annual Population 2011–2100]. (XLS table). United Nations</ref> Индонезэд [[Индонезийн ард түмний хэл яриа|742 янзын хэл аялгуугаар]] ярилцдаг [[Индонезийн ард түмэн|300 гаран яс үндэс]]ний хүмүүс аж төрөн суудаг.<ref>{{cite web |publisher=Expat Web Site Association |title=An Overview of Indonesia |work=Living in Indonesia, A Site for Expatriates |url=http://www.expat.or.id/info/overview.html |accessdate=5 October 2006}}</ref><ref>{{cite web |last=Merdekawaty |first=E. |title="Bahasa Indonesia" and languages of Indonesia |work=UNIBZ&nbsp;– Introduction to Linguistics |publisher=Free University of Bozen |date=6 July 2006 |url=http://www.languagestudies.unibz.it/Bahasa%20Indonesia_Merdekawaty.pdf |format=PDF|accessdate=17 July 2006}}</ref> Тэгэхдээ ихэнх нь бүр дээр үед Тайвань, Зүүн Өмнөд Азиас нүүсэн байх гэж таахуйц [[Австронез]] язгуурын хэлтэй байдаг. Дорно Индонезээр үүнээс ялгагдах [[Меланез]] язгуурын ард түмэн бас байдаг.<ref name="Witton2003" /><ref>Taylor (2003), pp. 5–7, {{cite book | last = Dawson| first = B.| coauthors = Gillow, J.| title = The Traditional Architecture of Indonesia | publisher = Thames and Hudson Ltd | year = 1994 | location = London | page = 7 | isbn = 0-500-34132-X }}</ref> Нэр бүхий ард түмнээс [[Жава үндэстэн]] хүн амын 42% эзлэдэг.<ref>{{cite book |last=Kingsbury |first=Damien |title=Autonomy and Disintegration in Indonesia |publisher=Routledge |page=131 |isbn=0-415-29737-0 |year=2003}}</ref> Жавагийн араас [[Сунда үндэстэн|Сунда]], [[Малай үндэстэн|Малай]], [[Мадура ястан|Мадура]] гэх мэт үндэстэн ч юм шиг, ястан ч юм шиг саяаас олон хүнт арваад ард түмэн байдаг. Мөн 8 сая [[Хятад үндэстэн|Хятад]], 5 сая [[Араб үндэстэн|Араб]] гэх мэтээр хаа хол хальж очсон үндэстэд ч байна. Шинээр нэгдэж томорсон улс, хэдэн зуун цөөн тоот ястны орон болохоор ч тэр үү иймэрхүү нутгийн ялгааг давж хараад "Индонез" [үндэстэн] гэж өөриймсөх сэтгэлгээ ард түмнийх нь дунд хэдийнээ дэлгэрчээ.<ref name="RICKLEFS_256">Ricklefs (1991), p. 256</ref> Ийм эв найртай нийгэм бүрдсэн ч гэсэн зарим газар соёл, шашин, ястнаараа мөргөлдөх явдал гарч л байдаг.<ref>Domestic migration (including the official [[Transmigrasi]] program) are a cause of violence including the massacre of hundreds of Madurese by a local [[Dayak people|Dayak]] community in West Kalimantan, and conflicts in Maluku, [[Sulawesi Tengah|Central Sulawesi]], and parts of Papua and West Papua {{Cite journal |author=T.N. Pudjiastuti |year=2002 |title=Migration & Conflict in Indonesia |url=http://www.iussp.org/Bangkok2002/S15Pudjiastuti.pdf |url-status=dead |format=PDF |publisher=International Union for the Scientific Study of Population (IUSSP), Paris |archive-url=https://web.archive.org/web/20120209225410/http://www.iussp.org/Bangkok2002/S15Pudjiastuti.pdf |archive-date=9 Хоёрдугаар сар 2012 |accessdate=17 September 2006}}</ref><ref>{{cite web |title=Kalimantan The Conflict |work=Program on Humanitarian Policy and Conflict Research |url=http://preventconflict.org/portal/main/maps_kalimantan_conflict.php |archiveurl=https://web.archive.org/web/20091212135147/http://preventconflict.org/portal/main/maps_kalimantan_conflict.php |archivedate=12 Арван хоёрдугаар сар 2009 |accessdate=7 January 2007 |publisher=Conflict Prevention Initiative, Harvard University |url-status=live }}</ref><ref>{{cite conference |author=J.W. Ajawaila; M.J. Papilaya; Tonny D. Pariela; F. Nahusona; G. Leasa; T. Soumokil; James Lalaun and W. R. Sihasale |title=Proposal Pemecahan Masalah Kerusuhan di Ambon |publisher=Fica-Net |year=1999 |location=Ambon, Indonesia |url=http://www.fica.org/h/ambon/idRusuh1.html |accessdate=29 September 2006 |booktitle=Report on Church and Human Rights Persecution in Indonesia }} {{Webarchiv|url=http://www.fica.org/h/ambon/idRusuh1.html |archive-is=20120527011433 |text=Proposal Pemecahan Masalah Kerusuhan di Ambon |archiv-bot=2026-03-29 07:53:45 InternetArchiveBot }}; Kyoto University: Sulawesi Kaken Team & Center for Southeast Asian Studies {{PDFlink|[http://sulawesi.cseas.kyoto-u.ac.jp/lib/pdf/MRidwanAlimuddin.pdf Bugis Sailors]|124&nbsp;KB}}</ref> Эндхийн Хятадууд сэргэлэн гарууд байж баялгийг нэлээд хуримтлуулсан, олон пүүс компанийг эзэмшдэгт<ref>Schwarz (1994), pp. 53, 80–81</ref><ref>Friend (2003), pp. 85–87, 164–165, 233–237</ref> зөвхөн Индонезэд л байдаг ард түмэн сэжиглэн дургүйцэж зодолдож нүдэлцээд авсан нь цөөнгүй.<ref>{{cite web |author=M. F. Swasono |title=Indigenous Cultures in the Development of Indonesia |work=Integration of endogenous cultural dimension into development |publisher=Indira Gandhi National Centre for the Arts, New Delhi |year=1997 |url=http://ignca.nic.in/cd_05008.htm |accessdate=17 September 2006}}</ref><ref>{{cite web |first=S. Long |date=9 April 1998 |title=The Overseas Chinese |url=http://www.prospectmagazine.co.uk/1998/04/theoverseaschinese/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111008055514/http://www.prospectmagazine.co.uk/1998/04/theoverseaschinese/ |archive-date=8 Аравдугаар сар 2011 |accessdate=10 April 2011 |publisher=Prospect Magazine}} The [[May 1998 riots of Indonesia#Jakarta (12–14 May)|riots in Jakarta in 1998]]—much of which were aimed at the Chinese—were, in part, expressions of this resentment. {{cite web |author=M. Ocorandi |date=28 May 1998 |title=An Analysis of the Implication of Suharto's resignation for Chinese Indonesians |url=http://www.hartford-hwp.com/archives/54b/083.html |accessdate=26 September 2006 |publisher=Worldwide HuaRen Peace Mission}}</ref><ref>{{cite web |author=F.H. Winarta |title=Bhinneka Tunggal Ika Belum Menjadi Kenyataan Menjelang HUT Kemerdekaan RI Ke-59 |publisher=Komisi Hukum Nasional Republik Indonesia (National Law Commission, Republic of Indonesia), Jakarta |month=August | year=2004 |url=http://ignca.nic.in/cd_05008.htm |language=Indonesian}}</ref> [[Жохорын султант улс]]ын үеэс Индонезийн арлуудын ард түмний хоорондоо ойлголцох хэл болсоор ирсэн [[Малай хэл]]ний [[чухал аялгуу|чухал нэгэн аялгуу]] байдаг. Энэ аялгуунд суурилсан Малай хэлийг [[Сингапур]], [[Малайз]], [[Бруней]], Индонез дөрвөн улсад [[албан ёсны хэл]] болгожээ. Тэгэхдээ нэр нь өөр. Индонезэд үүнийг [[Индонез хэл]] (''Bahasa Indonesia'') гэж заадаг. Ер нь Индонезийнхэн бүгд л энэ хэлээр ярилцдаг, Индонезэд энэ хэл ажил хэрэг, улс төр, хэвлэл мэдээлэл, боловсрол гээд бүх салбарт өөр ямар ч хэлнээс илүү сонсдоно. Гэхдээ л нөгөө ястан үндэстнээрээ ард түмний хэл ялгаатай. Хүмүүс [[Индонезийн ард түмний хэл яриа|742 янзын хэл аялгууныхаа]] нэгийг өөрийн [[төрөлх хэл]] гэж боддог. Үүнээс мэдээж [[Жава хэл]]ийг хамгийн олуулаа тээж яваа.<ref name="CIA"/> Папуад харьцангуй цөөн буюу 2.7 сая хүн байдаг мөртлөө бүр [зарим нь Папуа төрлийн, зарим нь Австронез төрлийн] 242 янзаар хэлж ярьцгаадаг.<ref>{{cite web|url=http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=IDP |title=Ethnologue report for Indonesia (Papua) |publisher=Ethnologue.com |accessdate=28 April 2010}}</ref> Индонезийн үндсэн хуулинд шашин шүтэх нь хүний дур зоргынх<ref>{{cite web |title=The 1945 Constitution of the Republic of Indonesia |work=US-ASEAN |url=http://www.us-asean.org/Indonesia/constitution.htm |accessdate=2 October 2006 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060109203358/http://www.us-asean.org/Indonesia/constitution.htm |archivedate=9 Нэгдүгээр сар 2006 |url-status=live }}</ref> гэсэн мөртлөө өөр баримтаар [[Ислам]], [[Протестант]], [[Католик]], [[Хиндү]], [[Буддын шашин]], [[Күнзийн суртал]] зургааг албан ёсны гэж онцлон батласан байх юм.<ref name="Yang">{{cite journal |last=Yang |first=Heriyanto |title=The History and Legal Position of Confucianism in Post Independence Indonesia |journal=Religion |volume=10 |issue=1 |page=8 |month=August | year=2005 |url=http://archiv.ub.uni-marburg.de/mjr/pdf/2005/yang2005.pdf |format=PDF|accessdate=2 October 2006}}</ref> 2000 оны тооллогийг үндэслэхэд Индонезийн ард түмний 86.1% нь Ислам шашны Сунни дэгтэй. Ингэхэд Индонез улс Исламын улс биш боловч хамгийн олон Ислам шүтлэгтэн (хотон хүн)-тэй улс юм байна гэж ойлгогдоно.<ref name="CIA">{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/id.html |title=Indonesia |publisher=CIA |accessdate=10 April 2011 |archive-date=10 Арван хоёрдугаар сар 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081210041527/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/id.html |url-status=dead }}</ref> Хиндү шашинтны олонх нь [[Бали ястан|бали]], Буддын шашинтны олонх нь [[Хятад үндэстэн|хятад]].<ref>{{cite web |title=Indonesia&nbsp;– Buddhism |publisher=U.S. Library of Congress |url= http://countrystudies.us/indonesia/40.htm |accessdate=15 October 2006}}</ref> Хэдий цөөн шүтэн бишрэгчтэй ч Хиндү, Будда хоёр шашин Индонезийн соёлд их л нэвчжээ. Ислам нь худалдаачдын чармайлтаар 13-р зуунд умар Суматрад нэвтрээд 16-р зуун гэхэд Индонез орны зонхилох шашин болсон.<ref name="csi">{{cite web |title=Indonesia&nbsp;– Islam |publisher=U.S. Library of Congress|url=http://countrystudies.us/indonesia/37.htm |accessdate=15 October 2006}}</ref> Харин Католик шашныг Португалийн авралын зар тараагчид, колончлогчид эхлүүлсэн<ref>Ricklefs (1991), pp. 25, 26, 28</ref><ref>{{cite web | title =1500 to 1670: Great Kings and Trade Empires | publisher = Sejarah Indonesia | url =http://www.gimonca.com/sejarah/sejarah02.shtml | accessdate =25 April 2007 }}</ref> бол Протестант нь Нидерландын эзэмшилд байх үед Калвинч, Лютеранч номлогчдын тарьсан үр юмсанжээ.<ref>Ricklefs (1991), pp. 28, 62</ref><ref>Vickers (2005), p. 22</ref><ref>{{cite book | last = Goh | first = Robbie B.H. | title = Christianity in Southeast Asia | publisher = Institute of Southeast Asian Studies | page = 80 | isbn = 981-230-297-2 | year = 2005 }}</ref> == Зургийн цомог == <center><gallery caption="Индонез" widths="180px" heights="120px" perrow="5/'"> File:Museum Nasional Indonesia.jpg|National Museum of Indonesia in [[Central Jakarta]] File:Jakarta Skyline Part 2.jpg|[[Wisma 46]], Indonesia's tallest office building, located in the middle of Jakarta skyscraper. File:Central Jakarta.JPG|Jalan Thamrin, the main avenue in Central Jakarta File:Gambir Station Platform.jpg|A train at [[Gambir]] station in [[Central Jakarta]] File:BungKarno-indonoob.JPG|The [[Bung Karno Stadium]] is capable of hosting 100,000 spectators File:Indonesia 2002 CIA map.png|Map of Indonesia File:Indonesia provinces english.png|Provinces of Indonesia File:Jalan malioboro - Jogjakarta.JPG|Malioboro, the most famous street in Yogyakarta city Image:transjogja.jpg|Trans Jogja Bus. A bus rapid transit system in Yogyakarta city File:SOTO FOOD.jpg|A selection of [[Indonesian cuisine|Indonesian food]], including ''Soto Ayam'' (chicken soup), ''sate kerang'' ([[satay|shellfish kebabs]]), ''telor pindang'' (preserved eggs), ''perkedel'' (fritter), and ''es teh manis'' (sweet iced tea) File:Indonesian Army infantryman participating in the GPOI.jpg|An Indonesian Army infantryman participating in the U.N.'s Global Peacekeeping Operation Initiative Image:Panser side left.JPG|Pindad Panser "Anoa" shown during Indo Defense and Aerospace Expo 2008 |Indonesian Naval vessels Image:AURI B-25.jpg|B-25 Mitchell bombers of the AURI in the 1950s Image:Jmnei.jpg|A [[Javanese people|Javanese]] engineer closes one of the gun bay doors on a Dutch [[Brewster Buffalo|Buffalo]], January 1942. |[[Mazda6]] used by the Jakarta Metro Highway Patrol (''Ditlantas Polda Metro Jaya'') as a patrol car |[[Mitsubishi Lancer]] used by Vital Object Protection of Indonesian National Police File:ID_diesel_loco_CC_201-05_060327_4217_kta.jpg|GE U20C in [[Indonesia]], #CC201-05 File:Diesel locomotive CC 203 22 at Gambir Station.jpg|GE U20C "Full-Width Cabin" in Indonesia, #CC203-22 [...] </gallery></center> ==Зүүлтийн тайлбар== {{лавлах холбоос|3}} == Цахим холбоос == * {{commons|Indonesia|Индонез}} {{Ази}} {{Хөтлөгч мөр Австрали ба далайн орнууд}} {{OIC}} [[Ангилал:Индонез| ]] [[Ангилал:Азийн орон]] [[Ангилал:Арлын орон]] [[Ангилал:Австрали ба Далайн орон]] [[Ангилал:Зүүн Өмнөд Ази]] [[Ангилал:Ерөнхийлөгчийн засаглалтай бүгд найрамдах улс]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] tsmj381ijte32p1s43y7j73h2ru28ab 0 9180 851775 847107 2026-03-29T06:25:59Z Saruul 04 37290 Saruul 04 moved page [[Монгол Улсын Засгийн Газар]] to [[Монгол Улсын Засгийн газар]]: Misspelled title 840414 wikitext text/x-wiki {{Монгол улсын улс төр}} [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|Ерөнхий Сайд]] [[Гомбожавын Занданшатар|Гомбожавын Занданшатарын]] тэргүүлж буй '''Монгол Улсын Засгийн Газрын''' өнөөгийн бүрэлдэхүүн нь [[2020 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2024 оны Улсын Их Хурлын сонгуулийн]] үр дүнд байгуулагдсан [[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнийн Засгийн газар]] 2025 оны 6-р сарын 3-нд огцорсны дараа тус оны 6-р сарын 13-нд Гомбожавын Занданшатарыг Ерөнхий сайдаар томилж, 6-р сарын 17-нд түүний өргөн барьсан засгийн газрын шинэ сайд нарыг томилох асуудлыг 6-р сарын 18-нд УИХ-аар хэлэлцэн баталснаар 16 яам, 19 сайдтайгаар байгуулагдсан. Энэ засгийн газар нь өмнөх Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнийн Засгийн газарт байгуулсан Хяналт, үнэлгээний Үндэсний хороо; 20 минутын хот төслийн Үндэсний хороо; Боомтын сэргэлтийн Үндэсний хороо гэсэн гурван үндэсний хороог татан буулгаж, гурван сайдын орон тоог хассан байна. == Бүрэн эрх == Монгол Улсын Засгийн Газар төрийн хуулийг биелүүлж, аж ахуй, нийгэм, соёлын байгуулалтыг удирдах нийтлэг чиг үүргийн дагуу дараах үндсэн бүрэн эрхийг хэрэгжүүлнэ. # Үндсэн хууль, бусад хуулийн биелэлтийг улс даяар зохион байгуулж хангах; # Шинжлэх ухаан, технологийн нэгдсэн бодлого, улсын эдийн засаг, нийгмийн хөгжлийн үндсэн чиглэл, улсын төсөв, зээл, санхүүгийн төлөвлөгөөг боловсруулж Улсын Их Хуралд өргөж, гарсан шийдвэрийг биелүүлэх; # Салбарын ба салбар хоорондын, түүнчлэн бүс нутгийн хөгжлийн асуудлаар арга хэмжээ боловсруулж хэрэгжүүлэх; # Хүрээлэн байгаа орчныг хамгаалах, байгалийн баялгийг зүй зохистой ашиглах, нөхөн сэргээх арга хэмжээ авах; # Төрийн захиргааны төв байгууллагыг шуурхай удирдаж, нутгийн захиргааны байгууллагын үйл ажиллагааг удирдан чиглүүлэх; # Улсыг батлан хамгаалах хүчин чадлыг бэхжүүлж, үндэсний аюулгүй байдлыг хангах; # Хүний эрх, эрх чөлөөг хамгаалах, нийгмийн хэв журмыг бэхжүүлэх, гэмт хэрэгтэй тэмцэх арга хэмжээ авч хэрэгжүүлэх; # Төрийн гадаад бодлого хэрэгжүүлэх; # Улсын Их Хуралтай зөвшилцөж дараа соёрхон батлуулахаар Монгол Улсын олон улсын гэрээ байгуулах, хэрэгжүүлэх, түүнчлэн Засгийн газар хоорондын гэрээ байгуулах, цуцлах. ==Бүрэлдэхүүн== === Тэргүүлэгчид<ref name=":1">{{Cite web |date=2025-06-18 |title=Засгийн газрын гишүүдийг томилж, Засгийн газрын гишүүд Улсын Их Хуралд тангараг өргөв |url=https://www.parliament.mn/nn/75068/}}</ref><ref name=":2">{{Cite web |last=iKon.mn |first=А. Ням-Өлзий |date=2025-06-17 |title=ТАНИЛЦ: Үндэсний хороодыг татан буулгаж, 9 сайдыг шинээр томилж, 10 сайдыг үргэлжлүүлэн ажиллуулах гэж байна |url=https://ikon.mn/n/3fld |access-date=2025-06-18 |website=ikon.mn |language=en}}</ref> === {| class="wikitable" !Албан тушаал||Нэр||Нам, эвсэл |- |[[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|Монгол Улсын Ерөнхий сайд]]||[[Гомбожавын Занданшатар]]|| align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |МАН |- |Тэргүүн шадар сайд бөгөөд Эдийн засаг, хөгжлийн сайд||'''[[Жадамбаагийн Энхбаяр]]'''||align=center bgcolor={{party color|Монгол Ардын Нам}}|МАН |- |Онцгой байдлын алба хариуцсан Шадар Сайд||'''[[Хассуурийн Ганхуяг]]'''||align=center bgcolor={{party color|Монгол Ардын Нам}}|МАН |- |Худалдан авах, хөрөнгө оруулалт, өрсөлдөөн хариуцсан Шадар Сайд||'''[[Тогмидын Доржханд]]'''|| align="center" bgcolor=#8d40c0|ХҮН |- |[[Монгол улсын Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газар|Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын дарга]]||[[Сандагийн Бямбацогт|'''Сандагийн Бямбацогт''']]||align=center bgcolor={{party color|Монгол Ардын Нам}}|МАН |- |} === Яамдын сайд нар<ref name=":1" /><ref name=":2" /> === {| class="wikitable" !Яам||Сайд||Нам, эвсэл |- |[[Гадаад харилцааны яам (Монгол)|Гадаад харилцааны яам]]||'''[[Батмөнхийн Батцэцэг]]'''||align=center bgcolor={{party color|Монгол Ардын Нам}}|МАН |- |[[Сангийн яам (Монгол)|Сангийн яам]]||'''[[Болдын Жавхлан]]'''||align=center bgcolor={{party color|Монгол Ардын Нам}}|МАН |- |[[Хууль зүйн, дотоод хэргийн яам (Монгол)|Хууль зүй, дотоод хэргийн яам]]||'''[[Баттөмөрийн Энхбаяр]]'''||align=center bgcolor={{party color|Монгол Ардын Нам}}|МАН |- |[[Байгаль орчин, аялал жуулчлалын яам (Монгол)|Байгаль орчин, уур амьсгалын өөрчлөлтийн яам]]||'''[[Батын Батбаатар]]'''|| align="center" bgcolor="#008000" |ИЗНН |- |[[Батлан хамгаалах яам (Монгол)|Батлан хамгаалах яам]]||'''[[Дамбын Батлут]]'''|| align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}"|МАН |- |[[Боловсрол, шинжлэх ухааны яам (Монгол)|Боловсролын яам]]||'''[[Пүрэвсүрэнгийн Наранбаяр]]'''||align=center bgcolor=#8d40c0|ХҮН |- |[[Барилга, хот байгуулалтын яам (Монгол)|Хот байгуулалт, барилга, орон сууцжуулалтын яам]]||'''[[Энхтайваны Бат-Амгалан]]'''|| align=center bgcolor={{party color|Монгол Ардын Нам}}|МАН |- |[[Зам тээврийн хөгжлийн яам (Монгол)|Зам тээврийн яам]]||'''[[Борхүүгийн Дэлгэрсайхан]]'''||align=center bgcolor={{party color|Монгол Ардын Нам}}|МАН |- |[[Хөдөлмөр, нийгмийн хамгааллын яам (Монгол)|Гэр бүл, нийгмийн хамгааллын яам]]||'''[[Тилеуханы Аубакир]]'''|| align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |МАН |- |[[Хүнс, хөдөө аж ахуй, хөнгөн үйлдвэрийн яам (Монгол)|Хүнс, хөдөө аж ахуй, хөнгөн үйлдвэрийн яам]]||'''[[Мягмарсүрэнгийн Бадамсүрэн]]'''||align=center bgcolor={{party color|Монгол Ардын Нам}}|МАН |- |[[Уул уурхай, хүнд үйлдвэрийн яам (Монгол)|Аж Үйлдвэр, эрдэс баялгийн яам]]||'''[[Гонгорын Дамдинням]]'''|| align=center bgcolor={{party color|Монгол Ардын Нам}}|МАН |- |[[Эрчим хүчний яам (Монгол)|Эрчим хүчний яам]]||'''[[Баттогтохын Чойжилсүрэн]]'''||align=center bgcolor={{party color|Монгол Ардын Нам}}|МАН |- |[[Соёлын яам (Монгол)|Аялал жуулчлал, Соёл, Спорт, Залуучуудын яам]]||'''[[Чинбатын Ундрам]]'''|| align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |МАН |- |[[Цахим хөгжил, харилцаа холбооны яам (Монгол)|Цахим хөгжил, инновац, харилцаа холбооны яам]]||'''[[Энхбаярын Батшугар]]'''|| align=center bgcolor={{party color|Монгол Ардын Нам}}|МАН |- |[[Эрүүл Мэндийн Яам (Монгол)|Эрүүл Мэндийн Яам]]||'''[[Жигжидсүрэнгийн Чинбүрэн]]'''|| align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |МАН |} * '''Жич: Нэрийг нь тодруулсан сайд нар УИХ-ын гишүүнээр давхар ажилладаг.''' == Үе үеийн Засгийн газрууд == # [[Дашийн Бямбасүрэнгийн Засгийн газар]] (1990 оны 9 сарын 11 - 1992 оны 7 сарын 21) # [[Пунцагийн Жасрайн Засгийн газар]] (1992 оны 7 сарын 21 - 1996 оны 7 сарын 19) # [[Мэндсайханы Энхсайханы Засгийн газар]] (1996 оны 7 сарын 19 - 1998 оны 4 сарын 23) # [[Цахиагийн Элбэгдоржийн Засгийн газар]] (1998 оны 4 сарын 23 - 1998 оны 12 сарын 9) # [[Жанлавын Наранцацралтын Засгийн газар]] (1998 оны 12 сарын 9 - 1999 оны 7 сарын 22) # [[Ринчиннямын Амаржаргалын Засгийн газар]] (1999 оны 7 сарын 30 - 2000 оны 7 сарын 26) # [[Намбарын Энхбаярын Засгийн газар]] (2000 оны 7 сарын 26 - 2004 оны 8 сарын 20) # [[Цахиагийн Элбэгдоржийн Засгийн газар]] (2004 оны 8 сарын 20 - 2006 оны 1 сарын 13) # [[Миеэгомбын Энхболдын Засгийн газар|Миегомбын Энхболдын Засгийн газар]] (2006 оны 1 сарын 25 - 2007 оны 11 сарын 22) # [[Санжаагийн Баярын Засгийн газар]] (2007 оны 11 сарын 22 - 2009 оны 10 сарын 29) # [[Сүхбаатарын Батболдын Засгийн газар]] (2009 оны 10 сарын 29 - 2012 оны 8 сарын 10) # [[Норовын Алтанхуягийн Засгийн газар]] (2012 оны 8 сарын 10 - 2014 оны 11 сарын 5) # [[Чимэдийн Сайханбилэгийн Засгийн газар]] (2014 оны 11 сарын 21 - 2016 оны 7 сарын 7) # [[Жаргалтулгын Эрдэнэбатын Засгийн газар]] (2016 оны 7 сарын 7 - 2017 оны 10 сарын 4) # [[Ухнаагийн Хүрэлсүхийн Засгийн газар]] (2017 оны 10 сарын 4 - 2021 оны 1 сарын 27) # [[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнийн Засгийн газар]] (2021 оны 1 сарын 27 - 2025 оны 6-р сарын 3) #[[Гомбожавын Занданшатарын Засгийн газар]] (2025 оны 6 сарын 18 - 2025 оны 10 сарын 17) == Цахим холбоос == * [https://web.archive.org/web/20210420110631/https://zasag.mn/ Монгол Улсын Засгийн Газар] [[Ангилал:Монголын засгийн газар| ]] [[Ангилал:Монголын эрх зүй|засгийн газар]] [[Ангилал:Улсын Засгийн газар]] [[Ангилал:Монголын яам|*]] == Эшлэл == 0tb4326fblmdfqqagvpn0zihmbwx9af 0 12932 851753 830165 2026-03-29T04:21:52Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 851753 wikitext text/x-wiki {{short description|Өмнөд Слав хэл}} {{distinguish|text=[[Булгар хэл]]}} {{Инфобокс хэл | name = Болгар хэл | nativename = {{Nobold|български език}} | image = | pronunciation = {{transl|bg|bŭlgarski}} [ˈbɤɫɡɐrski] | states = {{Plainlist| * [[Болгар]] * [[Умард Македон]]<ref>Loring M. Danforth, The Macedonian Conflict: Ethnic Nationalism in a Transnational World, 1995, Princeton University Press, p.65 , {{ISBN|0-691-04356-6}}</ref><ref>{{Cite book |last=Djokić |first=Dejan |url=https://books.google.com/books?id=ZMyZdvTympMC&dq=Djoki%C4%87,+Dejan+(2003).+Yugoslavism:+Histories+of+a+Failed+Idea&pg=PA1 |title=Yugoslavism: Histories of a Failed Idea, 1918-1992 |date=2003 |publisher=Hurst |isbn=978-1-85065-663-0 |page=122|quote=Ийм бодлого хэрэгжүүлснээр Югославын шинэ эрх баригчид хүн амын дийлэнх нь Болгарыг дэмжигч үзлийг үндсэндээ даван туулж, 1948 онд Болгартай хагаралдсаныг даван туулж чадсан. Үүний үр дүнд Македончуудын дунд Болгарыг дэмжигчид хатуу хэлмэгдүүлэлтэд өртсөн. Гэсэн хэдий ч Коммунист Югославын амьдралын туршид хааяа шүүх хурал үргэлжилсээр байсан ч ихэнх нь 1940-д оны сүүл үед болсон. Шинэ эрх баригчид 1990-д оны эхээр Югослав задран унасан үед Македон, Болгар хоёрын хооронд байгаа ялгаан дээр үндэслэн үндэсний өвөрмөц ухамсрыг бий болгож чадсан юм.¹⁸ Дайны өмнөх хүлээн зөвшөөрөгдөөгүй цөөнхийн статустай, Сербийн уусгах оролдлоготой байдлаас Македончууд Югославын холбоо/конфедерацийн бүрэлдэхүүнд бие даасан эрх мэдэл бүхий бүгд найрамдах улсад дийлэнх олонх байсан нөхцөл байдал руу шилжсэн нь илт сонирхол татсан...<br> ''18 Гэсэн хэдий ч өнөөдөр Македон улсад Болгар гэж өөрийгоо тодорхойлсон хүмүүс хэвээр байна. Хүн ам нь илүү чөлөөтэй байсан, тооллогоор 3000-4000 Болгарчуудын дийлэнх нь оршин суудаг Струмица бүс нутгийг эс тооцвол Болгарын онцлогийг тунхаглахыг хориглосон коммунист Югославаас бага байсан ч Македон тэдэнд дайсагналцсан хэвээр байна. Үргэлжлүүлэн дайсагналцаж буй жишээ нь: 1994 оны 1-р сард Дээд шүүх Илья Илижевски тэргүүтэй Болгарыг дэмжигч Нумапын эрхийг хамгаалах намыг хориглож, Болгарыг дэмжигч өөр бүлэглэлийг Охрид бүртгэхээс татгалзсан болон бусад дарамт шахалт үзүүлэв.''}}</ref> * [[Украин]] * [[Молдав]] * [[Румын]] * [[Унгар]] * [[Серби]] * [[Косово]] * [[Албани]]<ref name="Bulgarians in Albania">{{cite web |url=http://www.omda.bg/BULG/news/Bulgaria%20news/Bulgaria_Albania.htm |title=Bulgarians in Albania |website=Omda.bg |access-date=23 April 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080504035012/http://www.omda.bg/BULG/news/Bulgaria%20news/Bulgaria_Albania.htm |archive-date=4 May 2008}}</ref> * [[Грек]] * [[Турк]] }} | ethnicity = [[Болгарчууд]] | speakers = Болгард [[Төрөлх хэл|Төрөлх]]: 7.6 сая | date = 2011 тооллого | ref = <ref name="2011Census"/> | speakers2 = [[Төрөлх хэл|Төрөлх]] + [[хоёрдогч хэл|Хоёрдогч]]: {{circa|10 сая}} (2023)<ref name=e26>{{e26|bul}}</ref> | speakers_label = Ярилцагчид | familycolor = Энэтхэг-Европ | fam2 = [[Балт-Слав хэлнүүд|Балт-Слав]] | fam3 = [[Слав хэлнүүд|Слав]] | fam4 = [[Өмнөд Слав хэлнүүд|Өмнөд Слав]] | fam5 = [[Зүүн Өмнөд Слав хэлнүүд|Зүүн Өмнөд Слав]] | ancestor = [[Прото Энэтхэг-Европ хэл|Прото Энэтхэг-Европ]] | ancestor2 = [[Прото-Балт-Слав хэл|Прото-Балт-Слав]] | ancestor3 = [[Прото-Слав хэл|Прото-Слав]] | ancestor4 = [[Хуучин Слав хэл|Хуучин Болгар]] | ancestor5 = [[Дундад Болгар хэл|Дундад Болгар]] | dia1 = '''Зүүн Болгар''' | script = {{ubl|[[Кирилл үсэг|Кирилл]] ([[Болгар цагаан толгой]], 893 оноос)|[[Латин бичиг|Латин]] ([[Банат Болгар аялгуу#Цагаан толгой|Банат Болгар цагаан толгой]]) <small>([[Банат Болгар аялгуу]])</small>|[[Болгар брайл үсэг]]}} | nation = {{ubl|{{flag|Болгар}}|{{flag|Европын Холбоо}}}} | minority = {{Plainlist| * {{flag|Албани}} * {{flag|Молдав}} * {{flag|Румын}}<ref>{{Cite book|last=Frawley|first=William|url=https://books.google.com/books?id=sl_dDVctycgC|title=International Encyclopedia of Linguistics|date=2003|publisher=Oxford University Press, USA|isbn=978-0-19-513977-8|pages=83|language=en}}</ref> * {{flag|Серби}} * {{flag|Турк}}<ref name=Bayır2013>{{Cite book |last=Байыр |first=Деръя |title=Туркийн хууль дахь цөөнх ба үндсэрхэг үзэл |date=2013 |publisher=[[Ashgate Publishing]] |isbn=978-1-4094-7254-4 |series=Соёлын олон талт байдал ба хууль |location=Farnham|url=https://www.academia.edu/37557239| pages=88, 203–204}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Токташ |first1=Шуле |last2=Араш |first2=Булент |date=2009 |title=ЕХ ба Турк дахь цөөнхийн эрх |url=https://www.jstor.org/stable/25655744 |journal=Political Science Quarterly |volume=124 |issue=4 |pages=697–720 |doi=10.1002/j.1538-165X.2009.tb00664.x |jstor=25655744 |issn=0032-3195}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Кёксал |first=Ёнжа |date=2006 |title=Болгар, Турк дахь цөөнхийн бодлого: Үндэстнийг тодорхойлох тэмцэл |url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/14683850601016390 |journal=Southeast European and Black Sea Studies |language=en |volume=6 |issue=4 |pages=501–521 |doi=10.1080/14683850601016390 |s2cid=153761516 |issn=1468-3857}}</ref><ref name=Özlem2019>{{Cite journal |first=Кадер |last=Озлем |date=2019 |title=Истанбулын Болгарчуудыг Туркийн "Үл үзэгдэх цөөнх" гэсэн үнэлгээ |url=https://www.ceeol.com/search/article-detail?id=802933 |journal=Turan-Sam |language=English |volume=11 |issue=43 |pages=387–393 |issn=1308-8041}}</ref> * {{flag|Украин}} * {{flag|Унгар}}<ref>{{cite web|url=http://languagecharter.eokik.hu/sites/StatesParties/Hungary.htm |title=Implementation of the Charter in Hungary|work=Database for the European Charter for Regional or Minority Languages|publisher=Public Foundation for European Comparative Minority Research|access-date=16 June 2014|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140227004902/http://languagecharter.eokik.hu/sites/StatesParties/Hungary.htm|archive-date=27 February 2014}}</ref> * {{flag|Чех}}<ref>{{cite web|url=http://www.vlada.cz/assets/ppov/rnm/dokumenty/mezinarodni-dokumenty/duvodova_zprava_vlada_2005.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714223714/http://www.vlada.cz/assets/ppov/rnm/dokumenty/mezinarodni-dokumenty/duvodova_zprava_vlada_2005.pdf |archive-date=2014-07-14 |url-status=live |title=Národnostní menšiny v České republice a jejich jazyky|trans-title=Чех улсын үндэсний цөөнх ба тэдний хэл|publisher=Бүгд Найрамдах Чех Улсын Засгийн газар|page=2|quote=Podle čl. 3 odst. 2 Statutu Rady je jejich počet 12 a jsou uživateli těchto menšinových jazyků: ..., srbština a ukrajinština|language=cs}}</ref> }} | agency = Болгарын Шинжлэх Ухааны Академийн дэргэдэх [[Болгар хэлний хүрээлэн]] | iso1 = bg | iso2 = bul | iso3 = bul | glotto = bulg1262 | glottorefname = Bulgarian | lingua = 53-AAA-hb < [[South Slavic languages|53-AAA-h]] | map = Distribution of Bulgarian Speakers.png | mapcaption = Болгар хэлний ертөнц:{{imagefact|date=April 2021}} {{Legend|#0080FF|Болгар хэл олонхын хэл байдаг бүс нутаг}} {{Legend|#88C4FF|Болгар хэл нь цөөнхийн хэл байдаг бүс нутгууд}} | notice = IPA | dia2 = [[Болгар хэлний Балкан аялгуу|Балкан]]<br> [[Руп аялгууд|Руп]]<br>[[Мизийн аялгууд|Миз]] | dia3 = '''Баруун Болгар''' | dia4 = [[Баруун хойд Болгар хэлний аялгуу|Баруун хойд]]<br>[[Баруун өмнөд Болгар хэлний аялгуу|Баруун өмнөд]]<br>[[Шилжилтийн Болгар хэлний аялгуу|Шилжилтийн]] }} Дорно өмнө Европт оршдог [[Болгар]] улсад голлон суурьшдаг [[Болгар угсаатан|Болгар]] угсаатны эх хэлийг '''Болгар хэл''' (болгараар ''български език'') гэдэг. Болгар хэл нь [[Слав төрлийн хэлнүүд|Слав төрлийн]] [[хэл]] юм. Харилцаа хамаарлаараа [[Энэтхэг-Европ хэлний язгуур|Энэтхэг-Европ]] язгуур, [[Балт-Слав төрлийн хэлнүүд|Балт-Слав]] төрөл, [[Слав хэлнүүд|Слав]] салаа, [[Урд Слав хэлний бүлэг|Урд Слав]] бүлэг, түүн доторх зүүн хэсэгт [[Македон хэл]]ний хамтаар харьяалагдана.<ref>Англи хэлний Википедиагаас</ref> Болгар хэл нь Болгар улсад албан ёсоор хэрэглэгдддэг. Дэлхий даяар 9<ref>{{cite web | last = Lewis| first = M. Paul (ed.) | year = 1986–2009| url = http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=bul | title = Bulgarian | work = Ethnologue: Languages of the World, Sixteenth edition | publisher = SIL International | accessdate = 10 march 2010 | ref = harv}}</ref>-12 сая<ref name="Bulgarian language">{{cite web| url = http://www.omniglot.com/writing/bulgarian.htm | title = Bulgarian language | work = Omniglot-Writing systems&Languages of the World| accessdate = 17 октомври 2010 | ref = harv}}</ref><ref name="The Bulgarian language">{{cite web| url =http://www.kwintessential.co.uk/language/about/bulgarian.html | title = The Bulgarian language | work = Kwintessential| accessdate = 17 октомври 2010 | ref = harv}}</ref><ref name="The languages spoken in Bulgaria">{{cite web| url =http://www.spainexchange.com/guide/BG-language.htm | title = The languages spoken in Bulgaria| work = Spainexchange| accessdate = 17 октомври 2010 | ref = harv}}</ref><ref name="Language of Bulgaria">{{cite web| url = http://www.europe-cities.com/en/666/bulgaria/history/language/| title = Language of Bulgaria| work = Europecities| accessdate = 17 октомври 2010| ref = harv}}{{Dead link|date=Арван нэгдүгээр сар 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="English to Bulgarian Translation">{{cite web| url = http://www.thetranslationpeople.com/our-languages/english-to-bulgarian-translation.html| title = English to Bulgarian Translation| work = Bulgarian translation| accessdate = 18 октомври 2010| ref = harv| archive-date = 2011-07-20| archive-url = https://web.archive.org/web/20110720064949/http://www.thetranslationpeople.com/our-languages/english-to-bulgarian-translation.html| url-status = dead}}</ref><ref name="Bulgarian for beginners">{{cite web| url = http://www.unilang.org/course.php?res=60| title = Bulgarian for beginners| work = Bulgarian is a Southern Slavic language with approximately 12 million speakers in many countries.| accessdate = 18 октомври 2010 | ref = harv}}</ref> хүн тус хэлийг гаргуун сайн мэддэг гэх баримжаа байна. == Зүүлт == {{reflist}} == Цахим холбоос == * [http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=bul Болгар хэлний] талаар ''Ethnologue''-ийн танилцуулга (англи хэлээр) [[Ангилал:Дан ганц хэл]] [[Ангилал:Европын Холбооны албаны хэл]] [[Ангилал:Болгар хэл| ]] [[Ангилал:Славян хэлнүүд]] [[Ангилал:Балканы хэлний холбоо]] [[Ангилал:Болгарын хэл]] [[Ангилал:Грекийн хэл]] [[Ангилал:Румыны хэл]] [[Ангилал:Сербийн хэл]] [[Ангилал:Умард Македоны хэл]] [[Ангилал:Туркийн хэл]] [[Ангилал:Молдавын хэл]] [[Ангилал:Украины хэл]] 9z5w06uz24cwc9xxoiok7qdvtgpaivp 0 14388 851743 741663 2026-03-29T02:56:58Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 851743 wikitext text/x-wiki [[Файл:Dvorak1.jpg|thumb|right|<p><font size="-9">'''Антонин Леополд Дворжак'''</font></p>]] '''Антон Леополд Дворжак''' (1841-09-08 1904-05-01) нь Чехээс төрөн гарсан [[дэлхий]]н алдарт [[хөгжмийн зохиолч]] юм. Тэр хайр дурлалын сэдэвт хөгжмийн бүтээлээрээ тэр дундаа "Шинэ дэлхий" /''New World Symphony''/, "Славони бүжиг" /''Slavonic Dances''/, "Америк хүн" /''"American" String Quartet''/, "Хийл хөгжимд зориулсан концертийн В нот" /''Cello Concerto in B minor''/зэрэг [[дуурь]], [[симфони]], [[найрал хөгжим|найрал]] болон [[танхимын хөгжмийн]] /''хөгжмийн [[цөөхүүл]]ийн тоглох [[классик]] хөгжмийн төрөл''/ бүтээлүүдээрээ алдартай. == Намтар == [[Файл:Antonín Dvořák with his wife Anna in London, 1886.jpg|thumb|120px|left|Антон Дворжак эхнэр Аннагийн хамт, 1886 он]] Дворжак 1841 оны есдүгээр сарын 8-нд одоогийн Бүгд Найрамдах [[Чех]] Улсын [[Нелахозевс]] тосгонд дэн буудлын эзэн, мал нядлагчийн ажил эрхэлдэг [[ятга]] хөгжмийн авьяастай Францис Дворжакийн /1814-1894/ гэр бүлд мэндэлжээ. Эцэг эх нь хүүгээ хөгжмийн авьяастай гэдгийг нь бага ахуйгаас нь таниж хөгжмийн боловсролтой болгохоор 6 настайд нь тосгоны сургуульд оруулсан түүхтэй. 1857-1859 оны хооронд [[Прага]] хотын хөгжмийн сургуульд суралцагч залуу Дворжак гаргуун сайн хийл хөгжимчин болж 1860 оноос [[Бохеми]]йн театрын найрал хөгжмийн хийлчнээр ажил, амьдралын гараагаа эхэлж байжээ. Энэ хугацаанд чөлөө заваараа найрал хөгжмийн бүтээл бичих, хөгжмийн цагийн сургалт явуулах зэрэг ажлууд хийдэг байлаа. Анхны хайр [[Жозеффэнна Шермеково]] нь Дворжакаар хөгжмийн хичээл заалгадаг байсан ба түүндээ зориулан дуу зохиож хайр сэтгэлээ илчилж байсан хэдий ч түүнтэй гэрлэж чадаагүй юм. 1873 онд Жозефэннагийн дүү [[Анна]]тай гэр бүл болжээ. Дворжакийн амьдарлыг нэгэн алдартай хөгжмийн зохиолч өөрчилсөн түүхтэй. Прага хотын [[Гэгээн Аделберт]]ын сүмд даралтат хөгжимчин байх хугацаандаа "Чавхдаст хөгжмийн тавал" /''second string quintet''/ хөгжмийн бүтээлийг туурвисан ба хөгжим судлаач [[Эдуард Хэнслик]] уг бүтээлийг талархалтайгаар үнэлэн дүгнэж улмаар [[Герман]]ы алдарт хөгжмийн зохиолч, [[төгөлдөр хуурч]] [[Иохоннас Брамс]]-тай танилцуулснаар Дворжак хөгжмийн томоохон зөвлөгчтэй болсон юм. Брамс Дворжакийн өмнөөс хөгжмийн "Симрок" пүүстэй гэрээ байгуулж, гэрээ ёсоор "Славони бүжиг" нэртэй 16 хэсэгтэй хөгжмийн ажлаа бичсэн нь тэр даруйдаа амжилт олжээ. Дворжакийн 1880 оны "Ээж минь зогсож байна"/''Stabat Mater''/ бүтээл нь хилийн чанадад тэр дундаа 1883 онд [[Лондон]] хотноо ихэд алдаршсан ба 1884 онд түүнийг урьж [[Англи]] даяараа баяр талархалтайгаар угтан мэндчилж байв. == Америкийн Нэгдсэн Улсад 1892-1895 оны хооронд ажиллаж амьдарсан нь == Дворжак Нью-Йорк хотноо 1892-1895 оны хооронд Америкийн Үндэсний Хөгжмийн Дээд сургуулийн сургуулийн захиралаар ажиллаж байв. == Амьдралын сүүлийн жилүүдийг эх орондоо ажиллаж, амьдарч өнгөрүүлсэн нь == Амьдралынхаа сүүлийн жилүүдэд Дворжак дуурийн болон танхимын хөгжмийн бүтээлүүд дээр ажиллаж байв. Алдарт хөгжмийн зохиолчийнхоо 60 насны ойг Чех улс үндэсний баярын байдалтайгаар тэмдэглэсэн ба Прага хотын хөгжмийн дээд сургуулийн захиралаар 1904 онд [[зүрхний шигдээсээр]] нас нөгчих хүртлээ ажиллаж байсан түүхтэй. == Түүний бүтээлүүд == '''1. Дуурь''' <table border="1"> <tr> <td> <table border="1"> <tr> <td>Д/Д</td> <td>Бүтээсэн он</td> <td>Бүтээлийн нэр</td> </tr> <tr> <td>1</td> <td>1870</td> <td>Alfred</td> </tr> <tr> <td>2</td> <td>1871</td> <td>King and Charcoal Burner</td> </tr> <tr> <td>3</td> <td>1874</td> <td>King and Charcoal Burner</td> </tr> <tr> <td>4</td> <td>1875</td> <td>The Stubborn Lovers</td> </tr> <tr> <td>5</td> <td>1875</td> <td>Vanda</td> </tr> <tr> <td>6</td> <td>1877</td> <td>The Cunning Peasant</td> </tr> <tr> <td>7</td> <td>1881</td> <td>Ballad of King Matthias</td> </tr> <tr> <td>8</td> <td>1881-1882</td> <td>Dimitrij</td> </tr> </table> </td> <td> <table border="1"> <tr> <td>Д/Д</td> <td>Бүтээсэн он</td> <td>Бүтээлийн нэр</td> </tr> <tr> <td>9</td> <td>1887</td> <td>King and Charcoal Burner</td> </tr> <tr> <td>10</td> <td>1888</td> <td>The Jacobin</td> </tr> <tr> <td>11</td> <td>1894-1895</td> <td>Dimitrij</td> </tr> <tr> <td>12</td> <td>1897</td> <td>The Jacobin</td> </tr> <tr> <td>13</td> <td>1898-1899</td> <td>The Devil and Kate</td> </tr> <tr> <td>14</td> <td>1900</td> <td>Rusalka</td> </tr> <tr> <td>15</td> <td>1901</td> <td>Saint Ludmila</td> </tr> <tr> <td>16</td> <td>1902-1903</td> <td>Armida</td> </tr> </tr> </table> </table> '''2. Найрал хөгжимд зориулсан бүтээл''' <table border="1"> <tr> <td> <table border="1"> <tr> <td>Д/Д</td> <td>Бүтээсэн он</td> <td>Бүтээлийн нэр</td></tr> <tr> <td>1</td> <td>1860?</td> <td>The Woman Harpist</td> </tr> <tr> <td>2</td> <td>1861</td> <td>Polka</td> </tr> <tr> <td>3</td> <td>1861</td> <td>Gallop</td> </tr> <tr> <td>4</td> <td>1865</td> <td>Symphony No.1 in C minor "The Bells of Zlonice"</td> </tr> <tr> <td>5</td> <td>1865</td> <td>Symphony No.2 in B major</td> </tr> <tr> <td>6</td> <td>1867</td> <td>Seven Interludes</td> </tr> <tr> <td>7</td> <td>1870</td> <td>Tragic Overture from Alfred</td> </tr> <tr> <td>8</td> <td>1871</td> <td>Concert Overture in F major</td> </tr> <tr> <td>9</td> <td>1872</td> <td>Three Nocturnes – No.2 May Night</td> </tr> <tr> <td>10</td> <td>1873</td> <td>Symphony No.3 in E major</td> </tr> <tr> <td>11</td> <td>1873</td> <td>Romeo and Juliet Overture</td> </tr> <tr> <td>12</td> <td>1874</td> <td>Symphony No.4 in D minor</td> </tr> <tr> <td>13</td> <td>1874</td> <td>Symphonic Poem (Rhapsody) in A minor</td> </tr> <tr> <td>14</td> <td>1875</td> <td>Nocturne in B major</td> </tr> <tr> <td>15</td> <td>1875</td> <td>Serenade for Strings in E major</td> </tr> <tr> <td>16</td> <td>1875</td> <td>Symphony No.5 in F major</td> </tr> <tr> <td>17</td> <td>1877</td> <td>Overture to The Cunning Peasant</td> </tr> <tr> <td>18</td> <td>1877</td> <td>Symphonic Variations</td> </tr> <tr> <td>19</td> <td>1878</td> <td>Serenade in D minor for Wind Instruments</td> </tr> <tr> <td>20</td> <td>1878</td> <td>Slavonic Dances, Series I</td> </tr> <tr> <td>21</td> <td>1878</td> <td>3 Slavonic Rhapsodies 1. D major, 2. G minor, 3. A♭ major</td> </tr> <tr> <td>22</td> <td>1879</td> <td>Festival March</td> </tr> <tr> <td>23</td> <td>1879</td> <td>Czech Suite in D major</td> </tr> <tr> <td>24</td> <td>1879</td> <td>Vanda</td> </tr> <tr> <td>25</td> <td>1879</td> <td>Prague Waltzes</td> </tr> <tr> <td>26</td> <td>1879</td> <td>Polonaise in E major</td> </tr> <tr> <td>27</td> <td>1880</td> <td>Two Waltzes</td> </tr> </td> </table> </td> </td> <td> <table border="1"> <tr> <td>Д/Д</td> <td>Бүтээсэн он</td> <td>Бүтээлийн нэр</td></tr> <tr> <td>28</td> <td>1880</td> <td>Symphony No.6 in D major</td> </tr> <tr> <td>29</td> <td>1880</td> <td>Polka "For Prague Students"</td> </tr> <tr> <td>30</td> <td>1881</td> <td>Gallop in E major</td> </tr> <tr> <td>31</td> <td>1881</td> <td>Legends</td> </tr> <tr> <td>32</td> <td>1881-1882</td> <td>Josef Kajetбn Tyl</td> </tr> <tr> <td>33</td> <td>1882</td> <td>My Home</td> </tr> <tr> <td>34</td> <td>1882</td> <td>In Nature's Realm</td> </tr> <tr> <td>35</td> <td>1882</td> <td>Overture to Dimitrij</td> </tr> <tr> <td>36</td> <td>1883</td> <td>Scherzo capriccioso</td> </tr> <tr> <td>37</td> <td>1883</td> <td>Hussite Overture</td> </tr> <tr> <td>38</td> <td>1884-1885</td> <td>Symphony No.7 in D minor</td> </tr> <tr> <td>39</td> <td>1887</td> <td>Slavonic Dances, Series II</td> </tr> <tr> <td>40</td> <td>1889</td> <td>Symphony No.8 in G major</td> </tr> <tr> <td>41</td> <td>1891</td> <td>In Nature's Realm</td> </tr> <tr> <td>42</td> <td>1891</td> <td>Carnival Overture</td> </tr> <tr> <td>43</td> <td>1892</td> <td>Othello Overture</td> </tr> <tr> <td>44</td> <td>1893</td> <td>Symphony No.9 in E minor "From the New World"</td> </tr> <tr> <td>45</td> <td>1893</td> <td>Symphony No.9 in E minor "From the New World"</td> </tr> <tr> <td>46</td> <td>1895</td> <td>Suite in A major "American"</td> </tr> <tr> <td>47</td> <td>1896</td> <td>The Water Goblin</td> </tr> <tr> <td>48</td> <td>1896</td> <td>The Noon Witch</td> </tr> <tr> <td>49</td> <td>1896</td> <td>The Golden Spinning Wheel</td> </tr> <tr> <td>50</td> <td>1896</td> <td>The Wild Dove</td> </tr> <tr> <td>51</td> <td>1897</td> <td>A Hero's Song</td> </tr> <tr> <td>52</td> <td>1899</td> <td>Overture to The Devil and Kate</td> </tr> <tr> <td>53</td> <td>1900</td> <td>Overture to Rusalka</td> </tr> <tr> <td>54</td> <td>1903</td> <td>Overture to Armida</td> </tr> </table> </td> </tr> </table> '''3. Танхимын хөгжмийн бүтээлүүд''' <table border="1"> <tr> <td> <table border="1"> <tr> <td>Д/Д</td> <td>Бүтээсэн он</td> <td>Бүтээлийн нэр</td> </tr> <tr> <td>1</td> <td>1861</td> <td>String Quintet No. 1 in A minor</td> </tr> <tr> <td>2</td> <td>1862</td> <td>String Quartet No. 1 in A major</td> </tr> <tr> <td>3</td> <td>1865-1869</td> <td>Clarinet Quintet in B minor</td> </tr> <tr> <td>4</td> <td>1867</td> <td>Serenade</td> </tr> <tr> <td>5</td> <td>1869</td> <td>String Quartet No. 2 in B♭ major</td> </tr> <tr> <td>6</td> <td>1869-1870</td> <td>String Quartet No. 3 in D major</td> </tr> <tr> <td>7</td> <td>1870</td> <td>String Quartet No. 4 in E minor</td> </tr> <tr> <td>8</td> <td>1870-1871</td> <td>Cello Sonata in F minor</td> </tr> <tr> <td>9</td> <td>1871-1872</td> <td>Piano Trio 13/1</td> </tr> <tr> <td>10</td> <td>1871-1872</td> <td>Piano Trio 13/2</td> </tr> <tr> <td>11</td> <td>1872</td> <td>Piano Quintet No. 1 in A major</td> </tr> <tr> <td>12</td> <td>1873</td> <td>Violin Sonata in A minor</td> </tr> <tr> <td>13</td> <td>1873</td> <td>Octet (Serenade)</td> </tr> <tr> <td>14</td> <td>1873</td> <td>String Quartet No. 5 in F minor</td> </tr> <tr> <td>15</td> <td>1873-1877</td> <td>Romance in F minor</td> </tr> <tr> <td>16</td> <td>1873</td> <td>String Quartet No. 6 in A minor</td> </tr> <tr> <td>17</td> <td>1873</td> <td>Andante appassionato in A minor</td> </tr> <tr> <td>18</td> <td>1874</td> <td>String Quartet No. 7 in A minor</td> </tr> <tr> <td>19</td> <td>1875-1883</td> <td>Nocturne in B major</td> </tr> <tr> <td>20</td> <td>1875</td> <td>String Quintet No. 2 in G major</td> </tr> <tr> <td>21</td> <td>1875</td> <td>Piano Trio No. 1 in B major</td> </tr> <tr> <td>22</td> <td>1875</td> <td>Piano Quartet No. 1 in D major</td> </tr> <tr> <td>23</td> <td>1875</td> <td>Piano Trio No. 2 in G minor</td> </tr> <tr> <td>24</td> <td>1876</td> <td>String Quartet No. 8 in E major</td> </tr> <tr> <td>25</td> <td>1877</td> <td>String Quartet No. 9 in D minor</td> </tr> <tr> <td>26</td> <td>1878</td> <td>Bagatelles</td> </tr> <tr> <td>27</td> <td>1878</td> <td>String Sextet in A major</td> </tr> <tr> </table> </td> <td> <table border="1"> <tr> <td>Д/Д</td> <td>Бүтээсэн он</td> <td>Бүтээлийн нэр</td> </tr> <tr> <td>28</td> <td>1878</td> <td>Capriccio</td> </tr> <tr> <td>29</td> <td>1879</td> <td>Mazurek</td> </tr> <tr> <td>30</td> <td>1878-1879</td> <td>String Quartet No. 10 in E♭ major "Slavonic"</td> </tr> <tr> <td>31</td> <td>1879</td> <td>Polonaise in A major</td> </tr> <tr> <td>32</td> <td>1880</td> <td>Violin Sonata in F major</td> </tr> <tr> <td>33</td> <td>1881</td> <td>Quartet Movement in F major</td> </tr> <tr> <td>34</td> <td>1883</td> <td>Piano Trio No.3 in F minor</td> </tr> <tr> <td>35</td> <td>1884</td> <td>Ballade in D minor</td> </tr> <tr> <td>36</td> <td>1887</td> <td>Terzetto in C major</td> </tr> <tr> <td>37</td> <td>1887</td> <td>Miniatures</td> </tr> <tr> <td>38</td> <td>1887</td> <td>Romantic Pieces</td> </tr> <tr> <td>39</td> <td>1887</td> <td>Cypresses</td> </tr> <tr> <td>40</td> <td>1887</td> <td>Piano Quintet No. 2 in A major</td> </tr> <tr> <td>41</td> <td>1889</td> <td>Piano Quartet No. 2 in E major</td> </tr> <tr> <td>42</td> <td>1890</td> <td>Gavotte</td> </tr> <tr> <td>43</td> <td>1890-1891</td> <td>Piano Trio No. 4 in E minor "Dumky"</td> </tr> <tr> <td>44</td> <td>1891</td> <td>Fanfares</td> </tr> <tr> <td>45</td> <td>1891</td> <td>Slavonic Dance in E minor</td> </tr> <tr> <td>46</td> <td>1891</td> <td>Rondo in G minor</td> </tr> <tr> <td>47</td> <td>1891</td> <td>Slavonic Dances in A and G minor</td> </tr> <tr> <td>48</td> <td>1891</td> <td>Silent Woods</td> </tr> <tr> <td>49</td> <td>1893</td> <td>String Quartet No. 12 in F major "American"</td> </tr> <tr> <td>50</td> <td>1893</td> <td>Rondo in G minor</td> </tr> <tr> <td>51</td> <td>1893</td> <td>Sonatina in G major</td> </tr> <tr> <td>52</td> <td>1895</td> <td>String Quartet No. 13 in G major</td> </tr> <tr> <td>53</td> <td>1895</td> <td>String Quartet No. 14 in A major</td> </tr> </table> </td> </tr> </table> == Эшлэл == {{Reflist}} * Černušák, Gracián (ed.); Štědroň, Bohumír; Nováček, Zdenko (ed.) (1963). Československý hudební slovník I. A-L. Prague: Státní hudební vydavatelství. (in Czech) * John Clapham (1979), ''Dvořák'', ISBN 0-7153-7790-6 * New Grove Dictionary of Music and Musicians: ''Dvořák, Antonín'' * Gervase Hughes (1967), ''Dvořák, His Life & Music'', Casell, London * Smaczny, Jan. Dvořák: Cello Concerto. Cambridge Music Handbooks. Cambridge University Press, Cambridge, 1999. == Цахим холбоос == {{Commonscat|Antonín Dvořák}} * [https://web.archive.org/web/20091018201111/http://geocities.com/WestHollywood/Park/4586/aldfr.html List of Dvořák's works] ([https://web.archive.org/web/20200810023050/https://www.webcitation.org/5kn8Lt0q3 Archived] 2009-10-25) * [https://web.archive.org/web/20000416042208/http://members.aol.com/abelard2/bohemia.htm The Bohemian composers] * [http://www.antonin-dvorak.cz/galerie_portrety.htm Antonín Dvořák Photo Gallery] * [http://www.antonin-dvorak.cz/galerie_rodina.htm Dvořák Family Photo Gallery] * [http://www.antonin-dvorak.cz/galerie_autografy.htm Dvořák´s manuscripts] * [https://web.archive.org/web/20040109214621/http://homepage.mac.com/rswinter/DirectTestimony/home.html Collection of news articles and correspondence about Dvořák's stay in America] * [http://www.americanmusicpreservation.com/nemusic4.htm The Story of "Goin' Home"] * [http://www.antonindvorak.cz/en/ The Antonín Dvořák, memorial at Vysoká u Příbrami] * [https://web.archive.org/web/20060808061129/http://www.dvorak-society.org/ Dvořák Society for Czech and Slovak music] * [http://www.antonindvorak2004.cz/index-en.html 2004 Tribute Site for Dvořák] ; Бичлэгүүд * Guided listening on Dvořák's most famous works can be found in the [https://web.archive.org/web/20040626120249/http://www.bbc.co.uk/radio3/discoveringmusic/audioarchive.shtml BBC Radio 3 'Discovering Music' archive] * [https://web.archive.org/web/20070427083153/http://w3.rz-berlin.mpg.de/cmp/dvorak_symphonies.html ''clips of Dvorak's 9 symphonies''] * Video [[Cigánské melodie]] [http://laiafalcon-dvorak.blogspot.com/] * [http://www.radioopensource.org/dvorak-to-duke-ellington/ ''Radio Open Source'' 1-hour programme entitled "Dvořák to Duke Ellington"], on Dvořák's predictions about the future of American music * Kunst der Fuge: [http://www.kunstderfuge.com/dvorak.htm Antonin Dvorák - (Many) MIDI files] [[Ангилал:Антонин Дворжак| ]] [[Ангилал:20-р зууны сонгодог хөгжмийн зохиолч]] [[Ангилал:Романтизм хөгжмийн зохиолч]] [[Ангилал:Дуурийн хөгжмийн зохиолч]] [[Ангилал:Чехийн хөгжмийн зохиолч]] [[Ангилал:Их Британийн хөгжмийн зохиолч]] [[Ангилал:АНУ-ын хөгжмийн зохиолч]] [[Ангилал:Бохемийн Хант Улсын хүн]] [[Ангилал:Чехүүд]] [[Ангилал:1841 онд төрсөн]] [[Ангилал:1904 онд өнгөрсөн]] 1odhzs1d5chkploab8pwm85c85v045l 10 18090 851728 851499 2026-03-28T22:06:23Z Enkhsaihan2005 64429 851728 wikitext text/x-wiki {{#if:{{{speaker|}}}{{{state_legislature|}}}{{{state_assembly|}}}{{{speaker_office|}}}{{{state_delegate|}}}{{{state_house|}}}{{{prior_term|}}}{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}{{{termstart|}}}{{{election_date|}}}{{{majority_leader|}}}{{{minority_floor_leader|}}}{{{minority_leader|}}}{{{majority_floor_leader|}}}{{{jr/sr|}}}{{{succeeding|}}}{{{assuming|}}}{{{state|}}}{{{jr/sr and state|}}}{{{state_senate|}}}{{{district|}}}{{{ambassador_from|}}}{{{minister_from|}}}{{{order|}}}{{{office|}}}{{{title|}}}{{{country|}}}{{{constituency_AM|}}}{{{constituency_MP|}}}{{{parliament|}}}{{{assembly|}}}{{{constituency_|}}}{{{riding|}}}{{{term|}}}{{{termend|}}}{{{alongside|}}}{{{co-leader|}}} |{{#invoke:инфобокс|infoboxTemplate|child=yes|decat=yes | headerstyle = background:{{{color|lavender}}};line-height:normal;padding:0.2em; | datastyle = border-bottom:none <!--------Speaker of the House---------> | header1 = {{#if:{{{speaker|}}}| {{{speaker}}} {{#if:{{{state_legislature|}}} |[[Speaker of the {{{state_legislature}}} Legislature]] |{{#if:{{{state_assembly|}}} |[[Speaker of the {{{state_assembly|}}} {{#ifeq:{{{state_assembly|}}}|Nevada||{{#ifeq:{{{state_assembly|}}}|New Jersey|General|State}}}} Assembly]] |{{#if:{{{speaker_office|}}}|{{{speaker_office}}}|[[Speaker of the {{#if:{{{state_delegate|}}} |{{{state_delegate}}}|{{#if:{{{state_house|}}} |{{{state_house}}}|United States}}}} House of {{#if:{{{state_delegate|}}}|Delegates|Representatives}}|Speaker of the {{#if:{{{state_delegate|}}} |{{{state_delegate}}}|{{#if:{{{state_house|}}} |{{{state_house}}}|U.S.}}}} House of {{#if:{{{state_delegate|}}}|Delegates|Representatives}}]]}} }} }}{{#if:{{{prior_term|}}}| <br />{{{prior_term}}}}} }} <!--------Office---------> | header2 = {{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}| {{#if:{{{party_election|}}}{{{party|}}} |{{#if:{{{party_election|}}}|{{{party_election}}}|{{{party}}}}} {{#if:{{{nominee|}}}|nominee for<br />{{{nominee}}}|candidate for<br />{{{candidate}}}}} |{{#if:{{{nominee|}}}|Nominee for<br />{{{nominee}}}|Candidate for<br />{{{candidate}}}}} }} }} | data3 = {{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}| {{#if:{{{termstart|}}}{{{election_date|}}} | <span class="nowrap">'''Election date'''</span><br />{{#if:{{{election_date|}}}|{{{election_date}}}|{{{termstart}}}}} }} }} | header4 = {{#if:{{{majority_leader|}}}{{{minority_floor_leader|}}}{{{minority_leader|}}}{{{majority_floor_leader|}}}|| {{#if:{{{jr/sr|}}}|{{{state}}} мужаас сонгогдсон<br />[[АНУ-ын Сенат|<!--Changed code to eliminate "Junior/Senior" distinction for U.S. Senators per [[Template talk:Infobox Officeholder/Archive 9#Senior/Junior U.S. Senators]]{{{jr/sr}}}-->АНУ-ын сенатч{{#if:{{{succeeding|}}}{{{assuming|}}}|-elect}}]] }} }} | header5 = {{#if:{{{majority_leader|}}}{{{minority_floor_leader|}}}{{{minority_leader|}}}{{{majority_floor_leader|}}}|| {{{jr/sr and state|}}} }} | header6 = {{#if:{{{majority_leader|}}}{{{minority_floor_leader|}}}{{{minority_leader|}}}{{{majority_floor_leader|}}}|| {{#if:{{{state_senate|}}}|{{#if:{{{district|}}}|{{{district}}} тойргоос сонгогдсон<br />}}<span style="display: inline-block;">[[{{{state_senate}}} Мужийн Сенат|{{{state_senate}}} Сенатын]]</span>{{#if:{{{succeeding|}}}{{{assuming|}}}|сонгогдсон-}} гишүүн {{#if:{{{prior_term|}}}| <br />{{{prior_term}}}}} }} }} | header7 = {{#if:{{{majority_leader|}}}{{{minority_floor_leader|}}}{{{minority_leader|}}}{{{majority_floor_leader|}}}|| {{#if:{{{state_legislature|}}}|Member{{#if:{{{succeeding|}}}{{{assuming|}}}|-elect}} of the <span style="display: inline-block;">[[{{{state_legislature}}} Legislature]]</span><br />from the {{{district}}} district }} }} | header8 = {{#if:{{{ambassador_from|}}}{{{minister_from|}}}|| {{#if:{{{order|}}} |{{{order}}}{{#if:{{{office|}}} |&#32;[[{{{office}}}]]}}{{#if:{{{state|}}} |&#32;[[{{{state}}}]]}}{{#if:{{{title|}}} |&#32;{{{title}}}}} |{{{office|}}} }} }} | header9 = {{#if:{{{ambassador_from|}}}{{{minister_from|}}}|| {{#if:{{{order|}}} ||{{{title|}}} }} }} <!--------Ambassador---------> | header10 = {{#if:{{both|{{{ambassador_from|}}}{{{minister_from|}}}|{{{country|}}}}} |{{#if:{{{order|}}}|{{{order}}}}} {{#if:{{{minister_from|}}} |[[{{{minister_from}}} Ambassador to {{CountryPrefixThe|{{{country}}}}}|{{{minister_from}}} Minister to <span class="nowrap">{{CountryPrefixThe|{{{country}}}}}</span>]] |[[{{{ambassador_from}}} Ambassador to {{CountryPrefixThe|{{{country}}}}}|{{{ambassador_from}}} Ambassador to <span class="nowrap">{{CountryPrefixThe|{{{country}}}}}</span>]] }} [[Category:Pages using infobox officeholder with ambassador from or minister from]] }} <!--------MP---------> | header11 = {{#if:{{{constituency_AM|}}}{{{constituency_MP|}}}|{{#ifeq:{{Title disambig text|{{{constituency_MP|}}}}}|UK Parliament constituency |{{{constituency_MP|}}} |{{#if:{{#switch:{{{parliament|}}} |United Kingdom|UK| = {{Linkless exists|{{#invoke:delink|delink|{{{constituency_MP|}}}}} (UK Parliament constituency)}} }} |{{#ifeq:{{#invoke:delink|delink|{{{constituency_MP|}}}}}|{{#invoke:delink|delink|{{{constituency_MP|}}}|wikilinks=target}} |{{Constlk|{{#invoke:delink|delink|{{{constituency_MP|}}}}}}} |{{{constituency_{{#if:{{{constituency_AM|}}}|AM|MP}}}}}}} |{{{constituency_{{#if:{{{constituency_AM|}}}|AM|MP}}}}}}} }} тойргоос сонгогдсон<br/>{{#switch:{{{parliament|}}} |Australian = <span style="display: inline-block;">[[Австралийн Төлөөлөгчдийн Танхим|Австралийн Парламентын]]</span> гишүүн |European = [[Member of the European&nbsp;Parliament]] |Scottish = [[Member of the Scottish&nbsp;Parliament]] |Sri Lanka|Sri Lankan = [[Member of Parliament (Sri Lanka)|Member of Parliament]] |United Kingdom|UK = [[Member of Parliament (United Kingdom)|Member of Parliament]] |#default = {{#if:{{{constituency_AM|}}}|{{#if:{{{assembly|}}}|Member of the <span style="display: inline-block;">[[{{{assembly}}} Assembly]]</span>|Assembly Member}}|Member of {{#if:{{{parliament|}}}|the <span style="display: inline-block;">[[{{{parliament}}} Parliament]]</span>|Parliament}}}}}} {{#if:{{{prior_term|}}}| <div style="font-weight:normal;">{{{prior_term}}}</div>}} }} | header12 = {{#if:{{{riding|}}}|{{{riding}}} тойргоос сонгогдсон<br />{{#if:{{{constituency_AM|}}}|{{#if:{{{assembly|}}}|Member of the <span style="display: inline-block;">[[{{{assembly}}} Assembly]]</span>|Assembly Member}}| {{#switch:{{{parliament|}}} |Canadian = [[Парламентын гишүүн (Канад)|Парламентын гишүүн]] |#default = {{#if:{{{parliament|}}}|the <span style="display: inline-block;">[[{{{parliament}}} парламент]]ын</span>|парламентын}} гишүүн}}}} }} <!--------Majority Leader (State Senate)---------> | header13 = {{#if:{{{majority_leader|}}}|{{{majority_leader}}} {{#if:{{{state_senate|}}}|[[Majority Leader of the {{{state_senate}}} Senate]]|[[United States Senate Majority Leader]]}} }} <!--------Majority Floor Leader (State Senate)---------> | header14 = {{#if:{{{majority_floor_leader|}}}|{{{majority_floor_leader}}} [[Majority Floor Leader of the {{{state_senate}}} Senate]] }} <!--------Minority Leader (State Senate)---------> | header15 = {{#if:{{{minority_leader|}}}|{{{minority_leader}}} [[Minority Leader of the {{{state_senate}}} Senate]] }} <!--------Minority Floor Leader (State Senate)---------> | header16 = {{#if:{{{minority_floor_leader|}}}|{{{minority_floor_leader}}} [[Minority Floor Leader of the {{{state_senate}}} Senate]] }} <!--------Congressman---------> | header17 = {{#if:{{{state_legislature|}}}{{{state_senate|}}}{{{jr/sr|}}}{{{jr/sr and state|}}}|| {{#if:{{#if:{{{state|}}}|{{{constituency|}}}}}{{{district|}}}{{{state_house|}}}|{{#if:{{{state_assembly|}}} |Member{{#if:{{{succeeding|}}}{{{assuming|}}}|-elect}} of the <span style="display: inline-block;">[[{{{state_assembly|}}} {{#ifeq:{{{state_assembly|}}}|Nevada||{{#ifeq:{{{state_assembly|}}}|New Jersey|General|State}}}} Assembly]]</span><br />from the |{{#if:{{{district|}}}{{{state|}}}{{{state_delegate|}}}|{{#if:{{{state_delegate|}}}|the |{{#if:{{{state_house|}}}|{{#if:{{{district|}}}|the|{{{state|}}}}}|{{{state|}}}{{nbsp}}мужийн{{#if:{{{district|}}}{{nbsp}}тойргийн|}}}}}} }}}} {{#if:{{{district|}}}|{{{district}}} тойргоос|{{#if:{{{state_house|}}}|{{{constituency|}}}}}}}<br /><span style="display: inline-block;">[[{{#if:{{{state_house|}}} |{{{state_house}}}|{{#if:{{{state_delegate|}}}|{{{state_delegate}}}|АНУ-ын }}}} {{#if:{{{state_delegate|}}}|House of Delegates|Төлөөлөгчдийн Танхим}}|{{#if:{{{state_house|}}} |{{{state_house}}}|{{#if:{{{state_delegate|}}}|{{{state_delegate}}}|АНУ-ын}}}}&#32;{{#if:{{{state_delegate|}}}|House&#32;of&#32;Delegates|{{#if:{{{state_house|}}}| }}Төлөөлөгчдийн&#32;Танхим}}]]ын {{#if:{{{succeeding|}}}{{{assuming|}}}|сонгогдсон-}}гишүүн</span> {{#if:{{{prior_term|}}}| <br />{{{prior_term}}}}} }} }} <!--------Convocation---------> | header18 = {{#if:{{{convocation|}}}|{{{convocation}}}}} <!--------Term---------> | data19 = {{#if:{{{termend|}}}{{{succeeding|}}}{{{assuming|}}}| {{#if:{{{status|}}} | <div style="width:100%; margin:0; background-color: {{{color|lavender}}}">'''{{{status}}}'''</div>|}}| }} | data20 = {{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{#if:{{{succeeding|}}}{{{assuming|}}} | <span class="nowrap">'''Assuming office'''</span><br />{{{termstart}}}{{#if:{{{term|}}}{{{termend|}}}|[[Category:Pages using infobox officeholder with succeeding and term or termend]]}} | {{#if: {{{term|}}} | <span class="nowrap">'''{{{termlabel|Албан тушаал хашсан}}}'''</span><br />{{{term}}} }} }} }} | data21 = {{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{#if:{{{succeeding|}}}{{{assuming|}}} | |{{#if:{{{termstart|}}} | {{#if:{{{termend|}}} |<!--then: term has start and end:--><span class="nowrap">'''{{{termlabel|Албан тушаал хашсан}}}'''</span><br />{{en dash range|{{{termstart}}}|{{{termend}}}}}{{#if:{{{alongside|}}}{{{co-leader|}}}|<div style="line-height:normal; padding-top:0.2em; padding-bottom:0.1em">{{#if:{{{alongside|}}}|Хамтрагч|Co-leading}}&#32;:&#32;{{#if:{{{alongside|}}}|{{{alongside}}}|{{{co-leader}}}}}</div>}} |{{#if:{{{status|}}}|<div style="width:100%; margin:0; background-color: {{{color|lavender}}}">'''{{{status}}}'''</div>|<!--else: term is ongoing--><div style="width:100%; margin:0; background-color: {{{color|lavender}}}">'''[[Одоо хашиж буй]]'''</div>}} }} }} }} }} | data22 = {{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{#if:{{{succeeding|}}}{{{assuming|}}} | |{{#if:{{{termstart|}}} |{{#if:{{{termend|}}} |<!--then nothing else; term has ended--> |<!--else term is ongoing:--><span class="nowrap">'''{{#if:{{{termlabel|}}}|{{#invoke:String|replace|source={{{termlabel}}}|Албан тушаал хашсан|Албан тушаалаа авсан}}|Албан тушаалаа авсан}}'''</span>&#32;<br />{{{termstart}}}{{#if:{{{alongside|}}}{{{co-leader|}}}|<div style="line-height:normal; padding-top:0.2em; padding-bottom:0.1em">{{#if:{{{alongside|}}}|Хамтрагч:|Хамтран удирдагч:}}&#32;{{#if:{{{alongside|}}}|{{{alongside}}}|{{{co-leader}}}}}</div>}} }} }} }} }} }} }}<!-- end infobox1 / start infobox2 -->{{#if:{{{monarch|}}}{{{president|}}}{{{governor-general|}}}{{{governor_general|}}}{{{primeminister|}}}{{{chancellor|}}}{{{minister|}}}{{{taoiseach|}}}{{{firstminister|}}}{{{chiefminister|}}}{{{premier|}}}{{{governor|}}}{{{lieutenant_governor|}}}{{{vicepresident|}}}{{{vicegovernor|}}}{{{viceprimeminister|}}}{{{vicepremier|}}}{{{deputy|}}}{{{leader|}}}{{{lieutenant|}}}{{{nominator|}}}{{{appointer|}}}{{{opponent|}}}{{{incumbent|}}}{{{succeeding|}}}{{{assuming|}}}{{{preceding|}}}{{{predecessor|}}}{{{preceded|}}}{{{successor|}}}{{{succeeded|}}}{{{parliamentarygroup|}}}{{{constituency|}}}{{{majority|}}}{{{suboffice|}}}{{{1namedata|}}}{{{2namedata|}}}{{{3namedata|}}}{{{4namedata|}}}{{{5namedata|}}}{{{runningmate|}}}| {{#invoke:инфобокс|infoboxTemplate|child=yes | labelstyle = text-align:left | label1 = <span class="nowrap">Нэр дэвшүүлэгч</span> | data1 = {{{nominator|}}} | label2 = <span class="nowrap">Томилогч</span> | data2 = {{{appointer|}}} <!--------President, Prime Minister, Governor---------> | label3 = Хаан | data3 = {{{monarch|}}} | label4 = Ерөнхийлөгч | data4 = {{{president|}}} | label5 = {{#if:{{{governor_general|}}}|Амбан захирагч{{#if:{{detect singular|{{{governor_general}}}}}||ид}}|Амбан захирагч{{#if:{{detect singular|{{{governor-general}}}}}||ид}}}} | data5 = {{#if:{{{governor_general|}}}|{{{governor_general}}}|{{{governor-general|}}}}} | label6 = <span class="nowrap">Ерөнхий сайд</span> | data6 = {{{primeminister|}}} | label7 = Канцлер | data7 = {{{chancellor|}}} | label8 = Minister | data8 = {{{minister|}}} | label9 = Taoiseach | data9 = {{{taoiseach|}}} | label10 = <span class="nowrap">First Minister</span> | data10 = {{{firstminister|}}} | label11 = <span class="nowrap">Chief Minister</span> | data11 = {{{chiefminister|}}} | label12 = Ерөнхий сайд | data12 = {{{premier|}}} | label13 = Governor | data13 = {{{governor|}}} | label14 = Lieutenant Governor | data14 = {{{lieutenant_governor|}}} <!--------Vice president/s, Vice Prime Minister/s, Deputy/ies, Lieutenant/s---------> | label15 = <span class="nowrap">{{#if:{{{vicepresident|}}}|{{#ifeq:{{Linkless exists|Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}|{{#ifeq:{{#invoke:Redirect|main|fulltext=1|{{#ifeq:Vice|Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}||Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}}}|{{#invoke:Redirect|main|fulltext=1|{{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}||{{#if:{{#invoke:Disambiguation|isDisambiguationPage|Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}||true}} }}|[[Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}|Vice President]]|Дэд ерөнхийлөгч}}|Дэд ерөнхийлөгч}}</span> | data15 = {{{vicepresident|}}} | label16 = <span class="nowrap">{{#if:{{{vicegovernor|}}}|{{#ifeq:{{Linkless exists|Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}|{{#ifeq:{{#invoke:Redirect|main|fulltext=1|{{#ifeq:Vice|Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}||Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}}}|{{#invoke:Redirect|main|fulltext=1|{{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}||{{#if:{{#invoke:Disambiguation|isDisambiguationPage|Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}||true}} }}|[[Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}|Vice Governor]]|Vice Governor}}|Vice Governor}}</span> | data16 = {{{vicegovernor|}}} | label17 = <span class="nowrap">{{#if:{{{viceprimeminister|}}}|[[Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}|Vice PM]]|Vice [[Prime Minister|PM]]}}</span> | data17 = {{{viceprimeminister|}}} | label18 = <span class="nowrap">{{#if:{{{vicepremier|}}}|{{#ifeq:{{Linkless exists|Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}|{{#ifeq:{{#invoke:Redirect|main|fulltext=1|{{#ifeq:Vice|Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}||Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}}}|{{#invoke:Redirect|main|fulltext=1|{{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}||{{#if:{{#invoke:Disambiguation|isDisambiguationPage|Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}||true}} }}|[[Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}|Vice Premier]]|Vice Premier}}|Vice Premier}}</span> | data18 = {{{vicepremier|}}} | label19 = {{#if:{{{deputy|}}}|{{#ifeq:{{Linkless exists|Орлогч {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}|{{#ifeq:{{#invoke:Redirect|main|fulltext=1|{{#ifeq:Deputy|Deputy {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}||Орлогч {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}}}|{{#invoke:Redirect|main|fulltext=1|{{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}||{{#if:{{#invoke:Disambiguation|isDisambiguationPage|Deputy {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}||true}} }}|[[Орлогч {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}|Орлогч]]|Орлогч}}|Орлогч}} | data19 = {{{deputy|}}} | label20 = Leader | data20 = {{{leader|}}} | label21 = {{#if:{{{office|}}}|[[Lieutenant {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}|Lieutenant]]|Lieutenant}} | data21 = {{{lieutenant|}}} | label22 = {{nowrap|{{{subterm|}}}}} | data22 = {{{suboffice|}}} <!--------Blank fields---------> | label23 = {{{1blankname|}}} | data23 = {{{1namedata|}}} | label24 = {{{2blankname|}}} | data24 = {{{2namedata|}}} | label25 = {{{3blankname|}}} | data25 = {{{3namedata|}}} | label26 = {{{4blankname|}}} | data26 = {{{4namedata|}}} | label27 = {{{5blankname|}}} | data27 = {{{5namedata|}}} <!--------Predecessor/successor---------> | label28 = <span class="nowrap">Running mate</span> | data28 = {{{runningmate|}}} | label29 = Opponent{{#invoke:Detect singular|pluralize|{{{opponent|}}}|likely=(s)|plural=s}} | data29 = {{{opponent|}}} | label30 = Одоо хашиж буй | data30 = {{{incumbent|}}} | label31 = {{#if:{{{succeeding|}}}|Succeeding|Preceding}} | data31 = {{#if:{{{succeeding|}}}|{{{succeeding|}}}|{{{preceding|}}}}} | label32 = <span class="nowrap">Өмнөх</span> | data32 = {{#if:{{{succeeding|}}}||{{#if:{{{predecessor|}}}|{{{predecessor}}}|{{{preceded|}}}}}}} | label33 = <span class="nowrap">Дараах</span> | data33 = {{#if:{{{succeeding|}}}||{{#switch:{{#if:{{{successor|}}}|{{{successor}}}|{{{succeeded|}}}}} | Одоо хашиж буй | '''Одоо хашиж буй''' | ''Одоо хашиж буй'' | [[Одоо хашиж буй]] | одоо хашиж буй | '''одоо хашиж буй''' | ''одоо хашиж буй'' | [[одоо хашиж буй]] = | #default = {{#if:{{{successor|}}}|{{{successor}}}|{{{succeeded|}}}}} }}}} <!--------Constituency/Majority---------> | label34 = [[Парламентын бүлэг]] | data34 = {{{parliamentarygroup|}}} | label35 = Сонгуулийн тойрог | data35 = {{#if:{{{state_house|}}}||{{{constituency|}}}}} | label36 = Олонх | data36 = {{{majority|}}} }} }}<noinclude>{{documentation}}</noinclude> 5b6ry8miszjojtwtq48yi1d2iru0ywx 851729 851728 2026-03-28T22:07:42Z Enkhsaihan2005 64429 851729 wikitext text/x-wiki {{#if:{{{speaker|}}}{{{state_legislature|}}}{{{state_assembly|}}}{{{speaker_office|}}}{{{state_delegate|}}}{{{state_house|}}}{{{prior_term|}}}{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}{{{termstart|}}}{{{election_date|}}}{{{majority_leader|}}}{{{minority_floor_leader|}}}{{{minority_leader|}}}{{{majority_floor_leader|}}}{{{jr/sr|}}}{{{succeeding|}}}{{{assuming|}}}{{{state|}}}{{{jr/sr and state|}}}{{{state_senate|}}}{{{district|}}}{{{ambassador_from|}}}{{{minister_from|}}}{{{order|}}}{{{office|}}}{{{title|}}}{{{country|}}}{{{constituency_AM|}}}{{{constituency_MP|}}}{{{parliament|}}}{{{assembly|}}}{{{constituency_|}}}{{{riding|}}}{{{term|}}}{{{termend|}}}{{{alongside|}}}{{{co-leader|}}} |{{#invoke:инфобокс|infoboxTemplate|child=yes|decat=yes | headerstyle = background:{{{color|lavender}}};line-height:normal;padding:0.2em; | datastyle = border-bottom:none <!--------Speaker of the House---------> | header1 = {{#if:{{{speaker|}}}| {{{speaker}}} {{#if:{{{state_legislature|}}} |[[Speaker of the {{{state_legislature}}} Legislature]] |{{#if:{{{state_assembly|}}} |[[Speaker of the {{{state_assembly|}}} {{#ifeq:{{{state_assembly|}}}|Nevada||{{#ifeq:{{{state_assembly|}}}|New Jersey|General|State}}}} Assembly]] |{{#if:{{{speaker_office|}}}|{{{speaker_office}}}|[[Speaker of the {{#if:{{{state_delegate|}}} |{{{state_delegate}}}|{{#if:{{{state_house|}}} |{{{state_house}}}|United States}}}} House of {{#if:{{{state_delegate|}}}|Delegates|Representatives}}|Speaker of the {{#if:{{{state_delegate|}}} |{{{state_delegate}}}|{{#if:{{{state_house|}}} |{{{state_house}}}|U.S.}}}} House of {{#if:{{{state_delegate|}}}|Delegates|Representatives}}]]}} }} }}{{#if:{{{prior_term|}}}| <br />{{{prior_term}}}}} }} <!--------Office---------> | header2 = {{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}| {{#if:{{{party_election|}}}{{{party|}}} |{{#if:{{{party_election|}}}|{{{party_election}}}|{{{party}}}}} {{#if:{{{nominee|}}}|nominee for<br />{{{nominee}}}|candidate for<br />{{{candidate}}}}} |{{#if:{{{nominee|}}}|Nominee for<br />{{{nominee}}}|Candidate for<br />{{{candidate}}}}} }} }} | data3 = {{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}| {{#if:{{{termstart|}}}{{{election_date|}}} | <span class="nowrap">'''Election date'''</span><br />{{#if:{{{election_date|}}}|{{{election_date}}}|{{{termstart}}}}} }} }} | header4 = {{#if:{{{majority_leader|}}}{{{minority_floor_leader|}}}{{{minority_leader|}}}{{{majority_floor_leader|}}}|| {{#if:{{{jr/sr|}}}|{{{state}}} мужаас сонгогдсон<br />[[АНУ-ын Сенат|<!--Changed code to eliminate "Junior/Senior" distinction for U.S. Senators per [[Template talk:Infobox Officeholder/Archive 9#Senior/Junior U.S. Senators]]{{{jr/sr}}}-->АНУ-ын сенатч{{#if:{{{succeeding|}}}{{{assuming|}}}|-elect}}]] }} }} | header5 = {{#if:{{{majority_leader|}}}{{{minority_floor_leader|}}}{{{minority_leader|}}}{{{majority_floor_leader|}}}|| {{{jr/sr and state|}}} }} | header6 = {{#if:{{{majority_leader|}}}{{{minority_floor_leader|}}}{{{minority_leader|}}}{{{majority_floor_leader|}}}|| {{#if:{{{state_senate|}}}|{{#if:{{{district|}}}|{{{district}}} тойргоос сонгогдсон<br />}}<span style="display: inline-block;">[[{{{state_senate}}} Мужийн Сенат|{{{state_senate}}} Сенатын]]</span>{{#if:{{{succeeding|}}}{{{assuming|}}}|сонгогдсон-}} гишүүн {{#if:{{{prior_term|}}}| <br />{{{prior_term}}}}} }} }} | header7 = {{#if:{{{majority_leader|}}}{{{minority_floor_leader|}}}{{{minority_leader|}}}{{{majority_floor_leader|}}}|| {{#if:{{{state_legislature|}}}|Member{{#if:{{{succeeding|}}}{{{assuming|}}}|-elect}} of the <span style="display: inline-block;">[[{{{state_legislature}}} Legislature]]</span><br />from the {{{district}}} district }} }} | header8 = {{#if:{{{ambassador_from|}}}{{{minister_from|}}}|| {{#if:{{{order|}}} |{{{order}}}{{#if:{{{office|}}} |&#32;[[{{{office}}}]]}}{{#if:{{{state|}}} |&#32;[[{{{state}}}]]}}{{#if:{{{title|}}} |&#32;{{{title}}}}} |{{{office|}}} }} }} | header9 = {{#if:{{{ambassador_from|}}}{{{minister_from|}}}|| {{#if:{{{order|}}} ||{{{title|}}} }} }} <!--------Ambassador---------> | header10 = {{#if:{{both|{{{ambassador_from|}}}{{{minister_from|}}}|{{{country|}}}}} |{{#if:{{{order|}}}|{{{order}}}}} {{#if:{{{minister_from|}}} |[[{{{minister_from}}} Ambassador to {{CountryPrefixThe|{{{country}}}}}|{{{minister_from}}} Minister to <span class="nowrap">{{CountryPrefixThe|{{{country}}}}}</span>]] |[[{{{ambassador_from}}} Ambassador to {{CountryPrefixThe|{{{country}}}}}|{{{ambassador_from}}} Ambassador to <span class="nowrap">{{CountryPrefixThe|{{{country}}}}}</span>]] }} [[Category:Pages using infobox officeholder with ambassador from or minister from]] }} <!--------MP---------> | header11 = {{#if:{{{constituency_AM|}}}{{{constituency_MP|}}}|{{#ifeq:{{Title disambig text|{{{constituency_MP|}}}}}|UK Parliament constituency |{{{constituency_MP|}}} |{{#if:{{#switch:{{{parliament|}}} |United Kingdom|UK| = {{Linkless exists|{{#invoke:delink|delink|{{{constituency_MP|}}}}} (UK Parliament constituency)}} }} |{{#ifeq:{{#invoke:delink|delink|{{{constituency_MP|}}}}}|{{#invoke:delink|delink|{{{constituency_MP|}}}|wikilinks=target}} |{{Constlk|{{#invoke:delink|delink|{{{constituency_MP|}}}}}}} |{{{constituency_{{#if:{{{constituency_AM|}}}|AM|MP}}}}}}} |{{{constituency_{{#if:{{{constituency_AM|}}}|AM|MP}}}}}}} }} тойргоос сонгогдсон<br/>{{#switch:{{{parliament|}}} |Australian = <span style="display: inline-block;">[[Австралийн Төлөөлөгчдийн Танхим|Австралийн Парламентын]]</span> гишүүн |European = [[Member of the European&nbsp;Parliament]] |Scottish = [[Member of the Scottish&nbsp;Parliament]] |Sri Lanka|Sri Lankan = [[Member of Parliament (Sri Lanka)|Member of Parliament]] |United Kingdom|UK = [[Member of Parliament (United Kingdom)|Member of Parliament]] |#default = {{#if:{{{constituency_AM|}}}|{{#if:{{{assembly|}}}|Member of the <span style="display: inline-block;">[[{{{assembly}}} Assembly]]</span>|Assembly Member}}|Member of {{#if:{{{parliament|}}}|the <span style="display: inline-block;">[[{{{parliament}}} Parliament]]</span>|Parliament}}}}}} {{#if:{{{prior_term|}}}| <div style="font-weight:normal;">{{{prior_term}}}</div>}} }} | header12 = {{#if:{{{riding|}}}|{{{riding}}} тойргоос сонгогдсон<br />{{#if:{{{constituency_AM|}}}|{{#if:{{{assembly|}}}|Member of the <span style="display: inline-block;">[[{{{assembly}}} Assembly]]</span>|Assembly Member}}| {{#switch:{{{parliament|}}} |Canadian = [[Парламентын гишүүн (Канад)|Парламентын гишүүн]] |#default = {{#if:{{{parliament|}}}|the <span style="display: inline-block;">[[{{{parliament}}} парламент]]ын</span>|парламентын}} гишүүн}}}} }} <!--------Majority Leader (State Senate)---------> | header13 = {{#if:{{{majority_leader|}}}|{{{majority_leader}}} {{#if:{{{state_senate|}}}|[[Majority Leader of the {{{state_senate}}} Senate]]|[[United States Senate Majority Leader]]}} }} <!--------Majority Floor Leader (State Senate)---------> | header14 = {{#if:{{{majority_floor_leader|}}}|{{{majority_floor_leader}}} [[Majority Floor Leader of the {{{state_senate}}} Senate]] }} <!--------Minority Leader (State Senate)---------> | header15 = {{#if:{{{minority_leader|}}}|{{{minority_leader}}} [[Minority Leader of the {{{state_senate}}} Senate]] }} <!--------Minority Floor Leader (State Senate)---------> | header16 = {{#if:{{{minority_floor_leader|}}}|{{{minority_floor_leader}}} [[Minority Floor Leader of the {{{state_senate}}} Senate]] }} <!--------Congressman---------> | header17 = {{#if:{{{state_legislature|}}}{{{state_senate|}}}{{{jr/sr|}}}{{{jr/sr and state|}}}|| {{#if:{{#if:{{{state|}}}|{{{constituency|}}}}}{{{district|}}}{{{state_house|}}}|{{#if:{{{state_assembly|}}} |Member{{#if:{{{succeeding|}}}{{{assuming|}}}|-elect}} of the <span style="display: inline-block;">[[{{{state_assembly|}}} {{#ifeq:{{{state_assembly|}}}|Nevada||{{#ifeq:{{{state_assembly|}}}|New Jersey|General|State}}}} Assembly]]</span><br />from the |{{#if:{{{district|}}}{{{state|}}}{{{state_delegate|}}}|{{#if:{{{state_delegate|}}}|the |{{#if:{{{state_house|}}}|{{#if:{{{district|}}}|the|{{{state|}}}}}|{{{state|}}}{{#if:{{{district|}}}|-н}}}}}} }}}} {{#if:{{{district|}}}|{{{district}}} тойргоос|{{#if:{{{state_house|}}}|{{{constituency|}}}}}}}<br /><span style="display: inline-block;">[[{{#if:{{{state_house|}}} |{{{state_house}}}|{{#if:{{{state_delegate|}}}|{{{state_delegate}}}|АНУ-ын }}}} {{#if:{{{state_delegate|}}}|House of Delegates|Төлөөлөгчдийн Танхим}}|{{#if:{{{state_house|}}} |{{{state_house}}}|{{#if:{{{state_delegate|}}}|{{{state_delegate}}}|АНУ-ын}}}}&#32;{{#if:{{{state_delegate|}}}|House&#32;of&#32;Delegates|{{#if:{{{state_house|}}}| }}Төлөөлөгчдийн&#32;Танхим}}]]ын {{#if:{{{succeeding|}}}{{{assuming|}}}|сонгогдсон-}}гишүүн</span> {{#if:{{{prior_term|}}}| <br />{{{prior_term}}}}} }} }} <!--------Convocation---------> | header18 = {{#if:{{{convocation|}}}|{{{convocation}}}}} <!--------Term---------> | data19 = {{#if:{{{termend|}}}{{{succeeding|}}}{{{assuming|}}}| {{#if:{{{status|}}} | <div style="width:100%; margin:0; background-color: {{{color|lavender}}}">'''{{{status}}}'''</div>|}}| }} | data20 = {{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{#if:{{{succeeding|}}}{{{assuming|}}} | <span class="nowrap">'''Assuming office'''</span><br />{{{termstart}}}{{#if:{{{term|}}}{{{termend|}}}|[[Category:Pages using infobox officeholder with succeeding and term or termend]]}} | {{#if: {{{term|}}} | <span class="nowrap">'''{{{termlabel|Албан тушаал хашсан}}}'''</span><br />{{{term}}} }} }} }} | data21 = {{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{#if:{{{succeeding|}}}{{{assuming|}}} | |{{#if:{{{termstart|}}} | {{#if:{{{termend|}}} |<!--then: term has start and end:--><span class="nowrap">'''{{{termlabel|Албан тушаал хашсан}}}'''</span><br />{{en dash range|{{{termstart}}}|{{{termend}}}}}{{#if:{{{alongside|}}}{{{co-leader|}}}|<div style="line-height:normal; padding-top:0.2em; padding-bottom:0.1em">{{#if:{{{alongside|}}}|Хамтрагч|Co-leading}}&#32;:&#32;{{#if:{{{alongside|}}}|{{{alongside}}}|{{{co-leader}}}}}</div>}} |{{#if:{{{status|}}}|<div style="width:100%; margin:0; background-color: {{{color|lavender}}}">'''{{{status}}}'''</div>|<!--else: term is ongoing--><div style="width:100%; margin:0; background-color: {{{color|lavender}}}">'''[[Одоо хашиж буй]]'''</div>}} }} }} }} }} | data22 = {{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{#if:{{{succeeding|}}}{{{assuming|}}} | |{{#if:{{{termstart|}}} |{{#if:{{{termend|}}} |<!--then nothing else; term has ended--> |<!--else term is ongoing:--><span class="nowrap">'''{{#if:{{{termlabel|}}}|{{#invoke:String|replace|source={{{termlabel}}}|Албан тушаал хашсан|Албан тушаалаа авсан}}|Албан тушаалаа авсан}}'''</span>&#32;<br />{{{termstart}}}{{#if:{{{alongside|}}}{{{co-leader|}}}|<div style="line-height:normal; padding-top:0.2em; padding-bottom:0.1em">{{#if:{{{alongside|}}}|Хамтрагч:|Хамтран удирдагч:}}&#32;{{#if:{{{alongside|}}}|{{{alongside}}}|{{{co-leader}}}}}</div>}} }} }} }} }} }} }}<!-- end infobox1 / start infobox2 -->{{#if:{{{monarch|}}}{{{president|}}}{{{governor-general|}}}{{{governor_general|}}}{{{primeminister|}}}{{{chancellor|}}}{{{minister|}}}{{{taoiseach|}}}{{{firstminister|}}}{{{chiefminister|}}}{{{premier|}}}{{{governor|}}}{{{lieutenant_governor|}}}{{{vicepresident|}}}{{{vicegovernor|}}}{{{viceprimeminister|}}}{{{vicepremier|}}}{{{deputy|}}}{{{leader|}}}{{{lieutenant|}}}{{{nominator|}}}{{{appointer|}}}{{{opponent|}}}{{{incumbent|}}}{{{succeeding|}}}{{{assuming|}}}{{{preceding|}}}{{{predecessor|}}}{{{preceded|}}}{{{successor|}}}{{{succeeded|}}}{{{parliamentarygroup|}}}{{{constituency|}}}{{{majority|}}}{{{suboffice|}}}{{{1namedata|}}}{{{2namedata|}}}{{{3namedata|}}}{{{4namedata|}}}{{{5namedata|}}}{{{runningmate|}}}| {{#invoke:инфобокс|infoboxTemplate|child=yes | labelstyle = text-align:left | label1 = <span class="nowrap">Нэр дэвшүүлэгч</span> | data1 = {{{nominator|}}} | label2 = <span class="nowrap">Томилогч</span> | data2 = {{{appointer|}}} <!--------President, Prime Minister, Governor---------> | label3 = Хаан | data3 = {{{monarch|}}} | label4 = Ерөнхийлөгч | data4 = {{{president|}}} | label5 = {{#if:{{{governor_general|}}}|Амбан захирагч{{#if:{{detect singular|{{{governor_general}}}}}||ид}}|Амбан захирагч{{#if:{{detect singular|{{{governor-general}}}}}||ид}}}} | data5 = {{#if:{{{governor_general|}}}|{{{governor_general}}}|{{{governor-general|}}}}} | label6 = <span class="nowrap">Ерөнхий сайд</span> | data6 = {{{primeminister|}}} | label7 = Канцлер | data7 = {{{chancellor|}}} | label8 = Minister | data8 = {{{minister|}}} | label9 = Taoiseach | data9 = {{{taoiseach|}}} | label10 = <span class="nowrap">First Minister</span> | data10 = {{{firstminister|}}} | label11 = <span class="nowrap">Chief Minister</span> | data11 = {{{chiefminister|}}} | label12 = Ерөнхий сайд | data12 = {{{premier|}}} | label13 = Governor | data13 = {{{governor|}}} | label14 = Lieutenant Governor | data14 = {{{lieutenant_governor|}}} <!--------Vice president/s, Vice Prime Minister/s, Deputy/ies, Lieutenant/s---------> | label15 = <span class="nowrap">{{#if:{{{vicepresident|}}}|{{#ifeq:{{Linkless exists|Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}|{{#ifeq:{{#invoke:Redirect|main|fulltext=1|{{#ifeq:Vice|Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}||Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}}}|{{#invoke:Redirect|main|fulltext=1|{{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}||{{#if:{{#invoke:Disambiguation|isDisambiguationPage|Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}||true}} }}|[[Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}|Vice President]]|Дэд ерөнхийлөгч}}|Дэд ерөнхийлөгч}}</span> | data15 = {{{vicepresident|}}} | label16 = <span class="nowrap">{{#if:{{{vicegovernor|}}}|{{#ifeq:{{Linkless exists|Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}|{{#ifeq:{{#invoke:Redirect|main|fulltext=1|{{#ifeq:Vice|Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}||Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}}}|{{#invoke:Redirect|main|fulltext=1|{{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}||{{#if:{{#invoke:Disambiguation|isDisambiguationPage|Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}||true}} }}|[[Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}|Vice Governor]]|Vice Governor}}|Vice Governor}}</span> | data16 = {{{vicegovernor|}}} | label17 = <span class="nowrap">{{#if:{{{viceprimeminister|}}}|[[Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}|Vice PM]]|Vice [[Prime Minister|PM]]}}</span> | data17 = {{{viceprimeminister|}}} | label18 = <span class="nowrap">{{#if:{{{vicepremier|}}}|{{#ifeq:{{Linkless exists|Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}|{{#ifeq:{{#invoke:Redirect|main|fulltext=1|{{#ifeq:Vice|Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}||Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}}}|{{#invoke:Redirect|main|fulltext=1|{{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}||{{#if:{{#invoke:Disambiguation|isDisambiguationPage|Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}||true}} }}|[[Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}|Vice Premier]]|Vice Premier}}|Vice Premier}}</span> | data18 = {{{vicepremier|}}} | label19 = {{#if:{{{deputy|}}}|{{#ifeq:{{Linkless exists|Орлогч {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}|{{#ifeq:{{#invoke:Redirect|main|fulltext=1|{{#ifeq:Deputy|Deputy {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}||Орлогч {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}}}|{{#invoke:Redirect|main|fulltext=1|{{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}||{{#if:{{#invoke:Disambiguation|isDisambiguationPage|Deputy {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}||true}} }}|[[Орлогч {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}|Орлогч]]|Орлогч}}|Орлогч}} | data19 = {{{deputy|}}} | label20 = Leader | data20 = {{{leader|}}} | label21 = {{#if:{{{office|}}}|[[Lieutenant {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}|Lieutenant]]|Lieutenant}} | data21 = {{{lieutenant|}}} | label22 = {{nowrap|{{{subterm|}}}}} | data22 = {{{suboffice|}}} <!--------Blank fields---------> | label23 = {{{1blankname|}}} | data23 = {{{1namedata|}}} | label24 = {{{2blankname|}}} | data24 = {{{2namedata|}}} | label25 = {{{3blankname|}}} | data25 = {{{3namedata|}}} | label26 = {{{4blankname|}}} | data26 = {{{4namedata|}}} | label27 = {{{5blankname|}}} | data27 = {{{5namedata|}}} <!--------Predecessor/successor---------> | label28 = <span class="nowrap">Running mate</span> | data28 = {{{runningmate|}}} | label29 = Opponent{{#invoke:Detect singular|pluralize|{{{opponent|}}}|likely=(s)|plural=s}} | data29 = {{{opponent|}}} | label30 = Одоо хашиж буй | data30 = {{{incumbent|}}} | label31 = {{#if:{{{succeeding|}}}|Succeeding|Preceding}} | data31 = {{#if:{{{succeeding|}}}|{{{succeeding|}}}|{{{preceding|}}}}} | label32 = <span class="nowrap">Өмнөх</span> | data32 = {{#if:{{{succeeding|}}}||{{#if:{{{predecessor|}}}|{{{predecessor}}}|{{{preceded|}}}}}}} | label33 = <span class="nowrap">Дараах</span> | data33 = {{#if:{{{succeeding|}}}||{{#switch:{{#if:{{{successor|}}}|{{{successor}}}|{{{succeeded|}}}}} | Одоо хашиж буй | '''Одоо хашиж буй''' | ''Одоо хашиж буй'' | [[Одоо хашиж буй]] | одоо хашиж буй | '''одоо хашиж буй''' | ''одоо хашиж буй'' | [[одоо хашиж буй]] = | #default = {{#if:{{{successor|}}}|{{{successor}}}|{{{succeeded|}}}}} }}}} <!--------Constituency/Majority---------> | label34 = [[Парламентын бүлэг]] | data34 = {{{parliamentarygroup|}}} | label35 = Сонгуулийн тойрог | data35 = {{#if:{{{state_house|}}}||{{{constituency|}}}}} | label36 = Олонх | data36 = {{{majority|}}} }} }}<noinclude>{{documentation}}</noinclude> nkn91nin7i5pohfncv98spl09n7e8iw 851730 851729 2026-03-28T22:09:47Z Enkhsaihan2005 64429 851730 wikitext text/x-wiki {{#if:{{{speaker|}}}{{{state_legislature|}}}{{{state_assembly|}}}{{{speaker_office|}}}{{{state_delegate|}}}{{{state_house|}}}{{{prior_term|}}}{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}{{{termstart|}}}{{{election_date|}}}{{{majority_leader|}}}{{{minority_floor_leader|}}}{{{minority_leader|}}}{{{majority_floor_leader|}}}{{{jr/sr|}}}{{{succeeding|}}}{{{assuming|}}}{{{state|}}}{{{jr/sr and state|}}}{{{state_senate|}}}{{{district|}}}{{{ambassador_from|}}}{{{minister_from|}}}{{{order|}}}{{{office|}}}{{{title|}}}{{{country|}}}{{{constituency_AM|}}}{{{constituency_MP|}}}{{{parliament|}}}{{{assembly|}}}{{{constituency_|}}}{{{riding|}}}{{{term|}}}{{{termend|}}}{{{alongside|}}}{{{co-leader|}}} |{{#invoke:инфобокс|infoboxTemplate|child=yes|decat=yes | headerstyle = background:{{{color|lavender}}};line-height:normal;padding:0.2em; | datastyle = border-bottom:none <!--------Speaker of the House---------> | header1 = {{#if:{{{speaker|}}}| {{{speaker}}} {{#if:{{{state_legislature|}}} |[[Speaker of the {{{state_legislature}}} Legislature]] |{{#if:{{{state_assembly|}}} |[[Speaker of the {{{state_assembly|}}} {{#ifeq:{{{state_assembly|}}}|Nevada||{{#ifeq:{{{state_assembly|}}}|New Jersey|General|State}}}} Assembly]] |{{#if:{{{speaker_office|}}}|{{{speaker_office}}}|[[Speaker of the {{#if:{{{state_delegate|}}} |{{{state_delegate}}}|{{#if:{{{state_house|}}} |{{{state_house}}}|United States}}}} House of {{#if:{{{state_delegate|}}}|Delegates|Representatives}}|Speaker of the {{#if:{{{state_delegate|}}} |{{{state_delegate}}}|{{#if:{{{state_house|}}} |{{{state_house}}}|U.S.}}}} House of {{#if:{{{state_delegate|}}}|Delegates|Representatives}}]]}} }} }}{{#if:{{{prior_term|}}}| <br />{{{prior_term}}}}} }} <!--------Office---------> | header2 = {{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}| {{#if:{{{party_election|}}}{{{party|}}} |{{#if:{{{party_election|}}}|{{{party_election}}}|{{{party}}}}} {{#if:{{{nominee|}}}|nominee for<br />{{{nominee}}}|candidate for<br />{{{candidate}}}}} |{{#if:{{{nominee|}}}|Nominee for<br />{{{nominee}}}|Candidate for<br />{{{candidate}}}}} }} }} | data3 = {{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}| {{#if:{{{termstart|}}}{{{election_date|}}} | <span class="nowrap">'''Election date'''</span><br />{{#if:{{{election_date|}}}|{{{election_date}}}|{{{termstart}}}}} }} }} | header4 = {{#if:{{{majority_leader|}}}{{{minority_floor_leader|}}}{{{minority_leader|}}}{{{majority_floor_leader|}}}|| {{#if:{{{jr/sr|}}}|{{{state}}} мужаас сонгогдсон<br />[[АНУ-ын Сенат|<!--Changed code to eliminate "Junior/Senior" distinction for U.S. Senators per [[Template talk:Infobox Officeholder/Archive 9#Senior/Junior U.S. Senators]]{{{jr/sr}}}-->АНУ-ын сенатч{{#if:{{{succeeding|}}}{{{assuming|}}}|-elect}}]] }} }} | header5 = {{#if:{{{majority_leader|}}}{{{minority_floor_leader|}}}{{{minority_leader|}}}{{{majority_floor_leader|}}}|| {{{jr/sr and state|}}} }} | header6 = {{#if:{{{majority_leader|}}}{{{minority_floor_leader|}}}{{{minority_leader|}}}{{{majority_floor_leader|}}}|| {{#if:{{{state_senate|}}}|{{#if:{{{district|}}}|{{{district}}} тойргоос сонгогдсон<br />}}<span style="display: inline-block;">[[{{{state_senate}}} Мужийн Сенат|{{{state_senate}}} Сенатын]]</span>{{#if:{{{succeeding|}}}{{{assuming|}}}|сонгогдсон-}} гишүүн {{#if:{{{prior_term|}}}| <br />{{{prior_term}}}}} }} }} | header7 = {{#if:{{{majority_leader|}}}{{{minority_floor_leader|}}}{{{minority_leader|}}}{{{majority_floor_leader|}}}|| {{#if:{{{state_legislature|}}}|Member{{#if:{{{succeeding|}}}{{{assuming|}}}|-elect}} of the <span style="display: inline-block;">[[{{{state_legislature}}} Legislature]]</span><br />from the {{{district}}} district }} }} | header8 = {{#if:{{{ambassador_from|}}}{{{minister_from|}}}|| {{#if:{{{order|}}} |{{{order}}}{{#if:{{{office|}}} |&#32;[[{{{office}}}]]}}{{#if:{{{state|}}} |&#32;[[{{{state}}}]]}}{{#if:{{{title|}}} |&#32;{{{title}}}}} |{{{office|}}} }} }} | header9 = {{#if:{{{ambassador_from|}}}{{{minister_from|}}}|| {{#if:{{{order|}}} ||{{{title|}}} }} }} <!--------Ambassador---------> | header10 = {{#if:{{both|{{{ambassador_from|}}}{{{minister_from|}}}|{{{country|}}}}} |{{#if:{{{order|}}}|{{{order}}}}} {{#if:{{{minister_from|}}} |[[{{{minister_from}}} Ambassador to {{CountryPrefixThe|{{{country}}}}}|{{{minister_from}}} Minister to <span class="nowrap">{{CountryPrefixThe|{{{country}}}}}</span>]] |[[{{{ambassador_from}}} Ambassador to {{CountryPrefixThe|{{{country}}}}}|{{{ambassador_from}}} Ambassador to <span class="nowrap">{{CountryPrefixThe|{{{country}}}}}</span>]] }} [[Category:Pages using infobox officeholder with ambassador from or minister from]] }} <!--------MP---------> | header11 = {{#if:{{{constituency_AM|}}}{{{constituency_MP|}}}|{{#ifeq:{{Title disambig text|{{{constituency_MP|}}}}}|UK Parliament constituency |{{{constituency_MP|}}} |{{#if:{{#switch:{{{parliament|}}} |United Kingdom|UK| = {{Linkless exists|{{#invoke:delink|delink|{{{constituency_MP|}}}}} (UK Parliament constituency)}} }} |{{#ifeq:{{#invoke:delink|delink|{{{constituency_MP|}}}}}|{{#invoke:delink|delink|{{{constituency_MP|}}}|wikilinks=target}} |{{Constlk|{{#invoke:delink|delink|{{{constituency_MP|}}}}}}} |{{{constituency_{{#if:{{{constituency_AM|}}}|AM|MP}}}}}}} |{{{constituency_{{#if:{{{constituency_AM|}}}|AM|MP}}}}}}} }} тойргоос сонгогдсон<br/>{{#switch:{{{parliament|}}} |Australian = <span style="display: inline-block;">[[Австралийн Төлөөлөгчдийн Танхим|Австралийн Парламентын]]</span> гишүүн |European = [[Member of the European&nbsp;Parliament]] |Scottish = [[Member of the Scottish&nbsp;Parliament]] |Sri Lanka|Sri Lankan = [[Member of Parliament (Sri Lanka)|Member of Parliament]] |United Kingdom|UK = [[Member of Parliament (United Kingdom)|Member of Parliament]] |#default = {{#if:{{{constituency_AM|}}}|{{#if:{{{assembly|}}}|Member of the <span style="display: inline-block;">[[{{{assembly}}} Assembly]]</span>|Assembly Member}}|Member of {{#if:{{{parliament|}}}|the <span style="display: inline-block;">[[{{{parliament}}} Parliament]]</span>|Parliament}}}}}} {{#if:{{{prior_term|}}}| <div style="font-weight:normal;">{{{prior_term}}}</div>}} }} | header12 = {{#if:{{{riding|}}}|{{{riding}}} тойргоос сонгогдсон<br />{{#if:{{{constituency_AM|}}}|{{#if:{{{assembly|}}}|Member of the <span style="display: inline-block;">[[{{{assembly}}} Assembly]]</span>|Assembly Member}}| {{#switch:{{{parliament|}}} |Canadian = [[Парламентын гишүүн (Канад)|Парламентын гишүүн]] |#default = {{#if:{{{parliament|}}}|the <span style="display: inline-block;">[[{{{parliament}}} парламент]]ын</span>|парламентын}} гишүүн}}}} }} <!--------Majority Leader (State Senate)---------> | header13 = {{#if:{{{majority_leader|}}}|{{{majority_leader}}} {{#if:{{{state_senate|}}}|[[Majority Leader of the {{{state_senate}}} Senate]]|[[United States Senate Majority Leader]]}} }} <!--------Majority Floor Leader (State Senate)---------> | header14 = {{#if:{{{majority_floor_leader|}}}|{{{majority_floor_leader}}} [[Majority Floor Leader of the {{{state_senate}}} Senate]] }} <!--------Minority Leader (State Senate)---------> | header15 = {{#if:{{{minority_leader|}}}|{{{minority_leader}}} [[Minority Leader of the {{{state_senate}}} Senate]] }} <!--------Minority Floor Leader (State Senate)---------> | header16 = {{#if:{{{minority_floor_leader|}}}|{{{minority_floor_leader}}} [[Minority Floor Leader of the {{{state_senate}}} Senate]] }} <!--------Congressman---------> | header17 = {{#if:{{{state_legislature|}}}{{{state_senate|}}}{{{jr/sr|}}}{{{jr/sr and state|}}}|| {{#if:{{#if:{{{state|}}}|{{{constituency|}}}}}{{{district|}}}{{{state_house|}}}|{{#if:{{{state_assembly|}}} |Member{{#if:{{{succeeding|}}}{{{assuming|}}}|-elect}} of the <span style="display: inline-block;">[[{{{state_assembly|}}} {{#ifeq:{{{state_assembly|}}}|Nevada||{{#ifeq:{{{state_assembly|}}}|New Jersey|General|State}}}} Assembly]]</span><br />from the |{{#if:{{{district|}}}{{{state|}}}{{{state_delegate|}}}|{{#if:{{{state_delegate|}}}|the |{{#if:{{{state_house|}}}|{{#if:{{{district|}}}|the|{{{state|}}}}}|{{{state|}}}{{#if:{{{district|}}}|-н}}}}}} }}}} {{#if:{{{district|}}}|{{{district}}} тойргоос|{{#if:{{{state_house|}}}|{{{constituency|}}}}}}}<br /><span style="display: inline-block;">[[{{#if:{{{state_house|}}} |{{{state_house}}}|{{#if:{{{state_delegate|}}}|{{{state_delegate}}}|АНУ-ын }}}} {{#if:{{{state_delegate|}}}|House of Delegates|Мужийн Төлөөлөгчдийн Танхим}}|{{#if:{{{state_house|}}} |{{{state_house}}}|{{#if:{{{state_delegate|}}}|{{{state_delegate}}}|АНУ-ын}}}}&#32;{{#if:{{{state_delegate|}}}|House&#32;of&#32;Delegates|{{#if:{{{state_house|}}}| }}Төлөөлөгчдийн&#32;Танхим}}]]ын {{#if:{{{succeeding|}}}{{{assuming|}}}|сонгогдсон-}}гишүүн</span> {{#if:{{{prior_term|}}}| <br />{{{prior_term}}}}} }} }} <!--------Convocation---------> | header18 = {{#if:{{{convocation|}}}|{{{convocation}}}}} <!--------Term---------> | data19 = {{#if:{{{termend|}}}{{{succeeding|}}}{{{assuming|}}}| {{#if:{{{status|}}} | <div style="width:100%; margin:0; background-color: {{{color|lavender}}}">'''{{{status}}}'''</div>|}}| }} | data20 = {{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{#if:{{{succeeding|}}}{{{assuming|}}} | <span class="nowrap">'''Assuming office'''</span><br />{{{termstart}}}{{#if:{{{term|}}}{{{termend|}}}|[[Category:Pages using infobox officeholder with succeeding and term or termend]]}} | {{#if: {{{term|}}} | <span class="nowrap">'''{{{termlabel|Албан тушаал хашсан}}}'''</span><br />{{{term}}} }} }} }} | data21 = {{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{#if:{{{succeeding|}}}{{{assuming|}}} | |{{#if:{{{termstart|}}} | {{#if:{{{termend|}}} |<!--then: term has start and end:--><span class="nowrap">'''{{{termlabel|Албан тушаал хашсан}}}'''</span><br />{{en dash range|{{{termstart}}}|{{{termend}}}}}{{#if:{{{alongside|}}}{{{co-leader|}}}|<div style="line-height:normal; padding-top:0.2em; padding-bottom:0.1em">{{#if:{{{alongside|}}}|Хамтрагч|Co-leading}}&#32;:&#32;{{#if:{{{alongside|}}}|{{{alongside}}}|{{{co-leader}}}}}</div>}} |{{#if:{{{status|}}}|<div style="width:100%; margin:0; background-color: {{{color|lavender}}}">'''{{{status}}}'''</div>|<!--else: term is ongoing--><div style="width:100%; margin:0; background-color: {{{color|lavender}}}">'''[[Одоо хашиж буй]]'''</div>}} }} }} }} }} | data22 = {{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{#if:{{{succeeding|}}}{{{assuming|}}} | |{{#if:{{{termstart|}}} |{{#if:{{{termend|}}} |<!--then nothing else; term has ended--> |<!--else term is ongoing:--><span class="nowrap">'''{{#if:{{{termlabel|}}}|{{#invoke:String|replace|source={{{termlabel}}}|Албан тушаал хашсан|Албан тушаалаа авсан}}|Албан тушаалаа авсан}}'''</span>&#32;<br />{{{termstart}}}{{#if:{{{alongside|}}}{{{co-leader|}}}|<div style="line-height:normal; padding-top:0.2em; padding-bottom:0.1em">{{#if:{{{alongside|}}}|Хамтрагч:|Хамтран удирдагч:}}&#32;{{#if:{{{alongside|}}}|{{{alongside}}}|{{{co-leader}}}}}</div>}} }} }} }} }} }} }}<!-- end infobox1 / start infobox2 -->{{#if:{{{monarch|}}}{{{president|}}}{{{governor-general|}}}{{{governor_general|}}}{{{primeminister|}}}{{{chancellor|}}}{{{minister|}}}{{{taoiseach|}}}{{{firstminister|}}}{{{chiefminister|}}}{{{premier|}}}{{{governor|}}}{{{lieutenant_governor|}}}{{{vicepresident|}}}{{{vicegovernor|}}}{{{viceprimeminister|}}}{{{vicepremier|}}}{{{deputy|}}}{{{leader|}}}{{{lieutenant|}}}{{{nominator|}}}{{{appointer|}}}{{{opponent|}}}{{{incumbent|}}}{{{succeeding|}}}{{{assuming|}}}{{{preceding|}}}{{{predecessor|}}}{{{preceded|}}}{{{successor|}}}{{{succeeded|}}}{{{parliamentarygroup|}}}{{{constituency|}}}{{{majority|}}}{{{suboffice|}}}{{{1namedata|}}}{{{2namedata|}}}{{{3namedata|}}}{{{4namedata|}}}{{{5namedata|}}}{{{runningmate|}}}| {{#invoke:инфобокс|infoboxTemplate|child=yes | labelstyle = text-align:left | label1 = <span class="nowrap">Нэр дэвшүүлэгч</span> | data1 = {{{nominator|}}} | label2 = <span class="nowrap">Томилогч</span> | data2 = {{{appointer|}}} <!--------President, Prime Minister, Governor---------> | label3 = Хаан | data3 = {{{monarch|}}} | label4 = Ерөнхийлөгч | data4 = {{{president|}}} | label5 = {{#if:{{{governor_general|}}}|Амбан захирагч{{#if:{{detect singular|{{{governor_general}}}}}||ид}}|Амбан захирагч{{#if:{{detect singular|{{{governor-general}}}}}||ид}}}} | data5 = {{#if:{{{governor_general|}}}|{{{governor_general}}}|{{{governor-general|}}}}} | label6 = <span class="nowrap">Ерөнхий сайд</span> | data6 = {{{primeminister|}}} | label7 = Канцлер | data7 = {{{chancellor|}}} | label8 = Minister | data8 = {{{minister|}}} | label9 = Taoiseach | data9 = {{{taoiseach|}}} | label10 = <span class="nowrap">First Minister</span> | data10 = {{{firstminister|}}} | label11 = <span class="nowrap">Chief Minister</span> | data11 = {{{chiefminister|}}} | label12 = Ерөнхий сайд | data12 = {{{premier|}}} | label13 = Governor | data13 = {{{governor|}}} | label14 = Lieutenant Governor | data14 = {{{lieutenant_governor|}}} <!--------Vice president/s, Vice Prime Minister/s, Deputy/ies, Lieutenant/s---------> | label15 = <span class="nowrap">{{#if:{{{vicepresident|}}}|{{#ifeq:{{Linkless exists|Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}|{{#ifeq:{{#invoke:Redirect|main|fulltext=1|{{#ifeq:Vice|Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}||Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}}}|{{#invoke:Redirect|main|fulltext=1|{{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}||{{#if:{{#invoke:Disambiguation|isDisambiguationPage|Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}||true}} }}|[[Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}|Vice President]]|Дэд ерөнхийлөгч}}|Дэд ерөнхийлөгч}}</span> | data15 = {{{vicepresident|}}} | label16 = <span class="nowrap">{{#if:{{{vicegovernor|}}}|{{#ifeq:{{Linkless exists|Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}|{{#ifeq:{{#invoke:Redirect|main|fulltext=1|{{#ifeq:Vice|Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}||Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}}}|{{#invoke:Redirect|main|fulltext=1|{{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}||{{#if:{{#invoke:Disambiguation|isDisambiguationPage|Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}||true}} }}|[[Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}|Vice Governor]]|Vice Governor}}|Vice Governor}}</span> | data16 = {{{vicegovernor|}}} | label17 = <span class="nowrap">{{#if:{{{viceprimeminister|}}}|[[Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}|Vice PM]]|Vice [[Prime Minister|PM]]}}</span> | data17 = {{{viceprimeminister|}}} | label18 = <span class="nowrap">{{#if:{{{vicepremier|}}}|{{#ifeq:{{Linkless exists|Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}|{{#ifeq:{{#invoke:Redirect|main|fulltext=1|{{#ifeq:Vice|Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}||Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}}}|{{#invoke:Redirect|main|fulltext=1|{{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}||{{#if:{{#invoke:Disambiguation|isDisambiguationPage|Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}||true}} }}|[[Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}|Vice Premier]]|Vice Premier}}|Vice Premier}}</span> | data18 = {{{vicepremier|}}} | label19 = {{#if:{{{deputy|}}}|{{#ifeq:{{Linkless exists|Орлогч {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}|{{#ifeq:{{#invoke:Redirect|main|fulltext=1|{{#ifeq:Deputy|Deputy {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}||Орлогч {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}}}|{{#invoke:Redirect|main|fulltext=1|{{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}||{{#if:{{#invoke:Disambiguation|isDisambiguationPage|Deputy {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}||true}} }}|[[Орлогч {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}|Орлогч]]|Орлогч}}|Орлогч}} | data19 = {{{deputy|}}} | label20 = Leader | data20 = {{{leader|}}} | label21 = {{#if:{{{office|}}}|[[Lieutenant {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}|Lieutenant]]|Lieutenant}} | data21 = {{{lieutenant|}}} | label22 = {{nowrap|{{{subterm|}}}}} | data22 = {{{suboffice|}}} <!--------Blank fields---------> | label23 = {{{1blankname|}}} | data23 = {{{1namedata|}}} | label24 = {{{2blankname|}}} | data24 = {{{2namedata|}}} | label25 = {{{3blankname|}}} | data25 = {{{3namedata|}}} | label26 = {{{4blankname|}}} | data26 = {{{4namedata|}}} | label27 = {{{5blankname|}}} | data27 = {{{5namedata|}}} <!--------Predecessor/successor---------> | label28 = <span class="nowrap">Running mate</span> | data28 = {{{runningmate|}}} | label29 = Opponent{{#invoke:Detect singular|pluralize|{{{opponent|}}}|likely=(s)|plural=s}} | data29 = {{{opponent|}}} | label30 = Одоо хашиж буй | data30 = {{{incumbent|}}} | label31 = {{#if:{{{succeeding|}}}|Succeeding|Preceding}} | data31 = {{#if:{{{succeeding|}}}|{{{succeeding|}}}|{{{preceding|}}}}} | label32 = <span class="nowrap">Өмнөх</span> | data32 = {{#if:{{{succeeding|}}}||{{#if:{{{predecessor|}}}|{{{predecessor}}}|{{{preceded|}}}}}}} | label33 = <span class="nowrap">Дараах</span> | data33 = {{#if:{{{succeeding|}}}||{{#switch:{{#if:{{{successor|}}}|{{{successor}}}|{{{succeeded|}}}}} | Одоо хашиж буй | '''Одоо хашиж буй''' | ''Одоо хашиж буй'' | [[Одоо хашиж буй]] | одоо хашиж буй | '''одоо хашиж буй''' | ''одоо хашиж буй'' | [[одоо хашиж буй]] = | #default = {{#if:{{{successor|}}}|{{{successor}}}|{{{succeeded|}}}}} }}}} <!--------Constituency/Majority---------> | label34 = [[Парламентын бүлэг]] | data34 = {{{parliamentarygroup|}}} | label35 = Сонгуулийн тойрог | data35 = {{#if:{{{state_house|}}}||{{{constituency|}}}}} | label36 = Олонх | data36 = {{{majority|}}} }} }}<noinclude>{{documentation}}</noinclude> t1nvupdf0xkeug00innu7x303yq6roa 0 22326 851765 851433 2026-03-29T05:43:16Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 851765 wikitext text/x-wiki [[Файл:Large format camera lens.jpg|thumb|right|Том форматтай камерын линз.]] '''Гэрэл зураг-'''гэрэл зургийн хальс эсвэл электрон зураг-мэдрэгч зэрэг [[цацаргалт]] мэдрэмтгий зүйлс дээрх цацаргалтыг буулгаж авах замаар зураг үүсгэх практик, шинжлэх ухаан бөгөөд урлаг юм. Линз нь ямар нэг обьектоос ялгарах эсвэл тухайн обьект дээр тусаад хугарсан гэрлийн цацрагийн фокусыг тааруулан, камерын дотор байрлах гэрэл мэдрэмтгий гадарга дээр бодит дүрс болгон буулгахад ашиглагддаг. Улмаар электрон дүрс мэдрэгч нь дүрсийг пикселийн (нягтрал) нарийвчлалаар буулган, боловсруулж дижитал файл хэлбэрээр хадгалдаг. Зураг, видео хэлбэрээр хадгалагдсан дижитал файлыг зургийн аппаратнаас шууд үзэх, компьютер лүү хуулах, дэлгэцээр харуулах буюу студид угааж, принтерээр хэвлэн ашиглаж болдог. Гэрэл зургийг шинжлэх ухаан, үйлдвэрлэл, бизнест өргөнөөр ашиглахын зэрэгцээ урлаг, уран бүтээл, харилцаа холбооны зорилгоор түгээмэл ашигладаг. Гэрэл зургийн ач холбогдол бол түүхэн баримт болдог гол онцлогтой юм. == Үгийн гарал зүй == Фотограф гэдэг үг нь Грекийн φωτός (''phōtos'') буюу гэрэл<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dfa%2Fos φάος], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek-English Lexicon'', on Perseus</ref> болон γραφή (''graphé'') буюу зураг<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dgrafh%2F γραφή], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek-English Lexicon'', on Perseus</ref> гэсэн хоёр үгний нийлбэр юм.<ref>Harper, Douglas. [http://www.etymonline.com/index.php?term=photograph "photograph"]. ''[[Online Etymology Dictionary]]''.</ref> == Түүх == === Анхны технологи === [[File:Camera obscura box.jpg|thumb|Зураг зурахад ашиглагддаг хайрцган аппарат]] Гэрэл зураг нь хэд хэдэн технологийн нийлбэр юм. Анхны гэрэл зураг гарахаас өмнө Хятадын философич Мо Ди болон Грекийн математикч [[Аристотель]], [[Евклид]] нар МЭӨ 4, 5-р зуунд хайрганы нүхээр гэрэл тусган зураг зурах камерны талаар дүрсэлсэн байдаг.<ref>Campbell, Jan (2005) ''[http://books.google.com/books?id=lOEqvkmSxhsC&pg=PA114 Film and cinema spectatorship: melodrama and mimesis]''. Polity. p. 114. [[:en:Special:BookSources/074562930X|ISBN 0-7456-2930-X]]</ref><ref>http://books.google.com/?id=MTXdplfiz-cC&pg=PA20</ref> Хүн төрөлхтний хөгжил дэвшлийн гайхамшгийн нэг болох гэрэл зургийн түүх эртний Арабын физикч, математикч, эмч, филисофич [[Ибн-Аль-Хайсам|Ибн-Аль-Хайсамын]] нэртэй салшгүй холбоотой. Дундад зууны Европт Альхазен хэмээн алдаршсан тэрээр 965 онд төрж 1039 онд өөд болсон ба тухайн үеийнхээ хамгийн өндөр боловсролыг эзэмшиж, гэрэл, гэрлийн туяаны тухай тодорхой бүх л мэдэгдэхүүнийг тусгасан оптикийн тухай шинжлэх ухааны өгүүллээ бичжээ. Тэр үед гэрэл зургийн талаар ямар ч ойлголт байхгүй байсан боловч чухам энэ эрдэмтэн гэрэл зургийн аппарат маягийн зүйл хийсэн нь өнөөгийн бидний сонирхлыг ихэд татдаг. Үүний тулд тэрээр жирийн 1 хайрцаг авч 1 талд нь цоолж нүх гаргаад түүнийхээ өмнө хэд хэдэн лаа асаажээ. Нүхний эсрэг талд цулгай дэлгэц буюу самбар байрлуулахад уг дэлгэц буюу самбар дээр лаануудын доош харсан дүрс гардаг болохыг нээжээ. Ийнхүү Ибн-Аль-Хайсам 200 жилийн дараа харанхуй каамер хэмээх нэр хүртсэн зүйлийг нээсэн хийгээд энэ нь түүний хийдэг ердийн туршилтуудын 1 байсан тул өөрийн нээлтэндээ төдийлөн ач холбогдол өгөлгүй орхисон бөгөөд Европ тив үүнийг 200 жилийн дараа олж мэджээ. === Дундад зуун<ref name=":0">http://jagaa.blogmn.net/21813/gerel-zurgiin-tuuhees.html</ref> === 1519 онд алдарт [[Леонардо да Винчи]] харанхуй камерийг шинжлэх ухааны ажиглалт хийхэд чухал төхөөрөмж гэж нэрлэсэн тэмдэглэл бичжээ. 1544 онд [[Нидерланд|Нидерландын]] математикч Хээма Фрийзиус түүний тусламжтайгаар нарны хиртэлтэнд анх ажиглалт хийж байсан түүхтэй. 16-р зууны дунд үед Италийн иргэн Жамбаттиссаделла Поорте харанхуй камерийн нүхэнд линз суулгах санаа төрсөн бөгөөд ингэснээр дүрсний чанарыг эрс сайжруулж, улам боловсронгуй болсон тул тэр дорхноо л аялагчид, зураачдын байнгын дагуул болжээ. Цаасан дээр гарсан оптик дүрсийг тэд үзэг харандаагаар дагуулан тодруулдаг байв. Шинжлэх ухааны лабораторит энэ нь өнөөдрийн гэрэл зургийн аппарат буюу туршлагыг бүртгэгч дуран байлаа. Астрономич Иохами Кээплэр суурин дээрээ эргэж, тал бүр тийш харах боломжтой, салхин тээрэмний хэмжээтэй харанхуй камерийг зохион бүтээв. Оросын эрдэмтэн [[Михаил Васильевич Ломоносов|Михаил Ломоносов]] лаборантууддаа, машинуудыг зурахад харанхуй камерийг байнга ашиглах шаардлага тавьдаг байв. Германы эрдэмтэн, физикч Крийстоф Шлайнэр харанхуй камерыг нар руу чиглүүлэв. Түүний дуран Кээплэрийн зөвлөснөөр 2 хэсэг цуглуулагч линзээс бүрдэж байснаараа [[Галилео Галилей|Галилео Галилейн]] дурангаас ялгарч байсан бөгөөд алсад буй зүйлүүдийн бодит дүрсийг дамжуулах боломжийг хангасан байна. Эрдэмтэд энэ камерийн тусламжтайгаар Галилейн нээсэн толбоноос гадна, гадаргуу дээр гарсан хаягдлууд тод ажиглагдаж буйг тогтоожээ. Үүнээс дахин 2 зууны дараа Францын одон орон судлаач, физикч [[Доминик Франсуа Жан Араго]] тэднийг дахин нээж “протуберац” ([[Герман хэл|герман]]. ''Protuberanzen'', лат. ''protubero'') хэмээн нэрлэжээ. Энэ үед эрдэмтэд бийр хэрэглэлгүй, зөвхөн гэрлээр зурах боломжийг шургуу судалж байлаа. Өөрөөр хэлбэл, дурангийн цуглуулж өгсөн дүрсийг бэхжүүлэх аргыг олох хэрэгтэй байв. Харанхуй камерийг гэрэл зургийн аппарат болгон хувиргах шаардлагатай байлаа. === 19-р зуун<ref name=":0" /> === 19-р зууны хамгийн гайхамшигтай бөгөөд ач холбогдолтой нээлтүүдийн нэг болох гэрэл зургийг Нийсэфор Ньепс (1765-1833) анхны харанхуй камерийг хийсэн. Тэр гэрлийн тусламжтайгаар сийлбэр хэвлэх хэв хийхийг мөрөөдөж, чулуун бараар хэвлэх аргатай нилээд нарийн танилцаж өөрийнхээ хийж буй зүйлээ гелиографи гэж нэрлэжээ. Мөн 1822 онд Парисын Маре гудамжинд Луи Жак Дагэр ([[Франц хэл|франц]]. ''Louis Jacques Mandé Daguerre'', 1787 —1851) “Диорама” хэмээх үзвэрийн газраа нээжээ. Тэрээр зургууд нь солигддог үзмэр хийсэн байна. Нимгэн, хагас тунгалаг даавуун дээр зурсан зургуудыг бүгдийг нь зэрэгцүүлэн сараалжуудаас зүүж байрлуулаад араас нь ээлжлэн гэрэлтүүлдэг байжээ. Үзэгчид гэгээн цагаан өдөр гэнэт шөнө болж хөгжмийн аялгуунд гоёмсог зураг харж байгаагаа гайхаж, шагшран магтаж байхад Дагэрт гэрлийн дүрсийг бэхжүүлэх аргыг олох санаа эргэлдсээр байв. Тэрээр тухайн үеийн бусад зураачдын адил харанхуй камер ашиглан зурдаг байсан бөгөөд оптикийг ч муугүй мэддэг байв. Ж.Дагэр францын зохион бүтээгч [[Жозеф Ньепс|Жозеф Нийсэфор Ньепс]] ([[Франц хэл|франц]]. ''Joseph Nicéphore Niépce''; 1765 —1833) тухай сонсоод түүнд захидал бичиж 1827 онд танилцаад 1829 онд хамтран ажиллаж, шинэчлэл хийхээр “Ноён Ньепсийн нээж ноён Дагэрийн боловсронгуй болгосон гелиографи” гэдэг нэртэй гэрээ байгуулжээ. Дагэр Ньепсийн олж харж чадаагүй хэв-барнаас хуулбарлах, байгаа байдлаар нь зураг авах 2-ын ялгааг ойлгож хөрөг зураг нь өнгөнүүдийн хувьд зөв, тод дамжуулахыг хамгаас илүү шаарддаг учир зураг авах хугацаа 5 хоромоос хэтрэх ёсгүй хэмээн үзэж йодоор боловсруулсан мөнгөөр бүрхсэн ялтас ашиглахыг санал болгожээ. Йодот мөнгө ашигласнаар орчин үеийн гэрэл зургийн аргад тун дөхөж ирсэн хэдий ч бүр 1818 онд Английн астрономч Жон Хээршэл йодот мөнгөний харлах процессыг тиосульфит зогсоодог болохыг нээснийг тэд мэдэж чадаагүй юм. Ньепсийг нас барсны дараа Даагэр йодот мөнгөөр богино хугацаанд позитив дүрс гаргаж бэхжүүлэх аргыг олж даагэреотип хэмээн нэрлэжээ. Энэ арга нь Ньепсийнхээс огт өөр арга байсан ч хамтын ажиллагааны гэрээ хүчин төгөлдөр хэвээр байсан тул дундынх болжээ. Даагэрийн нээсэн энэ арга маш энгийн бөгөөд түгээмэл байсан тул тэр дороо л нийтэд хүртээл болсон байна. Өөрийн дүрс-Даагэреотипийг харахыг хүсэгчид маш олон байсан ба тэдний хэрэгцээний хирээр харанхуй каамер, химийн бодисууд, дуран, мөнгөжүүлсэн ялтсуудыг үйлдвэрлэж эхлэв.Мөнгөн усны уураар дүрс тодруулах болон тиосульфитаар бэхжүүлэх аргыг ч Даагэр /Жооно Хээршэлийн нээснийг мэдэлгүйгээр/ нээжээ. Гэвч энэ бүгдийг Даагэр өөрөө санаачилсангүй, зөвхөн Ньепсийн санааг үргэлжлүүлж байж олж нээжээ. Гелиограф анх гарснаас хойш 13 жилийн дараа буюу 1839 оны 1-р сард Парисын ШУА-ийн хурал дээр нэрт эрдэмтэн, улс төрийн зүтгэлтэн Доминик-Франсуа Араго анх Луи Дагэр, Нийсэфор Ньепс нар хавтгай метал гадаргуу дээр объектуудын гэрлийн дүрсийг бэхжүүлэн авах боломжийг нээснийг илтгэжээ. Энэ үед Английн эрдэмтэн [[Уильям Тальбот|Уильям Фокс Тальбот]] ([[Англи хэл|англи]]. ''William Henry Fox Talbot''; 1800 —1877) харанхуй камер ашиглан дүрс буулгах процессыг сонирхож 1835 онд буюу ажиллаж эхэлснээсээ хойш 2 жилийн дараа, өөрийн байшин болон Лакокийн сүмийн зургийг авч чаджээ. Эдгээр зургийг 2 цагийн хугацаатай барил өгч авсан хэдий ч анхны, жинхэнэ гэрэл зургийн негативууд /энэ нэрийг Таальбот өгчээ/ байжээ. Гэвч Тальбот туршилтаа төдхөн орхисон байна. 1839 оны 1-р сарын сүүлчээр Уильям Тальбот Лондоны Эзэн хааны нийгэмлэгийн хурал дээр өөрийн нээсэн калотайпийн аргын тухай илтгэл тавьж гэрэл зургийг боловсронгуй болгох талаар ажиллаж эхэлсэн байна. Ингээд хэдхэн сарын дараа азот хүчлийн мөнгө бүхий хальсан дээр авдаг болсноор дүрсийг ердөө л 3 хоромд буулгах боломжтой болжээ. Таальбот өөрийн аргаа шууд гаргаж тавьсан бол дагэреотипийг гаргалгүйгээр мөхөөж чадах байсан ба нэгэнт их хүч хөрөнгө зарж бүтээсэн Даагэротипийг 10 жилийн дараа калотайп шахан гаргажээ. Хожим нь энэ арга эхлээд хуурай, дараа нь нойтон желатин ялтсуудад шахагдан өөрчлөгдсөн билээ. Ийнхүү хүн төрөлхтний олон чухал нээлтийн нэг болох гэрэл зураг урлагийн болон аж үйлдвэрийн шинэ салбар болон үүсэж хөгсөн байна. Хожим бромт мөнгө, хлорт мөнгө, йодот мөнгө зэрэг бодисуудаар гэрэл мэдрүүлэн, метол, эсвэл гидрохиноноор тодруулаад тиосульфат натригаар зогсоож төрөл бүрийн гадаргууд буулгадаг болсныг өнөөгийн бид хэрэглэж байна. Шинжлэх ухаан техникийн дэвшлийн эрин - өнөө үед тоон програмт зураг үүсэн хөгжиж байгаа нь зарим талаараа гэрэл зургийн ач холбогдлыг бууруулсан нь гэмт хэрэгтэн этгээдүүдийн бүртгэлээр ХIХ зууны сүүл үед баруун Европыг дагуулан шуугиулж байсан Бертильонаж буюу антропометрийн хэмжил зүйн арга ХХ зууны эхэнд дактилоскопихэмээх гарын мөрний ухаанд зайгаа тавин өгсөнтэй төстэй ч бодит байдлыг дүрслэх чадал, засвар хийх, хуурамчаар үйлдсэнийг тогтоох боломж өндрөөрөө урлаг, криминалистик зэрэг салбарт үнэлж баршгүй хэвээрээ байна. === Хар цагаан зураг === Бүх гэрэл зураг эхэндээ зөвхөн хар, цагаан өнгөтэй. Хар, цагаан зураг нь саарал болон цэнхэр, бор шаргал туяатай гардаг байсан. Одоо хэр нь камераар хар, цагаан зураг дарж болохоос гадна зөвхөн хар, цагаан зураг дардаг камер ч байдаг. Мөн зураг засварлах програмуудад хар, цагаан болгох үйлдлүүд байдаг. === Өнгөт зураг === 1903 онд авсан өнгөт зураг байдаг. Тухайн үед тусгай төхөөрөмж ашиглан, маш удаан хугацааны туршид зургийг бүтээж, хэвлэдэг байсан. Өнгөтөөр зураг авах боломжийг 1840 оны үеэс судалж эхэлсэн. Эхэн үед өнгөт зураг гэрэлд цохигдох, их хугацаа шаардах гэх мэт сул талтай байсан. 1855 онд физикч [[Жеймс Клерк Максвелл]] ([[Англи хэл|англи]]. ''James Clerk Maxwell''; 1831—1879) гурван үндсэн өнгийг тусгаарлах зарчмын талаар судалгаа гаргасан бөгөөд '''''1861''''' онд энэ зарчмын дагуу анхны өнгөт зургийг авсан. Максвелл улаан, ногоон, цэнхэр шүүлтүүр ашиглан 3 ширхэг хар, цагаан зураг авч, дараа нь нийлүүлэх замаар өнгөт зураг гаргаж авах санаа гаргажээ. 1860-аад оны сүүлээр Луйс Дукос ду Хаурон өнгөт зураг хэвлэх аргийг нээсэн. Улмаар хальс хийж зураг дарах камер бүтээгдэх болж 1935 он гэхэд Кодак өнгөт хальсыг нэвтрүүлсэн. Үүнтэй төстэй "''Agfacolor Neu"'' хальсыг Agfa компани 1936 онд бүтээжээ. 1963 онд Поларойд компани зураг дарсны дараа 1-2 минутын дотор хэвлэн гаргах камер гаргасан байна. 1995-2005 оны хооронд дижитал камер хэрэглээнд хүчтэй нэвтрэх болсон. === Дижитал гэрэл зураг === 1981 онд Японы [[Sony|"Sony"]] компани энгийн хүмүүс ашиглаж болох анхны хагас дижитал камерыг худалдаанд гаргасан. Мавика хэмээх энэхүү камер нь дүрсийг дискэнд хадгалдаг байсан бөгөөд дискэн дээр хадгалагдсан дүрсийг дэлгэцээр харах боломжтой байсан. 1991 онд Кодак анхны дижитал камер болох DCS 100-г гаргасан. Энэ камер өндөр үнэтэй байсан хэдий ч сэтгүүлч, мэргэжлийн гэрэл зурагчид өргөнөөр ашиглаж эхэлсэн байна. Дижитал камер нь электрон дүрс мэдрэгч ашиглан дүрсийг электрон дата болгон хадгалдаг бөгөөд өмнөх үеийн камеруудаас ялгаатай нь зураг угаах гэх мэт химийн процесс ашигладаггүй юм. Дижитал зургийг төрөл бүрийн янзалж, өөрчлөх боломжтой. Өнөөдөр дэлхий даяар дижитал камер болон ухаалаг гар утас ашиглан зураг авах болсон билээ. === Нийлэг гэрэл зураг === Нийлэг гэрэл зураг нь компьютер орчинд авах зураг бөгөөд зураг авалт нь бодитоор зураг авч байгаа мэт загварчлагдсан байдаг. Дижитал ертөнцөд дижитал зураг авалт хийх нь бодит ертөнцөд зураг авах хэмжээ, хязгаарыг давах боломжийг бий болгосон.<ref>{{cite conference|url = http://www.zhongart.com/marcol/premier/photoA_files/synthesis%20photography%20and%20architecture.html|title = Synthesis photography and architecture|last1 = Paux|first1 = Marc-Olivier|date = 1 February 2011|conference = [[Imagina]]|location = Monaco}}</ref> == Камерны түүхэн хөгжил == <!-- Images showing cameras typical for their time or cameras that were first of their kind (other suggestions for criterias?)--> <gallery widths="220" heights="180" perrow="5"> File:Studijskifotoaparat.JPG|19-р зууны 3 хөлтэй, студийн камер File:Box Camera.jpg|Чиглүүлээд зураг дарах [[хайрцган камер]], кино зураг авалтад ашиглагддаг анхны камер, c. 1910 File:No1-A Autographic Kodak Jr.jpg|Kodak-ийн хураадаг камер 1922 File:Leica-II-Camera-1932 cropped.jpg|[[Leica Camera|Leica-II]], [[135 мм]] кино зураг авалтын анхны камеруудын нэг, 1932 File:Contax-s.jpg|[[Contax]] S 1949&nbsp;– анхны [[олон талт призмт камер]] [[Single-lens reflex camera|SLR]] File:Polaroid Colorpack 80.jpg|Polaroid Colorpack 80 зураг хэвлэдэг камер, c 1975 File:Photography using Canon Digital IXUS 850 IS.jpg|[[Дижитал камер]], [[Canon Ixus]] загвар, c. 2000. File:Capas-d1.jpg|Nikon D1, анхны [[digital single-lens reflex camera|digital SLR]] сурвалжлага, спортын зураг авалтад ашиглагддаг, c. 2000 File:Phone photography.jpg|[[Ухаалаг утас]], c. 2010 </gallery> == Техникийн шинж чанар == Камер бол зураг авах хэрэгсэл бөгөөд дуу бичлэг хураах төхөөрөмж суулгаснаар видео бичлэг хийх буюу кино зураг авалт хийх боломжтой болсон. Дижитал сорон болон электрон соронзон бүхий санах ойтой.<ref>http://www.dpreview.com/learn/?/glossary/</ref> == Эшлэл == {{Reflist}} [[Ангилал:Гэрэл зураг| ]] [[Ангилал:Дүрслэх урлагийн төрөл]] [[Ангилал:Уран сайхны арга техник]] [[Ангилал:Хуулбарлах техник]] 5pyj00q6814qpoxzn4g7h56x53rq6j2 0 24173 851745 851431 2026-03-29T03:19:24Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 851745 wikitext text/x-wiki [[Файл:Ephesians 2,12 - Greek atheos.jpg|thumb|right|250px| ''atheoi'' буюу αθεοι гэсэн "бурхангүй хүмүүс" хэмээх Грек үг]] '''Атеизм''' буюу '''Шашингүйн үзэл''' гэж бурхан орших явдалд итгэхгүй байх үзэл.<ref name=Nielsen-EB/> Илүү давчуу байдлаар тайлбарлавал атеизм гэдэг нь [[бурхан]] тэнгэр байхгүй хэмээх үзэл юм.<ref name=RoweRoutledge/><ref name=oxdicphil/> Өргөнөөр тайлбарлавал атеизм бол ямар нэгэн бурхан тэнгэр байдаг эсэхэд үл итгэх явдал билээ.<ref name=oxdicphil/><ref name=religioustolerance/><ref>{{cite encyclopedia |url=http://oxforddictionaries.com/definition/atheism |encyclopedia=Oxford Dictionaries |title=atheism |publisher=Oxford University Press |accessdate=2012-04-09 }}</ref> Атеизмийн эсрэг<ref name=reldef/><ref name=OED-theism /> болох [[Тейзм]] гэдэг нь ядаж нэг бурхан оршдогт итгэх явдал.<ref name=OED-theism>{{cite book |title=Oxford English Dictionary |edition=2nd |year=1989 |quote=Belief in a deity, or deities, as opposed to atheism}} </ref><ref> {{cite web |url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/theism |title=Merriam-Webster Online Dictionary |quote=belief in the existence of a god or gods | accessdate=2011-04-09}}</ref> Атеизмийн үзэлтэй хүнийг Атеист гэнэ. Атеизм хэмээх үг нь Грек хэлний ἄθεος (''atheos'') буюу "бурхангүй" хэмээх үгнээс гаралтай бөгөөд үүнийг бүхэл нийгмээрээ бурхан тэнгэрт тахин шүтэх үзлийг эсэргүүцдэг хүмүүсийг тодорхойлдог, доош нь хийсэн утгатай үг байжээ. Чөлөөт үзэл баримтлал, эргэлзээт лавлагаа дэлгэрч, шашны шүүмжлэл ихэссэнээр тус үгийг хэрэглэх тохиолдол багасаж эхэлжээ. <ref name=KArmstrong>{{cite book |last=Armstrong |first=Karen |authorlink=Karen Armstrong |title=A History of God |year=1999 |publisher=London: Vintage |isbn=0-09-927367-5}} </ref> Атеистууд нь ер бусын зүйлтэй холбоотойгоор тайлбарладаг зүйлд эргэлзээтэй ханддаг бөгөөд баттай бодит үзэл баримтлалыг энэ тэргүүнд тавьдаг хүмүүс байдаг. Атеизм нь олонход ямар нэгэн бурхан тэнгэрт итгэхгүй байхыг зөвлөдөг. Атеизмийг дэмжигч маргаанууд нь гүн ухаан, нийгэм, түүх зэрэг олон олон шинжлэх ухаанаас гаралтай. Зарим атеистууд нь төрийг шашнаас тусгаарлах үзэлтэй<ref name=honderich/><ref> Fales, Evan. "Naturalism and Physicalism", in {{harvnb|Martin|2007|pp=122–131}}. </ref> байдаг ч хүмүүсийн дунд баримталдаг үзэл, философиуд нь ялгарах жишээтэй. Атеизм нь шашинг бодвол дэлхий ертөнцийг илүү хялбараар тайлбарладаг хэмээн олонх атеистууд хэлдэг бөгөөд ийм учраас атеизм нь бурхан байхгүйг батлах бус, эсрэгээр нь шашин нь бурхан байгаа гэдгийг тайлбарлах үүрэгтэй хэмээн үздэг.<ref>{{harvnb|Stenger|2007|pp=17–18}}, citing {{cite book|last=Parsons|first=Keith M.|title=God and the Burden of Proof: Plantinga, Swinburne, and the Analytical Defense of Theism|year=1989|location=Amherst, New York|publisher=Prometheus Books|isbn=978-0879755515}}</ref> Зарим шашин шүтлэгт атеизмийн дүр төрхүүд илэрдэг. Үүнд, [[Жайнизм]], [[Буддизм]], [[Хиндүизм]], [[Паган]] хөдөлгөөнүүд<ref name="Neopaganism">{{cite book|author=Carol S. Matthews|url=http://books.google.com/?id=RfGhUW8RdUIC&pg=PA194&dq=neopaganism+atheism#v=onepage&q&f=false|title=A New Vision A New Heart A Renewed Call - Volume Two|publisher=William Carey Library|quote=Although Neo-Pagans share common commitments to nature and spirit there is a diversity of beliefs and practices. Some are atheists, others are polytheists (several gods exists), some are pantheists (all is God) and others are panentheists (all is in God).|date=19 October 2009|isbn=9780878083640}} </ref> (Викка гэх мэт<ref name="Wicca">{{cite book|author=Carol S. Matthews|url=http://books.google.com/?id=stQQJlV9FT8C&pg=PA115&dq=neopaganism+atheism#v=onepage&q&f=false|title=New Religions|publisher=Chelsea House Publishers|quote=There is no universal worldview that all Neo-Pagans/Wiccans hold. One online information source indicates that depending on how the term ''God'' is defined, Neo-Pagans might be classified as monotheists, duotheists (two gods), polytheists, pantheists, or atheists.|date=19 October 2009|isbn=9780791080962}} </ref>), бурхангүй шашнууд хамаарагдана. Жайнизм болоод Буддизмийн зарим хэлбэрүүд нь бурханд итгэхийг санал болгодоггүй<ref>{{cite book |url=http://books.google.com.vc/books?id=Jb0rCQD9NcoC&printsec=frontcover#v=onepage&q=atheism&f=false |last=Kedar |first=Nath Tiwari |year=1997 |title=Comparative Religion |publisher=[[Motilal Banarsidass]] |isbn=81-208-0293-4 |page=50}} </ref> байхад Хиндүизм нь атеизмийг хүчинтэйд тооцдог ч дагаж мөрдөхөд хэцүү гэдэг.<ref>{{Cite book | last = Chakravarti| first = Sitansu| title = Hinduism, a way of life| publisher = Motilal Banarsidass Publ.| year = 1991| page = 71| url = http://books.google.com/?id=J_-rASTgw8wC&pg=PA71| isbn = 978-81-208-0899-7|quote = According to Hinduism, the path of the atheist is very difficult to follow in matters of spirituality, though it is a valid one. |accessdate=2011-04-09}} </ref> Атейзмийг тодорхойлогч шалгуурууд нь хоорондоо зөрчилддөг тул өнөө үед дэлхий дээрх Атейстуудын тоог тогтоох нь тийм ч амар биш юм.<ref name="Martin2007">{{cite book|last=Zuckerman|first=Phil|editor=Martin, Michael T|title=The Cambridge companion to atheism|year=2007|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge, England|isbn=0-521-84270-0|page=56|url=http://books.google.com/books?id=tAeFipOVx4MC&pg=PA56|accessdate=2011-04-09}} </ref> Нэгэн тооцоогоор дэлхийн хүн амын 2.3% нь атеистууд, 11.9% нь шашин шүтдэггүй гэсэн дүн гарчээ.<ref name="Britannica demographics">{{cite web |url=http://search.eb.com/eb/article-9432620 |title=Worldwide Adherents of All Religions by Six Continental Areas, Mid-2005 |publisher=Encyclopædia Britannica |year=2005 |accessdate=2007-04-15}} * 2.3% Atheists: Persons professing atheism, skepticism, disbelief, or irreligion, including the militantly antireligious (opposed to all religion). * 11.9% Nonreligious: Persons professing no religion, nonbelievers, agnostics, freethinkers, uninterested, or dereligionized secularists indifferent to all religion but not militantly so. </ref> Өөр нэг судалгаанаас харахад өөрсдийгөө атейст хэмээн тодорхойлсон хүмүүс нь барууныхны дунд хамгийн өндөр хувийг эзэлдэг, тухайлбал: [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]]-4 %, [[Итали]]-7%, [[Испани]]-11%, [[Их Британи]]-17%, [[Герман]]-20%, [[Франц]]-32% байдаг байна.<ref name="Harris">{{cite web |url=http://www.harrisinteractive.com/news/allnewsbydate.asp?NewsID=1131 |title=Religious Views and Beliefs Vary Greatly by Country, According to the Latest Financial Times/Harris Poll |publisher=Financial Times/Harris Interactive |date=2006-12-20 | accessdate=2011-04-09}} </ref> Харин [[Монгол улс]]ад 2010 онд хийсэн хүн амын тооллогоор нийт хүн амын 38.6% нь шашин шүтдэггүй гэсэн дүн гарчээ.<ref>[http://toollogo2010.mn/doc/Statistic_undsen_ur_dun.pdf 2010 оны Хүн амын тооллого, Үндсэн дүн]</ref> == Үгний гарал болоод хэрэглээ == Эртний Грек хэлэнд ''atheos'' (ἄθεος) нь "бурхангүй" хэмээх утгатай тэмдэг нэр байв. Энэ үгийг анх бурханы эсрэг, сүсэггүй хэмээх шүүмжлэлийн байдлаар хэрэглэж байжээ. МЭӨ 5-р зуунд энэ үг нь илүү утга төгөлдөршиж бурхантай харилцаа холбоог тасалсан, бурхныг үгүйсгэсэн хэмээх утгатай болов. ἀσεβής (''asebēs'') хэмээх үгийг өөрийн бурхныг үл шүтэж эсэргүүцдэг ч бусад бурхныг шүтдэг хүмүүст оноох болов. Сонгодог бичвэрүүдийн орчин үеийн хөрвүүлгээр ''atheos''-ийг "atheistic" буюу "атеист тал руугаа" гэж орчуулах нь бий. [[Цицеро]] нь тус үгийг латин хэлнээ ''atheos'' гэж хөрвүүлжээ. Анхны [[Христийн шашин]]тнууд, [[Эртний Грекийн шашин]]д итгэгчид нар тус үгийг нөгөөдөө оноож доромжилдог байжээ. Атеист (atheist) хэмээх үг нь англи хэлнээ Атеизм хэмээх үгнээс өмнө гарч ирсэн бөгөөд анх 1566, 1571 онд хэрэглэгдэж байв. Бурхан шашин үл шүтэх хэмээх утгаар Атеист хэмээх нэршлийг хамгийн эртний үедээ 1577 оны үед хэрэглэж байжээ. Түүнтэй холбоотой үгс, нэршлүүд нь хожим бий болжээ: деист - 1621 онд, теист - 1662 онд, [[деизм]] - 1675 онд, [[теизм]] - 1678 онд. Тухайн үедээ деизм, деист хэмээх үгс нь одоогийнхоо тодорхойлолтоор явж байсан бол теизм хэмээх үг нь сүүлдээ деизмээс ялгарах болжээ. Карен Армстронг бичихдээ 16 болон 17-р зууны үед атеист хэмээх үг нь зөвхөн доромжлол байдлаар хэрэглэгддэг байсан - хэн ч өөрийгөө атеист хэмээхгүй байх байсан гэжээ. 17-р зууны дунд үед бурханд итгэхгүй байх нь боломжгүй зүйл хэмээн үздэг байв. 18-р зууны сүүл үед Европт ''Атеизм''-г анх өөртөө олгогч үзэл хэмээн үзэх болов - үүнд, монотеист Авраамийн бурханд (Христ, Лал, Жүдизмийн бурхан) итгэхгүй байх явдлыг. 20-р зуунд даяаршил бий болсноор тус үгийг бүхий л бурханд итгэхгүй байх явдалд хэрэглэх болсон. Зарим Атеистууд "Атеизм" хэмээх үг нь хэрэгцээгүй хэмээн тайлбарладаг. Сэм Харис ''Letter to a Christian Nation'' номондоо: <blockquote>''Атеизм'' хэмээх үг нь угтаа оршин тогтнох ёсгүй. Атеизм нь ердөө л ямар нэг учир шалтгаангүй шашны үзлийн эсрэг гаргадаг ухаалаг хүмүүсийн дуу авиа юм.</blockquote> === Эерэг, сөрөг гэх === Философчид тухайлахад Антони Флю болон Майкл Мартин нар эерэг Атеизм-ийг сөрөг Атеизм-тай (сул дорой зөөлөн) анх эерэгцүүлэн гаргаж иржээ. Эерэг Атеизм гэдэг бол бурхан гэж байдаггүй гэх үзлийг хүлээн зөвшөөрсөн үзэл баримтлал юм. Сөрөг Атеизм нь non-theism-ийн бүхий л хэлбэрүүдийг өөртөө багтаадаг. Энэ ангиллийн дагуу хэн ч эерэг ба сөрөг Атеист биш юм. Сул дорой ба хүчтэй Атеизм нь харьцангуй сүүлийн үеийнх ба эерэг ба сөрөг Атеизм нь өмнө нь үүссэн ба тэдгээрийг философи, уран зохиол болон католик өршөөлд хэрэглэгдэж байв. Энэхүү нэршлийн доор ихэнх үл мэдэгчдийг сөрөг Атейзмууд хэмээн нэрлэж байлаа. Мартины үед тухайлахад үл мэдэгчид нь сөрөг Атеизмыг баталдаг ихэнх үл мэдэгчид нь Атеизмын талаас үзэл бодлоо илэрхийлдэг ба энэ нь theism(физм)-ээс илүү харьцуулж үздэг байна. Бурхан байхгүй хэмээх үзэл нь заримдаа итгэл үнэмшилээ хаяхад хүргэдэг. === Практик атейзм === Практик буюу прагматик атеизмд бас анатизм ч гэж нэрлэгддэг хувь үзэл санаатнууд /хүмүүс/ нь хэрвээ бурхан гэж байгаагүй бол мөн байгалийн хуулийг ангилахгүйгээр тайлбарлах байсан гэдэг. Бурхан байгаа эсэх нь тодорхойгүй гэвч шаардлаггүй болон огт хэрэгцээгүй мэтээр төсөөлөгддөг гэвч бурхад хүний амьдралын зорилгыг тодорхойлохгүй бидэнд өдөр тутмын амьдралд нөлөөлөхгүй юм. Практик атеизмын хэлбэр нь шинжлэх ухааны харилцаа хамааралтай далд хамааралтай, энэхүү шинжлэх ухааны утга хамаарал нь байгалын ухаан юм. Натурал философийн шинжлэх ухааны аргад үндэслэн батлах /нотлох/ эсвэл шууд хүлээн зөвшөөрч түүнд бүрэн итгэж үнэмших явдал байлаа. Практик атеизм нь дараах хэлбэртэй байна. *Шашны оновчгүй байдал – бурханд итгэх нь хүний зан, ёс суртахуун, шашны зан үйл болон бусад ямар нэгэн үйл явдалд нөлөөлөхгүй. *Бурхан шашны аливаа зан үйлүүд нь оюун ухааны бөгөөд практик үйл хэргүүдээс ангид байх. *Ялгаагүй байх- бурхан шашны асуудлуудын сонирхолд нөлөөлөхгүй байх. *Бурхан шашин үл шүтэх үзэл санаанаас ангид байх. === Онолын атеизм === Онолын атейзм нь бурхан байдаг гэх үзэлтэй зарчмын хувьд гарч ирсэн Үүнд:Паскалийн Вагерийн маргааны хариулт нь байдаг. Үнэндээ Онолын атеизм бол үндсэндээ онтологик болон физик онотологик юм. == Ишлэл == {{Reflist|3 |refs= <ref name=Nielsen-EB> *{{Cite encyclopedia |first=Kai |last=Nielsen |authorlink=Kai Nielsen (philosopher) |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |title=Atheism |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/40634/atheism |year=2011 |quote=Instead of saying that an atheist is someone who believes that it is false or probably false that there is a God, a more adequate characterization of atheism consists in the more complex claim that to be an atheist is to be someone who rejects belief in God for the following reasons...: for an anthropomorphic God, the atheist rejects belief in God because it is false or probably false that there is a God; for a nonanthropomorphic God... because the concept of such a God is either meaningless, unintelligible, contradictory, incomprehensible, or incoherent; for the God portrayed by some modern or contemporary theologians or philosophers... because the concept of God in question is such that it merely masks an atheistic substance—e.g., "God" is just another name for love, or ... a symbolic term for moral ideals. |accessdate=2011-12-06 |ref=harv}} *{{Cite encyclopedia |title=Atheism |first=Paul |last=Edwards |authorlink=Paul Edwards (philosopher) |publisher=MacMillan Reference USA (Gale)|editor=Donald M. Borchert |origyear=1967 |year=2005 |edition=2nd |encyclopedia=[[Encyclopedia of Philosophy|The Encyclopedia of Philosophy]] |volume=Vol. 1 |page=359 |isbn=9780028657806 |quote=On our definition, an 'atheist' is a person who rejects belief in God, regardless of whether or not his reason for the rejection is the claim that 'God exists' expresses a false proposition. People frequently adopt an attitude of rejection toward a position for reasons other than that it is a false proposition. It is common among contemporary philosophers, and indeed it was not uncommon in earlier centuries, to reject positions on the ground that they are meaningless. Sometimes, too, a theory is rejected on such grounds as that it is sterile or redundant or capricious, and there are many other considerations which in certain contexts are generally agreed to constitute good grounds for rejecting an assertion. |ref=harv}}(page 175 in 1967 edition) </ref><ref name=RoweRoutledge> {{cite encyclopedia |url=http://books.google.com/?id=lnuwFH_M5o0C&pg=PA530&lpg=PA530&dq=atheism+routledge#v=onepage&q=atheism%20routledge&f=false |first=William L. |last=Rowe |authorlink=William L. Rowe |encyclopedia=[[Routledge Encyclopedia of Philosophy]] |title=Atheism |year=1998 |editor=Edward Craig |isbn=9780415073103 |publisher=Taylor & Francis |quote=As commonly understood, atheism is the position that affirms the nonexistence of God. So an atheist is someone who disbelieves in God, whereas a theist is someone who believes in God. Another meaning of "atheism" is simply nonbelief in the existence of God, rather than positive belief in the nonexistence of God. ...an atheist, in the broader sense of the term, is someone who disbelieves in every form of deity, not just the God of traditional Western theology. |accessdate=2011-04-09 |ref=harv}} </ref> <!-- ТҮР ЗУУР ТАВЬСАН!!!!!! <ref name=agnosticism-contrast> *{{cite web|title = Atheism | url=http://www.merriam-webster.com/concise/atheism?show=0&t=1323944845|work=Encyclopædia Britannica Concise|publisher=Merriam Webster|accessdate=2011-12-15 | quote = Critique and denial of metaphysical beliefs in God or divine beings. Unlike agnosticism, which leaves open the question of whether there is a God, atheism is a positive denial. It is rooted in an array of philosophical systems.}} *{{cite book|last=Zuckerman|first=edited by Phil|title=Atheism and secularity|year=2010|publisher=Praeger|location=Santa Barbara, Calif. [u.a.]|isbn=9780313351839 | quote = A major source of these biases is the lack of clear definitions. Atheism and secularity are defined in opposition to religion, with atheism (the rejection of theism) often perceived as an extreme form of secularism (the decline of religious influence over society). But atheism is a narrow term referring to a specific belief (that there is no god), whereas secularism has various meanings, including a range of attitudes (such as religious indifference, doubt, agnosticism, and atheism) as as behaviors (such as lack of regular church attendance or disregard for traditional religious morality). }} *{{Cite encyclopedia |first=Kai |last=Nielsen |authorlink=Kai Nielsen (philosopher) |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |title=Atheism |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/40634/atheism |year=2011 |quote=atheism, in general, the critique and denial of metaphysical beliefs in God or spiritual beings. As such, it is usually distinguished from theism, which affirms the reality of the divine and often seeks to demonstrate its existence. Atheism is also distinguished from agnosticism, which leaves open the question whether there is a god or not, professing to find the questions unanswered or unanswerable. |accessdate=2011-12-06 |ref=harv}} *{{cite web |year=1911 |url=http://www.1911encyclopedia.org/Atheism |title=Atheism |work=Encyclopædia Britannica | accessdate=2011-04-09 | quote = But dogmatic atheism is rare compared with the sceptical type, which is identical with agnosticism in so far as it denies the capacity of the mind of man to form any conception of God, but is different from it in so far as the agnostic merely holds his judgment in suspense, though, in practice, agnosticism is apt to result in an attitude towards religion which is hardly distinguishable from a passive and unaggressive atheism.}} </ref> --> <ref name=honderich> Honderich, Ted (Ed.) (1995). "Humanism". ''The Oxford Companion to Philosophy''. Oxford University Press. p 376. ISBN 0-19-866132-0. </ref><ref name=religioustolerance> [[Religioustolerance.org]]'s short article on [http://www.religioustolerance.org/atheist4.htm Definitions of the term "Atheism"] suggests that there is no consensus on the definition of the term. Most dictionaries (see the OneLook query for [http://www.onelook.com/?w=atheism&ls=a "atheism"]) first list one of the more narrow definitions. * {{Cite book |url=http://www.ditext.com/runes/a.html |title=Dictionary of Philosophy |first=Dagobert D.(editor) |last=Runes |authorlink=Dagobert D. Runes |year=1942 edition |publisher=Littlefield, Adams & Co. Philosophical Library |location=New Jersey |isbn=0-06-463461-2 |quote=(a) the belief that there is no God; (b) Some philosophers have been called "atheistic" because they have not held to a belief in a personal God. Atheism in this sense means "not theistic". The former meaning of the term is a literal rendering. The latter meaning is a less rigorous use of the term though widely current in the history of thought |accessdate=2011-04-09}} – entry by [[Vergilius Ferm]] </ref><ref name=oxdicphil> {{cite encyclopedia |editor=Simon Blackburn |encyclopedia=The Oxford Dictionary of Philosophy |title=atheism |url=http://www.oxfordreference.com/views/ENTRY.html?subview=Main&entry=t98.e278 |accessdate=2011-12-05 |edition=2008 |year=2008 |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |quote= Either the lack of belief that there exists a god, or the belief that there exists none. Sometimes thought itself to be more dogmatic than mere agnosticism, although atheists retort that everyone is an atheist about most gods, so they merely advance one step further.}}<!--Same in 2005 edition: http://books.google.com/books?id=WHILCw0hDA4C&pg=PA27&dq=%22atheism%22#v=onepage&q=%22atheism%22&f=false --> </ref><ref name=reldef>{{cite web |url=http://www.as.ua.edu/rel/aboutreldefinitions.html |title=Definitions: Atheism |publisher=Department of Religious Studies, University of Alabama |accessdate=2011-04-09 |archive-date=2011-06-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110607093325/http://www.as.ua.edu/rel/aboutreldefinitions.html |url-status=dead }}</ref> }} [[Ангилал:Атеизм| ]] q9rghfsb83rcgvk5jvw53459u6xo2vm 0 24705 851678 828438 2026-03-28T12:40:17Z Enkhsaihan2005 64429 851678 wikitext text/x-wiki {{short description|Монголын улс төрч}} {{Инфобокс албан тушаалтан | name = Бат-Очирын Элдэв-Очир | image = Bat-Ochiryn Eldev-Ochir.jpg | image_size = 150px | order = [[Монгол Ардын Намын Төв Хорооны Ерөнхий нарийн бичгийн дарга]] | term_start = 1929 оны 1 сарын 30 | term_end = 1930 оны 3 сарын 13 | predecessor = [[Өлзийтийн Бадрах]] | successor = [[Пэлжидийн Гэндэн]] | term_start2 = 1932 оны 6 сарын 30 | term_end2 = 1932 оны 7 сарын 30 | predecessor2 = [[Золбингийн Шижээ]] | successor2 = [[Жамбын Лхүмбэ]] | birth_date = 1905 | birth_place = [[Цогтой вангийн хошуу]], [[Засагт хан аймаг]], [[Ар Монгол]], [[Чин улс]] | death_date = 1937 (31–32 насалсан) | death_place = [[Москва]], [[Зөвлөлт Холбоот Улс]] | party = [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] (1922–1937) | caption = Элдэв-Очир 1930-д онд }} '''Бат-Очирын Элдэв-Очир''' (1895 онд [[Засагт хан аймаг|Засагт хан аймгийн]] Цогтой вангийн хошуу, одоогийн [[Завхан]] аймгийн [[Нөмрөг сум]]анд төрсөн- 1937 онд нас барсан)- Монгол Улсын төр, намын зүтгэлтэн. == Намтар == Б.Элдэв-Очир бага насандаа бичиг үсэг сурч, 15 настайдаа хошуу тамгын газарт [[бичээч]]<nowiki/>ээр ажиллаж эхэлсэн байна. * [[1922 он|1922]] оноос Хувьсгалт залуучуудын үйл хэрэгт идэвхтэй оролцож байсан, * 1924-1925 онд Намын төв сургууль төгсөж 1925 онд [[МАХН]]-д элссэн. * 1925-1928 онд [[ЗХУ]]-ын Дорно дахины хөдөлмөрчдийн коммунист их сургууль (''[[Орос хэл|орос.]]'' КУТВ-Коммунистический университет трудящихся Востока)-д суралцан төгссөн, * 1928-1930 онд МАХН-ын Төв хороонд хэлтсийн орлогч эрхлэгч, Төв хорооны нарийн бичгийн дарга, * 1930-1932 онд [[Дотоодын хамгаалах газар|Дотоодыг хамгаалах газар]] даргаар ажиллаж байжээ, * 1932-1937 онд [[МАХН]]-ын Төв Хорооны тэргүүлэгч гишүүн, нарийн бичгийн дарга, Улсын Бага Хурлын гишүүнээр сонгогдож байжээ. * [[1937 он|1937]] онд өвчний учир нас барсан. == Гавьяа шагнал == Б.Элдэв-Очирыг [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт]] засаг өндрөөр үнэлж: * Байлдааны гавьяаны одон, * Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одон тус тус шагнажээ. Бат-Очирын Элдэв-Очирын дурсгалыг мөнхжүүлж [[Нөмрөг сум|Нөмрөг]] сумын 11 жилийн сургууль, [[Улиастай]]н 1-р сургууль, [[Улаанбаатар]] хотын [[Элдэв-Очирын нэрэмжит кино театр|Хүүхдийн кино театрыг түүний нэрэмжит]] болгож, төрсөн нутагт нь дурсгалын хөшөө босгожээ.{{Хөтлөгч мөр Монгол Ардын Намын дарга}} {{DEFAULTSORT:Элдэв-Очир, Бат-Очирын}} [[Ангилал:Монгол Ардын Намын дарга]] [[Ангилал:Монгол Ардын Намын гишүүн]] [[Ангилал:БНМАУ-ын Дотоодыг Хамгаалах Газрын дарга]] [[Ангилал:БНМАУ-ын төрийн зүтгэлтэн]] [[Ангилал:БНМАУ-ын байлдааны гавьяаны одон шагналтан]] [[Ангилал:БНМАУ-ын хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одон шагналтан]] [[Ангилал:ЗХУ-ын их сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Нөмрөгийн хүн]] [[Ангилал:Завханыхан]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1905 онд төрсөн]] [[Ангилал:1937 онд өнгөрсөн]] szy1ehl0id3mna0xgzzoycf4oapb30k 0 24793 851691 743386 2026-03-28T14:45:09Z Enkhsaihan2005 64429 851691 wikitext text/x-wiki {{Short description|1995-2001 онд Этиопын Ерөнхийлөгч}} {{Инфобокс албан тушаалтан | birth_name = Негассо Гидада Солон | image = Negasso Gidada.jpg | name = Негассо Гидада | native_name = {{nobold|ነጋሶ ጊዳዳ}} | native_name_lang = gez | office = [[Этиопын ерөнхийлөгч]] | primeminister = [[Мелес Зенави]] | term_start = 1995 оны 8 сарын 22 | term_end = 2001 оны 10 сарын 8 | predecessor = [[Мелес Зенави]] <small>(Үүрэг гүйцэтгэгч)</small> | successor = [[Гирма Волде-Гиоргис]] | office1 = [[Хөдөлмөр, нийгмийн хамгааллын яам (Этиоп)|Хөдөлмөр, нийгмийн хамгааллын сайд]] | term_start1 = 1990 | term_end1 = 1991 | office2 = [[Тээвэр, харилцаа холбооны яам (Этиоп)|Харилцаа холбооны сайд]] | term_start2 = 1992 | term_end2 = 2019 | office3 = [[1994 оны Этиопын Үндсэн хуулийн чуулганы сонгууль|Үндсэн хуулийн чуулганы]] гишүүн | term_start3 = 1994 оны 6 сарын 5 | term_end3 = 1994 оны 12 сар | status3 = [[1995 оны Этиопын үндсэн хууль]] | office4 = [[Кунуз коллеж]]ийн зөвлөх | term_start4 = 2002 | term_end4 = 2019 | office5 = Дембидологоос сонгогдсон [[Ардын Төлөөлөгчдийн Хурал|Ардын Төлөөлөгчдийн Хурлын]] гишүүн | term_start5 = 2005 | term_end5 = 2008 | office6 = [[Медрек]]ийн үүсгэн байгуулагч гишүүн | term_start6 = 2008 оны 7 сар | office7 = [[Ардчилал ба Шударга ёсны төлөөх эвлэл]]ийн гишүүн, дэд дарга, гадаад харилцааны хэлтсийн дарга | term_start7 = 2009 оны 12 сарын 15 | birth_date = {{birth date|1943|9|8}} | birth_place = [[Дембидоло]], [[Иллубабор муж]], [[Этиопын эзэнт гүрэн]] (одоогийн [[Оромиа муж]], [[Этиоп]]) | death_date = {{death date and age|2019|4|27|1943|9|8}} | death_place = [[Франкфурт]], [[Герман]] | resting_place = Петр, Паулын Евангелийн сүм, Этиоп | resting_place_coordinates = {{Coord|9.055757|38.71399|}} | spouse = {{marriage|[[Режина Абелт]]|1985}} | children = {{plainlist| * Ибса Негассо * Телиле Негассо}} | party = [[Этиопын Ардын Хувьсгалт Ардчилсан Фронт|ЭАХАФ]] (2001 оны 6 сарын 22 хүртэл)<BR> [[Бие даагч (улс төр)|Бие даагч]] (2005–2008)<br /> [[Ардчилал ба Шударга ёсны төлөөх эвлэл]] (2009–2019) | term_end6 = 2019 оны 4 сарын 27 | term_end7 = 2019 оны 4 сарын 27 }} '''Доктор Негассо Гидада Солон''' (''Dr. Negasso Gidada Solon'', 1943 онд төрсөн) нь 1995-аас 2001 онд [[Этиоп]]ын [[Этиопын ерөнхийлөгч|ерөнхийлөгчөөр]] ажилласан улс төрч юм. Тэрээр баруун Этиоп дахь [[Дембидоло]] бүсийн Протестант сүмийн анхны орон нутгийн захирагчдын нэг Гидада Солоны хүү болно. Доктор Негассо [[Майны Франкфурт]]ын [[Гёте Их Сургууль]]д нийгмийн түүхийн чиглэлээр эрдмийн зэрэг хамгаалсан бөгөөд өдгөө [[Аддис-Абаба Их Сургууль]]д түүхийн хичээлийн лекц уншдаг. Түүний докторын ажил нь "1730-1886 оны үеийн Этиопийн баруун өмнөд Валлага дахь Сайёо Оромогийн түүх" гэсэн сэдэвтэй. Тэрээр Германы сувилагч [[Режина Абелт]]тэй гэрлэжээ. Ийнхүү Абелт Германы иргэншилтэй боловч Этиопын тэргүүн хатагтай байсан юм. == Улс төрийн замнал== Европт байхдаа Оромогийн Чөлөөлөх Фронт (ОЧФ)<REF>[http://www.ezega.com/News/NewsDetails.aspx?Page=heads&NewsID=2994 Yenegasso menged]</REF>-ын идэвхтэй гишүүн байсан доктор Негассо [[Этиопын шилжилтийн засгийн газар]]т Мэдээллийн сайд, [[Оромогийн Ардын Ардчилсан Байгууллага|Оромогийн Ардын Ардчилсан Байгууллагын]] (ОААБ) Төв Хорооны гишүүнээр ажиллаж байгаад 1995 оны 8 сарын 22-нд ерөнхийлөгч болжээ<ref>[http://www.africa.upenn.edu/eue_web/strp0895.htm "Monthly Situation Report for Ethiopia, August 1995"] UNDP-EUE (accessed 20 January 2009)</ref>. 2001 оны 10 сарын 8-нд түүний бүрэн эрх дуусгавар болсон. Ерөнхийлөгчийн албаа өгөхийн өмнөхөн буюу 2001 оны 6 сарын 22-нд тэрээр ОААБ болон [[Этиопын Ардын Хувьсгалт Ардчилсан Фронт]]ын эвслээс хөөгдсөн<ref>[http://www.irinnews.org/Report.aspx?ReportId=22561 "ETHIOPIA: President expelled from ruling party"], IRIN, 25 June 2001.</ref>. [[2005 оны Этиопын бүх нийтийн сонгууль|2005 оны бүх нийтийн сонгуульд]] доктор Негассо [[Оромиа бүс]]ийн [[Мираб Велега тойрог|Мираб Велега тойргийн]] Дембидолод бие даан нэр дэвшиж, Этиопын [[Ардын Төлөөлөгчдийн Хурал|Ардын Төлөөлөгчдийн Хурлын]] гишүүнээр сонгогджээ. 2008 оны 7 сард доктор Негассо сөрөг хүчний нам, улс төрчдийн шинэ эвсэл болох [[Ардчилсан Ярилцлагын Форум]] (АЯФ)-ыг үүсгэн байгуулалцсан<ref>{{Webarchiv|url=http://www.sudantribune.com/spip.php?article27725 |wayback=20121118090745 |text="Opposition holds 'Forum for Democratic Dialogue in Ethiopia'" |archiv-bot=2023-09-26 15:44:12 InternetArchiveBot }}, ''Sudan Times'' 3 July 2008 (accessed 16 November 2009)</ref>. Улмаар 2009 оны 11 сард тэрээр АЯФ-ыг бүрдүүлэгч 8 намын нэг болох [[Ардчилал, Шударга Ёсны Төлөө Нэгдлийн Нам]]д элсчээ<ref> [http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/8381120.stm "Ex-Ethiopia President Negasso Gidada joins opposition"]</ref>. ==Эшлэл== {{reflist|colwidth=30em}} ==Гадны холбоосууд== *[https://web.archive.org/web/20091205182005/http://www.ethiotube.net/tags/Negasso Ерөнхийлөгч Негассо Гидадагийн ярилцлага] EthioTube (Амхар хэл) *[http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/africa/1414284.stm BBC News – Ethiopian president on offensive] *[https://web.archive.org/web/20070311182152/http://dehai.org/archives/dehai_news_archive/apr-may05/0290.html DEHAI NEWS – the referendum] *[http://www.ena.gov.et/default.asp?CatId=6&NewsId=187442 Ethiopian News Agency] *[http://www.ethiopianreporter.com/modules.php?name=News&file=article&sid=748 Ethiopian Reporter – demand for extraordinary parliamentary session] *[http://www.ethiopians.com/forum/posting.php?mode=quote&p=2731&sid=f641d864480c9d7b3de9c6682980672d Media ETHIOPIA People in Ethiopia]{{Dead link|date=Есдүгээр сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{s-start}} {{Залгамжлал|өмнө=[[Мелес Зенави]]|албан_тушаал=[[Этиоп]]ын [[Этиопын ерөнхийлөгч|ерөнхийлөгч]]|он=1995–2001|дараа=[[Гирма Волде-Гиоргис]]}} {{end}} [[Ангилал:1943 онд төрсөн]] [[Ангилал:Этиопын улс төрч]] [[Ангилал:Этиопын ерөнхийлөгч]] [[Ангилал:Этиопчууд]] 94is2eg28jaxyfz11ydodmdhsozu90q 0 24862 851696 713016 2026-03-28T15:48:05Z Enkhsaihan2005 64429 851696 wikitext text/x-wiki {{Short description|Грекийн бизнесмэн, зохиолч (1835–1908)}} {{Инфобокс албан тушаалтан | honorific_prefix = [[Эрхэмсэг]] | name = Деметриус Викелас | native_name = {{nobold|Δημήτριος Βικέλας}} | image = Demetrius_Vikelas.jpg | office = 1 дэх [[Олон Улсын Олимпын Хорооны ерөнхийлөгч]] | term_start = 1894 оны 6 сарын 28 | term_end = 1896 оны 4 сарын 10 | predecessor = ''Албан тушаал байгуулагдсан'' | successor = [[Пьер де Кубертен]] | birth_date = {{birth date|1835|2|15}} | birth_place = [[Эрмоуполи]], [[Грекийн хаант улс|Грек]] | death_date = {{Death date and age|1908|07|20|1835|02|15|df=yes}} | death_place = [[Афин]], Грек | spouse = {{marriage|Каллиопе Жералопулу|1866}} | occupation = {{hlist|Бизнесмэн|зохиолч}} }} '''Деметриус Викелас''' ({{lang-el|Δημήτριος Βικέλας}}; 1835 оны 2 сарын 15<ref>Зарим эх сурвалжид 1832 онд төрсөн гэдэг (Llewellyn Smith, ''Olympics in Athens.'', 84)</ref> 1908 оны 7 сарын 20) нь Грекийн бизнесмэн, зохиолч байсан бөгөөд 1894-өөс 1896 онд [[Олон Улсын Олимпын Хороо]] (ОУОХ)-ны анхны ерөнхийлөгчөөр ажилласан хүн юм. Хүүхэд насаа Грек болон [[Константинополь]] (одоогийн [[Истанбул]])-д өнгөрөөсөн Викелас [[Лондон]]д бизнес эрхэлж хөрөнгөжин, мөн гэрлэсэн аж. Дараа нь [[Парис]]т нүүж очоод бизнес эрхлэхээ больж, утга зохиол, түүхийн салбарт хүч сорин хэд хэдэн тууж, өгүүллэг, нийтлэл хэвлүүлэн алдаршжээ. Парист харьцангуй нэр нь түгсэн байсан гэдэг утгаараа тэрээр 1894 оны 7 сард [[Пьер де Кубертен]]ы санаачилсан, [[олимпын наадам|олимпын наадмыг]] дахин сэргээх конгресст Грекийг төлөөлөн уригдаж, улмаар тус конгрессоос байгуулагдсан Олон Улсын Олимпын Хорооны ерөнхийлөгчөөр сонгогджээ. Уг конгрессоос орчин үеийн анхны олимпын наадмыг 1896 онд [[Афин]] хотноо зохион явуулахаар шийдвэрлэж, Викелас зохион байгуулах хорооны даргаар нь ажиллаж байсан түүхтэй. Олимпын дараа тэрээр ерөнхийлөгчийн албаа хүлээлгэн өгөөд, Афиндаа амьдарч байгаад 1908 онд нас нөгчсөн билээ. ==Эшлэл, зүүлт== {{Reflist}} == Цахим холбоос == * [[Олон Улсын Олимпын Хороо]]ны вэбсайт дахь [http://www.olympic.org/uk/organisation/ioc/presidents/vikelas_uk.asp Деметриус Викеласын намтар] * {{gutenberg author| id=Demetrios+Vikelas | name=Деметриус Викелас}} == Цахим холбоос == * {{Commonscat|Demetrius_Vikelas|Деметриус Викелас}} {{DEFAULTSORT:Викелас, Деметриус}} [[Ангилал:19-р зууны бизнесмен]] [[Ангилал:Грекийн бизнесмен]] [[Ангилал:Грекийн түүхч]] [[Ангилал:Грекийн олимпын наадам]] [[Ангилал:Олон улсын олимпын хорооны гишүүн]] [[Ангилал:Аврагч одон шагналтан (командлагч)]] [[Ангилал:Данеброг одон шагналтан]] [[Ангилал:Хүндэт легионы гишүүн (офицер)]] [[Ангилал:Грекчүүд]] [[Ангилал:1835 онд төрсөн]] [[Ангилал:1908 онд өнгөрсөн]] nd8yd5qal5x2fanm377fmqzsg7api8e 0 25018 851698 808747 2026-03-28T16:00:44Z Enkhsaihan2005 64429 851698 wikitext text/x-wiki {{Short description|1922-1923 онд Японы Ерөнхий сайд}} {{Инфобокс албан тушаалтан | name = Като Томосабүро | native_name = {{No bold|加藤 友三郎}} | native_name_lang = ja | image = Man in front of State, War and Navy Building, Washington, D.C. LCCN2016890869 (cropped) (2).jpg | office = [[Японы ерөнхий сайд]] | monarch = [[Эзэн Хаан Тайшоо|Тайшоо]] | 1blankname = [[Регент]] | 1namedata = [[Хирохито]] | term_start = 1922 оны 6 сарын 12 | term_end = 1923 оны 8 сарын 24 | predecessor = [[Такахаши Корэкиё]] | successor = [[Үчида Коосай]] (үүрэг гүйцэтгэгч)<br>[[Ямамото Гомбээ]] | office1 = [[Тэнгисийн цэргийн сайд (Япон)|Тэнгисийн цэргийн сайд]] | primeminister1 = [[Оокүма Шигэнобү]]<br>[[Тэраүчи Масатакэ]]<br>[[Хара Такаши]]<br>[[Такахаши Корэкиё]]<br>''Өөрөө'' | term_start1 = 1915 оны 8 сарын 10 | term_end1 = 1923 оны 5 сарын 15 | predecessor1 = [[Яширо Рокүро]] | successor1 = [[Такарабэ Такаши]] | birth_date = {{birth date|1861|2|22}} | birth_place = [[Хирошима]], [[Аки муж]], [[Токүгава шогунт улс|Япон]] | death_place = [[Токио]], [[Японы эзэнт гүрэн|Япон]] | death_date = {{death date and age|1923|8|24|1861|2|22}} | death_cause = [[Бүдүүн гэдэсний хорт хавдар]] | resting_place = [[Аояма оршуулгын газар]] | party = [[Бие даагч (улс төр)|Бие даагч]] | spouse = {{marriage|Като Киёко|1890}} | signature = KatoTo kao.png | alma_mater = [[Японы Эзэн Хааны Тэнгисийн Цэргийн Академи]] | allegiance = {{flag|Японы эзэнт гүрэн}} | branch = {{naval|Японы эзэнт гүрэн}} | serviceyears = 1873–1923 | rank = [[File:Imperial Japan-Navy-OF-9-collar.svg|30px]] [[File:元帥徽章.svg|20px]] [[Маршал (Японы Эзэн Хааны Тэнгисийн Цэргийн Хүчин)|Маршал Адмирал]] | commands = ''Цүкүши'', Тэнгисийн цэргийн хэргийн товчоо, [[Күрэ тэнгисийн цэргийн тойрог]], [[1-р Флот (Японы Эзэн Хааны Тэнгисийн Цэргийн Хүчин)|1-р Флот]] | battles = {{tree list}} * [[Хятад-Японы анхдугаар дайн]] * [[Орос-Японы дайн]] ** [[Цүшимагийн тулалдаан]] {{tree list/end}} | awards = [[Удвал цэцгийн одон]] <small>(Их тууз)</small> }} [[Дөтгөөр гүн]] {{nihongo|'''Като Томосабүро'''|加藤 友三郎||extra= 1861 оны 2 сарын 22 – 1923 оны 8 сарын 24<ref>Nishida, Imperial Japanese Navy</ref>}} нь [[Япон]]ы [[Японы Эзэн Хааны Тэнгисийн Цэргийн Хүчин|Эзэн Хааны Тэнгисийн Цэргийн]] офицер, тус улсын 21 дэх [[Японы ерөнхий сайд|ерөнхий сайдаар]] 1922 оны 6 сарын 12-ноос нас бартлаа ажилласан улс төрийн зүтгэлтэн юм. ==Эшлэл== {{Reflist}} *{{cite web | last = Nishida | first = Hiroshi | url = http://homepage2.nifty.com/nishidah/e/px07.htm#f001 | title = Kato Tomosaburo | work = Imperial Japanese Navy | accessdate = 2007-08-03 }} ==Ном зүй== *{{cite book | last = Agawa | first = Hiroyuki | year = 2000 | title = The Reluctant Admiral: Yamamoto and the Imperial | publisher = Kodansha International | location = | isbn = 4-7700-2539-4 }} *{{cite book | last = Dupuy | first = Trevor N. | year = 1992 | title = Encyclopedia of Military Biography | publisher = I B Tauris & Co Ltd | location = | isbn = 1-85043-569-3 }} == Цахим холбоос == {{commonscat|Katō Tomosaburō|Като Томосабүро}} {{Японы ерөнхий сайд нар}} [[Ангилал:Японы Хаант Улсын ерөнхий сайд]] [[Ангилал:Японы Хаант Улсын тэнгисийн цэргийн сайд]] [[Ангилал:Японы Хаант Улсын тэнгисийн зэвсэгт хүчний гроссадмирал]] [[Ангилал:Орос-Японы дайны хүн]] [[Ангилал:Хятад-Японы нэгдүгээр дайны хүн]] [[Ангилал:Хризантем одон шагналтан]] [[Ангилал:Япончууд]] [[Ангилал:1861 онд төрсөн]] [[Ангилал:1923 онд өнгөрсөн]] {{bio-stub}} 7xncn5sa3fjn7pdcblaupiyxoqa34py 0 25205 851701 749085 2026-03-28T16:12:32Z Enkhsaihan2005 64429 851701 wikitext text/x-wiki {{Short description|2006-2014 онд Шведийн Ерөнхий сайд}} {{Инфобокс албан тушаалтан | name = Фредрик Райнфелдт | native_name = {{nobold|Fredrik Reinfeldt}} | image = Fredrik Reinfeldt - Sveriges statsminister 2006-2014.jpg | caption = Райнфелдт 2014 онд | office = [[Шведийн ерөнхий сайд]] | monarch = [[XVI Карл Густаф]] | deputy = [[Мауд Олофссон]]<br />[[Ян Бёрклунд]] | term_start = 2006 оны 10 сарын 6 | term_end = 2014 оны 10 сарын 3 | predecessor = [[Гёран Перссон]] | successor = [[Стефан Лёвен]] | office2 = [[Сөрөг хүчний удирдагч]] | term_start2 = 2014 оны 10 сарын 3 | term_end2 = 2015 оны 1 сарын 10 | monarch2 = [[XVI Карл Густаф]] | primeminister2 = [[Стефан Лёвен]] | predecessor2 = [[Стефан Лёвен]] | successor2 = [[Анна Кинберг Батра]] | term_start3 = 2003 оны 10 сарын 25 | term_end3 = 2006 оны 10 сарын 6 | monarch3 = [[XVI Карл Густаф]] | primeminister3 = [[Гёран Перссон]] | predecessor3 = [[Бо Лундгрен]] | successor3 = [[Гёран Перссон]] | office4 = [[Аядуу Нам|Аядуу Намын дарга]] | deputy4 = [[Гунилла Карлссон]] | term_start4 = 2003 оны 10 сарын 25 | term_end4 = 2015 оны 1 сарын 10 | predecessor4 = [[Бо Лундгрен]] | successor4 = [[Анна Кинберг Батра]] | office5 = [[Риксдаг|Риксдагийн гишүүн]]<br />for [[Стокхольм тойрог (Риксдагийн тойрог)|Стокхольм тойрог]] | term_start5 = 1991 | term_end5 = 2014 | birth_name = Ион Фредрик Райнфелдт | birth_date = {{birth date and age|1965|8|4}} | birth_place = [[Ёстерханинге]], Швед | death_date = | death_place = | party = [[Аядуу Нам]] | spouse = {{marriage|[[Филиппа Райнфелдт|Филиппа Холмберг]]|1992|2013|end=салсан}}<br>{{marriage|Анна Нордин|2025}} | partner = [[Роберта Алениус]] <br />(2015–2022) | children = 4 | alma_mater = [[Стокхольмын Их Сургууль]] | signature = Fredrik Reinfeldt signatureRT.svg | allegiance = Швед | branch = [[Шведийн арми]] | unit = [[Лапландын байгаль хамгаалагчдын хороо]] | cabinet = [[Райнфелдтын засгийн газар]] }} '''Ион Фредрик Райнфелдт''' ({{lang-sv|John Fredrik Reinfeldt}}, 1965 оны 8 сарын 4-нд Шведийн [[Стокхольм тойрог|Стокхольм тойргийн]] [[Ёстерханинге]]д төрсөн) нь [[Шведийн ерөнхий сайд]], [[Либерал консерватизм|либерал консерватив]] [[Аядуу Нам]]ын дарга бөгөөд хуучин [[Европын Зөвлөлийн ерөнхийлөгч]] юм. Тэрээр мөн улс төрч [[Филиппа Райнфелдт]]тэй гэрлэжээ. Стокхольм тойргийн уугуул Райнфелдт 1983 онд [[Аядуу Залуусын Лиг]]т элсч, 1992 онд дарга нь болж, 1995 он хүртэл уг албан тушаалыг хашжээ. Тэрээр 1991 оноос төрөлх нутгаасаа сонгогдон [[Шведийн парламент|парламентийн гишүүнээр]] ажиллаж байна. [[1994 оны Шведийн бүх нийтийн сонгууль|1994 оны сонгуульд]] Аядуу Намынхнаар удирдуулсан [[эвслийн засгийн газар]] ялагдсан бөгөөд Райнфелдт намынхаа удирдагч [[Карл Билдт]]ийг шүүмжилснээр нам дотроо ганцаардах болсон аж. Гэвч 1999 онд нам удирдлагаа сольж, [[2002 оны Шведийн бүх нийтийн сонгууль|2002 оны сонгуульд]] ч амжилт муутай оролцсоны дараа Райнфелдт Аядуу Намдаа нөлөөтэй нэгэн болжээ. Улмаар 2003 оны 10 сарын 25-нд [[Бо Лундгрен]]ий оронд намын даргаар сонгогджээ. Түүний удирдлага дор Аядуу Намынхан үзэл баримтлалаа өөрчлөн төв үзэлтэй болж, өөрсдийгөө "Шинэ Аядуучууд" ({{lang-sv|Nya moderaterna}}) гэх болсон. 2006 оны 9 сарын 17-нд болсон [[2006 оны Шведийн бүх нийтийн сонгууль|бүх нийтийн сонгуулиар]] нам нь ялж, 10 сарын 5-нд парламентаас Райнфелдтийг ерөнхий сайдаар сонгосон бөгөөд дараагийн өдөр нь тэр өөрийн танхимын гишүүдээ зарласан. Өөр гурван [[баруун-төв]]ийн намтай хамтран [[Шведийн Төлөө Эвсэл]]ийг байгуулсан Райнфелдт 41-тэйдээ ерөнхий сайд болж, тус улсын түүхэн дэх 3 дахь залуу ерөнхий сайдаар тодорчээ. [[2010 оны Шведийн бүх нийтийн сонгууль|2010 оны сонгуулийн]] үр дүнд Райнфелдтийн засгийн газар хэдий парламент дахь суудлын тоо нь цөөрсөн ч улиран сонгогдож чадсан. {{DEFAULTSORT:Райнфелдт, Фредрик}} [[Ангилал:1965 онд төрсөн]] [[Ангилал:Шведийн ерөнхий сайд]] 7txet48q1piqiq01dj35rqrbe2yn02g 851702 851701 2026-03-28T16:13:15Z Enkhsaihan2005 64429 851702 wikitext text/x-wiki {{Short description|2006-2014 онд Шведийн Ерөнхий сайд}} {{Инфобокс албан тушаалтан | name = Фредрик Райнфелдт | native_name = {{nobold|Fredrik Reinfeldt}} | image = Fredrik Reinfeldt - Sveriges statsminister 2006-2014.jpg | caption = Райнфелдт 2014 онд | office = [[Шведийн ерөнхий сайд]] | monarch = [[XVI Карл Густаф]] | deputy = [[Мауд Олофссон]]<br />[[Ян Бёрклунд]] | term_start = 2006 оны 10 сарын 6 | term_end = 2014 оны 10 сарын 3 | predecessor = [[Гёран Перссон]] | successor = [[Стефан Лёвен]] | office2 = [[Сөрөг хүчний удирдагч]] | term_start2 = 2014 оны 10 сарын 3 | term_end2 = 2015 оны 1 сарын 10 | monarch2 = [[XVI Карл Густаф]] | primeminister2 = [[Стефан Лёвен]] | predecessor2 = [[Стефан Лёвен]] | successor2 = [[Анна Кинберг Батра]] | term_start3 = 2003 оны 10 сарын 25 | term_end3 = 2006 оны 10 сарын 6 | monarch3 = [[XVI Карл Густаф]] | primeminister3 = [[Гёран Перссон]] | predecessor3 = [[Бо Лундгрен]] | successor3 = [[Гёран Перссон]] | office4 = [[Аядуу Нам|Аядуу Намын дарга]] | deputy4 = [[Гунилла Карлссон]] | term_start4 = 2003 оны 10 сарын 25 | term_end4 = 2015 оны 1 сарын 10 | predecessor4 = [[Бо Лундгрен]] | successor4 = [[Анна Кинберг Батра]] | office5 = [[Стокхольм тойрог (Риксдагийн тойрог)|Стокхольм тойргоос сонгогдсон]]<br />[[Риксдаг|Риксдагийн гишүүн]] | term_start5 = 1991 | term_end5 = 2014 | birth_name = Ион Фредрик Райнфелдт | birth_date = {{birth date and age|1965|8|4}} | birth_place = [[Ёстерханинге]], Швед | death_date = | death_place = | party = [[Аядуу Нам]] | spouse = {{marriage|[[Филиппа Райнфелдт|Филиппа Холмберг]]|1992|2013|end=салсан}}<br>{{marriage|Анна Нордин|2025}} | partner = [[Роберта Алениус]] <br />(2015–2022) | children = 4 | alma_mater = [[Стокхольмын Их Сургууль]] | signature = Fredrik Reinfeldt signatureRT.svg | allegiance = Швед | branch = [[Шведийн арми]] | unit = [[Лапландын байгаль хамгаалагчдын хороо]] | cabinet = [[Райнфелдтын засгийн газар]] }} '''Ион Фредрик Райнфелдт''' ({{lang-sv|John Fredrik Reinfeldt}}, 1965 оны 8 сарын 4-нд Шведийн [[Стокхольм тойрог|Стокхольм тойргийн]] [[Ёстерханинге]]д төрсөн) нь [[Шведийн ерөнхий сайд]], [[Либерал консерватизм|либерал консерватив]] [[Аядуу Нам]]ын дарга бөгөөд хуучин [[Европын Зөвлөлийн ерөнхийлөгч]] юм. Тэрээр мөн улс төрч [[Филиппа Райнфелдт]]тэй гэрлэжээ. Стокхольм тойргийн уугуул Райнфелдт 1983 онд [[Аядуу Залуусын Лиг]]т элсч, 1992 онд дарга нь болж, 1995 он хүртэл уг албан тушаалыг хашжээ. Тэрээр 1991 оноос төрөлх нутгаасаа сонгогдон [[Шведийн парламент|парламентийн гишүүнээр]] ажиллаж байна. [[1994 оны Шведийн бүх нийтийн сонгууль|1994 оны сонгуульд]] Аядуу Намынхнаар удирдуулсан [[эвслийн засгийн газар]] ялагдсан бөгөөд Райнфелдт намынхаа удирдагч [[Карл Билдт]]ийг шүүмжилснээр нам дотроо ганцаардах болсон аж. Гэвч 1999 онд нам удирдлагаа сольж, [[2002 оны Шведийн бүх нийтийн сонгууль|2002 оны сонгуульд]] ч амжилт муутай оролцсоны дараа Райнфелдт Аядуу Намдаа нөлөөтэй нэгэн болжээ. Улмаар 2003 оны 10 сарын 25-нд [[Бо Лундгрен]]ий оронд намын даргаар сонгогджээ. Түүний удирдлага дор Аядуу Намынхан үзэл баримтлалаа өөрчлөн төв үзэлтэй болж, өөрсдийгөө "Шинэ Аядуучууд" ({{lang-sv|Nya moderaterna}}) гэх болсон. 2006 оны 9 сарын 17-нд болсон [[2006 оны Шведийн бүх нийтийн сонгууль|бүх нийтийн сонгуулиар]] нам нь ялж, 10 сарын 5-нд парламентаас Райнфелдтийг ерөнхий сайдаар сонгосон бөгөөд дараагийн өдөр нь тэр өөрийн танхимын гишүүдээ зарласан. Өөр гурван [[баруун-төв]]ийн намтай хамтран [[Шведийн Төлөө Эвсэл]]ийг байгуулсан Райнфелдт 41-тэйдээ ерөнхий сайд болж, тус улсын түүхэн дэх 3 дахь залуу ерөнхий сайдаар тодорчээ. [[2010 оны Шведийн бүх нийтийн сонгууль|2010 оны сонгуулийн]] үр дүнд Райнфелдтийн засгийн газар хэдий парламент дахь суудлын тоо нь цөөрсөн ч улиран сонгогдож чадсан. {{DEFAULTSORT:Райнфелдт, Фредрик}} [[Ангилал:1965 онд төрсөн]] [[Ангилал:Шведийн ерөнхий сайд]] qu9n7pvze9cbbix8voeq1j33piscl0w 0 25550 851716 737578 2026-03-28T20:51:55Z Enkhsaihan2005 64429 851716 wikitext text/x-wiki {{Short description|1950-1971 онд Зүүн Германы удирдагч}} {{Инфобокс албан тушаалтан | name = Вальтер Ульбрихт | native_name = {{nobold|Walter Ulbricht}} | image = Opvolger van Pieck, Walter Ulbricht, Bestanddeelnr 911-5926 (cropped).jpg | caption = Ульбрихт 1960 онд | order = [[Германы Нэгдсэн Социалист Нам#Төв Хорооны Ерөнхий нарийн бичгийн дарга|Германы Нэгдсэн Социалист Намын<br />Тэргүүн Нарийн Бичгийн Дарга]]{{efn|1953 он хүртэл ''Ерөнхий Нарийн Бичгийн Дарга''}} | deputy = {{ubl|[[Карл Ширдеван]]|Эрих Хонекер}} | term_start = 1950 оны 7 сарын 25 | term_end = 1971 оны 5 сарын 3 | predecessor = [[Вилхелм Пик]]<br />[[Отто Гротевол]] | successor = [[Эрих Хонекер]] | order2 = [[Зүүн Германы Төрийн Зөвлөл|Төрийн Зөвлөлийн]] [[Зүүн Германы удирдлага#Төрийн тэргүүн|дарга]] | term_start2 = 1960 оны 9 сарын 12 | term_end2 = 1973 оны 8 сарын 1 | predecessor2 = [[Вильхельм Пик]] {{small|([[Зүүн Германы Ерөнхийлөгч]]өөр)}} | successor2 = [[Фридрих Эберт]] {{small|(үүрэг гүйцэтгэгч)}} | order3 = [[Үндэсний Батлан ​​​​Хамгаалах Зөвлөл (Зүүн Герман)|Үндэсний Батлан ​​​​Хамгаалах Зөвлөлийн]] [[Зүүн Германы удирдлага#Цэргийн тэргүүн|дарга]] | 1blankname3 = {{nowrap|Нарийн бичиг}} | 1namedata3 = {{ubl|Эрих Хонекер}} | term_start3 = 1960 оны 2 сарын 11 | term_end3 = 1971 оны 5 сарын 3 | predecessor3 = ''Албан тушаал үүссэн'' | successor3 = [[Эрих Хонекер]] | office4 = [[Зүүн Германы Сайд нарын Зөвлөл#Сайд нарын зөвлөлийн дарга|Сайд нарын Зөвлөлийн нэгдүгээр орлогч дарга ]]{{efn|1955 оны 11 сарын 24 хүртэл "Орлогч Сайд-Ерөнхийлөгч", дараа нь 1958 оны 12 сарын 8 хүртэл "Тэргүүн Дэд Сайд-Ерөнхийлөгч"}} | 1blankname4 = [[Зүүн Германы Сайд нарын Зөвлөл#Сайд нарын зөвлөлийн дарга|Дарга]] | 1namedata4 = {{ubl|[[Отто Гротеволь]]}} | term_start4 = 1949 оны 10 сарын 7 | term_end4 = 1960 оны 9 сарын 12 | predecessor4 = ''Албан тушаал үүссэн'' | successor4 = [[Вилли Штоф]] {{small|(1962)}} | birth_name = Вальтер Эрнст Паул Ульбрихт | birth_date = {{birth date|1893|6|30}} | birth_place = [[Лайпциг]], [[Саксоны хаант улс]], [[Германы эзэнт гүрэн]] {{small|(одоогийн [[Саксон]], [[Герман]])}} | death_date = {{death date and age|1973|8|1|1893|6|30}} | death_place = [[Темплин]], [[Нойбранденбург тойрог]], [[Зүүн Герман]] | resting_place = [[Фридрихсфельдегийн оршуулгын газар]] | party = [[Германы Социал Демократ Нам|SPD]] {{small|(1912–1917)}}<br />[[Тусгаар Социал Демократ Нам|USPD]] {{small|(1917–1920)}}<br />[[Германы Коммунист Нам|KPD]] {{small|(1920–1946)}}<br />[[Германы Нэгдсэн Социалист Нам|SED]] {{small|(1946–1973)}} | spouse = {{marriage|Марта Шмеллинский|1920|1949|end=салсан}}<br />{{marriage|[[Лотте Ульбрихт|Лотте Кюн]]|1953}} | children = {{hlist|Дора|Розе|[[Беате Ульбрихт|Беате]]}} | occupation = {{hlist|Улс төрч|[[Мужаан]]}} | allegiance = {{flag|Германы эзэнт гүрэн}} | branch = [[Германы арми (Германы эзэнт гүрэн)|Германы арми]] | serviceyears = 1915–1918 | rank = ''[[Ефрейтор]]'' | commands = | battles = {{tree list}} * [[Дэлхийн 1-р дайн]] ** [[Дорнод фронт (Дэлхийн нэгдүгээр дайн)|Дорнод фронт]] ** [[Македонийн фронт]] ** [[Баруун фронт (Дэлхийн нэгдүгээр дайн)|Баруун фронт]] * [[1918–1919 оны Германы хувьсгал|Германы хувьсгал]] {{tree list/end}} | signature = | footnotes = }} '''Вальтер Ульбрихт''' ({{lang-de|Walter Ulbricht}}, 1893 оны 6 сарын 30{{ndash}}1973 оны 8 сарын 1) нь [[Герман үндэстэн|Герман]]ы [[Коммунизм|коммунист]] улс төрч байв. [[Германы Нэгдсэн Социалист Нам|Нэгдсэн Социалист Намын]] нэгдүгээр нарийн бичгийн даргаар 1950-1971 онд ажилласан (нас барах хүртлээ "Хүндэт дарга") тэрээр [[Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс|Ваймарын]] үеийн [[Германы Коммунист Нам]]ыг байгуулалцаж, Нацистуудын засаглалын жилүүдэд [[Зөвлөлт Холбоот Улс]]ад дүрвэн амьдарч байсан бөгөөд [[Бүгд Найрамдах Ардчилсан Герман Улс]] (Зүүн Герман)-ыг үүсгэн байгуулахад гар бие оролцжээ. Тус улсын ерөнхийлөгч [[Вильхельм Пик]] нас барсны дараа 1960 онд тэр Зүүн Германы төрийн тэргүүн болж, 1973 онд нас нөгчтөлөө тус албыг хашжээ. ==Тэмдэглэл== {{reflist|group=lower-alpha}} {{reflist|group=note}} {{DEFAULTSORT:Ульбрихт, Вальтер}} [[Ангилал:Вальтер Ульбрихт| ]] [[Ангилал:Дезертир]] [[Ангилал:Германы Ардчилсан Социалист Намын гишүүн]] [[Ангилал:Германы Бие даасан социал демократ намын гишүүн]] [[Ангилал:ГКН-ын төв хорооны гишүүн]] [[Ангилал:ГСНН-ын удирдлагын зөвлөлийн гишүүн]] [[Ангилал:ГСНН-ын төв хорооны гишүүн]] [[Ангилал:Зүүн Германы төрийн тэргүүн]] [[Ангилал:Марксизм-Ленинизмийн төлөөлөгч]] [[Ангилал:ВБНУ-ын Райхстагийн гишүүн]] [[Ангилал:Нацизмын үед Германы эзэнт гүрнээс дүрвэгч]] [[Ангилал:Чөлөөт Германы үндэсний хороо]] [[Ангилал:Зүүн Германы Ардын танхимын гишүүн]] [[Ангилал:Карл Марксын одон шагналтан]] [[Ангилал:Эх Орны Гавьяаны одон шагналтан (хүндэт хавчаар)]] [[Ангилал:Нил одон шагналтан]] [[Ангилал:ЗХУ-ын баатар]] [[Ангилал:Берлиний хүндэт иргэнээс хасагдсан]] [[Ангилал:Сталинизмын хүн]] [[Ангилал:Германчууд]] [[Ангилал:Зүүн Германы иргэн]] [[Ангилал:1893 онд төрсөн]] [[Ангилал:1973 онд өнгөрсөн]] exjpnhmal1hjlgdv3ge5nkge819t6l9 0 25631 851717 764332 2026-03-28T20:59:22Z Enkhsaihan2005 64429 851717 wikitext text/x-wiki {{Short description|Чеченийн дайчин, хувьсгалч (1951–2004)}} {{Инфобокс албан тушаалтан | name = Ахмад Кадыров | image = Akhmad Kadyrov (2002, cropped).jpg | imagesize = 215px | caption = Кадыров 2002 онд | order = 1 дэх | office = Бүгд Найрамдах Чечень Улсын ерөнхийлөгч | term_start = 2003 оны 10 сарын 5 | term_end = 2004 оны 5 сарын 9 | predecessor = ''Албан тушаал бий болсон'' | successor = [[Сергей Абрамов (улс төрч)|Сергей Абрамов]] (үүрэг гүйцэтгэгч)<br/>[[Алу Алханов]] | order2 = Бүгд Найрамдах Чечень Улсын захиргааны тэргүүн<br/>{{Small|Түр албан тушаал, Түр төрийн болон засгийн газрын тэргүүн}} | term_start2 = 2000 оны 6 сарын 12<ref name="auto">[http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/787811.stm Russia appoints Chechen leader], BBC News, 2000-06-12</ref> | term_end2 = 2003 оны 10 сарын 4 | predecessor2 = ''Албан тушаал бий болсон'' | successor2 = ''Албан газар татан буугдсан''<br/><small>Өөрөө (Ерөнхийлөгчөөр)</small> | order3 = [[Мүфти]] | term_start3 = 1994/95 | term_end3 = 2000 | predecessor3 = | successor3 = | birth_date = {{birth date|1951|08|23}} | birth_place = [[Харганат]], ЗСБН Казах Улс, ЗХУ | death_date = {{Death date and age|2004|05|9|1951|08|23}} | death_place = [[Грозный]], Чечень, Орос | death_cause = [[2004 оны Грозныйн цэнгэлдэх хүрээлэнгийн бөмбөгдөлт|Аллага]] | resting_place = [[Ахмат-Юрт]] | parents = Абдулхамид Кадыров (эцэг)<br/>Дика Кадырова (эх) | spouse = Айман Нисьевна Кадырова | children = 4 (үүнд [[Рамзан Кадыров|Рамзан]]) | party = | vicepresident = | profession = [[Санваартан]] | awards = {{Оросын баатар}} [[File:Orden of Friendship.png|40px|link=Найрамдлын одон]] | native_name = {{nobold|{{lang|ru|Ахмат Кадыров}}}}<br/>{{nobold|{{lang|ce|Къадири Ахьмад}}}} | allegiance = {{tree list}} *{{flag|Ичкерийн Бүгд Найрамдах Чечень Улс}} (1991–2000) *{{RUS}} (2000–2004) {{tree list/end}} | battles = [[Чеченийн нэгдүгээр дайн]]<br/>[[Чеченийн хоёрдугаар дайн]] }} '''Ахмад Абдулхамидович Кадыров''' ({{lang-ru|Ахмат Абдулхамидович Кадыров}}, [[1951]] оны [[8 сарын 23]]&nbsp;– [[2004]] оны [[5 сарын 9]]) нь [[Чеченийн анхдугаар дайн]]ы үеэр болон дайны дараах [[Ичкерийн Бүгд Найрамдах Чечень Улс]]ын тэргүүн [[Мүфти]] байсан бөгөөд [[Чеченийн хоёрдугаар дайн]] эхлэхэд Оросын засгийн газрын талд орж, 2000 оны 7 сараас ОХУ-ын харьяаны засаг захиргааны тэргүүн, улмаар 2003 оны 10 сарын 5-наас [[Бүгд Найрамдах Чечень Улсын ерөнхийлөгч]]өөр ажиллаж байсан хүн юм. 2004 оны 5 сарын 9-нд тэрээр [[Грозный]] хотод [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]ы [[ялалтын баярын парад]]ын үеэр салан тусгаарлагч Исламистуудын тавьсан бөмбөгөнд өртөн нас баржээ. Түүний хүү [[Рамзан Кадыров]] аавыгаа залгамжлан, 2007 оны 3 сараас мөн Чеченийн ерөнхийлөгчөөр ажиллаж буй. ==Эшлэл== {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Кадыров, Ахмад}} [[Ангилал:Мүфти]] [[Ангилал:Чеченийн дайны хүн]] [[Ангилал:20-р зууны исламын теологич]] [[Ангилал:Чеченийн улс төрч]] [[Ангилал:Найрамдлын одон шагналтан]] [[Ангилал:Аллагын хохирогч]] [[Ангилал:Орос дахь эрүүгийн хэрэг]] [[Ангилал:2004 оны эрүүгийн хэрэг]] [[Ангилал:Зөвлөлтийн иргэн]] [[Ангилал:1951 онд төрсөн]] [[Ангилал:2004 онд өнгөрсөн]] n1wfks6onau43fss711nzbqu5b9mwej 0 25812 851718 834039 2026-03-28T21:00:15Z Enkhsaihan2005 64429 851718 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс албан тушаалтан |name = Содномзундуйн Эрдэнэ |image = S.Erdene.jpg |office1 = Хүн Амын Хөгжил, Нийгмийн Хамгааллын сайд |president1 = [[Цахиагийн Элбэгдорж]] |primeminister1 = [[Норовын Алтанхуяг]]<br/>[[Чимэдийн Сайханбилэг]] |term_start1 = 2012 оны 8 сарын 18 |term_end1 = 2016 оны 7 сарын 23 |predecessor1 = [[Төгсжаргалын Ганди]]<br/><small>(Нийгмийн хамгаалал, хөдөлмөрийн сайд)</small> |successor1 = [[Нямтайширын Номтойбаяр]]<br/><small>(Хөдөлмөр, нийгмийн хамгааллын сайд)</small> |birth_date = 1963 он |birth_place = [[Монгол]], [[Улаанбаатар]] |party = [[Ардчилсан Нам]] |children = 6 |alma_mater = [[Отгонтэнгэр Их Сургууль]]<br/>[[Цэргийн Нэгдсэн Сургууль]] Удирдлагын Академи |profession = улс төрч, эрх зүйч, Удирдахуйн ухааны доктор (Ph.D) | website= [http://www.erdenesodnomzundui.mn erdenesodnomzundui.mn] |office2 = Улсын Их Хурлын гишүүн |office3 =[[Ардчилсан Нам|Ардчилсан Намын дарга]] |term_end2=одоог хүртэл |term_start2=2008 оноос |term_end3=одоог хүртэл |term_start3=2017 оны 2 сарын 12 |predecessor3=[[Зандаахүүгийн Энхболд]] |rank=Хурандаа}} '''Содномзундуйн Эрдэнэ''' нь 1963 онд [[Улаанбаатар|Улаанбаатар хот]]<nowiki/>од төрсөн, [[Улс төрч]], Хуульч, Удирдахуйн ухааны доктор. == Намтар == 1990 оны Цагаан морин жил Монгол оронд өрнөсөн [[1989 оны Монголын ардчилсан хувьсгал|Ардчилсан хувьсгалын анхдагч]]дын нэг. [[Багануур дүүргийн МоАХ]]-г үүсгэн байгуулж, анхны даргаар нь ажилласан. Улсын Их Хурлын гишүүнээр 3 удаа сонгогдсон. УИХ дахь Ардчилсан Намын бүлгийн даргаар нэг удаа, Засгийн газрын гишүүн, Хүн Амын Хөгжил, Нийгмийн Хамгааллын сайдаар нэг удаа тус тус сонгогдон ажилласан. С.Эрдэнэ нь Монгол Улсын тусгаар тогтнол, Үндэсний эрх ашиг, [[Үндсэн хуульт ёс|Үндсэн хуульт]] ардчиллаа хамгаалан бэхжүүлж, хувь, чөлөөт зах зээл, иргэний нийгмийн зарчимд суурилсан тогтвортой хөгжлийн төлөөх баруун төвийн [[Ардчилсан Нам]]ын даргаар 2023 он хүртэл ажилласан. [[2021 он|2021]] оны ерөнхийлөгчийн сонгуульд нэр дэвшиж 6.37% -ийн санал авж Ардчилсан намаас нэр дэвшсэн хамгийн бага санал авсан нэр дэвшигч болсон. == Ажилласан байдал == * 1989-1990 онд МХЗЭ-ийн хорооны дарга, Багануур дүүргийн Монголын Ардчилсан Намын хорооны дарга * 1991-1995 онд [[Монгол Үндэсний Ардчилсан Нам|Монголын Үндэсний Ардчилсан Нам]]ын ерөнхий зөвлөлийн гишүүн * 1992-1995 онд Молор-Эрдэнэ ХХК захирал * 1995-2000 онд Нийслэлийн МYАН-ын хорооны дарга, МYАН-ын ерөнхий зөвлөлийн гишүүн * 1996-2000 онд Нийслэлийн [[Баянгол]] Дүүргийн Засаг дарга, Баянгол дүүргийн ИТХ-ын төлөөлөгч, Нийслэлийн Иргэдийн төлөөлөгчдийн хурлын цөөнхийн бүлгийн ахлагч * 2000-2017 Баянгол дүүргийн Ардчилсан Намд дарга * 2000 оноос одоог хүртэл Гурван тамир дунд сургуулийн удирдах зөвлөлийн гишүүн * 2003-2007 онд [[Монголын Ардчилсан Холбоо]]ны дарга * 2004-2008 онд [[Нийгмийн даатгалын ерөнхий газар|Улсын Нийгмийн Даатгалын Ерөнхий]] газрын дарга * 2002-2005 онд [[Монголын Ардчилсан Холбоо]]ны дарга * 2005-2011 онд Нийслэлийн Ардчилсан Намын дарга * 2007-2008 онд Нийслэлийн Иргэдийн Төлөөлөгчдийн хурлын төлөөлөгч * 2008 оноос өнөөг хүртэл [[Улсын Их Хурал|Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн]]ээр * 2012 оноос өнөөг хүртэл "Монголын Үндэсний Сагсан бөмбөгийн холбоо"-ны Ерөнхийлөгч * 2012-2016 онд Хүн Амын Хөгжил, Нийгмийн Хамгааллын сайд * 2016-2017 онд УИХ дахь Ардчилсан Намын бүлгийн дарга * 2017 оноос [[Ардчилсан Нам]]ын даргаар сонгогдон 2023 он хүртэл ажилласан. == Бага нас, боловсрол == Содномзундуйн Эрдэнэ нь Улаанбаатар хотод Содномзундуй, Цэнд-Аюуш нарын гэрт 1963 оны [[7 сарын 28|7 дугаар сарын 28]]-нд том хүү нь болон мэндэлжээ. * [[1981 он|1981]] онд Нийслэлийн 75 дугаар сургуулийг дүүргэжээ. * 1981-1984 онд Цэргийн нэгдсэн дээд сургууль, Цэргийн команд, ВМП ашиглалтын инженер мэргэжлээр суралцсан. * 1995-1998 онд [[Отгонтэнгэр Их Сургууль]], Хууль, эрх зүйн бакалавр зэрэгтэй болов. * 1998-2000 онд [[Отгонтэнгэр Их Сургууль]], Хууль зүйн ухааны магистр зэрэг хамгаалсан. * 1998-2000 онд [[Удирдлагын Академи]], Төрийн удирдлагын арга зүй, зохион байгуулалтын магистр болсон. * 2004 онд [[Удирдлагын Академи]]йн хууль зүйн ухааны докторант болжээ. * 2005 онд [[Герман|Герман улс]], Нийгмийн даатгалын дээд курс дүүргэв. * 2006 онд [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]]-д Нийгмийн хамгааллын дээд курс дүүргэсэн. * 2013 онд [[Удирдлагын Академи]], Удирдахуйн ухааны доктор зэрэг хамгаалсан. [[Файл:Д.Содномзундуй.tif|left|thumb|Түүний аав Д. Содномзундуй нь сагсан бөмбөгийг Монгол улсад хөгжихөд үнэтэй хувь нэмэр оруулсан]] ==Монголын Үндэсний Сагсан Бөмбөгийн Холбооны Ерөнхийлөгч болсон нь == [[Файл:5 намын нэгдэл.jpg|left|thumb|2000 оны арванхоёрдугаар сарын 6-ны өдөр МҮАН, МШАН болон Р.Гончигдорж даргатай МСДН, Д.Бямбасүрэн даргатай МСМН, С.Эрдэнэ даргатай МоАН гэсэн таван нам нэгдэж өдгөөгийн Ардчилсан Намыг байгууллаа]] Түүний аав [[Дашнямын Содномзундуй]] нь Сагсан бөмбөгийн нэрт зүтгэлтэн, Сагсан бөмбөгийн алдрын танхимын гишүүн юм. Д.Содномзундуй нь [https://web.archive.org/web/20190601115337/http://www.cmuc.edu.mn/view.php?id=44 Улсын Багшийн Дээд Сургуульд] Биеийн тамирын анги анх нээгдэхэд элсч, дөрвөн жил суралцаад, биеийн тамирын дасгалжуулагч мэргэжлээр төгссөн. Одоогоор Нийслэлийн Биеийн тамир, спортын хороонд зааварлагч, [[Эрүүл Мэндийн Шинжлэх Ухааны Их Сургууль|Анагаах Ухааны Дээд Сургуульд (АШУИС)]] биеийн тамирын багш, биеийн тамирын тэнхимийн эрхлэгчээр ажиллав. [[1980 он|1980]] оноос 2003 он хүртэл Нийслэлийн Биеийн тамир, спортын хороонд даргаар ажиллаж байгаад тэтгэвэртээ гарчээ. Мөн дотоодын тэмцээн уралдаан, Монголын сагсан бөмбөгчдийг олон улсын тэмцээн уралдаанд оруулах зэрэг ажлыг зохион байгуулдаг байжээ. Өөрийн ухамсарт амьдралаа спортын төлөө, тэр тусмаа сагсан бөмбөгийн хөгжлийн төлөө зориулсан хүн байлаа. Тиймээс аавынхаа амьдралаа зориулсан спортыг хөгжүүлэхэд хувь нэмэр оруулан Монголын Үндэсний Сагсан Бөмбөгийн холбоог үүсгэн байгуулж Ерөнхийлөгчөөр нь ажиллаж байна. == Гавьяа Шагнал == * Тэргүүний сэхээтэн залуу алтан медаль * 2000 онд [[Монгол Улсын Засгийн Газрын хүндэт жуух,]] тусгай шагналууд * 2001 онд Ардын Хувьсгалын 80 жилийн ойн медаль * 2004 онд Боловсролын тэргүүний ажилтан цол тэмдэг * 2006 онд Төрийн дээд шагнал [[Алтан гадас одон|“Алтан гадас]]” одон * Ардчилсан Намын дээд шагнал “[[Чингисийн одон”]] * МоАХ-ны дээд шагнал “[[Эрх чөлөөний одон”]] * Их монгол улс байгуулагдсаны 800 жилийн ойн медаль * Нийгмийн даатгалын хүндэт ажилтан цол тэмдэг * 2009 онд [[Хөдөлмөрийн гавъяаны улаан тугийн одон]] <br /> [[Файл:С.Эрдэнэ.jpg|thumb|УИХ-ын гишүүн С.Эрдэнэ чуулганы танхимд]] == Санаачилсан хууль, УИХ-ын бусад шийдвэрийн төсөл<ref>Санаачлан боловсруулж батлуулсан хууль тогтоомж, батлуулахаар өргөн барисан төсөл</ref> == Улсын Их Хурлын гишүүн С.Эрдэнэ нь 3 удаа (2009 он, 2012он, 2016 он) сонгогдохдоо Иргэдийнхээ хуулиар хамгаалагдаж чадаагүй олон эрхийг баталгаажуулах, Монгол хүний хөгжлийг хангаж амьдралын чанарыг дээшлүүлэх, хүн ам, нийгмийн хамгааллын салбарт шаардлагатай бодлого, стратегийг батлуулж, хэрэгжүүлэх, төсвийг үр ашигтай зарцуулах, өгөөжийг нэмэгдүүлэхэд анхаарч ажилладаг юм. Өнгөрсөн хугацаанд Улсын Их Хурлын гишүүдтэй хамтран 160 гаруй тогтоол шийдвэрийн төслийг боловсрууллаа. Мөн '''56''' хуулийг санаачлан боловсруулсны '''31'''-ийг буюу 60 хувийг [[Улсын Их Хурлын чуулган]]<nowiki/>аар хэлэлцүүлж, 2 хуулийн төслийг санаачлагчийн хүсэлтээр буцан татаж, ахин 2 төслийг санаачлан боловсруулсан байна. === 2012-2016 онд === [[Файл:Сайд.jpg|left|thumb|250x250px|2012-2016 онд С.Эрдэнэ нь ХАХНХ-ын Сайд байв]] 2012-2016 онд Засгийн газрын гишүүн, Хүн амын хөгжил, нийгмийн хамгааллын сайдаар ажиллахдаа бодлогын үр шимийг хүртэх иргэд, олон нийтийн санаа бодлыг сонсох явдал нь бодлого боловсруулах суурь зарчим учраас хүн ам, зорилтод бүлгүүдийн санал бодлыг сонсох ажлыг 2012-2013 онд хэрэгжүүлж, хүүхэд өсвөр үе, залуучууд, эмэгтэйчүүд, эрэгтэйчүүд, ахмад настан, хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэд зэрэг хүн амын бүлгүүд, гэр бүлийн асуудлаар "Үндэсний хэмжээний чуулган зөвлөгөө"-үүдийг хийсэн. Зөвлөгөөний үеэр иргэд олон нийт, төрийн болон төрийн бус байгууллагын төлөөллийн саналыг сонсож, тулгамдсан асуудлуудыг тодорхойлж, боловсруулсан баримт бичгийн төслийг хэлэлцүүлж байсан нь цаашдын бодлого, стратеги боловсруулж хэрэгжүүлэх ажлын эхлэл болж байлаа. Хүн амын бүлгүүдийн хөгжлийн асуудал, салбар дундын бодлогын уялдаа холбоог бий болгож, үйл ажиллагааг удирдан зохион байгуулах, чиг удирдлагаар хангах үүрэг бүхий бүтцийг бий болгон Хүн амын бүлгүүдийн эрхийг хамгаалах, хөгжлийг хангах эрх зүйн орчинг сайжрууллаа. Ажилласан жил, тэтгэврийн даатгалын шимтгэлийг нөхөн тооцох тухай хуулийг санаачлан боловсруулж Улсын Их Хурлаас 2012 онд батлуулж хэрэгжүүлснээр Улсын хэмжээнд нийт 646 мянган иргэлийн ажилласан хугацааг 5-11 жилээр нөхөн тооцсон нь нийгмийн хамгааллын томоохон арга хэмжээ боллоо. Эрүүл мэндийн даатгалын тухай хуулийн шинэчилсэн найруулгыг санаачлан боловсруулж даатгуулагч чанартай, аюулгүй эрүүл мэндийн тусламж, үйлчилгээг хүртээмжтэй авах эрүүл мэндийн тусламж үйлчилгээний зардлаа Эрүүл мэндийн даатгалын цахим картаар шууд төлөх, төлбөрт хяналт тавих зэрэг эрхийг хуулиар тогтоолоо. Хамтын тэтгэврийн тухай хуулийг санаачлан батлуулсан нь ахмад настны амьдралын чанарыг сайжруулах, гэр бүлийн үнэ цэнийг нэмэгдүүлэх ач холбогдолтой хууль болсон. === 2016-2020 он хүртэл === Улсын Их Хурлын гишүүнээр ажиллахдаа (2016-2020 он хүртэл) : *Нийгмийн бодлого, Соёл, Шинжлэх ухааны байнгын хороо, *Хууль зүйн байнгын хороо *Төсвийн байнгын хороонд харьяалагдан ажиллаж, ажлын хэсэгт, ажлын хэсгийн ахлагч болон гишүүнээр ажиллаж байна. =Олон улсын Парламентын бүлэг= [[Файл:Үг хэлэв.jpg|thumb|2015 оны 10 дугаар сарын 7-ны өдөр НҮБ-ын Ерөнхий Ассамблейн 70 дугаар чуулганы 3 дугаар хорооны Нийгмийн хөгжлийн асуудлаарх хуралдаанд Хүн амын хөгжил, нийгмийн хамгааллын сайд С. Эрдэнэ үг хэлэв. |alt=|left]] Олон Улсын Парламентын Холбооны үйл ажиллагаанд Монгол Улсын Их Хурлын зүгээс харилцаа, хамтын ажиллагааг дэмжиж ажиллах зорилго бүхий Монгол Улсын Их Хуралд байгуулагдсан үндэсний бүлгэм бөгөөд Монгол Улсын Их Хурлын гишүүдийн сайн дурын олон нийтийн байгууллага болох Монголын Парламентын Бүлгэм юм. [[Улсын Их Хурал|Монгол Улсын Их Хурал]] болон гадаад орны хууль тогтоох байгууллагууд хоорондын харилцаа хамтын ажиллагааг өргөжүүлэн хөгжүүлэх зорилгоор [[Улсын Их Хурал]]<nowiki/>д хоёр талын парламентын бүлгүүд байгуулагдан ажилладаг. Тус бүлэгт Улсын Их Хурлын гишүүн С.Эрдэнэ нь Монголын Парламентын хорооны гүйцэтгэх хорооны дэд дарга бөгөөд дараах парламентын бүлгүүдэд гишүүнээр ажилладаг. * Монгол-Германы хамтарсан парламентийн бүлэг * Монгол-[[Европ]]ын парламенттай харилцах бүлэг * Монгол-[[Израил]]ын парламентын бүлэг * Монгол-[[Мексик]]ийн парламентын бүлэг * Монгол-[[Унгар]]ын парламентын бүлэг =Ардчилсан Намын дарга = Ардчилсан Нам VI Их хурлаараа нээлттэй, оролцоотой, хариуцлагатай, цахим, бодлогын нам болох шинэчлэлийнхээ эхлэл түүхэн шийдвэрийг гаргаж, намын даргаа бүх гишүүдийн саналаар сунгаагаар тодруулахаар шийдвэрлэсэн бөгөөд 2016 оны 12 дугаар сарын 22-ны өдрөөс эхэлсэн Намын даргын сонгуулийн сурталчилгаа 40 хоног үргэлжлэн, санал хураалтыг 2017 оны нэгдүгээр сарын 29-ний өдөр зохион байгуулсан. Санал хураалтыг Монгол орон даяар явуулж, Намын даргын сонгуулийн хороо ирцийн мэдээллийг 2 цаг тутам хүлээн авч, сонгуулийн нэгдсэн дүнг хэвлэл мэдээллийн байгууллага, олон нийтэд нээлттэй ил тод байдлаар зохион байгуулав. Энэхүү сонгуульд [[Ардчилсан Нам]]ын шинэчилсэн бүртгэлд хамрагдсан саналын эрхтэй 120,703 гишүүдийн 85,939 нь санал өгч ирц 71,2 хувьтайгаар дүнг гаргалаа. Монгол Улсын төрийн түүхэнд намын даргаа бүх гишүүдийнхээ саналаар тодруулж, сонгуулийн нэгдсэн дүнг онооны системээр тооцсон нь [[Монголын улс төрийн намууд|Монголын улс төрд]] шинэ жишиг тогтоосон, шинэлэг зүйл боллоо. Нэр дэвшигчид нийт 8350 онооноос хамгийн их оноог цуглуулахын төлөө өрсөлдөж нийлбэр дүнгээр * С. Эрдэнэ - 2928,92 * Н. Алтанхуяг - 2033,08 * Ж. Батзандан - 1110,77 * Л. Гантөмөр - 1417,83 * Д. Эрдэнэбат - 857,22 оноог тус тус авсан байна. Ингэснээр нэр дэвшигч С. Эрдэнэ намын гишүүдийн итгэлийг хүлээж намын дарга болох болзлыг хангаж [[Ардчилсан Нам]]ын дарга болоод 2023 он хүртэл даргаар ажилласан. == Эшлэл == <references /> {{commonscat}} {{2012-2016 оны УИХ-ын гишүүд}} {{Хөтлөгч мөр Ардчилсан Намын дарга}} {{DEFAULTSORT:Эрдэнэ, Содномзундуйн}} [[Ангилал:Монголын хөдөлмөр ба нийгмийн хамгааллын сайд]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн]] [[Ангилал:Ардчилсан Намын дарга]] [[Ангилал:Алтан гадас одон шагналтан]] [[Ангилал:Хөдөлмөрийн Гавьяаны Улаан Тугийн одон шагналтан (Монгол)]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1963 онд төрсөн]] 7qjljxvdudklgcp53jvb4mg52vthdnb 0 25855 851719 828184 2026-03-28T21:06:05Z Enkhsaihan2005 64429 851719 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Бямбаагийн Цогтбаяр | native_name = {{MongolUnicode|ᠪᠢᠮᠪᠠ ᠶ᠋ᠢᠨ <br> ᠴᠣᠭᠲᠤᠪᠠᠶᠠᠷ}} | native_name_lang = mn | image = TsogtbayarB.jpg | caption = Цогтбаяр 2017 онд | birth_date = {{Birth date|1961|11|20}} | birth_place = [[Улаанбаатар]], Монгол | death_date = {{Death date and age|2022|03|22|1961|11|20}} | death_place = Улаанбаатар, Монгол | alma_mater = Бүх холбоотны кино урлагийн дээд сургууль | occupation = Зураглаач, найруулагч, сценарист, урлаг судлаач | spouse = | children = | parents = | awards = [[Алтан гадас одон]]<br>[[Урлагийн Гавьяат Зүтгэлтэн]]<br>[[Хөдөлмөрийн Гавьяаны Улаан Тугийн одон]] | website = | signature = Цогтбаяр гарын үсэг.jpg }} '''Бямбаагийн Цогтбаяр''' (1961 оны 11 сарын 20 - 2022 оны 03 сарын 22) нь [[Монголын кино]] найруулагч, зураглаач, сценарист юм. Тэрээр [[Монголын түүх|Монголын түүхийг]] дэлгэцэнд дүрсэлсэн түүхэн, утга уянгын жанраар түлхүү туурвисан алдартай уран бүтээлч. Монголын ардчиллын дууч байж [[1990 он|1990]] оны [[1990 оны Монголын ардчилсан хувьсгал|ардчилсан хувьсгалын]] баримтат [[Баримтат кино|зургийг]] авч үлдсэн нь “Халуун салхи<ref>{{Cite web |last=gogo.mn |title=Б.Цогтбаяр: Бидний хулгайгаар кино хийж байсан камер ардчиллын түүхэнд баримт үлдээсэн |url=https://gogo.mn/r/146175 |access-date=2025-06-23 |website=gogo.mn |language=mn}}</ref>” баримтат кинонд түүхэн баримт болон хадгалагдсан. Б.Цогтбаярын уран бүтээлээс Монголын сүүлчийн эзэн хаан [[Богд хаан|VIII Богд Жавзандамба]] хутагтын амьдрал тэмцлийг харуулсан ([[Богд хаан (кино)|“Богд хаан”]] 2011, [[Монголын сүүлчийн эзэн хаан (Кино)|“Монголын сүүлчийн эзэн хаан” 1, 2-р анги]] [[2021 он|2021]] он) гурван анги кино нь тухайн цаг үеийн үнэн түүхийг уран сайхны аргаар үзүүлсэн түүхэн болоод соён гэгээрүүлэх ач холбогдолтой томоохон хэмжээний бүтээл юм<ref>{{Cite web |last=https://www.facebook.com/mpress.mn |date=2021-09-10 |title=“Монголын Сүүлчийн Эзэн Хаан” уран сайхны киноны нээлт боллоо |url=https://mpress.mn/p/1755 |access-date=2025-06-23 |website=Тэгш эрхийн төлөө {{!}} mPress.mn |language=mn-MN}}</ref>. == Намтар == Б.Цогтбаяр нь [[1961 он|1961]] оны 11 сарын 20-нд [[Монгол Улс|Монгол Улсын]] Нийслэл [[Улаанбаатар|Улаанбаатар хотод]] төржээ. Тэрээр 1978-1980 онд Нийслэлийн 10 жилийн II дунд сургуульд суралцаж төгсөөд өөрийн хүсэл сонирхолоор “[[Монгол кино үйлдвэр|Монгол кино]]” үйлдвэрт дагалдан ажилчнаар орж урлагийн карьераа эхлүүлжээ. Монгол кино үйлдвэрт тэр цагийн алдартнууд болох [[Бэгзийн Балжинням]], Намсангийн Зундуй, Дэлгэрийн Баттулга, Бямбаагийн Лхагвадорж нарын бүтээл туурвилаас шимтэн суралцаж, туслах зураглаачаар суралцаж дадлагажиж байсан. 1982 онд [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]]-ийн БХКУДС-д суралцах хүсэлт нь дэмжигдэж, [[Москвагийн Улсын Их Сургууль]]д (1982-1983) [[Орос хэл|орос хэлний]] бэлтгэлд суралцаад [[1983 он|1983]] онд элсэлтийн шалгалтдаа тэнцэж, алдарт [[Александр Гальперин|Гальперин, Александр Владимирович Гальперины]] урланд шавь болж бүтээл туурвилаас шимтэн суралцаж, туслах зураглаачаар ажиллаж, дадлагажиж байсан. Түүний эцэг Долгорын Бямбаа 1921 онд Монгол улсын урд хил дагуу их говийг дамнан орших [[Өмнөговь аймаг|Өмнөговь аймгийн]] [[Номгон сум|Номгон сумын]] нутаг Буур уулын хуудас гэдэг газар Долгорын хоёрдугаар хүү болон мэндэлж, 1937-1948 он хүртэл Өмнөговь аймгийн яаманд бичээч, төлөөлөгч, байцаагч, Залуучуудын эвлэлийн хорооны хэлтсийн эрхлэгч, 1-р нарийн бичгийн даргын албыг хашиж, улмаар Монголын хувьсгалт залуучуудын эвлэлийн Төв хороонд зааварлагч, намын Төв хороонд тасгийн даргаар тус тус төгсгөн, Сайд нарын зөвлөлийн Хянан шалгах комисст улсын байцаагч, улсын ахлах байцаагчийн алба хашиж эх орныхоо хөгжил цэцэглэлтэд өөрийн хувь нэмрийг оруулж хөдөлмөрлөж байсан ахмад зүтгэлтэн юм. Түүний хөдөлмөр бүтээлийг Монгол Улсын төр засгаас өндрөөр үнэлэн 1945 онд “Бид ялав” медаль, 1966 онд “[[Алтан гадас одон|Алтан гадас]]” одон, 1946 онд Хөдөлмөрийн хүндэт медаль, 1971 онд [[:Ангилал:Хөдөлмөрийн Гавьяаны Улаан Тугийн одон шагналтан (Монгол)|Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одон]], мөн бусад ойн медалиудаар шагнасан бөгөөд 1981 онд [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|БНМАУ]]-ын гавьяат эдийн засагч цол хүртээжээ. Ээж Хасагийн Хандсүрэн нь Монгол Улсын баруун хойд хязгаарын [[Увс аймаг|Увс аймгийн]] [[Хяргас сум|Хяргас]] суманд төрсөн. Насанд хүрээд Улаанбаатар хотод амьдрахаар тэмүүлэн ирж суралцаж байхдаа Д.Бямбаатай гэр бүл болж найман хүүхэдтэй өнөр өтгөн айл болсон байна. Цогтбаяр эхнэр Дуламжавын Энхжинтэй (1962) гэрлэн дөрвөн хүүхэд төрүүлсэн. 1984 онд ууган хүү Цогтбаярын Энхцогт (1984) төрж, хожим аавынхаа мэргэжлийг өвлөсөн. Охин Цогтбаярын Энэрэл (1988), охин Цогтбаярын Мишээл, хүү Цогтбаярын Баясал (1992). Хүү Баясал мөн БХКУДС-г кино зураглаач мэргэжлээр (2021) онд төгссөн байна. == Уран бүтээл, нийгмийн манлайлал, судалгаа == Б.Цогтбаяр [[кино]] [[Найруулагч|найруулж]] зураг авахын зэрэгцээ зарим киноныхоо зохиогчоор ажиллаж<ref>{{Cite web |date=2017-02-10 |title=Д.Нацагдоржийн амьдралаар бүтээсэн "Харанхуй хад" кино дэлгэцнээ ирлээ |url=https://dorgio.mn/p/66977 |access-date=2025-06-23 |website=dorgio.mn |language=mn}}</ref>, нийгмийн амьдралын ололт дутагдлыг тод томруун тусгасан. Мөн кино уран бүтээлийн нийгмийн нөлөөг судалж<ref>{{Cite web |last=gogo.mn |title=Найруулагч Б.Цогтбаяр: Энэ сайхан залуучууд аргагүйн эрхэнд арилжааны кино хийж байна |url=https://gogo.mn/r/wmv35 |access-date=2025-06-23 |website=gogo.mn |language=mn}}</ref> “Монголын уран сайхны киноны нийгмийн соёлд нөлөөлсөн нь<ref>{{Cite book |last=Бямбаагийн |first=Цогтбаяр |url=https://search.nationallibrary.mn/Record/12660/Similar?sid=7599006 |title=Монголын уран сайхны кино нийтийн соёлд нөлөөлсөн нь |date=2014 }}{{Dead link|date=Долдугаар сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>” судалгааны ажил бичиж докторын зэрэг хамгаалсан байдаг. Кино урлагийн мэргэжлийн хүний нөөцийн хөгжилд хувь нэмэр оруулах зорилгоор 1999 онд үүсгэн байгуулсан “Зохиомж” дээд сургууль нь өргөжин эдүгээ багш, хуульч, бизнес, эдийн засаг, урлагийн хөтөлбөрүүдээр сургалт, судалгаа эрхэлдэг, их сургууль болсон байна. Мөн тэрээр [https://filmart.mn/ Монголын үндэсний кино урлагийн академийг] 2008 онд үүсгэн байгуулсан. Монгол киноны хөгжлийг дэмжих, уран бүтээлчдийг чадавхжуулах, үндэсний үнэт зүйл, өв соёлыг дээдлэх зорилгоор удирдан явуулж [https://filmart.mn/?page_id=126 Академийн шагнал кино наадам 2011 оноос 7 удаа] зохион байгуулсан нь киноны уран бүтээлчид төдийгүй үзэгчдийн хүсэн хүлээдэг томоохон үйл явдал болсон. == Уран бүтээлүүд == {| class="wikitable" |- ! Он ! Уран бүтээлийн нэр ! Уран бүтээлийн төрөл ! Оролцсон |- | 1993 | [[Дээд хэмжээ]] | Уран сайхны кино | Зураглаач |- | 1994 | [[Өвчтөй хог ш дээ хоноод явахгүй]] | Уран сайхны кино | Найруулагч |- | 1994 | [[Хамлет их говийн жонон]] | Уран сайхны кино | Зураглаач |- | 2006 | [[Уучил (Монгол кино)|Уучил]] | Уран сайхны кино | Найруулагч |- | 2007 | [[Хубилай хааны зарлиг (кино)|Хубилай хааны зарлиг]] | Уран сайхны кино | Найруулагч |- | 2011 | [[Богд хаан (кино)|Богд хаан]] | Уран сайхны кино | Найруулагч |- | 2014 | [[Луйвар]]<ref>{{Cite web |date=-001-11-30T00:00:00+00:00 |title=Э.Энхтулга: Б.Цогтбаяр найруулагчтай хамтарсан уран бүтээл минь бэлэн боллоо |url=https://urlag.mn/post/13723 |access-date=2025-06-23 |website=Урлаг.мн |language=mn}}</ref> | Уран сайхны кино | Найруулагч |- | 2015 | [[Амьдрал нулимсанд дургүй (Монгол кино)|Амьдрал нулимсанд дургүй]] | Уран сайхны кино | Найруулагч |- | 2016 | [[Харанхуй хад (кино)|Харанхуй хад]] | Уран сайхны кино | Найруулагч |- | 2021 | [[Монголын сүүлчийн эзэн хаан (Кино)|Монголын сүүлчийн эзэн хаан]] | Уран сайхны кино | Найруулагч |} == Шагналд == * [[Монгол Улсын Соёлын тэргүүний ажилтан]] * Д.Нацагдоржийн нэрэмжит шагнал * [[Алтан гадас одон]] * [[Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одон]] * [[Монгол улсын Урлагийн гавьяат зүтгэлтэн|Монгол Улсын урлагийн гавьяат зүтгэлтэн]]<ref>{{Cite web |title=Киноны Б.Цогтбаяр Урлагийн гавьяат зүтгэлтэн болов |url=https://montsame.mn/mn/read/266829 |access-date=2025-06-23 |website=MONTSAME News Agency |language=en}}</ref> == Нас барсан == Б.Цогтбаяр 2022 оны 03 сар 22-нд нас барсан.<ref>{{Cite web |last=https://www.facebook.com/mpress.mn |date=2022-03-23 |title=МУУГЗ, кино найруулагч Б.Цогтбаяр бурхны оронд заларчээ |url=https://mpress.mn/p/7232 |access-date=2025-06-23 |website=Тэгш эрхийн төлөө {{!}} mPress.mn |language=mn-MN}}</ref> Түүний дурсгалын арга хэмжээнд гэр бүл, үр хүүхэд, ах дүү, хамтран зүтгэгчид, уран бүтээлчид шавь нар хүндэтгэл үзүүлсэн. Жил бүрийн 11 сарын 20-ны өдөр түүний дурсгалыг хүндэтгэдэг ба үүсгэн байгуулсан сургуулийг түүний нэрэмжит болгон нэрлэсэн байна. {{DEFAULTSORT:Цогтбаяр, Бямбаагийн}} [[Ангилал:Монголын кино найруулагч]] [[Ангилал:Улаанбаатарын хүн]] [[Ангилал:Монгол улсын соёлын тэргүүний ажилтан]] [[Ангилал:Монгол улсын урлагийн гавьяат зүтгэлтэн]] [[Ангилал:Алтан гадас одон шагналтан]] [[Ангилал:Хөдөлмөрийн Гавьяаны Улаан Тугийн одон шагналтан (Монгол)]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1961 онд төрсөн]] [[Ангилал:2022 онд өнгөрсөн]] 49lfdoqfk4654kvmlm1lapwbmo3j0v3 0 25936 851720 797104 2026-03-28T21:33:03Z Enkhsaihan2005 64429 851720 wikitext text/x-wiki {{Short description|Монголын улс төрч (1894–1962)}} {{Инфобокс албан тушаалтан | name = Сүхбаатарын Янжмаа | image = YanjmaaSükhbaataryn.jpg | office = [[Монгол улсын төрийн тэргүүн|Ардын Их Хурлын Тэргүүлэгчдийн дарга]] | status = Үүрэг гүйцэтгэгч | primeminister = [[Юмжаагийн Цэдэнбал]] | term_start = 1953 оны 9 сарын 7 | term_end = 1954 оны 7 сарын 7 | predecessor = [[Гончигийн Бумцэнд]] | successor = [[Жамсрангийн Самбуу]] | birth_date = {{birth date|1893|2|15}} | birth_place = [[Улаанбаатар|Хүрээ]], [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон|Монгол]], [[Чин улс]] | death_date = {{death date and age|1962|5|1|1893|2|15}} | death_place = [[Улаанбаатар]], [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]] | party = [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] | spouse = [[Дамдины Сүхбаатар]] | caption = Янжмаа 1950 онд }} [[Файл:Sükhbaataryn Yanjmaa.jpg|thumb|right|1920 оны үед]] '''Нэмэндэйн Янжмаа''' (1893-1962) нь Монголын төрийн зүтгэлтэн, жанжин Дамдины Сүхбаатарын гэргий. Сүхбаатарыг нас барсны дараагаар тэрээр нөхрийн нэрээр овоглох болж, '''Сүхбаатарын Янжмаа''' гэгдэх болжээ. Н.Янжмаа нь Түшээт хан аймгийн Дархан чин вангийн хошууны / Төв аймгийн Баяндэлгэр сум/ ард Нэмэндэй, Сэрээтэр нарын гэрт 1893 оны хоёрдугаар сарын 6-нд төржээ. Туул, Тэрэлж гол, Цант, Хоолт , Их хүрээгээр нутаглан өсөж торнисон байна. 1910 онд Д. Сүхбаатартай гэрлэж 1912 оны цагаан сарын битүүнд Галсанлхүндэв хэмээх хүүтэй болжээ. Д. Сүхбаатарыг Хужирбулан дахь Монголын цэргийн пулемёт сумангийн жагсаалын даргаар ажиллаж байсан үед Н. Янжмаа орос цэргийн дарга нарын гэр бүлтэй танилцаж цэргийн хувьцас оёж, тэдний гэр ахуйн ажилд туслах, мал саах зэрэг ажил хийж байжээ. Д. Сүхбаатарын зөвлөсний дагуу Алтанбулагт хамт ажиллаж байсан хэсэг нөхдөө цуглуулж, цэргийн хувцас оёж, засварлаж эхэлсэн бөгөөд 1922 оны дөрөвдүгээр сарын 1-ний өдөр тэр нь өргөгтгөгдөн “Цэргийн хэлтсийн бэлтгэн үйлдэх тасаг” болон байгуулагдсан байна. Энэ нь хуучнаар “Цэргийн гар үйлдвэр өнөөгийнхөөр “Бөртэ” ХХК-ний үндэс суурь юм. Н. Янжмаа нь 1921 онд [[Монголын хувьсгалт залуучуудын эвлэл]]д, 1923 онд [[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]]д тус тус гишүүнээр элссэн. 1924 онд намын Төв хорооны Суртлын хэлтсийн дэргэд Бүсгүйчүүдийн тасгийг анх байгуулж, Их зохиолч Нацагдоржийн эхнэр Пагмадуламыг эрхлэгчээр нь томилж, нарийн бичгийн даргад Дамбадоржийг сонгосон байдаг. Бүсгүйчүүдийг боловсруулах тасаг нэртэй байж байгаад 1925 онд Эмэгтэйчүүдийн хэлтэс болсноос хойш Янжмаа гуай даргаар нь ажиллаж, Эмэгтэйчүүдийн хэргийг эрхэлсэн нарийн бичгийн дарга, Эмэгтэйчүүдийн Төв Зөвлөлийн дарга зэрэг ажилд сонгогдон ажиллаж байхдаа олон эмэгтэйчүүдийн нийгмийн асуудлыг шийдэж өгсөн тухай баримтууд нэлээд байдаг. Түүнийг Монголын эмэгтэйчүүдийн байгууллагын гишүүд “Хүндэт удирдагч” хэмээн өргөмжилсөн байдаг. Нэмж хэлэхэд, Москвад болсон Дэлхийн Ардчилсан эмэгтэйчүүдийн холбооны хуралд Н.Янжмаа нь зохиолч Э.Оюуны хамт оролцож, Монголын эмэгтэйчүүдийн байгууллагыг тус холбооны гишүүнээр элсүүлжээ. 1947 онд Прагад хуралдсан Ардчилсан эмэгтэйчүүдийн холбооны хуралд төлөөлөгчөөр очиж илтгэл хэлэлцүүлсэн байдаг. Үйлдвэрчний ерөнхий хорооны орлогч даргын ажлыг хашиж байгаад 1927-1930 оны ЗХУ-ын КУТВ-д суралцахаар хүү Галсангаа дагуулан явсан тухай мэдээ байдаг. Буцаж Монголдоо ирснийхээ дараа Эрүүлийг хамгаалах яаманд хэлтсийн дарга, Улсын хэвлэлийн газрын дарга, Хотын намын хорооны тэргүүлэгч, суртлын эрхлэгч, намын Төв хорооны Эмэгтэйчүүдийн хэлтсийн эрхлэгч, Хоршооны төв холбооны үйлдвэрийн хэлтсийн дарга, намын Төв хорооны тэргүүлэгч эмэгтэйчүүдийн хэлтсийн дарга зэрэг албыг хашсан байдаг. Мөн зохиолч С.Удвалтай хамт олон улсын хуралд оролцож байжээ. Цэргийн гap үйлдвэр, Улсын худалдааны газар, Намын Төв Хороонд нарийн бичгийн дарга, БНМАУ-ын Ардын Их Хурлын Тэргүүлэгчдийн партизаны комиссын дарга зэрэг ажил хийж байгаад 1962 онд нас баржээ. Ардын Их Хурлын Тэргүүлэгчдийн даргын үүргийг гүйцэтгэж байснаар тэрээр түүхнээ бүгд найрамдах улсын хоёр дахь эмэгтэй төрийн тэргүүн болжээ. Анхных нь Тува улсын [[Хертек Амырбитовна Анчимаа-Тока]] байв. 1962 оны нэгдүгээр сарын 8-нд МАХН-ын Төв хорооны Улс төрийн товчооны хурлаас С.Янжмаагийн дурсгалыг мөнхжүүлэх тухай тогтоол баталж, Улаанбаатар хотын хүүхдийн 19 дүгээр цэцэрлэгийг С.Янжмаагийн нэрэмжит болгосон. ==Эшлэл== *[https://web.archive.org/web/20201202114827/http://www.medeelel.mn/index.php?page=anket&sm=26&s=9025 Medeelel.mn] {{Хөтлөгч Монголын төрийн тэргүүн}} {{DEFAULTSORT:Янжмаа, Сүхбаатарын}} [[Ангилал:БНМАУ-ын төрийн тэргүүн]] [[Ангилал:Монгол Ардын Намын гишүүн]] [[Ангилал:АИХ-ын тэргүүлэгчдийн даргын үүрэг гүйцэтгэгч]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1893 онд төрсөн]] [[Ангилал:1962 онд өнгөрсөн]] qb3ojgecfgz3k3n2gbzeq8n1qlykd9j 0 26520 851725 849065 2026-03-28T21:52:19Z Enkhsaihan2005 64429 851725 wikitext text/x-wiki {{Short description|Бирмийн улс төрч (1945 онд төрсөн)}} {{Инфобокс албан тушаалтан | honorific_prefix = [[Дав]] | name = Аун Сан Су Чи | native_name = {{nobold|အောင်ဆန်းစုကြည်}} | native_name_lang = my | image = Aung_San_Suu_Kyi_at_the_Enthronement_of_Naruhito_(1).jpg | caption = Аун Сан Су Чи 2019 онд | office = [[Мьянмарын төрийн зөвлөх]] | president = {{ubl|[[Хтинь Чяв]]|[[Винь Мьинт]]}} | term_start = 2016 оны 4 сарын 6 | term_end = 2021 оны 2 сарын 1 | predecessor = ''Албан тушаал үүссэн'' | successor = [[Минь Аун Хлайн]] ([[Төрийн Захиргааны Зөвлөлийн дарга]]) | office1 = [[Эсрэг хүчин (Мьянмар)#2011 оноос хойшхи сөрөг хүчний удирдагчдын жагсаалт|Сөрөг хүчний удирдагч]] | president1 = [[Тейн Сейн]] | term_start1 = 2 May 2012 | term_end1 = 29 January 2016 | predecessor1 = Сай Хла Кяв | successor1 = Тейн Сейн {{Collapsed infobox section begin | last = yes | Сайдын албан тушаал<br/>{{nobold|2016–2021}} | titlestyle = border:1px dashed lightgrey }} {{Инфобокс албан тушаалтан | embed = yes | office2 = [[Мьянмарын Ерөнхийлөгчийн Тамгын газар|Ерөнхийлөгчийн Тамгын газрын сайд]] | president2 = {{ubl|Хтинь Чяв|Винь Мьинт}} | term_start2 = 2016 оны 3 сарын 30 | term_end2 = 2021 оны 2 сарын 1 | predecessor2 = {{ubl|[[Аун Минь]]|[[Хла Тунь]]|[[Соэ Маунг]]|[[Соэ Тейнь]]|[[Тейн Ньюнт]]}} | successor2 = ''Сул'' | office3 = [[Гадаад хэргийн яам (Мьянмар)|Гадаад хэргийн сайд]] | president3 = {{ubl|Хтинь Чяв|Винь Мьинт}} | term_start3 = 2016 оны 3 сарын 30 | term_end3 = 2021 оны 2 сарын 1 | predecessor3 = [[Вунна Маун Лвинь]] | successor3 = Вунна Маун Лвинь | office4 = [[Боловсролын яам (Мьянмар)|Боловсролын сайд]] | president4 = Хтинь Чяв | term_start4 = 2016 оны 3 сарын 30 | term_end4 = 2016 оны 4 сарын 5 | predecessor4 = [[Хинь Сань И]] | successor4 = [[Мё Тейнь Гйи]] | office5 = [[Цахилгаан эрчим хүч, эрчим хүчний яам (Мьянмар)|Цахилгаан эрчим хүч, эрчим хүчний сайд]] | president5 = Хтинь Чяв | term_start5 = 2016 оны 3 сарын 30 | term_end5 = 2016 оны 4 сарын 5 | predecessor5 = {{ubl|[[Хинь Маунг Соэ]]|[[Зея Аун]]}} | successor5 = Пе Зинь Тунь }} {{Collapsed infobox section end}} | office6 = [[Ардчиллын Төлөө Үндэсний Лиг]]ийн ерөнхий нарийн бичгийн дарга | term_start6 = 1988 оны 9 сарын 27 | predecessor6 = '' Албан тушаал үүссэн'' | successor6 = | office7 = [[Ардчиллын Төлөө Үндэсний Лиг]]ийн тэргүүн | term_start7 = 2011 оны 12 сарын 13 | term_end7 = 2023 оны 3 сарын 28 | predecessor7 = ''Албан тушаал үүссэн'' | successor7 = ''Албан газар татан буугдсан'' | office8 = [[Кавхму]]г төлөөлдөг [[Төлөөлөгчдийн танхим (Мьянмар)|Төлөөлөгчдийн танхимын]] гишүүн | term_start8 = 2012 оны 5 сарын 2 | term_end8 = 2016 оны 3 сарын 30 | predecessor8 = Соэ Тинт | successor8 = ''Сул'' | majority8 = 46,73 (71.38%) | birth_date = {{birth date and age|1945|6|19}} | birth_place = [[Рангун]], Бирм | party = [[Ардчиллын Төлөө Үндэсний Лиг]] | spouse = {{marriage|[[Майкл Арис]]|1972|1999|reason=нас барсан}} | children = 2, үүнд [[Александр Арис]] | parents = {{unbulleted list|[[Аун Сан]]|[[Хин Чи]]}} | relatives = {{plainlist| * [[Аун Сан Оо]] (ах) * [[Ба Винь]] (авга ах) * [[Сейнь Винь (улс төрч)|Сейнь Винь]] (үеэл)}} | education = {{plainlist| * [[Делийн их сургууль]] (BA) * [[Оксфорд дахь Сент-Хьюгийн Коллеж]] (BA) * [[Дорно Дахин, Африк Судлалын Сургууль|Лондоны Их Сургууль]]<ref>{{cite web|url=http://www.thecompleteuniversityguide.co.uk/the-school-of-oriental-and-african-studies|title=Дорно Дахин, Африк Судлалын Сургууль, Лондоны Их Сургууль |publisher=Complete University Guide|access-date=2026-03-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20121127072609/http://www.thecompleteuniversityguide.co.uk/the-school-of-oriental-and-african-studies |archive-date=2012-11-27|url-status=live}}</ref>}} | signature = Aung San Suu Kyi signature 2013.svg |blank1 = Шагналууд |data1 = [[Торолф Рафтогийн нэрэмжит шагнал|Рафто шагнал]]<br>[[Нобелийн энхтайвны шагнал]]<br>[[Жавахарлал Неругийн шагнал]]<br>[[Олон Улсын Симон Боливарын шагнал]]<br>[[Олоф Пальм шагнал]]<br>[[Бхагван Махавир Дэлхийн Энхтайвны шагнал]] }} {{Бирм үсэг}} '''Аун Сан Су Чи''' [[Мьянмарын парламент|MP]] [[Австралийн одон|AC]] ({{MYname|MY= [[File:Aung San Suu Kyi (Burmese).svg|90px]]|MLCTS=aung hcan: cu. krany}}; 1945 оны 6-р сарын 19-нд төрсөн) нь [[Мьянмар]]ын улс төрч, Мьянмарын цэргийн хунтын сөрөг хүчин болсон [[Ардчиллын Төлөө Үндэсний Лиг]] (АТҮЛ)-ийн удирдагч, ерөнхий нарийн бичгийн дарга юм. 1991 оны [[Нобелийн энхтайвны шагнал|Нобелийн Энх тайвны шагнал]] хүртсэн. 2016-2021 онуудад Мьянмарын Гадаад хэргийн сайд, Төрийн зөвлөх /Ерөнхий сайдын албан тушаалтай адил/. == Хувийн амьдрал == Су Чи нь орчин үеийн Бирм улсыг үндэслэгч гэгддэг [[Аун Сан]]ы гурав дахь хүүхэд, ганц охин нь юм. Аун Сан Су Чи 1945 оны 6 дугаар сарын 19-нд [[Янгон|Рангун]] хотод төрсөн. Эцэг Аун Сан орчин үеийн Мьянмар улсын Зэвсэгт хүчний суурийг тавьсан генерал хүн байсан бөгөөд 1947 онд тэр үеийн Бирм улс Их Британитай тусгаар тогтнолоо хэлэлцэхэд оролцож байсан байна. 1947 онд Засгийн газрын бусад гишүүд түүнийг хороожээ. Эх нь болох нэртэй улс төрч Дау Хин Чи охин Аун Сан болон хоёр хүүгээ өсгөсөн байна. 1960 онд эх нь Энэтхэгт Элчин сайдаар томилогдоход Аун Сан цуг Шинэ Дели явж тэндээ коллежид сурсан байна. Дараа нь Оксфордын Сэнт-Хью коллежид элсэн сурчээ. 1969 онд сургуулиа төгсөөд Нью-Йорк хотод НҮБ-ын нарийн бичгийн газар 3 жил ажилласан байна. 1972 онд Аун Сан Су Чи нь Их Британийн төвөд судлаач Майкл Эйристэй гэрлэж Александр, Ким гэж хоёр хүүтэй болсон байна. [[Япон]], [[Бутан]]<nowiki/>д амьдарч байгаад [[Их Британи]]<nowiki/>д суурьшиж 1985 онд Аун Сан [[Лондоны их сургууль]]<nowiki/>д докторын зэрэг хамгаалжээ. 1988 онд Аун Сан Су Чи өвчтэй эхийгээ асрахаар төрсөн нутаг Бирмд ирж, улмаар улс төрийн үйл ажиллагаагаа эхлүүлжээ. 1999 онд түүний нөхөр Майкл Эйрис хорт хавдраар нас барсан байна. == Улс төрийн замнал == [[1990 оны Бирмийн бүх нийтийн сонгууль|1990 оны бүх нийтийн сонгуульд]] түүний удирдсан АТҮЛ нийт сонгогчдын 59%-ийн саналыг авч, парламентын суудлын 81% (392/485)-ийг эзлэхээр болсон<ref name="Pravda online">[http://english.pravda.ru/news/world/25-09-2007/97677-burma_britain-0 Aung San Suu Kyi should lead Burma], ''Pravda Online''. 25 September 2007</ref><ref name="equalitynow.org">[http://www.equalitynow.org/english/actions/action_1102_en.html The Next United Nations Secretary-General: Time for a Woman]. [[Equality Now]].org. November 2005.</ref><ref name="Times of India">[http://timesofindia.indiatimes.com/India/MPs_to_Suu_Kyi_You_are_the_real_PM_of_Burma/rssarticleshow/2118431.cms MPs to Suu Kyi: You are the real PM of Burma]. ''[[The Times of India]]''. 13 June 2007</ref><ref name="Book Ideas">Walsh, John. (February 2006). {{Webarchiv|url=http://www.bookideas.com/reviews/index.cfm?fuseaction=displayReview&id=3103 |wayback=20150630215138 |text=Letters from Burma |archiv-bot=2023-09-26 06:42:52 InternetArchiveBot }}. Shinawatra International University.</ref><ref name="DE">[http://www.dw-world.de/dw/article/0,,4557275,00.html Deutsche Welle] Article: Sentence for Burma's Aung San Suu Kyi sparks outrage and cautious hope Quote: The NLD won a convincing majority in elections in 1990, the last remotely fair vote in Burma. That would have made Suu Kyi the prime minister, but the military leadership immediately nullified the result. Now her party must decide whether to take part in a poll that shows little prospect of being just.</ref><ref name="Penny">{{Webarchiv|url=http://www.pennysharpe.com/hansard/18/06/2009/daw_aung_san_suu_kyi |wayback=20100330082205 |text=The Hon. PENNY SHARPE |archiv-bot=2025-03-20 23:55:09 InternetArchiveBot }} Speech: In 1990, Suu Kyi stood as the National League for Democracy's candidate for Prime Minister in the Burmese general election. The NLD won in a landslide but the military junta refused to hand over power. Page: 52</ref><ref name="Global Post">[http://www.globalpost.com/dispatch/thailand/090520/aung-san-suu-kyi-imprisonment twist in Aung San Suu Kyi's fate] Article: How a Missouri Mormon may have thwarted democracy in Myanmar. By Patrick Winn&nbsp;— GlobalPost Quote: "Suu Kyi has mostly lived under house arrest since 1990, when the country's military junta refused her election to the prime minister's seat. The Nobel Peace Laureate remains backed by a pro-democracy movement-in-exile, many of them also voted into a Myanmar parliament that never was." Published: 21 May 2009 00:48 ETBANGKOK, Thailand</ref>. Гэвч уг сонгуулиас өмнө тэр аль хэдийн [[гэрийн хорио]]нд ороод байв. Тэрбээр 1989 оны 7 сарын 20-ноос эхлээд, сүүлд суллагдсан 2010 оны 11 сарын 13 хүртэлх 21 жилийн 15-ыг нь гэрийн хорионд өнгөрүүлсэн<ref>[http://www.bbc.co.uk/news/world-asia-pacific-11749661 Burma releases Aung San Suu Kyi]. [[BBC News]], 13 November 2010.</ref>, дэлхийн хамгийн алдартай улс төрийн хоригдлуудын нэг байлаа<ref>Aye Aye Win, [http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/06/09/AR2006060901000.html Myanmar's Suu Kyi Released From Hospital], Associated Press (via the Washington Post, 10 June 2006.</ref>. Су Чи 1990 онд [[Рафтогийн шагнал]], [[Сахаровын шагнал|Сэтгэлгээний эрх чөлөөний төлөө Сахаровын шагнал]], 1991 онд [[Нобелийн энхтайвны шагнал]], 1992 онд Энэтхэгийн Засгийн газрын [[Жавахарлал Неругийн шагнал|Олон улсын ойлголцлын Жавахарлал Неругийн шагнал]], Венесуэлийн засгийн газрын [[Олон улсын Симон Боливарын шагнал]] хүртжээ. Мөн 2007 онд Канадын засгийн газраас тус улсын хүндэт иргэн цол хүртсэн<ref>{{cite news|url=http://www.reuters.com/article/idUSN17350334|title=Canada makes Myanmar's Suu Kyi an honorary citizen|accessdate=28 December 2010|date=17 October 2007|agency=Reuters }}</ref> дөрөв дэх хүн болсон<ref>{{cite web|url=http://www.theismaili.org/cms/732/Update-Mawlana-Hazar-Imam-is-made-an-honorary-citizen-of-Canada|title=Update: Mawlana Hazar Imam is made an honorary citizen of Canada|publisher=The Ismaili|date=19 June 2009|accessdate=28 December 2010|archive-date=4 Нэгдүгээр сар 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110104102035/http://www.theismaili.org/cms/732/Update-Mawlana-Hazar-Imam-is-made-an-honorary-citizen-of-Canada|url-status=dead}}</ref> Түүнчлэн 2011 онд [[Валленбергийн медаль|Валленбергийн медалиар]] шагнагджээ<ref name="Wallenberg Medal">{{Webarchiv|url=http://www.wallenberg.umich.edu/recipients.html |wayback=20140219010422 |text=Recipients of the Wallenberg Medal |archiv-bot=2024-03-19 13:36:17 InternetArchiveBot }}. Wallenberg.umich.edu. Retrieved on 2 April 2012.</ref>. 2012 оны 4-р сарын 1-нд түүний АТҮЛ Су Чиг [[Кавхму]]г төлөөлж [[Мьянмарын парламент]]ын доод танхимын гишүүнээр сонгогдсон болохыг зарласан<ref>Fuller, Thomas, [https://www.nytimes.com/2012/04/02/world/asia/myanmar-elections.html?_r=1&pagewanted=all Democracy Advocate Elected to Myanmar’s Parliament, Her Party Says], The New York Times, 1 April 2012.</ref>; түүний нам нь парламентын Доод танхимын нөхөн сонгуулиар 45 суудлын 43-ыг нь авч чаджээ<ref name=VOA>{{cite web |url=http://www.voanews.com/policy/editorials/Burmese-Parliamentary-Elections-146265885.html |title=Burmese Parliamentary Elections |author= |date=5 April 2012 |work= |publisher=Voice of America News |accessdate=5 April 2012}}</ref>. Сонгуулийн дүнг сонгуулийн хороо дараагийн өдөр нь баталсан байна<ref>[http://www.irrawaddy.org/archives/1661 NLD Claims Suu Kyi Victory], The Irrawaddy, 4 April 2012.</ref>. 2021 оны 2-р сарын 1-нд Мьянмарт цэргийн эргэлт болж Аун Сан Су Чиг баривчлан гэрийн хорионд оруулсан. 2022 оны 6-р сард түүнийг гэрийн хорионоос нийслэл Нейпьидо хотод дахь нэг хүний шоронд шилжүүлжээ гэж Их Британий "[[Би Би Си]]" агентлаг мэдээллэв. 2023 оны 7-р сард Тайландын Гадаад хэргийн сайд Нейпьидо хотод хорионд буй хатагтай Аун Сан Су Чи-тай уулзсан тухай мэдэгдсэн байна. == Цахим холбоос == {{Commonscat|Aung San Suu Kyi|Аун Сан Су Чи}} * {{DNB-Portal|11904286X}} * [https://web.archive.org/web/20110129051640/http://www.dassk.org/ Албан ёсны цахим хуудас] ==Эшлэл== {{Reflist}} [[Ангилал:Аун Сан Су Чи| ]] [[Ангилал:Мьянмарын гадаад хэргийн сайд]] [[Ангилал:Мьянмарын улс төрч]] [[Ангилал:Мьянмарын зохиолч]] [[Ангилал:Энхтайвны Нобелийн шагналтан]] [[Ангилал:Ерөнхийлөгчийн эрх чөлөөний медаль шагналтан]] [[Ангилал:Конгрессын хүндэтгэлийн алтан медаль шагналтан]] [[Ангилал:Австралийн одон шагналтан (компаньон)]] [[Ангилал:Парисын хүндэт иргэн]] [[Ангилал:Дублины хүндэт иргэн]] [[Ангилал:Хүндэт легионы гишүүн (командлагч)]] [[Ангилал:Йоханнесбургийн их сургуулийн хүндэт доктор]] [[Ангилал:Оксфордын Их Сургуулийн хүндэт доктор]] [[Ангилал:Сөүлийн үндэсний их сургуулийн хүндэт доктор]] [[Ангилал:Зохиогч]] [[Ангилал:Мьянмарчууд]] [[Ангилал:1945 онд төрсөн]] hd4dp249qem5sxm14zmpc36g1v4ppnp 0 26660 851727 520598 2026-03-28T21:59:24Z Enkhsaihan2005 64429 851727 wikitext text/x-wiki {{Short description|1982-1992 онд Албанийн төрийн тэргүүн}} {{Инфобокс ерөнхийлөгч | name = Рамиз Алия | native_name = {{nobold|Ramiz Alia}} | image = Ramiz Alia (portret).jpg | caption = Албан ёсны хөрөг, 1985 | order = | honorific-prefix = | office1 = [[Албанийн ерөнхийлөгч]] | term_start1 = 1991 оны 4 сарын 30 | term_end1 = 1992 оны 4 сарын 9 | primeminister1 = [[Фатос Нано]]<BR>[[Юли Буфи]]<BR>[[Вильсон Ахмети]] | predecessor1 = ''Өөрөө'' Ардын Хурлын Тэргүүлэгчдийн даргаар | successor1 = [[Сали Бериша]] | office2 = [[Албанийн төрийн тэргүүний жагсаалт|Албанийн Ардын Хурлын Тэргүүлэгчдийн дарга]] | term_start2 = 1982 оны 11 сарын 22 | term_end2 = 1991 оны 4 сарын 30 | leader2 = [[Энвер Хожа]] (Нэгдүгээр нарийн бичгийн дарга) | predecessor2 = [[Хажи Леши]] | successor2 = ''Өөрөө'' Ерөнхийлөгч | office3 = [[Албанийн Хөдөлмөрийн Нам]]ын [[Коммунист намын ерөнхий нарийн бичгийн дарга|нэгдүгээр нарийн бичгийн дарга]] | term_start3 = 1985 оны 4 сарын 13 | term_end3 = 1991 оны 6 сарын 13 | predecessor3 = Энвер Хожа | successor3 = ''Албан тушаал үгүй болсон'' | birth_date = {{birth date|1925|10|18}} | birth_place = [[Шкодер]], [[Бүгд Найрамдах Албани Улс (1925–1928)|Анхны Бүгд Найрамдах Албани Улс]] | death_date = {{death date and age|2011|10|7|1925|10|18}} | death_place = [[Тирана]], Албани | spouse = {{marriage|Семирамис Жувани||1986|end=нас барсан}} | children = 3 | relatives = [[Александр Жувани]] (хадам аав) | party = [[Албанийн Хөдөлмөрийн Нам|Хөдөлмөрийн Нам]] (1943–1991)<br />[[Албанийн Социалист Нам|Социалист Нам]] (1991–2011) | signature = Ramiz Alia (nënshkrim).svg }} '''Рамиз Тафе Алия''' ({{lang-sq|Ramiz Tafë Alia}}, 1925 оны 10 сарын 18 – 2011 оны 10 сарын 7) нь [[Албани]]йг 1985-1991 онд удирдсан, тус улсын хоёр дахь бөгөөд сүүлчийн коммунист удирдагч, мөн коммунист дэглэм задарсны дараа 1991-1992 онд [[Албани улсын ерөнхийлөгч|Албанийн ерөнхийлөгчөөр]] сонгогдон ажилласан улс төрч юм. {{DEFAULTSORT:Алия, Рамиз}} [[Ангилал:1925 онд төрсөн]] [[Ангилал:2011 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Албанийн ерөнхийлөгч]] [[Ангилал:Албаничууд]] lbf6uh57hhr5e9tw9qsmsm9v0u54z67 0 26894 851687 675025 2026-03-28T14:22:40Z BolorBobo 35167 851687 wikitext text/x-wiki {{Аргын жил дараалал|1991|1990-ээд он|XX зуун}} ‘’’1991’’’ (MCMXCI) Аргын тооллоор нэгэн мянга есөн зуун ерэн нэгэн он. Билгийн тооллоор 1991 оны төмөр хонь жил. Григорын тооллоор энэ жил мягмар гарагт эхэлжээ. Энэ жил бол хоёр дахь мянганы 991 дэх жил, XX зууны 91 дэх он, 1990-ээд он гэж тоолбол хоёр дахь жил юм. Дэлхий даяар 1947 оноос эхэлсэн үзэл суртлын хүйтэн дайны сүүлийн жил нь энэ жил байлаа. ЗХУ задран бутарч үндэс суурин дээр нь 15 тусгаар улс бүрэлдэн тогтож дэлхийн улс төрийн газрын зурагт ихээхэн өөрчлөлт орох болно. Тусгаар тогтносон дээрх улсууд бүгд нийлж Тусгаар улсуудын хамтын нөхөрлөлийн гишүүн болсон юм. Энэ оныхоо долоодугаар сард нь Энэтхэг улс үе улирсан автократ шинжтэй бурангуй тогтолцооноосоо салж, эдийн засгаа өргөн хүрээнд чөлөөллөө. Хэдийгээр энэ нь Энэтхэгийн ДНБ-г богино хугацаандаа нэмэгдүүлсэн ч дараагийн 20 жилд нь орлогын тэгш бус байдлыг нэмэгдүүлсэн юм. НҮБ-ын эрх бүхий 34 үндэстний эвсэл Кувейтийг булаан эзэлсэн Иракын эсрэг дайн зарлав. Персийн булангийн дайн гэж нэрлэгдсэн энэ үйл явдал Ойрх Дорнодын бүс нутагт АНУ-ын зэвсэгт хүчний байнгын оролцооны эхийг тавьсан юм. Европ тивд Серби болон Югославын хооронд бараг 10 жил үргэлжилсэн Югославын дайн энэ жилд дэгдлээ. Өмнөд Африкт арьс өнгөөр ялгаварлах апартейд дэглэм устаж, иргэний эрхийн төлөө тэмцэгч Нелсон Мандела шоронгоос суллагдсаны дараах энэ жил хүн амыг арьс өнгөөр ялгаварлах байдал бүрнээ арилж, 1950 оны Хүн амын бүртгэлийн тухай хуулийг хүчингүй болсонд тооцлоо. Өмнөх онуудад CERN-ийн лабораторид эхлэлээ тавьсан дэлхийг хэрсэн интернэт сүлжээ бусад судалгааны байгууллагуудад түгэн тархаж, наймдугаар сард нь олон нийтэд нээлттэй болж дэлхийн түүхэнд анхны цахим хуудас болох “info.cern.ch” ашиглалтад орсон юм. Энэ үйл явдал мэдээллийн технологийн эх үндсийг тавиад зогсохгүй даяаршлыг хурдасгаж, хавтгай дэлхий гэх ойлголтыг бий болгосон билээ. Поп соёлын хувьд ч ярих юмтай жил байлаа. Альтернатив рок урсгалыг шинэ шатанд гаргасан гранж рокын анхны төлөөлөгчид байгуулагдаж эхлэв. Энэ урсгалын сод төлөөлөл болох Нирвана хамтлаг энэ оныхоо есдүгээр сард “Nevermind” цомгоо худалдаанд гаргав. Хип хоп урлагч урьд хожид байгаагүй өндөр амжилт тогтоолоо. Түүнчлэн электрон хөгжмийн урсгал хүчээ авч дуу хөгжмийн салбарт шинэ тренд тогтоов. Энэ урсгал зөвхөн шинэчлэл байгаад зогсохгүй уламжлалт хөгжимтэй ч сүлэлдэн залуусын анхаарлыг татах болсон юм. == Онцлох үйл явдал == === Нэгдүгээр сар === * Нэгдүгээр сарын 1 – Чехословак улс төвлөрсөн төлөвлөгөөт эдийн засгийн байгууламжийг халсан Зүүн Европын хоёр дахь улс болжээ. * Нэгдүгээр сарын 5 – Гүржийн зэвсэгт хүчин Өмнөд Осетийн Цхинвали хотод довтолж, 1991-1992 оны Өмнөд Осетийн дайн дэгджээ. * Нэгдүгээр сарын 7 – Хаити улсад төрийн эргэлт хийхийг завдав. Экс дарангуйлагч Жеан Клод Дувальегийн удирдлаганд нэгдсэн хагас цэргийн зохион байгуулалттай бүлгэм төрийн эргэлт хийхийг санаархсан ч амжилтад хүрч чадсангүй. Төрийн эргэлтийг удирдсан Рожер Лафонтантыг долоодугаар сард нь ялласан юм. * Нэгдүгээр сарын 9 – Персийн булангийн дайн: АНУ-ын Төрийн нарийн бичгийн дарга Жеймс Бейкэр Иракийн Гадаад хэргийн сайд Тарик Азизтай уулзсан боловч Кувейтийн газар нутгаас Иракын цэргийг гаргах асуудал дээр тохиролцоонд хүрч чадсангүй. * Нэгдүгээр сарын 12 – Персийн булангийн дайн: АНУ-ын Конгрессын хоёр танхим Кувейтийн газар нутгаас Иракын цэргийг гаргахын тулд цэргийн ажиллагаа явуулахыг зөвшөөрсөн тогтоолыг батлав. * Нэгдүгээр сарын 13 – Дуут хувьсгал: Литвийн тусгаар тогтнолын төлөөх ардчилсан жагсаалыг дарахын тулд Зөвлөлтийн цэргийн хүч Вилньюс хотод нэвтрэв. Үүний уршгаар 14 энгийн иргэн амиа алдаж, 702 хүн шархаджээ. * Нэгдүгээр сарын 15 – Персийн булангийн дайн: НҮБ-ын тогтсон хугацаа дууссан тул “Цөлийн шуурга” ажиллагаа эхлэхэд бэлэн болов. * Нэгдүгээр сарын 16 – Персийн булангийн дайн: “Цөлийн шуурга” ажиллагаа эхэлж, агаарын анхны дайралтаа хийв. * Нэгдүгээр сарын 17 – Персийн булангийн дайн: Иракын зэвсэгт хүчин Израиль улсад довтолж, “Скад” пуужин харважээ. Улмаар энэ сарынхаа 19-нд Тель-Авивт 15 хүн, 22-нд нь Рамат Ган хотод 96 хүн шархдав. ** Норвегийн хаан ширээг V Харальд залгахаар болов. * Нэгдүгээр сарын 18 – Америкийн агаарын тээврийн “Eastern Airlines” компани 62 жил үйл ажиллагаа явуулсны эцэст дампуурлаа зарлалаа. * Нэгдүгээр сарын 22 – Персийн булангийн дайн: Британийн зэвсэгт хүчин Иракын нутагт зэвсэглэлээ байршуулж эхлэв. * Нэгдүгээр сарын 24 – Папуа Шинэ Гвиней улсын засгийн газар Бугенвилль арлын босогчидтой энхийн гэрээ байгуулав. Ингэснээр 1988 оноос хойш үргэлжилсэн зэвсэгт мөргөлдөөн эцэслэжээ. * Нэгдүгээр сарын 26 – Сомали улсын Ерөнхийлөгч Сиад Барре албан тушаалаасаа огцров. Улмаар тус улсад иргэний дайн дэгдэв. Гурав хоногийн дараа тус улсын Ерөнхийлөгчийн суудалд Али Махди Мухаммад суужээ. * Нэгдүгээр сарын 29 – Өмнөд Африкт Африкийн үндэсний конгресс намын дарга Нелсон Мандела болон Инката эрх чөлөөний намын дарга Мангосуту Бутелези нар найрамдлын гэрээнд гарын үсэг зурав. ** Персийн булангийн дайн: Хажигийн тулаан эхэлснээр тус дайны хүрээнд анхны томоохон хуурай замын тулаан дэгджээ. Энэ тулаан ердөө нэг хоног л үргэлжилсэн юм. === Хоёрдугаар сар === * Хоёрдугаар сарын 1 – Афганистанын зүүн хойд хэсгийн Хинду Куш мужид 6.4 магнитудын хүчтэй газар хөдөлж 848 хүн амиа алдан, 200 орчим хүн бэртэж гэмтжээ. * Хоёрдугаар сарын 6 – Саудын Арабын нисэх хүчний Бойнг КС-135Е онгоц хоёр хөдөлгүүрийн доголдлын улмаас ослын буулт хийв. Гэмтэл их байсан ч нисгэгчийн ур чадварын ачаар хөлгийн багийн дөрвөн хүн бүгд аврагдаж, хэсэг хугацааны дараа албаабүрэн хааж эхлэв. * Хоёрдугаар сарын 7 – Хаити улсад ардчилсан сонгуулиар сонгогдсон анхны Ерөнхийлөгч Жеан Бертран Аристид тангараг өргөв. Эдийн засгаа чөлөөлж, дарангуйллын тогтолцоог өөрчилнө гэх амлалтын дараа АНУ тус улсад тавиад байсан хоригоо аравдугаар сард нь цуцалсан билээ. ** Их Британийн Засгийн газар хуралдаж байхад Ирландын Түр армийнхан Даунинг гудамжид миномётоор дайрав. Золоор нэг ч хүний амь эрсэдсэнгүй. * Хоёрдугаар сарын 13 – Лазераар тоноглогдсон “ухаалаг тэсрэх бөмбөг” Багдадын газар доорх нуувчинд дэлбэрч олон зуун хүн амиа алдав. АНУ-ын Цэргийн тагнуулын алба үүнийг цэргийн байгууламж гэж мэдэгдсэн бол Иракын засаг захиргаа үүнийг бөмбөгдөлтөөс хорогдох байгууламж гэж эсэргүүцсээр байлаа. * Хоёрдугаар сарын 15 – Чехословак, Унгар, Польшийн удирдагчид чөлөөт зах зээлийн тогтолцоонд шилжих зорилго бүхий “Вишеградын бүлэг” байгуулагдсаныг зарлав. * Хоёрдугаар сарын 18 – Ирландын Түр армийнхан Лондон хотын метроны Паддингтон болон Викториа өртөөнд бөмбөг дэлбэлэв. * Хоёрдугаар сарын 20 – Албанийн Ерөнхийлөгч Рамиз Алиа ардчиллын төлөөх эсэргүүцлийн жагсаалыг намжаах зорилгоор Ерөнхий сайд Адид Чарчанигийн Засгийн газрыг бүрэн бүрэлдэхүүнээр нь тараав. Төд удалгүй дараагийн Ерөнхий сайдаар Фатос Наног тохоон томилжээ. ** Програмчлалын хэл болох Пайтоныг Гуидо ван Россум зохион бүтээв. * Хоёрдугаар сарын 22 – Персийн булангийн дайн: Ирак улс Зөвлөлтийн санал болгосон гал зогсоох хэлэлцээрийг хүлээн зөвшөөрөв. АНУ үүнийг хүчин төгөлдөр бус гэж үзэж, Кувейтийн газар нутгаас 24 цагийн дотор цэргээ гаргасан тохиолдолд цэргийн ажиллагааг зогсоох нөхцөл тулгажээ. * Хоёрдугаар сарын 23 – Тайландын генерал Сунторн Конгсомпонг цусгүй төрийн эргэлт хийж, Ерөнхий сайд Чатичай Чунхаваныг огцруулжээ. * Хоёрдугаар сарын 24 – Персийн булангийн дайн: Орон нутгийн цагаар үүрийн 4:00 цаг орчим Саудын Арабын хилийг АНУ тэргүүтэй холбоотон гүрний цэргүүд нэвтэрснээр Булангийн дайны хуурай замын байлдааны үе шат эхэлжээ. * Хоёрдугаар сарын 26 – Персийн булангийн дайн: Иракын удирдагч Саддам Хуссейн Багдадын радиогоор Кувейтийн газар нутгаас цэргээ гаргахаа зарлав. Гэвч Иракын цэргүүд ухарч байхдаа Кувейтийн газрын тосны томоохон ордуудыг галдан шатаажээ. * Хоёрдугаар сарын 27 – Персийн булангийн дайн: АНУ-ын Ерөнхийлөгч Жорж Херберт У.Буш дайнд ялалт байгуулснаа зарлав. Улмаар гал зогсоох зарлиг боловсруулжээ. АНУ-ын цэргүүд гуравдугаар сараас Персийн булангаас гарч эхэлсэн юм. ** Бангладешийн парламентын сонгуульд Үндэсний нам 300 суудлын 139-ийг авч ялалт байгуулав. Ингэснээр тус намын дарга Халеда Зиа Ерөнхий сайд болох нөхцөл бүрджээ. == Энэ онд төрөгсөд == == Энэ онд нас барагсад == [[Ангилал:1991 он]] [[Ангилал:Он (20-р зуун)|#]] l900l51dydpl3x9wzoyg45yik3ffv6t 851689 851687 2026-03-28T14:23:14Z BolorBobo 35167 851689 wikitext text/x-wiki {{Аргын жил дараалал|1991|1990-ээд он|XX зуун}} '''1991''' (MCMXCI) Аргын тооллоор нэгэн мянга есөн зуун ерэн нэгэн он. Билгийн тооллоор 1991 оны төмөр хонь жил. Григорын тооллоор энэ жил мягмар гарагт эхэлжээ. Энэ жил бол хоёр дахь мянганы 991 дэх жил, XX зууны 91 дэх он, 1990-ээд он гэж тоолбол хоёр дахь жил юм. Дэлхий даяар 1947 оноос эхэлсэн үзэл суртлын хүйтэн дайны сүүлийн жил нь энэ жил байлаа. ЗХУ задран бутарч үндэс суурин дээр нь 15 тусгаар улс бүрэлдэн тогтож дэлхийн улс төрийн газрын зурагт ихээхэн өөрчлөлт орох болно. Тусгаар тогтносон дээрх улсууд бүгд нийлж Тусгаар улсуудын хамтын нөхөрлөлийн гишүүн болсон юм. Энэ оныхоо долоодугаар сард нь Энэтхэг улс үе улирсан автократ шинжтэй бурангуй тогтолцооноосоо салж, эдийн засгаа өргөн хүрээнд чөлөөллөө. Хэдийгээр энэ нь Энэтхэгийн ДНБ-г богино хугацаандаа нэмэгдүүлсэн ч дараагийн 20 жилд нь орлогын тэгш бус байдлыг нэмэгдүүлсэн юм. НҮБ-ын эрх бүхий 34 үндэстний эвсэл Кувейтийг булаан эзэлсэн Иракын эсрэг дайн зарлав. Персийн булангийн дайн гэж нэрлэгдсэн энэ үйл явдал Ойрх Дорнодын бүс нутагт АНУ-ын зэвсэгт хүчний байнгын оролцооны эхийг тавьсан юм. Европ тивд Серби болон Югославын хооронд бараг 10 жил үргэлжилсэн Югославын дайн энэ жилд дэгдлээ. Өмнөд Африкт арьс өнгөөр ялгаварлах апартейд дэглэм устаж, иргэний эрхийн төлөө тэмцэгч Нелсон Мандела шоронгоос суллагдсаны дараах энэ жил хүн амыг арьс өнгөөр ялгаварлах байдал бүрнээ арилж, 1950 оны Хүн амын бүртгэлийн тухай хуулийг хүчингүй болсонд тооцлоо. Өмнөх онуудад CERN-ийн лабораторид эхлэлээ тавьсан дэлхийг хэрсэн интернэт сүлжээ бусад судалгааны байгууллагуудад түгэн тархаж, наймдугаар сард нь олон нийтэд нээлттэй болж дэлхийн түүхэнд анхны цахим хуудас болох “info.cern.ch” ашиглалтад орсон юм. Энэ үйл явдал мэдээллийн технологийн эх үндсийг тавиад зогсохгүй даяаршлыг хурдасгаж, хавтгай дэлхий гэх ойлголтыг бий болгосон билээ. Поп соёлын хувьд ч ярих юмтай жил байлаа. Альтернатив рок урсгалыг шинэ шатанд гаргасан гранж рокын анхны төлөөлөгчид байгуулагдаж эхлэв. Энэ урсгалын сод төлөөлөл болох Нирвана хамтлаг энэ оныхоо есдүгээр сард “Nevermind” цомгоо худалдаанд гаргав. Хип хоп урлагч урьд хожид байгаагүй өндөр амжилт тогтоолоо. Түүнчлэн электрон хөгжмийн урсгал хүчээ авч дуу хөгжмийн салбарт шинэ тренд тогтоов. Энэ урсгал зөвхөн шинэчлэл байгаад зогсохгүй уламжлалт хөгжимтэй ч сүлэлдэн залуусын анхаарлыг татах болсон юм. == Онцлох үйл явдал == === Нэгдүгээр сар === * Нэгдүгээр сарын 1 – Чехословак улс төвлөрсөн төлөвлөгөөт эдийн засгийн байгууламжийг халсан Зүүн Европын хоёр дахь улс болжээ. * Нэгдүгээр сарын 5 – Гүржийн зэвсэгт хүчин Өмнөд Осетийн Цхинвали хотод довтолж, 1991-1992 оны Өмнөд Осетийн дайн дэгджээ. * Нэгдүгээр сарын 7 – Хаити улсад төрийн эргэлт хийхийг завдав. Экс дарангуйлагч Жеан Клод Дувальегийн удирдлаганд нэгдсэн хагас цэргийн зохион байгуулалттай бүлгэм төрийн эргэлт хийхийг санаархсан ч амжилтад хүрч чадсангүй. Төрийн эргэлтийг удирдсан Рожер Лафонтантыг долоодугаар сард нь ялласан юм. * Нэгдүгээр сарын 9 – Персийн булангийн дайн: АНУ-ын Төрийн нарийн бичгийн дарга Жеймс Бейкэр Иракийн Гадаад хэргийн сайд Тарик Азизтай уулзсан боловч Кувейтийн газар нутгаас Иракын цэргийг гаргах асуудал дээр тохиролцоонд хүрч чадсангүй. * Нэгдүгээр сарын 12 – Персийн булангийн дайн: АНУ-ын Конгрессын хоёр танхим Кувейтийн газар нутгаас Иракын цэргийг гаргахын тулд цэргийн ажиллагаа явуулахыг зөвшөөрсөн тогтоолыг батлав. * Нэгдүгээр сарын 13 – Дуут хувьсгал: Литвийн тусгаар тогтнолын төлөөх ардчилсан жагсаалыг дарахын тулд Зөвлөлтийн цэргийн хүч Вилньюс хотод нэвтрэв. Үүний уршгаар 14 энгийн иргэн амиа алдаж, 702 хүн шархаджээ. * Нэгдүгээр сарын 15 – Персийн булангийн дайн: НҮБ-ын тогтсон хугацаа дууссан тул “Цөлийн шуурга” ажиллагаа эхлэхэд бэлэн болов. * Нэгдүгээр сарын 16 – Персийн булангийн дайн: “Цөлийн шуурга” ажиллагаа эхэлж, агаарын анхны дайралтаа хийв. * Нэгдүгээр сарын 17 – Персийн булангийн дайн: Иракын зэвсэгт хүчин Израиль улсад довтолж, “Скад” пуужин харважээ. Улмаар энэ сарынхаа 19-нд Тель-Авивт 15 хүн, 22-нд нь Рамат Ган хотод 96 хүн шархдав. ** Норвегийн хаан ширээг V Харальд залгахаар болов. * Нэгдүгээр сарын 18 – Америкийн агаарын тээврийн “Eastern Airlines” компани 62 жил үйл ажиллагаа явуулсны эцэст дампуурлаа зарлалаа. * Нэгдүгээр сарын 22 – Персийн булангийн дайн: Британийн зэвсэгт хүчин Иракын нутагт зэвсэглэлээ байршуулж эхлэв. * Нэгдүгээр сарын 24 – Папуа Шинэ Гвиней улсын засгийн газар Бугенвилль арлын босогчидтой энхийн гэрээ байгуулав. Ингэснээр 1988 оноос хойш үргэлжилсэн зэвсэгт мөргөлдөөн эцэслэжээ. * Нэгдүгээр сарын 26 – Сомали улсын Ерөнхийлөгч Сиад Барре албан тушаалаасаа огцров. Улмаар тус улсад иргэний дайн дэгдэв. Гурав хоногийн дараа тус улсын Ерөнхийлөгчийн суудалд Али Махди Мухаммад суужээ. * Нэгдүгээр сарын 29 – Өмнөд Африкт Африкийн үндэсний конгресс намын дарга Нелсон Мандела болон Инката эрх чөлөөний намын дарга Мангосуту Бутелези нар найрамдлын гэрээнд гарын үсэг зурав. ** Персийн булангийн дайн: Хажигийн тулаан эхэлснээр тус дайны хүрээнд анхны томоохон хуурай замын тулаан дэгджээ. Энэ тулаан ердөө нэг хоног л үргэлжилсэн юм. === Хоёрдугаар сар === * Хоёрдугаар сарын 1 – Афганистанын зүүн хойд хэсгийн Хинду Куш мужид 6.4 магнитудын хүчтэй газар хөдөлж 848 хүн амиа алдан, 200 орчим хүн бэртэж гэмтжээ. * Хоёрдугаар сарын 6 – Саудын Арабын нисэх хүчний Бойнг КС-135Е онгоц хоёр хөдөлгүүрийн доголдлын улмаас ослын буулт хийв. Гэмтэл их байсан ч нисгэгчийн ур чадварын ачаар хөлгийн багийн дөрвөн хүн бүгд аврагдаж, хэсэг хугацааны дараа албаабүрэн хааж эхлэв. * Хоёрдугаар сарын 7 – Хаити улсад ардчилсан сонгуулиар сонгогдсон анхны Ерөнхийлөгч Жеан Бертран Аристид тангараг өргөв. Эдийн засгаа чөлөөлж, дарангуйллын тогтолцоог өөрчилнө гэх амлалтын дараа АНУ тус улсад тавиад байсан хоригоо аравдугаар сард нь цуцалсан билээ. ** Их Британийн Засгийн газар хуралдаж байхад Ирландын Түр армийнхан Даунинг гудамжид миномётоор дайрав. Золоор нэг ч хүний амь эрсэдсэнгүй. * Хоёрдугаар сарын 13 – Лазераар тоноглогдсон “ухаалаг тэсрэх бөмбөг” Багдадын газар доорх нуувчинд дэлбэрч олон зуун хүн амиа алдав. АНУ-ын Цэргийн тагнуулын алба үүнийг цэргийн байгууламж гэж мэдэгдсэн бол Иракын засаг захиргаа үүнийг бөмбөгдөлтөөс хорогдох байгууламж гэж эсэргүүцсээр байлаа. * Хоёрдугаар сарын 15 – Чехословак, Унгар, Польшийн удирдагчид чөлөөт зах зээлийн тогтолцоонд шилжих зорилго бүхий “Вишеградын бүлэг” байгуулагдсаныг зарлав. * Хоёрдугаар сарын 18 – Ирландын Түр армийнхан Лондон хотын метроны Паддингтон болон Викториа өртөөнд бөмбөг дэлбэлэв. * Хоёрдугаар сарын 20 – Албанийн Ерөнхийлөгч Рамиз Алиа ардчиллын төлөөх эсэргүүцлийн жагсаалыг намжаах зорилгоор Ерөнхий сайд Адид Чарчанигийн Засгийн газрыг бүрэн бүрэлдэхүүнээр нь тараав. Төд удалгүй дараагийн Ерөнхий сайдаар Фатос Наног тохоон томилжээ. ** Програмчлалын хэл болох Пайтоныг Гуидо ван Россум зохион бүтээв. * Хоёрдугаар сарын 22 – Персийн булангийн дайн: Ирак улс Зөвлөлтийн санал болгосон гал зогсоох хэлэлцээрийг хүлээн зөвшөөрөв. АНУ үүнийг хүчин төгөлдөр бус гэж үзэж, Кувейтийн газар нутгаас 24 цагийн дотор цэргээ гаргасан тохиолдолд цэргийн ажиллагааг зогсоох нөхцөл тулгажээ. * Хоёрдугаар сарын 23 – Тайландын генерал Сунторн Конгсомпонг цусгүй төрийн эргэлт хийж, Ерөнхий сайд Чатичай Чунхаваныг огцруулжээ. * Хоёрдугаар сарын 24 – Персийн булангийн дайн: Орон нутгийн цагаар үүрийн 4:00 цаг орчим Саудын Арабын хилийг АНУ тэргүүтэй холбоотон гүрний цэргүүд нэвтэрснээр Булангийн дайны хуурай замын байлдааны үе шат эхэлжээ. * Хоёрдугаар сарын 26 – Персийн булангийн дайн: Иракын удирдагч Саддам Хуссейн Багдадын радиогоор Кувейтийн газар нутгаас цэргээ гаргахаа зарлав. Гэвч Иракын цэргүүд ухарч байхдаа Кувейтийн газрын тосны томоохон ордуудыг галдан шатаажээ. * Хоёрдугаар сарын 27 – Персийн булангийн дайн: АНУ-ын Ерөнхийлөгч Жорж Херберт У.Буш дайнд ялалт байгуулснаа зарлав. Улмаар гал зогсоох зарлиг боловсруулжээ. АНУ-ын цэргүүд гуравдугаар сараас Персийн булангаас гарч эхэлсэн юм. ** Бангладешийн парламентын сонгуульд Үндэсний нам 300 суудлын 139-ийг авч ялалт байгуулав. Ингэснээр тус намын дарга Халеда Зиа Ерөнхий сайд болох нөхцөл бүрджээ. == Энэ онд төрөгсөд == == Энэ онд нас барагсад == [[Ангилал:1991 он]] [[Ангилал:Он (20-р зуун)|#]] sgkwpjpztyhmp311maebunlpxmots1n 851750 851689 2026-03-29T04:04:32Z Avirmed Batsaikhan 53733 851750 wikitext text/x-wiki {{Аргын жил дараалал|1991|1990-ээд он|XX зуун}} '''1991''' (MCMXCI) Аргын тооллоор нэгэн мянга есөн зуун ерэн нэгэн он. Билгийн тооллоор 1991 оны төмөр хонь жил. Григорын тооллоор энэ жил мягмар гарагт эхэлжээ. Энэ жил бол хоёр дахь мянганы 991 дэх жил, XX зууны 91 дэх он, 1990-ээд он гэж тоолбол хоёр дахь жил юм. Дэлхий даяар 1947 оноос эхэлсэн үзэл суртлын [[Хүйтэн дайн|"хүйтэн дайн"-ы]] сүүлийн жил нь энэ жил байлаа. ЗХУ задран бутарч үндэс суурин дээр нь 15 тусгаар улс бүрэлдэн тогтож дэлхийн улс төрийн газрын зурагт ихээхэн өөрчлөлт орсон болно. Тусгаар тогтносон дээрх улсууд бүгд нийлж [[Тусгаар Улсуудын Хамтын Нөхөрлөл|Тусгаар улсуудын хамтын нөхөрлөлийн]] гишүүн болсон юм. Энэ оныхоо 7-р сард нь Энэтхэг улс үе улирсан автократ шинжтэй бурангуй тогтолцооноосоо салж, эдийн засгаа өргөн хүрээнд чөлөөллөө. Хэдийгээр энэ нь Энэтхэгийн ДНБ-г богино хугацаандаа нэмэгдүүлсэн ч дараагийн 20 жилд нь орлогын тэгш бус байдлыг нэмэгдүүлсэн юм. НҮБ-ын эрх бүхий 34 үндэстний эвсэл Кувейтийг булаан эзэлсэн Иракын эсрэг дайн зарлав. [[Персийн булангийн дайн]] гэж нэрлэгдсэн энэ үйл явдал Ойрх Дорнодын бүс нутагт АНУ-ын зэвсэгт хүчний байнгын оролцооны эхийг тавьсан юм. Европ тивд Серби болон Югославын хооронд бараг 10 жил үргэлжилсэн Югославын дайн энэ жилд дэгдлээ. Өмнөд Африкт арьс өнгөөр ялгаварлах апартейд дэглэм устаж, иргэний эрхийн төлөө тэмцэгч [[Нелсон Мандела]] шоронгоос суллагдсаны дараах энэ жил хүн амыг арьс өнгөөр ялгаварлах байдал бүрнээ арилж, 1950 оны Хүн амын бүртгэлийн тухай хуулийг хүчингүй болсонд тооцлоо. Өмнөх онуудад CERN-ийн лабораторид эхлэлээ тавьсан дэлхийг хэрсэн интернэт сүлжээ бусад судалгааны байгууллагуудад түгэн тархаж, наймдугаар сард нь олон нийтэд нээлттэй болж дэлхийн түүхэнд анхны цахим хуудас болох “info.cern.ch” ашиглалтад орсон юм. Энэ үйл явдал мэдээллийн технологийн эх үндсийг тавиад зогсохгүй даяаршлыг хурдасгаж, хавтгай дэлхий гэх ойлголтыг бий болгосон билээ. Поп соёлын хувьд ч ярих юмтай жил байлаа. Альтернатив рок урсгалыг шинэ шатанд гаргасан гранж рокын анхны төлөөлөгчид байгуулагдаж эхлэв. Энэ урсгалын сод төлөөлөл болох Нирвана хамтлаг энэ оныхоо есдүгээр сард “Nevermind” цомгоо худалдаанд гаргав. Хип хоп урлагч урьд хожид байгаагүй өндөр амжилт тогтоолоо. Түүнчлэн электрон хөгжмийн урсгал хүчээ авч дуу хөгжмийн салбарт шинэ тренд тогтоов. Энэ урсгал зөвхөн шинэчлэл байгаад зогсохгүй уламжлалт хөгжимтэй ч сүлэлдэн залуусын анхаарлыг татах болсон юм. == Онцлох үйл явдал == === Нэгдүгээр сар === * 1-нд Чехословак улс төвлөрсөн төлөвлөгөөт эдийн засгийн тогтолцоог халсан [[Зүүн Европ|Зүүн Европын]] хоёр дахь улс болжээ. * 5-нд Гүржийн зэвсэгт хүчин Өмнөд Осетийн [[Цхинвали]] хотод довтолж, 1991-1992 оны Өмнөд Осетийн дайн дэгджээ. * 7-нд [[Хаити]] улсад төрийн эргэлт хийхийг завдав. Экс дарангуйлагч Жеан Клод Дувальегийн удирдлаганд нэгдсэн хагас цэргийн зохион байгуулалттай бүлгэм төрийн эргэлт хийхийг санаархсан ч амжилтад хүрч чадсангүй. Төрийн эргэлтийг удирдсан Рожер Лафонтантыг долоодугаар сард нь ялласан юм. * 9-нд [[Персийн булангийн дайн]]: АНУ-ын Төрийн нарийн бичгийн дарга [[Жеймс Бейкер]] Иракийн Гадаад хэргийн сайд [[Тарик Азиз|Тарик Азизтай]] уулзсан боловч Кувейтийн газар нутгаас Иракын цэргийг гаргах асуудал дээр тохиролцоонд хүрч чадсангүй. * 12-нд Персийн булангийн дайн: [[АНУ-ын Конгресс|АНУ-ын Конгрессын]] хоёр танхим Кувейтийн газар нутгаас Иракын цэргийг гаргахын тулд цэргийн ажиллагаа явуулахыг зөвшөөрсөн тогтоолыг батлав. * 13-нд Дуут хувьсгал: Литвийн тусгаар тогтнолын төлөөх ардчилсан жагсаалыг дарахын тулд Зөвлөлтийн цэргийн хүч [[Вильнюс|Вилньюс]] хотод нэвтрэв. Үүний уршгаар 14 энгийн иргэн амиа алдаж, 702 хүн шархаджээ. * 15-нд Персийн булангийн дайн: НҮБ-ын тогтсон хугацаа дууссан тул “[[Цөлийн шуурга]]” ажиллагаа эхлэхэд бэлэн болов. * 16-нд Персийн булангийн дайн: “Цөлийн шуурга” ажиллагаа эхэлж, агаарын анхны дайралтаа хийв. * 17-нд Персийн булангийн дайн: Иракын зэвсэгт хүчин [[Израил]] улс руу довтолж, “Скад” пуужин харважээ. Улмаар энэ сарынхаа 19-нд Тель-Авивт 15 хүн, 22-нд нь Рамат Ган хотод 96 хүн шархдав. ** Норвегийн хаан ширээг V Харальд залгахаар болов. * 18-нд Америкийн агаарын тээврийн “Eastern Airlines” компани 62 жил үйл ажиллагаа явуулсны эцэст дампуурлаа зарлалаа. * 22-нд Персийн булангийн дайн: Британийн зэвсэгт хүчин Иракын нутагт зэвсэглэлээ байршуулж эхлэв. * 24-нд Папуа Шинэ Гвиней улсын засгийн газар Бугенвилль арлын босогчидтой энхийн гэрээ байгуулав. Ингэснээр 1988 оноос хойш үргэлжилсэн зэвсэгт мөргөлдөөн эцэслэжээ. * 26-нд [[Сомали]] улсын Ерөнхийлөгч Сиад Барре албан тушаалаасаа огцров. Улмаар тус улсад иргэний дайн дэгдэв. Гурав хоногийн дараа тус улсын Ерөнхийлөгчийн суудалд Али Махди Мухаммад суужээ. * 29-нд Өмнөд Африкт Африкийн үндэсний конгресс намын дарга Нелсон Мандела болон Инката эрх чөлөөний намын дарга Мангосуту Бутелези нар найрамдлын гэрээнд гарын үсэг зурав. ** Персийн булангийн дайн: Хажигийн тулаан эхэлснээр тус дайны хүрээнд анхны томоохон хуурай замын тулаан дэгджээ. Энэ тулаан ердөө нэг хоног л үргэлжилсэн юм. === Хоёрдугаар сар === * 1-нд Афганистанын зүүн хойд хэсгийн Хинду Куш мужид 6.4 магнитудын хүчтэй газар хөдөлж 848 хүн амиа алдан, 200 орчим хүн бэртэж гэмтжээ. * 6-нд Саудын Арабын нисэх хүчний Бойнг КС-135Е онгоц хоёр хөдөлгүүрийн доголдлын улмаас ослын буулт хийв. Гэмтэл их байсан ч нисгэгчийн ур чадварын ачаар хөлгийн багийн дөрвөн хүн бүгд аврагдаж, хэсэг хугацааны дараа албаабүрэн хааж эхлэв. * 7-нд Хаити улсад ардчилсан сонгуулиар сонгогдсон анхны Ерөнхийлөгч Жеан Бертран Аристид тангараг өргөв. Эдийн засгаа чөлөөлж, дарангуйллын тогтолцоог өөрчилнө гэх амлалтын дараа АНУ тус улсад тавиад байсан хоригоо аравдугаар сард нь цуцалсан билээ. ** Их Британийн Засгийн газар хуралдаж байхад Ирландын Түр армийнхан Даунинг гудамжид миномётоор дайрав. Золоор нэг ч хүний амь эрсэдсэнгүй. * 13-нд Лазераар тоноглогдсон “ухаалаг тэсрэх бөмбөг” Багдадын газар доорх нуувчинд дэлбэрч олон зуун хүн амиа алдав. АНУ-ын Цэргийн тагнуулын алба үүнийг цэргийн байгууламж гэж мэдэгдсэн бол Иракын засаг захиргаа үүнийг бөмбөгдөлтөөс хорогдох байгууламж гэж эсэргүүцсээр байлаа. * 15-нд Чехословак, Унгар, Польшийн удирдагчид чөлөөт зах зээлийн тогтолцоонд шилжих зорилго бүхий “Вишеградын бүлэг” байгуулагдсаныг зарлав. * 18-нд Ирландын Түр армийнхан Лондон хотын метроны Паддингтон болон Викториа өртөөнд бөмбөг дэлбэлэв. * 20-нд Албанийн Ерөнхийлөгч Рамиз Алиа ардчиллын төлөөх эсэргүүцлийн жагсаалыг намжаах зорилгоор Ерөнхий сайд Адид Чарчанигийн Засгийн газрыг бүрэн бүрэлдэхүүнээр нь тараав. Төд удалгүй дараагийн Ерөнхий сайдаар Фатос Наног тохоон томилжээ. ** Програмчлалын хэл болох Пайтоныг Гуидо ван Россум зохион бүтээв. * 22-нд Персийн булангийн дайн: Ирак улс Зөвлөлтийн санал болгосон гал зогсоох хэлэлцээрийг хүлээн зөвшөөрөв. АНУ үүнийг хүчин төгөлдөр бус гэж үзэж, Кувейтийн газар нутгаас 24 цагийн дотор цэргээ гаргасан тохиолдолд цэргийн ажиллагааг зогсоох нөхцөл тулгажээ. * 23-нд Тайландын генерал Сунторн Конгсомпонг цусгүй төрийн эргэлт хийж, Ерөнхий сайд Чатичай Чунхаваныг огцруулжээ. * 24-нд Персийн булангийн дайн: Орон нутгийн цагаар үүрийн 4:00 цаг орчим Саудын Арабын хилийг АНУ тэргүүтэй холбоотон гүрний цэргүүд нэвтэрснээр Булангийн дайны хуурай замын байлдааны үе шат эхэлжээ. * 26-нд Персийн булангийн дайн: Иракын удирдагч [[Саддам Хусейн]] Багдадын радиогоор Кувейтийн газар нутгаас цэргээ гаргахаа зарлав. Гэвч Иракын цэргүүд ухарч байхдаа Кувейтийн газрын тосны томоохон ордуудыг галдан шатаажээ. * 27-нд Персийн булангийн дайн: АНУ-ын Ерөнхийлөгч Жорж Херберт У.Буш дайнд ялалт байгуулснаа зарлав. Улмаар гал зогсоох зарлиг боловсруулжээ. АНУ-ын цэргүүд гуравдугаар сараас Персийн булангаас гарч эхэлсэн юм. ** Бангладешийн парламентын сонгуульд Үндэсний нам 300 суудлын 139-ийг авч ялалт байгуулав. Ингэснээр тус намын дарга Халеда Зиа Ерөнхий сайд болох нөхцөл бүрджээ. === '''Гуравдугаар сар''' === * 2—10-нд Японы [[Саппоро]] хотод XV Өвлийн Олон улсын оюутны Универсиад болов. * 5-нд — [[Саддам Хусейн]] Кувейт улсыг эзлэхээс татгалзав. * 6-нд - АНУ-ын Ерөнхийлөгч [[Жорж Херберт Уокер Буш|Жорж Буш]] Ирак дахь дайн дууссаныг зарлав. * 10-нд - Москва хотын төвд Манежийн талбайд 500,000 хүний ​​жагсаал болсон. Эсэргүүцлийн гол уриа нь Зөвлөлтийн Ерөнхийлөгч [[Михаил Горбачёв|Михаил Горбачёвыг]] огцруулах, [[Борис Ельцин|Борис Ельцинийг]] дэмжих явдал байв. * 14-нд - БНАГУ-ын удирдагч асан [[Эрих Хонеккер|Эрих Хонеккерийг]] Михаил Горбачевын тушаалаар Зөвлөлтийн цэргийн онгоцоор Германаас ЗХУ руу нууцаар авч гарчээ. * 30-нд -АНУ-ын Лос-Анжелес хотод Оскарын шагнал гардуулах 64 дахь ёслол болж "Чонотой бүжиглэгч" ([[Англи хэл|англи.]] ''Dances with Wolves'') кино шилдэг киногоор шалгарав. * 31-нд -Гүржид тусгаар тогтнолоо сэргээх бүх нийтийн санал асуулга болсон. Бүх нийтийн санал асуулгад сонгогчдын 90,79 % оролцож, тэдний 99,08 % Гүрж улс тусгаар тогтнолоо сэргээхийн төлөө санал өгчээ. === Дөрөвдүгээр сар === * 1-нд — [[Турк]] улс [[Курдүүд|курдүүдын]] асуудлаас улбаалж Ирактай хилээ хаав. * 9-нд - Гүржийн Дээд Зөвлөл ЗХУ-аас Гүрж улс тусгаар тогтнож буйгаа зарлав. ** Польшоос Зөвлөлтийн цэргийг гаргах үйл явц эхлэв. * 29-нд -Бангладеш улсад далайн шуурга болж 138 мянган хүний амь насанд хүрчээ. === Тавдуугар сар === * 7-12-нд Шведийн [[Гётеборг]] хотод Европын боксын 29-р аварга шалгаруулах тэмцээн болов. * 9-нд Югославын Дээд удирдах газар Хорват улсад цэргийн ажиллагаа явуулах Югославын Ардын армид тусгай эрх мэдэл олгосон. * 14-нд Апартеидын эсрэг хөдөлгөөний удирдагч [[Нелсон Мандела|Нелсон Манделагийн]] эхнэр [[Винни Мандела]] хүн хулгайлах хэргээр 6 жилийн хорих ял авсан. * 15-нд Эдит Крессон Францын анхны эмэгтэй ерөнхий сайд болсон (1992 оны 4-р сарын 2 хүртэл). * 21-нд [[Этиоп|Этиопын]] Ерөнхийлөгч [[Менгисту Хайле Мариам]] тус улсын нийслэлээс зугтаж, Этиоп дахь иргэний дайныг сөрөг хүчний ялалтаар дуусгасан. * 26-нд [[Звиад Гамсахурдиа]] Гүржийн Ерөнхийлөгчөөр 87% санал авч сонгогдсон. * 27-нд Чехословак улсаас Зөвлөлтийн цэрэг гарч дууссан. * 31-нд Анголын ерөнхийлөгч Хосе Эдуардо дос Сантос болон UNITA босогчдын удирдагч Йонас Савимби нар Лиссабон хотноо дайныг зогсоох гэрээнд гарын үсэг зурав. === Зургаадугаар сар === * 7-нд Зөвлөлт Украины Дээд Зөвлөл тус Бүгд найрамдах улсын нутаг дэвсгэр дээр байрлаж буй үйлдвэрчний эвлэлийн аж ахуйн нэгж, байгууллагуудыг Зөвлөлт Украины харьяалалд нэн даруй шилжүүлэх шийдвэр гаргажээ. * 11-нд АНУ нь хүнсний зориулалтаар ЗХУ-д 1,5 тэрбум ам.долларын шинэ зээл олгов. * 12-нд Орос улсад анх удаа улс даяарх ерөнхийлөгчийн сонгууль болж [[Борис Ельцин]] ЗХУ-ын Зөвлөлт Оросын Ерөнхийлөгчөөр, [[Александр Руцкой]] дэд ерөнхийлөгчөөр сонгогдов. ** Москва хотын даргын сонгууль болж [[Гавриил Попов]] сонгогдсон. Ленинград хотын даргын сонгуулиар [[Анатолий Собчак]] сонгогдов. * 25-нд [[Хорват]], [[Словени]] улсууд Югославаас тусгаар тогтнолоо зарлав. * 28-нд [[Эдийн Засгийн Харилцан Туслалцах Зөвлөл|Эдийн Засгийн харилцан туслалцах Зөвлөлийг]] татан буугдсан. === Долдугаар сар === * 1-нд [[Варшавын гэрээ|Варшавын гэрээг]] Чехословакийн Праг хотод албан ёсоор татан буулгасан. * Зөвлөлтийн цэргүүдийг Унгараас гаргах ажиллагаа дууссан. * 10-нд Борис Ельцин Оросын ерөнхийлөгчийн хувьд тангараг өргөв. * 24-нд Энэтхэгийн засгийн газар төлөвлөгөөт эдийн засгаас зах зээлийн эдийн засагт шилжсэнийг тэмдэглэсэн Шинэ Аж Үйлдвэрийн Бодлогыг зарласан. * 31-нд Москва хотод АНУ-ын Ерөнхийлөгч [[Жорж Херберт Уокер Буш]], Зөвлөлтийн Ерөнхийлөгч [[Михаил Горбачёв]] нар Стратегийн зэвсгийг бууруулах гэрээнд гарын үсэг зурсан бөгөөд уг гэрээний дагуу хоёр улсын алсын тусгалтай пуужингийн зэвсгийн нөөцийг гуравны нэгээр бууруулах ёстой болсон. === Наймдугаар сар === * 15-нд Лаосын Ерөнхийлөгчөөр [[Кейсон Фомвихан]] болсон (1992 оны 11-р сарын 21 хүртэл). * 18-нд ЗХУ-ын Ерөнхийлөгч [[Михаил Горбачёв|Михаил Горбачёвыг]] [[Крым|Крымд]] тусгаарлав. * 19-22 -нд ЗХУ-д Улсын Онцгой Байдлын Хороо байгуулагдав. Тус улсын зарим бүс нутагт онц байдал зарлаж Цэргийн анги нэгтгэл, танкуудыг Москва руу оруулсан. Зөвлөлт Оросын Ерөнхийлөгч Б.Ельцин болон Оросын Засгийн газрын "Оросын иргэдэд" хандсан мэдэгдэлд Улсын Онцгой Байдлын Хорооны үйл ажиллагааг төрийн эргэлт гэж тодорхойлж, хүн амыг эсэргүүцэхийг уриалжээ. Москва, Ленинград хотод мөн эсэргүүцлийн олон нийтийн жагсаал цуглаан эхэлсэн. * 22-нд ЗХУ-ын Улсын Онцгой байдлын хорооны гишүүдийг баривчилжээ. Форосоос буцаж ирсэн ЗХУ-ын Ерөнхийлөгч Михаил Горбачевын жинхэнэ эрх мэдлийг хүчингүй болгосон; улс төрийн санаачилга бүхэлдээ Ельцин болон Оросын удирдлагын гарт орсон. Ардчилсан хүчний ялалтыг тэмдэглэхээр Москвад Кремль болон Цагаан ордны ойролцоо мянга мянган хүн жагсаал цуглаан хийжээ. Москва хотын Цагаан ордны дээр Оросын далбааг анх удаа мандуулсан байна. * 24-нд ЗХУ-ын бүх төрлийн Засгийн газрын харилцаа холбооны байгууллагыг Оросын Аюулгүй байдлын хорооны харьяалалд, мөн ЗХУ-ын банк, шуудан, телеграфыг Оросын харьяалалд шилжүүлэх тухай Зөвлөлт Оросын Ерөнхийлөгчийн зарлиг гарсан. * 24-нд [[Украин]] ЗХУ-аас тусгаар тогносон тухай зарлан Тунхаглав. * 25-нд [[Беларусь]] ЗХУ-аас улс төр, эдийн засгийн хувьд тусгаар тогносон тухай зарлав. * 27-нд [[Молдав]] улс ЗХУ-аас тусгаар тогносон тухай зарлан Тунхаглав. * 29-нд ЗХУ-ын Дээд Зөвлөл ЗХУ-ын Коммунист намын үйл ажиллагааг бүх газар нутагтаа зогсоосон. * 30-нд [[Азербайжан]] тусгаар тогнолын тухай Тунхаглал батлав. * 31-нд [[Киргиз]], [[Казахстан]] ЗХУ-аас тусгаар тогносон тухайгаа зарлан Тунхаглав. === Есдүгээр сар === == Энэ онд Нобелийн шагнал хүртэгсэд == * Физик — [[Пьер Жиль де Жен]], "Энгийн систем дэх эмх цэгцтэй үзэгдлийг судлах зорилгоор боловсруулсан аргуудыг шингэн талст болон полимерүүдэд ерөнхийлж болохыг нээсний төлөө." * Хими — [[Рихард Эрнст]], "Өндөр нарийвчлалтай цөмийн соронзон резонансын спектроскопийн арга зүйг хөгжүүлэхэд оруулсан хувь нэмрийн төлөө". * Анагаах ухаан — [[Эрвин Неер]], [[Берт Сакман]] нарт "Эс дэх дан ионы сувгуудын үйл ажиллагааны талаарх нээлтүүдийнх нь төлөө". * Эдийн засаг — [[Роналд Коуз]], "Институцийн бүтэц болон эдийн засгийн үйл ажиллагаанд гүйлгээний зардал болон өмчийн эрхийн ач холбогдлыг нээж, харуулсных нь төлөө". * .Уран зохиол — Надин Гордимер, «Гайхамшигт туульсаараа хүн төрөлхтөнд асар их ашиг тус авчирсан хэмээн үнэлж» олгосон. * Энхтайвны шагнал — [[Аун Сан Су Чи]], «Хүний эрхийг хамгаалагч». [[Ангилал:1991 он]] [[Ангилал:Он (20-р зуун)|#]] d6f63qmdtahzobq9j1btzaj6hst301d 851770 851750 2026-03-29T06:13:13Z BolorBobo 35167 851770 wikitext text/x-wiki {{Аргын жил дараалал|1991|1990-ээд он|XX зуун}} '''1991''' (MCMXCI) Аргын тооллоор нэгэн мянга есөн зуун ерэн нэгэн он. Билгийн тооллоор 1991 оны төмөр хонь жил. Григорын тооллоор энэ жил мягмар гарагт эхэлжээ. Энэ жил бол хоёр дахь мянганы 991 дэх жил, XX зууны 91 дэх он, 1990-ээд он гэж тоолбол хоёр дахь жил юм. Дэлхий даяар 1947 оноос эхэлсэн үзэл суртлын [[Хүйтэн дайн|"хүйтэн дайн"-ы]] сүүлийн жил нь энэ жил байлаа. ЗХУ задран бутарч үндэс суурин дээр нь 15 тусгаар улс бүрэлдэн тогтож дэлхийн улс төрийн газрын зурагт ихээхэн өөрчлөлт орсон болно. Тусгаар тогтносон дээрх улсууд бүгд нийлж [[Тусгаар Улсуудын Хамтын Нөхөрлөл|Тусгаар улсуудын хамтын нөхөрлөлийн]] гишүүн болсон юм. Энэ оныхоо 7-р сард нь Энэтхэг улс үе улирсан автократ шинжтэй бурангуй тогтолцооноосоо салж, эдийн засгаа өргөн хүрээнд чөлөөллөө. Хэдийгээр энэ нь Энэтхэгийн ДНБ-г богино хугацаандаа нэмэгдүүлсэн ч дараагийн 20 жилд нь орлогын тэгш бус байдлыг нэмэгдүүлсэн юм. НҮБ-ын эрх бүхий 34 үндэстний эвсэл Кувейтийг булаан эзэлсэн Иракын эсрэг дайн зарлав. [[Персийн булангийн дайн]] гэж нэрлэгдсэн энэ үйл явдал Ойрх Дорнодын бүс нутагт АНУ-ын зэвсэгт хүчний байнгын оролцооны эхийг тавьсан юм. Европ тивд Серби болон Югославын хооронд бараг 10 жил үргэлжилсэн Югославын дайн энэ жилд дэгдлээ. Өмнөд Африкт арьс өнгөөр ялгаварлах апартейд дэглэм устаж, иргэний эрхийн төлөө тэмцэгч [[Нелсон Мандела]] шоронгоос суллагдсаны дараах энэ жил хүн амыг арьс өнгөөр ялгаварлах байдал бүрнээ арилж, 1950 оны Хүн амын бүртгэлийн тухай хуулийг хүчингүй болсонд тооцлоо. Өмнөх онуудад CERN-ийн лабораторид эхлэлээ тавьсан дэлхийг хэрсэн интернэт сүлжээ бусад судалгааны байгууллагуудад түгэн тархаж, наймдугаар сард нь олон нийтэд нээлттэй болж дэлхийн түүхэнд анхны цахим хуудас болох “info.cern.ch” ашиглалтад орсон юм. Энэ үйл явдал мэдээллийн технологийн эх үндсийг тавиад зогсохгүй даяаршлыг хурдасгаж, хавтгай дэлхий гэх ойлголтыг бий болгосон билээ. Поп соёлын хувьд ч ярих юмтай жил байлаа. Альтернатив рок урсгалыг шинэ шатанд гаргасан гранж рокын анхны төлөөлөгчид байгуулагдаж эхлэв. Энэ урсгалын сод төлөөлөл болох Нирвана хамтлаг энэ оныхоо есдүгээр сард “Nevermind” цомгоо худалдаанд гаргав. Хип хоп урлагч урьд хожид байгаагүй өндөр амжилт тогтоолоо. Түүнчлэн электрон хөгжмийн урсгал хүчээ авч дуу хөгжмийн салбарт шинэ тренд тогтоов. Энэ урсгал зөвхөн шинэчлэл байгаад зогсохгүй уламжлалт хөгжимтэй ч сүлэлдэн залуусын анхаарлыг татах болсон юм. == Онцлох үйл явдал == === Нэгдүгээр сар === * Нэгдүгээр сарын 1 - Чехословак улс төвлөрсөн төлөвлөгөөт эдийн засгийн тогтолцоог халсан [[Зүүн Европ|Зүүн Европын]] хоёр дахь улс болжээ. * Нэгдүгээр сарын 5 - Гүржийн зэвсэгт хүчин Өмнөд Осетийн [[Цхинвали]] хотод довтолж, 1991-1992 оны Өмнөд Осетийн дайн дэгджээ. * Нэгдүгээр сарын 7 - [[Хаити]] улсад төрийн эргэлт хийхийг завдав. Экс дарангуйлагч Жеан Клод Дувальегийн удирдлаганд нэгдсэн хагас цэргийн зохион байгуулалттай бүлгэм төрийн эргэлт хийхийг санаархсан ч амжилтад хүрч чадсангүй. Төрийн эргэлтийг удирдсан Рожер Лафонтантыг долоодугаар сард нь ялласан юм. * Нэгдүгээр сарын 9 - [[Персийн булангийн дайн]]: АНУ-ын Төрийн нарийн бичгийн дарга [[Жеймс Бейкер]] Иракийн Гадаад хэргийн сайд [[Тарик Азиз|Тарик Азизтай]] уулзсан боловч Кувейтийн газар нутгаас Иракын цэргийг гаргах асуудал дээр тохиролцоонд хүрч чадсангүй. * Нэгдүгээр сарын 12 - [[Персийн булангийн дайн]]: [[АНУ-ын Конгресс|АНУ-ын Конгрессын]] хоёр танхим Кувейтийн газар нутгаас Иракын цэргийг гаргахын тулд цэргийн ажиллагаа явуулахыг зөвшөөрсөн тогтоолыг батлав. * Нэгдүгээр сарын 13 - Дуут хувьсгал: Литвийн тусгаар тогтнолын төлөөх ардчилсан жагсаалыг дарахын тулд Зөвлөлтийн цэргийн хүч [[Вильнюс|Вилньюс]] хотод нэвтрэв. Үүний уршгаар 14 энгийн иргэн амиа алдаж, 702 хүн шархаджээ. * Нэгдүгээр сарын 15 - [[Персийн булангийн дайн]]: НҮБ-ын тогтсон хугацаа дууссан тул “[[Цөлийн шуурга]]” ажиллагаа эхлэхэд бэлэн болов. * Нэгдүгээр сарын 16 - [[Персийн булангийн дайн]]: “Цөлийн шуурга” ажиллагаа эхэлж, агаарын анхны дайралтаа хийв. * Нэгдүгээр сарын 17 - [[Персийн булангийн дайн]]: Иракын зэвсэгт хүчин [[Израил]] улс руу довтолж, “Скад” пуужин харважээ. Улмаар энэ сарынхаа 19-нд Тель-Авивт 15 хүн, 22-нд нь Рамат Ган хотод 96 хүн шархдав. ** Норвегийн хаан ширээг V Харальд залгахаар болов. * Нэгдүгээр сарын 18 - Америкийн агаарын тээврийн “Eastern Airlines” компани 62 жил үйл ажиллагаа явуулсны эцэст дампуурлаа зарлалаа. * Нэгдүгээр сарын 22 - [[Персийн булангийн дайн]]: Британийн зэвсэгт хүчин Иракын нутагт зэвсэглэлээ байршуулж эхлэв. * Нэгдүгээр сарын 24 - Папуа Шинэ Гвиней улсын засгийн газар Бугенвилль арлын босогчидтой энхийн гэрээ байгуулав. Ингэснээр 1988 оноос хойш үргэлжилсэн зэвсэгт мөргөлдөөн эцэслэжээ. * Нэгдүгээр сарын 26 - [[Сомали]] улсын Ерөнхийлөгч Сиад Барре албан тушаалаасаа огцров. Улмаар тус улсад иргэний дайн дэгдэв. Гурав хоногийн дараа тус улсын Ерөнхийлөгчийн суудалд Али Махди Мухаммад суужээ. * Нэгдүгээр сарын 29 - Өмнөд Африкт Африкийн үндэсний конгресс намын дарга Нелсон Мандела болон Инката эрх чөлөөний намын дарга Мангосуту Бутелези нар найрамдлын гэрээнд гарын үсэг зурав. ** [[Персийн булангийн дайн]]: Хажигийн тулаан эхэлснээр тус дайны хүрээнд анхны томоохон хуурай замын тулаан дэгджээ. Энэ тулаан ердөө нэг хоног л үргэлжилсэн юм. === Хоёрдугаар сар === * Хоёрдугаар сарын 1 - Афганистанын зүүн хойд хэсгийн Хинду Куш мужид 6.4 магнитудын хүчтэй газар хөдөлж 848 хүн амиа алдан, 200 орчим хүн бэртэж гэмтжээ. * Хоёрдугаар сарын 6 - Саудын Арабын нисэх хүчний Бойнг КС-135Е онгоц хоёр хөдөлгүүрийн доголдлын улмаас ослын буулт хийв. Гэмтэл их байсан ч нисгэгчийн ур чадварын ачаар хөлгийн багийн дөрвөн хүн бүгд аврагдаж, хэсэг хугацааны дараа албаабүрэн хааж эхлэв. * Хоёрдугаар сарын 7 - Хаити улсад ардчилсан сонгуулиар сонгогдсон анхны Ерөнхийлөгч Жеан Бертран Аристид тангараг өргөв. Эдийн засгаа чөлөөлж, дарангуйллын тогтолцоог өөрчилнө гэх амлалтын дараа АНУ тус улсад тавиад байсан хоригоо аравдугаар сард нь цуцалсан билээ. ** Их Британийн Засгийн газар хуралдаж байхад Ирландын Түр армийнхан Даунинг гудамжид миномётоор дайрав. Золоор нэг ч хүний амь эрсэдсэнгүй. * Хоёрдугаарс арын 13 - Лазераар тоноглогдсон “ухаалаг тэсрэх бөмбөг” Багдадын газар доорх нуувчинд дэлбэрч олон зуун хүн амиа алдав. АНУ-ын Цэргийн тагнуулын алба үүнийг цэргийн байгууламж гэж мэдэгдсэн бол Иракын засаг захиргаа үүнийг бөмбөгдөлтөөс хорогдох байгууламж гэж эсэргүүцсээр байлаа. * Хоёрдугаар сарын 15 - Чехословак, Унгар, Польшийн удирдагчид чөлөөт зах зээлийн тогтолцоонд шилжих зорилго бүхий “Вишеградын бүлэг” байгуулагдсаныг зарлав. * Хоёрдугаар сарын 18 - Ирландын салан тусгаарлагчид Лондон хотын метроны Паддингтон болон Викториа өртөөнд бөмбөг дэлбэлэв. * Хоёрдугаарс арын 20 - Албанийн Ерөнхийлөгч Рамиз Алиа ардчиллын төлөөх эсэргүүцлийн жагсаалыг намжаах зорилгоор Ерөнхий сайд Адид Чарчанигийн Засгийн газрыг бүрэн бүрэлдэхүүнээр нь тараав. Төд удалгүй дараагийн Ерөнхий сайдаар Фатос Наног тохоон томилжээ. ** Програмчлалын хэл болох Пайтоныг Гуидо ван Россум зохион бүтээв. * Хоёрдугаар сарын 22 - [[Персийн булангийн дайн]]: Ирак улс Зөвлөлтийн санал болгосон гал зогсоох хэлэлцээрийг хүлээн зөвшөөрөв. АНУ үүнийг хүчин төгөлдөр бус гэж үзэж, Кувейтийн газар нутгаас 24 цагийн дотор цэргээ гаргасан тохиолдолд цэргийн ажиллагааг зогсоох нөхцөл тулгажээ. * Хоёрдугаар сарын 23 - Тайландын генерал Сунторн Конгсомпонг цусгүй төрийн эргэлт хийж, Ерөнхий сайд Чатичай Чунхаваныг огцруулжээ. * Хоёрдугаар сарын 24 - [[Персийн булангийн дайн]]: Орон нутгийн цагаар үүрийн 4:00 цаг орчим Саудын Арабын хилийг АНУ тэргүүтэй холбоотон гүрний цэргүүд нэвтэрснээр Булангийн дайны хуурай замын байлдааны үе шат эхэлжээ. * Хоёрдугаар сарын 26 - [[Персийн булангийн дайн]]: Иракын удирдагч [[Саддам Хусейн]] Багдадын радиогоор Кувейтийн газар нутгаас цэргээ гаргахаа зарлав. Гэвч Иракын цэргүүд ухарч байхдаа Кувейтийн газрын тосны томоохон ордуудыг галдан шатаажээ. * Хоёрдугаар сарын 27 - [[Персийн булангийн дайн]]: АНУ-ын Ерөнхийлөгч Жорж Херберт У.Буш дайнд ялалт байгуулснаа зарлав. Улмаар гал зогсоох зарлиг боловсруулжээ. АНУ-ын цэргүүд гуравдугаар сараас Персийн булангаас гарч эхэлсэн юм. ** Бангладешийн парламентын сонгуульд Үндэсний нам 300 суудлын 139-ийг авч ялалт байгуулав. Ингэснээр тус намын дарга Халеда Зиа Ерөнхий сайд болох нөхцөл бүрджээ. === Гуравдугаар сар === * Гуравдугаар сарын 3 – Сан-Томе ба Принсип улс түүхэндээ анх удаа Ерөнхийлөгчийн сонгууль зохион байгуулж Мигель Тровоада ялалт байгуулав. ** АНУ-ын Лос Анжелес хотод мотоцикль унаж явсан хар арьст Родни Кингийг цагдаа нар гэмгүй байхад нь бүлэглэн халдав. Уг асуудал АНУ даяар тарж, улмаар цагдаагийн дөрвөн ажилтанд хүний биед халдсан хэргээр ял оноосон билээ. * Гуравдугаар сарын 6 – Энэтхэгийн Ерөнхий сайд Чандра Шехар улс төрийн нөхцөл байдлын улмаас үүрэгт ажлаасаа огцров. * Гуравдугаар сарын 9 – Сербийн Белград хотод Слободан Милошевичийн засаглалыг эсэргүүцсэн жагсаал болов. Эрх баригчид жагсаалыг хүч хэрэглэн тараах үеэр хоёр хүн амиа алдаж, олон арван хүн гэмтжээ. Сербийн гудамжуудад цагдаа, өөрөө явагч хэрэгсэл байршуулсан байна. * Гуравдугаар сарын 10 – Эль Сальвадор улсад парламентын сонгууль болж Үндэсний бүгд найрамдах эвсэл ялалт байгуулав. Тус нам парламентын 48 суудлын 39-г авсан юм. * Гуравдугаар сарын 13 – Аляскын нутагт газрын тос алдсан хэргээр “Эксон Валдез” компанид АНУ-ын Хууль зүйн яам нэг тэрбум ам.долларын торгууль оноов. ** АНУ, Канадын Засгийн газар хүчиллэг борооны гэрээнд гарын үсэг зуржээ. * Гуравдугаар сарын 14 – Персийн булангийн дайн: Дайны хөлөөс дайжин эх орноосон дүрвэн Саудын Араб улсад орогноод байсан Жабер аль Ахмад аль Сабах долоон сарын дараа эх нутагтаа эргэн ирэв. ** Чилийн Атакамын цөлд тухайн цаг үеийнхээ хамгийн том зэсийн уурхай болох Эскондида уурхайг албан ёсоор нээв. * Гуравдугаар сарын 15 – Герман улс [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]-аас хойш дөрвөн хүчнээс бүрэн тусгаар тогтнов. Дайны дараа ЗХУ, АНУ, Их Британи, Франц гэсэн дөрвөн улс эдийн засаг, нийгэм зэргээр дотоод хэрэгт нь оролцсоор байсан юм. ** АНУ-Албани улс 1939 оноос хойш анх удаагаа дипломат харилцаагаа сэргээжээ. * Гуравдугаар сарын 17 – ЗХУ-ын задрал: ЗХУ-д бүх нийтийн санал асуулга болов. Санал асуулгад оролцогчдын 77% нь Зөвлөлтийн бүрэлдэхүүнд багтдаг 15 бүгд найрамдах улсыг тусгаар улс болгохыг эсэргүүцжээ. Уг санал асуулгыг зургаан бүгд найрамдах улс эс хүлээн зөвшөөрч бойкоттолсон байна. ** Финланд улсад парламентын сонгууль болж Төвийн нам 55 суудал авч ялалт байгуулав. Ингэснээр Финландын Социал демократ намын 25 жилийн ноёрхол эцэслэжээ. * Гуравдугаар сарын 23 – Сьерра Леон улсад Хувьсгалт нэгдсэн хүч Засгийн газрынхаа эсрэг төрийн эргэлт хийснээр иргэний дайн дэгдэв. * Гуравдугаар сарын 24 – Баруун африкийн Бенин улсад 1970 оноос хойш анх удаагаа Ерөнхийлөгчийн сонгууль болов. Сонгуульд Ницефор Согло ялалт байгуулжээ. * Гуравдугаар сарын 26 – Мали улсад Амаду Тумани Туре нарын цэргийн офицерууд Ерөнхийлөгч Мусса Траорег баривчилж, Үндсэн хуулийг хүчингүй болсонд тооцжээ. ** Аргентин, Бразил, Уругвай, Парагвай улсууд Асунционы тунхагт гарын үсэг зурснаар, Өмнөд Америкийн чөлөөт худалдааны эвсэл байгуулагдав. * Гуравдугаар сарын 31 – Албани улсад 1923 оноос хойш анх удаагаа олон намын оролцоотой сонгууль зохион байгуулав. Сонгуульд эрх баригч Хөдөлмөрчдийн нам үнэмлэхүй ялалт байгуулж парламентын 250 суудлаас 169 суудлыг авчээ. ** ЗХУ-ын задрал: Гүрж улс ЗХУ-аас тусгаар тогтнож буйгаа зарлав. === Дөрөвдүгээр сар === * 1-нд — [[Турк]] улс [[Курдүүд|курдүүдын]] асуудлаас улбаалж Ирактай хилээ хаав. * 9-нд - Гүржийн Дээд Зөвлөл ЗХУ-аас Гүрж улс тусгаар тогтнож буйгаа зарлав. ** Польшоос Зөвлөлтийн цэргийг гаргах үйл явц эхлэв. * 29-нд -Бангладеш улсад далайн шуурга болж 138 мянган хүний амь насанд хүрчээ. === Тавдуугар сар === * 7-12-нд Шведийн [[Гётеборг]] хотод Европын боксын 29-р аварга шалгаруулах тэмцээн болов. * 9-нд Югославын Дээд удирдах газар Хорват улсад цэргийн ажиллагаа явуулах Югославын Ардын армид тусгай эрх мэдэл олгосон. * 14-нд Апартеидын эсрэг хөдөлгөөний удирдагч [[Нелсон Мандела|Нелсон Манделагийн]] эхнэр [[Винни Мандела]] хүн хулгайлах хэргээр 6 жилийн хорих ял авсан. * 15-нд Эдит Крессон Францын анхны эмэгтэй ерөнхий сайд болсон (1992 оны 4-р сарын 2 хүртэл). * 21-нд [[Этиоп|Этиопын]] Ерөнхийлөгч [[Менгисту Хайле Мариам]] тус улсын нийслэлээс зугтаж, Этиоп дахь иргэний дайныг сөрөг хүчний ялалтаар дуусгасан. * 26-нд [[Звиад Гамсахурдиа]] Гүржийн Ерөнхийлөгчөөр 87% санал авч сонгогдсон. * 27-нд Чехословак улсаас Зөвлөлтийн цэрэг гарч дууссан. * 31-нд Анголын ерөнхийлөгч Хосе Эдуардо дос Сантос болон UNITA босогчдын удирдагч Йонас Савимби нар Лиссабон хотноо дайныг зогсоох гэрээнд гарын үсэг зурав. === Зургаадугаар сар === * 7-нд Зөвлөлт Украины Дээд Зөвлөл тус Бүгд найрамдах улсын нутаг дэвсгэр дээр байрлаж буй үйлдвэрчний эвлэлийн аж ахуйн нэгж, байгууллагуудыг Зөвлөлт Украины харьяалалд нэн даруй шилжүүлэх шийдвэр гаргажээ. * 11-нд АНУ нь хүнсний зориулалтаар ЗХУ-д 1,5 тэрбум ам.долларын шинэ зээл олгов. * 12-нд Орос улсад анх удаа улс даяарх ерөнхийлөгчийн сонгууль болж [[Борис Ельцин]] ЗХУ-ын Зөвлөлт Оросын Ерөнхийлөгчөөр, [[Александр Руцкой]] дэд ерөнхийлөгчөөр сонгогдов. ** Москва хотын даргын сонгууль болж [[Гавриил Попов]] сонгогдсон. Ленинград хотын даргын сонгуулиар [[Анатолий Собчак]] сонгогдов. * 25-нд [[Хорват]], [[Словени]] улсууд Югославаас тусгаар тогтнолоо зарлав. * 28-нд [[Эдийн Засгийн Харилцан Туслалцах Зөвлөл|Эдийн Засгийн харилцан туслалцах Зөвлөлийг]] татан буугдсан. === Долдугаар сар === * 1-нд [[Варшавын гэрээ|Варшавын гэрээг]] Чехословакийн Праг хотод албан ёсоор татан буулгасан. * Зөвлөлтийн цэргүүдийг Унгараас гаргах ажиллагаа дууссан. * 10-нд Борис Ельцин Оросын ерөнхийлөгчийн хувьд тангараг өргөв. * 24-нд Энэтхэгийн засгийн газар төлөвлөгөөт эдийн засгаас зах зээлийн эдийн засагт шилжсэнийг тэмдэглэсэн Шинэ Аж Үйлдвэрийн Бодлогыг зарласан. * 31-нд Москва хотод АНУ-ын Ерөнхийлөгч [[Жорж Херберт Уокер Буш]], Зөвлөлтийн Ерөнхийлөгч [[Михаил Горбачёв]] нар Стратегийн зэвсгийг бууруулах гэрээнд гарын үсэг зурсан бөгөөд уг гэрээний дагуу хоёр улсын алсын тусгалтай пуужингийн зэвсгийн нөөцийг гуравны нэгээр бууруулах ёстой болсон. === Наймдугаар сар === * 15-нд Лаосын Ерөнхийлөгчөөр [[Кейсон Фомвихан]] болсон (1992 оны 11-р сарын 21 хүртэл). * 18-нд ЗХУ-ын Ерөнхийлөгч [[Михаил Горбачёв|Михаил Горбачёвыг]] [[Крым|Крымд]] тусгаарлав. * 19-22 -нд ЗХУ-д Улсын Онцгой Байдлын Хороо байгуулагдав. Тус улсын зарим бүс нутагт онц байдал зарлаж Цэргийн анги нэгтгэл, танкуудыг Москва руу оруулсан. Зөвлөлт Оросын Ерөнхийлөгч Б.Ельцин болон Оросын Засгийн газрын "Оросын иргэдэд" хандсан мэдэгдэлд Улсын Онцгой Байдлын Хорооны үйл ажиллагааг төрийн эргэлт гэж тодорхойлж, хүн амыг эсэргүүцэхийг уриалжээ. Москва, Ленинград хотод мөн эсэргүүцлийн олон нийтийн жагсаал цуглаан эхэлсэн. * 22-нд ЗХУ-ын Улсын Онцгой байдлын хорооны гишүүдийг баривчилжээ. Форосоос буцаж ирсэн ЗХУ-ын Ерөнхийлөгч Михаил Горбачевын жинхэнэ эрх мэдлийг хүчингүй болгосон; улс төрийн санаачилга бүхэлдээ Ельцин болон Оросын удирдлагын гарт орсон. Ардчилсан хүчний ялалтыг тэмдэглэхээр Москвад Кремль болон Цагаан ордны ойролцоо мянга мянган хүн жагсаал цуглаан хийжээ. Москва хотын Цагаан ордны дээр Оросын далбааг анх удаа мандуулсан байна. * 24-нд ЗХУ-ын бүх төрлийн Засгийн газрын харилцаа холбооны байгууллагыг Оросын Аюулгүй байдлын хорооны харьяалалд, мөн ЗХУ-ын банк, шуудан, телеграфыг Оросын харьяалалд шилжүүлэх тухай Зөвлөлт Оросын Ерөнхийлөгчийн зарлиг гарсан. * 24-нд [[Украин]] ЗХУ-аас тусгаар тогносон тухай зарлан Тунхаглав. * 25-нд [[Беларусь]] ЗХУ-аас улс төр, эдийн засгийн хувьд тусгаар тогносон тухай зарлав. * 27-нд [[Молдав]] улс ЗХУ-аас тусгаар тогносон тухай зарлан Тунхаглав. * 29-нд ЗХУ-ын Дээд Зөвлөл ЗХУ-ын Коммунист намын үйл ажиллагааг бүх газар нутагтаа зогсоосон. * 30-нд [[Азербайжан]] тусгаар тогнолын тухай Тунхаглал батлав. * 31-нд [[Киргиз]], [[Казахстан]] ЗХУ-аас тусгаар тогносон тухайгаа зарлан Тунхаглав. === Есдүгээр сар === == Энэ онд Нобелийн шагнал хүртэгсэд == * Физик — [[Пьер Жиль де Жен]], "Энгийн систем дэх эмх цэгцтэй үзэгдлийг судлах зорилгоор боловсруулсан аргуудыг шингэн талст болон полимерүүдэд ерөнхийлж болохыг нээсний төлөө." * Хими — [[Рихард Эрнст]], "Өндөр нарийвчлалтай цөмийн соронзон резонансын спектроскопийн арга зүйг хөгжүүлэхэд оруулсан хувь нэмрийн төлөө". * Анагаах ухаан — [[Эрвин Неер]], [[Берт Сакман]] нарт "Эс дэх дан ионы сувгуудын үйл ажиллагааны талаарх нээлтүүдийнх нь төлөө". * Эдийн засаг — [[Роналд Коуз]], "Институцийн бүтэц болон эдийн засгийн үйл ажиллагаанд гүйлгээний зардал болон өмчийн эрхийн ач холбогдлыг нээж, харуулсных нь төлөө". * .Уран зохиол — Надин Гордимер, «Гайхамшигт туульсаараа хүн төрөлхтөнд асар их ашиг тус авчирсан хэмээн үнэлж» олгосон. * Энхтайвны шагнал — [[Аун Сан Су Чи]], «Хүний эрхийг хамгаалагч». [[Ангилал:1991 он]] [[Ангилал:Он (20-р зуун)|#]] 46l8ikhzw008rneppt6kjcb6ik7bi5m 851771 851770 2026-03-29T06:15:01Z BolorBobo 35167 851771 wikitext text/x-wiki {{Аргын жил дараалал|1991|1990-ээд он|XX зуун}} '''1991''' (MCMXCI) Аргын тооллоор нэгэн мянга есөн зуун ерэн нэгэн он. Билгийн тооллоор 1991 оны төмөр хонь жил. Григорын тооллоор энэ жил мягмар гарагт эхэлжээ. Энэ жил бол хоёр дахь мянганы 991 дэх жил, XX зууны 91 дэх он, 1990-ээд он гэж тоолбол хоёр дахь жил юм. Дэлхий даяар 1947 оноос эхэлсэн үзэл суртлын [[Хүйтэн дайн|"хүйтэн дайн"-ы]] сүүлийн жил нь энэ жил байлаа. ЗХУ задран бутарч үндэс суурин дээр нь 15 тусгаар улс бүрэлдэн тогтож дэлхийн улс төрийн газрын зурагт ихээхэн өөрчлөлт орсон болно. Тусгаар тогтносон дээрх улсууд бүгд нийлж [[Тусгаар Улсуудын Хамтын Нөхөрлөл|Тусгаар улсуудын хамтын нөхөрлөлийн]] гишүүн болсон юм. Энэ оныхоо 7-р сард нь Энэтхэг улс үе улирсан автократ шинжтэй бурангуй тогтолцооноосоо салж, эдийн засгаа өргөн хүрээнд чөлөөллөө. Хэдийгээр энэ нь Энэтхэгийн ДНБ-г богино хугацаандаа нэмэгдүүлсэн ч дараагийн 20 жилд нь орлогын тэгш бус байдлыг нэмэгдүүлсэн юм. НҮБ-ын эрх бүхий 34 үндэстний эвсэл Кувейтийг булаан эзэлсэн Иракын эсрэг дайн зарлав. [[Персийн булангийн дайн]] гэж нэрлэгдсэн энэ үйл явдал Ойрх Дорнодын бүс нутагт АНУ-ын зэвсэгт хүчний байнгын оролцооны эхийг тавьсан юм. Европ тивд Серби болон Югославын хооронд бараг 10 жил үргэлжилсэн Югославын дайн энэ жилд дэгдлээ. Өмнөд Африкт арьс өнгөөр ялгаварлах апартейд дэглэм устаж, иргэний эрхийн төлөө тэмцэгч [[Нелсон Мандела]] шоронгоос суллагдсаны дараах энэ жил хүн амыг арьс өнгөөр ялгаварлах байдал бүрнээ арилж, 1950 оны Хүн амын бүртгэлийн тухай хуулийг хүчингүй болсонд тооцлоо. Өмнөх онуудад CERN-ийн лабораторид эхлэлээ тавьсан дэлхийг хэрсэн интернэт сүлжээ бусад судалгааны байгууллагуудад түгэн тархаж, наймдугаар сард нь олон нийтэд нээлттэй болж дэлхийн түүхэнд анхны цахим хуудас болох “info.cern.ch” ашиглалтад орсон юм. Энэ үйл явдал мэдээллийн технологийн эх үндсийг тавиад зогсохгүй даяаршлыг хурдасгаж, хавтгай дэлхий гэх ойлголтыг бий болгосон билээ. Поп соёлын хувьд ч ярих юмтай жил байлаа. Альтернатив рок урсгалыг шинэ шатанд гаргасан гранж рокын анхны төлөөлөгчид байгуулагдаж эхлэв. Энэ урсгалын сод төлөөлөл болох Нирвана хамтлаг энэ оныхоо есдүгээр сард “Nevermind” цомгоо худалдаанд гаргав. Хип хоп урлагч урьд хожид байгаагүй өндөр амжилт тогтоолоо. Түүнчлэн электрон хөгжмийн урсгал хүчээ авч дуу хөгжмийн салбарт шинэ тренд тогтоов. Энэ урсгал зөвхөн шинэчлэл байгаад зогсохгүй уламжлалт хөгжимтэй ч сүлэлдэн залуусын анхаарлыг татах болсон юм. == Онцлох үйл явдал == === Нэгдүгээр сар === * Нэгдүгээр сарын 1 - Чехословак улс төвлөрсөн төлөвлөгөөт эдийн засгийн тогтолцоог халсан [[Зүүн Европ|Зүүн Европын]] хоёр дахь улс болжээ. * Нэгдүгээр сарын 5 - Гүржийн зэвсэгт хүчин Өмнөд Осетийн [[Цхинвали]] хотод довтолж, 1991-1992 оны Өмнөд Осетийн дайн дэгджээ. * Нэгдүгээр сарын 7 - [[Хаити]] улсад төрийн эргэлт хийхийг завдав. Экс дарангуйлагч Жеан Клод Дувальегийн удирдлаганд нэгдсэн хагас цэргийн зохион байгуулалттай бүлгэм төрийн эргэлт хийхийг санаархсан ч амжилтад хүрч чадсангүй. Төрийн эргэлтийг удирдсан Рожер Лафонтантыг долоодугаар сард нь ялласан юм. * Нэгдүгээр сарын 9 - [[Персийн булангийн дайн]]: АНУ-ын Төрийн нарийн бичгийн дарга [[Жеймс Бейкер]] Иракийн Гадаад хэргийн сайд [[Тарик Азиз|Тарик Азизтай]] уулзсан боловч Кувейтийн газар нутгаас Иракын цэргийг гаргах асуудал дээр тохиролцоонд хүрч чадсангүй. * Нэгдүгээр сарын 12 - [[Персийн булангийн дайн]]: [[АНУ-ын Конгресс|АНУ-ын Конгрессын]] хоёр танхим Кувейтийн газар нутгаас Иракын цэргийг гаргахын тулд цэргийн ажиллагаа явуулахыг зөвшөөрсөн тогтоолыг батлав. * Нэгдүгээр сарын 13 - Дуут хувьсгал: Литвийн тусгаар тогтнолын төлөөх ардчилсан жагсаалыг дарахын тулд Зөвлөлтийн цэргийн хүч [[Вильнюс|Вилньюс]] хотод нэвтрэв. Үүний уршгаар 14 энгийн иргэн амиа алдаж, 702 хүн шархаджээ. * Нэгдүгээр сарын 15 - [[Персийн булангийн дайн]]: НҮБ-ын тогтсон хугацаа дууссан тул “[[Цөлийн шуурга]]” ажиллагаа эхлэхэд бэлэн болов. * Нэгдүгээр сарын 16 - [[Персийн булангийн дайн]]: “Цөлийн шуурга” ажиллагаа эхэлж, агаарын анхны дайралтаа хийв. * Нэгдүгээр сарын 17 - [[Персийн булангийн дайн]]: Иракын зэвсэгт хүчин [[Израил]] улс руу довтолж, “Скад” пуужин харважээ. Улмаар энэ сарынхаа 19-нд Тель-Авивт 15 хүн, 22-нд нь Рамат Ган хотод 96 хүн шархдав. ** Норвегийн хаан ширээг V Харальд залгахаар болов. * Нэгдүгээр сарын 18 - Америкийн агаарын тээврийн “Eastern Airlines” компани 62 жил үйл ажиллагаа явуулсны эцэст дампуурлаа зарлалаа. * Нэгдүгээр сарын 22 - [[Персийн булангийн дайн]]: Британийн зэвсэгт хүчин Иракын нутагт зэвсэглэлээ байршуулж эхлэв. * Нэгдүгээр сарын 24 - Папуа Шинэ Гвиней улсын засгийн газар Бугенвилль арлын босогчидтой энхийн гэрээ байгуулав. Ингэснээр 1988 оноос хойш үргэлжилсэн зэвсэгт мөргөлдөөн эцэслэжээ. * Нэгдүгээр сарын 26 - [[Сомали]] улсын Ерөнхийлөгч Сиад Барре албан тушаалаасаа огцров. Улмаар тус улсад иргэний дайн дэгдэв. Гурав хоногийн дараа тус улсын Ерөнхийлөгчийн суудалд Али Махди Мухаммад суужээ. * Нэгдүгээр сарын 29 - Өмнөд Африкт Африкийн үндэсний конгресс намын дарга Нелсон Мандела болон Инката эрх чөлөөний намын дарга Мангосуту Бутелези нар найрамдлын гэрээнд гарын үсэг зурав. ** [[Персийн булангийн дайн]]: Хажигийн тулаан эхэлснээр тус дайны хүрээнд анхны томоохон хуурай замын тулаан дэгджээ. Энэ тулаан ердөө нэг хоног л үргэлжилсэн юм. === Хоёрдугаар сар === * Хоёрдугаар сарын 1 - Афганистанын зүүн хойд хэсгийн Хинду Куш мужид 6.4 магнитудын хүчтэй газар хөдөлж 848 хүн амиа алдан, 200 орчим хүн бэртэж гэмтжээ. * Хоёрдугаар сарын 6 - Саудын Арабын нисэх хүчний Бойнг КС-135Е онгоц хоёр хөдөлгүүрийн доголдлын улмаас ослын буулт хийв. Гэмтэл их байсан ч нисгэгчийн ур чадварын ачаар хөлгийн багийн дөрвөн хүн бүгд аврагдаж, хэсэг хугацааны дараа албаабүрэн хааж эхлэв. * Хоёрдугаар сарын 7 - Хаити улсад ардчилсан сонгуулиар сонгогдсон анхны Ерөнхийлөгч Жеан Бертран Аристид тангараг өргөв. Эдийн засгаа чөлөөлж, дарангуйллын тогтолцоог өөрчилнө гэх амлалтын дараа АНУ тус улсад тавиад байсан хоригоо аравдугаар сард нь цуцалсан билээ. ** Их Британийн Засгийн газар хуралдаж байхад Ирландын Түр армийнхан Даунинг гудамжид миномётоор дайрав. Золоор нэг ч хүний амь эрсэдсэнгүй. * Хоёрдугаарс арын 13 - Лазераар тоноглогдсон “ухаалаг тэсрэх бөмбөг” Багдадын газар доорх нуувчинд дэлбэрч олон зуун хүн амиа алдав. АНУ-ын Цэргийн тагнуулын алба үүнийг цэргийн байгууламж гэж мэдэгдсэн бол Иракын засаг захиргаа үүнийг бөмбөгдөлтөөс хорогдох байгууламж гэж эсэргүүцсээр байлаа. * Хоёрдугаар сарын 15 - Чехословак, Унгар, Польшийн удирдагчид чөлөөт зах зээлийн тогтолцоонд шилжих зорилго бүхий “Вишеградын бүлэг” байгуулагдсаныг зарлав. * Хоёрдугаар сарын 18 - Ирландын салан тусгаарлагчид Лондон хотын метроны Паддингтон болон Викториа өртөөнд бөмбөг дэлбэлэв. * Хоёрдугаарс арын 20 - Албанийн Ерөнхийлөгч Рамиз Алиа ардчиллын төлөөх эсэргүүцлийн жагсаалыг намжаах зорилгоор Ерөнхий сайд Адид Чарчанигийн Засгийн газрыг бүрэн бүрэлдэхүүнээр нь тараав. Төд удалгүй дараагийн Ерөнхий сайдаар Фатос Наног тохоон томилжээ. ** Програмчлалын хэл болох Пайтоныг Гуидо ван Россум зохион бүтээв. * Хоёрдугаар сарын 22 - [[Персийн булангийн дайн]]: Ирак улс Зөвлөлтийн санал болгосон гал зогсоох хэлэлцээрийг хүлээн зөвшөөрөв. АНУ үүнийг хүчин төгөлдөр бус гэж үзэж, Кувейтийн газар нутгаас 24 цагийн дотор цэргээ гаргасан тохиолдолд цэргийн ажиллагааг зогсоох нөхцөл тулгажээ. * Хоёрдугаар сарын 23 - Тайландын генерал Сунторн Конгсомпонг цусгүй төрийн эргэлт хийж, Ерөнхий сайд Чатичай Чунхаваныг огцруулжээ. * Хоёрдугаар сарын 24 - [[Персийн булангийн дайн]]: Орон нутгийн цагаар үүрийн 4:00 цаг орчим Саудын Арабын хилийг АНУ тэргүүтэй холбоотон гүрний цэргүүд нэвтэрснээр Булангийн дайны хуурай замын байлдааны үе шат эхэлжээ. * Хоёрдугаар сарын 26 - [[Персийн булангийн дайн]]: Иракын удирдагч [[Саддам Хусейн]] Багдадын радиогоор Кувейтийн газар нутгаас цэргээ гаргахаа зарлав. Гэвч Иракын цэргүүд ухарч байхдаа Кувейтийн газрын тосны томоохон ордуудыг галдан шатаажээ. * Хоёрдугаар сарын 27 - [[Персийн булангийн дайн]]: АНУ-ын Ерөнхийлөгч Жорж Херберт У.Буш дайнд ялалт байгуулснаа зарлав. Улмаар гал зогсоох зарлиг боловсруулжээ. АНУ-ын цэргүүд гуравдугаар сараас Персийн булангаас гарч эхэлсэн юм. ** Бангладешийн парламентын сонгуульд Үндэсний нам 300 суудлын 139-ийг авч ялалт байгуулав. Ингэснээр тус намын дарга Халеда Зиа Ерөнхий сайд болох нөхцөл бүрджээ. === Гуравдугаар сар === * Гуравдугаар сарын 3 – Сан-Томе ба Принсип улс түүхэндээ анх удаа Ерөнхийлөгчийн сонгууль зохион байгуулж Мигель Тровоада ялалт байгуулав. ** АНУ-ын Лос Анжелес хотод мотоцикль унаж явсан хар арьст Родни Кингийг цагдаа нар гэмгүй байхад нь бүлэглэн халдав. Уг асуудал АНУ даяар тарж, улмаар цагдаагийн дөрвөн ажилтанд хүний биед халдсан хэргээр ял оноосон билээ. * Гуравдугаар сарын 6 – Энэтхэгийн Ерөнхий сайд Чандра Шехар улс төрийн нөхцөл байдлын улмаас үүрэгт ажлаасаа огцров. * Гуравдугаар сарын 9 – Сербийн Белград хотод Слободан Милошевичийн засаглалыг эсэргүүцсэн жагсаал болов. Эрх баригчид жагсаалыг хүч хэрэглэн тараах үеэр хоёр хүн амиа алдаж, олон арван хүн гэмтжээ. Сербийн гудамжуудад цагдаа, өөрөө явагч хэрэгсэл байршуулсан байна. * Гуравдугаар сарын 10 – Эль Сальвадор улсад парламентын сонгууль болж Үндэсний бүгд найрамдах эвсэл ялалт байгуулав. Тус нам парламентын 48 суудлын 39-г авсан юм. * Гуравдугаар сарын 13 – Аляскын нутагт газрын тос алдсан хэргээр “Эксон Валдез” компанид АНУ-ын Хууль зүйн яам нэг тэрбум ам.долларын торгууль оноов. ** АНУ, Канадын Засгийн газар хүчиллэг борооны гэрээнд гарын үсэг зуржээ. * Гуравдугаар сарын 14 – Персийн булангийн дайн: Дайны хөлөөс дайжин эх орноосон дүрвэн Саудын Араб улсад орогноод байсан Жабер аль Ахмад аль Сабах долоон сарын дараа эх нутагтаа эргэн ирэв. ** Чилийн Атакамын цөлд тухайн цаг үеийнхээ хамгийн том зэсийн уурхай болох Эскондида уурхайг албан ёсоор нээв. * Гуравдугаар сарын 15 – Герман улс [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]-аас хойш дөрвөн хүчнээс бүрэн тусгаар тогтнов. Дайны дараа ЗХУ, АНУ, Их Британи, Франц гэсэн дөрвөн улс эдийн засаг, нийгэм зэргээр дотоод хэрэгт нь оролцсоор байсан юм. ** АНУ-Албани улс 1939 оноос хойш анх удаагаа дипломат харилцаагаа сэргээжээ. * Гуравдугаар сарын 17 – ЗХУ-ын задрал: ЗХУ-д бүх нийтийн санал асуулга болов. Санал асуулгад оролцогчдын 77% нь Зөвлөлтийн бүрэлдэхүүнд багтдаг 15 бүгд найрамдах улсыг тусгаар улс болгохыг эсэргүүцжээ. Уг санал асуулгыг зургаан бүгд найрамдах улс эс хүлээн зөвшөөрч бойкоттолсон байна. ** Финланд улсад парламентын сонгууль болж Төвийн нам 55 суудал авч ялалт байгуулав. Ингэснээр Финландын Социал демократ намын 25 жилийн ноёрхол эцэслэжээ. * Гуравдугаар сарын 23 – Сьерра Леон улсад Хувьсгалт нэгдсэн хүч Засгийн газрынхаа эсрэг төрийн эргэлт хийснээр иргэний дайн дэгдэв. * Гуравдугаар сарын 24 – Баруун африкийн Бенин улсад 1970 оноос хойш анх удаагаа Ерөнхийлөгчийн сонгууль болов. Сонгуульд Ницефор Согло ялалт байгуулжээ. * Гуравдугаар сарын 26 – Мали улсад Амаду Тумани Туре нарын цэргийн офицерууд Ерөнхийлөгч Мусса Траорег баривчилж, Үндсэн хуулийг хүчингүй болсонд тооцжээ. ** Аргентин, Бразил, Уругвай, Парагвай улсууд Асунционы тунхагт гарын үсэг зурснаар, Өмнөд Америкийн чөлөөт худалдааны эвсэл байгуулагдав. * Гуравдугаар сарын 31 – Албани улсад 1923 оноос хойш анх удаагаа олон намын оролцоотой сонгууль зохион байгуулав. Сонгуульд эрх баригч Хөдөлмөрчдийн нам үнэмлэхүй ялалт байгуулж парламентын 250 суудлаас 169 суудлыг авчээ. ** ЗХУ-ын задрал: Гүрж улсад ЗХУ-аас тусгаар тогтнох эсэх асуудлаар ард нийтийн санал асуулга болж олонхийн санаалаар ЗХУ-аас тусгаар тогтнохыг дэмжжээ. === Дөрөвдүгээр сар === * 1-нд — [[Турк]] улс [[Курдүүд|курдүүдын]] асуудлаас улбаалж Ирактай хилээ хаав. * 9-нд - Гүржийн Дээд Зөвлөл ЗХУ-аас Гүрж улс тусгаар тогтнож буйгаа зарлав. ** Польшоос Зөвлөлтийн цэргийг гаргах үйл явц эхлэв. * 29-нд -Бангладеш улсад далайн шуурга болж 138 мянган хүний амь насанд хүрчээ. === Тавдуугар сар === * 7-12-нд Шведийн [[Гётеборг]] хотод Европын боксын 29-р аварга шалгаруулах тэмцээн болов. * 9-нд Югославын Дээд удирдах газар Хорват улсад цэргийн ажиллагаа явуулах Югославын Ардын армид тусгай эрх мэдэл олгосон. * 14-нд Апартеидын эсрэг хөдөлгөөний удирдагч [[Нелсон Мандела|Нелсон Манделагийн]] эхнэр [[Винни Мандела]] хүн хулгайлах хэргээр 6 жилийн хорих ял авсан. * 15-нд Эдит Крессон Францын анхны эмэгтэй ерөнхий сайд болсон (1992 оны 4-р сарын 2 хүртэл). * 21-нд [[Этиоп|Этиопын]] Ерөнхийлөгч [[Менгисту Хайле Мариам]] тус улсын нийслэлээс зугтаж, Этиоп дахь иргэний дайныг сөрөг хүчний ялалтаар дуусгасан. * 26-нд [[Звиад Гамсахурдиа]] Гүржийн Ерөнхийлөгчөөр 87% санал авч сонгогдсон. * 27-нд Чехословак улсаас Зөвлөлтийн цэрэг гарч дууссан. * 31-нд Анголын ерөнхийлөгч Хосе Эдуардо дос Сантос болон UNITA босогчдын удирдагч Йонас Савимби нар Лиссабон хотноо дайныг зогсоох гэрээнд гарын үсэг зурав. === Зургаадугаар сар === * 7-нд Зөвлөлт Украины Дээд Зөвлөл тус Бүгд найрамдах улсын нутаг дэвсгэр дээр байрлаж буй үйлдвэрчний эвлэлийн аж ахуйн нэгж, байгууллагуудыг Зөвлөлт Украины харьяалалд нэн даруй шилжүүлэх шийдвэр гаргажээ. * 11-нд АНУ нь хүнсний зориулалтаар ЗХУ-д 1,5 тэрбум ам.долларын шинэ зээл олгов. * 12-нд Орос улсад анх удаа улс даяарх ерөнхийлөгчийн сонгууль болж [[Борис Ельцин]] ЗХУ-ын Зөвлөлт Оросын Ерөнхийлөгчөөр, [[Александр Руцкой]] дэд ерөнхийлөгчөөр сонгогдов. ** Москва хотын даргын сонгууль болж [[Гавриил Попов]] сонгогдсон. Ленинград хотын даргын сонгуулиар [[Анатолий Собчак]] сонгогдов. * 25-нд [[Хорват]], [[Словени]] улсууд Югославаас тусгаар тогтнолоо зарлав. * 28-нд [[Эдийн Засгийн Харилцан Туслалцах Зөвлөл|Эдийн Засгийн харилцан туслалцах Зөвлөлийг]] татан буугдсан. === Долдугаар сар === * 1-нд [[Варшавын гэрээ|Варшавын гэрээг]] Чехословакийн Праг хотод албан ёсоор татан буулгасан. * Зөвлөлтийн цэргүүдийг Унгараас гаргах ажиллагаа дууссан. * 10-нд Борис Ельцин Оросын ерөнхийлөгчийн хувьд тангараг өргөв. * 24-нд Энэтхэгийн засгийн газар төлөвлөгөөт эдийн засгаас зах зээлийн эдийн засагт шилжсэнийг тэмдэглэсэн Шинэ Аж Үйлдвэрийн Бодлогыг зарласан. * 31-нд Москва хотод АНУ-ын Ерөнхийлөгч [[Жорж Херберт Уокер Буш]], Зөвлөлтийн Ерөнхийлөгч [[Михаил Горбачёв]] нар Стратегийн зэвсгийг бууруулах гэрээнд гарын үсэг зурсан бөгөөд уг гэрээний дагуу хоёр улсын алсын тусгалтай пуужингийн зэвсгийн нөөцийг гуравны нэгээр бууруулах ёстой болсон. === Наймдугаар сар === * 15-нд Лаосын Ерөнхийлөгчөөр [[Кейсон Фомвихан]] болсон (1992 оны 11-р сарын 21 хүртэл). * 18-нд ЗХУ-ын Ерөнхийлөгч [[Михаил Горбачёв|Михаил Горбачёвыг]] [[Крым|Крымд]] тусгаарлав. * 19-22 -нд ЗХУ-д Улсын Онцгой Байдлын Хороо байгуулагдав. Тус улсын зарим бүс нутагт онц байдал зарлаж Цэргийн анги нэгтгэл, танкуудыг Москва руу оруулсан. Зөвлөлт Оросын Ерөнхийлөгч Б.Ельцин болон Оросын Засгийн газрын "Оросын иргэдэд" хандсан мэдэгдэлд Улсын Онцгой Байдлын Хорооны үйл ажиллагааг төрийн эргэлт гэж тодорхойлж, хүн амыг эсэргүүцэхийг уриалжээ. Москва, Ленинград хотод мөн эсэргүүцлийн олон нийтийн жагсаал цуглаан эхэлсэн. * 22-нд ЗХУ-ын Улсын Онцгой байдлын хорооны гишүүдийг баривчилжээ. Форосоос буцаж ирсэн ЗХУ-ын Ерөнхийлөгч Михаил Горбачевын жинхэнэ эрх мэдлийг хүчингүй болгосон; улс төрийн санаачилга бүхэлдээ Ельцин болон Оросын удирдлагын гарт орсон. Ардчилсан хүчний ялалтыг тэмдэглэхээр Москвад Кремль болон Цагаан ордны ойролцоо мянга мянган хүн жагсаал цуглаан хийжээ. Москва хотын Цагаан ордны дээр Оросын далбааг анх удаа мандуулсан байна. * 24-нд ЗХУ-ын бүх төрлийн Засгийн газрын харилцаа холбооны байгууллагыг Оросын Аюулгүй байдлын хорооны харьяалалд, мөн ЗХУ-ын банк, шуудан, телеграфыг Оросын харьяалалд шилжүүлэх тухай Зөвлөлт Оросын Ерөнхийлөгчийн зарлиг гарсан. * 24-нд [[Украин]] ЗХУ-аас тусгаар тогносон тухай зарлан Тунхаглав. * 25-нд [[Беларусь]] ЗХУ-аас улс төр, эдийн засгийн хувьд тусгаар тогносон тухай зарлав. * 27-нд [[Молдав]] улс ЗХУ-аас тусгаар тогносон тухай зарлан Тунхаглав. * 29-нд ЗХУ-ын Дээд Зөвлөл ЗХУ-ын Коммунист намын үйл ажиллагааг бүх газар нутагтаа зогсоосон. * 30-нд [[Азербайжан]] тусгаар тогнолын тухай Тунхаглал батлав. * 31-нд [[Киргиз]], [[Казахстан]] ЗХУ-аас тусгаар тогносон тухайгаа зарлан Тунхаглав. === Есдүгээр сар === == Энэ онд Нобелийн шагнал хүртэгсэд == * Физик — [[Пьер Жиль де Жен]], "Энгийн систем дэх эмх цэгцтэй үзэгдлийг судлах зорилгоор боловсруулсан аргуудыг шингэн талст болон полимерүүдэд ерөнхийлж болохыг нээсний төлөө." * Хими — [[Рихард Эрнст]], "Өндөр нарийвчлалтай цөмийн соронзон резонансын спектроскопийн арга зүйг хөгжүүлэхэд оруулсан хувь нэмрийн төлөө". * Анагаах ухаан — [[Эрвин Неер]], [[Берт Сакман]] нарт "Эс дэх дан ионы сувгуудын үйл ажиллагааны талаарх нээлтүүдийнх нь төлөө". * Эдийн засаг — [[Роналд Коуз]], "Институцийн бүтэц болон эдийн засгийн үйл ажиллагаанд гүйлгээний зардал болон өмчийн эрхийн ач холбогдлыг нээж, харуулсных нь төлөө". * .Уран зохиол — Надин Гордимер, «Гайхамшигт туульсаараа хүн төрөлхтөнд асар их ашиг тус авчирсан хэмээн үнэлж» олгосон. * Энхтайвны шагнал — [[Аун Сан Су Чи]], «Хүний эрхийг хамгаалагч». [[Ангилал:1991 он]] [[Ангилал:Он (20-р зуун)|#]] lmixabxhhki94euu1w9si28wmxa9enu 851782 851771 2026-03-29T07:59:25Z BolorBobo 35167 851782 wikitext text/x-wiki {{Аргын жил дараалал|1991|1990-ээд он|XX зуун}} '''1991''' (MCMXCI) Аргын тооллоор нэгэн мянга есөн зуун ерэн нэгэн он. Билгийн тооллоор 1991 оны төмөр хонь жил. Григорын тооллоор энэ жил мягмар гарагт эхэлжээ. Энэ жил бол хоёр дахь мянганы 991 дэх жил, XX зууны 91 дэх он, 1990-ээд он гэж тоолбол хоёр дахь жил юм. Дэлхий даяар 1947 оноос эхэлсэн үзэл суртлын [[Хүйтэн дайн|"хүйтэн дайн"-ы]] сүүлийн жил нь энэ жил байлаа. ЗХУ задран бутарч үндэс суурин дээр нь 15 тусгаар улс бүрэлдэн тогтож дэлхийн улс төрийн газрын зурагт ихээхэн өөрчлөлт орсон болно. Тусгаар тогтносон дээрх улсууд бүгд нийлж [[Тусгаар Улсуудын Хамтын Нөхөрлөл|Тусгаар улсуудын хамтын нөхөрлөлийн]] гишүүн болсон юм. Энэ оныхоо 7-р сард нь Энэтхэг улс үе улирсан автократ шинжтэй бурангуй тогтолцооноосоо салж, эдийн засгаа өргөн хүрээнд чөлөөллөө. Хэдийгээр энэ нь Энэтхэгийн ДНБ-г богино хугацаандаа нэмэгдүүлсэн ч дараагийн 20 жилд нь орлогын тэгш бус байдлыг нэмэгдүүлсэн юм. НҮБ-ын эрх бүхий 34 үндэстний эвсэл Кувейтийг булаан эзэлсэн Иракын эсрэг дайн зарлав. [[Персийн булангийн дайн]] гэж нэрлэгдсэн энэ үйл явдал Ойрх Дорнодын бүс нутагт АНУ-ын зэвсэгт хүчний байнгын оролцооны эхийг тавьсан юм. Европ тивд Серби болон Югославын хооронд бараг 10 жил үргэлжилсэн Югославын дайн энэ жилд дэгдлээ. Өмнөд Африкт арьс өнгөөр ялгаварлах апартейд дэглэм устаж, иргэний эрхийн төлөө тэмцэгч [[Нелсон Мандела]] шоронгоос суллагдсаны дараах энэ жил хүн амыг арьс өнгөөр ялгаварлах байдал бүрнээ арилж, 1950 оны Хүн амын бүртгэлийн тухай хуулийг хүчингүй болсонд тооцлоо. Өмнөх онуудад CERN-ийн лабораторид эхлэлээ тавьсан дэлхийг хэрсэн интернэт сүлжээ бусад судалгааны байгууллагуудад түгэн тархаж, наймдугаар сард нь олон нийтэд нээлттэй болж дэлхийн түүхэнд анхны цахим хуудас болох “info.cern.ch” ашиглалтад орсон юм. Энэ үйл явдал мэдээллийн технологийн эх үндсийг тавиад зогсохгүй даяаршлыг хурдасгаж, хавтгай дэлхий гэх ойлголтыг бий болгосон билээ. Поп соёлын хувьд ч ярих юмтай жил байлаа. Альтернатив рок урсгалыг шинэ шатанд гаргасан гранж рокын анхны төлөөлөгчид байгуулагдаж эхлэв. Энэ урсгалын сод төлөөлөл болох Нирвана хамтлаг энэ оныхоо есдүгээр сард “Nevermind” цомгоо худалдаанд гаргав. Хип хоп урлагч урьд хожид байгаагүй өндөр амжилт тогтоолоо. Түүнчлэн электрон хөгжмийн урсгал хүчээ авч дуу хөгжмийн салбарт шинэ тренд тогтоов. Энэ урсгал зөвхөн шинэчлэл байгаад зогсохгүй уламжлалт хөгжимтэй ч сүлэлдэн залуусын анхаарлыг татах болсон юм. == Онцлох үйл явдал == === Нэгдүгээр сар === * Нэгдүгээр сарын 1 - Чехословак улс төвлөрсөн төлөвлөгөөт эдийн засгийн тогтолцоог халсан [[Зүүн Европ|Зүүн Европын]] хоёр дахь улс болжээ. * Нэгдүгээр сарын 5 - Гүржийн зэвсэгт хүчин Өмнөд Осетийн [[Цхинвали]] хотод довтолж, 1991-1992 оны Өмнөд Осетийн дайн дэгджээ. * Нэгдүгээр сарын 7 - [[Хаити]] улсад төрийн эргэлт хийхийг завдав. Экс дарангуйлагч Жеан Клод Дувальегийн удирдлаганд нэгдсэн хагас цэргийн зохион байгуулалттай бүлгэм төрийн эргэлт хийхийг санаархсан ч амжилтад хүрч чадсангүй. Төрийн эргэлтийг удирдсан Рожер Лафонтантыг долоодугаар сард нь ялласан юм. * Нэгдүгээр сарын 9 - [[Персийн булангийн дайн]]: АНУ-ын Төрийн нарийн бичгийн дарга [[Жеймс Бейкер]] Иракийн Гадаад хэргийн сайд [[Тарик Азиз|Тарик Азизтай]] уулзсан боловч Кувейтийн газар нутгаас Иракын цэргийг гаргах асуудал дээр тохиролцоонд хүрч чадсангүй. * Нэгдүгээр сарын 12 - [[Персийн булангийн дайн]]: [[АНУ-ын Конгресс|АНУ-ын Конгрессын]] хоёр танхим Кувейтийн газар нутгаас Иракын цэргийг гаргахын тулд цэргийн ажиллагаа явуулахыг зөвшөөрсөн тогтоолыг батлав. * Нэгдүгээр сарын 13 - Дуут хувьсгал: Литвийн тусгаар тогтнолын төлөөх ардчилсан жагсаалыг дарахын тулд Зөвлөлтийн цэргийн хүч [[Вильнюс|Вилньюс]] хотод нэвтрэв. Үүний уршгаар 14 энгийн иргэн амиа алдаж, 702 хүн шархаджээ. * Нэгдүгээр сарын 15 - [[Персийн булангийн дайн]]: НҮБ-ын тогтсон хугацаа дууссан тул “[[Цөлийн шуурга]]” ажиллагаа эхлэхэд бэлэн болов. * Нэгдүгээр сарын 16 - [[Персийн булангийн дайн]]: “Цөлийн шуурга” ажиллагаа эхэлж, агаарын анхны дайралтаа хийв. * Нэгдүгээр сарын 17 - [[Персийн булангийн дайн]]: Иракын зэвсэгт хүчин [[Израил]] улс руу довтолж, “Скад” пуужин харважээ. Улмаар энэ сарынхаа 19-нд Тель-Авивт 15 хүн, 22-нд нь Рамат Ган хотод 96 хүн шархдав. ** Норвегийн хаан ширээг V Харальд залгахаар болов. * Нэгдүгээр сарын 18 - Америкийн агаарын тээврийн “Eastern Airlines” компани 62 жил үйл ажиллагаа явуулсны эцэст дампуурлаа зарлалаа. * Нэгдүгээр сарын 22 - [[Персийн булангийн дайн]]: Британийн зэвсэгт хүчин Иракын нутагт зэвсэглэлээ байршуулж эхлэв. * Нэгдүгээр сарын 24 - Папуа Шинэ Гвиней улсын засгийн газар Бугенвилль арлын босогчидтой энхийн гэрээ байгуулав. Ингэснээр 1988 оноос хойш үргэлжилсэн зэвсэгт мөргөлдөөн эцэслэжээ. * Нэгдүгээр сарын 26 - [[Сомали]] улсын Ерөнхийлөгч Сиад Барре албан тушаалаасаа огцров. Улмаар тус улсад иргэний дайн дэгдэв. Гурав хоногийн дараа тус улсын Ерөнхийлөгчийн суудалд Али Махди Мухаммад суужээ. * Нэгдүгээр сарын 29 - Өмнөд Африкт Африкийн үндэсний конгресс намын дарга Нелсон Мандела болон Инката эрх чөлөөний намын дарга Мангосуту Бутелези нар найрамдлын гэрээнд гарын үсэг зурав. ** [[Персийн булангийн дайн]]: Хажигийн тулаан эхэлснээр тус дайны хүрээнд анхны томоохон хуурай замын тулаан дэгджээ. Энэ тулаан ердөө нэг хоног л үргэлжилсэн юм. === Хоёрдугаар сар === * Хоёрдугаар сарын 1 - Афганистанын зүүн хойд хэсгийн Хинду Куш мужид 6.4 магнитудын хүчтэй газар хөдөлж 848 хүн амиа алдан, 200 орчим хүн бэртэж гэмтжээ. * Хоёрдугаар сарын 6 - Саудын Арабын нисэх хүчний Бойнг КС-135Е онгоц хоёр хөдөлгүүрийн доголдлын улмаас ослын буулт хийв. Гэмтэл их байсан ч нисгэгчийн ур чадварын ачаар хөлгийн багийн дөрвөн хүн бүгд аврагдаж, хэсэг хугацааны дараа албаабүрэн хааж эхлэв. * Хоёрдугаар сарын 7 - Хаити улсад ардчилсан сонгуулиар сонгогдсон анхны Ерөнхийлөгч Жеан Бертран Аристид тангараг өргөв. Эдийн засгаа чөлөөлж, дарангуйллын тогтолцоог өөрчилнө гэх амлалтын дараа АНУ тус улсад тавиад байсан хоригоо аравдугаар сард нь цуцалсан билээ. ** Их Британийн Засгийн газар хуралдаж байхад Ирландын Түр армийнхан Даунинг гудамжид миномётоор дайрав. Золоор нэг ч хүний амь эрсэдсэнгүй. * Хоёрдугаарс арын 13 - Лазераар тоноглогдсон “ухаалаг тэсрэх бөмбөг” Багдадын газар доорх нуувчинд дэлбэрч олон зуун хүн амиа алдав. АНУ-ын Цэргийн тагнуулын алба үүнийг цэргийн байгууламж гэж мэдэгдсэн бол Иракын засаг захиргаа үүнийг бөмбөгдөлтөөс хорогдох байгууламж гэж эсэргүүцсээр байлаа. * Хоёрдугаар сарын 15 - Чехословак, Унгар, Польшийн удирдагчид чөлөөт зах зээлийн тогтолцоонд шилжих зорилго бүхий “Вишеградын бүлэг” байгуулагдсаныг зарлав. * Хоёрдугаар сарын 18 - Ирландын салан тусгаарлагчид Лондон хотын метроны Паддингтон болон Викториа өртөөнд бөмбөг дэлбэлэв. * Хоёрдугаарс арын 20 - Албанийн Ерөнхийлөгч Рамиз Алиа ардчиллын төлөөх эсэргүүцлийн жагсаалыг намжаах зорилгоор Ерөнхий сайд Адид Чарчанигийн Засгийн газрыг бүрэн бүрэлдэхүүнээр нь тараав. Төд удалгүй дараагийн Ерөнхий сайдаар Фатос Наног тохоон томилжээ. ** Програмчлалын хэл болох Пайтоныг Гуидо ван Россум зохион бүтээв. * Хоёрдугаар сарын 22 - [[Персийн булангийн дайн]]: Ирак улс Зөвлөлтийн санал болгосон гал зогсоох хэлэлцээрийг хүлээн зөвшөөрөв. АНУ үүнийг хүчин төгөлдөр бус гэж үзэж, Кувейтийн газар нутгаас 24 цагийн дотор цэргээ гаргасан тохиолдолд цэргийн ажиллагааг зогсоох нөхцөл тулгажээ. * Хоёрдугаар сарын 23 - Тайландын генерал Сунторн Конгсомпонг цусгүй төрийн эргэлт хийж, Ерөнхий сайд Чатичай Чунхаваныг огцруулжээ. * Хоёрдугаар сарын 24 - [[Персийн булангийн дайн]]: Орон нутгийн цагаар үүрийн 4:00 цаг орчим Саудын Арабын хилийг АНУ тэргүүтэй холбоотон гүрний цэргүүд нэвтэрснээр Булангийн дайны хуурай замын байлдааны үе шат эхэлжээ. * Хоёрдугаар сарын 26 - [[Персийн булангийн дайн]]: Иракын удирдагч [[Саддам Хусейн]] Багдадын радиогоор Кувейтийн газар нутгаас цэргээ гаргахаа зарлав. Гэвч Иракын цэргүүд ухарч байхдаа Кувейтийн газрын тосны томоохон ордуудыг галдан шатаажээ. * Хоёрдугаар сарын 27 - [[Персийн булангийн дайн]]: АНУ-ын Ерөнхийлөгч Жорж Херберт У.Буш дайнд ялалт байгуулснаа зарлав. Улмаар гал зогсоох зарлиг боловсруулжээ. АНУ-ын цэргүүд гуравдугаар сараас Персийн булангаас гарч эхэлсэн юм. ** Бангладешийн парламентын сонгуульд Үндэсний нам 300 суудлын 139-ийг авч ялалт байгуулав. Ингэснээр тус намын дарга Халеда Зиа Ерөнхий сайд болох нөхцөл бүрджээ. === Гуравдугаар сар === * Гуравдугаар сарын 3 – Сан-Томе ба Принсип улс түүхэндээ анх удаа Ерөнхийлөгчийн сонгууль зохион байгуулж Мигель Тровоада ялалт байгуулав. ** АНУ-ын Лос Анжелес хотод мотоцикль унаж явсан хар арьст Родни Кингийг цагдаа нар гэмгүй байхад нь бүлэглэн халдав. Уг асуудал АНУ даяар тарж, улмаар цагдаагийн дөрвөн ажилтанд хүний биед халдсан хэргээр ял оноосон билээ. * Гуравдугаар сарын 6 – Энэтхэгийн Ерөнхий сайд Чандра Шехар улс төрийн нөхцөл байдлын улмаас үүрэгт ажлаасаа огцров. * Гуравдугаар сарын 9 – Сербийн Белград хотод Слободан Милошевичийн засаглалыг эсэргүүцсэн жагсаал болов. Эрх баригчид жагсаалыг хүч хэрэглэн тараах үеэр хоёр хүн амиа алдаж, олон арван хүн гэмтжээ. Сербийн гудамжуудад цагдаа, өөрөө явагч хэрэгсэл байршуулсан байна. * Гуравдугаар сарын 10 – Эль Сальвадор улсад парламентын сонгууль болж Үндэсний бүгд найрамдах эвсэл ялалт байгуулав. Тус нам парламентын 48 суудлын 39-г авсан юм. * Гуравдугаар сарын 13 – Аляскын нутагт газрын тос алдсан хэргээр “Эксон Валдез” компанид АНУ-ын Хууль зүйн яам нэг тэрбум ам.долларын торгууль оноов. ** АНУ, Канадын Засгийн газар хүчиллэг борооны гэрээнд гарын үсэг зуржээ. * Гуравдугаар сарын 14 – Персийн булангийн дайн: Дайны хөлөөс дайжин эх орноосон дүрвэн Саудын Араб улсад орогноод байсан Жабер аль Ахмад аль Сабах долоон сарын дараа эх нутагтаа эргэн ирэв. ** Чилийн Атакамын цөлд тухайн цаг үеийнхээ хамгийн том зэсийн уурхай болох Эскондида уурхайг албан ёсоор нээв. * Гуравдугаар сарын 15 – Герман улс [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]-аас хойш дөрвөн хүчнээс бүрэн тусгаар тогтнов. Дайны дараа ЗХУ, АНУ, Их Британи, Франц гэсэн дөрвөн улс эдийн засаг, нийгэм зэргээр дотоод хэрэгт нь оролцсоор байсан юм. ** АНУ-Албани улс 1939 оноос хойш анх удаагаа дипломат харилцаагаа сэргээжээ. * Гуравдугаар сарын 17 – ЗХУ-ын задрал: ЗХУ-д бүх нийтийн санал асуулга болов. Санал асуулгад оролцогчдын 77% нь Зөвлөлтийн бүрэлдэхүүнд багтдаг 15 бүгд найрамдах улсыг тусгаар улс болгохыг эсэргүүцжээ. Уг санал асуулгыг зургаан бүгд найрамдах улс эс хүлээн зөвшөөрч бойкоттолсон байна. ** Финланд улсад парламентын сонгууль болж Төвийн нам 55 суудал авч ялалт байгуулав. Ингэснээр Финландын Социал демократ намын 25 жилийн ноёрхол эцэслэжээ. * Гуравдугаар сарын 23 – Сьерра Леон улсад Хувьсгалт нэгдсэн хүч Засгийн газрынхаа эсрэг төрийн эргэлт хийснээр иргэний дайн дэгдэв. * Гуравдугаар сарын 24 – Баруун африкийн Бенин улсад 1970 оноос хойш анх удаагаа Ерөнхийлөгчийн сонгууль болов. Сонгуульд Ницефор Согло ялалт байгуулжээ. * Гуравдугаар сарын 26 – Мали улсад Амаду Тумани Туре нарын цэргийн офицерууд Ерөнхийлөгч Мусса Траорег баривчилж, Үндсэн хуулийг хүчингүй болсонд тооцжээ. ** Аргентин, Бразил, Уругвай, Парагвай улсууд Асунционы тунхагт гарын үсэг зурснаар, Өмнөд Америкийн чөлөөт худалдааны эвсэл байгуулагдав. * Гуравдугаар сарын 31 – Албани улсад 1923 оноос хойш анх удаагаа олон намын оролцоотой сонгууль зохион байгуулав. Сонгуульд эрх баригч Хөдөлмөрчдийн нам үнэмлэхүй ялалт байгуулж парламентын 250 суудлаас 169 суудлыг авчээ. ** ЗХУ-ын задрал: Гүрж улсад ЗХУ-аас тусгаар тогтнох эсэх асуудлаар ард нийтийн санал асуулга болж олонхийн санаалаар ЗХУ-аас тусгаар тогтнохыг дэмжжээ. === Дөрөвдүгээр сар === * Дөрөвдүгээр сарын 2 – Засгийн газраас тогтоосон үнийн улмаас ЗХУ-д өргөн хэрэглээний бараа бүтээгдэхүүний үнэ 2-3 дахин өсөв. * Дөрөвдүгээр сарын 3 – НҮБ-ын Аюулгүйн зөвлөлийн 687 дугаар тогтоолоор Ирак улсын хими болон бактерологийн бүх зэвсгийг устгах, 150 км-ээс алсын тусгалтай пуужинг устгахыг шаардав. Мөн Ирак улсыг олон улсад терроризмыг хөхиүлэн дэмжихээ зогсоохыг уриалав. Иракийн засаг захиргаа үүнийг гурав хоногийн дараа хүлээн зөвшөөрсөн юм. * Дөрөвдүгээр сарын 4 – АНУ-ын Сенатор Жон Хайнц өөр бусад зургаан хүний хамтаар Пеннсильвани мужийн Мерион хотод нисдэг тэрэгний ослоор амиа алдав. ** Калифорни мужийн Сакраменто хотод Вьетнам гаралтай дөрвөн этгээд 14 хүнийг барьцаалав. Холбооны мөрдөх товчоо олон цаг үргэлжилсэн ажиллагааны дүнд 11-ийг нь аварч чадсан юм. Барьцаалагчдаас гурав нь амиа алджээ. * Дөрөвдүгээр сарын 5 – АНУ-ын Сенатор Жон Тавер өөр бусад 22 хүний хамт Жиоржиа мужийн Брунсвик хотод онгоцны ослоор амиа алдав. * Дөрөвдүгээр сарын 6 – НҮБ-ын Аюулгүйн зөвлөлийн 688 дугаар тогтоолоор Иракын ард иргэдийн эсрэг ажиллагаа явуулахыг Засгийн газарт нь хориглосны дагуу холбоотон гүрнүүд Иракын хойд хэсэгт орших курдуудэд хүмүүнлэгийн тусламж үзүүлэв. * Дөрөвдүгээр сарын 9 – Зөвлөлтийн анхны анги нэгтгэл Польш улсаас гарч эхлэв. * Дөрөвдүгээр сарын 10 – Италийн Ливорно хотод их манан татсаны улмаас Моби Принс зорчигч тээврийн хөлөг, газрын тос тээвэрлэгчтэй мөргөлдөж140 хүн амиа алджээ. Ослоос цор ганц хүн л амь аврагдсан юм. * Дөрөвдүгээр сарын 12 – Варшавын хөрөнгийн бирж байгуулагджээ. * Дөрөвдүгээр сарын 14 – Нидерландын нийслэл Амстердам хотод байрлах Ван Гогын музейгээс 500 сая ам.долларын үнэ бүхий 20 уран зураг алдагдав. Хэрэг явдал гарснаас цаг хүрэхгүй хугацааны дараа музейн дэргэдэх нэгэн зогсоолд машины тээшнээс бүрэн бүтэн олдсон юм. * Дөрөвдүгээр сарын 15 – Европын сэргээн босголт, хөгжлийн банк байгуулагдав. ** Европын эдийн засгийн зөвлөл арьс өнгөөр ялгаварлах үзлийн улмаас Өмнөд Африкт тавиад байсан эдийн засгийн хоригоо бүрэн цуцлав. * Дөрөвдүгээр сарын 16-18 – ЗХУ-ын Коммунист намын ЕНБД бөгөөд удирдагч Михайль Горбачёв Япон улсад айлчлав. Японд айлчилсан Зөвлөлтийн анхны удирдагч болсон тэрээр Курилийн арлуудын асуудлаар тохиролцоонд хүрэх гэсэн боловч үр дүнд хүрээгүй юм. * Дөрөвдүгээр сарын 17 – Дау Жонесийн аж үйлдвэрийн хувьцаа түүхэндээ анх удаа 3000 ам.доллароос давж арилжаалагдав. * Дөрөвдүгээр сарын 18 – НҮБ-ын Аюулгүйн зөвлөлийн 687 дугаар тогтоолын дагуу Иракын засаг захиргаа химийн зэвсгийнхээ заримыг НҮБ-д тайлагнав. Гэвч бактерологийн ямар нэгэн зэвсэггүй гэдгээ мэдэгджээ. * Дөрөвдүгээр сарын 22 – Коста-Рика, Панам улсад 7.7 магнитудын хүчтэй газар хөдөлсний улмаас 47-87 хүн амиа алдан, 759 хүн бэртэж гэмтжээ. * Дөрөвдүгээр сарын 23 – Исландын парламентын сонгуульд гавьтай амжилт үзүүлээгүй тул тус улс Ерөнхий сайд Стрейнгримур Херманнссон үүрэгт ажлаасаа өөрийн хүсэлтээр чөлөөлөгдөв. Түүний орыг Давид Оддссон залгасан билээ. * Дөрөвдүгээр сарын 26 – Финландын Ерөнхий сайдаар 36 настай Эско Ахо томилогдов. Тэрээр тус улсын түүхэнд хамгийн залуудаа энэ суудалд суусан хүн болжээ. * Дөрөвдүгээр сарын 29 – Бангладеш улсад хар салхи болж 138 мянган хүн амиа алджээ. ** Гүржийн Рача хотод 7.0 магнитудын хүчтэй газар хөдөлж 270 хүн амиа алдан, 100 мянга орчим хүн орон гэргүй болжээ. * Дөрөвдүгээр сарын 29-30 – Лесото улсад цусгүй төрийн эргэлт болж цэргийн дарангуйлагч Жастин Лехеньяг түлхэн унагав. Хоёр хоногийн дараа Фисона Рамаена засгийн эрхэнд гарчээ. === Тавдугаар сар === * Тавдугаар сарын 12 – Балба улсад 1959 оноос хойш анх удаагаа олон намын оролцоотой сонгууль зохион байгуулав. * Тавдугаар сарын 15 – Францын Ерөнхий сайдаар Эдит Крессон томилогдов. Ингэснээр тус улсын түүхэнд энэ суудалд суусан анхны эмэгтэй болжээ. * Тавдугаарс арын 16 – АНУ-ын Конгресст ИБУИНВУ-ын Хатан хаан II Элизабет үг хэлэв. Энэ нь Британийн түүхэнд тэмдэглэгдэх үйл явдал байсан юм. * Тавдугаар сарын 18 – Сомали улсаас Сомалиланд салан тусгаарлаж, тусгаар улс болсноо зарлав. Гэвч олон улсын хамтын нийгэмлэг хүлээн зөвшөөрөөгүй юм. * Тавдугаар сарын 19 – Югославын задрал: Хорватад Югославаас салан тусгаарлах эсэх асуудлаар бүх нийтийн санал асуулга болж, олонхын саналаар хүлээн зөвшөөрчээ. * Тавдугаар сарын 21 - Энэтхэгийн Шриперумбудур хотод улс төрийн уулзалтын үеэр амиа золиослогч этгээд бөмбөг дэлбэлж Ерөнхий сайд асан Ражив Ганди болон өөр бусад 14 хүн амиа алджээ. * Тавдугаар сарын 22 – Өмнөд Солонгосын Ерөнхий сайдын үүргийг түр орлон гүйцэтгэгч Ро Жай Бонг оюутны үймээний дараа үүрэгт ажлаасаа огцров. Түүний үүргийг Чун Вок Шик орлон гүйцэтгэхээр болсон юм. * Тавдугаар сарын 23 – Австрийн Вьена хотод Европын цом/Аваргуудын лигийн шигшээ тоглолт болов. Шигшээ тоглолтод Италийн АЦ Милан клуб Португалийн Бенфикаг 1-0 харьцаагаар хожин ялалт байгуулжээ. * Тавдугаар сарын 25 – Суринамын парламентын сонгуульд цэргийн дэмжлэгтэй Ардчилал ба Хөглийн шинэ фронт нам ялалт байгуулав. * Тавдугаар сарын 26 – Тайландын Бангкок хотын ойролцоо “Лауда Эйр” компанийн Боинг 767 онгоц осолдож, онгоцонд байсан 223 хүн бүгд амиа алджээ. * Тавдугаар сарын 28 – Этиопын иргэний дайн: Этиопын Ардын хувьсгалт ардчилсан хүчин нийслэл Аддис-Абаба хотыг эзлэв. === Зургаадугаар сар === * Зургаадугаар сарын 3 – Японы Үнзен галт уул дэлбэрч, хорт утааны улмаас 46 хүн амиа алджээ. * Зургаадугаар сарын 4 – Албани даяар өрнөсөн ажил хаялтын улмаас Ерөнхий сайд Фатос Нано огцров. Удалгүй түүнийг илли Буфи орлосон юм. ** Наран үүссэн томоохон дэлбэрэлтийн улмаас АНУ-ын Пенсильвани мужийн өмнөд хэсэгт ер бусын туйлын туяа үзэгджээ. * Зургаадугаар сарын 5 – Алжирын Ерөнхийлөгч Чадли Бенджедид онц байдал зарлав. Ерөнхий сайд Моулоуд Хамрушег огцруулж, оронд нь Сид Ахмед Гозалиг тохоон томилжээ. * Зургаадугаар сарын 7 – [[Персийн булангийн дайн]]-д оролцсон 8800 цэргийн алба хаагч АНУ-д ирэв Тэднийг ирснийг тохиолдуулан нийслэл Вашингтон хотноо сүрт жагсаал зохион байгуулжээ. Уг жагсаалыг 200 мянган хүн үзэж сонирхсон гэдэг. * Зургаадугаар сарын 9 – Свазиланд (одоогийн Эсватини) улсын Эмасвати нүүрсний уурхай нурж 26 уурхайчин 65 метрийн гүнд гацав. Аврах ажиллагаа 30 цаг үргэлжилж бүгдийг нь эсэн мэнд аварч чаджээ. * Зургаадугаар сарын 12 – ЗСБНХОУ-ын Ерөнхийлөгчөөр Борис Ельцин сонгогджээ. ** Албанийн Хөдөлмөрчдийн нам татан буугдаж, үндэс суурин дээр нь Социалист нам байгуулагдав. * Зургаадугаар сарын 15 – Филиппин улсад Пинатубо галт уул дэлбэрэв. XX зуунд хуурай газар дэлбэрсэн хамгийн том дэлбэрэлт гэж бүртгэгдсэн уг гамшгийн улмаас 800 орчим хүн амиа алджээ. Дэлбэрэлтийн улмаас дэлхийн дундаж температур 0.4 цельсээр буурчээ. ** Энэтхэгийн парламентын сонгууль өндөрлөв. Сонгуульд Үндэсний конгресс нам ялалт байгуулсан ч дангаар засаг бүрдүүлэх боломжтой болсонгүй. * Зургаадугаар сарын 17 – Өмнөд Африкийн парламент Хүн амын бүртгэлийн тухай хуулийг хүчингүй болгов. Ингэснээр тус улсад төрсөн бүх иргэнийг төрөхөд нь арьс өнгөөр ялгаварладаг байдал устсан юм. * Зургаадугаар сарын 20 – Нэгдсэн Герман улс нийслэлээ Бонн хотоос Берлинд шилжүүлжээ. * Зургаадугаар сарын 23-28 – НҮБ-ын шалгалтын багууд Иракын тээврийн хэрэгслийн тоног төхөөрөмжийг шалгах зорилгоор саатуулахыг оролдов. Үүнийг эсэргүүцсэн Иракын нисэх хүчин агаарт анхааруулах буудлага үйлджээ. * Зургаадугаар сарын 25 – Югославын задрал: Хорват, Словени улсууд Югославаас тусгаар тогтносноо зарлав. * Зургаадугаар сарын 28 – ЗХУ задарснаар Эдийн засгийн харилцан туслалцах нийгэмлэг татан буугджээ. === Долдугаар сар === * 1-нд [[Варшавын гэрээ|Варшавын гэрээг]] Чехословакийн Праг хотод албан ёсоор татан буулгасан. * Зөвлөлтийн цэргүүдийг Унгараас гаргах ажиллагаа дууссан. * 10-нд Борис Ельцин Оросын ерөнхийлөгчийн хувьд тангараг өргөв. * 24-нд Энэтхэгийн засгийн газар төлөвлөгөөт эдийн засгаас зах зээлийн эдийн засагт шилжсэнийг тэмдэглэсэн Шинэ Аж Үйлдвэрийн Бодлогыг зарласан. * 31-нд Москва хотод АНУ-ын Ерөнхийлөгч [[Жорж Херберт Уокер Буш]], Зөвлөлтийн Ерөнхийлөгч [[Михаил Горбачёв]] нар Стратегийн зэвсгийг бууруулах гэрээнд гарын үсэг зурсан бөгөөд уг гэрээний дагуу хоёр улсын алсын тусгалтай пуужингийн зэвсгийн нөөцийг гуравны нэгээр бууруулах ёстой болсон. === Наймдугаар сар === * 15-нд Лаосын Ерөнхийлөгчөөр [[Кейсон Фомвихан]] болсон (1992 оны 11-р сарын 21 хүртэл). * 18-нд ЗХУ-ын Ерөнхийлөгч [[Михаил Горбачёв|Михаил Горбачёвыг]] [[Крым|Крымд]] тусгаарлав. * 19-22 -нд ЗХУ-д Улсын Онцгой Байдлын Хороо байгуулагдав. Тус улсын зарим бүс нутагт онц байдал зарлаж Цэргийн анги нэгтгэл, танкуудыг Москва руу оруулсан. Зөвлөлт Оросын Ерөнхийлөгч Б.Ельцин болон Оросын Засгийн газрын "Оросын иргэдэд" хандсан мэдэгдэлд Улсын Онцгой Байдлын Хорооны үйл ажиллагааг төрийн эргэлт гэж тодорхойлж, хүн амыг эсэргүүцэхийг уриалжээ. Москва, Ленинград хотод мөн эсэргүүцлийн олон нийтийн жагсаал цуглаан эхэлсэн. * 22-нд ЗХУ-ын Улсын Онцгой байдлын хорооны гишүүдийг баривчилжээ. Форосоос буцаж ирсэн ЗХУ-ын Ерөнхийлөгч Михаил Горбачевын жинхэнэ эрх мэдлийг хүчингүй болгосон; улс төрийн санаачилга бүхэлдээ Ельцин болон Оросын удирдлагын гарт орсон. Ардчилсан хүчний ялалтыг тэмдэглэхээр Москвад Кремль болон Цагаан ордны ойролцоо мянга мянган хүн жагсаал цуглаан хийжээ. Москва хотын Цагаан ордны дээр Оросын далбааг анх удаа мандуулсан байна. * 24-нд ЗХУ-ын бүх төрлийн Засгийн газрын харилцаа холбооны байгууллагыг Оросын Аюулгүй байдлын хорооны харьяалалд, мөн ЗХУ-ын банк, шуудан, телеграфыг Оросын харьяалалд шилжүүлэх тухай Зөвлөлт Оросын Ерөнхийлөгчийн зарлиг гарсан. * 24-нд [[Украин]] ЗХУ-аас тусгаар тогносон тухай зарлан Тунхаглав. * 25-нд [[Беларусь]] ЗХУ-аас улс төр, эдийн засгийн хувьд тусгаар тогносон тухай зарлав. * 27-нд [[Молдав]] улс ЗХУ-аас тусгаар тогносон тухай зарлан Тунхаглав. * 29-нд ЗХУ-ын Дээд Зөвлөл ЗХУ-ын Коммунист намын үйл ажиллагааг бүх газар нутагтаа зогсоосон. * 30-нд [[Азербайжан]] тусгаар тогнолын тухай Тунхаглал батлав. * 31-нд [[Киргиз]], [[Казахстан]] ЗХУ-аас тусгаар тогносон тухайгаа зарлан Тунхаглав. === Есдүгээр сар === == Энэ онд Нобелийн шагнал хүртэгсэд == * Физик — [[Пьер Жиль де Жен]], "Энгийн систем дэх эмх цэгцтэй үзэгдлийг судлах зорилгоор боловсруулсан аргуудыг шингэн талст болон полимерүүдэд ерөнхийлж болохыг нээсний төлөө." * Хими — [[Рихард Эрнст]], "Өндөр нарийвчлалтай цөмийн соронзон резонансын спектроскопийн арга зүйг хөгжүүлэхэд оруулсан хувь нэмрийн төлөө". * Анагаах ухаан — [[Эрвин Неер]], [[Берт Сакман]] нарт "Эс дэх дан ионы сувгуудын үйл ажиллагааны талаарх нээлтүүдийнх нь төлөө". * Эдийн засаг — [[Роналд Коуз]], "Институцийн бүтэц болон эдийн засгийн үйл ажиллагаанд гүйлгээний зардал болон өмчийн эрхийн ач холбогдлыг нээж, харуулсных нь төлөө". * .Уран зохиол — Надин Гордимер, «Гайхамшигт туульсаараа хүн төрөлхтөнд асар их ашиг тус авчирсан хэмээн үнэлж» олгосон. * Энхтайвны шагнал — [[Аун Сан Су Чи]], «Хүний эрхийг хамгаалагч». [[Ангилал:1991 он]] [[Ангилал:Он (20-р зуун)|#]] 21fpnl8z7e7c5va2cku8x9aik37z4ho 851783 851782 2026-03-29T08:00:32Z BolorBobo 35167 851783 wikitext text/x-wiki {{Аргын жил дараалал|1991|1990-ээд он|XX зуун}} '''1991''' (MCMXCI) Аргын тооллоор нэгэн мянга есөн зуун ерэн нэгэн он. Билгийн тооллоор 1991 оны төмөр хонь жил. Григорын тооллоор энэ жил мягмар гарагт эхэлжээ. Энэ жил бол хоёр дахь мянганы 991 дэх жил, XX зууны 91 дэх он, 1990-ээд он гэж тоолбол хоёр дахь жил юм. Дэлхий даяар 1947 оноос эхэлсэн үзэл суртлын [[Хүйтэн дайн|"хүйтэн дайн"-ы]] сүүлийн жил нь энэ жил байлаа. ЗХУ задран бутарч үндэс суурин дээр нь 15 тусгаар улс бүрэлдэн тогтож дэлхийн улс төрийн газрын зурагт ихээхэн өөрчлөлт орсон болно. Тусгаар тогтносон дээрх улсууд бүгд нийлж [[Тусгаар Улсуудын Хамтын Нөхөрлөл|Тусгаар улсуудын хамтын нөхөрлөлийн]] гишүүн болсон юм. Энэ оныхоо 7-р сард нь Энэтхэг улс үе улирсан автократ шинжтэй бурангуй тогтолцооноосоо салж, эдийн засгаа өргөн хүрээнд чөлөөллөө. Хэдийгээр энэ нь Энэтхэгийн ДНБ-г богино хугацаандаа нэмэгдүүлсэн ч дараагийн 20 жилд нь орлогын тэгш бус байдлыг нэмэгдүүлсэн юм. НҮБ-ын эрх бүхий 34 үндэстний эвсэл Кувейтийг булаан эзэлсэн Иракын эсрэг дайн зарлав. [[Персийн булангийн дайн]] гэж нэрлэгдсэн энэ үйл явдал Ойрх Дорнодын бүс нутагт АНУ-ын зэвсэгт хүчний байнгын оролцооны эхийг тавьсан юм. Европ тивд Серби болон Югославын хооронд бараг 10 жил үргэлжилсэн Югославын дайн энэ жилд дэгдлээ. Өмнөд Африкт арьс өнгөөр ялгаварлах апартейд дэглэм устаж, иргэний эрхийн төлөө тэмцэгч [[Нелсон Мандела]] шоронгоос суллагдсаны дараах энэ жил хүн амыг арьс өнгөөр ялгаварлах байдал бүрнээ арилж, 1950 оны Хүн амын бүртгэлийн тухай хуулийг хүчингүй болсонд тооцлоо. Өмнөх онуудад CERN-ийн лабораторид эхлэлээ тавьсан дэлхийг хэрсэн интернэт сүлжээ бусад судалгааны байгууллагуудад түгэн тархаж, наймдугаар сард нь олон нийтэд нээлттэй болж дэлхийн түүхэнд анхны цахим хуудас болох “info.cern.ch” ашиглалтад орсон юм. Энэ үйл явдал мэдээллийн технологийн эх үндсийг тавиад зогсохгүй даяаршлыг хурдасгаж, хавтгай дэлхий гэх ойлголтыг бий болгосон билээ. Поп соёлын хувьд ч ярих юмтай жил байлаа. Альтернатив рок урсгалыг шинэ шатанд гаргасан гранж рокын анхны төлөөлөгчид байгуулагдаж эхлэв. Энэ урсгалын сод төлөөлөл болох Нирвана хамтлаг энэ оныхоо есдүгээр сард “Nevermind” цомгоо худалдаанд гаргав. Хип хоп урлагч урьд хожид байгаагүй өндөр амжилт тогтоолоо. Түүнчлэн электрон хөгжмийн урсгал хүчээ авч дуу хөгжмийн салбарт шинэ тренд тогтоов. Энэ урсгал зөвхөн шинэчлэл байгаад зогсохгүй уламжлалт хөгжимтэй ч сүлэлдэн залуусын анхаарлыг татах болсон юм. == Онцлох үйл явдал == === Нэгдүгээр сар === * Нэгдүгээр сарын 1 - Чехословак улс төвлөрсөн төлөвлөгөөт эдийн засгийн тогтолцоог халсан [[Зүүн Европ|Зүүн Европын]] хоёр дахь улс болжээ. * Нэгдүгээр сарын 5 - Гүржийн зэвсэгт хүчин Өмнөд Осетийн [[Цхинвали]] хотод довтолж, 1991-1992 оны Өмнөд Осетийн дайн дэгджээ. * Нэгдүгээр сарын 7 - [[Хаити]] улсад төрийн эргэлт хийхийг завдав. Экс дарангуйлагч Жеан Клод Дувальегийн удирдлаганд нэгдсэн хагас цэргийн зохион байгуулалттай бүлгэм төрийн эргэлт хийхийг санаархсан ч амжилтад хүрч чадсангүй. Төрийн эргэлтийг удирдсан Рожер Лафонтантыг долоодугаар сард нь ялласан юм. * Нэгдүгээр сарын 9 - [[Персийн булангийн дайн]]: АНУ-ын Төрийн нарийн бичгийн дарга [[Жеймс Бейкер]] Иракийн Гадаад хэргийн сайд [[Тарик Азиз|Тарик Азизтай]] уулзсан боловч Кувейтийн газар нутгаас Иракын цэргийг гаргах асуудал дээр тохиролцоонд хүрч чадсангүй. * Нэгдүгээр сарын 12 - [[Персийн булангийн дайн]]: [[АНУ-ын Конгресс|АНУ-ын Конгрессын]] хоёр танхим Кувейтийн газар нутгаас Иракын цэргийг гаргахын тулд цэргийн ажиллагаа явуулахыг зөвшөөрсөн тогтоолыг батлав. * Нэгдүгээр сарын 13 - Дуут хувьсгал: Литвийн тусгаар тогтнолын төлөөх ардчилсан жагсаалыг дарахын тулд Зөвлөлтийн цэргийн хүч [[Вильнюс|Вилньюс]] хотод нэвтрэв. Үүний уршгаар 14 энгийн иргэн амиа алдаж, 702 хүн шархаджээ. * Нэгдүгээр сарын 15 - [[Персийн булангийн дайн]]: НҮБ-ын тогтсон хугацаа дууссан тул “[[Цөлийн шуурга]]” ажиллагаа эхлэхэд бэлэн болов. * Нэгдүгээр сарын 16 - [[Персийн булангийн дайн]]: “Цөлийн шуурга” ажиллагаа эхэлж, агаарын анхны дайралтаа хийв. * Нэгдүгээр сарын 17 - [[Персийн булангийн дайн]]: Иракын зэвсэгт хүчин [[Израил]] улс руу довтолж, “Скад” пуужин харважээ. Улмаар энэ сарынхаа 19-нд Тель-Авивт 15 хүн, 22-нд нь Рамат Ган хотод 96 хүн шархдав. ** Норвегийн хаан ширээг V Харальд залгахаар болов. * Нэгдүгээр сарын 18 - Америкийн агаарын тээврийн “Eastern Airlines” компани 62 жил үйл ажиллагаа явуулсны эцэст дампуурлаа зарлалаа. * Нэгдүгээр сарын 22 - [[Персийн булангийн дайн]]: Британийн зэвсэгт хүчин Иракын нутагт зэвсэглэлээ байршуулж эхлэв. * Нэгдүгээр сарын 24 - Папуа Шинэ Гвиней улсын засгийн газар Бугенвилль арлын босогчидтой энхийн гэрээ байгуулав. Ингэснээр 1988 оноос хойш үргэлжилсэн зэвсэгт мөргөлдөөн эцэслэжээ. * Нэгдүгээр сарын 26 - [[Сомали]] улсын Ерөнхийлөгч Сиад Барре албан тушаалаасаа огцров. Улмаар тус улсад иргэний дайн дэгдэв. Гурав хоногийн дараа тус улсын Ерөнхийлөгчийн суудалд Али Махди Мухаммад суужээ. * Нэгдүгээр сарын 29 - Өмнөд Африкт Африкийн үндэсний конгресс намын дарга Нелсон Мандела болон Инката эрх чөлөөний намын дарга Мангосуту Бутелези нар найрамдлын гэрээнд гарын үсэг зурав. ** [[Персийн булангийн дайн]]: Хажигийн тулаан эхэлснээр тус дайны хүрээнд анхны томоохон хуурай замын тулаан дэгджээ. Энэ тулаан ердөө нэг хоног л үргэлжилсэн юм. === Хоёрдугаар сар === * Хоёрдугаар сарын 1 - Афганистанын зүүн хойд хэсгийн Хинду Куш мужид 6.4 магнитудын хүчтэй газар хөдөлж 848 хүн амиа алдан, 200 орчим хүн бэртэж гэмтжээ. * Хоёрдугаар сарын 6 - Саудын Арабын нисэх хүчний Бойнг КС-135Е онгоц хоёр хөдөлгүүрийн доголдлын улмаас ослын буулт хийв. Гэмтэл их байсан ч нисгэгчийн ур чадварын ачаар хөлгийн багийн дөрвөн хүн бүгд аврагдаж, хэсэг хугацааны дараа албаабүрэн хааж эхлэв. * Хоёрдугаар сарын 7 - Хаити улсад ардчилсан сонгуулиар сонгогдсон анхны Ерөнхийлөгч Жеан Бертран Аристид тангараг өргөв. Эдийн засгаа чөлөөлж, дарангуйллын тогтолцоог өөрчилнө гэх амлалтын дараа АНУ тус улсад тавиад байсан хоригоо аравдугаар сард нь цуцалсан билээ. ** Их Британийн Засгийн газар хуралдаж байхад Ирландын Түр армийнхан Даунинг гудамжид миномётоор дайрав. Золоор нэг ч хүний амь эрсэдсэнгүй. * Хоёрдугаарс арын 13 - Лазераар тоноглогдсон “ухаалаг тэсрэх бөмбөг” Багдадын газар доорх нуувчинд дэлбэрч олон зуун хүн амиа алдав. АНУ-ын Цэргийн тагнуулын алба үүнийг цэргийн байгууламж гэж мэдэгдсэн бол Иракын засаг захиргаа үүнийг бөмбөгдөлтөөс хорогдох байгууламж гэж эсэргүүцсээр байлаа. * Хоёрдугаар сарын 15 - Чехословак, Унгар, Польшийн удирдагчид чөлөөт зах зээлийн тогтолцоонд шилжих зорилго бүхий “Вишеградын бүлэг” байгуулагдсаныг зарлав. * Хоёрдугаар сарын 18 - Ирландын салан тусгаарлагчид Лондон хотын метроны Паддингтон болон Викториа өртөөнд бөмбөг дэлбэлэв. * Хоёрдугаарс арын 20 - Албанийн Ерөнхийлөгч Рамиз Алиа ардчиллын төлөөх эсэргүүцлийн жагсаалыг намжаах зорилгоор Ерөнхий сайд Адид Чарчанигийн Засгийн газрыг бүрэн бүрэлдэхүүнээр нь тараав. Төд удалгүй дараагийн Ерөнхий сайдаар Фатос Наног тохоон томилжээ. ** Програмчлалын хэл болох Пайтоныг Гуидо ван Россум зохион бүтээв. * Хоёрдугаар сарын 22 - [[Персийн булангийн дайн]]: Ирак улс Зөвлөлтийн санал болгосон гал зогсоох хэлэлцээрийг хүлээн зөвшөөрөв. АНУ үүнийг хүчин төгөлдөр бус гэж үзэж, Кувейтийн газар нутгаас 24 цагийн дотор цэргээ гаргасан тохиолдолд цэргийн ажиллагааг зогсоох нөхцөл тулгажээ. * Хоёрдугаар сарын 23 - Тайландын генерал Сунторн Конгсомпонг цусгүй төрийн эргэлт хийж, Ерөнхий сайд Чатичай Чунхаваныг огцруулжээ. * Хоёрдугаар сарын 24 - [[Персийн булангийн дайн]]: Орон нутгийн цагаар үүрийн 4:00 цаг орчим Саудын Арабын хилийг АНУ тэргүүтэй холбоотон гүрний цэргүүд нэвтэрснээр Булангийн дайны хуурай замын байлдааны үе шат эхэлжээ. * Хоёрдугаар сарын 26 - [[Персийн булангийн дайн]]: Иракын удирдагч [[Саддам Хусейн]] Багдадын радиогоор Кувейтийн газар нутгаас цэргээ гаргахаа зарлав. Гэвч Иракын цэргүүд ухарч байхдаа Кувейтийн газрын тосны томоохон ордуудыг галдан шатаажээ. * Хоёрдугаар сарын 27 - [[Персийн булангийн дайн]]: АНУ-ын Ерөнхийлөгч Жорж Херберт У.Буш дайнд ялалт байгуулснаа зарлав. Улмаар гал зогсоох зарлиг боловсруулжээ. АНУ-ын цэргүүд гуравдугаар сараас Персийн булангаас гарч эхэлсэн юм. ** Бангладешийн парламентын сонгуульд Үндэсний нам 300 суудлын 139-ийг авч ялалт байгуулав. Ингэснээр тус намын дарга Халеда Зиа Ерөнхий сайд болох нөхцөл бүрджээ. === Гуравдугаар сар === * Гуравдугаар сарын 3 – Сан-Томе ба Принсип улс түүхэндээ анх удаа Ерөнхийлөгчийн сонгууль зохион байгуулж Мигель Тровоада ялалт байгуулав. ** АНУ-ын Лос Анжелес хотод мотоцикль унаж явсан хар арьст Родни Кингийг цагдаа нар гэмгүй байхад нь бүлэглэн халдав. Уг асуудал АНУ даяар тарж, улмаар цагдаагийн дөрвөн ажилтанд хүний биед халдсан хэргээр ял оноосон билээ. * Гуравдугаар сарын 6 – Энэтхэгийн Ерөнхий сайд Чандра Шехар улс төрийн нөхцөл байдлын улмаас үүрэгт ажлаасаа огцров. * Гуравдугаар сарын 9 – Сербийн Белград хотод Слободан Милошевичийн засаглалыг эсэргүүцсэн жагсаал болов. Эрх баригчид жагсаалыг хүч хэрэглэн тараах үеэр хоёр хүн амиа алдаж, олон арван хүн гэмтжээ. Сербийн гудамжуудад цагдаа, өөрөө явагч хэрэгсэл байршуулсан байна. * Гуравдугаар сарын 10 – Эль Сальвадор улсад парламентын сонгууль болж Үндэсний бүгд найрамдах эвсэл ялалт байгуулав. Тус нам парламентын 48 суудлын 39-г авсан юм. * Гуравдугаар сарын 13 – Аляскын нутагт газрын тос алдсан хэргээр “Эксон Валдез” компанид АНУ-ын Хууль зүйн яам нэг тэрбум ам.долларын торгууль оноов. ** АНУ, Канадын Засгийн газар хүчиллэг борооны гэрээнд гарын үсэг зуржээ. * Гуравдугаар сарын 14 – Персийн булангийн дайн: Дайны хөлөөс дайжин эх орноосон дүрвэн Саудын Араб улсад орогноод байсан Жабер аль Ахмад аль Сабах долоон сарын дараа эх нутагтаа эргэн ирэв. ** Чилийн Атакамын цөлд тухайн цаг үеийнхээ хамгийн том зэсийн уурхай болох Эскондида уурхайг албан ёсоор нээв. * Гуравдугаар сарын 15 – Герман улс [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]-аас хойш дөрвөн хүчнээс бүрэн тусгаар тогтнов. Дайны дараа ЗХУ, АНУ, Их Британи, Франц гэсэн дөрвөн улс эдийн засаг, нийгэм зэргээр дотоод хэрэгт нь оролцсоор байсан юм. ** АНУ-Албани улс 1939 оноос хойш анх удаагаа дипломат харилцаагаа сэргээжээ. * Гуравдугаар сарын 17 – ЗХУ-ын задрал: ЗХУ-д бүх нийтийн санал асуулга болов. Санал асуулгад оролцогчдын 77% нь Зөвлөлтийн бүрэлдэхүүнд багтдаг 15 бүгд найрамдах улсыг тусгаар улс болгохыг эсэргүүцжээ. Уг санал асуулгыг зургаан бүгд найрамдах улс эс хүлээн зөвшөөрч бойкоттолсон байна. ** Финланд улсад парламентын сонгууль болж Төвийн нам 55 суудал авч ялалт байгуулав. Ингэснээр Финландын Социал демократ намын 25 жилийн ноёрхол эцэслэжээ. * Гуравдугаар сарын 23 – Сьерра Леон улсад Хувьсгалт нэгдсэн хүч Засгийн газрынхаа эсрэг төрийн эргэлт хийснээр иргэний дайн дэгдэв. * Гуравдугаар сарын 24 – Баруун африкийн Бенин улсад 1970 оноос хойш анх удаагаа Ерөнхийлөгчийн сонгууль болов. Сонгуульд Ницефор Согло ялалт байгуулжээ. * Гуравдугаар сарын 26 – Мали улсад Амаду Тумани Туре нарын цэргийн офицерууд Ерөнхийлөгч Мусса Траорег баривчилж, Үндсэн хуулийг хүчингүй болсонд тооцжээ. ** Аргентин, Бразил, Уругвай, Парагвай улсууд Асунционы тунхагт гарын үсэг зурснаар, Өмнөд Америкийн чөлөөт худалдааны эвсэл байгуулагдав. * Гуравдугаар сарын 31 – Албани улсад 1923 оноос хойш анх удаагаа олон намын оролцоотой сонгууль зохион байгуулав. Сонгуульд эрх баригч Хөдөлмөрчдийн нам үнэмлэхүй ялалт байгуулж парламентын 250 суудлаас 169 суудлыг авчээ. ** ЗХУ-ын задрал: Гүрж улсад ЗХУ-аас тусгаар тогтнох эсэх асуудлаар ард нийтийн санал асуулга болж олонхийн санаалаар ЗХУ-аас тусгаар тогтнохыг дэмжжээ. === Дөрөвдүгээр сар === * Дөрөвдүгээр сарын 2 – Засгийн газраас тогтоосон үнийн улмаас ЗХУ-д өргөн хэрэглээний бараа бүтээгдэхүүний үнэ 2-3 дахин өсөв. * Дөрөвдүгээр сарын 3 – НҮБ-ын Аюулгүйн зөвлөлийн 687 дугаар тогтоолоор Ирак улсын хими болон бактерологийн бүх зэвсгийг устгах, 150 км-ээс алсын тусгалтай пуужинг устгахыг шаардав. Мөн Ирак улсыг олон улсад терроризмыг хөхиүлэн дэмжихээ зогсоохыг уриалав. Иракийн засаг захиргаа үүнийг гурав хоногийн дараа хүлээн зөвшөөрсөн юм. * Дөрөвдүгээр сарын 4 – АНУ-ын Сенатор Жон Хайнц өөр бусад зургаан хүний хамтаар Пеннсильвани мужийн Мерион хотод нисдэг тэрэгний ослоор амиа алдав. ** Калифорни мужийн Сакраменто хотод Вьетнам гаралтай дөрвөн этгээд 14 хүнийг барьцаалав. Холбооны мөрдөх товчоо олон цаг үргэлжилсэн ажиллагааны дүнд 11-ийг нь аварч чадсан юм. Барьцаалагчдаас гурав нь амиа алджээ. * Дөрөвдүгээр сарын 5 – АНУ-ын Сенатор Жон Тавер өөр бусад 22 хүний хамт Жиоржиа мужийн Брунсвик хотод онгоцны ослоор амиа алдав. * Дөрөвдүгээр сарын 6 – НҮБ-ын Аюулгүйн зөвлөлийн 688 дугаар тогтоолоор Иракын ард иргэдийн эсрэг ажиллагаа явуулахыг Засгийн газарт нь хориглосны дагуу холбоотон гүрнүүд Иракын хойд хэсэгт орших курдуудэд хүмүүнлэгийн тусламж үзүүлэв. * Дөрөвдүгээр сарын 9 – Зөвлөлтийн анхны анги нэгтгэл Польш улсаас гарч эхлэв. * Дөрөвдүгээр сарын 10 – Италийн Ливорно хотод их манан татсаны улмаас Моби Принс зорчигч тээврийн хөлөг, газрын тос тээвэрлэгчтэй мөргөлдөж140 хүн амиа алджээ. Ослоос цор ганц хүн л амь аврагдсан юм. * Дөрөвдүгээр сарын 12 – Варшавын хөрөнгийн бирж байгуулагджээ. * Дөрөвдүгээр сарын 14 – Нидерландын нийслэл Амстердам хотод байрлах Ван Гогын музейгээс 500 сая ам.долларын үнэ бүхий 20 уран зураг алдагдав. Хэрэг явдал гарснаас цаг хүрэхгүй хугацааны дараа музейн дэргэдэх нэгэн зогсоолд машины тээшнээс бүрэн бүтэн олдсон юм. * Дөрөвдүгээр сарын 15 – Европын сэргээн босголт, хөгжлийн банк байгуулагдав. ** Европын эдийн засгийн зөвлөл арьс өнгөөр ялгаварлах үзлийн улмаас Өмнөд Африкт тавиад байсан эдийн засгийн хоригоо бүрэн цуцлав. * Дөрөвдүгээр сарын 16-18 – ЗХУ-ын Коммунист намын ЕНБД бөгөөд удирдагч Михайль Горбачёв Япон улсад айлчлав. Японд айлчилсан Зөвлөлтийн анхны удирдагч болсон тэрээр Курилийн арлуудын асуудлаар тохиролцоонд хүрэх гэсэн боловч үр дүнд хүрээгүй юм. * Дөрөвдүгээр сарын 17 – Дау Жонесийн аж үйлдвэрийн хувьцаа түүхэндээ анх удаа 3000 ам.доллароос давж арилжаалагдав. * Дөрөвдүгээр сарын 18 – НҮБ-ын Аюулгүйн зөвлөлийн 687 дугаар тогтоолын дагуу Иракын засаг захиргаа химийн зэвсгийнхээ заримыг НҮБ-д тайлагнав. Гэвч бактерологийн ямар нэгэн зэвсэггүй гэдгээ мэдэгджээ. * Дөрөвдүгээр сарын 22 – Коста-Рика, Панам улсад 7.7 магнитудын хүчтэй газар хөдөлсний улмаас 47-87 хүн амиа алдан, 759 хүн бэртэж гэмтжээ. * Дөрөвдүгээр сарын 23 – Исландын парламентын сонгуульд гавьтай амжилт үзүүлээгүй тул тус улс Ерөнхий сайд Стрейнгримур Херманнссон үүрэгт ажлаасаа өөрийн хүсэлтээр чөлөөлөгдөв. Түүний орыг Давид Оддссон залгасан билээ. * Дөрөвдүгээр сарын 26 – Финландын Ерөнхий сайдаар 36 настай Эско Ахо томилогдов. Тэрээр тус улсын түүхэнд хамгийн залуудаа энэ суудалд суусан хүн болжээ. * Дөрөвдүгээр сарын 29 – Бангладеш улсад хар салхи болж 138 мянган хүн амиа алджээ. ** Гүржийн Рача хотод 7.0 магнитудын хүчтэй газар хөдөлж 270 хүн амиа алдан, 100 мянга орчим хүн орон гэргүй болжээ. * Дөрөвдүгээр сарын 29-30 – Лесото улсад цусгүй төрийн эргэлт болж цэргийн дарангуйлагч Жастин Лехеньяг түлхэн унагав. Хоёр хоногийн дараа Фисона Рамаена засгийн эрхэнд гарчээ. === Тавдугаар сар === * Тавдугаар сарын 12 – Балба улсад 1959 оноос хойш анх удаагаа олон намын оролцоотой сонгууль зохион байгуулав. * Тавдугаар сарын 15 – Францын Ерөнхий сайдаар Эдит Крессон томилогдов. Ингэснээр тус улсын түүхэнд энэ суудалд суусан анхны эмэгтэй болжээ. * Тавдугаарс арын 16 – АНУ-ын Конгресст ИБУИНВУ-ын Хатан хаан II Элизабет үг хэлэв. Энэ нь Британийн түүхэнд тэмдэглэгдэх үйл явдал байсан юм. * Тавдугаар сарын 18 – Сомали улсаас Сомалиланд салан тусгаарлаж, тусгаар улс болсноо зарлав. Гэвч олон улсын хамтын нийгэмлэг хүлээн зөвшөөрөөгүй юм. * Тавдугаар сарын 19 – Югославын задрал: Хорватад Югославаас салан тусгаарлах эсэх асуудлаар бүх нийтийн санал асуулга болж, олонхын саналаар хүлээн зөвшөөрчээ. * Тавдугаар сарын 21 - Энэтхэгийн Шриперумбудур хотод улс төрийн уулзалтын үеэр амиа золиослогч этгээд бөмбөг дэлбэлж Ерөнхий сайд асан Ражив Ганди болон өөр бусад 14 хүн амиа алджээ. * Тавдугаар сарын 22 – Өмнөд Солонгосын Ерөнхий сайдын үүргийг түр орлон гүйцэтгэгч Ро Жай Бонг оюутны үймээний дараа үүрэгт ажлаасаа огцров. Түүний үүргийг Чун Вок Шик орлон гүйцэтгэхээр болсон юм. * Тавдугаар сарын 23 – Австрийн Вьена хотод Европын цом/Аваргуудын лигийн шигшээ тоглолт болов. Шигшээ тоглолтод Италийн АЦ Милан клуб Португалийн Бенфикаг 1-0 харьцаагаар хожин ялалт байгуулжээ. * Тавдугаар сарын 25 – Суринамын парламентын сонгуульд цэргийн дэмжлэгтэй Ардчилал ба Хөглийн шинэ фронт нам ялалт байгуулав. * Тавдугаар сарын 26 – Тайландын Бангкок хотын ойролцоо “Лауда Эйр” компанийн Боинг 767 онгоц осолдож, онгоцонд байсан 223 хүн бүгд амиа алджээ. * Тавдугаар сарын 28 – Этиопын иргэний дайн: Этиопын Ардын хувьсгалт ардчилсан хүчин нийслэл Аддис-Абаба хотыг эзлэв. === Зургаадугаар сар === * Зургаадугаар сарын 3 – Японы Үнзен галт уул дэлбэрч, хорт утааны улмаас 46 хүн амиа алджээ. * Зургаадугаар сарын 4 – Албани даяар өрнөсөн ажил хаялтын улмаас Ерөнхий сайд Фатос Нано огцров. Удалгүй түүнийг илли Буфи орлосон юм. ** Наран үүссэн томоохон дэлбэрэлтийн улмаас АНУ-ын Пенсильвани мужийн өмнөд хэсэгт ер бусын туйлын туяа үзэгджээ. * Зургаадугаар сарын 5 – Алжирын Ерөнхийлөгч Чадли Бенджедид онц байдал зарлав. Ерөнхий сайд Моулоуд Хамрушег огцруулж, оронд нь Сид Ахмед Гозалиг тохоон томилжээ. * Зургаадугаар сарын 7 – [[Персийн булангийн дайн]]-д оролцсон 8800 цэргийн алба хаагч АНУ-д ирэв Тэднийг ирснийг тохиолдуулан нийслэл Вашингтон хотноо сүрт жагсаал зохион байгуулжээ. Уг жагсаалыг 200 мянган хүн үзэж сонирхсон гэдэг. * Зургаадугаар сарын 9 – Свазиланд (одоогийн Эсватини) улсын Эмасвати нүүрсний уурхай нурж 26 уурхайчин 65 метрийн гүнд гацав. Аврах ажиллагаа 30 цаг үргэлжилж бүгдийг нь эсэн мэнд аварч чаджээ. * Зургаадугаар сарын 12 – ЗСБНХОУ-ын Ерөнхийлөгчөөр Борис Ельцин сонгогджээ. ** Албанийн Хөдөлмөрчдийн нам татан буугдаж, үндэс суурин дээр нь Социалист нам байгуулагдав. * Зургаадугаар сарын 15 – Филиппин улсад Пинатубо галт уул дэлбэрэв. XX зуунд хуурай газар дэлбэрсэн хамгийн том дэлбэрэлт гэж бүртгэгдсэн уг гамшгийн улмаас 800 орчим хүн амиа алджээ. Дэлбэрэлтийн улмаас дэлхийн дундаж температур 0.4 цельсээр буурчээ. ** Энэтхэгийн парламентын сонгууль өндөрлөв. Сонгуульд Үндэсний конгресс нам ялалт байгуулсан ч дангаар засаг бүрдүүлэх боломжтой болсонгүй. * Зургаадугаар сарын 17 – Өмнөд Африкийн парламент Хүн амын бүртгэлийн тухай хуулийг хүчингүй болгов. Ингэснээр тус улсад төрсөн бүх иргэнийг төрөхөд нь арьс өнгөөр ялгаварладаг байдал устсан юм. * Зургаадугаар сарын 20 – Нэгдсэн Герман улс нийслэлээ Бонн хотоос Берлинд шилжүүлжээ. * Зургаадугаар сарын 23-28 – НҮБ-ын шалгалтын багууд Иракын тээврийн хэрэгслийн тоног төхөөрөмжийг шалгах зорилгоор саатуулахыг оролдов. Үүнийг эсэргүүцсэн Иракын нисэх хүчин агаарт анхааруулах буудлага үйлджээ. * Зургаадугаар сарын 25 – Югославын задрал: Хорват, Словени улсууд Югославаас тусгаар тогтносноо зарлав. * Зургаадугаар сарын 28 – ЗХУ задарснаар Эдийн засгийн харилцан туслалцах нийгэмлэг татан буугджээ. === Долдугаар сар === * 1-нд [[Варшавын гэрээ|Варшавын гэрээг]] Чехословакийн Праг хотод албан ёсоор татан буулгасан. * Зөвлөлтийн цэргүүдийг Унгараас гаргах ажиллагаа дууссан. * 10-нд Борис Ельцин Оросын ерөнхийлөгчийн хувьд тангараг өргөв. * 24-нд Энэтхэгийн засгийн газар төлөвлөгөөт эдийн засгаас зах зээлийн эдийн засагт шилжсэнийг тэмдэглэсэн Шинэ Аж Үйлдвэрийн Бодлогыг зарласан. * 31-нд Москва хотод АНУ-ын Ерөнхийлөгч [[Жорж Херберт Уокер Буш]], Зөвлөлтийн Ерөнхийлөгч [[Михаил Горбачёв]] нар Стратегийн зэвсгийг бууруулах гэрээнд гарын үсэг зурсан бөгөөд уг гэрээний дагуу хоёр улсын алсын тусгалтай пуужингийн зэвсгийн нөөцийг гуравны нэгээр бууруулах ёстой болсон. === Наймдугаар сар === * 15-нд Лаосын Ерөнхийлөгчөөр [[Кейсон Фомвихан]] болсон (1992 оны 11-р сарын 21 хүртэл). * 18-нд ЗХУ-ын Ерөнхийлөгч [[Михаил Горбачёв|Михаил Горбачёвыг]] [[Крым|Крымд]] тусгаарлав. * 19-22 -нд ЗХУ-д Улсын Онцгой Байдлын Хороо байгуулагдав. Тус улсын зарим бүс нутагт онц байдал зарлаж Цэргийн анги нэгтгэл, танкуудыг Москва руу оруулсан. Зөвлөлт Оросын Ерөнхийлөгч Б.Ельцин болон Оросын Засгийн газрын "Оросын иргэдэд" хандсан мэдэгдэлд Улсын Онцгой Байдлын Хорооны үйл ажиллагааг төрийн эргэлт гэж тодорхойлж, хүн амыг эсэргүүцэхийг уриалжээ. Москва, Ленинград хотод мөн эсэргүүцлийн олон нийтийн жагсаал цуглаан эхэлсэн. * 22-нд ЗХУ-ын Улсын Онцгой байдлын хорооны гишүүдийг баривчилжээ. Форосоос буцаж ирсэн ЗХУ-ын Ерөнхийлөгч Михаил Горбачевын жинхэнэ эрх мэдлийг хүчингүй болгосон; улс төрийн санаачилга бүхэлдээ Ельцин болон Оросын удирдлагын гарт орсон. Ардчилсан хүчний ялалтыг тэмдэглэхээр Москвад Кремль болон Цагаан ордны ойролцоо мянга мянган хүн жагсаал цуглаан хийжээ. Москва хотын Цагаан ордны дээр Оросын далбааг анх удаа мандуулсан байна. * 24-нд ЗХУ-ын бүх төрлийн Засгийн газрын харилцаа холбооны байгууллагыг Оросын Аюулгүй байдлын хорооны харьяалалд, мөн ЗХУ-ын банк, шуудан, телеграфыг Оросын харьяалалд шилжүүлэх тухай Зөвлөлт Оросын Ерөнхийлөгчийн зарлиг гарсан. * 24-нд [[Украин]] ЗХУ-аас тусгаар тогносон тухай зарлан Тунхаглав. * 25-нд [[Беларусь]] ЗХУ-аас улс төр, эдийн засгийн хувьд тусгаар тогносон тухай зарлав. * 27-нд [[Молдав]] улс ЗХУ-аас тусгаар тогносон тухай зарлан Тунхаглав. * 29-нд ЗХУ-ын Дээд Зөвлөл ЗХУ-ын Коммунист намын үйл ажиллагааг бүх газар нутагтаа зогсоосон. * 30-нд [[Азербайжан]] тусгаар тогнолын тухай Тунхаглал батлав. * 31-нд [[Киргиз]], [[Казахстан]] ЗХУ-аас тусгаар тогносон тухайгаа зарлан Тунхаглав. === Есдүгээр сар === == Энэ онд Нобелийн шагнал хүртэгсэд == * Физик — [[Пьер Жиль де Жен]], "Энгийн систем дэх эмх цэгцтэй үзэгдлийг судлах зорилгоор боловсруулсан аргуудыг шингэн талст болон полимерүүдэд ерөнхийлж болохыг нээсний төлөө." * Хими — [[Рихард Эрнст]], "Өндөр нарийвчлалтай цөмийн соронзон резонансын спектроскопийн арга зүйг хөгжүүлэхэд оруулсан хувь нэмрийн төлөө". * Анагаах ухаан — [[Эрвин Неер]], [[Берт Сакман]] нарт "Эс дэх дан ионы сувгуудын үйл ажиллагааны талаарх нээлтүүдийнх нь төлөө". * Эдийн засаг — [[Роналд Коуз]], "Институцийн бүтэц болон эдийн засгийн үйл ажиллагаанд гүйлгээний зардал болон өмчийн эрхийн ач холбогдлыг нээж, харуулсных нь төлөө". * .Уран зохиол — Надин Гордимер, «Гайхамшигт туульсаараа хүн төрөлхтөнд асар их ашиг тус авчирсан хэмээн үнэлж» олгосон. * Энхтайвны шагнал — [[Аун Сан Су Чи]], «Хүний эрхийг хамгаалагч». [[Ангилал:1991 он]] [[Ангилал:Он (20-р зуун)|#]] ht47zrwcl32as71whoqzlpvut4oq7lu 851787 851783 2026-03-29T08:58:24Z BolorBobo 35167 851787 wikitext text/x-wiki {{Аргын жил дараалал|1991|1990-ээд он|XX зуун}} '''1991''' (MCMXCI) Аргын тооллоор нэгэн мянга есөн зуун ерэн нэгэн он. Билгийн тооллоор 1991 оны төмөр хонь жил. Григорын тооллоор энэ жил мягмар гарагт эхэлжээ. Энэ жил бол хоёр дахь мянганы 991 дэх жил, XX зууны 91 дэх он, 1990-ээд он гэж тоолбол хоёр дахь жил юм. Дэлхий даяар 1947 оноос эхэлсэн үзэл суртлын [[Хүйтэн дайн|"хүйтэн дайн"-ы]] сүүлийн жил нь энэ жил байлаа. ЗХУ задран бутарч үндэс суурин дээр нь 15 тусгаар улс бүрэлдэн тогтож дэлхийн улс төрийн газрын зурагт ихээхэн өөрчлөлт орсон болно. Тусгаар тогтносон дээрх улсууд бүгд нийлж [[Тусгаар Улсуудын Хамтын Нөхөрлөл|Тусгаар улсуудын хамтын нөхөрлөлийн]] гишүүн болсон юм. Энэ оныхоо 7-р сард нь Энэтхэг улс үе улирсан автократ шинжтэй бурангуй тогтолцооноосоо салж, эдийн засгаа өргөн хүрээнд чөлөөллөө. Хэдийгээр энэ нь Энэтхэгийн ДНБ-г богино хугацаандаа нэмэгдүүлсэн ч дараагийн 20 жилд нь орлогын тэгш бус байдлыг нэмэгдүүлсэн юм. НҮБ-ын эрх бүхий 34 үндэстний эвсэл Кувейтийг булаан эзэлсэн Иракын эсрэг дайн зарлав. [[Персийн булангийн дайн]] гэж нэрлэгдсэн энэ үйл явдал Ойрх Дорнодын бүс нутагт АНУ-ын зэвсэгт хүчний байнгын оролцооны эхийг тавьсан юм. Европ тивд Серби болон Югославын хооронд бараг 10 жил үргэлжилсэн Югославын дайн энэ жилд дэгдлээ. Өмнөд Африкт арьс өнгөөр ялгаварлах апартейд дэглэм устаж, иргэний эрхийн төлөө тэмцэгч [[Нелсон Мандела]] шоронгоос суллагдсаны дараах энэ жил хүн амыг арьс өнгөөр ялгаварлах байдал бүрнээ арилж, 1950 оны Хүн амын бүртгэлийн тухай хуулийг хүчингүй болсонд тооцлоо. Өмнөх онуудад CERN-ийн лабораторид эхлэлээ тавьсан дэлхийг хэрсэн интернэт сүлжээ бусад судалгааны байгууллагуудад түгэн тархаж, наймдугаар сард нь олон нийтэд нээлттэй болж дэлхийн түүхэнд анхны цахим хуудас болох “info.cern.ch” ашиглалтад орсон юм. Энэ үйл явдал мэдээллийн технологийн эх үндсийг тавиад зогсохгүй даяаршлыг хурдасгаж, хавтгай дэлхий гэх ойлголтыг бий болгосон билээ. Поп соёлын хувьд ч ярих юмтай жил байлаа. Альтернатив рок урсгалыг шинэ шатанд гаргасан гранж рокын анхны төлөөлөгчид байгуулагдаж эхлэв. Энэ урсгалын сод төлөөлөл болох Нирвана хамтлаг энэ оныхоо есдүгээр сард “Nevermind” цомгоо худалдаанд гаргав. Хип хоп урлагч урьд хожид байгаагүй өндөр амжилт тогтоолоо. Түүнчлэн электрон хөгжмийн урсгал хүчээ авч дуу хөгжмийн салбарт шинэ тренд тогтоов. Энэ урсгал зөвхөн шинэчлэл байгаад зогсохгүй уламжлалт хөгжимтэй ч сүлэлдэн залуусын анхаарлыг татах болсон юм. == Онцлох үйл явдал == === Нэгдүгээр сар === * Нэгдүгээр сарын 1 - Чехословак улс төвлөрсөн төлөвлөгөөт эдийн засгийн тогтолцоог халсан [[Зүүн Европ|Зүүн Европын]] хоёр дахь улс болжээ. * Нэгдүгээр сарын 5 - Гүржийн зэвсэгт хүчин Өмнөд Осетийн [[Цхинвали]] хотод довтолж, 1991-1992 оны Өмнөд Осетийн дайн дэгджээ. * Нэгдүгээр сарын 7 - [[Хаити]] улсад төрийн эргэлт хийхийг завдав. Экс дарангуйлагч Жеан Клод Дувальегийн удирдлаганд нэгдсэн хагас цэргийн зохион байгуулалттай бүлгэм төрийн эргэлт хийхийг санаархсан ч амжилтад хүрч чадсангүй. Төрийн эргэлтийг удирдсан Рожер Лафонтантыг долоодугаар сард нь ялласан юм. * Нэгдүгээр сарын 9 - [[Персийн булангийн дайн]]: АНУ-ын Төрийн нарийн бичгийн дарга [[Жеймс Бейкер]] Иракийн Гадаад хэргийн сайд [[Тарик Азиз|Тарик Азизтай]] уулзсан боловч Кувейтийн газар нутгаас Иракын цэргийг гаргах асуудал дээр тохиролцоонд хүрч чадсангүй. * Нэгдүгээр сарын 12 - [[Персийн булангийн дайн]]: [[АНУ-ын Конгресс|АНУ-ын Конгрессын]] хоёр танхим Кувейтийн газар нутгаас Иракын цэргийг гаргахын тулд цэргийн ажиллагаа явуулахыг зөвшөөрсөн тогтоолыг батлав. * Нэгдүгээр сарын 13 - Дуут хувьсгал: Литвийн тусгаар тогтнолын төлөөх ардчилсан жагсаалыг дарахын тулд Зөвлөлтийн цэргийн хүч [[Вильнюс|Вилньюс]] хотод нэвтрэв. Үүний уршгаар 14 энгийн иргэн амиа алдаж, 702 хүн шархаджээ. * Нэгдүгээр сарын 15 - [[Персийн булангийн дайн]]: НҮБ-ын тогтсон хугацаа дууссан тул “[[Цөлийн шуурга]]” ажиллагаа эхлэхэд бэлэн болов. * Нэгдүгээр сарын 16 - [[Персийн булангийн дайн]]: “Цөлийн шуурга” ажиллагаа эхэлж, агаарын анхны дайралтаа хийв. * Нэгдүгээр сарын 17 - [[Персийн булангийн дайн]]: Иракын зэвсэгт хүчин [[Израил]] улс руу довтолж, “Скад” пуужин харважээ. Улмаар энэ сарынхаа 19-нд Тель-Авивт 15 хүн, 22-нд нь Рамат Ган хотод 96 хүн шархдав. ** Норвегийн хаан ширээг V Харальд залгахаар болов. * Нэгдүгээр сарын 18 - Америкийн агаарын тээврийн “Eastern Airlines” компани 62 жил үйл ажиллагаа явуулсны эцэст дампуурлаа зарлалаа. * Нэгдүгээр сарын 22 - [[Персийн булангийн дайн]]: Британийн зэвсэгт хүчин Иракын нутагт зэвсэглэлээ байршуулж эхлэв. * Нэгдүгээр сарын 24 - Папуа Шинэ Гвиней улсын засгийн газар Бугенвилль арлын босогчидтой энхийн гэрээ байгуулав. Ингэснээр 1988 оноос хойш үргэлжилсэн зэвсэгт мөргөлдөөн эцэслэжээ. * Нэгдүгээр сарын 26 - [[Сомали]] улсын Ерөнхийлөгч Сиад Барре албан тушаалаасаа огцров. Улмаар тус улсад иргэний дайн дэгдэв. Гурав хоногийн дараа тус улсын Ерөнхийлөгчийн суудалд Али Махди Мухаммад суужээ. * Нэгдүгээр сарын 29 - Өмнөд Африкт Африкийн үндэсний конгресс намын дарга Нелсон Мандела болон Инката эрх чөлөөний намын дарга Мангосуту Бутелези нар найрамдлын гэрээнд гарын үсэг зурав. ** [[Персийн булангийн дайн]]: Хажигийн тулаан эхэлснээр тус дайны хүрээнд анхны томоохон хуурай замын тулаан дэгджээ. Энэ тулаан ердөө нэг хоног л үргэлжилсэн юм. === Хоёрдугаар сар === * Хоёрдугаар сарын 1 - Афганистанын зүүн хойд хэсгийн Хинду Куш мужид 6.4 магнитудын хүчтэй газар хөдөлж 848 хүн амиа алдан, 200 орчим хүн бэртэж гэмтжээ. * Хоёрдугаар сарын 6 - Саудын Арабын нисэх хүчний Бойнг КС-135Е онгоц хоёр хөдөлгүүрийн доголдлын улмаас ослын буулт хийв. Гэмтэл их байсан ч нисгэгчийн ур чадварын ачаар хөлгийн багийн дөрвөн хүн бүгд аврагдаж, хэсэг хугацааны дараа албаабүрэн хааж эхлэв. * Хоёрдугаар сарын 7 - Хаити улсад ардчилсан сонгуулиар сонгогдсон анхны Ерөнхийлөгч Жеан Бертран Аристид тангараг өргөв. Эдийн засгаа чөлөөлж, дарангуйллын тогтолцоог өөрчилнө гэх амлалтын дараа АНУ тус улсад тавиад байсан хоригоо аравдугаар сард нь цуцалсан билээ. ** Их Британийн Засгийн газар хуралдаж байхад Ирландын Түр армийнхан Даунинг гудамжид миномётоор дайрав. Золоор нэг ч хүний амь эрсэдсэнгүй. * Хоёрдугаарс арын 13 - Лазераар тоноглогдсон “ухаалаг тэсрэх бөмбөг” Багдадын газар доорх нуувчинд дэлбэрч олон зуун хүн амиа алдав. АНУ-ын Цэргийн тагнуулын алба үүнийг цэргийн байгууламж гэж мэдэгдсэн бол Иракын засаг захиргаа үүнийг бөмбөгдөлтөөс хорогдох байгууламж гэж эсэргүүцсээр байлаа. * Хоёрдугаар сарын 15 - Чехословак, Унгар, Польшийн удирдагчид чөлөөт зах зээлийн тогтолцоонд шилжих зорилго бүхий “Вишеградын бүлэг” байгуулагдсаныг зарлав. * Хоёрдугаар сарын 18 - Ирландын салан тусгаарлагчид Лондон хотын метроны Паддингтон болон Викториа өртөөнд бөмбөг дэлбэлэв. * Хоёрдугаарс арын 20 - Албанийн Ерөнхийлөгч Рамиз Алиа ардчиллын төлөөх эсэргүүцлийн жагсаалыг намжаах зорилгоор Ерөнхий сайд Адид Чарчанигийн Засгийн газрыг бүрэн бүрэлдэхүүнээр нь тараав. Төд удалгүй дараагийн Ерөнхий сайдаар Фатос Наног тохоон томилжээ. ** Програмчлалын хэл болох Пайтоныг Гуидо ван Россум зохион бүтээв. * Хоёрдугаар сарын 22 - [[Персийн булангийн дайн]]: Ирак улс Зөвлөлтийн санал болгосон гал зогсоох хэлэлцээрийг хүлээн зөвшөөрөв. АНУ үүнийг хүчин төгөлдөр бус гэж үзэж, Кувейтийн газар нутгаас 24 цагийн дотор цэргээ гаргасан тохиолдолд цэргийн ажиллагааг зогсоох нөхцөл тулгажээ. * Хоёрдугаар сарын 23 - Тайландын генерал Сунторн Конгсомпонг цусгүй төрийн эргэлт хийж, Ерөнхий сайд Чатичай Чунхаваныг огцруулжээ. * Хоёрдугаар сарын 24 - [[Персийн булангийн дайн]]: Орон нутгийн цагаар үүрийн 4:00 цаг орчим Саудын Арабын хилийг АНУ тэргүүтэй холбоотон гүрний цэргүүд нэвтэрснээр Булангийн дайны хуурай замын байлдааны үе шат эхэлжээ. * Хоёрдугаар сарын 26 - [[Персийн булангийн дайн]]: Иракын удирдагч [[Саддам Хусейн]] Багдадын радиогоор Кувейтийн газар нутгаас цэргээ гаргахаа зарлав. Гэвч Иракын цэргүүд ухарч байхдаа Кувейтийн газрын тосны томоохон ордуудыг галдан шатаажээ. * Хоёрдугаар сарын 27 - [[Персийн булангийн дайн]]: АНУ-ын Ерөнхийлөгч Жорж Херберт У.Буш дайнд ялалт байгуулснаа зарлав. Улмаар гал зогсоох зарлиг боловсруулжээ. АНУ-ын цэргүүд гуравдугаар сараас Персийн булангаас гарч эхэлсэн юм. ** Бангладешийн парламентын сонгуульд Үндэсний нам 300 суудлын 139-ийг авч ялалт байгуулав. Ингэснээр тус намын дарга Халеда Зиа Ерөнхий сайд болох нөхцөл бүрджээ. === Гуравдугаар сар === * Гуравдугаар сарын 3 – Сан-Томе ба Принсип улс түүхэндээ анх удаа Ерөнхийлөгчийн сонгууль зохион байгуулж Мигель Тровоада ялалт байгуулав. ** АНУ-ын Лос Анжелес хотод мотоцикль унаж явсан хар арьст Родни Кингийг цагдаа нар гэмгүй байхад нь бүлэглэн халдав. Уг асуудал АНУ даяар тарж, улмаар цагдаагийн дөрвөн ажилтанд хүний биед халдсан хэргээр ял оноосон билээ. * Гуравдугаар сарын 6 – Энэтхэгийн Ерөнхий сайд Чандра Шехар улс төрийн нөхцөл байдлын улмаас үүрэгт ажлаасаа огцров. * Гуравдугаар сарын 9 – Сербийн Белград хотод Слободан Милошевичийн засаглалыг эсэргүүцсэн жагсаал болов. Эрх баригчид жагсаалыг хүч хэрэглэн тараах үеэр хоёр хүн амиа алдаж, олон арван хүн гэмтжээ. Сербийн гудамжуудад цагдаа, өөрөө явагч хэрэгсэл байршуулсан байна. * Гуравдугаар сарын 10 – Эль Сальвадор улсад парламентын сонгууль болж Үндэсний бүгд найрамдах эвсэл ялалт байгуулав. Тус нам парламентын 48 суудлын 39-г авсан юм. * Гуравдугаар сарын 13 – Аляскын нутагт газрын тос алдсан хэргээр “Эксон Валдез” компанид АНУ-ын Хууль зүйн яам нэг тэрбум ам.долларын торгууль оноов. ** АНУ, Канадын Засгийн газар хүчиллэг борооны гэрээнд гарын үсэг зуржээ. * Гуравдугаар сарын 14 – Персийн булангийн дайн: Дайны хөлөөс дайжин эх орноосон дүрвэн Саудын Араб улсад орогноод байсан Жабер аль Ахмад аль Сабах долоон сарын дараа эх нутагтаа эргэн ирэв. ** Чилийн Атакамын цөлд тухайн цаг үеийнхээ хамгийн том зэсийн уурхай болох Эскондида уурхайг албан ёсоор нээв. * Гуравдугаар сарын 15 – Герман улс [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]-аас хойш дөрвөн хүчнээс бүрэн тусгаар тогтнов. Дайны дараа ЗХУ, АНУ, Их Британи, Франц гэсэн дөрвөн улс эдийн засаг, нийгэм зэргээр дотоод хэрэгт нь оролцсоор байсан юм. ** АНУ-Албани улс 1939 оноос хойш анх удаагаа дипломат харилцаагаа сэргээжээ. * Гуравдугаар сарын 17 – ЗХУ-ын задрал: ЗХУ-д бүх нийтийн санал асуулга болов. Санал асуулгад оролцогчдын 77% нь Зөвлөлтийн бүрэлдэхүүнд багтдаг 15 бүгд найрамдах улсыг тусгаар улс болгохыг эсэргүүцжээ. Уг санал асуулгыг зургаан бүгд найрамдах улс эс хүлээн зөвшөөрч бойкоттолсон байна. ** Финланд улсад парламентын сонгууль болж Төвийн нам 55 суудал авч ялалт байгуулав. Ингэснээр Финландын Социал демократ намын 25 жилийн ноёрхол эцэслэжээ. * Гуравдугаар сарын 23 – Сьерра Леон улсад Хувьсгалт нэгдсэн хүч Засгийн газрынхаа эсрэг төрийн эргэлт хийснээр иргэний дайн дэгдэв. * Гуравдугаар сарын 24 – Баруун африкийн Бенин улсад 1970 оноос хойш анх удаагаа Ерөнхийлөгчийн сонгууль болов. Сонгуульд Ницефор Согло ялалт байгуулжээ. * Гуравдугаар сарын 26 – Мали улсад Амаду Тумани Туре нарын цэргийн офицерууд Ерөнхийлөгч Мусса Траорег баривчилж, Үндсэн хуулийг хүчингүй болсонд тооцжээ. ** Аргентин, Бразил, Уругвай, Парагвай улсууд Асунционы тунхагт гарын үсэг зурснаар, Өмнөд Америкийн чөлөөт худалдааны эвсэл байгуулагдав. * Гуравдугаар сарын 31 – Албани улсад 1923 оноос хойш анх удаагаа олон намын оролцоотой сонгууль зохион байгуулав. Сонгуульд эрх баригч Хөдөлмөрчдийн нам үнэмлэхүй ялалт байгуулж парламентын 250 суудлаас 169 суудлыг авчээ. ** ЗХУ-ын задрал: Гүрж улсад ЗХУ-аас тусгаар тогтнох эсэх асуудлаар ард нийтийн санал асуулга болж олонхийн санаалаар ЗХУ-аас тусгаар тогтнохыг дэмжжээ. === Дөрөвдүгээр сар === * Дөрөвдүгээр сарын 2 – Засгийн газраас тогтоосон үнийн улмаас ЗХУ-д өргөн хэрэглээний бараа бүтээгдэхүүний үнэ 2-3 дахин өсөв. * Дөрөвдүгээр сарын 3 – НҮБ-ын Аюулгүйн зөвлөлийн 687 дугаар тогтоолоор Ирак улсын хими болон бактерологийн бүх зэвсгийг устгах, 150 км-ээс алсын тусгалтай пуужинг устгахыг шаардав. Мөн Ирак улсыг олон улсад терроризмыг хөхиүлэн дэмжихээ зогсоохыг уриалав. Иракийн засаг захиргаа үүнийг гурав хоногийн дараа хүлээн зөвшөөрсөн юм. * Дөрөвдүгээр сарын 4 – АНУ-ын Сенатор Жон Хайнц өөр бусад зургаан хүний хамтаар Пеннсильвани мужийн Мерион хотод нисдэг тэрэгний ослоор амиа алдав. ** Калифорни мужийн Сакраменто хотод Вьетнам гаралтай дөрвөн этгээд 14 хүнийг барьцаалав. Холбооны мөрдөх товчоо олон цаг үргэлжилсэн ажиллагааны дүнд 11-ийг нь аварч чадсан юм. Барьцаалагчдаас гурав нь амиа алджээ. * Дөрөвдүгээр сарын 5 – АНУ-ын Сенатор Жон Тавер өөр бусад 22 хүний хамт Жиоржиа мужийн Брунсвик хотод онгоцны ослоор амиа алдав. * Дөрөвдүгээр сарын 6 – НҮБ-ын Аюулгүйн зөвлөлийн 688 дугаар тогтоолоор Иракын ард иргэдийн эсрэг ажиллагаа явуулахыг Засгийн газарт нь хориглосны дагуу холбоотон гүрнүүд Иракын хойд хэсэгт орших курдуудэд хүмүүнлэгийн тусламж үзүүлэв. * Дөрөвдүгээр сарын 9 – Зөвлөлтийн анхны анги нэгтгэл Польш улсаас гарч эхлэв. * Дөрөвдүгээр сарын 10 – Италийн Ливорно хотод их манан татсаны улмаас Моби Принс зорчигч тээврийн хөлөг, газрын тос тээвэрлэгчтэй мөргөлдөж140 хүн амиа алджээ. Ослоос цор ганц хүн л амь аврагдсан юм. * Дөрөвдүгээр сарын 12 – Варшавын хөрөнгийн бирж байгуулагджээ. * Дөрөвдүгээр сарын 14 – Нидерландын нийслэл Амстердам хотод байрлах Ван Гогын музейгээс 500 сая ам.долларын үнэ бүхий 20 уран зураг алдагдав. Хэрэг явдал гарснаас цаг хүрэхгүй хугацааны дараа музейн дэргэдэх нэгэн зогсоолд машины тээшнээс бүрэн бүтэн олдсон юм. * Дөрөвдүгээр сарын 15 – Европын сэргээн босголт, хөгжлийн банк байгуулагдав. ** Европын эдийн засгийн зөвлөл арьс өнгөөр ялгаварлах үзлийн улмаас Өмнөд Африкт тавиад байсан эдийн засгийн хоригоо бүрэн цуцлав. * Дөрөвдүгээр сарын 16-18 – ЗХУ-ын Коммунист намын ЕНБД бөгөөд удирдагч Михайль Горбачёв Япон улсад айлчлав. Японд айлчилсан Зөвлөлтийн анхны удирдагч болсон тэрээр Курилийн арлуудын асуудлаар тохиролцоонд хүрэх гэсэн боловч үр дүнд хүрээгүй юм. * Дөрөвдүгээр сарын 17 – Дау Жонесийн аж үйлдвэрийн хувьцаа түүхэндээ анх удаа 3000 ам.доллароос давж арилжаалагдав. * Дөрөвдүгээр сарын 18 – НҮБ-ын Аюулгүйн зөвлөлийн 687 дугаар тогтоолын дагуу Иракын засаг захиргаа химийн зэвсгийнхээ заримыг НҮБ-д тайлагнав. Гэвч бактерологийн ямар нэгэн зэвсэггүй гэдгээ мэдэгджээ. * Дөрөвдүгээр сарын 22 – Коста-Рика, Панам улсад 7.7 магнитудын хүчтэй газар хөдөлсний улмаас 47-87 хүн амиа алдан, 759 хүн бэртэж гэмтжээ. * Дөрөвдүгээр сарын 23 – Исландын парламентын сонгуульд гавьтай амжилт үзүүлээгүй тул тус улс Ерөнхий сайд Стрейнгримур Херманнссон үүрэгт ажлаасаа өөрийн хүсэлтээр чөлөөлөгдөв. Түүний орыг Давид Оддссон залгасан билээ. * Дөрөвдүгээр сарын 26 – Финландын Ерөнхий сайдаар 36 настай Эско Ахо томилогдов. Тэрээр тус улсын түүхэнд хамгийн залуудаа энэ суудалд суусан хүн болжээ. * Дөрөвдүгээр сарын 29 – Бангладеш улсад хар салхи болж 138 мянган хүн амиа алджээ. ** Гүржийн Рача хотод 7.0 магнитудын хүчтэй газар хөдөлж 270 хүн амиа алдан, 100 мянга орчим хүн орон гэргүй болжээ. * Дөрөвдүгээр сарын 29-30 – Лесото улсад цусгүй төрийн эргэлт болж цэргийн дарангуйлагч Жастин Лехеньяг түлхэн унагав. Хоёр хоногийн дараа Фисона Рамаена засгийн эрхэнд гарчээ. === Тавдугаар сар === * Тавдугаар сарын 12 – Балба улсад 1959 оноос хойш анх удаагаа олон намын оролцоотой сонгууль зохион байгуулав. * Тавдугаар сарын 15 – Францын Ерөнхий сайдаар Эдит Крессон томилогдов. Ингэснээр тус улсын түүхэнд энэ суудалд суусан анхны эмэгтэй болжээ. * Тавдугаарс арын 16 – АНУ-ын Конгресст ИБУИНВУ-ын Хатан хаан II Элизабет үг хэлэв. Энэ нь Британийн түүхэнд тэмдэглэгдэх үйл явдал байсан юм. * Тавдугаар сарын 18 – Сомали улсаас Сомалиланд салан тусгаарлаж, тусгаар улс болсноо зарлав. Гэвч олон улсын хамтын нийгэмлэг хүлээн зөвшөөрөөгүй юм. * Тавдугаар сарын 19 – Югославын задрал: Хорватад Югославаас салан тусгаарлах эсэх асуудлаар бүх нийтийн санал асуулга болж, олонхын саналаар хүлээн зөвшөөрчээ. * Тавдугаар сарын 21 - Энэтхэгийн Шриперумбудур хотод улс төрийн уулзалтын үеэр амиа золиослогч этгээд бөмбөг дэлбэлж Ерөнхий сайд асан Ражив Ганди болон өөр бусад 14 хүн амиа алджээ. * Тавдугаар сарын 22 – Өмнөд Солонгосын Ерөнхий сайдын үүргийг түр орлон гүйцэтгэгч Ро Жай Бонг оюутны үймээний дараа үүрэгт ажлаасаа огцров. Түүний үүргийг Чун Вок Шик орлон гүйцэтгэхээр болсон юм. * Тавдугаар сарын 23 – Австрийн Вьена хотод Европын цом/Аваргуудын лигийн шигшээ тоглолт болов. Шигшээ тоглолтод Италийн АЦ Милан клуб Португалийн Бенфикаг 1-0 харьцаагаар хожин ялалт байгуулжээ. * Тавдугаар сарын 25 – Суринамын парламентын сонгуульд цэргийн дэмжлэгтэй Ардчилал ба Хөглийн шинэ фронт нам ялалт байгуулав. * Тавдугаар сарын 26 – Тайландын Бангкок хотын ойролцоо “Лауда Эйр” компанийн Боинг 767 онгоц осолдож, онгоцонд байсан 223 хүн бүгд амиа алджээ. * Тавдугаар сарын 28 – Этиопын иргэний дайн: Этиопын Ардын хувьсгалт ардчилсан хүчин нийслэл Аддис-Абаба хотыг эзлэв. === Зургаадугаар сар === * Зургаадугаар сарын 3 – Японы Үнзен галт уул дэлбэрч, хорт утааны улмаас 46 хүн амиа алджээ. * Зургаадугаар сарын 4 – Албани даяар өрнөсөн ажил хаялтын улмаас Ерөнхий сайд Фатос Нано огцров. Удалгүй түүнийг илли Буфи орлосон юм. ** Наран үүссэн томоохон дэлбэрэлтийн улмаас АНУ-ын Пенсильвани мужийн өмнөд хэсэгт ер бусын туйлын туяа үзэгджээ. * Зургаадугаар сарын 5 – Алжирын Ерөнхийлөгч Чадли Бенджедид онц байдал зарлав. Ерөнхий сайд Моулоуд Хамрушег огцруулж, оронд нь Сид Ахмед Гозалиг тохоон томилжээ. * Зургаадугаар сарын 7 – [[Персийн булангийн дайн]]-д оролцсон 8800 цэргийн алба хаагч АНУ-д ирэв Тэднийг ирснийг тохиолдуулан нийслэл Вашингтон хотноо сүрт жагсаал зохион байгуулжээ. Уг жагсаалыг 200 мянган хүн үзэж сонирхсон гэдэг. * Зургаадугаар сарын 9 – Свазиланд (одоогийн Эсватини) улсын Эмасвати нүүрсний уурхай нурж 26 уурхайчин 65 метрийн гүнд гацав. Аврах ажиллагаа 30 цаг үргэлжилж бүгдийг нь эсэн мэнд аварч чаджээ. * Зургаадугаар сарын 12 – ЗСБНХОУ-ын Ерөнхийлөгчөөр Борис Ельцин сонгогджээ. ** Албанийн Хөдөлмөрчдийн нам татан буугдаж, үндэс суурин дээр нь Социалист нам байгуулагдав. * Зургаадугаар сарын 15 – Филиппин улсад Пинатубо галт уул дэлбэрэв. XX зуунд хуурай газар дэлбэрсэн хамгийн том дэлбэрэлт гэж бүртгэгдсэн уг гамшгийн улмаас 800 орчим хүн амиа алджээ. Дэлбэрэлтийн улмаас дэлхийн дундаж температур 0.4 цельсээр буурчээ. ** Энэтхэгийн парламентын сонгууль өндөрлөв. Сонгуульд Үндэсний конгресс нам ялалт байгуулсан ч дангаар засаг бүрдүүлэх боломжтой болсонгүй. * Зургаадугаар сарын 17 – Өмнөд Африкийн парламент Хүн амын бүртгэлийн тухай хуулийг хүчингүй болгов. Ингэснээр тус улсад төрсөн бүх иргэнийг төрөхөд нь арьс өнгөөр ялгаварладаг байдал устсан юм. * Зургаадугаар сарын 20 – Нэгдсэн Герман улс нийслэлээ Бонн хотоос Берлинд шилжүүлжээ. * Зургаадугаар сарын 23-28 – НҮБ-ын шалгалтын багууд Иракын тээврийн хэрэгслийн тоног төхөөрөмжийг шалгах зорилгоор саатуулахыг оролдов. Үүнийг эсэргүүцсэн Иракын нисэх хүчин агаарт анхааруулах буудлага үйлджээ. * Зургаадугаар сарын 25 – Югославын задрал: Хорват, Словени улсууд Югославаас тусгаар тогтносноо зарлав. * Зургаадугаар сарын 28 – ЗХУ задарснаар Эдийн засгийн харилцан туслалцах нийгэмлэг татан буугджээ. === Долоодугаар сар === * Долоодугаар сарын 1 – Чехословакын нийслэл Варшав хотноо Варшавын гэрээг татан буулгав. ** АНУ-ын Вашингтон хот, Питтсбург, Лос-Анжелес, Сан Франциско хотуудад телефон утасны сүлжээнд алдаа гарсны улмаас сүлжээ тасалдав. Нийтдээ 12 сая орчим хүн хэдэн цагийн турш холбоогүй болсон байна. ** Финланд улсад дэлхийд анх удаа хөдөлгөөнт утасны сүлжээгээр дуудлага хийв. * Долоодугаар сарын 4 – Колумб улсад шинэ Үндсэн хуулийг батлав. * Долоодугаар сарын 7 – Югославын задрал: Брионигийн хэлэлцээрээр Словенид арван өдрийн дайн эцэслэв. * Долоодугаар сарын 9 – Олон улсын олимпын хороо Өмнөд Африкийг олимпод орох эрхийг сэргээв. * Долоодугаар сарын 10 – ЗСБНХОУ-ын Ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон Борис Ельцин тангараг өргөв. ** АНУ-ын Ерөнхийлөгч Жорж Х.У.Буш Өмнөд Африкт тавьсан бүх хоригыг бүрэн цуцалжээ. * Долоодугаар сарын 11 – Дэлхийн бөмбөрцгийн хойд хагаст нарны бүтэн хиртэлт тохиов. Нарын хиртэлт Хавай муж болон Мексик, Колумб, Бразилд голцуу үзэгджээ. ** Нигерийн агаарын тээврийн 2120 дугаар нислэг Саудын Арабын Жидда хотоос хөөрсний дараа галд автаж осолдов. Ослын улмаас 261 хүн бүгд амиа алджээ. * Долоодугаар сарын 16 – ЗХУ-ын Ерөнхийлөгч асан Михаиль Горбачёв “Их Долоо”-гийн удирдагчдаас тусламж хүсэхээр Лондон хотноо ирэв. * Долоодугаар сарын 18 – Мавритани болон Сенегалын Засгийн газрууд 1989 оны дөрөвдүгээр сараас хойш үргэлжилсэн хилийн маргааныг эцэс болгов. * Долоодугаар сарын 22 – АНУ-ын мэргэжлийн боксчин Майк Тайсоныг Индиана мужийн Индианаполис хотод “Хар Америкийн мисс” тэмцээний оролцогч Дезири Вашингтоныг хүчиндсэн хэргээр баривчлан, яллав. * Долоодугаар сарын 24 – Энэтхэгийн Сангийн сайд Манмохан Сингх эдийн засгийг өргөөн хүрээнд чөлөөлсөн шинэчлэлийн аж үйлдвэрийн бодлогоо зарлав. * Долоодугаар сарын 25 – Британийн одон орончид нарны аймгаас гадна гараг илрүүлснээ зарлажээ. * Долоодугаар сарын 29 – АНУ-ын Нью-Йорк хотын тойргийн шүүх “Кредит банк”, “Коммерс Интернэшнл”-ийг түүхэн дэх хамгийн том санхүүгийн луйвар хийсэн хэрэгт буруутган, хадгаламж эзэмшэгчдээс таван тэрбум ам.доллар залилсан гэж дүгнэжээ. * Долоодугаар сарын 31 – АНУ-ын Ерөнхийлөгч Жорж Херберт У.Буш, ЗХУ-ын удирдагч асан Горбачёв нар Стратегийн зэвсэглэлийг бууруулах нэгдүгээр гэрээнд гарын үсэг зурав. ** Дуут хувьсгал: Зөвлөлтийн дотоодын цагдан сэргийлэхийн анги нэгтгэлүүд Литвийн хилийн постуудад ажиллагаа явуулсны улмаас Медининкайд постод Литвийн гаалийн долоон албан хаагч амиа алдав. === Наймдугаар сар === * Наймдугаар сарын 4 – Өмнөд Африкийн эрэг орчимд Грекийн аяллын “МТS Oceanos” хөлөг живэв. Хөлгийн багийн 571 хүнийг аврахаар Өмнөд Африкийн нисэх хүчин ажиллагаа явуулж бүгдийг нь эсэн мэнд аварчээ. * Наймдугаар сарын 6 – Нэрт эрдэмтэн Тим Бернерс-Ли alt.hypertext өргөтгөл дээр дэлхийг хэрсэн интернэт төсөл болон программ хангамжаа дэлгэв. Үүний дүнд анхны цахим хуудас болох “info.cern.ch” ашиглалтад оржээ. * Наймдугаар сарын 7 – Ираны Ерөнхий сайд асан Шапур Бахтиар Парисын захын Суренес дүүрэгт бусдын гарт алагдав. * Наймдугаар сарын 8 – Тухайн цаг үеийнхээ дэлхийн хамгийн өндөр байгууламж болох Варшавын радио станц нурав. * Наймдугаар сарын 17 – Пруссийн хаан Их Фредерикийн шарилыг Потсдам хотноо дахин оршоожээ. * Наймдугаар сарын 19 – ЗХУ-ын төрийн эргэлт: ЗХУ-ын удирдагч Михаиль Горбачёвыг гэрийн хорионд оруулав. Тус улсын даргын орлогч Геннадий Янаев өөр бусад долоон хүний удирдсан төрийн эргэлт 72 цагийн дотор нуран унаж, Засгийн газрын ордны гадаа 100 мянга орчим хүн эсэргүүцлийн жагсаал өрнүүллээ. Горбачёв хар тэнгисээс гурав хоногийн дараа эргэж ирээд төрийн эргэлтийг оройлон манлайлсан этгээдүүдийг баривчилжээ. * Наймдугаар сарын 20 – Дуут хувьсгал: Эстони улс ЗХУ-аас тусгаар тогтнолоо зарлав. Маргааш нь Латви улс ч мөн тусгаар тогтнолоо зарласан юм. * Наймдугаар сарын 22 – Дуут хувьсгал: Балтын орнуудын тусгаар тогтнолыг Исланд улс хүлээн зөвшөөрөв. * Наймдугаар сарын 23 – ЗХУ-ын задрал: Орос улс цагаан-хөх-улаан өнгийн гурван өнгийн далбааг Төрийн далбаа болгон сэргээв. * Наймдугаар сарын 24 – ЗХУ задрал: Украин улс ЗХУ-аас тусгаар тогтнолоо зарлав. Маргааш нь Беларусь улс ч мөн тусгаар улс болсноо зарлажээ. * Наймдугаар сарын 25 – Югославын задрал: Сербийн зэвсэгт хүчин Хорватын Вуковар хотруу довтлов. ** Дэлхийн авто уралдааны ноён оргил “Формула 1”-ийн ээлжит улирлын Бельгийн гран прид домогт нисгэгч Михайл Шумахер анхны гараандаа оролцов. * Наймдугаар сарын 29 – Ливаны генерал Мишель Аун Францын хөлөг онгоцоор эх орноосоо дүрвэв. * Наймдугаар сарын 30 – ЗХУ-ын задрал: Молдав улс ЗХУ-аас тусгаар тогтнолоо зарлав. Маргааш нь Азербайжан ч мөн тусгаар улс болсноо зарлажээ. * Наймдугаар сарын 31 – ЗХУ-ын задрал: Киргизстан, Узбекистан улс тусгаар тогтнолоо зарлав. Тажикистан улс дараа сарынх нь 9-ний өдөр мөн тусгаар улс болсноо зарлажээ. === Есдүгээр сар === * Есдүгээр сарын 4 – Зөвлөлт засгийн үед Свердловск гэж нэрлэж байсан хотын нэрийг Екатеринбург болгон өөрчлөв. Хоёр хоногийн дараа Ленинграп хотын нэрийг Санкт-Петербург болгожээ. * Есдүгээр сарын 5 – ЗХУ-ын задрал: ЗХУ-ын Ардын их хурал татан буугдав. ЗХУ-ын Дээд зөвлөл, ЗХУ-ын Төрийн зөвлөл ч мөн татан буугджээ. * Есдүгээр сарын 8 – Югославын задрал: Македон улс тусгаар тогтнолоо зарлав. * Есдүгээр сарын 11 – ЗХУ Куба улсад үзүүлж буй батлан хамгаалах болон эдийн засгийн тусламжаа зогсоох төлөвлөгөөгөө зарлав. * Есдүгээр сарын 15 – Шведийн парламентын сонгуульд Социал демократууд 60 жилийн хамгийн муу үзүүлэлтээ үзүүлэв. Улмаар Ерөнхий сайд Ингвар Карлссон огцорчээ. * Есдүгээр сарын 17 – Умард болон Өмнөд Солонгос, Эстони, Латви, Литва, Маршаллын арлууд, Микронезийн холбооны улс НҮБ-д гишүүнээр элсэв. * Есдүгээр сарын 19 – Альпийн нуруунаас “Мөсөн хүн Өтзи” олдвор олджээ. * Есдүгээр сарын 21 – ЗХУ-ын задрал: Армени улс ЗХУ-аас тусгаар тогтнолоо зарлав. Сарын дараа Туркменистан улс, оны эцэст Казахстан улс ч мөн тусгаар тогтнолоо зарласан юм. * Есдүгээр сарын 21-30 – Олон улсын цөмийн энергийн агентлагийн шинжээчид Ирак улс нууц цөмийн зэвсгийн хөтөлбөртэй байж болох баримт илрүүлэв. Ирак улс үүнийг эс хүлээн зөвшөөрч, баримт бичиг явуулахаас татгалзжээ. НҮБ-ын Аюулгүйн зөвлөл Ирак улсад албадан хэрэгжүүлэх арга хэмжээ явуулна гэж заналхийлэв. * Есдүгээр сарын 25 – Сальвадорын иргэний дайн: Фарабундо Мартигийн тэргүүлдэг Үндэсний чөлөөлөх фронтын төлөөлөгчид Ерөнхийлөгч Альфредо Кристианитай тохиролцоонд хүрч, иргэний дайныг эцэслэх үндэс суурийг тавив. * Есдүгээр сарын 27 – АНУ-ын Ерөнхийлөгч Жорж Х.У.Буш ойрын зайн тусгалтай цөмийн зэвсгийг бууруулахаа зарлав. Мөн ЗХУ ч мөн үүнтэй даил арга хэмжээг 10-р сарын 5-нд авах болно. === Аравдугаар сар === * Аравдугаар сарын 1 – Югославын задрал: Югославын Ардын арми Дубровник хотыг бүслэв. Уг бүслэлт 1992 оны тавдугаар сарын 31 хүртэл үргэлжилсэн юм. * Аравдугаар сарын 4 – Шведийн Ерөнхий сайдаар Карл Блидт томилогджээ. * Аравдугаар сарын 6 – ЗХУ-ын удирдагч Михаиль Горбачёв Баби Ярын халдлагын 50 жилийн ойд зориулсан мэдэгдэлдээ ЗХУ даяар явуулсан еврейчүүдийн эсрэг үзлийг буруушаажээ. * Аравдугаар сарын 7 – Югославын задрал: Югославын Нисэх хүчин Хорватын Ерөнхийлөгч Франьо Туджманын албан газрыг бөмбөгдөж, Хорватын парламент маргааш нь Югославтай үлдсэн бүх харилцаагаа тасалжээ. * Аравдугаар сарын 11 – ЗХУ-ын КГБ солигдох процесс эхлэв. ** НҮБ-ын Аюулгүйн зөвлөл 715 дугаар тогтоолыг батлав. Уг тогтоолоор тусгай комиссоос томилсон шинжээчид болон албаны бусад хүмүүсийг ямар нэгэн болзолгүйгээр хүлээн авахыг шаардсан юм. Үүнийг Иракын засаг захиргаа хууль бус гэж үзэн татгалзав. * Аравдугаар сарын 12 - Шинээр байгуулагдсан Киргизийн анхны Ерөнхийлөгчөөр Аскар Акаев сонгогджээ. * Аравдугаар сарын 13 – Болгарын парламентын сонгуульд Ардчилсан хүчний холбоо ялалт байгууллаа. Ингэснээр Зүүн Европт коммунист засаг үлдээгүй юм. * Аравдугаар сарын 15 – АНУ-ын Дээд шүүхийн шүүгчээр Кларенс Томасыг батлав. ** Балтийн орнуудын удирдагчид болох Эстонийн Арнольд Руутел, Латвийн Анатолий Горбуновс, Литвийн Витаутас Ландсбергис нар Европын аюулгүй байдал хамтын ажиллагааны байгууллагын эцсийн гэрээнд гарын үсэг зуржээ. * Аравдугаар сарын 16 – АНУ-ын Техас мужийн Киллин хотын “Люби” ресторан хооллож байсан энгийн иргэд рүү Жорж Хеннард гэгч гал нээн 23 хүн амиа алджээ. * Аравдугаар сарын 18 – ЗХУ Израиль улстай 1967 оноос хойш тасарсан дипломат харилцаагаа сэргээв. * Аравдугаар сарын 20 – Энэтхэгийн Уттаркаши хотод 6.8 баллын хүчтэй газар хөдөлж, дорж хаяж 768 ххүн амиа алдан, мянга, мянган барилга байгуулмж сүйджээ. * Аравдугаар сарын 23 – Парис хотод Вьетнамын дэмжлэгтэй Камбожийн Засгийн газар иргэний дайныг зогсоох гэрээнд гарын үсэг зурав. Энэхүү хэлэлцээрээр Вьетнам-Камбожийн дайн дуусгавар болж Камбож улсад НҮБ-ийн Шилжилтийн засаг захиргаа байгуулагдах болсон юм. * Аравдугаар сарын 27 – Польш улсад 1928 оноос хойш анх удаагаа парламентын чөлөөт сонгууль болов. * Аравдугаар сарын 29 – АНУ-ын Сансар судлалын агентлагийн хөөргөсөн Галилео хөлөг 951 Гаспра солирт хүрчээ. Ингэснээр солирын солбицолд хүрсэн дэлхийн анхны хөлөг болжээ. == Энэ онд Нобелийн шагнал хүртэгсэд == * Физик — [[Пьер Жиль де Жен]], "Энгийн систем дэх эмх цэгцтэй үзэгдлийг судлах зорилгоор боловсруулсан аргуудыг шингэн талст болон полимерүүдэд ерөнхийлж болохыг нээсний төлөө." * Хими — [[Рихард Эрнст]], "Өндөр нарийвчлалтай цөмийн соронзон резонансын спектроскопийн арга зүйг хөгжүүлэхэд оруулсан хувь нэмрийн төлөө". * Анагаах ухаан — [[Эрвин Неер]], [[Берт Сакман]] нарт "Эс дэх дан ионы сувгуудын үйл ажиллагааны талаарх нээлтүүдийнх нь төлөө". * Эдийн засаг — [[Роналд Коуз]], "Институцийн бүтэц болон эдийн засгийн үйл ажиллагаанд гүйлгээний зардал болон өмчийн эрхийн ач холбогдлыг нээж, харуулсных нь төлөө". * .Уран зохиол — Надин Гордимер, «Гайхамшигт туульсаараа хүн төрөлхтөнд асар их ашиг тус авчирсан хэмээн үнэлж» олгосон. * Энхтайвны шагнал — [[Аун Сан Су Чи]], «Хүний эрхийг хамгаалагч». [[Ангилал:1991 он]] [[Ангилал:Он (20-р зуун)|#]] 0nho52q108ms9m8908nyod4vfheqr66 851798 851787 2026-03-29T11:03:39Z BolorBobo 35167 851798 wikitext text/x-wiki {{Аргын жил дараалал|1991|1990-ээд он|XX зуун}} '''1991''' (MCMXCI) Аргын тооллоор нэгэн мянга есөн зуун ерэн нэгэн он. Билгийн тооллоор 1991 оны төмөр хонь жил. Григорын тооллоор энэ жил мягмар гарагт эхэлжээ. Энэ жил бол хоёр дахь мянганы 991 дэх жил, XX зууны 91 дэх он, 1990-ээд он гэж тоолбол хоёр дахь жил юм. Дэлхий даяар 1947 оноос эхэлсэн үзэл суртлын [[Хүйтэн дайн|"хүйтэн дайн"-ы]] сүүлийн жил нь энэ жил байлаа. ЗХУ задран бутарч үндэс суурин дээр нь 15 тусгаар улс бүрэлдэн тогтож дэлхийн улс төрийн газрын зурагт ихээхэн өөрчлөлт орсон болно. Тусгаар тогтносон дээрх улсууд бүгд нийлж [[Тусгаар Улсуудын Хамтын Нөхөрлөл|Тусгаар улсуудын хамтын нөхөрлөлийн]] гишүүн болсон юм. Энэ оныхоо 7-р сард нь Энэтхэг улс үе улирсан автократ шинжтэй бурангуй тогтолцооноосоо салж, эдийн засгаа өргөн хүрээнд чөлөөллөө. Хэдийгээр энэ нь Энэтхэгийн ДНБ-г богино хугацаандаа нэмэгдүүлсэн ч дараагийн 20 жилд нь орлогын тэгш бус байдлыг нэмэгдүүлсэн юм. НҮБ-ын эрх бүхий 34 үндэстний эвсэл Кувейтийг булаан эзэлсэн Иракын эсрэг дайн зарлав. [[Персийн булангийн дайн]] гэж нэрлэгдсэн энэ үйл явдал Ойрх Дорнодын бүс нутагт АНУ-ын зэвсэгт хүчний байнгын оролцооны эхийг тавьсан юм. Европ тивд Серби болон Югославын хооронд бараг 10 жил үргэлжилсэн Югославын дайн энэ жилд дэгдлээ. Өмнөд Африкт арьс өнгөөр ялгаварлах апартейд дэглэм устаж, иргэний эрхийн төлөө тэмцэгч [[Нелсон Мандела]] шоронгоос суллагдсаны дараах энэ жил хүн амыг арьс өнгөөр ялгаварлах байдал бүрнээ арилж, 1950 оны Хүн амын бүртгэлийн тухай хуулийг хүчингүй болсонд тооцлоо. Өмнөх онуудад CERN-ийн лабораторид эхлэлээ тавьсан дэлхийг хэрсэн интернэт сүлжээ бусад судалгааны байгууллагуудад түгэн тархаж, наймдугаар сард нь олон нийтэд нээлттэй болж дэлхийн түүхэнд анхны цахим хуудас болох “info.cern.ch” ашиглалтад орсон юм. Энэ үйл явдал мэдээллийн технологийн эх үндсийг тавиад зогсохгүй даяаршлыг хурдасгаж, хавтгай дэлхий гэх ойлголтыг бий болгосон билээ. Поп соёлын хувьд ч ярих юмтай жил байлаа. Альтернатив рок урсгалыг шинэ шатанд гаргасан гранж рокын анхны төлөөлөгчид байгуулагдаж эхлэв. Энэ урсгалын сод төлөөлөл болох Нирвана хамтлаг энэ оныхоо есдүгээр сард “Nevermind” цомгоо худалдаанд гаргав. Хип хоп урлагч урьд хожид байгаагүй өндөр амжилт тогтоолоо. Түүнчлэн электрон хөгжмийн урсгал хүчээ авч дуу хөгжмийн салбарт шинэ тренд тогтоов. Энэ урсгал зөвхөн шинэчлэл байгаад зогсохгүй уламжлалт хөгжимтэй ч сүлэлдэн залуусын анхаарлыг татах болсон юм. == Онцлох үйл явдал == === Нэгдүгээр сар === * Нэгдүгээр сарын 1 - Чехословак улс төвлөрсөн төлөвлөгөөт эдийн засгийн тогтолцоог халсан [[Зүүн Европ|Зүүн Европын]] хоёр дахь улс болжээ. * Нэгдүгээр сарын 5 - Гүржийн зэвсэгт хүчин Өмнөд Осетийн [[Цхинвали]] хотод довтолж, 1991-1992 оны Өмнөд Осетийн дайн дэгджээ. * Нэгдүгээр сарын 7 - [[Хаити]] улсад төрийн эргэлт хийхийг завдав. Экс дарангуйлагч Жеан Клод Дувальегийн удирдлаганд нэгдсэн хагас цэргийн зохион байгуулалттай бүлгэм төрийн эргэлт хийхийг санаархсан ч амжилтад хүрч чадсангүй. Төрийн эргэлтийг удирдсан Рожер Лафонтантыг долоодугаар сард нь ялласан юм. * Нэгдүгээр сарын 9 - [[Персийн булангийн дайн]]: АНУ-ын Төрийн нарийн бичгийн дарга [[Жеймс Бейкер]] Иракийн Гадаад хэргийн сайд [[Тарик Азиз|Тарик Азизтай]] уулзсан боловч Кувейтийн газар нутгаас Иракын цэргийг гаргах асуудал дээр тохиролцоонд хүрч чадсангүй. * Нэгдүгээр сарын 12 - [[Персийн булангийн дайн]]: [[АНУ-ын Конгресс|АНУ-ын Конгрессын]] хоёр танхим Кувейтийн газар нутгаас Иракын цэргийг гаргахын тулд цэргийн ажиллагаа явуулахыг зөвшөөрсөн тогтоолыг батлав. * Нэгдүгээр сарын 13 - Дуут хувьсгал: Литвийн тусгаар тогтнолын төлөөх ардчилсан жагсаалыг дарахын тулд Зөвлөлтийн цэргийн хүч [[Вильнюс|Вилньюс]] хотод нэвтрэв. Үүний уршгаар 14 энгийн иргэн амиа алдаж, 702 хүн шархаджээ. * Нэгдүгээр сарын 15 - [[Персийн булангийн дайн]]: НҮБ-ын тогтсон хугацаа дууссан тул “[[Цөлийн шуурга]]” ажиллагаа эхлэхэд бэлэн болов. * Нэгдүгээр сарын 16 - [[Персийн булангийн дайн]]: “Цөлийн шуурга” ажиллагаа эхэлж, агаарын анхны дайралтаа хийв. * Нэгдүгээр сарын 17 - [[Персийн булангийн дайн]]: Иракын зэвсэгт хүчин [[Израил]] улс руу довтолж, “Скад” пуужин харважээ. Улмаар энэ сарынхаа 19-нд Тель-Авивт 15 хүн, 22-нд нь Рамат Ган хотод 96 хүн шархдав. ** Норвегийн хаан ширээг V Харальд залгахаар болов. * Нэгдүгээр сарын 18 - Америкийн агаарын тээврийн “Eastern Airlines” компани 62 жил үйл ажиллагаа явуулсны эцэст дампуурлаа зарлалаа. * Нэгдүгээр сарын 22 - [[Персийн булангийн дайн]]: Британийн зэвсэгт хүчин Иракын нутагт зэвсэглэлээ байршуулж эхлэв. * Нэгдүгээр сарын 24 - Папуа Шинэ Гвиней улсын засгийн газар Бугенвилль арлын босогчидтой энхийн гэрээ байгуулав. Ингэснээр 1988 оноос хойш үргэлжилсэн зэвсэгт мөргөлдөөн эцэслэжээ. * Нэгдүгээр сарын 26 - [[Сомали]] улсын Ерөнхийлөгч Сиад Барре албан тушаалаасаа огцров. Улмаар тус улсад иргэний дайн дэгдэв. Гурав хоногийн дараа тус улсын Ерөнхийлөгчийн суудалд Али Махди Мухаммад суужээ. * Нэгдүгээр сарын 29 - Өмнөд Африкт Африкийн үндэсний конгресс намын дарга Нелсон Мандела болон Инката эрх чөлөөний намын дарга Мангосуту Бутелези нар найрамдлын гэрээнд гарын үсэг зурав. ** [[Персийн булангийн дайн]]: Хажигийн тулаан эхэлснээр тус дайны хүрээнд анхны томоохон хуурай замын тулаан дэгджээ. Энэ тулаан ердөө нэг хоног л үргэлжилсэн юм. === Хоёрдугаар сар === * Хоёрдугаар сарын 1 - Афганистанын зүүн хойд хэсгийн Хинду Куш мужид 6.4 магнитудын хүчтэй газар хөдөлж 848 хүн амиа алдан, 200 орчим хүн бэртэж гэмтжээ. * Хоёрдугаар сарын 6 - Саудын Арабын нисэх хүчний Бойнг КС-135Е онгоц хоёр хөдөлгүүрийн доголдлын улмаас ослын буулт хийв. Гэмтэл их байсан ч нисгэгчийн ур чадварын ачаар хөлгийн багийн дөрвөн хүн бүгд аврагдаж, хэсэг хугацааны дараа албаабүрэн хааж эхлэв. * Хоёрдугаар сарын 7 - Хаити улсад ардчилсан сонгуулиар сонгогдсон анхны Ерөнхийлөгч Жеан Бертран Аристид тангараг өргөв. Эдийн засгаа чөлөөлж, дарангуйллын тогтолцоог өөрчилнө гэх амлалтын дараа АНУ тус улсад тавиад байсан хоригоо аравдугаар сард нь цуцалсан билээ. ** Их Британийн Засгийн газар хуралдаж байхад Ирландын Түр армийнхан Даунинг гудамжид миномётоор дайрав. Золоор нэг ч хүний амь эрсэдсэнгүй. * Хоёрдугаарс арын 13 - Лазераар тоноглогдсон “ухаалаг тэсрэх бөмбөг” Багдадын газар доорх нуувчинд дэлбэрч олон зуун хүн амиа алдав. АНУ-ын Цэргийн тагнуулын алба үүнийг цэргийн байгууламж гэж мэдэгдсэн бол Иракын засаг захиргаа үүнийг бөмбөгдөлтөөс хорогдох байгууламж гэж эсэргүүцсээр байлаа. * Хоёрдугаар сарын 15 - Чехословак, Унгар, Польшийн удирдагчид чөлөөт зах зээлийн тогтолцоонд шилжих зорилго бүхий “Вишеградын бүлэг” байгуулагдсаныг зарлав. * Хоёрдугаар сарын 18 - Ирландын салан тусгаарлагчид Лондон хотын метроны Паддингтон болон Викториа өртөөнд бөмбөг дэлбэлэв. * Хоёрдугаарс арын 20 - Албанийн Ерөнхийлөгч Рамиз Алиа ардчиллын төлөөх эсэргүүцлийн жагсаалыг намжаах зорилгоор Ерөнхий сайд Адид Чарчанигийн Засгийн газрыг бүрэн бүрэлдэхүүнээр нь тараав. Төд удалгүй дараагийн Ерөнхий сайдаар Фатос Наног тохоон томилжээ. ** Програмчлалын хэл болох Пайтоныг Гуидо ван Россум зохион бүтээв. * Хоёрдугаар сарын 22 - [[Персийн булангийн дайн]]: Ирак улс Зөвлөлтийн санал болгосон гал зогсоох хэлэлцээрийг хүлээн зөвшөөрөв. АНУ үүнийг хүчин төгөлдөр бус гэж үзэж, Кувейтийн газар нутгаас 24 цагийн дотор цэргээ гаргасан тохиолдолд цэргийн ажиллагааг зогсоох нөхцөл тулгажээ. * Хоёрдугаар сарын 23 - Тайландын генерал Сунторн Конгсомпонг цусгүй төрийн эргэлт хийж, Ерөнхий сайд Чатичай Чунхаваныг огцруулжээ. * Хоёрдугаар сарын 24 - [[Персийн булангийн дайн]]: Орон нутгийн цагаар үүрийн 4:00 цаг орчим Саудын Арабын хилийг АНУ тэргүүтэй холбоотон гүрний цэргүүд нэвтэрснээр Булангийн дайны хуурай замын байлдааны үе шат эхэлжээ. * Хоёрдугаар сарын 26 - [[Персийн булангийн дайн]]: Иракын удирдагч [[Саддам Хусейн]] Багдадын радиогоор Кувейтийн газар нутгаас цэргээ гаргахаа зарлав. Гэвч Иракын цэргүүд ухарч байхдаа Кувейтийн газрын тосны томоохон ордуудыг галдан шатаажээ. * Хоёрдугаар сарын 27 - [[Персийн булангийн дайн]]: АНУ-ын Ерөнхийлөгч Жорж Херберт У.Буш дайнд ялалт байгуулснаа зарлав. Улмаар гал зогсоох зарлиг боловсруулжээ. АНУ-ын цэргүүд гуравдугаар сараас Персийн булангаас гарч эхэлсэн юм. ** Бангладешийн парламентын сонгуульд Үндэсний нам 300 суудлын 139-ийг авч ялалт байгуулав. Ингэснээр тус намын дарга Халеда Зиа Ерөнхий сайд болох нөхцөл бүрджээ. === Гуравдугаар сар === * Гуравдугаар сарын 3 – Сан-Томе ба Принсип улс түүхэндээ анх удаа Ерөнхийлөгчийн сонгууль зохион байгуулж Мигель Тровоада ялалт байгуулав. ** АНУ-ын Лос Анжелес хотод мотоцикль унаж явсан хар арьст Родни Кингийг цагдаа нар гэмгүй байхад нь бүлэглэн халдав. Уг асуудал АНУ даяар тарж, улмаар цагдаагийн дөрвөн ажилтанд хүний биед халдсан хэргээр ял оноосон билээ. * Гуравдугаар сарын 6 – Энэтхэгийн Ерөнхий сайд Чандра Шехар улс төрийн нөхцөл байдлын улмаас үүрэгт ажлаасаа огцров. * Гуравдугаар сарын 9 – Сербийн Белград хотод Слободан Милошевичийн засаглалыг эсэргүүцсэн жагсаал болов. Эрх баригчид жагсаалыг хүч хэрэглэн тараах үеэр хоёр хүн амиа алдаж, олон арван хүн гэмтжээ. Сербийн гудамжуудад цагдаа, өөрөө явагч хэрэгсэл байршуулсан байна. * Гуравдугаар сарын 10 – Эль Сальвадор улсад парламентын сонгууль болж Үндэсний бүгд найрамдах эвсэл ялалт байгуулав. Тус нам парламентын 48 суудлын 39-г авсан юм. * Гуравдугаар сарын 13 – Аляскын нутагт газрын тос алдсан хэргээр “Эксон Валдез” компанид АНУ-ын Хууль зүйн яам нэг тэрбум ам.долларын торгууль оноов. ** АНУ, Канадын Засгийн газар хүчиллэг борооны гэрээнд гарын үсэг зуржээ. * Гуравдугаар сарын 14 – Персийн булангийн дайн: Дайны хөлөөс дайжин эх орноосон дүрвэн Саудын Араб улсад орогноод байсан Жабер аль Ахмад аль Сабах долоон сарын дараа эх нутагтаа эргэн ирэв. ** Чилийн Атакамын цөлд тухайн цаг үеийнхээ хамгийн том зэсийн уурхай болох Эскондида уурхайг албан ёсоор нээв. * Гуравдугаар сарын 15 – Герман улс [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]-аас хойш дөрвөн хүчнээс бүрэн тусгаар тогтнов. Дайны дараа ЗХУ, АНУ, Их Британи, Франц гэсэн дөрвөн улс эдийн засаг, нийгэм зэргээр дотоод хэрэгт нь оролцсоор байсан юм. ** АНУ-Албани улс 1939 оноос хойш анх удаагаа дипломат харилцаагаа сэргээжээ. * Гуравдугаар сарын 17 – ЗХУ-ын задрал: ЗХУ-д бүх нийтийн санал асуулга болов. Санал асуулгад оролцогчдын 77% нь Зөвлөлтийн бүрэлдэхүүнд багтдаг 15 бүгд найрамдах улсыг тусгаар улс болгохыг эсэргүүцжээ. Уг санал асуулгыг зургаан бүгд найрамдах улс эс хүлээн зөвшөөрч бойкоттолсон байна. ** Финланд улсад парламентын сонгууль болж Төвийн нам 55 суудал авч ялалт байгуулав. Ингэснээр Финландын Социал демократ намын 25 жилийн ноёрхол эцэслэжээ. * Гуравдугаар сарын 23 – Сьерра Леон улсад Хувьсгалт нэгдсэн хүч Засгийн газрынхаа эсрэг төрийн эргэлт хийснээр иргэний дайн дэгдэв. * Гуравдугаар сарын 24 – Баруун африкийн Бенин улсад 1970 оноос хойш анх удаагаа Ерөнхийлөгчийн сонгууль болов. Сонгуульд Ницефор Согло ялалт байгуулжээ. * Гуравдугаар сарын 26 – Мали улсад Амаду Тумани Туре нарын цэргийн офицерууд Ерөнхийлөгч Мусса Траорег баривчилж, Үндсэн хуулийг хүчингүй болсонд тооцжээ. ** Аргентин, Бразил, Уругвай, Парагвай улсууд Асунционы тунхагт гарын үсэг зурснаар, Өмнөд Америкийн чөлөөт худалдааны эвсэл байгуулагдав. * Гуравдугаар сарын 31 – Албани улсад 1923 оноос хойш анх удаагаа олон намын оролцоотой сонгууль зохион байгуулав. Сонгуульд эрх баригч Хөдөлмөрчдийн нам үнэмлэхүй ялалт байгуулж парламентын 250 суудлаас 169 суудлыг авчээ. ** ЗХУ-ын задрал: Гүрж улсад ЗХУ-аас тусгаар тогтнох эсэх асуудлаар ард нийтийн санал асуулга болж олонхийн санаалаар ЗХУ-аас тусгаар тогтнохыг дэмжжээ. === Дөрөвдүгээр сар === * Дөрөвдүгээр сарын 2 – Засгийн газраас тогтоосон үнийн улмаас ЗХУ-д өргөн хэрэглээний бараа бүтээгдэхүүний үнэ 2-3 дахин өсөв. * Дөрөвдүгээр сарын 3 – НҮБ-ын Аюулгүйн зөвлөлийн 687 дугаар тогтоолоор Ирак улсын хими болон бактерологийн бүх зэвсгийг устгах, 150 км-ээс алсын тусгалтай пуужинг устгахыг шаардав. Мөн Ирак улсыг олон улсад терроризмыг хөхиүлэн дэмжихээ зогсоохыг уриалав. Иракийн засаг захиргаа үүнийг гурав хоногийн дараа хүлээн зөвшөөрсөн юм. * Дөрөвдүгээр сарын 4 – АНУ-ын Сенатор Жон Хайнц өөр бусад зургаан хүний хамтаар Пеннсильвани мужийн Мерион хотод нисдэг тэрэгний ослоор амиа алдав. ** Калифорни мужийн Сакраменто хотод Вьетнам гаралтай дөрвөн этгээд 14 хүнийг барьцаалав. Холбооны мөрдөх товчоо олон цаг үргэлжилсэн ажиллагааны дүнд 11-ийг нь аварч чадсан юм. Барьцаалагчдаас гурав нь амиа алджээ. * Дөрөвдүгээр сарын 5 – АНУ-ын Сенатор Жон Тавер өөр бусад 22 хүний хамт Жиоржиа мужийн Брунсвик хотод онгоцны ослоор амиа алдав. * Дөрөвдүгээр сарын 6 – НҮБ-ын Аюулгүйн зөвлөлийн 688 дугаар тогтоолоор Иракын ард иргэдийн эсрэг ажиллагаа явуулахыг Засгийн газарт нь хориглосны дагуу холбоотон гүрнүүд Иракын хойд хэсэгт орших курдуудэд хүмүүнлэгийн тусламж үзүүлэв. * Дөрөвдүгээр сарын 9 – Зөвлөлтийн анхны анги нэгтгэл Польш улсаас гарч эхлэв. * Дөрөвдүгээр сарын 10 – Италийн Ливорно хотод их манан татсаны улмаас Моби Принс зорчигч тээврийн хөлөг, газрын тос тээвэрлэгчтэй мөргөлдөж140 хүн амиа алджээ. Ослоос цор ганц хүн л амь аврагдсан юм. * Дөрөвдүгээр сарын 12 – Варшавын хөрөнгийн бирж байгуулагджээ. * Дөрөвдүгээр сарын 14 – Нидерландын нийслэл Амстердам хотод байрлах Ван Гогын музейгээс 500 сая ам.долларын үнэ бүхий 20 уран зураг алдагдав. Хэрэг явдал гарснаас цаг хүрэхгүй хугацааны дараа музейн дэргэдэх нэгэн зогсоолд машины тээшнээс бүрэн бүтэн олдсон юм. * Дөрөвдүгээр сарын 15 – Европын сэргээн босголт, хөгжлийн банк байгуулагдав. ** Европын эдийн засгийн зөвлөл арьс өнгөөр ялгаварлах үзлийн улмаас Өмнөд Африкт тавиад байсан эдийн засгийн хоригоо бүрэн цуцлав. * Дөрөвдүгээр сарын 16-18 – ЗХУ-ын Коммунист намын ЕНБД бөгөөд удирдагч Михайль Горбачёв Япон улсад айлчлав. Японд айлчилсан Зөвлөлтийн анхны удирдагч болсон тэрээр Курилийн арлуудын асуудлаар тохиролцоонд хүрэх гэсэн боловч үр дүнд хүрээгүй юм. * Дөрөвдүгээр сарын 17 – Дау Жонесийн аж үйлдвэрийн хувьцаа түүхэндээ анх удаа 3000 ам.доллароос давж арилжаалагдав. * Дөрөвдүгээр сарын 18 – НҮБ-ын Аюулгүйн зөвлөлийн 687 дугаар тогтоолын дагуу Иракын засаг захиргаа химийн зэвсгийнхээ заримыг НҮБ-д тайлагнав. Гэвч бактерологийн ямар нэгэн зэвсэггүй гэдгээ мэдэгджээ. * Дөрөвдүгээр сарын 22 – Коста-Рика, Панам улсад 7.7 магнитудын хүчтэй газар хөдөлсний улмаас 47-87 хүн амиа алдан, 759 хүн бэртэж гэмтжээ. * Дөрөвдүгээр сарын 23 – Исландын парламентын сонгуульд гавьтай амжилт үзүүлээгүй тул тус улс Ерөнхий сайд Стрейнгримур Херманнссон үүрэгт ажлаасаа өөрийн хүсэлтээр чөлөөлөгдөв. Түүний орыг Давид Оддссон залгасан билээ. * Дөрөвдүгээр сарын 26 – Финландын Ерөнхий сайдаар 36 настай Эско Ахо томилогдов. Тэрээр тус улсын түүхэнд хамгийн залуудаа энэ суудалд суусан хүн болжээ. * Дөрөвдүгээр сарын 29 – Бангладеш улсад хар салхи болж 138 мянган хүн амиа алджээ. ** Гүржийн Рача хотод 7.0 магнитудын хүчтэй газар хөдөлж 270 хүн амиа алдан, 100 мянга орчим хүн орон гэргүй болжээ. * Дөрөвдүгээр сарын 29-30 – Лесото улсад цусгүй төрийн эргэлт болж цэргийн дарангуйлагч Жастин Лехеньяг түлхэн унагав. Хоёр хоногийн дараа Фисона Рамаена засгийн эрхэнд гарчээ. === Тавдугаар сар === * Тавдугаар сарын 12 – Балба улсад 1959 оноос хойш анх удаагаа олон намын оролцоотой сонгууль зохион байгуулав. * Тавдугаар сарын 15 – Францын Ерөнхий сайдаар Эдит Крессон томилогдов. Ингэснээр тус улсын түүхэнд энэ суудалд суусан анхны эмэгтэй болжээ. * Тавдугаарс арын 16 – АНУ-ын Конгресст ИБУИНВУ-ын Хатан хаан II Элизабет үг хэлэв. Энэ нь Британийн түүхэнд тэмдэглэгдэх үйл явдал байсан юм. * Тавдугаар сарын 18 – Сомали улсаас Сомалиланд салан тусгаарлаж, тусгаар улс болсноо зарлав. Гэвч олон улсын хамтын нийгэмлэг хүлээн зөвшөөрөөгүй юм. * Тавдугаар сарын 19 – Югославын задрал: Хорватад Югославаас салан тусгаарлах эсэх асуудлаар бүх нийтийн санал асуулга болж, олонхын саналаар хүлээн зөвшөөрчээ. * Тавдугаар сарын 21 - Энэтхэгийн Шриперумбудур хотод улс төрийн уулзалтын үеэр амиа золиослогч этгээд бөмбөг дэлбэлж Ерөнхий сайд асан Ражив Ганди болон өөр бусад 14 хүн амиа алджээ. * Тавдугаар сарын 22 – Өмнөд Солонгосын Ерөнхий сайдын үүргийг түр орлон гүйцэтгэгч Ро Жай Бонг оюутны үймээний дараа үүрэгт ажлаасаа огцров. Түүний үүргийг Чун Вок Шик орлон гүйцэтгэхээр болсон юм. * Тавдугаар сарын 23 – Австрийн Вьена хотод Европын цом/Аваргуудын лигийн шигшээ тоглолт болов. Шигшээ тоглолтод Италийн АЦ Милан клуб Португалийн Бенфикаг 1-0 харьцаагаар хожин ялалт байгуулжээ. * Тавдугаар сарын 25 – Суринамын парламентын сонгуульд цэргийн дэмжлэгтэй Ардчилал ба Хөглийн шинэ фронт нам ялалт байгуулав. * Тавдугаар сарын 26 – Тайландын Бангкок хотын ойролцоо “Лауда Эйр” компанийн Боинг 767 онгоц осолдож, онгоцонд байсан 223 хүн бүгд амиа алджээ. * Тавдугаар сарын 28 – Этиопын иргэний дайн: Этиопын Ардын хувьсгалт ардчилсан хүчин нийслэл Аддис-Абаба хотыг эзлэв. === Зургаадугаар сар === * Зургаадугаар сарын 3 – Японы Үнзен галт уул дэлбэрч, хорт утааны улмаас 46 хүн амиа алджээ. * Зургаадугаар сарын 4 – Албани даяар өрнөсөн ажил хаялтын улмаас Ерөнхий сайд Фатос Нано огцров. Удалгүй түүнийг илли Буфи орлосон юм. ** Наран үүссэн томоохон дэлбэрэлтийн улмаас АНУ-ын Пенсильвани мужийн өмнөд хэсэгт ер бусын туйлын туяа үзэгджээ. * Зургаадугаар сарын 5 – Алжирын Ерөнхийлөгч Чадли Бенджедид онц байдал зарлав. Ерөнхий сайд Моулоуд Хамрушег огцруулж, оронд нь Сид Ахмед Гозалиг тохоон томилжээ. * Зургаадугаар сарын 7 – [[Персийн булангийн дайн]]-д оролцсон 8800 цэргийн алба хаагч АНУ-д ирэв Тэднийг ирснийг тохиолдуулан нийслэл Вашингтон хотноо сүрт жагсаал зохион байгуулжээ. Уг жагсаалыг 200 мянган хүн үзэж сонирхсон гэдэг. * Зургаадугаар сарын 9 – Свазиланд (одоогийн Эсватини) улсын Эмасвати нүүрсний уурхай нурж 26 уурхайчин 65 метрийн гүнд гацав. Аврах ажиллагаа 30 цаг үргэлжилж бүгдийг нь эсэн мэнд аварч чаджээ. * Зургаадугаар сарын 12 – ЗСБНХОУ-ын Ерөнхийлөгчөөр Борис Ельцин сонгогджээ. ** Албанийн Хөдөлмөрчдийн нам татан буугдаж, үндэс суурин дээр нь Социалист нам байгуулагдав. * Зургаадугаар сарын 14 - Хойд Америкийн сагсан бөмбөгийн NBA лигийн финалын тав дахь тоглолт Орегон мужийн Портленд хотод болов. Финалын тоглолт Детройт Пистонс баг Портлендийг 92:90 харьцаагаар хожиж, цувралд 5-1 илүүрхэн аварга болжээ. * Зургаадугаар сарын 15 – Филиппин улсад Пинатубо галт уул дэлбэрэв. XX зуунд хуурай газар дэлбэрсэн хамгийн том дэлбэрэлт гэж бүртгэгдсэн уг гамшгийн улмаас 800 орчим хүн амиа алджээ. Дэлбэрэлтийн улмаас дэлхийн дундаж температур 0.4 цельсээр буурчээ. ** Энэтхэгийн парламентын сонгууль өндөрлөв. Сонгуульд Үндэсний конгресс нам ялалт байгуулсан ч дангаар засаг бүрдүүлэх боломжтой болсонгүй. * Зургаадугаар сарын 17 – Өмнөд Африкийн парламент Хүн амын бүртгэлийн тухай хуулийг хүчингүй болгов. Ингэснээр тус улсад төрсөн бүх иргэнийг төрөхөд нь арьс өнгөөр ялгаварладаг байдал устсан юм. * Зургаадугаар сарын 20 – Нэгдсэн Герман улс нийслэлээ Бонн хотоос Берлинд шилжүүлжээ. * Зургаадугаар сарын 23-28 – НҮБ-ын шалгалтын багууд Иракын тээврийн хэрэгслийн тоног төхөөрөмжийг шалгах зорилгоор саатуулахыг оролдов. Үүнийг эсэргүүцсэн Иракын нисэх хүчин агаарт анхааруулах буудлага үйлджээ. * Зургаадугаар сарын 25 – Югославын задрал: Хорват, Словени улсууд Югославаас тусгаар тогтносноо зарлав. * Зургаадугаар сарын 28 – ЗХУ задарснаар Эдийн засгийн харилцан туслалцах нийгэмлэг татан буугджээ. === Долоодугаар сар === * Долоодугаар сарын 1 – Чехословакын нийслэл Варшав хотноо Варшавын гэрээг татан буулгав. ** АНУ-ын Вашингтон хот, Питтсбург, Лос-Анжелес, Сан Франциско хотуудад телефон утасны сүлжээнд алдаа гарсны улмаас сүлжээ тасалдав. Нийтдээ 12 сая орчим хүн хэдэн цагийн турш холбоогүй болсон байна. ** Финланд улсад дэлхийд анх удаа хөдөлгөөнт утасны сүлжээгээр дуудлага хийв. * Долоодугаар сарын 4 – Колумб улсад шинэ Үндсэн хуулийг батлав. * Долоодугаар сарын 7 – Югославын задрал: Брионигийн хэлэлцээрээр Словенид арван өдрийн дайн эцэслэв. * Долоодугаар сарын 9 – Олон улсын олимпын хороо Өмнөд Африкийг олимпод орох эрхийг сэргээв. * Долоодугаар сарын 10 – ЗСБНХОУ-ын Ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон Борис Ельцин тангараг өргөв. ** АНУ-ын Ерөнхийлөгч Жорж Х.У.Буш Өмнөд Африкт тавьсан бүх хоригыг бүрэн цуцалжээ. * Долоодугаар сарын 11 – Дэлхийн бөмбөрцгийн хойд хагаст нарны бүтэн хиртэлт тохиов. Нарын хиртэлт Хавай муж болон Мексик, Колумб, Бразилд голцуу үзэгджээ. ** Нигерийн агаарын тээврийн 2120 дугаар нислэг Саудын Арабын Жидда хотоос хөөрсний дараа галд автаж осолдов. Ослын улмаас 261 хүн бүгд амиа алджээ. * Долоодугаар сарын 16 – ЗХУ-ын Ерөнхийлөгч асан Михаиль Горбачёв “Их Долоо”-гийн удирдагчдаас тусламж хүсэхээр Лондон хотноо ирэв. * Долоодугаар сарын 18 – Мавритани болон Сенегалын Засгийн газрууд 1989 оны дөрөвдүгээр сараас хойш үргэлжилсэн хилийн маргааныг эцэс болгов. * Долоодугаар сарын 22 – АНУ-ын мэргэжлийн боксчин Майк Тайсоныг Индиана мужийн Индианаполис хотод “Хар Америкийн мисс” тэмцээний оролцогч Дезири Вашингтоныг хүчиндсэн хэргээр баривчлан, яллав. * Долоодугаар сарын 24 – Энэтхэгийн Сангийн сайд Манмохан Сингх эдийн засгийг өргөөн хүрээнд чөлөөлсөн шинэчлэлийн аж үйлдвэрийн бодлогоо зарлав. * Долоодугаар сарын 25 – Британийн одон орончид нарны аймгаас гадна гараг илрүүлснээ зарлажээ. * Долоодугаар сарын 29 – АНУ-ын Нью-Йорк хотын тойргийн шүүх “Кредит банк”, “Коммерс Интернэшнл”-ийг түүхэн дэх хамгийн том санхүүгийн луйвар хийсэн хэрэгт буруутган, хадгаламж эзэмшэгчдээс таван тэрбум ам.доллар залилсан гэж дүгнэжээ. * Долоодугаар сарын 31 – АНУ-ын Ерөнхийлөгч Жорж Херберт У.Буш, ЗХУ-ын удирдагч асан Горбачёв нар Стратегийн зэвсэглэлийг бууруулах нэгдүгээр гэрээнд гарын үсэг зурав. ** Дуут хувьсгал: Зөвлөлтийн дотоодын цагдан сэргийлэхийн анги нэгтгэлүүд Литвийн хилийн постуудад ажиллагаа явуулсны улмаас Медининкайд постод Литвийн гаалийн долоон албан хаагч амиа алдав. === Наймдугаар сар === * Наймдугаар сарын 4 – Өмнөд Африкийн эрэг орчимд Грекийн аяллын “МТS Oceanos” хөлөг живэв. Хөлгийн багийн 571 хүнийг аврахаар Өмнөд Африкийн нисэх хүчин ажиллагаа явуулж бүгдийг нь эсэн мэнд аварчээ. * Наймдугаар сарын 6 – Нэрт эрдэмтэн Тим Бернерс-Ли alt.hypertext өргөтгөл дээр дэлхийг хэрсэн интернэт төсөл болон программ хангамжаа дэлгэв. Үүний дүнд анхны цахим хуудас болох “info.cern.ch” ашиглалтад оржээ. * Наймдугаар сарын 7 – Ираны Ерөнхий сайд асан Шапур Бахтиар Парисын захын Суренес дүүрэгт бусдын гарт алагдав. * Наймдугаар сарын 8 – Тухайн цаг үеийнхээ дэлхийн хамгийн өндөр байгууламж болох Варшавын радио станц нурав. * Наймдугаар сарын 17 – Пруссийн хаан Их Фредерикийн шарилыг Потсдам хотноо дахин оршоожээ. * Наймдугаар сарын 19 – ЗХУ-ын төрийн эргэлт: ЗХУ-ын удирдагч Михаиль Горбачёвыг гэрийн хорионд оруулав. Тус улсын даргын орлогч Геннадий Янаев өөр бусад долоон хүний удирдсан төрийн эргэлт 72 цагийн дотор нуран унаж, Засгийн газрын ордны гадаа 100 мянга орчим хүн эсэргүүцлийн жагсаал өрнүүллээ. Горбачёв хар тэнгисээс гурав хоногийн дараа эргэж ирээд төрийн эргэлтийг оройлон манлайлсан этгээдүүдийг баривчилжээ. * Наймдугаар сарын 20 – Дуут хувьсгал: Эстони улс ЗХУ-аас тусгаар тогтнолоо зарлав. Маргааш нь Латви улс ч мөн тусгаар тогтнолоо зарласан юм. * Наймдугаар сарын 22 – Дуут хувьсгал: Балтын орнуудын тусгаар тогтнолыг Исланд улс хүлээн зөвшөөрөв. * Наймдугаар сарын 23 – ЗХУ-ын задрал: Орос улс цагаан-хөх-улаан өнгийн гурван өнгийн далбааг Төрийн далбаа болгон сэргээв. * Наймдугаар сарын 24 – ЗХУ задрал: Украин улс ЗХУ-аас тусгаар тогтнолоо зарлав. Маргааш нь Беларусь улс ч мөн тусгаар улс болсноо зарлажээ. * Наймдугаар сарын 25 – Югославын задрал: Сербийн зэвсэгт хүчин Хорватын Вуковар хотруу довтлов. ** Дэлхийн авто уралдааны ноён оргил “Формула 1”-ийн ээлжит улирлын Бельгийн гран прид домогт нисгэгч Михайл Шумахер анхны гараандаа оролцов. * Наймдугаар сарын 29 – Ливаны генерал Мишель Аун Францын хөлөг онгоцоор эх орноосоо дүрвэв. * Наймдугаар сарын 30 – ЗХУ-ын задрал: Молдав улс ЗХУ-аас тусгаар тогтнолоо зарлав. Маргааш нь Азербайжан ч мөн тусгаар улс болсноо зарлажээ. * Наймдугаар сарын 31 – ЗХУ-ын задрал: Киргизстан, Узбекистан улс тусгаар тогтнолоо зарлав. Тажикистан улс дараа сарынх нь 9-ний өдөр мөн тусгаар улс болсноо зарлажээ. === Есдүгээр сар === * Есдүгээр сарын 4 – Зөвлөлт засгийн үед Свердловск гэж нэрлэж байсан хотын нэрийг Екатеринбург болгон өөрчлөв. Хоёр хоногийн дараа Ленинграп хотын нэрийг Санкт-Петербург болгожээ. * Есдүгээр сарын 5 – ЗХУ-ын задрал: ЗХУ-ын Ардын их хурал татан буугдав. ЗХУ-ын Дээд зөвлөл, ЗХУ-ын Төрийн зөвлөл ч мөн татан буугджээ. * Есдүгээр сарын 8 – Югославын задрал: Македон улс тусгаар тогтнолоо зарлав. * Есдүгээр сарын 11 – ЗХУ Куба улсад үзүүлж буй батлан хамгаалах болон эдийн засгийн тусламжаа зогсоох төлөвлөгөөгөө зарлав. * Есдүгээр сарын 15 – Шведийн парламентын сонгуульд Социал демократууд 60 жилийн хамгийн муу үзүүлэлтээ үзүүлэв. Улмаар Ерөнхий сайд Ингвар Карлссон огцорчээ. * Есдүгээр сарын 17 – Умард болон Өмнөд Солонгос, Эстони, Латви, Литва, Маршаллын арлууд, Микронезийн холбооны улс НҮБ-д гишүүнээр элсэв. * Есдүгээр сарын 19 – Альпийн нуруунаас “Мөсөн хүн Өтзи” олдвор олджээ. * Есдүгээр сарын 21 – ЗХУ-ын задрал: Армени улс ЗХУ-аас тусгаар тогтнолоо зарлав. Сарын дараа Туркменистан улс, оны эцэст Казахстан улс ч мөн тусгаар тогтнолоо зарласан юм. * Есдүгээр сарын 21-30 – Олон улсын цөмийн энергийн агентлагийн шинжээчид Ирак улс нууц цөмийн зэвсгийн хөтөлбөртэй байж болох баримт илрүүлэв. Ирак улс үүнийг эс хүлээн зөвшөөрч, баримт бичиг явуулахаас татгалзжээ. НҮБ-ын Аюулгүйн зөвлөл Ирак улсад албадан хэрэгжүүлэх арга хэмжээ явуулна гэж заналхийлэв. * Есдүгээр сарын 25 – Сальвадорын иргэний дайн: Фарабундо Мартигийн тэргүүлдэг Үндэсний чөлөөлөх фронтын төлөөлөгчид Ерөнхийлөгч Альфредо Кристианитай тохиролцоонд хүрч, иргэний дайныг эцэслэх үндэс суурийг тавив. * Есдүгээр сарын 27 – АНУ-ын Ерөнхийлөгч Жорж Х.У.Буш ойрын зайн тусгалтай цөмийн зэвсгийг бууруулахаа зарлав. Мөн ЗХУ ч мөн үүнтэй даил арга хэмжээг 10-р сарын 5-нд авах болно. === Аравдугаар сар === * Аравдугаар сарын 1 – Югославын задрал: Югославын Ардын арми Дубровник хотыг бүслэв. Уг бүслэлт 1992 оны тавдугаар сарын 31 хүртэл үргэлжилсэн юм. * Аравдугаар сарын 4 – Шведийн Ерөнхий сайдаар Карл Блидт томилогджээ. * Аравдугаар сарын 6 – ЗХУ-ын удирдагч Михаиль Горбачёв Баби Ярын халдлагын 50 жилийн ойд зориулсан мэдэгдэлдээ ЗХУ даяар явуулсан еврейчүүдийн эсрэг үзлийг буруушаажээ. * Аравдугаар сарын 7 – Югославын задрал: Югославын Нисэх хүчин Хорватын Ерөнхийлөгч Франьо Туджманын албан газрыг бөмбөгдөж, Хорватын парламент маргааш нь Югославтай үлдсэн бүх харилцаагаа тасалжээ. * Аравдугаар сарын 11 – ЗХУ-ын КГБ солигдох процесс эхлэв. ** НҮБ-ын Аюулгүйн зөвлөл 715 дугаар тогтоолыг батлав. Уг тогтоолоор тусгай комиссоос томилсон шинжээчид болон албаны бусад хүмүүсийг ямар нэгэн болзолгүйгээр хүлээн авахыг шаардсан юм. Үүнийг Иракын засаг захиргаа хууль бус гэж үзэн татгалзав. * Аравдугаар сарын 12 - Шинээр байгуулагдсан Киргизийн анхны Ерөнхийлөгчөөр Аскар Акаев сонгогджээ. * Аравдугаар сарын 13 – Болгарын парламентын сонгуульд Ардчилсан хүчний холбоо ялалт байгууллаа. Ингэснээр Зүүн Европт коммунист засаг үлдээгүй юм. * Аравдугаар сарын 15 – АНУ-ын Дээд шүүхийн шүүгчээр Кларенс Томасыг батлав. ** Балтийн орнуудын удирдагчид болох Эстонийн Арнольд Руутел, Латвийн Анатолий Горбуновс, Литвийн Витаутас Ландсбергис нар Европын аюулгүй байдал хамтын ажиллагааны байгууллагын эцсийн гэрээнд гарын үсэг зуржээ. * Аравдугаар сарын 16 – АНУ-ын Техас мужийн Киллин хотын “Люби” ресторан хооллож байсан энгийн иргэд рүү Жорж Хеннард гэгч гал нээн 23 хүн амиа алджээ. * Аравдугаар сарын 18 – ЗХУ Израиль улстай 1967 оноос хойш тасарсан дипломат харилцаагаа сэргээв. * Аравдугаар сарын 20 – Энэтхэгийн Уттаркаши хотод 6.8 баллын хүчтэй газар хөдөлж, дорж хаяж 768 ххүн амиа алдан, мянга, мянган барилга байгуулмж сүйджээ. * Аравдугаар сарын 23 – Парис хотод Вьетнамын дэмжлэгтэй Камбожийн Засгийн газар иргэний дайныг зогсоох гэрээнд гарын үсэг зурав. Энэхүү хэлэлцээрээр Вьетнам-Камбожийн дайн дуусгавар болж Камбож улсад НҮБ-ийн Шилжилтийн засаг захиргаа байгуулагдах болсон юм. * Аравдугаар сарын 27 – Польш улсад 1928 оноос хойш анх удаагаа парламентын чөлөөт сонгууль болов. * Аравдугаар сарын 29 – АНУ-ын Сансар судлалын агентлагийн хөөргөсөн Галилео хөлөг 951 Гаспра солирт хүрчээ. Ингэснээр солирын солбицолд хүрсэн дэлхийн анхны хөлөг болжээ. == Энэ онд Нобелийн шагнал хүртэгсэд == * Физик — [[Пьер Жиль де Жен]], "Энгийн систем дэх эмх цэгцтэй үзэгдлийг судлах зорилгоор боловсруулсан аргуудыг шингэн талст болон полимерүүдэд ерөнхийлж болохыг нээсний төлөө." * Хими — [[Рихард Эрнст]], "Өндөр нарийвчлалтай цөмийн соронзон резонансын спектроскопийн арга зүйг хөгжүүлэхэд оруулсан хувь нэмрийн төлөө". * Анагаах ухаан — [[Эрвин Неер]], [[Берт Сакман]] нарт "Эс дэх дан ионы сувгуудын үйл ажиллагааны талаарх нээлтүүдийнх нь төлөө". * Эдийн засаг — [[Роналд Коуз]], "Институцийн бүтэц болон эдийн засгийн үйл ажиллагаанд гүйлгээний зардал болон өмчийн эрхийн ач холбогдлыг нээж, харуулсных нь төлөө". * .Уран зохиол — Надин Гордимер, «Гайхамшигт туульсаараа хүн төрөлхтөнд асар их ашиг тус авчирсан хэмээн үнэлж» олгосон. * Энхтайвны шагнал — [[Аун Сан Су Чи]], «Хүний эрхийг хамгаалагч». [[Ангилал:1991 он]] [[Ангилал:Он (20-р зуун)|#]] 3gi8wcwamwg5890vt6qv85vmr57b4d4 851799 851798 2026-03-29T11:22:31Z BolorBobo 35167 851799 wikitext text/x-wiki {{Аргын жил дараалал|1991|1990-ээд он|XX зуун}} '''1991''' (MCMXCI) Аргын тооллоор нэгэн мянга есөн зуун ерэн нэгэн он. Билгийн тооллоор 1991 оны төмөр хонь жил. Григорын тооллоор энэ жил мягмар гарагт эхэлжээ. Энэ жил бол хоёр дахь мянганы 991 дэх жил, XX зууны 91 дэх он, 1990-ээд он гэж тоолбол хоёр дахь жил юм. Дэлхий даяар 1947 оноос эхэлсэн үзэл суртлын [[Хүйтэн дайн|"хүйтэн дайн"-ы]] сүүлийн жил нь энэ жил байлаа. ЗХУ задран бутарч үндэс суурин дээр нь 15 тусгаар улс бүрэлдэн тогтож дэлхийн улс төрийн газрын зурагт ихээхэн өөрчлөлт орсон болно. Тусгаар тогтносон дээрх улсууд бүгд нийлж [[Тусгаар Улсуудын Хамтын Нөхөрлөл|Тусгаар улсуудын хамтын нөхөрлөлийн]] гишүүн болсон юм. Энэ оныхоо 7-р сард нь Энэтхэг улс үе улирсан автократ шинжтэй бурангуй тогтолцооноосоо салж, эдийн засгаа өргөн хүрээнд чөлөөллөө. Хэдийгээр энэ нь Энэтхэгийн ДНБ-г богино хугацаандаа нэмэгдүүлсэн ч дараагийн 20 жилд нь орлогын тэгш бус байдлыг нэмэгдүүлсэн юм. НҮБ-ын эрх бүхий 34 үндэстний эвсэл Кувейтийг булаан эзэлсэн Иракын эсрэг дайн зарлав. [[Персийн булангийн дайн]] гэж нэрлэгдсэн энэ үйл явдал Ойрх Дорнодын бүс нутагт АНУ-ын зэвсэгт хүчний байнгын оролцооны эхийг тавьсан юм. Европ тивд Серби болон Югославын хооронд бараг 10 жил үргэлжилсэн Югославын дайн энэ жилд дэгдлээ. Өмнөд Африкт арьс өнгөөр ялгаварлах апартейд дэглэм устаж, иргэний эрхийн төлөө тэмцэгч [[Нелсон Мандела]] шоронгоос суллагдсаны дараах энэ жил хүн амыг арьс өнгөөр ялгаварлах байдал бүрнээ арилж, 1950 оны Хүн амын бүртгэлийн тухай хуулийг хүчингүй болсонд тооцлоо. Өмнөх онуудад CERN-ийн лабораторид эхлэлээ тавьсан дэлхийг хэрсэн интернэт сүлжээ бусад судалгааны байгууллагуудад түгэн тархаж, наймдугаар сард нь олон нийтэд нээлттэй болж дэлхийн түүхэнд анхны цахим хуудас болох “info.cern.ch” ашиглалтад орсон юм. Энэ үйл явдал мэдээллийн технологийн эх үндсийг тавиад зогсохгүй даяаршлыг хурдасгаж, хавтгай дэлхий гэх ойлголтыг бий болгосон билээ. Поп соёлын хувьд ч ярих юмтай жил байлаа. Альтернатив рок урсгалыг шинэ шатанд гаргасан гранж рокын анхны төлөөлөгчид байгуулагдаж эхлэв. Энэ урсгалын сод төлөөлөл болох Нирвана хамтлаг энэ оныхоо есдүгээр сард “Nevermind” цомгоо худалдаанд гаргав. Хип хоп урлагч урьд хожид байгаагүй өндөр амжилт тогтоолоо. Түүнчлэн электрон хөгжмийн урсгал хүчээ авч дуу хөгжмийн салбарт шинэ тренд тогтоов. Энэ урсгал зөвхөн шинэчлэл байгаад зогсохгүй уламжлалт хөгжимтэй ч сүлэлдэн залуусын анхаарлыг татах болсон юм. == Онцлох үйл явдал == === Нэгдүгээр сар === * Нэгдүгээр сарын 1 - Чехословак улс төвлөрсөн төлөвлөгөөт эдийн засгийн тогтолцоог халсан [[Зүүн Европ|Зүүн Европын]] хоёр дахь улс болжээ. * Нэгдүгээр сарын 5 - Гүржийн зэвсэгт хүчин Өмнөд Осетийн [[Цхинвали]] хотод довтолж, 1991-1992 оны Өмнөд Осетийн дайн дэгджээ. * Нэгдүгээр сарын 7 - [[Хаити]] улсад төрийн эргэлт хийхийг завдав. Экс дарангуйлагч Жеан Клод Дувальегийн удирдлаганд нэгдсэн хагас цэргийн зохион байгуулалттай бүлгэм төрийн эргэлт хийхийг санаархсан ч амжилтад хүрч чадсангүй. Төрийн эргэлтийг удирдсан Рожер Лафонтантыг долоодугаар сард нь ялласан юм. * Нэгдүгээр сарын 9 - [[Персийн булангийн дайн]]: АНУ-ын Төрийн нарийн бичгийн дарга [[Жеймс Бейкер]] Иракийн Гадаад хэргийн сайд [[Тарик Азиз|Тарик Азизтай]] уулзсан боловч Кувейтийн газар нутгаас Иракын цэргийг гаргах асуудал дээр тохиролцоонд хүрч чадсангүй. * Нэгдүгээр сарын 12 - [[Персийн булангийн дайн]]: [[АНУ-ын Конгресс|АНУ-ын Конгрессын]] хоёр танхим Кувейтийн газар нутгаас Иракын цэргийг гаргахын тулд цэргийн ажиллагаа явуулахыг зөвшөөрсөн тогтоолыг батлав. * Нэгдүгээр сарын 13 - Дуут хувьсгал: Литвийн тусгаар тогтнолын төлөөх ардчилсан жагсаалыг дарахын тулд Зөвлөлтийн цэргийн хүч [[Вильнюс|Вилньюс]] хотод нэвтрэв. Үүний уршгаар 14 энгийн иргэн амиа алдаж, 702 хүн шархаджээ. * Нэгдүгээр сарын 15 - [[Персийн булангийн дайн]]: НҮБ-ын тогтсон хугацаа дууссан тул “[[Цөлийн шуурга]]” ажиллагаа эхлэхэд бэлэн болов. * Нэгдүгээр сарын 15-28 - Талбайн теннисний Австралийн нээлттэй тэмцээний эрэгтэйчүүдийн төрөлд Чехословакын теннисч Иван Лендл,эмэгтэйчүүдийн төрөлд Германы теннисч Штефи Граф нар түрүүлжээ. * Нэгдүгээр сарын 16 - [[Персийн булангийн дайн]]: “Цөлийн шуурга” ажиллагаа эхэлж, агаарын анхны дайралтаа хийв. * Нэгдүгээр сарын 17 - [[Персийн булангийн дайн]]: Иракын зэвсэгт хүчин [[Израил]] улс руу довтолж, “Скад” пуужин харважээ. Улмаар энэ сарынхаа 19-нд Тель-Авивт 15 хүн, 22-нд нь Рамат Ган хотод 96 хүн шархдав. ** Норвегийн хаан ширээг V Харальд залгахаар болов. * Нэгдүгээр сарын 18 - Америкийн агаарын тээврийн “Eastern Airlines” компани 62 жил үйл ажиллагаа явуулсны эцэст дампуурлаа зарлалаа. * Нэгдүгээр сарын 22 - [[Персийн булангийн дайн]]: Британийн зэвсэгт хүчин Иракын нутагт зэвсэглэлээ байршуулж эхлэв. * Нэгдүгээр сарын 24 - Папуа Шинэ Гвиней улсын засгийн газар Бугенвилль арлын босогчидтой энхийн гэрээ байгуулав. Ингэснээр 1988 оноос хойш үргэлжилсэн зэвсэгт мөргөлдөөн эцэслэжээ. * Нэгдүгээр сарын 26 - [[Сомали]] улсын Ерөнхийлөгч Сиад Барре албан тушаалаасаа огцров. Улмаар тус улсад иргэний дайн дэгдэв. Гурав хоногийн дараа тус улсын Ерөнхийлөгчийн суудалд Али Махди Мухаммад суужээ. * Нэгдүгээр сарын 28 - АНУ-ын Үндэсний хөлбөмбөгийн лигийн шигшээ тоглолт болох Супер боулын тэмцээнд Сан Франциско 49 баг өрсөлдөгч Денвер Бронкосыг 55:10 харьцаагаар хожиж, түрүүллээ. * Нэгдүгээр сарын 29 - Өмнөд Африкт Африкийн үндэсний конгресс намын дарга Нелсон Мандела болон Инката эрх чөлөөний намын дарга Мангосуту Бутелези нар найрамдлын гэрээнд гарын үсэг зурав. ** [[Персийн булангийн дайн]]: Хажигийн тулаан эхэлснээр тус дайны хүрээнд анхны томоохон хуурай замын тулаан дэгджээ. Энэ тулаан ердөө нэг хоног л үргэлжилсэн юм. === Хоёрдугаар сар === * Хоёрдугаар сарын 1 - Афганистанын зүүн хойд хэсгийн Хинду Куш мужид 6.4 магнитудын хүчтэй газар хөдөлж 848 хүн амиа алдан, 200 орчим хүн бэртэж гэмтжээ. * Хоёрдугаар сарын 6 - Саудын Арабын нисэх хүчний Бойнг КС-135Е онгоц хоёр хөдөлгүүрийн доголдлын улмаас ослын буулт хийв. Гэмтэл их байсан ч нисгэгчийн ур чадварын ачаар хөлгийн багийн дөрвөн хүн бүгд аврагдаж, хэсэг хугацааны дараа албаабүрэн хааж эхлэв. * Хоёрдугаар сарын 7 - Хаити улсад ардчилсан сонгуулиар сонгогдсон анхны Ерөнхийлөгч Жеан Бертран Аристид тангараг өргөв. Эдийн засгаа чөлөөлж, дарангуйллын тогтолцоог өөрчилнө гэх амлалтын дараа АНУ тус улсад тавиад байсан хоригоо аравдугаар сард нь цуцалсан билээ. ** Их Британийн Засгийн газар хуралдаж байхад Ирландын Түр армийнхан Даунинг гудамжид миномётоор дайрав. Золоор нэг ч хүний амь эрсэдсэнгүй. * Хоёрдугаарс арын 13 - Лазераар тоноглогдсон “ухаалаг тэсрэх бөмбөг” Багдадын газар доорх нуувчинд дэлбэрч олон зуун хүн амиа алдав. АНУ-ын Цэргийн тагнуулын алба үүнийг цэргийн байгууламж гэж мэдэгдсэн бол Иракын засаг захиргаа үүнийг бөмбөгдөлтөөс хорогдох байгууламж гэж эсэргүүцсээр байлаа. * Хоёрдугаар сарын 15 - Чехословак, Унгар, Польшийн удирдагчид чөлөөт зах зээлийн тогтолцоонд шилжих зорилго бүхий “Вишеградын бүлэг” байгуулагдсаныг зарлав. * Хоёрдугаар сарын 18 - Ирландын салан тусгаарлагчид Лондон хотын метроны Паддингтон болон Викториа өртөөнд бөмбөг дэлбэлэв. * Хоёрдугаарс арын 20 - Албанийн Ерөнхийлөгч Рамиз Алиа ардчиллын төлөөх эсэргүүцлийн жагсаалыг намжаах зорилгоор Ерөнхий сайд Адид Чарчанигийн Засгийн газрыг бүрэн бүрэлдэхүүнээр нь тараав. Төд удалгүй дараагийн Ерөнхий сайдаар Фатос Наног тохоон томилжээ. ** Програмчлалын хэл болох Пайтоныг Гуидо ван Россум зохион бүтээв. * Хоёрдугаар сарын 22 - [[Персийн булангийн дайн]]: Ирак улс Зөвлөлтийн санал болгосон гал зогсоох хэлэлцээрийг хүлээн зөвшөөрөв. АНУ үүнийг хүчин төгөлдөр бус гэж үзэж, Кувейтийн газар нутгаас 24 цагийн дотор цэргээ гаргасан тохиолдолд цэргийн ажиллагааг зогсоох нөхцөл тулгажээ. * Хоёрдугаар сарын 23 - Тайландын генерал Сунторн Конгсомпонг цусгүй төрийн эргэлт хийж, Ерөнхий сайд Чатичай Чунхаваныг огцруулжээ. * Хоёрдугаар сарын 24 - [[Персийн булангийн дайн]]: Орон нутгийн цагаар үүрийн 4:00 цаг орчим Саудын Арабын хилийг АНУ тэргүүтэй холбоотон гүрний цэргүүд нэвтэрснээр Булангийн дайны хуурай замын байлдааны үе шат эхэлжээ. * Хоёрдугаар сарын 26 - [[Персийн булангийн дайн]]: Иракын удирдагч [[Саддам Хусейн]] Багдадын радиогоор Кувейтийн газар нутгаас цэргээ гаргахаа зарлав. Гэвч Иракын цэргүүд ухарч байхдаа Кувейтийн газрын тосны томоохон ордуудыг галдан шатаажээ. * Хоёрдугаар сарын 27 - [[Персийн булангийн дайн]]: АНУ-ын Ерөнхийлөгч Жорж Херберт У.Буш дайнд ялалт байгуулснаа зарлав. Улмаар гал зогсоох зарлиг боловсруулжээ. АНУ-ын цэргүүд гуравдугаар сараас Персийн булангаас гарч эхэлсэн юм. ** Бангладешийн парламентын сонгуульд Үндэсний нам 300 суудлын 139-ийг авч ялалт байгуулав. Ингэснээр тус намын дарга Халеда Зиа Ерөнхий сайд болох нөхцөл бүрджээ. === Гуравдугаар сар === * Гуравдугаар сарын 3 – Сан-Томе ба Принсип улс түүхэндээ анх удаа Ерөнхийлөгчийн сонгууль зохион байгуулж Мигель Тровоада ялалт байгуулав. ** АНУ-ын Лос Анжелес хотод мотоцикль унаж явсан хар арьст Родни Кингийг цагдаа нар гэмгүй байхад нь бүлэглэн халдав. Уг асуудал АНУ даяар тарж, улмаар цагдаагийн дөрвөн ажилтанд хүний биед халдсан хэргээр ял оноосон билээ. * Гуравдугаар сарын 6 – Энэтхэгийн Ерөнхий сайд Чандра Шехар улс төрийн нөхцөл байдлын улмаас үүрэгт ажлаасаа огцров. * Гуравдугаар сарын 9 – Сербийн Белград хотод Слободан Милошевичийн засаглалыг эсэргүүцсэн жагсаал болов. Эрх баригчид жагсаалыг хүч хэрэглэн тараах үеэр хоёр хүн амиа алдаж, олон арван хүн гэмтжээ. Сербийн гудамжуудад цагдаа, өөрөө явагч хэрэгсэл байршуулсан байна. * Гуравдугаар сарын 10 – Эль Сальвадор улсад парламентын сонгууль болж Үндэсний бүгд найрамдах эвсэл ялалт байгуулав. Тус нам парламентын 48 суудлын 39-г авсан юм. * Гуравдугаар сарын 13 – Аляскын нутагт газрын тос алдсан хэргээр “Эксон Валдез” компанид АНУ-ын Хууль зүйн яам нэг тэрбум ам.долларын торгууль оноов. ** АНУ, Канадын Засгийн газар хүчиллэг борооны гэрээнд гарын үсэг зуржээ. * Гуравдугаар сарын 14 – Персийн булангийн дайн: Дайны хөлөөс дайжин эх орноосон дүрвэн Саудын Араб улсад орогноод байсан Жабер аль Ахмад аль Сабах долоон сарын дараа эх нутагтаа эргэн ирэв. ** Чилийн Атакамын цөлд тухайн цаг үеийнхээ хамгийн том зэсийн уурхай болох Эскондида уурхайг албан ёсоор нээв. * Гуравдугаар сарын 15 – Герман улс [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]-аас хойш дөрвөн хүчнээс бүрэн тусгаар тогтнов. Дайны дараа ЗХУ, АНУ, Их Британи, Франц гэсэн дөрвөн улс эдийн засаг, нийгэм зэргээр дотоод хэрэгт нь оролцсоор байсан юм. ** АНУ-Албани улс 1939 оноос хойш анх удаагаа дипломат харилцаагаа сэргээжээ. * Гуравдугаар сарын 17 – ЗХУ-ын задрал: ЗХУ-д бүх нийтийн санал асуулга болов. Санал асуулгад оролцогчдын 77% нь Зөвлөлтийн бүрэлдэхүүнд багтдаг 15 бүгд найрамдах улсыг тусгаар улс болгохыг эсэргүүцжээ. Уг санал асуулгыг зургаан бүгд найрамдах улс эс хүлээн зөвшөөрч бойкоттолсон байна. ** Финланд улсад парламентын сонгууль болж Төвийн нам 55 суудал авч ялалт байгуулав. Ингэснээр Финландын Социал демократ намын 25 жилийн ноёрхол эцэслэжээ. * Гуравдугаар сарын 23 – Сьерра Леон улсад Хувьсгалт нэгдсэн хүч Засгийн газрынхаа эсрэг төрийн эргэлт хийснээр иргэний дайн дэгдэв. * Гуравдугаар сарын 24 – Баруун африкийн Бенин улсад 1970 оноос хойш анх удаагаа Ерөнхийлөгчийн сонгууль болов. Сонгуульд Ницефор Согло ялалт байгуулжээ. * Гуравдугаар сарын 26 – Мали улсад Амаду Тумани Туре нарын цэргийн офицерууд Ерөнхийлөгч Мусса Траорег баривчилж, Үндсэн хуулийг хүчингүй болсонд тооцжээ. ** Аргентин, Бразил, Уругвай, Парагвай улсууд Асунционы тунхагт гарын үсэг зурснаар, Өмнөд Америкийн чөлөөт худалдааны эвсэл байгуулагдав. * Гуравдугаар сарын 31 – Албани улсад 1923 оноос хойш анх удаагаа олон намын оролцоотой сонгууль зохион байгуулав. Сонгуульд эрх баригч Хөдөлмөрчдийн нам үнэмлэхүй ялалт байгуулж парламентын 250 суудлаас 169 суудлыг авчээ. ** ЗХУ-ын задрал: Гүрж улсад ЗХУ-аас тусгаар тогтнох эсэх асуудлаар ард нийтийн санал асуулга болж олонхийн санаалаар ЗХУ-аас тусгаар тогтнохыг дэмжжээ. === Дөрөвдүгээр сар === * Дөрөвдүгээр сарын 2 – Засгийн газраас тогтоосон үнийн улмаас ЗХУ-д өргөн хэрэглээний бараа бүтээгдэхүүний үнэ 2-3 дахин өсөв. * Дөрөвдүгээр сарын 3 – НҮБ-ын Аюулгүйн зөвлөлийн 687 дугаар тогтоолоор Ирак улсын хими болон бактерологийн бүх зэвсгийг устгах, 150 км-ээс алсын тусгалтай пуужинг устгахыг шаардав. Мөн Ирак улсыг олон улсад терроризмыг хөхиүлэн дэмжихээ зогсоохыг уриалав. Иракийн засаг захиргаа үүнийг гурав хоногийн дараа хүлээн зөвшөөрсөн юм. * Дөрөвдүгээр сарын 4 – АНУ-ын Сенатор Жон Хайнц өөр бусад зургаан хүний хамтаар Пеннсильвани мужийн Мерион хотод нисдэг тэрэгний ослоор амиа алдав. ** Калифорни мужийн Сакраменто хотод Вьетнам гаралтай дөрвөн этгээд 14 хүнийг барьцаалав. Холбооны мөрдөх товчоо олон цаг үргэлжилсэн ажиллагааны дүнд 11-ийг нь аварч чадсан юм. Барьцаалагчдаас гурав нь амиа алджээ. * Дөрөвдүгээр сарын 5 – АНУ-ын Сенатор Жон Тавер өөр бусад 22 хүний хамт Жиоржиа мужийн Брунсвик хотод онгоцны ослоор амиа алдав. * Дөрөвдүгээр сарын 6 – НҮБ-ын Аюулгүйн зөвлөлийн 688 дугаар тогтоолоор Иракын ард иргэдийн эсрэг ажиллагаа явуулахыг Засгийн газарт нь хориглосны дагуу холбоотон гүрнүүд Иракын хойд хэсэгт орших курдуудэд хүмүүнлэгийн тусламж үзүүлэв. * Дөрөвдүгээр сарын 9 – Зөвлөлтийн анхны анги нэгтгэл Польш улсаас гарч эхлэв. * Дөрөвдүгээр сарын 10 – Италийн Ливорно хотод их манан татсаны улмаас Моби Принс зорчигч тээврийн хөлөг, газрын тос тээвэрлэгчтэй мөргөлдөж140 хүн амиа алджээ. Ослоос цор ганц хүн л амь аврагдсан юм. * Дөрөвдүгээр сарын 12 – Варшавын хөрөнгийн бирж байгуулагджээ. * Дөрөвдүгээр сарын 14 – Нидерландын нийслэл Амстердам хотод байрлах Ван Гогын музейгээс 500 сая ам.долларын үнэ бүхий 20 уран зураг алдагдав. Хэрэг явдал гарснаас цаг хүрэхгүй хугацааны дараа музейн дэргэдэх нэгэн зогсоолд машины тээшнээс бүрэн бүтэн олдсон юм. * Дөрөвдүгээр сарын 15 – Европын сэргээн босголт, хөгжлийн банк байгуулагдав. ** Европын эдийн засгийн зөвлөл арьс өнгөөр ялгаварлах үзлийн улмаас Өмнөд Африкт тавиад байсан эдийн засгийн хоригоо бүрэн цуцлав. * Дөрөвдүгээр сарын 16-18 – ЗХУ-ын Коммунист намын ЕНБД бөгөөд удирдагч Михайль Горбачёв Япон улсад айлчлав. Японд айлчилсан Зөвлөлтийн анхны удирдагч болсон тэрээр Курилийн арлуудын асуудлаар тохиролцоонд хүрэх гэсэн боловч үр дүнд хүрээгүй юм. * Дөрөвдүгээр сарын 17 – Дау Жонесийн аж үйлдвэрийн хувьцаа түүхэндээ анх удаа 3000 ам.доллароос давж арилжаалагдав. * Дөрөвдүгээр сарын 18 – НҮБ-ын Аюулгүйн зөвлөлийн 687 дугаар тогтоолын дагуу Иракын засаг захиргаа химийн зэвсгийнхээ заримыг НҮБ-д тайлагнав. Гэвч бактерологийн ямар нэгэн зэвсэггүй гэдгээ мэдэгджээ. * Дөрөвдүгээр сарын 22 – Коста-Рика, Панам улсад 7.7 магнитудын хүчтэй газар хөдөлсний улмаас 47-87 хүн амиа алдан, 759 хүн бэртэж гэмтжээ. * Дөрөвдүгээр сарын 23 – Исландын парламентын сонгуульд гавьтай амжилт үзүүлээгүй тул тус улс Ерөнхий сайд Стрейнгримур Херманнссон үүрэгт ажлаасаа өөрийн хүсэлтээр чөлөөлөгдөв. Түүний орыг Давид Оддссон залгасан билээ. * Дөрөвдүгээр сарын 26 – Финландын Ерөнхий сайдаар 36 настай Эско Ахо томилогдов. Тэрээр тус улсын түүхэнд хамгийн залуудаа энэ суудалд суусан хүн болжээ. * Дөрөвдүгээр сарын 29 – Бангладеш улсад хар салхи болж 138 мянган хүн амиа алджээ. ** Гүржийн Рача хотод 7.0 магнитудын хүчтэй газар хөдөлж 270 хүн амиа алдан, 100 мянга орчим хүн орон гэргүй болжээ. * Дөрөвдүгээр сарын 29-30 – Лесото улсад цусгүй төрийн эргэлт болж цэргийн дарангуйлагч Жастин Лехеньяг түлхэн унагав. Хоёр хоногийн дараа Фисона Рамаена засгийн эрхэнд гарчээ. === Тавдугаар сар === * Тавдугаар сарын 12 – Балба улсад 1959 оноос хойш анх удаагаа олон намын оролцоотой сонгууль зохион байгуулав. * Тавдугаар сарын 15 – Францын Ерөнхий сайдаар Эдит Крессон томилогдов. Ингэснээр тус улсын түүхэнд энэ суудалд суусан анхны эмэгтэй болжээ. * Тавдугаарс арын 16 – АНУ-ын Конгресст ИБУИНВУ-ын Хатан хаан II Элизабет үг хэлэв. Энэ нь Британийн түүхэнд тэмдэглэгдэх үйл явдал байсан юм. * Тавдугаар сарын 18 – Сомали улсаас Сомалиланд салан тусгаарлаж, тусгаар улс болсноо зарлав. Гэвч олон улсын хамтын нийгэмлэг хүлээн зөвшөөрөөгүй юм. * Тавдугаар сарын 19 – Югославын задрал: Хорватад Югославаас салан тусгаарлах эсэх асуудлаар бүх нийтийн санал асуулга болж, олонхын саналаар хүлээн зөвшөөрчээ. * Тавдугаар сарын 21 - Энэтхэгийн Шриперумбудур хотод улс төрийн уулзалтын үеэр амиа золиослогч этгээд бөмбөг дэлбэлж Ерөнхий сайд асан Ражив Ганди болон өөр бусад 14 хүн амиа алджээ. * Тавдугаар сарын 22 – Өмнөд Солонгосын Ерөнхий сайдын үүргийг түр орлон гүйцэтгэгч Ро Жай Бонг оюутны үймээний дараа үүрэгт ажлаасаа огцров. Түүний үүргийг Чун Вок Шик орлон гүйцэтгэхээр болсон юм. * Тавдугаар сарын 23 – Австрийн Вьена хотод Европын цом/Аваргуудын лигийн шигшээ тоглолт болов. Шигшээ тоглолтод Италийн АЦ Милан клуб Португалийн Бенфикаг 1-0 харьцаагаар хожин ялалт байгуулжээ. * Тавдугаар сарын 24 - Хойд Америкийн Үндэсний хоккейн лигийн Стенлийн цомын тоглолтод Эдмонтон Ойлерс баг Бостон Бруинсыг 4:1 харьцаагаар хожин, нийт цувралд 4-1 тэргүүлж, түрүүлжээ. * Тавдугаар сарын 25 – Суринамын парламентын сонгуульд цэргийн дэмжлэгтэй Ардчилал ба Хөглийн шинэ фронт нам ялалт байгуулав. * Тавдугаар сарын 26 – Тайландын Бангкок хотын ойролцоо “Лауда Эйр” компанийн Боинг 767 онгоц осолдож, онгоцонд байсан 223 хүн бүгд амиа алджээ. * Тавдугаар сарын 28 – Этиопын иргэний дайн: Этиопын Ардын хувьсгалт ардчилсан хүчин нийслэл Аддис-Абаба хотыг эзлэв. * Тавдугаар сарын 28-Зургаадугаар сарын 10 - Талбайн теннисний Францын нээлттэй тэмцээний эрэгтэйчүүдийн төрөлд Колумбын теннисч Андрес Гомез, эмэгтэйчүүдийн төрөлд Югославын теннисч Моника Селез нар түрүүлжээ. === Зургаадугаар сар === * Зургаадугаар сарын 3 – Японы Үнзен галт уул дэлбэрч, хорт утааны улмаас 46 хүн амиа алджээ. * Зургаадугаар сарын 4 – Албани даяар өрнөсөн ажил хаялтын улмаас Ерөнхий сайд Фатос Нано огцров. Удалгүй түүнийг илли Буфи орлосон юм. ** Наран үүссэн томоохон дэлбэрэлтийн улмаас АНУ-ын Пенсильвани мужийн өмнөд хэсэгт ер бусын туйлын туяа үзэгджээ. * Зургаадугаар сарын 5 – Алжирын Ерөнхийлөгч Чадли Бенджедид онц байдал зарлав. Ерөнхий сайд Моулоуд Хамрушег огцруулж, оронд нь Сид Ахмед Гозалиг тохоон томилжээ. * Зургаадугаар сарын 7 – [[Персийн булангийн дайн]]-д оролцсон 8800 цэргийн алба хаагч АНУ-д ирэв Тэднийг ирснийг тохиолдуулан нийслэл Вашингтон хотноо сүрт жагсаал зохион байгуулжээ. Уг жагсаалыг 200 мянган хүн үзэж сонирхсон гэдэг. * Зургаадугаар сарын 9 – Свазиланд (одоогийн Эсватини) улсын Эмасвати нүүрсний уурхай нурж 26 уурхайчин 65 метрийн гүнд гацав. Аврах ажиллагаа 30 цаг үргэлжилж бүгдийг нь эсэн мэнд аварч чаджээ. * Зургаадугаар сарын 12 – ЗСБНХОУ-ын Ерөнхийлөгчөөр Борис Ельцин сонгогджээ. ** Албанийн Хөдөлмөрчдийн нам татан буугдаж, үндэс суурин дээр нь Социалист нам байгуулагдав. * Зургаадугаар сарын 14 - Хойд Америкийн сагсан бөмбөгийн NBA лигийн финалын тав дахь тоглолт Орегон мужийн Портленд хотод болов. Финалын тоглолт Детройт Пистонс баг Портлендийг 92:90 харьцаагаар хожиж, цувралд 5-1 илүүрхэн аварга болжээ. * Зургаадугаар сарын 15 – Филиппин улсад Пинатубо галт уул дэлбэрэв. XX зуунд хуурай газар дэлбэрсэн хамгийн том дэлбэрэлт гэж бүртгэгдсэн уг гамшгийн улмаас 800 орчим хүн амиа алджээ. Дэлбэрэлтийн улмаас дэлхийн дундаж температур 0.4 цельсээр буурчээ. ** Энэтхэгийн парламентын сонгууль өндөрлөв. Сонгуульд Үндэсний конгресс нам ялалт байгуулсан ч дангаар засаг бүрдүүлэх боломжтой болсонгүй. * Зургаадугаар сарын 17 – Өмнөд Африкийн парламент Хүн амын бүртгэлийн тухай хуулийг хүчингүй болгов. Ингэснээр тус улсад төрсөн бүх иргэнийг төрөхөд нь арьс өнгөөр ялгаварладаг байдал устсан юм. * Зургаадугаар сарын 20 – Нэгдсэн Герман улс нийслэлээ Бонн хотоос Берлинд шилжүүлжээ. * Зургаадугаар сарын 23-28 – НҮБ-ын шалгалтын багууд Иракын тээврийн хэрэгслийн тоног төхөөрөмжийг шалгах зорилгоор саатуулахыг оролдов. Үүнийг эсэргүүцсэн Иракын нисэх хүчин агаарт анхааруулах буудлага үйлджээ. * Зургаадугаар сарын 25 – Югославын задрал: Хорват, Словени улсууд Югославаас тусгаар тогтносноо зарлав. * Зургаадугаар сарын 25-Долоодугаар сарын 8 - Талбайн теннисний Уимблдоны нээлттэй тэмцээний эрэгтэйчүүдийн төрөлд Шведийн теннисч Стефан Эдберг, эмэгтэйчүүдийн төрөлд Америкийн нэрт теннисч Наталья Навратилова нар түрүүлжээ. * Зургаадугаар сарын 28 – ЗХУ задарснаар Эдийн засгийн харилцан туслалцах нийгэмлэг татан буугджээ. === Долоодугаар сар === * Долоодугаар сарын 1 – Чехословакын нийслэл Варшав хотноо Варшавын гэрээг татан буулгав. ** АНУ-ын Вашингтон хот, Питтсбург, Лос-Анжелес, Сан Франциско хотуудад телефон утасны сүлжээнд алдаа гарсны улмаас сүлжээ тасалдав. Нийтдээ 12 сая орчим хүн хэдэн цагийн турш холбоогүй болсон байна. ** Финланд улсад дэлхийд анх удаа хөдөлгөөнт утасны сүлжээгээр дуудлага хийв. * Долоодугаар сарын 4 – Колумб улсад шинэ Үндсэн хуулийг батлав. * Долоодугаар сарын 7 – Югославын задрал: Брионигийн хэлэлцээрээр Словенид арван өдрийн дайн эцэслэв. * Долоодугаар сарын 9 – Олон улсын олимпын хороо Өмнөд Африкийг олимпод орох эрхийг сэргээв. * Долоодугаар сарын 10 – ЗСБНХОУ-ын Ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон Борис Ельцин тангараг өргөв. ** АНУ-ын Ерөнхийлөгч Жорж Х.У.Буш Өмнөд Африкт тавьсан бүх хоригыг бүрэн цуцалжээ. * Долоодугаар сарын 11 – Дэлхийн бөмбөрцгийн хойд хагаст нарны бүтэн хиртэлт тохиов. Нарын хиртэлт Хавай муж болон Мексик, Колумб, Бразилд голцуу үзэгджээ. ** Нигерийн агаарын тээврийн 2120 дугаар нислэг Саудын Арабын Жидда хотоос хөөрсний дараа галд автаж осолдов. Ослын улмаас 261 хүн бүгд амиа алджээ. * Долоодугаар сарын 12 - Ардын хувьсгалын 70 жилийн ой Үндэсний их баяр наадмын хүчит бөхийн барилдаанд улс аймгийн алдар цолтой 512 бөх идэрийн жавхаа, үнэн хүчийг үзэн барилдсанаас Увс аймгийн Наранбулаг сумын харьяат улсын заан Одвогийн Баянмөнх түрүүлж, Баянхонгор аймгийн Баян-Овоо сумын харьяат улсын заан Пунцагийн Сүхбат үзүүрлэжээ. * Долоодугаар сарын 16 – ЗХУ-ын Ерөнхийлөгч асан Михаиль Горбачёв “Их Долоо”-гийн удирдагчдаас тусламж хүсэхээр Лондон хотноо ирэв. * Долоодугаар сарын 18 – Мавритани болон Сенегалын Засгийн газрууд 1989 оны дөрөвдүгээр сараас хойш үргэлжилсэн хилийн маргааныг эцэс болгов. * Долоодугаар сарын 22 – АНУ-ын мэргэжлийн боксчин Майк Тайсоныг Индиана мужийн Индианаполис хотод “Хар Америкийн мисс” тэмцээний оролцогч Дезири Вашингтоныг хүчиндсэн хэргээр баривчлан, яллав. * Долоодугаар сарын 24 – Энэтхэгийн Сангийн сайд Манмохан Сингх эдийн засгийг өргөөн хүрээнд чөлөөлсөн шинэчлэлийн аж үйлдвэрийн бодлогоо зарлав. * Долоодугаар сарын 25 – Британийн одон орончид нарны аймгаас гадна гараг илрүүлснээ зарлажээ. * Долоодугаар сарын 29 – АНУ-ын Нью-Йорк хотын тойргийн шүүх “Кредит банк”, “Коммерс Интернэшнл”-ийг түүхэн дэх хамгийн том санхүүгийн луйвар хийсэн хэрэгт буруутган, хадгаламж эзэмшэгчдээс таван тэрбум ам.доллар залилсан гэж дүгнэжээ. * Долоодугаар сарын 31 – АНУ-ын Ерөнхийлөгч Жорж Херберт У.Буш, ЗХУ-ын удирдагч асан Горбачёв нар Стратегийн зэвсэглэлийг бууруулах нэгдүгээр гэрээнд гарын үсэг зурав. ** Дуут хувьсгал: Зөвлөлтийн дотоодын цагдан сэргийлэхийн анги нэгтгэлүүд Литвийн хилийн постуудад ажиллагаа явуулсны улмаас Медининкайд постод Литвийн гаалийн долоон албан хаагч амиа алдав. === Наймдугаар сар === * Наймдугаар сарын 4 – Өмнөд Африкийн эрэг орчимд Грекийн аяллын “МТS Oceanos” хөлөг живэв. Хөлгийн багийн 571 хүнийг аврахаар Өмнөд Африкийн нисэх хүчин ажиллагаа явуулж бүгдийг нь эсэн мэнд аварчээ. * Наймдугаар сарын 6 – Нэрт эрдэмтэн Тим Бернерс-Ли alt.hypertext өргөтгөл дээр дэлхийг хэрсэн интернэт төсөл болон программ хангамжаа дэлгэв. Үүний дүнд анхны цахим хуудас болох “info.cern.ch” ашиглалтад оржээ. * Наймдугаар сарын 7 – Ираны Ерөнхий сайд асан Шапур Бахтиар Парисын захын Суренес дүүрэгт бусдын гарт алагдав. * Наймдугаар сарын 8 – Тухайн цаг үеийнхээ дэлхийн хамгийн өндөр байгууламж болох Варшавын радио станц нурав. * Наймдугаар сарын 17 – Пруссийн хаан Их Фредерикийн шарилыг Потсдам хотноо дахин оршоожээ. * Наймдугаар сарын 19 – ЗХУ-ын төрийн эргэлт: ЗХУ-ын удирдагч Михаиль Горбачёвыг гэрийн хорионд оруулав. Тус улсын даргын орлогч Геннадий Янаев өөр бусад долоон хүний удирдсан төрийн эргэлт 72 цагийн дотор нуран унаж, Засгийн газрын ордны гадаа 100 мянга орчим хүн эсэргүүцлийн жагсаал өрнүүллээ. Горбачёв хар тэнгисээс гурав хоногийн дараа эргэж ирээд төрийн эргэлтийг оройлон манлайлсан этгээдүүдийг баривчилжээ. * Наймдугаар сарын 20 – Дуут хувьсгал: Эстони улс ЗХУ-аас тусгаар тогтнолоо зарлав. Маргааш нь Латви улс ч мөн тусгаар тогтнолоо зарласан юм. * Наймдугаар сарын 22 – Дуут хувьсгал: Балтын орнуудын тусгаар тогтнолыг Исланд улс хүлээн зөвшөөрөв. * Наймдугаар сарын 23 – ЗХУ-ын задрал: Орос улс цагаан-хөх-улаан өнгийн гурван өнгийн далбааг Төрийн далбаа болгон сэргээв. * Наймдугаар сарын 24 – ЗХУ задрал: Украин улс ЗХУ-аас тусгаар тогтнолоо зарлав. Маргааш нь Беларусь улс ч мөн тусгаар улс болсноо зарлажээ. * Наймдугаар сарын 25 – Югославын задрал: Сербийн зэвсэгт хүчин Хорватын Вуковар хотруу довтлов. ** Дэлхийн авто уралдааны ноён оргил “Формула 1”-ийн ээлжит улирлын Бельгийн гран прид домогт нисгэгч Михайл Шумахер анхны гараандаа оролцов. * Наймдугаар сарын 27-Есдүгээр сарын 9 - Талбайн теннисний Америкийн нээлттэй тэмцээний эрэгтэйчүүдийн төрөлд Америкийн теннисч Пит Сампрас, эмэгтэйчүүдийн төрөлд Аргентин улсын теннисч Габриела Сабатини нар түрүүлэв. * Наймдугаар сарын 29 – Ливаны генерал Мишель Аун Францын хөлөг онгоцоор эх орноосоо дүрвэв. * Наймдугаар сарын 30 – ЗХУ-ын задрал: Молдав улс ЗХУ-аас тусгаар тогтнолоо зарлав. Маргааш нь Азербайжан ч мөн тусгаар улс болсноо зарлажээ. * Наймдугаар сарын 31 – ЗХУ-ын задрал: Киргизстан, Узбекистан улс тусгаар тогтнолоо зарлав. Тажикистан улс дараа сарынх нь 9-ний өдөр мөн тусгаар улс болсноо зарлажээ. === Есдүгээр сар === * Есдүгээр сарын 4 – Зөвлөлт засгийн үед Свердловск гэж нэрлэж байсан хотын нэрийг Екатеринбург болгон өөрчлөв. Хоёр хоногийн дараа Ленинграп хотын нэрийг Санкт-Петербург болгожээ. * Есдүгээр сарын 5 – ЗХУ-ын задрал: ЗХУ-ын Ардын их хурал татан буугдав. ЗХУ-ын Дээд зөвлөл, ЗХУ-ын Төрийн зөвлөл ч мөн татан буугджээ. * Есдүгээр сарын 8 – Югославын задрал: Македон улс тусгаар тогтнолоо зарлав. * Есдүгээр сарын 11 – ЗХУ Куба улсад үзүүлж буй батлан хамгаалах болон эдийн засгийн тусламжаа зогсоох төлөвлөгөөгөө зарлав. * Есдүгээр сарын 15 – Шведийн парламентын сонгуульд Социал демократууд 60 жилийн хамгийн муу үзүүлэлтээ үзүүлэв. Улмаар Ерөнхий сайд Ингвар Карлссон огцорчээ. * Есдүгээр сарын 17 – Умард болон Өмнөд Солонгос, Эстони, Латви, Литва, Маршаллын арлууд, Микронезийн холбооны улс НҮБ-д гишүүнээр элсэв. * Есдүгээр сарын 19 – Альпийн нуруунаас “Мөсөн хүн Өтзи” олдвор олджээ. * Есдүгээр сарын 21 – ЗХУ-ын задрал: Армени улс ЗХУ-аас тусгаар тогтнолоо зарлав. Сарын дараа Туркменистан улс, оны эцэст Казахстан улс ч мөн тусгаар тогтнолоо зарласан юм. * Есдүгээр сарын 21-30 – Олон улсын цөмийн энергийн агентлагийн шинжээчид Ирак улс нууц цөмийн зэвсгийн хөтөлбөртэй байж болох баримт илрүүлэв. Ирак улс үүнийг эс хүлээн зөвшөөрч, баримт бичиг явуулахаас татгалзжээ. НҮБ-ын Аюулгүйн зөвлөл Ирак улсад албадан хэрэгжүүлэх арга хэмжээ явуулна гэж заналхийлэв. * Есдүгээр сарын 25 – Сальвадорын иргэний дайн: Фарабундо Мартигийн тэргүүлдэг Үндэсний чөлөөлөх фронтын төлөөлөгчид Ерөнхийлөгч Альфредо Кристианитай тохиролцоонд хүрч, иргэний дайныг эцэслэх үндэс суурийг тавив. * Есдүгээр сарын 27 – АНУ-ын Ерөнхийлөгч Жорж Х.У.Буш ойрын зайн тусгалтай цөмийн зэвсгийг бууруулахаа зарлав. Мөн ЗХУ ч мөн үүнтэй даил арга хэмжээг 10-р сарын 5-нд авах болно. === Аравдугаар сар === * Аравдугаар сарын 1 – Югославын задрал: Югославын Ардын арми Дубровник хотыг бүслэв. Уг бүслэлт 1992 оны тавдугаар сарын 31 хүртэл үргэлжилсэн юм. * Аравдугаар сарын 4 – Шведийн Ерөнхий сайдаар Карл Блидт томилогджээ. * Аравдугаар сарын 6 – ЗХУ-ын удирдагч Михаиль Горбачёв Баби Ярын халдлагын 50 жилийн ойд зориулсан мэдэгдэлдээ ЗХУ даяар явуулсан еврейчүүдийн эсрэг үзлийг буруушаажээ. * Аравдугаар сарын 7 – Югославын задрал: Югославын Нисэх хүчин Хорватын Ерөнхийлөгч Франьо Туджманын албан газрыг бөмбөгдөж, Хорватын парламент маргааш нь Югославтай үлдсэн бүх харилцаагаа тасалжээ. * Аравдугаар сарын 11 – ЗХУ-ын КГБ солигдох процесс эхлэв. ** НҮБ-ын Аюулгүйн зөвлөл 715 дугаар тогтоолыг батлав. Уг тогтоолоор тусгай комиссоос томилсон шинжээчид болон албаны бусад хүмүүсийг ямар нэгэн болзолгүйгээр хүлээн авахыг шаардсан юм. Үүнийг Иракын засаг захиргаа хууль бус гэж үзэн татгалзав. * Аравдугаар сарын 12 - Шинээр байгуулагдсан Киргизийн анхны Ерөнхийлөгчөөр Аскар Акаев сонгогджээ. * Аравдугаар сарын 13 – Болгарын парламентын сонгуульд Ардчилсан хүчний холбоо ялалт байгууллаа. Ингэснээр Зүүн Европт коммунист засаг үлдээгүй юм. * Аравдугаар сарын 15 – АНУ-ын Дээд шүүхийн шүүгчээр Кларенс Томасыг батлав. ** Балтийн орнуудын удирдагчид болох Эстонийн Арнольд Руутел, Латвийн Анатолий Горбуновс, Литвийн Витаутас Ландсбергис нар Европын аюулгүй байдал хамтын ажиллагааны байгууллагын эцсийн гэрээнд гарын үсэг зуржээ. * Аравдугаар сарын 16 – АНУ-ын Техас мужийн Киллин хотын “Люби” ресторан хооллож байсан энгийн иргэд рүү Жорж Хеннард гэгч гал нээн 23 хүн амиа алджээ. * Аравдугаар сарын 18 – ЗХУ Израиль улстай 1967 оноос хойш тасарсан дипломат харилцаагаа сэргээв. * Аравдугаар сарын 20 – Энэтхэгийн Уттаркаши хотод 6.8 баллын хүчтэй газар хөдөлж, дорж хаяж 768 ххүн амиа алдан, мянга, мянган барилга байгуулмж сүйджээ. * Аравдугаар сарын 23 – Парис хотод Вьетнамын дэмжлэгтэй Камбожийн Засгийн газар иргэний дайныг зогсоох гэрээнд гарын үсэг зурав. Энэхүү хэлэлцээрээр Вьетнам-Камбожийн дайн дуусгавар болж Камбож улсад НҮБ-ийн Шилжилтийн засаг захиргаа байгуулагдах болсон юм. * Аравдугаар сарын 27 – Польш улсад 1928 оноос хойш анх удаагаа парламентын чөлөөт сонгууль болов. * Аравдугаар сарын 29 – АНУ-ын Сансар судлалын агентлагийн хөөргөсөн Галилео хөлөг 951 Гаспра солирт хүрчээ. Ингэснээр солирын солбицолд хүрсэн дэлхийн анхны хөлөг болжээ. == Энэ онд Нобелийн шагнал хүртэгсэд == * Физик — [[Пьер Жиль де Жен]], "Энгийн систем дэх эмх цэгцтэй үзэгдлийг судлах зорилгоор боловсруулсан аргуудыг шингэн талст болон полимерүүдэд ерөнхийлж болохыг нээсний төлөө." * Хими — [[Рихард Эрнст]], "Өндөр нарийвчлалтай цөмийн соронзон резонансын спектроскопийн арга зүйг хөгжүүлэхэд оруулсан хувь нэмрийн төлөө". * Анагаах ухаан — [[Эрвин Неер]], [[Берт Сакман]] нарт "Эс дэх дан ионы сувгуудын үйл ажиллагааны талаарх нээлтүүдийнх нь төлөө". * Эдийн засаг — [[Роналд Коуз]], "Институцийн бүтэц болон эдийн засгийн үйл ажиллагаанд гүйлгээний зардал болон өмчийн эрхийн ач холбогдлыг нээж, харуулсных нь төлөө". * .Уран зохиол — Надин Гордимер, «Гайхамшигт туульсаараа хүн төрөлхтөнд асар их ашиг тус авчирсан хэмээн үнэлж» олгосон. * Энхтайвны шагнал — [[Аун Сан Су Чи]], «Хүний эрхийг хамгаалагч». [[Ангилал:1991 он]] [[Ангилал:Он (20-р зуун)|#]] oq1n8rsh3mge9o7qzcrob7axm5bjsh7 851800 851799 2026-03-29T11:26:28Z BolorBobo 35167 851800 wikitext text/x-wiki {{Аргын жил дараалал|1991|1990-ээд он|XX зуун}} '''1991''' (MCMXCI) Аргын тооллоор нэгэн мянга есөн зуун ерэн нэгэн он. Билгийн тооллоор 1991 оны төмөр хонь жил. Григорын тооллоор энэ жил мягмар гарагт эхэлжээ. Энэ жил бол хоёр дахь мянганы 991 дэх жил, XX зууны 91 дэх он, 1990-ээд он гэж тоолбол хоёр дахь жил юм. Дэлхий даяар 1947 оноос эхэлсэн үзэл суртлын [[Хүйтэн дайн|"хүйтэн дайн"-ы]] сүүлийн жил нь энэ жил байлаа. ЗХУ задран бутарч үндэс суурин дээр нь 15 тусгаар улс бүрэлдэн тогтож дэлхийн улс төрийн газрын зурагт ихээхэн өөрчлөлт орсон болно. Тусгаар тогтносон дээрх улсууд бүгд нийлж [[Тусгаар Улсуудын Хамтын Нөхөрлөл|Тусгаар улсуудын хамтын нөхөрлөлийн]] гишүүн болсон юм. Энэ оныхоо 7-р сард нь Энэтхэг улс үе улирсан автократ шинжтэй бурангуй тогтолцооноосоо салж, эдийн засгаа өргөн хүрээнд чөлөөллөө. Хэдийгээр энэ нь Энэтхэгийн ДНБ-г богино хугацаандаа нэмэгдүүлсэн ч дараагийн 20 жилд нь орлогын тэгш бус байдлыг нэмэгдүүлсэн юм. НҮБ-ын эрх бүхий 34 үндэстний эвсэл Кувейтийг булаан эзэлсэн Иракын эсрэг дайн зарлав. [[Персийн булангийн дайн]] гэж нэрлэгдсэн энэ үйл явдал Ойрх Дорнодын бүс нутагт АНУ-ын зэвсэгт хүчний байнгын оролцооны эхийг тавьсан юм. Европ тивд Серби болон Югославын хооронд бараг 10 жил үргэлжилсэн Югославын дайн энэ жилд дэгдлээ. Өмнөд Африкт арьс өнгөөр ялгаварлах апартейд дэглэм устаж, иргэний эрхийн төлөө тэмцэгч [[Нелсон Мандела]] шоронгоос суллагдсаны дараах энэ жил хүн амыг арьс өнгөөр ялгаварлах байдал бүрнээ арилж, 1950 оны Хүн амын бүртгэлийн тухай хуулийг хүчингүй болсонд тооцлоо. Өмнөх онуудад CERN-ийн лабораторид эхлэлээ тавьсан дэлхийг хэрсэн интернэт сүлжээ бусад судалгааны байгууллагуудад түгэн тархаж, наймдугаар сард нь олон нийтэд нээлттэй болж дэлхийн түүхэнд анхны цахим хуудас болох “info.cern.ch” ашиглалтад орсон юм. Энэ үйл явдал мэдээллийн технологийн эх үндсийг тавиад зогсохгүй даяаршлыг хурдасгаж, хавтгай дэлхий гэх ойлголтыг бий болгосон билээ. Поп соёлын хувьд ч ярих юмтай жил байлаа. Альтернатив рок урсгалыг шинэ шатанд гаргасан гранж рокын анхны төлөөлөгчид байгуулагдаж эхлэв. Энэ урсгалын сод төлөөлөл болох Нирвана хамтлаг энэ оныхоо есдүгээр сард “Nevermind” цомгоо худалдаанд гаргав. Хип хоп урлагч урьд хожид байгаагүй өндөр амжилт тогтоолоо. Түүнчлэн электрон хөгжмийн урсгал хүчээ авч дуу хөгжмийн салбарт шинэ тренд тогтоов. Энэ урсгал зөвхөн шинэчлэл байгаад зогсохгүй уламжлалт хөгжимтэй ч сүлэлдэн залуусын анхаарлыг татах болсон юм. == Онцлох үйл явдал == === Нэгдүгээр сар === * Нэгдүгээр сарын 1 - Чехословак улс төвлөрсөн төлөвлөгөөт эдийн засгийн тогтолцоог халсан [[Зүүн Европ|Зүүн Европын]] хоёр дахь улс болжээ. * Нэгдүгээр сарын 5 - Гүржийн зэвсэгт хүчин Өмнөд Осетийн [[Цхинвали]] хотод довтолж, 1991-1992 оны Өмнөд Осетийн дайн дэгджээ. * Нэгдүгээр сарын 7 - [[Хаити]] улсад төрийн эргэлт хийхийг завдав. Экс дарангуйлагч Жеан Клод Дувальегийн удирдлаганд нэгдсэн хагас цэргийн зохион байгуулалттай бүлгэм төрийн эргэлт хийхийг санаархсан ч амжилтад хүрч чадсангүй. Төрийн эргэлтийг удирдсан Рожер Лафонтантыг долоодугаар сард нь ялласан юм. * Нэгдүгээр сарын 9 - [[Персийн булангийн дайн]]: АНУ-ын Төрийн нарийн бичгийн дарга [[Жеймс Бейкер]] Иракийн Гадаад хэргийн сайд [[Тарик Азиз|Тарик Азизтай]] уулзсан боловч Кувейтийн газар нутгаас Иракын цэргийг гаргах асуудал дээр тохиролцоонд хүрч чадсангүй. * Нэгдүгээр сарын 12 - [[Персийн булангийн дайн]]: [[АНУ-ын Конгресс|АНУ-ын Конгрессын]] хоёр танхим Кувейтийн газар нутгаас Иракын цэргийг гаргахын тулд цэргийн ажиллагаа явуулахыг зөвшөөрсөн тогтоолыг батлав. * Нэгдүгээр сарын 13 - Дуут хувьсгал: Литвийн тусгаар тогтнолын төлөөх ардчилсан жагсаалыг дарахын тулд Зөвлөлтийн цэргийн хүч [[Вильнюс|Вилньюс]] хотод нэвтрэв. Үүний уршгаар 14 энгийн иргэн амиа алдаж, 702 хүн шархаджээ. * Нэгдүгээр сарын 15 - [[Персийн булангийн дайн]]: НҮБ-ын тогтсон хугацаа дууссан тул “[[Цөлийн шуурга]]” ажиллагаа эхлэхэд бэлэн болов. * Нэгдүгээр сарын 15-28 - Талбайн теннисний Австралийн нээлттэй тэмцээний эрэгтэйчүүдийн төрөлд Чехословакын теннисч Иван Лендл,эмэгтэйчүүдийн төрөлд Германы теннисч Штефи Граф нар түрүүлжээ. * Нэгдүгээр сарын 16 - [[Персийн булангийн дайн]]: “Цөлийн шуурга” ажиллагаа эхэлж, агаарын анхны дайралтаа хийв. * Нэгдүгээр сарын 17 - [[Персийн булангийн дайн]]: Иракын зэвсэгт хүчин [[Израил]] улс руу довтолж, “Скад” пуужин харважээ. Улмаар энэ сарынхаа 19-нд Тель-Авивт 15 хүн, 22-нд нь Рамат Ган хотод 96 хүн шархдав. ** Норвегийн хаан ширээг V Харальд залгахаар болов. * Нэгдүгээр сарын 18 - Америкийн агаарын тээврийн “Eastern Airlines” компани 62 жил үйл ажиллагаа явуулсны эцэст дампуурлаа зарлалаа. * Нэгдүгээр сарын 22 - [[Персийн булангийн дайн]]: Британийн зэвсэгт хүчин Иракын нутагт зэвсэглэлээ байршуулж эхлэв. * Нэгдүгээр сарын 24 - Папуа Шинэ Гвиней улсын засгийн газар Бугенвилль арлын босогчидтой энхийн гэрээ байгуулав. Ингэснээр 1988 оноос хойш үргэлжилсэн зэвсэгт мөргөлдөөн эцэслэжээ. * Нэгдүгээр сарын 26 - [[Сомали]] улсын Ерөнхийлөгч Сиад Барре албан тушаалаасаа огцров. Улмаар тус улсад иргэний дайн дэгдэв. Гурав хоногийн дараа тус улсын Ерөнхийлөгчийн суудалд Али Махди Мухаммад суужээ. * Нэгдүгээр сарын 28 - АНУ-ын Үндэсний хөлбөмбөгийн лигийн шигшээ тоглолт болох Супер боулын тэмцээнд Сан Франциско 49 баг өрсөлдөгч Денвер Бронкосыг 55:10 харьцаагаар хожиж, түрүүллээ. * Нэгдүгээр сарын 29 - Өмнөд Африкт Африкийн үндэсний конгресс намын дарга Нелсон Мандела болон Инката эрх чөлөөний намын дарга Мангосуту Бутелези нар найрамдлын гэрээнд гарын үсэг зурав. ** [[Персийн булангийн дайн]]: Хажигийн тулаан эхэлснээр тус дайны хүрээнд анхны томоохон хуурай замын тулаан дэгджээ. Энэ тулаан ердөө нэг хоног л үргэлжилсэн юм. === Хоёрдугаар сар === * Хоёрдугаар сарын 1 - Афганистанын зүүн хойд хэсгийн Хинду Куш мужид 6.4 магнитудын хүчтэй газар хөдөлж 848 хүн амиа алдан, 200 орчим хүн бэртэж гэмтжээ. * Хоёрдугаар сарын 6 - Саудын Арабын нисэх хүчний Бойнг КС-135Е онгоц хоёр хөдөлгүүрийн доголдлын улмаас ослын буулт хийв. Гэмтэл их байсан ч нисгэгчийн ур чадварын ачаар хөлгийн багийн дөрвөн хүн бүгд аврагдаж, хэсэг хугацааны дараа албаабүрэн хааж эхлэв. * Хоёрдугаар сарын 7 - Хаити улсад ардчилсан сонгуулиар сонгогдсон анхны Ерөнхийлөгч Жеан Бертран Аристид тангараг өргөв. Эдийн засгаа чөлөөлж, дарангуйллын тогтолцоог өөрчилнө гэх амлалтын дараа АНУ тус улсад тавиад байсан хоригоо аравдугаар сард нь цуцалсан билээ. ** Их Британийн Засгийн газар хуралдаж байхад Ирландын Түр армийнхан Даунинг гудамжид миномётоор дайрав. Золоор нэг ч хүний амь эрсэдсэнгүй. * Хоёрдугаарс арын 13 - Төмөр хонь жилийн сар шинийн баярт зориулсан хүчит бөхийн барилдаанд 256 бөх барилдсанаас Хэнтий аймгийн Өмнөдэлгэр сумын харьяат, улсын дархан аварга Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ түрүүлж, Өвөрхангай аймгийн Баян-Өндөр сумын харьяат, улсын арслан Бандийн Ганбаатар үзүүрлэжээ. ** Лазераар тоноглогдсон “ухаалаг тэсрэх бөмбөг” Багдадын газар доорх нуувчинд дэлбэрч олон зуун хүн амиа алдав. АНУ-ын Цэргийн тагнуулын алба үүнийг цэргийн байгууламж гэж мэдэгдсэн бол Иракын засаг захиргаа үүнийг бөмбөгдөлтөөс хорогдох байгууламж гэж эсэргүүцсээр байлаа. * Хоёрдугаар сарын 15 - Чехословак, Унгар, Польшийн удирдагчид чөлөөт зах зээлийн тогтолцоонд шилжих зорилго бүхий “Вишеградын бүлэг” байгуулагдсаныг зарлав. * Хоёрдугаар сарын 18 - Ирландын салан тусгаарлагчид Лондон хотын метроны Паддингтон болон Викториа өртөөнд бөмбөг дэлбэлэв. * Хоёрдугаарс арын 20 - Албанийн Ерөнхийлөгч Рамиз Алиа ардчиллын төлөөх эсэргүүцлийн жагсаалыг намжаах зорилгоор Ерөнхий сайд Адид Чарчанигийн Засгийн газрыг бүрэн бүрэлдэхүүнээр нь тараав. Төд удалгүй дараагийн Ерөнхий сайдаар Фатос Наног тохоон томилжээ. ** Програмчлалын хэл болох Пайтоныг Гуидо ван Россум зохион бүтээв. * Хоёрдугаар сарын 22 - [[Персийн булангийн дайн]]: Ирак улс Зөвлөлтийн санал болгосон гал зогсоох хэлэлцээрийг хүлээн зөвшөөрөв. АНУ үүнийг хүчин төгөлдөр бус гэж үзэж, Кувейтийн газар нутгаас 24 цагийн дотор цэргээ гаргасан тохиолдолд цэргийн ажиллагааг зогсоох нөхцөл тулгажээ. * Хоёрдугаар сарын 23 - Тайландын генерал Сунторн Конгсомпонг цусгүй төрийн эргэлт хийж, Ерөнхий сайд Чатичай Чунхаваныг огцруулжээ. * Хоёрдугаар сарын 24 - [[Персийн булангийн дайн]]: Орон нутгийн цагаар үүрийн 4:00 цаг орчим Саудын Арабын хилийг АНУ тэргүүтэй холбоотон гүрний цэргүүд нэвтэрснээр Булангийн дайны хуурай замын байлдааны үе шат эхэлжээ. * Хоёрдугаар сарын 26 - [[Персийн булангийн дайн]]: Иракын удирдагч [[Саддам Хусейн]] Багдадын радиогоор Кувейтийн газар нутгаас цэргээ гаргахаа зарлав. Гэвч Иракын цэргүүд ухарч байхдаа Кувейтийн газрын тосны томоохон ордуудыг галдан шатаажээ. * Хоёрдугаар сарын 27 - [[Персийн булангийн дайн]]: АНУ-ын Ерөнхийлөгч Жорж Херберт У.Буш дайнд ялалт байгуулснаа зарлав. Улмаар гал зогсоох зарлиг боловсруулжээ. АНУ-ын цэргүүд гуравдугаар сараас Персийн булангаас гарч эхэлсэн юм. ** Бангладешийн парламентын сонгуульд Үндэсний нам 300 суудлын 139-ийг авч ялалт байгуулав. Ингэснээр тус намын дарга Халеда Зиа Ерөнхий сайд болох нөхцөл бүрджээ. === Гуравдугаар сар === * Гуравдугаар сарын 3 – Сан-Томе ба Принсип улс түүхэндээ анх удаа Ерөнхийлөгчийн сонгууль зохион байгуулж Мигель Тровоада ялалт байгуулав. ** АНУ-ын Лос Анжелес хотод мотоцикль унаж явсан хар арьст Родни Кингийг цагдаа нар гэмгүй байхад нь бүлэглэн халдав. Уг асуудал АНУ даяар тарж, улмаар цагдаагийн дөрвөн ажилтанд хүний биед халдсан хэргээр ял оноосон билээ. * Гуравдугаар сарын 6 – Энэтхэгийн Ерөнхий сайд Чандра Шехар улс төрийн нөхцөл байдлын улмаас үүрэгт ажлаасаа огцров. * Гуравдугаар сарын 9 – Сербийн Белград хотод Слободан Милошевичийн засаглалыг эсэргүүцсэн жагсаал болов. Эрх баригчид жагсаалыг хүч хэрэглэн тараах үеэр хоёр хүн амиа алдаж, олон арван хүн гэмтжээ. Сербийн гудамжуудад цагдаа, өөрөө явагч хэрэгсэл байршуулсан байна. * Гуравдугаар сарын 10 – Эль Сальвадор улсад парламентын сонгууль болж Үндэсний бүгд найрамдах эвсэл ялалт байгуулав. Тус нам парламентын 48 суудлын 39-г авсан юм. * Гуравдугаар сарын 13 – Аляскын нутагт газрын тос алдсан хэргээр “Эксон Валдез” компанид АНУ-ын Хууль зүйн яам нэг тэрбум ам.долларын торгууль оноов. ** АНУ, Канадын Засгийн газар хүчиллэг борооны гэрээнд гарын үсэг зуржээ. * Гуравдугаар сарын 14 – Персийн булангийн дайн: Дайны хөлөөс дайжин эх орноосон дүрвэн Саудын Араб улсад орогноод байсан Жабер аль Ахмад аль Сабах долоон сарын дараа эх нутагтаа эргэн ирэв. ** Чилийн Атакамын цөлд тухайн цаг үеийнхээ хамгийн том зэсийн уурхай болох Эскондида уурхайг албан ёсоор нээв. * Гуравдугаар сарын 15 – Герман улс [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]-аас хойш дөрвөн хүчнээс бүрэн тусгаар тогтнов. Дайны дараа ЗХУ, АНУ, Их Британи, Франц гэсэн дөрвөн улс эдийн засаг, нийгэм зэргээр дотоод хэрэгт нь оролцсоор байсан юм. ** АНУ-Албани улс 1939 оноос хойш анх удаагаа дипломат харилцаагаа сэргээжээ. * Гуравдугаар сарын 17 – ЗХУ-ын задрал: ЗХУ-д бүх нийтийн санал асуулга болов. Санал асуулгад оролцогчдын 77% нь Зөвлөлтийн бүрэлдэхүүнд багтдаг 15 бүгд найрамдах улсыг тусгаар улс болгохыг эсэргүүцжээ. Уг санал асуулгыг зургаан бүгд найрамдах улс эс хүлээн зөвшөөрч бойкоттолсон байна. ** Финланд улсад парламентын сонгууль болж Төвийн нам 55 суудал авч ялалт байгуулав. Ингэснээр Финландын Социал демократ намын 25 жилийн ноёрхол эцэслэжээ. * Гуравдугаар сарын 23 – Сьерра Леон улсад Хувьсгалт нэгдсэн хүч Засгийн газрынхаа эсрэг төрийн эргэлт хийснээр иргэний дайн дэгдэв. * Гуравдугаар сарын 24 – Баруун африкийн Бенин улсад 1970 оноос хойш анх удаагаа Ерөнхийлөгчийн сонгууль болов. Сонгуульд Ницефор Согло ялалт байгуулжээ. * Гуравдугаар сарын 26 – Мали улсад Амаду Тумани Туре нарын цэргийн офицерууд Ерөнхийлөгч Мусса Траорег баривчилж, Үндсэн хуулийг хүчингүй болсонд тооцжээ. ** Аргентин, Бразил, Уругвай, Парагвай улсууд Асунционы тунхагт гарын үсэг зурснаар, Өмнөд Америкийн чөлөөт худалдааны эвсэл байгуулагдав. * Гуравдугаар сарын 31 – Албани улсад 1923 оноос хойш анх удаагаа олон намын оролцоотой сонгууль зохион байгуулав. Сонгуульд эрх баригч Хөдөлмөрчдийн нам үнэмлэхүй ялалт байгуулж парламентын 250 суудлаас 169 суудлыг авчээ. ** ЗХУ-ын задрал: Гүрж улсад ЗХУ-аас тусгаар тогтнох эсэх асуудлаар ард нийтийн санал асуулга болж олонхийн санаалаар ЗХУ-аас тусгаар тогтнохыг дэмжжээ. === Дөрөвдүгээр сар === * Дөрөвдүгээр сарын 2 – Засгийн газраас тогтоосон үнийн улмаас ЗХУ-д өргөн хэрэглээний бараа бүтээгдэхүүний үнэ 2-3 дахин өсөв. * Дөрөвдүгээр сарын 3 – НҮБ-ын Аюулгүйн зөвлөлийн 687 дугаар тогтоолоор Ирак улсын хими болон бактерологийн бүх зэвсгийг устгах, 150 км-ээс алсын тусгалтай пуужинг устгахыг шаардав. Мөн Ирак улсыг олон улсад терроризмыг хөхиүлэн дэмжихээ зогсоохыг уриалав. Иракийн засаг захиргаа үүнийг гурав хоногийн дараа хүлээн зөвшөөрсөн юм. * Дөрөвдүгээр сарын 4 – АНУ-ын Сенатор Жон Хайнц өөр бусад зургаан хүний хамтаар Пеннсильвани мужийн Мерион хотод нисдэг тэрэгний ослоор амиа алдав. ** Калифорни мужийн Сакраменто хотод Вьетнам гаралтай дөрвөн этгээд 14 хүнийг барьцаалав. Холбооны мөрдөх товчоо олон цаг үргэлжилсэн ажиллагааны дүнд 11-ийг нь аварч чадсан юм. Барьцаалагчдаас гурав нь амиа алджээ. * Дөрөвдүгээр сарын 5 – АНУ-ын Сенатор Жон Тавер өөр бусад 22 хүний хамт Жиоржиа мужийн Брунсвик хотод онгоцны ослоор амиа алдав. * Дөрөвдүгээр сарын 6 – НҮБ-ын Аюулгүйн зөвлөлийн 688 дугаар тогтоолоор Иракын ард иргэдийн эсрэг ажиллагаа явуулахыг Засгийн газарт нь хориглосны дагуу холбоотон гүрнүүд Иракын хойд хэсэгт орших курдуудэд хүмүүнлэгийн тусламж үзүүлэв. * Дөрөвдүгээр сарын 9 – Зөвлөлтийн анхны анги нэгтгэл Польш улсаас гарч эхлэв. * Дөрөвдүгээр сарын 10 – Италийн Ливорно хотод их манан татсаны улмаас Моби Принс зорчигч тээврийн хөлөг, газрын тос тээвэрлэгчтэй мөргөлдөж140 хүн амиа алджээ. Ослоос цор ганц хүн л амь аврагдсан юм. * Дөрөвдүгээр сарын 12 – Варшавын хөрөнгийн бирж байгуулагджээ. * Дөрөвдүгээр сарын 14 – Нидерландын нийслэл Амстердам хотод байрлах Ван Гогын музейгээс 500 сая ам.долларын үнэ бүхий 20 уран зураг алдагдав. Хэрэг явдал гарснаас цаг хүрэхгүй хугацааны дараа музейн дэргэдэх нэгэн зогсоолд машины тээшнээс бүрэн бүтэн олдсон юм. * Дөрөвдүгээр сарын 15 – Европын сэргээн босголт, хөгжлийн банк байгуулагдав. ** Европын эдийн засгийн зөвлөл арьс өнгөөр ялгаварлах үзлийн улмаас Өмнөд Африкт тавиад байсан эдийн засгийн хоригоо бүрэн цуцлав. * Дөрөвдүгээр сарын 16-18 – ЗХУ-ын Коммунист намын ЕНБД бөгөөд удирдагч Михайль Горбачёв Япон улсад айлчлав. Японд айлчилсан Зөвлөлтийн анхны удирдагч болсон тэрээр Курилийн арлуудын асуудлаар тохиролцоонд хүрэх гэсэн боловч үр дүнд хүрээгүй юм. * Дөрөвдүгээр сарын 17 – Дау Жонесийн аж үйлдвэрийн хувьцаа түүхэндээ анх удаа 3000 ам.доллароос давж арилжаалагдав. * Дөрөвдүгээр сарын 18 – НҮБ-ын Аюулгүйн зөвлөлийн 687 дугаар тогтоолын дагуу Иракын засаг захиргаа химийн зэвсгийнхээ заримыг НҮБ-д тайлагнав. Гэвч бактерологийн ямар нэгэн зэвсэггүй гэдгээ мэдэгджээ. * Дөрөвдүгээр сарын 22 – Коста-Рика, Панам улсад 7.7 магнитудын хүчтэй газар хөдөлсний улмаас 47-87 хүн амиа алдан, 759 хүн бэртэж гэмтжээ. * Дөрөвдүгээр сарын 23 – Исландын парламентын сонгуульд гавьтай амжилт үзүүлээгүй тул тус улс Ерөнхий сайд Стрейнгримур Херманнссон үүрэгт ажлаасаа өөрийн хүсэлтээр чөлөөлөгдөв. Түүний орыг Давид Оддссон залгасан билээ. * Дөрөвдүгээр сарын 26 – Финландын Ерөнхий сайдаар 36 настай Эско Ахо томилогдов. Тэрээр тус улсын түүхэнд хамгийн залуудаа энэ суудалд суусан хүн болжээ. * Дөрөвдүгээр сарын 29 – Бангладеш улсад хар салхи болж 138 мянган хүн амиа алджээ. ** Гүржийн Рача хотод 7.0 магнитудын хүчтэй газар хөдөлж 270 хүн амиа алдан, 100 мянга орчим хүн орон гэргүй болжээ. * Дөрөвдүгээр сарын 29-30 – Лесото улсад цусгүй төрийн эргэлт болж цэргийн дарангуйлагч Жастин Лехеньяг түлхэн унагав. Хоёр хоногийн дараа Фисона Рамаена засгийн эрхэнд гарчээ. === Тавдугаар сар === * Тавдугаар сарын 12 – Балба улсад 1959 оноос хойш анх удаагаа олон намын оролцоотой сонгууль зохион байгуулав. * Тавдугаар сарын 15 – Францын Ерөнхий сайдаар Эдит Крессон томилогдов. Ингэснээр тус улсын түүхэнд энэ суудалд суусан анхны эмэгтэй болжээ. * Тавдугаарс арын 16 – АНУ-ын Конгресст ИБУИНВУ-ын Хатан хаан II Элизабет үг хэлэв. Энэ нь Британийн түүхэнд тэмдэглэгдэх үйл явдал байсан юм. * Тавдугаар сарын 18 – Сомали улсаас Сомалиланд салан тусгаарлаж, тусгаар улс болсноо зарлав. Гэвч олон улсын хамтын нийгэмлэг хүлээн зөвшөөрөөгүй юм. * Тавдугаар сарын 19 – Югославын задрал: Хорватад Югославаас салан тусгаарлах эсэх асуудлаар бүх нийтийн санал асуулга болж, олонхын саналаар хүлээн зөвшөөрчээ. * Тавдугаар сарын 21 - Энэтхэгийн Шриперумбудур хотод улс төрийн уулзалтын үеэр амиа золиослогч этгээд бөмбөг дэлбэлж Ерөнхий сайд асан Ражив Ганди болон өөр бусад 14 хүн амиа алджээ. * Тавдугаар сарын 22 – Өмнөд Солонгосын Ерөнхий сайдын үүргийг түр орлон гүйцэтгэгч Ро Жай Бонг оюутны үймээний дараа үүрэгт ажлаасаа огцров. Түүний үүргийг Чун Вок Шик орлон гүйцэтгэхээр болсон юм. * Тавдугаар сарын 23 – Австрийн Вьена хотод Европын цом/Аваргуудын лигийн шигшээ тоглолт болов. Шигшээ тоглолтод Италийн АЦ Милан клуб Португалийн Бенфикаг 1-0 харьцаагаар хожин ялалт байгуулжээ. * Тавдугаар сарын 24 - Хойд Америкийн Үндэсний хоккейн лигийн Стенлийн цомын тоглолтод Эдмонтон Ойлерс баг Бостон Бруинсыг 4:1 харьцаагаар хожин, нийт цувралд 4-1 тэргүүлж, түрүүлжээ. * Тавдугаар сарын 25 – Суринамын парламентын сонгуульд цэргийн дэмжлэгтэй Ардчилал ба Хөглийн шинэ фронт нам ялалт байгуулав. * Тавдугаар сарын 26 – Тайландын Бангкок хотын ойролцоо “Лауда Эйр” компанийн Боинг 767 онгоц осолдож, онгоцонд байсан 223 хүн бүгд амиа алджээ. * Тавдугаар сарын 28 – Этиопын иргэний дайн: Этиопын Ардын хувьсгалт ардчилсан хүчин нийслэл Аддис-Абаба хотыг эзлэв. * Тавдугаар сарын 28-Зургаадугаар сарын 10 - Талбайн теннисний Францын нээлттэй тэмцээний эрэгтэйчүүдийн төрөлд Колумбын теннисч Андрес Гомез, эмэгтэйчүүдийн төрөлд Югославын теннисч Моника Селез нар түрүүлжээ. === Зургаадугаар сар === * Зургаадугаар сарын 3 – Японы Үнзен галт уул дэлбэрч, хорт утааны улмаас 46 хүн амиа алджээ. * Зургаадугаар сарын 4 – Албани даяар өрнөсөн ажил хаялтын улмаас Ерөнхий сайд Фатос Нано огцров. Удалгүй түүнийг илли Буфи орлосон юм. ** Наран үүссэн томоохон дэлбэрэлтийн улмаас АНУ-ын Пенсильвани мужийн өмнөд хэсэгт ер бусын туйлын туяа үзэгджээ. * Зургаадугаар сарын 5 – Алжирын Ерөнхийлөгч Чадли Бенджедид онц байдал зарлав. Ерөнхий сайд Моулоуд Хамрушег огцруулж, оронд нь Сид Ахмед Гозалиг тохоон томилжээ. * Зургаадугаар сарын 7 – [[Персийн булангийн дайн]]-д оролцсон 8800 цэргийн алба хаагч АНУ-д ирэв Тэднийг ирснийг тохиолдуулан нийслэл Вашингтон хотноо сүрт жагсаал зохион байгуулжээ. Уг жагсаалыг 200 мянган хүн үзэж сонирхсон гэдэг. * Зургаадугаар сарын 9 – Свазиланд (одоогийн Эсватини) улсын Эмасвати нүүрсний уурхай нурж 26 уурхайчин 65 метрийн гүнд гацав. Аврах ажиллагаа 30 цаг үргэлжилж бүгдийг нь эсэн мэнд аварч чаджээ. * Зургаадугаар сарын 12 – ЗСБНХОУ-ын Ерөнхийлөгчөөр Борис Ельцин сонгогджээ. ** Албанийн Хөдөлмөрчдийн нам татан буугдаж, үндэс суурин дээр нь Социалист нам байгуулагдав. * Зургаадугаар сарын 14 - Хойд Америкийн сагсан бөмбөгийн NBA лигийн финалын тав дахь тоглолт Орегон мужийн Портленд хотод болов. Финалын тоглолт Детройт Пистонс баг Портлендийг 92:90 харьцаагаар хожиж, цувралд 5-1 илүүрхэн аварга болжээ. * Зургаадугаар сарын 15 – Филиппин улсад Пинатубо галт уул дэлбэрэв. XX зуунд хуурай газар дэлбэрсэн хамгийн том дэлбэрэлт гэж бүртгэгдсэн уг гамшгийн улмаас 800 орчим хүн амиа алджээ. Дэлбэрэлтийн улмаас дэлхийн дундаж температур 0.4 цельсээр буурчээ. ** Энэтхэгийн парламентын сонгууль өндөрлөв. Сонгуульд Үндэсний конгресс нам ялалт байгуулсан ч дангаар засаг бүрдүүлэх боломжтой болсонгүй. * Зургаадугаар сарын 17 – Өмнөд Африкийн парламент Хүн амын бүртгэлийн тухай хуулийг хүчингүй болгов. Ингэснээр тус улсад төрсөн бүх иргэнийг төрөхөд нь арьс өнгөөр ялгаварладаг байдал устсан юм. * Зургаадугаар сарын 20 – Нэгдсэн Герман улс нийслэлээ Бонн хотоос Берлинд шилжүүлжээ. * Зургаадугаар сарын 23-28 – НҮБ-ын шалгалтын багууд Иракын тээврийн хэрэгслийн тоног төхөөрөмжийг шалгах зорилгоор саатуулахыг оролдов. Үүнийг эсэргүүцсэн Иракын нисэх хүчин агаарт анхааруулах буудлага үйлджээ. * Зургаадугаар сарын 25 – Югославын задрал: Хорват, Словени улсууд Югославаас тусгаар тогтносноо зарлав. * Зургаадугаар сарын 25-Долоодугаар сарын 8 - Талбайн теннисний Уимблдоны нээлттэй тэмцээний эрэгтэйчүүдийн төрөлд Шведийн теннисч Стефан Эдберг, эмэгтэйчүүдийн төрөлд Америкийн нэрт теннисч Наталья Навратилова нар түрүүлжээ. * Зургаадугаар сарын 28 – ЗХУ задарснаар Эдийн засгийн харилцан туслалцах нийгэмлэг татан буугджээ. === Долоодугаар сар === * Долоодугаар сарын 1 – Чехословакын нийслэл Варшав хотноо Варшавын гэрээг татан буулгав. ** АНУ-ын Вашингтон хот, Питтсбург, Лос-Анжелес, Сан Франциско хотуудад телефон утасны сүлжээнд алдаа гарсны улмаас сүлжээ тасалдав. Нийтдээ 12 сая орчим хүн хэдэн цагийн турш холбоогүй болсон байна. ** Финланд улсад дэлхийд анх удаа хөдөлгөөнт утасны сүлжээгээр дуудлага хийв. * Долоодугаар сарын 4 – Колумб улсад шинэ Үндсэн хуулийг батлав. * Долоодугаар сарын 7 – Югославын задрал: Брионигийн хэлэлцээрээр Словенид арван өдрийн дайн эцэслэв. * Долоодугаар сарын 9 – Олон улсын олимпын хороо Өмнөд Африкийг олимпод орох эрхийг сэргээв. * Долоодугаар сарын 10 – ЗСБНХОУ-ын Ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон Борис Ельцин тангараг өргөв. ** АНУ-ын Ерөнхийлөгч Жорж Х.У.Буш Өмнөд Африкт тавьсан бүх хоригыг бүрэн цуцалжээ. * Долоодугаар сарын 11 – Дэлхийн бөмбөрцгийн хойд хагаст нарны бүтэн хиртэлт тохиов. Нарын хиртэлт Хавай муж болон Мексик, Колумб, Бразилд голцуу үзэгджээ. ** Нигерийн агаарын тээврийн 2120 дугаар нислэг Саудын Арабын Жидда хотоос хөөрсний дараа галд автаж осолдов. Ослын улмаас 261 хүн бүгд амиа алджээ. * Долоодугаар сарын 12 - Ардын хувьсгалын 70 жилийн ой Үндэсний их баяр наадмын хүчит бөхийн барилдаанд улс аймгийн алдар цолтой 512 бөх идэрийн жавхаа, үнэн хүчийг үзэн барилдсанаас Увс аймгийн Наранбулаг сумын харьяат улсын заан Одвогийн Баянмөнх түрүүлж, Баянхонгор аймгийн Баян-Овоо сумын харьяат улсын заан Пунцагийн Сүхбат үзүүрлэжээ. * Долоодугаар сарын 16 – ЗХУ-ын Ерөнхийлөгч асан Михаиль Горбачёв “Их Долоо”-гийн удирдагчдаас тусламж хүсэхээр Лондон хотноо ирэв. * Долоодугаар сарын 18 – Мавритани болон Сенегалын Засгийн газрууд 1989 оны дөрөвдүгээр сараас хойш үргэлжилсэн хилийн маргааныг эцэс болгов. * Долоодугаар сарын 22 – АНУ-ын мэргэжлийн боксчин Майк Тайсоныг Индиана мужийн Индианаполис хотод “Хар Америкийн мисс” тэмцээний оролцогч Дезири Вашингтоныг хүчиндсэн хэргээр баривчлан, яллав. * Долоодугаар сарын 24 – Энэтхэгийн Сангийн сайд Манмохан Сингх эдийн засгийг өргөөн хүрээнд чөлөөлсөн шинэчлэлийн аж үйлдвэрийн бодлогоо зарлав. * Долоодугаар сарын 25 – Британийн одон орончид нарны аймгаас гадна гараг илрүүлснээ зарлажээ. * Долоодугаар сарын 29 – АНУ-ын Нью-Йорк хотын тойргийн шүүх “Кредит банк”, “Коммерс Интернэшнл”-ийг түүхэн дэх хамгийн том санхүүгийн луйвар хийсэн хэрэгт буруутган, хадгаламж эзэмшэгчдээс таван тэрбум ам.доллар залилсан гэж дүгнэжээ. * Долоодугаар сарын 31 – АНУ-ын Ерөнхийлөгч Жорж Херберт У.Буш, ЗХУ-ын удирдагч асан Горбачёв нар Стратегийн зэвсэглэлийг бууруулах нэгдүгээр гэрээнд гарын үсэг зурав. ** Дуут хувьсгал: Зөвлөлтийн дотоодын цагдан сэргийлэхийн анги нэгтгэлүүд Литвийн хилийн постуудад ажиллагаа явуулсны улмаас Медининкайд постод Литвийн гаалийн долоон албан хаагч амиа алдав. === Наймдугаар сар === * Наймдугаар сарын 4 – Өмнөд Африкийн эрэг орчимд Грекийн аяллын “МТS Oceanos” хөлөг живэв. Хөлгийн багийн 571 хүнийг аврахаар Өмнөд Африкийн нисэх хүчин ажиллагаа явуулж бүгдийг нь эсэн мэнд аварчээ. * Наймдугаар сарын 6 – Нэрт эрдэмтэн Тим Бернерс-Ли alt.hypertext өргөтгөл дээр дэлхийг хэрсэн интернэт төсөл болон программ хангамжаа дэлгэв. Үүний дүнд анхны цахим хуудас болох “info.cern.ch” ашиглалтад оржээ. * Наймдугаар сарын 7 – Ираны Ерөнхий сайд асан Шапур Бахтиар Парисын захын Суренес дүүрэгт бусдын гарт алагдав. * Наймдугаар сарын 8 – Тухайн цаг үеийнхээ дэлхийн хамгийн өндөр байгууламж болох Варшавын радио станц нурав. * Наймдугаар сарын 17 – Пруссийн хаан Их Фредерикийн шарилыг Потсдам хотноо дахин оршоожээ. * Наймдугаар сарын 19 – ЗХУ-ын төрийн эргэлт: ЗХУ-ын удирдагч Михаиль Горбачёвыг гэрийн хорионд оруулав. Тус улсын даргын орлогч Геннадий Янаев өөр бусад долоон хүний удирдсан төрийн эргэлт 72 цагийн дотор нуран унаж, Засгийн газрын ордны гадаа 100 мянга орчим хүн эсэргүүцлийн жагсаал өрнүүллээ. Горбачёв хар тэнгисээс гурав хоногийн дараа эргэж ирээд төрийн эргэлтийг оройлон манлайлсан этгээдүүдийг баривчилжээ. * Наймдугаар сарын 20 – Дуут хувьсгал: Эстони улс ЗХУ-аас тусгаар тогтнолоо зарлав. Маргааш нь Латви улс ч мөн тусгаар тогтнолоо зарласан юм. * Наймдугаар сарын 22 – Дуут хувьсгал: Балтын орнуудын тусгаар тогтнолыг Исланд улс хүлээн зөвшөөрөв. * Наймдугаар сарын 23 – ЗХУ-ын задрал: Орос улс цагаан-хөх-улаан өнгийн гурван өнгийн далбааг Төрийн далбаа болгон сэргээв. * Наймдугаар сарын 24 – ЗХУ задрал: Украин улс ЗХУ-аас тусгаар тогтнолоо зарлав. Маргааш нь Беларусь улс ч мөн тусгаар улс болсноо зарлажээ. * Наймдугаар сарын 25 – Югославын задрал: Сербийн зэвсэгт хүчин Хорватын Вуковар хотруу довтлов. ** Дэлхийн авто уралдааны ноён оргил “Формула 1”-ийн ээлжит улирлын Бельгийн гран прид домогт нисгэгч Михайл Шумахер анхны гараандаа оролцов. * Наймдугаар сарын 27-Есдүгээр сарын 9 - Талбайн теннисний Америкийн нээлттэй тэмцээний эрэгтэйчүүдийн төрөлд Америкийн теннисч Пит Сампрас, эмэгтэйчүүдийн төрөлд Аргентин улсын теннисч Габриела Сабатини нар түрүүлэв. * Наймдугаар сарын 29 – Ливаны генерал Мишель Аун Францын хөлөг онгоцоор эх орноосоо дүрвэв. * Наймдугаар сарын 30 – ЗХУ-ын задрал: Молдав улс ЗХУ-аас тусгаар тогтнолоо зарлав. Маргааш нь Азербайжан ч мөн тусгаар улс болсноо зарлажээ. * Наймдугаар сарын 31 – ЗХУ-ын задрал: Киргизстан, Узбекистан улс тусгаар тогтнолоо зарлав. Тажикистан улс дараа сарынх нь 9-ний өдөр мөн тусгаар улс болсноо зарлажээ. === Есдүгээр сар === * Есдүгээр сарын 4 – Зөвлөлт засгийн үед Свердловск гэж нэрлэж байсан хотын нэрийг Екатеринбург болгон өөрчлөв. Хоёр хоногийн дараа Ленинграп хотын нэрийг Санкт-Петербург болгожээ. * Есдүгээр сарын 5 – ЗХУ-ын задрал: ЗХУ-ын Ардын их хурал татан буугдав. ЗХУ-ын Дээд зөвлөл, ЗХУ-ын Төрийн зөвлөл ч мөн татан буугджээ. * Есдүгээр сарын 8 – Югославын задрал: Македон улс тусгаар тогтнолоо зарлав. * Есдүгээр сарын 11 – ЗХУ Куба улсад үзүүлж буй батлан хамгаалах болон эдийн засгийн тусламжаа зогсоох төлөвлөгөөгөө зарлав. * Есдүгээр сарын 15 – Шведийн парламентын сонгуульд Социал демократууд 60 жилийн хамгийн муу үзүүлэлтээ үзүүлэв. Улмаар Ерөнхий сайд Ингвар Карлссон огцорчээ. * Есдүгээр сарын 17 – Умард болон Өмнөд Солонгос, Эстони, Латви, Литва, Маршаллын арлууд, Микронезийн холбооны улс НҮБ-д гишүүнээр элсэв. * Есдүгээр сарын 19 – Альпийн нуруунаас “Мөсөн хүн Өтзи” олдвор олджээ. * Есдүгээр сарын 21 – ЗХУ-ын задрал: Армени улс ЗХУ-аас тусгаар тогтнолоо зарлав. Сарын дараа Туркменистан улс, оны эцэст Казахстан улс ч мөн тусгаар тогтнолоо зарласан юм. * Есдүгээр сарын 21-30 – Олон улсын цөмийн энергийн агентлагийн шинжээчид Ирак улс нууц цөмийн зэвсгийн хөтөлбөртэй байж болох баримт илрүүлэв. Ирак улс үүнийг эс хүлээн зөвшөөрч, баримт бичиг явуулахаас татгалзжээ. НҮБ-ын Аюулгүйн зөвлөл Ирак улсад албадан хэрэгжүүлэх арга хэмжээ явуулна гэж заналхийлэв. * Есдүгээр сарын 25 – Сальвадорын иргэний дайн: Фарабундо Мартигийн тэргүүлдэг Үндэсний чөлөөлөх фронтын төлөөлөгчид Ерөнхийлөгч Альфредо Кристианитай тохиролцоонд хүрч, иргэний дайныг эцэслэх үндэс суурийг тавив. * Есдүгээр сарын 27 – АНУ-ын Ерөнхийлөгч Жорж Х.У.Буш ойрын зайн тусгалтай цөмийн зэвсгийг бууруулахаа зарлав. Мөн ЗХУ ч мөн үүнтэй даил арга хэмжээг 10-р сарын 5-нд авах болно. === Аравдугаар сар === * Аравдугаар сарын 1 – Югославын задрал: Югославын Ардын арми Дубровник хотыг бүслэв. Уг бүслэлт 1992 оны тавдугаар сарын 31 хүртэл үргэлжилсэн юм. * Аравдугаар сарын 4 – Шведийн Ерөнхий сайдаар Карл Блидт томилогджээ. * Аравдугаар сарын 6 – ЗХУ-ын удирдагч Михаиль Горбачёв Баби Ярын халдлагын 50 жилийн ойд зориулсан мэдэгдэлдээ ЗХУ даяар явуулсан еврейчүүдийн эсрэг үзлийг буруушаажээ. * Аравдугаар сарын 7 – Югославын задрал: Югославын Нисэх хүчин Хорватын Ерөнхийлөгч Франьо Туджманын албан газрыг бөмбөгдөж, Хорватын парламент маргааш нь Югославтай үлдсэн бүх харилцаагаа тасалжээ. * Аравдугаар сарын 11 – ЗХУ-ын КГБ солигдох процесс эхлэв. ** НҮБ-ын Аюулгүйн зөвлөл 715 дугаар тогтоолыг батлав. Уг тогтоолоор тусгай комиссоос томилсон шинжээчид болон албаны бусад хүмүүсийг ямар нэгэн болзолгүйгээр хүлээн авахыг шаардсан юм. Үүнийг Иракын засаг захиргаа хууль бус гэж үзэн татгалзав. * Аравдугаар сарын 12 - Шинээр байгуулагдсан Киргизийн анхны Ерөнхийлөгчөөр Аскар Акаев сонгогджээ. * Аравдугаар сарын 13 – Болгарын парламентын сонгуульд Ардчилсан хүчний холбоо ялалт байгууллаа. Ингэснээр Зүүн Европт коммунист засаг үлдээгүй юм. * Аравдугаар сарын 15 – АНУ-ын Дээд шүүхийн шүүгчээр Кларенс Томасыг батлав. ** Балтийн орнуудын удирдагчид болох Эстонийн Арнольд Руутел, Латвийн Анатолий Горбуновс, Литвийн Витаутас Ландсбергис нар Европын аюулгүй байдал хамтын ажиллагааны байгууллагын эцсийн гэрээнд гарын үсэг зуржээ. * Аравдугаар сарын 16 – АНУ-ын Техас мужийн Киллин хотын “Люби” ресторан хооллож байсан энгийн иргэд рүү Жорж Хеннард гэгч гал нээн 23 хүн амиа алджээ. * Аравдугаар сарын 18 – ЗХУ Израиль улстай 1967 оноос хойш тасарсан дипломат харилцаагаа сэргээв. * Аравдугаар сарын 20 – Энэтхэгийн Уттаркаши хотод 6.8 баллын хүчтэй газар хөдөлж, дорж хаяж 768 ххүн амиа алдан, мянга, мянган барилга байгуулмж сүйджээ. * Аравдугаар сарын 23 – Парис хотод Вьетнамын дэмжлэгтэй Камбожийн Засгийн газар иргэний дайныг зогсоох гэрээнд гарын үсэг зурав. Энэхүү хэлэлцээрээр Вьетнам-Камбожийн дайн дуусгавар болж Камбож улсад НҮБ-ийн Шилжилтийн засаг захиргаа байгуулагдах болсон юм. * Аравдугаар сарын 27 – Польш улсад 1928 оноос хойш анх удаагаа парламентын чөлөөт сонгууль болов. * Аравдугаар сарын 29 – АНУ-ын Сансар судлалын агентлагийн хөөргөсөн Галилео хөлөг 951 Гаспра солирт хүрчээ. Ингэснээр солирын солбицолд хүрсэн дэлхийн анхны хөлөг болжээ. == Энэ онд Нобелийн шагнал хүртэгсэд == * Физик — [[Пьер Жиль де Жен]], "Энгийн систем дэх эмх цэгцтэй үзэгдлийг судлах зорилгоор боловсруулсан аргуудыг шингэн талст болон полимерүүдэд ерөнхийлж болохыг нээсний төлөө." * Хими — [[Рихард Эрнст]], "Өндөр нарийвчлалтай цөмийн соронзон резонансын спектроскопийн арга зүйг хөгжүүлэхэд оруулсан хувь нэмрийн төлөө". * Анагаах ухаан — [[Эрвин Неер]], [[Берт Сакман]] нарт "Эс дэх дан ионы сувгуудын үйл ажиллагааны талаарх нээлтүүдийнх нь төлөө". * Эдийн засаг — [[Роналд Коуз]], "Институцийн бүтэц болон эдийн засгийн үйл ажиллагаанд гүйлгээний зардал болон өмчийн эрхийн ач холбогдлыг нээж, харуулсных нь төлөө". * .Уран зохиол — Надин Гордимер, «Гайхамшигт туульсаараа хүн төрөлхтөнд асар их ашиг тус авчирсан хэмээн үнэлж» олгосон. * Энхтайвны шагнал — [[Аун Сан Су Чи]], «Хүний эрхийг хамгаалагч». [[Ангилал:1991 он]] [[Ангилал:Он (20-р зуун)|#]] chjp4ubnw5ibgnq9geosnqhwc4jm82o 851801 851800 2026-03-29T11:27:06Z BolorBobo 35167 851801 wikitext text/x-wiki {{Аргын жил дараалал|1991|1990-ээд он|XX зуун}} '''1991''' (MCMXCI) Аргын тооллоор нэгэн мянга есөн зуун ерэн нэгэн он. Билгийн тооллоор 1991 оны төмөр хонь жил. Григорын тооллоор энэ жил мягмар гарагт эхэлжээ. Энэ жил бол хоёр дахь мянганы 991 дэх жил, XX зууны 91 дэх он, 1990-ээд он гэж тоолбол хоёр дахь жил юм. Дэлхий даяар 1947 оноос эхэлсэн үзэл суртлын [[Хүйтэн дайн|"хүйтэн дайн"-ы]] сүүлийн жил нь энэ жил байлаа. ЗХУ задран бутарч үндэс суурин дээр нь 15 тусгаар улс бүрэлдэн тогтож дэлхийн улс төрийн газрын зурагт ихээхэн өөрчлөлт орсон болно. Тусгаар тогтносон дээрх улсууд бүгд нийлж [[Тусгаар Улсуудын Хамтын Нөхөрлөл|Тусгаар улсуудын хамтын нөхөрлөлийн]] гишүүн болсон юм. Энэ оныхоо 7-р сард нь Энэтхэг улс үе улирсан автократ шинжтэй бурангуй тогтолцооноосоо салж, эдийн засгаа өргөн хүрээнд чөлөөллөө. Хэдийгээр энэ нь Энэтхэгийн ДНБ-г богино хугацаандаа нэмэгдүүлсэн ч дараагийн 20 жилд нь орлогын тэгш бус байдлыг нэмэгдүүлсэн юм. НҮБ-ын эрх бүхий 34 үндэстний эвсэл Кувейтийг булаан эзэлсэн Иракын эсрэг дайн зарлав. [[Персийн булангийн дайн]] гэж нэрлэгдсэн энэ үйл явдал Ойрх Дорнодын бүс нутагт АНУ-ын зэвсэгт хүчний байнгын оролцооны эхийг тавьсан юм. Европ тивд Серби болон Югославын хооронд бараг 10 жил үргэлжилсэн Югославын дайн энэ жилд дэгдлээ. Өмнөд Африкт арьс өнгөөр ялгаварлах апартейд дэглэм устаж, иргэний эрхийн төлөө тэмцэгч [[Нелсон Мандела]] шоронгоос суллагдсаны дараах энэ жил хүн амыг арьс өнгөөр ялгаварлах байдал бүрнээ арилж, 1950 оны Хүн амын бүртгэлийн тухай хуулийг хүчингүй болсонд тооцлоо. Өмнөх онуудад CERN-ийн лабораторид эхлэлээ тавьсан дэлхийг хэрсэн интернэт сүлжээ бусад судалгааны байгууллагуудад түгэн тархаж, наймдугаар сард нь олон нийтэд нээлттэй болж дэлхийн түүхэнд анхны цахим хуудас болох “info.cern.ch” ашиглалтад орсон юм. Энэ үйл явдал мэдээллийн технологийн эх үндсийг тавиад зогсохгүй даяаршлыг хурдасгаж, хавтгай дэлхий гэх ойлголтыг бий болгосон билээ. Поп соёлын хувьд ч ярих юмтай жил байлаа. Альтернатив рок урсгалыг шинэ шатанд гаргасан гранж рокын анхны төлөөлөгчид байгуулагдаж эхлэв. Энэ урсгалын сод төлөөлөл болох Нирвана хамтлаг энэ оныхоо есдүгээр сард “Nevermind” цомгоо худалдаанд гаргав. Хип хоп урлагч урьд хожид байгаагүй өндөр амжилт тогтоолоо. Түүнчлэн электрон хөгжмийн урсгал хүчээ авч дуу хөгжмийн салбарт шинэ тренд тогтоов. Энэ урсгал зөвхөн шинэчлэл байгаад зогсохгүй уламжлалт хөгжимтэй ч сүлэлдэн залуусын анхаарлыг татах болсон юм. == Онцлох үйл явдал == === Нэгдүгээр сар === * Нэгдүгээр сарын 1 - Чехословак улс төвлөрсөн төлөвлөгөөт эдийн засгийн тогтолцоог халсан [[Зүүн Европ|Зүүн Европын]] хоёр дахь улс болжээ. * Нэгдүгээр сарын 5 - Гүржийн зэвсэгт хүчин Өмнөд Осетийн [[Цхинвали]] хотод довтолж, 1991-1992 оны Өмнөд Осетийн дайн дэгджээ. * Нэгдүгээр сарын 7 - [[Хаити]] улсад төрийн эргэлт хийхийг завдав. Экс дарангуйлагч Жеан Клод Дувальегийн удирдлаганд нэгдсэн хагас цэргийн зохион байгуулалттай бүлгэм төрийн эргэлт хийхийг санаархсан ч амжилтад хүрч чадсангүй. Төрийн эргэлтийг удирдсан Рожер Лафонтантыг долоодугаар сард нь ялласан юм. * Нэгдүгээр сарын 9 - [[Персийн булангийн дайн]]: АНУ-ын Төрийн нарийн бичгийн дарга [[Жеймс Бейкер]] Иракийн Гадаад хэргийн сайд [[Тарик Азиз|Тарик Азизтай]] уулзсан боловч Кувейтийн газар нутгаас Иракын цэргийг гаргах асуудал дээр тохиролцоонд хүрч чадсангүй. * Нэгдүгээр сарын 12 - [[Персийн булангийн дайн]]: [[АНУ-ын Конгресс|АНУ-ын Конгрессын]] хоёр танхим Кувейтийн газар нутгаас Иракын цэргийг гаргахын тулд цэргийн ажиллагаа явуулахыг зөвшөөрсөн тогтоолыг батлав. * Нэгдүгээр сарын 13 - Дуут хувьсгал: Литвийн тусгаар тогтнолын төлөөх ардчилсан жагсаалыг дарахын тулд Зөвлөлтийн цэргийн хүч [[Вильнюс|Вилньюс]] хотод нэвтрэв. Үүний уршгаар 14 энгийн иргэн амиа алдаж, 702 хүн шархаджээ. * Нэгдүгээр сарын 15 - [[Персийн булангийн дайн]]: НҮБ-ын тогтсон хугацаа дууссан тул “[[Цөлийн шуурга]]” ажиллагаа эхлэхэд бэлэн болов. * Нэгдүгээр сарын 15-28 - Талбайн теннисний Австралийн нээлттэй тэмцээний эрэгтэйчүүдийн төрөлд Чехословакын теннисч Иван Лендл,эмэгтэйчүүдийн төрөлд Германы теннисч Штефи Граф нар түрүүлжээ. * Нэгдүгээр сарын 16 - [[Персийн булангийн дайн]]: “Цөлийн шуурга” ажиллагаа эхэлж, агаарын анхны дайралтаа хийв. * Нэгдүгээр сарын 17 - [[Персийн булангийн дайн]]: Иракын зэвсэгт хүчин [[Израил]] улс руу довтолж, “Скад” пуужин харважээ. Улмаар энэ сарынхаа 19-нд Тель-Авивт 15 хүн, 22-нд нь Рамат Ган хотод 96 хүн шархдав. ** Норвегийн хаан ширээг V Харальд залгахаар болов. * Нэгдүгээр сарын 18 - Америкийн агаарын тээврийн “Eastern Airlines” компани 62 жил үйл ажиллагаа явуулсны эцэст дампуурлаа зарлалаа. * Нэгдүгээр сарын 22 - [[Персийн булангийн дайн]]: Британийн зэвсэгт хүчин Иракын нутагт зэвсэглэлээ байршуулж эхлэв. * Нэгдүгээр сарын 24 - Папуа Шинэ Гвиней улсын засгийн газар Бугенвилль арлын босогчидтой энхийн гэрээ байгуулав. Ингэснээр 1988 оноос хойш үргэлжилсэн зэвсэгт мөргөлдөөн эцэслэжээ. * Нэгдүгээр сарын 26 - [[Сомали]] улсын Ерөнхийлөгч Сиад Барре албан тушаалаасаа огцров. Улмаар тус улсад иргэний дайн дэгдэв. Гурав хоногийн дараа тус улсын Ерөнхийлөгчийн суудалд Али Махди Мухаммад суужээ. * Нэгдүгээр сарын 28 - АНУ-ын Үндэсний хөлбөмбөгийн лигийн шигшээ тоглолт болох Супер боулын тэмцээнд Сан Франциско 49 баг өрсөлдөгч Денвер Бронкосыг 55:10 харьцаагаар хожиж, түрүүллээ. * Нэгдүгээр сарын 29 - Өмнөд Африкт Африкийн үндэсний конгресс намын дарга Нелсон Мандела болон Инката эрх чөлөөний намын дарга Мангосуту Бутелези нар найрамдлын гэрээнд гарын үсэг зурав. ** [[Персийн булангийн дайн]]: Хажигийн тулаан эхэлснээр тус дайны хүрээнд анхны томоохон хуурай замын тулаан дэгджээ. Энэ тулаан ердөө нэг хоног л үргэлжилсэн юм. === Хоёрдугаар сар === * Хоёрдугаар сарын 1 - Афганистанын зүүн хойд хэсгийн Хинду Куш мужид 6.4 магнитудын хүчтэй газар хөдөлж 848 хүн амиа алдан, 200 орчим хүн бэртэж гэмтжээ. * Хоёрдугаар сарын 6 - Саудын Арабын нисэх хүчний Бойнг КС-135Е онгоц хоёр хөдөлгүүрийн доголдлын улмаас ослын буулт хийв. Гэмтэл их байсан ч нисгэгчийн ур чадварын ачаар хөлгийн багийн дөрвөн хүн бүгд аврагдаж, хэсэг хугацааны дараа албаабүрэн хааж эхлэв. * Хоёрдугаар сарын 7 - Хаити улсад ардчилсан сонгуулиар сонгогдсон анхны Ерөнхийлөгч Жеан Бертран Аристид тангараг өргөв. Эдийн засгаа чөлөөлж, дарангуйллын тогтолцоог өөрчилнө гэх амлалтын дараа АНУ тус улсад тавиад байсан хоригоо аравдугаар сард нь цуцалсан билээ. ** Их Британийн Засгийн газар хуралдаж байхад Ирландын Түр армийнхан Даунинг гудамжид миномётоор дайрав. Золоор нэг ч хүний амь эрсэдсэнгүй. * Хоёрдугаар сарын 13 - Төмөр хонь жилийн сар шинийн баярт зориулсан хүчит бөхийн барилдаанд 256 бөх барилдсанаас Хэнтий аймгийн Өмнөдэлгэр сумын харьяат, улсын дархан аварга Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ түрүүлж, Өвөрхангай аймгийн Баян-Өндөр сумын харьяат, улсын арслан Бандийн Ганбаатар үзүүрлэжээ. ** Лазераар тоноглогдсон “ухаалаг тэсрэх бөмбөг” Багдадын газар доорх нуувчинд дэлбэрч олон зуун хүн амиа алдав. АНУ-ын Цэргийн тагнуулын алба үүнийг цэргийн байгууламж гэж мэдэгдсэн бол Иракын засаг захиргаа үүнийг бөмбөгдөлтөөс хорогдох байгууламж гэж эсэргүүцсээр байлаа. * Хоёрдугаар сарын 15 - Чехословак, Унгар, Польшийн удирдагчид чөлөөт зах зээлийн тогтолцоонд шилжих зорилго бүхий “Вишеградын бүлэг” байгуулагдсаныг зарлав. * Хоёрдугаар сарын 18 - Ирландын салан тусгаарлагчид Лондон хотын метроны Паддингтон болон Викториа өртөөнд бөмбөг дэлбэлэв. * Хоёрдугаарс арын 20 - Албанийн Ерөнхийлөгч Рамиз Алиа ардчиллын төлөөх эсэргүүцлийн жагсаалыг намжаах зорилгоор Ерөнхий сайд Адид Чарчанигийн Засгийн газрыг бүрэн бүрэлдэхүүнээр нь тараав. Төд удалгүй дараагийн Ерөнхий сайдаар Фатос Наног тохоон томилжээ. ** Програмчлалын хэл болох Пайтоныг Гуидо ван Россум зохион бүтээв. * Хоёрдугаар сарын 22 - [[Персийн булангийн дайн]]: Ирак улс Зөвлөлтийн санал болгосон гал зогсоох хэлэлцээрийг хүлээн зөвшөөрөв. АНУ үүнийг хүчин төгөлдөр бус гэж үзэж, Кувейтийн газар нутгаас 24 цагийн дотор цэргээ гаргасан тохиолдолд цэргийн ажиллагааг зогсоох нөхцөл тулгажээ. * Хоёрдугаар сарын 23 - Тайландын генерал Сунторн Конгсомпонг цусгүй төрийн эргэлт хийж, Ерөнхий сайд Чатичай Чунхаваныг огцруулжээ. * Хоёрдугаар сарын 24 - [[Персийн булангийн дайн]]: Орон нутгийн цагаар үүрийн 4:00 цаг орчим Саудын Арабын хилийг АНУ тэргүүтэй холбоотон гүрний цэргүүд нэвтэрснээр Булангийн дайны хуурай замын байлдааны үе шат эхэлжээ. * Хоёрдугаар сарын 26 - [[Персийн булангийн дайн]]: Иракын удирдагч [[Саддам Хусейн]] Багдадын радиогоор Кувейтийн газар нутгаас цэргээ гаргахаа зарлав. Гэвч Иракын цэргүүд ухарч байхдаа Кувейтийн газрын тосны томоохон ордуудыг галдан шатаажээ. * Хоёрдугаар сарын 27 - [[Персийн булангийн дайн]]: АНУ-ын Ерөнхийлөгч Жорж Херберт У.Буш дайнд ялалт байгуулснаа зарлав. Улмаар гал зогсоох зарлиг боловсруулжээ. АНУ-ын цэргүүд гуравдугаар сараас Персийн булангаас гарч эхэлсэн юм. ** Бангладешийн парламентын сонгуульд Үндэсний нам 300 суудлын 139-ийг авч ялалт байгуулав. Ингэснээр тус намын дарга Халеда Зиа Ерөнхий сайд болох нөхцөл бүрджээ. === Гуравдугаар сар === * Гуравдугаар сарын 3 – Сан-Томе ба Принсип улс түүхэндээ анх удаа Ерөнхийлөгчийн сонгууль зохион байгуулж Мигель Тровоада ялалт байгуулав. ** АНУ-ын Лос Анжелес хотод мотоцикль унаж явсан хар арьст Родни Кингийг цагдаа нар гэмгүй байхад нь бүлэглэн халдав. Уг асуудал АНУ даяар тарж, улмаар цагдаагийн дөрвөн ажилтанд хүний биед халдсан хэргээр ял оноосон билээ. * Гуравдугаар сарын 6 – Энэтхэгийн Ерөнхий сайд Чандра Шехар улс төрийн нөхцөл байдлын улмаас үүрэгт ажлаасаа огцров. * Гуравдугаар сарын 9 – Сербийн Белград хотод Слободан Милошевичийн засаглалыг эсэргүүцсэн жагсаал болов. Эрх баригчид жагсаалыг хүч хэрэглэн тараах үеэр хоёр хүн амиа алдаж, олон арван хүн гэмтжээ. Сербийн гудамжуудад цагдаа, өөрөө явагч хэрэгсэл байршуулсан байна. * Гуравдугаар сарын 10 – Эль Сальвадор улсад парламентын сонгууль болж Үндэсний бүгд найрамдах эвсэл ялалт байгуулав. Тус нам парламентын 48 суудлын 39-г авсан юм. * Гуравдугаар сарын 13 – Аляскын нутагт газрын тос алдсан хэргээр “Эксон Валдез” компанид АНУ-ын Хууль зүйн яам нэг тэрбум ам.долларын торгууль оноов. ** АНУ, Канадын Засгийн газар хүчиллэг борооны гэрээнд гарын үсэг зуржээ. * Гуравдугаар сарын 14 – Персийн булангийн дайн: Дайны хөлөөс дайжин эх орноосон дүрвэн Саудын Араб улсад орогноод байсан Жабер аль Ахмад аль Сабах долоон сарын дараа эх нутагтаа эргэн ирэв. ** Чилийн Атакамын цөлд тухайн цаг үеийнхээ хамгийн том зэсийн уурхай болох Эскондида уурхайг албан ёсоор нээв. * Гуравдугаар сарын 15 – Герман улс [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]-аас хойш дөрвөн хүчнээс бүрэн тусгаар тогтнов. Дайны дараа ЗХУ, АНУ, Их Британи, Франц гэсэн дөрвөн улс эдийн засаг, нийгэм зэргээр дотоод хэрэгт нь оролцсоор байсан юм. ** АНУ-Албани улс 1939 оноос хойш анх удаагаа дипломат харилцаагаа сэргээжээ. * Гуравдугаар сарын 17 – ЗХУ-ын задрал: ЗХУ-д бүх нийтийн санал асуулга болов. Санал асуулгад оролцогчдын 77% нь Зөвлөлтийн бүрэлдэхүүнд багтдаг 15 бүгд найрамдах улсыг тусгаар улс болгохыг эсэргүүцжээ. Уг санал асуулгыг зургаан бүгд найрамдах улс эс хүлээн зөвшөөрч бойкоттолсон байна. ** Финланд улсад парламентын сонгууль болж Төвийн нам 55 суудал авч ялалт байгуулав. Ингэснээр Финландын Социал демократ намын 25 жилийн ноёрхол эцэслэжээ. * Гуравдугаар сарын 23 – Сьерра Леон улсад Хувьсгалт нэгдсэн хүч Засгийн газрынхаа эсрэг төрийн эргэлт хийснээр иргэний дайн дэгдэв. * Гуравдугаар сарын 24 – Баруун африкийн Бенин улсад 1970 оноос хойш анх удаагаа Ерөнхийлөгчийн сонгууль болов. Сонгуульд Ницефор Согло ялалт байгуулжээ. * Гуравдугаар сарын 26 – Мали улсад Амаду Тумани Туре нарын цэргийн офицерууд Ерөнхийлөгч Мусса Траорег баривчилж, Үндсэн хуулийг хүчингүй болсонд тооцжээ. ** Аргентин, Бразил, Уругвай, Парагвай улсууд Асунционы тунхагт гарын үсэг зурснаар, Өмнөд Америкийн чөлөөт худалдааны эвсэл байгуулагдав. * Гуравдугаар сарын 31 – Албани улсад 1923 оноос хойш анх удаагаа олон намын оролцоотой сонгууль зохион байгуулав. Сонгуульд эрх баригч Хөдөлмөрчдийн нам үнэмлэхүй ялалт байгуулж парламентын 250 суудлаас 169 суудлыг авчээ. ** ЗХУ-ын задрал: Гүрж улсад ЗХУ-аас тусгаар тогтнох эсэх асуудлаар ард нийтийн санал асуулга болж олонхийн санаалаар ЗХУ-аас тусгаар тогтнохыг дэмжжээ. === Дөрөвдүгээр сар === * Дөрөвдүгээр сарын 2 – Засгийн газраас тогтоосон үнийн улмаас ЗХУ-д өргөн хэрэглээний бараа бүтээгдэхүүний үнэ 2-3 дахин өсөв. * Дөрөвдүгээр сарын 3 – НҮБ-ын Аюулгүйн зөвлөлийн 687 дугаар тогтоолоор Ирак улсын хими болон бактерологийн бүх зэвсгийг устгах, 150 км-ээс алсын тусгалтай пуужинг устгахыг шаардав. Мөн Ирак улсыг олон улсад терроризмыг хөхиүлэн дэмжихээ зогсоохыг уриалав. Иракийн засаг захиргаа үүнийг гурав хоногийн дараа хүлээн зөвшөөрсөн юм. * Дөрөвдүгээр сарын 4 – АНУ-ын Сенатор Жон Хайнц өөр бусад зургаан хүний хамтаар Пеннсильвани мужийн Мерион хотод нисдэг тэрэгний ослоор амиа алдав. ** Калифорни мужийн Сакраменто хотод Вьетнам гаралтай дөрвөн этгээд 14 хүнийг барьцаалав. Холбооны мөрдөх товчоо олон цаг үргэлжилсэн ажиллагааны дүнд 11-ийг нь аварч чадсан юм. Барьцаалагчдаас гурав нь амиа алджээ. * Дөрөвдүгээр сарын 5 – АНУ-ын Сенатор Жон Тавер өөр бусад 22 хүний хамт Жиоржиа мужийн Брунсвик хотод онгоцны ослоор амиа алдав. * Дөрөвдүгээр сарын 6 – НҮБ-ын Аюулгүйн зөвлөлийн 688 дугаар тогтоолоор Иракын ард иргэдийн эсрэг ажиллагаа явуулахыг Засгийн газарт нь хориглосны дагуу холбоотон гүрнүүд Иракын хойд хэсэгт орших курдуудэд хүмүүнлэгийн тусламж үзүүлэв. * Дөрөвдүгээр сарын 9 – Зөвлөлтийн анхны анги нэгтгэл Польш улсаас гарч эхлэв. * Дөрөвдүгээр сарын 10 – Италийн Ливорно хотод их манан татсаны улмаас Моби Принс зорчигч тээврийн хөлөг, газрын тос тээвэрлэгчтэй мөргөлдөж140 хүн амиа алджээ. Ослоос цор ганц хүн л амь аврагдсан юм. * Дөрөвдүгээр сарын 12 – Варшавын хөрөнгийн бирж байгуулагджээ. * Дөрөвдүгээр сарын 14 – Нидерландын нийслэл Амстердам хотод байрлах Ван Гогын музейгээс 500 сая ам.долларын үнэ бүхий 20 уран зураг алдагдав. Хэрэг явдал гарснаас цаг хүрэхгүй хугацааны дараа музейн дэргэдэх нэгэн зогсоолд машины тээшнээс бүрэн бүтэн олдсон юм. * Дөрөвдүгээр сарын 15 – Европын сэргээн босголт, хөгжлийн банк байгуулагдав. ** Европын эдийн засгийн зөвлөл арьс өнгөөр ялгаварлах үзлийн улмаас Өмнөд Африкт тавиад байсан эдийн засгийн хоригоо бүрэн цуцлав. * Дөрөвдүгээр сарын 16-18 – ЗХУ-ын Коммунист намын ЕНБД бөгөөд удирдагч Михайль Горбачёв Япон улсад айлчлав. Японд айлчилсан Зөвлөлтийн анхны удирдагч болсон тэрээр Курилийн арлуудын асуудлаар тохиролцоонд хүрэх гэсэн боловч үр дүнд хүрээгүй юм. * Дөрөвдүгээр сарын 17 – Дау Жонесийн аж үйлдвэрийн хувьцаа түүхэндээ анх удаа 3000 ам.доллароос давж арилжаалагдав. * Дөрөвдүгээр сарын 18 – НҮБ-ын Аюулгүйн зөвлөлийн 687 дугаар тогтоолын дагуу Иракын засаг захиргаа химийн зэвсгийнхээ заримыг НҮБ-д тайлагнав. Гэвч бактерологийн ямар нэгэн зэвсэггүй гэдгээ мэдэгджээ. * Дөрөвдүгээр сарын 22 – Коста-Рика, Панам улсад 7.7 магнитудын хүчтэй газар хөдөлсний улмаас 47-87 хүн амиа алдан, 759 хүн бэртэж гэмтжээ. * Дөрөвдүгээр сарын 23 – Исландын парламентын сонгуульд гавьтай амжилт үзүүлээгүй тул тус улс Ерөнхий сайд Стрейнгримур Херманнссон үүрэгт ажлаасаа өөрийн хүсэлтээр чөлөөлөгдөв. Түүний орыг Давид Оддссон залгасан билээ. * Дөрөвдүгээр сарын 26 – Финландын Ерөнхий сайдаар 36 настай Эско Ахо томилогдов. Тэрээр тус улсын түүхэнд хамгийн залуудаа энэ суудалд суусан хүн болжээ. * Дөрөвдүгээр сарын 29 – Бангладеш улсад хар салхи болж 138 мянган хүн амиа алджээ. ** Гүржийн Рача хотод 7.0 магнитудын хүчтэй газар хөдөлж 270 хүн амиа алдан, 100 мянга орчим хүн орон гэргүй болжээ. * Дөрөвдүгээр сарын 29-30 – Лесото улсад цусгүй төрийн эргэлт болж цэргийн дарангуйлагч Жастин Лехеньяг түлхэн унагав. Хоёр хоногийн дараа Фисона Рамаена засгийн эрхэнд гарчээ. === Тавдугаар сар === * Тавдугаар сарын 12 – Балба улсад 1959 оноос хойш анх удаагаа олон намын оролцоотой сонгууль зохион байгуулав. * Тавдугаар сарын 15 – Францын Ерөнхий сайдаар Эдит Крессон томилогдов. Ингэснээр тус улсын түүхэнд энэ суудалд суусан анхны эмэгтэй болжээ. * Тавдугаарс арын 16 – АНУ-ын Конгресст ИБУИНВУ-ын Хатан хаан II Элизабет үг хэлэв. Энэ нь Британийн түүхэнд тэмдэглэгдэх үйл явдал байсан юм. * Тавдугаар сарын 18 – Сомали улсаас Сомалиланд салан тусгаарлаж, тусгаар улс болсноо зарлав. Гэвч олон улсын хамтын нийгэмлэг хүлээн зөвшөөрөөгүй юм. * Тавдугаар сарын 19 – Югославын задрал: Хорватад Югославаас салан тусгаарлах эсэх асуудлаар бүх нийтийн санал асуулга болж, олонхын саналаар хүлээн зөвшөөрчээ. * Тавдугаар сарын 21 - Энэтхэгийн Шриперумбудур хотод улс төрийн уулзалтын үеэр амиа золиослогч этгээд бөмбөг дэлбэлж Ерөнхий сайд асан Ражив Ганди болон өөр бусад 14 хүн амиа алджээ. * Тавдугаар сарын 22 – Өмнөд Солонгосын Ерөнхий сайдын үүргийг түр орлон гүйцэтгэгч Ро Жай Бонг оюутны үймээний дараа үүрэгт ажлаасаа огцров. Түүний үүргийг Чун Вок Шик орлон гүйцэтгэхээр болсон юм. * Тавдугаар сарын 23 – Австрийн Вьена хотод Европын цом/Аваргуудын лигийн шигшээ тоглолт болов. Шигшээ тоглолтод Италийн АЦ Милан клуб Португалийн Бенфикаг 1-0 харьцаагаар хожин ялалт байгуулжээ. * Тавдугаар сарын 24 - Хойд Америкийн Үндэсний хоккейн лигийн Стенлийн цомын тоглолтод Эдмонтон Ойлерс баг Бостон Бруинсыг 4:1 харьцаагаар хожин, нийт цувралд 4-1 тэргүүлж, түрүүлжээ. * Тавдугаар сарын 25 – Суринамын парламентын сонгуульд цэргийн дэмжлэгтэй Ардчилал ба Хөглийн шинэ фронт нам ялалт байгуулав. * Тавдугаар сарын 26 – Тайландын Бангкок хотын ойролцоо “Лауда Эйр” компанийн Боинг 767 онгоц осолдож, онгоцонд байсан 223 хүн бүгд амиа алджээ. * Тавдугаар сарын 28 – Этиопын иргэний дайн: Этиопын Ардын хувьсгалт ардчилсан хүчин нийслэл Аддис-Абаба хотыг эзлэв. * Тавдугаар сарын 28-Зургаадугаар сарын 10 - Талбайн теннисний Францын нээлттэй тэмцээний эрэгтэйчүүдийн төрөлд Колумбын теннисч Андрес Гомез, эмэгтэйчүүдийн төрөлд Югославын теннисч Моника Селез нар түрүүлжээ. === Зургаадугаар сар === * Зургаадугаар сарын 3 – Японы Үнзен галт уул дэлбэрч, хорт утааны улмаас 46 хүн амиа алджээ. * Зургаадугаар сарын 4 – Албани даяар өрнөсөн ажил хаялтын улмаас Ерөнхий сайд Фатос Нано огцров. Удалгүй түүнийг илли Буфи орлосон юм. ** Наран үүссэн томоохон дэлбэрэлтийн улмаас АНУ-ын Пенсильвани мужийн өмнөд хэсэгт ер бусын туйлын туяа үзэгджээ. * Зургаадугаар сарын 5 – Алжирын Ерөнхийлөгч Чадли Бенджедид онц байдал зарлав. Ерөнхий сайд Моулоуд Хамрушег огцруулж, оронд нь Сид Ахмед Гозалиг тохоон томилжээ. * Зургаадугаар сарын 7 – [[Персийн булангийн дайн]]-д оролцсон 8800 цэргийн алба хаагч АНУ-д ирэв Тэднийг ирснийг тохиолдуулан нийслэл Вашингтон хотноо сүрт жагсаал зохион байгуулжээ. Уг жагсаалыг 200 мянган хүн үзэж сонирхсон гэдэг. * Зургаадугаар сарын 9 – Свазиланд (одоогийн Эсватини) улсын Эмасвати нүүрсний уурхай нурж 26 уурхайчин 65 метрийн гүнд гацав. Аврах ажиллагаа 30 цаг үргэлжилж бүгдийг нь эсэн мэнд аварч чаджээ. * Зургаадугаар сарын 12 – ЗСБНХОУ-ын Ерөнхийлөгчөөр Борис Ельцин сонгогджээ. ** Албанийн Хөдөлмөрчдийн нам татан буугдаж, үндэс суурин дээр нь Социалист нам байгуулагдав. * Зургаадугаар сарын 14 - Хойд Америкийн сагсан бөмбөгийн NBA лигийн финалын тав дахь тоглолт Орегон мужийн Портленд хотод болов. Финалын тоглолт Детройт Пистонс баг Портлендийг 92:90 харьцаагаар хожиж, цувралд 5-1 илүүрхэн аварга болжээ. * Зургаадугаар сарын 15 – Филиппин улсад Пинатубо галт уул дэлбэрэв. XX зуунд хуурай газар дэлбэрсэн хамгийн том дэлбэрэлт гэж бүртгэгдсэн уг гамшгийн улмаас 800 орчим хүн амиа алджээ. Дэлбэрэлтийн улмаас дэлхийн дундаж температур 0.4 цельсээр буурчээ. ** Энэтхэгийн парламентын сонгууль өндөрлөв. Сонгуульд Үндэсний конгресс нам ялалт байгуулсан ч дангаар засаг бүрдүүлэх боломжтой болсонгүй. * Зургаадугаар сарын 17 – Өмнөд Африкийн парламент Хүн амын бүртгэлийн тухай хуулийг хүчингүй болгов. Ингэснээр тус улсад төрсөн бүх иргэнийг төрөхөд нь арьс өнгөөр ялгаварладаг байдал устсан юм. * Зургаадугаар сарын 20 – Нэгдсэн Герман улс нийслэлээ Бонн хотоос Берлинд шилжүүлжээ. * Зургаадугаар сарын 23-28 – НҮБ-ын шалгалтын багууд Иракын тээврийн хэрэгслийн тоног төхөөрөмжийг шалгах зорилгоор саатуулахыг оролдов. Үүнийг эсэргүүцсэн Иракын нисэх хүчин агаарт анхааруулах буудлага үйлджээ. * Зургаадугаар сарын 25 – Югославын задрал: Хорват, Словени улсууд Югославаас тусгаар тогтносноо зарлав. * Зургаадугаар сарын 25-Долоодугаар сарын 8 - Талбайн теннисний Уимблдоны нээлттэй тэмцээний эрэгтэйчүүдийн төрөлд Шведийн теннисч Стефан Эдберг, эмэгтэйчүүдийн төрөлд Америкийн нэрт теннисч Наталья Навратилова нар түрүүлжээ. * Зургаадугаар сарын 28 – ЗХУ задарснаар Эдийн засгийн харилцан туслалцах нийгэмлэг татан буугджээ. === Долоодугаар сар === * Долоодугаар сарын 1 – Чехословакын нийслэл Варшав хотноо Варшавын гэрээг татан буулгав. ** АНУ-ын Вашингтон хот, Питтсбург, Лос-Анжелес, Сан Франциско хотуудад телефон утасны сүлжээнд алдаа гарсны улмаас сүлжээ тасалдав. Нийтдээ 12 сая орчим хүн хэдэн цагийн турш холбоогүй болсон байна. ** Финланд улсад дэлхийд анх удаа хөдөлгөөнт утасны сүлжээгээр дуудлага хийв. * Долоодугаар сарын 4 – Колумб улсад шинэ Үндсэн хуулийг батлав. * Долоодугаар сарын 7 – Югославын задрал: Брионигийн хэлэлцээрээр Словенид арван өдрийн дайн эцэслэв. * Долоодугаар сарын 9 – Олон улсын олимпын хороо Өмнөд Африкийг олимпод орох эрхийг сэргээв. * Долоодугаар сарын 10 – ЗСБНХОУ-ын Ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон Борис Ельцин тангараг өргөв. ** АНУ-ын Ерөнхийлөгч Жорж Х.У.Буш Өмнөд Африкт тавьсан бүх хоригыг бүрэн цуцалжээ. * Долоодугаар сарын 11 – Дэлхийн бөмбөрцгийн хойд хагаст нарны бүтэн хиртэлт тохиов. Нарын хиртэлт Хавай муж болон Мексик, Колумб, Бразилд голцуу үзэгджээ. ** Нигерийн агаарын тээврийн 2120 дугаар нислэг Саудын Арабын Жидда хотоос хөөрсний дараа галд автаж осолдов. Ослын улмаас 261 хүн бүгд амиа алджээ. * Долоодугаар сарын 12 - Ардын хувьсгалын 70 жилийн ой Үндэсний их баяр наадмын хүчит бөхийн барилдаанд улс аймгийн алдар цолтой 512 бөх идэрийн жавхаа, үнэн хүчийг үзэн барилдсанаас Увс аймгийн Наранбулаг сумын харьяат улсын заан Одвогийн Баянмөнх түрүүлж, Баянхонгор аймгийн Баян-Овоо сумын харьяат улсын заан Пунцагийн Сүхбат үзүүрлэжээ. * Долоодугаар сарын 16 – ЗХУ-ын Ерөнхийлөгч асан Михаиль Горбачёв “Их Долоо”-гийн удирдагчдаас тусламж хүсэхээр Лондон хотноо ирэв. * Долоодугаар сарын 18 – Мавритани болон Сенегалын Засгийн газрууд 1989 оны дөрөвдүгээр сараас хойш үргэлжилсэн хилийн маргааныг эцэс болгов. * Долоодугаар сарын 22 – АНУ-ын мэргэжлийн боксчин Майк Тайсоныг Индиана мужийн Индианаполис хотод “Хар Америкийн мисс” тэмцээний оролцогч Дезири Вашингтоныг хүчиндсэн хэргээр баривчлан, яллав. * Долоодугаар сарын 24 – Энэтхэгийн Сангийн сайд Манмохан Сингх эдийн засгийг өргөөн хүрээнд чөлөөлсөн шинэчлэлийн аж үйлдвэрийн бодлогоо зарлав. * Долоодугаар сарын 25 – Британийн одон орончид нарны аймгаас гадна гараг илрүүлснээ зарлажээ. * Долоодугаар сарын 29 – АНУ-ын Нью-Йорк хотын тойргийн шүүх “Кредит банк”, “Коммерс Интернэшнл”-ийг түүхэн дэх хамгийн том санхүүгийн луйвар хийсэн хэрэгт буруутган, хадгаламж эзэмшэгчдээс таван тэрбум ам.доллар залилсан гэж дүгнэжээ. * Долоодугаар сарын 31 – АНУ-ын Ерөнхийлөгч Жорж Херберт У.Буш, ЗХУ-ын удирдагч асан Горбачёв нар Стратегийн зэвсэглэлийг бууруулах нэгдүгээр гэрээнд гарын үсэг зурав. ** Дуут хувьсгал: Зөвлөлтийн дотоодын цагдан сэргийлэхийн анги нэгтгэлүүд Литвийн хилийн постуудад ажиллагаа явуулсны улмаас Медининкайд постод Литвийн гаалийн долоон албан хаагч амиа алдав. === Наймдугаар сар === * Наймдугаар сарын 4 – Өмнөд Африкийн эрэг орчимд Грекийн аяллын “МТS Oceanos” хөлөг живэв. Хөлгийн багийн 571 хүнийг аврахаар Өмнөд Африкийн нисэх хүчин ажиллагаа явуулж бүгдийг нь эсэн мэнд аварчээ. * Наймдугаар сарын 6 – Нэрт эрдэмтэн Тим Бернерс-Ли alt.hypertext өргөтгөл дээр дэлхийг хэрсэн интернэт төсөл болон программ хангамжаа дэлгэв. Үүний дүнд анхны цахим хуудас болох “info.cern.ch” ашиглалтад оржээ. * Наймдугаар сарын 7 – Ираны Ерөнхий сайд асан Шапур Бахтиар Парисын захын Суренес дүүрэгт бусдын гарт алагдав. * Наймдугаар сарын 8 – Тухайн цаг үеийнхээ дэлхийн хамгийн өндөр байгууламж болох Варшавын радио станц нурав. * Наймдугаар сарын 17 – Пруссийн хаан Их Фредерикийн шарилыг Потсдам хотноо дахин оршоожээ. * Наймдугаар сарын 19 – ЗХУ-ын төрийн эргэлт: ЗХУ-ын удирдагч Михаиль Горбачёвыг гэрийн хорионд оруулав. Тус улсын даргын орлогч Геннадий Янаев өөр бусад долоон хүний удирдсан төрийн эргэлт 72 цагийн дотор нуран унаж, Засгийн газрын ордны гадаа 100 мянга орчим хүн эсэргүүцлийн жагсаал өрнүүллээ. Горбачёв хар тэнгисээс гурав хоногийн дараа эргэж ирээд төрийн эргэлтийг оройлон манлайлсан этгээдүүдийг баривчилжээ. * Наймдугаар сарын 20 – Дуут хувьсгал: Эстони улс ЗХУ-аас тусгаар тогтнолоо зарлав. Маргааш нь Латви улс ч мөн тусгаар тогтнолоо зарласан юм. * Наймдугаар сарын 22 – Дуут хувьсгал: Балтын орнуудын тусгаар тогтнолыг Исланд улс хүлээн зөвшөөрөв. * Наймдугаар сарын 23 – ЗХУ-ын задрал: Орос улс цагаан-хөх-улаан өнгийн гурван өнгийн далбааг Төрийн далбаа болгон сэргээв. * Наймдугаар сарын 24 – ЗХУ задрал: Украин улс ЗХУ-аас тусгаар тогтнолоо зарлав. Маргааш нь Беларусь улс ч мөн тусгаар улс болсноо зарлажээ. * Наймдугаар сарын 25 – Югославын задрал: Сербийн зэвсэгт хүчин Хорватын Вуковар хотруу довтлов. ** Дэлхийн авто уралдааны ноён оргил “Формула 1”-ийн ээлжит улирлын Бельгийн гран прид домогт нисгэгч Михайл Шумахер анхны гараандаа оролцов. * Наймдугаар сарын 27-Есдүгээр сарын 9 - Талбайн теннисний Америкийн нээлттэй тэмцээний эрэгтэйчүүдийн төрөлд Америкийн теннисч Пит Сампрас, эмэгтэйчүүдийн төрөлд Аргентин улсын теннисч Габриела Сабатини нар түрүүлэв. * Наймдугаар сарын 29 – Ливаны генерал Мишель Аун Францын хөлөг онгоцоор эх орноосоо дүрвэв. * Наймдугаар сарын 30 – ЗХУ-ын задрал: Молдав улс ЗХУ-аас тусгаар тогтнолоо зарлав. Маргааш нь Азербайжан ч мөн тусгаар улс болсноо зарлажээ. * Наймдугаар сарын 31 – ЗХУ-ын задрал: Киргизстан, Узбекистан улс тусгаар тогтнолоо зарлав. Тажикистан улс дараа сарынх нь 9-ний өдөр мөн тусгаар улс болсноо зарлажээ. === Есдүгээр сар === * Есдүгээр сарын 4 – Зөвлөлт засгийн үед Свердловск гэж нэрлэж байсан хотын нэрийг Екатеринбург болгон өөрчлөв. Хоёр хоногийн дараа Ленинграп хотын нэрийг Санкт-Петербург болгожээ. * Есдүгээр сарын 5 – ЗХУ-ын задрал: ЗХУ-ын Ардын их хурал татан буугдав. ЗХУ-ын Дээд зөвлөл, ЗХУ-ын Төрийн зөвлөл ч мөн татан буугджээ. * Есдүгээр сарын 8 – Югославын задрал: Македон улс тусгаар тогтнолоо зарлав. * Есдүгээр сарын 11 – ЗХУ Куба улсад үзүүлж буй батлан хамгаалах болон эдийн засгийн тусламжаа зогсоох төлөвлөгөөгөө зарлав. * Есдүгээр сарын 15 – Шведийн парламентын сонгуульд Социал демократууд 60 жилийн хамгийн муу үзүүлэлтээ үзүүлэв. Улмаар Ерөнхий сайд Ингвар Карлссон огцорчээ. * Есдүгээр сарын 17 – Умард болон Өмнөд Солонгос, Эстони, Латви, Литва, Маршаллын арлууд, Микронезийн холбооны улс НҮБ-д гишүүнээр элсэв. * Есдүгээр сарын 19 – Альпийн нуруунаас “Мөсөн хүн Өтзи” олдвор олджээ. * Есдүгээр сарын 21 – ЗХУ-ын задрал: Армени улс ЗХУ-аас тусгаар тогтнолоо зарлав. Сарын дараа Туркменистан улс, оны эцэст Казахстан улс ч мөн тусгаар тогтнолоо зарласан юм. * Есдүгээр сарын 21-30 – Олон улсын цөмийн энергийн агентлагийн шинжээчид Ирак улс нууц цөмийн зэвсгийн хөтөлбөртэй байж болох баримт илрүүлэв. Ирак улс үүнийг эс хүлээн зөвшөөрч, баримт бичиг явуулахаас татгалзжээ. НҮБ-ын Аюулгүйн зөвлөл Ирак улсад албадан хэрэгжүүлэх арга хэмжээ явуулна гэж заналхийлэв. * Есдүгээр сарын 25 – Сальвадорын иргэний дайн: Фарабундо Мартигийн тэргүүлдэг Үндэсний чөлөөлөх фронтын төлөөлөгчид Ерөнхийлөгч Альфредо Кристианитай тохиролцоонд хүрч, иргэний дайныг эцэслэх үндэс суурийг тавив. * Есдүгээр сарын 27 – АНУ-ын Ерөнхийлөгч Жорж Х.У.Буш ойрын зайн тусгалтай цөмийн зэвсгийг бууруулахаа зарлав. Мөн ЗХУ ч мөн үүнтэй даил арга хэмжээг 10-р сарын 5-нд авах болно. === Аравдугаар сар === * Аравдугаар сарын 1 – Югославын задрал: Югославын Ардын арми Дубровник хотыг бүслэв. Уг бүслэлт 1992 оны тавдугаар сарын 31 хүртэл үргэлжилсэн юм. * Аравдугаар сарын 4 – Шведийн Ерөнхий сайдаар Карл Блидт томилогджээ. * Аравдугаар сарын 6 – ЗХУ-ын удирдагч Михаиль Горбачёв Баби Ярын халдлагын 50 жилийн ойд зориулсан мэдэгдэлдээ ЗХУ даяар явуулсан еврейчүүдийн эсрэг үзлийг буруушаажээ. * Аравдугаар сарын 7 – Югославын задрал: Югославын Нисэх хүчин Хорватын Ерөнхийлөгч Франьо Туджманын албан газрыг бөмбөгдөж, Хорватын парламент маргааш нь Югославтай үлдсэн бүх харилцаагаа тасалжээ. * Аравдугаар сарын 11 – ЗХУ-ын КГБ солигдох процесс эхлэв. ** НҮБ-ын Аюулгүйн зөвлөл 715 дугаар тогтоолыг батлав. Уг тогтоолоор тусгай комиссоос томилсон шинжээчид болон албаны бусад хүмүүсийг ямар нэгэн болзолгүйгээр хүлээн авахыг шаардсан юм. Үүнийг Иракын засаг захиргаа хууль бус гэж үзэн татгалзав. * Аравдугаар сарын 12 - Шинээр байгуулагдсан Киргизийн анхны Ерөнхийлөгчөөр Аскар Акаев сонгогджээ. * Аравдугаар сарын 13 – Болгарын парламентын сонгуульд Ардчилсан хүчний холбоо ялалт байгууллаа. Ингэснээр Зүүн Европт коммунист засаг үлдээгүй юм. * Аравдугаар сарын 15 – АНУ-ын Дээд шүүхийн шүүгчээр Кларенс Томасыг батлав. ** Балтийн орнуудын удирдагчид болох Эстонийн Арнольд Руутел, Латвийн Анатолий Горбуновс, Литвийн Витаутас Ландсбергис нар Европын аюулгүй байдал хамтын ажиллагааны байгууллагын эцсийн гэрээнд гарын үсэг зуржээ. * Аравдугаар сарын 16 – АНУ-ын Техас мужийн Киллин хотын “Люби” ресторан хооллож байсан энгийн иргэд рүү Жорж Хеннард гэгч гал нээн 23 хүн амиа алджээ. * Аравдугаар сарын 18 – ЗХУ Израиль улстай 1967 оноос хойш тасарсан дипломат харилцаагаа сэргээв. * Аравдугаар сарын 20 – Энэтхэгийн Уттаркаши хотод 6.8 баллын хүчтэй газар хөдөлж, дорж хаяж 768 ххүн амиа алдан, мянга, мянган барилга байгуулмж сүйджээ. * Аравдугаар сарын 23 – Парис хотод Вьетнамын дэмжлэгтэй Камбожийн Засгийн газар иргэний дайныг зогсоох гэрээнд гарын үсэг зурав. Энэхүү хэлэлцээрээр Вьетнам-Камбожийн дайн дуусгавар болж Камбож улсад НҮБ-ийн Шилжилтийн засаг захиргаа байгуулагдах болсон юм. * Аравдугаар сарын 27 – Польш улсад 1928 оноос хойш анх удаагаа парламентын чөлөөт сонгууль болов. * Аравдугаар сарын 29 – АНУ-ын Сансар судлалын агентлагийн хөөргөсөн Галилео хөлөг 951 Гаспра солирт хүрчээ. Ингэснээр солирын солбицолд хүрсэн дэлхийн анхны хөлөг болжээ. == Энэ онд Нобелийн шагнал хүртэгсэд == * Физик — [[Пьер Жиль де Жен]], "Энгийн систем дэх эмх цэгцтэй үзэгдлийг судлах зорилгоор боловсруулсан аргуудыг шингэн талст болон полимерүүдэд ерөнхийлж болохыг нээсний төлөө." * Хими — [[Рихард Эрнст]], "Өндөр нарийвчлалтай цөмийн соронзон резонансын спектроскопийн арга зүйг хөгжүүлэхэд оруулсан хувь нэмрийн төлөө". * Анагаах ухаан — [[Эрвин Неер]], [[Берт Сакман]] нарт "Эс дэх дан ионы сувгуудын үйл ажиллагааны талаарх нээлтүүдийнх нь төлөө". * Эдийн засаг — [[Роналд Коуз]], "Институцийн бүтэц болон эдийн засгийн үйл ажиллагаанд гүйлгээний зардал болон өмчийн эрхийн ач холбогдлыг нээж, харуулсных нь төлөө". * .Уран зохиол — Надин Гордимер, «Гайхамшигт туульсаараа хүн төрөлхтөнд асар их ашиг тус авчирсан хэмээн үнэлж» олгосон. * Энхтайвны шагнал — [[Аун Сан Су Чи]], «Хүний эрхийг хамгаалагч». [[Ангилал:1991 он]] [[Ангилал:Он (20-р зуун)|#]] konh3i9lggctd8wm7w5lhwtg2hgyxx8 0 27021 851731 775425 2026-03-28T22:16:13Z Enkhsaihan2005 64429 851731 wikitext text/x-wiki {{Short description|1861-1865 онд АНУ-ын Ерөнхийлөгч}} {{Инфобокс албан тушаалтан | name = Абрахам Линкольн | native_name = {{nobold|Abraham Lincoln}} | image = Abraham Lincoln 1863 Portrait (3x4 cropped).jpg | caption = Линкольн 1863 онд | order = 16 дахь | office = Америкийн Нэгдсэн Улсын ерөнхийлөгч | vice_president = {{plainlist| * {{longitem|[[Ханнибал Хэмлин]]<br />(1861–1865)}} * {{longitem|[[Эндрю Жонсон]]<br />(Mar–Apr 1865)}} }} | term_start = 1861 оны 3 сарын 4 | term_end = 1865 оны 4 сарын 15 | predecessor = [[Жэймс Буканан]] | successor = Эндрю Жонсон | state1 = [[Иллиной]] | district1 = [[Иллинойн Конгрессын 7-р тойрог|7-р]] | term_start1 = 1847 оны 3 сарын 4 | term_end1 = 1849 оны 3 сарын 4 | predecessor1 = [[Жон Хенри]] | successor1 = [[Томас Харрис]] | state_house2 = Иллиной | constituency2 = {{nowrap|[[Сангамон тойрог, Иллиной|Сангамон тойргоон]] сонгогдсон}} | term_start2 = 1834 оны 12 сарын 1 | term_end2 = 1842 оны 12 сарын 4 | predecessor2 = [[Ахиллес Моррис]] | birth_date = {{birth date|1809|2|12}} | birth_place = [[ЛаРу тойрог, Кентакки]], АНУ | death_date = {{death date and age|1865|4|15|1809|2|12}} | death_place = Вашингтон, К.Т.<!--Links not needed per MOS:OVERLINK-->, U.S. | death_cause = [[Абрахам Линкольны аллага|Буудуулсан]] | occupation = {{hlist|Улс төрч|хуульч}} | resting_place = [[Линкольны булш]] | party = {{plainlist| * [[Виг Нам (Америкийн Нэгдсэн Улс)|Виг]] (1856 он хүртэл) * [[Бүгд Найрамдах Нам (Америкийн Нэгдсэн Улс)|Бүгд Найрамдах]] (1856 оноос) }} | other_party = [[Нэгдсэн Эвлэл Нам (Америкийн Нэгдсэн Улс)|Нэгдсэн Эвлэл]] (1864–1865) | height = 6 фут 4 инч<ref name=anb>{{cite encyclopedia|encyclopedia=American National Biography|title=Lincoln, Abraham|last=McPherson|first=James|date=September 26, 2024|doi=10.1093/anb/9780198606697.article.0400631}}</ref> | spouse = {{marriage|[[Мэри Тодд Линкольн|Мэри Тодд]]|1842}} | relatives = [[Линкольны гэр бүл]] | signature = Abraham Lincoln 1862 signature.svg | allegiance = <!-- United States, Illinois --> | branch = [[Иллинойн журамт цэрэг]] | service_years = 1832 оны 4-7 сар | rank = {{plainlist| * [[Ахмад (Америкийн Нэгдсэн Улс)|Ахмад]] * Жагсаалын цэрэг }} | battles = [[Хар Шонхорын дайн]] | nickname = "Шударга Эйб" }} '''Абрахам Линкольн''' (буюу '''Авраъам'''; {{lang-en|Abraham Lincoln}}, [[1809]] оны 2 сарын 12 - [[1865]] оны 4 сарын 15) -16 дахь [[Америкийн Нэгдсэн Улсын ерөнхийлөгч|АНУ-ын ерөнхийлөгч]]ийн албыг 1861 оны 3-с 1865 оны 4-р сарын 14-нд буудуулж алуулах хүртлээ хашсан бөгөөд Бүгд Найрамдахчуудын намаас сонгогдсон анхны төрийн зүтгэлтэн, америкийн үндэсний баатар юм. Тэрээр ядуу фермерын гэр бүлд төрсөн. Бага наснаасаа биеийн хүчний ажил хийж эхэлсэн байдаг. Гэр бүлийн санхүүгийн байдлаас болоод жил гаруйн хугацаанд сургуульд суран уншиж, бичиж сурч улмаар номонд дуртай болсон байна. Нас биед хүрснийхээ дараа тэрээр бие даасан амьдралаа эхлүүлж, өөрөө бие даан боловсрол эзэмшиж, шалгалт өгөн улмаар тэнцэж хуулийн дадлага хийх боломжтой болсон байна. Боолчлолыг шинэ америкийн нутаг дэвсгэрт өргөжүүлэхийг эсэргүүцэгчийн хувьд тэрээр Бүгд найрамдах намыг байгуулах санаачлагчдын нэг байсан бөгөөд Ерөнхийлөгчийн сонгуульд нэр дэвшигчээр сонгогдож, 1860 оны сонгуульд ялалт байгуулсан байна. [[Файл:Abraham Lincoln v2.jpg|thumb]] Түүний ерөнхийлөгчийн үйл ажиллагаа АНУ-д гүйцэтгэх эрх мэдлийг бэхжүүлж, боолчлолыг устгахад хүргэсэн. Линкольн хэд хэдэн өрсөлдөгчөө Засгийн газарт оруулж, нэг зорилгын төлөө ажиллахад хүргэж чадсан байна. Ерөнхийлөгч Их Британи болон Европын бусад орнуудыг дайны туршид хөндлөнгөөс оролцуулахгүй байж чадсан. Түүнийг Ерөнхийлөгч байх үед Америкийн зүүн мужуудыг баруун эрэгтэй холбосон -тив дамнасан төмөр зам баригдсан байна. ==Зүүлт== {{reflist|group=note}} == Эшлэл == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Линкольн, Абрахам}} [[Ангилал:Абрахам Линкольн| ]] [[Ангилал:АНУ-ын ерөнхийлөгч]] [[Ангилал:АНУ-ын төлөөлөгчдийн танхим дахь Иллинойн гишүүн]] [[Ангилал:Иллинойн төлөөлөгчдийн танхимын гишүүн]] [[Ангилал:Виг Намын гишүүн (АНУ)]] [[Ангилал:Бүгд Найрамдах Намын гишүүн (АНУ)]] [[Ангилал:Америкийн иргэний дайны хүн]] [[Ангилал:Аллагын хохирогч]] [[Ангилал:Хүн амины хэргийн хохирогч]] [[Ангилал:АНУ-ын өмгөөлөгч]] [[Ангилал:19-р зууны улс төрч]] [[Ангилал:Халз тулалдааны хүн]] [[Ангилал:Америкчууд]] [[Ангилал:1809 онд төрсөн]] [[Ангилал:1865 онд өнгөрсөн]] asurzdrfvzg633xbi3x1c7duvly2k07 0 27343 851732 706934 2026-03-28T22:23:48Z Enkhsaihan2005 64429 851732 wikitext text/x-wiki {{Short description|Хятадын Монгол хунтайж (1902–1966)}} {{Инфобокс албан тушаалтан | name = Дэмчигдонров | native_name = {{nobold|{{MongolUnicode|ᠳᠡᠮᠴᠣᠭᠳᠣᠩᠷᠤᠪ}}}} | image = Prince Demchugdongrub NAC 1930s.png | image_size = | caption = Дэмчигдонров 1938 онд | office = [[Мэнжян#Түүх|Монголын цэргийн засгийн газрын]] дарга | term_start = 1938 оны 7 сарын 1 | term_end = 1939 оны 9 сарын 1 | predecessor = [[Ёндонванчуг]] | successor = Өөрөө (Мэнжяны төрийн тэргүүн) | office2 = [[Мэнжян]]ы [[төрийн тэргүүн]] | term_start2 = 1939 оны 9 сарын 1 | term_end2 = 1945 оны 8 сарын 20 | predecessor2 = Өөрөө (Монголын цэргийн засгийн газрын дарга) | successor2 = ''Албан тушаал үгүй болсон'' | birth_name = | birth_date = {{birth date|1902|2|8}} | birth_place = [[Сөнөд баруун хошуу]], [[Шилийн Гол аймаг]], [[Өвөр Монгол]], [[Чин улс|Хятад]] | death_date = {{death date and age|1966|5|23|1902|2|8}} | death_place = [[Хөх хот]], [[Өвөр Монгол]], [[Хятад]] | awards = [[Мандах нар одон]]<br />[[Монголын цэргийн гавьяаны медаль]]<ref>Peterson, DAI NIPPON MILITARY MEMORABILIA ITEMS FROM WARTIME JAPAN|</ref> | spouse = | partner = | relations = | children = | parents = | mother = | father = | relatives = [[Мэнжяны хааны гэр бүл]] | education = | alma_mater = | occupation = Улс төрч <!--Military service-->| allegiance = [[Мэнжян]] | branch = [[Өвөр Монголын арми]] | serviceyears = 1936–45 | rank = [[Генерал]] | commands = Өвөр Монголын арми | battles = {{tree list}} *'''[[Хятад-Японы хоёрдугаар дайн]]''' **[[Сүэйюанийн аян дайн]] **[[Чахарын ажиллагаа]] **[[Тайюанийн тулалдаан]] *'''[[Дэлхийн 2-р дайн]]''' **[[Манжуурт хийсэн Зөвлөлтийн цэргийн ажиллагаа|Манжуурын стратегийн давшилтын ажиллагаа]] {{tree list/end}} }} [[File:Demchugdongrub.jpg|thumb]] [[File:De_Wang.jpg|thumb]] '''Дэ ван''' хэмээх '''Дэмчигдонров''' ({{lang-zh|德穆楚克棟魯普}}, [[Монгол бичиг]]: {{MongolUnicode|ᠳᠡᠮᠴᠣᠭᠳᠣᠨᠷᠣᠪ}} 1902–1966) нь [[Өвөр Монгол]]ын тусгаар тогтнолын төлөө хөдөлгөөний удирдагч байв. * 1908- оноос Өвөр Монголын Шилийнгол чуулган, Сөнөд баруун хошууны засаг ноён жунван. * 1931-1934 онд Өвөр Монголын Шилийнгол чуулган дарга * 1934—1945 онуудад Монгол хязгаар нэгдсэн улсын (Мэнжаан) ерөнхийлөгч == Намтар == Дэмчигдонров буюу Дэ ван нь 1902 оны 2-р сарын 8-ны өдөр Манж Чин гүрний [[Цахарын шулуун цагаан хошуу]]ны нутагт [[Шилийн голын чуулган]] дарга бөгөөд [[Сөнөд баруун хошуу]]ны засаг ноён, жун ван Намжилванчигийн ганц хүү болон мэндэлжээ. Түүний эцэг Намжилванчиг нь [[Бодь алаг хаан]]ы 2-р хүү [[Хөхэчүдэй мэргэн ноён]]ы хөвгүүн '''Буян ноён'''ы хүү '''Сүүсэн<ref>Түүний нэрийг [[Гангын урсгал]]д Сүүсэн дүүрэн жүн ван, [[Алтан хүрдэн мянган хигээст]]эд Сүүсэ дүүрэн жүн ван; [[Болор эрих]]эд Дүүрэн жүн ван Шүүсай гэж ялгаатай бичсэн байдаг.</ref> дүүрэн жүн ван'''гийн 11-р үеийн удамчир байжээ. 1908 онд эцэг Намжилваанчиг өөд болоход 6 настай Дэмчигдонровыг Чин улсын захиргаанаас угсаа залгамжлуулан жун ван цол, хошуу захирах засаг ноёноор өргөмжилсөн. Дэ вангийн их хатан нь Сөнөд баруун хошууны сурвалжит тайжийн охинтэй гэрлэж нэг хүүтэй болсон. Бага хатан Авга хошууны сурвалжит тайжийн охинтой хэдэн жилийн дараа гэрлэж 4 хүү, нэг охинтой. Нийт 5 хүү, нэг охинтой. == Амьдрал тэмцэл == [[20-р зуун]]ы эхээр [[Ар Монгол]]д [[Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал|үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөн]] үүсэж, 1911 онд [[Жавзандамба хутагт|шашны тэргүүнээ]] хаан залж [[Богд Хаант Монгол Улс]]ыг байгууллаа. Энэ үед Өвөр Монголын 49 хошууны дийлэнх нь (зарим судлаачид 36, 38 хошуу гэдэг), [[Хөхнуур муж|Хөхнуур]], Алшаагийн Монголчууд шинээр тогтсон улсад дагаар орохоо баталж байв. 1913-1914 онд [[Богд хаан|Богдын]] засгийн газраас [[Дундад Иргэн Улс]]ын цэргийг Өвөр Монголоос үлдэн хөөхөөр цэрэг илгээн байлдаан үүсгэж байлаа. 1915 оны [[Монгол]], [[Орос]], [[Хятад]] гурван этгээдийн [[Хиагтын гэрээ]]гээр Өвөр Монголыг нийлүүлэх Монголын төлөвлөгөө үгүйсгэгджээ. Чухамдаа [[Оросын эзэнт гүрэн|Хаант Орос]] [[Япон]]той [[Ар Монгол|Гадаад Монголыг]] Оросын, [[Өвөр Монгол|Дотоод Монголыг]] Японы нөлөөний хүрээнд хамруулна гэж тохиролцсоноо барьсан болон Өвөр Монголын газар орныг лавшруулан эзлэх Дундад Иргэн Улсын хүсэл үүнд нийлсэн байдаг. Тэгэвч Өвөр Монголын ард түмэн эрх чөлөөнийхөө төлөө үргэлжлүүлэн тэмцэж байв. [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]ы үед Японыг түшиглэн Хятадын эзэмшлээс гарахаар хэсэг ноёд чармайсан байдаг. Энэ үеийн эрх чөлөөний тэмцлийг Дэмчигдонров ван оройлсон. Дэ вангийн тэмцлийн үр дүнд 1945 он хүртэл [[Мэнзян]] улс нь оршин тогтносон байдаг. [[1945 он]]ы Японы [[Квантуны арми]]йн эсрэг [[Улаан арми|Зөвлөлтийн арми]]йн давшилтанд туслах, Японы цэрэг болон Хятадаас Өвөр Монголыг чөлөөлөхөөр [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]]ын цэрэг Өвөр Монголд нэвтэрсэн. Чөлөөлсний дараахан Өвөр Монгол Монголын цэргийн мэдэлд тогтнож байлаа. Гэвч [[Алс Дорнод]]од [[АНУ]]-ыг сөрөхийн тулд Манж Чин Улсын дайтай Хятад орныг нэгтгэх [[Иосиф Сталин]]ы төлөвлөгөө хэрэгжсэнээр [[Мао Зэдун]]ы хүчин ахин Өвөр Монголыг эзлэсэн. Дэмчигдонров болон бусад эх орончид [[1949 он]] хүртэл эрх чөлөөний төлөө тэмцсээр байжээ.<ref>{{citation|last=Lin|first=Hsiao-ting|year=2010|title=Modern China's Ethnic Frontiers: A Journey to the West|publisher=Taylor and Francis|9780415582643|pages=[http://books.google.com.hk/books?id=rsLQdBUgyMUC&pg=PA43 43], [http://books.google.com.hk/books?id=rsLQdBUgyMUC&pg=PA49 49]}}</ref><ref>''誓願能繼承 成吉思汗偉大精神, 收復蒙古固有疆土, 完成民族復興大業。'' quoted ''in'' 内蒙古社科院历史所 《蒙古族通史》 编写组编 (The "History of Mongolia" Writing Group of the Inner Mongolia Academy of Social Sciences) (compiler) (2001) ''蒙古族通史'' (''Mongolian History'') National Press, Beijing, page 438, ISBN 7-105-04274-5</ref><ref>Jowett pg.57</ref><ref>Gillin 230–234</ref><ref>Gillin 234–236</ref> Тэрбээр Альшаагийн цөлд сүүлчийн цэргийн хүчнээ алдсны дараа Энэтхэг рүү гарч өвөр Монголын дүрвэгсдийн засгийн газрыг байгуулахаар төлөвлөж байжээ. Тиймээс ЗХУ яаравчлан “Хар эрэг” ажиллагааг эхлүүлж, Дэ вангийн хүүгээр захидал үйлдүүлэн түүнд илгээсэн байдаг. Ажиллагаа ч үр дүнгээ өгч Дэ ван ойр дотны хүмүүсийнхээ болон зөвлөхүүдийнхээ үгнээс зөрөн байж ар Монголыг зорьсон байна. Монголд ирсэний дараа хэсэг хугацаанд Монголчууд түүнийг хүндэтгэн зочин ёсоор байлгаж байжээ. Гэвч БНМАУ-ын Дотоод Явдлын Яамнаас 1950 оны 2 дугаар сарын 27-нд Дэ ванг баривчлан, 1950 оны 3-р сарын 1-нээс мөрдөн байцааж Ар, Өвөр монголыг нэгтгэж, Их Монгол улс байгуулахаар төлөвлөсөн, Америкийн тагнуул, тэдний даалгавраар БНМАУ, ЗХУ-д халдах гэсэн гэх мэт зургаан зүйлийн ял тулган хорьж байгаад 1950 оны 9-р сарын 18-ны өдөр Хятадын талд хүлээлгэн өгсөн байна. Харин эхнэр хүүхдүүдийг нь Архангай, Төв аймагт нутаг заан суулгаж, том хүү Дугарсүрэн, удаах хүү Галсанжигмэд нарыг нь хилс хэргээр баривчлан, Галсанжигмэдийг 10 жил хорих ялаар шийтгэж, Дугарсүрэнг хуулийн дээд хэмжээгээр шийтгэв. Дэ вангийн гэр бүлийнхнийг 1953 онд БНМАУ-аас Өвөр монголд буцаасан ба хүү Галсанжигмэдийг нь 1954 онд Өвөр монголын Дотоодыг Хамгаалах Тэнхимд шилжүүлэн өгсөн. Дэ ван Хятадын шоронд хоригдож байгаад 1963 онд суллагдан Өвөр монголын Соёл, түүхийн хүрээлэнд ажиллаж байв. Тэрбээр 1966 онд нас барсан. == Эшлэл == {{reflist}} == Гадаад холбоос == {{commonscat|Demchigdonrov|Дэмчигдонров}} * Bisson, Thomas Arthur ''Japan in China''. New York: Octagon Books. 1973. ISBN 0-374-90640-8. * Gillin, Donald G. ''Warlord: Yen Hsi-shan in Shansi Province 1911–1949''. Princeton, New Jersey: Princeton University Press. 1967. * Guo Ruigui. 中国抗日战争正面战场作战记. (''China's Anti-Japanese War Combat Operations''). China: Jiangsu People's Publishing House. 2005. ISBN 7-214-03034-9 * Hsu Shuhsi (1937) ''The North China Problem'' Shanghai: Kelly and Walsh. 1937. * Jagchid, Sechin. ''The Last Mongol Prince: The Life and Times of Demchugdongrob, 1902–1966''. Western Washington University. 1999. [This is the definitive biography of Demchugdongrub]. * Jowett, Phillip S., ''Rays of The Rising Sun, Armed Forces of Japan's Asian Allies 1931–45, Volume I: China & Manchuria''. Solihul, West Midlands, England: Helion & Co. Ltd. 2004. * Liu Xiaoyuan. [http://books.google.co.uk/books?id=mpqApZWrJyIC ''Frontier Passages: Ethnopolitics and the Rise of Chinese Communism, 1921–1945''] Washington, D.C.: Woodrow Wilson Center Press. 2004. ISBN 0-8047-4960-4. * Wang, Bing. "Cultural Sustainability: An ethnographic case study of a Mongol high school in China". In Bekerman, Zvi, and Kopelowitz, Ezra. (Eds.) [http://books.google.co.uk/books?id=yayP15t_5mAC ''Cultural Education – Cultural Sustainability: Minority, Diaspora, Indigenous and Ethno-religious Groups in Multicultural Societies'']. pp.&nbsp;85–102. New York: Routledge. 2008. ISBN 978-0-8058-5724-5. * [http://www.ibiblio.org/hyperwar/PTO/IMTFE/IMTFE-5a.html International Military Tribunal for the Far East, Chapter 5: Japanese Aggression Against China] [[Ангилал:Хятадын зэвсэгт хүчний хүн]] [[Ангилал:Монгол ноён]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1902 онд төрсөн]] [[Ангилал:1966 онд өнгөрсөн]] iiq5t8qce010hr7rnhs079vf9wx33j3 0 27348 851788 630028 2026-03-29T09:26:04Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Мари Франсуа Сади Карно]] to [[Сади Карно (улс төрч)]] 630028 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс албан тушаалтан | name=Сади Карно |order={{FRA}}ын [[Францын ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]]<br>{{AND}}гийн [[Андоррагийн хунтайж|Хунтайж]] |nationality=Франц |image=Mfscarnot.jpg |term_start=1887 оны 12 сарын 3 |term_end=1894 оны 6 сарын 25 |predecessor=[[Жюль Греви]] |successor=[[Жан Казимир-Перье]] |birth_date={{birth date|1837|8|11|df=y}} |birth_place=[[От-Вьен]], [[Лимож]] |death_date={{death date and age|1894|6|25|1837|8|11|df=y}} |death_place=[[Рон]], [[Лион]] |spouse= |party=Зүүн Бүгд Найрамдах |vicepresident= }} '''Мари Франсуа Сади Карно''' ({{lang-fr|Marie François Sadi Carnot}}; 1837 оны 8 сарын 11 – 1894 оны 6 сарын 25) нь [[Франц]]ын төрийн зүтгэлтэн, [[Францын Гуравдугаар Бүгд Найрамдах Улс]]ын ерөнхийлөгч байв. Тэрээр [[Францын ерөнхийлөгч|ерөнхийлөгчөөр]] 1887 оноос 1894 онд алагдах хүртлээ ажиллажээ. {{DEFAULTSORT:Карно, Мари Франсуа Сади}} [[Ангилал:1837 онд төрсөн]] [[Ангилал:Францын улс төрч]] [[Ангилал:Францын ерөнхийлөгч]] [[Ангилал:1894 онд өнгөрсөн]] 8mfdc2jk72x0g9u80297wu8y3g6wxrq 851790 851788 2026-03-29T09:32:21Z Enkhsaihan2005 64429 851790 wikitext text/x-wiki {{Short description|1887-1894 онд Францын Ерөнхийлөгч}} {{Инфобокс албан тушаалтан | name = Сади Карно | native_name = {{nobold|Sadi Carnot}} | image = Portrait officiel de Sadi Carnot.jpg | caption = Албан ёсны хөрөг {{circa}} 1880-д он | party = Зүүн Бүгд Найрамдах | office = [[Францын ерөнхийлөгч]] | term_start = 1887 оны 12 сарын 3 | term_end = 1894 оны 6 сарын 25 | prime_minister = {{#invoke:collapsible list|main|title={{nobold|''Жагсаалт''}}|[[Морис Рувье]] | [[Пьер Тирар]] | [[Шарль Флоке]] | [[Шарль де Фрейсине]] | [[Эмиль Лубе]] | [[ Александр Рибо]] | [[Шарль Дюпюи]] | [[Жан Казимир-Перье]]}} | predecessor = [[Жюль Греви]] | successor = [[Жан Казимир-Перье]] | office1 = [[Францын сангийн сайдын жагсаалт|Сангийн сайд]] | term_start1 = 1885 оны 4 сарын 16 | term_end1 = 1886 оны 12 сарын 11 | prime_minister1 = {{ubl| [[Анри Бриссон]] | Шарль де Фрейсине }} | predecessor1 = [[Жан-Жюль Кламажеран]] | successor1 = [[Альберт Дофин]] | birth_date = 1837 оны 8 сарын 11 | birth_place = [[Лимож]], [[Францын хаант улс]] | death_date = 1894 оны 6 сарын 25 (56 насалсан) | death_place = [[Лион]], [[Гуравдугаар Бүгд Найрамдах Франц Улс]] | death_cause = [[Сади Карногийн аллага|Аллага]] | signature = Signature of Sadi Carnot.svg }} '''Мари Франсуа Сади Карно''' ({{lang-fr|Marie François Sadi Carnot}}; 1837 оны 8 сарын 11 – 1894 оны 6 сарын 25) нь [[Франц]]ын төрийн зүтгэлтэн, [[Францын Гуравдугаар Бүгд Найрамдах Улс]]ын ерөнхийлөгч байв. Тэрээр [[Францын ерөнхийлөгч|ерөнхийлөгчөөр]] 1887 оноос 1894 онд алагдах хүртлээ ажиллажээ. {{DEFAULTSORT:Карно, Мари Франсуа Сади}} [[Ангилал:1837 онд төрсөн]] [[Ангилал:Францын улс төрч]] [[Ангилал:Францын ерөнхийлөгч]] [[Ангилал:1894 онд өнгөрсөн]] dpfkvo0pntz192la1h4sj76u6h14wo4 10 29267 851724 434769 2026-03-28T21:51:05Z Enkhsaihan2005 64429 851724 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{{{{♥|safesubst:}}}#invoke:age|death_date_and_age}}<!-- Tracking categories -->{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{Main other|[[Category:Pages using death date and age with unknown parameters|_VALUE_]]}}|preview=Page using Template:Death date and age with unknown parameter "_VALUE_"|showblankpositional=1| 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | df | mf }}<!-- --></includeonly><noinclude>{{documentation}}</noinclude> i41wj2hx61d8tl2fxo8jz77v6k6uopg 0 29842 851737 851269 2026-03-29T01:35:30Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 851737 wikitext text/x-wiki {{Short description|Constituent emirate of the United Arab Emirates}} {{About|the Emirate of Abu Dhabi|the city of Abu Dhabi|Abu Dhabi}} {{Инфобокс суурин | official_name = Абу-Даби Эмират | native_name = {{lang|ar|إِمَارَة أَبُو ظَبِي}}<br>{{transliteration|ar|Imārat Abū Ẓabī}} | settlement_type = [[Арабын Нэгдсэн Эмират Улсын эмират|Эмират]] | image_skyline = | image_caption = | image_flag = Flag of Abu Dhabi.svg | flag_size = 120px | image_shield = Emblem of Abu Dhabi.svg | shield_size = | image_map = Abu Dhabi in United Arab Emirates.svg | map_caption = АНЭУ дахь Абу-Даби байршил | mapsize = 250px | coordinates = {{coord|23.5|54.5|region:AE-AZ_type:adm1st|display=inline,title}} | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{UAE}} | established_title1 = Байгуулагдсан | established_date1 = Дафра Эмират 1540, Абу-Даби Эмират 1793 | established_title2 = Британийн протекторат | established_date2 = 1 сарын 8, 1820 | established_title3 = Тусгаар тогтнол | established_date3 = 12 сарын 1, 1971 | established_title4 = АНЭУ-д нэгдсэн | established_date4 = 12 сарын 2, 1971 | seat = [[Абу-Даби]] | parts_type = Дэд хэсгүүд | parts = 3 хотын бүс нутаг | government_type = [[Холбооны хаант улс|Холбооны]] доторх [[Исламын улс|лалын]] [[хэмжээгүй эрхт хаант засаг]] | leader_title = [[Абу-Дабийн эмир|Удирдагч]] | leader_name = [[Мухаммад ибн Заид Аль Нахайян]] | leader_title1 = [[Нахайяны гэр бүл|Хунтайж]] | leader_name1 = [[Халид ибн Мухаммад Аль Нахайян]] | area_total_km2 = 67,340 | area_rank = 1-р байр | population_total = 3,789,860 | population_as_of = 2023 | population_density_km2 = auto | population_rank = 2-р байр | population_demonym = Абу-Дабичууд, Дабичууд | population_footnotes = <ref>{{Cite web |date=2017 |title=Statistical Yearbook of Abu Dhabi 2017 |url=https://www.scad.ae/Release%20Documents/SYB_2017_EN.PDF |access-date=2025-06-07 |website=Абу-Дабийн Статистикийн төв |page=114 }}{{Dead link|date=Гуравдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | area_total_sq_mi = 26,000 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | demographics_type2 = [[ДНБ]] (нэрлэсэн) | demographics2_footnotes = <ref name="Cullinan">{{Cite web |last=Cullinan |first=Тревор |last2=Филокка |first2=Жулиа |last3=Наир |first3=Пурнима |date=2023-11-24 |title=Emirate of Abu Dhabi 'AA/A-1+' Ratings Affirmed; Outlook Stable |url=https://disclosure.spglobal.com/ratings/en/regulatory/article/-/view/type/HTML/id/3094184 |access-date=2025-06-07 |website=S&P Global Ratings |archive-date=2024-09-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240914121954/https://disclosure.spglobal.com/ratings/en/regulatory/article/-/view/type/HTML/id/3094184 |url-status=dead }}</ref> | demographics2_title1 = Нийт | demographics2_info1 = $ 278.0 тэрбум (2023) | demographics2_title2 = Нэг хүнд ноогдох | demographics2_info2 = $ 84,900 (2023) | timezone = АНЭУ-ын стандарт цаг | utc_offset = +4 | utc_offset_DST = | iso_code = AE-AZ | flag_link = Арабын Нэгдсэн Эмират Улсын далбаа#Абу-Даби }} '''Абу-Даби''' ([[арабаар]] أبو ظبي‎‎ - ''Абүү Зобий'') — [[Арабын Нэгдсэн Эмират Улс|АНЭУ]]-ын [[Арабын Нэгдсэн Эмират Улсын эмиратууд|эмират нутаг]]. == Цахим холбоос == {{Wiktionary}} {{Commons|Abu Dhabi - أبوظبي|Абу-Даби (эмират)}} ==Эшлэл== {{reflist}} [[Ангилал:Абу-Даби (эмират)| ]] [[Ангилал:Арабын Нэгдсэн Эмират Улсын эмират]] 5zzqbi27ymbv474ygqe5f0by2kywmhd 0 32894 851680 851611 2026-03-28T13:01:11Z Amgaab 16976 851680 wikitext text/x-wiki {{Төрийн зүтгэлтэн |зураг = Gombojavyn Zandanshatar (2025).jpg |тайлбар = Ерөнхий сайд Г.Занданшатар. 2025 он. |алба1 = {{flagicon|Монгол}} 34 дэх [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд]] |ээлж1 = 2025 оны 6-р сарын 13 - 2026 оны 3-р сарын 27 |өмнөх1 = [[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]] |дараах1 = |алба2 = {{flagicon|Монгол}} [[Монгол]] [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] дарга |ээлж2 = 2019.02 сар-2024.07 сар |өмнөх2 = [[Миеэгомбын Энхболд]] |дараах2 = [[Дашзэгвийн Амарбаясгалан]] |алба3 = {{flagicon|Монгол}} Монгол Улсын сайд, [[Монгол Улсын Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газар|Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын]] дарга |ээлж3 = 2017-2019.02.01 |өмнөх3 = [[Жамъянгийн Мөнхбат]] |дараах3 = [[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]] |алба4 = {{flagicon|Монгол}} [[Монгол]] [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] гишүүн |ээлж4 = 2004-2012<br>2016-2024 |алба5 = {{flagicon|Монгол}} [[Гадаад харилцааны яам (Монгол)|Гадаад харилцааны сайд]] |ээлж5 = 2009.11 сар-2012.08 сар |өмнөх5 = [[Сүхбаатарын Батболд]] |дараах5 = [[Лувсанвандангийн Болд]] |алба6 = [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Намын]] Ерөнхий нарийн бичгийн дарга |ээлж6 = 2012.07 сар-2013.11 сар |өмнөх6 = [[Ухнаагийн Хүрэлсүх]] |дараах6 = Жамъянгийн Мөнхбат |төрсөногноо = {{bda|1970|3|8}} |төрсөнгазар = [[Баянхонгор]] [[аймаг]], [[Баацагаан сум]] |улсорон = {{MGL3}} |намэвсэл = [[Монгол Ардын Нам]] |сургууль = ОХУ-ын Эрхүү хотын Улс ардын аж ахуйн дээд сургууль |гэрбүл = Эхнэр Ганбаярын Отгонгэрэл<br>Дөрвөн хүүхэдтэй |website = [http://www.zandanshatar.com www.zandanshatar.com] |гарынүсэг=[[File:УИХ-ын дарга гарын үсэг.png|100px]]}}'''Гомбожавын Занданшатар''' ([[1970 он]]ы 3 дугаар сарын 8-нд [[:en:Baatsagaan|Баацагаан сум]], [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор аймагт]] төрсөн) нь улс төрч, [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|Монгол Улсын Ерөнхий сайдын]]. Өмнө нь Гадаад харилцааны сайд, [[УИХ]]-ын дарга, Ерөнхийлөгчийн Тамгын газрын даргаар ажиллаж байсан, УИХ-д дөрвөн удаа сонгогдсон. [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Намын]] Удирдах зөвлөлийн гишүүн, Бага хурлын гишүүн. 2025 оны 6 дугаар сарын 13-ны өдөр [[Монгол|Монгол Улсын]] 34 дэх Ерөнхий сайдаар томилогдсон.<ref>https://ikon.mn/n/3fgr Монгол улсын 34 дэх Ерөнхий сайдаар Г.Занданшатар томилогдсон. 2025.06.13</ref> 2026 оны 3 дугаар сарын 16-нд нээгдсэн УИХ-ын хаврын чуулган эхний өдрөөсөө эхлэн гацаанд орж улс төрийн хямрал үүссэний улмаас Г.Занданшатар 3 дугаар сарын 27-ны өдөр үүрэгт ажлаасаа чөлөөлөгдөх хүсэлтээ өгснийг МАН-ын Удирдах зөвлөл хүлээн авч<ref>https://www.ub.life/p/260327-yjbd3c</ref>, улмаар УИХ-аар хэлэлцээд, чуулганы хуралдаанд оролцогсдын 74 хувь буюу 54 гишүүний саналаар үүрэгт ажлаас нь чөлөөлсөн.<ref name=":0">{{Cite web |last=iKon.mn |first=Н. Эрхбаяр |date=2026-03-27 |title=Г.Занданшатар Монголын орчин үеийн түүхэнд хамгийн богино хугацаанд ажилласан дөрөв дэх Ерөнхий сайд боллоо |url=https://ikon.mn/n/3mdj |access-date=2026-03-28 |website=ikon.mn |language=en}}</ref> == Намтар == === Эцэг эх === [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён хан аймгийн]] Цогтой гүн Дашдоржийн хошууны (одоогийн Баянхонгор аймгийн [[Галуут сум]], 1923 оноос Баянхонгор хайрхан уулын хошуу, 1931-1957 онд Баянхонгор сум<ref>https://www.touristinfocenter.mn/cate13_more.aspx?ItemID=155</ref>) нутаг Уутын голоор нутагтай Дүгэржав хэмээх язгуурын [[тайж]] хүн байжээ. Түүний хүү Сумгарьд тайж нь Дүгэржавын ганц хүү бөгөөд Норов хэмээх хүүтэй байв. Норов тайжийн хүү Дамдинжавын Гомбожав нь Г.Занданшатарын аав юм. Д.Гомбожавыг 3 настай байхад эцэг Норов тайж нас барснаар, ойрын төрөл Ундарын Дамдинжав хэмээх хүнд үрчлэгдсэн байна.<ref>https://www.ulsturch.mn/a/44339</ref> Д.Гомбожав 1933 онд төрсөн бөгөөд сумандаа адуучнаар ажиллаж байгаад 1953 онд цэргийн албанд татагджээ. Тэрбээр бага залуудаа ухаан сэргэлэн, хөдөлмөрч, адуунд эртэй, морь уургалах, эмнэг булгиулах, хурдан морь таних, уях эрдмийг төгс эзэмшсэн хүн байсан гэдэг. Цэргийн албаа хааж ирээд 1956 оноос [[Галуут сум|Галуут сумандаа]] багийн тоо бүртгэгч, “Галуут” [[Нэгдэл|нэгдлийн]] ня-бо, баг, бригадын дарга, 1962 оноос “Коммунизмын төлөө” нэгдлийн орлогч дарга зэрэг албыг хашиж байгаад 1965-1967 онд удирдах ажилтны 2 жилийн дээд курс дүүргээд ирэхэд нь [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор аймгийн]] [[Баацагаан сум|Баацагаан суманд]] сум-нэгдлийн даргаар томилсон байна.<ref>https://www.youtube.com/watch?v=u_yheu9linc</ref> Тэрбээр энд ажиллах хугацаандаа тус сумын “Чойбалсангийн зам” нэгдлийг улсын тэргүүний нэгдлийн хэмжээнд хүргэсэн юм. Д.Гомбожав 1972-1976 онд тухайн үеийн [[Удирдлагын Академи|Намын дээд сургуульд]] суралцан дүүргэж, дээд боловсрол эзэмшсэн байна. Улмаар [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор аймгийн]] [[Өлзийт сум (Баянхонгор)|Өлзийт суманд]] сум-нэгдлийн даргаар томилогдож, 1982 он хүртэл ажиллахдаа тус сум-нэгдлийг аж ахуй, зохион байгуулалтын хувьд бэхжүүлэн, олон шинэ санаачилга гарган, амжилттай хэрэгжүүлснээр аймаг, улсын тэргүүлэх хамт олон болгосон байна.<ref>https://www.youtube.com/watch?v=u_yheu9linc</ref> 1982 онд МАХН-ын Төв Хорооны шийдвэрээр түүнийг [[Атрын аян|Атрын II аянаар]] байгуулагдсан, [[Хэнтий аймаг|Хэнтий аймгийн]] Чандганы сангийн аж ахуйн даргаар томилжээ. Тэрбээр шинэ тутам аж ахуйг богино хугацаанд хөл дээр нь босгон, улс ардын аж ахуй, соёлыг хөгжүүлэх төлөвлөгөөт зорилтуудыг амжилттай ханган биелүүлж, улсын хэмжээнд хамгийн их ургац хураасан САА-гаар удаа дараа шалгарч байв. Д.Гомбожав МАХН-ын XVI, XVII, XVIII, XIX, XX их хурлуудад төлөөлөгчөөр, [[Ардын Их Хурал|Ардын Их Хурлын]] депутатаар 4 удаа сонгогдсон, 1992 онд ардчилсан, шинэ [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|Үндсэн хуулийг]] батлалцсан хүн юм.<ref>https://www.youtube.com/watch?v=u_yheu9linc</ref> Монгол Улсын хөдөө аж ахуй, газар тариалангийн салбарт олон жил үр бүтээлтэй ажилласныг нь үнэлэн Дамдинжавын Гомбожавт 1991 онд [[Монгол улсын хөдөлмөрийн баатар|Монгол Улсын Хөдөлмөрийн баатар]] цол олгожээ.<ref>https://www.ulsturch.mn/a/51545</ref> Г.Занданшатарын ээж О.Дашзэвэг нь Баянхонгор хайрхан уулын хошууны (одоогийн Баянхонгор аймгийн [[Галуут сум]]) Уутын голоор нутагтай, Оросоо хэмээх хүний ууган охин болж, 1937 онд төржээ.<ref>https://www.ulsturch.mn/a/44339 </ref> О.Дашзэвэг нь Баянхонгор аймгийн Галуут, Баацагаан, Өлзийт зэрэг сумын хүн эмнэлэг, цэцэрлэгт ажиллаж байсан байна.<ref>https://zandanshatar.parliament.mn/nn/62372/</ref> Ардын сурган хүмүүжүүлэх ухааны уламжлалт дэг ёсыг сайн эзэмшсэн, Буддын гүн ухааны мэдлэгтэй, монгол ардын үлгэр, тууль сайн мэддэг, [[Жангар|“Жангар”]] тууль, “Молон тойны намтар”, “Чойжид дагинын тууж”, “Оюун түлхүүр” зэрэг сургаалын зохиолуудыг хүүхдүүддээ цээжээр хэлж өгдөг хүн байжээ.<ref>https://zandanshatar.parliament.mn/nn/62372/</ref> Д.Гомбожав, О.Дашзэвэг нар 1958 онд ханилан сууж, зургаан хүүхэд төрүүлж өсгөсний 5 дахь нь Занданшатар юм.<ref>https://zandanshatar.parliament.mn/nn/62372/</ref> === Бага нас === Г.Занданшатар 1970 оны гуравдугаар сарын 8-нд [[Баацагаан сум|Баянхонгор аймгийн Баацагаан сумын]] эмнэлэгт төржээ.<ref>{{Cite web |title=Бага нас |url=https://zandanshatar.parliament.mn/nn/41348/ |access-date=2025-12-21 |website=Parliament.mn - Монгол Улсын Их Хурал |language=mn-MN}}</ref> Тухайн үед аав Д.Гомбожав нь тус суманд сум-нэгдлийн даргаар ажиллаж байв.<ref>https://www.24tsag.mn/a/169617</ref> Занданшатар гэдэг нэрийг эх барьж авсан эмч Ёндонцоо нь ном харж байгаад өгсөн гэдэг.<ref>https://www.24tsag.mn/a/169617</ref> Гэрийн эзэн [[Удирдлагын Академи|Намын дээд сургуульд]] суралцах болсон тул тэднийх 1972 онд [[Улаанбаатар|Улаанбаатарт]] нүүж иржээ.<ref>https://www.24tsag.mn/a/169617</ref> Эцэг Д.Гомбожав нь [[Шатар|шатарт]] хорхойтой, Намын дээд сургуулийн сум-нэгдлийн дарга нар голдуу оюутнууд тэднийд ирж шатар тоглох нь олон тул Занданшатар хүү тэдний тоглохыг харсаар 4 настайдаа өөрөө шатар нүүж сурчээ.<ref>https://www.24tsag.mn/a/169617</ref> Д.Гомбожав 1976 онд сургуулиа төгсөж, Баянхонгор аймгийн [[Өлзийт сум (Баянхонгор)|Өлзийт суманд]] сум-нэгдлийн даргаар томилогдсон тул Г.Занданшатар 1977 онд тус сумын дунд сургуулийн нэгдүгээр ангид оржээ. Сургуульд тэрбээр сурлага сайтай, урлаг, спортод идэвх сонирхолтой, шүлэг уншдаг, бөхийн спортоор хичээллэдэг байсан байна.<ref>https://www.24tsag.mn/a/169617</ref> 1982 онд нийслэлийн 10 жилийн 77 дугаар дунд сургуульд шилжин суралцаж, 1987 онд "Онц" дүнтэй төгсчээ.<ref>https://www.24tsag.mn/a/169617</ref> ==Гэр бүл== Г.Занданшатарын гэргийг Ганбаярын Отгонгэрэл гэдэг. [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] [[Дөрвөлжин сум]]ын уугуул. 1974 онд төрсөн. Зургаан хүүхэдтэй айлын тав дахь нь. Г.Занданшатарыг тухайн үеийн Зах зээлийн коллеж буюу одоогийн [[Худалдаа Үйлдвэрлэлийн Дээд Сургууль|Худалдаа үйлдвэрлэлийн дээд сургуульд]] багшилж байхад нь танилцаж, 1992 онд гэр бүл болжээ.<ref>https://zandanshatar.parliament.mn/nn/62375/</ref> Г.Отгонгэрэл нь санхүүч мэргэжилтэй, [[Их Британи|Их Британи, Умард Ирландын Нэгдсэн Вант Улсын]] [[Бирмингемийн их сургууль|Бирмингэмийн их сургуульд]] бизнесийн удирдлагын магистрын зэрэг хамгаалсан. Тэд хоёр хүү, хоёр охинтой.<ref>https://zandanshatar.parliament.mn/nn/62375/</ref> ==Боловсрол== - 1977-1987 онд Баянхонгор аймгийн Өлзийт сумын дунд сургууль, Улаанбаатар хотын 10 жилийн 77 дугаар дунд сургуульд суралцаж төгссөн.<ref>{{Cite web |title=Бага нас |url=https://zandanshatar.parliament.mn/nn/41348/ |access-date=2025-12-21 |website=Parliament.mn - Монгол Улсын Их Хурал |language=mn-MN}}</ref> - 1987-1992 онд ОХУ-ын [[Эрхүү]]гийн Улс ардын аж ахуйн дээд сургуульд суралцаж, санхүүч-эдийн засагч мэргэжил эзэмшсэн.<ref>{{Cite web |title=Монгол Улсын 34 дэх Ерөнхий сайдаар Г.Занданшатарыг томиллоо |url=https://www.parliament.mn/nn/75028/ |access-date=2025-12-21 |website=Parliament.mn - Монгол Улсын Их Хурал |language=mn-MN}}</ref> - [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Энэтхэг]], [[Өмнөд Солонгос]], [[Швед]], [[Нидерланд]] улсуудад банк, санхүү, бизнесийн удирдлагын чиглэлээр сургалт дүүргэсэн. Эдийн засгийн ухааны магистр.<ref>{{Cite web |title=Монгол Улсын 34 дэх Ерөнхий сайдаар Г.Занданшатарыг томиллоо |url=https://www.parliament.mn/nn/75028/ |access-date=2025-12-21 |website=Parliament.mn - Монгол Улсын Их Хурал |language=mn-MN}}</ref> ==Ажилласан байдал== * 1992-1995 онд Зах зээлийн коллеж буюу одоогийн [[Худалдаа Үйлдвэрлэлийн Дээд Сургууль|Худалдаа үйлдвэрлэлийн дээд сургуульд]] багш, судлаач.<ref>https://www.uih.mn/zandanshatar </ref> * 1995-1998 онд [[ХААН Банк|Хөдөө аж ахуйн банкинд]] эдийн засагч, хэлтэс, газрын захирал.<ref>https://www.uih.mn/zandanshatar </ref> * 1998-2000 онд [[Монголбанк|Монголбанкны]] Сургалтын төвийн менежер, Хөдөө аж ахуйн банкинд Монголбанкны бүрэн эрхт төлөөлөгч.<ref>https://www.uih.mn/zandanshatar </ref> * 2000-2003 онд ХААН банкны дэд захирал.<ref>https://www.uih.mn/zandanshatar </ref> * 2003-2004 онд Монгол Улсын Хүнс, хөдөө аж ахуйн дэд сайд.<ref>https://www.uih.mn/zandanshatar </ref> * 2004-2012 онд Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн.<ref>{{Cite web |date=2025-12-20 |title=Монгол Улсын Ерөнхий сайдын намтар |url=https://mongolia.gov.mn/page/3 |access-date=2025-12-20 |website=mongolia.gov.mn |language=mn}}</ref> * 2009-2012 онд Монгол Улсын Гадаад харилцааны сайд.<ref>{{Cite web |date=2025-12-20 |title=Монгол Улсын Ерөнхий сайдын намтар |url=https://mongolia.gov.mn/page/3 |access-date=2025-12-20 |website=mongolia.gov.mn |language=mn}}</ref> * 2012-2013 онд Монгол Ардын Намын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга. * 2013-2015 онд АНУ-ын [[Стэнфордын Их Сургууль|Стэнфордын их сургуулийн]] Хөгжил, ардчилал, хуулийн засаглалын хүрээлэнд судлаач. * 2016 оноос Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн. * 2017-2019 онд Монгол Улсын Засгийн газрын гишүүн, Монгол Улсын сайд, Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын дарга.<ref>{{Cite web |title=Улс төр |url=https://ikon.mn/l/1/oy3y3c/ozp16o?ppagesize= |access-date=2025-12-20 |website=ikon.mn |language=en}}</ref> * 2019 оноос Монгол Улсын Их Хурлын дарга. * 2024 оны 7 дугаар сараас 2025 оны 6 дугаар сарын 13 хүртэл Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн Тамгын газрын дарга. * 2025 оны 6 дугаар сарын 13<ref name=":1" />-2026 оны 3 дугаар сарын 27<ref name=":0" /> хүртэл Монгол Улсын Ерөнхий сайд. ===Зах зээлийн онолыг Монголд === 1992 онд 22 настайдаа [[Орос|ОХУ-д]] дээд сургууль төгсөж ирээд, хуучнаар Худалдааны техникум буюу тухайн үед Зах зээлийн коллеж хэмээх шинэ нэртэй болоод байсан, өдгөөгийн Худалдаа, үйлдвэрлэлийн дээд сургуульд багшаар ажиллаж эхэлжээ. Монгол Улс зах зээлийн цоо шинэ замыг дөнгөж сонгон шинэ нийгэмд хөл тавьсан тэр үед [[Зах зээлийн эдийн засаг|зах зээл]] гэж чухам юу болох, онол, арга зүй нь ямар байдгийг Монголд мэддэг хүн цөөн байв. Г.Занданшатар ийм цаг үед Зах зээлийн коллежид зах зээлийн эдийн засгийн сурах бичиг, гарын авлагуудыг орчуулан түгээж, заах арга зүйг нь боловсруулан туршиж, нэг ёсондоо зах зээлийн онолыг Монголд нэвтрүүлэхийг чармайж байжээ. Энд ажиллах хугацаандаа тэрбээр “Чөлөөт сэтгэгчдийн клуб” байгуулж, нэр хүндтэй улстөрч, эдийн засагчдыг урьж лекц уншуулж байсан нь тухайн үедээ ихээхэн сонирхолтой, өгөөжтэй арга хэмжээ болж байв.<ref name=":1">https://www.24tsag.mn/a/169617 Зэрэг нэмж байгаа Г.Занданшатар. 2019.02.01</ref> ===Банкны сэргээн босголт, бүтцийн өөрчлөлт=== 1996 онд багшийн ажлаас банк санхүүгийн салбарт шилжиж, Монголбанк, Хөдөө аж ахуйн банкинд ажиллажээ. Арилжааны олон банк байгуулагдсан ч жижиг зах зээл дээр хүч тарамдаж, чөлөөт өрсөлдөөний зарчмаар хэрхэн ажиллах арга эвээ ололгүй эхнээсээ дампуурч эхлэв. Тэдгээрийн нэг нь Монголын бараг хамгийн том банкны нэг Хөдөө аж ахуйн банк байсан юм. Хот, хөдөөд хамгийн олон салбартай энэ банк үйл ажиллагаа доголдсоны улмаас Монгол Улс төрийн албан хаагчдынхаа цалинг тавьж чадахгүйд хүрч, цалингаа хүлээсэн хүмүүс хэдэн сараар хүлээж, эцэст нь цалингийн оронд гурил, будаа авч байв. Засгийн газар банкийг дампуурлаас аврах үүргийг залуу санхүүч Г.Занданшатарт ногдуулав. Тэрбээр Монголбанкны бүрэн эрхт төлөөлөгчөөр томилогдсон бөгөөд тус банкинд бүтцийн өөрчлөлт хийх төслийг хэрэгжүүлж, улмаар дэд захирлаар ажиллан зорилгоо амжилттай биелүүлсэн.<ref>https://www.24tsag.mn/a/169617 </ref> Одоогийн ХААН банк хэмээх нэрийг тэрбээр өгсөн бөгөөд дотроо эвийн хоёр загастай, дөрвөн дэлбээт, гүн ногоон өнгөт одоогийн лого буюу таних тэмдэг нь түүний санаачилга байв. ХААН гэсэн нэр Хөдөө аж ахуйн гэсэн нэрийн товчлол мэт санагдаж болох ч яваандаа Монголын хамгийн том банк болно, басхүү банкны харилцагч бол хаан гэсэн хос утгыг бэлгэдэн тэрбээр ийм лого санаачилсан гэдэг. ХААН банк өдгөө Монгол Улсад хамгийн олон салбартай, хүчирхэг банк болжээ. ==Улс төрд== 1998 онд [[Монгол Ардын Нам|МАХН]]-д элсэж, 2004, 2008, 2016, 2020 онд [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор]] аймгаас УИХ-ын гишүүнээр сонгогджээ. Парламентын гишүүнээр сонгогдсон 4 бүрэн эрхийн хугацаандаа тэрбээр УИХ-ын Төсвийн зарлагын дэд хорооны дарга, УИХ дахь МАН-ын бүлгийн дэд дарга, [[Гадаад харилцааны яам (Монгол)|Гадаад харилцааны]] сайд, Монгол Улсын сайд, [[Монгол улсын Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газар|Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын]] дарга, [[Улсын Их Хурал|Монгол Улсын Их Хурлын]] даргаар ажилласан байна. Банк, санхүү, татвар, хяналт шалгалт, зөвлөлдөх ардчилал, ард түмний Үндсэн хуулиар олгосон засаглах эрхийг хангах зэрэг чиглэлээр 30 гаруй томоохон хууль санаачлан батлуулсан. 2012-2013 онд МАН-ын Ерөнхий нарийн бичгийн даргаар ажиллаж байв. МАН-ын Удирдах зөвлөлийн гишүүн, Бага хурлын гишүүн. ===Газар тариаланг сэргээх бодлого=== Г.Занданшатарыг 2003 онд Хөдөө аж ахуйн дэд сайдаар томилогдон ажиллах үед нь Монголын газар тариалангийн салбар ноцтой хямарч, зогсонги байдалд ороод байв. Техникийн шинэчлэл зогсож, тариалангийн талбай зэрлэгтээ баригдан атаршиж, Монголд гурилын хомсдол үүссэний улмаас импортын гурил гол хэрэглээ болоод байв. Тэр цагт "Монголд тариа тарих хэрэггүй. Хойно, өмнө, хажууханд тариалангийн аварга том улс орон байхад идэх гурилаа тэндээс авахад л болно" гэсэн үзэл баримтлал дэвшүүлж явсан төрийн түшээд ч бий. Ийм үед алдаатай уг бодлогыг үндсээр нь өөрчилж, хөдөө аж ахуй, түүний дотор тариалангийн салбарыг аврахын тулд "Хөдөө аж ахуйн талаар төрөөс баримтлах бодлогын баримт бичиг"-ийг УИХ-аар батлуулж<ref> https://legalinfo.mn/mn/detail?lawId=6589</ref>, улмаар Атрын III аяныг санаачлагчдын нэг болжээ. ===МАСЗХ-г НАМЗХ болгоход оролцов=== Тэрбээр 2005-2010 онд МАН-ын дэргэдэх залуучуудын байгууллага болох Монголын ардчилсан социалист залуучуудын холбоо (МАСЗХ)-ны Удирдах зөвлөлийн гишүүн, Дэд ерөнхийлөгч, Ерөнхийлөгчөөр ажиллаж байсан<ref>{{Cite web |date=2025-12-20 |title=Монгол Улсын Ерөнхий сайдын намтар |url=https://mongolia.gov.mn/page/3 |access-date=2025-12-20 |website=mongolia.gov.mn |language=mn}}</ref> бөгөөд тус холбоог өөрчлөх, үзэл баримтлалыг шинэчлэх ажлыг хамтран гүйцэтгэж зорилго, чиглэл, үйл ажиллагааны хувьд шинэ Нийгмийн ардчилал-Монголын залуучуудын холбоо (НАМЗХ)-г үүсгэн байгуулалцжээ. <ref>{{Cite web |last=gogo.mn |title=Нийгмийн ардчилал, Монголын залуучуудын холбооны ерөнхийлөгчөөр Л.Оюун-Эрдэнэ сонгогдлоо |url=https://gogo.mn/r/76274 |access-date=2025-12-20 |website=gogo.mn |language=mn}}</ref> ===Гадаад бодлогын шинэ үзэл баримтлал=== [[Файл:With Hillary Clinton.jpg|left|thumb|АНУ-ын 67 дахь Төрийн Нарийн Бичгийн Дарга [[Хиллари Клинтон|Хиллари Клинтоны]] хамт]]Г.Занданшатар 2011 онд Гадаад харилцааны сайдаар ажиллаж байхдаа Монгол Улсын Гадаад бодлогын үзэл баримтлалыг боловсруулан батлуулсан нь<ref>{{Cite web |last=gogo.mn |title=Гадаад бодлогын үзэл баримтлалын тухай тогтоолын төсөл өргөн барив |url=https://gogo.mn/r/81681 |access-date=2025-12-20 |website=gogo.mn |language=mn}}</ref> Монгол Улс энхийг эрхэмлэсэн, нээлттэй, бие даасан, олон тулгуурт гадаад бодлого явуулах замаар аюулгүй байдал, тусгаар тогтнол, үндэсний язгуур ашиг сонирхлоо олон улсын эрх зүйн хүрээнд улс төр-дипломатын аргаар хангах тулгуур баримт бичиг болсон юм.<ref>{{Cite web |title=МОНГОЛ УЛСЫН ГАДААД БОДЛОГЫН ҮЗЭЛ БАРИМТЛАЛ |url=https://legalinfo.mn/ |access-date=2025-12-20 |website=Эрх зүйн мэдээллийн нэгдсэн систем |language=en}}</ref> 2011 онд Монгол Улс [[Ардчилсан орнуудын хамтын нийгэмлэг|Ардчилсан орнуудын хамтын нийгэмлэгийг]] хоёр жил даргалах хүндтэй үүргийг хүлээн авсан билээ. Түүнийг сайд байх үед Монгол Улсын Засгийн газар “Гадаад харилцааг эдийн засагжуулах хөтөлбөр”-ийг баталсан нь<ref>{{Cite web |last=gogo.mn |title=Монгол Улсын гадаад харилцааг эдийн засагжуулах хөтөлбөр батлана |url=https://gogo.mn/r/nve9y |access-date=2025-12-20 |website=gogo.mn |language=mn}}</ref> улс орны хөгжлийн тогтвортой өсөлтийг хангахад гадаад улс төр, эдийн засгийн дипломат үйл ажиллагааг чиглүүлэхэд томоохон түлхэц болсон. Мөн “Дипломат ажилтны сахилгын тусгай дүрэм”-ийг шинэчилж, гадаад харилцааны салбар, дипломат ажилтнуудын үйл ажиллагаанд ёс зүй, сахилга хариуцлагыг сахиулах шинэ жишиг тогтоосон юм.<ref>{{Cite web |last=gogo.mn |title=Хууль бус наймаа хийсэн дипломат ажилтан ажилгүй болно |url=https://gogo.mn/r/1j2e3 |access-date=2025-12-20 |website=gogo.mn |language=mn}}</ref> ===Хөгжлийн бодлогын суурийг тавив=== 2018 оноос Монгол Улсын сайд, Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын даргаар ажиллах үедээ “Гурван тулгуурт хөгжлийн бодлого” буюу төр, нийгэм, эдийн засгийн шинэчлэлийн бодлогыг гардан боловсруулж, батлуулсан. <ref>https://legalinfo.mn/mn/detail?lawId=13240</ref> Энэхүү хөгжлийн бодлогын баримт бичгийн үндсэн агуулга “Шинэ сэргэлтийн бодлого” урт хугацааны хөгжлийн бодлогын эх үндэс болсон бөгөөд Монгол Улсын Их Хурлыг Г.Занданшатар тэргүүлж байх үед буюу 2021 оны 12 дугаар сарын 30-ны өдөр 106 дугаар тогтоол батлагдсан юм.<ref>https://ikon.mn/n/2f97 УИХ: Шинэ сэргэлтийн бодлого батлах тухай тогоолын төслийг эцэслэн батлав.</ref> ==Улсын Их Хурлын дарга== [[Файл:G Zandanshatar.jpg|thumb|Монгол Улсын Их Хурлын дарга Г.Занданшатар. 2021 он. ]] Монгол Улсын Их Хурлын найм дахь удаагийн сонгуулийн үр дүнгээр байгуулагдсан парламентын анхны чуулганаар буюу 2020 оны 6 дугаар сарын 20-нд Г.Занданшатарыг Монгол Улсын Их Хурлын даргаар сонгов.<ref>https://www.parliament.mn/nn/10787/ Улсын Их Хурлын гишүүн Гомбожавын Занданшатарыг Монгол Улсын Их Хурлын даргаар сонголоо </ref> Ингэснээр тэрбээр энэ албан тушаалд парламентын хоёр бүрэн эрхийн хугацаанд үргэлжлүүлэн ажилласан анхны хүн болсон юм. 2019 оны 2 дугаар сард анх сонгогдсоноос хойших Г.Занданшатар 5 жил шахмын хугацаанд УИХ-ыг орчин үеийн дэлхийн улс орнуудын парламентын жишигт нийцүүлэн шинэчлэл хийх зорилт дэвшүүлэн ажилласан. Энэ зорилтын хүрээнд түүний хэрэгжүүлсэн дөрвөн шинэчлэлийг онцолбол: ===Үндсэн хуулийн шинэчлэл=== 20 гаруй жил яригдаж, 3 парламент дамжин өрнөсөн, 4 төсөл өргөн баригдсан ч шийдэлд хүрч чадаагүй байсан Үндсэн хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах ажлыг амжилттай удирдаж хэрэгжүүлсэн. Энэ ажил УИХ дээр 3 жилийн турш өрнөж, нэмэлт, өөрчлөлтийн төсөл 2019 оны 6 дугаар сард Үндсэн хуулийн цэцэд<ref>{{Cite web |last=admin |title=Үндсэн хуульд оруулах нэмэлт, өөрчлөлтийн төслийг Үндсэн хуулийн цэцэд өргөн барив |url=https://conscourt.gov.mn/index.php/?p=4632 |access-date=2025-12-20 |language=mn-MN }}{{Dead link|date=Нэгдүгээр сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, улмаар парламентад өргөн баригдсанаас хойш УИХ 5 сарын турш завсарлагагүйгээр, тасралтгүй хэлэлцсэн юм. Ард иргэдээрээ хэлэлцүүлж, зөвлөлдөх санал асуулгыг Монголын түүхэнд анх удаа зохион байгуулж, төрийн болон иргэний нийгмийн байгууллага, улс төрийн намууд, эрдэмтэн судлаачдын санал бодлыг сонсож, нийгмийн зөвшилцлийг хангаж чадсанаар Үндсэн хуулийн нэмэлт, өөрчлөлт 2019 оны 11 дүгээр сарын 14-ний өдөр батлагдсан билээ.<ref>{{Cite web |title=Монгол Улсын Үндсэн хуульд оруулсан нэмэлт, өөрчлөлтийн уг эхийг Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Х.Баттулга ёсчлон баталгаажууллаа |url=https://www.parliament.mn/nn/9785/ |access-date=2025-12-20 |website=Parliament.mn - Монгол Улсын Их Хурал |language=mn-MN}}</ref> Нэмэлт, өөрчлөлт нь Үндсэн хуулийн 28.5 хувийг буюу 70 зүйлийн 19 зүйл, 36 заалтыг хөндсөн бөгөөд засаглалын хяналт-тэнцлийг хангаж, Засгийн газрын тогтвортой байдал, парламентын хариуцлагыг нэмэгдүүлэх, хараат бус шударга шүүхийг төлөвшүүлэх, нутгийн захиргааны бие даасан байдлыг бэхжүүлэх суурь зарчмын хүрээнд Үндсэн хуульд 2000 онд оруулсан долоон өөрчлөлтийг засаж сайжруулах; Байгалийн баялаг ард түмний мэдэлд байж, түүний үр өгөөжийн дийлэнх нь ард түмэнд ногдох; Монгол Улсын нийгэм-эдийн засгийг урт хугацаанд тогтвортой хөгжүүлэх, бодлогын уялдаа холбоо, залгамж чанар, нэгдмэл байдлыг хангах; Улс төрийн намууд улсын хэмжээнд бодлого дэвшүүлж ажиллах, үйл ажиллагааны үндсэн зарчим, санхүүгийн эх үүсвэр, зарцуулалт нь ил тод байх; Шүүхийн бие даасан, шүүгчийн хараат бус байдлыг хангах замаар иргэдийн шүүхэд итгэх итгэлийг нэмэгдүүлэх; Нутгийн өөрийн удирдлага, хот тосгоны эрх зүйн үндсийг боловсронгуй болгох зэрэг тогтолцооны шинэчлэлийн шинэ зохицуулалтууд туссан юм.<ref> https://www.parliament.mn/nn/10362/ </ref> Улмаар 2023 оны 5 дугаар сарын 31-ний өдөр Монгол Улсын Үндсэн хуульд оруулах бас нэгэн өөрчлөлтийг батлуулсан бөгөөд энэ өөрчлөлт нь парламентын төлөөллийн чадавхыг сайжруулах, ард түмний сонголтыг аль болох бүрэн дүүрэн баталгаажуулах, шударга сонгуулийн зарчмыг төлөвшүүлэхэд чиглэсэн байна.<ref>{{Cite web |last=News.MN |date=2023-05-31 |title=Монгол Улсын Үндсэн хуульд өөрчлөлт оруулж, баталлаа {{!}} News.MN |url=https://news.mn/r/2652241/ |access-date=2025-12-20 |website=News.MN - Мэдээллийн эх сурвалж |language=mn}}</ref> Үндсэн хуулийн шинэчлэлийн эдгээр нэмэлт, өөрчлөлтүүд ард түмний засаглах эрхийг хангах, төр цэгцэрч, засаглал тогтворжин, шударга ёс, эрүүл нийгэм төлөвших эрх зүйн үндсийг бэхжүүлсэн өөрчлөлт болсон гэж үздэг.<ref>{{Cite web |date=2025-09-24 |title=ШИНЭЧЛЭГЧ |url=https://www.ulsturch.mn/a/73286 |access-date=2025-12-20 |website=www.ulsturch.mn |language=en}}</ref> ===Парламентын хяналт шалгалтын шинэ тогтолцоо=== 2019 онд Үндсэн хуульд оруулсан нэмэлт, өөрчлөлтөөр Үндсэн хуулийн 28 дугаар зүйлийн 2 дахь хэсэгт “Хуулийн биелэлтийг хангахтай холбоотой нийтийн эрх ашгийг хөндсөн тодорхой асуудлаар Улсын Их Хурлын гишүүний дөрөвний нэгээс доошгүй нь хянан шалгах түр хороо байгуулах санал тавибал Улсын Их Хурал цөөнхийн төлөөллийг оролцуулан уг хороог байгуулна” гэж тусгасан.<ref>{{Cite web |title=МОНГОЛ УЛСЫН ИХ ХУРЛЫН ХЯНАЛТ ШАЛГАЛТЫН ТУХАЙ |url=https://legalinfo.mn/ |access-date=2025-12-20 |website=Эрх зүйн мэдээллийн нэгдсэн систем |language=en}}</ref> Энэхүү нэмэлт, өөрчлөлтийн үзэл баримтлалд нийцүүлэн Монгол Улсын Их Хурлын хяналт шалгалтын тухай хуулийг батлан хэрэгжүүлсэн нь парламентын хянан шалгах чиг үүргийг цоо шинэ шатанд гаргасан юм.<ref>{{Cite web |last=iSee.mn |title=Г.Занданшатар: Хяналт шалгалтын тухай анхдагч хуулийг баталж, парламентын хөгжлийн шинэ үе шатыг эхлүүллээ |url=http://isee.mn/n/30654 |access-date=2025-12-20 |website=iSee.mn |language=mn}}</ref> Үндсэн хуулийн нэмэлт, өөрчлөлтөөр УИХ зөвхөн Ерөнхий сайдыг сонгохоор болсон бөгөөд Засгийн газрын бусад гишүүдийг томилох эрхээсээ татгалзсан. Мөн УИХ-д өргөн мэдүүлсэн төсвийн төслийн орлого, зарлагын дүнг нэмэгдүүлэхийг хориглож, Засгийн газрын эрх мэдэл энэ хэрээр нэмэгдсэн. Энэхүү өөрчлөлтийн дараа Засгийн газрын үйл ажиллагаанд тавих парламентын хяналтыг сайжруулах нь хууль тогтоох болон гүйцэтгэх эрх мэдлийн хоорондын хяналт тэнцлийг хангах бодлогын гол шийдэл болох ёстой байсан учраас энэ анхдагч хуулийг баталсан бөгөөд өмнө нь парламентын хяналт шалгалтыг ингэж нарийвчлан зохицуулсан бие даасан хууль байгаагүй юм. Хууль батлагдан хэрэгжсэнээр парламент хяналт шалгалтын ажлаа урьдчилан төлөвлөдөг болж, хяналтын сонсголын төрөл, хэлбэрийг нарийвчлан зохицуулжээ. Хуулиар хянан шалгах түр хорооны эрх зүйн байдал, үйл ажиллагааны журмыг дэлгэрэнгүй зохицуулж өгснөөр нийтийн ашиг сонирхлыг хөндсөн тодорхой асуудлаар Хянан шалгах хороод байгуулагдан ажиллаж, нийтийн сонсгол, нээлттэй хэлэлцүүлэг УИХ-ын үйл ажиллагааны байнгын механизм болов.<ref>{{Cite web |title=НИЙТИЙН СОНСГОЛЫН ТУХАЙ |url=https://legalinfo.mn/ |access-date=2025-12-21 |website=Эрх зүйн мэдээллийн нэгдсэн систем |language=en}}</ref> Ингэснээр олон жил далд бугшсан асуудлууд ил болж, олон нийтийн анхаарал, хяналтад орсон. Тухайлбал, 2022 оны 4 дүгээр сард Хөгжлийн банкны асуудлаар Хянан шалгах түр хороо нотлох баримт шинжлэн судлах сонсголыг 3 үе шаттай хийснээр Хөгжлийн банкны 7.8 их наяд төгрөгийн зээлийг хэн, ямар зорилгоор авч, хэрхэн зарцуулсан тухай мэдээллийг ил тод болгож, ард иргэдийн мэдэх эрхийг хангажээ.<ref>{{Cite web |title=Хянан шалгах түр хорооноос зохион байгуулсан нотлох баримтыг шинжлэн судлах гурав дахь шатны сонсгол өндөрлөв |url=https://www.parliament.mn/nn/29715/ |access-date=2025-12-20 |website=Parliament.mn - Монгол Улсын Их Хурал |language=mn-MN}}</ref> Энэ сонсголоор 432 зээл, 2542 төсөл, хөтөлбөртэй холбоотой асуудлаар 600 гаруй иргэн, хуулийн этгээд, үүний дотор 356 гэрчийг дуудаж сонссон юм.<ref>{{Cite web |last=iSee.mn |title=Хянан шалгах түр хорооны нотлох баримтыг шинжлэн судлах гурван шатны сонсголд нийт 356 гэрч оролцжээ |url=http://isee.mn/n/47955 |access-date=2025-12-21 |website=iSee.mn |language=mn}}</ref> ===Цахим шилжилт=== УИХ-д цахим шилжилт хийх томоохон зорилго дэвшүүлж, [https://d.parliament.mn/ D-parliament] вэб, аппликэйшн хосолсон цахим системийг нэвтрүүлснээр хуулийн төсөл боловсруулах, хууль хэлэлцэх, батлах үйл ажиллагаанд иргэдийн оролцоог хангахад томоохон дэвшил гарсан. УИХ-ын цахим хуралдааны дэгийг холбогдох хуульд тусгаснаар УИХ-ын үйл ажиллагааны байнгын, тасралтгүй, тогтвортой байх зарчим бүрнээ хангагдсан юм. Тухайлбал, [[COVID-19|Ковид-19]] цар тахлын үед УИХ цахим дэгийг хэрэгжүүлж ажилласнаар хуралдаан нэг ч өдөр тасалдаагүй бөгөөд Олон улсын парламентын холбооноос Монгол Улсын Их Хурал цар тахлын нөхцөлд дэлхийн улс орнуудын парламентад жишиг болохуйц үйл ажиллагаа явуулсан хэмээн сайшаасан байна. Монгол Улсын Их Хурлын тухай хуулийн  39.1-д “Үндсэн хуулийн Гуравдугаар зүйлийн 1 дэх хэсэгт заасны дагуу Монголын ард түмэн төрийн үйл хэрэгт шууд оролцож, мөн сонгож байгуулсан төрийн эрх барих төлөөлөгчдийн байгууллагаараа уламжлан энэхүү эрхээ эдлэхдээ тодорхой асуудлыг шийдвэрлүүлэх талаар асуулт асуух, санал өгөх эрхээ Улсын Их Хурлын албан ёсны санал авах цахим хуудас, гар утас, хөдөлгөөнт төхөөрөмжид зориулсан Улсын Их Хурлын албан ёсны программ хангамжаар дамжуулан хэрэгжүүлж болно” хэмээн тусгасан.<ref>{{Cite web |title=МОНГОЛ УЛСЫН ИХ ХУРЛЫН ТУХАЙ |url=https://legalinfo.mn/ |access-date=2025-12-20 |website=Эрх зүйн мэдээллийн нэгдсэн систем |language=en}}</ref> Энэ хүрээнд тодорхой асуудлаар ажлын хэсэг байгуулах саналыг 33.000, Байнгын хорооны эрхлэх асуудлын хүрээнд хяналт шалгалт явуулах саналыг 70.000, хуулийн төслийн талаарх саналыг 100.000 ба түүнээс дээш тооны иргэн дэмжсэн бол УИХ заавал авч хэлэлцэхээр тусгаж, иргэдийн саналыг авах нийтийн өргөдлийн “D-өргөдөл” системийг нэвтрүүлэн амжилттай ашиглаж эхэлсэн билээ.<ref>{{Cite web |title=??????? ??????? ?????? ???? ????? ?? ?????? ????? ?????? ??????? ??????? |url=https://www.parliament.mn/nn/41082/ |access-date=2025-12-20 |website=Parliament.mn - Монгол Улсын Их Хурал |language=mn-MN}}</ref><ref>{{Cite web |date=2023-10-10 |title=Нийтийн цахим өргөдөл, гомдлын системийг аравдугаар сарын 17-нд танилцуулна |url=https://www.24tsag.mn/a/221142 |access-date=2025-12-20 |website=www.24tsag.mn |language=mn}}</ref> ===Зөвлөлдөх санал асуулга=== [[Файл:"Зөвлөлдөж шийдье" зөвлөлдөх санал асуулга - 2023.jpg|left|thumb|800 гаруй хүн оролцсон "Зөвлөлдөж шийдье" зөвлөлдөх санал асуулга - 2023 арга хэмжээний нэгдсэн хэлэлцүүлэг]]Г.Занданшатар АНУ-ын [[Стэнфордын Их Сургууль|Стэнфордын их сургуульд]] зочин судлаачаар ажиллаад ирэхдээ шинэ бодол, онол олныг тээж ирсний нэг нь "Зөвлөлдөх ардчилал” юм. Тэрбээр 2013 оны 12 дугаар сараас Стэнфордын их сургуулийн Зөвлөлдөх ардчиллын хүрээлэнд судлаачаар ажиллаж<ref>https://news.mn/r/2083785/</ref>, Монгол зэрэг хөгжиж буй орнуудын ардчилсан хөгжлийн загварыг хөгжингүй орнуудын ардчилалтай харьцуулан судалжээ. Улмаар зөвлөлдөх ардчиллын онолыг Монголд нэвтрүүлэх чиглэлээр нэлээд идэвхтэй ажилласан бөгөөд орчин цагийн ардчиллын судалгааны тэргүүлэх эрдэмтдийн нэг [[:en:Larry_Diamond|Ларри Даймонд]], Стэнфордын их сургуулийн Зөвлөлдөх ардчиллын хүрээлэнгийн захирал [[:en:James_S._Fishkin|Жэймс Фишкин]], тус сургуулийн профессор Карл Айкенбэри нарын нэр хүндтэй эрдэмтдийг Монголд урьж лекц уншуулахын сацуу ном бүтээлийг нь монгол хэлээр орчуулан хэвлүүлжээ. Мөн [https://asiafoundation.org/where-we-work/mongolia/ Азийн сан], Стэнфордын их сургуулийн дэмжлэгтэй “Иргэдийн оролцоо-Хотын маргааш” Монголын анхны зөвлөлдөх санал асуулга” төслийг хамтран удирдаж<ref>https://www.shuud.mn/a/461733 Г.Занданшатар: Иргэдэд сонголт хийх боломжийг олгоно </ref><ref>{{Cite web |last=www.ulaanbaatar.mn |date=2015-12-09 |title=Жэймс Фишкин: Зөвлөлдөх санал асуулгын зөвлөх хороо нь багагүй үүрэгтэй ажилладаг |url=https://ikon.mn/n/mjc |access-date=2025-12-20 |website=ikon.mn |language=en}}</ref>, Нийслэлийн зөвлөлдөх санал асуулгын зөвлөх хорооны даргаар ажиллаж байсан. Улмаар Зөвлөлдөх санал асуулгын тухай хуулийг санаачлан батлуулж<ref>{{Cite web |last=gogo.mn |title=Зөвлөлдөх санал асуулгын тухай хуулийн төсөл дэмжлэг авах уу |url=https://gogo.mn/r/gmxkd |access-date=2025-12-20 |website=gogo.mn |language=mn}}</ref>, УИХ 2019 онд Үндсэн хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах асуудлаар, 2023 онд  улс орны нийгэм, эдийн засгийн тулгамдсан асуудлыг иргэдийн туслалцаатайгаар тодорхойлох, асуудлын эрэмбэ, шийдвэрлэх арга зам, гаргах шийдвэрийн талаар иргэдтэй зөвлөлдөх, үндэсний зөвшилцлийг хангах зорилготой "Зөвлөлдөж шийдье" зөвлөлдөх санал асуулгыг амжилттай зохион байгуулсан юм. Хоёр удаагийн зөвлөлдөх санал асуулгад Монгол Улсын 3.4 сая иргэнийг төлөөлсөн 700-800 хүн эх орны өнцөг булан бүрээс санамсаргүй түүврийн аргаар сонгогдон ирж, төрийн хэргийг хэлэлцэн, гаргасан санал, дүгнэлтийн дагуу Үндсэн хуулийн өөрчлөлтүүд болон бусад шийдвэрүүд гарсан билээ.<ref> https://duuren.life/post/2003 Зөвлөлдөх санал асуулгын үр дүнг УИХ-ын дарга Г.Занданшатарт өргөн мэдүүлэв. 2023.02.17</ref> 2024 оны хаврын ээлжит чуулган завсарлах үеэр түүний хэлснээр, УИХ, Засгийн газраас хэрэгжүүлсэн тогтолцооны реформ, бусад цогц арга хэмжээний үр дүнд 2016 онд 1.2 хувьтай байсан эдийн засгийн өсөлт 7.0 хувьд хүрч, нэг хүнд ногдох ДНБ 2016 онд 3681 ам.доллар байсан бол 2023 оны эцэст 5875 ам.доллар болсон бөгөөд 13.5 их наяд төгрөгийн гадаад өрийг төлжээ. Мөн төрийн албан хаагчдын цалин 2016 онтой харьцуулахад 3 дахин өсч, тэтгэврийн доод хэмжээ нэмэгдэн дундаж тэтгэвэр 785 мянган төгрөг болсон байна.<ref>{{Cite web |last=https://www.facebook.com/ubn.mgl |date=2024-06-05 |title=Г.Занданшатар: УИХ, ЗГ-аас хэрэгжүүлсэн реформуудын дүнд 2016 онд 1.2 хувьтай байсан эдийн засгийн өсөлт 7.0 хувьд хүрлээ |url=https://ubn.mn/p/62407 |access-date=2025-12-20 |website=Улаанбаатар ньюс |language=mn-MN}}</ref> == Ерөнхий сайд == [[Файл:Cabinet of Zandanshatar being appointed on 18 June 2025.jpg|thumb|295x295px|Ерөнхий сайд [[Гомбожавын Занданшатарын Засгийн газар|Г.Занданшатарын засгийн газрын бүрэлдэхүүн]]]] 2025 оны 6 дугаар сарын 3-ны өдөр УИХ-ын нэгдсэн чуулган Ерөнхий сайд Л.Оюун-Эрдэнэд итгэл хүлээлгэх тогтоолын төслийг хэлэлцэж, нууц санал хураалтад 82 гишүүн оролцсоноос тогтоолыг 44 гишүүн дэмжиж, 38 гишүүн дэмжсэнгүй.<ref>{{Cite web |title=Ерөнхий сайд Л.Оюун-Эрдэнэ огцорлоо |url=https://cnbc.mn/news/h2i35 |access-date=2025-12-20 |website=cnbc.mn |language=en}}</ref> Ингэснээр Ерөнхий сайд Л.Оюун-Эрдэнэ огцров.<ref>{{Cite web |last=iKon.mn |first=Н. Эрхбаяр |date=2025-06-03 |title=Монгол Улсын 32 дахь Ерөнхий сайд Л.Оюун-Эрдэнэ огцорлоо |url=https://ikon.mn/n/3f6x |access-date=2025-12-20 |website=ikon.mn |language=en}}</ref> Улмаар 9-ний өдөр хуралдсан МАН-ын Бага хурлаар Г.Занданшатарыг Ерөнхий сайдад дэвшүүлэх санал дэмжигдэж, 12-нд эхэлсэн УИХ-ын чуулганаар уг асуудлыг хэлэлцэв. Санал хураалтад 117 гишүүн санал өгснөөс тогтоолын төслийг 108 нь дэмжсэнээр Г.Занданшатар 92.3 хувийн саналаар Монгол Улсын 34 дэх Ерөнхий сайдаар томилогдсон юм.<ref>{{Cite web |title=Монгол Улсын 34 дэх Ерөнхий сайдаар Г.Занданшатарыг томиллоо |url=https://www.parliament.mn/nn/75028/ |website=parliament.mn}}</ref><ref>{{Cite web |last=iKon.mn |first=А. Ням-Өлзий |date=2025-06-13 |title=Монгол Улсын 34 дэх Ерөнхий сайдаар Г.Занданшатар томилогдлоо |url=https://ikon.mn/n/3fgr |access-date=2025-06-18 |website=ikon.mn |language=en}}</ref> ===9-11 дүгээр сарын хямрал === 2025 оны 9 дүгээр сарын эхээр МАН-ын Бага хурлыг хуралдуулах асуудал идэвхтэй яригдаж, уг хурлаар Л.Оюун-Эрдэнийн оронд намын даргаар хэнийг сонгох нь олон нийтийн анхаарлыг ихээхэн татаж байв. Ерөнхий сайд эрх баригч намын дарга байдаг жишгээр Г.Занданшатарыг энэ албан тушаалд саадгүй очно гэсэн хүлээлт нийтэд байсан боловч “Админерал” компанитай холбоотой хэмээн багагүй хугацаанд яригдсаны дээр УИХ-ын гишүүн [[Баттөмөрийн Энхбаяр|Б.Энхбаярын]] энэ сэдвээрх удаа дараагийн мэдэгдлийн шууд субьект болоод байсан УИХ-ын дарга [[Дашзэгвийн Амарбаясгалан|Д.Амарбаясгалан]] 9 дүгээр сарын 12-нд гэнэт мэдэгдэл хийж, МАН-ын даргад нэр дэвшихээ зарлав.<ref>{{Cite web |date=2025-09-12 |title=УИХ-ын дарга Д.Амарбаясгалан МАН-ын даргад нэр дэвшихээ мэдэгдлээ |url=https://www.assa.mn/a/73897 |access-date=2025-12-21 |website=www.assa.mn |language=mn}}</ref><ref>{{Cite web |last=iSee.mn |title=Д.Амарбаясгалан: Би нэрээ татахгүй, МАН-ын даргад нэр дэвшинэ |url=http://isee.mn/n/82648 |access-date=2025-12-21 |website=iSee.mn |language=mn}}</ref><ref>{{Cite web |last=https://www.facebook.com/ubn.mgl |date=2025-09-12 |title=УИХ-ын дарга Д.Амарбаясгалан МАН-ын даргад нэр дэвшихээ мэдэгдлээ |url=https://ubn.mn/p/88610 |access-date=2025-12-21 |website=Улаанбаатар ньюс |language=mn-MN}}</ref> Улмаар 9 дүгээр сарын 28-нд болсон намын даргыг сонгох Бага хурлын гишүүдийн санал хураалтын дүн маргаантай болсноор<ref>{{Cite web |last=iKon.mn |first=А. Ням-Өлзий |date=2025-09-28 |title=Эхний санал хураалтаар Д.Амарбаясгалан 56, Г.Занданшатар 44 хувийн санал авсан бол дахин санал хураалтаар Д.Амарбаясгаланг ялсан гэж үзэв |url=https://ikon.mn/n/3i4j |access-date=2025-12-21 |website=ikon.mn |language=en}}</ref> хоёр сар шахам үргэлжилсэн хямрал эхлэв. Намын дотоод асуудлаас парламентын түвшинд хүрч даамжирсан энэ үйл явц УИХ-ын чуулганаар Ерөнхий сайд болон спикерийг огцруулах шийдвэр гаргах<ref>{{Cite web |last=iKon.mn |first=Н. Эрхбаяр |date=2025-10-17 |title=35 жилийн хугацаанд анх удаа нэг өдрийн дотор УИХ-ын дарга болон Ерөнхий сайдыг огцруулав |url=https://ikon.mn/n/3in1 |access-date=2025-12-21 |website=ikon.mn |language=en}}</ref>, Ерөнхий сайдыг огцруулсан УИХ-ын тогтоолд [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] хориг тавих<ref>{{Cite web |last=Б.Мөнгөнтамир |date=2025-10-20 |title=Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүх УИХ-ын 2025 оны 95 дугаар тогтоолд бүхэлд нь хориг тавилаа {{!}} News.MN |url=https://news.mn/r/2829423/ |access-date=2025-12-21 |website=News.MN - Мэдээллийн эх сурвалж |language=mn}}</ref>, Ерөнхий сайд [[Монгол Улсын Үндсэн хуулийн цэц|Үндсэн хуулийн цэцэд]] хүсэлт гаргах<ref>{{Cite web |last=gogo.mn |title=Яагаад: ҮХЦ шууд маргаан үүсгэсэн үндэслэл, мөн шийдвэрлэх процессын тухай |url=https://gogo.mn/r/2m7d03 |access-date=2025-12-21 |website=gogo.mn |language=mn}}</ref>, Цэц их суудлын хуралдаан зарлан Ерөнхий сайдыг огцруулсан 95 дугаар тогтоолыг хууль зөрчсөн хэмээн дүгнэлт гаргах<ref>{{Cite web |last=admin |title=Ерөнхий сайдыг огцруулсан үйл ажиллагаа Үндсэн хууль зөрчсөн тухай Цэцийн дүгнэлт (2025, №08)-ийн тойм |url=https://constitutionalcourt.mn/2025/11/%d0%b5%d1%80%d3%a9%d0%bd%d1%85%d0%b8%d0%b9-%d1%81%d0%b0%d0%b9%d0%b4%d1%8b%d0%b3-%d0%be%d0%b3%d1%86%d1%80%d1%83%d1%83%d0%bb%d1%81%d0%b0%d0%bd-%d2%af%d0%b9%d0%bb-%d0%b0%d0%b6%d0%b8%d0%bb%d0%bb%d0%b0-2-2/ |access-date=2025-12-21 |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=Монгол Улсын Ерөнхий сайдыг огцруулсан үйл ажиллагаа Монгол Улсын Үндсэн хуульд нийцсэн эсэх маргааныг хянан шийдвэрлэсэн тухай |url=https://legalinfo.mn/ |access-date=2025-12-21 |website=Эрх зүйн мэдээллийн нэгдсэн систем |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Нэргүй |first=Г. |date=2025-10-24 |title=Ерөнхий сайдыг огцруулсан ажиллагаа Үндсэн хууль зөрчсөн тухай дүгнэлт бүрэн эхээрээ {{!}} News.MN |url=https://news.mn/r/2830191/ |access-date=2025-12-21 |website=News.MN - Мэдээллийн эх сурвалж |language=mn}}</ref> хүртэл үргэлжилсэн юм. Цэцийн дүгнэлт гарснаар Ерөнхий сайдын бүрэн эрх сэргэж, үүрэг гүйцэтгэгч болоод байсан Г.Занданшатар уг албан тушаалаа үргэлжүүлэн хаших болов. === Үүрэгт ажлаасаа чөлөөлөгдсөн нь === [[File:S6G3aMvQsA3CsO06FmRE (1).jpg|thumb|thumb|350px|right|Г.Занданшатар УИХ-ын чуулганы нэгдсэн хуралдааны индэр дээр. 2026.03.27]] 2025 оны УИХ-ын хаврын чуулган гуравдугаар сарын 16-нд нээлтээ хийсний дараа АН-ын бүлэг хуралдаж, МАН-ын дарга Н.Учралыг УИХ-ын даргын ажлаа өгтөл чуулганы болон байнгын хороодын хуралд оролцохгүй гэдгээ мэдэгдэв.<ref>{{Cite web |last=time.mn |title=О.Цогтгэрэл: Н.Учралыг УИХ-ын даргын ажлаа өгтөл АН-ын бүлэг чуулганы хуралд оролцохгүй |url=https://time.mn/n/150248 |access-date=2026-03-28 |website=time.mn |language=mn}}</ref> Улмаар УИХ дахь МАН-ын бүлгийн нэр бүхий 30 гаруй гишүүн хуралд оролцохгүй болсноос чуулганы ирц бүрдэхгүй, улмаар УИХ-аас ямар нэг шийдвэр гаргах боломжгүй болж төрийн ажил гацаанд оров.<ref>{{Cite web |title=Өнөөдөр АН чуулганд оролцохгүй бол Засгийн газрын хувь заяа бүрхэг болно |url=https://sonin.mn/newsDetail/16054 |access-date=2026-03-28 |website=sonin.mn |language=mn}}</ref> Ийм нөхцөлд 26-ны пүрэв гарагт Н.Учрал УИХ дахь МАН-ын бүлгийг хуралдаан зохион байгуулж, улс төрийн шийдвэр гаргахыг уриалсан мэдэгдэл хийлээ.<ref>{{Cite web |last=gogo.mn |title=Н.Учрал: УИХ дахь МАН-ын бүлэг хуралдаж, улс төрийн шийдвэр гаргах шаардлагатай |url=https://gogo.mn/r/340579?i= |access-date=2026-03-28 |website=gogo.mn |language=mn}}</ref> Мөн өдрийн маргааш Ерөнхий сайд Г.Занданшатар үүрэгт ажлаасаа чөлөөлөгдөх хүсэлтээ МАН-ын Удирдах зөвлөлд гаргав.<ref>{{Cite web |last=iKon.mn |first=Н. Эрхбаяр |date=2026-03-27 |title=Ерөнхий сайд Г.Занданшатар чөлөөлөгдөх хүсэлтээ МАН-ын Удирдах зөвлөлд өгчээ |url=https://ikon.mn/n/3md3 |access-date=2026-03-28 |website=ikon.mn |language=en}}</ref> МАН-ын Удирдах зөвлөл баасан гарагийн үдээс хойш яаралтай хуралдаж Г.Занданшатарын хүсэлтийг хүлээн авсан бол үүний дараа УИХ-ын нэгдсэн чуулган энэ асуудлыг хэлэлцээд, Г.Занданшатарыг үүрэгт ажлаас нь чөлөөлсөн тогтоолыг хуралдаанд оролцогсдын 74 хувь буюу 54 гишүүний саналаар баталсан юм.<ref>{{Cite web |last=gogo.mn |title=ЧУУЛГАН: Г.Занданшатарыг Ерөнхий сайдын үүрэгт ажлаас чөлөөллөө |url=https://gogo.mn/r/e04oqd |access-date=2026-03-28 |website=gogo.mn |language=mn}}</ref> == Цол, шагнал == * “Банк, санхүүгийн тэргүүний ажилтан” цол тэмдэг. (1999 он) * [[Алтан гадас одон|“Алтан гадас”]] одон. (2005 он) * Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайд цол. (2011 он) *[[Украин]]ы төрийн дээд шагнал [[:ru:Орден_князя_Ярослава_Мудрого|Цэцэн Ярославын одон]], III зэрэг. (2011 он) * ОХУ-ын Байгалийн улсын их сургуулийн хүндэт [[профессор]] цол (2012 он) * Сүхбаатарын одон (2022) == Шашин шүтлэг == [[Буддын шашин|Буддын шашны]] [[Шарын шашин|шарын урсгалыг]] шүтдэг. “[[Жавзандамба хутагт]]” төвийн гишүүн. Буддын шашны [[гүн ухаан]], Чойрын номыг сонирхон судалдаг. Ерөнхий сайдаар томилогдсонд нь [[14-р Далай лам|XIV Далай лам]] түүнд баяр хүргэн амжилт хүсч байв.<ref> https://eguur.mn/602975/</ref> == Хобби == Дөрвөн настайдаа [[Шатар|шатар]] тоглож сурсан.<ref>https://duuren.life/refence/568</ref> Шатар сугавчилчихаад хүн хүн дээр очиж “Тоглоё” хэмээн гуйж явдаг, аавыгаа шөнө орой ирсэн ч ялгаагүй тоглох гээд хүлээгээд сууж байдаг хүүхэд байжээ. Дунд сургуулийн сурагч байхаасаа эхлээд очсон газар бүртээ сайн шатарчин гэгддэг байв.<ref>https://duuren.life/refence/568</ref> УИХ-ын гишүүн байхдаа үе үеийн УИХ, Засгийн газрын гишүүдийн дунд зохион байгуулсан шатрын тэмцээнд дэд байр, УИХ-ын гишүүдийн дунд зохион байгуулсан “Цэцэн түшээ-2017” тэмцээний эрэгтэйчүүдийн төрөлд тэргүүн байр эзэлж байв.<ref>https://duuren.life/refence/568</ref> [[Олон Улсын Шатрын Холбоо|Олон улсын шатрын холбооны]] ерөнхийлөгч [[Үлэмжийн Хярсан|Кирсан Илюмжинов]], [[Болгар|Болгарын]] шатарчин, дэлхийн аварга эмэгтэй Антоанета Стефанова нараас гадна Монголын [[Шатрын их мастер|их мастеруудтай]] тоглож байв.<ref>https://duuren.life/refence/568</ref> Хувьдаа шатрын баялаг цуглуулгатай. [[1994]] онд [[Энэтхэг|Энэтхэгт]] суралцаж байхдаа зандан модоор хийсэн шатар олж авч, их баярлаж байснаа дурссан нь бий. 2024 оны 12 дугаар сард болсон Монголын шатрын холбооны Их хурлаар тус холбооны ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон.<ref>{{Cite web |title=Г.Занданшатар Монголын шатрын холбооны ерөнхийлөгч боллоо |url=https://duuren.life/post/9293 |access-date=2025-12-20 |website=duuren.life |language=en}}</ref> Ном унших дуртай. 2023 оны [[Улаанбаатарын номын баяр|Үндэсний номын баярын]] үеэр, унших дуртай номоосоо зургааг сонгон “Instagram” хуудсаараа олон нийтэд сонирхуулсан нь: [[Бавуугийн Лхагвасүрэн]]гийн “Хос уянга”, Жорж Фридманы “The Next 100 Years”, Жэймс Фишкиний “When The People Speak”, [[Фёдор Достоевский]], Үй Хуагийн зохиолууд, [[Сунь-зы|Сүнзийн]] “Дайтах урлаг” байв.<ref>https://duuren.life/post/4685 Г.Занданшатарын дуртай зургаан ном.</ref> Мөн усанд сэлэх дуртай. [[Хөлбөмбөг|Хөлбөмбөгт]] хорхойтой. [[Испани|Испанийн]] “[[Реал Мадрид]]” багийг дэмждэг. == Сонирхолтой баримтууд == * Оюутан Г.Занданшатарыг нэгдүгээр дамжаанд байхад [[Орос хэл|орос хэлний]] хичээл дээр багш нь [[Александр Сергеевич Пушкин|А.Пушкины]] шүлгийг уншиж өгөөд, [[Долоо хоног|долоо хоногийн]] дотор цээжлэх даалгавар өгөхөд тэрбээр тэр дор нь цээжлээд уншиж өгч, ой сайтайгаараа гайхагдаж байжээ. * Зах зээлийн коллежид ажиллаж байхад нь Монголын их, дээд сургуулийн нийт багш нараас шалгалт авч, хамгийн өндөр оноо авсан 12 хүний 6-г [[Австрали]] улсад тус улсын Засгийн газрын тэтгэлгээр суралцуулах болоход Г.Занданшатар багтсан боловч тодорхой шалтгааны улмаас явж чадаагүй аж.<ref> https://www.24tsag.mn/a/169617 </ref> * [[Украин]] Улсын төрийн дээд шагнал [[:ru:Орден_князя_Ярослава_Мудрого|Цэцэн Ярославын одонг]] Монголоос хүртсэн хүн ердөө хоёр байдгийн нэг нь Г.Занданшатар, нөгөө нь ерөнхийлөгч асан [[Цахиагийн Элбэгдорж|Ц.Элбэгдорж]] юм. * Долоогийн тоо түүний амьдралд учир холбогдолтой юм шиг байдаг нь бий. 1970 онд төрсөн, 1977 онд 7 настайдаа сургуульд орсон, нийслэлд шилжиж ирэхдээ 77 дугаар сургуульд элссэн. 1987 онд 10 дугаар ангиа дүүргэсэн.<ref> https://www.polit.mn/a/104421 Шинэчлэгч </ref> УИХ-ын сонгуульд Баянхонгор аймгийн 7 дугаар тойргоос дэвшин ялалт байгуулж байсан. == Ном бүтээл == 1994–2025 онд төр, эдийн засаг, ардчиллын сэдвээр 15 гаруй ном, орчуулгын бүтээл туурвисан.<ref>{{Cite web |date=2025-12-20 |title=Монгол Улсын Ерөнхий сайдын намтар |url=https://mongolia.gov.mn/page/3 |access-date=2025-12-20 |website=mongolia.gov.mn |language=mn}}</ref> Тэдгээрээс дурдвал: * Гадаад худалдааны санхүүжилт”. 1995 он * “Арилжааны банкны санхүүгийн менежмент”. 1995 он * “[[Үндэстэн дамнасан корпораци|Корпорацийн]] санхүү” гарын авлага. 1994 он * “Мөнгөний үнэ цэнэ” гарын авлага. 1994 он * “Хөдөө аж ахуйн шинэчлэлийн санхүүжилтийн механизм”. 2003 он * “Хөдөө аж ахуйн банкны бүтцийн өөрчлөлтийн төлөвлөгөө”. 2003 он * "Үндсэн хууль ба зөвлөлдөх ардчилал”. 2015 он * “Зөвлөлдөх ардчилал-хөгжлийн гарц”.<ref>https://catalog.must.edu.mn/bib/55128</ref> 2015 он * Жэймс Фишкин. “Хүмүүс үзэл бодлоо илэрхийлэхүй: Зөвлөлдөх ардчилал ба олон нийтийн хэлэлцүүлэг”. Орчуулга. 2015 он<ref>https://eguur.mn/589976/</ref> <ref>https://ikon.mn/n/kwt</ref> * “Нэг Монгол-Нэг зүгт. Хөгжил бол цэгцрэх хөдөлгөөн”.<ref>https://news.mn/r/2118716/</ref> 2016 он {{Quotation|"Улс төрд удаан хутгалдлаа, цаашдаа ямар нэгэн байдлаар вакуум орчинд орох нь гарцаагүй. Тиймээс Монголын нийгэм, төр засгийн байдлыг хөндлөнгөөс нэг ажиглаад судалгаа хийгээд үзье гэж бодсон юм. Ер нь Америкийн болоод дэлхийн ардчилал хөгжсөн орнуудын туршлагаас харахад, улс төрд хэтэрхий удаан ажилласан хүн тодорхой хугацааны дараа түр чөлөө авч олон улсын судалгааны төвүүдэд очиж ажилладаг байдал анзаарагддаг. Ялангуяа над шиг гадаад харилцааны чиглэлээр ажиллаж байсан хүмүүс хуримтлуулсан туршлагаа мэдлэгтэй хослуулах нь чухал гэдгийг мэдэрсэн". ''Стэнфордын их сургуулийн зочин судлаач Г.Занданшатар'' <ref>{{Cite web |url=http://dnn.mn/%D0%B3%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D0%B2%D1%8B%D0%BD-%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80-%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D0%BD-%D0%B0%D1%80%D0%B4-%D1%82%D2%AF%D0%BC%D1%8D%D0%BD-%D1%82%D3%A9%D1%80%D0%B4%D3%A9%D3%A9-%D0%B8%D1%82%D0%B3%D1%8D%D1%85-%D0%B8%D1%82%D0%B3%D1%8D%D0%BB%D1%8D%D1%8D-%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B6%D1%8D%D1%8D-%D1%8D%D0%BD%D1%8D-%D0%B1%D0%BE%D0%BB-%D0%BC%D0%B0%D1%88-%D1%82%D0%BE%D0%BC-%D1%8D%D0%BC%D0%B3%D1%8D%D0%BD%D1%8D%D0%BB/ |title=Archive copy |access-date=2016-02-26 |archive-date=2016-12-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161220082144/http://dnn.mn/%D0%B3%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D0%B2%D1%8B%D0%BD-%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80-%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D0%BD-%D0%B0%D1%80%D0%B4-%D1%82%D2%AF%D0%BC%D1%8D%D0%BD-%D1%82%D3%A9%D1%80%D0%B4%D3%A9%D3%A9-%D0%B8%D1%82%D0%B3%D1%8D%D1%85-%D0%B8%D1%82%D0%B3%D1%8D%D0%BB%D1%8D%D1%8D-%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B6%D1%8D%D1%8D-%D1%8D%D0%BD%D1%8D-%D0%B1%D0%BE%D0%BB-%D0%BC%D0%B0%D1%88-%D1%82%D0%BE%D0%BC-%D1%8D%D0%BC%D0%B3%D1%8D%D0%BD%D1%8D%D0%BB/ |url-status=dead }}</ref>}} {{Quotation|"Монгол Улсын Үндсэн хуульд... иргэдийн оролцоон дээр тулгуурласан тогтолцоог орон нутгийн бүтцэд байлгана гэсэн санааг тусгаж өгсөн. Гэвч харамсалтай нь өнөөдрийг хүртэл орон нутгийн өөрөө удирдах байгууллагуудад улс төрийн оролцоо, намуудын оролцоотой төлөөллийн байгууллыг бий болгосоор ирсэн. Тиймээс бид иргэдийн төлөөллийн байгууллагаар орон нутгийн үйл ажиллагааг яаж удирдуулах вэ гэж эрэл хайгуул хийсний үр дүнд “Зөвлөлдөх ардчилал”-ын аргачлалыг сонгон авсан юм. Цаашид Улаанбаатар хотод хэрэгжүүлэх төсөл хөтөлбөр, бүтээн байгуулалтынхаа ажилд шаардагдах хөрөнгө, хэрэгцээ, зураг төсөл, газрын байршлыг хүртэл иргэдэд мэдээлж, тэднээр тодорхойлуулдаг болохоор ажиллаж байна". ''Улаанбаатар хотын захирагч Э.Бат-Үүл'' <ref>{{Cite web |url=http://mglradio.com/home/?mid=fastnews&page=11&document_srl=54271 |title=Archive copy |access-date=2016-02-26 |archive-date=2016-12-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161220030923/http://mglradio.com/home/?mid=fastnews&page=11&document_srl=54271 |url-status=dead }}</ref>}} {{Quotation|“Зөвлөлдөх ардчиллын гол санаа болсон, асуудлыг зөвлөлдөж, учрыг нь олж хужрыг нь тунгааж дэнсэлдэг, ил тод, нээлттэй ардчиллын шинэ хэлбэр Монголд нэвтэрвэл манай эдийн засагт асар их хурд, үр дүн авчрах нь тодорхой юм байна”.''"Mongolian Economy" сэтгүүлийн эрхлэгч Д.Бэхбаяр'' <ref>{{Cite web |url=http://mongolianeconomy.mn/mn/i/8490 |title=Archive copy |access-date=2016-02-26 |archive-date=2016-05-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160518071641/http://mongolianeconomy.mn/mn/i/8490 |url-status=dead }}</ref>}}<br /> ==Эшлэл== * Монголын хөгжилд [[Оюутолгой]], [[Тавантолгой]] чухал. Гэхдээ монгол толгой бүүр чухал. * [[Ардчилал]] гэдэг нь ардын засаг гэсэн үг. Ардын засаг гэдэг нь төрийн бүх эрх ард түмний мэдэлд гэсэн үг. * Зүү олохын тулд тэмтрэх хэрэгтэй. Зөвийг олохын тулд зөвлөлдөх хэрэгтэй. * Хөгжлийн амин сүнс нь зөв ардчилал, уураг тархи нь ухаалаг төр, бие махбод нь ардын таван засаглал. <ref> http://www.ikon.mn/n/oas ikon.mn сайтын “Leaderships forum” буланд өгсөн ярилцлагаас. </ref> * Улс төрийн нам улс орноо хөгжүүлэх уураг тархи нь байх учиртай.<ref>{{Webarchiv|url=http://politics.news.mn/content/236270.shtml |wayback=20160228180101 |text=Archive copy |archiv-bot=2023-10-06 05:56:11 InternetArchiveBot }} “Улс орны тархи нь нам байх учиртай” нийтлэлээс.</ref> * Монгол нь Оросын төрт ёсны эх, [[Хятад]]ын бүтээн байгуулалтын эцэг мөн. * Дарга төвтэй намаас гишүүд төвтэй нам руу, олон нийтийн намаас мөрийн хөтөлбөрийн нам болох нь намын шинэчлэлийн эх сурвалж.<ref>{{Cite web |url=http://politics.news.mn/content/236270.shtml |title=Archive copy |access-date=2016-02-26 |archive-date=2016-02-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160228180101/http://politics.news.mn/content/236270.shtml |url-status=dead }}</ref> * Худал, хулгай, хуйвалдааны замаар зорилгодоо хүрэх нь миний зарчим биш. Албан тушаалын төлөө журмын нөхдөө гүтгэж, хэлээгүйг хэлсэн мэт, хийгээгүйг хийсэн мэт ярьж, УИХ, Засгийн газар, нийгмээ, намаа талцуулж байгаа нь төрийн хүнд байх ёс зүй, мөн чанар огтхон ч биш.<ref>https://duuren.life/post/11942 Маргааш болох МАН-ын Бага хурлын өмнө Монгол улсын Ерөнхий сайд Г.Занданшатарын "Фэйсбүүк" хуудсаараа ийн мэдэгдлээ. 2025.09.26</ref> * Авлига, нүүрсний хулгайг хаацайлсан эв нэгдэл гэж байх учиргүй.<ref>https://duuren.life/post/11980 Үүсээд буй нөхцөл байдалтай холбогдуулан Төрийн ордонд Ерөнхий сайд Г.Занданшатарын хийсэн мэдэгдэл. 2025.09.30</ref> * Монгол улсын иргэдэд тайван сайхан амьдрал хэрэгтэй болохоос аль нам, ямар улс төрч хэрхэн хожилд хүрэх нь хэнд ч хамаагүй. Би албан тушаалтай зууралдаагүй. Надад хүсэл, айдас, шунал алга.<ref>https://duuren.life/post/12778</ref> ==Холбоос== * Монгол Улсын Засгийн газар https://mongolia.gov.mn/ * Монгол Ардын Нам [https://web.archive.org/web/20210328135210/http://www.nam.mn/ http://www.nam.mn/] * Стэнфордын их сургуулийн Ардчилал, хөгжил, хуулийн засаглалын хүрээлэн http://cddrl.fsi.stanford.edu/ * Стэнфордын их сургуулийн Зөвлөлдөх ардчиллын хүрээлэн https://deliberation.stanford.edu/ ==Эх сурвалж== {{reflist}}{{Монгол Улсын Ерөнхий Сайд}}{{Улсын Их Хурлын дарга}} {{Монгол Улсын Гадаад хэргийн сайд}} {{DEFAULTSORT:Занданшатар, Гомбожавын}} [[Ангилал:1970 онд төрсөн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:Баацагааны хүн]] [[Ангилал:Эрхүүгийн Улсын Их Сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Монголын эдийн засагч]] [[Ангилал:Монгол Ардын Намын гишүүн]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн]] [[Ангилал:Монголын гадаад хэргийн сайд]] [[Ангилал:Монголын худалдаа хөгжлийн сайд]] [[Ангилал:Монголын засгийн газрын хэрэг эрхлэх газрын дарга]] [[Ангилал:УИХ-ын дарга]] [[Ангилал:Монголын шатрын холбооны ерөнхийлөгч]] [[Ангилал:Алтан гадас одон шагналтан]] [[Ангилал:Цэцэн Ярослав вангийн одон шагналтан (3-р зэрэг)]] pl51ev3i9ddtdbczuaf842y11rvlg1h 851690 851680 2026-03-28T14:41:04Z ROCKY 44987 ([[c:GR|GR]]) [[c:COM:FR|File renamed]]: [[File:S6G3aMvQsA3CsO06FmRE (1).jpg]] → [[File:Г.Занданшатар УИХ-ын чуулганы нэгдсэн хуралдааны индэр дээр. 2026.03.27.jpg]] [[c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] (meaningless or ambiguous name) 851690 wikitext text/x-wiki {{Төрийн зүтгэлтэн |зураг = Gombojavyn Zandanshatar (2025).jpg |тайлбар = Ерөнхий сайд Г.Занданшатар. 2025 он. |алба1 = {{flagicon|Монгол}} 34 дэх [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд]] |ээлж1 = 2025 оны 6-р сарын 13 - 2026 оны 3-р сарын 27 |өмнөх1 = [[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]] |дараах1 = |алба2 = {{flagicon|Монгол}} [[Монгол]] [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] дарга |ээлж2 = 2019.02 сар-2024.07 сар |өмнөх2 = [[Миеэгомбын Энхболд]] |дараах2 = [[Дашзэгвийн Амарбаясгалан]] |алба3 = {{flagicon|Монгол}} Монгол Улсын сайд, [[Монгол Улсын Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газар|Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын]] дарга |ээлж3 = 2017-2019.02.01 |өмнөх3 = [[Жамъянгийн Мөнхбат]] |дараах3 = [[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]] |алба4 = {{flagicon|Монгол}} [[Монгол]] [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] гишүүн |ээлж4 = 2004-2012<br>2016-2024 |алба5 = {{flagicon|Монгол}} [[Гадаад харилцааны яам (Монгол)|Гадаад харилцааны сайд]] |ээлж5 = 2009.11 сар-2012.08 сар |өмнөх5 = [[Сүхбаатарын Батболд]] |дараах5 = [[Лувсанвандангийн Болд]] |алба6 = [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Намын]] Ерөнхий нарийн бичгийн дарга |ээлж6 = 2012.07 сар-2013.11 сар |өмнөх6 = [[Ухнаагийн Хүрэлсүх]] |дараах6 = Жамъянгийн Мөнхбат |төрсөногноо = {{bda|1970|3|8}} |төрсөнгазар = [[Баянхонгор]] [[аймаг]], [[Баацагаан сум]] |улсорон = {{MGL3}} |намэвсэл = [[Монгол Ардын Нам]] |сургууль = ОХУ-ын Эрхүү хотын Улс ардын аж ахуйн дээд сургууль |гэрбүл = Эхнэр Ганбаярын Отгонгэрэл<br>Дөрвөн хүүхэдтэй |website = [http://www.zandanshatar.com www.zandanshatar.com] |гарынүсэг=[[File:УИХ-ын дарга гарын үсэг.png|100px]]}}'''Гомбожавын Занданшатар''' ([[1970 он]]ы 3 дугаар сарын 8-нд [[:en:Baatsagaan|Баацагаан сум]], [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор аймагт]] төрсөн) нь улс төрч, [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|Монгол Улсын Ерөнхий сайдын]]. Өмнө нь Гадаад харилцааны сайд, [[УИХ]]-ын дарга, Ерөнхийлөгчийн Тамгын газрын даргаар ажиллаж байсан, УИХ-д дөрвөн удаа сонгогдсон. [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Намын]] Удирдах зөвлөлийн гишүүн, Бага хурлын гишүүн. 2025 оны 6 дугаар сарын 13-ны өдөр [[Монгол|Монгол Улсын]] 34 дэх Ерөнхий сайдаар томилогдсон.<ref>https://ikon.mn/n/3fgr Монгол улсын 34 дэх Ерөнхий сайдаар Г.Занданшатар томилогдсон. 2025.06.13</ref> 2026 оны 3 дугаар сарын 16-нд нээгдсэн УИХ-ын хаврын чуулган эхний өдрөөсөө эхлэн гацаанд орж улс төрийн хямрал үүссэний улмаас Г.Занданшатар 3 дугаар сарын 27-ны өдөр үүрэгт ажлаасаа чөлөөлөгдөх хүсэлтээ өгснийг МАН-ын Удирдах зөвлөл хүлээн авч<ref>https://www.ub.life/p/260327-yjbd3c</ref>, улмаар УИХ-аар хэлэлцээд, чуулганы хуралдаанд оролцогсдын 74 хувь буюу 54 гишүүний саналаар үүрэгт ажлаас нь чөлөөлсөн.<ref name=":0">{{Cite web |last=iKon.mn |first=Н. Эрхбаяр |date=2026-03-27 |title=Г.Занданшатар Монголын орчин үеийн түүхэнд хамгийн богино хугацаанд ажилласан дөрөв дэх Ерөнхий сайд боллоо |url=https://ikon.mn/n/3mdj |access-date=2026-03-28 |website=ikon.mn |language=en}}</ref> == Намтар == === Эцэг эх === [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён хан аймгийн]] Цогтой гүн Дашдоржийн хошууны (одоогийн Баянхонгор аймгийн [[Галуут сум]], 1923 оноос Баянхонгор хайрхан уулын хошуу, 1931-1957 онд Баянхонгор сум<ref>https://www.touristinfocenter.mn/cate13_more.aspx?ItemID=155</ref>) нутаг Уутын голоор нутагтай Дүгэржав хэмээх язгуурын [[тайж]] хүн байжээ. Түүний хүү Сумгарьд тайж нь Дүгэржавын ганц хүү бөгөөд Норов хэмээх хүүтэй байв. Норов тайжийн хүү Дамдинжавын Гомбожав нь Г.Занданшатарын аав юм. Д.Гомбожавыг 3 настай байхад эцэг Норов тайж нас барснаар, ойрын төрөл Ундарын Дамдинжав хэмээх хүнд үрчлэгдсэн байна.<ref>https://www.ulsturch.mn/a/44339</ref> Д.Гомбожав 1933 онд төрсөн бөгөөд сумандаа адуучнаар ажиллаж байгаад 1953 онд цэргийн албанд татагджээ. Тэрбээр бага залуудаа ухаан сэргэлэн, хөдөлмөрч, адуунд эртэй, морь уургалах, эмнэг булгиулах, хурдан морь таних, уях эрдмийг төгс эзэмшсэн хүн байсан гэдэг. Цэргийн албаа хааж ирээд 1956 оноос [[Галуут сум|Галуут сумандаа]] багийн тоо бүртгэгч, “Галуут” [[Нэгдэл|нэгдлийн]] ня-бо, баг, бригадын дарга, 1962 оноос “Коммунизмын төлөө” нэгдлийн орлогч дарга зэрэг албыг хашиж байгаад 1965-1967 онд удирдах ажилтны 2 жилийн дээд курс дүүргээд ирэхэд нь [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор аймгийн]] [[Баацагаан сум|Баацагаан суманд]] сум-нэгдлийн даргаар томилсон байна.<ref>https://www.youtube.com/watch?v=u_yheu9linc</ref> Тэрбээр энд ажиллах хугацаандаа тус сумын “Чойбалсангийн зам” нэгдлийг улсын тэргүүний нэгдлийн хэмжээнд хүргэсэн юм. Д.Гомбожав 1972-1976 онд тухайн үеийн [[Удирдлагын Академи|Намын дээд сургуульд]] суралцан дүүргэж, дээд боловсрол эзэмшсэн байна. Улмаар [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор аймгийн]] [[Өлзийт сум (Баянхонгор)|Өлзийт суманд]] сум-нэгдлийн даргаар томилогдож, 1982 он хүртэл ажиллахдаа тус сум-нэгдлийг аж ахуй, зохион байгуулалтын хувьд бэхжүүлэн, олон шинэ санаачилга гарган, амжилттай хэрэгжүүлснээр аймаг, улсын тэргүүлэх хамт олон болгосон байна.<ref>https://www.youtube.com/watch?v=u_yheu9linc</ref> 1982 онд МАХН-ын Төв Хорооны шийдвэрээр түүнийг [[Атрын аян|Атрын II аянаар]] байгуулагдсан, [[Хэнтий аймаг|Хэнтий аймгийн]] Чандганы сангийн аж ахуйн даргаар томилжээ. Тэрбээр шинэ тутам аж ахуйг богино хугацаанд хөл дээр нь босгон, улс ардын аж ахуй, соёлыг хөгжүүлэх төлөвлөгөөт зорилтуудыг амжилттай ханган биелүүлж, улсын хэмжээнд хамгийн их ургац хураасан САА-гаар удаа дараа шалгарч байв. Д.Гомбожав МАХН-ын XVI, XVII, XVIII, XIX, XX их хурлуудад төлөөлөгчөөр, [[Ардын Их Хурал|Ардын Их Хурлын]] депутатаар 4 удаа сонгогдсон, 1992 онд ардчилсан, шинэ [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|Үндсэн хуулийг]] батлалцсан хүн юм.<ref>https://www.youtube.com/watch?v=u_yheu9linc</ref> Монгол Улсын хөдөө аж ахуй, газар тариалангийн салбарт олон жил үр бүтээлтэй ажилласныг нь үнэлэн Дамдинжавын Гомбожавт 1991 онд [[Монгол улсын хөдөлмөрийн баатар|Монгол Улсын Хөдөлмөрийн баатар]] цол олгожээ.<ref>https://www.ulsturch.mn/a/51545</ref> Г.Занданшатарын ээж О.Дашзэвэг нь Баянхонгор хайрхан уулын хошууны (одоогийн Баянхонгор аймгийн [[Галуут сум]]) Уутын голоор нутагтай, Оросоо хэмээх хүний ууган охин болж, 1937 онд төржээ.<ref>https://www.ulsturch.mn/a/44339 </ref> О.Дашзэвэг нь Баянхонгор аймгийн Галуут, Баацагаан, Өлзийт зэрэг сумын хүн эмнэлэг, цэцэрлэгт ажиллаж байсан байна.<ref>https://zandanshatar.parliament.mn/nn/62372/</ref> Ардын сурган хүмүүжүүлэх ухааны уламжлалт дэг ёсыг сайн эзэмшсэн, Буддын гүн ухааны мэдлэгтэй, монгол ардын үлгэр, тууль сайн мэддэг, [[Жангар|“Жангар”]] тууль, “Молон тойны намтар”, “Чойжид дагинын тууж”, “Оюун түлхүүр” зэрэг сургаалын зохиолуудыг хүүхдүүддээ цээжээр хэлж өгдөг хүн байжээ.<ref>https://zandanshatar.parliament.mn/nn/62372/</ref> Д.Гомбожав, О.Дашзэвэг нар 1958 онд ханилан сууж, зургаан хүүхэд төрүүлж өсгөсний 5 дахь нь Занданшатар юм.<ref>https://zandanshatar.parliament.mn/nn/62372/</ref> === Бага нас === Г.Занданшатар 1970 оны гуравдугаар сарын 8-нд [[Баацагаан сум|Баянхонгор аймгийн Баацагаан сумын]] эмнэлэгт төржээ.<ref>{{Cite web |title=Бага нас |url=https://zandanshatar.parliament.mn/nn/41348/ |access-date=2025-12-21 |website=Parliament.mn - Монгол Улсын Их Хурал |language=mn-MN}}</ref> Тухайн үед аав Д.Гомбожав нь тус суманд сум-нэгдлийн даргаар ажиллаж байв.<ref>https://www.24tsag.mn/a/169617</ref> Занданшатар гэдэг нэрийг эх барьж авсан эмч Ёндонцоо нь ном харж байгаад өгсөн гэдэг.<ref>https://www.24tsag.mn/a/169617</ref> Гэрийн эзэн [[Удирдлагын Академи|Намын дээд сургуульд]] суралцах болсон тул тэднийх 1972 онд [[Улаанбаатар|Улаанбаатарт]] нүүж иржээ.<ref>https://www.24tsag.mn/a/169617</ref> Эцэг Д.Гомбожав нь [[Шатар|шатарт]] хорхойтой, Намын дээд сургуулийн сум-нэгдлийн дарга нар голдуу оюутнууд тэднийд ирж шатар тоглох нь олон тул Занданшатар хүү тэдний тоглохыг харсаар 4 настайдаа өөрөө шатар нүүж сурчээ.<ref>https://www.24tsag.mn/a/169617</ref> Д.Гомбожав 1976 онд сургуулиа төгсөж, Баянхонгор аймгийн [[Өлзийт сум (Баянхонгор)|Өлзийт суманд]] сум-нэгдлийн даргаар томилогдсон тул Г.Занданшатар 1977 онд тус сумын дунд сургуулийн нэгдүгээр ангид оржээ. Сургуульд тэрбээр сурлага сайтай, урлаг, спортод идэвх сонирхолтой, шүлэг уншдаг, бөхийн спортоор хичээллэдэг байсан байна.<ref>https://www.24tsag.mn/a/169617</ref> 1982 онд нийслэлийн 10 жилийн 77 дугаар дунд сургуульд шилжин суралцаж, 1987 онд "Онц" дүнтэй төгсчээ.<ref>https://www.24tsag.mn/a/169617</ref> ==Гэр бүл== Г.Занданшатарын гэргийг Ганбаярын Отгонгэрэл гэдэг. [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] [[Дөрвөлжин сум]]ын уугуул. 1974 онд төрсөн. Зургаан хүүхэдтэй айлын тав дахь нь. Г.Занданшатарыг тухайн үеийн Зах зээлийн коллеж буюу одоогийн [[Худалдаа Үйлдвэрлэлийн Дээд Сургууль|Худалдаа үйлдвэрлэлийн дээд сургуульд]] багшилж байхад нь танилцаж, 1992 онд гэр бүл болжээ.<ref>https://zandanshatar.parliament.mn/nn/62375/</ref> Г.Отгонгэрэл нь санхүүч мэргэжилтэй, [[Их Британи|Их Британи, Умард Ирландын Нэгдсэн Вант Улсын]] [[Бирмингемийн их сургууль|Бирмингэмийн их сургуульд]] бизнесийн удирдлагын магистрын зэрэг хамгаалсан. Тэд хоёр хүү, хоёр охинтой.<ref>https://zandanshatar.parliament.mn/nn/62375/</ref> ==Боловсрол== - 1977-1987 онд Баянхонгор аймгийн Өлзийт сумын дунд сургууль, Улаанбаатар хотын 10 жилийн 77 дугаар дунд сургуульд суралцаж төгссөн.<ref>{{Cite web |title=Бага нас |url=https://zandanshatar.parliament.mn/nn/41348/ |access-date=2025-12-21 |website=Parliament.mn - Монгол Улсын Их Хурал |language=mn-MN}}</ref> - 1987-1992 онд ОХУ-ын [[Эрхүү]]гийн Улс ардын аж ахуйн дээд сургуульд суралцаж, санхүүч-эдийн засагч мэргэжил эзэмшсэн.<ref>{{Cite web |title=Монгол Улсын 34 дэх Ерөнхий сайдаар Г.Занданшатарыг томиллоо |url=https://www.parliament.mn/nn/75028/ |access-date=2025-12-21 |website=Parliament.mn - Монгол Улсын Их Хурал |language=mn-MN}}</ref> - [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Энэтхэг]], [[Өмнөд Солонгос]], [[Швед]], [[Нидерланд]] улсуудад банк, санхүү, бизнесийн удирдлагын чиглэлээр сургалт дүүргэсэн. Эдийн засгийн ухааны магистр.<ref>{{Cite web |title=Монгол Улсын 34 дэх Ерөнхий сайдаар Г.Занданшатарыг томиллоо |url=https://www.parliament.mn/nn/75028/ |access-date=2025-12-21 |website=Parliament.mn - Монгол Улсын Их Хурал |language=mn-MN}}</ref> ==Ажилласан байдал== * 1992-1995 онд Зах зээлийн коллеж буюу одоогийн [[Худалдаа Үйлдвэрлэлийн Дээд Сургууль|Худалдаа үйлдвэрлэлийн дээд сургуульд]] багш, судлаач.<ref>https://www.uih.mn/zandanshatar </ref> * 1995-1998 онд [[ХААН Банк|Хөдөө аж ахуйн банкинд]] эдийн засагч, хэлтэс, газрын захирал.<ref>https://www.uih.mn/zandanshatar </ref> * 1998-2000 онд [[Монголбанк|Монголбанкны]] Сургалтын төвийн менежер, Хөдөө аж ахуйн банкинд Монголбанкны бүрэн эрхт төлөөлөгч.<ref>https://www.uih.mn/zandanshatar </ref> * 2000-2003 онд ХААН банкны дэд захирал.<ref>https://www.uih.mn/zandanshatar </ref> * 2003-2004 онд Монгол Улсын Хүнс, хөдөө аж ахуйн дэд сайд.<ref>https://www.uih.mn/zandanshatar </ref> * 2004-2012 онд Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн.<ref>{{Cite web |date=2025-12-20 |title=Монгол Улсын Ерөнхий сайдын намтар |url=https://mongolia.gov.mn/page/3 |access-date=2025-12-20 |website=mongolia.gov.mn |language=mn}}</ref> * 2009-2012 онд Монгол Улсын Гадаад харилцааны сайд.<ref>{{Cite web |date=2025-12-20 |title=Монгол Улсын Ерөнхий сайдын намтар |url=https://mongolia.gov.mn/page/3 |access-date=2025-12-20 |website=mongolia.gov.mn |language=mn}}</ref> * 2012-2013 онд Монгол Ардын Намын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга. * 2013-2015 онд АНУ-ын [[Стэнфордын Их Сургууль|Стэнфордын их сургуулийн]] Хөгжил, ардчилал, хуулийн засаглалын хүрээлэнд судлаач. * 2016 оноос Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн. * 2017-2019 онд Монгол Улсын Засгийн газрын гишүүн, Монгол Улсын сайд, Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын дарга.<ref>{{Cite web |title=Улс төр |url=https://ikon.mn/l/1/oy3y3c/ozp16o?ppagesize= |access-date=2025-12-20 |website=ikon.mn |language=en}}</ref> * 2019 оноос Монгол Улсын Их Хурлын дарга. * 2024 оны 7 дугаар сараас 2025 оны 6 дугаар сарын 13 хүртэл Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн Тамгын газрын дарга. * 2025 оны 6 дугаар сарын 13<ref name=":1" />-2026 оны 3 дугаар сарын 27<ref name=":0" /> хүртэл Монгол Улсын Ерөнхий сайд. ===Зах зээлийн онолыг Монголд === 1992 онд 22 настайдаа [[Орос|ОХУ-д]] дээд сургууль төгсөж ирээд, хуучнаар Худалдааны техникум буюу тухайн үед Зах зээлийн коллеж хэмээх шинэ нэртэй болоод байсан, өдгөөгийн Худалдаа, үйлдвэрлэлийн дээд сургуульд багшаар ажиллаж эхэлжээ. Монгол Улс зах зээлийн цоо шинэ замыг дөнгөж сонгон шинэ нийгэмд хөл тавьсан тэр үед [[Зах зээлийн эдийн засаг|зах зээл]] гэж чухам юу болох, онол, арга зүй нь ямар байдгийг Монголд мэддэг хүн цөөн байв. Г.Занданшатар ийм цаг үед Зах зээлийн коллежид зах зээлийн эдийн засгийн сурах бичиг, гарын авлагуудыг орчуулан түгээж, заах арга зүйг нь боловсруулан туршиж, нэг ёсондоо зах зээлийн онолыг Монголд нэвтрүүлэхийг чармайж байжээ. Энд ажиллах хугацаандаа тэрбээр “Чөлөөт сэтгэгчдийн клуб” байгуулж, нэр хүндтэй улстөрч, эдийн засагчдыг урьж лекц уншуулж байсан нь тухайн үедээ ихээхэн сонирхолтой, өгөөжтэй арга хэмжээ болж байв.<ref name=":1">https://www.24tsag.mn/a/169617 Зэрэг нэмж байгаа Г.Занданшатар. 2019.02.01</ref> ===Банкны сэргээн босголт, бүтцийн өөрчлөлт=== 1996 онд багшийн ажлаас банк санхүүгийн салбарт шилжиж, Монголбанк, Хөдөө аж ахуйн банкинд ажиллажээ. Арилжааны олон банк байгуулагдсан ч жижиг зах зээл дээр хүч тарамдаж, чөлөөт өрсөлдөөний зарчмаар хэрхэн ажиллах арга эвээ ололгүй эхнээсээ дампуурч эхлэв. Тэдгээрийн нэг нь Монголын бараг хамгийн том банкны нэг Хөдөө аж ахуйн банк байсан юм. Хот, хөдөөд хамгийн олон салбартай энэ банк үйл ажиллагаа доголдсоны улмаас Монгол Улс төрийн албан хаагчдынхаа цалинг тавьж чадахгүйд хүрч, цалингаа хүлээсэн хүмүүс хэдэн сараар хүлээж, эцэст нь цалингийн оронд гурил, будаа авч байв. Засгийн газар банкийг дампуурлаас аврах үүргийг залуу санхүүч Г.Занданшатарт ногдуулав. Тэрбээр Монголбанкны бүрэн эрхт төлөөлөгчөөр томилогдсон бөгөөд тус банкинд бүтцийн өөрчлөлт хийх төслийг хэрэгжүүлж, улмаар дэд захирлаар ажиллан зорилгоо амжилттай биелүүлсэн.<ref>https://www.24tsag.mn/a/169617 </ref> Одоогийн ХААН банк хэмээх нэрийг тэрбээр өгсөн бөгөөд дотроо эвийн хоёр загастай, дөрвөн дэлбээт, гүн ногоон өнгөт одоогийн лого буюу таних тэмдэг нь түүний санаачилга байв. ХААН гэсэн нэр Хөдөө аж ахуйн гэсэн нэрийн товчлол мэт санагдаж болох ч яваандаа Монголын хамгийн том банк болно, басхүү банкны харилцагч бол хаан гэсэн хос утгыг бэлгэдэн тэрбээр ийм лого санаачилсан гэдэг. ХААН банк өдгөө Монгол Улсад хамгийн олон салбартай, хүчирхэг банк болжээ. ==Улс төрд== 1998 онд [[Монгол Ардын Нам|МАХН]]-д элсэж, 2004, 2008, 2016, 2020 онд [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор]] аймгаас УИХ-ын гишүүнээр сонгогджээ. Парламентын гишүүнээр сонгогдсон 4 бүрэн эрхийн хугацаандаа тэрбээр УИХ-ын Төсвийн зарлагын дэд хорооны дарга, УИХ дахь МАН-ын бүлгийн дэд дарга, [[Гадаад харилцааны яам (Монгол)|Гадаад харилцааны]] сайд, Монгол Улсын сайд, [[Монгол улсын Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газар|Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын]] дарга, [[Улсын Их Хурал|Монгол Улсын Их Хурлын]] даргаар ажилласан байна. Банк, санхүү, татвар, хяналт шалгалт, зөвлөлдөх ардчилал, ард түмний Үндсэн хуулиар олгосон засаглах эрхийг хангах зэрэг чиглэлээр 30 гаруй томоохон хууль санаачлан батлуулсан. 2012-2013 онд МАН-ын Ерөнхий нарийн бичгийн даргаар ажиллаж байв. МАН-ын Удирдах зөвлөлийн гишүүн, Бага хурлын гишүүн. ===Газар тариаланг сэргээх бодлого=== Г.Занданшатарыг 2003 онд Хөдөө аж ахуйн дэд сайдаар томилогдон ажиллах үед нь Монголын газар тариалангийн салбар ноцтой хямарч, зогсонги байдалд ороод байв. Техникийн шинэчлэл зогсож, тариалангийн талбай зэрлэгтээ баригдан атаршиж, Монголд гурилын хомсдол үүссэний улмаас импортын гурил гол хэрэглээ болоод байв. Тэр цагт "Монголд тариа тарих хэрэггүй. Хойно, өмнө, хажууханд тариалангийн аварга том улс орон байхад идэх гурилаа тэндээс авахад л болно" гэсэн үзэл баримтлал дэвшүүлж явсан төрийн түшээд ч бий. Ийм үед алдаатай уг бодлогыг үндсээр нь өөрчилж, хөдөө аж ахуй, түүний дотор тариалангийн салбарыг аврахын тулд "Хөдөө аж ахуйн талаар төрөөс баримтлах бодлогын баримт бичиг"-ийг УИХ-аар батлуулж<ref> https://legalinfo.mn/mn/detail?lawId=6589</ref>, улмаар Атрын III аяныг санаачлагчдын нэг болжээ. ===МАСЗХ-г НАМЗХ болгоход оролцов=== Тэрбээр 2005-2010 онд МАН-ын дэргэдэх залуучуудын байгууллага болох Монголын ардчилсан социалист залуучуудын холбоо (МАСЗХ)-ны Удирдах зөвлөлийн гишүүн, Дэд ерөнхийлөгч, Ерөнхийлөгчөөр ажиллаж байсан<ref>{{Cite web |date=2025-12-20 |title=Монгол Улсын Ерөнхий сайдын намтар |url=https://mongolia.gov.mn/page/3 |access-date=2025-12-20 |website=mongolia.gov.mn |language=mn}}</ref> бөгөөд тус холбоог өөрчлөх, үзэл баримтлалыг шинэчлэх ажлыг хамтран гүйцэтгэж зорилго, чиглэл, үйл ажиллагааны хувьд шинэ Нийгмийн ардчилал-Монголын залуучуудын холбоо (НАМЗХ)-г үүсгэн байгуулалцжээ. <ref>{{Cite web |last=gogo.mn |title=Нийгмийн ардчилал, Монголын залуучуудын холбооны ерөнхийлөгчөөр Л.Оюун-Эрдэнэ сонгогдлоо |url=https://gogo.mn/r/76274 |access-date=2025-12-20 |website=gogo.mn |language=mn}}</ref> ===Гадаад бодлогын шинэ үзэл баримтлал=== [[Файл:With Hillary Clinton.jpg|left|thumb|АНУ-ын 67 дахь Төрийн Нарийн Бичгийн Дарга [[Хиллари Клинтон|Хиллари Клинтоны]] хамт]]Г.Занданшатар 2011 онд Гадаад харилцааны сайдаар ажиллаж байхдаа Монгол Улсын Гадаад бодлогын үзэл баримтлалыг боловсруулан батлуулсан нь<ref>{{Cite web |last=gogo.mn |title=Гадаад бодлогын үзэл баримтлалын тухай тогтоолын төсөл өргөн барив |url=https://gogo.mn/r/81681 |access-date=2025-12-20 |website=gogo.mn |language=mn}}</ref> Монгол Улс энхийг эрхэмлэсэн, нээлттэй, бие даасан, олон тулгуурт гадаад бодлого явуулах замаар аюулгүй байдал, тусгаар тогтнол, үндэсний язгуур ашиг сонирхлоо олон улсын эрх зүйн хүрээнд улс төр-дипломатын аргаар хангах тулгуур баримт бичиг болсон юм.<ref>{{Cite web |title=МОНГОЛ УЛСЫН ГАДААД БОДЛОГЫН ҮЗЭЛ БАРИМТЛАЛ |url=https://legalinfo.mn/ |access-date=2025-12-20 |website=Эрх зүйн мэдээллийн нэгдсэн систем |language=en}}</ref> 2011 онд Монгол Улс [[Ардчилсан орнуудын хамтын нийгэмлэг|Ардчилсан орнуудын хамтын нийгэмлэгийг]] хоёр жил даргалах хүндтэй үүргийг хүлээн авсан билээ. Түүнийг сайд байх үед Монгол Улсын Засгийн газар “Гадаад харилцааг эдийн засагжуулах хөтөлбөр”-ийг баталсан нь<ref>{{Cite web |last=gogo.mn |title=Монгол Улсын гадаад харилцааг эдийн засагжуулах хөтөлбөр батлана |url=https://gogo.mn/r/nve9y |access-date=2025-12-20 |website=gogo.mn |language=mn}}</ref> улс орны хөгжлийн тогтвортой өсөлтийг хангахад гадаад улс төр, эдийн засгийн дипломат үйл ажиллагааг чиглүүлэхэд томоохон түлхэц болсон. Мөн “Дипломат ажилтны сахилгын тусгай дүрэм”-ийг шинэчилж, гадаад харилцааны салбар, дипломат ажилтнуудын үйл ажиллагаанд ёс зүй, сахилга хариуцлагыг сахиулах шинэ жишиг тогтоосон юм.<ref>{{Cite web |last=gogo.mn |title=Хууль бус наймаа хийсэн дипломат ажилтан ажилгүй болно |url=https://gogo.mn/r/1j2e3 |access-date=2025-12-20 |website=gogo.mn |language=mn}}</ref> ===Хөгжлийн бодлогын суурийг тавив=== 2018 оноос Монгол Улсын сайд, Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын даргаар ажиллах үедээ “Гурван тулгуурт хөгжлийн бодлого” буюу төр, нийгэм, эдийн засгийн шинэчлэлийн бодлогыг гардан боловсруулж, батлуулсан. <ref>https://legalinfo.mn/mn/detail?lawId=13240</ref> Энэхүү хөгжлийн бодлогын баримт бичгийн үндсэн агуулга “Шинэ сэргэлтийн бодлого” урт хугацааны хөгжлийн бодлогын эх үндэс болсон бөгөөд Монгол Улсын Их Хурлыг Г.Занданшатар тэргүүлж байх үед буюу 2021 оны 12 дугаар сарын 30-ны өдөр 106 дугаар тогтоол батлагдсан юм.<ref>https://ikon.mn/n/2f97 УИХ: Шинэ сэргэлтийн бодлого батлах тухай тогоолын төслийг эцэслэн батлав.</ref> ==Улсын Их Хурлын дарга== [[Файл:G Zandanshatar.jpg|thumb|Монгол Улсын Их Хурлын дарга Г.Занданшатар. 2021 он. ]] Монгол Улсын Их Хурлын найм дахь удаагийн сонгуулийн үр дүнгээр байгуулагдсан парламентын анхны чуулганаар буюу 2020 оны 6 дугаар сарын 20-нд Г.Занданшатарыг Монгол Улсын Их Хурлын даргаар сонгов.<ref>https://www.parliament.mn/nn/10787/ Улсын Их Хурлын гишүүн Гомбожавын Занданшатарыг Монгол Улсын Их Хурлын даргаар сонголоо </ref> Ингэснээр тэрбээр энэ албан тушаалд парламентын хоёр бүрэн эрхийн хугацаанд үргэлжлүүлэн ажилласан анхны хүн болсон юм. 2019 оны 2 дугаар сард анх сонгогдсоноос хойших Г.Занданшатар 5 жил шахмын хугацаанд УИХ-ыг орчин үеийн дэлхийн улс орнуудын парламентын жишигт нийцүүлэн шинэчлэл хийх зорилт дэвшүүлэн ажилласан. Энэ зорилтын хүрээнд түүний хэрэгжүүлсэн дөрвөн шинэчлэлийг онцолбол: ===Үндсэн хуулийн шинэчлэл=== 20 гаруй жил яригдаж, 3 парламент дамжин өрнөсөн, 4 төсөл өргөн баригдсан ч шийдэлд хүрч чадаагүй байсан Үндсэн хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах ажлыг амжилттай удирдаж хэрэгжүүлсэн. Энэ ажил УИХ дээр 3 жилийн турш өрнөж, нэмэлт, өөрчлөлтийн төсөл 2019 оны 6 дугаар сард Үндсэн хуулийн цэцэд<ref>{{Cite web |last=admin |title=Үндсэн хуульд оруулах нэмэлт, өөрчлөлтийн төслийг Үндсэн хуулийн цэцэд өргөн барив |url=https://conscourt.gov.mn/index.php/?p=4632 |access-date=2025-12-20 |language=mn-MN }}{{Dead link|date=Нэгдүгээр сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, улмаар парламентад өргөн баригдсанаас хойш УИХ 5 сарын турш завсарлагагүйгээр, тасралтгүй хэлэлцсэн юм. Ард иргэдээрээ хэлэлцүүлж, зөвлөлдөх санал асуулгыг Монголын түүхэнд анх удаа зохион байгуулж, төрийн болон иргэний нийгмийн байгууллага, улс төрийн намууд, эрдэмтэн судлаачдын санал бодлыг сонсож, нийгмийн зөвшилцлийг хангаж чадсанаар Үндсэн хуулийн нэмэлт, өөрчлөлт 2019 оны 11 дүгээр сарын 14-ний өдөр батлагдсан билээ.<ref>{{Cite web |title=Монгол Улсын Үндсэн хуульд оруулсан нэмэлт, өөрчлөлтийн уг эхийг Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Х.Баттулга ёсчлон баталгаажууллаа |url=https://www.parliament.mn/nn/9785/ |access-date=2025-12-20 |website=Parliament.mn - Монгол Улсын Их Хурал |language=mn-MN}}</ref> Нэмэлт, өөрчлөлт нь Үндсэн хуулийн 28.5 хувийг буюу 70 зүйлийн 19 зүйл, 36 заалтыг хөндсөн бөгөөд засаглалын хяналт-тэнцлийг хангаж, Засгийн газрын тогтвортой байдал, парламентын хариуцлагыг нэмэгдүүлэх, хараат бус шударга шүүхийг төлөвшүүлэх, нутгийн захиргааны бие даасан байдлыг бэхжүүлэх суурь зарчмын хүрээнд Үндсэн хуульд 2000 онд оруулсан долоон өөрчлөлтийг засаж сайжруулах; Байгалийн баялаг ард түмний мэдэлд байж, түүний үр өгөөжийн дийлэнх нь ард түмэнд ногдох; Монгол Улсын нийгэм-эдийн засгийг урт хугацаанд тогтвортой хөгжүүлэх, бодлогын уялдаа холбоо, залгамж чанар, нэгдмэл байдлыг хангах; Улс төрийн намууд улсын хэмжээнд бодлого дэвшүүлж ажиллах, үйл ажиллагааны үндсэн зарчим, санхүүгийн эх үүсвэр, зарцуулалт нь ил тод байх; Шүүхийн бие даасан, шүүгчийн хараат бус байдлыг хангах замаар иргэдийн шүүхэд итгэх итгэлийг нэмэгдүүлэх; Нутгийн өөрийн удирдлага, хот тосгоны эрх зүйн үндсийг боловсронгуй болгох зэрэг тогтолцооны шинэчлэлийн шинэ зохицуулалтууд туссан юм.<ref> https://www.parliament.mn/nn/10362/ </ref> Улмаар 2023 оны 5 дугаар сарын 31-ний өдөр Монгол Улсын Үндсэн хуульд оруулах бас нэгэн өөрчлөлтийг батлуулсан бөгөөд энэ өөрчлөлт нь парламентын төлөөллийн чадавхыг сайжруулах, ард түмний сонголтыг аль болох бүрэн дүүрэн баталгаажуулах, шударга сонгуулийн зарчмыг төлөвшүүлэхэд чиглэсэн байна.<ref>{{Cite web |last=News.MN |date=2023-05-31 |title=Монгол Улсын Үндсэн хуульд өөрчлөлт оруулж, баталлаа {{!}} News.MN |url=https://news.mn/r/2652241/ |access-date=2025-12-20 |website=News.MN - Мэдээллийн эх сурвалж |language=mn}}</ref> Үндсэн хуулийн шинэчлэлийн эдгээр нэмэлт, өөрчлөлтүүд ард түмний засаглах эрхийг хангах, төр цэгцэрч, засаглал тогтворжин, шударга ёс, эрүүл нийгэм төлөвших эрх зүйн үндсийг бэхжүүлсэн өөрчлөлт болсон гэж үздэг.<ref>{{Cite web |date=2025-09-24 |title=ШИНЭЧЛЭГЧ |url=https://www.ulsturch.mn/a/73286 |access-date=2025-12-20 |website=www.ulsturch.mn |language=en}}</ref> ===Парламентын хяналт шалгалтын шинэ тогтолцоо=== 2019 онд Үндсэн хуульд оруулсан нэмэлт, өөрчлөлтөөр Үндсэн хуулийн 28 дугаар зүйлийн 2 дахь хэсэгт “Хуулийн биелэлтийг хангахтай холбоотой нийтийн эрх ашгийг хөндсөн тодорхой асуудлаар Улсын Их Хурлын гишүүний дөрөвний нэгээс доошгүй нь хянан шалгах түр хороо байгуулах санал тавибал Улсын Их Хурал цөөнхийн төлөөллийг оролцуулан уг хороог байгуулна” гэж тусгасан.<ref>{{Cite web |title=МОНГОЛ УЛСЫН ИХ ХУРЛЫН ХЯНАЛТ ШАЛГАЛТЫН ТУХАЙ |url=https://legalinfo.mn/ |access-date=2025-12-20 |website=Эрх зүйн мэдээллийн нэгдсэн систем |language=en}}</ref> Энэхүү нэмэлт, өөрчлөлтийн үзэл баримтлалд нийцүүлэн Монгол Улсын Их Хурлын хяналт шалгалтын тухай хуулийг батлан хэрэгжүүлсэн нь парламентын хянан шалгах чиг үүргийг цоо шинэ шатанд гаргасан юм.<ref>{{Cite web |last=iSee.mn |title=Г.Занданшатар: Хяналт шалгалтын тухай анхдагч хуулийг баталж, парламентын хөгжлийн шинэ үе шатыг эхлүүллээ |url=http://isee.mn/n/30654 |access-date=2025-12-20 |website=iSee.mn |language=mn}}</ref> Үндсэн хуулийн нэмэлт, өөрчлөлтөөр УИХ зөвхөн Ерөнхий сайдыг сонгохоор болсон бөгөөд Засгийн газрын бусад гишүүдийг томилох эрхээсээ татгалзсан. Мөн УИХ-д өргөн мэдүүлсэн төсвийн төслийн орлого, зарлагын дүнг нэмэгдүүлэхийг хориглож, Засгийн газрын эрх мэдэл энэ хэрээр нэмэгдсэн. Энэхүү өөрчлөлтийн дараа Засгийн газрын үйл ажиллагаанд тавих парламентын хяналтыг сайжруулах нь хууль тогтоох болон гүйцэтгэх эрх мэдлийн хоорондын хяналт тэнцлийг хангах бодлогын гол шийдэл болох ёстой байсан учраас энэ анхдагч хуулийг баталсан бөгөөд өмнө нь парламентын хяналт шалгалтыг ингэж нарийвчлан зохицуулсан бие даасан хууль байгаагүй юм. Хууль батлагдан хэрэгжсэнээр парламент хяналт шалгалтын ажлаа урьдчилан төлөвлөдөг болж, хяналтын сонсголын төрөл, хэлбэрийг нарийвчлан зохицуулжээ. Хуулиар хянан шалгах түр хорооны эрх зүйн байдал, үйл ажиллагааны журмыг дэлгэрэнгүй зохицуулж өгснөөр нийтийн ашиг сонирхлыг хөндсөн тодорхой асуудлаар Хянан шалгах хороод байгуулагдан ажиллаж, нийтийн сонсгол, нээлттэй хэлэлцүүлэг УИХ-ын үйл ажиллагааны байнгын механизм болов.<ref>{{Cite web |title=НИЙТИЙН СОНСГОЛЫН ТУХАЙ |url=https://legalinfo.mn/ |access-date=2025-12-21 |website=Эрх зүйн мэдээллийн нэгдсэн систем |language=en}}</ref> Ингэснээр олон жил далд бугшсан асуудлууд ил болж, олон нийтийн анхаарал, хяналтад орсон. Тухайлбал, 2022 оны 4 дүгээр сард Хөгжлийн банкны асуудлаар Хянан шалгах түр хороо нотлох баримт шинжлэн судлах сонсголыг 3 үе шаттай хийснээр Хөгжлийн банкны 7.8 их наяд төгрөгийн зээлийг хэн, ямар зорилгоор авч, хэрхэн зарцуулсан тухай мэдээллийг ил тод болгож, ард иргэдийн мэдэх эрхийг хангажээ.<ref>{{Cite web |title=Хянан шалгах түр хорооноос зохион байгуулсан нотлох баримтыг шинжлэн судлах гурав дахь шатны сонсгол өндөрлөв |url=https://www.parliament.mn/nn/29715/ |access-date=2025-12-20 |website=Parliament.mn - Монгол Улсын Их Хурал |language=mn-MN}}</ref> Энэ сонсголоор 432 зээл, 2542 төсөл, хөтөлбөртэй холбоотой асуудлаар 600 гаруй иргэн, хуулийн этгээд, үүний дотор 356 гэрчийг дуудаж сонссон юм.<ref>{{Cite web |last=iSee.mn |title=Хянан шалгах түр хорооны нотлох баримтыг шинжлэн судлах гурван шатны сонсголд нийт 356 гэрч оролцжээ |url=http://isee.mn/n/47955 |access-date=2025-12-21 |website=iSee.mn |language=mn}}</ref> ===Цахим шилжилт=== УИХ-д цахим шилжилт хийх томоохон зорилго дэвшүүлж, [https://d.parliament.mn/ D-parliament] вэб, аппликэйшн хосолсон цахим системийг нэвтрүүлснээр хуулийн төсөл боловсруулах, хууль хэлэлцэх, батлах үйл ажиллагаанд иргэдийн оролцоог хангахад томоохон дэвшил гарсан. УИХ-ын цахим хуралдааны дэгийг холбогдох хуульд тусгаснаар УИХ-ын үйл ажиллагааны байнгын, тасралтгүй, тогтвортой байх зарчим бүрнээ хангагдсан юм. Тухайлбал, [[COVID-19|Ковид-19]] цар тахлын үед УИХ цахим дэгийг хэрэгжүүлж ажилласнаар хуралдаан нэг ч өдөр тасалдаагүй бөгөөд Олон улсын парламентын холбооноос Монгол Улсын Их Хурал цар тахлын нөхцөлд дэлхийн улс орнуудын парламентад жишиг болохуйц үйл ажиллагаа явуулсан хэмээн сайшаасан байна. Монгол Улсын Их Хурлын тухай хуулийн  39.1-д “Үндсэн хуулийн Гуравдугаар зүйлийн 1 дэх хэсэгт заасны дагуу Монголын ард түмэн төрийн үйл хэрэгт шууд оролцож, мөн сонгож байгуулсан төрийн эрх барих төлөөлөгчдийн байгууллагаараа уламжлан энэхүү эрхээ эдлэхдээ тодорхой асуудлыг шийдвэрлүүлэх талаар асуулт асуух, санал өгөх эрхээ Улсын Их Хурлын албан ёсны санал авах цахим хуудас, гар утас, хөдөлгөөнт төхөөрөмжид зориулсан Улсын Их Хурлын албан ёсны программ хангамжаар дамжуулан хэрэгжүүлж болно” хэмээн тусгасан.<ref>{{Cite web |title=МОНГОЛ УЛСЫН ИХ ХУРЛЫН ТУХАЙ |url=https://legalinfo.mn/ |access-date=2025-12-20 |website=Эрх зүйн мэдээллийн нэгдсэн систем |language=en}}</ref> Энэ хүрээнд тодорхой асуудлаар ажлын хэсэг байгуулах саналыг 33.000, Байнгын хорооны эрхлэх асуудлын хүрээнд хяналт шалгалт явуулах саналыг 70.000, хуулийн төслийн талаарх саналыг 100.000 ба түүнээс дээш тооны иргэн дэмжсэн бол УИХ заавал авч хэлэлцэхээр тусгаж, иргэдийн саналыг авах нийтийн өргөдлийн “D-өргөдөл” системийг нэвтрүүлэн амжилттай ашиглаж эхэлсэн билээ.<ref>{{Cite web |title=??????? ??????? ?????? ???? ????? ?? ?????? ????? ?????? ??????? ??????? |url=https://www.parliament.mn/nn/41082/ |access-date=2025-12-20 |website=Parliament.mn - Монгол Улсын Их Хурал |language=mn-MN}}</ref><ref>{{Cite web |date=2023-10-10 |title=Нийтийн цахим өргөдөл, гомдлын системийг аравдугаар сарын 17-нд танилцуулна |url=https://www.24tsag.mn/a/221142 |access-date=2025-12-20 |website=www.24tsag.mn |language=mn}}</ref> ===Зөвлөлдөх санал асуулга=== [[Файл:"Зөвлөлдөж шийдье" зөвлөлдөх санал асуулга - 2023.jpg|left|thumb|800 гаруй хүн оролцсон "Зөвлөлдөж шийдье" зөвлөлдөх санал асуулга - 2023 арга хэмжээний нэгдсэн хэлэлцүүлэг]]Г.Занданшатар АНУ-ын [[Стэнфордын Их Сургууль|Стэнфордын их сургуульд]] зочин судлаачаар ажиллаад ирэхдээ шинэ бодол, онол олныг тээж ирсний нэг нь "Зөвлөлдөх ардчилал” юм. Тэрбээр 2013 оны 12 дугаар сараас Стэнфордын их сургуулийн Зөвлөлдөх ардчиллын хүрээлэнд судлаачаар ажиллаж<ref>https://news.mn/r/2083785/</ref>, Монгол зэрэг хөгжиж буй орнуудын ардчилсан хөгжлийн загварыг хөгжингүй орнуудын ардчилалтай харьцуулан судалжээ. Улмаар зөвлөлдөх ардчиллын онолыг Монголд нэвтрүүлэх чиглэлээр нэлээд идэвхтэй ажилласан бөгөөд орчин цагийн ардчиллын судалгааны тэргүүлэх эрдэмтдийн нэг [[:en:Larry_Diamond|Ларри Даймонд]], Стэнфордын их сургуулийн Зөвлөлдөх ардчиллын хүрээлэнгийн захирал [[:en:James_S._Fishkin|Жэймс Фишкин]], тус сургуулийн профессор Карл Айкенбэри нарын нэр хүндтэй эрдэмтдийг Монголд урьж лекц уншуулахын сацуу ном бүтээлийг нь монгол хэлээр орчуулан хэвлүүлжээ. Мөн [https://asiafoundation.org/where-we-work/mongolia/ Азийн сан], Стэнфордын их сургуулийн дэмжлэгтэй “Иргэдийн оролцоо-Хотын маргааш” Монголын анхны зөвлөлдөх санал асуулга” төслийг хамтран удирдаж<ref>https://www.shuud.mn/a/461733 Г.Занданшатар: Иргэдэд сонголт хийх боломжийг олгоно </ref><ref>{{Cite web |last=www.ulaanbaatar.mn |date=2015-12-09 |title=Жэймс Фишкин: Зөвлөлдөх санал асуулгын зөвлөх хороо нь багагүй үүрэгтэй ажилладаг |url=https://ikon.mn/n/mjc |access-date=2025-12-20 |website=ikon.mn |language=en}}</ref>, Нийслэлийн зөвлөлдөх санал асуулгын зөвлөх хорооны даргаар ажиллаж байсан. Улмаар Зөвлөлдөх санал асуулгын тухай хуулийг санаачлан батлуулж<ref>{{Cite web |last=gogo.mn |title=Зөвлөлдөх санал асуулгын тухай хуулийн төсөл дэмжлэг авах уу |url=https://gogo.mn/r/gmxkd |access-date=2025-12-20 |website=gogo.mn |language=mn}}</ref>, УИХ 2019 онд Үндсэн хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах асуудлаар, 2023 онд  улс орны нийгэм, эдийн засгийн тулгамдсан асуудлыг иргэдийн туслалцаатайгаар тодорхойлох, асуудлын эрэмбэ, шийдвэрлэх арга зам, гаргах шийдвэрийн талаар иргэдтэй зөвлөлдөх, үндэсний зөвшилцлийг хангах зорилготой "Зөвлөлдөж шийдье" зөвлөлдөх санал асуулгыг амжилттай зохион байгуулсан юм. Хоёр удаагийн зөвлөлдөх санал асуулгад Монгол Улсын 3.4 сая иргэнийг төлөөлсөн 700-800 хүн эх орны өнцөг булан бүрээс санамсаргүй түүврийн аргаар сонгогдон ирж, төрийн хэргийг хэлэлцэн, гаргасан санал, дүгнэлтийн дагуу Үндсэн хуулийн өөрчлөлтүүд болон бусад шийдвэрүүд гарсан билээ.<ref> https://duuren.life/post/2003 Зөвлөлдөх санал асуулгын үр дүнг УИХ-ын дарга Г.Занданшатарт өргөн мэдүүлэв. 2023.02.17</ref> 2024 оны хаврын ээлжит чуулган завсарлах үеэр түүний хэлснээр, УИХ, Засгийн газраас хэрэгжүүлсэн тогтолцооны реформ, бусад цогц арга хэмжээний үр дүнд 2016 онд 1.2 хувьтай байсан эдийн засгийн өсөлт 7.0 хувьд хүрч, нэг хүнд ногдох ДНБ 2016 онд 3681 ам.доллар байсан бол 2023 оны эцэст 5875 ам.доллар болсон бөгөөд 13.5 их наяд төгрөгийн гадаад өрийг төлжээ. Мөн төрийн албан хаагчдын цалин 2016 онтой харьцуулахад 3 дахин өсч, тэтгэврийн доод хэмжээ нэмэгдэн дундаж тэтгэвэр 785 мянган төгрөг болсон байна.<ref>{{Cite web |last=https://www.facebook.com/ubn.mgl |date=2024-06-05 |title=Г.Занданшатар: УИХ, ЗГ-аас хэрэгжүүлсэн реформуудын дүнд 2016 онд 1.2 хувьтай байсан эдийн засгийн өсөлт 7.0 хувьд хүрлээ |url=https://ubn.mn/p/62407 |access-date=2025-12-20 |website=Улаанбаатар ньюс |language=mn-MN}}</ref> == Ерөнхий сайд == [[Файл:Cabinet of Zandanshatar being appointed on 18 June 2025.jpg|thumb|295x295px|Ерөнхий сайд [[Гомбожавын Занданшатарын Засгийн газар|Г.Занданшатарын засгийн газрын бүрэлдэхүүн]]]] 2025 оны 6 дугаар сарын 3-ны өдөр УИХ-ын нэгдсэн чуулган Ерөнхий сайд Л.Оюун-Эрдэнэд итгэл хүлээлгэх тогтоолын төслийг хэлэлцэж, нууц санал хураалтад 82 гишүүн оролцсоноос тогтоолыг 44 гишүүн дэмжиж, 38 гишүүн дэмжсэнгүй.<ref>{{Cite web |title=Ерөнхий сайд Л.Оюун-Эрдэнэ огцорлоо |url=https://cnbc.mn/news/h2i35 |access-date=2025-12-20 |website=cnbc.mn |language=en}}</ref> Ингэснээр Ерөнхий сайд Л.Оюун-Эрдэнэ огцров.<ref>{{Cite web |last=iKon.mn |first=Н. Эрхбаяр |date=2025-06-03 |title=Монгол Улсын 32 дахь Ерөнхий сайд Л.Оюун-Эрдэнэ огцорлоо |url=https://ikon.mn/n/3f6x |access-date=2025-12-20 |website=ikon.mn |language=en}}</ref> Улмаар 9-ний өдөр хуралдсан МАН-ын Бага хурлаар Г.Занданшатарыг Ерөнхий сайдад дэвшүүлэх санал дэмжигдэж, 12-нд эхэлсэн УИХ-ын чуулганаар уг асуудлыг хэлэлцэв. Санал хураалтад 117 гишүүн санал өгснөөс тогтоолын төслийг 108 нь дэмжсэнээр Г.Занданшатар 92.3 хувийн саналаар Монгол Улсын 34 дэх Ерөнхий сайдаар томилогдсон юм.<ref>{{Cite web |title=Монгол Улсын 34 дэх Ерөнхий сайдаар Г.Занданшатарыг томиллоо |url=https://www.parliament.mn/nn/75028/ |website=parliament.mn}}</ref><ref>{{Cite web |last=iKon.mn |first=А. Ням-Өлзий |date=2025-06-13 |title=Монгол Улсын 34 дэх Ерөнхий сайдаар Г.Занданшатар томилогдлоо |url=https://ikon.mn/n/3fgr |access-date=2025-06-18 |website=ikon.mn |language=en}}</ref> ===9-11 дүгээр сарын хямрал === 2025 оны 9 дүгээр сарын эхээр МАН-ын Бага хурлыг хуралдуулах асуудал идэвхтэй яригдаж, уг хурлаар Л.Оюун-Эрдэнийн оронд намын даргаар хэнийг сонгох нь олон нийтийн анхаарлыг ихээхэн татаж байв. Ерөнхий сайд эрх баригч намын дарга байдаг жишгээр Г.Занданшатарыг энэ албан тушаалд саадгүй очно гэсэн хүлээлт нийтэд байсан боловч “Админерал” компанитай холбоотой хэмээн багагүй хугацаанд яригдсаны дээр УИХ-ын гишүүн [[Баттөмөрийн Энхбаяр|Б.Энхбаярын]] энэ сэдвээрх удаа дараагийн мэдэгдлийн шууд субьект болоод байсан УИХ-ын дарга [[Дашзэгвийн Амарбаясгалан|Д.Амарбаясгалан]] 9 дүгээр сарын 12-нд гэнэт мэдэгдэл хийж, МАН-ын даргад нэр дэвшихээ зарлав.<ref>{{Cite web |date=2025-09-12 |title=УИХ-ын дарга Д.Амарбаясгалан МАН-ын даргад нэр дэвшихээ мэдэгдлээ |url=https://www.assa.mn/a/73897 |access-date=2025-12-21 |website=www.assa.mn |language=mn}}</ref><ref>{{Cite web |last=iSee.mn |title=Д.Амарбаясгалан: Би нэрээ татахгүй, МАН-ын даргад нэр дэвшинэ |url=http://isee.mn/n/82648 |access-date=2025-12-21 |website=iSee.mn |language=mn}}</ref><ref>{{Cite web |last=https://www.facebook.com/ubn.mgl |date=2025-09-12 |title=УИХ-ын дарга Д.Амарбаясгалан МАН-ын даргад нэр дэвшихээ мэдэгдлээ |url=https://ubn.mn/p/88610 |access-date=2025-12-21 |website=Улаанбаатар ньюс |language=mn-MN}}</ref> Улмаар 9 дүгээр сарын 28-нд болсон намын даргыг сонгох Бага хурлын гишүүдийн санал хураалтын дүн маргаантай болсноор<ref>{{Cite web |last=iKon.mn |first=А. Ням-Өлзий |date=2025-09-28 |title=Эхний санал хураалтаар Д.Амарбаясгалан 56, Г.Занданшатар 44 хувийн санал авсан бол дахин санал хураалтаар Д.Амарбаясгаланг ялсан гэж үзэв |url=https://ikon.mn/n/3i4j |access-date=2025-12-21 |website=ikon.mn |language=en}}</ref> хоёр сар шахам үргэлжилсэн хямрал эхлэв. Намын дотоод асуудлаас парламентын түвшинд хүрч даамжирсан энэ үйл явц УИХ-ын чуулганаар Ерөнхий сайд болон спикерийг огцруулах шийдвэр гаргах<ref>{{Cite web |last=iKon.mn |first=Н. Эрхбаяр |date=2025-10-17 |title=35 жилийн хугацаанд анх удаа нэг өдрийн дотор УИХ-ын дарга болон Ерөнхий сайдыг огцруулав |url=https://ikon.mn/n/3in1 |access-date=2025-12-21 |website=ikon.mn |language=en}}</ref>, Ерөнхий сайдыг огцруулсан УИХ-ын тогтоолд [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] хориг тавих<ref>{{Cite web |last=Б.Мөнгөнтамир |date=2025-10-20 |title=Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүх УИХ-ын 2025 оны 95 дугаар тогтоолд бүхэлд нь хориг тавилаа {{!}} News.MN |url=https://news.mn/r/2829423/ |access-date=2025-12-21 |website=News.MN - Мэдээллийн эх сурвалж |language=mn}}</ref>, Ерөнхий сайд [[Монгол Улсын Үндсэн хуулийн цэц|Үндсэн хуулийн цэцэд]] хүсэлт гаргах<ref>{{Cite web |last=gogo.mn |title=Яагаад: ҮХЦ шууд маргаан үүсгэсэн үндэслэл, мөн шийдвэрлэх процессын тухай |url=https://gogo.mn/r/2m7d03 |access-date=2025-12-21 |website=gogo.mn |language=mn}}</ref>, Цэц их суудлын хуралдаан зарлан Ерөнхий сайдыг огцруулсан 95 дугаар тогтоолыг хууль зөрчсөн хэмээн дүгнэлт гаргах<ref>{{Cite web |last=admin |title=Ерөнхий сайдыг огцруулсан үйл ажиллагаа Үндсэн хууль зөрчсөн тухай Цэцийн дүгнэлт (2025, №08)-ийн тойм |url=https://constitutionalcourt.mn/2025/11/%d0%b5%d1%80%d3%a9%d0%bd%d1%85%d0%b8%d0%b9-%d1%81%d0%b0%d0%b9%d0%b4%d1%8b%d0%b3-%d0%be%d0%b3%d1%86%d1%80%d1%83%d1%83%d0%bb%d1%81%d0%b0%d0%bd-%d2%af%d0%b9%d0%bb-%d0%b0%d0%b6%d0%b8%d0%bb%d0%bb%d0%b0-2-2/ |access-date=2025-12-21 |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=Монгол Улсын Ерөнхий сайдыг огцруулсан үйл ажиллагаа Монгол Улсын Үндсэн хуульд нийцсэн эсэх маргааныг хянан шийдвэрлэсэн тухай |url=https://legalinfo.mn/ |access-date=2025-12-21 |website=Эрх зүйн мэдээллийн нэгдсэн систем |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Нэргүй |first=Г. |date=2025-10-24 |title=Ерөнхий сайдыг огцруулсан ажиллагаа Үндсэн хууль зөрчсөн тухай дүгнэлт бүрэн эхээрээ {{!}} News.MN |url=https://news.mn/r/2830191/ |access-date=2025-12-21 |website=News.MN - Мэдээллийн эх сурвалж |language=mn}}</ref> хүртэл үргэлжилсэн юм. Цэцийн дүгнэлт гарснаар Ерөнхий сайдын бүрэн эрх сэргэж, үүрэг гүйцэтгэгч болоод байсан Г.Занданшатар уг албан тушаалаа үргэлжүүлэн хаших болов. === Үүрэгт ажлаасаа чөлөөлөгдсөн нь === [[File:Г.Занданшатар УИХ-ын чуулганы нэгдсэн хуралдааны индэр дээр. 2026.03.27.jpg|thumb|thumb|350px|right|Г.Занданшатар УИХ-ын чуулганы нэгдсэн хуралдааны индэр дээр. 2026.03.27]] 2025 оны УИХ-ын хаврын чуулган гуравдугаар сарын 16-нд нээлтээ хийсний дараа АН-ын бүлэг хуралдаж, МАН-ын дарга Н.Учралыг УИХ-ын даргын ажлаа өгтөл чуулганы болон байнгын хороодын хуралд оролцохгүй гэдгээ мэдэгдэв.<ref>{{Cite web |last=time.mn |title=О.Цогтгэрэл: Н.Учралыг УИХ-ын даргын ажлаа өгтөл АН-ын бүлэг чуулганы хуралд оролцохгүй |url=https://time.mn/n/150248 |access-date=2026-03-28 |website=time.mn |language=mn}}</ref> Улмаар УИХ дахь МАН-ын бүлгийн нэр бүхий 30 гаруй гишүүн хуралд оролцохгүй болсноос чуулганы ирц бүрдэхгүй, улмаар УИХ-аас ямар нэг шийдвэр гаргах боломжгүй болж төрийн ажил гацаанд оров.<ref>{{Cite web |title=Өнөөдөр АН чуулганд оролцохгүй бол Засгийн газрын хувь заяа бүрхэг болно |url=https://sonin.mn/newsDetail/16054 |access-date=2026-03-28 |website=sonin.mn |language=mn}}</ref> Ийм нөхцөлд 26-ны пүрэв гарагт Н.Учрал УИХ дахь МАН-ын бүлгийг хуралдаан зохион байгуулж, улс төрийн шийдвэр гаргахыг уриалсан мэдэгдэл хийлээ.<ref>{{Cite web |last=gogo.mn |title=Н.Учрал: УИХ дахь МАН-ын бүлэг хуралдаж, улс төрийн шийдвэр гаргах шаардлагатай |url=https://gogo.mn/r/340579?i= |access-date=2026-03-28 |website=gogo.mn |language=mn}}</ref> Мөн өдрийн маргааш Ерөнхий сайд Г.Занданшатар үүрэгт ажлаасаа чөлөөлөгдөх хүсэлтээ МАН-ын Удирдах зөвлөлд гаргав.<ref>{{Cite web |last=iKon.mn |first=Н. Эрхбаяр |date=2026-03-27 |title=Ерөнхий сайд Г.Занданшатар чөлөөлөгдөх хүсэлтээ МАН-ын Удирдах зөвлөлд өгчээ |url=https://ikon.mn/n/3md3 |access-date=2026-03-28 |website=ikon.mn |language=en}}</ref> МАН-ын Удирдах зөвлөл баасан гарагийн үдээс хойш яаралтай хуралдаж Г.Занданшатарын хүсэлтийг хүлээн авсан бол үүний дараа УИХ-ын нэгдсэн чуулган энэ асуудлыг хэлэлцээд, Г.Занданшатарыг үүрэгт ажлаас нь чөлөөлсөн тогтоолыг хуралдаанд оролцогсдын 74 хувь буюу 54 гишүүний саналаар баталсан юм.<ref>{{Cite web |last=gogo.mn |title=ЧУУЛГАН: Г.Занданшатарыг Ерөнхий сайдын үүрэгт ажлаас чөлөөллөө |url=https://gogo.mn/r/e04oqd |access-date=2026-03-28 |website=gogo.mn |language=mn}}</ref> == Цол, шагнал == * “Банк, санхүүгийн тэргүүний ажилтан” цол тэмдэг. (1999 он) * [[Алтан гадас одон|“Алтан гадас”]] одон. (2005 он) * Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайд цол. (2011 он) *[[Украин]]ы төрийн дээд шагнал [[:ru:Орден_князя_Ярослава_Мудрого|Цэцэн Ярославын одон]], III зэрэг. (2011 он) * ОХУ-ын Байгалийн улсын их сургуулийн хүндэт [[профессор]] цол (2012 он) * Сүхбаатарын одон (2022) == Шашин шүтлэг == [[Буддын шашин|Буддын шашны]] [[Шарын шашин|шарын урсгалыг]] шүтдэг. “[[Жавзандамба хутагт]]” төвийн гишүүн. Буддын шашны [[гүн ухаан]], Чойрын номыг сонирхон судалдаг. Ерөнхий сайдаар томилогдсонд нь [[14-р Далай лам|XIV Далай лам]] түүнд баяр хүргэн амжилт хүсч байв.<ref> https://eguur.mn/602975/</ref> == Хобби == Дөрвөн настайдаа [[Шатар|шатар]] тоглож сурсан.<ref>https://duuren.life/refence/568</ref> Шатар сугавчилчихаад хүн хүн дээр очиж “Тоглоё” хэмээн гуйж явдаг, аавыгаа шөнө орой ирсэн ч ялгаагүй тоглох гээд хүлээгээд сууж байдаг хүүхэд байжээ. Дунд сургуулийн сурагч байхаасаа эхлээд очсон газар бүртээ сайн шатарчин гэгддэг байв.<ref>https://duuren.life/refence/568</ref> УИХ-ын гишүүн байхдаа үе үеийн УИХ, Засгийн газрын гишүүдийн дунд зохион байгуулсан шатрын тэмцээнд дэд байр, УИХ-ын гишүүдийн дунд зохион байгуулсан “Цэцэн түшээ-2017” тэмцээний эрэгтэйчүүдийн төрөлд тэргүүн байр эзэлж байв.<ref>https://duuren.life/refence/568</ref> [[Олон Улсын Шатрын Холбоо|Олон улсын шатрын холбооны]] ерөнхийлөгч [[Үлэмжийн Хярсан|Кирсан Илюмжинов]], [[Болгар|Болгарын]] шатарчин, дэлхийн аварга эмэгтэй Антоанета Стефанова нараас гадна Монголын [[Шатрын их мастер|их мастеруудтай]] тоглож байв.<ref>https://duuren.life/refence/568</ref> Хувьдаа шатрын баялаг цуглуулгатай. [[1994]] онд [[Энэтхэг|Энэтхэгт]] суралцаж байхдаа зандан модоор хийсэн шатар олж авч, их баярлаж байснаа дурссан нь бий. 2024 оны 12 дугаар сард болсон Монголын шатрын холбооны Их хурлаар тус холбооны ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон.<ref>{{Cite web |title=Г.Занданшатар Монголын шатрын холбооны ерөнхийлөгч боллоо |url=https://duuren.life/post/9293 |access-date=2025-12-20 |website=duuren.life |language=en}}</ref> Ном унших дуртай. 2023 оны [[Улаанбаатарын номын баяр|Үндэсний номын баярын]] үеэр, унших дуртай номоосоо зургааг сонгон “Instagram” хуудсаараа олон нийтэд сонирхуулсан нь: [[Бавуугийн Лхагвасүрэн]]гийн “Хос уянга”, Жорж Фридманы “The Next 100 Years”, Жэймс Фишкиний “When The People Speak”, [[Фёдор Достоевский]], Үй Хуагийн зохиолууд, [[Сунь-зы|Сүнзийн]] “Дайтах урлаг” байв.<ref>https://duuren.life/post/4685 Г.Занданшатарын дуртай зургаан ном.</ref> Мөн усанд сэлэх дуртай. [[Хөлбөмбөг|Хөлбөмбөгт]] хорхойтой. [[Испани|Испанийн]] “[[Реал Мадрид]]” багийг дэмждэг. == Сонирхолтой баримтууд == * Оюутан Г.Занданшатарыг нэгдүгээр дамжаанд байхад [[Орос хэл|орос хэлний]] хичээл дээр багш нь [[Александр Сергеевич Пушкин|А.Пушкины]] шүлгийг уншиж өгөөд, [[Долоо хоног|долоо хоногийн]] дотор цээжлэх даалгавар өгөхөд тэрбээр тэр дор нь цээжлээд уншиж өгч, ой сайтайгаараа гайхагдаж байжээ. * Зах зээлийн коллежид ажиллаж байхад нь Монголын их, дээд сургуулийн нийт багш нараас шалгалт авч, хамгийн өндөр оноо авсан 12 хүний 6-г [[Австрали]] улсад тус улсын Засгийн газрын тэтгэлгээр суралцуулах болоход Г.Занданшатар багтсан боловч тодорхой шалтгааны улмаас явж чадаагүй аж.<ref> https://www.24tsag.mn/a/169617 </ref> * [[Украин]] Улсын төрийн дээд шагнал [[:ru:Орден_князя_Ярослава_Мудрого|Цэцэн Ярославын одонг]] Монголоос хүртсэн хүн ердөө хоёр байдгийн нэг нь Г.Занданшатар, нөгөө нь ерөнхийлөгч асан [[Цахиагийн Элбэгдорж|Ц.Элбэгдорж]] юм. * Долоогийн тоо түүний амьдралд учир холбогдолтой юм шиг байдаг нь бий. 1970 онд төрсөн, 1977 онд 7 настайдаа сургуульд орсон, нийслэлд шилжиж ирэхдээ 77 дугаар сургуульд элссэн. 1987 онд 10 дугаар ангиа дүүргэсэн.<ref> https://www.polit.mn/a/104421 Шинэчлэгч </ref> УИХ-ын сонгуульд Баянхонгор аймгийн 7 дугаар тойргоос дэвшин ялалт байгуулж байсан. == Ном бүтээл == 1994–2025 онд төр, эдийн засаг, ардчиллын сэдвээр 15 гаруй ном, орчуулгын бүтээл туурвисан.<ref>{{Cite web |date=2025-12-20 |title=Монгол Улсын Ерөнхий сайдын намтар |url=https://mongolia.gov.mn/page/3 |access-date=2025-12-20 |website=mongolia.gov.mn |language=mn}}</ref> Тэдгээрээс дурдвал: * Гадаад худалдааны санхүүжилт”. 1995 он * “Арилжааны банкны санхүүгийн менежмент”. 1995 он * “[[Үндэстэн дамнасан корпораци|Корпорацийн]] санхүү” гарын авлага. 1994 он * “Мөнгөний үнэ цэнэ” гарын авлага. 1994 он * “Хөдөө аж ахуйн шинэчлэлийн санхүүжилтийн механизм”. 2003 он * “Хөдөө аж ахуйн банкны бүтцийн өөрчлөлтийн төлөвлөгөө”. 2003 он * "Үндсэн хууль ба зөвлөлдөх ардчилал”. 2015 он * “Зөвлөлдөх ардчилал-хөгжлийн гарц”.<ref>https://catalog.must.edu.mn/bib/55128</ref> 2015 он * Жэймс Фишкин. “Хүмүүс үзэл бодлоо илэрхийлэхүй: Зөвлөлдөх ардчилал ба олон нийтийн хэлэлцүүлэг”. Орчуулга. 2015 он<ref>https://eguur.mn/589976/</ref> <ref>https://ikon.mn/n/kwt</ref> * “Нэг Монгол-Нэг зүгт. Хөгжил бол цэгцрэх хөдөлгөөн”.<ref>https://news.mn/r/2118716/</ref> 2016 он {{Quotation|"Улс төрд удаан хутгалдлаа, цаашдаа ямар нэгэн байдлаар вакуум орчинд орох нь гарцаагүй. Тиймээс Монголын нийгэм, төр засгийн байдлыг хөндлөнгөөс нэг ажиглаад судалгаа хийгээд үзье гэж бодсон юм. Ер нь Америкийн болоод дэлхийн ардчилал хөгжсөн орнуудын туршлагаас харахад, улс төрд хэтэрхий удаан ажилласан хүн тодорхой хугацааны дараа түр чөлөө авч олон улсын судалгааны төвүүдэд очиж ажилладаг байдал анзаарагддаг. Ялангуяа над шиг гадаад харилцааны чиглэлээр ажиллаж байсан хүмүүс хуримтлуулсан туршлагаа мэдлэгтэй хослуулах нь чухал гэдгийг мэдэрсэн". ''Стэнфордын их сургуулийн зочин судлаач Г.Занданшатар'' <ref>{{Cite web |url=http://dnn.mn/%D0%B3%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D0%B2%D1%8B%D0%BD-%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80-%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D0%BD-%D0%B0%D1%80%D0%B4-%D1%82%D2%AF%D0%BC%D1%8D%D0%BD-%D1%82%D3%A9%D1%80%D0%B4%D3%A9%D3%A9-%D0%B8%D1%82%D0%B3%D1%8D%D1%85-%D0%B8%D1%82%D0%B3%D1%8D%D0%BB%D1%8D%D1%8D-%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B6%D1%8D%D1%8D-%D1%8D%D0%BD%D1%8D-%D0%B1%D0%BE%D0%BB-%D0%BC%D0%B0%D1%88-%D1%82%D0%BE%D0%BC-%D1%8D%D0%BC%D0%B3%D1%8D%D0%BD%D1%8D%D0%BB/ |title=Archive copy |access-date=2016-02-26 |archive-date=2016-12-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161220082144/http://dnn.mn/%D0%B3%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D0%B2%D1%8B%D0%BD-%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80-%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D0%BD-%D0%B0%D1%80%D0%B4-%D1%82%D2%AF%D0%BC%D1%8D%D0%BD-%D1%82%D3%A9%D1%80%D0%B4%D3%A9%D3%A9-%D0%B8%D1%82%D0%B3%D1%8D%D1%85-%D0%B8%D1%82%D0%B3%D1%8D%D0%BB%D1%8D%D1%8D-%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B6%D1%8D%D1%8D-%D1%8D%D0%BD%D1%8D-%D0%B1%D0%BE%D0%BB-%D0%BC%D0%B0%D1%88-%D1%82%D0%BE%D0%BC-%D1%8D%D0%BC%D0%B3%D1%8D%D0%BD%D1%8D%D0%BB/ |url-status=dead }}</ref>}} {{Quotation|"Монгол Улсын Үндсэн хуульд... иргэдийн оролцоон дээр тулгуурласан тогтолцоог орон нутгийн бүтцэд байлгана гэсэн санааг тусгаж өгсөн. Гэвч харамсалтай нь өнөөдрийг хүртэл орон нутгийн өөрөө удирдах байгууллагуудад улс төрийн оролцоо, намуудын оролцоотой төлөөллийн байгууллыг бий болгосоор ирсэн. Тиймээс бид иргэдийн төлөөллийн байгууллагаар орон нутгийн үйл ажиллагааг яаж удирдуулах вэ гэж эрэл хайгуул хийсний үр дүнд “Зөвлөлдөх ардчилал”-ын аргачлалыг сонгон авсан юм. Цаашид Улаанбаатар хотод хэрэгжүүлэх төсөл хөтөлбөр, бүтээн байгуулалтынхаа ажилд шаардагдах хөрөнгө, хэрэгцээ, зураг төсөл, газрын байршлыг хүртэл иргэдэд мэдээлж, тэднээр тодорхойлуулдаг болохоор ажиллаж байна". ''Улаанбаатар хотын захирагч Э.Бат-Үүл'' <ref>{{Cite web |url=http://mglradio.com/home/?mid=fastnews&page=11&document_srl=54271 |title=Archive copy |access-date=2016-02-26 |archive-date=2016-12-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161220030923/http://mglradio.com/home/?mid=fastnews&page=11&document_srl=54271 |url-status=dead }}</ref>}} {{Quotation|“Зөвлөлдөх ардчиллын гол санаа болсон, асуудлыг зөвлөлдөж, учрыг нь олж хужрыг нь тунгааж дэнсэлдэг, ил тод, нээлттэй ардчиллын шинэ хэлбэр Монголд нэвтэрвэл манай эдийн засагт асар их хурд, үр дүн авчрах нь тодорхой юм байна”.''"Mongolian Economy" сэтгүүлийн эрхлэгч Д.Бэхбаяр'' <ref>{{Cite web |url=http://mongolianeconomy.mn/mn/i/8490 |title=Archive copy |access-date=2016-02-26 |archive-date=2016-05-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160518071641/http://mongolianeconomy.mn/mn/i/8490 |url-status=dead }}</ref>}}<br /> ==Эшлэл== * Монголын хөгжилд [[Оюутолгой]], [[Тавантолгой]] чухал. Гэхдээ монгол толгой бүүр чухал. * [[Ардчилал]] гэдэг нь ардын засаг гэсэн үг. Ардын засаг гэдэг нь төрийн бүх эрх ард түмний мэдэлд гэсэн үг. * Зүү олохын тулд тэмтрэх хэрэгтэй. Зөвийг олохын тулд зөвлөлдөх хэрэгтэй. * Хөгжлийн амин сүнс нь зөв ардчилал, уураг тархи нь ухаалаг төр, бие махбод нь ардын таван засаглал. <ref> http://www.ikon.mn/n/oas ikon.mn сайтын “Leaderships forum” буланд өгсөн ярилцлагаас. </ref> * Улс төрийн нам улс орноо хөгжүүлэх уураг тархи нь байх учиртай.<ref>{{Webarchiv|url=http://politics.news.mn/content/236270.shtml |wayback=20160228180101 |text=Archive copy |archiv-bot=2023-10-06 05:56:11 InternetArchiveBot }} “Улс орны тархи нь нам байх учиртай” нийтлэлээс.</ref> * Монгол нь Оросын төрт ёсны эх, [[Хятад]]ын бүтээн байгуулалтын эцэг мөн. * Дарга төвтэй намаас гишүүд төвтэй нам руу, олон нийтийн намаас мөрийн хөтөлбөрийн нам болох нь намын шинэчлэлийн эх сурвалж.<ref>{{Cite web |url=http://politics.news.mn/content/236270.shtml |title=Archive copy |access-date=2016-02-26 |archive-date=2016-02-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160228180101/http://politics.news.mn/content/236270.shtml |url-status=dead }}</ref> * Худал, хулгай, хуйвалдааны замаар зорилгодоо хүрэх нь миний зарчим биш. Албан тушаалын төлөө журмын нөхдөө гүтгэж, хэлээгүйг хэлсэн мэт, хийгээгүйг хийсэн мэт ярьж, УИХ, Засгийн газар, нийгмээ, намаа талцуулж байгаа нь төрийн хүнд байх ёс зүй, мөн чанар огтхон ч биш.<ref>https://duuren.life/post/11942 Маргааш болох МАН-ын Бага хурлын өмнө Монгол улсын Ерөнхий сайд Г.Занданшатарын "Фэйсбүүк" хуудсаараа ийн мэдэгдлээ. 2025.09.26</ref> * Авлига, нүүрсний хулгайг хаацайлсан эв нэгдэл гэж байх учиргүй.<ref>https://duuren.life/post/11980 Үүсээд буй нөхцөл байдалтай холбогдуулан Төрийн ордонд Ерөнхий сайд Г.Занданшатарын хийсэн мэдэгдэл. 2025.09.30</ref> * Монгол улсын иргэдэд тайван сайхан амьдрал хэрэгтэй болохоос аль нам, ямар улс төрч хэрхэн хожилд хүрэх нь хэнд ч хамаагүй. Би албан тушаалтай зууралдаагүй. Надад хүсэл, айдас, шунал алга.<ref>https://duuren.life/post/12778</ref> ==Холбоос== * Монгол Улсын Засгийн газар https://mongolia.gov.mn/ * Монгол Ардын Нам [https://web.archive.org/web/20210328135210/http://www.nam.mn/ http://www.nam.mn/] * Стэнфордын их сургуулийн Ардчилал, хөгжил, хуулийн засаглалын хүрээлэн http://cddrl.fsi.stanford.edu/ * Стэнфордын их сургуулийн Зөвлөлдөх ардчиллын хүрээлэн https://deliberation.stanford.edu/ ==Эх сурвалж== {{reflist}}{{Монгол Улсын Ерөнхий Сайд}}{{Улсын Их Хурлын дарга}} {{Монгол Улсын Гадаад хэргийн сайд}} {{DEFAULTSORT:Занданшатар, Гомбожавын}} [[Ангилал:1970 онд төрсөн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:Баацагааны хүн]] [[Ангилал:Эрхүүгийн Улсын Их Сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Монголын эдийн засагч]] [[Ангилал:Монгол Ардын Намын гишүүн]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн]] [[Ангилал:Монголын гадаад хэргийн сайд]] [[Ангилал:Монголын худалдаа хөгжлийн сайд]] [[Ангилал:Монголын засгийн газрын хэрэг эрхлэх газрын дарга]] [[Ангилал:УИХ-ын дарга]] [[Ангилал:Монголын шатрын холбооны ерөнхийлөгч]] [[Ангилал:Алтан гадас одон шагналтан]] [[Ангилал:Цэцэн Ярослав вангийн одон шагналтан (3-р зэрэг)]] 3ci1scocl1kfiu2xj79lkj3uwjbu87c 851699 851690 2026-03-28T16:02:08Z Egzs 88168 851699 wikitext text/x-wiki {{Төрийн зүтгэлтэн |зураг = Gombojavyn Zandanshatar (2025).jpg |тайлбар = Ерөнхий сайд Г.Занданшатар. 2025 он. |алба1 = {{flagicon|Монгол}} 34 дэх [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд]] |ээлж1 = 2025 оны 6-р сарын 13 |өмнөх1 = [[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]] |дараах1 = |алба2 = {{flagicon|Монгол}} [[Монгол]] [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] дарга |ээлж2 = 2019.02 сар-2024.07 сар |өмнөх2 = [[Миеэгомбын Энхболд]] |дараах2 = [[Дашзэгвийн Амарбаясгалан]] |алба3 = {{flagicon|Монгол}} Монгол Улсын сайд, [[Монгол Улсын Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газар|Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын]] дарга |ээлж3 = 2017-2019.02.01 |өмнөх3 = [[Жамъянгийн Мөнхбат]] |дараах3 = [[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]] |алба4 = {{flagicon|Монгол}} [[Монгол]] [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] гишүүн |ээлж4 = 2004-2012<br>2016-2024 |алба5 = {{flagicon|Монгол}} [[Гадаад харилцааны яам (Монгол)|Гадаад харилцааны сайд]] |ээлж5 = 2009.11 сар-2012.08 сар |өмнөх5 = [[Сүхбаатарын Батболд]] |дараах5 = [[Лувсанвандангийн Болд]] |алба6 = [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Намын]] Ерөнхий нарийн бичгийн дарга |ээлж6 = 2012.07 сар-2013.11 сар |өмнөх6 = [[Ухнаагийн Хүрэлсүх]] |дараах6 = Жамъянгийн Мөнхбат |төрсөногноо = {{bda|1970|3|8}} |төрсөнгазар = [[Баянхонгор]] [[аймаг]], [[Баацагаан сум]] |улсорон = {{MGL3}} |намэвсэл = [[Монгол Ардын Нам]] |сургууль = ОХУ-ын Эрхүү хотын Улс ардын аж ахуйн дээд сургууль |гэрбүл = Эхнэр Ганбаярын Отгонгэрэл<br>Дөрвөн хүүхэдтэй |website = [http://www.zandanshatar.com www.zandanshatar.com] |гарынүсэг=[[File:УИХ-ын дарга гарын үсэг.png|100px]]}}'''Гомбожавын Занданшатар''' ([[1970 он]]ы 3 дугаар сарын 8-нд [[:en:Baatsagaan|Баацагаан сум]], [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор аймагт]] төрсөн) нь улс төрч, [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|Монгол Улсын Ерөнхий сайдын]]. Өмнө нь Гадаад харилцааны сайд, [[УИХ]]-ын дарга, Ерөнхийлөгчийн Тамгын газрын даргаар ажиллаж байсан, УИХ-д дөрвөн удаа сонгогдсон. [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Намын]] Удирдах зөвлөлийн гишүүн, Бага хурлын гишүүн. 2025 оны 6 дугаар сарын 13-ны өдөр [[Монгол|Монгол Улсын]] 34 дэх Ерөнхий сайдаар томилогдсон.<ref>https://ikon.mn/n/3fgr Монгол улсын 34 дэх Ерөнхий сайдаар Г.Занданшатар томилогдсон. 2025.06.13</ref> 2026 оны 3 дугаар сарын 16-нд нээгдсэн УИХ-ын хаврын чуулган эхний өдрөөсөө эхлэн гацаанд орж улс төрийн хямрал үүссэний улмаас Г.Занданшатар 3 дугаар сарын 27-ны өдөр үүрэгт ажлаасаа чөлөөлөгдөх хүсэлтээ өгснийг МАН-ын Удирдах зөвлөл хүлээн авч<ref>https://www.ub.life/p/260327-yjbd3c</ref>, улмаар УИХ-аар хэлэлцээд, чуулганы хуралдаанд оролцогсдын 74 хувь буюу 54 гишүүний саналаар үүрэгт ажлаас нь чөлөөлсөн.<ref name=":0">{{Cite web |last=iKon.mn |first=Н. Эрхбаяр |date=2026-03-27 |title=Г.Занданшатар Монголын орчин үеийн түүхэнд хамгийн богино хугацаанд ажилласан дөрөв дэх Ерөнхий сайд боллоо |url=https://ikon.mn/n/3mdj |access-date=2026-03-28 |website=ikon.mn |language=en}}</ref> Дараагийн ерөнхий сайдыг УИХ болон Ерөнхийлөгч сонгох хүртэл Г.Занданшатар үүрэг гүйцэтгэгчээр ажиллана. == Намтар == === Эцэг эх === [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён хан аймгийн]] Цогтой гүн Дашдоржийн хошууны (одоогийн Баянхонгор аймгийн [[Галуут сум]], 1923 оноос Баянхонгор хайрхан уулын хошуу, 1931-1957 онд Баянхонгор сум<ref>https://www.touristinfocenter.mn/cate13_more.aspx?ItemID=155</ref>) нутаг Уутын голоор нутагтай Дүгэржав хэмээх язгуурын [[тайж]] хүн байжээ. Түүний хүү Сумгарьд тайж нь Дүгэржавын ганц хүү бөгөөд Норов хэмээх хүүтэй байв. Норов тайжийн хүү Дамдинжавын Гомбожав нь Г.Занданшатарын аав юм. Д.Гомбожавыг 3 настай байхад эцэг Норов тайж нас барснаар, ойрын төрөл Ундарын Дамдинжав хэмээх хүнд үрчлэгдсэн байна.<ref>https://www.ulsturch.mn/a/44339</ref> Д.Гомбожав 1933 онд төрсөн бөгөөд сумандаа адуучнаар ажиллаж байгаад 1953 онд цэргийн албанд татагджээ. Тэрбээр бага залуудаа ухаан сэргэлэн, хөдөлмөрч, адуунд эртэй, морь уургалах, эмнэг булгиулах, хурдан морь таних, уях эрдмийг төгс эзэмшсэн хүн байсан гэдэг. Цэргийн албаа хааж ирээд 1956 оноос [[Галуут сум|Галуут сумандаа]] багийн тоо бүртгэгч, “Галуут” [[Нэгдэл|нэгдлийн]] ня-бо, баг, бригадын дарга, 1962 оноос “Коммунизмын төлөө” нэгдлийн орлогч дарга зэрэг албыг хашиж байгаад 1965-1967 онд удирдах ажилтны 2 жилийн дээд курс дүүргээд ирэхэд нь [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор аймгийн]] [[Баацагаан сум|Баацагаан суманд]] сум-нэгдлийн даргаар томилсон байна.<ref>https://www.youtube.com/watch?v=u_yheu9linc</ref> Тэрбээр энд ажиллах хугацаандаа тус сумын “Чойбалсангийн зам” нэгдлийг улсын тэргүүний нэгдлийн хэмжээнд хүргэсэн юм. Д.Гомбожав 1972-1976 онд тухайн үеийн [[Удирдлагын Академи|Намын дээд сургуульд]] суралцан дүүргэж, дээд боловсрол эзэмшсэн байна. Улмаар [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор аймгийн]] [[Өлзийт сум (Баянхонгор)|Өлзийт суманд]] сум-нэгдлийн даргаар томилогдож, 1982 он хүртэл ажиллахдаа тус сум-нэгдлийг аж ахуй, зохион байгуулалтын хувьд бэхжүүлэн, олон шинэ санаачилга гарган, амжилттай хэрэгжүүлснээр аймаг, улсын тэргүүлэх хамт олон болгосон байна.<ref>https://www.youtube.com/watch?v=u_yheu9linc</ref> 1982 онд МАХН-ын Төв Хорооны шийдвэрээр түүнийг [[Атрын аян|Атрын II аянаар]] байгуулагдсан, [[Хэнтий аймаг|Хэнтий аймгийн]] Чандганы сангийн аж ахуйн даргаар томилжээ. Тэрбээр шинэ тутам аж ахуйг богино хугацаанд хөл дээр нь босгон, улс ардын аж ахуй, соёлыг хөгжүүлэх төлөвлөгөөт зорилтуудыг амжилттай ханган биелүүлж, улсын хэмжээнд хамгийн их ургац хураасан САА-гаар удаа дараа шалгарч байв. Д.Гомбожав МАХН-ын XVI, XVII, XVIII, XIX, XX их хурлуудад төлөөлөгчөөр, [[Ардын Их Хурал|Ардын Их Хурлын]] депутатаар 4 удаа сонгогдсон, 1992 онд ардчилсан, шинэ [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|Үндсэн хуулийг]] батлалцсан хүн юм.<ref>https://www.youtube.com/watch?v=u_yheu9linc</ref> Монгол Улсын хөдөө аж ахуй, газар тариалангийн салбарт олон жил үр бүтээлтэй ажилласныг нь үнэлэн Дамдинжавын Гомбожавт 1991 онд [[Монгол улсын хөдөлмөрийн баатар|Монгол Улсын Хөдөлмөрийн баатар]] цол олгожээ.<ref>https://www.ulsturch.mn/a/51545</ref> Г.Занданшатарын ээж О.Дашзэвэг нь Баянхонгор хайрхан уулын хошууны (одоогийн Баянхонгор аймгийн [[Галуут сум]]) Уутын голоор нутагтай, Оросоо хэмээх хүний ууган охин болж, 1937 онд төржээ.<ref>https://www.ulsturch.mn/a/44339 </ref> О.Дашзэвэг нь Баянхонгор аймгийн Галуут, Баацагаан, Өлзийт зэрэг сумын хүн эмнэлэг, цэцэрлэгт ажиллаж байсан байна.<ref>https://zandanshatar.parliament.mn/nn/62372/</ref> Ардын сурган хүмүүжүүлэх ухааны уламжлалт дэг ёсыг сайн эзэмшсэн, Буддын гүн ухааны мэдлэгтэй, монгол ардын үлгэр, тууль сайн мэддэг, [[Жангар|“Жангар”]] тууль, “Молон тойны намтар”, “Чойжид дагинын тууж”, “Оюун түлхүүр” зэрэг сургаалын зохиолуудыг хүүхдүүддээ цээжээр хэлж өгдөг хүн байжээ.<ref>https://zandanshatar.parliament.mn/nn/62372/</ref> Д.Гомбожав, О.Дашзэвэг нар 1958 онд ханилан сууж, зургаан хүүхэд төрүүлж өсгөсний 5 дахь нь Занданшатар юм.<ref>https://zandanshatar.parliament.mn/nn/62372/</ref> === Бага нас === Г.Занданшатар 1970 оны гуравдугаар сарын 8-нд [[Баацагаан сум|Баянхонгор аймгийн Баацагаан сумын]] эмнэлэгт төржээ.<ref name=":2">{{Cite web |title=Бага нас |url=https://zandanshatar.parliament.mn/nn/41348/ |access-date=2025-12-21 |website=Parliament.mn - Монгол Улсын Их Хурал |language=mn-MN}}</ref> Тухайн үед аав Д.Гомбожав нь тус суманд сум-нэгдлийн даргаар ажиллаж байв. Занданшатар гэдэг нэрийг эх барьж авсан эмч Ёндонцоо нь ном харж байгаад өгсөн гэдэг.<ref name=":3">https://www.24tsag.mn/a/169617</ref> Гэрийн эзэн [[Удирдлагын Академи|Намын дээд сургуульд]] суралцах болсон тул тэднийх 1972 онд [[Улаанбаатар|Улаанбаатарт]] нүүж иржээ. Эцэг Д.Гомбожав нь [[Шатар|шатарт]] хорхойтой, Намын дээд сургуулийн сум-нэгдлийн дарга нар голдуу оюутнууд тэднийд ирж шатар тоглох нь олон тул Занданшатар хүү тэдний тоглохыг харсаар 4 настайдаа өөрөө шатар нүүж сурчээ.<ref name=":3" /> Д.Гомбожав 1976 онд сургуулиа төгсөж, Баянхонгор аймгийн [[Өлзийт сум (Баянхонгор)|Өлзийт суманд]] сум-нэгдлийн даргаар томилогдсон тул Г.Занданшатар 1977 онд тус сумын дунд сургуулийн нэгдүгээр ангид оржээ. Сургуульд тэрбээр сурлага сайтай, урлаг, спортод идэвх сонирхолтой, шүлэг уншдаг, бөхийн спортоор хичээллэдэг байсан байна. 1982 онд нийслэлийн 10 жилийн 77 дугаар дунд сургуульд шилжин суралцаж, 1987 онд "Онц" дүнтэй төгсчээ.<ref name=":3" /> ==Гэр бүл== Г.Занданшатарын гэргийг Ганбаярын Отгонгэрэл гэдэг. [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] [[Дөрвөлжин сум]]ын уугуул. 1974 онд төрсөн. Зургаан хүүхэдтэй айлын тав дахь нь. Г.Занданшатарыг тухайн үеийн Зах зээлийн коллеж буюу одоогийн [[Худалдаа Үйлдвэрлэлийн Дээд Сургууль|Худалдаа үйлдвэрлэлийн дээд сургуульд]] багшилж байхад нь танилцаж, 1992 онд гэр бүл болжээ. Г.Отгонгэрэл нь санхүүч мэргэжилтэй, [[Их Британи|Их Британи, Умард Ирландын Нэгдсэн Вант Улсын]] [[Бирмингемийн их сургууль|Бирмингэмийн их сургуульд]] бизнесийн удирдлагын магистрын зэрэг хамгаалсан. Тэд хоёр хүү, хоёр охинтой.<ref>https://zandanshatar.parliament.mn/nn/62375/</ref> ==Боловсрол== - 1977-1987 онд Баянхонгор аймгийн Өлзийт сумын дунд сургууль, Улаанбаатар хотын 10 жилийн 77 дугаар дунд сургуульд суралцаж төгссөн.<ref name=":2" /> - 1987-1992 онд ОХУ-ын [[Эрхүү]]гийн Улс ардын аж ахуйн дээд сургуульд суралцаж, санхүүч-эдийн засагч мэргэжил эзэмшсэн.<ref name=":4">{{Cite web |title=Монгол Улсын 34 дэх Ерөнхий сайдаар Г.Занданшатарыг томиллоо |url=https://www.parliament.mn/nn/75028/ |access-date=2025-12-21 |website=Parliament.mn - Монгол Улсын Их Хурал |language=mn-MN}}</ref> - [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Энэтхэг]], [[Өмнөд Солонгос]], [[Швед]], [[Нидерланд]] улсуудад банк, санхүү, бизнесийн удирдлагын чиглэлээр сургалт дүүргэсэн. Эдийн засгийн ухааны магистр.<ref name=":4" /> ==Ажилласан байдал== * 1992-1995 онд Зах зээлийн коллеж буюу одоогийн [[Худалдаа Үйлдвэрлэлийн Дээд Сургууль|Худалдаа үйлдвэрлэлийн дээд сургуульд]] багш, судлаач.<ref name=":5">https://www.uih.mn/zandanshatar </ref> * 1995-1998 онд [[ХААН Банк|Хөдөө аж ахуйн банкинд]] эдийн засагч, хэлтэс, газрын захирал.<ref name=":5" /> * 1998-2000 онд [[Монголбанк|Монголбанкны]] Сургалтын төвийн менежер, Хөдөө аж ахуйн банкинд Монголбанкны бүрэн эрхт төлөөлөгч.<ref name=":5" /> * 2000-2003 онд ХААН банкны дэд захирал.<ref name=":5" /> * 2003-2004 онд Монгол Улсын Хүнс, хөдөө аж ахуйн дэд сайд.<ref name=":5" /> * 2004-2012 онд Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн.<ref name=":6">{{Cite web |date=2025-12-20 |title=Монгол Улсын Ерөнхий сайдын намтар |url=https://mongolia.gov.mn/page/3 |access-date=2025-12-20 |website=mongolia.gov.mn |language=mn}}</ref> * 2009-2012 онд Монгол Улсын Гадаад харилцааны сайд.<ref name=":6" /> * 2012-2013 онд Монгол Ардын Намын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга. * 2013-2015 онд АНУ-ын [[Стэнфордын Их Сургууль|Стэнфордын их сургуулийн]] Хөгжил, ардчилал, хуулийн засаглалын хүрээлэнд судлаач. * 2016 оноос Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн. * 2017-2019 онд Монгол Улсын Засгийн газрын гишүүн, Монгол Улсын сайд, Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын дарга.<ref>{{Cite web |title=Улс төр |url=https://ikon.mn/l/1/oy3y3c/ozp16o?ppagesize= |access-date=2025-12-20 |website=ikon.mn |language=en}}</ref> * 2019 оноос Монгол Улсын Их Хурлын дарга. * 2024 оны 7 дугаар сараас 2025 оны 6 дугаар сарын 13 хүртэл Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн Тамгын газрын дарга. * 2025 оны 6 дугаар сарын 13<ref name=":1">https://www.24tsag.mn/a/169617 Зэрэг нэмж байгаа Г.Занданшатар. 2019.02.01</ref>-2026 оны 3 дугаар сарын 27<ref name=":0" /> хүртэл Монгол Улсын Ерөнхий сайд. ===Зах зээлийн онолыг Монголд === 1992 онд 22 настайдаа [[Орос|ОХУ-д]] дээд сургууль төгсөж ирээд, хуучнаар Худалдааны техникум буюу тухайн үед Зах зээлийн коллеж хэмээх шинэ нэртэй болоод байсан, өдгөөгийн Худалдаа, үйлдвэрлэлийн дээд сургуульд багшаар ажиллаж эхэлжээ. Монгол Улс зах зээлийн цоо шинэ замыг дөнгөж сонгон шинэ нийгэмд хөл тавьсан тэр үед [[Зах зээлийн эдийн засаг|зах зээл]] гэж чухам юу болох, онол, арга зүй нь ямар байдгийг Монголд мэддэг хүн цөөн байв. Г.Занданшатар ийм цаг үед Зах зээлийн коллежид зах зээлийн эдийн засгийн сурах бичиг, гарын авлагуудыг орчуулан түгээж, заах арга зүйг нь боловсруулан туршиж, нэг ёсондоо зах зээлийн онолыг Монголд нэвтрүүлэхийг чармайж байжээ. Энд ажиллах хугацаандаа тэрбээр “Чөлөөт сэтгэгчдийн клуб” байгуулж, нэр хүндтэй улстөрч, эдийн засагчдыг урьж лекц уншуулж байсан нь тухайн үедээ ихээхэн сонирхолтой, өгөөжтэй арга хэмжээ болж байв.<ref name=":3" /> ===Банкны сэргээн босголт, бүтцийн өөрчлөлт=== 1996 онд багшийн ажлаас банк санхүүгийн салбарт шилжиж, Монголбанк, Хөдөө аж ахуйн банкинд ажиллажээ. Арилжааны олон банк байгуулагдсан ч жижиг зах зээл дээр хүч тарамдаж, чөлөөт өрсөлдөөний зарчмаар хэрхэн ажиллах арга эвээ ололгүй эхнээсээ дампуурч эхлэв. Тэдгээрийн нэг нь Монголын бараг хамгийн том банкны нэг Хөдөө аж ахуйн банк байсан юм. Хот, хөдөөд хамгийн олон салбартай энэ банк үйл ажиллагаа доголдсоны улмаас Монгол Улс төрийн албан хаагчдынхаа цалинг тавьж чадахгүйд хүрч, цалингаа хүлээсэн хүмүүс хэдэн сараар хүлээж, эцэст нь цалингийн оронд гурил, будаа авч байв. Засгийн газар банкийг дампуурлаас аврах үүргийг залуу санхүүч Г.Занданшатарт ногдуулав. Тэрбээр Монголбанкны бүрэн эрхт төлөөлөгчөөр томилогдсон бөгөөд тус банкинд бүтцийн өөрчлөлт хийх төслийг хэрэгжүүлж, улмаар дэд захирлаар ажиллан зорилгоо амжилттай биелүүлсэн.<ref>https://www.24tsag.mn/a/169617 </ref> Одоогийн ХААН банк хэмээх нэрийг тэрбээр өгсөн бөгөөд дотроо эвийн хоёр загастай, дөрвөн дэлбээт, гүн ногоон өнгөт одоогийн лого буюу таних тэмдэг нь түүний санаачилга байв. ХААН гэсэн нэр Хөдөө аж ахуйн гэсэн нэрийн товчлол мэт санагдаж болох ч яваандаа Монголын хамгийн том банк болно, басхүү банкны харилцагч бол хаан гэсэн хос утгыг бэлгэдэн тэрбээр ийм лого санаачилсан гэдэг. ХААН банк өдгөө Монгол Улсад хамгийн олон салбартай, хүчирхэг банк болжээ. ==Улс төрд== 1998 онд [[Монгол Ардын Нам|МАХН]]-д элсэж, 2004, 2008, 2016, 2020 онд [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор]] аймгаас УИХ-ын гишүүнээр сонгогджээ. Парламентын гишүүнээр сонгогдсон 4 бүрэн эрхийн хугацаандаа тэрбээр УИХ-ын Төсвийн зарлагын дэд хорооны дарга, УИХ дахь МАН-ын бүлгийн дэд дарга, [[Гадаад харилцааны яам (Монгол)|Гадаад харилцааны]] сайд, Монгол Улсын сайд, [[Монгол улсын Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газар|Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын]] дарга, [[Улсын Их Хурал|Монгол Улсын Их Хурлын]] даргаар ажилласан байна. Банк, санхүү, татвар, хяналт шалгалт, зөвлөлдөх ардчилал, ард түмний Үндсэн хуулиар олгосон засаглах эрхийг хангах зэрэг чиглэлээр 30 гаруй томоохон хууль санаачлан батлуулсан. 2012-2013 онд МАН-ын Ерөнхий нарийн бичгийн даргаар ажиллаж байв. МАН-ын Удирдах зөвлөлийн гишүүн, Бага хурлын гишүүн. ===Газар тариаланг сэргээх бодлого=== Г.Занданшатарыг 2003 онд Хөдөө аж ахуйн дэд сайдаар томилогдон ажиллах үед нь Монголын газар тариалангийн салбар ноцтой хямарч, зогсонги байдалд ороод байв. Техникийн шинэчлэл зогсож, тариалангийн талбай зэрлэгтээ баригдан атаршиж, Монголд гурилын хомсдол үүссэний улмаас импортын гурил гол хэрэглээ болоод байв. Тэр цагт "Монголд тариа тарих хэрэггүй. Хойно, өмнө, хажууханд тариалангийн аварга том улс орон байхад идэх гурилаа тэндээс авахад л болно" гэсэн үзэл баримтлал дэвшүүлж явсан төрийн түшээд ч бий. Ийм үед алдаатай уг бодлогыг үндсээр нь өөрчилж, хөдөө аж ахуй, түүний дотор тариалангийн салбарыг аврахын тулд "Хөдөө аж ахуйн талаар төрөөс баримтлах бодлогын баримт бичиг"-ийг УИХ-аар батлуулж<ref> https://legalinfo.mn/mn/detail?lawId=6589</ref>, улмаар Атрын III аяныг санаачлагчдын нэг болжээ. ===МАСЗХ-г НАМЗХ болгоход оролцов=== Тэрбээр 2005-2010 онд МАН-ын дэргэдэх залуучуудын байгууллага болох Монголын ардчилсан социалист залуучуудын холбоо (МАСЗХ)-ны Удирдах зөвлөлийн гишүүн, Дэд ерөнхийлөгч, Ерөнхийлөгчөөр ажиллаж байсан<ref>{{Cite web |date=2025-12-20 |title=Монгол Улсын Ерөнхий сайдын намтар |url=https://mongolia.gov.mn/page/3 |access-date=2025-12-20 |website=mongolia.gov.mn |language=mn}}</ref> бөгөөд тус холбоог өөрчлөх, үзэл баримтлалыг шинэчлэх ажлыг хамтран гүйцэтгэж зорилго, чиглэл, үйл ажиллагааны хувьд шинэ Нийгмийн ардчилал-Монголын залуучуудын холбоо (НАМЗХ)-г үүсгэн байгуулалцжээ. <ref>{{Cite web |last=gogo.mn |title=Нийгмийн ардчилал, Монголын залуучуудын холбооны ерөнхийлөгчөөр Л.Оюун-Эрдэнэ сонгогдлоо |url=https://gogo.mn/r/76274 |access-date=2025-12-20 |website=gogo.mn |language=mn}}</ref> ===Гадаад бодлогын шинэ үзэл баримтлал=== [[Файл:With Hillary Clinton.jpg|left|thumb|АНУ-ын 67 дахь Төрийн Нарийн Бичгийн Дарга [[Хиллари Клинтон|Хиллари Клинтоны]] хамт]]Г.Занданшатар 2011 онд Гадаад харилцааны сайдаар ажиллаж байхдаа Монгол Улсын Гадаад бодлогын үзэл баримтлалыг боловсруулан батлуулсан нь<ref>{{Cite web |last=gogo.mn |title=Гадаад бодлогын үзэл баримтлалын тухай тогтоолын төсөл өргөн барив |url=https://gogo.mn/r/81681 |access-date=2025-12-20 |website=gogo.mn |language=mn}}</ref> Монгол Улс энхийг эрхэмлэсэн, нээлттэй, бие даасан, олон тулгуурт гадаад бодлого явуулах замаар аюулгүй байдал, тусгаар тогтнол, үндэсний язгуур ашиг сонирхлоо олон улсын эрх зүйн хүрээнд улс төр-дипломатын аргаар хангах тулгуур баримт бичиг болсон юм.<ref>{{Cite web |title=МОНГОЛ УЛСЫН ГАДААД БОДЛОГЫН ҮЗЭЛ БАРИМТЛАЛ |url=https://legalinfo.mn/ |access-date=2025-12-20 |website=Эрх зүйн мэдээллийн нэгдсэн систем |language=en}}</ref> 2011 онд Монгол Улс [[Ардчилсан орнуудын хамтын нийгэмлэг|Ардчилсан орнуудын хамтын нийгэмлэгийг]] хоёр жил даргалах хүндтэй үүргийг хүлээн авсан билээ. Түүнийг сайд байх үед Монгол Улсын Засгийн газар “Гадаад харилцааг эдийн засагжуулах хөтөлбөр”-ийг баталсан нь<ref>{{Cite web |last=gogo.mn |title=Монгол Улсын гадаад харилцааг эдийн засагжуулах хөтөлбөр батлана |url=https://gogo.mn/r/nve9y |access-date=2025-12-20 |website=gogo.mn |language=mn}}</ref> улс орны хөгжлийн тогтвортой өсөлтийг хангахад гадаад улс төр, эдийн засгийн дипломат үйл ажиллагааг чиглүүлэхэд томоохон түлхэц болсон. Мөн “Дипломат ажилтны сахилгын тусгай дүрэм”-ийг шинэчилж, гадаад харилцааны салбар, дипломат ажилтнуудын үйл ажиллагаанд ёс зүй, сахилга хариуцлагыг сахиулах шинэ жишиг тогтоосон юм.<ref>{{Cite web |last=gogo.mn |title=Хууль бус наймаа хийсэн дипломат ажилтан ажилгүй болно |url=https://gogo.mn/r/1j2e3 |access-date=2025-12-20 |website=gogo.mn |language=mn}}</ref> ===Хөгжлийн бодлогын суурийг тавив=== 2018 оноос Монгол Улсын сайд, Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын даргаар ажиллах үедээ “Гурван тулгуурт хөгжлийн бодлого” буюу төр, нийгэм, эдийн засгийн шинэчлэлийн бодлогыг гардан боловсруулж, батлуулсан. <ref>https://legalinfo.mn/mn/detail?lawId=13240</ref> Энэхүү хөгжлийн бодлогын баримт бичгийн үндсэн агуулга “Шинэ сэргэлтийн бодлого” урт хугацааны хөгжлийн бодлогын эх үндэс болсон бөгөөд Монгол Улсын Их Хурлыг Г.Занданшатар тэргүүлж байх үед буюу 2021 оны 12 дугаар сарын 30-ны өдөр 106 дугаар тогтоол батлагдсан юм.<ref>https://ikon.mn/n/2f97 УИХ: Шинэ сэргэлтийн бодлого батлах тухай тогоолын төслийг эцэслэн батлав.</ref> ==Улсын Их Хурлын дарга== [[Файл:G Zandanshatar.jpg|thumb|Монгол Улсын Их Хурлын дарга Г.Занданшатар. 2019 он. ]] Монгол Улсын Их Хурлын найм дахь удаагийн сонгуулийн үр дүнгээр байгуулагдсан парламентын анхны чуулганаар буюу 2020 оны 6 дугаар сарын 20-нд Г.Занданшатарыг Монгол Улсын Их Хурлын даргаар сонгов.<ref>https://www.parliament.mn/nn/10787/ Улсын Их Хурлын гишүүн Гомбожавын Занданшатарыг Монгол Улсын Их Хурлын даргаар сонголоо </ref> Ингэснээр тэрбээр энэ албан тушаалд парламентын хоёр бүрэн эрхийн хугацаанд үргэлжлүүлэн ажилласан анхны хүн болсон юм. 2019 оны 2 дугаар сард анх сонгогдсоноос хойших Г.Занданшатар 5 жил шахмын хугацаанд УИХ-ыг орчин үеийн дэлхийн улс орнуудын парламентын жишигт нийцүүлэн шинэчлэл хийх зорилт дэвшүүлэн ажилласан. Энэ зорилтын хүрээнд түүний хэрэгжүүлсэн дөрвөн шинэчлэлийг онцолбол: ===Үндсэн хуулийн шинэчлэл=== 20 гаруй жил яригдаж, 3 парламент дамжин өрнөсөн, 4 төсөл өргөн баригдсан ч шийдэлд хүрч чадаагүй байсан Үндсэн хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах ажлыг амжилттай удирдаж хэрэгжүүлсэн. Энэ ажил УИХ дээр 3 жилийн турш өрнөж, нэмэлт, өөрчлөлтийн төсөл 2019 оны 6 дугаар сард Үндсэн хуулийн цэцэд<ref>{{Cite web |last=admin |title=Үндсэн хуульд оруулах нэмэлт, өөрчлөлтийн төслийг Үндсэн хуулийн цэцэд өргөн барив |url=https://conscourt.gov.mn/index.php/?p=4632 |access-date=2025-12-20 |language=mn-MN }}{{Dead link|date=Нэгдүгээр сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, улмаар парламентад өргөн баригдсанаас хойш УИХ 5 сарын турш завсарлагагүйгээр, тасралтгүй хэлэлцсэн юм. Ард иргэдээрээ хэлэлцүүлж, зөвлөлдөх санал асуулгыг Монголын түүхэнд анх удаа зохион байгуулж, төрийн болон иргэний нийгмийн байгууллага, улс төрийн намууд, эрдэмтэн судлаачдын санал бодлыг сонсож, нийгмийн зөвшилцлийг хангаж чадсанаар Үндсэн хуулийн нэмэлт, өөрчлөлт 2019 оны 11 дүгээр сарын 14-ний өдөр батлагдсан билээ.<ref>{{Cite web |title=Монгол Улсын Үндсэн хуульд оруулсан нэмэлт, өөрчлөлтийн уг эхийг Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Х.Баттулга ёсчлон баталгаажууллаа |url=https://www.parliament.mn/nn/9785/ |access-date=2025-12-20 |website=Parliament.mn - Монгол Улсын Их Хурал |language=mn-MN}}</ref> Нэмэлт, өөрчлөлт нь Үндсэн хуулийн 28.5 хувийг буюу 70 зүйлийн 19 зүйл, 36 заалтыг хөндсөн бөгөөд засаглалын хяналт-тэнцлийг хангаж, Засгийн газрын тогтвортой байдал, парламентын хариуцлагыг нэмэгдүүлэх, хараат бус шударга шүүхийг төлөвшүүлэх, нутгийн захиргааны бие даасан байдлыг бэхжүүлэх суурь зарчмын хүрээнд Үндсэн хуульд 2000 онд оруулсан долоон өөрчлөлтийг засаж сайжруулах; Байгалийн баялаг ард түмний мэдэлд байж, түүний үр өгөөжийн дийлэнх нь ард түмэнд ногдох; Монгол Улсын нийгэм-эдийн засгийг урт хугацаанд тогтвортой хөгжүүлэх, бодлогын уялдаа холбоо, залгамж чанар, нэгдмэл байдлыг хангах; Улс төрийн намууд улсын хэмжээнд бодлого дэвшүүлж ажиллах, үйл ажиллагааны үндсэн зарчим, санхүүгийн эх үүсвэр, зарцуулалт нь ил тод байх; Шүүхийн бие даасан, шүүгчийн хараат бус байдлыг хангах замаар иргэдийн шүүхэд итгэх итгэлийг нэмэгдүүлэх; Нутгийн өөрийн удирдлага, хот тосгоны эрх зүйн үндсийг боловсронгуй болгох зэрэг тогтолцооны шинэчлэлийн шинэ зохицуулалтууд туссан юм.<ref> https://www.parliament.mn/nn/10362/ </ref> Улмаар 2023 оны 5 дугаар сарын 31-ний өдөр Монгол Улсын Үндсэн хуульд оруулах бас нэгэн өөрчлөлтийг батлуулсан бөгөөд энэ өөрчлөлт нь парламентын төлөөллийн чадавхыг сайжруулах, ард түмний сонголтыг аль болох бүрэн дүүрэн баталгаажуулах, шударга сонгуулийн зарчмыг төлөвшүүлэхэд чиглэсэн байна.<ref>{{Cite web |last=News.MN |date=2023-05-31 |title=Монгол Улсын Үндсэн хуульд өөрчлөлт оруулж, баталлаа {{!}} News.MN |url=https://news.mn/r/2652241/ |access-date=2025-12-20 |website=News.MN - Мэдээллийн эх сурвалж |language=mn}}</ref> Үндсэн хуулийн шинэчлэлийн эдгээр нэмэлт, өөрчлөлтүүд ард түмний засаглах эрхийг хангах, төр цэгцэрч, засаглал тогтворжин, шударга ёс, эрүүл нийгэм төлөвших эрх зүйн үндсийг бэхжүүлсэн өөрчлөлт болсон гэж үздэг.<ref>{{Cite web |date=2025-09-24 |title=ШИНЭЧЛЭГЧ |url=https://www.ulsturch.mn/a/73286 |access-date=2025-12-20 |website=www.ulsturch.mn |language=en}}</ref> ===Парламентын хяналт шалгалтын шинэ тогтолцоо=== 2019 онд Үндсэн хуульд оруулсан нэмэлт, өөрчлөлтөөр Үндсэн хуулийн 28 дугаар зүйлийн 2 дахь хэсэгт “Хуулийн биелэлтийг хангахтай холбоотой нийтийн эрх ашгийг хөндсөн тодорхой асуудлаар Улсын Их Хурлын гишүүний дөрөвний нэгээс доошгүй нь хянан шалгах түр хороо байгуулах санал тавибал Улсын Их Хурал цөөнхийн төлөөллийг оролцуулан уг хороог байгуулна” гэж тусгасан.<ref>{{Cite web |title=МОНГОЛ УЛСЫН ИХ ХУРЛЫН ХЯНАЛТ ШАЛГАЛТЫН ТУХАЙ |url=https://legalinfo.mn/ |access-date=2025-12-20 |website=Эрх зүйн мэдээллийн нэгдсэн систем |language=en}}</ref> Энэхүү нэмэлт, өөрчлөлтийн үзэл баримтлалд нийцүүлэн Монгол Улсын Их Хурлын хяналт шалгалтын тухай хуулийг батлан хэрэгжүүлсэн нь парламентын хянан шалгах чиг үүргийг цоо шинэ шатанд гаргасан юм.<ref>{{Cite web |last=iSee.mn |title=Г.Занданшатар: Хяналт шалгалтын тухай анхдагч хуулийг баталж, парламентын хөгжлийн шинэ үе шатыг эхлүүллээ |url=http://isee.mn/n/30654 |access-date=2025-12-20 |website=iSee.mn |language=mn}}</ref> Үндсэн хуулийн нэмэлт, өөрчлөлтөөр УИХ зөвхөн Ерөнхий сайдыг сонгохоор болсон бөгөөд Засгийн газрын бусад гишүүдийг томилох эрхээсээ татгалзсан. Мөн УИХ-д өргөн мэдүүлсэн төсвийн төслийн орлого, зарлагын дүнг нэмэгдүүлэхийг хориглож, Засгийн газрын эрх мэдэл энэ хэрээр нэмэгдсэн. Энэхүү өөрчлөлтийн дараа Засгийн газрын үйл ажиллагаанд тавих парламентын хяналтыг сайжруулах нь хууль тогтоох болон гүйцэтгэх эрх мэдлийн хоорондын хяналт тэнцлийг хангах бодлогын гол шийдэл болох ёстой байсан учраас энэ анхдагч хуулийг баталсан бөгөөд өмнө нь парламентын хяналт шалгалтыг ингэж нарийвчлан зохицуулсан бие даасан хууль байгаагүй юм. Хууль батлагдан хэрэгжсэнээр парламент хяналт шалгалтын ажлаа урьдчилан төлөвлөдөг болж, хяналтын сонсголын төрөл, хэлбэрийг нарийвчлан зохицуулжээ. Хуулиар хянан шалгах түр хорооны эрх зүйн байдал, үйл ажиллагааны журмыг дэлгэрэнгүй зохицуулж өгснөөр нийтийн ашиг сонирхлыг хөндсөн тодорхой асуудлаар Хянан шалгах хороод байгуулагдан ажиллаж, нийтийн сонсгол, нээлттэй хэлэлцүүлэг УИХ-ын үйл ажиллагааны байнгын механизм болов.<ref>{{Cite web |title=НИЙТИЙН СОНСГОЛЫН ТУХАЙ |url=https://legalinfo.mn/ |access-date=2025-12-21 |website=Эрх зүйн мэдээллийн нэгдсэн систем |language=en}}</ref> Ингэснээр олон жил далд бугшсан асуудлууд ил болж, олон нийтийн анхаарал, хяналтад орсон. Тухайлбал, 2022 оны 4 дүгээр сард Хөгжлийн банкны асуудлаар Хянан шалгах түр хороо нотлох баримт шинжлэн судлах сонсголыг 3 үе шаттай хийснээр Хөгжлийн банкны 7.8 их наяд төгрөгийн зээлийг хэн, ямар зорилгоор авч, хэрхэн зарцуулсан тухай мэдээллийг ил тод болгож, ард иргэдийн мэдэх эрхийг хангажээ.<ref>{{Cite web |title=Хянан шалгах түр хорооноос зохион байгуулсан нотлох баримтыг шинжлэн судлах гурав дахь шатны сонсгол өндөрлөв |url=https://www.parliament.mn/nn/29715/ |access-date=2025-12-20 |website=Parliament.mn - Монгол Улсын Их Хурал |language=mn-MN}}</ref> Энэ сонсголоор 432 зээл, 2542 төсөл, хөтөлбөртэй холбоотой асуудлаар 600 гаруй иргэн, хуулийн этгээд, үүний дотор 356 гэрчийг дуудаж сонссон юм.<ref>{{Cite web |last=iSee.mn |title=Хянан шалгах түр хорооны нотлох баримтыг шинжлэн судлах гурван шатны сонсголд нийт 356 гэрч оролцжээ |url=http://isee.mn/n/47955 |access-date=2025-12-21 |website=iSee.mn |language=mn}}</ref> ===Цахим шилжилт=== УИХ-д цахим шилжилт хийх томоохон зорилго дэвшүүлж, [https://d.parliament.mn/ D-parliament] вэб, аппликэйшн хосолсон цахим системийг нэвтрүүлснээр хуулийн төсөл боловсруулах, хууль хэлэлцэх, батлах үйл ажиллагаанд иргэдийн оролцоог хангахад томоохон дэвшил гарсан. УИХ-ын цахим хуралдааны дэгийг холбогдох хуульд тусгаснаар УИХ-ын үйл ажиллагааны байнгын, тасралтгүй, тогтвортой байх зарчим бүрнээ хангагдсан юм. Тухайлбал, [[COVID-19|Ковид-19]] цар тахлын үед УИХ цахим дэгийг хэрэгжүүлж ажилласнаар хуралдаан нэг ч өдөр тасалдаагүй бөгөөд Олон улсын парламентын холбооноос Монгол Улсын Их Хурал цар тахлын нөхцөлд дэлхийн улс орнуудын парламентад жишиг болохуйц үйл ажиллагаа явуулсан хэмээн сайшаасан байна. Монгол Улсын Их Хурлын тухай хуулийн 39.1-д “Үндсэн хуулийн Гуравдугаар зүйлийн 1 дэх хэсэгт заасны дагуу Монголын ард түмэн төрийн үйл хэрэгт шууд оролцож, мөн сонгож байгуулсан төрийн эрх барих төлөөлөгчдийн байгууллагаараа уламжлан энэхүү эрхээ эдлэхдээ тодорхой асуудлыг шийдвэрлүүлэх талаар асуулт асуух, санал өгөх эрхээ Улсын Их Хурлын албан ёсны санал авах цахим хуудас, гар утас, хөдөлгөөнт төхөөрөмжид зориулсан Улсын Их Хурлын албан ёсны программ хангамжаар дамжуулан хэрэгжүүлж болно” хэмээн тусгасан.<ref>{{Cite web |title=МОНГОЛ УЛСЫН ИХ ХУРЛЫН ТУХАЙ |url=https://legalinfo.mn/ |access-date=2025-12-20 |website=Эрх зүйн мэдээллийн нэгдсэн систем |language=en}}</ref> Энэ хүрээнд тодорхой асуудлаар ажлын хэсэг байгуулах саналыг 33.000, Байнгын хорооны эрхлэх асуудлын хүрээнд хяналт шалгалт явуулах саналыг 70.000, хуулийн төслийн талаарх саналыг 100.000 ба түүнээс дээш тооны иргэн дэмжсэн бол УИХ заавал авч хэлэлцэхээр тусгаж, иргэдийн саналыг авах нийтийн өргөдлийн “D-өргөдөл” системийг нэвтрүүлэн амжилттай ашиглаж эхэлсэн билээ.<ref>{{Cite web |title=Нийтийн өргөдөл хүлээн авах Улсын Их Хурлын цахим систем ажиллаж эхэллээ |url=https://www.parliament.mn/nn/41082/ |access-date=2025-12-20 |website=Parliament.mn - Монгол Улсын Их Хурал |language=mn-MN}}</ref><ref>{{Cite web |date=2023-10-10 |title=Нийтийн цахим өргөдөл, гомдлын системийг аравдугаар сарын 17-нд танилцуулна |url=https://www.24tsag.mn/a/221142 |access-date=2025-12-20 |website=www.24tsag.mn |language=mn}}</ref> ===Зөвлөлдөх санал асуулга=== [[Файл:"Зөвлөлдөж шийдье" зөвлөлдөх санал асуулга - 2023.jpg|left|thumb|800 гаруй хүн оролцсон "Зөвлөлдөж шийдье" зөвлөлдөх санал асуулга - 2023 арга хэмжээний нэгдсэн хэлэлцүүлэг]]Г.Занданшатар АНУ-ын [[Стэнфордын Их Сургууль|Стэнфордын их сургуульд]] зочин судлаачаар ажиллаад ирэхдээ шинэ бодол, онол олныг тээж ирсний нэг нь "Зөвлөлдөх ардчилал” юм. Тэрбээр 2013 оны 12 дугаар сараас Стэнфордын их сургуулийн Зөвлөлдөх ардчиллын хүрээлэнд судлаачаар ажиллаж<ref>https://news.mn/r/2083785/</ref>, Монгол зэрэг хөгжиж буй орнуудын ардчилсан хөгжлийн загварыг хөгжингүй орнуудын ардчилалтай харьцуулан судалжээ. Улмаар зөвлөлдөх ардчиллын онолыг Монголд нэвтрүүлэх чиглэлээр нэлээд идэвхтэй ажилласан бөгөөд орчин цагийн ардчиллын судалгааны тэргүүлэх эрдэмтдийн нэг [[:en:Larry_Diamond|Ларри Даймонд]], Стэнфордын их сургуулийн Зөвлөлдөх ардчиллын хүрээлэнгийн захирал [[:en:James_S._Fishkin|Жэймс Фишкин]], тус сургуулийн профессор Карл Айкенбэри нарын нэр хүндтэй эрдэмтдийг Монголд урьж лекц уншуулахын сацуу ном бүтээлийг нь монгол хэлээр орчуулан хэвлүүлжээ. Мөн [https://asiafoundation.org/where-we-work/mongolia/ Азийн сан], Стэнфордын их сургуулийн дэмжлэгтэй “Иргэдийн оролцоо-Хотын маргааш” Монголын анхны зөвлөлдөх санал асуулга” төслийг хамтран удирдаж<ref>https://www.shuud.mn/a/461733 Г.Занданшатар: Иргэдэд сонголт хийх боломжийг олгоно </ref><ref>{{Cite web |last=www.ulaanbaatar.mn |date=2015-12-09 |title=Жэймс Фишкин: Зөвлөлдөх санал асуулгын зөвлөх хороо нь багагүй үүрэгтэй ажилладаг |url=https://ikon.mn/n/mjc |access-date=2025-12-20 |website=ikon.mn |language=en}}</ref>, Нийслэлийн зөвлөлдөх санал асуулгын зөвлөх хорооны даргаар ажиллаж байсан. Улмаар Зөвлөлдөх санал асуулгын тухай хуулийг санаачлан батлуулж<ref>{{Cite web |last=gogo.mn |title=Зөвлөлдөх санал асуулгын тухай хуулийн төсөл дэмжлэг авах уу |url=https://gogo.mn/r/gmxkd |access-date=2025-12-20 |website=gogo.mn |language=mn}}</ref>, УИХ 2019 онд Үндсэн хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах асуудлаар, 2023 онд улс орны нийгэм, эдийн засгийн тулгамдсан асуудлыг иргэдийн туслалцаатайгаар тодорхойлох, асуудлын эрэмбэ, шийдвэрлэх арга зам, гаргах шийдвэрийн талаар иргэдтэй зөвлөлдөх, үндэсний зөвшилцлийг хангах зорилготой "Зөвлөлдөж шийдье" зөвлөлдөх санал асуулгыг амжилттай зохион байгуулсан юм. Хоёр удаагийн зөвлөлдөх санал асуулгад Монгол Улсын 3.4 сая иргэнийг төлөөлсөн 700-800 хүн эх орны өнцөг булан бүрээс санамсаргүй түүврийн аргаар сонгогдон ирж, төрийн хэргийг хэлэлцэн, гаргасан санал, дүгнэлтийн дагуу Үндсэн хуулийн өөрчлөлтүүд болон бусад шийдвэрүүд гарсан билээ.<ref> https://duuren.life/post/2003 Зөвлөлдөх санал асуулгын үр дүнг УИХ-ын дарга Г.Занданшатарт өргөн мэдүүлэв. 2023.02.17</ref> 2024 оны хаврын ээлжит чуулган завсарлах үеэр түүний хэлснээр, УИХ, Засгийн газраас хэрэгжүүлсэн тогтолцооны реформ, бусад цогц арга хэмжээний үр дүнд 2016 онд 1.2 хувьтай байсан эдийн засгийн өсөлт 7.0 хувьд хүрч, нэг хүнд ногдох ДНБ 2016 онд 3681 ам.доллар байсан бол 2023 оны эцэст 5875 ам.доллар болсон бөгөөд 13.5 их наяд төгрөгийн гадаад өрийг төлжээ. Мөн төрийн албан хаагчдын цалин 2016 онтой харьцуулахад 3 дахин өсч, тэтгэврийн доод хэмжээ нэмэгдэн дундаж тэтгэвэр 785 мянган төгрөг болсон байна.<ref>{{Cite web |last=https://www.facebook.com/ubn.mgl |date=2024-06-05 |title=Г.Занданшатар: УИХ, ЗГ-аас хэрэгжүүлсэн реформуудын дүнд 2016 онд 1.2 хувьтай байсан эдийн засгийн өсөлт 7.0 хувьд хүрлээ |url=https://ubn.mn/p/62407 |access-date=2025-12-20 |website=Улаанбаатар ньюс |language=mn-MN}}</ref> == Ерөнхий сайд == [[Файл:Cabinet of Zandanshatar being appointed on 18 June 2025.jpg|thumb|284x284px|Ерөнхий сайд [[Гомбожавын Занданшатарын Засгийн газар|Г.Занданшатарын засгийн газрын бүрэлдэхүүн]]]] 2025 оны 6 дугаар сарын 3-ны өдөр УИХ-ын нэгдсэн чуулган Ерөнхий сайд Л.Оюун-Эрдэнэд итгэл хүлээлгэх тогтоолын төслийг хэлэлцэж, нууц санал хураалтад 82 гишүүн оролцсоноос тогтоолыг 44 гишүүн дэмжиж, 38 гишүүн дэмжсэнгүй.<ref>{{Cite web |title=Ерөнхий сайд Л.Оюун-Эрдэнэ огцорлоо |url=https://cnbc.mn/news/h2i35 |access-date=2025-12-20 |website=cnbc.mn |language=en}}</ref> Ингэснээр Ерөнхий сайд Л.Оюун-Эрдэнэ огцров.<ref>{{Cite web |last=iKon.mn |first=Н. Эрхбаяр |date=2025-06-03 |title=Монгол Улсын 32 дахь Ерөнхий сайд Л.Оюун-Эрдэнэ огцорлоо |url=https://ikon.mn/n/3f6x |access-date=2025-12-20 |website=ikon.mn |language=en}}</ref> Улмаар 9-ний өдөр хуралдсан МАН-ын Бага хурлаар Г.Занданшатарыг Ерөнхий сайдад дэвшүүлэх санал дэмжигдэж, 12-нд эхэлсэн УИХ-ын чуулганаар уг асуудлыг хэлэлцэв. Санал хураалтад 117 гишүүн санал өгснөөс тогтоолын төслийг 108 нь дэмжсэнээр Г.Занданшатар 92.3 хувийн саналаар Монгол Улсын 34 дэх Ерөнхий сайдаар томилогдсон юм.<ref>{{Cite web |title=Монгол Улсын 34 дэх Ерөнхий сайдаар Г.Занданшатарыг томиллоо |url=https://www.parliament.mn/nn/75028/ |website=parliament.mn}}</ref><ref>{{Cite web |last=iKon.mn |first=А. Ням-Өлзий |date=2025-06-13 |title=Монгол Улсын 34 дэх Ерөнхий сайдаар Г.Занданшатар томилогдлоо |url=https://ikon.mn/n/3fgr |access-date=2025-06-18 |website=ikon.mn |language=en}}</ref> {{Further|Гомбожавын Занданшатарын Засгийн газар}} 2025 оны 6 дугаар сарын 18-нд Ерөнхий сайд Г.Занданшатар засгийн газраа албан ёсоор бүрдүүлсэн. Уг засгийн газар нь 15 яам, 19 сайдтай байсан ба МАН, [[ХҮН нам|ХҮН]], [[Иргэний Зориг Ногоон Нам|ИЗНН]]-ын дунд байгуулагдсан эвслийн засгийн газар байв.<ref>{{Cite web |last=А|first=Ням-Өлзий|date=2025-06-17|title=ТАНИЛЦ: Үндэсний хороодыг татан буулгаж, 9 сайдыг шинээр томилж, 10 сайдыг үргэлжлүүлэн ажиллуулах гэж байна|url=https://ikon.mn/n/3fld|access-date=2026-02-25|website=ikon.mn|language=mn}}</ref> ===9-11 дүгээр сарын хямрал === [[Файл:Prime Minister Gombojavyn Zandanshatar during a parliamentary vote on 17 October 2025.jpg|thumb|Г.Занданшатар МУ-ын Ерөнхий сайдыг огцруулах тухай тогтоолыг УИХ батлах үеэр. 2025.10.17]] 2025 оны 9 дүгээр сарын эхээр МАН-ын Бага хурлыг хуралдуулах асуудал идэвхтэй яригдаж, уг хурлаар Л.Оюун-Эрдэнийн оронд намын даргаар хэнийг сонгох нь олон нийтийн анхаарлыг ихээхэн татаж байв. Ерөнхий сайд эрх баригч намын дарга байдаг жишгээр Г.Занданшатарыг энэ албан тушаалд саадгүй очно гэсэн хүлээлт нийтэд байсан боловч “Админерал” компанитай холбоотой хэмээн багагүй хугацаанд яригдсаны дээр УИХ-ын гишүүн [[Баттөмөрийн Энхбаяр|Б.Энхбаярын]] энэ сэдвээрх удаа дараагийн мэдэгдлийн шууд субьект болоод байсан УИХ-ын дарга [[Дашзэгвийн Амарбаясгалан|Д.Амарбаясгалан]] 9 дүгээр сарын 12-нд гэнэт мэдэгдэл хийж, МАН-ын даргад нэр дэвшихээ зарлав.<ref>{{Cite web |date=2025-09-12 |title=УИХ-ын дарга Д.Амарбаясгалан МАН-ын даргад нэр дэвшихээ мэдэгдлээ |url=https://www.assa.mn/a/73897 |access-date=2025-12-21 |website=www.assa.mn |language=mn}}</ref><ref>{{Cite web |last=iSee.mn |title=Д.Амарбаясгалан: Би нэрээ татахгүй, МАН-ын даргад нэр дэвшинэ |url=http://isee.mn/n/82648 |access-date=2025-12-21 |website=iSee.mn |language=mn}}</ref><ref>{{Cite web |last=https://www.facebook.com/ubn.mgl |date=2025-09-12 |title=УИХ-ын дарга Д.Амарбаясгалан МАН-ын даргад нэр дэвшихээ мэдэгдлээ |url=https://ubn.mn/p/88610 |access-date=2025-12-21 |website=Улаанбаатар ньюс |language=mn-MN}}</ref> Улмаар 9 дүгээр сарын 28-нд болсон намын даргыг сонгох Бага хурлын гишүүдийн санал хураалтын дүн маргаантай болсноор<ref>{{Cite web |last=iKon.mn |first=А. Ням-Өлзий |date=2025-09-28 |title=Эхний санал хураалтаар Д.Амарбаясгалан 56, Г.Занданшатар 44 хувийн санал авсан бол дахин санал хураалтаар Д.Амарбаясгаланг ялсан гэж үзэв |url=https://ikon.mn/n/3i4j |access-date=2025-12-21 |website=ikon.mn |language=en}}</ref> хоёр сар шахам үргэлжилсэн хямрал эхлэв. Намын дотоод асуудлаас парламентын түвшинд хүрч даамжирсан энэ үйл явц УИХ-ын чуулганаар Ерөнхий сайд болон спикерийг огцруулах шийдвэр гаргах<ref>{{Cite web |last=iKon.mn |first=Н. Эрхбаяр |date=2025-10-17 |title=35 жилийн хугацаанд анх удаа нэг өдрийн дотор УИХ-ын дарга болон Ерөнхий сайдыг огцруулав |url=https://ikon.mn/n/3in1 |access-date=2025-12-21 |website=ikon.mn |language=en}}</ref>, Ерөнхий сайдыг огцруулсан УИХ-ын тогтоолд [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] хориг тавих<ref>{{Cite web |last=Б.Мөнгөнтамир |date=2025-10-20 |title=Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүх УИХ-ын 2025 оны 95 дугаар тогтоолд бүхэлд нь хориг тавилаа {{!}} News.MN |url=https://news.mn/r/2829423/ |access-date=2025-12-21 |website=News.MN - Мэдээллийн эх сурвалж |language=mn}}</ref>, Ерөнхий сайд [[Монгол Улсын Үндсэн хуулийн цэц|Үндсэн хуулийн цэцэд]] хүсэлт гаргах<ref>{{Cite web |last=gogo.mn |title=Яагаад: ҮХЦ шууд маргаан үүсгэсэн үндэслэл, мөн шийдвэрлэх процессын тухай |url=https://gogo.mn/r/2m7d03 |access-date=2025-12-21 |website=gogo.mn |language=mn}}</ref>, Цэц их суудлын хуралдаан зарлан Ерөнхий сайдыг огцруулсан 95 дугаар тогтоолыг хууль зөрчсөн хэмээн дүгнэлт гаргах<ref>{{Cite web |last=admin |title=Ерөнхий сайдыг огцруулсан үйл ажиллагаа Үндсэн хууль зөрчсөн тухай Цэцийн дүгнэлт (2025, №08)-ийн тойм |url=https://constitutionalcourt.mn/2025/11/%d0%b5%d1%80%d3%a9%d0%bd%d1%85%d0%b8%d0%b9-%d1%81%d0%b0%d0%b9%d0%b4%d1%8b%d0%b3-%d0%be%d0%b3%d1%86%d1%80%d1%83%d1%83%d0%bb%d1%81%d0%b0%d0%bd-%d2%af%d0%b9%d0%bb-%d0%b0%d0%b6%d0%b8%d0%bb%d0%bb%d0%b0-2-2/ |access-date=2025-12-21 |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=Монгол Улсын Ерөнхий сайдыг огцруулсан үйл ажиллагаа Монгол Улсын Үндсэн хуульд нийцсэн эсэх маргааныг хянан шийдвэрлэсэн тухай |url=https://legalinfo.mn/ |access-date=2025-12-21 |website=Эрх зүйн мэдээллийн нэгдсэн систем |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Нэргүй |first=Г. |date=2025-10-24 |title=Ерөнхий сайдыг огцруулсан ажиллагаа Үндсэн хууль зөрчсөн тухай дүгнэлт бүрэн эхээрээ {{!}} News.MN |url=https://news.mn/r/2830191/ |access-date=2025-12-21 |website=News.MN - Мэдээллийн эх сурвалж |language=mn}}</ref> хүртэл үргэлжилсэн юм. Цэцийн дүгнэлт гарснаар Ерөнхий сайдын бүрэн эрх сэргэж, үүрэг гүйцэтгэгч болоод байсан Г.Занданшатар уг албан тушаалаа үргэлжүүлэн хаших болов. === Үүрэгт ажлаасаа чөлөөлөгдсөн нь === [[File:Г.Занданшатар УИХ-ын чуулганы нэгдсэн хуралдааны индэр дээр. 2026.03.27.jpg|thumb|thumb|350px|right|Г.Занданшатар УИХ-ын чуулганы нэгдсэн хуралдааны индэр дээр. 2026.03.27]] 2025 оны УИХ-ын хаврын чуулган гуравдугаар сарын 16-нд нээлтээ хийсний дараа АН-ын бүлэг хуралдаж, МАН-ын дарга Н.Учралыг УИХ-ын даргын ажлаа өгтөл чуулганы болон байнгын хороодын хуралд оролцохгүй гэдгээ мэдэгдэв.<ref>{{Cite web |last=time.mn |title=О.Цогтгэрэл: Н.Учралыг УИХ-ын даргын ажлаа өгтөл АН-ын бүлэг чуулганы хуралд оролцохгүй |url=https://time.mn/n/150248 |access-date=2026-03-28 |website=time.mn |language=mn}}</ref> Улмаар УИХ дахь МАН-ын бүлгийн нэр бүхий 30 гаруй гишүүн хуралд оролцохгүй болсноос чуулганы ирц бүрдэхгүй, улмаар УИХ-аас ямар нэг шийдвэр гаргах боломжгүй болж төрийн ажил гацаанд оров.<ref>{{Cite web |title=Өнөөдөр АН чуулганд оролцохгүй бол Засгийн газрын хувь заяа бүрхэг болно |url=https://sonin.mn/newsDetail/16054 |access-date=2026-03-28 |website=sonin.mn |language=mn}}</ref> Ийм нөхцөлд 26-ны пүрэв гарагт Н.Учрал УИХ дахь МАН-ын бүлгийг хуралдаан зохион байгуулж, улс төрийн шийдвэр гаргахыг уриалсан мэдэгдэл хийлээ.<ref>{{Cite web |last=gogo.mn |title=Н.Учрал: УИХ дахь МАН-ын бүлэг хуралдаж, улс төрийн шийдвэр гаргах шаардлагатай |url=https://gogo.mn/r/340579?i= |access-date=2026-03-28 |website=gogo.mn |language=mn}}</ref> Мөн өдрийн маргааш Ерөнхий сайд Г.Занданшатар үүрэгт ажлаасаа чөлөөлөгдөх хүсэлтээ МАН-ын Удирдах зөвлөлд гаргав.<ref>{{Cite web |last=iKon.mn |first=Н. Эрхбаяр |date=2026-03-27 |title=Ерөнхий сайд Г.Занданшатар чөлөөлөгдөх хүсэлтээ МАН-ын Удирдах зөвлөлд өгчээ |url=https://ikon.mn/n/3md3 |access-date=2026-03-28 |website=ikon.mn |language=en}}</ref> МАН-ын Удирдах зөвлөл баасан гарагийн үдээс хойш яаралтай хуралдаж Г.Занданшатарын хүсэлтийг хүлээн авсан бол үүний дараа УИХ-ын нэгдсэн чуулган энэ асуудлыг хэлэлцээд, Г.Занданшатарыг үүрэгт ажлаас нь чөлөөлсөн тогтоолыг хуралдаанд оролцогсдын 74 хувь буюу 54 гишүүний саналаар баталсан юм.<ref>{{Cite web |last=gogo.mn |title=ЧУУЛГАН: Г.Занданшатарыг Ерөнхий сайдын үүрэгт ажлаас чөлөөллөө |url=https://gogo.mn/r/e04oqd |access-date=2026-03-28 |website=gogo.mn |language=mn}}</ref> == Цол, шагнал == * “Банк, санхүүгийн тэргүүний ажилтан” цол тэмдэг. (1999 он) * [[Алтан гадас одон|“Алтан гадас”]] одон. (2005 он) * Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайд цол. (2011 он) *[[Украин]]ы төрийн дээд шагнал [[:ru:Орден_князя_Ярослава_Мудрого|Цэцэн Ярославын одон]], III зэрэг. (2011 он) * ОХУ-ын Байгалийн улсын их сургуулийн хүндэт [[профессор]] цол (2012 он) * Сүхбаатарын одон (2022) == Шашин шүтлэг == [[Буддын шашин|Буддын шашны]] [[Шарын шашин|шарын урсгалыг]] шүтдэг. “[[Жавзандамба хутагт]]” төвийн гишүүн. Буддын шашны [[гүн ухаан]], Чойрын номыг сонирхон судалдаг. Ерөнхий сайдаар томилогдсонд нь [[14-р Далай лам|XIV Далай лам]] түүнд баяр хүргэн амжилт хүсч байв.<ref> https://eguur.mn/602975/</ref> == Хобби == Дөрвөн настайдаа [[Шатар|шатар]] тоглож сурсан.<ref>https://duuren.life/refence/568</ref> Шатар сугавчилчихаад хүн хүн дээр очиж “Тоглоё” хэмээн гуйж явдаг, аавыгаа шөнө орой ирсэн ч ялгаагүй тоглох гээд хүлээгээд сууж байдаг хүүхэд байжээ. Дунд сургуулийн сурагч байхаасаа эхлээд очсон газар бүртээ сайн шатарчин гэгддэг байв.<ref>https://duuren.life/refence/568</ref> УИХ-ын гишүүн байхдаа үе үеийн УИХ, Засгийн газрын гишүүдийн дунд зохион байгуулсан шатрын тэмцээнд дэд байр, УИХ-ын гишүүдийн дунд зохион байгуулсан “Цэцэн түшээ-2017” тэмцээний эрэгтэйчүүдийн төрөлд тэргүүн байр эзэлж байв.<ref>https://duuren.life/refence/568</ref> [[Олон Улсын Шатрын Холбоо|Олон улсын шатрын холбооны]] ерөнхийлөгч [[Үлэмжийн Хярсан|Кирсан Илюмжинов]], [[Болгар|Болгарын]] шатарчин, дэлхийн аварга эмэгтэй Антоанета Стефанова нараас гадна Монголын [[Шатрын их мастер|их мастеруудтай]] тоглож байв.<ref>https://duuren.life/refence/568</ref> Хувьдаа шатрын баялаг цуглуулгатай. [[1994]] онд [[Энэтхэг|Энэтхэгт]] суралцаж байхдаа зандан модоор хийсэн шатар олж авч, их баярлаж байснаа дурссан нь бий. 2024 оны 12 дугаар сард болсон Монголын шатрын холбооны Их хурлаар тус холбооны ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон.<ref>{{Cite web |title=Г.Занданшатар Монголын шатрын холбооны ерөнхийлөгч боллоо |url=https://duuren.life/post/9293 |access-date=2025-12-20 |website=duuren.life |language=en}}</ref> Ном унших дуртай. 2023 оны [[Улаанбаатарын номын баяр|Үндэсний номын баярын]] үеэр, унших дуртай номоосоо зургааг сонгон “Instagram” хуудсаараа олон нийтэд сонирхуулсан нь: [[Бавуугийн Лхагвасүрэн]]гийн “Хос уянга”, Жорж Фридманы “The Next 100 Years”, Жэймс Фишкиний “When The People Speak”, [[Фёдор Достоевский]], Үй Хуагийн зохиолууд, [[Сунь-зы|Сүнзийн]] “Дайтах урлаг” байв.<ref>https://duuren.life/post/4685 Г.Занданшатарын дуртай зургаан ном.</ref> Мөн усанд сэлэх дуртай. [[Хөлбөмбөг|Хөлбөмбөгт]] хорхойтой. [[Испани|Испанийн]] “[[Реал Мадрид]]” багийг дэмждэг. == Сонирхолтой баримтууд == * Оюутан Г.Занданшатарыг нэгдүгээр дамжаанд байхад [[Орос хэл|орос хэлний]] хичээл дээр багш нь [[Александр Сергеевич Пушкин|А.Пушкины]] шүлгийг уншиж өгөөд, [[Долоо хоног|долоо хоногийн]] дотор цээжлэх даалгавар өгөхөд тэрбээр тэр дор нь цээжлээд уншиж өгч, ой сайтайгаараа гайхагдаж байжээ. * Зах зээлийн коллежид ажиллаж байхад нь Монголын их, дээд сургуулийн нийт багш нараас шалгалт авч, хамгийн өндөр оноо авсан 12 хүний 6-г [[Австрали]] улсад тус улсын Засгийн газрын тэтгэлгээр суралцуулах болоход Г.Занданшатар багтсан боловч тодорхой шалтгааны улмаас явж чадаагүй аж.<ref> https://www.24tsag.mn/a/169617 </ref> * [[Украин]] Улсын төрийн дээд шагнал [[:ru:Орден_князя_Ярослава_Мудрого|Цэцэн Ярославын одонг]] Монголоос хүртсэн хүн ердөө хоёр байдгийн нэг нь Г.Занданшатар, нөгөө нь ерөнхийлөгч асан [[Цахиагийн Элбэгдорж|Ц.Элбэгдорж]] юм. * Долоогийн тоо түүний амьдралд учир холбогдолтой юм шиг байдаг нь бий. 1970 онд төрсөн, 1977 онд 7 настайдаа сургуульд орсон, нийслэлд шилжиж ирэхдээ 77 дугаар сургуульд элссэн. 1987 онд 10 дугаар ангиа дүүргэсэн.<ref> https://www.polit.mn/a/104421 Шинэчлэгч </ref> УИХ-ын сонгуульд Баянхонгор аймгийн 7 дугаар тойргоос дэвшин ялалт байгуулж байсан. == Ном бүтээл == 1994–2025 онд төр, эдийн засаг, ардчиллын сэдвээр 15 гаруй ном, орчуулгын бүтээл туурвисан.<ref>{{Cite web |date=2025-12-20 |title=Монгол Улсын Ерөнхий сайдын намтар |url=https://mongolia.gov.mn/page/3 |access-date=2025-12-20 |website=mongolia.gov.mn |language=mn}}</ref> Тэдгээрээс дурдвал: * Гадаад худалдааны санхүүжилт”. 1995 он * “Арилжааны банкны санхүүгийн менежмент”. 1995 он * “[[Үндэстэн дамнасан корпораци|Корпорацийн]] санхүү” гарын авлага. 1994 он * “Мөнгөний үнэ цэнэ” гарын авлага. 1994 он * “Хөдөө аж ахуйн шинэчлэлийн санхүүжилтийн механизм”. 2003 он * “Хөдөө аж ахуйн банкны бүтцийн өөрчлөлтийн төлөвлөгөө”. 2003 он * "Үндсэн хууль ба зөвлөлдөх ардчилал”. 2015 он * “Зөвлөлдөх ардчилал-хөгжлийн гарц”.<ref>https://catalog.must.edu.mn/bib/55128</ref> 2015 он * Жэймс Фишкин. “Хүмүүс үзэл бодлоо илэрхийлэхүй: Зөвлөлдөх ардчилал ба олон нийтийн хэлэлцүүлэг”. Орчуулга. 2015 он<ref>https://eguur.mn/589976/</ref> <ref>https://ikon.mn/n/kwt</ref> * “Нэг Монгол-Нэг зүгт. Хөгжил бол цэгцрэх хөдөлгөөн”.<ref>https://news.mn/r/2118716/</ref> 2016 он {{Quotation|"Улс төрд удаан хутгалдлаа, цаашдаа ямар нэгэн байдлаар вакуум орчинд орох нь гарцаагүй. Тиймээс Монголын нийгэм, төр засгийн байдлыг хөндлөнгөөс нэг ажиглаад судалгаа хийгээд үзье гэж бодсон юм. Ер нь Америкийн болоод дэлхийн ардчилал хөгжсөн орнуудын туршлагаас харахад, улс төрд хэтэрхий удаан ажилласан хүн тодорхой хугацааны дараа түр чөлөө авч олон улсын судалгааны төвүүдэд очиж ажилладаг байдал анзаарагддаг. Ялангуяа над шиг гадаад харилцааны чиглэлээр ажиллаж байсан хүмүүс хуримтлуулсан туршлагаа мэдлэгтэй хослуулах нь чухал гэдгийг мэдэрсэн". ''Стэнфордын их сургуулийн зочин судлаач Г.Занданшатар'' <ref>{{Cite web |url=http://dnn.mn/%D0%B3%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D0%B2%D1%8B%D0%BD-%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80-%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D0%BD-%D0%B0%D1%80%D0%B4-%D1%82%D2%AF%D0%BC%D1%8D%D0%BD-%D1%82%D3%A9%D1%80%D0%B4%D3%A9%D3%A9-%D0%B8%D1%82%D0%B3%D1%8D%D1%85-%D0%B8%D1%82%D0%B3%D1%8D%D0%BB%D1%8D%D1%8D-%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B6%D1%8D%D1%8D-%D1%8D%D0%BD%D1%8D-%D0%B1%D0%BE%D0%BB-%D0%BC%D0%B0%D1%88-%D1%82%D0%BE%D0%BC-%D1%8D%D0%BC%D0%B3%D1%8D%D0%BD%D1%8D%D0%BB/ |title=Archive copy |access-date=2016-02-26 |archive-date=2016-12-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161220082144/http://dnn.mn/%D0%B3%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D0%B2%D1%8B%D0%BD-%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80-%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D0%BD-%D0%B0%D1%80%D0%B4-%D1%82%D2%AF%D0%BC%D1%8D%D0%BD-%D1%82%D3%A9%D1%80%D0%B4%D3%A9%D3%A9-%D0%B8%D1%82%D0%B3%D1%8D%D1%85-%D0%B8%D1%82%D0%B3%D1%8D%D0%BB%D1%8D%D1%8D-%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B6%D1%8D%D1%8D-%D1%8D%D0%BD%D1%8D-%D0%B1%D0%BE%D0%BB-%D0%BC%D0%B0%D1%88-%D1%82%D0%BE%D0%BC-%D1%8D%D0%BC%D0%B3%D1%8D%D0%BD%D1%8D%D0%BB/ |url-status=dead }}</ref>}} {{Quotation|"Монгол Улсын Үндсэн хуульд... иргэдийн оролцоон дээр тулгуурласан тогтолцоог орон нутгийн бүтцэд байлгана гэсэн санааг тусгаж өгсөн. Гэвч харамсалтай нь өнөөдрийг хүртэл орон нутгийн өөрөө удирдах байгууллагуудад улс төрийн оролцоо, намуудын оролцоотой төлөөллийн байгууллыг бий болгосоор ирсэн. Тиймээс бид иргэдийн төлөөллийн байгууллагаар орон нутгийн үйл ажиллагааг яаж удирдуулах вэ гэж эрэл хайгуул хийсний үр дүнд “Зөвлөлдөх ардчилал”-ын аргачлалыг сонгон авсан юм. Цаашид Улаанбаатар хотод хэрэгжүүлэх төсөл хөтөлбөр, бүтээн байгуулалтынхаа ажилд шаардагдах хөрөнгө, хэрэгцээ, зураг төсөл, газрын байршлыг хүртэл иргэдэд мэдээлж, тэднээр тодорхойлуулдаг болохоор ажиллаж байна". ''Улаанбаатар хотын захирагч Э.Бат-Үүл'' <ref>{{Cite web |url=http://mglradio.com/home/?mid=fastnews&page=11&document_srl=54271 |title=Archive copy |access-date=2016-02-26 |archive-date=2016-12-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161220030923/http://mglradio.com/home/?mid=fastnews&page=11&document_srl=54271 |url-status=dead }}</ref>}} {{Quotation|“Зөвлөлдөх ардчиллын гол санаа болсон, асуудлыг зөвлөлдөж, учрыг нь олж хужрыг нь тунгааж дэнсэлдэг, ил тод, нээлттэй ардчиллын шинэ хэлбэр Монголд нэвтэрвэл манай эдийн засагт асар их хурд, үр дүн авчрах нь тодорхой юм байна”.''"Mongolian Economy" сэтгүүлийн эрхлэгч Д.Бэхбаяр'' <ref>{{Cite web |url=http://mongolianeconomy.mn/mn/i/8490 |title=Archive copy |access-date=2016-02-26 |archive-date=2016-05-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160518071641/http://mongolianeconomy.mn/mn/i/8490 |url-status=dead }}</ref>}}<br /> ==Эшлэл== * Монголын хөгжилд [[Оюутолгой]], [[Тавантолгой]] чухал. Гэхдээ монгол толгой бүүр чухал. * [[Ардчилал]] гэдэг нь ардын засаг гэсэн үг. Ардын засаг гэдэг нь төрийн бүх эрх ард түмний мэдэлд гэсэн үг. * Зүү олохын тулд тэмтрэх хэрэгтэй. Зөвийг олохын тулд зөвлөлдөх хэрэгтэй. * Хөгжлийн амин сүнс нь зөв ардчилал, уураг тархи нь ухаалаг төр, бие махбод нь ардын таван засаглал. <ref> http://www.ikon.mn/n/oas ikon.mn сайтын “Leaderships forum” буланд өгсөн ярилцлагаас. </ref> * Улс төрийн нам улс орноо хөгжүүлэх уураг тархи нь байх учиртай.<ref>{{Webarchiv|url=http://politics.news.mn/content/236270.shtml |wayback=20160228180101 |text=Archive copy |archiv-bot=2023-10-06 05:56:11 InternetArchiveBot }} “Улс орны тархи нь нам байх учиртай” нийтлэлээс.</ref> * Монгол нь Оросын төрт ёсны эх, [[Хятад]]ын бүтээн байгуулалтын эцэг мөн. * Дарга төвтэй намаас гишүүд төвтэй нам руу, олон нийтийн намаас мөрийн хөтөлбөрийн нам болох нь намын шинэчлэлийн эх сурвалж.<ref>{{Cite web |url=http://politics.news.mn/content/236270.shtml |title=Archive copy |access-date=2016-02-26 |archive-date=2016-02-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160228180101/http://politics.news.mn/content/236270.shtml |url-status=dead }}</ref> * Худал, хулгай, хуйвалдааны замаар зорилгодоо хүрэх нь миний зарчим биш. Албан тушаалын төлөө журмын нөхдөө гүтгэж, хэлээгүйг хэлсэн мэт, хийгээгүйг хийсэн мэт ярьж, УИХ, Засгийн газар, нийгмээ, намаа талцуулж байгаа нь төрийн хүнд байх ёс зүй, мөн чанар огтхон ч биш.<ref>https://duuren.life/post/11942 Маргааш болох МАН-ын Бага хурлын өмнө Монгол улсын Ерөнхий сайд Г.Занданшатарын "Фэйсбүүк" хуудсаараа ийн мэдэгдлээ. 2025.09.26</ref> * Авлига, нүүрсний хулгайг хаацайлсан эв нэгдэл гэж байх учиргүй.<ref>https://duuren.life/post/11980 Үүсээд буй нөхцөл байдалтай холбогдуулан Төрийн ордонд Ерөнхий сайд Г.Занданшатарын хийсэн мэдэгдэл. 2025.09.30</ref> * Монгол улсын иргэдэд тайван сайхан амьдрал хэрэгтэй болохоос аль нам, ямар улс төрч хэрхэн хожилд хүрэх нь хэнд ч хамаагүй. Би албан тушаалтай зууралдаагүй. Надад хүсэл, айдас, шунал алга.<ref>https://duuren.life/post/12778</ref> ==Холбоос== * Монгол Улсын Засгийн газар https://mongolia.gov.mn/ * Монгол Ардын Нам [https://web.archive.org/web/20210328135210/http://www.nam.mn/ http://www.nam.mn/] * Стэнфордын их сургуулийн Ардчилал, хөгжил, хуулийн засаглалын хүрээлэн http://cddrl.fsi.stanford.edu/ * Стэнфордын их сургуулийн Зөвлөлдөх ардчиллын хүрээлэн https://deliberation.stanford.edu/ ==Эх сурвалж== {{reflist}}{{Монгол Улсын Ерөнхий Сайд}}{{Улсын Их Хурлын дарга}} {{Монгол Улсын Гадаад хэргийн сайд}} {{DEFAULTSORT:Занданшатар, Гомбожавын}} [[Ангилал:1970 онд төрсөн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:Баацагааны хүн]] [[Ангилал:Эрхүүгийн Улсын Их Сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Монголын эдийн засагч]] [[Ангилал:Монгол Ардын Намын гишүүн]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн]] [[Ангилал:Монголын гадаад хэргийн сайд]] [[Ангилал:Монголын худалдаа хөгжлийн сайд]] [[Ангилал:Монголын засгийн газрын хэрэг эрхлэх газрын дарга]] [[Ангилал:УИХ-ын дарга]] [[Ангилал:Монголын шатрын холбооны ерөнхийлөгч]] [[Ангилал:Алтан гадас одон шагналтан]] [[Ангилал:Цэцэн Ярослав вангийн одон шагналтан (3-р зэрэг)]] ecrhjakkuma5wv5s8vrhwqsdr1johb3 0 34774 851757 851432 2026-03-29T04:46:50Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 851757 wikitext text/x-wiki {{Short description|1918-1933 онуудад Герман улс}} {{Инфобокс улс | native_name = {{lang|de|Deutsches Reich}}<!-- Do not replace with Weimar Republic as this parameter is for the OFFICIAL name. --> | conventional_long_name = Германы Эзэнт Гүрэн<!-- Do not replace with Weimar Republic as that is the COMMON NAME whereas this parameter is for the official name. --> | common_name = Ваймарын Бүгд Найрамдах | p1 = Германы эзэнт гүрэн | flag_p1 = Flag of Germany (1867–1918).svg | s1 = Нацист Герман | flag_s1 = Flag of Germany (1933–1935).svg | image_flag = Flag of Germany (3-2 aspect ratio).svg | flag_type = [[Германы далбаа#Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс (1918–1933)|Далбаа]]<br>(1919–1933) | image_coat = Wappen Deutsches Reich (Weimarer Republik).svg | coa_size = 80 | symbol_type = [[Ваймарын Бүгд Найрамдах Улсын сүлд|Сүлд]]<br>(1919–1928) | national_anthem = {{lang|de|[[Das Lied der Deutschen]]}}<br />"Германчуудын дуу"<br /> (1922 оноос)<ref name="faz-20120904">{{cite news |access-date=2022-08-04 |first=Винфрид |last=Клайн |date=2012-09-14 |publisher=Frankfurter Allgemeine Zeitung |title=Wer sind wir, und was wollen wir dazu singen? |url=https://www.faz.net/aktuell/feuilleton/geisteswissenschaften/vom-deutschlandlied-zur-nationalhymne-wer-sind-wir-und-was-wollen-wir-dazu-singen-11878854.html |website=FAZ.NET}}<!-- auto-translated from German by Module:CS1 translator --></ref><br> <div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">{{center|[[File:Deutschlandlied (old recording).oga]]}}</div> | image_map = Weimar Republic 1930.svg | map_width = 250px | image_map_caption = Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс 1930 онд | image_map2 = Karte des Deutschen Reiches, Weimarer Republik-Drittes Reich 1919–1937.svg | image_map2_caption = [[Ваймарын Бүгд Найрамдах Улсын засаг захиргааны хуваарь|Герман улсууд]] 1925 онд | population_density_km2 = 133.129 | capital = [[Берлин]] | coordinates = {{Coord|52|31|N|13|23|E|type:city}} | largest_city = capital | official_languages = [[Стандарт Герман хэл|Герман]] | common_languages = {{hidden|'''Албан бус:'''|[[Доод Герман хэл|Доод Герман]], [[Польш хэл|Польш]], [[Лимбург хэл|Лимбург]], [[Фриз хэлнүүд|Фриз]], [[Идиш хэл|Идиш]], [[Дани хэл|Дани]], [[Сорб хэл|Сорб]], [[Синти Цыган хэл|Синти]], [[Литва хэл]]|style=font-size:100%;padding:0.25em 0 0; |headerstyle=text-align:left;font-weight:normal;}} | religion = 1925 оны тоолого:<ref>[http://germanhistorydocs.ghi-dc.org/pdf/eng/JEW_RELIGIONZUGEHTABELLE_ENG.pdf Volume 6. Weimar Germany, 1918/19–1933 Population by Religious Denomination (1910–1939)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160809154418/http://germanhistorydocs.ghi-dc.org/pdf/eng/JEW_RELIGIONZUGEHTABELLE_ENG.pdf |date=9 August 2016 }} Sozialgeschichtliches Arbeitsbuch, Volume III, Materialien zur Statistik des Deutschen Reiches 1914–1945, edited by Dietmar Petzina, Werner Abelshauser and Anselm Faust. Munich: Verlag C. H. Beck, 1978, p. 31. Translation: Fred Reuss.</ref>{{plainlist| * 64.1% [[Протестант]] ([[Лютеран]], [[Кальвинизм]], [[Нэгдсэн сүм|Нэгдсэн]]) * 32.4% [[Ромын Католик]] * 0.9% [[Герман дахь еврейчүүдийн түүх|Еврей]] * 2.6% Бусад}} | demonym = Германчууд | government_type = Холбооны [[Холимог засаглалын систем|хагас-ерөнхийлөгчийн бүгд найрамдах улс]] * [[Ардын Төлөөлөгчдийн зөвлөл|түр засгийн газар]] {{small|(1918 оны 11 сарын 10-наас 1919 оны 2 сарын 13 хүртэл)}} * ерөнхийлөгчийн [[зарлигаар засаглал]] {{small|(1930–1933)}} | title_leader = [[Германы ерөнхийлөгч (1919–1945)|Ерөнхийлөгч]] | year_leader1 = 1919–1925 | leader1 = [[Фридрих Эберт]] | year_leader2 = 1925–1933 | leader2 = [[Паул фон Хинденбург]] | title_deputy = [[Германы канцлер#Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс (1919–1933)|Канцлер]] | year_deputy1 = 1918 (анхны) | deputy1 = [[Friedrich Ebert]] | year_deputy2 = 1933 (сүүлийн) | deputy2 = [[Адольф Хитлер]] | era = [[Дайны хоорондын үе]] | event_start = [[Германд бүгд найрамдах улсын тунхаглал|Тунхаглав]] | date_start = 11 сарын 9, | year_start = 1918 | event1 = [[Ваймарын Үндсэн хууль|Үндсэн хууль]] | date_event1 = 8 сарын 11, 1919 | event2 = [[Үндэстнүүдийн Лиг]]т элссэн | date_event2 = 9 сарын 8, 1926 | event3 = [[Ваймарын Бүгд Найрамдах Улсын Ерөнхийлөгчийн засгийн газрууд|Зарлигаар засаглаж]] эхлэв | date_event3 = 3 сарын 29, 1930<ref name="Adam-2005"/> | event4 = [[Адольф Хитлер|Хитлер]] [[Адольф Хитлерийн эрх мэдэлд хүрэлт#Хяналтыг булаан авсан (1931–1933)|тангараг өргөв]] | date_event4 = 1 сарын 30, 1933 | event5 = [[Рейхстагийн галын зарлиг]] | date_event5 = 2 сарын 28, 1933 | event_end = [[1933 оны Онцгой эрх мэдлийн тухай хууль|Онцгой эрх мэдлийн тухай хууль]] | date_end = 3 сарын 23, | year_end = 1933<ref>{{cite encyclopedia |url=http://blogs.britannica.com/2007/03/the-reichstag-fire-and-the-enabling-act/ |title=The Reichstag Fire and the Enabling Act of March 23, 1933 |first=Уильям Л. |last=Хош |date=2007-03-23 |encyclopedia=[[Britannica.com|Britannica]] Blog |language=en-US |access-date=2026-03-03 |archive-date=2019-03-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190311083054/http://blogs.britannica.com/2007/03/the-reichstag-fire-and-the-enabling-act/ |url-status=dead }} {{Webarchiv|url=http://blogs.britannica.com/2007/03/the-reichstag-fire-and-the-enabling-act/ |wayback=20190311083054 |text=The Reichstag Fire and the Enabling Act of March 23, 1933 |archiv-bot=2026-03-29 04:46:50 InternetArchiveBot }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.dw.com/en/the-law-that-enabled-hitlers-dictatorship/a-16689839 |title=The law that 'enabled' Hitler's dictatorship |date=2013-03-23 |website=[[DW.com]] |language=en |access-date=2026-03-03 |archive-date=2019-09-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190907195649/https://www.dw.com/en/the-law-that-enabled-hitlers-dictatorship/a-16689839 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book |title=Republic to Reich: A History of Germany 1918–1945 |last=Мэйсон |first=К. Ж. |publisher=McGraw-Hill}}</ref> | legislature = [[Хоёр танхимт]] | house1 = [[Рейхсрат (Герман)|Рейхсрат]] ''(де-факто)'' | type_house1 = [[Дээд танхим]] | house2 = [[Рейхстаг (Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс)|Рейхстаг]] | type_house2 = [[Доод танхим]] | stat_year1 = 1925 | stat_area1 = 468787 | ref_area1 = <ref name="Wahlen in der Weimarer Republik">{{cite web |url=http://www.gonschior.de/weimar/Deutschland/index.htm |title=Das Deutsche Reich im Überblick |work=Wahlen in der Weimarer Republik |access-date=2026-03-03 |archive-date=2019-11-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191121115812/http://www.gonschior.de/weimar/Deutschland/index.htm |url-status=live }}</ref> | stat_pop1 = 62,411,000 | ref_pop1 = <ref name="Wahlen in der Weimarer Republik" /> | currency = {{Unbulleted list|1919–23 [[Цаасан марк|"Цаасан марк" (ℳ)]] |1923–24 [[Рентенмарк]] (RM) |1924–33 [[Райхсмарк|Райхсмарк (ℛℳ)]]}} | today = {{plainlist| * [[Герман]] * [[Польш]] * [[Орос]]{{efn|[[Калининград муж]]}} * [[Литва]]{{efn|[[Клайпеда хошуу|Клайпеда]] ба [[Таураге хошуу]]ны хэсэг}} *[[Нидерланд]]{{efn|[[Дуйвелсберг]]}}}} }} '''Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс''' ({{lang-de|Weimarer Republik}}) бол 1919 онд [[Германы Хаант Улс]]ын дараа байгуулагдсан [[парламентын ардчилсан]] засаглалтай [[холбооны бүгд найрамдах]] улс юм. Энэ улс 1933 онд [[Адольф Хитлер]] засгийн эрхэнд гарч Райхсканцлер болсоноор дуусгавар болсон байна. [[Ваймар]] нь энэхүү бүгд найрамдах улсыг байгуулах Үндсэн хуулийн чуулган болсон хотын нэр юм. == Цахим холбоос == {{Commonscat|Weimar Republic|Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс}} * {{DNB-Portal|4065109-5|TEXT=Ном зүй:}} * Arnulf Scriba: [http://www.dhm.de/lemo/html/weimar/ Die Weimarer Republik] == Эх сурвалж == === Тэмдэглэл === {{Notelist}} === Эшлэл === {{reflist}} [[Ангилал:Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс| ]] [[Ангилал:20-р зууны Германы түүx]] [[Ангилал:1919 онд байгуулагдсан]] rphfow3519apwnjyg7ji6na7nqpzwp8 0 38026 851773 851434 2026-03-29T06:17:38Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 851773 wikitext text/x-wiki [[Файл:Dijkstra Animation.gif|thumb|right]] '''Дижикстрагийн алгоритм''', Dijkstra –ийн алгоритмыг 1956 онд Нидерландын компьютерын эрдэмтэн судлаач Edsger Dijkstra үүсгэн томъёолсон ба 1959 онд нийтлүүлсэн. Графийн хайлтийн алгоритм бөгөөд нэг эхтэй богино замын бодлогыг шийдвэрлэдэг. Графийн ирмэгүүд нь сөрөг биш утгатай нэг эхтэй богино замын бодлогыг шийдсэн бөгөөд хамгийн богино замын модыг гаргаж өгдөг. Энэ алгоритм нь хамгийн бага замыг олохдоо эхний цэгээс графын зангилаа бүрээр дайрдаг. Алгоритм нь нэг зангилаанаас өөр нэг зангилаа очих хамгийн богино замыг олохоор ажиллах ба хамгийн дөт замыг олмогц програм зогсоно. Жишээлбэл: Дижикстрагийн алгоритм нь нэг хотоос өөр нэг хотруу холбосон эхлэлийн цэг болон төгсгөлийн цэгийн хоорондох зай хамгийн богино байхаар тооцон олдог. Улмаар , хамгийн эхний богино зам бол сүлжээний шугамын протоколуудад өргөн ашигладаг, тухайлбал IS-IS ба OSPF(нээлттэй хамгийн эхний богино зам) юм. Дижикстрагийн анхны алгоритмийн бага эрэмбийг олох дараалалд O(|V2|) –ийг хэрэглэдэггүй. V нь координатын босоо тэнхлэг дэх тоо. Энэ алгоритмын санааг Leyzorek бас дэвшүүлж байсан. Бага эрэмбэтэй дараалал дээр суурилсан Fibonacci-ийн овоолго байдлаар O(|E|+|V|log|V|) томёонд хэрэгжүүлсэн. E- эрмэгийн тоо Энэ нь шинж тэмдэггүй ,сөрөг биш утгагай, нэг эхтэй ,богино замаа хамгийн хурдан мэдэх алгоритм юм. == 1.Алгоритм == [[Image:Dijkstras progress animation.gif|thumb|Illustration of Dijkstra's algorithm search for finding path from a start node (lower left, red) to a goal node (upper right, green) in a [[robotics|robot]] [[motion planning]] problem. Open nodes represent the "tentative" set. Filled nodes are visited ones, with color representing the distance: the greener, the farther. Nodes in all the different directions are explored uniformly, appearing as a more-or-less circular [[wavefront]] as Dijkstra's algorithm uses a [[consistent heuristic|heuristic]] identically equal to 0.]] Бид одоо анхны гэж нэрлэгдсэн зангилаанаас эхэлнэ. Заннгилааны зайг Y үсгээр тэмдэглэнэ. Анхны зангилаанаас Y хүртэлхийг зай гэдэг. Дижикстрагийн алгоритмаар зарим анхдагч зайн утгуудыг оноож өгдөг, алхам алхмаар сайжруулдаг. 1. Эхлээд бүх зангилаандаа анхны утгыг олгоно: Тэр нь манай анхны зангилаанаас бусад зангилаанд тодорхойгүй буюу тэг гэдэг утга өгнө. 2. Анхдагч зангилааг тухайн зангилаа болгож авна. Бүх зангилааг агуулсан зочлоогүй зангилаануудын олонлогыг үүсгэнэ. 3. Тухайн зангилааны хувьд хөрш зангилаануудад анхааран тэдрээрийг урьдчилан бодож тооцоолно. Одоогийн а зангилаа 6-ийн урттай гэж тэмдэглэгдсэн, түүний b хөрш зангилаатай холбогдсон ирмэгийн урт нь 2 бол b хүртэлх урт нь (6+2=8) болно. Хэрэв энэ зай нь өмнө b хүртэлх урьдчилсан зайнаас бага бол түүнийг дарж бичнэ. Шалгаж үзсэн ч гэсэн (зочилсон ) гэж тэмдэглээгүй бол тэр зангилаа зочлоогүй олонлогт байсаар байна. 4. Тухайн зангилааны бүх хөршүүдийг авч үзсэний дараа тухайн зангилааг зочилсон гэж тэмдэглээд зочлоогүй олонлогоос хасна. Зочилсон зангилааг дахин хэзээ ч шалгахгүй. 5. Хэрвээ очих ёстой эцсийн зангилааг зочилсон гэж тэмдэглэсэн бол (2 зангилааны хоорондох зам) тодорхойлогдсон, хэрэв зочлоогүй олонлог дахь зангилаануудын урьдчилсан хамгийн бага зай нь тодорхойгүй бол (төлөвлөгдсөн нэвтрэлт дууссан эсвэл анхны зангилаа болон үндсэн зочлоогүй зангилааны хооронд холбоо байхгүй байна). Тэгээд алгоритм дуусна. 6. Хамгийн бага урьдчилсан зайтай зочлоогүй зангилааг шинэ тухайн зангилаа болгоод 3-р алхам руу буцаана. == Тайлбар/description/ == :Та хотын газрын зургаас нэг газарт хүрэх хамгийн богино замыг олохын тулд анх эхлэх газар болон явах замаа тодорхойлох хэрэгтэй. Явах замаа тодорхойлохдоо: эхлэх цэгээс очих газар хүртлээ шулуунаар холбоно. Үүнийг хязгааргүй орон зайд ашиглах боломжгүй гэхдээ очоогүй газруудаа хаяглалгүй үлдээдэг.... == Ажиллах, гүйцэтгэх хугацаа == Дижикстрагын алгоритмын дээд хугацааг тооцоолохдоо төгсгөлийн тоо/E/ ба оройн тоо/V/ дүрсэлж болох ба функцээр илэрхийлэхэд |E|, |V| гэж тэмдэглэдэг. Ямарч oройн Q олонлогийн явах хугацаа О(|E|*dkq + |V|*emq) dkq ба emq нь хамгийн цөөн үйлдэл ба бага хугацаа зарах үйлдлүүд юм. Хамгиин хялбар Дижикстрагын алгоритмын хэрэглээ бол Q-г жирийн хэлхээтэй жагсаалт эсвэл цуваанд хадгалж, хамгийн бага хугацааг гаргах бол Q дэх оройнуудаас шугаман хайлт хийх юм. Энэ тохиолдолд явах хугацаа О(|E|+|V|^2)=O(|V|^2). Сийрэг граф-д Дижисктрагын алгоритмыг холбоост листэнд хийж хоёртын модны хайлт, хоёртын овоолго эсвэл фибонакын овоолгын анхдагч дарааллаар ашиглаж хамгийн бага хугацаа олохыг хурдан болгож алгоритмаа үр дүнтэйгээр шийдвэрлэсэн. Хоёртын модны хайлт эсвэл , хоёртын овоолго хэрэглэж хугацааг О((|E|+|V|)log|V|) олно. Энэ нь O(|E|log|V|)-ээр граф холбоостой үед дийлэгддэг. Энгийн хоёртын овоолго дээр О(|V|)хугацааг хэмнэхийн тулд oрой болгоны заагчийг овоолгын заагчтай хамт санах хэрэгтэй (бас анхны дараалал Q өөрчлөгдөхөд хугацаа хоцрогдолгүй байх ). Тэгэхлээр зөвхөн O(lov|V|)цаг авна. Фибонакын овоолго үүнийг O(|E|+|V|log|V|) болгож сайжруулна. Чиглэл нь тодорхой бус график зурган дээр хамгийн богино замыг шугаман хугацаанд олох боломжтой, оройнуудыг хамгийн богино хугацаанд бага зам туулхаар тооцоолон бодохдоо математикийн дүрмийн боловсруулалтыг ашигладаг. ==Тэмдэглэл== {{reflist}} == Эшлэл == * {{cite journal | authorlink = Edsger W. Dijkstra | first1 = E. W. | last1 = Dijkstra | url = http://www-m3.ma.tum.de/twiki/pub/MN0506/WebHome/dijkstra.pdf | title = A note on two problems in connexion with graphs | journal = Numerische Mathematik | volume = 1 | year = 1959 | pages = 269–271 | ref = harv | doi = 10.1007/BF01386390 | access-date = 2013-12-06 | archive-date = 2020-01-23 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200123110037/http://www-m3.ma.tum.de/foswiki/pub/MN0506/WebHome/dijkstra.pdf | url-status = dead }} * {{cite book | author1-link = Thomas H. Cormen | first1 = Thomas H. | last1 = Cormen | author2-link = Charles E. Leiserson | first2 = Charles E. | last2 = Leiserson | author3-link = Ronald L. Rivest | first3 = Ronald L. | last3 = Rivest | author4-link = Clifford Stein | first4 = Clifford | last4 = Stein | title = [[Introduction to Algorithms]] | edition = Second | publisher = [[MIT Press]] and [[McGraw–Hill]] | year = 2001 | isbn = 0-262-03293-7 | chapter = Section 24.3: Dijkstra's algorithm | pages = 595–601}} * {{cite conference|first1=Michael Lawrence|last1=Fredman|authorlink1=Michael Fredman|first2=Robert E.|last2=Tarjan|authorlink2=Robert Tarjan|title=Fibonacci heaps and their uses in improved network optimization algorithms|conference=25th Annual Symposium on Foundations of Computer Science|year=1984|publisher=[[IEEE]]|pages=338&ndash;346|url=http://www.computer.org/portal/web/csdl/doi/10.1109/SFCS.1984.715934|ref=harv|doi=10.1109/SFCS.1984.715934}} {{Webarchiv|url=http://www.computer.org/portal/web/csdl/doi/10.1109/SFCS.1984.715934 |wayback=20121011090757 |text=Fibonacci heaps and their uses in improved network optimization algorithms |archiv-bot=2026-03-29 06:17:38 InternetArchiveBot }} * {{cite journal|first1=Michael Lawrence|last1=Fredman|authorlink1=Michael Fredman|first2=Robert E.|last2=Tarjan|authorlink2=Robert Tarjan|title=Fibonacci heaps and their uses in improved network optimization algorithms|journal=Journal of the Association for Computing Machinery|volume=34|year=1987|pages=596&ndash;615|url=http://portal.acm.org/citation.cfm?id=28874|ref=harv|doi=10.1145/28869.28874|issue=3}} * {{cite journal | first1 = F. Benjamin | last1 = Zhan | first2 = Charles E. | last2 = Noon | month =February | year = 1998 | title = Shortest Path Algorithms: An Evaluation Using Real Road Networks | journal = [[Transportation Science]] | volume = 32 | issue = 1 | pages = 65–73 | doi = 10.1287/trsc.32.1.65}} * {{cite book|first1=M.|last1=Leyzorek|first2=R. S.|last2=Gray|first3=A. A.|last3=Johnson|first4=W. C.|last4=Ladew|first5=S. R.|last5=Meaker, Jr.|first6=R. M.|last6=Petry|first7=R. N.|last7=Seitz|title=Investigation of Model Techniques &mdash; First Annual Report &mdash; 6 June 1956 &mdash; 1 July 1957 &mdash; A Study of Model Techniques for Communication Systems|publisher=Case Institute of Technology|location=Cleveland, Ohio|year=1957|ref=harv}} * {{cite journal|first1=D.E.|last1=[[Donald_Knuth|Knuth]]|title=A Generalization of Dijkstra's Algorithm|journal=[[Information Processing Letters]]|volume=6|number=1|pages=1–5|year=1977}} == Холбоос == {{linkfarm|date=September 2012}} {{Commons category|Dijkstra's algorithm}} * C/C++ ** [https://github.com/xtaci/algorithms/blob/master/include/dijkstra.h Dijkstra's Algorithm in C++] ** [http://www.boost.org/doc/libs/1_43_0/libs/graph/doc/dijkstra_shortest_paths.html Implementation in Boost C++ library] ** [https://web.archive.org/web/20141231054104/http://www.rawbytes.com/dijkstras-algorithm-in-c/ Dijkstra's Algorithm in C Programming Language] * Java ** [http://www.dgp.toronto.edu/people/JamesStewart/270/9798s/Laffra/DijkstraApplet.html Applet by Carla Laffra of Pace University] ** [https://web.archive.org/web/20200217212029/http://students.ceid.upatras.gr/~papagel/english/java_docs/minDijk.htm Visualization of Dijkstra's Algorithm] ** [https://web.archive.org/web/20070927234553/http://www-b2.is.tokushima-u.ac.jp/~ikeda/suuri/dijkstra/Dijkstra.shtml Shortest Path Problem: Dijkstra's Algorithm] ** [http://www.unf.edu/~wkloster/foundations/DijkstraApplet/DijkstraApplet.htm Dijkstra's Algorithm Applet] ** [http://code.google.com/p/annas/ Open Source Java Graph package with implementation of Dijkstra's Algorithm] ** [https://web.archive.org/web/20150307205448/http://www.stackframe.com/software/PathFinder A Java library for path finding with Dijkstra's Algorithm and example Applet] ** [https://github.com/graphhopper/graphhopper/tree/90879ad05c4dfedf0390d44525065f727b043357/core/src/main/java/com/graphhopper/routing Dijkstra's algorithm as bidirectional version in Java] * C#/.Net ** [https://web.archive.org/web/20081202152613/http://www.codeproject.com/KB/recipes/ShortestPathCalculation.aspx Dijkstra's Algorithm in C#] ** [https://web.archive.org/web/20111229201146/http://www.codeproject.com/KB/recipes/FastHeapDijkstra.aspx Fast Priority Queue Implementation of Dijkstra's Algorithm in C#] ** [https://web.archive.org/web/20180121140629/http://quickgraph.codeplex.com/ QuickGraph, Graph Data Structures and Algorithms for .NET] * [https://web.archive.org/web/20141220002741/http://optlab-server.sce.carleton.ca/POAnimations2007/DijkstrasAlgo.html Dijkstra's Algorithm Simulation] * [http://purl.umn.edu/107247 Oral history interview with Edsger W. Dijkstra], [[Charles Babbage Institute]] University of Minnesota, Minneapolis. * [http://www.cs.sunysb.edu/~skiena/combinatorica/animations/dijkstra.html Animation of Dijkstra's algorithm] * [http://bonsaicode.wordpress.com/2011/01/04/programming-praxis-dijkstra’s-algorithm/ Haskell implementation of Dijkstra's Algorithm] on Bonsai code * [http://hansolav.net/sql/graphs.html Implementation in T-SQL] * [https://web.archive.org/web/20121218050306/http://www.mathworks.com/matlabcentral/fileexchange/20025-advanced-dijkstras-minimum-path-algorithm A MATLAB program for Dijkstra's algorithm] * [https://web.archive.org/web/20140116200833/http://www.turb0js.com/a/Dijkstra%27s_Algorithm Step through Dijkstra's Algorithm in an online JavaScript Debugger] [[Ангилал:Оновчлолын алгоритм]] [[Ангилал:Граф хайлтын алгоритм]] [[Ангилал:Routing]] [[Ангилал:Аялал ба маршрутын төлөвлөлт]] ihwvvbdl4zblqkywqe06n1p48ztd1hc 0 39317 851738 848539 2026-03-29T01:48:40Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 851738 wikitext text/x-wiki {{Тамирчин | зураг = Alexandre Bilodeau with gold medal (4).jpg | тайлбар = [[2010]] онд. | хэмжээ = 200px | өндөр = 1.73 [[Метр|м]] | жин = 76 кг |төрсөн_өдөр = {{birth date and age|1987|9|8}} |төрсөн_газар = [[Канад]], [[Монреаль]] |улс_орон = {{CAN}} |medaltemplates={{MedalSport|эрэгтэй [[Фристайл (цана)|фристайл]]}} {{Тамирчны улс|{{CAN}} улсыг}}<small> {{MedalCompetition|[[Өвлийн олимп]]}} {{MedalGold | [[Ванкуверын олимп|Ванкувер 2010]] |могул}} {{MedalGold | [[Сочийн олимп|Сочи 2014]] |могул}} {{MedalCompetition|[[Фристайлын дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|ДАШТ]]}} {{MedalGold |Инавасиро 2009|могул}} {{MedalGold |Дир Вэлли 2011|могул}} {{MedalGold |Дир Вэлли 2011|могул}} {{MedalSilver | Восс 2013 |могул}} {{MedalSilver | Восс 2013 |могул}} }} '''Александр Билодо''' ({{lang-fr|Alexandre Bilodeau}}, ''[[1987]] оны [[9 сарын 8|есдүгээр сарын 8-нд]] [[Монреаль]] хотод төрсөн'') — [[Өвлийн олимп|Олимпын]] хошой ([[Ванкуверын олимп|2010]], [[2014]]) аварга, [[Канад]]ын [[Фристайл (цана)|фристайл]] буюу цанын чөлөөт үсрэлтийн эрэгтэй тамирчин. 22 настай Билодо [[Ванкуверын олимп|Ванкуверын]] [[Өвлийн олимп|олимпод]] фристайл-могул төрлөөр алтан медаль хүртсэн явдал нь Канадын түүхэнд онцгой явдал болсон юм. Өмнө нь Канад улс [[Монреалийн олимп|1976 оны Монреаль]], [[Калгарийн олимп|1988 оны Калгарийн]] олимпын наадам зохион байгуулж байхад эх орноос алтан медалийн эзэн тодроогүй байсан тэрхүү тааруухан үзүүлэлтийг эвдсэн амжилт билээ. Түүнчлэн [[Ванкувер]]т болон [[Сочи]] дахь түүний хүртсэн медаль энэ төрлөөр хүртсэн Канадын гурав болон дөрөв дэх алт болжээ. ==Эшлэл== {{reflist}} ==Холбоос== {{Commonscat|Alexandre Bilodeau|Александр Билодо}} * {{Official site|http://www.alexbilodeau.com/}} * {{FIS|S=FS|93218}} * [http://www.freestyleski.com/en/index.php/national-team/alexandre-bilodeau/ Шигшээ баг дахь түүний профайл] * [https://web.archive.org/web/20101225184210/http://www.vancouver2010.com/olympic-freestyle-skiing/athletes/alexandre-bilodeau_ath1012843tY.html Профайл - Ванкувер] * [http://www.olympic.ca/en/athletes/alexandre-bilodeau/ Профайл - Канад улсын олимпын хороо] * [https://web.archive.org/web/20140225181939/http://montreal.about.com/od/sochi-2014-winter-olympics/ss/alexandre-bilodeau-biography-photos.htm Намтар] * [https://web.archive.org/web/20100312223201/http://www.ctvolympics.ca/team-canada/athletes/athlete=3513/index.html Профайл] * [http://wintergames.ap.org/alexandre-bilodeau?key=ec6f0f4f-0f32-4179-ba0f-d0b0f515eb20 Профайл] * [http://wintergames.ap.org/story.aspx?st=id&id=p078e8084836e4c7e9dd82b45d8dc7269 Нийтлэл] *{{youtube|lcQhljK9B_g|Бичлэг}} *{{youtube|gk9ljG6anfY|Бичлэг}} *{{Facebook|alexandre.bilodeau.official}} *{{Twitter|ABilodeau_ski}} {{DEFAULTSORT:Билодо, Александр}} [[Ангилал:Фристайлийн олимпын аварга]] [[Ангилал:Фристайлийн дэлхийн аварга]] [[Ангилал:Канадын фристайлийн улсын аварга]] [[Ангилал:Канадын фристайльчин]] [[Ангилал:Канадын олимпын аварга]] [[Ангилал:2006 оны өвлийн олимпод оролцогч]] [[Ангилал:2010 оны өвлийн олимпод оролцогч]] [[Ангилал:2014 оны өвлийн олимпод оролцогч]] [[Ангилал:Канадчууд]] [[Ангилал:1987 онд төрсөн]] 9ffvq8ebbsf8yoirxz7udov37ibx5zc 0 43294 851752 838128 2026-03-29T04:11:46Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 851752 wikitext text/x-wiki [[Христийн шашин]] нь [[Зүүн Ассирийн чуулган|Зүүн Ассирийн чуулганы]] (Нестор чуулган) илгээлтээр Монгол нутагт МЭ VII зуунаас Торгоны замаар дамжин дэлгэрч эхэлсэн. Чухамхүү энэ үеэс Ариун Библийг орчуулах ажил эхэлсэн гэх таамаглал бий. Харин бидний үед баримт нотолгоотойгоор хадгалагдаж үлдсэн Ариун Библийн монгол орчуулгын түүх 1305 оноос эхлэлтэй бөгөөд өдгөө хүртэл үргэлжилсээр байна. == Монголын Эзэнт Гүрний үеийн анхны орчуулга == [[Их Монгол Улс|Монголын Эзэнт Гүрний]] үед [[Европ тивийн хөлбөмбөгийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Европ тивээс]] олон зуун элч, санваартнууд ирсэн бөгөөд түүний нэг нь 1294-1305 оны үед Ханбалигт амьдарч байсан [[Католик]] шашны [[Францискийн бүлгэм|Францискийн бүлгэмийн]] санваартан, Эцэг [[Монте Корвино]] болно. Тэрээр 1305 онд [[Пап|Ромын Пап-д]] илгээсэн захидалдаа "''...монгол хэлний хувьд ярианы болон бичгийн чадвар маань хангалттай түвшинд хүрсэн бөгөөд одоогийн байдлаар би [[Шинэ Гэрээ|Шинэ Гэрээг]] бүхэлд нь, мөн [[Дуулал ном|Дуулал номыг]] тэдний албан ёсны хэл болох Монгол-Татар хэл рүү орчуулж, [[Монгол бичиг|монгол бичгээр]] хичээнгүйлэн буулгав.''" хэмээн дурдсан байдаг.  Энэхүү сурвалж өдгөөгөөс 700-аад жилийн өмнөх Ариун Библийн монгол орчуулгын нотлох үндсэн баримт юм. Христ итгэлийн талаар, тэдгээрийг орчуулан нийтэд хүргэхэд католик шашин манлайлж иржээ.   2016 оны 10 дугаар сард Ариун Библийг монгол хэлнээ хөрвүүлсний 710 жилийн ойг Улаанбаатар хотод зохиож, эрдэм шинжилгээний хурал зохион байгуулсан. == Ойрхи үеийн орчуулгууд == [[Протестант урсгал]] нь Католик шашнаас салан гарсны дараагаар гадаад улс орнууд руу илгээлтийн эздийг илгээж эхэлсэн бөгөөд үүний нэг нь Моравын илгээлтийн эзэн болох Конрад Нейц Библийн зарим хэсгийг [[Монгол хэл бичиг|Халимаг-Монгол хэлнээ]] орчуулж байсан тухай баримт бий. Үүний дараа герман гаралтай оросын монголч эрдэмтэн [[Яков Иванович Шмидт|Исаак Яков Шмидт]] (1779-1847) нь Библийн орчуулгын ажлаа 1809 оноос эхлүүлсэн бөгөөд эхний бэлэн болсон [[Матай|Матай номыг]] [[Тод бичиг|тод бичгээр]] 1812 онд [[Москва]] хотноо, 1815 онд [[Санкт-Петербург|Санкт Петербург]] хотноо хэвлүүлсэн.  Корнель Рамн гэдэг хүн 1 Иохан, Дуулал номыг Халимаг-Монгол хэлнээ орчуулсан гэх боловч шатаагдсан учраас өдгөө бидэнд өв болж үлдсэнгүй. Үүний дараа Буриадын [[Буриадын Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ аймагт]] амьдарч байсан Английн Илгээлтийн эзэд болох Эдвард Сталлиборд, Виллям Свон нар нь Буриад аялгуу дээр Библийг бүхэлд нь орчуулж монгол бичгээр 1846 онд Лондон хотод хэвлүүлсэн байна. Энэхүү Библи нь өдгөө [[Лондон|Лондонгийн]] [[Кембрижийн Их Сургууль|Кембрижийн Их Сургуулийн]] номын санд хадгалагдаж байна.  Иосеф Эдкинс, Иосеф Ширечевский, Давид Стенберг нар [[Дөрвөн дагалдагчийн бичсэн Сайн Мэдээ|Синоптик Сайн мэдээ]], Үйлс номыг 1872 онд орчуулан, 1880 онд дахин засварлаад Бээжин хотод хэвлсэн байна. Орчуулсан аялгуу нь Халх аялгуу бөгөөд монгол бичгээр хэвлүүлжээ.  == Орчин үеийн орчуулга == 20-р зууны хамгийн анхны Библийн орчуулга нь Буриад аялгуу руу орчуулсан [[Эхлэл]], [[Дөрвөн дагалдагчийн бичсэн Сайн Мэдээ|Сайн мэдээ]], Шавь нарын Үйлс номууд орох бөгөөд Франс Ларсон орчуулж, 1900 онд [[Шанхай]] хотод хэвлүүлжээ. Харин 1913 онд Халх аялгуу руу Сайн мэдээ, Шавь нарын Үйлс номын орчуулан Японы [[Ёкохама]] хотод хэвлүүлсэн байна.  Үүний дараа Иоел Эриксон, Герда Оллен нар нь [[Библийн хятад орчуулга|Библийн хятад орчуулгаас]] Халх Монгол хэл рүү Сайн мэдээ, Шавь нарын Үйлс номыг орчуулан 1939 онд хэвлүүлсэн байна.  1933-1953 оны хооронд хийгдсэн Шинэ Гэрээний монгол орчуулгыг Стюарт Гунзел орчуулсан бөгөөд монгол бичгээр [[Хонконг|Хонконгод]] хэвлүүлсэн ба өдгөө бидний үед хадгалагдан үлджээ.  === 1990 оноос хойших орчуулгууд === Ардчилал, өөрчлөлт шинэчлэлтийн үед Христийн шашин Монголд дахин нэвтрэхэд монгол Ариун Библи ч цуг орж ирсэн юм. Үүний хамгийн сонгодог нь Жон Гиббенсийн Шинэ Гэрээний орчуулга болно. Монголын Христэд итгэгчдийн дунд "Нартай Шинэ Гэрээ" гэдгээрээ танил болсон уг орчуулга нь 1971-1990 оны үед орчуулагдаж 1990 онд Хонгконгт хэвлэгдсэн юм. Энгийн өгүүлбэрээр орчуулсан Библи учраас уншихад ойлгомжтой боловч хэт тайлбарласан тул мөргөл, хүндэтгэлийн үеэр хэрэглэх нь зохимжгүй байсан аж.   Үүний дараа Япон улсын Христэд итгэгч Акихидэ Китамүра нь 1998 онд Шинэ Гэрээг орчуулан Япон улсад хэвлүүлсэн бөгөөд өдгөө хэрэглэгдэж байгаа орчуулга болно. Харин Монголын Христэд итгэгчдийн дунд түгээмэл хэрэглэдэг Библийн орчуулга нь 1993 оноос одоог хүртэл хянан засварлагдан орчуулагдаж байгаа [[Монголын Библийн Орчуулгын Хороо]], Ариун Бичээс Библийн Нийгэмлэгээс гаргасан АБ2004 гэдэг орчуулга болно. Шинэ Гэрээ болон Хуучин гэрээг бүхэлд нь орчуулсан уг орчуулга нь Библийн англи орчуулгаас орчуулсан бөгөөд өдгөө хүртэл хүртээмжтэйгээр хэрэглэгдэж байна. 2013 онд АБ2004 орчуулгын сайжруулан шинэчилсэн хувилбар болох АБ2013 гарсан. Монголын Библийн Нийгэмлэгээс Монголын олон арван итгэгчид зориулан орчуулсан нэгэн орчуулга 2015 онд хэвлэгдсэн нь шинэчилсэн, бүрэн орчуулгатай "нартай" Библи билээ. Уг орчуулга нь дээр дурдсан Жон Гиббенсээр удирдуулсан орчуулгын хамт олны ачаар 1971 оноос 2015 оныг хүртэл хийгдсэн нөр их хөдөлмөрийн үр дүн билээ. Уг орчуулгын давуу тал нь грек, арамай, еврей хэл дээрх библийн тескттэй уялдуулан орчуулсан нь бусад Библийн орчуулгуудаас шинэлэг болсон аж. ==== Монгол угсааны бусад улсад ==== [[Оросын Холбооны Улс]]ын [[Бүгд Найрамдах Буриад Улсын төрийн дуулал|Бүгд Найрамдах Буриад улсад]] [[Библийн Орчуулгын Институт|Библийн Орчуулгын Институтээс]] (Institute of Bible Translation, IBT) эрхлэн гаргасан IBT 2010 Бурят хэмээх орчуулга байдаг боловч нутгийн буриадууд Буриад-Монгол хэлээ төдийлэн сайн мэдэхгүй байгаагаас үүдэн уг Библи олонд түгээмэл хэрэглэгдэхгүй байна. Мөн орчуулсан нэр томьёо нь хэтэрхий шашинлаг байгаагаас нийтийн хүртээл болоход хүндрэлтэй байна. Харин [[Бүгд Найрамдах Халимаг Улс|Бүгд Найрамдах Халимаг улсад]] мөн Библийн Орчуулгын Институтээс орчуулсан IBT 2002 Калмык хэмээх Библийн орчуулга бий. Хэрэглээний хувьд тодорхой мэдээлэл байхгүй болно. БНХАУ-н [[Өвөр Монгол|Өвөр Монголын Өөртөө Засах Оронд]] Библийн гурван салангид орчуулга нэгэн зэрэг хэрэглэгдэж байгаа бөгөөд эдгээр нь Ариун ном, Ивээлт ном, Шинэ Гэрээ гэсэн орчуулгууд болно. Мөн өвөрлөгч монголчууд АБ 2004 орчуулга, хятад орчуулгуудыг зэрэгцүүлэн хэрэглэж байна. === Стандарт Монгол орчуулга - СМО === Ариун Бичээс Нийгэмлэгийн 2014-2025 оны хооронд хийх хамгийн том орчуулга нь Стандарт Монгол Библи хэмээх орчуулга болно. Энэ нь Библийн эх хэлнээс орчин цагийн монгол хэл рүү орчуулагдаж байгаа гэдгээрээ онцлогтой. Хуучин Гэрээг эх хэл болох [[Еврей хэл|Еврей]], [[Араам хэл|арамей]] хэлнээс, Шинэ Гэрээг [[Грек хэл|грек хэлнээс]] орчуулж байгаа юм. Стандарт Монгол Орчуулга төслийн орчуулгын явц 2023 оны 1-р улиралын байдлаар "Хуучин Гэрээ"-г бүрэн орчуулсан, "Шинэ Гэрээ"-ний орчуулга эхэлсэн байна. АБН-ийн зүгээс 2025 онд "Шинэ Гэрээ"-ний орчуулгыг бүрэн дуусгана хэмээн зарласан. Орчуулгын хяналтын уншлагууд хийгдэж буй бөгөөд iOS, Android үйлдлийн системтэй утсан дээр апп татаж унших болон төслийн албан ёсны вебээс унших боломжтой болсон байна. == Библийн монгол орчуулгуудын харьцуулалт == {| class="wikitable" |- ! style="text-align:center; width:25%;"|Орчуулга ![[Иохан]] 3:16 |- | style="text-align:center;"|Свонсоны хөрвүүлэг, RMNT, 1950 ''Кирил хөрвүүлэг'' |Йехова ''(монгол бичгийн латин галиг: Ywhowa)'' тэнгэр нь ганц хөвгүүнээ өгтөл ертөнцийг хайрлавай. Энэ нь хэн Түүнд итгэх бөгөөс үл сөнөн, харин мөнх амьд болохын тул болой. |- | style="text-align:center;"|Жон Гиббенс, Библийн Нэгдсэн Нийгэмлэг, 1990 |Ертөнцийн Эзэн хүн төрөлхтөнд үнэхээр хайртай учраас ганц хүүгээ илгээсэн юм. Учир нь, мөнхийн зовлонд орох ёстой хүмүүс хүү Есүст нь итгэвэл мөнхийн амьдралд орж чадна. |- | style="text-align:center;" |Гунзел, Кирил, 1994 |Бурхан дэлхийг ийнхүү хайрлаж ганц Хүүгээ өгсөн нь Түүнд итгэх хүн бүр үл мөхөн, мөнх амьтай болохын тулд болой. |- | style="text-align:center;"|Гиббенсийн Шинэ Орчуулга, 1999 |Ертөнцийн Эзэн Хишгээд үнэхээр хайртай учраас ганц хүүгээ илгээсэн юм. Учир нь Мөнхийн Зовлонд орох ёстой Хишгээ хүү Есүст нь итгэвэл Мөнхийн Амьдралд орж чадна." |- | style="text-align:center;" |Ивээлт ном (Өвөрлөгч аялгууны орчуулга), MUV, 2003<br/>''Кирил хөрвүүлэг'' |Бурхан орчлон дэлхийн хүмүүсийг тэр мэт хайрламой, тэгэх түүниӣгээ ганц үрээ хүртэл өршөөн. Хэмээх бүхий түүнийг сүсэглэн шүтэгчийг эс сөнөөх бөгөөд харин тэд нарт мөнхийн амь насыг хүртээмүй. |- | style="text-align:center;"|Ариун Библи, 2004 (АББН) |Бурхан ертөнцийг үнэхээр хайрласан тул цорын ганц Хүүгээ өгсөн. Ингэснээр Хүүд итгэгч хэн ч мөхөхгүй, харин мөнх амьтай болох юм. |- | style="text-align:center;"|Ариун Библи, 2013 (АББН) |Бурхан ертөнцийг үнэхээр хайрласандаа цорын ганц Хүүгээ өгсөн тул Хүүд итгэдэг бүхэн мөхөхгүй харин мөнх амьтай байх болно. |- | style="text-align:center;"|Ариун Ном (Өвөрлөгч аялгууны орчуулга), 2013 ''Кирил хөрвүүлэг'' |Бурхан ертөнцийг хайрлаад цорын ганц Хүүгээ өгсөн, ийнхүү Түүнийг итгэгч бүхэн мөхөхгүй, харин мөнх амьтай байх боллоо. |- | style="text-align:center;"|Жон Гиббенс, Монголын Библийн Нийгэмлэг, 2015 |Яагаад гэвэл, Ертөнцийн Эзэн хүн төрөлхтнийг тийм их хайрласандаа л цорын ганц хүүгээ өгсөн билээ. Тийнхүү түүнд итгэсэн хүн мөнхийн зовлонд орохгүй бөгөөд харин мөнхийн амьдралтай болно. |- | style="text-align:center;"|Халимаг-Монгол орчуулга IBT, 2002 |Юнгад гихлә, Бурхн орчлнд дегд хәәртә болад, Исуст иткдг күн үкл уга, мөңк җирһл эдлтхә гиҗ ор һанцхн Көвүһән өгсн мөн. ''Халх аялгаар хөрвүүлбэл: Яагаад гэвэл, Бурхан орчлонд туйлын хайртай болоод, Есүст итгэдэг хүн үхэлгүй, мөнх жаргал эдлэтүгэй гэж орь ганцхан Хөвүүнээ өгсөн юм.'' |- | style="text-align:center;"|Буриад-Монгол орчуулга IBT, 2010 |Юундэб гэбэл, Хүн түрэлхитэнэй Хүбүүндэ этигэгшэдэй хосоронгүй, хэтэ мүнхэдөө амидархынь тула Бурхан хадаа газар дэлхэйн хүнүүдтэ тон ехээр дурлажа, Өөрынгөө ори ганса Хүбүүе үргэл болгожо үгөө бшуу. ''Халх аялгаар хөрвүүлбэл: Юунд гэвээс, Хүн төрөлхтний Хөвүүнд итгэгчид үхэлгүй, алс мөнхөд амьдрахын тулд Бурхан болвоос газар дэлхийн хүмүүсийг их хайрлан, Өөрийнхөө орь ганц Хөвүүнээ өргөл болгож өгөө биш үү.'' |} == Мөн үзэх == * [[Ариун Библи]] * [[Шинэ Гэрээ|Шинэ гэрээ]] * [[Хуучин Гэрээ|Хуучин гэрээ]] * [[Монгол хэл бичиг]] == Гадаад холбоос == * [https://web.archive.org/web/20080403000009/http://holybible.mn/ Ариун Бичээс нийгэмлэгээс орчуулсан 2004 оны Ариун Библи унших(Mongolian Bible)] * [https://web.archive.org/web/20230215171845/https://msv.bible/ Стандарт Монгол Орчуулга төслийн албан ёсны хуудас, библи унших] * [https://web.archive.org/web/20130830040403/http://ibt.org.ru/english/bible/kal.htm Халимаг-Монгол хэл дээрх Библи татах] * [https://web.archive.org/web/20130629123243/http://ibt.org.ru/english/bible/bur.htm Буриад-Монгол хэл дээрх Библи татах] * [https://drive.google.com/file/d/1VYRqEMW8OcpE55BqYqTibY4xhcB9i4m-/view?usp=sharing Иаков Шмидт эрдэмтний Матай номын монгол орчуулга] татах (1812 оных, монгол бичгээр) * [https://drive.google.com/file/d/1EUcpHJoV6s6B0HMA1mMkZ6KC-IPj_OWh/view?usp=sharing Свонсоны хөрвүүлэг, RMNT, 1830 монгол орчуулга] татах (монгол бичгээр) [[Ангилал:Библийн орчуулга|Монгол]] [[Ангилал:Монголын утга зохиол]] [[Ангилал:Монгол хэл]] [[Ангилал:Монголын христийн шашин]] oi9o3wglqb9jqizjjax3jobh3s5wrqs 0 43797 851739 851276 2026-03-29T02:45:41Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 851739 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Хөлбөмбөгчин 2 | name = Андер Эррера | image = [[file:Ander Herrera 2.jpg|200px]] | caption = | fullname = Андер Эррера Агуэра | birth_date = {{birth date and age|1989|8|14|df=y}} | birth_place = [[Испани]], [[Бильбао]] | height = 1.82 [[Метр|м]] | position = [[Хагас хамгаалагч|төвийн хагас хамгаалагч]] | currentclub = [[Манчестер Юнайтед]] | clubnumber = | youthyears = 2004–2008 |youthclubs = [[Реал Сарагоса|Сарагоса]] | years1 = 2008–2009 |clubs1 = Сарагоса Б |caps1 = 10 |goals1 = 2 | years2 = 2009–2011 |clubs2 = [[Реал Сарагоса|Сарагоса]] |caps2 = 82 |goals2 = 6 | years3 = 2011–2014 |clubs3 = [[Атлетик Бильбао]] |caps3 = 94 |goals3 = 7 | years4 = 2014– |clubs4 = [[Манчестер Юнайтед]] |caps4 = 0 |goals4 = 0 | nationalyears1 = 2009 |nationalteam1 = Испани (20-) |nationalcaps1 = 10 |nationalgoals1 = 3 | nationalyears2 = 2009–2011 |nationalteam2 = Испани (21-) |nationalcaps2 = 15 |nationalgoals2 = 4 | nationalyears3 = 2012 |nationalteam3 = Испани (23-) |nationalcaps3 = 5 |nationalgoals3 = 0 | pcupdate = 2014 оны 5 сарын 18 | ntupdate = 2014 оны 7 сарын 11 }} '''Андер Эррера Агуэра''' ({{lang-es|Ander Herrera Agüera}}, ''[[1989]] оны [[8 сарын 14|наймдугаар сарын 14-нд]] [[Бильбао]] [[хот]]од төрсөн'') — [[Испани]]йн [[хөлбөмбөг]]чин бөгөөд [[Манчестер Юнайтед]] багт тоглодог. ==Замнал== Эррера [[Реал Сарагоса]]д 5 жил бэлтгэгдээд [[2008]]-[[2009]] оны [[Испанийн хөлбөмбөгийн II лиг|испанийн II лигийн]] 19 тоглолтонд оролцож багийнхныхаа хамт дэвшсэн. Улмаар [[2009]] оны [[8 сарын 29|наймдугаар сарын 29-нд]] [[Тенерифе (хөлбөмбөгийн баг)|Тенерифетэй]] [[Испанийн хөлбөмбөгийн лиг|ла лигт]] анх удаа гараалсан<ref>{{cite news|url=http://futbol.as.com/futbol/2009/08/29/mas_futbol/1251496868_850215.html|title=El Zaragoza regresa a Primera con Victoria|trans_title=Zaragoza returns to ''Primera'' with win|publisher=[[Diario AS]]|language=Spanish|date=29 August 2009|accessdate=7 April 2014}}</ref> бол [[12 сарын 6|арванхоёрдугаар сарын 6-нд]] [[Мальорка (хөлбөмбөгийн баг)|Мальоркатай]] тоглоход ('''1''':4) гоолдсон.<ref>{{Webarchiv|url=http://soccernet.espn.go.com/report/_/id/275931?cc=5739 |wayback=20121026074448 |text=Mallorca maintain home run |archiv-bot=2024-07-25 10:44:17 InternetArchiveBot }}; [[ESPN Soccernet]], 6 December 2009</ref> [[2011]] оны зун 7.5 сая [[евро]]гоор [[Атлетик Бильбао]]д очсон Эррера<ref>{{Webarchiv|url=http://soccernet.espn.go.com/news/story/_/id/877509/athletic-bilbao-confirm-deal-to-sign-ander-herrera?cc=5739 |wayback=20121024073646 |text=Athletic confirm Herrera deal |archiv-bot=2024-07-25 10:44:17 InternetArchiveBot }}; ESPN Soccernet, 7 February 2011</ref> [[8 сарын 18|наймдугаар сарын 18-нд]] [[турк]]ийн [[Трабзонспор (хөлбөмбөгийн баг)|Трабзонспор]]той [[УЕФА Европа лиг|Европын лигт]] тоглоход (0:0) гараалсан байдаг. Бильбаод чадвараар таниулсан [[Баски]] залууг [[Манчестер Юнайтед]] [[2013]] оны наймдугаар сард 24 сая [[Фунт стерлинг|фунтээр]] элсүүлэхээр бүтэлгүйтэв.<ref>{{cite news |title=Manchester United move for Ander Herrera and 'bid for Daniele De Rossi' |url=http://www.theguardian.com/football/2013/aug/30/manchester-united-ander-herrera-bilbao |publisher=[[The Guardian]] |date=30 August 2013 |accessdate=31 August 2013 }}</ref> Харин хоёр дахь оролдлогоороо буюу [[2014]] оны [[6 сарын 26|зургаадугаар сарын 26-нд]] 28.85 саяар элсүүлсэн юм.<ref>{{cite news |title=Rechazada oferta del Manchester United |trans_title=Offer from Manchester United dismissed |url=http://www.athletic-club.net/web/main.asp?a=0&b=1&c=1&d=1000&berria=14333&idi=2 |language=Spanish |publisher=athletic-club.net |date=26 June 2014 |accessdate=26 June 2014 |archive-date=30 Зургадугаар сар 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140630010940/http://www.athletic-club.net/web/main.asp?a=0&b=1&c=1&d=1000&berria=14333&idi=2 |url-status=dead }}</ref> Түүнтэй дөрвөн жилээр гэрээлсэн.<ref>{{cite news |url=http://www.manutd.com/en/News-And-Features/Football-News/2014/Jun/ander-herrera-signs-for-manchester-united.aspx|title=Club statement on Ander Herrera|publisher=Manchester United F.C.|date=26 June 2014|accessdate=26 June 2014}}</ref> ==Шигшээ== Испанийн залуучуудын шигшээн шилдэг хагас хамгаалагч Эррера [[2009]] онд [[Газар дундын тэнгис]]ийн орнуудын наадам, [[2011]] онд [[евро]]ын аварга болсон. ==Амжилт== ;Атлетик Бильбао * [[УЕФА Европа лиг|Европа лигийн]] түрүү: 2011/12 * [[Испанийн хөлбөмбөгийн цом|Испанийн цомын]] түрүү: 2011/12 ;Испани (20-) * [[Газар дундын тэнгис]]ийн орнуудын наадмын түрүү: 2009 ;Испани (21-) * Европын аварга: 2011 ==Эшлэл== {{Reflist|2}} ==Холбоос== {{commons category}} *[https://web.archive.org/web/20120321180435/http://www.athletic-club.net/web/main.asp?a=1&b=1&c=1&d=0&jokalaria=2160&idi=2 Профайл - Атлетик Бильбао] *[http://www.bdfutbol.com/en/j/j9438.html Профайл - Испанийн лиг] *{{FIFA player|312649}} {{Манчестер Юнайтед багийн бүрэлдэхүүн}} {{2012 оны зуны олимпт Испанийн хөлбөмбөгийн шигшээ}} {{DEFAULTSORT:Эррера, Андер}} [[Ангилал:Испанийн хөлбөмбөгчин]] [[Ангилал:Хөлбөмбөгийн хагас хамгаалагч]] [[Ангилал:Реал Сарагоса багийн тоглогч]] [[Ангилал:Атлетик Бильбао багийн тоглогч]] [[Ангилал:Манчестер Юнайтед багийн тоглогч]] [[Ангилал:2012 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:Ла Лигийн тоглогч]] [[Ангилал:Премьер лигийн тоглогч]] [[Ангилал:Испаничууд]] [[Ангилал:1989 онд төрсөн]] n8jdb83bxeav3qsf51ht9cmxoxuvwyr 0 44765 851785 563786 2026-03-29T08:15:31Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 851785 wikitext text/x-wiki {{Хөлбөмбөгчин 2 |нэр = Карлос Гурпеги |зураг = |хэмжээ = |тайлбар = |мэндэлсэн огноо = [[1980]] оны [[8 сарын 19]] |мэндэлсэн газар = [[Испани]], [[Памплона]] |иргэншил = {{Далбаа Испани|20px}} [[Испани]] |өндөр = 181 |жин = 72 |байрлал = арын [[хагас хамгаалагч (хөлбөмбөг)|хагас хамгаалагч]] |одоогийн баг = {{Далбаа Испани|20px}} [[Атлетик Бильбао|Атлетик]] |дугаар = 18 |залуучуудын багууд = {{хөлбөмбөгийн замнал |1997—1998|{{Далбаа Испани|20px}} [[Исарра]]| |1998—1999|{{Далбаа Испани|20px}} [[Атлетик Бильбао|Атлетик]]|}} |багууд = {{хөлбөмбөгийн замнал |1999—2000|{{Далбаа Испани|20px}} [[Баскониа (хөлбөмбөгийн баг)|Баскониа]]|33 (15) |2000—2002|{{Далбаа Испани|20px}} [[Бильбао Атлетик]]|56 (5) |2002—одоо|{{Далбаа Испани|20px}} [[Атлетик Бильбао|Атлетик]]|275 (17)}} |сүүлд шинэчилсэн = 2014 оны 6 сарын 5 }} '''Карлос Гурпеги Наусья''' ({{lang-es|Carlos Gurpegui Nausia}}; [[1980]] оны [[8 сарын 19|наймдугаар сарын 19-нд]] [[Памплона]] [[хот]]од төрсөн) — [[Испани]] [[хөлбөмбөг]]чин бөгөөд «[[Атлетик Бильбао|Атлетик]]» багт [[хагас хамгаалагч (хөлбөмбөг)|хагас хамгаалагчаар]] тоглодог. Мөн багийн [[ахлагч (хөлбөмбөг)|ахлагч]]. == Замнал == Карлос — «[[Атлетик Бильбао|Атлетикийн]]» төгсөгч. «[[Исарра]]», «[[Баскониа (хөлбөмбөгийн баг)|Баскониа]]» болон «[[Бильбао Атлетик]]» багуудад тоглосон. [[2002]] оны [[3 сарын 31|гуравдугаар сарын 31]], [[Баск орон|Баскын]] «Атлетикийн» анхны тоглолтоо «[[Вильярреал (футбольный клуб)|Вильярреалын]]» (2:5) эсрэг хийв. == Амжилт == ; {{Далбаа Испани}} [[Атлетик Бильбао|Атлетик Бильбао]] * [[УЕФА Европа лиг|Европа лигийн]] дэд байр: [[2011—2012 оны УЕФА Европа лиг|2011/12]] * [[Испанийн хөлбөмбөгийн цом|Испанийн цомын]] дэд байр: 2008/09, 2011/12 == Лавлах холбоос == {{лавлах холбоос}} == Гадны холбоос == * [https://web.archive.org/web/20121011093345/http://www.athletic-club.net/web/main.asp?a=1&b=1&c=1&d=0&jokalaria=406&idi=2 Профайл - «Атлетик»] {{en icon}} * [http://www.bdfutbol.com/en/j/j361.html Профайл - Испанийн хөлбөмбөгийн лиг] {{en icon}} * [http://www.transfermarkt.co.uk/en/carlos-gurpegi/profil/spieler_7631.html Профайл - Transfermarkt] {{en icon}} {{Spain-footy-bio-stub}} {{Атлетик Бильбао багийн бүрэлдэхүүн}} [[Ангилал:Испанийн хөлбөмбөгчин]] [[Ангилал:Хөлбөмбөгийн хагас хамгаалагч]] [[Ангилал:Баскониа багийн тоглогч]] [[Ангилал:Бильбао Атлетик багийн тоглогч]] [[Ангилал:Атлетик Бильбао багийн тоглогч]] [[Ангилал:Испаничууд]] [[Ангилал:1980 онд төрсөн]] hlsickhba7tbca6cfipa0y8bbthmf42 0 44771 851741 741620 2026-03-29T02:49:05Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 851741 wikitext text/x-wiki {{Хөлбөмбөгчин 2 |нэр = Андони Ираола |уугуул нэр = Андони Ираола Сагарна |зураг = Andoni Iraola1.jpg |хэмжээ = |тайлбар = Ираола «[[Барселона (хөлбөмбөгийн баг)|Барселоны]]» эсрэг |мэндэлсэн огноо = [[1982]] оны [[6 сарын 22]] |мэндэлсэн газар = [[Испани]], [[Усурбиль]] |иргэншил = {{Далбаа Испани|20px}} [[Испани]] |өндөр = 182 |жин = 75 |байрлал = [[хамгаалагч (хөлбөмбөг)|баруун хамгаалагч]] |одоогийн баг = {{Далбаа Испани|20px}} [[Атлетик Бильбао]] |дугаар = 15 |залуучуудын багууд = {{хөлбөмбөгийн замнал||{{Далбаа Испани|20px}} [[Атлетик Бильбао]]|}} |багууд = {{хөлбөмбөгийн замнал |2000—2001|{{Далбаа Испани|20px}} [[Баскониа (хөлбөмбөгийн баг)|Баскониа]]|35 (4) |2001—2003|{{Далбаа Испани|20px}} [[Бильбао Атлетик]]|75 (15) |2003—одоо|{{Далбаа Испани|20px}} [[Атлетик Бильбао]]|384 (32)}} |шигшээ = {{хөлбөмбөгийн замнал |2008—одоо|{{Далбаа Испани|20px}} [[Испанийн хөлбөмбөгийн шигшээ|Испани]]|8 (0)}} |сүүлд шинэчилсэн = 2014 оны 5 сарын 19 |сүүлд шинэчилсэн (шигшээ) = 2012 оны 12 сарын 29 }} '''Андони Ираола Сагарна''' ({{lang-eu|Andoni Iraola Sagarna}}; [[1982]] оны [[6 сарын 22|зургаадугаар сарын 22-нд]] [[Усурбиль]] [[хот]]од төрсөн) — [[Баск орон|Баскын]] [[хөлбөмбөг]]чин бөгөөд [[Бильбао]]гийн «[[Атлетик Бильбао|Атлетика]]» болон [[Испанийн хөлбөмбөгийн шигшээ|Испанийн шигшээд]] [[хамгаалагч (хөлбөмбөг)|баруун хамгаалагчаар]] тоглодог. == Замнал == «Атлетикийн» дагуул «[[Баскониа (хөлбөмбөгийн баг)|Баскониа]]» болон «[[Бильбао Атлетик]]» багуудад тоглож байгаад үндсэн багт 2003 оны наймдугаар сарын 30-нд анх гараалсан. 2013 оны арванхоёрдугаар сарын 4-нд гэрээгээ 2015 оны зургаадугаар сарын 30-нд дуусгахаар сунгав.<ref>{{cite news|url=http://www.athletic-club.net/web/main.asp?a=0&b=1&c=1&d=1000&berria=13771&idi=2|title=Andoni Iraola’s renewal|publisher=Athletic Bilbao|date=4 December 2013|accessdate=4 December 2013|archive-date=7 Арван нэгдүгээр сар 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131107090108/http://www.athletic-club.net/web/main.asp?a=0|url-status=dead}}</ref> == Шигшээ == Испанийн шигшээд 2008 оны наймдугаар сарын 20-нд [[Данийн хөлбөмбөгийн шигшээ|Данийн]] эсрэг анх гараалсан байдаг. == Амжилт == ; {{Далбаа Испани}} [[Атлетик Бильбао|Атлетик Бильбао]] * [[УЕФА Европа лиг|Европа лигийн]] дэд байр: [[2011—2012 оны УЕФА Европа лиг|2011/12]] * [[Испанийн хөлбөмбөгийн цом|Испанийн цомын]] дэд байр: 2008/09, 2011/12 * [[Испанийн хөлбөмбөгийн супер цом|Испанийн супер цомын]] дэд байр: 2009 == Лавлах холбоос == {{лавлах холбоос}} == Гадны холбоос == * [https://web.archive.org/web/20131019124834/http://www.athletic-club.net/web/main.asp?a=1&b=1&c=1&d=0&jokalaria=431&idi=2 Профайл - «Атлетик»] {{ref-en}} * [https://web.archive.org/web/20120329050804/http://futbol.sportec.es/seleccion/ficha_jugador.asp?j=17627&n=iraola%2Fandoni%2Firaola%2Fsagarna Шигшээн үзүүлэлт] {{ref-es}} {{Spain-footy-bio-stub}} {{Атлетик Бильбао багийн бүрэлдэхүүн}} [[Ангилал:Испанийн шигшээ багийн хөлбөмбөгчин]] [[Ангилал:Хөлбөмбөгийн хамгаалагч]] [[Ангилал:Баскониа багийн тоглогч]] [[Ангилал:Бильбао Атлетик багийн тоглогч]] [[Ангилал:Атлетик Бильбао багийн тоглогч]] [[Ангилал:Испаничууд]] [[Ангилал:1982 онд төрсөн]] swixxfr02y4wu8rosi647bxs1lgmep6 0 44772 851744 769909 2026-03-29T03:06:53Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 851744 wikitext text/x-wiki {{Хөлбөмбөгчин 2 |нэр = Ариц Адурис |уугуул нэр = Ариц Адурис Субельдиа |зураг = Aritz Aduriz 2011.jpg |хэмжээ = 200px |тайлбар = Адурис «[[Валенсиа (хөлбөмбөгийн баг)|Валенсиад]]» |хоч = |мэндэлсэн огноо = [[1981]] оны [[2 сарын 11]] |мэндэлсэн газар = [[Испани]], [[Гипускоа]], [[Сан Себастьян]] |иргэншил = {{Далбаа Испани|20px}} [[Испани]] |өндөр = 182 |жин = 78 |байрлал = [[довтлогч (хөлбөмбөг)|довтлогч]] |одоогийн баг = {{Далбаа Испани|20px}} [[Атлетик Бильбао]] |дугаар = 20 |залуучуудын багууд = {{хөлбөмбөгийн замнал |1998—1999|{{Далбаа Испани|20px}} Антигуоко|}} |багууд = {{хөлбөмбөгийн замнал |1998—2000|{{Далбаа Испани|20px}} [[Ауррера Виториа]]|20 (0) |2002—2003|{{Далбаа Испани|20px}} [[Атлетик Бильбао]]|3 (0) |2000—2003|{{аренда}}{{Далбаа Испани|20px}} [[Бильбао Атлетик|Атлетик Бильбао Б]]|90 (19) |2003—2004|{{Далбаа Испани|20px}} [[Бургос (хөлбөмбөгийн баг)|Бургос]]|36 (16) |2004—2005|{{Далбаа Испани|20px}} [[Реал Вальядолид]]|46 (20) |2006—2008|{{Далбаа Испани|20px}} [[Атлетик Бильбао]]|82 (22) |2008—2010|{{Далбаа Испани|20px}} [[Мальорка (хөлбөмбөгийн баг)|Мальорка]]|69 (23) |2010—2012|{{Далбаа Испани|20px}} [[Валенсиа (хөлбөмбөгийн баг)|Валенсиа]]|58 (17) |2012—одоо|{{Далбаа Испани|20px}} [[Атлетик Бильбао]]|65 (30)}} |шигшээ = {{хөлбөмбөгийн замнал |2010|{{Далбаа Испани|20px}} [[Испанийн хөлбөмбөгийн шигшээ|Испани]]|1 (0)}} |сүүлд шинэчилсэн = 2014 оны 4 сарын 23 }} '''Ариц Адурис Субельдиа''' ({{lang-es|Aritz Aduriz Zubeldia}}; [[1981]] оны [[2 сарын 11|хоёрдугаар сарын 11-нд]] [[Гипускоа]] тойргийн [[Сан Себастьян]] [[хот]]од төрсөн) — [[Испани]]йн [[хөлбөмбөг]]чин бөгөөд «[[Атлетик Бильбао]]» багт [[довтлогч (хөлбөмбөг)|довтлогчоор]] тоглодог. [[Баскын хөлбөмбөгийн шигшээ|Баскын шигшээд]] 8 тоглолтонд 9 гоолдсон амжилтаар шилдэг мэргэн буучын болзолтой. == Замнал == Адурис «[[Валенсиа (хөлбөмбөгийн баг)|Валенсиад]]» 2010 оны долоодугаар сарын 14-нд 4 сая [[евро]]гоор элссэн<ref>[http://www.marca.com/2010/07/14/futbol/equipos/valencia/1279131028.html Aduriz ya es jugador del Valencia (Aduriz a Valencia player)]; [[Marca (newspaper)|Marca]], 14 July 2010 {{es icon}}</ref> ба хоёр жилийн турш 83 тоглолтонд нь оролцож 27 бөмбөг оруулж байлаа. «[[Атлетик Бильбао|Атлетик Бильбаодоо]]» 2012 оны зургаадугаар сарын 27-нд 2.5 сая еврогоор ирсэнээр гурван жилийн гэрээ байгуулав.<ref>{{cite news|url=http://soccernet.espn.go.com/news/story/_/id/1116924/athletic-agree-fee-for-aritz-aduriz-return?cc=5739|title=Athletic seal Aduriz return|publisher=ESPN Soccernet|date=27 June 2012|accessdate=27 June 2012}}</ref> == Шигшээ == Гялалзаж байх үед нь түүнийг [[Испанийн хөлбөмбөгийн шигшээ|Испанийн шигшээ]] [[2012 оны хөлбөмбөгийн ЕАШТ|2012]] оны [[Хөлбөмбөгийн ЕАШТ|ЕАШТ-ий]] сонгонд 2010 оны аравдугаар сарын 8-нд [[Литвын хөлбөмбөгийн шигшээ|Литвын]] эсрэг ('''3''':1) анх тоглуулж байв.<ref>{{cite web|url=http://www.uefa.com/uefaeuro2012/matches/season=2012/round=15171/match=2002208/index.html|title=Mata the catalyst as Spain win in Lithuania|publisher=UEFA.com|date=29 March 2011|accessdate=15 May 2013}}</ref> == Лавлах холбоос == {{лавлах холбоос}} == Гадны холбоос == * [http://www.bdfutbol.com/en/j/j278.html Профайл - BDFutbol] * [https://web.archive.org/web/20130206230037/http://www.athletic-club.net/web/main.asp?a=1&b=1&c=1&d=0&jokalaria=422&idi=2 Профайл - Атлетик Бильбао] * [https://web.archive.org/web/20120927215819/http://www.valenciacf.com/contenidos/ElEquipo/Jugadores/Valencia/Aduriz.html?__locale=en Профайл - Валенсиа] * [https://web.archive.org/web/20120528003155/http://futbol.sportec.es/seleccion/ficha_jugador.asp?j=18658&n=aduriz%2Faritz%2Faduriz%2Fzubeldia Шигшээ] {{Spain-footy-bio-stub}} {{Атлетик Бильбао багийн бүрэлдэхүүн}} [[Ангилал:Испанийн шигшээ багийн хөлбөмбөгчин]] [[Ангилал:Хөлбөмбөгийн довтлогч]] [[Ангилал:Ауррера Виториа багийн тоглогч]] [[Ангилал:Атлетик Бильбао багийн тоглогч]] [[Ангилал:Бургос багийн тоглогч]] [[Ангилал:Реал Вальядолид багийн тоглогч]] [[Ангилал:Мальорка багийн тоглогч]] [[Ангилал:Валенсиа багийн тоглогч]] [[Ангилал:Испаничууд]] [[Ангилал:1981 онд төрсөн]] asx609l2rpw9gkszcimuopqjcaakoqu 0 45297 851755 766422 2026-03-29T04:33:53Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 851755 wikitext text/x-wiki {{Short description|Оросын Брянск мужийн хот}} {{Инфобокс Оросын суурин |mn_name=Брянск |ru_name=Брянск |image_skyline=Bryansk Prospekt Lenina.JPG |image_caption=Лениний гудамж |coordinates={{coord|53|14|N|34|22|E|display=inline,title}} |map_label_position=right |image_coa=Bransk_CoA_2016.gif |coa_caption=Герб Брянска |image_flag=Flag of Bryansk.png |flag_caption= |anthem= |anthem_ref= |holiday=9 сарын&nbsp;17 |holiday_ref= |federal_subject=[[Брянск муж]] |federal_subject_ref=<ref name="Ref25" /> |adm_city_jur=Брянскийн [[холбооны субъектийн чанартай хот|хотын захиргааны тойрог]] (холбооны субъектийн чанартай хот) |adm_city_jur_ref=<ref name="Ref1456">Law #69-Z</ref> |adm_ctr_of1=[[Брянск муж]] |adm_ctr_of1_ref=<ref name="Ref25" /> |adm_ctr_of2=Брянскийн хотын захиргааны тойрог |adm_ctr_of2_ref=<ref name="Ref1456" /> |inhabloc_cat=Хот |inhabloc_cat_ref=<ref name="Ref25" /> |inhabloc_type= |inhabloc_type_ref= |urban_okrug_jur=Брянск хотын тойрог |urban_okrug_jur_ref=<ref name="Ref27" /> |mun_admctr_of=Брянск хотын тойрог |mun_admctr_of_ref=<ref name="Ref27" /> |leader_title=Тэргүүн |leader_title_ref=<ref name="HeadLegis">Charter of Bryansk, Article&nbsp;24</ref> |leader_name=Марина Дбар |leader_name_ref=<ref name="HeadName">Official website of Bryansk Council of People's Deputies. [http://www.bryansk032.ru/?j=174&m=175 Marina Valentynivna Dbar], Head of the City of Bryansk</ref> |representative_body=[[Брянск Ардын депутатуудын зөвлөл|Ардын депутатуудын зөвлөл]] |representative_body_ref=<ref name="HeadLegis" /> |area_of_what= |area_as_of= |area_km2= |area_km2_ref= |pop_2010census=415721 |pop_2010census_rank=41-т |pop_2010census_ref=<ref name="2010Census">{{ru-pop-ref|2010Census}}</ref> |pop_density= |pop_density_as_of= |pop_density_ref= |pop_latest=426225 |pop_latest_date=1 сар, 2015 |pop_latest_ref=<ref name="2015Est">Bryansk Oblast Territorial Branch of the [[Russian Federal State Statistics Service|Federal State Statistics Service]]. [http://bryansk.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/bryansk/resources/5ba68a8047169cd3b972b987789c42f5/nas2015_po.htm Предварительная оценка численности населения Брянской области по городским округам и муниципальным районам на 1 января 2015 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150402184417/http://bryansk.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/bryansk/resources/5ba68a8047169cd3b972b987789c42f5/nas2015_po.htm |date=April 2, 2015 }} {{in lang|ru}}</ref> |established_date=985<ref name="gr" /> эсвэл 1146 |established_title= |established_date_ref=<ref name="Founded1146"/> |current_cat_date= |current_cat_date_ref= |prev_name1= |prev_name1_date= |prev_name1_ref= |postal_codes=241000–241002, 241004, 241006, 241007, 241010–241025, 241027–241031, 241033, 241035–241041, 241044, 241044, 241047, 241050, 241890, 241899, 241960–241967, 241970, 241980–241983, 241985, 241988, 241991 |dialing_codes=4832 |dialing_codes_ref= |website=http://www.bga32.ru |website_ref= }} '''Брянск''' ({{lang-ru|Брянск}}<ref>[http://www.mojgorod.ru/cities/listcity.html Список всех городов Российской Федерации]. «Мой Город» {{ref-ru}}</ref>) — [[Оросын Холбооны Улс]]ын [[Брянск муж]]ийн засаг захиргааны төв.<ref>[http://megabook.ru/article/%D0%90%D0%B4%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%BD%D0%BE-%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D0%B5%20%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D0%A0%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B8 Административно-территориальное деление России] {{ref-ru}}</ref><ref>[http://emigrant-ussr.ru/index/administrativno_territorialnoe_ustrojstvo_rossii/0-12 Административно-территориальное устройство России] {{ref-ru}}</ref> Брянск хот улсынхаа [[Москва|нийслэлээс]] баруун урд зүгт ойролцоогоор 380 км-ийн зайтай. Энэ хот {{EWZ|RU|15401}} хүн амтай (мэдээ: {{EWD|RU|15401}}),<ref name="einwohner_aktuell" /> [[Десна гол]]ын эрэгт оршдог. == Түүх == Брянскийг 985 онд [[Киев]]ийн гүн [[Владимир Святославич|I Владимир]] [[Десна гол]]ын баруун хөвөөнд дайснаас сэргийлэх харуулын цэг байгуулснаар бий болсон ба 1146 оны цаг түүхийн бичигт анх дурдагджээ. Угтаа „Дебрянск“ хэмээх нэртэй бөгөөд энэ нь ''дебрь'' буюу монголоор ''өтгөн/шигүү ой'' гэсэн утгатай аж. 13-р зуунд бие даасан хот байгаад [[Брянскийн Гүнт Улс]]ын хамба лам ба гүнгийн төв байв. 1239 онд [[Монголчууд]] [[Чернигов]], [[Новгород-Северский]] болон [[Черниговын Гүнт Улс]]ын бусад хотуудыг дайлаар мордон сүйрүүлсний дараа гүнт улсын захиргаа Брянскад шилжив. Гэвч удалгүй [[Алтан Орд]]ны довтолгоонд өртөн энэхүү гүнт улсыг мөхөөв. 1356 оноос эхлэн Брянск хот [[Литвын Их Гүнт Улс]]ын мэдэлд шилжсэн. 1503 онд [[Оросын Хаант Улс|Хаант Орост]] очжээ. === Хүн амын өсөлт === {| class="wikitable" ! Он ! Хүн ам |- | 1897 || align="right" | 24.781 |- | 1939 || align="right" | 179.946 |- | 1959 || align="right" | 207.319 |- | 1970 || align="right" | 317.504 |- | 1979 || align="right" | 394.210 |- | 1989 || align="right" | 452.160 |- | 2002 || align="right" | 431.526 |- | 2010 || align="right" | 415.721 |} <small>''Зүүлт:'' Хүн амын тооллогын мэдээ</small> == Зураг == <gallery heights="200px" widths="240px" class="center"> Train station Bryansk1.JPG Петровская гора 2013.jpg Bryansk - Spaso-Grobovskaya church.JPG Памятник Александру Пересвету и Бояну на Покровской горе.jpg </gallery> == Уур амьсгал == {{Уур амьсгалын хүснэгт | float = none | TABELLE = aktiviert | DIAGRAMM TEMPERATUR = rechts | DIAGRAMM NIEDERSCHLAG = deaktiviert | DIAGRAMM NIEDERSCHLAG HÖHE = 200 | QUELLE = [http://worldweather.wmo.int/107/c00979.htm Roshydromet] | Überschrift = | Ort = Брянск <!-- durchschnittliche Höchsttemperatur für den jeweiligen Monat in °C --> | hmjan = −5.7 | hmfeb = −4.1 | hmmär = 1.3 | hmapr = 10.9 | hmmai = 18.9 | hmjun = 21.7 | hmjul = 22.7 | hmaug = 21.8 | hmsep = 16.7 | hmokt = 9.2 | hmnov = 1.7 | hmdez = −2.9 <!-- durchschnittliche Niedrigsttemperatur für den jeweiligen Monat in °C --> | lmjan = −11.9 | lmfeb = −11.0 | lmmär = −5.4 | lmapr = 2.2 | lmmai = 8.4 | lmjun = 11.6 | lmjul = 13.0 | lmaug = 11.9 | lmsep = 7.6 | lmokt = 2.3 | lmnov = −3.0 | lmdez = −8.1 <!-- durchschnittliche Niederschlagsmenge für den jeweiligen Monat in mm --> | nbjan = 40 | nbfeb = 27 | nbmär = 36 | nbapr = 45 | nbmai = 53 | nbjun = 79 | nbjul = 89 | nbaug = 69 | nbsep = 55 | nbokt = 46 | nbnov = 49 | nbdez = 51 <!-- durchschnittliche Regentage für den jeweiligen Monat in d --> | rdjan = 10 | rdfeb = 8 | rdmär = 9 | rdapr = 9 | rdmai = 9 | rdjun = 11 | rdjul = 11 | rdaug = 9 | rdsep = 9 | rdokt = 8 | rdnov = 11 | rddez = 12 }} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Bryansk|Брянск}} {{Wiktionary}} * [http://www.bryanskcity.ru/ Хотын захиргааны албан ёсны цахим хуудас]{{Dead link|date=Гуравдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} == Зүүлтийн тайлбар== {{лавлах холбоос}} {{ОХУ-ын тавин том хот}} [[Ангилал:Брянск мужийн суурин]] [[Ангилал:Оросын хот]] [[Ангилал:Оросын их сургуулийн хот]] [[Ангилал:Оросын холбооны мужийн нийслэл]] [[Ангилал:Десна голын суурин]] 4d4oenu5qli7wgspub18fdhn51wch93 0 52378 851797 743331 2026-03-29T10:41:36Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 851797 wikitext text/x-wiki '''Мэдээлэл Шинжлэх Ухаан Технологийн Их Сургууль(МШУТИС) "Гэгээн Паул Апостл"''' нь бүгд найрамдах Македон улсын Охрид хотод байрлах улсын их сургууль юм. МШУТИС нь 2008 онд. Мэдээллийн Технологийн их сургууль байгуулах хуульд заагдсаны дагуу Македоны Парламентаас байгуулагдсан <ref name="Act on Establishment">{{cite web|url=http://www.slvesnik.com.mk/Issues/C70532D904C8034CA10DF9C89044E4BD.pdf|title=Act on Establishment'|publisher=http://www.slvesnik.com.mk/}}</ref>. 2010 онд тус сургуулийн оюутнууд Македон дахь анхны суперкомпьютерыг бүтээсэн <ref name="Supercomputer">{{cite web|url=http://it.com.mk/pretstaven-makedonski-superkompjuter-napraven-od-studenti/|title=Supercomputer at UIST|publisher=http://it.com.mk/}}</ref>. Олон улсын харилцааг өргөжүүлснээр МШУТИС-д дэлхийн 40 гаруй орны оюутнууд мөн орон нутгийн оюутнуудаас бүрдэх 450 гаруй оюутнууд суралцаж байна. 2013/2014 Дэлхийн их сургуулийн Эрдмийн зэрэглэлийн дагуу МШУТИС нь Македон улс дахь бусад 20 их, дээд сургуулиудаас шилдэг их сургуулийн 4-т бичигджээ <ref name="University ranking in Republic of Macedonia">{{cite web|url=http://www.mon.gov.mk/index.php/dokumenti/rang-listi|title=University ranking in Republic of Macedonia'|publisher=http://www.mon.gov.mk/|access-date=2015-06-12|archive-date=2016-04-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20160418032633/http://www.mon.gov.mk/index.php/dokumenti/rang-listi|url-status=dead}}</ref>. Тэнхимүүд: * Харилцаа холбооны сүлжээ, аюулгүй байдлын факультет * Компьютерийн шинжлэх ухаан, инженерийн факультет * Мэдээллийн систем, мултимедиа болон анимэйшн факультет * Хэрэглээний Мэдээлэл технологи, машин тагнуулын болон Робот факультет * Мэдээлэл, харилцаа холбоо, шинжлэх ухааны факультет MШУИС-н олон улсын хамтын ажиллагаа болон дэлхий нийтийн хэд хэдэн их, дээд сургуулиудын хамтын ажиллагаа хоёр талын санамж бичиг: * Аукланд их сургууль, Рочестер, Мичиган, АНУ-ын * Истанбул Их сургууль, Истанбул, Турк, * Cumhuriyet Universiti, Sivas, Турк * Техникийн их сургууль Cluj-Napoca, Cluj-Napoca, Румын * University-де биелэгдэнэ TIMISOARA, TIMISOARA, Румын * Elizade их сургууль, Oндо, Нигери * Kütahya Dumlupınar их сургууль, Kütahya, Турк. ==Ишлэл== {{Reflist}} ==External links== * [http://arquivo.pt/wayback/20160111002028/http://www.uist.edu.mk/ Official website of UIST "St. Paul The Apostle" Ohrid] {{en icon}} [[Ангилал:Умард Македон]] [[Ангилал:Европын их сургууль]] 2ifoxfekx7fprxnk1hiw8x0ex7mxdlu 0 62387 851796 812168 2026-03-29T10:23:20Z ~2026-19359-46 103561 851796 wikitext text/x-wiki '''Ажай тайж'''<ref>Ажай тайжийг Монголын ихэнх сурвалжид Хорчины Адай хааны нэртэй адилтгаж үзээд, түүнтэй андуурч, Адай ба Ажай нарыг нэг хүн гэж үзсэн тохиолдол их байдаг. Гэтэл Ажай тайж бол Ойрад нутагт сууж байсан Хиад Боржигин овгийн хүн юм. [[Адай хаан|Адай тайж]] нь 1425 оны орчимд их хаан болсон, Хавт Хасарын угсааны Боржигин овгийн хүн юм.</ref> нь (Ачай тайж<ref name=":0">{{Cite book |last=Саган |first=сэцэн |title=Эрдэнийн товч |year=2006 |edition=1 |location=Улаанбаатар |pages=104 |translator-last=М |translator-first=Баярсайхан}}</ref>, 1400－14??)， [[Хиад Боржигин|Хиад боржигин]] [[Элбэг нигүүлсэгч хаан|Элбэг хааны]] хүү '''[[Харгучуг Дүүрэнтөмөр хунтайж]]'''ийн хатан '''[[Өлзий гоо хатан|Өлзийтгуа гообэйж]]'''ээс төрсөн. ==Намтар== Ажай тайжийн төрсөн тухай түүх домог 17-р зууны эхээр бичигдсэн монголын түүхийн шастир бичигт тодорхой тэмдэглэжээ. 1399 оны туулай жилийн өвөл [[Цорос|Чоросын]] [[Хуухай Даюу]]<nowiki/>гийн хов үгээр [[Элбэг нигүүлсэгч хаан|Элбэг хаан]] өөрийн дүү [[Харгучуг Дүүрэнтөмөр хунтайж|Харгучуг дүүрэнтөмөр хунтайжийн]] хатан [[Өлзий гоо хатан|Өлзийт хунбэйжийн]] үзэсгэлэн гоод тачаадаж, дүүгээ алж "гурван сартай жирэмсэн"<ref name=":0" /> [[Өлзий гоо хатан|Өлзийт хунбэйжийг]] хатнаа болгосноос 4 сарын дараа хааныг анд явсан хойгуур [[Хуухай Даюу]] ноёныг [[Өлзий гоо хатан|Өлзийт гоо бэйж]] өргөөндөө дуудан ирүүлж архи өргөн барихдаа:<blockquote>Муу биеийг минь сайн болгон Бага биеийг минь их болгон Хун бэйж нэрийг минь Бэхи тайху болгов<ref name=":0" /></blockquote>хэмээн хэлж согтоосны дараа [[Хуухай Даюу|Хуухайг]] орон дээрээ хэвтүүлж, үс гэзгээ тасчиж, нүүрээ маажиж, уйлан суухад [[Элбэг нигүүлсэгч хаан|Элбэг хаанд]] гүтгэн хэлэхэд [[Хуухай Даюу|Хуухай даюу]] сэрээд айн зугтахад араас нь нэхүүлэн барьж алаад Өлзийт хунбэйжд өгтөл Хааны цус, Хуухайн тосыг долоож, нөхрийнхөө өш хонзон авснаа үнэнээр өчсөн ч, [[Элбэг нигүүлсэгч хаан|Элбэг хаан]] зэмлэлгүй орхиод, [[Хуухай Даюу|Хуухай даюуг]] хилсээр алсандаа харамсаж хүү [[Батула|Батулад]] [[Самур гүнж|Самур гүнжээ]] хатан болгож чинсан цол өгч [[Дөрвөн ойрдын холбоо|Дөрвөн Ойрдыг]] захируулахаар явуулсан. Энэ явдалд Ойрадын ноён [[Үгэчи хашиха|Үгч хашха]] дургүйцэж, [[Батула]] чинсангийн хамт [[Элбэг нигүүлсэгч хаан|Элбэг хааныг]] довтлон амийг нь таслав. Энэ үед [[Өлзий гоо хатан|Өлзийт хунгоо бэйж]] 7 сартай болоод, дахин гурван сарын дараа луу жилд нэгэн нуган төрүүлсэнийг '''[[Ажай тайж]]''' гэж нэрлэжээ. Уг хэрэг явдлаас болж Монгол улс 2 хэсэг болж, 100 гаруй жил үргэлжилсэн дотоодын дайн гарсан. Нялх ахуйд нь [[Үгэчи хашиха]] хөвүүнчлэн өсгөж, [[Үгэчи хашиха|Үгэчи хашхагийн]] хүү [[Ойрадай хаан|Ойрадай хаан Эсэхүг]] 1425 онд нас барах хүртэл Ойрад нутагт зарцлагдаж байсан. [[Эрдэнийн товч]], [[Шар тууж]], [[Болор эрих]] зэрэг түүхийн ном зохиолд 1425 онд [[Эсэхү]] хааныг нас барсны дараа [[Самур гүнж]], [[Өлзий гоо хатан|Өлзийт хунгоо бэйж]], Ажай тайж, [[Аругтай тайш|Аругтай тайж]] нарт <blockquote>"Эсэхү хаан нь үхвэй Эрхчэгүүд улс эх тэргүүнээ сандвай Эзэн эцэгтээ мөргөж амиа гуйн Энэ дээр нь морилбоос болох"<ref>{{Cite book |last=Саган |first=сэцэн |title=Эрдэнийн товч |year=2006 |edition=1 |location=Улаанбаатар |pages=108 |translator-last=М |translator-first=Баярсайхан}}</ref></blockquote>гэж хэлээд Ойрад нутгаас Монголын зүг зугтаалгаж байгаагаар дүрсэлдэг. Харин [[Лу.Алтан товч]], [[Хураангуй Алтан товч]], [[Асрагч нэртийн түүх]] зэрэг зарим сурвалжид энэ тухай байдаггүй. Ажай тайжийг монголд ирж [[Адай хаан|Адай хааны]] дэргэд ирснээс хойш түүний мэдээ баримт ер гардаггүй бөгөөд түүний гурван хүү [[Тайсун хаан|Тогтобух]], [[Агваржин хаан|Агваржин]], [[Мандуул хаан|Мандуул]] нар Монголын их хааны [[Тамга|тамгыг]] атгаж байсан юм. ==Холбоотой мэдээлэл== *[[Тайсун хаан]] *[[Агваржин хаан]] *[[Мандуул хаан]] ==Эшлэл== [[Ангилал:1399 онд төрсөн]] [[Ангилал:15-р зуунд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Боржигин]] 1i5l89lctw3c49bbrndc77zrupxni0k 0 66085 851735 851430 2026-03-29T01:12:30Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 851735 wikitext text/x-wiki {{Infobox programming language | name = R хэл | logo = [[File:R logo.svg|200px|Лого]] | released = {{Start date and age|1993|08}}<ref name="Interface98">{{cite techreport |url=https://www.stat.auckland.ac.nz/~ihaka/downloads/Interface98.pdf |title=R : Past and Future History |first=Ross |last=Ihaka |institution=Statistics Department, The University of Auckland, Auckland, New Zealand |conference=Interface '98 |year=1998}}</ref> | designer = [[wikisource:en:Ross Ihaka|Ross Ihaka]] and [[wikisource:en:Robert Gentleman (statistician)|Robert Gentleman]] | developer = R Core Team<ref>{{Cite web |url=https://cran.r-project.org/doc/FAQ/R-FAQ.html#What-is-R_003f |title=R FAQ |at=2.1 What is R? |date=November 26, 2015 |first=Kurt |last=Hornik |website=The Comprehensive R Archive Network |accessdate=2015-12-06}}</ref> | typing = [[wikisource:en:dynamic typing|Dynamic]] | implementations = | dialects = | influenced = | license = [[GNU GPL#Version 2|GNU GPL v2]]<ref>{{cite web |url=https://www.r-project.org/COPYING |title=R license |publisher=r-project |access-date=6 June 2016}}</ref> | website = [https://www.r-project.org/ www.r-project.org] | wikibooks = | paradigms = [[Multi-paradigm programming language|Multi-paradigm]]: [[Array programming|Array]], [[Object-oriented programming|object-oriented]], [[Imperative programming|imperative]], [[Functional programming|functional]], [[Procedural programming|procedural]], [[Reflective programming|reflective]] | latest_release_version = 3.4.0 (You Stupid Darkness)<ref>{{cite web|url=https://cran.r-project.org/doc/manuals/r-devel/NEWS.html|title=R News|website=CRAN|access-date=22 April 2017}}</ref> | latest_release_date = {{Start date and age|2017|04|21}} | latest_test_version = | latest_test_date = | influenced_by = | file_ext = .r, .R, .RData, .rds, .rda }} R нь статистик тооцоолол, график дүрслэлд зоиулагдсан нээлттэй эх бүхий [[программчлалын хэл]] болон програм хангамж бөгөөд Статистик Тооцооллын R Сан дээр түшиглэдэг.{{refn| R language and environment * {{Cite web |url=https://cran.r-project.org/doc/FAQ/R-FAQ.html#What-is-R_003f |title=R FAQ| at=2.1 What is R? |date=November 26, 2015 |first=Kurt |last=Hornik |website=The Comprehensive R Archive Network |accessdate=2015-12-06}} R Foundation * {{Cite web |url=https://cran.r-project.org/doc/FAQ/R-FAQ.html#What-is-the-R-Foundation_003f |title=R FAQ |at=2.13 What is the R Foundation? |date=November 26, 2015 |first=Kurt |last=Hornik |website=The Comprehensive R Archive Network |accessdate=2015-12-06}} The R Core Team [https://cran.r-project.org/doc/FAQ/R-FAQ.html#Citing-R asks authors who use R in their data analysis] to cite the software using: * R Core Team (2016). R: A language and environment for statistical computing. R Foundation for Statistical Computing, Vienna, Austria. URL http://www.R-project.org/. }} R хэлийг статистикчид, [[Data mining|өгөгдлийн уурхайчид]] статистикийн програм хангамж{{refn| widely used * {{cite journal | author1 = Fox, John | author2 = Andersen, Robert | lastauthoramp = yes | title = Using the R Statistical Computing Environment to Teach Social Statistics Courses | publisher = Department of Sociology, McMaster University | date = January 2005 | url = http://www.unt.edu/rss/Teaching-with-R.pdf | format = PDF | accessdate = 2006-08-03 | archive-date = 2016-06-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160611085820/http://www.unt.edu/rss/Teaching-with-R.pdf | url-status = dead }} * {{cite news | url=https://www.nytimes.com/2009/01/07/technology/business-computing/07program.html |title=Data Analysts Captivated by R's Power | date=2009-01-06 | accessdate=2009-04-28|last=Vance| first=Ashlee |work=[[New York Times]]| quote=R is also the name of a popular programming language used by a growing number of data analysts inside corporations and academia. It is becoming their lingua franca...}} }} зохиох, мэдээлэлд дүн шинжилгээ хийх<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2009/01/07/technology/business-computing/07program.html|title=Data Analysts Captivated by R's Power|date=2009-01-06|accessdate=2009-04-28|last=Vance|first=Ashlee|work=[[New York Times]]|quote=R is also the name of a popular programming language used by a growing number of data analysts inside corporations and academia. It is becoming their lingua franca...}}</ref> зэрэгт өргөн хэрэглэхийн зэрэгцээ сүүлийн жилүүдэд түүний хэрэглээ бусад чиглэлд ч хурдацтай өсөн нэмэгдэж байна.{{refn| R's popularity * David Smith (2012); [http://java.sys-con.com/node/2288420 ''R Tops Data Mining Software Poll''], Java Developers Journal, May 31, 2012. * Karl Rexer, Heather Allen, & Paul Gearan (2011); [http://www.rexeranalytics.com/Data-Miner-Survey-Results-2011.html ''2011 Data Miner Survey Summary''], presented at Predictive Analytics World, Oct. 2011. * {{cite web|author=Robert A. Muenchen|year=2012|url= http://r4stats.com/articles/popularity/|title=The Popularity of Data Analysis Software}} * {{cite journal|url=http://www.nature.com/news/programming-tools-adventures-with-r-1.16609|title=Programming tools: Adventures with R|first1=Sylvia|last1=Tippmann|journal=[[Nature (journal)|Nature]]|volume = 517| doi = 10.1038/517109a | pages = 109–110 | date = 29 December 2014}} }} R бол GNU програм хангамж юм.{{refn| GNU project * {{cite web | url=http://directory.fsf.org/project/gnur/ | publisher=Free Software Foundation (FSF) Free Software Directory|title=GNU R |date=19 July 2010|accessdate=13 November 2012}} * {{cite web | author=R Project|date=n.d.|url=https://www.r-project.org/about.html | title=What is R? | accessdate=2009-04-28}} }} R програмын эх код [[Си хэл|C]], [[Фортран|Fortran]], R хэл дээр бичигдсэн.<ref>{{cite web|author="Wrathematics"|url=http://librestats.com/2011/08/27/how-much-of-r-is-written-in-r/|title=How Much of R Is Written in R|date=27 August 2011|accessdate=2011-12-01|publisher=librestats}}</ref> R програмыг [[GNU General Public License|GNU GPL Олон Нийтийн Лиценз]]-ээр голлох [[Үйлдлийн систем|үйлдлийн системүүд]] дээр үнэ төлбөргүй ашиглах боломжтой. Мөн R нь командын мөрнөөс ажилладаг тул зориулалтын [[Хэрэглэгчийн график интерфейс|график интерфейс]] бүхий програмаар дамжуулан ашиглах нь зүйтэй.<ref name="R_gui">{{cite web|title=7 of the Best Free Graphical User Interfaces for R|url=http://www.linuxlinks.com/article/20110306113701179/GUIsforR.html|website=linuxlinks.com|accessdate=9 February 2016}}</ref> == Түүх == R нь John Chambers гэдэг хүний Bell Labs-д ажиллаж байх үедээ зохиосон [[wikisource:en:S (programming language)|програмчлалын S хэл]] дээр тулгуурласан. Эдгээрийн хооронд хэдэн чухал ялгаа байдаг ч S хэлээр бичигдсэн кодын ихэнх нь R дээр шууд ажилладаг.<ref>{{cite web|url=https://www.r-project.org/about.html|title=R: What is R?|website=R-Project|accessdate=7 February 2016}}</ref> R програмыг Росс Ihaka , Роберт Gentleman<ref>{{cite web|url=http://myprofile.cos.com/rgentleman|title=Individual Expertise profile of Robert Gentleman|last=Gentleman|first=Robert|date=9 December 2006|accessdate=2009-07-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110723215206/http://myprofile.cos.com/rgentleman|archivedate=23 July 2011}}</ref> нар Шинэ Зеландын Веллингтон Их Сургууль-д байх үедээ зохиосон бөгөөд одоогоор ''R Development Core Team'' хөгжүүлж байна. S хэлний зохиогч Chambers уг багийн нэг гишүүн юм. R гэх нэр нь түүнийг анхлан зохиогчдын нэр болон гол суурь нь болсон S хэлний нэртэй холбоотой.<ref>{{cite book|url=https://cran.r-project.org/doc/FAQ/R-FAQ.html#Why-is-R-named-R_003f|title=The R FAQ: Why is R named R?|isbn=3-900051-08-9|author=Kurt Hornik|accessdate=2008-01-29}}</ref> Төсөл 1992 онд санаачлагдсан бол анхны хувилбар нь 1995 онд гарсан. Харин тогтвортой beta хувилбар нь 2000 онд гарсан.<ref>{{Cite web|url=https://cran.r-project.org/doc/html/interface98-paper/paper_2.html|title=R : Past and Future History -- A Free Software Project|website=cran.r-project.org|access-date=2016-05-30}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://blog.revolutionanalytics.com/2016/03/16-years-of-r-history.html|title=Over 16 years of R Project history|website=Revolutions|access-date=2016-05-30}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.stat.auckland.ac.nz/~ihaka/downloads/Massey.pdf|title=The R Project: A Brief History and Thoughts About the Future|last=Ihaka|first=Ross|date=|website=stat.auckland.ac.nz|publisher=|access-date=}}</ref> == R програм Монгол улсад == R програмыг хэрэглэх, R хэлийг судлах явдал [[Монгол улс]]ад улам бүр дэлгэрч буй бөгөөд үүнийг гэрчлэх мэдээ материал<ref>{{Cite web|url=http://news.num.edu.mn/?p=38344|title=Судалгаанд статистикийн аргыг хэрэглэх нь сэдэвт сургалт амжилттай болж өндөрлөлөө|website=news.num.edu.mn|access-date=2016-11-29}}</ref>, нийгмийн сүлжээний бүлгэмүүд<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/groups/238749916309897/|title=Монголын R хэрэглэгчдийн групп|website=facebook.com|access-date=2017-05-19}}</ref> цөөнгүй байна. Зарим их, дээд сургууль сургалтын хөтөлбөртөө R програмыг нэвтрүүлснээс тухайлан [[Монгол Улсын Их Сургууль]] дээр хэрэгжиж буй Статистик хөтөлбөрийг дурдаж болно.{{citation needed|date=May 2017}} Монгол хэл дээрх ном, сурах бичиг, гарын авлагын хувьд [https://web.archive.org/web/20171129163653/http://galaa.mn/ Г.Махгал], Ш.Мөнгөнсүх нар бичиж Б.Магсаржав хянан тохиолдуулсан [https://web.archive.org/web/20171217135839/http://magadlal.mn/books/id-2.html Статистик програмчлалын R хэл] сурах бичиг хэвлэгдэн гарчээ.<ref>{{Cite web|url=http://mongolbooks.com/%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%87%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD-r-%D1%85%D1%8D%D0%BB-2017/|title=МУИС Пресс хэвлэлийн газар|website=mongolbooks.com|access-date=2017-05-19|archive-date=2017-05-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20170519163835/http://mongolbooks.com/%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%87%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD-r-%D1%85%D1%8D%D0%BB-2017/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://magadlal.mn/books/id-2.html|title=www.magadlal.mn|website=magadlal.mn|access-date=2017-05-19|archive-date=2017-12-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20171217135839/http://magadlal.mn/books/id-2.html|url-status=dead}}</ref> == Статистикийн зүгээс онцлох зүйлс == R, түүний сангууд олон янзын статистик болон график хэрэгсэл агуулдаг. Тухайлбал шугаман болон шугаман бус загвар, статистик шинжүүрүүд, хугацаан цувааны шинжилгээ, бүлэглэх, ангилах болон бусад олон шинжилгээ дурдаж болно. Мөн R програмын нэмэлт багцууд олон янзын функц болон бусад зүйлс агуулдаг. R хэлний стандарт функцүүдийн олонх нь R хэл дээрээ бичигдсэн бөгөөд нэмэлтээр [[Си хэл|C]], [[C++]], [[Фортран|Fortran]] хэл дээрх код оруулан ажиллуулж болдог. Өндөр мэдлэг чадвартай хэрэглэгчид C, C++,<ref>{{cite journal|url=http://www.jstatsoft.org/v40/i08|title=Rcpp: Seamless R and C++ Integration|first1=Dirk|last1=Eddelbuettel|first2=Romain|last2=Francois|journal=[[Journal of Statistical Software]]|volume=40|issue=8|year=2011|doi=10.18637/jss.v040.i08}}</ref> [[Java]],<ref>{{cite web|title=Calling R from Java|first=Duncan|last=Temple Lang|url=http://www.nuiton.org/attachments/168/RFromJava.pdf|date=6 November 2010|accessdate=18 September 2013|publisher=Nuiton}}</ref> [[.NET Фрэймворк|.NET]]{{refn| .NET Framework * {{cite web |title=Making GUIs using C# and R with the help of R.NET |url = http://psychwire.wordpress.com/2011/06/19/making-guis-using-c-and-r-with-the-help-of-r-net/}} * {{cite web |title=R.NET homepage |url=http://rdotnet.codeplex.com/ |access-date=2017-05-18 |archive-date=2015-10-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151013020201/http://rdotnet.codeplex.com/ |url-status=dead }} * {{cite conference |url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |title=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |last1=Haynold |first1=Oliver M. |date=April 2011 |conference=R/Finance 2011 |conference-url=http://www.rinfinance.com/RinFinance2011/agenda/ |publisher= |book-title= |pages= |location=Chicago, IL, USA |id= }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-29 01:12:30 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-25 23:40:57 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-25 15:57:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-20 22:50:21 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-17 23:46:10 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-14 22:54:58 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-11 23:57:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-08 23:22:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-05 23:40:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-02 22:48:48 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-27 23:49:21 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-24 22:57:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-21 23:32:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-18 23:02:05 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-15 23:30:32 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-12 22:45:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-09 23:57:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-06 23:31:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-03 22:53:10 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-31 23:53:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-28 22:54:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-25 23:32:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-22 23:04:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-19 23:35:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-16 22:55:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-13 23:22:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-13 03:16:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-10 04:04:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-05 22:44:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-02 21:42:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-31 00:40:42 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-27 22:10:05 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-24 22:29:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-21 21:38:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-18 22:42:11 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-15 21:36:30 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-12 22:21:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-09 22:02:02 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-09 03:45:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-05 21:09:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-02 19:51:01 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-25 00:13:11 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-21 23:47:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-15 18:28:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-12 17:33:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-09 18:20:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-06 17:56:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-03 18:15:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-31 17:30:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-28 18:41:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-25 18:26:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-22 19:11:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-19 17:21:42 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-19 11:24:28 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-19 02:49:20 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-14 21:41:07 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-11 20:40:43 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-11 14:14:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-11 07:33:32 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-07 22:30:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-04 21:50:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-01 21:57:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-28 22:26:04 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-25 21:31:17 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-22 22:20:24 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-19 21:38:48 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-17 02:50:16 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-13 22:36:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-10 22:11:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-07 23:03:30 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-04 22:07:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-04 15:38:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-01 16:55:59 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-29 15:32:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-26 16:17:06 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-26 05:15:19 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-23 08:15:05 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-20 00:58:55 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-16 23:37:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-14 01:18:10 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-10 23:56:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-08 00:11:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-05 00:39:24 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-01 23:58:20 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-30 00:38:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-26 23:52:33 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-26 09:26:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-23 08:56:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-20 08:08:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-17 09:00:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-13 02:17:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-12 12:20:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-12 07:54:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-12 03:51:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-11 22:54:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-09 17:17:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-28 22:40:11 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-28 15:10:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-28 05:45:59 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-27 21:39:28 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-27 08:06:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-23 17:13:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-22 20:09:48 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-22 00:21:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-19 00:48:15 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-17 00:06:23 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-16 12:49:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-16 04:39:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-15 09:35:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-15 00:55:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-12 01:56:53 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-09 01:04:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-06 02:10:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-04 21:26:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-29 00:04:01 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-26 00:51:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-23 00:06:46 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-20 02:24:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-17 00:55:06 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-14 00:10:57 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-11 00:45:43 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-08 00:19:42 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-05 00:52:40 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-01 23:56:21 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-29 01:00:19 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-26 00:11:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-23 00:44:55 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 23:51:06 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 21:44:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 19:51:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 17:58:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 16:01:02 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 14:02:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 12:06:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 10:14:11 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 08:24:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 06:31:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 04:38:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 02:34:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-17 22:09:01 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-07 21:38:10 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-04 20:50:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-01 22:11:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-29 20:49:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-26 21:49:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-23 21:06:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-20 21:41:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-17 20:54:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-14 21:44:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-11 20:48:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-08 21:41:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-05 20:55:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-05 14:51:06 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-05 07:26:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-05 01:27:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-01 22:19:29 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-26 23:16:06 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-23 22:32:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-20 22:59:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-17 22:13:54 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-14 23:11:54 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-11 22:21:19 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-08 22:50:24 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-05 22:25:32 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-02 23:03:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-30 22:09:29 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-29 19:19:54 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-24 22:21:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-21 22:54:02 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-21 17:03:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-18 17:56:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-15 17:33:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-15 11:02:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-11 21:07:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-08 21:55:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-05 21:02:30 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-02 21:53:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-30 21:14:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-27 21:46:42 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-24 20:59:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-21 22:01:58 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-18 21:06:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-15 21:41:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-12 21:15:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-09 22:36:24 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-06 21:06:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-03 21:52:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-30 20:59:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-27 21:53:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-24 21:25:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-21 21:36:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-21 15:16:53 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-18 15:56:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-15 15:31:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-12 16:37:16 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-09 17:02:52 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-06 18:17:15 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-10-20 23:39:10 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-10-18 22:35:46 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-10-08 00:12:29 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-10-05 00:41:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-10-01 23:54:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-29 01:10:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-26 00:54:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-23 00:42:21 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-20 00:16:55 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-17 00:39:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-13 23:56:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-11 01:00:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-07 23:55:10 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-05 00:50:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-02 00:13:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-30 00:43:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-27 00:02:12 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-24 00:51:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-20 23:52:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-18 00:48:54 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-14 23:48:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-14 19:34:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-14 14:52:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-14 12:21:02 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-14 09:07:15 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-10 16:11:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-07 15:01:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-04 16:35:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-31 09:33:07 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-28 12:22:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-25 09:51:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-22 09:58:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-17 13:54:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-14 14:33:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-11 13:16:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-08 15:15:57 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-05 13:29:29 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-02 14:31:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-29 14:02:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-26 13:52:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-24 18:03:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-20 11:07:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-17 11:47:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-14 11:19:24 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-11 11:45:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-08 10:54:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-05 11:53:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-02 10:48:20 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-30 11:46:58 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-27 11:12:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-24 11:42:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-21 11:41:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-18 12:34:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-15 11:55:23 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-12 10:56:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-09 11:53:33 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-08 10:54:33 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-07 08:13:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-06 00:38:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-04 23:27:07 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-02 01:42:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-29 00:14:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-26 01:43:17 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-23 00:59:05 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-20 00:07:05 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-17 00:48:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-14 00:20:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-11 00:57:12 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-07 20:06:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-04 18:23:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-01 20:05:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-29 19:22:40 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-27 03:09:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-23 17:56:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-23 05:41:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-22 02:47:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-21 08:56:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-20 14:08:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-20 01:58:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-19 12:23:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-18 12:37:16 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-17 20:04:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-14 21:51:52 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-11 21:02:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-08 21:37:58 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-05 20:47:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-02 21:46:19 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-28 21:02:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-25 21:36:57 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-22 21:10:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-19 21:40:23 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-16 21:01:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-13 21:44:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-10 20:53:01 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-07 21:24:58 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-04 20:40:16 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-01 21:47:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-29 19:37:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-29 03:10:07 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-28 03:40:04 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-27 08:11:55 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-26 15:41:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-25 23:48:29 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-24 23:22:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-24 03:04:15 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-23 10:42:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-22 16:16:46 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-21 15:57:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-20 20:27:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-20 05:13:52 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-19 13:05:32 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-18 13:06:42 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-17 16:34:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-17 00:43:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-16 09:14:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-13 01:25:19 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-10 07:39:17 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-07 00:41:40 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-04 00:02:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-01 00:44:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-28 23:55:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-26 00:48:06 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-22 23:59:17 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-20 00:42:07 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-16 23:59:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-14 00:46:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-10 23:47:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-08 01:13:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-05 00:45:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-01 23:52:59 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-29 01:02:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-25 23:51:53 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-23 00:47:05 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-20 00:13:11 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-17 00:36:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-13 23:55:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-11 00:55:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-07 23:50:04 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-05 19:50:40 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-02 00:06:12 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-30 01:23:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-26 23:47:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-24 01:20:57 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-20 23:50:43 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-18 00:46:19 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-15 00:08:55 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-12 00:39:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-08 23:53:55 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-06 01:17:42 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-02 23:50:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-09-30 01:05:20 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-09-26 23:46:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-09-26 05:10:10 InternetArchiveBot }} }} болон [[Python]] зэрэг хэл дээр R хэлний объект уруу шууд хандаж ажиллах код бичдэг.<ref name="SASvsR">{{cite web|url=https://intellipaat.com/blog/choosing-between-sas-r-and-python-for-big-data-solution/|title=Choosing between SAS, R and Python for Big Data Solution - Intellipaat Blog|first=|last=Intellipaat|work=intellipaat.com|accessdate=2 December 2016}}</ref> Статистик тооцооллын бусад хэлнүүдээс ялгарах гол давуу тал бол R хэлний [[Объект хандалтат програмчлал|объект-хандалтат]] чанар бөгөөд энэ нь S хэлнээс түүнд дамжсэн билээ. R хэлний бас нэг онцлог lexical scoping зарчмыг хэрэгжүүлсэн явдал юм.<ref>{{cite journal|last=Jackman|first=Simon|title=R For the Political Methodologist|journal=The Political Methodologist|volume=11|issue=1|pages=20–22|date=Spring 2003|publisher=Political Methodology Section, [[American Political Science Association]]|url=http://polmeth.wustl.edu/tpm/tpm_v11_n2.pdf|format=PDF|accessdate=2006-08-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060721143309/http://polmeth.wustl.edu/tpm/tpm_v11_n2.pdf|archivedate=2006-07-21}}</ref> Түүний өөр нэг давуу тал бол математикийн тэмдэгт агуулсан, хэвлэлийн шаардлагад нийцэх график диаграм байгуулдаг явдал юм. Мөн нэмэлт багцуудын тусламжтай динамик болон интерактив график диаграм ч байгуулах боломжтой.<ref>{{cite web|url=https://cran.r-project.org/web/views/Graphics.html|title=CRAN Task View: Graphic Displays & Dynamic Graphics & Graphic Devices & Visualization|publisher=The Comprehensive R Archive Network|accessdate=2011-08-01|archive-date=2016-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20160926233106/https://cran.r-project.org/web/views/Graphics.html|url-status=dead}}</ref> R програм өөрийн баримт бичиг боловсруулалтын [[LaTeX]] төст Rd гэх форматтай.<ref name="R_Rd">{{cite web|title=Rd format|url=http://www.hep.by/gnu/r-patched/r-exts/R-exts_49.html|website=hep.by|accessdate=9 February 2016|archive-date=13 Есдүгээр сар 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180913185536/http://www.hep.by/gnu/r-patched/r-exts/R-exts_49.html|url-status=dead}}</ref> == Програмчлалын зүгээс онцлох зүйлс == R нь шууд хөрвүүлэгдэн ажилладаг хэл бөгөөд хэрэглэгчид түүнийг командын мөрний хөрвүүлэгчээр дамжуулж ашигладаг. Хэрэв хэрэглэгч R хэлний командын мөрөнд <code>2+2</code> гэж бичээд enter дарвал компьютер доор үзүүлсэн шиг 4 гэсэн хариу өгнө:<source lang="rout"> > 2+2 [1] 4 </source>R програм энэ тооцоог тус бүр нэг элементтэй хоёр векторын нийлбэр гэж ойлгох тул үр дүн нь нэг элементтэй вектор байна. <code>[1]</code> угтвар векторын эхний элемент хэвлэгдсэнийг илтгэнэ (энэ нь тооцооны үр дүн олон мөр дамнан хэвлэгдэх үед илүү ашиг тустай байдаг). APL , MATLAB зэрэгтэй адил R хэл матриц дээрх арифметик үйлдлүүдийг дэмждэг. R-ын [[Өгөгдлийн бүтэц|өгөгдлийн бүтцэд]] вектор, матриц, массив, датафрейм (өгөгдлийн сангийн хүснэгттэй төстэй), лист зэрэг багтдаг.<ref>{{cite book|last=Dalgaard|first=Peter|title=Introductory Statistics with R|year=2002|publisher=Springer-Verlag|location=New York, Berlin, Heidelberg|isbn=0387954759|pages=10–18, 34}}</ref> Эдгээр объектуудаас гадна регрессийн загвар, хугацаан цуваа болон гео-орон зайн координат зэрэг өөр бусад төрлийн объектууд байдаг. Мөн хэрэглэгч өөрөө шинээр объектын класс тодорхойлж ашиглах боломжтой. Скаляр төрлийн өгөгдлийн хувьд энэ нь бие даасан өгөгдлийн бүтэц болдоггүй.<ref>{{cite journal|last=Ihaka|first=Ross|last2=Gentlman|first2=Robert|date=Sep 1996|title=R: A Language for Data Analysis and Graphics|url=https://www.stat.auckland.ac.nz/~ihaka/downloads/R-paper.pdf|journal=Journal of Computational and Graphical Statistics|publisher=American Statistical Association|volume=5|issue=3|pages=299–314|doi=10.2307/1390807|accessdate=2014-05-12}}</ref> Үүний оронд скаляр утгыг нэг урттай вектор гэж үздэг.<ref>{{Cite web|url=http://adv-r.had.co.nz/Data-structures.html|title=Data structures · Advanced R.|website=adv-r.had.co.nz|access-date=2016-09-26}}</ref> R нь зарим функцийн хувьд функц бүхий [[процедур хандалтат програмчлал]] болон ерөнхий функц бүхий [[объект хандалтат програмчлал]]<nowiki/>ын аль алийг дэмждэг. Ерөнхий функц нь түүний аргументаар дамжин ирсэн объектын классаас хамааран ажилладаг. Өөрөөр хэлбэл ерөнхий функц объектын классыг ялгаад улмаар харгалзах функц уруу замчилж өгдөг. Жишээлбэл <code>print</code> нэртэй ерөнхий функц ашиглан бараг бүх төрлийн объектын утгыг хэвлэх тушаалыг  <code>print(objectname)</code>  хэлбэрээр өгч болдог.<ref name="help_print">{{cite web|last1=R Core Team|title=Print Values|url=https://stat.ethz.ch/R-manual/R-devel/library/base/html/print.html|website=R Documentation|publisher=R Foundation for Statistical Computing|accessdate=30 May 2016}}</ref> == Багц == R програмын боломж бололцоог хэрэглэгчдийн үүсгэсэн ''багц'' нэмж суулгах замаар жишээлбэл мэргэжлийн статистикийн арга техник, график төхөөрөмж (тухайлбал ggplot2 багц, зохиогч нь Hadley Wickham), импорт/экспортын боломжууд, тайлан гаргах хэрэгсэл (knitr, Sweave) гэх мэтээр өргөтгөх боломжтой. Тэдгээр багцууд голдуу R заримдаа [[Java]], [[Си хэл|C]], [[C++]], [[Фортран|Fortran]] хэл дээр бичигдсэн байдаг.{{citation needed|date=January 2016}} R програмын суулгацад агуулагдах үндсэн багцуудаас гадна Comprehensive R Archive Network (CRAN),<ref>{{cite web|url=https://cran.r-project.org/|title=The Comprehensive R Archive Network|publisher=}}</ref> Bioconductor, Omegahat,<ref>{{cite web|url=http://www.omegahat.net/|title=Omegahat.net|publisher=Omegahat.net|date=|accessdate=2016-09-09}}</ref> GitHub болон бусад агуулахуудад (2017 оны 4 сарын байдлаар) 10500 нэмэлт багц байна.{{refn| packages available from repositories * {{cite web|author=Robert A. Muenchen|year=2012|url= http://r4stats.com/articles/popularity/|title=The Popularity of Data Analysis Software}} * {{cite journal|url=http://www.nature.com/news/programming-tools-adventures-with-r-1.16609|title=Programming tools: Adventures with R|first1=Sylvia|last1=Tippmann|journal=[[Nature (journal)|Nature]]|volume = 517| doi = 10.1038/517109a | pages = 109–110 | date = 29 December 2014}} * {{Cite web|url = http://www.rdocumentation.org/|title = <nowiki>Search all R packages and function manuals | Rdocumentation</nowiki>|date = 2014-06-16|accessdate = 2014-06-16|website = Rdocumentation|publisher = }} }} == Гол үе шатууд == R програмын өөрчлөлтийн түүхчилсэн жагсаалт CRAN дээр хадгалагдаж байдаг.<ref name="RNews">Changes in versions 3.0.0 onward: </ref> Тэдгээрээс заримыг онцлон дор жагсаав. {| class="wikitable" |- ! Release ! Date ! Description |- ! 0.16 | |This is the last [[Alpha test|alpha]] version developed primarily by Ihaka and Gentleman. Much of the basic functionality from the "White Book" (see [[S (programming language)#History|S history]]) was implemented. The mailing lists commenced on April 1, 1997. |- ! 0.49 | style="white-space:nowrap;"|1997-04-23 | This is the oldest [[Source code|source]] release which is currently available on CRAN.<ref>{{cite web|url=https://cran.r-project.org/src/base/R-0/|title=Index of /src/base/R-0|publisher=}}</ref> CRAN is started on this date, with 3 mirrors that initially hosted 12 packages.<ref>{{cite web|url=https://stat.ethz.ch/pipermail/r-announce/1997/000001.html|title=ANNOUNCE: CRAN|publisher=}}</ref> Alpha versions of R for Microsoft Windows and the [[classic Mac OS]] are made available shortly after this version.{{citation needed|reason=the CRAN announcement does not specifically mention Windows or Mac OS|date=October 2015}} |- ! 0.60 | 1997-12-05 | R becomes an official part of the [[GNU Project]]. The code is hosted and maintained on [[Concurrent Versions System|CVS]]. |- ! 0.65.1 | style="white-space:nowrap;"|1999-10-07 | First versions of update.packages and install.packages functions for downloading and installing packages from CRAN.<ref>https://cran.r-project.org/src/base/NEWS.0</ref> |- ! 1.0 | 2000-02-29 | Considered by its developers stable enough for production use.<ref>{{cite web|url=https://stat.ethz.ch/pipermail/r-announce/2000/000127.html|title=R-1.0.0 is released|author=Peter Dalgaard|accessdate=2009-06-06}}</ref> |- ! 1.4 | 2001-12-19 | S4 methods are introduced and the first version for [[macOS|Mac OS X]] is made available soon after. |- ! 2.0 | 2004-10-04 | Introduced [[lazy loading]], which enables fast loading of data with minimal expense of system memory. |- ! 2.1 | 2005-04-18 | Support for [[UTF-8]] encoding, and the beginnings of [[internationalization and localization]] for different languages. |- ! 2.11 | 2010-04-22 | Support for Windows 64 bit systems. |- ! 2.13 | 2011-04-14 | Adding a new compiler function that allows speeding up functions by converting them to byte-code. |- ! 2.14 | 2011-10-31 | Added mandatory namespaces for packages. Added a new parallel package. |- ! 2.15 | 2012-03-30 | New load balancing functions. Improved serialization speed for long vectors. |- ! 3.0 | 2013-04-03 | Support for numeric index values 2³¹ and larger on 64 bit systems. |} == Интерфейсүүд == Хамгийн өргөн хэрэглэгддэг R хэлний график интерфэйс бүхий хөгжүүлэлтийн цогц орчин бол RStudio юм. Үүнтэй ижил төстэй интерфэйс гэвэл R Tools for Visual Studio програмыг нэрлэж болно. R хэлэнд зориулагдсан интерфейст мөн Crackle GUI, R Commander, RKWard багтана. Өргөн хэрэглэгддэг зарим редактор R хэлийг дэмждэг. Тухайлбал Eclipse,<ref>{{cite web|url=http://www.walware.de/goto/statet|title=StatET for R|author=Unknown|access-date=2017-05-18|archive-date=2016-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20160926134541/http://www.walware.de/goto/statet|url-status=dead}}</ref> Emacs, Кейт,<ref>{{cite web|url=http://kate-editor.org/downloads/syntax_highlighting|title=Syntax Highlighting|publisher=Kate Development Team|accessdate=2008-07-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080707062903/http://www.kate-editor.org/downloads/syntax_highlighting|archivedate=2008-07-07|url-status=dead}}</ref> LyX.<ref>{{cite web|url=http://wiki.lyx.org/LyX/LyxWithRThroughSweave|title=LyX with R through Sweave|author=Paul E. Johnson and Gregor Gorjanc|accessdate=2017-04-04}}</ref> Notepad++,<ref>{{cite web|url=http://sourceforge.net/projects/npptor/|title=NppToR: R in Notepad++|publisher=sourceforge.net|accessdate=2013-09-18|date=8 May 2013}}</ref> WinEdt,<ref>{{cite web|url=https://cran.r-project.org/web/packages/RWinEdt/index.html|title=RWinEdt: R Interface to 'WinEdt'|author=Uwe Ligges|accessdate=2017-04-04}}</ref> Tinn-Р.<ref>{{cite web|url=http://nbcgib.uesc.br/lec/software/editores/tinn-r/en|title=Tinn-R|accessdate=2017-04-04|archive-date=2015-07-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20150713103753/http://nbcgib.uesc.br/lec/software/editores/tinn-r/en|url-status=dead}}</ref> R хэлийг [[Python]],<ref>{{cite web|url=http://rpy.sourceforge.net|title=A simple and efficient access to R from Python|accessdate=18 September 2013|date=21 October 2012|first=Laurent|last=Gautier}}</ref> Perl,<ref>{{cite web|url=https://metacpan.org/module/Statistics::R|title=Statistics::R - Perl interface with the R statistical program - metacpan.org|author=Florent Angly|publisher=}}</ref> Ruby,<ref>{{cite web|url=https://github.com/alexgutteridge/rsruby|title=GitHub - alexgutteridge/rsruby: Ruby - R bridge.|author=alexgutteridge|work=GitHub}}</ref> F#<ref>{{cite web|url=http://bluemountaincapital.github.io/FSharpRProvider/|title=F# R Type Provider|author=BlueMountain Capital|publisher=}}</ref> , Julia<ref>{{cite web|url=https://github.com/JuliaInterop/RCall.jl}}</ref> зэрэг хэд хэдэн скрипт хэлнээс хандаж ашиглах боломжтой байдаг. == useR! хурал == R хэрэглэгчдийн албан ёсны жил тутмын цугларалт бол  "[https://web.archive.org/web/20150629180511/http://www.r-project.org/conferences.html useR!]" юм.<ref name="user">"useR!"</ref> Үүний анхны арга хэмжээ [https://web.archive.org/web/20130914003125/http://www.ci.tuwien.ac.at/Conferences/useR-2004/ useR! 2004] 2004 оны тав дугаар сард Австри улсын [[Вена]] хотноо зохион байгуулагдсан.<ref>{{cite web|url=http://www.ci.tuwien.ac.at/Conferences/useR-2004/|title=useR! 2004 - The R User Conference|accessdate=2013-09-18|date=27 May 2004|archive-date=2013-09-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20130914003125/http://www.ci.tuwien.ac.at/Conferences/useR-2004/|url-status=dead}}</ref> Уг арга хэмжээ 2005 онд өнжсөнөөс хойш жил бүр Европ болон Хойд Америкт ээлжлэн зохион байгуулагдаж байна.<ref>{{cite web|url=https://www.r-project.org/conferences.html|title=R-related Conferences|author=R Project|date=9 August 2013|accessdate=2013-09-18|archive-date=2015-06-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20150629180511/http://www.r-project.org/conferences.html|url-status=dead}}</ref> Дараагийн хурлуудыг дор жагсаав: * [https://www.r-project.org/conferences/useR-2006/ useR! 2006, Vienna, Austria] * [https://web.archive.org/web/20161031082351/http://user2007.org/ useR! 2007, Ames, Iowa, USA] * [https://web.archive.org/web/20170603005926/http://www.statistik.uni-dortmund.de/useR-2008/ useR! 2008, Dortmund, Germany] * [https://web.archive.org/web/20161206224014/http://math.agrocampus-ouest.fr/infoglueDeliverLive/evenements/useR2009 useR! 2009, Rennes, France] * [https://www.r-project.org/conferences/useR-2010/ useR! 2010, Gaithersburg, Maryland, USA] * [https://web.archive.org/web/20170421113054/http://web.warwick.ac.uk/statsdept/useR-2011/ useR! 2011, Coventry, United Kingdom] * [https://web.archive.org/web/20161103201807/http://biostat.mc.vanderbilt.edu/wiki/Main/UseR-2012 useR! 2012, Nashville, Tennessee, USA] * [https://web.archive.org/web/20161103062642/http://www.edii.uclm.es/~useR-2013// useR! 2013, Albacete, Spain] * [https://web.archive.org/web/20190107054408/http://user2014.stat.ucla.edu/ useR! 2014, Los Angeles, California, USA] * [http://user2015.math.aau.dk// useR! 2015, Aalborg, Denmark] *[https://user2016.r-project.org// useR! 2016, Stanford, California, USA] * [http://user2017.brussels/ useR! 2017, Brussels, Belgium] *[https://user2018.r-project.org/ useR! 2018, Brisbane, Australia] *[https://web.archive.org/web/20191202142748/http://www.user2019.fr/ useR! 2019, Toulouse, France] *[https://user2020.r-project.org/ useR! 2020, St. Louis, Missouri, USA] == R сэтгүүл == ''R сэтгүүл'' нь R төслийн нээлттэй хандалттай, хөндлөнгийн хяналттай сэтгүүл юм. Энд R програмын хэрэглээ болон хөгжүүлэлт тухайлбал R хэлний багц, програмчлалын зөвлөмж, мэдээ зэрэг зүйлс хэвлэгддэг. == SAS, SPSS болон Stata програмуудтай харьцуулахад == R програмыг SAS, SPSS, Stata зэрэг өргөн тархсан статистикийн програмуудтай нарийвчлан харьцуулах нь зүйтэй.<ref>{{cite web|url=http://www.burns-stat.com/pages/Tutor/R_relative_statpack.pdf|title= Comparison of R to SAS, Stata and SPSS|first=Patrick|last=Burns|date=27 February 2007|accessdate=2013-09-18}}</ref> R нь статистикийн програмуудын харьцуулалт дээр статистикийн шилдэг програмуудтай хамт тэргүүн эгнээнд жагсдаг. ''New York Times'' сонины 2009 оны 1 дүгээр сарын дугаарт өгөгдөл шинжээчдийн дунд R програм хүлээн зөвшөөрөгдөхийн зэрэгцээ SAS зэрэг арилжааны чанартай статистикийн програмын зах зээлд болзошгүй аюул учруулж буй талаар нийтлэл хэвлэгдсэн байдаг.{{refn | R as competition for commercial statistical packages * {{cite news| url=https://www.nytimes.com/2009/01/07/technology/business-computing/07program.html | work=The New York Times | first=Ashlee | last=Vance | title=Data Analysts Are Mesmerized by the Power of Program R: [Business/Financial Desk] | date=2009-01-07}} * {{cite news| url=http://bits.blogs.nytimes.com/2009/01/08/r-you-ready-for-r/ | work=The New York Times | first=Ashlee | last=Vance | title=R You Ready for R? | date=2009-01-08}} }} == Жишээ == === Бичигдэх хэлбэр === Дараах жишээнд уг [[Синтакс|хэлний бичигдэх хэлбэр]] болон командын мөрнөөс ажиллах байдлыг харууллаа.{{citation needed|date=January 2016}} R хэлэнд утга оноох оператор болох = тэмдэгтийн оронд <- хоёр тэмдэгтээс тогтох сумыг өргөн хэрэглэдэг.<ref>{{cite web|author=R Development Core Team|title=Assignments with the = Operator|url=https://developer.r-project.org/equalAssign.html|accessdate=14 June 2012}}</ref><source lang="rout"> > x <- c(1,2,3,4,5,6) # Create ordered collection (vector) > y <- x^2 # Square the elements of x > print(y) # print (vector) y [1] 1 4 9 16 25 36 > mean(y) # Calculate average (arithmetic mean) of (vector) y; result is scalar [1] 15.16667 > var(y) # Calculate sample variance [1] 178.9667 > lm_1 <- lm(y ~ x) # Fit a linear regression model "y = f(x)" or "y = B0 + (B1 * x)" # store the results as lm_1 > print(lm_1) # Print the model from the (linear model object) lm_1 Call: lm(formula = y ~ x) Coefficients: (Intercept) x -9.333 7.000 > summary(lm_1) # Compute and print statistics for the fit # of the (linear model object) lm_1 Call: lm(formula = y ~ x) Residuals: 1 2 3 4 5 6 3.3333 -0.6667 -2.6667 -2.6667 -0.6667 3.3333 Coefficients: Estimate Std. Error t value Pr(>|t|) (Intercept) -9.3333 2.8441 -3.282 0.030453 * x 7.0000 0.7303 9.585 0.000662 *** --- Signif. codes: 0 ‘***’ 0.001 ‘**’ 0.01 ‘*’ 0.05 ‘.’ 0.1 ‘ ’ 1 Residual standard error: 3.055 on 4 degrees of freedom Multiple R-squared: 0.9583, Adjusted R-squared: 0.9478 F-statistic: 91.88 on 1 and 4 DF, p-value: 0.000662 > par(mfrow=c(2, 2)) # Request 2x2 plot layout > plot(lm_1) # Diagnostic plot of regression model </source>[[Файл:Plots_from_lm_example.svg]] === Функцийн бүтэц === Хэрэглэгчийн функц зохиоход хялбар байдал нь R хэлний нэг давуу тал юм. Функцийн бие доторх объект функцийн дотоод хувьсагч болохын зэрэгцээ функцийн буцаах утга өгөгдлийн аль ч төрөл хэлбэрт байж болдог.<ref>{{cite web|url=http://www.statmethods.net/management/userfunctions.html|title=Quick-R: User-Defined Functions|first=Robert|last=Kabacoff|year=2012|accessdate=2013-10-28|website=statmethods.net}}</ref> Функцийн бүтцийг харуулсан жишээг дор өгөв:<source lang="r"> functionname <- function(arg1, arg2, ... ){ # функцийн нэр болон аргументуудыг зарлаж байна statements # тушаалууд return(object) # object объектыг функцийн утга болгон буцааж байна } sumofsquares <- function(x){ # хэрэглэгчийн үүсгэсэн функц return(sum(x^2)) # x векторын элементүүдийн квадратуудын нийлбэрийг буцааж байна } </source><source lang="rout"> > sumofsquares(1:3) [1] 14 </source> === Mandelbrot олонлог === R хэл дээрх дараах богинохон код ''c'' комплекс тогтмолын янз бүрийн утганд харгалзах ''z'' = ''z''² + ''c'' тэгшитгэлийн эхний 20 итерацаар Mandelbrot олонлогийг дүрслэн үзүүлнэ. Мөн энэ жишээ дараах зүйлсийг харуулна: * энд caTools багцын хэрэглээ * [[комплекс тоо]]<nowiki/>н дээрх үйлдэл * тоон элементүүдээс тогтох олон хэмжээст массивын хэрэглээ (<code>C</code>, <code>Z</code> , <code>X</code>).<source lang="r"> install.packages("caTools") # багц суулгах тушаал library(caTools) # write.gif функц ашиглахаар харгалзах багцыг дуудаж байна jet.colors <- colorRampPalette(c("#00007F", "blue", "#007FFF", "cyan", "#7FFF7F", "yellow", "#FF7F00", "red", "#7F0000")) dx <- 400 # урт dy <- 400 # өргөн C <- complex( real=rep(seq(-2.2, 1.0, length.out=dx), each=dy ), imag=rep(seq(-1.2, 1.2, length.out=dy), dx ) ) C <- matrix(C,dy,dx) # комплекс тоонуудыг матриц хэлбэрт шилжүүлэх Z <- 0 # Z хувьсагчид 0 утга оноох X <- array(0, c(dy,dx,20)) # гаралтанд ашиглах 3 хэмжээст массивыг үүсгэж байна for (k in 1:20) { # 20 итерац бүхий давталт Z <- Z^2+C # итерац X[,,k] <- exp(-abs(Z)) # үр дүнг хадгалах } write.gif(X, "Mandelbrot.gif", col=jet.colors, delay=900) </source>[[Файл:Mandelbrot_Creation_Animation.gif|400x400px]] == Санал болгох бусад мэдээлэл == * [[wikisource:en:Comparison of numerical analysis software|Comparison of numerical analysis software]] * [[wikisource:en:Comparison of statistical packages|Comparison of statistical packages]] * [[wikisource:en:List of numerical analysis software|List of numerical analysis software]] * [[wikisource:en:List of statistical packages|List of statistical packages]] * [[wikisource:en:Programming with Big Data in R|Programming with Big Data in R]] (pbdR)<ref>{{cite web|author=Ostrouchov, G., Chen, W.-C., Schmidt, D., Patel, P.|title=Programming with Big Data in R|year=2012|url=http://r-pbd.org/}}</ref> * [[wikisource:en:Rmetrics|Rmetrics]] == Цахим холбоос == {{Commonscat|GNU R|R}} * [https://www.r-project.org/ R төслийн албан ёсны веб сайт] * [https://cran.r-project.org/doc/manuals/r-release/R-intro.html An Introduction to R] * [https://www.r-project.org/doc/bib/R-books.html R books], has extensive list (with brief comments) of R-related books * [http://www.r-bloggers.com/ R-bloggers], a daily news site about R, with 10,000+ articles, tutorials and case-studies, contributed by over 450 R bloggers. * [https://web.archive.org/web/20121206104812/http://rgm3.lab.nig.ac.jp/RGM/ The R Graphical Manual], a collection of R graphics from all R packages, and an index to all functions in all R packages * [http://rseek.org R seek], a custom frontend to Google search engine, to assist in finding results related to the R language * [https://web.archive.org/web/20061004131509/http://addictedtor.free.fr/graphiques/index.php R Graph Gallery] == Ашигласан материал == {{Reflist|3}} [[Ангилал:Статистикийн программчлалын хэл]] [[Ангилал:Чөлөөт статистикийн программ хангамж]] [[Ангилал:Чөлөөт тоон программ хангамж]] [[Ангилал:GNU багц]] mjkhxmhkpvfiaowhaf6ynqcceyse7pm 0 71556 851734 846850 2026-03-29T01:01:44Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 851734 wikitext text/x-wiki {{short description|2015 single by Disclosure}} {{Инфобокс дуу | name = Magnets | cover = | alt = | type = single | artist = [[Disclosure]] болон [[Лорд]] | album = [[Caracal (цомог)|Caracal]] | released = 23 September 2015 | recorded = 2015 | studio = | venue = | genre = * [[Электроника]] * [[дэнсхолл]] | length = {{duration|m=3|s=19}} | label = * [[PMR Records|PMR]] * [[Island Records|Island]] | writer = * [[Лорд|Элла Мария Лени Елик-О'Коннор]] * Гая Лоренс * Ховард Лоуренс * [[Жимми Нэйпс|Жеймс Непир]] | producer = Disclosure | chronology = [[Disclosure]] | prev_title = [[Jaded (дуу)|Jaded]] | prev_year = 2015 | next_title = [[Nocturnal (дуу)|Nocturnal]] | next_year = 2016 | misc = {{Extra chronology | artist = [[Лорд]] | type = singles | prev_title = [[Yellow Flicker Beat]] | prev_year = 2014 | title = Magnets | year = 2015 | next_title = [[Green Light]] | next_year = 2017 }}{{External music video|{{YouTube|b_KfnGBtVeA|"Magnets"}} }} }} "'''Magnets'''" нь [[Их Британи]] электроник хослол [[Disclosure]] болон [[Шинэ Зеланд]] дуучин [[Лорд]] нарын хамтарсан дуу юм. 2015 оны 9-р сарын 23-нд цацагдсан энэхүү сингл хамтлагийн 3 дахь студи цомог ''Caracal'' (2015)-ийн дөрөв дэх сингл болон цацагджээ.<ref>{{cite web|url=http://consequenceofsound.net/2015/09/disclosure-and-lorde-join-forces-on-the-excellent-magnets-listen/|title=Disclosure болон Lorde "Magnets" дуун дээр хамтдаа - Сонс|publisher=Consequence of Sound|accessdate=2015 оны 9-р сарын 26}}</ref><ref name="itunes">{{cite web|url=https://itunes.apple.com/gb/album/caracal-deluxe/id1002029116|title=Caracal - Disclosure хамтлагийн цомог|publisher=iTunes|accessdate=2015 оны 9-р сарын 26}}</ref> "Magnets" нь Австрали улсад 14-р байранд, Шинэ Зеланд улсад 2-р байранд бичигдсэн бөгөөд Disclosure хамтлагийн тус тивд үзүүлсэн хамгийн өндөр амжилт үзүүлсэн дуу болсон юм. АНУ-д, "Magnets" дуу нь Disclosure хамтлагийн анхны альтернатив радионы захиалга авч, Rock Airplay чартын 21-р байранд, Alternative Songs чартын 13-р байранд бичигдэж байжээ. Disclosure болон Лорд нар дуугаа ''[[Saturday Night Live]]'' нэвтрүүлэгт 2015 оны 11-р сарын 14-нд амьдаар дуулсан байна.<ref>{{cite web|url=http://www.youredm.com/2015/10/23/disclosure-to-perform-on-saturday-night-live-with-sam-smith-lorde/#ixzz3puPlIxqY|title=Disclosure Saturday Night Live нэвтрүүлэгт Sam Smith & Lorde нартай хамтарна|publisher=Your EDM|accessdate=2015 оны 11- сарын 11}}</ref> Мөн "Magnets" дуу нь Австралийн альтернатив радио Triple J-ийн 2015 оны шилдэг 100 дууны санал хураалтад 10-р байранд бичигдсэн байна.<ref>{{cite web|url=http://www.abc.net.au/triplej/hottest100/15/countdown/|title=2015 оны шилдэг 100 - Тriple J|publisher=ABC|accessdate=2016 оны 9-р сарын 13}}</ref> == Үүсэл болон цацалт == Disclosure хамтлаг болон дуучин Лорд нар анх Их Британийн шилдэг хөгжмийн шагнал гардуулах ёслол болох 2014 оны Brit Awards-д "[[Royals]]" болон "White Noise" дууг хамтран дуулсан билээ. Улмаар долоо хоногийн дараа электроник хослол дуучин Лордоос дуудлага хүлээн авснаар энэ дуу бүтсэн түүхтэй. Мөн Disclosure хамтлаг, дуучин бүсгүй ямар ч бие хамгаалагчгүй, менежерийн тусламжгүй ганцаараа хамтлагтай холбогдсон байдгийг дараа нь ярилцлагадаа дурдсан байдаг. Үүнээс жилийн дараа буюу 2015 оны 6-р сард Лорд өөрийн Инстаграм хуудсандаа Disclosure хамтлагтай шейк ууж байгаа зургаа оруулсан юм. Тэд өөрсдийн дуугаа сюрприз байлгахын тулд хамтран ажилласнаа нэг жилийн хугацаанд нуусан байна.<ref name="SpinInterview">{{cite news|last1=Carley|first1=Brennan|title=Бид Disclosure хамтлагаас 'Caracal' цомогт хамтран ажилласан том нэрнүүдийн талаар асуулаа|url=https://www.spin.com/2015/08/disclosure-interview-caracal-weeknd-sam-smith-lorde-miguel-nao/|accessdate=11 January 2018|work=Spin|date=24 August 2015}}</ref> Хоуард Лоренс цомгийн ажил ид дундаа явагдаж байхад хамтрагсдаасаа "Та нарт ямар нэгэн сонирхолтой зүйлс тохиолдож байсан уу?" гэх асуултыг дуунд санаа олохын тулд байн байн асууж байсныг дараа нь ''Entertainment Weekly'' сэтгүүлд өгсөн ярилцлагадаа дурджээ.<ref name="ewinterview">{{cite news|last1=Anderson|first1=Kyle|title=Disclosure хамтлаг 'Caracal' цомгийн хөшигний ар дахь Sam Smith, Lorde нарын тухай|url=http://www.ew.com/article/2015/09/04/disclosure-sam-smith-lorde-and-party-caracal/|accessdate=11 January 2018|work=Entertainment Weekly|date=4 September 2015}}{{Dead link|date=Гуравдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Түүнд дараа нь "the point of no return" (эргэж ирэхгүй байхын утга учир) хэмээх мөрийг ашиглах санаа орж ирсэн бөгөөд энэ нь одоогийн "Magnets" дууны анхны гарчиг байжээ. Гая дараа нь энэ мөрийг нэг хүн гэрээсээ маш хол явчхаад буцах гэтэл өөрт нь байгаа шатахуун хүрэлцэхгүй байхтай холбон тайлбарласан юм.<ref name="ewinterview" /> == Дуу бүтээгдэх үйл явц == "Magnets" дуу нь А минор дээр түлхүү бичигдсэн, Лордын хоолойн хүрээ A₃ ба E₅ ноотуудын хүрээнд дуулагдсан бөгөөд Sony/ATV Music Publishing-ийн Musicnotes.com сайтад байршуулсан мэдээллийн дагуу энэ дуу нь минутад 92 цохилттой<ref>{{cite news|title=Disclosure-ийн "Magnets" дуу нь А минор дээр бичигджээ|url=https://www.musicnotes.com/sheetmusic/mtd.asp?ppn=MN0156995&intcmp=Recommended#ProductDetails|accessdate=11 January 2018|publisher=Musicnotes.com}}</ref> бөгөөд хаус,<ref name="SpinReport">{{cite news|last1=Grebey|first1=James|title=Disclosure болон Lorde хамтдаа хүчирхэг ‘Magnets’ дуун дээр|url=https://www.spin.com/2015/09/disclosure-lorde-magnets-download-new-song-beats-1/|accessdate=11 January 2018|work=Spin|date=23 September 2015}}</ref> электропоп<ref name="PopMattersReview">{{cite news|last1=PopMatters Staff|title=Disclosure - "Magnets" ft. Lorde (Синглүүд тогтвортой болж байна)|url=https://www.popmatters.com/disclosure-magnets-ft-lorde-singles-going-steady-2495480251.html|accessdate=11 January 2018|work=PopMatters|date=28 October 2015}}</ref> жанрын дуу бөгөөд техно-поп<ref name="PopMattersReview" /><ref name="ClevelandReview">{{cite news|last1=L. Smith|first1=Troy|title=Disclosure-ийн 'Caracal' цомгийн шүүмж|url=http://www.cleveland.com/entertainment/index.ssf/2015/09/disclosure_-_caracal_british_d.html|accessdate=11 January 2018|work=Cleveland|date=25 September 2015}}</ref> болон R&B<ref name="PopMattersReview" /> урсгалуудын элементүүдийг агуулсан юм. Энэ дуу нь нэгэн шалтгаанаас болоод өөрсдийгөө илчилж чадахгүй байгаа хоёр хосын тухай өгүүлдэг. ''Digital Spy'' болон ''Vice'' сэтгүүл дууны үгийг ихээхэн сайшаасан юм.<ref name="DigitalSpyReview">{{cite web|last1=Harp|first1=Justin|title=Лорд эргэн ирлээ! "Royals" дууны од Disclosure хамтлагийн шинэхэн "Magnets"-д|url=http://www.digitalspy.com/music/news/a670136/lorde-is-back-the-royals-star-teams-up-with-disclosure-for-the-super-smooth-magnets/|accessdate=11 January 2018|website=Digital Spy|date=23 September 2015}}</ref><ref>{{cite news|last1=Iadarola|first1=Alexandra|title=Лорд, Disclosure-ийн шинэ бичлэгт хүн алав|url=https://thump.vice.com/en_us/article/bmaed5/lorde-murders-a-man-in-the-new-disclosure-vid|accessdate=11 January 2018|work=Vice|publisher=Thump|date=29 September 2015}}{{Dead link|date=Дөрөвдүгээр сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Disclosure ''Spin'' сэтгүүлд ярилцлага өгч байхдаа энэ дууг анх дурдсан юм. Тэд энэ дуун дээр жинхэнэ утгаараа хамтран ажилласан бөгөөд тэд Лордоор зөвхөн дуугаа дуулуулах биш үг, ая, мөн бөмбөрийн хэмнэлийг хүртэл хамтдаа зохиосон гэдгээ хэлсэн юм.<ref name="SpinInterview" /> Тэд мөн Лордтой хамтран ажиллах нь тэдэнд нэг томоохон сорил байсан гэдгийг ч мөн хэлээд амжжээ. Энэ дуу нь ''Caracal'' цомгийн хамгийн богинохон дуу юм.<ref>{{cite news|last1=Morgan Britton|first1=Luke|title=Disclosure: Лордтой хамтран ажиллах нь нэгэн том сорил байлаа|url=http://www.nme.com/news/music/disclosure-27-1217159|accessdate=11 January 2018|work=NME|date=26 August 2015}}</ref> "Magnets" дууны нэгэн хэсэг 2015 оны 9-р сарын 13-нд анх цацагдсан ба улмаар 10 хоногийн дараа буюу 9-р сарын 23-нд албан ёсоор цацагдсан юм. ==Мэргэжлийн шүүмж== "Magnets" шүүмжлэгчдээс сайн үнэлгээг авсан. ''[[Rolling Stone]]'' "Magnets" дууг 2015 оны шилдэг 50 дууны жагсаалтдаа 32-р байранд нэрлэсэн нь "энэ жилийн хамгийн шилдэг бүжгийн ертөнц" хэмээх тодорхойлолт авсантай холбоотой.<ref>{{cite web|url=https://www.rollingstone.com/music/lists/50-best-songs-of-2015-20151203/titus-andronicus-dimed-out-20151203|title=2015 оны шилдэг 50 дуу|publisher=Rolling Stone}}</ref> Гэвч эсрэгээрээ, ''[[Billboard 200|Billboard]]'' сэтгүүлийн Микеланжело Мотас дууг "толгойд наалдацгүй" хэмээн дүгнэжээ.<ref>{{cite web|url=http://www.billboard.com/articles/review/6700584/disclosure-caracal-album-review|title=Disclosure өөрсдийн хэмнэлүүдийг оддуудтай холбосон Caracal цомгийн шүүмж|publisher=Billboard|accessdate=2016 оны 9-р сарын 13}}</ref> == Дэлхийн хөгжмийн зах зээлд == Америкийн Нэгдсэн Улсад, "Magnets" дуу нь Rock Airplay чартын 41-р байранд дебют хийсэн ба Alternative Songs чартын 13-р байранд бичигдэж чадсан юм. Энэ дуу нь Avicii-ийн "[[Wake me up|Wake Me Up]]" (2013) болон Daft Punk хамтлагийн "Get Lucky" (2013) дуунуудын адил АНУ-ын рок дууны радиод тоглогдож байсан цөөхөн хэдэн рок бус дуунуудын нэг юм. "Magnets" нь улмаар Австрали болон Шинэ Зеланд улсын чартуудад 14 болон 2-р байранд тус бүр бичигдсэнээр Disclosure хамтлагийн Австрали тивд хамгийн өндөр амжилт олсон дуу болсон юм. Мөн энэ дуу нь 2016 оны 1-р сарын 26-нд зарлагдсан Австралийн радио Triple J-ийн 2015 оны шилдэг дуунуудын жагсаалтын 10-р байрын эзэн болсон юм.<ref>{{cite web|url=http://www.abc.net.au/triplej/hottest100/15/countdown/|title=triple j-н 2015 оны Hottest 100|date=11 January 2014|publisher=|accessdate=13 September 2016}}</ref> == Дүрс бичлэг == Дууны дүрс бичлэгийг найруулагч Райан Хөүп<ref name="StereogumVideoWeek">{{cite news|last1=Breihan|first1=Tom|title=Энэ долоо хоногийн шилдэг 5 видео|url=https://www.stereogum.com/1835179/the-5-best-videos-of-the-week-197/franchises/straight-to-video/|accessdate=10 January 2018|work=Stereogum|date=2 October 2015}}</ref> найруулсан бөгөөд дуу цацагдсанаас 6 хоногийн дараа буюу 2015 оны 9-р сарын 29-ний өдөр цацагдсан юм. Зураг авалтыг [[Калифорни]] мужийн Hollywood Hills-д хийжээ.<ref name="rsvideo">{{cite news|last1=Blistein|first1=Jon|title=Лорд болон Disclosure-н "Magnets" дууны видео цацагдлаа|url=https://www.rollingstone.com/music/news/lorde-sets-lover-ablaze-in-striking-video-for-disclosures-magnets-20150929|accessdate=31 January 2018|work=Rolling Stone|date=29 September 2015}}</ref> Шүүмжлэгчид энэ видеог Лордын хувьд ахиц гарсан хэмээн дүгнэсэн байна. Дүрс бичлэгт гардаг эмэгтэйн дүр нь мэдээж Лордын ердийн зан авираас өөр байсан ч тэрбээр секси, шартай хүчтэй эмэгтэйн дүрд тоглоход хүндрэл учраагүй талаар хэлсэн юм.<ref name="NewZealandHeraldVideo">{{cite news|last1=''The New Zealand Herald'' Staff|title=Лордын шинэ видеогийн нууцууд|url=http://www.nzherald.co.nz/entertainment/news/article.cfm?c_id=1501119&objectid=11521925|accessdate=11 January 2018|work=The New Zealand Herald|date=1 October 2015}}</ref> Дүрс бичлэг, Лорд усан сангийн хажууд талд цагаан гоёлын даашинз өмссөн байгааг уулын дээрээс харуулж байгаагаар эхэлдэг. Лордын ард хоёр үзмэн ягаан өнгөтэй сар болон хоёр нисдэг тэрэг байдаг.<ref>{{cite news|last1=Barna|first1=Ben|title=Лордын шинэ бичлэгийн тухай|url=https://nylon.com/articles/lorde-disclosure-magnets-video|accessdate=11 January 2018|work=Nylon|date=29 September 2015}}</ref> Дараа нь тэрбээр хажууд нь байгаа байшинд болж байгаа парти руу явдаг ба камер тэр зуур гэрлэсэн хосууд зочидтой ярьж байхыг харуулдаг. Улмаар хоёр хосын эрэгтэй нь Лорд руу дурласан мэт хардаг. Маргааш нь тэд хосын гэрт үнсэлцэж байдаг бөгөөд Лорд түүнийг түлхээд, явангуут камер түүний эхнэр, нөхөртөө зангиаг нь зангидаж байгаагаар гарна. Улмаар орой нь ч тэд хамтдаа уулзаж, дахин үнсэлцэж байх зуур түүний эхнэрийг уйлж буйгаар харуулдаг. Гэвч өөр нэгэн өдөр залуу сандалд хүлээтэй байх зуур түүний эхнэр болон Лорд нар хамт түүний өөдөөс алхан ирдэг.<ref>{{cite news|last1=Lipshutz|first1=Jason|title=Лорд, Disclosure-н 'Magnets' дууны видеонд зэвүүн эмэгтэйгийн дүрд тогложээ|url=https://www.billboard.com/articles/columns/pop-shop/6714436/lorde-disclosure-magnets-music-video-watch|accessdate=11 January 2018|work=Billboard|date=29 September 2015}}</ref> Энэ нь залуугийн эхнэр Лордыг түүнтэй учир ургуул хэмээн захиалсан байдаг нь сүүлд илэрдэг.<ref>{{cite news|last1=Syren Couture Staff|title=Лорд Syren Latex брэндийг цоо шинэ Disclosure-н дүрс бичлэгт өмслөө|url=http://syrencouture.com/full-disclosure-lorde-wears-syren-latex-in-the-magnets-video-for-a-beautifully-sinister-look/|accessdate=31 January 2018|work=Syren Couture|date=23 November 2015|archive-date=13 Аравдугаар сар 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171013104555/http://syrencouture.com/full-disclosure-lorde-wears-syren-latex-in-the-magnets-video-for-a-beautifully-sinister-look/|url-status=dead}}</ref> Энэхүү дүрс бичлэг Лорд залууг усан сан руу түлхэн, эцэст нь усан сангаа шатааж байгаагаар дуусдаг.<ref name="rsvideo" /> Шүүмжлэгчид дүрс бичлэгийн өнгө төрх болон зохиолыг өндрөөр үнэлсэн бөгөөд, Лордын дүрийг ''femme fatale'' хэмээгээд түүний стилийг ''The Chronicles of Narnia'' киноны цагаан шулам болон ''The Matrix'' франчайзын ''Trinity'' гэх дүрүүдтэй зүйрлэсэн юм.<ref>{{cite news|last1=Holub|first1=Christian|title=Лордын шинэ видео|url=http://ew.com/article/2015/09/29/lorde-disclosure-magnets-video/|accessdate=11 January 2018|work=Entertainment Weekly|date=29 September 2015|archive-date=11 Нэгдүгээр сар 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180111170055/http://ew.com/article/2015/09/29/lorde-disclosure-magnets-video/|url-status=dead}}{{cite news|last1=Cinquemani|first1=Sal|title=Лорд Femme Fatale-н дүрийг шинэ Disclosurе-н клип "Magnets"-д бүтээжээ|url=https://www.slantmagazine.com/house/article/lorde-plays-the-femme-fatale-in-the-music-video-for-disclosures-magnets|accessdate=11 January 2018|work=Slant|date=29 September 2015}}{{cite news|last1=Noisey Staff|title=Disclosure-н "Magnets" видеонд Лорд маш их гал болон 'The Matrix' шиг хувцаслажээ|url=https://noisey.vice.com/en_uk/article/rq4w33/disclosure-magnets-lorde-video|accessdate=11 January 2018|work=Vice|publisher=Noisey|date=30 September 2015|archive-date=11 Нэгдүгээр сар 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180111165925/https://noisey.vice.com/en_uk/article/rq4w33/disclosure-magnets-lorde-video|url-status=dead}}</ref> ''Consequence of Sound'' сэтгүүл Disclosure хамтлаг өөрсдийн видеондоо байхгүй байгаа ч тэдний үүргийг Лорд "ядах зүйлгүй авч гарсан" хэмээсэн юм.<ref>{{cite news|last1=Geslani|first1=Michelle|title=Disclosure болон Лорд, "Magnets"-т|url=https://consequenceofsound.net/2015/09/disclosure-and-lorde-share-steamy-new-video-for-magnets-watch/|accessdate=11 January 2018|work=Consequence of Sound|date=29 September 2015}}</ref> ''The Atlantic'' сэтгүүлийн эрхлэгч Спенсэр Корньабер энэ дүрс бичлэгийг [[Тэйлор Свифт]]-ийн "Bad Blood" (2015) болон "[[Blank Space]]" (2014), мөн дуучин [[Рианна]]-ын "Bitch Better Have My Money" хэмээх дүрс бичлэгүүдтэй жишиж, "эмэгтэйчүүдийн хүч" хэмээх тодорхойлолтыг өгсөн байна.<ref>{{cite news|last1=Kornhaber|first1=Spencer|title=Эмэгтэйчүүдийн дүрс бичлэгүүд|url=https://www.theatlantic.com/entertainment/archive/2015/10/hot-new-music-video-trend-murderous-women/408295/|accessdate=11 January 2018|work=The Atlantic|date=1 October 2015}}</ref> ==Дууны жагсаалт== {{Track listing|headline=Дижитал худалдан авалт|title1=Magnets|note1=featuring Lorde|length1=3:19}}{{Track listing|headline=Дижитал худалдан авалт — Magnets (Ремиксүүд)|title4=Magnets|note6=Jon Hopkins remix|title6=Magnets|length5=4:46|note5=SG Lewis remix|title5=Magnets|length4=4:34|note4=Tiga remix|length3=6:56|title1=Magnets|note3=Loco Dice remix|title3=Magnets|length2=4:20|note2=A-Trak remix|title2=Magnets|length1=6:16|note1=Disclosure V.I.P.|length6=6:55}} == Дууг бүтээлцсэн == ===== Дуу бичилт болон эвлүүлэг ===== * Нью-Йорк хотын Sterling Sound Studios-д мастер хийсэн * Salli Isaak Songs (SESAC), Universal Music Publishing (UMPG), Songs Music Publishilng (ASCAP)-р дамжуулагдан нийтлэгдсэн ===== Дууг бүтээлцсэн ===== * Хоуард Лоренс – продюсер, [[дуу зохиогч]], эвлүүлэгч * Гая Лоренс – продюсер, дуу зохиогч, эвлүүлэгч * Элла Елик-О'Коннор – [[Дуучин|гоцлол дуучин]], хамтарсан уран бүтээлч, дуу зохиогч * Жеймс Напьер – дуу зохиогч * Гүс Пирели – инженер == Чартад үзүүлсэн амжилт == ====Долоо хоног тутмын чарт==== {| class="wikitable sortable plainrowheaders" |- ! scope="col"| Чарт (2015/16 он) ! scope="col"| Оргил<br />амжилт |- |- |{{flagicon|Австрали}} Австрали (ARIA) | align="center" |14 |- |{{flagicon|АНУ}} АНУ Bubbling Under Hot 100 Singles ''(Billboard'') | align="center" |2 |- |{{flagicon|АНУ}} АНУ Dance Club Songs ''(Billboard'') | align="center" |1 |- |{{flagicon|АНУ}} АНУ Hot Dance/Electronic Songs ''(Billboard'') | align="center" |8 |- |{{flagicon|АНУ}} АНУ Alternative Songs ''(Billboard'') | align="center" |13 |- |{{flagicon|АНУ}} АНУ Rock Airplay ''(Billboard'') | align="center" |21 |- |{{flagicon|Бельги}} Бельги (Ultratop 50 Flanders) | align="center" |36 |- ||{{flagicon|Ирланд}} Ирланд (IRMA) | align="center" |64 |- ||{{flagicon|Их Британи}} Их Британи (Official Charts Company) | align="center" |71 |- |{{flagicon|Их Британи}} Их Британи Dance (Official Charts Company) | align="center" |20 |- ||{{flagicon|Канад}} Канад (Canadian Hot 100) | align="center" |58 |- ||{{flagicon|Нидерланд}} Нидерланд (Single Top 100) | align="center" |74 |- ||{{flagicon|Словак}} Словак (Singles Digitál Top 100) | align="center" |49 |- ||{{flagicon|Франц}} Франц (SNEP) | align="center" |87 |- ||{{flagicon|Чех}} Чех (Rádio Top 100) | align="center" |50 |- ||{{flagicon|Чех}} Чех (Singles Digitál Top 100) | align="center" |74 |- |{{flagicon|Шинэ Зеланд}} Шинэ Зеланд (Recorded Music NZ) | align="center" |2 |- |{{flagicon|Шинэ Зеланд}} Шинэ Зеланд Digital Songs (''Billboard'') | align="center" |1 |- ||{{flagicon|Шотланд}} Шотланд (Official Charts Company) | align="center" |63 |- |} ====Жилийн эцсийн чарт==== {| class="wikitable sortable plainrowheaders" |- ! scope="col" | Чарт (2016 он) ! scope="col" | Оргил<br />амжилт |- |- |{{flagicon|АНУ}} [[АНУ]] Dance Club Songs ''(Billboard'') | align="center" |33 |- |{{flagicon|АНУ}} [[АНУ]] Hot Dance/Electronic Songs ''(Billboard'') | align="center" |29 |- |} == Гэрчилгээнүүд == {| class="wikitable sortable plainrowheaders" style="text-align:center" |- ! scope="col"| Улс ! scope="col"| Гэрчилгээ ! scope="col"| Гэрчилгээний шалгуур |- |- |- |- ||{{flagicon|Австрали}} Австрали (ARIA) | Platinum/Платинум | 70,000^ |- |{{flagicon|Их Британи}} Их Британи (BPI) |Silver/Мөнгө |200,000‡ |- |{{flagicon|Шинэ Зеланд}} Шинэ Зеланд (RMNZ) | 2× Platinum/2× Платинум | 60,000* |- | colspan="3" |{{Small|^тухайн улсад орж ирсэн тоо ширхэг дээр үндэслэн гэрчилгээг олгосон<br />*зарагдсан тоо ширхэг дээр үндэслэн гэрчилгээг олгосон<br />‡зарагдсан тоо ширхэг+стриминг дээр үндэслэн гэрчилгээг олгосон}} |} ==Цацагдсан түүх== {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col"| Улс ! scope="col"| Огноо ! scope="col"| Хэлбэр ! scope="col"| Лабел ! scope="col"| Холбоос |- | scope="row"| Дэлхий даяар | 2015 оны 9-р сарын 23 | Дижитал худалдан авалт |{{flatlist|*PMR *Island}} |<ref>{{cite web|url = https://itunes.apple.com/nz/album/caracal-deluxe/1002029534|title = Magnets – Apple Music дэх Disclosure & Lorde-ийн сингл|accessdate = 2015 оны 12-р сарын 3|publisher = iTunes Store}}</ref> |- | rowspan="3" scope="row" | АНУ |2015 оны 11-р сарын 10 |Альтернатив радио |{{hlist|Capitol|}} |<ref>{{cite web|url=http://www.allaccess.com/dance/future-releases|title=Хуулбар|accessdate=2014 оны 9-р сарын 12|publisher=All Access|archive-date=2017-02-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20170228225110/http://www.allaccess.com/dance/future-releases|url-status=dead}}</ref> |- |2015 оны 11-р сарын 16 |Дижитал худалдан авалт |{{flatlist|*PMR *Island}} | |- |2015 оны 11-р сарын 24 |Dance радио |{{hlist|Capitol|}} |<ref>{{cite web|url=http://www.allaccess.com/top40-rhythmic/future-releases|title=Mainstream Rhythmic Top 40 радиогийн цацалтын хуваарь|accessdate=2017 оны 3-р сарын 6|publisher=AllAccess Music Group|archive-date=2012-11-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20121111180956/http://www.allaccess.com/top40-rhythmic/future-releases|url-status=dead}}</ref> |- | scope="row" | Итали |2015 оны 12-р сарын 5 |Contemporary hit радио | Universal |<ref>{{cite web|url=http://radiodate.it/radio-date/disclosure-magnets-feat-lorde-143872-04-12-2015-radiodate/|title=DISCLOSURE болон LORDE: Magnets радиогийн хуваарь|publisher=Radiodate|accessdate=2016 оны 9-р сарын 13}}</ref> |- |} == Холбоос == {{Lorde-ийн синглүүд|state=collapsed}} [[Ангилал:Лордын дуу]] eez5mc5dkgwgjqrtog7wl69n2mslqo3 0 83940 851758 797697 2026-03-29T04:47:50Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 851758 wikitext text/x-wiki {{Taxobox |name = Вандуй |image = Peas_in_pods_-_Studio.jpg |image_caption = Хонхорцог дотор буй вандуй |image2 = Doperwt rijserwt peulen Pisum sativum.jpg |image2_caption = Таримал вандуй: ''Pisum sativum'' |regnum = [[Ургамал]] |unranked_divisio = [[Цэцэгт ургамал]] |unranked_classis = [[Эвдикот]] |unranked_ordo = [[Розид]] |ordo = [[Цэцэгт буурцагтан]] |familia = [[Буурцагтан]] |genus = ''[[Вандуй]]'' |species = '''''Таримал вандуй''''' |binomial = ''Pisum sativum'' |binomial_authority = ([[Карл Линней|L.]]) |synonyms = {{Plainlist | style = margin-left: 1em; text-indent: -1em; | * ''Lathyrus oleraceus'' <small>Lam.</small> * ''Pisum arvense'' <small>L.</small> * ''Pisum biflorum'' <small>Raf.</small> * ''Pisum elatius'' <small>M.Bieb.</small> * ''Pisum humile'' <small>Boiss. & Noe</small> * ''Pisum vulgare'' <small>Jundz.</small> }} |synonyms_ref = <ref>{{cite web |url=http://www.theplantlist.org/tpl1.1/search?q=pisum+sativum |title=The Plant List: A Working List of All Plant Species |accessdate=7 March 2015 |archive-date=6 Арван нэгдүгээр сар 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181106132559/http://www.theplantlist.org/tpl1.1/search?q=pisum+sativum |url-status=dead }}</ref> }} '''Таримал вандуйны''' ({{lang-la|Pisum sativum}} L.) жижиг [[бөмбөлөг]] хэлбэрийн [[үр]] [[жимс]]ийг '''Вандуй''' гэж ихэвчлэн нэрлэдэг. Таримал вандуй нь [[Буурцагтан|буурцагтны]] [[Овог (биологи)|овгийн]], өвслөг, нэг наст, [[вандуй]]ны [[Төрөл (биологи)|төрлийн]] нэгэн [[зүйл]] ургамал юм. Вандуй нь хонхорцог дотор боловсрох ба ногоон эсвэл шар өнгөтэй байдаг. Ботаникийн хувьд авч үзвэл вандуй нь жимс юм.<ref>Rogers, Speed (2007). [https://books.google.com/books?id=IEGqWXgcmQEC&pg=PA169&lpg=PA169 ''Man and the Biological World''] Read Books. pp. 169–170. {{ISBN|978-1-4067-3304-4}}. Retrieved on 2009-04-15.</ref> Буурцагтны овгийн ургамлуудын хүнсэнд хэрэглэгддэг зарим үрүүдийг мөн вандуй гэдэгт хамтатган ойлгодог. ==Азотын фиксаци== Вандуй нь бусад [[Буурцагтан|буурцагт]] ургамлуудтай нэгэн адил [[ризобиа]] гэж нэрлэгдэх [[бактери]]тэй [[симбиоз]] харилцаанд ордог. Энэ харилцаа нь түүний үндэсний системд бий болох булцуу (root nodule) дотор явагдана. Ризобиа бактери нь [[агаар]]ын молекул [[азот]]ыг ({{chem2|N2}}) [[аммиак]] ({{chem2|NH3}}) болгон хувиргадаг өвөмөц чадвартай юм.<ref>{{cite web|url=http://www.biology.ed.ac.uk/archive/jdeacon/microbes/nitrogen.htm|title=Biological Sciences|website=Biology.ed.ac.uk|access-date=21 August 2017|archive-date=16 Нэгдүгээр сар 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130116214211/http://www.biology.ed.ac.uk/archive/jdeacon/microbes/nitrogen.htm|url-status=dead}}</ref> Энэ хувиргалт нь дараах томъёогоор илэрхийлэгдэнэ: :{{chem2|N2 + 8H+ + 8e- -> 2NH3 + H2}} Үүссэн аммиак нь [[аммони]] болон хувирах ба аммони нь азотын ургамалд шингэх хэлбэр юм. Аммиак нь аммони болох хувиргалт нь дараах томъёогоор илэрхийлэгдэнэ: :{{chem2|NH3 + H+ -> NH4+}} Вандуй болон бусад буурцагт ургамлын үндэсний булцуу нь [[Амин хүчил|амин хүчлийг]] бий болгоход ашиглагдах азотын эх үүсвэр юм. Амин хүчлүүд нь уургийн бүрэлдэхүүн хэсэг ба буурцагт ургамал нь ургамлын гаралтай уургийн сайн эх үүсвэр болдог.<ref>{{Cite journal|last1=Lawrence|first1=John M.|last2=Grant|first2=D. R.|date=September 1963|title=Nitrogen Mobilization in Pea Seedlings. II. Free Amino Acids|journal=Plant Physiology|volume=38|issue=5|pages=561–566|issn=0032-0889|pmid=16655833|pmc=549973|doi=10.1104/pp.38.5.561}}</ref> Вандуй үхэх үед (жишээ нь ургац хураалтын дараа) түүний талбайд үлдсэн хэсгүүдийн (иш, навч г.м.) амин хүчлүүдэд агуулагдах азот хөрс рүү буцаж ялгардаг. Амин хүчлүүдэд агуулагдах азот нь хөрсөнд, бусад ургамалд шингэцтэй нитрат ({{chem2|NO3-}}) болон хувирч, улмаар дараачийн тарималд бордоо болдог.<ref>Postgate, J (1998). Nitrogen Fixation, 3rd Edition. Cambridge University Press, Cambridge UK</ref><ref>{{Cite book |author=Smil, V |year=2000 |title=Cycles of Life |publisher=Scientific American Library}}</ref> ==Эх сурвалж== {{reflist|colwidth=30em}} ==Ном зохиол== * European Association for Grain Legume Research (AEP). ''Pea''. https://web.archive.org/web/20061017214408/http://www.grainlegumes.com/default.asp?id_biblio=52 . * Hernández Bermejo, J. E. & León, J., (1992). ''Neglected crops: 1492 from a different perspective'', Food and Agricultural Organization of the United Nations (FAO) [https://web.archive.org/web/20181106132601/http://www.fao.org/docrep/t0646e/T0646E00.HTM Contents] * Muehlbauer, F. J. and Tullu, A., (1997). ''Pisum sativum L.'' Purdue University. [http://www.hort.purdue.edu/newcrop/cropfactsheets/pea.html Pea] * Oelke, E. A., Oplinger E. S., et al. (1991). ''Dry Field Pea''. University of Wisconsin.[http://www.hort.purdue.edu/newcrop/afcm/drypea.html Dry Field Pea] ==Гадны холбоос== {{Commons|Pisum sativum}} {{Cookbook|Pea}} * [http://www.plantnames.unimelb.edu.au/Sorting/Pisum.html Sorting Pisum names] * [https://web.archive.org/web/20130509075253/http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=PISA6 USDA plant profile] * https://web.archive.org/web/20150303184216/http://www.nal.usda.gov/fnic/foodcomp/search/ [[Category:Ургамал]] [[Category:Буурцагтан]] [[Category:Хүнсний ургамал]] [[Category:Ногоон бордуур]] owglqt4eg42mnybcczfy58gbku0gic7 0 84854 851706 734697 2026-03-28T16:48:57Z Egzs 88168 Инфобокс нэмлээ 851706 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс албан тушаалтан|name=Хассуурийн Ганхуяг|image=Ганхуяг (cropped).jpg|caption=Х.Ганхуяг. 2020 он.|office1={{MNG}} Улсын Шадар сайд|president1=|primeminister1=[[Гомбожавын Занданшатар]]|term_start1=2025 оны 11 сарын 12|term_end1=|deputy1=|predecessor1=[[Сайнбуянгийн Амарсайхан]]|successor1=|office2={{MNG}} [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] Гишүүн|term_start2=2024 оны 7 сар|term_end2=Одоог хүртэл|deputy2=|birth_date={{birth date and age|1977|6|19}}|birth_place=[[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|БНМАУ]], [[Улаанбаатар хот]]|death_date=|death_place=|party=[[Монгол Ардын Нам]]<br>(2017 оноос хойш)|children=Гурван хүүхэдтэй|alma_mater=[[Монгол Улсын Их Сургууль]]<br>[[Харвардын их сургууль]]<br>[[Британийн Колумбын Их Сургууль|Бритиш Колумбын Их Сургууль]]|profession=|awards=|alongside1=[[Тогмидын Доржханд]]}} '''Хассуурийн Ганхуяг''' (1977 оны 6 сарын 19-нд [[Улаанбаатар]] хотод төрсөн) нь Монголын бизнесмэн, улс төрч. Хера группийг үүсгэн байгуулсан тэрээр [[2016 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2016 оны Улсын Их Хурлын сонгуульд]] бие даан нэр дэвшиж байв. ==Намтар== ===Боловсрол=== Х.Ганхуяг 1984-1994 онд Монгол-Оросын хамтарсан 3-р дунд сургууль, 1994-1999 онд МУИС-ийн Олон улсын харилцааны дээд сургуулийг Гадаад албаны ажилтан мэргэжлээр төгссөн. Мөн 2013-2014 онд АНУ-ын Харвардын Их Сургуульд Захирлуудад зориулсан бизнес удирдлага, ерөнхий менежмент, 2015 онд БНСУ-ын Үндэсний Академид Олон улсын эдийн засаг, 2018 онд Канад улсын Бритиш Колумбийн Их Сургуульд Уул уурхайн инженер, тогтвортой хөгжлийн засаглалын чиглэлээр суралцжээ. ===Ажилласан байдал, сонгуульт ажил=== * 2003 оноос өнөөг хүртэл: Хера группийн үүсгэн байгуулагч, УЗ-ийн дарга * 2008-2014 он: [[Ремикон ХК]]-ийн ТУЗ-ийн дарга * 2010-2014 он: Уул уурхайн ассоциацийн удирдах зөвлөлийн гишүүн * 2010 оноос өнөөг хүртэл: Архангай аймгийн Тариат сумын нутгийн зөвлөлийн дарга * 2013 оноос өнөөг хүртэл: “CEO” клубийн гишүүн * 2013 оноос өнөөг хүртэл: YPO, Монгол улс дахь салбар байгууллагын гишүүн * 2012-2014 он: Үйлдвэр хөдөө аж ахуйн сайдын орон тооны бус зөвлөх * 2015-2017 он: МЭЗФ-ын зохион байгуулах комиссын гишүүн * 2017 оноос өнөөг хүртэл: МАН-ын бага хурлын гишүүн * 2018 оноос өнөөг хүртэл: Баянгол дүүргийн МАН-ын тэргүүлэгч, 22-р хорооны намын хорооны дарга * 2019 оноос өнөөг хүртэл: 3х3 UB клубийн эзэн, УЗ-ийн гишүүн * 2019 оноос өнөөг хүртэл: ЗГХЭГ-ын даргын орон тооны бус зөвлөх ==Гавьяа шагнал== * [[Алтан гадас одон]], 2013 * Хөдөлмөрийн хүндэт медаль, 2011 * Ардын хувьсгалын 90 жилийн ойн медаль, 2011 * Архангай аймгийн шилдэг бизнесмен, 2010, 2011, 2012 * Залуучуудын холбооны “Шилдэг залуу удирдагч” Алтан медаль, 2009 ==Гэр бүл== Х.Ганхуяг эхнэр, 3 хүүхэдтэй. {{DEFAULTSORT:Ганхуяг, Хассуурийн}} [[Ангилал:1977 онд төрсөн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:Монголын бизнесмен]] [[Ангилал:Монголын улс төрч]] [[Ангилал:Улаанбаатарын улс төрч]] [[Category:Алтан гадас одон шагналтан]] [[Ангилал:Улсын Их Хурлын гишүүн]] [[Ангилал:Монголын шадар сайд]] gxwlusp0c064zftpy2vg7myrvf5d1wg 0 89510 851749 623798 2026-03-29T03:58:27Z ~2026-19416-36 103553 851749 wikitext text/x-wiki '''Батжаргалын Одхүү''' нь [[Хэнтий аймаг|Хэнтий]] аймгийн [[Баянхутаг сум|Баянхутаг]] сумын харьяат, [[Үндэсний бөх]]<nowiki/>ийн улсын начин цолтой бөх. == Амжилт == ==== Улсын наадмын дэвжээнд ==== {| class="wikitable" !Он !Амжилт !Бөхийн тоо |- !2000 |АХ-ын 79 жилийн ойн баяр наадамд улсын өсөх идэр начин М.Жамъянпүрэвээр дөрөв, улсын арслан М.Мөнгөнөөр тав давж " Монгол улсын начин " цолыг хүртсэн. !512 |} ==== Аймгийн наадмын дэвжээнд ==== {| class="wikitable" !Он !Амжилт !Бөхийн тоо |- !1997 |Хэнтий аймгийн баяр наадамд аймгийн арслан П.Ганболдоор долоо даван түрүүлж " Аймгийн арслан " цол хүртсэн. !128 |- !2002 |Хэнтий аймгийн баяр наадамд аймгийн заан Л.Сүхболдоор долоо даван түрүүлсэн. !128 |- !2003 |Хэнтий аймгийн баяр наадамд зургаа давж, дархан аварга Б.Бат-Эрдэнэд өвдөг шороодон үзүүрлэсэн. !128 |- !2005 |Хэнтий аймгийн баяр наадамд аймгийн заан Ц.Батцоожоор долоо даван түрүүлсэн. !128 |- !2010 |Багануур дүүргийн баяр наадамд аймгийн арслан Д.Эрдэнэбилэгээр найм даван түрүүлсэн. !256 |- !2014 |Хэнтий аймгийн баяр наадамд долоо давж, аймгийн арслан С.Ариунбилэгт өвдөг шороодон үзүүрлэсэн. !128 |} <br /> {{DEFAULTSORT:Одхүү, Батжаргалын}} [[Ангилал:Улсын начин]] amdp63tm4izdwyow8oh82h8zlvehs8h 0 114509 851763 802343 2026-03-29T05:27:49Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 851763 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс гүүр | BEZEICHNUNG = Голден Гэйт гүүр</br><small>{{lang-en|Golden Gate Bridge}}</small> | BILD = GG-ftpoint-bridge-2.jpg | BILDTEXT = | OFFIZIELLERNAME = Golden Gate Bridge | NUTZUNG = Тээврийн хэрэгсэл: [[АНУ-ын Төв Зам 101]], [[Калифорнийн Улсын Зам 1]] (6 эгнээ), явган зорчигч, унадаг дугуй | ÜBERFÜHRT = | QUERUNG = [[Голден Гэйт (хоолой)|Голден Гэйт]] | UNTERFÜHRT = | ORT = [[Сан-Франциско]], ([[Калифорни]]) ба [[Марин тойрог]], ([[Калифорни]]) | UNTERHALT = | ID = | KONSTRUKTION = [[Дүүжин гүүр]] | LÄNGE = 2737 м | SPANNE = 1280 м | BREITE = 27 м<ref>[http://goldengatebridge.org/research/factsGGBDesign.php goldengatebridge.org]</ref> | KONSTRUKTIONSHÖHE = | HÖHE = 227 м | TRAGFÄHIG = | DURCHFAHRT = 67 м, түрлэгтэй үед | LICHTEHÖHE = | VERKEHR = 120.000 тээврийн хэрэгсэл | BAUKOSTEN = 35 сая [[Америк доллар|USD]] (2013 оноор инфляцийг тооцоод ≈ {{Инфляци|US|35000000|1933|2013|r=-6}} USD) | BAUBEGINN = 1933 оны 1-р сарын 5 | FERTIGSTELLUNG = 1937 оны 4-р сарын 19 | ERÖFFNUNG = 1937 оны 5-р сарын 27/28 | PLANER = [[Жозеф Бэрманн Штросс|Жозеф Б. Штросс]]<br /> Ирвинг Морроу<br />Чарльз Олтон Эллис | SCHLIESSUNG = | MAUT = Хот руу орох чигт | POSKARTE = АНУ Сан Францискогийн булангийн бүс | BREITENGRAD = 37/49/3.35/N | LÄNGENGRAD = 122/28/41.88/W | REGION-ISO = US-CA | MEERESHÖHE = | MEERESHÖHE-BEZUG = | EXTRA = | BILD-KARTE = | BILD-KARTE-TITEL = | BILD-KARTE-BESCHREIBUNG = | BILD-KARTE-BREITE = }} '''Голден Гэйт гүүр''' ({{lang-en|Golden Gate Bridge}} [{{IPA|ˈɡoʊldən ɡɛɪ̯t brɪd͡ʒ}}]; [[Монгол хэл|монг.]] Алтан хаалганы гүүр) нь [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ-ын]] [[Калифорни|Калифорни Муж Улс]] дахь [[Сан-Францискогийн булан]]гийн аман дээрх [[Голден Гэйт (хоолой)|Алтан хаалга]] хэмээн нэрлэгдэх [[тэнгисийн хоолой]] дээр байдаг 1964 он хүртэл дэлхийн хамгийн том [[дүүжин гүүр]] байсан. Энэ гүүр нь [[Сан Францискогийн булангийн бүс|Сан-Францискогийн булангийн бүс]]эд байх хамгийн алдартай дурсгалт газар болохын сацуу Нэгдсэн Улсын ард түмнээс нэлээд хэсэг нь [[Нью-Йорк хот|Нью-Йоркийн]] [[Эрх чөлөөний хөшөө]]тэй эн тэнцэх бэлгэдэл хэмээн үздэг ажээ. Голден Гэйт гүүрийг 1984 онд [[Америкийн Барилгын Инженерүүдийн Нийгэмлэг]]ээс [[Инженерийн түүхэн байгууламжийн бүтээлийн жагсаалт]]ад ({{lang-en|List of Historic Civil Engineering Landmarks}}) бүртгэж авснаас гадна мөн 1995 онд орчин үеийн [[дэлхийн гайхамшиг]]т оруулсан байна. Энэхүү гүүрийг 1933 оны 1-р сарын 5-нд барьж эхдээд 4 жилийн дараа 1937 онд нээлтийг хийсэн бөгөөд түрлэгтэй үеийн нэвтрэх өндөр нь 67 метр. Тээврийн хэрэгсэлд зориулсан нийт зургаан эгнээтэй, дугуй ба явган зорчигчийн хоёр эгнээ замтай. Гүүр [[Сан-Франциско]] хотыг [[Марин тойрог]] ба түүнээс харьцангуй цөөн хүн амтай [[Напа тойрог]] болон [[Сонома]] хотуудтай холбодог. Сан-Франциско хот талын гүүрийн аман дээрх [[нуман гүүр]] мэт харагдах хэсэг нь тус гүүрийг хот талд нь татан бэхэлсэн бэхэлгээний цэг юм. == Хийц == Голден Гэйт гүүрний нээлтийг хийх үеэр 1280 метрийн [[Тулгуур хоорондын өргөн|тулгуур хоорондын зайтайгаараа]] [[Хамгийн урт дүүжин гүүрний жагсаалт|дэлхийн хамгийн урт дүүжин гүүр]] байв. Түүнээс хойш 27 жилийн дараа буюу 1964 онд [[Веррацано-Нарроус гүүр|Веррацано-Нарроус]] энэхүү дээд амжилтыг нь эвдсэн хэдий ч тус гүүр нь өнөөг хүртэл дэлхий даяар урт дүүжин гүүрнүүдийн тоонд ордог хэвээр юм. Гүүр лүү хоёр талаас ирэх замын хамтаар тус гүүрний нийт урт 2737 метр. Яг дүүжин гүүрний нийт урт нь 1966 метр (''[[#Зургийн цомог|зургийг үзэх]]'') бөгөөд пилоны өндөр нь 227 метр байна. Пилоны тулгуур багануудыг гангаар хийсэн ба зузаан нь гурван шатлалтай дээш нарийсна. Шат бүрт хөндлөвч бөгөөд түүгээр хоёр багана хоорондоо холбогдоно. Дээшлэх тусам хөндлөвч ба шаталсан хэсгийн өндрийн хэмжээ нь багасдаг. Замын тулгуур өргөний хэмжээ нь 27,4 метр бөгөөд уртааш чиглэлд 7,6 метрийн өндөртэй [[тулгуурын хийц]]ээр хоорондоо холбогджээ. Хоёр татлагын диаметр нь тус бүрдээ 920 мм, түүнээс хооронд нь 15 метрийн зайтайгаар дүүжин татлагуудыг бэхэлсэн байдаг.<ref>{{Webarchiv|url=http://goldengatebridge.org/research/factsGGBDesign.php |wayback=20110304130356 |text=''Bridge Design and Construction Statistics'' |archiv-bot=2024-06-08 15:04:23 InternetArchiveBot }} auf der Website der Golden Gate Bridge</ref> == Түүх == Хамгийн анх уг буланг гатлах төлөвлөгөөг 1872 онд гаргасан хэдий ч задгай тэнгис, усны гүн, хүчтэй тэнгисийн түрлэг, манан, шуурга, газар хөдлөх эрсдэл зэргээс хамааралтайгаар тус гүүрийг санхүүжүүлэгч олдох эсэх нь тодорхойгүй байсан нь илэрхий. 1921 онд Сан Францискогийн хотын захиргаанаас ирүүлсэн хүсэлтийн дагуу [[Жозеф Бэрманн Штросс|Жозеф Штросс]] тулгуур хоорондын зай нь 1222 метр, [[консол гүүр|захалсан хийц]] ба дүүжин хийцийг хослуулсан гүүрийн зураг гаргасан ч санхүү шийдэхээс өмнө түүний дизайн нь гологдсон байдаг.<ref>{{Webarchiv|url=http://goldengatebridge.org/research/ConceptforaBridge.php |wayback=20141119215851 |text=''Concept for a Bridge Across the Golden Gate Strait'' |archiv-bot=2024-06-05 18:25:43 InternetArchiveBot }} auf der Website der Golden Gate Bridge</ref> == Зургийн цомог == {{Том зураг|Golden-Gate-Bridge.svg|800|Голден Гэйт гүүрний үндсэн хэмжээсүүд}} {{Том зураг|Lightmatter Golden gate bridge.jpg|800|Голден Гэйт гүүрийг зүүн урдаас нь харахуй}} {{Том зураг|Golden Gate by Night 2013.jpg|800|Голден Гэйт гүүрийг баруун хойноос нь үдэш харвал, цаана Сан-Франциско хотын төв мөн харагдана}} == Ном зүй == * Louise Nelson Dyble: ''Paying the Toll: Local Power, Regional Politics, and the Golden Gate Bridge.'' University of Pennsylvania Press, Philadelphia 2013, ISBN 9780812222784. == Цахим холбоос == {{Commonscat|Golden Gate Bridge|Голден Гэйт гүүр}} * [http://www.goldengate.org/ Албан ёсны цахим хуудас] (англиар) * [https://web.archive.org/web/20060615070307/http://www.virtuar.com/ysf2/golden_gate_bridge.htm Голден Гэйт гүүр – Виртуал аялал] == Эшлэл == <references /> [[Ангилал:АНУ-ын техникийн дурсгал]] [[Ангилал:Ган гүүр]] [[Ангилал:Дүүжин гүүр]] [[Ангилал:Калифорнийн гүүр]] [[Ангилал:Марин тойргийн барилга байгууламж]] [[Ангилал:Сан-Францискогийн тээврийн байгууламж]] [[Ангилал:Historic Civil Engineering Landmark]] [[Ангилал:Хойд Америкийн гүүр]] [[Ангилал:1930-аад онд барьсан]] pegg6et3r2jsgsxeld7k4mkf9raa4qi 0 115656 851747 846858 2026-03-29T03:48:09Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 851747 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | honorific_prefix = | name = Идэр-Од Бат-Эрдэнэ | honorific_suffix = | image = [[File:Iderod.jpg|thumb]] | image_upright = | landscape = <!-- yes, if wide image, otherwise leave blank --> | alt = <!-- descriptive text for use by speech synthesis (text-to-speech) software --> | caption = Идэрээ, 2020 онд | native_name = | native_name_lang = | pronunciation = | birth_name = <!-- only use if different from name --> | birth_date = 1987 он | birth_place = [[Мөрөн]], [[Хөвсгөл]] | residence = | nationality = | other_names = | citizenship = | education = | alma_mater = Канзасын Их Сургууль | occupation = Бизнес эрхлэгч, Телевизийн хөтлөгч, Комедиан, Нисэхийн инженер, Зохиолч | years_active = 2013 оноос одоог хүртэл | era = | employer = | organization = | agent = <!-- Discouraged in most cases, specifically when promotional, and requiring a reliable source --> | known_for = | notable_works = <!-- produces label "Notable work"; may be overridden by |credits=, which produces label "Notable credit(s)"; or by |works=, which produces label "Works"; or by |label_name=, which produces label "Label(s)" --> | style = | home_town = | salary = | net_worth = | height = <!-- "X cm", "X m" or "X ft Y in" plus optional reference (conversions are automatic) --> | weight = <!-- "X kg", "X lb" or "X st Y lb" plus optional reference (conversions are automatic) --> | television = | title = <!-- Formal/awarded/job title. The parameter |office=may be used as an alternative when the label is better rendered as "Office" (e.g. public office or appointments) --> | term = | predecessor = | successor = | party = | movement = | opponents = | boards = | criminal_charge = <!-- Criminality parameters should be supported with citations from reliable sources --> | criminal_penalty = | criminal_status = | spouse = | partner = <!-- (unmarried long-term partner) --> | children = | parents = | mother = [[Цэдэвдамба Оюунгэрэл]] | father = | relatives = | family = | callsign = | awards = | website = {{URL|https://www.facebook.com/iderodbaterdene}} | module = | module2 = | module3 = | module4 = | module5 = | module6 = | signature = | signature_size = | signature_alt = | footnotes = }} '''Бат-Эрдэнийн Идэр-Од''' нь 1987 оны 4 сарын 26-нд төрсөн. [[Монгол улс]]ын стандап комедиан, технологийн бизнесмэн юм.faro education төвийг байгуулсан == Товч мэдээлэл == Идэр-Од нь [[Хөвсгөл]] аймгийн [[Мөрөн]] хотод нисгэгч Бат-Эрдэнэ, улс төрч [[Цэдэвдамбын Оюунгэрэл]] нарын ууган хүү болон мэндэлсэн. Идэр-Одын аав Бат-Эрдэнэ түүнийг 3 сартай байхад [[Ан-2]] онгоцны ослоор нас барсан. Физик математикийн гүнзгийрүүлсэн сургалттай [[11 дүгээр сургууль]] төгссөн. 2006-2011 оны хооронд [[Америкийн Нэгдсэн Улс|Америкийн Нэгдсэн Улсын]] [[Канзасын Их Сургуулийг]] агаарын хөлгийн инженер мэргэжлээр төгссөн. == Ажил == Монгол улсын иргэний агаарын тээврийн [[Монголын Иргэний Агаарын Тээвэр|МИАТ]] компанид 2 жил ажиллаж байсан. ==== Стандап Комеди ==== [[Стандап комедиан]] [[Б.Батбилэг]]ийн [[Ub Comedy]] клубын анхны гишүүдийн нэг юм.<ref>{{cite news|url=https://engr.ku.edu/cherry-picked-laughing-matter-ku-aerospace-grad-launches-successful-standup-comedy-career-his-native|title=A LAUGHING MATTER? KU AEROSPACE GRAD LAUNCHES SUCCESSFUL STANDUP COMEDY CAREER IN HIS NATIVE MONGOLIA|date=5 February 2020|work=KU School of Engineering|access-date=3 May 2021|archive-date=4 Тавдугаар сар 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210504053107/https://engr.ku.edu/cherry-picked-laughing-matter-ku-aerospace-grad-launches-successful-standup-comedy-career-his-native|url-status=dead}}</ref> ==== Хөтлөгч ==== Тэрээр [[Монгол Телевиз]]ийн гаргадаг олон улсын [[Shark Tank Mongolia]] шоуны хөтлөгчөөр ажилладаг. <ref>Шарк танк нэвтрүүлгийн хөтлөгч Б.Идэр-Од: Бизнес босгох - 13 топ зөвлөгөө</ref> Мөн тус телевизийн "Намайг сонгооч" шоуны хөтлөгчөөр ажиллаж байсан. ==== Бизнес ==== 2004 онд Идэр-Од бизнес хамтрагч Тулгын хамт [[Callpro]]<ref name="unread.today">{{cite news|url=https://unread.today/c/1641|title=Би хэрхэн ажилладаг вэ? - CallPro компанийн хамтран байгуулагч, Faro сургалтын төвийн партнер, комедиан Б.Идэр-Од|last1=Dolingor|first1=Ganzorig|date=9 September 2018|work=UNREAD|access-date=3 May 2021}}</ref> компаниа, 2009 онд бизнес хамтрагч А.Бямбажаргалын хамт [[Hippocards]]<ref>{{Cite web|url=https://www.hippo.cards/lang=mn=|title=Hippocards|website=www.hippo.cards|access-date=2021-06-28|archive-date=2021-05-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20210506000515/https://www.hippo.cards/lang=mn=|url-status=dead}}</ref> үг цээжилдэг аппыг үүсгэн байгуулсан. Тэрээр мөн хэлний боловсролын [[Faro Group]]-н үүсгэн байгуулагчдын нэг юм. <ref>{{cite news|url=http://www.tusgal.mn/b-ider-od-khunii-mungiig-awch-ersdeltei-biznes-ruu-oruulchikhaad-uuriinkhuu-munguur-shoudaad-baij-bo|title=Нөгөө компани нь боловсролын чиглэлийн Фаро сургалтын төв юм|access-date=2021-06-28|archive-date=2021-06-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20210628034146/http://www.tusgal.mn/b-ider-od-khunii-mungiig-awch-ersdeltei-biznes-ruu-oruulchikhaad-uuriinkhuu-munguur-shoudaad-baij-bo|url-status=dead}}</ref> ==== Youtube болон Подкаст ==== 2019 оноос өөрийн [[YouTube]] суваг дээр [[Ideree's Podcast]]<ref>{{cite web|https://www.youtube.com/c/IdereePodcast}}</ref> ярилцлагыг хийж олон нэр хүндтэй хүмүүстэй ярилцсан байдаг. Өөрийн Ider-Od Comedian суваг дээр хөгжилтэй бичлэг, энтертайнмэнт шоу хийж оруулдаг.<ref>{{cite web|https://www.youtube.com/c/IderOdComedianOfficial/videos}}</ref> ==== Номын зохиолч ==== 2020 онд англи хэлний IELTS 600 номоо хэвлүүлсэн юм. == Эшлэл == <references/> {{DEFAULTSORT:Бат-Эрдэнэ, Идэр-Од}} [[Ангилал:Монголын бизнесмен]] [[Ангилал:Комедиан]] [[Ангилал:Телевизийн хөтлөгч]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1987 онд төрсөн]] r4c5v7n8s3heln6nv4y1utxa0hqnlxr 0 124502 851721 826868 2026-03-28T21:46:04Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Делигийн их сургууль]] to [[Делийн их сургууль]] 826868 wikitext text/x-wiki [[Файл:Delhi University's official logo.png|thumb|Делигийн Их сургуулийн таних тэмдэг]] '''Делигийн Их сургууль''' (англи. University of Delhi, хинди दिल्ली विश्वविद्यालय) - [[Энэтхэг]]ийн нийслэл [[Дели]] хотод байрладаг улсын Их сургууль. 1922 оны 5-р сарын 1-нд байгуулагдаж 2022 онд 100 жилээ тэмдэглэсэн Энэтхэгийн нэр хүндтэй болон алдартай боловсролын байгууллага юм. == Түүх == Гэгээн Стивен-St. Stephen’s (1881), Хинду-Hindu (1899) болон Рамжас-Ramjas (1917 г.) гэсэн гурван коллеж нэгдэж Делигийн Их сургуулийн суурь болсон юм. Их сургуулийн түүх: http://www.du.ac.in/uploads/new-web/DU-CENTENARY_Brochure_1.pdf Тус Их сургууль Дели хотын умард болон өмнөд хэсэгт хоёр кампустай ажээ. Их сургуулийн гайхалтай өсөлтийн хувьд факультет, тэнхим, коллежийн тоо, төв, дотуур байр нь дэд бүтцийг илэрхийлдэг мөн оюутны тоо нь зохих хэмжээгээр нэмэгдэж байгаа нь хамарсан академик хөтөлбөрүүд их сургууль, аспирантур, докторантуртай холбоотой. == Алдартай багш, төгсөгчид == * Брауэн, Мартин- (Martin Brauen, 1948 онд төрсөн) - Швейцарын Төвөд, Бутан судлаач. * Важпейи, Кайлаш- (англи. Kailash Vajpeyi; 1936-2015) - Энэтхэгийн яруу найрагч, нийтлэгч. * Гопал Кришна Госвами- (англи. Gopal Krishna Goswami; төрөхөд нь өгсөн нэр Гопа́л Кри́шна Кха́нна, англи. Gopal Krishna Khanna; 1944 онд төрсөн)- Кришна шашны томохон төлөөлөгч. * Дикшит, Шейла -(англи. Sheila Dikshit, хинди शीला दीक्षित, 1938-2019) - Энэтхэгийн улс төрч. * Кумар, Мейра -(англи. Meira Kumar, хинди मीरा कुमार; 1945 онд төрсөн) - Энэтхэгийн улс төрч. * Малхотра, Ажай-(англ. Ajai Malhotra; 1953 онд төрсөн) - Энэтхэгийн дипломат. * Палат, Мадхаван Кежкепат * Хан, Шахрух- Энэтхэгийн алдартай кино жүжигчин. Албан ёсны цахим хаяаг: http://www.du.ac.in/ [[Ангилал:Дели]] [[Ангилал:Энэтхэгийн боловсрол]] [[Ангилал:1922 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:Энэтхэгийн их дээд сургууль]] 310nb0tt7b4qiri900v314686adatvj 0 126109 851681 851098 2026-03-28T13:09:25Z Megzer 20491 851681 wikitext text/x-wiki [[Файл:华夷译语.jpg|thumb|Хуа-И и юй-гийн монгол-хятад толь бичгийн нүүр хуудас]] '''Хуа И И Юй''' (уламжлалт ханз: 華夷譯語, хялбаршуулсан ханз: 华夷译语, пиньинь галиг: Huá yí yì yǔ) нь [[Мин улс|Мин улсын]] [[Хунъү]] хааны зарлигаар 1389 онд тус улсын [[Бичгийн утгачийн хүрээлэн|бичгийн утгачийн хүрээлэнд]] харь хэлтэй хятад орчуулагчдыг сургахад зориулж зохиосон толь бичиг юм. Энэхүү толь бичгийг бичгийн түшмэл [[Хуо Юаньжэ]], [[Ма Ша Ихэ]] нарын бичгийн түшмэд хариуцан ажилласан. Хуа-И и юй толь бичиг нь [[Монгол хэл|монгол]], [[зүрчид]], [[Солонгос хэл|солонгос]], [[Вьетнам хэл|вьетнам]], [[Хинди хэл|энэтхэг]], [[Кхмер хэл|кхмер]], [[Түрэг хэл|түрэг]], [[Араб хэл|араб]], бай, [[Тай хэл|тай]], [[Япон хэл|япон]] зэрэг харь угсаатны хэлнээс бүрдсэн ботиудын нийлбэр. == Нэр томьёо == Хуа (华) хэмээх нь хятадууд өөрсдийгөө хэлдэг эртний үг бөгөөд, И (夷) хэмээх нь харь угсаатныг хэлдэг эртний Хятад үгсийн нэг. "И (译) хэмээгчийг утгыг өгүүлэн үгсийг тайлбарлахуй хэмээх хятад тайлбар тольд дөрвөн харь хэлний орчуулга үг болно... тухайлбал харийн хэлийг заана."<ref name=":0">{{Cite book |last=А |first=Пунсаг |title=Монголчуудын түүхэнд холбогдох харь хэлний хоёр сурвалж: И-Юй бичиг |year=2013 |location=Улаанбаатар |pages=120}}</ref> "Юй (语) хэмээгч нь ... өгүүлэхийг заажээ... даруй өгүүлэлдэх болой."<ref name=":0" /> Нийлүүлж уншвал хятад-харь хэлний үгийн толь хэмээн ойлгож болно. == Товч түүх == Уг бүтээлийг анх бичгийн түшмэл [[Хуо Юаньжэ]], перс одон оронч [[Ма Ша Ихэ]] нар хариуцан гүйцэлдүүлж, бичгийн сайд Лю Сан-ү бээр оршил, тайлбар бичиж 1382 онд нийтлүүлсэн. 1403-1408 оны хооронд бичигдсэн [[Юнлэ Дадянь]] гэх нүсэр эмхэтгэлийг бичихдээ монголын түүх соёлтой холбоотой '''[[Монголын Нууц Товчоо|Монголын нууц товчоо]]''', '''Хуа-И и юй''' зэрэг олон бүтээлийг багтаасан. Ингэхдээ 1407 онд Си и гуан<ref>Си и гуан гэх үгийг дөрвөн зүгийн харь хэлний товчоо гэж утгачлан орчуулж болно.</ref> товчооны (四夷館) түшмэд өмнөх Хуа-И и юйгийн гадаад хэлний толь нь зөвхөн монгол, түрэг хэлнийх байсныг нэмж сайжруулан [[Монгол хэл|монгол]], [[зүрчид]], [[Төвөд хэл|төвд]], [[Хинди хэл|хинди]], [[Перс хэл|перс]], [[Цагадайн хэл|уйгур]], [[Тай хэл|тай]], [[Мьянмар хэл|мянмар]] гэсэн 8 хэлний толь бичгийг гаргасан. 1407 онд Си и гуаний харьяанд "Дада гуан (鞑靼馆)" буюу татар хэлний орчуулгын хэлтэсийг байгуулаад, 1382 онд хийсэн Хуа-И июйгийн монгол хэлний толь бичигт багтаагүй 314 монгол үгсийг 17 зүйлд хуваан "Нэмж зассан Хуа И И Юй" (增定华夷译语) гэх нэртэйгээр хэвлүүлсэн. Энэ хувилбарт эхлээд монгол бичгээр бичиж, дараа нь хятад үг, сүүлд нь авиаг ханзаар галиглажээ. 1468 онд Хуйтон гуан (會同館) хэмээх товчооны түшмэд [[Солонгос хэл|солонгос]], [[Япон хэл|япон]], [[Рюкю хэл|рюкю]], [[Вьетнам хэл|вьетнам]], [[Кхмер хэл|кхмер]], [[Чам хэл|чампа]], тай, [[Ява хэл|ява]], суматрагийн аче хэл, [[Малайз хэл|малайз]], монгол, перс хэл, [[Цагадайн хэл|цагадай хэл]], [[Төвөд хэл|төвд хэл]], хэшигийн хэл (тангуд?), [[мьянмар хэл]], юньнаний тай хэл зэрэг 18 харь хэлний толь бичиг, бусад хавсралт номыг хийсэн. [[Чин гүрэн|Чин гүрний]] [[Тэнгэрийн тэтгэсэн хаан|Тэнгэрийн тэтгэсэн хааны]] үед толь бичгийг дууриалган төвд, хинди, перс, цагадайн хэл, тай, мьянмар, [[бабай хэл]], [[бай хэл]] зэрэг найман үндэстэний хэлний толь бичгийг зохиолгосон. Ингэхдээ манж хэл нь Чин гүрний төрийн хэл байсан тул харь угсаатны хэл гэх ангиллаас [[Манж хэл|манж]], [[Монгол хэл|монгол хэлийг]] хасч бусад гадаад хэлийг хэвээр үлдээжээ.[[Файл:回回馆杂字四夷版.png|thumb|Уйгур-хятад хэлний толь бичгийн хэсгээс]] == Бүтэц, хуулбар эхүүд == 1382 онд [[Мин улс|Мин улсын]] [[Бичгийн утгачийн хүрээлэн|бичгийн утгачийн хүрээлэнгээс]] харь хэлтэй орчуулагчдыг бэлтгэх сургалтын гарын авлага, толь бичиг, унших номыг бичих ажил эхлүүлэхдээ, уг ажлыг тус хүрээлэнгийн түшмэл Хуо Юаньжэ, Ма ша и хэ нарт хариуцуулжээ. Энэ ажлын хүрээнд монгол хэлний толь бичиг, унших гарын авлага 12 захиаг багтаажээ. 1389 онд уг толийг зохиох ажил бүрэн дуусч, бичгийн сайд Лю Сан-ү оршил тайлбар бичиж хэвлүүлсэн. Хуо Юаньжэ нарын түшмэд монгол хэлний толийг бичихэд голлон ажиллаж дуусгахдаа монгол хятад үгийн толь бичиг, унших хэсэг гэсэн хоёр хэсэгт хуваарилжээ. * Эхний хэсэг буюу толь бичиг нь 17 бүлэгт хуваасан 844<ref name=":1">{{Cite book |last=Kuribayashi |first=Hitoshi |title=Word and Suffix-Index to Hua-yi Yi-yu based on the Romanized Transcription of L.Ligeti |publisher=The Center for Northeast Asian Studies, Tohoku University |year=2003 |isbn=4-901449-09-5 |series=CNEAS Monograph Series No. 10 |location=Sendai |pages=62-63}}</ref> (845<ref name=":2">{{Cite book |last=贾 |first=敬颜 |title=蒙古译语 女真译语 |last2=朱 |first2=凤 |publisher=天津古籍出版社 |year=1990 |isbn=7-80504-125-3 |location=天津 |pages=25-60 |language=zh}}</ref>) үгтэй. Сүүлд хоёр удаагийн нэмэлтээр нийт 718 монгол үгийг нэмжээ. Толь бичгийн нэг нүүрэнд үгийн урт богиноос хамаарч 2-4 үг бичихдээ, эхлээд уйгуржин монголоор бичсний дараа хятад үгийг бичээд, адагт нь монгол үгийн авиаг хятад ханзаар галиглан тэмдэглэсэн байдаг. Тус толь бичиг нь дараах 17 бүлэгтэй. Үүнд: Тэнгэрийн зүйл (天文門), газар орны зүйл (地理門), цаг улиралын зүйл (時令門), цэцэг модны зүйл (花木門), шувуу амьтны зүйл (鳥獸門), орд гэрийн зүйл (宮室門), эд хэрэгслийн зүйл (器用門), дээл хувцасын зүйл (衣服門), идээ ундааны зүйл (飲食門), мөнгө эрдэнэсийн зүйл (珍寶門), хүний зүйл (人物門), хүний зан байдал (人事門), өнгөний зүйл (聲色門), тооны зүйл (數目門), бие махбодийн зүйл (身體門), зүг чигийн зүйл (方隅門), ердийн зүйл (通用門) * Хоёрдахь хэсэгт Мин улсад дагаар орсон монгол ноёдын [[Хунъү|Хун Ү хаанд]] илгээсэн захидлыг унших гарын авлга болгох зориулалтаар оруулж өгсөн. Тус захидлууд нь монгол үгийн авиаг ханзаар галиглан, өгүүлбэрийн эцэст хятад үгийг нь бичжээ. Энэ хэсэгт монгол хэлээр бичигдсэн зарлиг, бичээс, илтгэл 5; Самандашир, Торгочар, Намун хүргэн, Ширэмүн жихуй, [[Нэцэлай]] жи-юань, мянганы ноён Нангиас Хадай гэсэн хүмүүсийн 7 захидал, нийт 12 бичээс байдаг. Энэхүү бүтээлийн 4 эх орчин цагт хадгалагдаж үлдсэн. # Берлиний Улсын номын сангийн (Staatsbibliothek zu Berlin) эх # Бээжин хотын [[Хятадын Үндэсний номын сан|Хятадын Үндэсний номын санд]] хадгалагдаж байгаа эх # Парисийн Ази судлалын номын сангийн (Société Asiatique) эх # Токиогийн Тоё бунко номын сангийн (東洋文庫) эх<ref>{{Cite journal |last=Kuribayashi |first=Hitoshi |date=2021 |title=Characteristics of Written Mongolian of the Hua-yi yi-yu of the Yong-le era, in the Ming Dynasty |url=http://hkuri.cneas.tohoku.ac.jp/articles/roncho/a75huayiyiyu.pdf |journal=Bulletin of Japanese Association for Mongolian Studies |series=51 |pages=2}}</ref> Берлиний Улсын номын сангийн эх нь 16-р зууны дунд үед холбогдох хуулбар эх бөгөөд монгол, бирм, зүрчид, төвөд, уйгур, перс, бай, бабай, тай хэлний үгийн толь бичиг, захидалаас бүрддэг. Энэ хуулбар эхэд байгаа монгол үг нь нийт 845, 16-р зууны эхэн үед холбогдох 29 захидалаас бүрдэнэ. == Судлагдсан түүх == 1952 онд [[Герман|Германы]] хятад судлаач [[Эрик Хайниш]] '''"Sino-mongolische Dokumente vom Ende des 14. Jahrhunderts."''' (Berlin: Akademie-V 1952) нэртэй 61 нүүр эрдэм шинжилгээний бүтээл бичсэн. Тус бүтээлд 1389 оны анхны эхийн Хуа-И Июйгийн хоёрдахь хэсэг болох монгол ноёдын захидал, бичээсийг хятад хэлнээс галиглаж, герман хэл рүү орчуулж, нэмэлт тайлбартайгаар хэвлүүлсэн. Хуа И И Юй-гийн монгол хэлтэй холбоотой эрдэм шинжилгээний бүтээлүүдээс: * М. Левицкий, ''La langue mongole des transcriptions chinoises du XIVe siècle. Le Houa-yi yi-yu de 1389.'' Вроцлав, 1949. * М. Левицкий, ''II. Vocabulaire-index.'' Вроцлав, 1959. * Э. Хайниш, ''Sino-mongolische Dokumente vom Ende des 14. Jahrhunderts.'' Берлин, 1952. * Э. Хайниш, ''Sinomongolische Glossare. I. Das Hua-i i-yü.'' Берлин, 1957. * Луис Лигети, ''Pièces de chancellerie en transcription chinoises'' (Monumenta linguae Mongolicae collecta III), Будапешт, 1972 * А. Мостаерт, ''Le matériel Mongol du Houa I Iu 華夷譯語 de Houng-ou (1389), I.'' [[Брюссель]], 1977. * А. Мостаерт, ''II Commentaires.'' Брюссель, 1995. * Мандах, Хува ''И И Юй,'' Өвөр Монголын соёлын хэвлэлийн газар, 1998 он * Күрибаяши Хитоши, Word- and Suffix-Index to "Hua-yi Yi-yu" (based on the Romanized Transcription of L. Ligeti), Сэндай, 2003 == Мөн үзэх == * [[Хааны бичсэн таван зүйлийн үсгээр хавсарсан манж үгний толь бичиг]] * [[Хааны бичсэн Манж-Монгол-Хятад үгийн 3 зүйлийн аялгуу нийлсэн толь бичиг]] * [[Толь бичиг]] == Холбоос == * [https://commons.wikimedia.org/w/index.php?title=File%3ACADAL02036755_%E8%8F%AF%E5%A4%B7%E8%AD%AF%E8%AA%9E.djvu&page=1 Хуа-И И Юй-гийн монгол-хятад, уйгур-хятад, зүрчид-хятад 3 хэлний үгсийг багтаасан фото хувилбар]: 1389 оны уйгуржин монголоор бичсэн эх, уйгур үсгээрх түрэг-хятад толь, зүрчид үсгээрх зүрчид-хятад толь, 1407 оны Дада гуаны нэмж зассан монгол бичгийн хувилбар, сүүлд нэмж зассан монгол-хятад хэлний монгол бичгийн хувилбар багтсан. * [https://commons.wikimedia.org/w/index.php?title=File%3ACADAL02046073_%E8%8F%AF%E5%A4%B7%E8%AD%AF%E8%AA%9E.djvu&page=1 Хуа-И И Юй-гийн монгол-хятад үгсийн толь, жишээ 12 захидалын фото хувилбар] * [https://commons.wikimedia.org/w/index.php?title=File%3ACADAL02036757_%E5%A2%9E%E5%AE%9A%E8%8F%AF%E5%A4%B7%E8%AD%AF%E8%AA%9E%EF%BC%88%E4%BA%8C%EF%BC%89.djvu&page=1 Нэмж зассан Хуа И И Юй (增定華夷譯語)] * [https://digital.staatsbibliothek-berlin.de/werkansicht/?PPN=PPN334615730X Берлиний Улсын Номын сангийн фото эх] * [https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/4/47/SSID-11867342_%E5%8C%97%E4%BA%AC%E5%9C%96%E6%9B%B8%E9%A4%A8%E5%8F%A4%E7%B1%8D%E7%8F%8D%E6%9C%AC%E5%8F%A2%E5%88%8A_%E5%85%AD_%E7%B6%93%E9%83%A8.pdf Бээжингийн номын сангийн хуучны ховор номын эмхэтгэл (北京圖書館古籍珍本叢刊) 6-р боть] == Эшлэл == <references /> [[Ангилал:Толь бичиг]] [[Ангилал:Хятад хэлээрх утга зохиол]] [[Ангилал:Мин улсын утга зохиол]] [[Ангилал:1389 он]] [[Ангилал:14-р зуун]] [[Ангилал:Мин улс]] 63ble3yszrqbn6rovew6we4fma657z4 851684 851681 2026-03-28T13:24:40Z Megzer 20491 851684 wikitext text/x-wiki [[Файл:华夷译语.jpg|thumb|Хуа-И и юй-гийн монгол-хятад толь бичгийн нүүр хуудас]] '''Хуа И И Юй''' (уламжлалт ханз: 華夷譯語, хялбаршуулсан ханз: 华夷译语, пиньинь галиг: Huá yí yì yǔ) нь [[Мин улс|Мин улсын]] [[Хунъү]] хааны зарлигаар 1389 онд тус улсын [[Бичгийн утгачийн хүрээлэн|бичгийн утгачийн хүрээлэнд]] харь хэлтэй хятад орчуулагчдыг сургахад зориулж зохиосон толь бичиг юм. Энэхүү толь бичгийг бичгийн түшмэл [[Хуо Юаньжэ]], [[Ма Ша Ихэ]] нарын бичгийн түшмэд хариуцан ажилласан. Хуа-И и юй толь бичиг нь [[Монгол хэл|монгол]], [[зүрчид]], [[Солонгос хэл|солонгос]], [[Вьетнам хэл|вьетнам]], [[Хинди хэл|энэтхэг]], [[Кхмер хэл|кхмер]], [[Түрэг хэл|түрэг]], [[Араб хэл|араб]], бай, [[Тай хэл|тай]], [[Япон хэл|япон]] зэрэг харь угсаатны хэлнээс бүрдсэн ботиудын нийлбэр. == Нэр томьёо == Хуа (华) хэмээх нь хятадууд өөрсдийгөө хэлдэг эртний үг бөгөөд, И (夷) хэмээх нь харь угсаатныг хэлдэг эртний Хятад үгсийн нэг. "И (译) хэмээгчийг утгыг өгүүлэн үгсийг тайлбарлахуй хэмээх хятад тайлбар тольд дөрвөн харь хэлний орчуулга үг болно... тухайлбал харийн хэлийг заана."<ref name=":0">{{Cite book |last=А |first=Пунсаг |title=Монголчуудын түүхэнд холбогдох харь хэлний хоёр сурвалж: И-Юй бичиг |year=2013 |location=Улаанбаатар |pages=120}}</ref> "Юй (语) хэмээгч нь ... өгүүлэхийг заажээ... даруй өгүүлэлдэх болой."<ref name=":0" /> Нийлүүлж уншвал хятад-харь хэлний үгийн толь хэмээн ойлгож болно. == Товч түүх == Уг бүтээлийг анх бичгийн түшмэл [[Хуо Юаньжэ]], перс одон оронч [[Ма Ша Ихэ]] нар хариуцан гүйцэлдүүлж, бичгийн сайд Лю Сан-ү бээр оршил, тайлбар бичиж 1382 онд нийтлүүлсэн. 1403-1408 оны хооронд бичигдсэн [[Юнлэ Дадянь]] гэх нүсэр эмхэтгэлийг бичихдээ монголын түүх соёлтой холбоотой '''[[Монголын Нууц Товчоо|Монголын нууц товчоо]]''', '''Хуа-И и юй''' зэрэг олон бүтээлийг багтаасан. Ингэхдээ 1407 онд Си и гуан<ref>Си и гуан гэх үгийг дөрвөн зүгийн харь хэлний товчоо гэж утгачлан орчуулж болно.</ref> товчооны (四夷館) түшмэд өмнөх Хуа-И и юйгийн гадаад хэлний толь нь зөвхөн монгол, түрэг хэлнийх байсныг нэмж сайжруулан [[Монгол хэл|монгол]], [[зүрчид]], [[Төвөд хэл|төвд]], [[Хинди хэл|хинди]], [[Перс хэл|перс]], [[Цагадайн хэл|уйгур]], [[Тай хэл|тай]], [[Мьянмар хэл|мянмар]] гэсэн 8 хэлний толь бичгийг гаргасан. 1407 онд Си и гуаний харьяанд "Дада гуан (鞑靼馆)" буюу татар хэлний орчуулгын хэлтэсийг байгуулаад, 1382 онд хийсэн Хуа-И июйгийн монгол хэлний толь бичигт багтаагүй 314 монгол үгсийг 17 зүйлд хуваан "Нэмж зассан Хуа И И Юй" (增定华夷译语) гэх нэртэйгээр хэвлүүлсэн. Энэ хувилбарт эхлээд монгол бичгээр бичиж, дараа нь хятад үг, сүүлд нь авиаг ханзаар галиглажээ. 1468 онд Хуйтон гуан (會同館) хэмээх товчооны түшмэд [[Солонгос хэл|солонгос]], [[Япон хэл|япон]], [[Рюкю хэл|рюкю]], [[Вьетнам хэл|вьетнам]], [[Кхмер хэл|кхмер]], [[Чам хэл|чампа]], тай, [[Ява хэл|ява]], суматрагийн аче хэл, [[Малайз хэл|малайз]], монгол, перс хэл, [[Цагадайн хэл|цагадай хэл]], [[Төвөд хэл|төвд хэл]], хэшигийн хэл (тангуд?), [[мьянмар хэл]], юньнаний тай хэл зэрэг 18 харь хэлний толь бичиг, бусад хавсралт номыг хийсэн. [[Чин гүрэн|Чин гүрний]] [[Тэнгэрийн тэтгэсэн хаан|Тэнгэрийн тэтгэсэн хааны]] үед толь бичгийг дууриалган төвд, хинди, перс, цагадайн хэл, тай, мьянмар, [[бабай хэл]], [[бай хэл]] зэрэг найман үндэстэний хэлний толь бичгийг зохиолгосон. Ингэхдээ манж хэл нь Чин гүрний төрийн хэл байсан тул харь угсаатны хэл гэх ангиллаас [[Манж хэл|манж]], [[Монгол хэл|монгол хэлийг]] хасч бусад гадаад хэлийг хэвээр үлдээжээ.[[Файл:回回馆杂字四夷版.png|thumb|Уйгур-хятад хэлний толь бичгийн хэсгээс]] == Бүтэц, хуулбар эхүүд == 1382 онд [[Мин улс|Мин улсын]] [[Бичгийн утгачийн хүрээлэн|бичгийн утгачийн хүрээлэнгээс]] харь хэлтэй орчуулагчдыг бэлтгэх сургалтын гарын авлага, толь бичиг, унших номыг бичих ажил эхлүүлэхдээ, уг ажлыг тус хүрээлэнгийн түшмэл Хуо Юаньжэ, Ма ша и хэ нарт хариуцуулжээ. Энэ ажлын хүрээнд монгол хэлний толь бичиг, унших гарын авлага 12 захиаг багтаажээ. 1389 онд уг толийг зохиох ажил бүрэн дуусч, бичгийн сайд Лю Сан-ү оршил тайлбар бичиж хэвлүүлсэн. Хуо Юаньжэ нарын түшмэд монгол хэлний толийг бичихэд голлон ажиллаж дуусгахдаа монгол хятад үгийн толь бичиг, унших хэсэг гэсэн хоёр хэсэгт хуваарилжээ. * Эхний хэсэг буюу толь бичиг нь 17 бүлэгт хуваасан 844<ref name=":1">{{Cite book |last=Kuribayashi |first=Hitoshi |title=Word and Suffix-Index to Hua-yi Yi-yu based on the Romanized Transcription of L.Ligeti |publisher=The Center for Northeast Asian Studies, Tohoku University |year=2003 |isbn=4-901449-09-5 |series=CNEAS Monograph Series No. 10 |location=Sendai |pages=62-63}}</ref> (845<ref name=":2">{{Cite book |last=贾 |first=敬颜 |title=蒙古译语 女真译语 |last2=朱 |first2=凤 |publisher=天津古籍出版社 |year=1990 |isbn=7-80504-125-3 |location=天津 |pages=25-60 |language=zh}}</ref>) үгтэй. Сүүлд хоёр удаагийн нэмэлтээр нийт 718 монгол үгийг нэмжээ. Толь бичгийн нэг нүүрэнд үгийн урт богиноос хамаарч 2-4 үг бичихдээ, эхлээд уйгуржин монголоор бичсний дараа хятад үгийг бичээд, адагт нь монгол үгийн авиаг хятад ханзаар галиглан тэмдэглэсэн байдаг. Тус толь бичиг нь дараах 17 бүлэгтэй. Үүнд: Тэнгэрийн зүйл (天文門), газар орны зүйл (地理門), цаг улиралын зүйл (時令門), цэцэг модны зүйл (花木門), шувуу амьтны зүйл (鳥獸門), орд гэрийн зүйл (宮室門), эд хэрэгслийн зүйл (器用門), дээл хувцасын зүйл (衣服門), идээ ундааны зүйл (飲食門), мөнгө эрдэнэсийн зүйл (珍寶門), хүний зүйл (人物門), хүний зан байдал (人事門), өнгөний зүйл (聲色門), тооны зүйл (數目門), бие махбодийн зүйл (身體門), зүг чигийн зүйл (方隅門), ердийн зүйл (通用門) * Хоёрдахь хэсэгт Мин улсад дагаар орсон монгол ноёдын [[Хунъү|Хун Ү хаанд]] илгээсэн захидлыг унших гарын авлга болгох зориулалтаар оруулж өгсөн. Тус захидлууд нь монгол үгийн авиаг ханзаар галиглан, өгүүлбэрийн эцэст хятад үгийг нь бичжээ. Энэ хэсэгт монгол хэлээр бичигдсэн зарлиг, бичээс, илтгэл 5; Самандашир, Торгочар, Намун хүргэн, Ширэмүн жихуй, [[Нэцэлай]] жи-юань, мянганы ноён Нангиас Хадай гэсэн хүмүүсийн 7 захидал, нийт 12 бичээс байдаг. Энэхүү бүтээлийн 4 эх орчин цагт хадгалагдаж үлдсэн. # Берлиний Улсын номын сангийн (Staatsbibliothek zu Berlin) эх # Бээжин хотын [[Хятадын Үндэсний номын сан|Хятадын Үндэсний номын санд]] хадгалагдаж байгаа эх # Парисийн Ази судлалын номын сангийн (Société Asiatique) эх # Токиогийн Тоё бунко номын сангийн (東洋文庫) эх<ref>{{Cite journal |last=Kuribayashi |first=Hitoshi |date=2021 |title=Characteristics of Written Mongolian of the Hua-yi yi-yu of the Yong-le era, in the Ming Dynasty |url=http://hkuri.cneas.tohoku.ac.jp/articles/roncho/a75huayiyiyu.pdf |journal=Bulletin of Japanese Association for Mongolian Studies |series=51 |pages=2}}</ref> Берлиний Улсын номын сангийн эх нь 16-р зууны дунд үед холбогдох хуулбар эх бөгөөд монгол, бирм, зүрчид, төвөд, уйгур, перс, бай, бабай, тай хэлний үгийн толь бичиг, захидалаас бүрддэг. Энэ хуулбар эхэд байгаа монгол үг нь нийт 845, 16-р зууны эхэн үед холбогдох 29 захидалаас бүрдэнэ. Тоё бунко номын сангийн эхийг Тайваньд 1974 онд "Ляо, Жинь, Юань улсын хэл шинжлэлийн баримтын эмхэтгэл" (遼金元語文僅存録) нэртэй хэвлэгдсэн бүтээлийн 5-р ботийн 35-93 нүүрт багтсан.<ref>{{Cite journal |last=Kuribayashi |first=Hitoshi |date=2021 |title=Characteristics of Written Mongolian of the Hua-yi yi-yu of the Yong-le era, in the Ming Dynasty |url=http://hkuri.cneas.tohoku.ac.jp/articles/roncho/a75huayiyiyu.pdf |journal=Bulletin of Japanese Association for Mongolian Studies |volume=51 |pages=22}}</ref> Хятадад 1988 онд хэвлэгдсэн "Бээжингийн номын сангийн хуучны ховор номын эмхэтгэл бүтээл"-ийн 6-р ботьд Хуа И И Юйгийн хятадад байгаа эхийг хэвлүүлжээ. == Судлагдсан түүх == 1952 онд [[Герман|Германы]] хятад судлаач [[Эрик Хайниш]] '''"Sino-mongolische Dokumente vom Ende des 14. Jahrhunderts."''' (Berlin: Akademie-V 1952) нэртэй 61 нүүр эрдэм шинжилгээний бүтээл бичсэн. Тус бүтээлд 1389 оны анхны эхийн Хуа-И Июйгийн хоёрдахь хэсэг болох монгол ноёдын захидал, бичээсийг хятад хэлнээс галиглаж, герман хэл рүү орчуулж, нэмэлт тайлбартайгаар хэвлүүлсэн. Хуа И И Юй-гийн монгол хэлтэй холбоотой эрдэм шинжилгээний бүтээлүүдээс: * М. Левицкий, ''La langue mongole des transcriptions chinoises du XIVe siècle. Le Houa-yi yi-yu de 1389.'' Вроцлав, 1949. * М. Левицкий, ''II. Vocabulaire-index.'' Вроцлав, 1959. * Э. Хайниш, ''Sino-mongolische Dokumente vom Ende des 14. Jahrhunderts.'' Берлин, 1952. * Э. Хайниш, ''Sinomongolische Glossare. I. Das Hua-i i-yü.'' Берлин, 1957. * Луис Лигети, ''Pièces de chancellerie en transcription chinoises'' (Monumenta linguae Mongolicae collecta III), Будапешт, 1972 * А. Мостаерт, ''Le matériel Mongol du Houa I Iu 華夷譯語 de Houng-ou (1389), I.'' [[Брюссель]], 1977. * А. Мостаерт, ''II Commentaires.'' Брюссель, 1995. * Мандах, Хува ''И И Юй,'' Өвөр Монголын соёлын хэвлэлийн газар, 1998 он * Күрибаяши Хитоши, Word- and Suffix-Index to "Hua-yi Yi-yu" (based on the Romanized Transcription of L. Ligeti), Сэндай, 2003 == Мөн үзэх == * [[Хааны бичсэн таван зүйлийн үсгээр хавсарсан манж үгний толь бичиг]] * [[Хааны бичсэн Манж-Монгол-Хятад үгийн 3 зүйлийн аялгуу нийлсэн толь бичиг]] * [[Толь бичиг]] == Холбоос == * [https://commons.wikimedia.org/w/index.php?title=File%3ACADAL02036755_%E8%8F%AF%E5%A4%B7%E8%AD%AF%E8%AA%9E.djvu&page=1 Хуа-И И Юй-гийн монгол-хятад, уйгур-хятад, зүрчид-хятад 3 хэлний үгсийг багтаасан фото хувилбар]: 1389 оны уйгуржин монголоор бичсэн эх, уйгур үсгээрх түрэг-хятад толь, зүрчид үсгээрх зүрчид-хятад толь, 1407 оны Дада гуаны нэмж зассан монгол бичгийн хувилбар, сүүлд нэмж зассан монгол-хятад хэлний монгол бичгийн хувилбар багтсан. * [https://commons.wikimedia.org/w/index.php?title=File%3ACADAL02046073_%E8%8F%AF%E5%A4%B7%E8%AD%AF%E8%AA%9E.djvu&page=1 Хуа-И И Юй-гийн монгол-хятад үгсийн толь, жишээ 12 захидалын фото хувилбар] * [https://commons.wikimedia.org/w/index.php?title=File%3ACADAL02036757_%E5%A2%9E%E5%AE%9A%E8%8F%AF%E5%A4%B7%E8%AD%AF%E8%AA%9E%EF%BC%88%E4%BA%8C%EF%BC%89.djvu&page=1 Нэмж зассан Хуа И И Юй (增定華夷譯語)] * [https://digital.staatsbibliothek-berlin.de/werkansicht/?PPN=PPN334615730X Берлиний Улсын Номын сангийн фото эх] * [https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/4/47/SSID-11867342_%E5%8C%97%E4%BA%AC%E5%9C%96%E6%9B%B8%E9%A4%A8%E5%8F%A4%E7%B1%8D%E7%8F%8D%E6%9C%AC%E5%8F%A2%E5%88%8A_%E5%85%AD_%E7%B6%93%E9%83%A8.pdf Бээжингийн номын сангийн хуучны ховор номын эмхэтгэл (北京圖書館古籍珍本叢刊) 6-р боть] == Эшлэл == <references /> [[Ангилал:Толь бичиг]] [[Ангилал:Хятад хэлээрх утга зохиол]] [[Ангилал:Мин улсын утга зохиол]] [[Ангилал:1389 он]] [[Ангилал:14-р зуун]] [[Ангилал:Мин улс]] 4lmhdyo8dk2v654gbtah22zzz30tgvf 851685 851684 2026-03-28T13:28:56Z Megzer 20491 851685 wikitext text/x-wiki [[Файл:华夷译语.jpg|thumb|Хуа-И и юй-гийн монгол-хятад толь бичгийн нүүр хуудас]] '''Хуа И И Юй''' ([[Ханз|уламжлалт ханз]]: 華夷譯語, хялбаршуулсан ханз: 华夷译语, [[пиньинь]] галиг: Huá yí yì yǔ) нь [[Мин улс|Мин улсын]] [[Хунъү]] хааны зарлигаар 1389 онд тус улсын [[Бичгийн утгачийн хүрээлэн|бичгийн утгачийн хүрээлэнд]] харь хэлтэй хятад орчуулагчдыг сургахад зориулж зохиосон толь бичиг юм. Энэхүү толь бичгийг бичгийн түшмэл [[Хуо Юаньжэ]], [[Ма Ша Ихэ]] нарын бичгийн түшмэд хариуцан ажилласан. Хуа-И и юй толь бичиг нь [[Монгол хэл|монгол]], [[зүрчид]], [[Солонгос хэл|солонгос]], [[Вьетнам хэл|вьетнам]], [[Хинди хэл|энэтхэг]], [[Кхмер хэл|кхмер]], [[Түрэг хэл|түрэг]], [[Араб хэл|араб]], бай, [[Тай хэл|тай]], [[Япон хэл|япон]] зэрэг харь угсаатны хэлнээс бүрдсэн ботиудын нийлбэр. == Нэр томьёо == Хуа (华) хэмээх нь хятадууд өөрсдийгөө хэлдэг эртний үг бөгөөд, И (夷) хэмээх нь харь угсаатныг хэлдэг эртний Хятад үгсийн нэг. "И (译) хэмээгчийг утгыг өгүүлэн үгсийг тайлбарлахуй хэмээх хятад тайлбар тольд дөрвөн харь хэлний орчуулга үг болно... тухайлбал харийн хэлийг заана."<ref name=":0">{{Cite book |last=А |first=Пунсаг |title=Монголчуудын түүхэнд холбогдох харь хэлний хоёр сурвалж: И-Юй бичиг |year=2013 |location=Улаанбаатар |pages=120}}</ref> "Юй (语) хэмээгч нь ... өгүүлэхийг заажээ... даруй өгүүлэлдэх болой."<ref name=":0" /> Нийлүүлж уншвал хятад-харь хэлний үгийн толь хэмээн ойлгож болно. == Товч түүх == Уг бүтээлийг анх бичгийн түшмэл [[Хуо Юаньжэ]], перс одон оронч [[Ма Ша Ихэ]] нар хариуцан гүйцэлдүүлж, бичгийн сайд Лю Сан-ү бээр оршил, тайлбар бичиж 1382 онд нийтлүүлсэн. 1403-1408 оны хооронд бичигдсэн [[Юнлэ Дадянь]] гэх нүсэр эмхэтгэлийг бичихдээ монголын түүх соёлтой холбоотой '''[[Монголын Нууц Товчоо|Монголын нууц товчоо]]''', '''Хуа-И и юй''' зэрэг олон бүтээлийг багтаасан. Ингэхдээ 1407 онд Си и гуан<ref>Си и гуан гэх үгийг дөрвөн зүгийн харь хэлний товчоо гэж утгачлан орчуулж болно.</ref> товчооны (四夷館) түшмэд өмнөх Хуа-И и юйгийн гадаад хэлний толь нь зөвхөн монгол, түрэг хэлнийх байсныг нэмж сайжруулан [[Монгол хэл|монгол]], [[зүрчид]], [[Төвөд хэл|төвд]], [[Хинди хэл|хинди]], [[Перс хэл|перс]], [[Цагадайн хэл|уйгур]], [[Тай хэл|тай]], [[Мьянмар хэл|мянмар]] гэсэн 8 хэлний толь бичгийг гаргасан. 1407 онд Си и гуаний харьяанд "Дада гуан (鞑靼馆)" буюу татар хэлний орчуулгын хэлтэсийг байгуулаад, 1382 онд хийсэн Хуа-И июйгийн монгол хэлний толь бичигт багтаагүй 314 монгол үгсийг 17 зүйлд хуваан "Нэмж зассан Хуа И И Юй" (增定华夷译语) гэх нэртэйгээр хэвлүүлсэн. Энэ хувилбарт эхлээд монгол бичгээр бичиж, дараа нь хятад үг, сүүлд нь авиаг ханзаар галиглажээ. 1468 онд Хуйтон гуан (會同館) хэмээх товчооны түшмэд [[Солонгос хэл|солонгос]], [[Япон хэл|япон]], [[Рюкю хэл|рюкю]], [[Вьетнам хэл|вьетнам]], [[Кхмер хэл|кхмер]], [[Чам хэл|чампа]], тай, [[Ява хэл|ява]], суматрагийн аче хэл, [[Малайз хэл|малайз]], монгол, перс хэл, [[Цагадайн хэл|цагадай хэл]], [[Төвөд хэл|төвд хэл]], хэшигийн хэл (тангуд?), [[мьянмар хэл]], юньнаний тай хэл зэрэг 18 харь хэлний толь бичиг, бусад хавсралт номыг хийсэн. [[Чин гүрэн|Чин гүрний]] [[Тэнгэрийн тэтгэсэн хаан|Тэнгэрийн тэтгэсэн хааны]] үед толь бичгийг дууриалган төвд, хинди, перс, цагадайн хэл, тай, мьянмар, [[бабай хэл]], [[бай хэл]] зэрэг найман үндэстэний хэлний толь бичгийг зохиолгосон. Ингэхдээ манж хэл нь Чин гүрний төрийн хэл байсан тул харь угсаатны хэл гэх ангиллаас [[Манж хэл|манж]], [[Монгол хэл|монгол хэлийг]] хасч бусад гадаад хэлийг хэвээр үлдээжээ.[[Файл:回回馆杂字四夷版.png|thumb|Уйгур-хятад хэлний толь бичгийн хэсгээс]] == Бүтэц, хуулбар эхүүд == 1382 онд [[Мин улс|Мин улсын]] [[Бичгийн утгачийн хүрээлэн|бичгийн утгачийн хүрээлэнгээс]] харь хэлтэй орчуулагчдыг бэлтгэх сургалтын гарын авлага, толь бичиг, унших номыг бичих ажил эхлүүлэхдээ, уг ажлыг тус хүрээлэнгийн түшмэл Хуо Юаньжэ, Ма ша и хэ нарт хариуцуулжээ. Энэ ажлын хүрээнд монгол хэлний толь бичиг, унших гарын авлага 12 захиаг багтаажээ. 1389 онд уг толийг зохиох ажил бүрэн дуусч, бичгийн сайд Лю Сан-ү оршил тайлбар бичиж хэвлүүлсэн. Хуо Юаньжэ нарын түшмэд монгол хэлний толийг бичихэд голлон ажиллаж дуусгахдаа монгол хятад үгийн толь бичиг, унших хэсэг гэсэн хоёр хэсэгт хуваарилжээ. * Эхний хэсэг буюу толь бичиг нь 17 бүлэгт хуваасан 844<ref name=":1">{{Cite book |last=Kuribayashi |first=Hitoshi |title=Word and Suffix-Index to Hua-yi Yi-yu based on the Romanized Transcription of L.Ligeti |publisher=The Center for Northeast Asian Studies, Tohoku University |year=2003 |isbn=4-901449-09-5 |series=CNEAS Monograph Series No. 10 |location=Sendai |pages=62-63}}</ref> (845<ref name=":2">{{Cite book |last=贾 |first=敬颜 |title=蒙古译语 女真译语 |last2=朱 |first2=凤 |publisher=天津古籍出版社 |year=1990 |isbn=7-80504-125-3 |location=天津 |pages=25-60 |language=zh}}</ref>) үгтэй. Сүүлд хоёр удаагийн нэмэлтээр нийт 718 монгол үгийг нэмжээ. Толь бичгийн нэг нүүрэнд үгийн урт богиноос хамаарч 2-4 үг бичихдээ, эхлээд уйгуржин монголоор бичсний дараа хятад үгийг бичээд, адагт нь монгол үгийн авиаг хятад ханзаар галиглан тэмдэглэсэн байдаг. Тус толь бичиг нь дараах 17 бүлэгтэй. Үүнд: Тэнгэрийн зүйл (天文門), газар орны зүйл (地理門), цаг улиралын зүйл (時令門), цэцэг модны зүйл (花木門), шувуу амьтны зүйл (鳥獸門), орд гэрийн зүйл (宮室門), эд хэрэгслийн зүйл (器用門), дээл хувцасын зүйл (衣服門), идээ ундааны зүйл (飲食門), мөнгө эрдэнэсийн зүйл (珍寶門), хүний зүйл (人物門), хүний зан байдал (人事門), өнгөний зүйл (聲色門), тооны зүйл (數目門), бие махбодийн зүйл (身體門), зүг чигийн зүйл (方隅門), ердийн зүйл (通用門) * Хоёрдахь хэсэгт Мин улсад дагаар орсон монгол ноёдын [[Хунъү|Хун Ү хаанд]] илгээсэн захидлыг унших гарын авлга болгох зориулалтаар оруулж өгсөн. Тус захидлууд нь монгол үгийн авиаг ханзаар галиглан, өгүүлбэрийн эцэст хятад үгийг нь бичжээ. Энэ хэсэгт монгол хэлээр бичигдсэн зарлиг, бичээс, илтгэл 5; Самандашир, Торгочар, Намун хүргэн, Ширэмүн жихуй, [[Нэцэлай]] жи-юань, мянганы ноён Нангиас Хадай гэсэн хүмүүсийн 7 захидал, нийт 12 бичээс байдаг. Энэхүү бүтээлийн 4 эх орчин цагт хадгалагдаж үлдсэн. # Берлиний Улсын номын сангийн (Staatsbibliothek zu Berlin) эх # Бээжин хотын [[Хятадын Үндэсний номын сан|Хятадын Үндэсний номын санд]] хадгалагдаж байгаа эх # Парисийн Ази судлалын номын сангийн (Société Asiatique) эх # Токиогийн Тоё бунко номын сангийн (東洋文庫) эх<ref>{{Cite journal |last=Kuribayashi |first=Hitoshi |date=2021 |title=Characteristics of Written Mongolian of the Hua-yi yi-yu of the Yong-le era, in the Ming Dynasty |url=http://hkuri.cneas.tohoku.ac.jp/articles/roncho/a75huayiyiyu.pdf |journal=Bulletin of Japanese Association for Mongolian Studies |series=51 |pages=2}}</ref> Берлиний Улсын номын сангийн эх нь 16-р зууны дунд үед холбогдох хуулбар эх бөгөөд монгол, бирм, зүрчид, төвөд, уйгур, перс, бай, бабай, тай хэлний үгийн толь бичиг, захидалаас бүрддэг. Энэ хуулбар эхэд байгаа монгол үг нь нийт 845, 16-р зууны эхэн үед холбогдох 29 захидалаас бүрдэнэ. Тоё бунко номын сангийн эхийг Тайваньд 1974 онд "Ляо, Жинь, Юань улсын хэл шинжлэлийн баримтын эмхэтгэл" (遼金元語文僅存録) нэртэй хэвлэгдсэн бүтээлийн 5-р ботийн 35-93 нүүрт багтсан.<ref>{{Cite journal |last=Kuribayashi |first=Hitoshi |date=2021 |title=Characteristics of Written Mongolian of the Hua-yi yi-yu of the Yong-le era, in the Ming Dynasty |url=http://hkuri.cneas.tohoku.ac.jp/articles/roncho/a75huayiyiyu.pdf |journal=Bulletin of Japanese Association for Mongolian Studies |volume=51 |pages=22}}</ref> Хятадад 1988 онд хэвлэгдсэн "Бээжингийн номын сангийн хуучны ховор номын эмхэтгэл бүтээл"-ийн (北京圖書館古籍珍本叢刊) 6-р ботьд Хуа И И Юйгийн хятадад байгаа эхийг хэвлүүлжээ. == Судлагдсан түүх == 1952 онд [[Герман|Германы]] хятад судлаач [[Эрик Хайниш]] '''"Sino-mongolische Dokumente vom Ende des 14. Jahrhunderts."''' (Berlin: Akademie-V 1952) нэртэй 61 нүүр эрдэм шинжилгээний бүтээл бичсэн. Тус бүтээлд 1389 оны анхны эхийн Хуа-И Июйгийн хоёрдахь хэсэг болох монгол ноёдын захидал, бичээсийг хятад хэлнээс галиглаж, герман хэл рүү орчуулж, нэмэлт тайлбартайгаар хэвлүүлсэн. Хуа И И Юй-гийн монгол хэлтэй холбоотой эрдэм шинжилгээний бүтээлүүдээс: * М. Левицкий, ''La langue mongole des transcriptions chinoises du XIVe siècle. Le Houa-yi yi-yu de 1389.'' Вроцлав, 1949. * М. Левицкий, ''II. Vocabulaire-index.'' Вроцлав, 1959. * Э. Хайниш, ''Sino-mongolische Dokumente vom Ende des 14. Jahrhunderts.'' Берлин, 1952. * Э. Хайниш, ''Sinomongolische Glossare. I. Das Hua-i i-yü.'' Берлин, 1957. * Луис Лигети, ''Pièces de chancellerie en transcription chinoises'' (Monumenta linguae Mongolicae collecta III), Будапешт, 1972 * А. Мостаерт, ''Le matériel Mongol du Houa I Iu 華夷譯語 de Houng-ou (1389), I.'' [[Брюссель]], 1977. * А. Мостаерт, ''II Commentaires.'' Брюссель, 1995. * Мандах, Хува ''И И Юй,'' Өвөр Монголын соёлын хэвлэлийн газар, 1998 он * Күрибаяши Хитоши, Word- and Suffix-Index to "Hua-yi Yi-yu" (based on the Romanized Transcription of L. Ligeti), Сэндай, 2003 == Мөн үзэх == * [[Хааны бичсэн таван зүйлийн үсгээр хавсарсан манж үгний толь бичиг]] * [[Хааны бичсэн Манж-Монгол-Хятад үгийн 3 зүйлийн аялгуу нийлсэн толь бичиг]] * [[Толь бичиг]] == Холбоос == * [https://commons.wikimedia.org/w/index.php?title=File%3ACADAL02036755_%E8%8F%AF%E5%A4%B7%E8%AD%AF%E8%AA%9E.djvu&page=1 Хуа-И И Юй-гийн монгол-хятад, уйгур-хятад, зүрчид-хятад 3 хэлний үгсийг багтаасан фото хувилбар]: 1389 оны уйгуржин монголоор бичсэн эх, уйгур үсгээрх түрэг-хятад толь, зүрчид үсгээрх зүрчид-хятад толь, 1407 оны Дада гуаны нэмж зассан монгол бичгийн хувилбар, сүүлд нэмж зассан монгол-хятад хэлний монгол бичгийн хувилбар багтсан. * [https://commons.wikimedia.org/w/index.php?title=File%3ACADAL02046073_%E8%8F%AF%E5%A4%B7%E8%AD%AF%E8%AA%9E.djvu&page=1 Хуа-И И Юй-гийн монгол-хятад үгсийн толь, жишээ 12 захидалын фото хувилбар] * [https://commons.wikimedia.org/w/index.php?title=File%3ACADAL02036757_%E5%A2%9E%E5%AE%9A%E8%8F%AF%E5%A4%B7%E8%AD%AF%E8%AA%9E%EF%BC%88%E4%BA%8C%EF%BC%89.djvu&page=1 Нэмж зассан Хуа И И Юй (增定華夷譯語)] * [https://digital.staatsbibliothek-berlin.de/werkansicht/?PPN=PPN334615730X Берлиний Улсын Номын сангийн фото эх] * [https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/4/47/SSID-11867342_%E5%8C%97%E4%BA%AC%E5%9C%96%E6%9B%B8%E9%A4%A8%E5%8F%A4%E7%B1%8D%E7%8F%8D%E6%9C%AC%E5%8F%A2%E5%88%8A_%E5%85%AD_%E7%B6%93%E9%83%A8.pdf Бээжингийн номын сангийн хуучны ховор номын эмхэтгэл (北京圖書館古籍珍本叢刊) 6-р боть] == Эшлэл == <references /> [[Ангилал:Толь бичиг]] [[Ангилал:Хятад хэлээрх утга зохиол]] [[Ангилал:Мин улсын утга зохиол]] [[Ангилал:1389 он]] [[Ангилал:14-р зуун]] [[Ангилал:Мин улс]] q607ha6or8m8lugtagmd6xcm9h6ocsf 0 126552 851703 850782 2026-03-28T16:28:20Z Egzs 88168 янзлав 851703 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс албан тушаалтан |honorific-suffix = |name = Сайнбуянгийн Амарсайхан |image = Amarsaikhan Sainbuyan.jpg |caption = С.Амарсайхан. 2024 он. |office1 = {{MNG}} Улсын Шадар сайд |president1 = [[Ухнаагийн Хүрэлсүх]] |primeminister1 =[[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]]<br/>[[Гомбожавын Занданшатар]] |term_start1 = 2021 оны 1 сарын 29 |term_end1 =2025 оны 11 сарын 12 |deputy1 = |predecessor1 = [[Янгугийн Содбаатар]] |successor1 =[[Хассуурийн Ганхуяг]] |office2 = {{MNG}} [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] Гишүүн |speaker2 = |term_start2 = 2020 оны 7 сарын 1 |term_end2 = Одоог хүртэл |deputy2 = |office3 = [[Нийслэлийн Засаг дарга бөгөөд Улаанбаатар хотын Захирагч]] |primeminister3 = [[Ухнаагийн Хүрэлсүх]] |term_start3 = 2019 оны 2 сарын 27 |term_end3 = 2020 оны 7 сарын 1 |deputy3 = |predecessor3 = [[Сундуйн Батболд]] |successor3 = [[Долгорсүрэнгийн Сумъяабазар]] |office4 = [[Нийслэлийн иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурал|Нийслэлийн Иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурлын]] дарга |term_start4 = 2017 оны 12 сарын 6 |term_end4 = 2020 оны 2 сарын 27 |predecessor4 = [[Цэндийн Сандуй]] |successor4 = [[Рэнцэндагвын Дагва]] |office7 = [[Монгол Ардын Нам]]ын удирдах зөвлөлийн гишүүн |term_start7 = 2020 |term_end7 = одоог хүртэл |predecessor7 = |successor7 = |birth_date = {{birth date and age|1973|6|13}} |birth_place = [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|БНМАУ]], [[Улаанбаатар]], [[Налайх дүүрэг]] |death_date = |death_place = |party = [[Монгол Ардын Нам]] |spouse = Чимэддамбын Ичинхорлоо |children = 3 |alma_mater = |profession = | awards = }} '''Сайнбуянгийн Амарсайхан'''<ref>Улсын Их Хурлын гишүүн, Монгол Улсын Засгийн газрын гишүүн, Шадар сайд Сайнбуянгийн Амарсайхан, (parliament.mn), 2023 </ref><ref>Монгол хэлний дүрэм ёсоор '''Сайнбуяны Амарсайхан''' гэж бичих ёстой боловч '''Сайнбуянгийн Амарсайхан''' гэж хэвшжээ.</ref> (1973 оны 6-р сарын 13-нд Налайх дүүрэгт төрсөн) - Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн, Монгол Улсын Засгийн газрын гишүүн, Монгол Улсын Шадар сайд. С.Амарсайхан нь 2021 оноос хойш Монгол Улсын Шадар сайдаар дараалан гурав дахь удаагаа томилогдон ажиллаж байна. Шадар сайдын хувиар тэрээр тогтвортой хөгжлийн шийдэл болсон бүсчилсэн хөгжлийн бодлого, Евразийн эдийн засгийн коридорын нэг тулгуур болсон эдийн засгийн тусгай бүсүүд, чөлөөт бүсүүдийн хөгжил, хөдөө аж ахуйн салбарын шинэ шатны реформ, үндэсний ондоошил болон уламжлалыг хадгалах [[Шинэ хоршоо хөдөлгөөн|“Шинэ хоршоо”-ны тогтолцоо]], Cтандарт хэмжил зүйн шинэтгэл, Үндэсний сөрөн тэсвэрлэх чадвахийг бэхүүлэх хүрээнд Онцгой байдлын байгуллагын чадвахыг бэхжүүлэх асуудлуудыг үйл ажиллагааныхаа тэргүүлэх чиглэл,бодлого болгон хэрэгжүүлж ирсэн.. Мөн тэрээр Бүсчилсэн хөгжлийн үндэсний хороо, [[Шинэ хоршоо хөдөлгөөн|“Шинэ хоршоо”]]<ref>{{Cite web |title=Шинэ хоршоо хөдөлгөөний салбар дундын уялдааг хангах Үндэсний хороо |url=https://www.gov.mn/mn/organization/shinehorshoo |access-date=2025-09-17 |website=Монгол Улсын Засгийн Газар |language=mn }}{{Dead link|date=Гуравдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web |date=2024-11-28 |title=С.Амарсайхан: “Шинэ хоршоо” хөдөлгөөний үйл ажиллагааг үр дүнгээ өгч байгаа |url=https://www.polit.mn/a/106796 |access-date=2025-09-17 |website=www.polit.mn |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=“Шинэ хоршоо” хөдөлгөөний хүрээнд ногоон санхүүжилтийн эх үүсвэрүүдийг татахад анхаарна гэв |url=https://eagle.mn/r/131242 |access-date=2025-09-17 |website=eagle.mn |language=en}}</ref>, Уур амьсгалын өөрчлөлтийн үндэсний хорооны даргаар ажиллаж байна. == Боловсрол == *Тэрээр Нийслэл Улаанбаатар хотын Налайх дүүрэгт төрсөн. 1991 онд Налайх дүүргийн "Эрдмийн оргил" сургуулийг төгсөж улмаар 1996 онд АНУ-ын Калифорниа Мужийн Фресно институт, 2000 онд АНУ-ын Саут Уэст Их сургуулийг тус тус төгссөн. Хууль зүйн магистр зэрэгтэй. *Англи, Хятад, Орос хэлтэй. == Ажлын туршлага == Сайнбуянгийн Амарсайхан нь хувийн хэвшил, төрийн алба, дипломат алба зэрэг олон салбарт туршлага хуримтлуулсан бөгөөд Үүнд: * 1992–1993 онд Монгол Улсын Шинжлэх ухаан, мэдээлэл, технологийн төвийн ажилтан * 2000–2004 онд Монгол Улсаас БНХАУ-д суугаа Элчин сайдын яаманд консулын ажилтан,Атташе * 2004–2007 онд Америкийн Худалдаа, хөгжлийн корпорацийн гадаад худалдааны менежер * 2007–2017 онд “Оюуны Ундраа” группийн Гүйцэтгэх захирал,Төлөөлөн Удирдах Зөвлөлийн дарга * 2012–2020 онд Нийслэлийн ИТХ-ын төлөөлөгч * 2017–2019 онд Нийслэлийн Иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурлын дарга * 2019–2020 онд Нийслэлийн Засаг дарга бөгөөд Улаанбаатар хотын захирагч * 2020–2021 онд УИХ дахь МАН-ын бүлгийн дэд дарга * 2020 оноос Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн * 2021 оноос Монгол Улсын Засгийн газрын гишүүн, Монгол улсын Шадар сайд === Гадаад хамтын ажиллагаа === Тэрээр Засгийн газар хоорондын комиссуудыг ахлан ажиллаж ирсэн бөгөөд Үүнд: * ''Монгол–Оросын Засгийн газар хоорондын комисс'' * ''Монгол–Хятадын Засгийн газар хоорондын комисс'' * ''Монгол–Америкийн Засгийн газар хоорондын Худалдаа, хөрөнгө оруулалтын зөвлөл'' * ''Монгол–Их Британийн Засгийн газар хоорондын комисс'' * ''Монгол–Канадын Засгийн газар хоорондын комисс'' * ''Монгол–Европын Холбооны хамтын ажиллагааны хороо'' * ''Монгол–Узбекийн Засгийн газар хоорондын комисс'' * ''Монгол–Киргизийн Засгийн газар хоорондын комиссуудыг ахлан ажиллаж ирсэн.'' == Сонгуульт ажил == * С.Амарсайхан өнгөрсөн он жилүүдэд сонгуульт албан албан тушаалуудыг хашиж ирсний дотор иргэд олон нийтийн итгэл, дэмжлэгийг хүлээж 2012-2020 онд нийслэл Улаанбаатар хотын Иргэдийн төлөөлөгчдийн хуралд гишүүнээр хоёр удаа, 2017 онд нийслэл Улаанбаатар хотын ИТХ-ын даргаар сонгогдсон, 2019-2020 онд Нийслэлийн Засаг дарга, Улаанбаатар хотын Захирагчаар томилогдон ажилласан нь түүний удирдан манлайлах онцгой чадвар, эерэг өөрчлөлтийг авчрах арвин туршлагыг тод харуулсан. * 2010 оноос намын бага хурлын гишүүн, Налайх дүүргийн МАН-ын даргаар ажиллаж байна * 2017 оноос МАН-ын Удирдах зөвлөлийн гишүүн ==Гэр бүл== Эхнэр Чимэддамбын Ичинхорлоо нь нэвтрүүлэгч. 3 хүүхэдтэй == Эдийн засаг, Бизнесийн туршлага == Тэрээр 1990 онд байгуулагдсан, Монголын хувийн хэвшлийн томоохон төлөөллийн нэг болох “Оюуны Ундраа” группийг үүсгэн байгуулагч, 2007–2017 онд тус группийн Гүйцэтгэх Захирал, Ерөнхийлөгч, Төлөөлөн удирдах зөвлөлийн даргаар тус тус ажилласан. Оюуны Ундраа групп нь мэдээллийн технологи, үл хөдлөх хөрөнгө,уул уурхай, банк санхүү, үйлдвэрлэл үйлчилгээ зэрэг олон салбарт 30 гаруй үйл ажиллагаа явуулж ирсэн.<ref>{{Cite web |title=ОЮУНЫ УНДРАА ГРУПП |url=https://www.ougroup.mn/#/ |access-date=2025-09-17 |website=www.ougroup.mn}}</ref> Сайнбуянгийн Амарсайхан нь “Монголын эдийн засгийн форум”, “Үндэсний стратегийн хүрээлэн” зэрэг судалгаа, бодлогын байгууллагыг үүсгэн байгуулагчдын нэг бөгөөд “Монголын гүйцэтгэх захиралуудын клуб” (CEO Club)-ын дэд ерөнхийлөгч, ерөнхийлөгчөөр ажиллаж байсан.<ref>{{Cite web |last=NB |title=Монголын СЕО Клуб |url=http://ceoclub.mn/ |access-date=2025-09-17 |website=Монголын СЕО Клуб |language=mn }}{{Dead link|date=Гуравдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==Эшлэл, зүүлт== {{Reflist}} {{commonscat}} {{DEFAULTSORT:Амарсайхан, Сайнбуянгийн}} [[Ангилал:1973 онд төрсөн]] [[Ангилал:Амьд хүн]] [[Ангилал:Налайхын хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:Монголын бизнесмен]] [[Ангилал:Монголын улс төрч]] [[Ангилал:21-р зууны улс төрч]] [[Ангилал:Монгол Ардын Намын гишүүн]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн]] [[Ангилал:Улаанбаатарын засаг дарга]] [[Ангилал:Монголын шадар сайд]] pfnvi6k6hhm6moq7scl5vdjhs19wft3 0 133556 851714 780887 2026-03-28T20:48:36Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Германы Социал-демократ нам]] to [[Германы Социал Демократ Нам]] 780887 wikitext text/x-wiki [[Файл:Sozialdemokratische Partei Deutschlands, Logo um 2000.svg|thumb|Германы Социал-демократ намын таних тэмдэг.]] '''Германы Социал-демократ нам''' (товч.ГСДН, [[Герман хэл|герман]]. ''Sozialdemokratische Partei Deutschlands'', ''SPD'') —[[Герман|Германы]] зүүн төвийн баримталдаг либерал үзэлтэй тус улсын хамгийн том бөгөөд ууган улс төрийн нам. 1863 оны 5-р сарын 23-нд германы хуульч, гүн ухаантан [[Фердинанд Лассаль]] -"''Германы бүх нийтийн ажилчдын холбоо''" ([[Герман хэл|герман]]. ''Allgemeiner Deutscher Arbeiterverein'' (ADAV)) нэртэйгээр үүсгэн байгуулсан байна. [[Германы Христийн ардчилсан холбоо нам|''Германы'' ''Христийн ардчилсан холбоо намтай'']] ([[Герман хэл|герман]]. ''Christlich Demokratische Union Deutschlands'' (''CDU'') хамт Германы хамгийн том улс төрийн нам юм. 1875 онд ''Германы бүх нийтийн ажилчдын холбоо'' нь 1869 онд [[Вильхельм Либкнехт]], Август Бебель нарын байгуулсан марксист үзэлтэй "''Германы'' ''Социал Демократ Ажилчны Нам''"-тай нэгдсэн. 1878-1890 (Германы эзэнт гүрэн), 1933-1945 онд (Нацист Герман) Социал Демократ нам нууц далд үйл ажиллагаа явуулж байв. 1890 онд социалистуудын эсрэг Германы онцгой хуулийг хүчингүй болгосны дараа орчин үеийн "Германы Социал-демократ нам" гэх нэрээ авсан байна. * Намын гишүүдийн тоо: 404 305 хүн (2020 он). * Төсвийн санхүүжилт: 48.648.864,36 € (2014 он). * Шуудангийн албан ёсны хаяг: "''Willy-Brandt-Haus, Wilhelmstraße 141, 10963 Berlin"''. 2021 оноос хойш буюу [[Бундестаг|Бундестагийн]] парламентын сонгуулийн дараа Герман улсыг тус намын гишүүн [[Олаф Шолц|Олаф Шолцын]] Засгийн газар удирдаж байна. [[Фридрих Эберт]] 1913-1917 онуудад тус намыг удирдаж байсан. gi0ii8cazaw9yqriobw26tzfqf5tgq3 0 133838 851686 850143 2026-03-28T13:37:00Z ~2026-19317-27 103541 851686 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс компани | logo = ehlel.jpg | company_name = Ehlel | name = Ehlel | company_logo = ehlel.jpg | founder = [[Чимэдгочоогийн Батзаяа|Ч.Батзаяа]] | location_country = БНХАУ | website = {{URL|ehlel.com}} }} == Танилцуулга == Ehlel нь 2007 онд Ehlel.com хэмээх энгийн вэбсайт болж эхэлсэн. Электроникс, боловсрол, үйлдвэрлэл, худалдааны чиглэлээр ажилладаг Эхлэл бол дэлхийн хэмжээнд технологийн хөгжил, боловсролыг дэмжих зорилготой Монголын брэнд юм. 2007 онд үүсгэн байгуулагдсан тус компани нь найман охин компани, хоёр хамтарсан компанитай гэр бүл болон өргөжин тэлсээр 200 гаруй иргэнийг ажиллуулж байна. Ehlel-ийн инновац, хариуцлагатай өсөлтийн төлөөх амлалт нь дараахь зүйлийг багтаасан олон төрлийн санал болгож байна. Зорилго Онцгой шинэлэг зүйл бол хил хязгааргүй гэдгийг дэлхий нийтээр хүлээн зөвшөөрөхийг бид хүсч байна. Төрөл бүрийн үндэстнүүдээс нэр хүндтэй компаниуд гарч ирж, аж үйлдвэр, ойлголтыг өөрчлөн бий болгосонтой адил бид уламжлалт хүчний төвөөс гадна бий болсон технологийн хязгааргүй боломжид итгэдэг. Өндөр чанартай технологийн бүтээгдэхүүн бүтээх бидний амлалт нь дэлхийн хэмжээнд нэр хүндтэй шинийг санаачлагчдын тоонд багтаж, олон улсын тавцан дахь өсөлт, дэвшилд хувь нэмрээ оруулах бидний хүсэл тэмүүллийг дэмжиж байна. Үнэт зүйлс Бид "Шударга өрсөлдөөнд ялж, чадавхиа бэхжүүлэх" ажиллана == Салбар компаниуд == Эхлэл Брэнд ХХК 2007 онд үүсгэн байгуулагдсан Эхлэл Брэнд нь мэдээллийн технологийн вэб сайтаар эхэлсэн. Түүний охин компаниуд мэдээллийн технологийн янз бүрийн салбарт үйл ажиллагаа явуулдаг . '''Улаанбаатар хотын Австралийн ухаалаг сургууль''' Улаанбаатарын Австралийн Сургууль (ASSU) нь харилцан уялдаатай ертөнцөд хөгжин дэвшихээр хангагдсан дэлхийн иргэдийг хөгжүүлэх зорилготой Эрхэм зорилго бол оюутнуудын бүтээлч байдал, оюуны сониуч зан чанарыг төлөвшүүлэхийн зэрэгцээ эерэг хандлага, ёс зүйтэй зан төлөв, шүүмжлэлтэй сэтгэх чадварыг эзэмшсэн хувь хүн болгон төлөвшүүлэх явдал юм. '''Smart IBDM групп''' SMART IDBM GROUP нь Электроникс технологи, бараа, үйлчилгээ худалдааны компани. '''Цэлмэг Техникийн сургууль''' Цэлмэг Техникийн Сургууль нь оюутнууддаа технологийн чиглэлээр сургалт явуулдаг ЕБС юм. '''Эхлэл Шэньжэн''' БНХАУ-ын Шенжен хотод байрладаг Электроникс технологи, бараа, үйлчилгээ худалдааны компани. == Эх сурвалж == https://www.facebook.com/ehlel/ https://www.youtube.com/watch?v=_sMMubnwkWY https://web.archive.org/web/20240311065125/https://news.mn/r/2254518/ https://www.zindaa.mn/45m7 https://web.archive.org/web/20240311083646/http://www.bolod.mn/modules.php?name=News&nID=216542 [[Ангилал:Байгууллага]] 6ay1657cndcc7f97jx31ryicm8rgz63 0 135323 851756 844810 2026-03-29T04:46:27Z Avirmed Batsaikhan 53733 851756 wikitext text/x-wiki {{Аргын жил дараалал|2025|2020-д он|21-р зуун}} '''2025 он''' ('''[[Ром тоо|MMXХV]]''') буюу '''Хоёр мянга хорин таван он''' нь [[Лхагва гараг|Лхагва гарагаар]] эхэлсэн ердийн жил юм. Монгол Билгийн тооллын 17-р жарны 39 он буюу хоёр хар мэнгэтэй '''хөхөгчин могой жил'''. [[Григорийн тоолол]] буюу [[Нийтийн тоолол]] ёсоор [[Манай эрин]]ий 2025 дахь он бөгөөд [[3 дахь мянган]] болон [[21-р зуун|21-р зууны]] 25 дахь он болно. == Үйл явдал == === Нэгдүгээр сар === * 1-нд [[Болгар]], [[Румын]] улсууд "[[Шенгений бүс|Шенгений бүсэд]]"-д агаарын болон усан хилээр шилжин оров. * 6-нд Канадын ерөнхий сайд [[Жастин Трюдо]] огцорч байгаагаа зарлав. * 6-нд [[Индонез]] [[БРИКС]]-ын 10 дахь гишүүн болсон. * 7-нд Хятадын баруун өмнөд хэсэгт орших Төвөдийн өөртөө засах оронд 7.1 магнитудын хүчтэй газар хөдлөлт болж, 126 хүн амиа алдаж, 201 хүн шархаджээ. * 9-нд АНУ-ын 39 дахь Ерөнхийлөгч [[Жимми Картер|Жимми Картерыг]] Вашингтонд оршуулах ёслол болов. * 11-нд Монгол Улсад Засгийн газрыг огцруулах олон нийтийг хамарсан жагсаал болов. * 15-нд БНСУ-д импичментийн улмаас огцорсон Ерөнхийлөгч [[Юн Сок Ёл|Юн Сок Ёолыг]] хоёр дахь оролдлогоор саатуулжээ. * 20-нд АНУ-ын шинээр сонгогдсон Ерөнхийлөгч [[Доналд Трамп|Доналд Трамын]] Тангараг өргөх ёслол. === Хоёрдугаар сар === *23-нд Германы парламентын ээлжит бус сонгууль. === Гуравдугаар сар === * 1-нд Монгол Улсад 17-р жарны 39 он буюу хоёр хар мэнгэтэй '''хөхөгчин Могой жилийн''' цагаан сарын шинийн 1 тохиов. * 14-нд Канадын ерөнхий сайдаар сонгогдсон Марк Карни ажилдаа оров. * 19-нд Таип Эрдоганы сонгуулийн гол өрсөлдөгч [[Экрем Имамоглу|Экрем Имамоглуг]] авлига, террористуудтай холбоотой хэргээр Истанбул хотод баривчилжээ. * 29-нд [[АНУ-ын Төрийн Департамент|АНУ-ын Төрийн департамент]] [[USAID]] байгууллагыг татан буулгах шийдвэр гаргасан. === Дөрөвдүгээр сар === * 13-нд Японы [[Осака]] хотод Дэлхийн үзэсгэлэн 2025 нээлтийн ажиллагаа. * 21-нд [[Ромын пап]] [[Францис]] 88 насандаа нас барав. === Тавдугаар сар === * 6-нд Германы холбооны канцлер [[Олаф Шолц]] огцорч шинэ канцлераар [[Фридрих Мерц]] сонгогдов. * 9-нд ОХУ-ын Москва хотын [[Улаан талбай]]<nowiki/>д Ялалтын баярыг өргөн тэмдэглэж. Ерөнхийлөгч [[Ухнаагийн Хүрэлсүх|У.Хүрэлсүх]] оролцов. * 12-нд Курдистаны Ажилчны нам тарж буйгаа мэдэгдэв. * 18-нд Польшийн ерөнхийлөгчийн сонгуулийн эхний шат болж [[Карол Навроцки]], Рафал Тшасковски нар улдэв. === Зургаадугаар сар === *1-нд Польшийн ерөнхийлөгчийн сонгуулийн хоёрдугаар шат болж [[Карол Навроцки]] ялалт байгуулав. *3-нд БНСУ-ын Ерөнхийлөгчийн сонгууль болж [[Ли Жэ Мён]] ялав. *15-17-нд [[Канад]] улсад G7-ийн 57 дахь дээд хэмжээний уулзалт болов. *24-26-нд Нидерландад [[НАТО]]-гийн дээд хэмжээний уулзалт болов. *30-наас 7-р сарын 13-нд Уимблдон- 2025 тэмцээн болно. === Долоодугаар сар === *1-нд Болгар улс "евро" мөнгөн тэмдэгтэд шилжихээр төлөвлөв. *3-нд Орос улс Исламын Эмират Афганистан улсын албан ёсоор хүлээн зөвшөөрөв. *7-нд Оросын Тээврийн сайд [[Роман Старовойт]] Москва орчим өөрийгөө буудаж амь насаа егүүтгэсэн ажээ. *11-13-нд (баасан-ням гариг) Монгол Улсын Баяр наадам. *21-24-нд Монгол Улсын Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүх [[Киргиз]] улсад айлчлав. *24-25-нд Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүх [[Тажикистан|Тажикистанд]] айлчлав. *24-нд Тайланд, Камбожийн хил дээр зэвсэгт мөргөлдөөн болов. === Наймдугаар сар === * 1-нд Apple компани 3 тэрбум дахь ухаалаг утсаа зарсан байна. * 6-нд Польшийн шинээр сонгогдсон Ерөнхийлөгч [[Карол Навроцки]] албан тушаалдаа орсон. * 8-нд АНУ-ын Ерөнхийлөгч Доналд Трампын зуучлалаар дайсагналыг зогсоох энхийн хэлэлцээрт Азербайжан, Арменийн ерөнхийлөгч [[Ильхам Алиев]], [[Никол Пашинян]] нар Цагаан ордонд (АНУ, Вашингтон) гарын үсэг зурав. * 15-нд Владимир Путин, Доналд Трамп нар [[Аляска|Аляскад]] уулзаж Украины нөхцөл байдлын талаар хэлэлцээ хийв. === Есдүгээр сар === * 2-нд [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн|Дэлхийн хоёрдугаар дайнд]] ялсны 80 жилийн ой тохиов. [[Бээжин]] хотод цэргийн ёслолын жагсаалт болсон бөгөөд энэ үеэр Монгол Улс, Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс, Оросын Холбооны Улсын төрийн тэргүүн нар БНХАУ-ын нийслэл Бээжин хотноо уулзлав. * 5-9-нд Австралийн Холбооны Улсын Амбан захирагч [[Саманта Мостин]] Монгол Улсад айлчлав. * 10-нд Америкийн улс төрийн идэвхтэн [[Чарли Кирк|Чарли Киркийг]] буудан хороов. * 14-нд Орос улсад нэгдсэн сонгуулийн өдөр. * 19-24-нд Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүх [[НҮБ-ын Ерөнхий Ассамблей|НҮБ-ын Ерөнхий Ассамблейн]] 80-р чуулганд оролцов. * 25-нд Киргизийн парламент өөрөө тарж буйгаа зарлав. * 30-нд Nvidia компани зах зээлийн үнэлгээ нь 4,5 их наяд ам.доллар давсан анхны компани болов. === Аравдугаар сар === * 19-нд Парисын [[Лувр|Луврын музейг]] дээрэмджээ. Үл мэдэгдэх этгээдүүд Францын хааны хэд хэдэн үнэт эдлэлийн цуглуулгаас хулгайлжээ. * 14-16-нд Монгол Улсын Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүх [[Энэтхэг]] улсад албан ёсоор айлчлав. === Арваннэгдүгээр сар === * 22-нд Йоханнесбург хотод [[G20|G-20]] дээд хэмжээний уулзалт. * 30-нд Киргиз улсад ээлжит бус парламентын сонгууль болов. === Арванхоёрдугаар сар === * 14-нд Австралийн [[Сидней]] хотын Бонди эрэг дээр буудалцаан болж, 16 хүн амиа алджээ. * 28-нд Иранд үндэсний мөнгөн тэмдэгтийн ханшийн уналт болон барааны үнийн өсөлтөөс үүдэлтэй олон нийтийн эсэргүүцлийн жагсаал эхэлсэн. [[Ангилал:2025 он| ]] jr6u7yonxjavu8kqxcvpbqo8r9tkk7u 0 145030 851760 847975 2026-03-29T05:13:54Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 851760 wikitext text/x-wiki {{Дуучин25 | жинхэнэ_нэр = Габриела Руменова Кирова | зураг = | caption = | хэмжээ = 200px | төрсөн_өдөр = 3 сарын 31 | төрсөн_газар = Перник, [[Болгар]] | яс_үндэс = Болгар | ажил_үйл = {{hlist|Улс төрийн идэвхтэн|Эмэгтэйчүүдийн эрхийн идэвхтэн|Продюсер|Илтгэгч|Зохиолч|Буян үйлстэн}} | урсгал = | танил_үе = 2010-аад оноос | хамтлаг = | өндөр = | нэр = Габриела Руменова Кирова | компани = Gabriella & Wolf; Global Change }} '''Габриела Руменова Кирова''' (3 сарын 31-нд төрсөн) нь [[Болгар]]ын улс төр болон эмэгтэйчүүдийн эрх мэдэлжүүлэлтийн идэвхтэн, продюсер, зохиолч бөгөөд [[Лондон]] хотод ажиллаж амьдардаг.<ref>{{Cite web |title=Gabriela Rumenova Kirova: Championing Solutions to Global Challenges |url=https://philanthropynewsdigest.org/news/other-sources/article/?id=14723845&title=Gabriela-Rumenova-Kirova:-Championing-Solutions-to-Global-Challenges |access-date=2026-01-29 |website=Philanthropy News Digest (PND) |language=en}}</ref> Тэрээр эмэгтэйчүүдийн улс төр дэх оролцоог дэмжих санаачилгууд, мөн хүнс ба усны аюулгүй байдал, уур амьсгалын өөрчлөлт, технологийн эрсдэл зэрэг асуудлаарх санаачилгуудыг сурталчилж ирсэн. Тэрээр <nowiki>''New World''</nowiki> (2025) номын зохиогч бөгөөд Лондонд төвтэй Gabriella & Wolf загварын брэндийг үүсгэн байгуулсан. == Эрт амьдрал ба боловсрол == Кирова нь Перник, [[Болгар]] улсад төрсөн бөгөөд<ref name=":0">{{Cite web |date=2025-04-08 |title=Gabriela Rumenova Kirova was nominated as the Woman of the Month by the London based organisation Bulgarian Women in Business |url=https://www.londondaily.news/gabriela-rumenova-kirova-was-nominated-as-the-woman-of-the-month-by-the-london-based-organisation-bulgarian-women-in-business/ |access-date=2026-01-29 |website=London Daily News}}</ref><ref name=":2">{{Cite news |date=2024-09-30 |title=Дама на месеца: Габриела Кирова |language=bg |work=Bulgarian Women In B |url=https://www.bgwomeninbusiness.co.uk/womenofthemonthgabrielakirova |access-date=2026-01-29 |archive-date=2025-09-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250910150334/https://www.bgwomeninbusiness.co.uk/womenofthemonthgabrielakirova |url-status=dead }}</ref> Симеон Радевын ахлах сургуульд дунд боловсролоо эзэмшсэн. Дараа нь София хот руу нүүж, Үндэсний ба дэлхийн эдийн засгийн их сургууль-д санхүүгийн бакалавр зэрэг, мөн ухаалаг хотуудыг хөгжүүлэх чиглэлээр магистрын зэрэг хамгаалсан. Суралцаж байх хугацаандаа Болгарын хөгжмийн нэвтрүүлэг бэлтгэж, орон нутгийн дуучидтай ярилцлага хийдэг радио шоу продюсерлосон.<ref name=":0" /> == Ажил мэргэжил == Хорин насны эхээр Кирова [[Лондон]] руу нүүсэн.<ref name=":1">{{Cite web |date=2024-09-03 |title=Gabriela Rumenova Kirova: Bridging Creativity and Compassion for a Sustainable Future |url=https://www.vernamagazine.com/gabriela-rumenova-kirova-bridging-creativity-and-compassion-for-a-sustainable-future/ |access-date=2026-01-29 |website=Verna Magazine |language=en-US}}</ref> Тэрээр загварын салбарт ажиллаж, Мэйфер дүүрэгт байрлах, Лондонд төвтэй Gabriella & Wolf брэндийг байгуулсан.<ref name=":3">{{Cite web |title=Gabriela Rumenova Kirova: A Visionary in Fashion, Philanthropy, and Political Activism |url=https://www.ustimesnow.com/gabriela-rumenova-kirova-a-visionary-in-fashion-philanthropy-and-political-activism/ |access-date=2026-01-29 |website=US Times Now}}</ref> Уг брэнд нь тогтвортой байдал, үслэг хэрэглэхгүй загвар, байгальд ээлтэй материал ашиглахад төвлөрсөн. Кино салбарт тэрээр 2017 оны <nowiki>''Fearless''</nowiki> нэртэй триллерт продюсерлэж, мөн шинэ эм боловсруулах ажилд оролцдог эмийн үйлдвэрийн захирлын эхнэр Эстеллийн дүрийг бүтээсэн.<ref name=":0" /> Мөн тэрээр сэргээгдэх эрчим хүч, орон нутгийн хүнс үйлдвэрлэл, хүртээмжтэй үйлчилгээ зэрэгт тулгуурласан, өөрийгөө хангах хотын загвар боловсруулах зэрэг хот төлөвлөлтийн санаачилгуудад оролцож ирсэн.<ref name=":4">{{Cite web|title=Gabriela Rumenova Kirova: Championing Solutions to Global Challenges|url=https://www.fabworldtoday.com/gabriela-rumenova-kirova-championing-solutions-to-global-challenges/|website=Fab World Today|date=2024-03-11|access-date=2026-01-29|language=en-US}}{{Dead link|date=Гуравдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name=":1" /> 2021 онд тэрээр Болгарын улс төрийн хөдөлгөөн болох <nowiki>''</nowiki>We Continue the Change<nowiki>''</nowiki>-д идэвхтэй оролцож эхэлсэн. 2022 онд тэрээр эмэгтэйчүүдийн улс төр, манлайлал дахь оролцоог нэмэгдүүлэх зорилготой <nowiki>''</nowiki>More Women in Power<nowiki>''</nowiki> санаачилгыг хамтран байгуулсан. 2024 онд тэрээр <nowiki>''</nowiki>More Women in Power<nowiki>''</nowiki>-оос гарч, хүнс ба усны аюулгүй байдал, уур амьсгалын өөрчлөлт, хиймэл оюун ухаан, хот байгуулалт, эмэгтэйчүүдийн манлайлалд төвлөрсөн <nowiki>''</nowiki>Global Change<nowiki>''</nowiki> платформыг байгуулсан. 2025 оны 1-р сард тэрээр Дэлхийн эдийн засгийн форум (WEF)-ын [[Давос]] дахь уулзалтад илтгэгчээр оролцож, үг хэлэх эрх чөлөө, хараат бус хэвлэл мэдээлэл, мөн Болгарын тогтвортой эдийн засгийн өсөлтийн талаар ярьсан.<ref>{{Cite web|title=Gabriela Rumenova Kirova at the WEF in Davos: Championing Free Speech|url=https://www.republicworld.com/initiatives/gabriela-rumenova-kirova-at-the-wef-in-davos-championing-free-speech|website=Republic World|date=2025-03-05|access-date=2026-01-29|language=en-IN}}</ref> Тэрээр мөн тухайн форумын үеэр CNBC-д оролцож, дижиталжилт, “ард түмнээс, ард түмний төлөө” байх ёстой хэвлэл мэдээллийн хэрэгцээ, мөн авлига, сул дорой болсон ардчилал, иргэдийн чөлөөт сонголтыг хамгаалах асуудлуудыг хэлэлцсэн.<ref name=":1" /> 2025 онд Кирова <nowiki>''</nowiki>New World<nowiki>''</nowiki> нэртэй ном хэвлүүлсэн. Уг ном нь энх тайван, тэгш эрх, даяаршил, технологийн ёс зүйн хэрэглээ зэрэг сэдвийг хөндөж; хүчирхэг улсууд жижиг улсуудыг давамгайлах байдлыг шүүмжилж, хиймэл оюун ухааны зүй бус хэрэглээнээс сэрэмжлүүлэн, эмэгтэйчүүдийн манлайллын ач холбогдлыг онцолдог. Мөн тэр жил Кирова улс төрийн идэвхтэн Радослав Ивановтой хамтран <nowiki>''</nowiki>Renaissance<nowiki>''</nowiki> хэмээх хэвлэл мэдээллийн төслийг хэрэгжүүлсэн бөгөөд энэ нь Болгарын байгалийн баялаг, соёлын өвийн тухай улс төрийн реалити цуврал юм.<ref>{{Cite web |last=Troutman |first=Brenda |date=2025-08-29 |title=Gabriela Rumenova Kirova Is Building a New World in Her Visionary Book |url=https://www.americadailypost.com/gabriela-rumenova-kirova-is-building-a-new-world-in-her-visionary-book/ |access-date=2026-01-29 |website=America Daily Post |language=en-US}}</ref> ==Буяны үйл ажиллагаа== Кирова нь Болгар болон гадаадад буяны үйл ажиллагаанд идэвхтэй оролцож ирсэн.<ref name=":4" /><ref>{{Cite web|title=Габриела Кирова - жената, която променя лицето на страната ни пред света|url=https://epicenter.bg/article/Gabriela-Kirova---zhenata--koyato-promenya-litseto-na-stranata-ni-pred-sveta/317417/2/0|website=Epicenter|access-date=2026-01-29|language=bg|last=Епицентър}}</ref> Тэрээр Болгар дахь өнчин хүүхдийн асрамжийн газрууд, Лондон дахь St. James’s Palace-д зохион байгуулагддаг санаачилгууд, мөн Итали дахь гэр оронгүй иргэдэд тусалдаг байгууллагуудыг дэмжсэн.<ref name=":3" /><ref name=":4" /> Тэрээр мөн Капри арал дээр болдог Luisaviaroma болон UNICEF-ийн жилийн хандивын гала арга хэмжээнд оролцсон. Түүний буяны үйл ажиллагааны хүрээнд түүнийг Пап Францисктай [[Ватикан|Ватиканд]] уулзах урилгад хамруулсан.<ref name=":2" /> Тэрээр тогтвортой байдлыг дэмжиж, олон нийтийг өөрийгөө хангах чиглэлийн төслүүдийг дэмжсэн.<ref name=":1" /><ref name=":4" /> ==Сонгосон бүтээлүүд== * Rumenova Kirova, Gabriela. ''New World'', 2025. ISBN 979-8298637183. == Эх сурвалжууд == <references /> jesgx1dh5boolrge8ried92tdiwhqja 0 145185 851736 848062 2026-03-29T01:26:56Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 851736 wikitext text/x-wiki '''Zoomex''' нь криптовалют арилжааны платформ юм. Тус платформ нь 200 гаруй төрлийн криптовалютын фьючерсийн гэрээ зэрэг арилжааны төрөл бүрийн үйлчилгээг санал болгодог.<ref>{{Cite web |last=Mike |first=Lawrence |date=2025-09-22 |title=12 Best DEXs for Perpetual Futures Trading in February 2026 |url=https://coingape.com/cryptocurrency-exchanges/decentralized-exchanges-for-futures-trading/ |access-date=2026-02-11 |website=CoinGape |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=BeInCrypto |date=2024-08-02 |title=How Zoomex Exchange Is Revolutionizing Crypto Trading |url=https://beincrypto.com/zoomex-exchange-revolutionizing-crypto-trading/ |access-date=2026-02-11 |website=BeInCrypto |language=en}}</ref> Zoomex нь өгөгдлийн шифрлэлт болон "хүйтэн түрийвч" (cold storage) зэрэг аюулгүй байдлын шийдлүүдийг төвлөрсөн бус санхүүгийн (DeFi) боломжуудтай хослуулсан байдаг.<ref>{{Cite web |date=2023-12-21 |title=Crypto News Flash {{!}} Real-Time Bitcoin & Blockchain News |url=https://www.crypto-news-flash.com/ |access-date=2026-02-11 |language=en-US}}</ref> == Түүх == 2022 онд Zoomex нь ФИФА-гийн хөлбөмбөгийн ДАШТ-д зориулсан тусгай аян зохион байгуулсан. Энэхүү аяны хүрээнд тэд алдарт хөлбөмбөгчин Лионель Мессигийн гарын үсэгтэй шагналыг санал болгож байв.<ref>{{Cite web |last=Soroka |first=Svetlana |date=2022-11-17 |title=ZOOMEX Organizes World Cup Campaign with a Prize Signed by Leo Messi |url=https://partners.coinspeaker.com/zoomex-organizes-world-cup-campaign-with-a-prize-signed-by-leo-messi |access-date=2026-02-11 |website=Coinspeaker |language=en-US}}</ref> 2022 оны 8-р сарын 11-нд [[Вильярреал КФ]] болон Zoomex компаниуд хамтран ажиллах гэрээ байгуулж, тус платформ нь клубын тухайн улирлын крипто арилжааны албан ёсны түнш болсон. 2022/23 оны улиралд Вильярреал клубын эрэгтэй багийн өмсгөлийн ар талд Zoomex-ийн лого байрласан байна.<ref>{{Cite web |title=Checking your browser before redirecting. |url=https://villarrealcf.es/en/zoomex-villarreal-cf-s-new-official-crypto-exchange-partner/ |access-date=2026-02-11 |website=villarrealcf.es}}</ref><ref>{{Cite web |title=Villarreal CF x Zoomex – Sheldon Herron |url=https://sheldonherron.com/?portfolio-item=villarreal-cf-x-zoomex |access-date=2026-02-11 |language=en }}{{Dead link|date=Гуравдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> 2023 онд Zoomex нь 2.5 сая долларын шагналын сантай "Zoomex World Trading Champion" олон улсын арилжааны тэмцээнийг эхлүүлсэн. Энэхүү арга хэмжээнд дэлхийн өнцөг булан бүрээс арилжаачид оролцож, ур чадвараа сорьдог.<ref>{{Cite web |date=2023-12-21 |title=Crypto News Flash {{!}} Real-Time Bitcoin & Blockchain News |url=https://www.crypto-news-flash.com/ |access-date=2026-02-11 |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |date=2024-07-26 |title=Zoomex Exchange Review: A Detailed Look |url=https://blockchainreporter.net/zoomex-exchange-review-a-detailed-look/ |access-date=2026-02-11 |website=blockchainreporter.net |language=en-US}}</ref> 2023 оны 5-р сарын 18-нд Zoomex нь Формула-2-ын Феррари багийн авьяаслаг жолооч Оливер Берманыг ивээн тэтгэхээ зарлав. Тус компанийн лого Берманы машин болон уралдааны хувцас дээр дүрслэгдсэн байна.<ref>{{Cite web |last=Klichova |first=Kseniia |date=2023-05-18 |title=Zoomex Announces Sponsorship of Ferrari Driver Oliver Bearman and Launches 1 BTC Giveaway to Celebrate |url=https://partners.coinspeaker.com/zoomex-sponsorship-ferrari-driver-oliver-bearman-launches-1-btc-giveaway |access-date=2026-02-11 |website=Coinspeaker |language=en-US}}</ref> 2025 оны 3-р сард Zoomex нь [[Хаас Ф1|MoneyGram Haas F1 Team]]-ийн албан ёсны түнш болж, Формула-1-ийн ертөнцөд анхны алхмаа хийв.<ref>{{Cite web |last=Chainwire |first=Decrypt / |date=2025-03-18 |title=ZOOMEX becomes an Official Partner of MoneyGram Haas F1 Team 7 |url=https://decrypt.co/310483/zoomex-becomes-an-official-partner-of-moneygram-haas-f1-team-7 |access-date=2026-02-11 |website=Decrypt |language=en-US}}</ref> 2025 оны 10-р сард Zoomex Сингапур дахь TOKEN2049 арга хэмжээнд оролцсон.<ref>{{Cite web |title=Zoomex & Haas F1 on Ethereum and Stablecoins - TOKEN2049 Singapore 2025 |url=https://www.token2049.com/previous-sessions/zoomex-haas-f1-on-ethereum-and-stablecoins---token2049-singapore-2025 |access-date=2026-02-11 |website=www.token2049.com |language=en}}</ref> Тухайн үед Аргентины дэлхийн аварга [[Эмилиано Мартинес]]-ийг брэндийн дэлхийн онцгой элч төлөөлөгчөөр томилсон байна.<ref>{{Cite web |last=Partners |first=Pinion |date=2025-10-16 |title=Zoomex Announces Argentine Football Star Emiliano Martínez as Its Global Exclusive Brand Ambassador {{!}} The AI Journal |url=https://aijourn.com/zoomex-announces-argentine-football-star-emiliano-martinez-as-its-global-exclusive-brand-ambassador/ |access-date=2026-02-11 |website=aijourn.com |language=en-GB}}</ref> 2025 оны 12-р сард "Zoomex Card" албан ёсоор гарсан нь хэрэглэгчдэд дижитал хөрөнгөө ашиглан дэлхий даяар сая сая худалдаачдаар үйлчлүүлэх боломжийг олгосон юм.<ref>{{Cite web |last=BeInCrypto |date=2025-12-26 |title=Zoomex Launches Zoomex Card |url=https://beincrypto.com/zoomex-card-official-launch/ |access-date=2026-02-11 |website=BeInCrypto |language=en}}</ref> == Эшлэл == [[Ангилал:2021 онд байгуулагдсан санхүүгийн компаниуд]] e9sn2l778bbm1rf97mju4dmw4vixlej 0 145435 851733 850463 2026-03-29T00:24:16Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 851733 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс сонгууль | country = Монгол | type = presidential | previous_election = 2021 оны Монголын ерөнхийлөгчийн сонгууль | previous_year = 2021 | next_election = | next_year = ''2033'' | election_date = 2027 оны 6 сард | image1 = | nominee1 = | party1 = Монгол Ардын Нам | popular_vote1 = | percentage1 = | image2 = | nominee2 = | party2 = Ардчилсан Нам (Монгол) | popular_vote2 = | percentage2 = | image3 = | nominee3 = | party3 = ХҮН нам | popular_vote3 = | percentage3 = | image4 = | nominee4 = | party4 = Иргэний Зориг Ногоон Нам | popular_vote4 = | percentage4 = | image5 = | nominee5 = | party5 = Үндэсний Эвсэл (Монгол) | popular_vote5 = | percentage5 = | map_image = | map_caption = | title = Ерөнхийлөгч | before_election = [[Ухнаагийн Хүрэлсүх]] | before_party = Монгол Ардын Нам | after_election = | after_party = }} {{Монгол улсын улс төр}} '''Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн 2027 оны ээлжит сонгууль''' 2027 оны 06 дугаар сарын эхний хагасын аль нэг ажлын өдөр зохион байгуулагдана.<ref>{{Cite web | url=https://legalinfo.mn/mn/detail?lawId=16106891958781 | title=МОНГОЛ УЛСЫН ЕРӨНХИЙЛӨГЧИЙН СОНГУУЛИЙН ТУХАЙ ХУУЛЬ /Шинэчилсэн найруулга/ | website=legalinfo.mn | access-date=2026-03-15}}</ref> Энэ нь [[Монгол Улс]] 1992 онд [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|Үндсэн хуулиа]] шинэчлэн баталснаас хойш 9 дэх удаагийн [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгчийн]] сонгууль болох юм. ==Сонгуулийн тогтолцоо== Монгол Улсын Ерөнхийлөгчөөр 50 нас хүрсэн, сүүлийн таваас доошгүй жил эх орондоо оршин суусан Монгол Улсын уугуул иргэнийг [[хоёр шатны тогтолцоо|хоёр шаттай]] сонгуулиар 6 жилийн хугацаагаар нэг удаа сонгоно. [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хуралд]] суудал бүхий нам дангаараа буюу хамтран Ерөнхийлөгчид тус бүр нэг хүний нэр дэвшүүлэх боломжтой бөгөөд сонгуульд Монгол Улсын сонгуулийн эрх бүхий иргэд нийтээрээ, чөлөөтэй, шууд сонгох эрхтэй оролцож, Ерөнхийлөгчид нэр дэвшигчийн талаар саналаа нууцаар гаргана. Анхан шатны сонгуулиас сонгуульд оролцсон нийт сонгогчийн олонхийн санал (50%+1) авсан нэр дэвшигчийг сонгогдсонд тооцох ба хэрэв нэр дэвшигчдийн хэн нь ч олонхийн санал аваагүй бол хамгийн олон санал авсан хоёр нэр дэвшигчийн дунд дахин санал хураалт явуулна. Хоёр дахь санал хураалтаар аль ч нэр дэвшигч олонхийн санал авахгүй тохиолдолд дахин сонгууль явуулна.<ref>{{Cite web | url=https://legalinfo.mn/mn/detail?lawId=367 | title=МОНГОЛ УЛСЫН ҮНДСЭН ХУУЛЬ /Шинэчилсэн найруулга/ | website=legalinfo.mn | access-date=2026-03-15}}</ref> ==Нэр дэвшигч== Улсын Их Хурлын [[2024 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|9 дэх удаагийн сонгуульд]] суудал авсан [[Монгол Ардын Нам]], [[Ардчилсан Нам (Монгол)|Ардчилсан Нам]], [[ХҮН нам]], [[Иргэний Зориг Ногоон Нам]] болон [[Үндэсний Эвсэл (Монгол)|Үндэсний эвсэл]] энэ сонгуульд дангаараа эсвэл хамтран нэр дэвшүүлэх боломжтой байна. ===Монгол Ардын Нам=== ====Хэвлэл, мэдээллээр таамаглаж буй нэр дэвшигч==== Дараах хүмүүсийг [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Намаас]] нэр дэвшиж магадгүй гэж хэвлэл, мэдээлэл таамаглаж байна:<ref name="itoim">{{Cite web |author=Ч.Гангэрэл |date=2026-03-09 |title=Ерөнхийлөгчийн сонгуульд бүгд "харанхуй" орно |url=https://itoim.mn/a/2026/03/09/analyze/pba |access-date=2026-03-12 |website=itoim.mn |language=mn}}</ref>'' *[[Гомбожавын Занданшатар]], 2025 оноос [[Монгол Улсын Ерөнхий сайд]], 2019-2024 онд Улсын Их Хурлын дарга. *[[Янгугийн Содбаатар]], 2024 оноос Монгол Ардын Намын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга. *[[Жадамбаагийн Энхбаяр|Жадамбын Энхбаяр]], Улсын Их Хурлын гишүүн, 2025 оноос [[Монгол Улсын Тэргүүн Шадар сайд|Монгол Улсын Тэргүүн Шадар сайд бөгөөд Эдийн засаг, хөгжлийн сайд]]. *[[Сандагийн Бямбацогт]], Улсын Их Хурлын гишүүн, 2025 оноос Монгол Улсын сайд, [[Монгол Улсын Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газар|Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын дарга]]. *[[Сайнбуянгийн Амарсайхан]], Улсын Их Хурлын гишүүн, 2021-2025 онд [[Монгол Улсын Шадар сайд]]. ===Ардчилсан Нам=== ====Боломжит нэр дэвшигч==== {| class="wikitable" style="font-size:90%; text-align:center;" ! colspan="2" style="width:150px; font-size:120%; color:black;" |''Намын дотоод сунгаанд оролцохоо мэдэгдсэн нэр дэвшигч'' |- ! scope="col" style="width:10em; font-size:120%; color:#fff; background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};"|[[Лувсаннямын Гантөмөр|<span style="display:none;">E</span> <span style="color:white;"><small>Лувсаннямын Гантөмөр</small></span>]] ! scope="col" style="width:10em; font-size:120%; color:#fff; background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};"|[[Норовын Алтанхуяг|<span style="display:none;">E</span> <span style="color:white;"><small>Норовын Алтанхуяг</small></span>]] |- |[[File:Luvsannyamyn Gantumur (2024) (cropped).png|90px]] |[[File:Norovyn Altankhuyag (cropped).png|90px]] |- |Улсын Их Хурлын гишүүн<br>{{small|(2004-2016, 2024 оноос)}}<br>[[Монгол Улсын Тэргүүн Шадар сайд|Монгол Улсын Тэргүүн Шадар сайд бөгөөд Эдийн засаг, хөгжлийн сайд]]<br>{{small|(2024–2025)}}<br>Ардчилсан намын дарга<br>{{small|(2023–2025)}} |Улсын Их Хурлын гишүүн<br>{{small|(1996-2000, 2008-2016, 2020 оноос)}}<br>[[Монгол Улсын Ерөнхий сайд]]<br>{{small|(2012–2014)}}<br>Ардчилсан намын дарга<br>{{small|(2008–2014)}} |- |} =====Л.Гантөмөр===== [[Лувсаннямын Гантөмөр]] нь Улсын Их Хурлын гишүүнээр 2004-2016 онд сонгогдон ажилласан бөгөөд 2024 онд мөн сонгогдон ажиллаж байна. 2023-2025 онд Ардчилсан намын даргаар, 2024-2025 онд [[Монгол Улсын Тэргүүн Шадар сайд|Монгол Улсын Тэргүүн Шадар сайд бөгөөд Эдийн засаг, хөгжлийн сайдаар]] ажилласан.<ref>{{cite web | url=https://www.parliament.mn/cv/338/ | title=Танилцуулга, Лувсаннямын ГАНТӨМӨР | website=www.parliament.mn | access-date=2026-03-15}}</ref> ''Өдрийн сонин''-д 2026 оны 02 дугаар сарын 25-ны өдөр нийтлэгдсэн ярилцлагадаа Ерөнхийлөгчийн сонгуульд нэр дэвшигчийг тодруулах намын дотоод сунгаанд оролцоно гэдгээ илэрхийлсэн.<ref>{{cite news | author=Т.Дарханхөвсгөл | date=2026-02-25 | title=Л.Гантөмөр: Ерөнхийлөгчид нэр дэвшигчийг тодруулах намынхаа дотоод сунгаанд оролцоно | newspaper=Өдрийн сонин | issue=034 #7886 | pages=1, 5}}</ref> =====Н.Алтанхуяг===== [[Норовын Алтанхуяг]] 2012-2014 онд [[Монгол Улсын Ерөнхий сайд|Монгол Улсын Ерөнхий сайдын]], 2008-2012 онд [[Монгол Улсын Тэргүүн Шадар сайд|Монгол Улсын Тэргүүн Шадар сайдын]] албыг хашсан. Улсын Их Хуралд өмнө нь 4 удаа сонгогдож байсан бөгөөд 2024 онд дахин сонгогдон ажиллаж байна. 2008-2014 онд Ардчилсан намын даргаар ажилласан.<ref>{{cite web | url=https://www.parliament.mn/cv/128/ | title=Танилцуулга, Норовын АЛТАНХУЯГ | website=www.parliament.mn | access-date=2026-03-15}}</ref> 2027 оны Ерөнхийлөгчийн сонгуульд Ардчилсан намаас нэр дэвшигчийг тодруулах сунгаанд оролцоно гэдгээ 2026 оны 02 дугаар сарын 26-ны өдөр өөрийн сошиал хуудсаараа дамжуулан нийтэд мэдэгдсэн.<ref>{{cite web | url=https://ikon.mn/n/3ltf | title=О.Алтангэрэл: Н.Алтанхуяг Ерөнхийлөгчийн сонгуульд АН-аас нэр дэвших магадлалтай учир түүнийг цагаатгасан шийдвэрийг үл зөвшөөрч байна | date=2026-03-05 | author=А.Ням-Өлзий | website=ikon.mn | access-date=2026-03-15}}</ref> ====Хэвлэл, мэдээллээр таамаглаж буй нэр дэвшигч==== Дараах хүмүүсийг [[Ардчилсан Нам (Монгол)|Ардчилсан Намаас]] нэр дэвшиж магадгүй гэж хэвлэл, мэдээлэл таамаглаж байна:<ref name="itoim" /> *[[Сангажавын Баярцогт]], 2008–2012 онд [[Сангийн яам (Монгол)|Монгол Улсын Сангийн сайд]], 2014-2016 онд Монгол Улсын сайд, [[Монгол Улсын Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газар|Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын дарга]]. *[[Бөхчулууны Пүрэвдорж]], 2024 оноос Улсын Их Хурлын дэд дарга, 2016 оноос Улсын Их Хурлын гишүүн. *[[Хишигдэмбэрэлийн Тэмүүжин]], 2008-2016 он, 2024 оноос өнөөг хүртэл Улсын Их Хурлын гишүүн, 2012-2014 онд [[Хууль зүй, дотоод хэргийн яам (Монгол)|Хууль зүйн сайд]]. *[[Сайнхүүгийн Ганбаатар]], 2012-2016 он, 2020 оноос өнөөг хүртэл Улсын Их Хурлын гишүүн. ===ХҮН нам=== [[ХҮН нам|ХҮН намын]] дарга [[Тогмидын Доржханд|Т.Доржханд]] ''Лхагвын ТОЙМ'' ярилцлагын нэвтрүүлэгт орохдоо тус намаас Ерөнхийлөгчийн сонгуульд өрсөлдөх нэр дэвшигчийг [[2021 оны Монголын ерөнхийлөгчийн сонгууль|2021 оны сонгуульд]] [[Зөв Хүн Электорат Эвсэл|Зөв Хүн Электорат Эвслээс]] тодруулж байсантай адил зарчмаар буюу олон нийтийн санал асуулгаар тодруулах аян явуулна гэж мэдэгдсэн.<ref name=NTV>{{cite web | url=https://www.youtube.com/watch?v=kCVWzG9kyPM | date= 2026-01-28 | title= ЗОЧИН / Шадар сайд Т.Доржханд / ЛХАГВЫН ТОЙМ №76 | author=Г.Лхагвадорж | publisher=NTV | via=YouTube | access-date=2026-03-15}}</ref> ===Иргэний Зориг Ногоон Нам=== ====Боломжит нэр дэвшигч==== {| class="wikitable" style="font-size:90%; text-align:center;" ! style="width:150px; font-size:120%; color:black;" |''Нэр дэвшихээ илэрхийлсэн'' |- ! scope="col" style="width:10em; font-size:120%; color:#fff; background:{{party color|Иргэний Зориг Ногоон Нам}};"|[[Батын Батбаатар|<span style="display:none;">E</span> <span style="color:white;"><small>Батын Батбаатар</small></span>]] |- |[[File:Minister of Environment and Climate Change Batyn Batbaatar in January 2026.png|114x114px]] |- |Улсын Их Хурлын гишүүн<br>{{small|(2004-2008, 2024 оноос)}}<br>[[Байгаль орчин, уур амьсгалын өөрчлөлтийн яам (Монгол)|Байгаль орчин, уур амьсгалын өөрчлөлтийн сайд]]<br>{{small|(2025 оноос)}}<br>[[Иргэний Зориг Ногоон Нам|Иргэний Зориг Ногоон Намын]] дарга<br>{{small|(2023 оноос)}} |} ===== Б.Батбаатар ===== [[Батын Батбаатар]] нь 2004-2008 онд Улсын Их Хурлын гишүүнээр сонгогдож байсан бөгөөд 2024 онд дахин сонгогдсон. 2023 оноос [[Иргэний Зориг Ногоон Нам|Иргэний Зориг Ногоон Намын]] даргаар, 2025 оноос [[Гомбожавын Занданшатарын Засгийн газар|Г.Занданшатарын Засгийн газарт]] [[Байгаль орчин, уур амьсгалын өөрчлөлтийн яам (Монгол)|Байгаль орчин, уур амьсгалын өөрчлөлтийн сайдаар]] ажиллаж байна.<ref>{{cite web | url=https://www.parliament.mn/cv/317/ | title=Танилцуулга, Батын БАТБААТАР | website=www.parliament.mn | access-date=2026-03-15}}</ref> Тэрээр намынхаа 26 жилийн ойн арга хэмжээний хуралд Ерөнхийлөгчийн сонгуульд нэр дэвшихэд бэлэн гэдгээ зарласан боловч тус намын зарим гишүүд өөр газар намын онц их хурлаа зарлан хуралдуулж, түүнийг намаас хөөж, оронд нь Улсын Их Хурлын гишүүн Р.Батболдыг сонгосон байна.<ref>{{cite web | author=А.Ням-Өлзий | date=2026-03-10 |title=ИЗНН-ын дарга Б.Батбаатар Ерөнхийлөгчид нэр дэвшихээ мэдэгдсэн бол намын гишүүд нь түүнийг огцруулж, УИХ-ын гишүүн Р.Батболдыг намын даргаар сонгов | url=https://ikon.mn/n/3lwd | access-date=2026-03-12 | website=ikon.mn}}</ref> == Нэр дэвшихээс татгалзсан хүмүүс == Дараах хүмүүс 2027 оны Ерөнхийлөгчийн сонгуульд нэр дэвшихгүй гэдгээ илэрхийлсэн: *'''[[Тогмидын Доржханд]]''', [[ХҮН нам|ХҮН намын]] дарга, 2020 оноос Улсын Их Хурлын гишүүн, 2024 оноос [[Монгол Улсын Шадар сайд]]. Тэрээр ''Лхагвын ТОЙМ'' ярилцлагын нэвтрүүлгийн 2026 оны 01 дүгээр сарын 28-ны дугаарт оролцох үедээ намын даргын хувьд 2028 оны Улсын Их Хурлын сонгуульд намаа удирдаж оролцох тул Ерөнхийлөгчид нэр дэвших бодолгүй гэдгээ илэрхийлсэн.<ref name=NTV /> *'''[[Санжаасүрэнгийн Оюун]]''', 2018 оноос Уур амьсгалын ногоон сан ([[Green Climate Fund]])-гийн Гадаад харилцааны захирал. Түүнийг урьд нь лидер нь байсан [[Иргэний Зориг Ногоон Нам|Иргэний Зориг Ногоон Намаас]] Ерөнхийлөгчид өрсөлдөх хүсэлтийг тус намын дарга Б.Батбаатар хоёр ч удаа тавьсан, эцсийн хариу авахаар хүлээж байгаа талаар хэвлэлд өгсөн ярилцлагадаа илэрхийлж байв.<ref>{{Cite web | author=Д.Дарьсүрэн | date=2026-02-05 | title=Б.Батбаатар: С.Оюун даргад “ИЗНН-аас Ерөнхийлөгчид өрсөлдөөч“ гэсэн саналыг хоёр ч удаа тавиад, эцсийн хариугаа хүлээж байна. | url=https://ubn.mn/p/93796 | website=ubn.mn | access-date=2026-03-15}}</ref> С.Оюун өөрөө Ерөнхийлөгчид нэр дэвших бодолгүй, харин эмэгтэй нэр дэвшигчийг дэмжинэ гэдгээ [[Төрийн ордон|Төрийн ордонд]] 2026 оны 02 дугаар сарын 06-ны өдөр болсон хуралд оролцох үедээ сэтгүүлчийн асуултад хариулах байдлаар мэдэгдсэн юм.<ref>{{Cite web | author=Д.Дарьсүрэн | date=2026-02-06 | title=С.Оюун Ерөнхийлөгчид нэр дэвшихгүй гэдгээ илэрхийллээ. | url=https://ubn.mn/p/938416 | website=ubn.mn | access-date=2026-03-15 }}{{Dead link|date=Гуравдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web | author=Б.Бадамгарав | date=2026-02-06 | title=С.Оюун: Би Ерөнхийлөгчийн сонгуульд нэр дэвшихгүй | url=https://ikon.mn/n/3laa | website=ikon.mn | access-date=2026-03-15}}</ref> *'''[[Батмөнхийн Батцэцэг]]''', 2021 оноос [[Гадаад харилцааны яам (Монгол)|Монгол Улсын Гадаад харилцааны сайд]], 2024 оноос Улсын Их Хурлын гишүүн. Тэрээр 2026 оны 02 дугаар сарын 11-ний өдөр сэтгүүлч нарт яриа өгөхдөө Ерөнхийлөгчийн сонгуульд өрсөлдөх бодолгүй, Улсын Их Хурлын гишүүн, Засгийн газрын гишүүний үүрэгт ажлаа сайн хийхэд анхаарч байна гэдгээ мэдэгдсэн.<ref>{{Cite web | author=Б.Бадамгарав | date=2026-02-11 | title=Ерөнхийлөгчийн сонгуульд нэр дэвших бодол байхгүй. УИХ-ын болон Засгийн газрын гишүүний ажлаа сайн хийхийг хичээнэ | url=https://ikon.mn/n/3le9 | website=ikon.mn | access-date=2026-03-15}}</ref> *'''[[Зандаахүүгийн Энхболд]]''', 2012-2016 онд Улсын Их Хурлын дарга, 2015-2016 онд Ардчилсан намын дарга. ''Өдрийн сонин''-ы 2026 оны 02 дугаар сарын 16-ны дугаарт нийтлэгдсэн ярилцлагадаа тэрээр 2027, 2028 оны сонгуульд өрсөлдөхгүй гэдгээ илэрхийлсэн.<ref>{{cite news | author=Э.Мөнхтүвшин | date=2026-02-16 | title=З.Энхболд: Монголын ард түмэн Ерөнхийлөгчөө сонгодог шиг АН даргаа сонгодог байсан дүрмийг өөрчилсөн нь буруу | newspaper=Өдрийн сонин | issue=031 #7882 | pages=1, 2, 5 }}</ref> *'''[[Эрдэнийн Бат-Үүл]]''', 2012-2016 онд [[Улаанбаатар хотын захирагч|Нийслэлийн Засаг дарга бөгөөд Улаанбаатар хотын Захирагч]], [[Монгол Улсын баатар цол|Монгол Улсын баатар]] (2009). Тэрээр 2026 оны 02 дугаар сарын 26-ны өдөр сэтгүүлч нарт яриа өгөх үедээ сонгуульд өрсөлдөх бол [[Улаанбаатар]] хотын даргад л өрсөлдөнө гэж мэдэгдсэн.<ref>{{Cite web | author=Д.Дарьсүрэн | date=2026-02-05 | title=Э.Бат-Үүл: Би нэр дэвшвэл Хотын даргадаа л нэр дэвшинэ. | url=https://ubn.mn/p/94927 | website=ubn.mn | access-date=2026-03-15}}</ref> ==Эх сурвалж== {{Reflist}} {{Монголын сонгууль}} [[Ангилал:Монгол улсын ерөнхийлөгчийн сонгууль]] a3v8b2z08xnlq4dxx9ilulzoh7p3jk8 0 145445 851679 851364 2026-03-28T12:45:08Z Anquush 101816 Засварласан юм 851679 wikitext text/x-wiki [[Файл:Ali Khamenei Nowruz message official portrait 1397 02 (cropped).jpg|thumb]] '''Али Хосейни Хаменеи''' ([[Перс хэл|перс.]] علی حسینی خامنه‌ای‎, 1939 оны 4-р сарын 9-нд [[Иран|Ираны]] Мешхед хотод төрсөн — [[Иран|Ираны]] улс төрийн болон төрийн зүтгэлтэн. Исламын [[Шийт урсгал|шийт урсгалын]] хамба лам буюу имам, 1989 оноос 2026 онд хүртлэх [[Ираны Дээд удирдагч]] одоо ч байсаар байна. Тэрээр үүнээс өмнө 1981-1989 онд Ираны Ерөнхийлөгч байв. Дээд удирдагчаар 36 жил ажилласан тэрээр Ойрх Дорнодын хамгийн удаан төр барьсан төрийн тэргүүн, Шах [[Мохаммед Реза Пехлеви]]гээс хойш Ираны төрийг хамгийн удаан барьсан хүн юм. == Намтар == Тэрээр Хаменеигийн гэр бүлд [[Машхад]] хотод төрөөд шашны бага сургуульд суралцаж, 1958 онд Кум хот руу нүүж, [[Рухолла Хомейни|Рухолла Хомейнигийн]] удирдлага дор хичээлд сууж байжээ. Хаменеи Ираны Шаханшах Мохаммед Реза Пахлавигийн эсрэг сөрөг хүчний үйл ажиллагаанд оролцож, Шахын дэглэм түүнийг 3 жилийн цөллөгт явуулахаас өмнө 6 удаа баривчилж байсан. Али Хаменеи нь 1978-1979 оны Исламын хувьсгалын нэрт зүтгэлтэн байсан бөгөөд тэдний ялалтын дараа шинээр байгуулагдсан Исламын Бүгд Найрамдах [[Иран]] Улсад хэд хэдэн өндөр албан тушаал хашиж байжээ. Хаменеи 1981-1989 онд [[Иран-Иракийн дайн|Иран-Иракийн дайны]] үеэр Ираны 3 дахь ерөнхийлөгчөөр ажиллаж байсан бөгөөд мөн [[Исламын хувьсгалт харуулын корпус]] (ИХХК)-тай нягт харилцаа тогтоосон байна. 1989 онд Рухолла Хомейни нас барж, төрийн оршуулгын ёслолын дараа Али Хаменеи хоёр дахь [[Ираны Дээд удирдагч|Ираны Дээд удирдагчаар]] сонгогджээ. Ираны дээд удирдагчийн хувьд Али Хаменеи Ираны энх тайвны цөмийн хөтөлбөрийг дэмжиж, олноор хөнөөх зэвсэг үйлдвэрлэхийг хориглосон цөмийн зэвсгийн эсрэг фатва (шашны хууль) гаргажээ. Али Хаменеи Ираны төрийн өмчит аж ахуйн нэгжүүдийг хувьчлахыг дэмжиж, газрын тос, байгалийн хийн нөөцдөө тулгуурлан Ираныг "эрчим хүчний их гүрэн" болгон хувиргасан. Түүний гадаад бодлого нь Шийт урсгалын Ислам болон Исламын хувьсгалыг түгээхэд суурилсан байв. Али Хаменеи Ираны [[Исламын хувьсгалт харуулын корпус|Исламын хувьсгалт харуулын корпусын]] хөгжилд гол үүрэг гүйцэтгэж, түүнийг дотоодын хяналт, бүс нутгийн нөлөөллийн гол хэрэгсэл болгосон юм. Али Хаменеи олон нийтийн өмнө үг хэлэхдээ АНУ-ыг хатуу шүүмжилдэг байсан. Тэрээр Америкийн удирдлагыг Ойрх Дорнодод явуулж буй империалист бодлого, Израилыг дэмжиж байгаа байдал, Иракийн эсрэг түрэмгийллийнх нь төлөө хатуу шүүмжилж байв. {{DEFAULTSORT:Хаменеи, Али}} [[Ангилал:Ираны дээд удирдагч]] [[Ангилал:Ираны ерөнхийлөгч]] [[Ангилал:1939 онд төрсөн]] [[Ангилал:2026 онд өнгөрсөн]] 4pdk1n55n7nfvjite8ze98t4qns3hmd 0 145654 851688 851676 2026-03-28T14:22:48Z 唐吉訶德的侍從 5036 851688 wikitext text/x-wiki [[File:STANFORD(1917) p67-68 PLATE22. MONGOLIA (14597137480).jpg|thumb|right|200px|Манжийн үеийн Монгол]] [[Манжийн үеийн Монгол]] нь шууд хяналттай монгол, Өвөр Монгол, Гадаад Монгол байсан байна. ==шууд хяналттай монгол== *[[Цахар]] (Цахар [[Найман хошуу]]) *[[Дарьганга]] *[[Гуйхуа хотын Түмэд]] 1 хошуу *[[Барга]] (Хуучин Барга [[Найман хошуу]], Шинэ Барга [[Найман хошуу]]) *[[Тагнын Урианхайн хязгаар|Тагнын Урианхай]] 5 хошуу *[[Мянгад]] 1 хошуу *[[Захчин]] *[[Хойт]] *[[Алтайн Урианхай]] *[[Алтан нуурын Урианхай]] *[[Дам монголчууд]] ==Өвөр Монгол== ===Жиримийн чуулган=== [[Жиримийн чуулган]] нь 10 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Хорчин баруун гарын дундад хошуу]] || 1626 || [[Ууба]] || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Хорчин зүүн гарын дунд хошуу]] || 1636 || [[Манзушир (Дархан чин ван)|Манзушир]] || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Хорчин баруун гарын өмнөд хошуу]] || 1636 || [[Будачи]] || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Хорчин зүүн гарын өмнөд хошуу]] || 1636 || [[Хонгор]] || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Хорчин зүүн гарын хойд хошуу]] || 1636 || [[Донхор илдэч|Донхор]] || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Хорчин баруун гарын хойд хошуу]] || 1636 || Ламасхив || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Жалайд хошуу]] || 1648 || Монгон || [[Жалайд]] || |- || [[Дөрвөд Монгол өөртөө засах хошуу|Дөрвөд хошуу]] || 1636 || Сэрэн || [[Дөрвөд]] || |- || [[Өмнөд Горлос Монгол өөртөө засах шянь|Горлосын өмнөд хошуу]] || 1648 || Бумба || [[Горлос]] || |- || [[Зуу Юань шянь|Горлосын хойд хошуу]] || 1636 || Гүмү || [[Горлос]] || |- |} ===Зуу Удын чуулган=== [[Зуу Удын чуулган]] нь 11 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Аохан хошуу]] || 1636 || Банди || [[Аохан]] || |- || [[Найман хошуу]] || 1636 || Günčoɣ || [[Найман]] || |- || [[Баарин баруун хошуу|Баарин баруун гарын хошуу]] || 1648 || Сэвдэн || [[Баарин]] || |- || [[Баарин зүүн хошуу|Баарин зүүн гарын хошуу]] || 1648 || Манзушир || [[Баарин]] || |- || [[Жарууд хошуу|Жарууд зүүн гарын хошуу]] || 1648 || Šangɣijab || [[Жарууд]] || |- || [[Жарууд хошуу|Жарууд баруун гарын хошуу]] || 1648 || Sangɣar || [[Жарууд]] || |- || [[Ар Хорчин хошуу]] || 1644 || Mojang || [[Ар хорчин]] || |- || [[Онниуд зүүн гарын хошуу]] || 1636 || Sün Düreng || [[Огниуд]] || |- || [[Онниуд баруун гарын хошуу]] || 1636 || Düng Dayičing || [[Огниуд]] || |- || [[Хэшигтэн хошуу]] || 1652 || Соном || [[Хэшигтэн]] || |- || [[Халх зүүн гарын хошуу]] || 1664 || Gümbu Ilden || Халх зүүн гар || |- |} ===Зостын чуулган=== [[Зостын чуулган]] нь 5 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Харчин баруун гарын хошуу]] || 1635 || Gürüskib || [[Харчин]] || |- || [[Харчин зүүн гарын хошуу]] || 1635 || Сэрэн || [[Харчин]] || |- || [[Харчин дундад хошуу]] || 1705 || Gerel || [[Харчин]] || |- || [[Түмэд зүүн гарын хошуу]] || 1635 || Шамба || [[Түмэд]] || |- || [[Түмэд баруун гарын хошуу]] || 1648 || Гүмү || [[Түмэд]] || |- |} ===Шилийн Гол чуулган=== [[Шилийн Гол чуулган]] нь 10 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Баруун Үзэмчин хошуу|Үзэмчин баруун гарын хошуу]] || 1641 || [[Дорж сэцэн жонон (Үзэмчин)|Дорж]] || [[Үзэмчин]] || |- || [[Зүүн үзэмчин хошуу|Үзэмчин зүүн гарын хошуу]] || 1646 || Сэрэн || [[Үзэмчин]] || |- || [[Хуучид зүүн гарын хошуу]] || 1646 || Bolod || [[Хуучид]] || |- || [[Хуучид баруун гарын хошуу]] || 1653 || Garm-a Sevang || [[Хуучид]] || |- || [[Сөнөд зүүн хошуу|Сөнөд зүүн гарын хошуу]] || 1641 || [[Тэнгис мэргэн ван|Тэнгис]] || [[Сөнөд]] || |- || [[Сөнөд баруун хошуу|Сөнөд баруун гарын хошуу]] || 1642 || Seusa || [[Сөнөд]] || |- || [[Авга хошуу|Авга зүүн гарын хошуу]] || 1651 || Düsker || [[Авга (овог)|Авга]] || |- || [[Авга хошуу|Авга баруун гарын хошуу]] || 1789 || Baldan Sereng || [[Авга (овог)|Авга]] || |- || [[Шилийн хот|Авга нар баруун гарын хошуу]] || 1667 || Sereng Mergen || [[Авга нар]] || |- || [[Шилийн хот|Авга нар зүүн гарын хошуу]] || 1665 || Düng Israb || [[Авга нар]] || |- |} ===Улаанцавын чуулган=== [[Улаанцавын чуулган]] нь 6 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Дөрвөд хошуу|Дөрвөн хүүхэд хошуу]] || 1636 || Ombu || [[Дөрвөн хүүхэд]] || |- || [[Муумянган хошуу]] || 1664 || Сэнгэ || [[Муумянган]] || |- || [[Урадын хойд хошуу]] || 1648 || Tuba || [[Урад]] || |- || [[Урадын өмнөд хошуу]] || 1648 || Üban || [[Урад]] || |- || [[Урадын дундад хошуу]] || 1648 || Baɣbaqai || [[Урад]] || |- || [[Халх баруун гарын хошуу]] || 1653 || Bontar || Халх баруун гар || |- |} ===Их Зуугийн чуулган=== [[Их Зуугийн чуулган]] нь 7 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Ордос зүүн гарын дундад хошуу]] || 1649 || [[Ринчин жонон|Ринчин]] || [[Ордос]] || |- || [[Отог хошуу|Ордос баруун гарын дундад хошуу]] || 1650 || Шандан || [[Ордос]] || |- || [[Хангин хошуу|Ордос баруун гарын хойд хошуу]] || 1649 || Baɣ-a ǰamsu || [[Ордос]] || |- || [[Ордос зүүн гарын хойд хошуу]] || 1650 || Šaɣja || [[Ордос]] || |- || [[Ордос баруун гарын өмнөд хошуу]] || 1649 || Ринчин || [[Ордос]] || |- || [[Ордос зүүн гарын өмнөд хошуу]] || 1649 || Сэрэн || [[Ордос]] || |- || [[Ордос баруун гарын өмнөд адаг хошуу]] || 1731 || Dingdzaraši || [[Ордос]] || |- |} ==Гадаад Монгол== ===Хэрлэн Барс хотод чуулган=== [[Сэцэн хан аймаг|Хэрлэн Барс хотод чуулган]] (Халхын дорнод зам) нь 23 хошуу байсан байна. ===Цэцэрлэгийн чуулган=== [[Сайн ноён хан аймаг|Цэцэрлэгийн чуулган]] (Халхын умард зам) нь 24 хошуу байсан байна. ===Хан уулын чуулган=== [[Түшээт хан аймаг|Хан уулын чуулган]] (Халхын хойт зам) нь 17 хошуу байсан байна. ===Заг голын эх Биндэръяа нуурын чуулган=== [[Засагт хан аймаг|Заг голын эх Биндэръяа нуурын чуулган]] (Халхын өрнө зам) нь 19 хошуу байсан байна. ===Сайн заяатын зүүн гарын чуулган=== [[Дөрвөд Далай хан аймаг|Сайн заяатын зүүн гарын чуулган]] нь 12 хошуу байсан байна. ===Сайн заяатын баруун гарын чуулган=== [[Үнэн Зоригт Хан аймаг|Сайн заяатын баруун гарын чуулган]] нь 4 хошуу байсан байна. ===Үнэн сүсэгтийн чуулган=== ====Үнэн сүсэгтийн дорнод замын чуулган==== Хуучин торгууд аймгийг Үнэн сүсэгтийн дорнод замын чуулган нь 2 хошуу байсан байна. ====Үнэн сүсэгтийн өрнөд замын чуулган==== Хуучин торгууд аймгийг Үнэн сүсэгтийн өрнөд замын чуулган нь 1 хошуу байсан байна. ====Үнэн сүсэгтийн өмнөд замын чуулган==== Хуучин торгууд аймгийг Үнэн сүсэгтийн өмнөд замын чуулган нь 4 хошуу байсан байна. ====Үнэн сүсэгтийн умард замын чуулган==== Хуучин торгууд аймгийг Үнэн сүсэгтийн умард замын чуулган нь 3 хошуу байсан байна. ===Чин сэтгэлтийн чуулган=== *[[Чин сэтгэлтийн чуулган]] нь 2 хошуу байсан байна. ===Бат сэтгэлтийн чуулган=== *[[Бат сэтгэлтийн чуулган]] нь 4 хошуу байсан байна. ===Хөхнуурын зүүн гарын чуулган=== *[[Хөхнуурын зүүн гарын чуулган]] нь 12 хошуу байсан байна. ===Хөхнуурын баруун гарын чуулган=== *[[Хөхнуурын баруун гарын чуулган]] нь 12 хошуу байсан байна. ===шууд хяналттай хошуу=== *[[Алшаа Өөлдийн хошуу]] *[[Эзнээ хошуу|Эзнээ Торгуудын хошуу]] *[[Шар голын өмнөд хэсэг 5 хошуу]] *[[Их Мянган хошуу]] ==Эшлэл== {{reflist}} ==Мөн үзэх== *[[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улсын засаг захиргааны нэгж]] [[Ангилал:Манжийн үеийн Монгол]] [[Ангилал:Өвөр Монголын түүх]] [[Ангилал:Монголын засаг захиргааны гишүүнчлэл]] gkia5h9pjbr3whv0zu6s7jfcfln3z43 851692 851688 2026-03-28T14:49:28Z 唐吉訶德的侍從 5036 851692 wikitext text/x-wiki [[File:STANFORD(1917) p67-68 PLATE22. MONGOLIA (14597137480).jpg|thumb|right|200px|Манжийн үеийн Монгол]] [[Манжийн үеийн Монгол]] нь шууд хяналттай монгол, Өвөр Монгол, Гадаад Монгол байсан байна. ==шууд хяналттай монгол== *[[Цахар]] (Цахар [[Найман хошуу]]) *[[Дарьганга]] *[[Гуйхуа хотын Түмэд]] 1 хошуу *[[Барга]] (Хуучин Барга [[Найман хошуу]], Шинэ Барга [[Найман хошуу]]) *[[Тагнын Урианхайн хязгаар|Тагнын Урианхай]] 5 хошуу *[[Мянгад]] 1 хошуу *[[Захчин]] *[[Хойт]] *[[Алтайн Урианхай]] *[[Алтан нуурын Урианхай]] *[[Дам монголчууд]] ==Өвөр Монгол== ===Жиримийн чуулган=== [[Жиримийн чуулган]] нь 10 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Хорчин баруун гарын дундад хошуу]] || 1626 || [[Ууба]] || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Хорчин зүүн гарын дунд хошуу]] || 1636 || [[Манзушир (Дархан чин ван)|Манзушир]] || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Хорчин баруун гарын өмнөд хошуу]] || 1636 || [[Будачи]] || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Хорчин зүүн гарын өмнөд хошуу]] || 1636 || [[Хонгор]] || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Хорчин зүүн гарын хойд хошуу]] || 1636 || [[Донхор илдэч|Донхор]] || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Хорчин баруун гарын хойд хошуу]] || 1636 || Ламасхив || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Жалайд хошуу]] || 1648 || Монгон || [[Жалайд]] || |- || [[Дөрвөд Монгол өөртөө засах хошуу|Дөрвөд хошуу]] || 1636 || Сэрэн || [[Дөрвөд]] || |- || [[Өмнөд Горлос Монгол өөртөө засах шянь|Горлосын өмнөд хошуу]] || 1648 || Бумба || [[Горлос]] || |- || [[Зуу Юань шянь|Горлосын хойд хошуу]] || 1636 || Гүмү || [[Горлос]] || |- |} ===Зуу Удын чуулган=== [[Зуу Удын чуулган]] нь 11 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Аохан хошуу]] || 1636 || Банди || [[Аохан]] || |- || [[Найман хошуу]] || 1636 || Günčoɣ || [[Найман]] || |- || [[Баарин баруун хошуу|Баарин баруун гарын хошуу]] || 1648 || Сэвдэн || [[Баарин]] || |- || [[Баарин зүүн хошуу|Баарин зүүн гарын хошуу]] || 1648 || Манзушир || [[Баарин]] || |- || [[Жарууд хошуу|Жарууд зүүн гарын хошуу]] || 1648 || Šangɣijab || [[Жарууд]] || |- || [[Жарууд хошуу|Жарууд баруун гарын хошуу]] || 1648 || Sangɣar || [[Жарууд]] || |- || [[Ар Хорчин хошуу]] || 1644 || Mojang || [[Ар хорчин]] || |- || [[Онниуд зүүн гарын хошуу]] || 1636 || Sün Düreng || [[Огниуд]] || |- || [[Онниуд баруун гарын хошуу]] || 1636 || Düng Dayičing || [[Огниуд]] || |- || [[Хэшигтэн хошуу]] || 1652 || Соном || [[Хэшигтэн]] || |- || [[Халх зүүн гарын хошуу]] || 1664 || Gümbu Ilden || Халх зүүн гар || |- |} ===Зостын чуулган=== [[Зостын чуулган]] нь 5 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Харчин баруун гарын хошуу]] || 1635 || Gürüskib || [[Харчин]] || |- || [[Харчин зүүн гарын хошуу]] || 1635 || Сэрэн || [[Харчин]] || |- || [[Харчин дундад хошуу]] || 1705 || Gerel || [[Харчин]] || |- || [[Түмэд зүүн гарын хошуу]] || 1635 || Шамба || [[Түмэд]] || |- || [[Түмэд баруун гарын хошуу]] || 1648 || Гүмү || [[Түмэд]] || |- |} ===Шилийн Гол чуулган=== [[Шилийн Гол чуулган]] нь 10 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Баруун Үзэмчин хошуу|Үзэмчин баруун гарын хошуу]] || 1641 || [[Дорж сэцэн жонон (Үзэмчин)|Дорж]] || [[Үзэмчин]] || |- || [[Зүүн үзэмчин хошуу|Үзэмчин зүүн гарын хошуу]] || 1646 || Сэрэн || [[Үзэмчин]] || |- || [[Хуучид зүүн гарын хошуу]] || 1646 || Bolod || [[Хуучид]] || |- || [[Хуучид баруун гарын хошуу]] || 1653 || Garm-a Sevang || [[Хуучид]] || |- || [[Сөнөд зүүн хошуу|Сөнөд зүүн гарын хошуу]] || 1641 || [[Тэнгис мэргэн ван|Тэнгис]] || [[Сөнөд]] || |- || [[Сөнөд баруун хошуу|Сөнөд баруун гарын хошуу]] || 1642 || Seusa || [[Сөнөд]] || |- || [[Авга хошуу|Авга зүүн гарын хошуу]] || 1651 || Düsker || [[Авга (овог)|Авга]] || |- || [[Авга хошуу|Авга баруун гарын хошуу]] || 1789 || Baldan Sereng || [[Авга (овог)|Авга]] || |- || [[Шилийн хот|Авга нар баруун гарын хошуу]] || 1667 || Sereng Mergen || [[Авга нар]] || |- || [[Шилийн хот|Авга нар зүүн гарын хошуу]] || 1665 || Düng Israb || [[Авга нар]] || |- |} ===Улаанцавын чуулган=== [[Улаанцавын чуулган]] нь 6 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Дөрвөд хошуу|Дөрвөн хүүхэд хошуу]] || 1636 || Ombu || [[Дөрвөн хүүхэд]] || |- || [[Муумянган хошуу]] || 1664 || Сэнгэ || [[Муумянган]] || |- || [[Урадын хойд хошуу]] || 1648 || Tuba || [[Урад]] || |- || [[Урадын өмнөд хошуу]] || 1648 || Üban || [[Урад]] || |- || [[Урадын дундад хошуу]] || 1648 || Baɣbaqai || [[Урад]] || |- || [[Халх баруун гарын хошуу]] || 1653 || Bontar || Халх баруун гар || |- |} ===Их Зуугийн чуулган=== [[Их Зуугийн чуулган]] нь 7 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Ордос зүүн гарын дундад хошуу]] || 1649 || [[Ринчин жонон|Ринчин]] || [[Ордос]] || |- || [[Отог хошуу|Ордос баруун гарын дундад хошуу]] || 1650 || Шандан || [[Ордос]] || |- || [[Хангин хошуу|Ордос баруун гарын хойд хошуу]] || 1649 || Baɣ-a ǰamsu || [[Ордос]] || |- || [[Ордос зүүн гарын хойд хошуу]] || 1650 || Šaɣja || [[Ордос]] || |- || [[Ордос баруун гарын өмнөд хошуу]] || 1649 || Ринчин || [[Ордос]] || |- || [[Ордос зүүн гарын өмнөд хошуу]] || 1649 || Сэрэн || [[Ордос]] || |- || [[Ордос баруун гарын өмнөд адаг хошуу]] || 1731 || Dingdzaraši || [[Ордос]] || |- |} ==Гадаад Монгол== ===Хэрлэн Барс хотод чуулган=== [[Сэцэн хан аймаг|Хэрлэн Барс хотод чуулган]] (Халхын дорнод зам) нь 23 хошуу байсан байна. ===Цэцэрлэгийн чуулган=== [[Сайн ноён хан аймаг|Цэцэрлэгийн чуулган]] (Халхын умард зам) нь 24 хошуу байсан байна. ===Хан уулын чуулган=== [[Түшээт хан аймаг|Хан уулын чуулган]] (Халхын хойт зам) нь 17 хошуу байсан байна. ===Заг голын эх Биндэръяа нуурын чуулган=== [[Засагт хан аймаг|Заг голын эх Биндэръяа нуурын чуулган]] (Халхын өрнө зам) нь 19 хошуу байсан байна. ===Сайн заяатын зүүн гарын чуулган=== [[Дөрвөд Далай хан аймаг|Сайн заяатын зүүн гарын чуулган]] нь 12 хошуу байсан байна. ===Сайн заяатын баруун гарын чуулган=== [[Үнэн Зоригт Хан аймаг|Сайн заяатын баруун гарын чуулган]] нь 4 хошуу байсан байна. ===Үнэн сүсэгтийн чуулган=== ====Үнэн сүсэгтийн дорнод замын чуулган==== Хуучин торгууд аймгийг Үнэн сүсэгтийн дорнод замын чуулган нь 2 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Үнэн сүжигтийн дорно замын чуулганы хуучин торгуудын баруун хошуу]] || 1771 || Bambar || Жаргалант Торгууд (дорнод замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн дорно замын чуулганы хуучин торгуудын зүүн хошуу]] || 1771 || Čibten || Жаргалант Торгууд (дорнод замын [[Хуучин торгууд]]) || |- |} ====Үнэн сүсэгтийн өрнөд замын чуулган==== Хуучин торгууд аймгийг Үнэн сүсэгтийн өрнөд замын чуулган нь 1 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Үнэн сүжигтийн өрнөд замын чуулганы хуучин торгуудын хошуу]] || 1771 || Momontu || Жин хэ орчмын Торгууд (өрнөд замын [[Хуучин торгууд]]) || |- |} ====Үнэн сүсэгтийн өмнөд замын чуулган==== Хуучин торгууд аймгийг Үнэн сүсэгтийн өмнөд замын чуулган нь 4 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Үнэн сүжигтийн өмнөд замын чуулганы хуучин торгуудын хошуу]] || 1771 || [[Убаши]] || Хар Сайрын Торгууд (өмнөд замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн өмнөд замын чуулганы хуучин торгуудын дундад хошуу]] || 1771 || Emegen Ubaši || Хар Сайрын Торгууд (өмнөд замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн өмнөд замын чуулганы хуучин торгуудын баруун хошуу]] || 1771 || Bayijiqu || Хар Сайрын Торгууд (өмнөд замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн өмнөд замын чуулганы хуучин торгуудын зүүн хошуу]] || 1771 || Ber Qašiq-a || Хар Сайрын Торгууд (өмнөд замын [[Хуучин торгууд]]) || |- |} ====Үнэн сүсэгтийн умард замын чуулган==== Хуучин торгууд аймгийг Үнэн сүсэгтийн умард замын чуулган нь 3 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Үнэн сүжигтийн умарт замын чуулганы хуучин торгуудын хошуу]] || 1771 || Tsëbegdorji || Ховог сайрын Торгууд (умард замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн умарт замын чуулганы хуучин торгуудын баруун хошуу]] || 1785 || Günggečering || Ховог сайрын Торгууд (умард замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн умарт замын чуулганы хуучин торгуудын зүүн хошуу]] || 1785 || Aɣsaqal || Ховог сайрын Торгууд (умард замын [[Хуучин торгууд]]) || |- |} ===Чин сэтгэлтийн чуулган=== [[Чин сэтгэлтийн чуулган]] нь 2 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Жаргалант торгуудын баруун хошуу]] || 1771 || Шэрэн || [[Шинэ Торгууд]] || |- || [[Жаргалант торгуудын зүүн хошуу]] || 1771 || Šar-a Köken || [[Шинэ Торгууд]] || |- |} ===Бат сэтгэлтийн чуулган=== [[Бат сэтгэлтийн чуулган]] нь 3 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Дундад замын Хошуудын хошуу]] || 1771 || Güngge || Дундад замын [[Хошууд]] || 1797 онд хүчингүй болсон |- || [[Дундад замын Хошуудын дундад хошуу]] || 1771 || Yarimpil || Дундад замын [[Хошууд]] || |- || [[Дундад замын Хошуудын баруун хошуу]] || 1771 || Noqai || Дундад замын [[Хошууд]] || |- || [[Дундад замын Хошуудын зүүн хошуу]] || 1775 || Bayarlaqu || Дундад замын [[Хошууд]] || |- |} ===Хөхнуурын зүүн гарын чуулган=== [[Хөхнуурын зүүн гарын чуулган]] нь 12 хошуу байсан байна. ===Хөхнуурын баруун гарын чуулган=== [[Хөхнуурын баруун гарын чуулган]] нь 12 хошуу байсан байна. ===шууд хяналттай хошуу=== *[[Алшаа Өөлдийн хошуу]] *[[Эзнээ хошуу|Эзнээ Торгуудын хошуу]] *[[Шар голын өмнөд хэсэг 5 хошуу]] *[[Их Мянган хошуу]] ==Эшлэл== {{reflist}} ==Мөн үзэх== *[[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улсын засаг захиргааны нэгж]] [[Ангилал:Манжийн үеийн Монгол]] [[Ангилал:Өвөр Монголын түүх]] [[Ангилал:Монголын засаг захиргааны гишүүнчлэл]] a5w31j82as40tg4rc1a3kiqjp3xtadn 851693 851692 2026-03-28T15:17:31Z 唐吉訶德的侍從 5036 851693 wikitext text/x-wiki [[File:STANFORD(1917) p67-68 PLATE22. MONGOLIA (14597137480).jpg|thumb|right|200px|Манжийн үеийн Монгол]] [[Манжийн үеийн Монгол]] нь шууд хяналттай монгол, Өвөр Монгол, Гадаад Монгол байсан байна. ==шууд хяналттай монгол== *[[Цахар]] (Цахар [[Найман хошуу]]) *[[Дарьганга]] *[[Гуйхуа хотын Түмэд]] 1 хошуу *[[Барга]] (Хуучин Барга [[Найман хошуу]], Шинэ Барга [[Найман хошуу]]) *[[Тагнын Урианхайн хязгаар|Тагнын Урианхай]] 5 хошуу *[[Мянгад]] 1 хошуу *[[Захчин]] *[[Хойт]] *[[Алтайн Урианхай]] *[[Алтан нуурын Урианхай]] *[[Дам монголчууд]] ==Өвөр Монгол== ===Жиримийн чуулган=== [[Жиримийн чуулган]] нь 10 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Хорчин баруун гарын дундад хошуу]] || 1626 || [[Ууба]] || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Хорчин зүүн гарын дунд хошуу]] || 1636 || [[Манзушир (Дархан чин ван)|Манзушир]] || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Хорчин баруун гарын өмнөд хошуу]] || 1636 || [[Будачи]] || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Хорчин зүүн гарын өмнөд хошуу]] || 1636 || [[Хонгор]] || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Хорчин зүүн гарын хойд хошуу]] || 1636 || [[Донхор илдэч|Донхор]] || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Хорчин баруун гарын хойд хошуу]] || 1636 || Ламасхив || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Жалайд хошуу]] || 1648 || Монгон || [[Жалайд]] || |- || [[Дөрвөд Монгол өөртөө засах хошуу|Дөрвөд хошуу]] || 1636 || Сэрэн || [[Дөрвөд]] || |- || [[Өмнөд Горлос Монгол өөртөө засах шянь|Горлосын өмнөд хошуу]] || 1648 || Бумба || [[Горлос]] || |- || [[Зуу Юань шянь|Горлосын хойд хошуу]] || 1636 || Гүмү || [[Горлос]] || |- |} ===Зуу Удын чуулган=== [[Зуу Удын чуулган]] нь 11 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Аохан хошуу]] || 1636 || Банди || [[Аохан]] || |- || [[Найман хошуу]] || 1636 || Günčoɣ || [[Найман]] || |- || [[Баарин баруун хошуу|Баарин баруун гарын хошуу]] || 1648 || Сэвдэн || [[Баарин]] || |- || [[Баарин зүүн хошуу|Баарин зүүн гарын хошуу]] || 1648 || Манзушир || [[Баарин]] || |- || [[Жарууд хошуу|Жарууд зүүн гарын хошуу]] || 1648 || Šangɣijab || [[Жарууд]] || |- || [[Жарууд хошуу|Жарууд баруун гарын хошуу]] || 1648 || Sangɣar || [[Жарууд]] || |- || [[Ар Хорчин хошуу]] || 1644 || Mojang || [[Ар хорчин]] || |- || [[Онниуд зүүн гарын хошуу]] || 1636 || Sün Düreng || [[Огниуд]] || |- || [[Онниуд баруун гарын хошуу]] || 1636 || Düng Dayičing || [[Огниуд]] || |- || [[Хэшигтэн хошуу]] || 1652 || Соном || [[Хэшигтэн]] || |- || [[Халх зүүн гарын хошуу]] || 1664 || Gümbu Ilden || Халх зүүн гар || |- |} ===Зостын чуулган=== [[Зостын чуулган]] нь 5 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Харчин баруун гарын хошуу]] || 1635 || Gürüskib || [[Харчин]] || |- || [[Харчин зүүн гарын хошуу]] || 1635 || Сэрэн || [[Харчин]] || |- || [[Харчин дундад хошуу]] || 1705 || Gerel || [[Харчин]] || |- || [[Түмэд зүүн гарын хошуу]] || 1635 || Шамба || [[Түмэд]] || |- || [[Түмэд баруун гарын хошуу]] || 1648 || Гүмү || [[Түмэд]] || |- |} ===Шилийн Гол чуулган=== [[Шилийн Гол чуулган]] нь 10 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Баруун Үзэмчин хошуу|Үзэмчин баруун гарын хошуу]] || 1641 || [[Дорж сэцэн жонон (Үзэмчин)|Дорж]] || [[Үзэмчин]] || |- || [[Зүүн үзэмчин хошуу|Үзэмчин зүүн гарын хошуу]] || 1646 || Сэрэн || [[Үзэмчин]] || |- || [[Хуучид зүүн гарын хошуу]] || 1646 || Bolod || [[Хуучид]] || |- || [[Хуучид баруун гарын хошуу]] || 1653 || Garm-a Sevang || [[Хуучид]] || |- || [[Сөнөд зүүн хошуу|Сөнөд зүүн гарын хошуу]] || 1641 || [[Тэнгис мэргэн ван|Тэнгис]] || [[Сөнөд]] || |- || [[Сөнөд баруун хошуу|Сөнөд баруун гарын хошуу]] || 1642 || Seusa || [[Сөнөд]] || |- || [[Авга хошуу|Авга зүүн гарын хошуу]] || 1651 || Düsker || [[Авга (овог)|Авга]] || |- || [[Авга хошуу|Авга баруун гарын хошуу]] || 1789 || Baldan Sereng || [[Авга (овог)|Авга]] || |- || [[Шилийн хот|Авга нар баруун гарын хошуу]] || 1667 || Sereng Mergen || [[Авга нар]] || |- || [[Шилийн хот|Авга нар зүүн гарын хошуу]] || 1665 || Düng Israb || [[Авга нар]] || |- |} ===Улаанцавын чуулган=== [[Улаанцавын чуулган]] нь 6 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Дөрвөд хошуу|Дөрвөн хүүхэд хошуу]] || 1636 || Ombu || [[Дөрвөн хүүхэд]] || |- || [[Муумянган хошуу]] || 1664 || Сэнгэ || [[Муумянган]] || |- || [[Урадын хойд хошуу]] || 1648 || Tuba || [[Урад]] || |- || [[Урадын өмнөд хошуу]] || 1648 || Üban || [[Урад]] || |- || [[Урадын дундад хошуу]] || 1648 || Baɣbaqai || [[Урад]] || |- || [[Халх баруун гарын хошуу]] || 1653 || Bontar || Халх баруун гар || |- |} ===Их Зуугийн чуулган=== [[Их Зуугийн чуулган]] нь 7 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Ордос зүүн гарын дундад хошуу]] || 1649 || [[Ринчин жонон|Ринчин]] || [[Ордос]] || |- || [[Отог хошуу|Ордос баруун гарын дундад хошуу]] || 1650 || Шандан || [[Ордос]] || |- || [[Хангин хошуу|Ордос баруун гарын хойд хошуу]] || 1649 || Baɣ-a ǰamsu || [[Ордос]] || |- || [[Ордос зүүн гарын хойд хошуу]] || 1650 || Šaɣja || [[Ордос]] || |- || [[Ордос баруун гарын өмнөд хошуу]] || 1649 || Ринчин || [[Ордос]] || |- || [[Ордос зүүн гарын өмнөд хошуу]] || 1649 || Сэрэн || [[Ордос]] || |- || [[Ордос баруун гарын өмнөд адаг хошуу]] || 1731 || Dingdzaraši || [[Ордос]] || |- |} ==Гадаад Монгол== ===Хэрлэн Барс хотод чуулган=== [[Сэцэн хан аймаг|Хэрлэн Барс хотод чуулган]] (Халхын дорнод зам) нь 23 хошуу байсан байна. ===Цэцэрлэгийн чуулган=== [[Сайн ноён хан аймаг|Цэцэрлэгийн чуулган]] (Халхын умард зам) нь 24 хошуу байсан байна. ===Хан уулын чуулган=== [[Түшээт хан аймаг|Хан уулын чуулган]] (Халхын хойт зам) нь 17 хошуу байсан байна. ===Заг голын эх Биндэръяа нуурын чуулган=== [[Засагт хан аймаг|Заг голын эх Биндэръяа нуурын чуулган]] (Халхын өрнө зам) нь 19 хошуу байсан байна. ===Сайн заяатын зүүн гарын чуулган=== [[Дөрвөд Далай хан аймаг|Сайн заяатын зүүн гарын чуулган]] нь 12 хошуу байсан байна. ===Сайн заяатын баруун гарын чуулган=== [[Үнэн Зоригт Хан аймаг|Сайн заяатын баруун гарын чуулган]] нь 4 хошуу байсан байна. ===Үнэн сүсэгтийн чуулган=== ====Үнэн сүсэгтийн дорнод замын чуулган==== Хуучин торгууд аймгийг Үнэн сүсэгтийн дорнод замын чуулган нь 2 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Үнэн сүжигтийн дорно замын чуулганы хуучин торгуудын баруун хошуу]] || 1771 || Bambar || Жаргалант Торгууд (дорнод замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн дорно замын чуулганы хуучин торгуудын зүүн хошуу]] || 1771 || Čibten || Жаргалант Торгууд (дорнод замын [[Хуучин торгууд]]) || |- |} ====Үнэн сүсэгтийн өрнөд замын чуулган==== Хуучин торгууд аймгийг Үнэн сүсэгтийн өрнөд замын чуулган нь 1 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Үнэн сүжигтийн өрнөд замын чуулганы хуучин торгуудын хошуу]] || 1771 || Momontu || Жин хэ орчмын Торгууд (өрнөд замын [[Хуучин торгууд]]) || |- |} ====Үнэн сүсэгтийн өмнөд замын чуулган==== Хуучин торгууд аймгийг Үнэн сүсэгтийн өмнөд замын чуулган нь 4 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Үнэн сүжигтийн өмнөд замын чуулганы хуучин торгуудын хошуу]] || 1771 || [[Убаши]] || Хар Сайрын Торгууд (өмнөд замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн өмнөд замын чуулганы хуучин торгуудын дундад хошуу]] || 1771 || Emegen Ubaši || Хар Сайрын Торгууд (өмнөд замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн өмнөд замын чуулганы хуучин торгуудын баруун хошуу]] || 1771 || Bayijiqu || Хар Сайрын Торгууд (өмнөд замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн өмнөд замын чуулганы хуучин торгуудын зүүн хошуу]] || 1771 || Ber Qašiq-a || Хар Сайрын Торгууд (өмнөд замын [[Хуучин торгууд]]) || |- |} ====Үнэн сүсэгтийн умард замын чуулган==== Хуучин торгууд аймгийг Үнэн сүсэгтийн умард замын чуулган нь 3 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Үнэн сүжигтийн умарт замын чуулганы хуучин торгуудын хошуу]] || 1771 || Tsëbegdorji || Ховог сайрын Торгууд (умард замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн умарт замын чуулганы хуучин торгуудын баруун хошуу]] || 1785 || Günggečering || Ховог сайрын Торгууд (умард замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн умарт замын чуулганы хуучин торгуудын зүүн хошуу]] || 1785 || Aɣsaqal || Ховог сайрын Торгууд (умард замын [[Хуучин торгууд]]) || |- |} ===Чин сэтгэлтийн чуулган=== [[Чин сэтгэлтийн чуулган]] нь 2 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Жаргалант торгуудын баруун хошуу]] || 1771 || Шэрэн || [[Шинэ Торгууд]] || |- || [[Жаргалант торгуудын зүүн хошуу]] || 1771 || Šar-a Köken || [[Шинэ Торгууд]] || |- |} ===Бат сэтгэлтийн чуулган=== [[Бат сэтгэлтийн чуулган]] нь 3 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Дундад замын Хошуудын хошуу]] || 1771 || Güngge || Дундад замын [[Хошууд]] || 1797 онд хүчингүй болсон |- || [[Дундад замын Хошуудын дундад хошуу]] || 1771 || Yarimpil || Дундад замын [[Хошууд]] || |- || [[Дундад замын Хошуудын баруун хошуу]] || 1771 || Noqai || Дундад замын [[Хошууд]] || |- || [[Дундад замын Хошуудын зүүн хошуу]] || 1775 || Bayarlaqu || Дундад замын [[Хошууд]] || |- |} ===Хөхнуурын зүүн гарын чуулган=== [[Хөхнуурын зүүн гарын чуулган]] нь 12 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Хошуудын баруун өмнөд хошуу]] || 1771 || Цэвээнравдан || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын баруун хойд хошуу]] || 1716 || Даян || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын умард зүүн гаран хошуу]] || 1711 || Сономдаш || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын өмнөд баруун гаран адаг хошуу]] || 1711 || Lobdzangdarja || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын өмнөд зүүн гаран хойд хошуу]] || 1671 || Kaldandasi || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын өмнөд баруун гаран хойд хошуу]] || 1723 || Сономдаш || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын умард өмнө хошуу]] || 1711 || Цэрэн || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын умард баруун адаг хошуу]] || 1725 || Damarinsebten || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын умард зүүн адаг хошуу]] || 1725 || Isiduljab || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Торгуудын баруун хошуу]] || 1725 || Seterbom || [[Дээд монголчууд]]ын [[Торгууд]] || |- || [[Торгуудын өмнөд хойд хошуу]] || 1724 || Danjung || [[Дээд монголчууд]]ын [[Торгууд]] || |- || [[Хошуудын баруун баруун гаран дундад хошуу]] || 1725 || Čeringnamjal || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- |} ===Хөхнуурын баруун гарын чуулган=== [[Хөхнуурын баруун гарын чуулган]] нь 12 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Цоросын өмнөд баруун гарын тэргүүн хошуу]] || 1703 || Sebtenjal || [[Дээд монголчууд]]ын [[Цорос]] || |- || [[Хошуудын өмнөд зүүн гаран тэргүүн хошуу]] || 1704 || Гомбо || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын өмнөд зүүн гаран адаг хошуу]] || 1698 || Намжил || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын умард баруун гаран хошуу]] || 1723 || Čeringdondub || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Цоросын умард дундад хошуу]] || 1716 || Равдан || [[Дээд монголчууд]]ын [[Цорос]] || |- || [[Хойдын өмнө хошуу]] || 1725 || Güngge || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хойт|Хойд]] || |- || [[Хошуудын баруун баруун гаран өмнөд хошуу]] || 1716 || Равдан || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын баруун зүүн гаран хойд хошуу]] || 1725 || Qarɣas || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын зүүн дээд хошуу]] || 1725 || Jab || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын баруун баруун гарын хойд хошуу]] || 1725 || Sebten Bošoɣtu || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Торгуудын өмнөд дундад хошуу]] || 1725 || Sonomrabtandorji || [[Дээд монголчууд]]ын [[Торгууд]] || |- || [[Халхын өмнөд баруун хошуу]] || 1765 || Dasidondob || [[Дээд монголчууд]]ын [[Халх]] || |- |} ===Шар голын өмнөд хэсэг 5 хошуу=== ===шууд хяналттай хошуу=== *[[Алшаа Өөлдийн хошуу]] *[[Эзнээ хошуу|Эзнээ Торгуудын хошуу]] *[[Их Мянган хошуу]] *[[Шинэ хошуудын засгийн хошуу]] ==Эшлэл== {{reflist}} ==Мөн үзэх== *[[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улсын засаг захиргааны нэгж]] [[Ангилал:Манжийн үеийн Монгол]] [[Ангилал:Өвөр Монголын түүх]] [[Ангилал:Монголын засаг захиргааны гишүүнчлэл]] ea6u874nyvqo109catclx3iu1to90w8 851697 851693 2026-03-28T15:56:50Z 唐吉訶德的侍從 5036 851697 wikitext text/x-wiki [[File:STANFORD(1917) p67-68 PLATE22. MONGOLIA (14597137480).jpg|thumb|right|200px|Манжийн үеийн Монгол]] [[Манжийн үеийн Монгол]] нь шууд хяналттай монгол, Өвөр Монгол, Гадаад Монгол байсан байна. ==шууд хяналттай монгол== *[[Цахар]] (Цахар [[Найман хошуу]]) *[[Дарьганга]] *[[Гуйхуа хотын Түмэд]] 1 хошуу *[[Барга]] (Хуучин Барга [[Найман хошуу]], Шинэ Барга [[Найман хошуу]]) *[[Тагнын Урианхайн хязгаар|Тагнын Урианхай]] 5 хошуу *[[Мянгад]] 1 хошуу *[[Захчин]] *[[Хойт]] *[[Алтайн Урианхай]] *[[Алтан нуурын Урианхай]] *[[Дам монголчууд]] ==Өвөр Монгол== ===Жиримийн чуулган=== [[Жиримийн чуулган]] нь 10 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Хорчин баруун гарын дундад хошуу]] || 1626 || [[Ууба]] || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Хорчин зүүн гарын дунд хошуу]] || 1636 || [[Манзушир (Дархан чин ван)|Манзушир]] || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Хорчин баруун гарын өмнөд хошуу]] || 1636 || [[Будачи]] || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Хорчин зүүн гарын өмнөд хошуу]] || 1636 || [[Хонгор]] || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Хорчин зүүн гарын хойд хошуу]] || 1636 || [[Донхор илдэч|Донхор]] || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Хорчин баруун гарын хойд хошуу]] || 1636 || Ламасхив || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Жалайд хошуу]] || 1648 || Монгон || [[Жалайд]] || |- || [[Дөрвөд Монгол өөртөө засах хошуу|Дөрвөд хошуу]] || 1636 || Сэрэн || [[Дөрвөд]] || |- || [[Өмнөд Горлос Монгол өөртөө засах шянь|Горлосын өмнөд хошуу]] || 1648 || Бумба || [[Горлос]] || |- || [[Зуу Юань шянь|Горлосын хойд хошуу]] || 1636 || Гүмү || [[Горлос]] || |- |} ===Зуу Удын чуулган=== [[Зуу Удын чуулган]] нь 11 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Аохан хошуу]] || 1636 || Банди || [[Аохан]] || |- || [[Найман хошуу]] || 1636 || Günčoɣ || [[Найман]] || |- || [[Баарин баруун хошуу|Баарин баруун гарын хошуу]] || 1648 || Сэвдэн || [[Баарин]] || |- || [[Баарин зүүн хошуу|Баарин зүүн гарын хошуу]] || 1648 || Манзушир || [[Баарин]] || |- || [[Жарууд хошуу|Жарууд зүүн гарын хошуу]] || 1648 || Šangɣijab || [[Жарууд]] || |- || [[Жарууд хошуу|Жарууд баруун гарын хошуу]] || 1648 || Sangɣar || [[Жарууд]] || |- || [[Ар Хорчин хошуу]] || 1644 || Mojang || [[Ар хорчин]] || |- || [[Онниуд зүүн гарын хошуу]] || 1636 || Sün Düreng || [[Огниуд]] || |- || [[Онниуд баруун гарын хошуу]] || 1636 || Düng Dayičing || [[Огниуд]] || |- || [[Хэшигтэн хошуу]] || 1652 || Соном || [[Хэшигтэн]] || |- || [[Халх зүүн гарын хошуу]] || 1664 || Gümbu Ilden || Халх зүүн гар || |- |} ===Зостын чуулган=== [[Зостын чуулган]] нь 5 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Харчин баруун гарын хошуу]] || 1635 || Gürüskib || [[Харчин]] || |- || [[Харчин зүүн гарын хошуу]] || 1635 || Сэрэн || [[Харчин]] || |- || [[Харчин дундад хошуу]] || 1705 || Gerel || [[Харчин]] || |- || [[Түмэд зүүн гарын хошуу]] || 1635 || Шамба || [[Түмэд]] || |- || [[Түмэд баруун гарын хошуу]] || 1648 || Гүмү || [[Түмэд]] || |- |} ===Шилийн Гол чуулган=== [[Шилийн Гол чуулган]] нь 10 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Баруун Үзэмчин хошуу|Үзэмчин баруун гарын хошуу]] || 1641 || [[Дорж сэцэн жонон (Үзэмчин)|Дорж]] || [[Үзэмчин]] || |- || [[Зүүн үзэмчин хошуу|Үзэмчин зүүн гарын хошуу]] || 1646 || Сэрэн || [[Үзэмчин]] || |- || [[Хуучид зүүн гарын хошуу]] || 1646 || Bolod || [[Хуучид]] || |- || [[Хуучид баруун гарын хошуу]] || 1653 || Garm-a Sevang || [[Хуучид]] || |- || [[Сөнөд зүүн хошуу|Сөнөд зүүн гарын хошуу]] || 1641 || [[Тэнгис мэргэн ван|Тэнгис]] || [[Сөнөд]] || |- || [[Сөнөд баруун хошуу|Сөнөд баруун гарын хошуу]] || 1642 || Seusa || [[Сөнөд]] || |- || [[Авга хошуу|Авга зүүн гарын хошуу]] || 1651 || Düsker || [[Авга (овог)|Авга]] || |- || [[Авга хошуу|Авга баруун гарын хошуу]] || 1789 || Baldan Sereng || [[Авга (овог)|Авга]] || |- || [[Шилийн хот|Авга нар баруун гарын хошуу]] || 1667 || Sereng Mergen || [[Авга нар]] || |- || [[Шилийн хот|Авга нар зүүн гарын хошуу]] || 1665 || Düng Israb || [[Авга нар]] || |- |} ===Улаанцавын чуулган=== [[Улаанцавын чуулган]] нь 6 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Дөрвөд хошуу|Дөрвөн хүүхэд хошуу]] || 1636 || Ombu || [[Дөрвөн хүүхэд]] || |- || [[Муумянган хошуу]] || 1664 || Сэнгэ || [[Муумянган]] || |- || [[Урадын хойд хошуу]] || 1648 || Tuba || [[Урад]] || |- || [[Урадын өмнөд хошуу]] || 1648 || Üban || [[Урад]] || |- || [[Урадын дундад хошуу]] || 1648 || Baɣbaqai || [[Урад]] || |- || [[Халх баруун гарын хошуу]] || 1653 || Bontar || Халх баруун гар || |- |} ===Их Зуугийн чуулган=== [[Их Зуугийн чуулган]] нь 7 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Ордос зүүн гарын дундад хошуу]] || 1649 || [[Ринчин жонон|Ринчин]] || [[Ордос]] || |- || [[Отог хошуу|Ордос баруун гарын дундад хошуу]] || 1650 || Шандан || [[Ордос]] || |- || [[Хангин хошуу|Ордос баруун гарын хойд хошуу]] || 1649 || Baɣ-a ǰamsu || [[Ордос]] || |- || [[Ордос зүүн гарын хойд хошуу]] || 1650 || Šaɣja || [[Ордос]] || |- || [[Ордос баруун гарын өмнөд хошуу]] || 1649 || Ринчин || [[Ордос]] || |- || [[Ордос зүүн гарын өмнөд хошуу]] || 1649 || Сэрэн || [[Ордос]] || |- || [[Ордос баруун гарын өмнөд адаг хошуу]] || 1731 || Dingdzaraši || [[Ордос]] || |- |} ===шууд хяналттай хошуу=== {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || Харьяалан захирах манж сайд || аймаг || Тайлбар |- || [[Их Мянган хошуу]] || ? || N/A || Хөлөнбуйр аймгийн дэд дутун || [[Өөлд]] || |- |} ==Гадаад Монгол== ===Хэрлэн Барс хотод чуулган=== [[Сэцэн хан аймаг|Хэрлэн Барс хотод чуулган]] (Халхын дорнод зам) нь 23 хошуу байсан байна. ===Цэцэрлэгийн чуулган=== [[Сайн ноён хан аймаг|Цэцэрлэгийн чуулган]] (Халхын умард зам) нь 24 хошуу байсан байна. ===Хан уулын чуулган=== [[Түшээт хан аймаг|Хан уулын чуулган]] (Халхын хойт зам) нь 17 хошуу байсан байна. ===Заг голын эх Биндэръяа нуурын чуулган=== [[Засагт хан аймаг|Заг голын эх Биндэръяа нуурын чуулган]] (Халхын өрнө зам) нь 19 хошуу байсан байна. ===Сайн заяатын зүүн гарын чуулган=== [[Дөрвөд Далай хан аймаг|Сайн заяатын зүүн гарын чуулган]] нь 12 хошуу байсан байна. ===Сайн заяатын баруун гарын чуулган=== [[Үнэн Зоригт Хан аймаг|Сайн заяатын баруун гарын чуулган]] нь 4 хошуу байсан байна. ===Үнэн сүсэгтийн чуулган=== ====Үнэн сүсэгтийн дорнод замын чуулган==== Хуучин торгууд аймгийг Үнэн сүсэгтийн дорнод замын чуулган нь 2 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Үнэн сүжигтийн дорно замын чуулганы хуучин торгуудын баруун хошуу]] || 1771 || Bambar || Жаргалант Торгууд (дорнод замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн дорно замын чуулганы хуучин торгуудын зүүн хошуу]] || 1771 || Čibten || Жаргалант Торгууд (дорнод замын [[Хуучин торгууд]]) || |- |} ====Үнэн сүсэгтийн өрнөд замын чуулган==== Хуучин торгууд аймгийг Үнэн сүсэгтийн өрнөд замын чуулган нь 1 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Үнэн сүжигтийн өрнөд замын чуулганы хуучин торгуудын хошуу]] || 1771 || Momontu || Жин хэ орчмын Торгууд (өрнөд замын [[Хуучин торгууд]]) || |- |} ====Үнэн сүсэгтийн өмнөд замын чуулган==== Хуучин торгууд аймгийг Үнэн сүсэгтийн өмнөд замын чуулган нь 4 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Үнэн сүжигтийн өмнөд замын чуулганы хуучин торгуудын хошуу]] || 1771 || [[Убаши]] || Хар Сайрын Торгууд (өмнөд замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн өмнөд замын чуулганы хуучин торгуудын дундад хошуу]] || 1771 || Emegen Ubaši || Хар Сайрын Торгууд (өмнөд замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн өмнөд замын чуулганы хуучин торгуудын баруун хошуу]] || 1771 || Bayijiqu || Хар Сайрын Торгууд (өмнөд замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн өмнөд замын чуулганы хуучин торгуудын зүүн хошуу]] || 1771 || Ber Qašiq-a || Хар Сайрын Торгууд (өмнөд замын [[Хуучин торгууд]]) || |- |} ====Үнэн сүсэгтийн умард замын чуулган==== Хуучин торгууд аймгийг Үнэн сүсэгтийн умард замын чуулган нь 3 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Үнэн сүжигтийн умарт замын чуулганы хуучин торгуудын хошуу]] || 1771 || Tsëbegdorji || Ховог сайрын Торгууд (умард замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн умарт замын чуулганы хуучин торгуудын баруун хошуу]] || 1785 || Günggečering || Ховог сайрын Торгууд (умард замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн умарт замын чуулганы хуучин торгуудын зүүн хошуу]] || 1785 || Aɣsaqal || Ховог сайрын Торгууд (умард замын [[Хуучин торгууд]]) || |- |} ===Чин сэтгэлтийн чуулган=== [[Чин сэтгэлтийн чуулган]] нь 2 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Жаргалант торгуудын баруун хошуу]] || 1771 || Шэрэн || [[Шинэ Торгууд]] || |- || [[Жаргалант торгуудын зүүн хошуу]] || 1771 || Šar-a Köken || [[Шинэ Торгууд]] || |- |} ===Бат сэтгэлтийн чуулган=== [[Бат сэтгэлтийн чуулган]] нь 3 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Дундад замын Хошуудын хошуу]] || 1771 || Güngge || Дундад замын [[Хошууд]] || 1797 онд хүчингүй болсон |- || [[Дундад замын Хошуудын дундад хошуу]] || 1771 || Yarimpil || Дундад замын [[Хошууд]] || |- || [[Дундад замын Хошуудын баруун хошуу]] || 1771 || Noqai || Дундад замын [[Хошууд]] || |- || [[Дундад замын Хошуудын зүүн хошуу]] || 1775 || Bayarlaqu || Дундад замын [[Хошууд]] || |- |} ===Хөхнуурын зүүн гарын чуулган=== [[Хөхнуурын зүүн гарын чуулган]] нь 12 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Хошуудын баруун өмнөд хошуу]] || 1771 || Цэвээнравдан || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын баруун хойд хошуу]] || 1716 || Даян || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын умард зүүн гаран хошуу]] || 1711 || Сономдаш || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын өмнөд баруун гаран адаг хошуу]] || 1711 || Lobdzangdarja || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын өмнөд зүүн гаран хойд хошуу]] || 1671 || Kaldandasi || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын өмнөд баруун гаран хойд хошуу]] || 1723 || Сономдаш || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын умард өмнө хошуу]] || 1711 || Цэрэн || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын умард баруун адаг хошуу]] || 1725 || Damarinsebten || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын умард зүүн адаг хошуу]] || 1725 || Isiduljab || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Торгуудын баруун хошуу]] || 1725 || Seterbom || [[Дээд монголчууд]]ын [[Торгууд]] || |- || [[Торгуудын өмнөд хойд хошуу]] || 1724 || Danjung || [[Дээд монголчууд]]ын [[Торгууд]] || |- || [[Хошуудын баруун баруун гаран дундад хошуу]] || 1725 || Čeringnamjal || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- |} ===Хөхнуурын баруун гарын чуулган=== [[Хөхнуурын баруун гарын чуулган]] нь 12 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Цоросын өмнөд баруун гарын тэргүүн хошуу]] || 1703 || Sebtenjal || [[Дээд монголчууд]]ын [[Цорос]] || |- || [[Хошуудын өмнөд зүүн гаран тэргүүн хошуу]] || 1704 || Гомбо || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын өмнөд зүүн гаран адаг хошуу]] || 1698 || Намжил || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын умард баруун гаран хошуу]] || 1723 || Čeringdondub || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Цоросын умард дундад хошуу]] || 1716 || Равдан || [[Дээд монголчууд]]ын [[Цорос]] || |- || [[Хойдын өмнө хошуу]] || 1725 || Güngge || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хойт|Хойд]] || |- || [[Хошуудын баруун баруун гаран өмнөд хошуу]] || 1716 || Равдан || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын баруун зүүн гаран хойд хошуу]] || 1725 || Qarɣas || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын зүүн дээд хошуу]] || 1725 || Jab || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын баруун баруун гарын хойд хошуу]] || 1725 || Sebten Bošoɣtu || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Торгуудын өмнөд дундад хошуу]] || 1725 || Sonomrabtandorji || [[Дээд монголчууд]]ын [[Торгууд]] || |- || [[Халхын өмнөд баруун хошуу]] || 1765 || Dasidondob || [[Дээд монголчууд]]ын [[Халх]] || |- |} ===Шар голын өмнөд хэсэг 5 хошуу=== ===шууд хяналттай хошуу=== {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || Харьяалан захирах манж сайд || аймаг || Тайлбар |- || [[Алшаа хошуу|Алашаагийн өөлд хошуу]] || 1697 || Qoruli || Шанси-Ганьсугийн бүгдийг захирагч сайд (陝甘總督) || Алашаагийн [[Хошууд]] || |- || [[Эзнээ хошуу|Эзнээ голын торгууд хошуу]] || 1704 || Arabjur || Шанси-Ганьсугийн бүгдийг захирагч сайд (陝甘總督) || Алашаагийн [[Торгууд]] || |- || [[Хошуудын өмнөд тэргүүн хошуу]] || 1701 || Čaɣan Danjin || Шининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || Шар голын өмнөд хэсэг 5 хошуу (河南五旗) |- || [[Хошуудын өмнөд баруун гаран дундад хошуу]] || 1720 || Arabtanjamsu || Шининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || Шар голын өмнөд хэсэг 5 хошуу (河南五旗) |- || [[Хошуудын өмнөд зүүн гаран дундад хошуу]] || 1731 || Čaɣan Rabtan || Шининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || Шар голын өмнөд хэсэг 5 хошуу (河南五旗) |- || [[Хошуудын өмнөд зүүн гаран дэд хошуу]] || 1746 || Čeringdorji || Шининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || 1806 онд хүчингүй болсон |- || [[Торгуудын өмнө өмнөд хошуу]] || 1731 || Darja || Шининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) || [[Дээд монголчууд]]ын [[Торгууд]] || Шар голын өмнөд хэсэг 5 хошуу (河南五旗) |- || [[Шинэ хошуудын засгийн хошуу]] || 1771 || Buyankhishig || [[Ховдын манж сайдын газар]] || [[Шинэ Хошууд]] || |- |} ==Эшлэл== {{reflist}} ==Мөн үзэх== *[[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улсын засаг захиргааны нэгж]] [[Ангилал:Манжийн үеийн Монгол]] [[Ангилал:Өвөр Монголын түүх]] [[Ангилал:Монголын засаг захиргааны гишүүнчлэл]] qfx7ckkxpt8mgo9uc5jbbvqdf9d8bls 851700 851697 2026-03-28T16:02:38Z 唐吉訶德的侍從 5036 851700 wikitext text/x-wiki [[File:STANFORD(1917) p67-68 PLATE22. MONGOLIA (14597137480).jpg|thumb|right|200px|Манжийн үеийн Монгол]] [[Манжийн үеийн Монгол]] нь шууд хяналттай монгол, Өвөр Монгол, Гадаад Монгол байсан байна. ==шууд хяналттай монгол== *[[Цахар]] (Цахар [[Найман хошуу]]) *[[Дарьганга]] *[[Гуйхуа хотын Түмэд]] 1 хошуу *[[Барга]] (Хуучин Барга [[Найман хошуу]], Шинэ Барга [[Найман хошуу]]) *[[Тагнын Урианхайн хязгаар|Тагнын Урианхай]] 5 хошуу *[[Мянгад]] 1 хошуу *[[Захчин]] *[[Хойт]] *[[Алтайн Урианхай]] *[[Алтан нуурын Урианхай]] *[[Дам монголчууд]] ==Өвөр Монгол== ===Жиримийн чуулган=== [[Жиримийн чуулган]] нь 10 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Хорчин баруун гарын дундад хошуу]] || 1626 || [[Ууба]] || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Хорчин зүүн гарын дунд хошуу]] || 1636 || [[Манзушир (Дархан чин ван)|Манзушир]] || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Хорчин баруун гарын өмнөд хошуу]] || 1636 || [[Будачи]] || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Хорчин зүүн гарын өмнөд хошуу]] || 1636 || [[Хонгор]] || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Хорчин зүүн гарын хойд хошуу]] || 1636 || [[Донхор илдэч|Донхор]] || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Хорчин баруун гарын хойд хошуу]] || 1636 || Ламасхив || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Жалайд хошуу]] || 1648 || Монгон || [[Жалайд]] || |- || [[Дөрвөд Монгол өөртөө засах хошуу|Дөрвөд хошуу]] || 1636 || Сэрэн || [[Дөрвөд]] || |- || [[Өмнөд Горлос Монгол өөртөө засах шянь|Горлосын өмнөд хошуу]] || 1648 || Бумба || [[Горлос]] || |- || [[Зуу Юань шянь|Горлосын хойд хошуу]] || 1636 || Гүмү || [[Горлос]] || |- |} ===Зуу Удын чуулган=== [[Зуу Удын чуулган]] нь 11 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Аохан хошуу]] || 1636 || Банди || [[Аохан]] || |- || [[Найман хошуу]] || 1636 || Günčoɣ || [[Найман]] || |- || [[Баарин баруун хошуу|Баарин баруун гарын хошуу]] || 1648 || Сэвдэн || [[Баарин]] || |- || [[Баарин зүүн хошуу|Баарин зүүн гарын хошуу]] || 1648 || Манзушир || [[Баарин]] || |- || [[Жарууд хошуу|Жарууд зүүн гарын хошуу]] || 1648 || Šangɣijab || [[Жарууд]] || |- || [[Жарууд хошуу|Жарууд баруун гарын хошуу]] || 1648 || Sangɣar || [[Жарууд]] || |- || [[Ар Хорчин хошуу]] || 1644 || Mojang || [[Ар хорчин]] || |- || [[Онниуд зүүн гарын хошуу]] || 1636 || Sün Düreng || [[Огниуд]] || |- || [[Онниуд баруун гарын хошуу]] || 1636 || Düng Dayičing || [[Огниуд]] || |- || [[Хэшигтэн хошуу]] || 1652 || Соном || [[Хэшигтэн]] || |- || [[Халх зүүн гарын хошуу]] || 1664 || Gümbu Ilden || Халх зүүн гар || |- |} ===Зостын чуулган=== [[Зостын чуулган]] нь 5 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Харчин баруун гарын хошуу]] || 1635 || Gürüskib || [[Харчин]] || |- || [[Харчин зүүн гарын хошуу]] || 1635 || Сэрэн || [[Харчин]] || |- || [[Харчин дундад хошуу]] || 1705 || Gerel || [[Харчин]] || |- || [[Түмэд зүүн гарын хошуу]] || 1635 || Шамба || [[Түмэд]] || |- || [[Түмэд баруун гарын хошуу]] || 1648 || Гүмү || [[Түмэд]] || |- |} ===Шилийн Гол чуулган=== [[Шилийн Гол чуулган]] нь 10 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Баруун Үзэмчин хошуу|Үзэмчин баруун гарын хошуу]] || 1641 || [[Дорж сэцэн жонон (Үзэмчин)|Дорж]] || [[Үзэмчин]] || |- || [[Зүүн үзэмчин хошуу|Үзэмчин зүүн гарын хошуу]] || 1646 || Сэрэн || [[Үзэмчин]] || |- || [[Хуучид зүүн гарын хошуу]] || 1646 || Bolod || [[Хуучид]] || |- || [[Хуучид баруун гарын хошуу]] || 1653 || Garm-a Sevang || [[Хуучид]] || |- || [[Сөнөд зүүн хошуу|Сөнөд зүүн гарын хошуу]] || 1641 || [[Тэнгис мэргэн ван|Тэнгис]] || [[Сөнөд]] || |- || [[Сөнөд баруун хошуу|Сөнөд баруун гарын хошуу]] || 1642 || Seusa || [[Сөнөд]] || |- || [[Авга хошуу|Авга зүүн гарын хошуу]] || 1651 || Düsker || [[Авга (овог)|Авга]] || |- || [[Авга хошуу|Авга баруун гарын хошуу]] || 1789 || Baldan Sereng || [[Авга (овог)|Авга]] || |- || [[Шилийн хот|Авга нар баруун гарын хошуу]] || 1667 || Sereng Mergen || [[Авга нар]] || |- || [[Шилийн хот|Авга нар зүүн гарын хошуу]] || 1665 || Düng Israb || [[Авга нар]] || |- |} ===Улаанцавын чуулган=== [[Улаанцавын чуулган]] нь 6 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Дөрвөд хошуу|Дөрвөн хүүхэд хошуу]] || 1636 || Ombu || [[Дөрвөн хүүхэд]] || |- || [[Муумянган хошуу]] || 1664 || Сэнгэ || [[Муумянган]] || |- || [[Урадын хойд хошуу]] || 1648 || Tuba || [[Урад]] || |- || [[Урадын өмнөд хошуу]] || 1648 || Üban || [[Урад]] || |- || [[Урадын дундад хошуу]] || 1648 || Baɣbaqai || [[Урад]] || |- || [[Халх баруун гарын хошуу]] || 1653 || Bontar || Халх баруун гар || |- |} ===Их Зуугийн чуулган=== [[Их Зуугийн чуулган]] нь 7 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Ордос зүүн гарын дундад хошуу]] || 1649 || [[Ринчин жонон|Ринчин]] || [[Ордос]] || |- || [[Отог хошуу|Ордос баруун гарын дундад хошуу]] || 1650 || Шандан || [[Ордос]] || |- || [[Хангин хошуу|Ордос баруун гарын хойд хошуу]] || 1649 || Baɣ-a ǰamsu || [[Ордос]] || |- || [[Ордос зүүн гарын хойд хошуу]] || 1650 || Šaɣja || [[Ордос]] || |- || [[Ордос баруун гарын өмнөд хошуу]] || 1649 || Ринчин || [[Ордос]] || |- || [[Ордос зүүн гарын өмнөд хошуу]] || 1649 || Сэрэн || [[Ордос]] || |- || [[Ордос баруун гарын өмнөд адаг хошуу]] || 1731 || Dingdzaraši || [[Ордос]] || |- |} ===шууд хяналттай хошуу=== {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || Харьяалан захирах манж сайд || аймаг || Тайлбар |- || [[Их Мянган хошуу]] || ? || N/A || Хөлөнбуйр аймгийн дэд дутун || [[Өөлд]] || |- |} ==Гадаад Монгол== ===Хэрлэн Барс хотод чуулган=== [[Сэцэн хан аймаг|Хэрлэн Барс хотод чуулган]] (Халхын дорнод зам) нь 23 хошуу байсан байна. ===Цэцэрлэгийн чуулган=== [[Сайн ноён хан аймаг|Цэцэрлэгийн чуулган]] (Халхын умард зам) нь 24 хошуу байсан байна. ===Хан уулын чуулган=== [[Түшээт хан аймаг|Хан уулын чуулган]] (Халхын хойт зам) нь 17 хошуу байсан байна. ===Заг голын эх Биндэръяа нуурын чуулган=== [[Засагт хан аймаг|Заг голын эх Биндэръяа нуурын чуулган]] (Халхын өрнө зам) нь 19 хошуу байсан байна. ===Сайн заяатын зүүн гарын чуулган=== [[Дөрвөд Далай хан аймаг|Сайн заяатын зүүн гарын чуулган]] нь 12 хошуу байсан байна. ===Сайн заяатын баруун гарын чуулган=== [[Үнэн Зоригт Хан аймаг|Сайн заяатын баруун гарын чуулган]] нь 4 хошуу байсан байна. ===Үнэн сүсэгтийн чуулган=== ====Үнэн сүсэгтийн дорнод замын чуулган==== Хуучин торгууд аймгийг Үнэн сүсэгтийн дорнод замын чуулган нь 2 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Үнэн сүжигтийн дорно замын чуулганы хуучин торгуудын баруун хошуу]] || 1771 || Bambar || Жаргалант Торгууд (дорнод замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн дорно замын чуулганы хуучин торгуудын зүүн хошуу]] || 1771 || Čibten || Жаргалант Торгууд (дорнод замын [[Хуучин торгууд]]) || |- |} ====Үнэн сүсэгтийн өрнөд замын чуулган==== Хуучин торгууд аймгийг Үнэн сүсэгтийн өрнөд замын чуулган нь 1 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Үнэн сүжигтийн өрнөд замын чуулганы хуучин торгуудын хошуу]] || 1771 || Momontu || Жин хэ орчмын Торгууд (өрнөд замын [[Хуучин торгууд]]) || |- |} ====Үнэн сүсэгтийн өмнөд замын чуулган==== Хуучин торгууд аймгийг Үнэн сүсэгтийн өмнөд замын чуулган нь 4 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Үнэн сүжигтийн өмнөд замын чуулганы хуучин торгуудын хошуу]] || 1771 || [[Убаши]] || Хар Сайрын Торгууд (өмнөд замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн өмнөд замын чуулганы хуучин торгуудын дундад хошуу]] || 1771 || Emegen Ubaši || Хар Сайрын Торгууд (өмнөд замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн өмнөд замын чуулганы хуучин торгуудын баруун хошуу]] || 1771 || Bayijiqu || Хар Сайрын Торгууд (өмнөд замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн өмнөд замын чуулганы хуучин торгуудын зүүн хошуу]] || 1771 || Ber Qašiq-a || Хар Сайрын Торгууд (өмнөд замын [[Хуучин торгууд]]) || |- |} ====Үнэн сүсэгтийн умард замын чуулган==== Хуучин торгууд аймгийг Үнэн сүсэгтийн умард замын чуулган нь 3 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Үнэн сүжигтийн умарт замын чуулганы хуучин торгуудын хошуу]] || 1771 || Tsëbegdorji || Ховог сайрын Торгууд (умард замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн умарт замын чуулганы хуучин торгуудын баруун хошуу]] || 1785 || Günggečering || Ховог сайрын Торгууд (умард замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн умарт замын чуулганы хуучин торгуудын зүүн хошуу]] || 1785 || Aɣsaqal || Ховог сайрын Торгууд (умард замын [[Хуучин торгууд]]) || |- |} ===Чин сэтгэлтийн чуулган=== [[Чин сэтгэлтийн чуулган]] нь 2 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Жаргалант торгуудын баруун хошуу]] || 1771 || Шэрэн || [[Шинэ Торгууд]] || |- || [[Жаргалант торгуудын зүүн хошуу]] || 1771 || Šar-a Köken || [[Шинэ Торгууд]] || |- |} ===Бат сэтгэлтийн чуулган=== [[Бат сэтгэлтийн чуулган]] нь 3 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Дундад замын Хошуудын хошуу]] || 1771 || Güngge || Дундад замын [[Хошууд]] || 1797 онд хүчингүй болсон |- || [[Дундад замын Хошуудын дундад хошуу]] || 1771 || Yarimpil || Дундад замын [[Хошууд]] || |- || [[Дундад замын Хошуудын баруун хошуу]] || 1771 || Noqai || Дундад замын [[Хошууд]] || |- || [[Дундад замын Хошуудын зүүн хошуу]] || 1775 || Bayarlaqu || Дундад замын [[Хошууд]] || |- |} ===Хөхнуурын зүүн гарын чуулган=== [[Хөхнуурын зүүн гарын чуулган]] нь 12 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Хошуудын баруун өмнөд хошуу]] || 1771 || Цэвээнравдан || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын баруун хойд хошуу]] || 1716 || Даян || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын умард зүүн гаран хошуу]] || 1711 || Сономдаш || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын өмнөд баруун гаран адаг хошуу]] || 1711 || Lobdzangdarja || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын өмнөд зүүн гаран хойд хошуу]] || 1671 || Kaldandasi || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын өмнөд баруун гаран хойд хошуу]] || 1723 || Сономдаш || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын умард өмнө хошуу]] || 1711 || Цэрэн || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын умард баруун адаг хошуу]] || 1725 || Damarinsebten || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын умард зүүн адаг хошуу]] || 1725 || Isiduljab || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Торгуудын баруун хошуу]] || 1725 || Seterbom || [[Дээд монголчууд]]ын [[Торгууд]] || |- || [[Торгуудын өмнөд хойд хошуу]] || 1724 || Danjung || [[Дээд монголчууд]]ын [[Торгууд]] || |- || [[Хошуудын баруун баруун гаран дундад хошуу]] || 1725 || Čeringnamjal || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- |} ===Хөхнуурын баруун гарын чуулган=== [[Хөхнуурын баруун гарын чуулган]] нь 12 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Цоросын өмнөд баруун гарын тэргүүн хошуу]] || 1703 || Sebtenjal || [[Дээд монголчууд]]ын [[Цорос]] || |- || [[Хошуудын өмнөд зүүн гаран тэргүүн хошуу]] || 1704 || Гомбо || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын өмнөд зүүн гаран адаг хошуу]] || 1698 || Намжил || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын умард баруун гаран хошуу]] || 1723 || Čeringdondub || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Цоросын умард дундад хошуу]] || 1716 || Равдан || [[Дээд монголчууд]]ын [[Цорос]] || |- || [[Хойдын өмнө хошуу]] || 1725 || Güngge || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хойт|Хойд]] || |- || [[Хошуудын баруун баруун гаран өмнөд хошуу]] || 1716 || Равдан || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын баруун зүүн гаран хойд хошуу]] || 1725 || Qarɣas || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын зүүн дээд хошуу]] || 1725 || Jab || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын баруун баруун гарын хойд хошуу]] || 1725 || Sebten Bošoɣtu || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Торгуудын өмнөд дундад хошуу]] || 1725 || Sonomrabtandorji || [[Дээд монголчууд]]ын [[Торгууд]] || |- || [[Халхын өмнөд баруун хошуу]] || 1765 || Dasidondob || [[Дээд монголчууд]]ын [[Халх]] || |- |} ===Шар голын өмнөд хэсэг 5 хошуу=== ===шууд хяналттай хошуу=== {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || Харьяалан захирах манж сайд || аймаг || Тайлбар |- || [[Алшаа хошуу|Алашаагийн өөлд хошуу]] || 1697 || Qoruli || Шанси-Ганьсугийн бүгдийг захирагч сайд (陝甘總督) || Алашаагийн [[Хошууд]] || |- || [[Эзнээ хошуу|Эзнээ голын торгууд хошуу]] || 1704 || Arabjur || Шанси-Ганьсугийн бүгдийг захирагч сайд (陝甘總督) || [[Торгууд]] || |- || [[Хошуудын өмнөд тэргүүн хошуу]] || 1701 || Čaɣan Danjin || Шининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || Шар голын өмнөд хэсэг 5 хошуу (河南五旗) |- || [[Хошуудын өмнөд баруун гаран дундад хошуу]] || 1720 || Arabtanjamsu || Шининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || Шар голын өмнөд хэсэг 5 хошуу (河南五旗) |- || [[Хошуудын өмнөд зүүн гаран дундад хошуу]] || 1731 || Čaɣan Rabtan || Шининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || Шар голын өмнөд хэсэг 5 хошуу (河南五旗) |- || [[Хошуудын өмнөд зүүн гаран дэд хошуу]] || 1746 || Čeringdorji || Шининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || 1806 онд хүчингүй болсон |- || [[Торгуудын өмнө өмнөд хошуу]] || 1731 || Darja || Шининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) || [[Дээд монголчууд]]ын [[Торгууд]] || Шар голын өмнөд хэсэг 5 хошуу (河南五旗) |- || [[Шинэ хошуудын засгийн хошуу]] || 1771 || Buyankhishig || [[Ховдын манж сайдын газар]] || [[Шинэ Хошууд]] || |- |} ==Эшлэл== {{reflist}} ==Мөн үзэх== *[[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улсын засаг захиргааны нэгж]] [[Ангилал:Манжийн үеийн Монгол]] [[Ангилал:Өвөр Монголын түүх]] [[Ангилал:Монголын засаг захиргааны гишүүнчлэл]] nc470hszufqnw2ccymnc4h84y88iymz 851704 851700 2026-03-28T16:32:31Z 唐吉訶德的侍從 5036 851704 wikitext text/x-wiki [[File:STANFORD(1917) p67-68 PLATE22. MONGOLIA (14597137480).jpg|thumb|right|200px|Манжийн үеийн Монгол]] [[Манжийн үеийн Монгол]] нь шууд хяналттай монгол, Өвөр Монгол, Гадаад Монгол байсан байна. ==шууд хяналттай монгол== *[[Цахар]] (Цахар [[Найман хошуу]]) *[[Дарьганга]] *[[Гуйхуа хотын Түмэд]] 1 хошуу *[[Барга]] (Хуучин Барга [[Найман хошуу]], Шинэ Барга [[Найман хошуу]]) *[[Тагнын Урианхайн хязгаар|Тагнын Урианхай]] 5 хошуу *[[Мянгад]] 1 хошуу *[[Захчин]] *[[Хойт]] *[[Алтайн Урианхай]] *[[Алтан нуурын Урианхай]] *[[Дам монголчууд]] ==Өвөр Монгол== ===Жиримийн чуулган=== [[Жиримийн чуулган]] нь 10 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Хорчин баруун гарын дундад хошуу]] || 1626 || [[Ууба]] || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Хорчин зүүн гарын дунд хошуу]] || 1636 || [[Манзушир (Дархан чин ван)|Манзушир]] || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Хорчин баруун гарын өмнөд хошуу]] || 1636 || [[Будачи]] || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Хорчин зүүн гарын өмнөд хошуу]] || 1636 || [[Хонгор]] || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Хорчин зүүн гарын хойд хошуу]] || 1636 || [[Донхор илдэч|Донхор]] || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Хорчин баруун гарын хойд хошуу]] || 1636 || Ламасхив || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Жалайд хошуу]] || 1648 || Монгон || [[Жалайд]] || |- || [[Дөрвөд Монгол өөртөө засах хошуу|Дөрвөд хошуу]] || 1636 || Сэрэн || [[Дөрвөд]] || |- || [[Өмнөд Горлос Монгол өөртөө засах шянь|Горлосын өмнөд хошуу]] || 1648 || Бумба || [[Горлос]] || |- || [[Зуу Юань шянь|Горлосын хойд хошуу]] || 1636 || Гүмү || [[Горлос]] || |- |} ===Зуу Удын чуулган=== [[Зуу Удын чуулган]] нь 11 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Аохан хошуу]] || 1636 || Банди || [[Аохан]] || |- || [[Найман хошуу]] || 1636 || Günčoɣ || [[Найман]] || |- || [[Баарин баруун хошуу|Баарин баруун гарын хошуу]] || 1648 || Сэвдэн || [[Баарин]] || |- || [[Баарин зүүн хошуу|Баарин зүүн гарын хошуу]] || 1648 || Манзушир || [[Баарин]] || |- || [[Жарууд хошуу|Жарууд зүүн гарын хошуу]] || 1648 || Šangɣijab || [[Жарууд]] || |- || [[Жарууд хошуу|Жарууд баруун гарын хошуу]] || 1648 || Sangɣar || [[Жарууд]] || |- || [[Ар Хорчин хошуу]] || 1644 || Mojang || [[Ар хорчин]] || |- || [[Онниуд зүүн гарын хошуу]] || 1636 || Sün Düreng || [[Огниуд]] || |- || [[Онниуд баруун гарын хошуу]] || 1636 || Düng Dayičing || [[Огниуд]] || |- || [[Хэшигтэн хошуу]] || 1652 || Соном || [[Хэшигтэн]] || |- || [[Халх зүүн гарын хошуу]] || 1664 || Gümbu Ilden || Халх зүүн гар || |- |} ===Зостын чуулган=== [[Зостын чуулган]] нь 5 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Харчин баруун гарын хошуу]] || 1635 || Gürüskib || [[Харчин]] || |- || [[Харчин зүүн гарын хошуу]] || 1635 || Сэрэн || [[Харчин]] || |- || [[Харчин дундад хошуу]] || 1705 || Gerel || [[Харчин]] || |- || [[Түмэд зүүн гарын хошуу]] || 1635 || Шамба || [[Түмэд]] || |- || [[Түмэд баруун гарын хошуу]] || 1648 || Гүмү || [[Түмэд]] || |- |} ===Шилийн Гол чуулган=== [[Шилийн Гол чуулган]] нь 10 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Баруун Үзэмчин хошуу|Үзэмчин баруун гарын хошуу]] || 1641 || [[Дорж сэцэн жонон (Үзэмчин)|Дорж]] || [[Үзэмчин]] || |- || [[Зүүн үзэмчин хошуу|Үзэмчин зүүн гарын хошуу]] || 1646 || Сэрэн || [[Үзэмчин]] || |- || [[Хуучид зүүн гарын хошуу]] || 1646 || Bolod || [[Хуучид]] || |- || [[Хуучид баруун гарын хошуу]] || 1653 || Garm-a Sevang || [[Хуучид]] || |- || [[Сөнөд зүүн хошуу|Сөнөд зүүн гарын хошуу]] || 1641 || [[Тэнгис мэргэн ван|Тэнгис]] || [[Сөнөд]] || |- || [[Сөнөд баруун хошуу|Сөнөд баруун гарын хошуу]] || 1642 || Seusa || [[Сөнөд]] || |- || [[Авга хошуу|Авга зүүн гарын хошуу]] || 1651 || Düsker || [[Авга (овог)|Авга]] || |- || [[Авга хошуу|Авга баруун гарын хошуу]] || 1789 || Baldan Sereng || [[Авга (овог)|Авга]] || |- || [[Шилийн хот|Авга нар баруун гарын хошуу]] || 1667 || Sereng Mergen || [[Авга нар]] || |- || [[Шилийн хот|Авга нар зүүн гарын хошуу]] || 1665 || Düng Israb || [[Авга нар]] || |- |} ===Улаанцавын чуулган=== [[Улаанцавын чуулган]] нь 6 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Дөрвөд хошуу|Дөрвөн хүүхэд хошуу]] || 1636 || Ombu || [[Дөрвөн хүүхэд]] || |- || [[Муумянган хошуу]] || 1664 || Сэнгэ || [[Муумянган]] || |- || [[Урадын хойд хошуу]] || 1648 || Tuba || [[Урад]] || |- || [[Урадын өмнөд хошуу]] || 1648 || Üban || [[Урад]] || |- || [[Урадын дундад хошуу]] || 1648 || Baɣbaqai || [[Урад]] || |- || [[Халх баруун гарын хошуу]] || 1653 || Bontar || Халх баруун гар || |- |} ===Их Зуугийн чуулган=== [[Их Зуугийн чуулган]] нь 7 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Ордос зүүн гарын дундад хошуу]] || 1649 || [[Ринчин жонон|Ринчин]] || [[Ордос]] || |- || [[Отог хошуу|Ордос баруун гарын дундад хошуу]] || 1650 || Шандан || [[Ордос]] || |- || [[Хангин хошуу|Ордос баруун гарын хойд хошуу]] || 1649 || Бага Жамц || [[Ордос]] || |- || [[Ордос зүүн гарын хойд хошуу]] || 1650 || Šaɣja || [[Ордос]] || |- || [[Ордос баруун гарын өмнөд хошуу]] || 1649 || Ринчин || [[Ордос]] || |- || [[Ордос зүүн гарын өмнөд хошуу]] || 1649 || Сэрэн || [[Ордос]] || |- || [[Ордос баруун гарын өмнөд адаг хошуу]] || 1731 || Dingdzaraši || [[Ордос]] || |- |} ===шууд хяналттай хошуу=== {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || Харьяалан захирах манж сайд || аймаг || Тайлбар |- || [[Их Мянган хошуу]] || ? || N/A || Хөлөнбуйр аймгийн дэд дутун || [[Өөлд]] || |- |} ==Гадаад Монгол== ===Хэрлэн Барс хотод чуулган=== [[Сэцэн хан аймаг|Хэрлэн Барс хотод чуулган]] (Халхын дорнод зам) нь 23 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Сэцэн ханы хошуу]] || 1691 || [[Өмхэй]] || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Дархан засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэнт хан аймгийн зүүн гарын дундад хошуу]] || 1691 || Намжил || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Илдэн засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэнт хан аймгийн дундад баруун этгээдийн хошуу]] || 1691 || Пунсаг || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Сэцэн засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэнт хан аймгийн баруун гарын дундад хошуу]] || 1691 || Цэвдэн || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Эрдэнэ далай засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэнт хан аймгийн дундад дахь зүүн этгээдийн хошуу]] || 1691 || Буджав || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Бишрэлт засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэнт хан аймгийн дундад адгийн хошуу]] || 1691 || Дарь || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Жонон засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэнт хан аймгийн дундад дахь умард хошуу]] || 1691 || Цэвдэн || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Чин ачит засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэнт хан аймгийн дундад өмнөд хошуу]] || 1691 || Ананда || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Эрхэмсэг засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэнт хан аймгийн зүүн гарын өмнөд хошуу]] || 1695 || Ханд || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Ахай засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэнт хан аймгийн баруун гарын дундад баруун этгээдийн хошуу]] || 1711 || Цэрэнванбу || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Ёст засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэнт хан аймгийн зүүн гарын умард хошуу]] || 1691 || Цэрэндаш || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Зоригт засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэнт хан аймгийн баруун гарын дундад өмнөд хошуу]] || 1754 || Цэрэндоёд || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Үйзэн засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэнт хан аймгийн зүүн гарын умард адгийн хошуу]] || 1711 || Дорждаш || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Хурц засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэнт хан аймгийн баруун гарын умард хошуу]] || 1691 || Гүржав || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Мэргэн засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэнт хан аймгийн баруун гарын өмнөд хошуу]] || 1691 || Сэрэндаш || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Саруул засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэнт хан аймгийн дундад зүүн этгээдийн өмнөд хошуу]] || 1697 || Гончиг || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Дайчин засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэнт хан аймгийн дундад адгийн хошуу]] || 1695 || Туулай || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Далай дархан засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэнт хан аймгийн дундад баруун этгээдийн хойд хошуу]] || 1697 || Лувсан || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Сүжигт засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэнт хан аймгийн зүүн гарын баруун этгээдийн хошуу]] || 1701 || Чойжамц || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Эрдэнэ засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэнт хан аймгийн зүүн гарын зүүн этгээдийн хошуу]] || 1696 || Эрдэнэ || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Сэргэлэн засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэнт хан аймгийн баруун гарын зүүн этгээдийн хошуу]] || 1701 || Гэндэн || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Баатар засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэнт хан аймгийн баруун гарын дундад зүүн этгээдийн хошуу]] || 1713 || Чойнжур || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Эрх засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэнт хан аймгийн дундад адгийн баруун этгээдийн хошуу]] || 1735 || Ванжилжав || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- |} ===Цэцэрлэгийн чуулган=== [[Сайн ноён хан аймаг|Цэцэрлэгийн чуулган]] (Халхын умард зам) нь 24 хошуу байсан байна. ===Хан уулын чуулган=== [[Түшээт хан аймаг|Хан уулын чуулган]] (Халхын хойт зам) нь 17 хошуу байсан байна. ===Заг голын эх Биндэръяа нуурын чуулган=== [[Засагт хан аймаг|Заг голын эх Биндэръяа нуурын чуулган]] (Халхын өрнө зам) нь 19 хошуу байсан байна. ===Сайн заяатын зүүн гарын чуулган=== [[Дөрвөд Далай хан аймаг|Сайн заяатын зүүн гарын чуулган]] нь 12 хошуу байсан байна. ===Сайн заяатын баруун гарын чуулган=== [[Үнэн Зоригт Хан аймаг|Сайн заяатын баруун гарын чуулган]] нь 4 хошуу байсан байна. ===Үнэн сүсэгтийн чуулган=== ====Үнэн сүсэгтийн дорнод замын чуулган==== Хуучин торгууд аймгийг Үнэн сүсэгтийн дорнод замын чуулган нь 2 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Үнэн сүжигтийн дорно замын чуулганы хуучин торгуудын баруун хошуу]] || 1771 || Bambar || Жаргалант Торгууд (дорнод замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн дорно замын чуулганы хуучин торгуудын зүүн хошуу]] || 1771 || Čibten || Жаргалант Торгууд (дорнод замын [[Хуучин торгууд]]) || |- |} ====Үнэн сүсэгтийн өрнөд замын чуулган==== Хуучин торгууд аймгийг Үнэн сүсэгтийн өрнөд замын чуулган нь 1 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Үнэн сүжигтийн өрнөд замын чуулганы хуучин торгуудын хошуу]] || 1771 || Momontu || Жин хэ орчмын Торгууд (өрнөд замын [[Хуучин торгууд]]) || |- |} ====Үнэн сүсэгтийн өмнөд замын чуулган==== Хуучин торгууд аймгийг Үнэн сүсэгтийн өмнөд замын чуулган нь 4 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Үнэн сүжигтийн өмнөд замын чуулганы хуучин торгуудын хошуу]] || 1771 || [[Убаши]] || Хар Сайрын Торгууд (өмнөд замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн өмнөд замын чуулганы хуучин торгуудын дундад хошуу]] || 1771 || Emegen Ubaši || Хар Сайрын Торгууд (өмнөд замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн өмнөд замын чуулганы хуучин торгуудын баруун хошуу]] || 1771 || Bayijiqu || Хар Сайрын Торгууд (өмнөд замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн өмнөд замын чуулганы хуучин торгуудын зүүн хошуу]] || 1771 || Ber Qašiq-a || Хар Сайрын Торгууд (өмнөд замын [[Хуучин торгууд]]) || |- |} ====Үнэн сүсэгтийн умард замын чуулган==== Хуучин торгууд аймгийг Үнэн сүсэгтийн умард замын чуулган нь 3 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Үнэн сүжигтийн умарт замын чуулганы хуучин торгуудын хошуу]] || 1771 || Tsëbegdorji || Ховог сайрын Торгууд (умард замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн умарт замын чуулганы хуучин торгуудын баруун хошуу]] || 1785 || Günggečering || Ховог сайрын Торгууд (умард замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн умарт замын чуулганы хуучин торгуудын зүүн хошуу]] || 1785 || Aɣsaqal || Ховог сайрын Торгууд (умард замын [[Хуучин торгууд]]) || |- |} ===Чин сэтгэлтийн чуулган=== [[Чин сэтгэлтийн чуулган]] нь 2 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Жаргалант торгуудын баруун хошуу]] || 1771 || Шэрэн || [[Шинэ Торгууд]] || |- || [[Жаргалант торгуудын зүүн хошуу]] || 1771 || Šar-a Köken || [[Шинэ Торгууд]] || |- |} ===Бат сэтгэлтийн чуулган=== [[Бат сэтгэлтийн чуулган]] нь 3 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Дундад замын Хошуудын хошуу]] || 1771 || Güngge || Дундад замын [[Хошууд]] || 1797 онд хүчингүй болсон |- || [[Дундад замын Хошуудын дундад хошуу]] || 1771 || Yarimpil || Дундад замын [[Хошууд]] || |- || [[Дундад замын Хошуудын баруун хошуу]] || 1771 || Noqai || Дундад замын [[Хошууд]] || |- || [[Дундад замын Хошуудын зүүн хошуу]] || 1775 || Bayarlaqu || Дундад замын [[Хошууд]] || |- |} ===Хөхнуурын зүүн гарын чуулган=== [[Хөхнуурын зүүн гарын чуулган]] нь 12 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Хошуудын баруун өмнөд хошуу]] || 1771 || Цэвээнравдан || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын баруун хойд хошуу]] || 1716 || Даян || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын умард зүүн гаран хошуу]] || 1711 || Сономдаш || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын өмнөд баруун гаран адаг хошуу]] || 1711 || Lobdzangdarja || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын өмнөд зүүн гаран хойд хошуу]] || 1671 || Kaldandasi || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын өмнөд баруун гаран хойд хошуу]] || 1723 || Сономдаш || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын умард өмнө хошуу]] || 1711 || Цэрэн || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын умард баруун адаг хошуу]] || 1725 || Damarinsebten || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын умард зүүн адаг хошуу]] || 1725 || Isiduljab || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Торгуудын баруун хошуу]] || 1725 || Seterbom || [[Дээд монголчууд]]ын [[Торгууд]] || |- || [[Торгуудын өмнөд хойд хошуу]] || 1724 || Danjung || [[Дээд монголчууд]]ын [[Торгууд]] || |- || [[Хошуудын баруун баруун гаран дундад хошуу]] || 1725 || Čeringnamjal || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- |} ===Хөхнуурын баруун гарын чуулган=== [[Хөхнуурын баруун гарын чуулган]] нь 12 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Цоросын өмнөд баруун гарын тэргүүн хошуу]] || 1703 || Sebtenjal || [[Дээд монголчууд]]ын [[Цорос]] || |- || [[Хошуудын өмнөд зүүн гаран тэргүүн хошуу]] || 1704 || Гомбо || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын өмнөд зүүн гаран адаг хошуу]] || 1698 || Намжил || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын умард баруун гаран хошуу]] || 1723 || Čeringdondub || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Цоросын умард дундад хошуу]] || 1716 || Равдан || [[Дээд монголчууд]]ын [[Цорос]] || |- || [[Хойдын өмнө хошуу]] || 1725 || Güngge || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хойт|Хойд]] || |- || [[Хошуудын баруун баруун гаран өмнөд хошуу]] || 1716 || Равдан || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын баруун зүүн гаран хойд хошуу]] || 1725 || Qarɣas || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын зүүн дээд хошуу]] || 1725 || Жабу || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын баруун баруун гарын хойд хошуу]] || 1725 || Sebten Bošoɣtu || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Торгуудын өмнөд дундад хошуу]] || 1725 || Sonomrabtandorji || [[Дээд монголчууд]]ын [[Торгууд]] || |- || [[Халхын өмнөд баруун хошуу]] || 1765 || Dasidondob || [[Дээд монголчууд]]ын [[Халх]] || |- |} ===Шар голын өмнөд хэсэг 5 хошуу=== ===шууд хяналттай хошуу=== {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || Харьяалан захирах манж сайд || аймаг || Тайлбар |- || [[Алшаа хошуу|Алашаагийн өөлд хошуу]] || 1697 || Qoruli || Шанси-Ганьсугийн бүгдийг захирагч сайд (陝甘總督) || Алашаагийн [[Хошууд]] || |- || [[Эзнээ хошуу|Эзнээ голын торгууд хошуу]] || 1704 || Arabjur || Шанси-Ганьсугийн бүгдийг захирагч сайд (陝甘總督) || [[Торгууд]] || |- || [[Хошуудын өмнөд тэргүүн хошуу]] || 1701 || Čaɣan Danjin || Шининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || Шар голын өмнөд хэсэг 5 хошуу (河南五旗) |- || [[Хошуудын өмнөд баруун гаран дундад хошуу]] || 1720 || Arabtanjamsu || Шининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || Шар голын өмнөд хэсэг 5 хошуу (河南五旗) |- || [[Хошуудын өмнөд зүүн гаран дундад хошуу]] || 1731 || Čaɣan Rabtan || Шининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || Шар голын өмнөд хэсэг 5 хошуу (河南五旗) |- || [[Хошуудын өмнөд зүүн гаран дэд хошуу]] || 1746 || Čeringdorji || Шининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || 1806 онд хүчингүй болсон |- || [[Торгуудын өмнө өмнөд хошуу]] || 1731 || Darja || Шининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) || [[Дээд монголчууд]]ын [[Торгууд]] || Шар голын өмнөд хэсэг 5 хошуу (河南五旗) |- || [[Шинэ хошуудын засгийн хошуу]] || 1771 || Buyankhishig || [[Ховдын манж сайдын газар]] || [[Шинэ Хошууд]] || |- |} ==Эшлэл== {{reflist}} ==Мөн үзэх== *[[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улсын засаг захиргааны нэгж]] [[Ангилал:Манжийн үеийн Монгол]] [[Ангилал:Өвөр Монголын түүх]] [[Ангилал:Монголын засаг захиргааны гишүүнчлэл]] mp9s00gy7i097fjizjvpnb6hov4r0hv 851705 851704 2026-03-28T16:36:19Z 唐吉訶德的侍從 5036 851705 wikitext text/x-wiki [[File:STANFORD(1917) p67-68 PLATE22. MONGOLIA (14597137480).jpg|thumb|right|200px|Манжийн үеийн Монгол]] [[Манжийн үеийн Монгол]] нь шууд хяналттай монгол, Өвөр Монгол, Гадаад Монгол байсан байна. ==шууд хяналттай монгол== *[[Цахар]] (Цахар [[Найман хошуу]]) *[[Дарьганга]] *[[Гуйхуа хотын Түмэд]] 1 хошуу *[[Барга]] (Хуучин Барга [[Найман хошуу]], Шинэ Барга [[Найман хошуу]]) *[[Тагнын Урианхайн хязгаар|Тагнын Урианхай]] 5 хошуу *[[Мянгад]] 1 хошуу *[[Захчин]] *[[Хойт]] *[[Алтайн Урианхай]] *[[Алтан нуурын Урианхай]] *[[Дам монголчууд]] ==Өвөр Монгол== ===Жиримийн чуулган=== [[Жиримийн чуулган]] нь 10 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Хорчин баруун гарын дундад хошуу]] || 1626 || [[Ууба]] || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Хорчин зүүн гарын дунд хошуу]] || 1636 || [[Манзушир (Дархан чин ван)|Манзушир]] || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Хорчин баруун гарын өмнөд хошуу]] || 1636 || [[Будачи]] || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Хорчин зүүн гарын өмнөд хошуу]] || 1636 || [[Хонгор]] || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Хорчин зүүн гарын хойд хошуу]] || 1636 || [[Донхор илдэч|Донхор]] || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Хорчин баруун гарын хойд хошуу]] || 1636 || Ламасхив || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Жалайд хошуу]] || 1648 || Монгон || [[Жалайд]] || |- || [[Дөрвөд Монгол өөртөө засах хошуу|Дөрвөд хошуу]] || 1636 || Сэрэн || [[Дөрвөд]] || |- || [[Өмнөд Горлос Монгол өөртөө засах шянь|Горлосын өмнөд хошуу]] || 1648 || Бумба || [[Горлос]] || |- || [[Зуу Юань шянь|Горлосын хойд хошуу]] || 1636 || Гүмү || [[Горлос]] || |- |} ===Зуу Удын чуулган=== [[Зуу Удын чуулган]] нь 11 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Аохан хошуу]] || 1636 || Банди || [[Аохан]] || |- || [[Найман хошуу]] || 1636 || Günčoɣ || [[Найман]] || |- || [[Баарин баруун хошуу|Баарин баруун гарын хошуу]] || 1648 || Сэвдэн || [[Баарин]] || |- || [[Баарин зүүн хошуу|Баарин зүүн гарын хошуу]] || 1648 || Манзушир || [[Баарин]] || |- || [[Жарууд хошуу|Жарууд зүүн гарын хошуу]] || 1648 || Šangɣijab || [[Жарууд]] || |- || [[Жарууд хошуу|Жарууд баруун гарын хошуу]] || 1648 || Sangɣar || [[Жарууд]] || |- || [[Ар Хорчин хошуу]] || 1644 || Mojang || [[Ар хорчин]] || |- || [[Онниуд зүүн гарын хошуу]] || 1636 || Sün Düreng || [[Огниуд]] || |- || [[Онниуд баруун гарын хошуу]] || 1636 || Düng Dayičing || [[Огниуд]] || |- || [[Хэшигтэн хошуу]] || 1652 || Соном || [[Хэшигтэн]] || |- || [[Халх зүүн гарын хошуу]] || 1664 || Gümbu Ilden || Халх зүүн гар || |- |} ===Зостын чуулган=== [[Зостын чуулган]] нь 5 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Харчин баруун гарын хошуу]] || 1635 || Gürüskib || [[Харчин]] || |- || [[Харчин зүүн гарын хошуу]] || 1635 || Сэрэн || [[Харчин]] || |- || [[Харчин дундад хошуу]] || 1705 || Gerel || [[Харчин]] || |- || [[Түмэд зүүн гарын хошуу]] || 1635 || Шамба || [[Түмэд]] || |- || [[Түмэд баруун гарын хошуу]] || 1648 || Гүмү || [[Түмэд]] || |- |} ===Шилийн Гол чуулган=== [[Шилийн Гол чуулган]] нь 10 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Баруун Үзэмчин хошуу|Үзэмчин баруун гарын хошуу]] || 1641 || [[Дорж сэцэн жонон (Үзэмчин)|Дорж]] || [[Үзэмчин]] || |- || [[Зүүн үзэмчин хошуу|Үзэмчин зүүн гарын хошуу]] || 1646 || Сэрэн || [[Үзэмчин]] || |- || [[Хуучид зүүн гарын хошуу]] || 1646 || Bolod || [[Хуучид]] || |- || [[Хуучид баруун гарын хошуу]] || 1653 || Garm-a Sevang || [[Хуучид]] || |- || [[Сөнөд зүүн хошуу|Сөнөд зүүн гарын хошуу]] || 1641 || [[Тэнгис мэргэн ван|Тэнгис]] || [[Сөнөд]] || |- || [[Сөнөд баруун хошуу|Сөнөд баруун гарын хошуу]] || 1642 || Seusa || [[Сөнөд]] || |- || [[Авга хошуу|Авга зүүн гарын хошуу]] || 1651 || Düsker || [[Авга (овог)|Авга]] || |- || [[Авга хошуу|Авга баруун гарын хошуу]] || 1789 || Baldan Sereng || [[Авга (овог)|Авга]] || |- || [[Шилийн хот|Авга нар баруун гарын хошуу]] || 1667 || Sereng Mergen || [[Авга нар]] || |- || [[Шилийн хот|Авга нар зүүн гарын хошуу]] || 1665 || Düng Israb || [[Авга нар]] || |- |} ===Улаанцавын чуулган=== [[Улаанцавын чуулган]] нь 6 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Дөрвөд хошуу|Дөрвөн хүүхэд хошуу]] || 1636 || Ombu || [[Дөрвөн хүүхэд]] || |- || [[Муумянган хошуу]] || 1664 || Сэнгэ || [[Муумянган]] || |- || [[Урадын хойд хошуу]] || 1648 || Tuba || [[Урад]] || |- || [[Урадын өмнөд хошуу]] || 1648 || Üban || [[Урад]] || |- || [[Урадын дундад хошуу]] || 1648 || Baɣbaqai || [[Урад]] || |- || [[Халх баруун гарын хошуу]] || 1653 || Bontar || Халх баруун гар || |- |} ===Их Зуугийн чуулган=== [[Их Зуугийн чуулган]] нь 7 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Ордос зүүн гарын дундад хошуу]] || 1649 || [[Ринчин жонон|Ринчин]] || [[Ордос]] || |- || [[Отог хошуу|Ордос баруун гарын дундад хошуу]] || 1650 || Шандан || [[Ордос]] || |- || [[Хангин хошуу|Ордос баруун гарын хойд хошуу]] || 1649 || Бага Жамц || [[Ордос]] || |- || [[Ордос зүүн гарын хойд хошуу]] || 1650 || Šaɣja || [[Ордос]] || |- || [[Ордос баруун гарын өмнөд хошуу]] || 1649 || Ринчин || [[Ордос]] || |- || [[Ордос зүүн гарын өмнөд хошуу]] || 1649 || Сэрэн || [[Ордос]] || |- || [[Ордос баруун гарын өмнөд адаг хошуу]] || 1731 || Dingdzaraši || [[Ордос]] || |- |} ===шууд хяналттай хошуу=== {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || Харьяалан захирах манж сайд || аймаг || Тайлбар |- || [[Их Мянган хошуу]] || ? || N/A || Хөлөнбуйр аймгийн дэд дутун || [[Өөлд]] || |- |} ==Гадаад Монгол== ===Хэрлэн Барс хотод чуулган=== [[Сэцэн хан аймаг|Хэрлэн Барс хотод чуулган]] (Халхын дорнод зам) нь 23 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Сэцэн ханы хошуу]] || 1691 || [[Өмхэй]] || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Дархан засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэнт хан аймгийн зүүн гарын дундад хошуу]] || 1691 || Намжил || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Илдэн засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэнт хан аймгийн дундад баруун этгээдийн хошуу]] || 1691 || Пунсаг || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Сэцэн засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэнт хан аймгийн баруун гарын дундад хошуу]] || 1691 || Цэвдэн || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Эрдэнэ далай засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэнт хан аймгийн дундад дахь зүүн этгээдийн хошуу]] || 1691 || Буджав || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Бишрэлт засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэнт хан аймгийн дундад адгийн хошуу]] || 1691 || Дарь || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Жонон засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэнт хан аймгийн дундад дахь умард хошуу]] || 1691 || Цэвдэн || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Чин ачит засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэнт хан аймгийн дундад өмнөд хошуу]] || 1691 || Ананда || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Эрхэмсэг засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэнт хан аймгийн зүүн гарын өмнөд хошуу]] || 1695 || Ханд || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Ахай засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэнт хан аймгийн баруун гарын дундад баруун этгээдийн хошуу]] || 1711 || Цэрэнванбу || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Ёст засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэнт хан аймгийн зүүн гарын умард хошуу]] || 1691 || Цэрэндаш || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Зоригт засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэнт хан аймгийн баруун гарын дундад өмнөд хошуу]] || 1754 || Цэрэндоёд || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Үйзэн засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэнт хан аймгийн зүүн гарын умард адгийн хошуу]] || 1711 || Дорждаш || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Хурц засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэнт хан аймгийн баруун гарын умард хошуу]] || 1691 || Гүржав || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Мэргэн засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэнт хан аймгийн баруун гарын өмнөд хошуу]] || 1691 || Сэрэндаш || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Саруул засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэнт хан аймгийн дундад зүүн этгээдийн өмнөд хошуу]] || 1697 || Гончиг || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Дайчин засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэнт хан аймгийн дундад адгийн хошуу]] || 1695 || Туулай || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Далай дархан засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэнт хан аймгийн дундад баруун этгээдийн хойд хошуу]] || 1697 || Лувсан || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Сүжигт засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэнт хан аймгийн зүүн гарын баруун этгээдийн хошуу]] || 1701 || Чойжамц || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Эрдэнэ засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэнт хан аймгийн зүүн гарын зүүн этгээдийн хошуу]] || 1696 || Эрдэнэ || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Сэргэлэн засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэнт хан аймгийн баруун гарын зүүн этгээдийн хошуу]] || 1701 || Гэндэн || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Баатар засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэнт хан аймгийн баруун гарын дундад зүүн этгээдийн хошуу]] || 1713 || Чойнжур || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Эрх засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэнт хан аймгийн дундад адгийн баруун этгээдийн хошуу]] || 1735 || Ванжилжав || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- |} ===Цэцэрлэгийн чуулган=== [[Сайн ноён хан аймаг|Цэцэрлэгийн чуулган]] (Халхын умард зам) нь 24 хошуу байсан байна. ===Хан уулын чуулган=== [[Түшээт хан аймаг|Хан уулын чуулган]] (Халхын хойт зам) нь 17 хошуу байсан байна. ===Заг голын эх Биндэръяа нуурын чуулган=== [[Засагт хан аймаг|Заг голын эх Биндэръяа нуурын чуулган]] (Халхын өрнө зам) нь 19 хошуу байсан байна. ===Сайн заяатын зүүн гарын чуулган=== [[Дөрвөд Далай хан аймаг|Сайн заяатын зүүн гарын чуулган]] нь 12 хошуу байсан байна. ===Сайн заяатын баруун гарын чуулган=== [[Үнэн Зоригт Хан аймаг|Сайн заяатын баруун гарын чуулган]] нь 4 хошуу байсан байна. ===Үнэн сүсэгтийн чуулган=== ====Үнэн сүсэгтийн дорнод замын чуулган==== Хуучин торгууд аймгийг Үнэн сүсэгтийн дорнод замын чуулган нь 2 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Үнэн сүжигтийн дорно замын чуулганы хуучин торгуудын баруун хошуу]] || 1771 || Bambar || Жаргалант Торгууд (дорнод замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн дорно замын чуулганы хуучин торгуудын зүүн хошуу]] || 1771 || Čibten || Жаргалант Торгууд (дорнод замын [[Хуучин торгууд]]) || |- |} ====Үнэн сүсэгтийн өрнөд замын чуулган==== Хуучин торгууд аймгийг Үнэн сүсэгтийн өрнөд замын чуулган нь 1 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Үнэн сүжигтийн өрнөд замын чуулганы хуучин торгуудын хошуу]] || 1771 || Momontu || Жин хэ орчмын Торгууд (өрнөд замын [[Хуучин торгууд]]) || |- |} ====Үнэн сүсэгтийн өмнөд замын чуулган==== Хуучин торгууд аймгийг Үнэн сүсэгтийн өмнөд замын чуулган нь 4 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Үнэн сүжигтийн өмнөд замын чуулганы хуучин торгуудын хошуу]] || 1771 || [[Убаши]] || Хар Сайрын Торгууд (өмнөд замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн өмнөд замын чуулганы хуучин торгуудын дундад хошуу]] || 1771 || Emegen Ubaši || Хар Сайрын Торгууд (өмнөд замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн өмнөд замын чуулганы хуучин торгуудын баруун хошуу]] || 1771 || Bayijiqu || Хар Сайрын Торгууд (өмнөд замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн өмнөд замын чуулганы хуучин торгуудын зүүн хошуу]] || 1771 || Ber Qašiq-a || Хар Сайрын Торгууд (өмнөд замын [[Хуучин торгууд]]) || |- |} ====Үнэн сүсэгтийн умард замын чуулган==== Хуучин торгууд аймгийг Үнэн сүсэгтийн умард замын чуулган нь 3 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Үнэн сүжигтийн умарт замын чуулганы хуучин торгуудын хошуу]] || 1771 || Tsëbegdorji || Ховог сайрын Торгууд (умард замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн умарт замын чуулганы хуучин торгуудын баруун хошуу]] || 1785 || Günggečering || Ховог сайрын Торгууд (умард замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн умарт замын чуулганы хуучин торгуудын зүүн хошуу]] || 1785 || Aɣsaqal || Ховог сайрын Торгууд (умард замын [[Хуучин торгууд]]) || |- |} ===Чин сэтгэлтийн чуулган=== [[Чин сэтгэлтийн чуулган]] нь 2 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Жаргалант торгуудын баруун хошуу]] || 1771 || Шэрэн || [[Шинэ Торгууд]] || |- || [[Жаргалант торгуудын зүүн хошуу]] || 1771 || Šar-a Köken || [[Шинэ Торгууд]] || |- |} ===Бат сэтгэлтийн чуулган=== [[Бат сэтгэлтийн чуулган]] нь 3 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Дундад замын Хошуудын хошуу]] || 1771 || Güngge || Дундад замын [[Хошууд]] || 1797 онд хүчингүй болсон |- || [[Дундад замын Хошуудын дундад хошуу]] || 1771 || Yarimpil || Дундад замын [[Хошууд]] || |- || [[Дундад замын Хошуудын баруун хошуу]] || 1771 || Noqai || Дундад замын [[Хошууд]] || |- || [[Дундад замын Хошуудын зүүн хошуу]] || 1775 || Bayarlaqu || Дундад замын [[Хошууд]] || |- |} ===Хөхнуурын зүүн гарын чуулган=== [[Хөхнуурын зүүн гарын чуулган]] нь 12 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Хошуудын баруун өмнөд хошуу]] || 1771 || Цэвээнравдан || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын баруун хойд хошуу]] || 1716 || Даян || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын умард зүүн гаран хошуу]] || 1711 || Сономдаш || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын өмнөд баруун гаран адаг хошуу]] || 1711 || Lobdzangdarja || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын өмнөд зүүн гаран хойд хошуу]] || 1671 || Kaldandasi || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын өмнөд баруун гаран хойд хошуу]] || 1723 || Сономдаш || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын умард өмнө хошуу]] || 1711 || Цэрэн || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын умард баруун адаг хошуу]] || 1725 || Damarinsebten || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын умард зүүн адаг хошуу]] || 1725 || Isiduljab || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Торгуудын баруун хошуу]] || 1725 || Seterbom || [[Дээд монголчууд]]ын [[Торгууд]] || |- || [[Торгуудын өмнөд хойд хошуу]] || 1724 || Danjung || [[Дээд монголчууд]]ын [[Торгууд]] || |- || [[Хошуудын баруун баруун гаран дундад хошуу]] || 1725 || Čeringnamjal || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- |} ===Хөхнуурын баруун гарын чуулган=== [[Хөхнуурын баруун гарын чуулган]] нь 12 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Цоросын өмнөд баруун гарын тэргүүн хошуу]] || 1703 || Sebtenjal || [[Дээд монголчууд]]ын [[Цорос]] || |- || [[Хошуудын өмнөд зүүн гаран тэргүүн хошуу]] || 1704 || Гомбо || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын өмнөд зүүн гаран адаг хошуу]] || 1698 || Намжил || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын умард баруун гаран хошуу]] || 1723 || Čeringdondub || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Цоросын умард дундад хошуу]] || 1716 || Равдан || [[Дээд монголчууд]]ын [[Цорос]] || |- || [[Хойдын өмнө хошуу]] || 1725 || Güngge || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хойт|Хойд]] || |- || [[Хошуудын баруун баруун гаран өмнөд хошуу]] || 1716 || Равдан || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын баруун зүүн гаран хойд хошуу]] || 1725 || Qarɣas || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын зүүн дээд хошуу]] || 1725 || Жаб || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын баруун баруун гарын хойд хошуу]] || 1725 || Sebten Bošoɣtu || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Торгуудын өмнөд дундад хошуу]] || 1725 || Sonomrabtandorji || [[Дээд монголчууд]]ын [[Торгууд]] || |- || [[Халхын өмнөд баруун хошуу]] || 1765 || Dasidondob || [[Дээд монголчууд]]ын [[Халх]] || |- |} ===Шар голын өмнөд хэсэг 5 хошуу=== ===шууд хяналттай хошуу=== {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || Харьяалан захирах манж сайд || аймаг || Тайлбар |- || [[Алшаа хошуу|Алашаагийн өөлд хошуу]] || 1697 || Qoruli || Шанси-Ганьсугийн бүгдийг захирагч сайд (陝甘總督) || Алашаагийн [[Хошууд]] || |- || [[Эзнээ хошуу|Эзнээ голын торгууд хошуу]] || 1704 || Arabjur || Шанси-Ганьсугийн бүгдийг захирагч сайд (陝甘總督) || [[Торгууд]] || |- || [[Хошуудын өмнөд тэргүүн хошуу]] || 1701 || Čaɣan Danjin || Шининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || Шар голын өмнөд хэсэг 5 хошуу (河南五旗) |- || [[Хошуудын өмнөд баруун гаран дундад хошуу]] || 1720 || Arabtanjamsu || Шининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || Шар голын өмнөд хэсэг 5 хошуу (河南五旗) |- || [[Хошуудын өмнөд зүүн гаран дундад хошуу]] || 1731 || Čaɣan Rabtan || Шининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || Шар голын өмнөд хэсэг 5 хошуу (河南五旗) |- || [[Хошуудын өмнөд зүүн гаран дэд хошуу]] || 1746 || Čeringdorji || Шининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || 1806 онд хүчингүй болсон |- || [[Торгуудын өмнө өмнөд хошуу]] || 1731 || Darja || Шининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) || [[Дээд монголчууд]]ын [[Торгууд]] || Шар голын өмнөд хэсэг 5 хошуу (河南五旗) |- || [[Шинэ хошуудын засгийн хошуу]] || 1771 || Buyankhishig || [[Ховдын манж сайдын газар]] || [[Шинэ Хошууд]] || |- |} ==Эшлэл== {{reflist}} ==Мөн үзэх== *[[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улсын засаг захиргааны нэгж]] [[Ангилал:Манжийн үеийн Монгол]] [[Ангилал:Өвөр Монголын түүх]] [[Ангилал:Монголын засаг захиргааны гишүүнчлэл]] h63pngyw4bmg8v2lbfkjos3l89vesxo 851707 851705 2026-03-28T16:55:26Z 唐吉訶德的侍從 5036 851707 wikitext text/x-wiki [[File:STANFORD(1917) p67-68 PLATE22. MONGOLIA (14597137480).jpg|thumb|right|200px|Манжийн үеийн Монгол]] [[Манжийн үеийн Монгол]] нь шууд хяналттай монгол, Өвөр Монгол, Гадаад Монгол байсан байна. ==шууд хяналттай монгол== *[[Цахар]] (Цахар [[Найман хошуу]]) *[[Дарьганга]] *[[Гуйхуа хотын Түмэд]] 1 хошуу *[[Барга]] (Хуучин Барга [[Найман хошуу]], Шинэ Барга [[Найман хошуу]]) *[[Тагнын Урианхайн хязгаар|Тагнын Урианхай]] 5 хошуу *[[Мянгад]] 1 хошуу *[[Захчин]] *[[Хойт]] *[[Алтайн Урианхай]] *[[Алтан нуурын Урианхай]] *[[Дам монголчууд]] ==Өвөр Монгол== ===Жиримийн чуулган=== [[Жиримийн чуулган]] нь 10 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Хорчин баруун гарын дундад хошуу]] || 1626 || [[Ууба]] || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Хорчин зүүн гарын дунд хошуу]] || 1636 || [[Манзушир (Дархан чин ван)|Манзушир]] || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Хорчин баруун гарын өмнөд хошуу]] || 1636 || [[Будачи]] || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Хорчин зүүн гарын өмнөд хошуу]] || 1636 || [[Хонгор]] || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Хорчин зүүн гарын хойд хошуу]] || 1636 || [[Донхор илдэч|Донхор]] || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Хорчин баруун гарын хойд хошуу]] || 1636 || Ламасхив || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Жалайд хошуу]] || 1648 || Монгон || [[Жалайд]] || |- || [[Дөрвөд Монгол өөртөө засах хошуу|Дөрвөд хошуу]] || 1636 || Сэрэн || [[Дөрвөд]] || |- || [[Өмнөд Горлос Монгол өөртөө засах шянь|Горлосын өмнөд хошуу]] || 1648 || Бумба || [[Горлос]] || |- || [[Зуу Юань шянь|Горлосын хойд хошуу]] || 1636 || Гүмү || [[Горлос]] || |- |} ===Зуу Удын чуулган=== [[Зуу Удын чуулган]] нь 11 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Аохан хошуу]] || 1636 || Банди || [[Аохан]] || |- || [[Найман хошуу]] || 1636 || Günčoɣ || [[Найман]] || |- || [[Баарин баруун хошуу|Баарин баруун гарын хошуу]] || 1648 || Сэвдэн || [[Баарин]] || |- || [[Баарин зүүн хошуу|Баарин зүүн гарын хошуу]] || 1648 || Манзушир || [[Баарин]] || |- || [[Жарууд хошуу|Жарууд зүүн гарын хошуу]] || 1648 || Šangɣijab || [[Жарууд]] || |- || [[Жарууд хошуу|Жарууд баруун гарын хошуу]] || 1648 || Sangɣar || [[Жарууд]] || |- || [[Ар Хорчин хошуу]] || 1644 || Mojang || [[Ар хорчин]] || |- || [[Онниуд зүүн гарын хошуу]] || 1636 || Sün Düreng || [[Огниуд]] || |- || [[Онниуд баруун гарын хошуу]] || 1636 || Düng Dayičing || [[Огниуд]] || |- || [[Хэшигтэн хошуу]] || 1652 || Соном || [[Хэшигтэн]] || |- || [[Халх зүүн гарын хошуу]] || 1664 || Gümbu Ilden || Халх зүүн гар || |- |} ===Зостын чуулган=== [[Зостын чуулган]] нь 5 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Харчин баруун гарын хошуу]] || 1635 || Gürüskib || [[Харчин]] || |- || [[Харчин зүүн гарын хошуу]] || 1635 || Сэрэн || [[Харчин]] || |- || [[Харчин дундад хошуу]] || 1705 || Gerel || [[Харчин]] || |- || [[Түмэд зүүн гарын хошуу]] || 1635 || Шамба || [[Түмэд]] || |- || [[Түмэд баруун гарын хошуу]] || 1648 || Гүмү || [[Түмэд]] || |- |} ===Шилийн Гол чуулган=== [[Шилийн Гол чуулган]] нь 10 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Баруун Үзэмчин хошуу|Үзэмчин баруун гарын хошуу]] || 1641 || [[Дорж сэцэн жонон (Үзэмчин)|Дорж]] || [[Үзэмчин]] || |- || [[Зүүн үзэмчин хошуу|Үзэмчин зүүн гарын хошуу]] || 1646 || Сэрэн || [[Үзэмчин]] || |- || [[Хуучид зүүн гарын хошуу]] || 1646 || Bolod || [[Хуучид]] || |- || [[Хуучид баруун гарын хошуу]] || 1653 || Garm-a Sevang || [[Хуучид]] || |- || [[Сөнөд зүүн хошуу|Сөнөд зүүн гарын хошуу]] || 1641 || [[Тэнгис мэргэн ван|Тэнгис]] || [[Сөнөд]] || |- || [[Сөнөд баруун хошуу|Сөнөд баруун гарын хошуу]] || 1642 || Seusa || [[Сөнөд]] || |- || [[Авга хошуу|Авга зүүн гарын хошуу]] || 1651 || Düsker || [[Авга (овог)|Авга]] || |- || [[Авга хошуу|Авга баруун гарын хошуу]] || 1789 || Baldan Sereng || [[Авга (овог)|Авга]] || |- || [[Шилийн хот|Авга нар баруун гарын хошуу]] || 1667 || Sereng Mergen || [[Авга нар]] || |- || [[Шилийн хот|Авга нар зүүн гарын хошуу]] || 1665 || Düng Israb || [[Авга нар]] || |- |} ===Улаанцавын чуулган=== [[Улаанцавын чуулган]] нь 6 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Дөрвөд хошуу|Дөрвөн хүүхэд хошуу]] || 1636 || Ombu || [[Дөрвөн хүүхэд]] || |- || [[Муумянган хошуу]] || 1664 || Сэнгэ || [[Муумянган]] || |- || [[Урадын хойд хошуу]] || 1648 || Tuba || [[Урад]] || |- || [[Урадын өмнөд хошуу]] || 1648 || Üban || [[Урад]] || |- || [[Урадын дундад хошуу]] || 1648 || Baɣbaqai || [[Урад]] || |- || [[Халх баруун гарын хошуу]] || 1653 || Bontar || Халх баруун гар || |- |} ===Их Зуугийн чуулган=== [[Их Зуугийн чуулган]] нь 7 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Ордос зүүн гарын дундад хошуу]] || 1649 || [[Ринчин жонон|Ринчин]] || [[Ордос]] || |- || [[Отог хошуу|Ордос баруун гарын дундад хошуу]] || 1650 || Шандан || [[Ордос]] || |- || [[Хангин хошуу|Ордос баруун гарын хойд хошуу]] || 1649 || Бага Жамц || [[Ордос]] || |- || [[Ордос зүүн гарын хойд хошуу]] || 1650 || Šaɣja || [[Ордос]] || |- || [[Ордос баруун гарын өмнөд хошуу]] || 1649 || Ринчин || [[Ордос]] || |- || [[Ордос зүүн гарын өмнөд хошуу]] || 1649 || Сэрэн || [[Ордос]] || |- || [[Ордос баруун гарын өмнөд адаг хошуу]] || 1731 || Dingdzaraši || [[Ордос]] || |- |} ===шууд хяналттай хошуу=== {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || Харьяалан захирах манж сайд || аймаг || Тайлбар |- || [[Их Мянган хошуу]] || ? || N/A || Хөлөнбуйр аймгийн дэд дутун || [[Өөлд]] || |- || [[Шрээт Хүрээ хошуу]] || ? || [[Шрээт Дархан Цорж хутагт]] || Мүгдэнгийн Жанжин (盛京將軍) || Шрээт Дархан Цорж хутагтын шавь || |- |} ==Гадаад Монгол== ===Хэрлэн Барс хотод чуулган=== [[Сэцэн хан аймаг|Хэрлэн Барс хотод чуулган]] (Халхын дорнод зам) нь 23 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Сэцэн ханы хошуу]] || 1691 || [[Өмхэй]] || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Дархан засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэнт хан аймгийн зүүн гарын дундад хошуу]] || 1691 || Намжил || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Илдэн засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэнт хан аймгийн дундад баруун этгээдийн хошуу]] || 1691 || Пунсаг || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Сэцэн засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэнт хан аймгийн баруун гарын дундад хошуу]] || 1691 || Цэвдэн || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Эрдэнэ далай засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэнт хан аймгийн дундад дахь зүүн этгээдийн хошуу]] || 1691 || Буджав || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Бишрэлт засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэнт хан аймгийн дундад адгийн хошуу]] || 1691 || Дарь || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Жонон засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэнт хан аймгийн дундад дахь умард хошуу]] || 1691 || Цэвдэн || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Чин ачит засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэнт хан аймгийн дундад өмнөд хошуу]] || 1691 || Ананда || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Эрхэмсэг засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэнт хан аймгийн зүүн гарын өмнөд хошуу]] || 1695 || Ханд || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Ахай засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэнт хан аймгийн баруун гарын дундад баруун этгээдийн хошуу]] || 1711 || Цэрэнванбу || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Ёст засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэнт хан аймгийн зүүн гарын умард хошуу]] || 1691 || Цэрэндаш || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Зоригт засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэнт хан аймгийн баруун гарын дундад өмнөд хошуу]] || 1754 || Цэрэндоёд || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Үйзэн засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэнт хан аймгийн зүүн гарын умард адгийн хошуу]] || 1711 || Дорждаш || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Хурц засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэнт хан аймгийн баруун гарын умард хошуу]] || 1691 || Гүржав || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Мэргэн засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэнт хан аймгийн баруун гарын өмнөд хошуу]] || 1691 || Сэрэндаш || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Саруул засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэнт хан аймгийн дундад зүүн этгээдийн өмнөд хошуу]] || 1697 || Гончиг || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Дайчин засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэнт хан аймгийн дундад адгийн хошуу]] || 1695 || Туулай || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Далай дархан засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэнт хан аймгийн дундад баруун этгээдийн хойд хошуу]] || 1697 || Лувсан || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Сүжигт засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэнт хан аймгийн зүүн гарын баруун этгээдийн хошуу]] || 1701 || Чойжамц || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Эрдэнэ засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэнт хан аймгийн зүүн гарын зүүн этгээдийн хошуу]] || 1696 || Эрдэнэ || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Сэргэлэн засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэнт хан аймгийн баруун гарын зүүн этгээдийн хошуу]] || 1701 || Гэндэн || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Баатар засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэнт хан аймгийн баруун гарын дундад зүүн этгээдийн хошуу]] || 1713 || Чойнжур || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Эрх засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэнт хан аймгийн дундад адгийн баруун этгээдийн хошуу]] || 1735 || Ванжилжав || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Егүзэр хутагтын шавь]] || 1864 || [[Егүзэр хутагт]] || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- |} ===Цэцэрлэгийн чуулган=== [[Сайн ноён хан аймаг|Цэцэрлэгийн чуулган]] (Халхын умард зам) нь 24 хошуу байсан байна. ===Хан уулын чуулган=== [[Түшээт хан аймаг|Хан уулын чуулган]] (Халхын хойт зам) нь 17 хошуу байсан байна. ===Заг голын эх Биндэръяа нуурын чуулган=== [[Засагт хан аймаг|Заг голын эх Биндэръяа нуурын чуулган]] (Халхын өрнө зам) нь 19 хошуу байсан байна. ===Сайн заяатын зүүн гарын чуулган=== [[Дөрвөд Далай хан аймаг|Сайн заяатын зүүн гарын чуулган]] нь 12 хошуу байсан байна. ===Сайн заяатын баруун гарын чуулган=== [[Үнэн Зоригт Хан аймаг|Сайн заяатын баруун гарын чуулган]] нь 4 хошуу байсан байна. ===Үнэн сүсэгтийн чуулган=== ====Үнэн сүсэгтийн дорнод замын чуулган==== Хуучин торгууд аймгийг Үнэн сүсэгтийн дорнод замын чуулган нь 2 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Үнэн сүжигтийн дорно замын чуулганы хуучин торгуудын баруун хошуу]] || 1771 || Bambar || Жаргалант Торгууд (дорнод замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн дорно замын чуулганы хуучин торгуудын зүүн хошуу]] || 1771 || Čibten || Жаргалант Торгууд (дорнод замын [[Хуучин торгууд]]) || |- |} ====Үнэн сүсэгтийн өрнөд замын чуулган==== Хуучин торгууд аймгийг Үнэн сүсэгтийн өрнөд замын чуулган нь 1 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Үнэн сүжигтийн өрнөд замын чуулганы хуучин торгуудын хошуу]] || 1771 || Momontu || Жин хэ орчмын Торгууд (өрнөд замын [[Хуучин торгууд]]) || |- |} ====Үнэн сүсэгтийн өмнөд замын чуулган==== Хуучин торгууд аймгийг Үнэн сүсэгтийн өмнөд замын чуулган нь 4 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Үнэн сүжигтийн өмнөд замын чуулганы хуучин торгуудын хошуу]] || 1771 || [[Убаши]] || Хар Сайрын Торгууд (өмнөд замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн өмнөд замын чуулганы хуучин торгуудын дундад хошуу]] || 1771 || Emegen Ubaši || Хар Сайрын Торгууд (өмнөд замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн өмнөд замын чуулганы хуучин торгуудын баруун хошуу]] || 1771 || Bayijiqu || Хар Сайрын Торгууд (өмнөд замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн өмнөд замын чуулганы хуучин торгуудын зүүн хошуу]] || 1771 || Ber Qašiq-a || Хар Сайрын Торгууд (өмнөд замын [[Хуучин торгууд]]) || |- |} ====Үнэн сүсэгтийн умард замын чуулган==== Хуучин торгууд аймгийг Үнэн сүсэгтийн умард замын чуулган нь 3 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Үнэн сүжигтийн умарт замын чуулганы хуучин торгуудын хошуу]] || 1771 || Tsëbegdorji || Ховог сайрын Торгууд (умард замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн умарт замын чуулганы хуучин торгуудын баруун хошуу]] || 1785 || Günggečering || Ховог сайрын Торгууд (умард замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн умарт замын чуулганы хуучин торгуудын зүүн хошуу]] || 1785 || Aɣsaqal || Ховог сайрын Торгууд (умард замын [[Хуучин торгууд]]) || |- |} ===Чин сэтгэлтийн чуулган=== [[Чин сэтгэлтийн чуулган]] нь 2 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Жаргалант торгуудын баруун хошуу]] || 1771 || Шэрэн || [[Шинэ Торгууд]] || |- || [[Жаргалант торгуудын зүүн хошуу]] || 1771 || Šar-a Köken || [[Шинэ Торгууд]] || |- |} ===Бат сэтгэлтийн чуулган=== [[Бат сэтгэлтийн чуулган]] нь 3 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Дундад замын Хошуудын хошуу]] || 1771 || Güngge || Дундад замын [[Хошууд]] || 1797 онд хүчингүй болсон |- || [[Дундад замын Хошуудын дундад хошуу]] || 1771 || Yarimpil || Дундад замын [[Хошууд]] || |- || [[Дундад замын Хошуудын баруун хошуу]] || 1771 || Noqai || Дундад замын [[Хошууд]] || |- || [[Дундад замын Хошуудын зүүн хошуу]] || 1775 || Bayarlaqu || Дундад замын [[Хошууд]] || |- |} ===Хөхнуурын зүүн гарын чуулган=== [[Хөхнуурын зүүн гарын чуулган]] нь 12 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Хошуудын баруун өмнөд хошуу]] || 1771 || Цэвээнравдан || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын баруун хойд хошуу]] || 1716 || Даян || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын умард зүүн гаран хошуу]] || 1711 || Сономдаш || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын өмнөд баруун гаран адаг хошуу]] || 1711 || Lobdzangdarja || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын өмнөд зүүн гаран хойд хошуу]] || 1671 || Kaldandasi || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын өмнөд баруун гаран хойд хошуу]] || 1723 || Сономдаш || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын умард өмнө хошуу]] || 1711 || Цэрэн || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын умард баруун адаг хошуу]] || 1725 || Damarinsebten || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын умард зүүн адаг хошуу]] || 1725 || Isiduljab || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Торгуудын баруун хошуу]] || 1725 || Seterbom || [[Дээд монголчууд]]ын [[Торгууд]] || |- || [[Торгуудын өмнөд хойд хошуу]] || 1724 || Danjung || [[Дээд монголчууд]]ын [[Торгууд]] || |- || [[Хошуудын баруун баруун гаран дундад хошуу]] || 1725 || Čeringnamjal || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- |} ===Хөхнуурын баруун гарын чуулган=== [[Хөхнуурын баруун гарын чуулган]] нь 12 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Цоросын өмнөд баруун гарын тэргүүн хошуу]] || 1703 || Sebtenjal || [[Дээд монголчууд]]ын [[Цорос]] || |- || [[Хошуудын өмнөд зүүн гаран тэргүүн хошуу]] || 1704 || Гомбо || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын өмнөд зүүн гаран адаг хошуу]] || 1698 || Намжил || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын умард баруун гаран хошуу]] || 1723 || Čeringdondub || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Цоросын умард дундад хошуу]] || 1716 || Равдан || [[Дээд монголчууд]]ын [[Цорос]] || |- || [[Хойдын өмнө хошуу]] || 1725 || Güngge || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хойт|Хойд]] || |- || [[Хошуудын баруун баруун гаран өмнөд хошуу]] || 1716 || Равдан || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын баруун зүүн гаран хойд хошуу]] || 1725 || Qarɣas || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын зүүн дээд хошуу]] || 1725 || Жаб || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын баруун баруун гарын хойд хошуу]] || 1725 || Sebten Bošoɣtu || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Торгуудын өмнөд дундад хошуу]] || 1725 || Sonomrabtandorji || [[Дээд монголчууд]]ын [[Торгууд]] || |- || [[Халхын өмнөд баруун хошуу]] || 1765 || Dasidondob || [[Дээд монголчууд]]ын [[Халх]] || |- |} ===Шар голын өмнөд хэсэг 5 хошуу=== ===шууд хяналттай хошуу=== {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || Харьяалан захирах манж сайд || аймаг || Тайлбар |- || [[Алшаа хошуу|Алашаагийн өөлд хошуу]] || 1697 || Qoruli || Шанси-Ганьсугийн бүгдийг захирагч сайд (陝甘總督) || Алашаагийн [[Хошууд]] || |- || [[Эзнээ хошуу|Эзнээ голын торгууд хошуу]] || 1704 || Arabjur || Шанси-Ганьсугийн бүгдийг захирагч сайд (陝甘總督) || [[Торгууд]] || |- || [[Хошуудын өмнөд тэргүүн хошуу]] || 1701 || Čaɣan Danjin || Шининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || Шар голын өмнөд хэсэг 5 хошуу (河南五旗) |- || [[Хошуудын өмнөд баруун гаран дундад хошуу]] || 1720 || Arabtanjamsu || Шининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || Шар голын өмнөд хэсэг 5 хошуу (河南五旗) |- || [[Хошуудын өмнөд зүүн гаран дундад хошуу]] || 1731 || Čaɣan Rabtan || Шининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || Шар голын өмнөд хэсэг 5 хошуу (河南五旗) |- || [[Хошуудын өмнөд зүүн гаран дэд хошуу]] || 1746 || Čeringdorji || Шининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || 1806 онд хүчингүй болсон |- || [[Торгуудын өмнө өмнөд хошуу]] || 1731 || Darja || Шининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) || [[Дээд монголчууд]]ын [[Торгууд]] || Шар голын өмнөд хэсэг 5 хошуу (河南五旗) |- || [[Цагаан номун ханы хошуу]] || ? || [[Цагаан номун хан хутагт]] || Шининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) || [[Дээд монголчууд]]ын Цагаан номун хан хутагтын шавь || |- || [[Шинэ хошуудын засгийн хошуу]] || 1771 || Buyankhishig || [[Ховдын манж сайдын газар]] || [[Шинэ Хошууд]] || |- |} ==Эшлэл== {{reflist}} ==Мөн үзэх== *[[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улсын засаг захиргааны нэгж]] [[Ангилал:Манжийн үеийн Монгол]] [[Ангилал:Өвөр Монголын түүх]] [[Ангилал:Монголын засаг захиргааны гишүүнчлэл]] qb12embzu7wquxaxwviuxy0wmdrnf1k 851708 851707 2026-03-28T16:56:29Z 唐吉訶德的侍從 5036 851708 wikitext text/x-wiki [[File:STANFORD(1917) p67-68 PLATE22. MONGOLIA (14597137480).jpg|thumb|right|200px|Манжийн үеийн Монгол]] [[Манжийн үеийн Монгол]] нь шууд хяналттай монгол, Өвөр Монгол, Гадаад Монгол байсан байна. ==шууд хяналттай монгол== *[[Цахар]] (Цахар [[Найман хошуу]]) *[[Дарьганга]] *[[Гуйхуа хотын Түмэд]] 1 хошуу *[[Барга]] (Хуучин Барга [[Найман хошуу]], Шинэ Барга [[Найман хошуу]]) *[[Тагнын Урианхайн хязгаар|Тагнын Урианхай]] 5 хошуу *[[Мянгад]] 1 хошуу *[[Захчин]] *[[Хойт]] *[[Алтайн Урианхай]] *[[Алтан нуурын Урианхай]] *[[Дам монголчууд]] ==Өвөр Монгол== ===Жиримийн чуулган=== [[Жиримийн чуулган]] нь 10 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Хорчин баруун гарын дундад хошуу]] || 1626 || [[Ууба]] || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Хорчин зүүн гарын дунд хошуу]] || 1636 || [[Манзушир (Дархан чин ван)|Манзушир]] || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Хорчин баруун гарын өмнөд хошуу]] || 1636 || [[Будачи]] || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Хорчин зүүн гарын өмнөд хошуу]] || 1636 || [[Хонгор]] || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Хорчин зүүн гарын хойд хошуу]] || 1636 || [[Донхор илдэч|Донхор]] || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Хорчин баруун гарын хойд хошуу]] || 1636 || Ламасхив || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Жалайд хошуу]] || 1648 || Монгон || [[Жалайд]] || |- || [[Дөрвөд Монгол өөртөө засах хошуу|Дөрвөд хошуу]] || 1636 || Сэрэн || [[Дөрвөд]] || |- || [[Өмнөд Горлос Монгол өөртөө засах шянь|Горлосын өмнөд хошуу]] || 1648 || Бумба || [[Горлос]] || |- || [[Зуу Юань шянь|Горлосын хойд хошуу]] || 1636 || Гүмү || [[Горлос]] || |- |} ===Зуу Удын чуулган=== [[Зуу Удын чуулган]] нь 11 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Аохан хошуу]] || 1636 || Банди || [[Аохан]] || |- || [[Найман хошуу]] || 1636 || Günčoɣ || [[Найман]] || |- || [[Баарин баруун хошуу|Баарин баруун гарын хошуу]] || 1648 || Сэвдэн || [[Баарин]] || |- || [[Баарин зүүн хошуу|Баарин зүүн гарын хошуу]] || 1648 || Манзушир || [[Баарин]] || |- || [[Жарууд хошуу|Жарууд зүүн гарын хошуу]] || 1648 || Šangɣijab || [[Жарууд]] || |- || [[Жарууд хошуу|Жарууд баруун гарын хошуу]] || 1648 || Sangɣar || [[Жарууд]] || |- || [[Ар Хорчин хошуу]] || 1644 || Mojang || [[Ар хорчин]] || |- || [[Онниуд зүүн гарын хошуу]] || 1636 || Sün Düreng || [[Огниуд]] || |- || [[Онниуд баруун гарын хошуу]] || 1636 || Düng Dayičing || [[Огниуд]] || |- || [[Хэшигтэн хошуу]] || 1652 || Соном || [[Хэшигтэн]] || |- || [[Халх зүүн гарын хошуу]] || 1664 || Gümbu Ilden || Халх зүүн гар || |- |} ===Зостын чуулган=== [[Зостын чуулган]] нь 5 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Харчин баруун гарын хошуу]] || 1635 || Gürüskib || [[Харчин]] || |- || [[Харчин зүүн гарын хошуу]] || 1635 || Сэрэн || [[Харчин]] || |- || [[Харчин дундад хошуу]] || 1705 || Gerel || [[Харчин]] || |- || [[Түмэд зүүн гарын хошуу]] || 1635 || Шамба || [[Түмэд]] || |- || [[Түмэд баруун гарын хошуу]] || 1648 || Гүмү || [[Түмэд]] || |- |} ===Шилийн Гол чуулган=== [[Шилийн Гол чуулган]] нь 10 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Баруун Үзэмчин хошуу|Үзэмчин баруун гарын хошуу]] || 1641 || [[Дорж сэцэн жонон (Үзэмчин)|Дорж]] || [[Үзэмчин]] || |- || [[Зүүн үзэмчин хошуу|Үзэмчин зүүн гарын хошуу]] || 1646 || Сэрэн || [[Үзэмчин]] || |- || [[Хуучид зүүн гарын хошуу]] || 1646 || Bolod || [[Хуучид]] || |- || [[Хуучид баруун гарын хошуу]] || 1653 || Garm-a Sevang || [[Хуучид]] || |- || [[Сөнөд зүүн хошуу|Сөнөд зүүн гарын хошуу]] || 1641 || [[Тэнгис мэргэн ван|Тэнгис]] || [[Сөнөд]] || |- || [[Сөнөд баруун хошуу|Сөнөд баруун гарын хошуу]] || 1642 || Seusa || [[Сөнөд]] || |- || [[Авга хошуу|Авга зүүн гарын хошуу]] || 1651 || Düsker || [[Авга (овог)|Авга]] || |- || [[Авга хошуу|Авга баруун гарын хошуу]] || 1789 || Baldan Sereng || [[Авга (овог)|Авга]] || |- || [[Шилийн хот|Авга нар баруун гарын хошуу]] || 1667 || Sereng Mergen || [[Авга нар]] || |- || [[Шилийн хот|Авга нар зүүн гарын хошуу]] || 1665 || Düng Israb || [[Авга нар]] || |- |} ===Улаанцавын чуулган=== [[Улаанцавын чуулган]] нь 6 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Дөрвөд хошуу|Дөрвөн хүүхэд хошуу]] || 1636 || Ombu || [[Дөрвөн хүүхэд]] || |- || [[Муумянган хошуу]] || 1664 || Сэнгэ || [[Муумянган]] || |- || [[Урадын хойд хошуу]] || 1648 || Tuba || [[Урад]] || |- || [[Урадын өмнөд хошуу]] || 1648 || Üban || [[Урад]] || |- || [[Урадын дундад хошуу]] || 1648 || Baɣbaqai || [[Урад]] || |- || [[Халх баруун гарын хошуу]] || 1653 || Bontar || Халх баруун гар || |- |} ===Их Зуугийн чуулган=== [[Их Зуугийн чуулган]] нь 7 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Ордос зүүн гарын дундад хошуу]] || 1649 || [[Ринчин жонон|Ринчин]] || [[Ордос]] || |- || [[Отог хошуу|Ордос баруун гарын дундад хошуу]] || 1650 || Шандан || [[Ордос]] || |- || [[Хангин хошуу|Ордос баруун гарын хойд хошуу]] || 1649 || Бага Жамц || [[Ордос]] || |- || [[Ордос зүүн гарын хойд хошуу]] || 1650 || Šaɣja || [[Ордос]] || |- || [[Ордос баруун гарын өмнөд хошуу]] || 1649 || Ринчин || [[Ордос]] || |- || [[Ордос зүүн гарын өмнөд хошуу]] || 1649 || Сэрэн || [[Ордос]] || |- || [[Ордос баруун гарын өмнөд адаг хошуу]] || 1731 || Dingdzaraši || [[Ордос]] || |- |} ===шууд хяналттай хошуу=== {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || Харьяалан захирах манж сайд || аймаг || Тайлбар |- || [[Их Мянган хошуу]] || ? || N/A || Хөлөнбуйр аймгийн дэд дутун (呼倫貝爾副都統) || [[Өөлд]] || |- || [[Шрээт Хүрээ хошуу]] || ? || [[Шрээт Дархан Цорж хутагт]] || Мүгдэнгийн Жанжин (盛京將軍) || Шрээт Дархан Цорж хутагтын шавь || |- |} ==Гадаад Монгол== ===Хэрлэн Барс хотод чуулган=== [[Сэцэн хан аймаг|Хэрлэн Барс хотод чуулган]] (Халхын дорнод зам) нь 23 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Сэцэн ханы хошуу]] || 1691 || [[Өмхэй]] || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Дархан засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэнт хан аймгийн зүүн гарын дундад хошуу]] || 1691 || Намжил || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Илдэн засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэнт хан аймгийн дундад баруун этгээдийн хошуу]] || 1691 || Пунсаг || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Сэцэн засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэнт хан аймгийн баруун гарын дундад хошуу]] || 1691 || Цэвдэн || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Эрдэнэ далай засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэнт хан аймгийн дундад дахь зүүн этгээдийн хошуу]] || 1691 || Буджав || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Бишрэлт засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэнт хан аймгийн дундад адгийн хошуу]] || 1691 || Дарь || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Жонон засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэнт хан аймгийн дундад дахь умард хошуу]] || 1691 || Цэвдэн || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Чин ачит засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэнт хан аймгийн дундад өмнөд хошуу]] || 1691 || Ананда || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Эрхэмсэг засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэнт хан аймгийн зүүн гарын өмнөд хошуу]] || 1695 || Ханд || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Ахай засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэнт хан аймгийн баруун гарын дундад баруун этгээдийн хошуу]] || 1711 || Цэрэнванбу || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Ёст засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэнт хан аймгийн зүүн гарын умард хошуу]] || 1691 || Цэрэндаш || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Зоригт засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэнт хан аймгийн баруун гарын дундад өмнөд хошуу]] || 1754 || Цэрэндоёд || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Үйзэн засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэнт хан аймгийн зүүн гарын умард адгийн хошуу]] || 1711 || Дорждаш || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Хурц засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэнт хан аймгийн баруун гарын умард хошуу]] || 1691 || Гүржав || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Мэргэн засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэнт хан аймгийн баруун гарын өмнөд хошуу]] || 1691 || Сэрэндаш || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Саруул засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэнт хан аймгийн дундад зүүн этгээдийн өмнөд хошуу]] || 1697 || Гончиг || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Дайчин засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэнт хан аймгийн дундад адгийн хошуу]] || 1695 || Туулай || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Далай дархан засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэнт хан аймгийн дундад баруун этгээдийн хойд хошуу]] || 1697 || Лувсан || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Сүжигт засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэнт хан аймгийн зүүн гарын баруун этгээдийн хошуу]] || 1701 || Чойжамц || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Эрдэнэ засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэнт хан аймгийн зүүн гарын зүүн этгээдийн хошуу]] || 1696 || Эрдэнэ || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Сэргэлэн засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэнт хан аймгийн баруун гарын зүүн этгээдийн хошуу]] || 1701 || Гэндэн || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Баатар засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэнт хан аймгийн баруун гарын дундад зүүн этгээдийн хошуу]] || 1713 || Чойнжур || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Эрх засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэнт хан аймгийн дундад адгийн баруун этгээдийн хошуу]] || 1735 || Ванжилжав || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Егүзэр хутагтын шавь]] || 1864 || [[Егүзэр хутагт]] || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- |} ===Цэцэрлэгийн чуулган=== [[Сайн ноён хан аймаг|Цэцэрлэгийн чуулган]] (Халхын умард зам) нь 24 хошуу байсан байна. ===Хан уулын чуулган=== [[Түшээт хан аймаг|Хан уулын чуулган]] (Халхын хойт зам) нь 17 хошуу байсан байна. ===Заг голын эх Биндэръяа нуурын чуулган=== [[Засагт хан аймаг|Заг голын эх Биндэръяа нуурын чуулган]] (Халхын өрнө зам) нь 19 хошуу байсан байна. ===Сайн заяатын зүүн гарын чуулган=== [[Дөрвөд Далай хан аймаг|Сайн заяатын зүүн гарын чуулган]] нь 12 хошуу байсан байна. ===Сайн заяатын баруун гарын чуулган=== [[Үнэн Зоригт Хан аймаг|Сайн заяатын баруун гарын чуулган]] нь 4 хошуу байсан байна. ===Үнэн сүсэгтийн чуулган=== ====Үнэн сүсэгтийн дорнод замын чуулган==== Хуучин торгууд аймгийг Үнэн сүсэгтийн дорнод замын чуулган нь 2 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Үнэн сүжигтийн дорно замын чуулганы хуучин торгуудын баруун хошуу]] || 1771 || Bambar || Жаргалант Торгууд (дорнод замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн дорно замын чуулганы хуучин торгуудын зүүн хошуу]] || 1771 || Čibten || Жаргалант Торгууд (дорнод замын [[Хуучин торгууд]]) || |- |} ====Үнэн сүсэгтийн өрнөд замын чуулган==== Хуучин торгууд аймгийг Үнэн сүсэгтийн өрнөд замын чуулган нь 1 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Үнэн сүжигтийн өрнөд замын чуулганы хуучин торгуудын хошуу]] || 1771 || Momontu || Жин хэ орчмын Торгууд (өрнөд замын [[Хуучин торгууд]]) || |- |} ====Үнэн сүсэгтийн өмнөд замын чуулган==== Хуучин торгууд аймгийг Үнэн сүсэгтийн өмнөд замын чуулган нь 4 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Үнэн сүжигтийн өмнөд замын чуулганы хуучин торгуудын хошуу]] || 1771 || [[Убаши]] || Хар Сайрын Торгууд (өмнөд замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн өмнөд замын чуулганы хуучин торгуудын дундад хошуу]] || 1771 || Emegen Ubaši || Хар Сайрын Торгууд (өмнөд замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн өмнөд замын чуулганы хуучин торгуудын баруун хошуу]] || 1771 || Bayijiqu || Хар Сайрын Торгууд (өмнөд замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн өмнөд замын чуулганы хуучин торгуудын зүүн хошуу]] || 1771 || Ber Qašiq-a || Хар Сайрын Торгууд (өмнөд замын [[Хуучин торгууд]]) || |- |} ====Үнэн сүсэгтийн умард замын чуулган==== Хуучин торгууд аймгийг Үнэн сүсэгтийн умард замын чуулган нь 3 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Үнэн сүжигтийн умарт замын чуулганы хуучин торгуудын хошуу]] || 1771 || Tsëbegdorji || Ховог сайрын Торгууд (умард замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн умарт замын чуулганы хуучин торгуудын баруун хошуу]] || 1785 || Günggečering || Ховог сайрын Торгууд (умард замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн умарт замын чуулганы хуучин торгуудын зүүн хошуу]] || 1785 || Aɣsaqal || Ховог сайрын Торгууд (умард замын [[Хуучин торгууд]]) || |- |} ===Чин сэтгэлтийн чуулган=== [[Чин сэтгэлтийн чуулган]] нь 2 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Жаргалант торгуудын баруун хошуу]] || 1771 || Шэрэн || [[Шинэ Торгууд]] || |- || [[Жаргалант торгуудын зүүн хошуу]] || 1771 || Šar-a Köken || [[Шинэ Торгууд]] || |- |} ===Бат сэтгэлтийн чуулган=== [[Бат сэтгэлтийн чуулган]] нь 3 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Дундад замын Хошуудын хошуу]] || 1771 || Güngge || Дундад замын [[Хошууд]] || 1797 онд хүчингүй болсон |- || [[Дундад замын Хошуудын дундад хошуу]] || 1771 || Yarimpil || Дундад замын [[Хошууд]] || |- || [[Дундад замын Хошуудын баруун хошуу]] || 1771 || Noqai || Дундад замын [[Хошууд]] || |- || [[Дундад замын Хошуудын зүүн хошуу]] || 1775 || Bayarlaqu || Дундад замын [[Хошууд]] || |- |} ===Хөхнуурын зүүн гарын чуулган=== [[Хөхнуурын зүүн гарын чуулган]] нь 12 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Хошуудын баруун өмнөд хошуу]] || 1771 || Цэвээнравдан || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын баруун хойд хошуу]] || 1716 || Даян || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын умард зүүн гаран хошуу]] || 1711 || Сономдаш || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын өмнөд баруун гаран адаг хошуу]] || 1711 || Lobdzangdarja || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын өмнөд зүүн гаран хойд хошуу]] || 1671 || Kaldandasi || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын өмнөд баруун гаран хойд хошуу]] || 1723 || Сономдаш || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын умард өмнө хошуу]] || 1711 || Цэрэн || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын умард баруун адаг хошуу]] || 1725 || Damarinsebten || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын умард зүүн адаг хошуу]] || 1725 || Isiduljab || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Торгуудын баруун хошуу]] || 1725 || Seterbom || [[Дээд монголчууд]]ын [[Торгууд]] || |- || [[Торгуудын өмнөд хойд хошуу]] || 1724 || Danjung || [[Дээд монголчууд]]ын [[Торгууд]] || |- || [[Хошуудын баруун баруун гаран дундад хошуу]] || 1725 || Čeringnamjal || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- |} ===Хөхнуурын баруун гарын чуулган=== [[Хөхнуурын баруун гарын чуулган]] нь 12 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Цоросын өмнөд баруун гарын тэргүүн хошуу]] || 1703 || Sebtenjal || [[Дээд монголчууд]]ын [[Цорос]] || |- || [[Хошуудын өмнөд зүүн гаран тэргүүн хошуу]] || 1704 || Гомбо || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын өмнөд зүүн гаран адаг хошуу]] || 1698 || Намжил || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын умард баруун гаран хошуу]] || 1723 || Čeringdondub || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Цоросын умард дундад хошуу]] || 1716 || Равдан || [[Дээд монголчууд]]ын [[Цорос]] || |- || [[Хойдын өмнө хошуу]] || 1725 || Güngge || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хойт|Хойд]] || |- || [[Хошуудын баруун баруун гаран өмнөд хошуу]] || 1716 || Равдан || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын баруун зүүн гаран хойд хошуу]] || 1725 || Qarɣas || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын зүүн дээд хошуу]] || 1725 || Жаб || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын баруун баруун гарын хойд хошуу]] || 1725 || Sebten Bošoɣtu || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Торгуудын өмнөд дундад хошуу]] || 1725 || Sonomrabtandorji || [[Дээд монголчууд]]ын [[Торгууд]] || |- || [[Халхын өмнөд баруун хошуу]] || 1765 || Dasidondob || [[Дээд монголчууд]]ын [[Халх]] || |- |} ===Шар голын өмнөд хэсэг 5 хошуу=== ===шууд хяналттай хошуу=== {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || Харьяалан захирах манж сайд || аймаг || Тайлбар |- || [[Алшаа хошуу|Алашаагийн өөлд хошуу]] || 1697 || Qoruli || Шанси-Ганьсугийн бүгдийг захирагч сайд (陝甘總督) || Алашаагийн [[Хошууд]] || |- || [[Эзнээ хошуу|Эзнээ голын торгууд хошуу]] || 1704 || Arabjur || Шанси-Ганьсугийн бүгдийг захирагч сайд (陝甘總督) || [[Торгууд]] || |- || [[Хошуудын өмнөд тэргүүн хошуу]] || 1701 || Čaɣan Danjin || Шининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || Шар голын өмнөд хэсэг 5 хошуу (河南五旗) |- || [[Хошуудын өмнөд баруун гаран дундад хошуу]] || 1720 || Arabtanjamsu || Шининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || Шар голын өмнөд хэсэг 5 хошуу (河南五旗) |- || [[Хошуудын өмнөд зүүн гаран дундад хошуу]] || 1731 || Čaɣan Rabtan || Шининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || Шар голын өмнөд хэсэг 5 хошуу (河南五旗) |- || [[Хошуудын өмнөд зүүн гаран дэд хошуу]] || 1746 || Čeringdorji || Шининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || 1806 онд хүчингүй болсон |- || [[Торгуудын өмнө өмнөд хошуу]] || 1731 || Darja || Шининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) || [[Дээд монголчууд]]ын [[Торгууд]] || Шар голын өмнөд хэсэг 5 хошуу (河南五旗) |- || [[Цагаан номун ханы хошуу]] || ? || [[Цагаан номун хан хутагт]] || Шининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) || [[Дээд монголчууд]]ын Цагаан номун хан хутагтын шавь || |- || [[Шинэ хошуудын засгийн хошуу]] || 1771 || Buyankhishig || [[Ховдын манж сайдын газар]] || [[Шинэ Хошууд]] || |- |} ==Эшлэл== {{reflist}} ==Мөн үзэх== *[[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улсын засаг захиргааны нэгж]] [[Ангилал:Манжийн үеийн Монгол]] [[Ангилал:Өвөр Монголын түүх]] [[Ангилал:Монголын засаг захиргааны гишүүнчлэл]] mul9y5q6jvqzja90p1ul3sjvjw82y06 851709 851708 2026-03-28T17:01:26Z 唐吉訶德的侍從 5036 851709 wikitext text/x-wiki [[File:STANFORD(1917) p67-68 PLATE22. MONGOLIA (14597137480).jpg|thumb|right|200px|Манжийн үеийн Монгол]] [[Манжийн үеийн Монгол]] нь шууд хяналттай монгол, Өвөр Монгол, Гадаад Монгол байсан байна. ==шууд хяналттай монгол== *[[Цахар]] (Цахар [[Найман хошуу]]) *[[Дарьганга]] *[[Гуйхуа хотын Түмэд]] 1 хошуу *[[Барга]] (Хуучин Барга [[Найман хошуу]], Шинэ Барга [[Найман хошуу]]) *[[Тагнын Урианхайн хязгаар|Тагнын Урианхай]] 5 хошуу *[[Мянгад]] 1 хошуу *[[Захчин]] *[[Хойт]] *[[Алтайн Урианхай]] *[[Алтан нуурын Урианхай]] *[[Дам монголчууд]] ==Өвөр Монгол== ===Жиримийн чуулган=== [[Жиримийн чуулган]] нь 10 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Хорчин баруун гарын дундад хошуу]] || 1626 || [[Ууба]] || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Хорчин зүүн гарын дунд хошуу]] || 1636 || [[Манзушир (Дархан чин ван)|Манзушир]] || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Хорчин баруун гарын өмнөд хошуу]] || 1636 || [[Будачи]] || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Хорчин зүүн гарын өмнөд хошуу]] || 1636 || [[Хонгор]] || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Хорчин зүүн гарын хойд хошуу]] || 1636 || [[Донхор илдэч|Донхор]] || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Хорчин баруун гарын хойд хошуу]] || 1636 || Ламасхив || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Жалайд хошуу]] || 1648 || Монгон || [[Жалайд]] || |- || [[Дөрвөд Монгол өөртөө засах хошуу|Дөрвөд хошуу]] || 1636 || Сэрэн || [[Дөрвөд]] || |- || [[Өмнөд Горлос Монгол өөртөө засах шянь|Горлосын өмнөд хошуу]] || 1648 || Бумба || [[Горлос]] || |- || [[Зуу Юань шянь|Горлосын хойд хошуу]] || 1636 || Гүмү || [[Горлос]] || |- |} ===Зуу Удын чуулган=== [[Зуу Удын чуулган]] нь 11 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Аохан хошуу]] || 1636 || Банди || [[Аохан]] || |- || [[Найман хошуу]] || 1636 || Günčoɣ || [[Найман]] || |- || [[Баарин баруун хошуу|Баарин баруун гарын хошуу]] || 1648 || Сэвдэн || [[Баарин]] || |- || [[Баарин зүүн хошуу|Баарин зүүн гарын хошуу]] || 1648 || Манзушир || [[Баарин]] || |- || [[Жарууд хошуу|Жарууд зүүн гарын хошуу]] || 1648 || Šangɣijab || [[Жарууд]] || |- || [[Жарууд хошуу|Жарууд баруун гарын хошуу]] || 1648 || Sangɣar || [[Жарууд]] || |- || [[Ар Хорчин хошуу]] || 1644 || Mojang || [[Ар хорчин]] || |- || [[Онниуд зүүн гарын хошуу]] || 1636 || Sün Düreng || [[Огниуд]] || |- || [[Онниуд баруун гарын хошуу]] || 1636 || Düng Dayičing || [[Огниуд]] || |- || [[Хэшигтэн хошуу]] || 1652 || Соном || [[Хэшигтэн]] || |- || [[Халх зүүн гарын хошуу]] || 1664 || Gümbu Ilden || Халх зүүн гар || |- |} ===Зостын чуулган=== [[Зостын чуулган]] нь 5 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Харчин баруун гарын хошуу]] || 1635 || Gürüskib || [[Харчин]] || |- || [[Харчин зүүн гарын хошуу]] || 1635 || Сэрэн || [[Харчин]] || |- || [[Харчин дундад хошуу]] || 1705 || Gerel || [[Харчин]] || |- || [[Түмэд зүүн гарын хошуу]] || 1635 || Шамба || [[Түмэд]] || |- || [[Түмэд баруун гарын хошуу]] || 1648 || Гүмү || [[Түмэд]] || |- |} ===Шилийн Гол чуулган=== [[Шилийн Гол чуулган]] нь 10 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Баруун Үзэмчин хошуу|Үзэмчин баруун гарын хошуу]] || 1641 || [[Дорж сэцэн жонон (Үзэмчин)|Дорж]] || [[Үзэмчин]] || |- || [[Зүүн үзэмчин хошуу|Үзэмчин зүүн гарын хошуу]] || 1646 || Сэрэн || [[Үзэмчин]] || |- || [[Хуучид зүүн гарын хошуу]] || 1646 || Bolod || [[Хуучид]] || |- || [[Хуучид баруун гарын хошуу]] || 1653 || Garm-a Sevang || [[Хуучид]] || |- || [[Сөнөд зүүн хошуу|Сөнөд зүүн гарын хошуу]] || 1641 || [[Тэнгис мэргэн ван|Тэнгис]] || [[Сөнөд]] || |- || [[Сөнөд баруун хошуу|Сөнөд баруун гарын хошуу]] || 1642 || Seusa || [[Сөнөд]] || |- || [[Авга хошуу|Авга зүүн гарын хошуу]] || 1651 || Düsker || [[Авга (овог)|Авга]] || |- || [[Авга хошуу|Авга баруун гарын хошуу]] || 1789 || Baldan Sereng || [[Авга (овог)|Авга]] || |- || [[Шилийн хот|Авга нар баруун гарын хошуу]] || 1667 || Sereng Mergen || [[Авга нар]] || |- || [[Шилийн хот|Авга нар зүүн гарын хошуу]] || 1665 || Düng Israb || [[Авга нар]] || |- |} ===Улаанцавын чуулган=== [[Улаанцавын чуулган]] нь 6 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Дөрвөд хошуу|Дөрвөн хүүхэд хошуу]] || 1636 || Ombu || [[Дөрвөн хүүхэд]] || |- || [[Муумянган хошуу]] || 1664 || Сэнгэ || [[Муумянган]] || |- || [[Урадын хойд хошуу]] || 1648 || Tuba || [[Урад]] || |- || [[Урадын өмнөд хошуу]] || 1648 || Üban || [[Урад]] || |- || [[Урадын дундад хошуу]] || 1648 || Baɣbaqai || [[Урад]] || |- || [[Халх баруун гарын хошуу]] || 1653 || Bontar || Халх баруун гар || |- |} ===Их Зуугийн чуулган=== [[Их Зуугийн чуулган]] нь 7 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Ордос зүүн гарын дундад хошуу]] || 1649 || [[Ринчин жонон|Ринчин]] || [[Ордос]] || |- || [[Отог хошуу|Ордос баруун гарын дундад хошуу]] || 1650 || Шандан || [[Ордос]] || |- || [[Хангин хошуу|Ордос баруун гарын хойд хошуу]] || 1649 || Бага Жамц || [[Ордос]] || |- || [[Ордос зүүн гарын хойд хошуу]] || 1650 || Šaɣja || [[Ордос]] || |- || [[Ордос баруун гарын өмнөд хошуу]] || 1649 || Ринчин || [[Ордос]] || |- || [[Ордос зүүн гарын өмнөд хошуу]] || 1649 || Сэрэн || [[Ордос]] || |- || [[Ордос баруун гарын өмнөд адаг хошуу]] || 1731 || Dingdzaraši || [[Ордос]] || |- |} ===шууд хяналттай хошуу=== {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || Харьяалан захирах манж сайд || аймаг || Тайлбар |- || [[Их Мянган хошуу]] || ? || N/A || Хөлөнбуйр аймгийн дэд дутун (呼倫貝爾副都統) || [[Өөлд]] || |- || [[Шрээт Хүрээ хошуу]] || ? || [[Шрээт Дархан Цорж хутагт]] || Мүгдэнгийн Жанжин (盛京將軍) || Шрээт Дархан Цорж хутагтын шавь || |- |} ==Гадаад Монгол== ===Хэрлэн Барс хотод чуулган=== [[Сэцэн хан аймаг|Хэрлэн Барс хотод чуулган]] (Халхын дорнод зам) нь 23 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Сэцэн ханы хошуу]] || 1691 || [[Өмхэй]] || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Дархан засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн зүүн гарын дундад хошуу]] || 1691 || Намжил || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Илдэн засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад баруун этгээдийн хошуу]] || 1691 || Пунсаг || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Сэцэн засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын дундад хошуу]] || 1691 || Цэвдэн || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Эрдэнэ далай засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад дахь зүүн этгээдийн хошуу]] || 1691 || Буджав || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Бишрэлт засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад адгийн хошуу]] || 1691 || Дарь || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Жонон засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад дахь умард хошуу]] || 1691 || Цэвдэн || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Чин ачит засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад өмнөд хошуу]] || 1691 || Ананда || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Эрхэмсэг засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн зүүн гарын өмнөд хошуу]] || 1695 || Ханд || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Ахай засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын дундад баруун этгээдийн хошуу]] || 1711 || Цэрэнванбу || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Ёст засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн зүүн гарын умард хошуу]] || 1691 || Цэрэндаш || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Зоригт засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын дундад өмнөд хошуу]] || 1754 || Цэрэндоёд || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Үйзэн засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн зүүн гарын умард адгийн хошуу]] || 1711 || Дорждаш || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Хурц засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын умард хошуу]] || 1691 || Гүржав || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Мэргэн засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын өмнөд хошуу]] || 1691 || Сэрэндаш || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Саруул засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад зүүн этгээдийн өмнөд хошуу]] || 1697 || Гончиг || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Дайчин засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад адгийн хошуу]] || 1695 || Туулай || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Далай дархан засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад баруун этгээдийн хойд хошуу]] || 1697 || Лувсан || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Сүжигт засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн зүүн гарын баруун этгээдийн хошуу]] || 1701 || Чойжамц || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Эрдэнэ засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн зүүн гарын зүүн этгээдийн хошуу]] || 1696 || Эрдэнэ || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Сэргэлэн засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын зүүн этгээдийн хошуу]] || 1701 || Гэндэн || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Баатар засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын дундад зүүн этгээдийн хошуу]] || 1713 || Чойнжур || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Эрх засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад адгийн баруун этгээдийн хошуу]] || 1735 || Ванжилжав || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Егүзэр хутагтын шавь]] || 1864 || [[Егүзэр хутагт]] || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- |} ===Цэцэрлэгийн чуулган=== [[Сайн ноён хан аймаг|Цэцэрлэгийн чуулган]] (Халхын умард зам) нь 24 хошуу байсан байна. ===Хан уулын чуулган=== [[Түшээт хан аймаг|Хан уулын чуулган]] (Халхын хойт зам) нь 17 хошуу байсан байна. ===Заг голын эх Биндэръяа нуурын чуулган=== [[Засагт хан аймаг|Заг голын эх Биндэръяа нуурын чуулган]] (Халхын өрнө зам) нь 19 хошуу байсан байна. ===Сайн заяатын зүүн гарын чуулган=== [[Дөрвөд Далай хан аймаг|Сайн заяатын зүүн гарын чуулган]] нь 12 хошуу байсан байна. ===Сайн заяатын баруун гарын чуулган=== [[Үнэн Зоригт Хан аймаг|Сайн заяатын баруун гарын чуулган]] нь 4 хошуу байсан байна. ===Үнэн сүсэгтийн чуулган=== ====Үнэн сүсэгтийн дорнод замын чуулган==== Хуучин торгууд аймгийг Үнэн сүсэгтийн дорнод замын чуулган нь 2 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Үнэн сүжигтийн дорно замын чуулганы хуучин торгуудын баруун хошуу]] || 1771 || Bambar || Жаргалант Торгууд (дорнод замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн дорно замын чуулганы хуучин торгуудын зүүн хошуу]] || 1771 || Čibten || Жаргалант Торгууд (дорнод замын [[Хуучин торгууд]]) || |- |} ====Үнэн сүсэгтийн өрнөд замын чуулган==== Хуучин торгууд аймгийг Үнэн сүсэгтийн өрнөд замын чуулган нь 1 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Үнэн сүжигтийн өрнөд замын чуулганы хуучин торгуудын хошуу]] || 1771 || Momontu || Жин хэ орчмын Торгууд (өрнөд замын [[Хуучин торгууд]]) || |- |} ====Үнэн сүсэгтийн өмнөд замын чуулган==== Хуучин торгууд аймгийг Үнэн сүсэгтийн өмнөд замын чуулган нь 4 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Үнэн сүжигтийн өмнөд замын чуулганы хуучин торгуудын хошуу]] || 1771 || [[Убаши]] || Хар Сайрын Торгууд (өмнөд замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн өмнөд замын чуулганы хуучин торгуудын дундад хошуу]] || 1771 || Emegen Ubaši || Хар Сайрын Торгууд (өмнөд замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн өмнөд замын чуулганы хуучин торгуудын баруун хошуу]] || 1771 || Bayijiqu || Хар Сайрын Торгууд (өмнөд замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн өмнөд замын чуулганы хуучин торгуудын зүүн хошуу]] || 1771 || Ber Qašiq-a || Хар Сайрын Торгууд (өмнөд замын [[Хуучин торгууд]]) || |- |} ====Үнэн сүсэгтийн умард замын чуулган==== Хуучин торгууд аймгийг Үнэн сүсэгтийн умард замын чуулган нь 3 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Үнэн сүжигтийн умарт замын чуулганы хуучин торгуудын хошуу]] || 1771 || Tsëbegdorji || Ховог сайрын Торгууд (умард замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн умарт замын чуулганы хуучин торгуудын баруун хошуу]] || 1785 || Günggečering || Ховог сайрын Торгууд (умард замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн умарт замын чуулганы хуучин торгуудын зүүн хошуу]] || 1785 || Aɣsaqal || Ховог сайрын Торгууд (умард замын [[Хуучин торгууд]]) || |- |} ===Чин сэтгэлтийн чуулган=== [[Чин сэтгэлтийн чуулган]] нь 2 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Жаргалант торгуудын баруун хошуу]] || 1771 || Шэрэн || [[Шинэ Торгууд]] || |- || [[Жаргалант торгуудын зүүн хошуу]] || 1771 || Šar-a Köken || [[Шинэ Торгууд]] || |- |} ===Бат сэтгэлтийн чуулган=== [[Бат сэтгэлтийн чуулган]] нь 3 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Дундад замын Хошуудын хошуу]] || 1771 || Güngge || Дундад замын [[Хошууд]] || 1797 онд хүчингүй болсон |- || [[Дундад замын Хошуудын дундад хошуу]] || 1771 || Yarimpil || Дундад замын [[Хошууд]] || |- || [[Дундад замын Хошуудын баруун хошуу]] || 1771 || Noqai || Дундад замын [[Хошууд]] || |- || [[Дундад замын Хошуудын зүүн хошуу]] || 1775 || Bayarlaqu || Дундад замын [[Хошууд]] || |- |} ===Хөхнуурын зүүн гарын чуулган=== [[Хөхнуурын зүүн гарын чуулган]] нь 12 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Хошуудын баруун өмнөд хошуу]] || 1771 || Цэвээнравдан || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын баруун хойд хошуу]] || 1716 || Даян || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын умард зүүн гаран хошуу]] || 1711 || Сономдаш || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын өмнөд баруун гаран адаг хошуу]] || 1711 || Lobdzangdarja || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын өмнөд зүүн гаран хойд хошуу]] || 1671 || Kaldandasi || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын өмнөд баруун гаран хойд хошуу]] || 1723 || Сономдаш || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын умард өмнө хошуу]] || 1711 || Цэрэн || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын умард баруун адаг хошуу]] || 1725 || Damarinsebten || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын умард зүүн адаг хошуу]] || 1725 || Isiduljab || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Торгуудын баруун хошуу]] || 1725 || Seterbom || [[Дээд монголчууд]]ын [[Торгууд]] || |- || [[Торгуудын өмнөд хойд хошуу]] || 1724 || Danjung || [[Дээд монголчууд]]ын [[Торгууд]] || |- || [[Хошуудын баруун баруун гаран дундад хошуу]] || 1725 || Čeringnamjal || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- |} ===Хөхнуурын баруун гарын чуулган=== [[Хөхнуурын баруун гарын чуулган]] нь 12 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Цоросын өмнөд баруун гарын тэргүүн хошуу]] || 1703 || Sebtenjal || [[Дээд монголчууд]]ын [[Цорос]] || |- || [[Хошуудын өмнөд зүүн гаран тэргүүн хошуу]] || 1704 || Гомбо || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын өмнөд зүүн гаран адаг хошуу]] || 1698 || Намжил || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын умард баруун гаран хошуу]] || 1723 || Čeringdondub || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Цоросын умард дундад хошуу]] || 1716 || Равдан || [[Дээд монголчууд]]ын [[Цорос]] || |- || [[Хойдын өмнө хошуу]] || 1725 || Güngge || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хойт|Хойд]] || |- || [[Хошуудын баруун баруун гаран өмнөд хошуу]] || 1716 || Равдан || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын баруун зүүн гаран хойд хошуу]] || 1725 || Qarɣas || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын зүүн дээд хошуу]] || 1725 || Жаб || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын баруун баруун гарын хойд хошуу]] || 1725 || Sebten Bošoɣtu || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Торгуудын өмнөд дундад хошуу]] || 1725 || Sonomrabtandorji || [[Дээд монголчууд]]ын [[Торгууд]] || |- || [[Халхын өмнөд баруун хошуу]] || 1765 || Dasidondob || [[Дээд монголчууд]]ын [[Халх]] || |- |} ===Шар голын өмнөд хэсэг 5 хошуу=== ===шууд хяналттай хошуу=== {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || Харьяалан захирах манж сайд || аймаг || Тайлбар |- || [[Алшаа хошуу|Алашаагийн өөлд хошуу]] || 1697 || Qoruli || Шанси-Ганьсугийн бүгдийг захирагч сайд (陝甘總督) || Алашаагийн [[Хошууд]] || |- || [[Эзнээ хошуу|Эзнээ голын торгууд хошуу]] || 1704 || Arabjur || Шанси-Ганьсугийн бүгдийг захирагч сайд (陝甘總督) || [[Торгууд]] || |- || [[Хошуудын өмнөд тэргүүн хошуу]] || 1701 || Čaɣan Danjin || Шининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || Шар мөрөны өмнөд хэсэг 5 хошуу (河南五旗) |- || [[Хошуудын өмнөд баруун гаран дундад хошуу]] || 1720 || Arabtanjamsu || Шининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || Шар мөрөны өмнөд хэсэг 5 хошуу (河南五旗) |- || [[Хошуудын өмнөд зүүн гаран дундад хошуу]] || 1731 || Čaɣan Rabtan || Шининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || Шар мөрөны өмнөд хэсэг 5 хошуу (河南五旗) |- || [[Хошуудын өмнөд зүүн гаран дэд хошуу]] || 1746 || Čeringdorji || Шининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || 1806 онд хүчингүй болсон |- || [[Торгуудын өмнө өмнөд хошуу]] || 1731 || Darja || Шининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) || [[Дээд монголчууд]]ын [[Торгууд]] || Шар мөрөны өмнөд хэсэг 5 хошуу (河南五旗) |- || [[Цагаан номун ханы хошуу]] || ? || [[Цагаан номун хан хутагт]] || Шининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) || [[Дээд монголчууд]]ын Цагаан номун хан хутагтын шавь || |- || [[Шинэ хошуудын засгийн хошуу]] || 1771 || Buyankhishig || [[Ховдын манж сайдын газар]] || [[Шинэ Хошууд]] || |- |} ==Эшлэл== {{reflist}} ==Мөн үзэх== *[[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улсын засаг захиргааны нэгж]] [[Ангилал:Манжийн үеийн Монгол]] [[Ангилал:Өвөр Монголын түүх]] [[Ангилал:Монголын засаг захиргааны гишүүнчлэл]] ff1ugympb6b2v1hvrxzef6rwg67j6tl 851710 851709 2026-03-28T17:02:57Z 唐吉訶德的侍從 5036 851710 wikitext text/x-wiki [[File:STANFORD(1917) p67-68 PLATE22. MONGOLIA (14597137480).jpg|thumb|right|200px|Манжийн үеийн Монгол]] [[Манжийн үеийн Монгол]] нь шууд хяналттай монгол, Өвөр Монгол, Гадаад Монгол байсан байна. ==шууд хяналттай монгол== *[[Цахар]] (Цахар [[Найман хошуу]]) *[[Дарьганга]] *[[Гуйхуа хотын Түмэд]] 1 хошуу *[[Барга]] (Хуучин Барга [[Найман хошуу]], Шинэ Барга [[Найман хошуу]]) *[[Тагнын Урианхайн хязгаар|Тагнын Урианхай]] 5 хошуу *[[Мянгад]] 1 хошуу *[[Захчин]] *[[Хойт]] *[[Алтайн Урианхай]] *[[Алтан нуурын Урианхай]] *[[Дам монголчууд]] ==Өвөр Монгол== ===Жиримийн чуулган=== [[Жиримийн чуулган]] нь 10 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Хорчин баруун гарын дундад хошуу]] || 1626 || [[Ууба]] || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Хорчин зүүн гарын дунд хошуу]] || 1636 || [[Манзушир (Дархан чин ван)|Манзушир]] || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Хорчин баруун гарын өмнөд хошуу]] || 1636 || [[Будачи]] || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Хорчин зүүн гарын өмнөд хошуу]] || 1636 || [[Хонгор]] || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Хорчин зүүн гарын хойд хошуу]] || 1636 || [[Донхор илдэч|Донхор]] || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Хорчин баруун гарын хойд хошуу]] || 1636 || Ламасхив || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Жалайд хошуу]] || 1648 || Монгон || [[Жалайд]] || |- || [[Дөрвөд Монгол өөртөө засах хошуу|Дөрвөд хошуу]] || 1636 || Сэрэн || [[Дөрвөд]] || |- || [[Өмнөд Горлос Монгол өөртөө засах шянь|Горлосын өмнөд хошуу]] || 1648 || Бумба || [[Горлос]] || |- || [[Зуу Юань шянь|Горлосын хойд хошуу]] || 1636 || Гүмү || [[Горлос]] || |- |} ===Зуу Удын чуулган=== [[Зуу Удын чуулган]] нь 11 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Аохан хошуу]] || 1636 || Банди || [[Аохан]] || |- || [[Найман хошуу]] || 1636 || Günčoɣ || [[Найман]] || |- || [[Баарин баруун хошуу|Баарин баруун гарын хошуу]] || 1648 || Сэвдэн || [[Баарин]] || |- || [[Баарин зүүн хошуу|Баарин зүүн гарын хошуу]] || 1648 || Манзушир || [[Баарин]] || |- || [[Жарууд хошуу|Жарууд зүүн гарын хошуу]] || 1648 || Šangɣijab || [[Жарууд]] || |- || [[Жарууд хошуу|Жарууд баруун гарын хошуу]] || 1648 || Sangɣar || [[Жарууд]] || |- || [[Ар Хорчин хошуу]] || 1644 || Mojang || [[Ар хорчин]] || |- || [[Онниуд зүүн гарын хошуу]] || 1636 || Sün Düreng || [[Огниуд]] || |- || [[Онниуд баруун гарын хошуу]] || 1636 || Düng Dayičing || [[Огниуд]] || |- || [[Хэшигтэн хошуу]] || 1652 || Соном || [[Хэшигтэн]] || |- || [[Халх зүүн гарын хошуу]] || 1664 || Gümbu Ilden || Халх зүүн гар || |- |} ===Зостын чуулган=== [[Зостын чуулган]] нь 5 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Харчин баруун гарын хошуу]] || 1635 || Gürüskib || [[Харчин]] || |- || [[Харчин зүүн гарын хошуу]] || 1635 || Сэрэн || [[Харчин]] || |- || [[Харчин дундад хошуу]] || 1705 || Gerel || [[Харчин]] || |- || [[Түмэд зүүн гарын хошуу]] || 1635 || Шамба || [[Түмэд]] || |- || [[Түмэд баруун гарын хошуу]] || 1648 || Гүмү || [[Түмэд]] || |- |} ===Шилийн Гол чуулган=== [[Шилийн Гол чуулган]] нь 10 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Баруун Үзэмчин хошуу|Үзэмчин баруун гарын хошуу]] || 1641 || [[Дорж сэцэн жонон (Үзэмчин)|Дорж]] || [[Үзэмчин]] || |- || [[Зүүн үзэмчин хошуу|Үзэмчин зүүн гарын хошуу]] || 1646 || Сэрэн || [[Үзэмчин]] || |- || [[Хуучид зүүн гарын хошуу]] || 1646 || Bolod || [[Хуучид]] || |- || [[Хуучид баруун гарын хошуу]] || 1653 || Garm-a Sevang || [[Хуучид]] || |- || [[Сөнөд зүүн хошуу|Сөнөд зүүн гарын хошуу]] || 1641 || [[Тэнгис мэргэн ван|Тэнгис]] || [[Сөнөд]] || |- || [[Сөнөд баруун хошуу|Сөнөд баруун гарын хошуу]] || 1642 || Seusa || [[Сөнөд]] || |- || [[Авга хошуу|Авга зүүн гарын хошуу]] || 1651 || Düsker || [[Авга (овог)|Авга]] || |- || [[Авга хошуу|Авга баруун гарын хошуу]] || 1789 || Baldan Sereng || [[Авга (овог)|Авга]] || |- || [[Шилийн хот|Авга нар баруун гарын хошуу]] || 1667 || Sereng Mergen || [[Авга нар]] || |- || [[Шилийн хот|Авга нар зүүн гарын хошуу]] || 1665 || Düng Israb || [[Авга нар]] || |- |} ===Улаанцавын чуулган=== [[Улаанцавын чуулган]] нь 6 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Дөрвөд хошуу|Дөрвөн хүүхэд хошуу]] || 1636 || Ombu || [[Дөрвөн хүүхэд]] || |- || [[Муумянган хошуу]] || 1664 || Сэнгэ || [[Муумянган]] || |- || [[Урадын хойд хошуу]] || 1648 || Tuba || [[Урад]] || |- || [[Урадын өмнөд хошуу]] || 1648 || Üban || [[Урад]] || |- || [[Урадын дундад хошуу]] || 1648 || Baɣbaqai || [[Урад]] || |- || [[Халх баруун гарын хошуу]] || 1653 || Bontar || Халх баруун гар || |- |} ===Их Зуугийн чуулган=== [[Их Зуугийн чуулган]] нь 7 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Ордос зүүн гарын дундад хошуу]] || 1649 || [[Ринчин жонон|Ринчин]] || [[Ордос]] || |- || [[Отог хошуу|Ордос баруун гарын дундад хошуу]] || 1650 || Шандан || [[Ордос]] || |- || [[Хангин хошуу|Ордос баруун гарын хойд хошуу]] || 1649 || Бага Жамц || [[Ордос]] || |- || [[Ордос зүүн гарын хойд хошуу]] || 1650 || Šaɣja || [[Ордос]] || |- || [[Ордос баруун гарын өмнөд хошуу]] || 1649 || Ринчин || [[Ордос]] || |- || [[Ордос зүүн гарын өмнөд хошуу]] || 1649 || Сэрэн || [[Ордос]] || |- || [[Ордос баруун гарын өмнөд адаг хошуу]] || 1731 || Dingdzaraši || [[Ордос]] || |- |} ===шууд хяналттай хошуу=== {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || Харьяалан захирах манж сайд || аймаг || Тайлбар |- || [[Их Мянган хошуу]] || ? || N/A || Хөлөнбуйр аймгийн дэд дутун (呼倫貝爾副都統) || [[Өөлд]] || |- || [[Шрээт Хүрээ хошуу]] || ? || [[Шрээт Дархан Цорж хутагт]] || Мүгдэнгийн Жанжин (盛京將軍) || Шрээт Дархан Цорж хутагтын шавь || |- |} ==Гадаад Монгол== ===Хэрлэн Барс хотод чуулган=== [[Сэцэн хан аймаг|Хэрлэн Барс хотод чуулган]] (Халхын дорнод зам) нь 23 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Сэцэн ханы хошуу]] || 1691 || [[Өмхэй]] || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Дархан засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн зүүн гарын дундад хошуу]] || 1691 || Намжил || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Илдэн засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад баруун этгээдийн хошуу]] || 1691 || Пунсаг || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Сэцэн засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын дундад хошуу]] || 1691 || Цэвдэн || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Эрдэнэ далай засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад дахь зүүн этгээдийн хошуу]] || 1691 || Буджав || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Бишрэлт засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад адгийн хошуу]] || 1691 || Дарь || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Жонон засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад дахь умард хошуу]] || 1691 || Цэвдэн || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Чин ачит засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад өмнөд хошуу]] || 1691 || Ананда || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Эрхэмсэг засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн зүүн гарын өмнөд хошуу]] || 1695 || Ханд || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Ахай засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын дундад баруун этгээдийн хошуу]] || 1711 || Цэрэнванбу || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Ёст засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн зүүн гарын умард хошуу]] || 1691 || Цэрэндаш || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Зоригт засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын дундад өмнөд хошуу]] || 1754 || Цэрэндоёд || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Үйзэн засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн зүүн гарын умард адгийн хошуу]] || 1711 || Дорждаш || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Хурц засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын умард хошуу]] || 1691 || Гүржав || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Мэргэн засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын өмнөд хошуу]] || 1691 || Сэрэндаш || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Саруул засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад зүүн этгээдийн өмнөд хошуу]] || 1697 || Гончиг || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Дайчин засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад адгийн хошуу]] || 1695 || Туулай || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Далай дархан засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад баруун этгээдийн хойд хошуу]] || 1697 || Лувсан || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Сүжигт засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн зүүн гарын баруун этгээдийн хошуу]] || 1701 || Чойжамц || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Эрдэнэ засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн зүүн гарын зүүн этгээдийн хошуу]] || 1696 || Эрдэнэ || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Сэргэлэн засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын зүүн этгээдийн хошуу]] || 1701 || Гэндэн || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Баатар засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын дундад зүүн этгээдийн хошуу]] || 1713 || Чойнжур || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Эрх засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад адгийн баруун этгээдийн хошуу]] || 1735 || Ванжилжав || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Егүзэр хутагтын шавь]] || 1864 || [[Егүзэр хутагт]] || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- |} ===Цэцэрлэгийн чуулган=== [[Сайн ноён хан аймаг|Цэцэрлэгийн чуулган]] (Халхын умард зам) нь 24 хошуу байсан байна. ===Хан уулын чуулган=== [[Түшээт хан аймаг|Хан уулын чуулган]] (Халхын хойт зам) нь 17 хошуу байсан байна. ===Заг голын эх Биндэръяа нуурын чуулган=== [[Засагт хан аймаг|Заг голын эх Биндэръяа нуурын чуулган]] (Халхын өрнө зам) нь 19 хошуу байсан байна. ===Сайн заяатын зүүн гарын чуулган=== [[Дөрвөд Далай хан аймаг|Сайн заяатын зүүн гарын чуулган]] нь 12 хошуу байсан байна. ===Сайн заяатын баруун гарын чуулган=== [[Үнэн Зоригт Хан аймаг|Сайн заяатын баруун гарын чуулган]] нь 4 хошуу байсан байна. ===Үнэн сүсэгтийн чуулган=== ====Үнэн сүсэгтийн дорнод замын чуулган==== Хуучин торгууд аймгийг Үнэн сүсэгтийн дорнод замын чуулган нь 2 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Үнэн сүжигтийн дорно замын чуулганы хуучин торгуудын баруун хошуу]] || 1771 || Bambar || Жаргалант Торгууд (дорнод замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн дорно замын чуулганы хуучин торгуудын зүүн хошуу]] || 1771 || Čibten || Жаргалант Торгууд (дорнод замын [[Хуучин торгууд]]) || |- |} ====Үнэн сүсэгтийн өрнөд замын чуулган==== Хуучин торгууд аймгийг Үнэн сүсэгтийн өрнөд замын чуулган нь 1 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Үнэн сүжигтийн өрнөд замын чуулганы хуучин торгуудын хошуу]] || 1771 || Momontu || Жин хэ орчмын Торгууд (өрнөд замын [[Хуучин торгууд]]) || |- |} ====Үнэн сүсэгтийн өмнөд замын чуулган==== Хуучин торгууд аймгийг Үнэн сүсэгтийн өмнөд замын чуулган нь 4 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Үнэн сүжигтийн өмнөд замын чуулганы хуучин торгуудын хошуу]] || 1771 || [[Убаши]] || Хар Сайрын Торгууд (өмнөд замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн өмнөд замын чуулганы хуучин торгуудын дундад хошуу]] || 1771 || Emegen Ubaši || Хар Сайрын Торгууд (өмнөд замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн өмнөд замын чуулганы хуучин торгуудын баруун хошуу]] || 1771 || Bayijiqu || Хар Сайрын Торгууд (өмнөд замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн өмнөд замын чуулганы хуучин торгуудын зүүн хошуу]] || 1771 || Ber Qašiq-a || Хар Сайрын Торгууд (өмнөд замын [[Хуучин торгууд]]) || |- |} ====Үнэн сүсэгтийн умард замын чуулган==== Хуучин торгууд аймгийг Үнэн сүсэгтийн умард замын чуулган нь 3 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Үнэн сүжигтийн умарт замын чуулганы хуучин торгуудын хошуу]] || 1771 || Tsëbegdorji || Ховог сайрын Торгууд (умард замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн умарт замын чуулганы хуучин торгуудын баруун хошуу]] || 1785 || Günggečering || Ховог сайрын Торгууд (умард замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн умарт замын чуулганы хуучин торгуудын зүүн хошуу]] || 1785 || Aɣsaqal || Ховог сайрын Торгууд (умард замын [[Хуучин торгууд]]) || |- |} ===Чин сэтгэлтийн чуулган=== [[Чин сэтгэлтийн чуулган]] нь 2 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Жаргалант торгуудын баруун хошуу]] || 1771 || Шэрэн || [[Шинэ Торгууд]] || |- || [[Жаргалант торгуудын зүүн хошуу]] || 1771 || Šar-a Köken || [[Шинэ Торгууд]] || |- |} ===Бат сэтгэлтийн чуулган=== [[Бат сэтгэлтийн чуулган]] нь 3 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Дундад замын Хошуудын хошуу]] || 1771 || Güngge || Дундад замын [[Хошууд]] || 1797 онд хүчингүй болсон |- || [[Дундад замын Хошуудын дундад хошуу]] || 1771 || Yarimpil || Дундад замын [[Хошууд]] || |- || [[Дундад замын Хошуудын баруун хошуу]] || 1771 || Noqai || Дундад замын [[Хошууд]] || |- || [[Дундад замын Хошуудын зүүн хошуу]] || 1775 || Bayarlaqu || Дундад замын [[Хошууд]] || |- |} ===Хөхнуурын зүүн гарын чуулган=== [[Хөхнуурын зүүн гарын чуулган]] нь 12 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Хошуудын баруун өмнөд хошуу]] || 1771 || Цэвээнравдан || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын баруун хойд хошуу]] || 1716 || Даян || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын умард зүүн гаран хошуу]] || 1711 || Сономдаш || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын өмнөд баруун гаран адаг хошуу]] || 1711 || Lobdzangdarja || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын өмнөд зүүн гаран хойд хошуу]] || 1671 || Kaldandasi || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын өмнөд баруун гаран хойд хошуу]] || 1723 || Сономдаш || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын умард өмнө хошуу]] || 1711 || Цэрэн || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын умард баруун адаг хошуу]] || 1725 || Damarinsebten || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын умард зүүн адаг хошуу]] || 1725 || Isiduljab || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Торгуудын баруун хошуу]] || 1725 || Seterbom || [[Дээд монголчууд]]ын [[Торгууд]] || |- || [[Торгуудын өмнөд хойд хошуу]] || 1724 || Danjung || [[Дээд монголчууд]]ын [[Торгууд]] || |- || [[Хошуудын баруун баруун гаран дундад хошуу]] || 1725 || Čeringnamjal || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- |} ===Хөхнуурын баруун гарын чуулган=== [[Хөхнуурын баруун гарын чуулган]] нь 12 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Цоросын өмнөд баруун гарын тэргүүн хошуу]] || 1703 || Sebtenjal || [[Дээд монголчууд]]ын [[Цорос]] || |- || [[Хошуудын өмнөд зүүн гаран тэргүүн хошуу]] || 1704 || Гомбо || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын өмнөд зүүн гаран адаг хошуу]] || 1698 || Намжил || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын умард баруун гаран хошуу]] || 1723 || Čeringdondub || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Цоросын умард дундад хошуу]] || 1716 || Равдан || [[Дээд монголчууд]]ын [[Цорос]] || |- || [[Хойдын өмнө хошуу]] || 1725 || Güngge || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хойт|Хойд]] || |- || [[Хошуудын баруун баруун гаран өмнөд хошуу]] || 1716 || Равдан || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын баруун зүүн гаран хойд хошуу]] || 1725 || Qarɣas || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын зүүн дээд хошуу]] || 1725 || Жаб || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын баруун баруун гарын хойд хошуу]] || 1725 || Sebten Bošoɣtu || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Торгуудын өмнөд дундад хошуу]] || 1725 || Sonomrabtandorji || [[Дээд монголчууд]]ын [[Торгууд]] || |- || [[Халхын өмнөд баруун хошуу]] || 1765 || Dasidondob || [[Дээд монголчууд]]ын [[Халх]] || |- |} ===Шар голын өмнөд хэсэг 5 хошуу=== ===шууд хяналттай хошуу=== {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || Харьяалан захирах манж сайд || аймаг || Тайлбар |- || [[Алшаа хошуу|Алашаагийн өөлд хошуу]] || 1697 || Qoruli || Шанси-Ганьсугийн бүгдийг захирагч сайд (陝甘總督) || Алашаагийн [[Хошууд]] || |- || [[Эзнээ хошуу|Эзнээ голын торгууд хошуу]] || 1704 || Arabjur || Шанси-Ганьсугийн бүгдийг захирагч сайд (陝甘總督) || [[Торгууд]] || |- || [[Хошуудын өмнөд тэргүүн хошуу]] || 1701 || Čaɣan Danjin || Шининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || Шар мөрөны өмнөд хэсэг 5 хошуу (河南五旗) |- || [[Хошуудын өмнөд баруун гаран дундад хошуу]] || 1720 || Arabtanjamsu || Шининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || Шар мөрөны өмнөд хэсэг 5 хошуу (河南五旗) |- || [[Хошуудын өмнөд зүүн гаран дундад хошуу]] || 1731 || Čaɣan Rabtan || Шининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || Шар мөрөны өмнөд хэсэг 5 хошуу (河南五旗) |- || [[Хошуудын өмнөд зүүн гаран дэд хошуу]] || 1746 || Čeringdorji || Шининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || 1806 онд хүчингүй болсон |- || [[Торгуудын өмнө өмнөд хошуу]] || 1731 || Darja || Шининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) || [[Дээд монголчууд]]ын [[Торгууд]] || Шар мөрөны өмнөд хэсэг 5 хошуу (河南五旗) |- || [[Цагаан номун ханы хошуу]] || ? || [[Цагаан номун хан хутагт]] || Шининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) || [[Дээд монголчууд]]ын Цагаан номун хан хутагтын шавь || Шар мөрөны өмнөд хэсэг 5 хошуу (河南五旗) |- || [[Шинэ хошуудын засгийн хошуу]] || 1771 || Buyankhishig || [[Ховдын манж сайдын газар]] || [[Шинэ Хошууд]] || |- |} ==Эшлэл== {{reflist}} ==Мөн үзэх== *[[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улсын засаг захиргааны нэгж]] [[Ангилал:Манжийн үеийн Монгол]] [[Ангилал:Өвөр Монголын түүх]] [[Ангилал:Монголын засаг захиргааны гишүүнчлэл]] ssjqwcje5od146syiryywwtd7vgvft1 851711 851710 2026-03-28T17:04:30Z 唐吉訶德的侍從 5036 851711 wikitext text/x-wiki [[File:STANFORD(1917) p67-68 PLATE22. MONGOLIA (14597137480).jpg|thumb|right|200px|Манжийн үеийн Монгол]] [[Манжийн үеийн Монгол]] нь шууд хяналттай монгол, Өвөр Монгол, Гадаад Монгол байсан байна. ==шууд хяналттай монгол== *[[Цахар]] (Цахар [[Найман хошуу]]) *[[Дарьганга]] *[[Гуйхуа хотын Түмэд]] 1 хошуу *[[Барга]] (Хуучин Барга [[Найман хошуу]], Шинэ Барга [[Найман хошуу]]) *[[Тагнын Урианхайн хязгаар|Тагнын Урианхай]] 5 хошуу *[[Мянгад]] 1 хошуу *[[Захчин]] *[[Хойт]] *[[Алтайн Урианхай]] *[[Алтан нуурын Урианхай]] *[[Дам монголчууд]] ==Өвөр Монгол== ===Жиримийн чуулган=== [[Жиримийн чуулган]] нь 10 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Хорчин баруун гарын дундад хошуу]] || 1626 || [[Ууба]] || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Хорчин зүүн гарын дунд хошуу]] || 1636 || [[Манзушир (Дархан чин ван)|Манзушир]] || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Хорчин баруун гарын өмнөд хошуу]] || 1636 || [[Будачи]] || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Хорчин зүүн гарын өмнөд хошуу]] || 1636 || [[Хонгор]] || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Хорчин зүүн гарын хойд хошуу]] || 1636 || [[Донхор илдэч|Донхор]] || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Хорчин баруун гарын хойд хошуу]] || 1636 || Ламасхив || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Жалайд хошуу]] || 1648 || Монгон || [[Жалайд]] || |- || [[Дөрвөд Монгол өөртөө засах хошуу|Дөрвөд хошуу]] || 1636 || Сэрэн || [[Дөрвөд]] || |- || [[Өмнөд Горлос Монгол өөртөө засах шянь|Горлосын өмнөд хошуу]] || 1648 || Бумба || [[Горлос]] || |- || [[Зуу Юань шянь|Горлосын хойд хошуу]] || 1636 || Гүмү || [[Горлос]] || |- |} ===Зуу Удын чуулган=== [[Зуу Удын чуулган]] нь 11 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Аохан хошуу]] || 1636 || Банди || [[Аохан]] || |- || [[Найман хошуу]] || 1636 || Günčoɣ || [[Найман]] || |- || [[Баарин баруун хошуу|Баарин баруун гарын хошуу]] || 1648 || Сэвдэн || [[Баарин]] || |- || [[Баарин зүүн хошуу|Баарин зүүн гарын хошуу]] || 1648 || Манзушир || [[Баарин]] || |- || [[Жарууд хошуу|Жарууд зүүн гарын хошуу]] || 1648 || Šangɣijab || [[Жарууд]] || |- || [[Жарууд хошуу|Жарууд баруун гарын хошуу]] || 1648 || Sangɣar || [[Жарууд]] || |- || [[Ар Хорчин хошуу]] || 1644 || Mojang || [[Ар хорчин]] || |- || [[Онниуд зүүн гарын хошуу]] || 1636 || Sün Düreng || [[Огниуд]] || |- || [[Онниуд баруун гарын хошуу]] || 1636 || Düng Dayičing || [[Огниуд]] || |- || [[Хэшигтэн хошуу]] || 1652 || Соном || [[Хэшигтэн]] || |- || [[Халх зүүн гарын хошуу]] || 1664 || Gümbu Ilden || Халх зүүн гар || |- |} ===Зостын чуулган=== [[Зостын чуулган]] нь 5 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Харчин баруун гарын хошуу]] || 1635 || Gürüskib || [[Харчин]] || |- || [[Харчин зүүн гарын хошуу]] || 1635 || Сэрэн || [[Харчин]] || |- || [[Харчин дундад хошуу]] || 1705 || Gerel || [[Харчин]] || |- || [[Түмэд зүүн гарын хошуу]] || 1635 || Шамба || [[Түмэд]] || |- || [[Түмэд баруун гарын хошуу]] || 1648 || Гүмү || [[Түмэд]] || |- |} ===Шилийн Гол чуулган=== [[Шилийн Гол чуулган]] нь 10 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Баруун Үзэмчин хошуу|Үзэмчин баруун гарын хошуу]] || 1641 || [[Дорж сэцэн жонон (Үзэмчин)|Дорж]] || [[Үзэмчин]] || |- || [[Зүүн үзэмчин хошуу|Үзэмчин зүүн гарын хошуу]] || 1646 || Сэрэн || [[Үзэмчин]] || |- || [[Хуучид зүүн гарын хошуу]] || 1646 || Bolod || [[Хуучид]] || |- || [[Хуучид баруун гарын хошуу]] || 1653 || Garm-a Sevang || [[Хуучид]] || |- || [[Сөнөд зүүн хошуу|Сөнөд зүүн гарын хошуу]] || 1641 || [[Тэнгис мэргэн ван|Тэнгис]] || [[Сөнөд]] || |- || [[Сөнөд баруун хошуу|Сөнөд баруун гарын хошуу]] || 1642 || Seusa || [[Сөнөд]] || |- || [[Авга хошуу|Авга зүүн гарын хошуу]] || 1651 || Düsker || [[Авга (овог)|Авга]] || |- || [[Авга хошуу|Авга баруун гарын хошуу]] || 1789 || Baldan Sereng || [[Авга (овог)|Авга]] || |- || [[Шилийн хот|Авга нар баруун гарын хошуу]] || 1667 || Sereng Mergen || [[Авга нар]] || |- || [[Шилийн хот|Авга нар зүүн гарын хошуу]] || 1665 || Düng Israb || [[Авга нар]] || |- |} ===Улаанцавын чуулган=== [[Улаанцавын чуулган]] нь 6 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Дөрвөд хошуу|Дөрвөн хүүхэд хошуу]] || 1636 || Ombu || [[Дөрвөн хүүхэд]] || |- || [[Муумянган хошуу]] || 1664 || Сэнгэ || [[Муумянган]] || |- || [[Урадын хойд хошуу]] || 1648 || Tuba || [[Урад]] || |- || [[Урадын өмнөд хошуу]] || 1648 || Üban || [[Урад]] || |- || [[Урадын дундад хошуу]] || 1648 || Baɣbaqai || [[Урад]] || |- || [[Халх баруун гарын хошуу]] || 1653 || Bontar || Халх баруун гар || |- |} ===Их Зуугийн чуулган=== [[Их Зуугийн чуулган]] нь 7 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Ордос зүүн гарын дундад хошуу]] || 1649 || [[Ринчин жонон|Ринчин]] || [[Ордос]] || |- || [[Отог хошуу|Ордос баруун гарын дундад хошуу]] || 1650 || Шандан || [[Ордос]] || |- || [[Хангин хошуу|Ордос баруун гарын хойд хошуу]] || 1649 || Бага Жамц || [[Ордос]] || |- || [[Ордос зүүн гарын хойд хошуу]] || 1650 || Šaɣja || [[Ордос]] || |- || [[Ордос баруун гарын өмнөд хошуу]] || 1649 || Ринчин || [[Ордос]] || |- || [[Ордос зүүн гарын өмнөд хошуу]] || 1649 || Сэрэн || [[Ордос]] || |- || [[Ордос баруун гарын өмнөд адаг хошуу]] || 1731 || Dingdzaraši || [[Ордос]] || |- |} ===шууд хяналттай хошуу=== {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || Харьяалан захирах манж сайд || аймаг || Тайлбар |- || [[Их Мянган хошуу]] || ? || N/A || Хөлөнбуйр аймгийн дэд дутун (呼倫貝爾副都統) || [[Өөлд]] || |- || [[Ширээт Хүрээ хошуу]] || ? || [[Ширээт Дархан Цорж хутагт]] || Мүгдэнгийн Жанжин (盛京將軍) || Ширээт Дархан Цорж хутагтын шавь || |- |} ==Гадаад Монгол== ===Хэрлэн Барс хотод чуулган=== [[Сэцэн хан аймаг|Хэрлэн Барс хотод чуулган]] (Халхын дорнод зам) нь 23 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Сэцэн ханы хошуу]] || 1691 || [[Өмхэй]] || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Дархан засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн зүүн гарын дундад хошуу]] || 1691 || Намжил || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Илдэн засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад баруун этгээдийн хошуу]] || 1691 || Пунсаг || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Сэцэн засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын дундад хошуу]] || 1691 || Цэвдэн || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Эрдэнэ далай засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад дахь зүүн этгээдийн хошуу]] || 1691 || Буджав || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Бишрэлт засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад адгийн хошуу]] || 1691 || Дарь || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Жонон засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад дахь умард хошуу]] || 1691 || Цэвдэн || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Чин ачит засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад өмнөд хошуу]] || 1691 || Ананда || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Эрхэмсэг засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн зүүн гарын өмнөд хошуу]] || 1695 || Ханд || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Ахай засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын дундад баруун этгээдийн хошуу]] || 1711 || Цэрэнванбу || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Ёст засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн зүүн гарын умард хошуу]] || 1691 || Цэрэндаш || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Зоригт засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын дундад өмнөд хошуу]] || 1754 || Цэрэндоёд || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Үйзэн засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн зүүн гарын умард адгийн хошуу]] || 1711 || Дорждаш || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Хурц засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын умард хошуу]] || 1691 || Гүржав || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Мэргэн засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын өмнөд хошуу]] || 1691 || Сэрэндаш || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Саруул засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад зүүн этгээдийн өмнөд хошуу]] || 1697 || Гончиг || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Дайчин засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад адгийн хошуу]] || 1695 || Туулай || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Далай дархан засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад баруун этгээдийн хойд хошуу]] || 1697 || Лувсан || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Сүжигт засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн зүүн гарын баруун этгээдийн хошуу]] || 1701 || Чойжамц || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Эрдэнэ засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн зүүн гарын зүүн этгээдийн хошуу]] || 1696 || Эрдэнэ || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Сэргэлэн засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын зүүн этгээдийн хошуу]] || 1701 || Гэндэн || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Баатар засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын дундад зүүн этгээдийн хошуу]] || 1713 || Чойнжур || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Эрх засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад адгийн баруун этгээдийн хошуу]] || 1735 || Ванжилжав || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Егүзэр хутагтын шавь]] || 1864 || [[Егүзэр хутагт]] || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- |} ===Цэцэрлэгийн чуулган=== [[Сайн ноён хан аймаг|Цэцэрлэгийн чуулган]] (Халхын умард зам) нь 24 хошуу байсан байна. ===Хан уулын чуулган=== [[Түшээт хан аймаг|Хан уулын чуулган]] (Халхын хойт зам) нь 17 хошуу байсан байна. ===Заг голын эх Биндэръяа нуурын чуулган=== [[Засагт хан аймаг|Заг голын эх Биндэръяа нуурын чуулган]] (Халхын өрнө зам) нь 19 хошуу байсан байна. ===Сайн заяатын зүүн гарын чуулган=== [[Дөрвөд Далай хан аймаг|Сайн заяатын зүүн гарын чуулган]] нь 12 хошуу байсан байна. ===Сайн заяатын баруун гарын чуулган=== [[Үнэн Зоригт Хан аймаг|Сайн заяатын баруун гарын чуулган]] нь 4 хошуу байсан байна. ===Үнэн сүсэгтийн чуулган=== ====Үнэн сүсэгтийн дорнод замын чуулган==== Хуучин торгууд аймгийг Үнэн сүсэгтийн дорнод замын чуулган нь 2 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Үнэн сүжигтийн дорно замын чуулганы хуучин торгуудын баруун хошуу]] || 1771 || Bambar || Жаргалант Торгууд (дорнод замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн дорно замын чуулганы хуучин торгуудын зүүн хошуу]] || 1771 || Čibten || Жаргалант Торгууд (дорнод замын [[Хуучин торгууд]]) || |- |} ====Үнэн сүсэгтийн өрнөд замын чуулган==== Хуучин торгууд аймгийг Үнэн сүсэгтийн өрнөд замын чуулган нь 1 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Үнэн сүжигтийн өрнөд замын чуулганы хуучин торгуудын хошуу]] || 1771 || Momontu || Жин хэ орчмын Торгууд (өрнөд замын [[Хуучин торгууд]]) || |- |} ====Үнэн сүсэгтийн өмнөд замын чуулган==== Хуучин торгууд аймгийг Үнэн сүсэгтийн өмнөд замын чуулган нь 4 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Үнэн сүжигтийн өмнөд замын чуулганы хуучин торгуудын хошуу]] || 1771 || [[Убаши]] || Хар Сайрын Торгууд (өмнөд замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн өмнөд замын чуулганы хуучин торгуудын дундад хошуу]] || 1771 || Emegen Ubaši || Хар Сайрын Торгууд (өмнөд замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн өмнөд замын чуулганы хуучин торгуудын баруун хошуу]] || 1771 || Bayijiqu || Хар Сайрын Торгууд (өмнөд замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн өмнөд замын чуулганы хуучин торгуудын зүүн хошуу]] || 1771 || Ber Qašiq-a || Хар Сайрын Торгууд (өмнөд замын [[Хуучин торгууд]]) || |- |} ====Үнэн сүсэгтийн умард замын чуулган==== Хуучин торгууд аймгийг Үнэн сүсэгтийн умард замын чуулган нь 3 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Үнэн сүжигтийн умарт замын чуулганы хуучин торгуудын хошуу]] || 1771 || Tsëbegdorji || Ховог сайрын Торгууд (умард замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн умарт замын чуулганы хуучин торгуудын баруун хошуу]] || 1785 || Günggečering || Ховог сайрын Торгууд (умард замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн умарт замын чуулганы хуучин торгуудын зүүн хошуу]] || 1785 || Aɣsaqal || Ховог сайрын Торгууд (умард замын [[Хуучин торгууд]]) || |- |} ===Чин сэтгэлтийн чуулган=== [[Чин сэтгэлтийн чуулган]] нь 2 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Жаргалант торгуудын баруун хошуу]] || 1771 || Шэрэн || [[Шинэ Торгууд]] || |- || [[Жаргалант торгуудын зүүн хошуу]] || 1771 || Šar-a Köken || [[Шинэ Торгууд]] || |- |} ===Бат сэтгэлтийн чуулган=== [[Бат сэтгэлтийн чуулган]] нь 3 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Дундад замын Хошуудын хошуу]] || 1771 || Güngge || Дундад замын [[Хошууд]] || 1797 онд хүчингүй болсон |- || [[Дундад замын Хошуудын дундад хошуу]] || 1771 || Yarimpil || Дундад замын [[Хошууд]] || |- || [[Дундад замын Хошуудын баруун хошуу]] || 1771 || Noqai || Дундад замын [[Хошууд]] || |- || [[Дундад замын Хошуудын зүүн хошуу]] || 1775 || Bayarlaqu || Дундад замын [[Хошууд]] || |- |} ===Хөхнуурын зүүн гарын чуулган=== [[Хөхнуурын зүүн гарын чуулган]] нь 12 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Хошуудын баруун өмнөд хошуу]] || 1771 || Цэвээнравдан || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын баруун хойд хошуу]] || 1716 || Даян || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын умард зүүн гаран хошуу]] || 1711 || Сономдаш || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын өмнөд баруун гаран адаг хошуу]] || 1711 || Lobdzangdarja || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын өмнөд зүүн гаран хойд хошуу]] || 1671 || Kaldandasi || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын өмнөд баруун гаран хойд хошуу]] || 1723 || Сономдаш || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын умард өмнө хошуу]] || 1711 || Цэрэн || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын умард баруун адаг хошуу]] || 1725 || Damarinsebten || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын умард зүүн адаг хошуу]] || 1725 || Isiduljab || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Торгуудын баруун хошуу]] || 1725 || Seterbom || [[Дээд монголчууд]]ын [[Торгууд]] || |- || [[Торгуудын өмнөд хойд хошуу]] || 1724 || Danjung || [[Дээд монголчууд]]ын [[Торгууд]] || |- || [[Хошуудын баруун баруун гаран дундад хошуу]] || 1725 || Čeringnamjal || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- |} ===Хөхнуурын баруун гарын чуулган=== [[Хөхнуурын баруун гарын чуулган]] нь 12 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Цоросын өмнөд баруун гарын тэргүүн хошуу]] || 1703 || Sebtenjal || [[Дээд монголчууд]]ын [[Цорос]] || |- || [[Хошуудын өмнөд зүүн гаран тэргүүн хошуу]] || 1704 || Гомбо || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын өмнөд зүүн гаран адаг хошуу]] || 1698 || Намжил || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын умард баруун гаран хошуу]] || 1723 || Čeringdondub || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Цоросын умард дундад хошуу]] || 1716 || Равдан || [[Дээд монголчууд]]ын [[Цорос]] || |- || [[Хойдын өмнө хошуу]] || 1725 || Güngge || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хойт|Хойд]] || |- || [[Хошуудын баруун баруун гаран өмнөд хошуу]] || 1716 || Равдан || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын баруун зүүн гаран хойд хошуу]] || 1725 || Qarɣas || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын зүүн дээд хошуу]] || 1725 || Жаб || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын баруун баруун гарын хойд хошуу]] || 1725 || Sebten Bošoɣtu || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Торгуудын өмнөд дундад хошуу]] || 1725 || Sonomrabtandorji || [[Дээд монголчууд]]ын [[Торгууд]] || |- || [[Халхын өмнөд баруун хошуу]] || 1765 || Dasidondob || [[Дээд монголчууд]]ын [[Халх]] || |- |} ===Шар голын өмнөд хэсэг 5 хошуу=== ===шууд хяналттай хошуу=== {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || Харьяалан захирах манж сайд || аймаг || Тайлбар |- || [[Алшаа хошуу|Алашаагийн өөлд хошуу]] || 1697 || Qoruli || Шанси-Ганьсугийн бүгдийг захирагч сайд (陝甘總督) || Алашаагийн [[Хошууд]] || |- || [[Эзнээ хошуу|Эзнээ голын торгууд хошуу]] || 1704 || Arabjur || Шанси-Ганьсугийн бүгдийг захирагч сайд (陝甘總督) || [[Торгууд]] || |- || [[Хошуудын өмнөд тэргүүн хошуу]] || 1701 || Čaɣan Danjin || Шининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || Шар мөрөны өмнөд хэсэг 5 хошуу (河南五旗) |- || [[Хошуудын өмнөд баруун гаран дундад хошуу]] || 1720 || Arabtanjamsu || Шининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || Шар мөрөны өмнөд хэсэг 5 хошуу (河南五旗) |- || [[Хошуудын өмнөд зүүн гаран дундад хошуу]] || 1731 || Čaɣan Rabtan || Шининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || Шар мөрөны өмнөд хэсэг 5 хошуу (河南五旗) |- || [[Хошуудын өмнөд зүүн гаран дэд хошуу]] || 1746 || Čeringdorji || Шининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || 1806 онд хүчингүй болсон |- || [[Торгуудын өмнө өмнөд хошуу]] || 1731 || Darja || Шининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) || [[Дээд монголчууд]]ын [[Торгууд]] || Шар мөрөны өмнөд хэсэг 5 хошуу (河南五旗) |- || [[Цагаан номун ханы хошуу]] || ? || [[Цагаан номун хан хутагт]] || Шининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) || [[Дээд монголчууд]]ын Цагаан номун хан хутагтын шавь || Шар мөрөны өмнөд хэсэг 5 хошуу (河南五旗) |- || [[Шинэ хошуудын засгийн хошуу]] || 1771 || Buyankhishig || [[Ховдын манж сайдын газар]] || [[Шинэ Хошууд]] || |- |} ==Эшлэл== {{reflist}} ==Мөн үзэх== *[[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улсын засаг захиргааны нэгж]] [[Ангилал:Манжийн үеийн Монгол]] [[Ангилал:Өвөр Монголын түүх]] [[Ангилал:Монголын засаг захиргааны гишүүнчлэл]] 1oqsq0lfvf72kveu4dbm3ecsetb44y4 851740 851711 2026-03-29T02:47:31Z 唐吉訶德的侍從 5036 851740 wikitext text/x-wiki [[File:STANFORD(1917) p67-68 PLATE22. MONGOLIA (14597137480).jpg|thumb|right|200px|Манжийн үеийн Монгол]] [[Манжийн үеийн Монгол]] нь шууд хяналттай монгол, Өвөр Монгол, Гадаад Монгол байсан байна. ==шууд хяналттай монгол== *[[Цахар]] (Цахар [[Найман хошуу]]) *[[Дарьганга]] *[[Гуйхуа хотын Түмэд]] 1 хошуу *[[Барга]] (Хуучин Барга [[Найман хошуу]], Шинэ Барга [[Найман хошуу]]) *[[Тагнын Урианхайн хязгаар|Тагнын Урианхай]] 5 хошуу *[[Мянгад]] 1 хошуу *[[Захчин]] *[[Хойт]] *[[Алтайн Урианхай]] *[[Алтан нуурын Урианхай]] *[[Дам монголчууд]] ==Өвөр Монгол== ===Жиримийн чуулган=== [[Жиримийн чуулган]] нь 10 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Хорчин баруун гарын дундад хошуу]] || 1626 || [[Ууба]] || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Хорчин зүүн гарын дунд хошуу]] || 1636 || [[Манзушир (Дархан чин ван)|Манзушир]] || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Хорчин баруун гарын өмнөд хошуу]] || 1636 || [[Будачи]] || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Хорчин зүүн гарын өмнөд хошуу]] || 1636 || [[Хонгор]] || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Хорчин зүүн гарын хойд хошуу]] || 1636 || [[Донхор илдэч|Донхор]] || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Хорчин баруун гарын хойд хошуу]] || 1636 || Ламасхив || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Жалайд хошуу]] || 1648 || Монгон || [[Жалайд]] || |- || [[Дөрвөд Монгол өөртөө засах хошуу|Дөрвөд хошуу]] || 1636 || Сэрэн || [[Дөрвөд]] || |- || [[Өмнөд Горлос Монгол өөртөө засах шянь|Горлосын өмнөд хошуу]] || 1648 || Бумба || [[Горлос]] || |- || [[Зуу Юань шянь|Горлосын хойд хошуу]] || 1636 || Гүмү || [[Горлос]] || |- |} ===Зуу Удын чуулган=== [[Зуу Удын чуулган]] нь 11 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Аохан хошуу]] || 1636 || Банди || [[Аохан]] || |- || [[Найман хошуу]] || 1636 || Günčoɣ || [[Найман]] || |- || [[Баарин баруун хошуу|Баарин баруун гарын хошуу]] || 1648 || Сэвдэн || [[Баарин]] || |- || [[Баарин зүүн хошуу|Баарин зүүн гарын хошуу]] || 1648 || Манзушир || [[Баарин]] || |- || [[Жарууд хошуу|Жарууд зүүн гарын хошуу]] || 1648 || Šangɣijab || [[Жарууд]] || |- || [[Жарууд хошуу|Жарууд баруун гарын хошуу]] || 1648 || Sangɣar || [[Жарууд]] || |- || [[Ар Хорчин хошуу]] || 1644 || Mojang || [[Ар хорчин]] || |- || [[Онниуд зүүн гарын хошуу]] || 1636 || Sün Düreng || [[Огниуд]] || |- || [[Онниуд баруун гарын хошуу]] || 1636 || Düng Dayičing || [[Огниуд]] || |- || [[Хэшигтэн хошуу]] || 1652 || Соном || [[Хэшигтэн]] || |- || [[Халх зүүн гарын хошуу]] || 1664 || Gümbu Ilden || Халх зүүн гар || |- |} ===Зостын чуулган=== [[Зостын чуулган]] нь 5 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Харчин баруун гарын хошуу]] || 1635 || Gürüskib || [[Харчин]] || |- || [[Харчин зүүн гарын хошуу]] || 1635 || Сэрэн || [[Харчин]] || |- || [[Харчин дундад хошуу]] || 1705 || Gerel || [[Харчин]] || |- || [[Түмэд зүүн гарын хошуу]] || 1635 || Шамба || [[Түмэд]] || |- || [[Түмэд баруун гарын хошуу]] || 1648 || Гүмү || [[Түмэд]] || |- |} ===Шилийн Гол чуулган=== [[Шилийн Гол чуулган]] нь 10 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Баруун Үзэмчин хошуу|Үзэмчин баруун гарын хошуу]] || 1641 || [[Дорж сэцэн жонон (Үзэмчин)|Дорж]] || [[Үзэмчин]] || |- || [[Зүүн үзэмчин хошуу|Үзэмчин зүүн гарын хошуу]] || 1646 || Сэрэн || [[Үзэмчин]] || |- || [[Хуучид зүүн гарын хошуу]] || 1646 || Bolod || [[Хуучид]] || |- || [[Хуучид баруун гарын хошуу]] || 1653 || Garm-a Sevang || [[Хуучид]] || |- || [[Сөнөд зүүн хошуу|Сөнөд зүүн гарын хошуу]] || 1641 || [[Тэнгис мэргэн ван|Тэнгис]] || [[Сөнөд]] || |- || [[Сөнөд баруун хошуу|Сөнөд баруун гарын хошуу]] || 1642 || Seusa || [[Сөнөд]] || |- || [[Авга хошуу|Авга зүүн гарын хошуу]] || 1651 || Düsker || [[Авга (овог)|Авга]] || |- || [[Авга хошуу|Авга баруун гарын хошуу]] || 1789 || Baldan Sereng || [[Авга (овог)|Авга]] || |- || [[Шилийн хот|Авга нар баруун гарын хошуу]] || 1667 || Sereng Mergen || [[Авга нар]] || |- || [[Шилийн хот|Авга нар зүүн гарын хошуу]] || 1665 || Düng Israb || [[Авга нар]] || |- |} ===Улаанцавын чуулган=== [[Улаанцавын чуулган]] нь 6 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Дөрвөд хошуу|Дөрвөн хүүхэд хошуу]] || 1636 || Ombu || [[Дөрвөн хүүхэд]] || |- || [[Муумянган хошуу]] || 1664 || Сэнгэ || [[Муумянган]] || |- || [[Урадын хойд хошуу]] || 1648 || Tuba || [[Урад]] || |- || [[Урадын өмнөд хошуу]] || 1648 || Üban || [[Урад]] || |- || [[Урадын дундад хошуу]] || 1648 || Baɣbaqai || [[Урад]] || |- || [[Халх баруун гарын хошуу]] || 1653 || Bontar || Халх баруун гар || |- |} ===Их Зуугийн чуулган=== [[Их Зуугийн чуулган]] нь 7 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Ордос зүүн гарын дундад хошуу]] || 1649 || [[Ринчин жонон|Ринчин]] || [[Ордос]] || |- || [[Отог хошуу|Ордос баруун гарын дундад хошуу]] || 1650 || Шандан || [[Ордос]] || |- || [[Хангин хошуу|Ордос баруун гарын хойд хошуу]] || 1649 || Бага Жамц || [[Ордос]] || |- || [[Ордос зүүн гарын хойд хошуу]] || 1650 || Šaɣja || [[Ордос]] || |- || [[Ордос баруун гарын өмнөд хошуу]] || 1649 || Ринчин || [[Ордос]] || |- || [[Ордос зүүн гарын өмнөд хошуу]] || 1649 || Сэрэн || [[Ордос]] || |- || [[Ордос баруун гарын өмнөд адаг хошуу]] || 1731 || Dingdzaraši || [[Ордос]] || |- |} ===Чуулгангүй=== {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || Харьяалан захирах манж сайд || аймаг || Тайлбар |- || [[Их Мянган хошуу]] || ? || N/A || Хөлөнбуйр аймгийн дэд дутун (呼倫貝爾副都統) || [[Өөлд]] || |- || [[Ширээт Хүрээ хошуу]] || ? || [[Ширээт Дархан Цорж хутагт]] || Мүгдэнгийн Жанжин (盛京將軍) || Ширээт Дархан Цорж хутагтын шавь || |- |} ==Гадаад Монгол== ===Хэрлэн Барс хотод чуулган=== [[Сэцэн хан аймаг|Хэрлэн Барс хотод чуулган]] (Халхын дорнод зам) нь 23 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Сэцэн ханы хошуу]] || 1691 || [[Өмхэй]] || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Дархан засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн зүүн гарын дундад хошуу]] || 1691 || Намжил || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Илдэн засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад баруун этгээдийн хошуу]] || 1691 || Пунсаг || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Сэцэн засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын дундад хошуу]] || 1691 || Цэвдэн || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Эрдэнэ далай засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад дахь зүүн этгээдийн хошуу]] || 1691 || Буджав || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Бишрэлт засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад адгийн хошуу]] || 1691 || Дарь || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Жонон засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад дахь умард хошуу]] || 1691 || Цэвдэн || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Чин ачит засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад өмнөд хошуу]] || 1691 || Ананда || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Эрхэмсэг засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн зүүн гарын өмнөд хошуу]] || 1695 || Ханд || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Ахай засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын дундад баруун этгээдийн хошуу]] || 1711 || Цэрэнванбу || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Ёст засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн зүүн гарын умард хошуу]] || 1691 || Цэрэндаш || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Зоригт засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын дундад өмнөд хошуу]] || 1754 || Цэрэндоёд || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Үйзэн засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн зүүн гарын умард адгийн хошуу]] || 1711 || Дорждаш || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Хурц засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын умард хошуу]] || 1691 || Гүржав || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Мэргэн засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын өмнөд хошуу]] || 1691 || Сэрэндаш || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Саруул засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад зүүн этгээдийн өмнөд хошуу]] || 1697 || Гончиг || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Дайчин засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад адгийн хошуу]] || 1695 || Туулай || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Далай дархан засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад баруун этгээдийн хойд хошуу]] || 1697 || Лувсан || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Сүжигт засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн зүүн гарын баруун этгээдийн хошуу]] || 1701 || Чойжамц || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Эрдэнэ засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн зүүн гарын зүүн этгээдийн хошуу]] || 1696 || Эрдэнэ || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Сэргэлэн засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын зүүн этгээдийн хошуу]] || 1701 || Гэндэн || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Баатар засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын дундад зүүн этгээдийн хошуу]] || 1713 || Чойнжур || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Эрх засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад адгийн баруун этгээдийн хошуу]] || 1735 || Ванжилжав || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Егүзэр хутагтын шавь]] || 1864 || [[Егүзэр хутагт]] || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- |} ===Цэцэрлэгийн чуулган=== [[Сайн ноён хан аймаг|Цэцэрлэгийн чуулган]] (Халхын умард зам) нь 24 хошуу байсан байна. ===Хан уулын чуулган=== [[Түшээт хан аймаг|Хан уулын чуулган]] (Халхын хойт зам) нь 17 хошуу байсан байна. ===Заг голын эх Биндэръяа нуурын чуулган=== [[Засагт хан аймаг|Заг голын эх Биндэръяа нуурын чуулган]] (Халхын өрнө зам) нь 19 хошуу байсан байна. ===Сайн заяатын зүүн гарын чуулган=== [[Дөрвөд Далай хан аймаг|Сайн заяатын зүүн гарын чуулган]] нь 12 хошуу байсан байна. ===Сайн заяатын баруун гарын чуулган=== [[Үнэн Зоригт Хан аймаг|Сайн заяатын баруун гарын чуулган]] нь 4 хошуу байсан байна. ===Үнэн сүсэгтийн чуулган=== ====Үнэн сүсэгтийн дорнод замын чуулган==== Хуучин торгууд аймгийг Үнэн сүсэгтийн дорнод замын чуулган нь 2 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Үнэн сүжигтийн дорно замын чуулганы хуучин торгуудын баруун хошуу]] || 1771 || Bambar || Жаргалант Торгууд (дорнод замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн дорно замын чуулганы хуучин торгуудын зүүн хошуу]] || 1771 || Čibten || Жаргалант Торгууд (дорнод замын [[Хуучин торгууд]]) || |- |} ====Үнэн сүсэгтийн өрнөд замын чуулган==== Хуучин торгууд аймгийг Үнэн сүсэгтийн өрнөд замын чуулган нь 1 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Үнэн сүжигтийн өрнөд замын чуулганы хуучин торгуудын хошуу]] || 1771 || Momontu || Жин хэ орчмын Торгууд (өрнөд замын [[Хуучин торгууд]]) || |- |} ====Үнэн сүсэгтийн өмнөд замын чуулган==== Хуучин торгууд аймгийг Үнэн сүсэгтийн өмнөд замын чуулган нь 4 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Үнэн сүжигтийн өмнөд замын чуулганы хуучин торгуудын хошуу]] || 1771 || [[Убаши]] || Хар Сайрын Торгууд (өмнөд замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн өмнөд замын чуулганы хуучин торгуудын дундад хошуу]] || 1771 || Emegen Ubaši || Хар Сайрын Торгууд (өмнөд замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн өмнөд замын чуулганы хуучин торгуудын баруун хошуу]] || 1771 || Bayijiqu || Хар Сайрын Торгууд (өмнөд замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн өмнөд замын чуулганы хуучин торгуудын зүүн хошуу]] || 1771 || Ber Qašiq-a || Хар Сайрын Торгууд (өмнөд замын [[Хуучин торгууд]]) || |- |} ====Үнэн сүсэгтийн умард замын чуулган==== Хуучин торгууд аймгийг Үнэн сүсэгтийн умард замын чуулган нь 3 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Үнэн сүжигтийн умарт замын чуулганы хуучин торгуудын хошуу]] || 1771 || Tsëbegdorji || Ховог сайрын Торгууд (умард замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн умарт замын чуулганы хуучин торгуудын баруун хошуу]] || 1785 || Günggečering || Ховог сайрын Торгууд (умард замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн умарт замын чуулганы хуучин торгуудын зүүн хошуу]] || 1785 || Aɣsaqal || Ховог сайрын Торгууд (умард замын [[Хуучин торгууд]]) || |- |} ===Чин сэтгэлтийн чуулган=== [[Чин сэтгэлтийн чуулган]] нь 2 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Жаргалант торгуудын баруун хошуу]] || 1771 || Шэрэн || [[Шинэ Торгууд]] || |- || [[Жаргалант торгуудын зүүн хошуу]] || 1771 || Šar-a Köken || [[Шинэ Торгууд]] || |- |} ===Бат сэтгэлтийн чуулган=== [[Бат сэтгэлтийн чуулган]] нь 3 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Дундад замын Хошуудын хошуу]] || 1771 || Güngge || Дундад замын [[Хошууд]] || 1797 онд хүчингүй болсон |- || [[Дундад замын Хошуудын дундад хошуу]] || 1771 || Yarimpil || Дундад замын [[Хошууд]] || |- || [[Дундад замын Хошуудын баруун хошуу]] || 1771 || Noqai || Дундад замын [[Хошууд]] || |- || [[Дундад замын Хошуудын зүүн хошуу]] || 1775 || Bayarlaqu || Дундад замын [[Хошууд]] || |- |} ===Хөхнуурын зүүн гарын чуулган=== [[Хөхнуурын зүүн гарын чуулган]] нь 12 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Хошуудын баруун өмнөд хошуу]] || 1771 || Цэвээнравдан || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын баруун хойд хошуу]] || 1716 || Даян || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын умард зүүн гаран хошуу]] || 1711 || Сономдаш || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын өмнөд баруун гаран адаг хошуу]] || 1711 || Lobdzangdarja || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын өмнөд зүүн гаран хойд хошуу]] || 1671 || Kaldandasi || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын өмнөд баруун гаран хойд хошуу]] || 1723 || Сономдаш || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын умард өмнө хошуу]] || 1711 || Цэрэн || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын умард баруун адаг хошуу]] || 1725 || Damarinsebten || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын умард зүүн адаг хошуу]] || 1725 || Isiduljab || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Торгуудын баруун хошуу]] || 1725 || Seterbom || [[Дээд монголчууд]]ын [[Торгууд]] || |- || [[Торгуудын өмнөд хойд хошуу]] || 1724 || Danjung || [[Дээд монголчууд]]ын [[Торгууд]] || |- || [[Хошуудын баруун баруун гаран дундад хошуу]] || 1725 || Čeringnamjal || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- |} ===Хөхнуурын баруун гарын чуулган=== [[Хөхнуурын баруун гарын чуулган]] нь 12 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Цоросын өмнөд баруун гарын тэргүүн хошуу]] || 1703 || Sebtenjal || [[Дээд монголчууд]]ын [[Цорос]] || |- || [[Хошуудын өмнөд зүүн гаран тэргүүн хошуу]] || 1704 || Гомбо || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын өмнөд зүүн гаран адаг хошуу]] || 1698 || Намжил || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын умард баруун гаран хошуу]] || 1723 || Čeringdondub || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Цоросын умард дундад хошуу]] || 1716 || Равдан || [[Дээд монголчууд]]ын [[Цорос]] || |- || [[Хойдын өмнө хошуу]] || 1725 || Güngge || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хойт|Хойд]] || |- || [[Хошуудын баруун баруун гаран өмнөд хошуу]] || 1716 || Равдан || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын баруун зүүн гаран хойд хошуу]] || 1725 || Qarɣas || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын зүүн дээд хошуу]] || 1725 || Жаб || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын баруун баруун гарын хойд хошуу]] || 1725 || Sebten Bošoɣtu || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Торгуудын өмнөд дундад хошуу]] || 1725 || Sonomrabtandorji || [[Дээд монголчууд]]ын [[Торгууд]] || |- || [[Халхын өмнөд баруун хошуу]] || 1765 || Dasidondob || [[Дээд монголчууд]]ын [[Халх]] || |- |} ===Чуулгангүй=== {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || Харьяалан захирах манж сайд || аймаг || Тайлбар |- || [[Алшаа хошуу|Алашаагийн өөлд хошуу]] || 1697 || Qoruli || Шанси-Ганьсугийн бүгдийг захирагч сайд (陝甘總督) || Алашаагийн [[Хошууд]] || |- || [[Эзнээ хошуу|Эзнээ голын торгууд хошуу]] || 1704 || Arabjur || Шанси-Ганьсугийн бүгдийг захирагч сайд (陝甘總督) || [[Торгууд]] || |- || [[Хошуудын өмнөд тэргүүн хошуу]] || 1701 || Čaɣan Danjin || Шининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || Шар мөрөны өмнөд хэсэг 5 хошуу (河南五旗) |- || [[Хошуудын өмнөд баруун гаран дундад хошуу]] || 1720 || Arabtanjamsu || Шининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || Шар мөрөны өмнөд хэсэг 5 хошуу (河南五旗) |- || [[Хошуудын өмнөд зүүн гаран дундад хошуу]] || 1731 || Čaɣan Rabtan || Шининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || Шар мөрөны өмнөд хэсэг 5 хошуу (河南五旗) |- || [[Хошуудын өмнөд зүүн гаран дэд хошуу]] || 1746 || Čeringdorji || Шининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || 1806 онд хүчингүй болсон |- || [[Торгуудын өмнө өмнөд хошуу]] || 1731 || Darja || Шининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) || [[Дээд монголчууд]]ын [[Торгууд]] || Шар мөрөны өмнөд хэсэг 5 хошуу (河南五旗) |- || [[Цагаан номун ханы хошуу]] || ? || [[Цагаан номун хан хутагт]] || Шининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) || [[Дээд монголчууд]]ын Цагаан номун хан хутагтын шавь || Шар мөрөны өмнөд хэсэг 5 хошуу (河南五旗) |- || [[Шинэ хошуудын засгийн хошуу]] || 1771 || Buyankhishig || [[Ховдын манж сайдын газар]] || [[Шинэ Хошууд]] || |- |} ==Эшлэл== {{reflist}} ==Мөн үзэх== *[[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улсын засаг захиргааны нэгж]] [[Ангилал:Манжийн үеийн Монгол]] [[Ангилал:Өвөр Монголын түүх]] [[Ангилал:Монголын засаг захиргааны гишүүнчлэл]] lih1qgld1l5dtl190rtp5bz6lgo21gt 851742 851740 2026-03-29T02:54:26Z 唐吉訶德的侍從 5036 851742 wikitext text/x-wiki [[File:STANFORD(1917) p67-68 PLATE22. MONGOLIA (14597137480).jpg|thumb|right|200px|Манжийн үеийн Монгол]] [[Манжийн үеийн Монгол]] нь шууд хяналттай монгол, Өвөр Монгол, Гадаад Монгол байсан байна. ==шууд хяналттай монгол== *[[Цахар]] (Цахар [[Найман хошуу]]) *[[Дарьганга]] *[[Гуйхуа хотын Түмэд]] 1 хошуу *[[Барга]] (Хуучин Барга [[Найман хошуу]], Шинэ Барга [[Найман хошуу]]) *[[Тагнын Урианхайн хязгаар|Тагнын Урианхай]] 5 хошуу *[[Мянгад]] 1 хошуу *[[Захчин]] *[[Хойт]] *[[Алтайн Урианхай]] *[[Алтан нуурын Урианхай]] *[[Дам монголчууд]] ==Өвөр Монгол== ===Жиримийн чуулган=== [[Жиримийн чуулган]] нь 10 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Хорчин баруун гарын дундад хошуу]] || 1626 || [[Ууба]] || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Хорчин зүүн гарын дунд хошуу]] || 1636 || [[Манзушир (Дархан чин ван)|Манзушир]] || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Хорчин баруун гарын өмнөд хошуу]] || 1636 || [[Будачи]] || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Хорчин зүүн гарын өмнөд хошуу]] || 1636 || [[Хонгор]] || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Хорчин зүүн гарын хойд хошуу]] || 1636 || [[Донхор илдэч|Донхор]] || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Хорчин баруун гарын хойд хошуу]] || 1636 || Ламасхив || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Жалайд хошуу]] || 1648 || Монгон || [[Жалайд]] || |- || [[Дөрвөд Монгол өөртөө засах хошуу|Дөрвөд хошуу]] || 1636 || Сэрэн || [[Дөрвөд]] || |- || [[Өмнөд Горлос Монгол өөртөө засах шянь|Горлосын өмнөд хошуу]] || 1648 || Бумба || [[Горлос]] || |- || [[Зуу Юань шянь|Горлосын хойд хошуу]] || 1636 || Гүмү || [[Горлос]] || |- |} ===Зуу Удын чуулган=== [[Зуу Удын чуулган]] нь 11 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Аохан хошуу]] || 1636 || Банди || [[Аохан]] || |- || [[Найман хошуу]] || 1636 || Günčoɣ || [[Найман]] || |- || [[Баарин баруун хошуу|Баарин баруун гарын хошуу]] || 1648 || Сэвдэн || [[Баарин]] || |- || [[Баарин зүүн хошуу|Баарин зүүн гарын хошуу]] || 1648 || Манзушир || [[Баарин]] || |- || [[Жарууд хошуу|Жарууд зүүн гарын хошуу]] || 1648 || Šangɣijab || [[Жарууд]] || |- || [[Жарууд хошуу|Жарууд баруун гарын хошуу]] || 1648 || Sangɣar || [[Жарууд]] || |- || [[Ар Хорчин хошуу]] || 1644 || Mojang || [[Ар хорчин]] || |- || [[Онниуд зүүн гарын хошуу]] || 1636 || Sün Düreng || [[Огниуд]] || |- || [[Онниуд баруун гарын хошуу]] || 1636 || Düng Dayičing || [[Огниуд]] || |- || [[Хэшигтэн хошуу]] || 1652 || Соном || [[Хэшигтэн]] || |- || [[Халх зүүн гарын хошуу]] || 1664 || Gümbu Ilden || Халх зүүн гар || |- |} ===Зостын чуулган=== [[Зостын чуулган]] нь 5 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Харчин баруун гарын хошуу]] || 1635 || Gürüskib || [[Харчин]] || |- || [[Харчин зүүн гарын хошуу]] || 1635 || Сэрэн || [[Харчин]] || |- || [[Харчин дундад хошуу]] || 1705 || Gerel || [[Харчин]] || |- || [[Түмэд зүүн гарын хошуу]] || 1635 || Шамба || [[Түмэд]] || |- || [[Түмэд баруун гарын хошуу]] || 1648 || Гүмү || [[Түмэд]] || |- |} ===Шилийн Гол чуулган=== [[Шилийн Гол чуулган]] нь 10 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Баруун Үзэмчин хошуу|Үзэмчин баруун гарын хошуу]] || 1641 || [[Дорж сэцэн жонон (Үзэмчин)|Дорж]] || [[Үзэмчин]] || |- || [[Зүүн үзэмчин хошуу|Үзэмчин зүүн гарын хошуу]] || 1646 || Сэрэн || [[Үзэмчин]] || |- || [[Хуучид зүүн гарын хошуу]] || 1646 || Bolod || [[Хуучид]] || |- || [[Хуучид баруун гарын хошуу]] || 1653 || Garm-a Sevang || [[Хуучид]] || |- || [[Сөнөд зүүн хошуу|Сөнөд зүүн гарын хошуу]] || 1641 || [[Тэнгис мэргэн ван|Тэнгис]] || [[Сөнөд]] || |- || [[Сөнөд баруун хошуу|Сөнөд баруун гарын хошуу]] || 1642 || Seusa || [[Сөнөд]] || |- || [[Авга хошуу|Авга зүүн гарын хошуу]] || 1651 || Düsker || [[Авга (овог)|Авга]] || |- || [[Авга хошуу|Авга баруун гарын хошуу]] || 1789 || Baldan Sereng || [[Авга (овог)|Авга]] || |- || [[Шилийн хот|Авга нар баруун гарын хошуу]] || 1667 || Sereng Mergen || [[Авга нар]] || |- || [[Шилийн хот|Авга нар зүүн гарын хошуу]] || 1665 || Düng Israb || [[Авга нар]] || |- |} ===Улаанцавын чуулган=== [[Улаанцавын чуулган]] нь 6 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Дөрвөд хошуу|Дөрвөн хүүхэд хошуу]] || 1636 || Ombu || [[Дөрвөн хүүхэд]] || |- || [[Муумянган хошуу]] || 1664 || Сэнгэ || [[Муумянган]] || |- || [[Урадын хойд хошуу]] || 1648 || Tuba || [[Урад]] || |- || [[Урадын өмнөд хошуу]] || 1648 || Üban || [[Урад]] || |- || [[Урадын дундад хошуу]] || 1648 || Baɣbaqai || [[Урад]] || |- || [[Халх баруун гарын хошуу]] || 1653 || Bontar || Халх баруун гар || |- |} ===Их Зуугийн чуулган=== [[Их Зуугийн чуулган]] нь 7 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Ордос зүүн гарын дундад хошуу]] || 1649 || [[Ринчин жонон|Ринчин]] || [[Ордос]] || |- || [[Отог хошуу|Ордос баруун гарын дундад хошуу]] || 1650 || Шандан || [[Ордос]] || |- || [[Хангин хошуу|Ордос баруун гарын хойд хошуу]] || 1649 || Бага Жамц || [[Ордос]] || |- || [[Ордос зүүн гарын хойд хошуу]] || 1650 || Šaɣja || [[Ордос]] || |- || [[Ордос баруун гарын өмнөд хошуу]] || 1649 || Ринчин || [[Ордос]] || |- || [[Ордос зүүн гарын өмнөд хошуу]] || 1649 || Сэрэн || [[Ордос]] || |- || [[Ордос баруун гарын өмнөд адаг хошуу]] || 1731 || Dingdzaraši || [[Ордос]] || |- |} ===Чуулгангүй=== {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || Харьяалан захирах манж сайд || аймаг || Тайлбар |- || [[Их Мянган хошуу]] || ? || N/A || Хөлөнбуйр аймгийн дэд дутун (呼倫貝爾副都統) || [[Өөлд]] || |- || [[Ширээт Хүрээ хошуу]] || ? || [[Ширээт Дархан Цорж хутагт]] || Мүгдэнгийн Жанжин (盛京將軍) || Ширээт Дархан Цорж хутагтын шавь || |- |} ==Гадаад Монгол== ===Хэрлэн Барс хотод чуулган=== [[Сэцэн хан аймаг|Хэрлэн Барс хотод чуулган]] (Халхын дорнод зам) нь 23 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Сэцэн ханы хошуу]] || 1691 || [[Өмхэй]] || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Дархан засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн зүүн гарын дундад хошуу]] || 1691 || Намжил || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Илдэн засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад баруун этгээдийн хошуу]] || 1691 || Пунсаг || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Сэцэн засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын дундад хошуу]] || 1691 || Цэвдэн || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Эрдэнэ далай засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад дахь зүүн этгээдийн хошуу]] || 1691 || Буджав || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Бишрэлт засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад адгийн хошуу]] || 1691 || Дарь || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Жонон засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад дахь умард хошуу]] || 1691 || Цэвдэн || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Чин ачит засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад өмнөд хошуу]] || 1691 || Ананда || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Эрхэмсэг засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн зүүн гарын өмнөд хошуу]] || 1695 || Ханд || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Ахай засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын дундад баруун этгээдийн хошуу]] || 1711 || Цэрэнванбу || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Ёст засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн зүүн гарын умард хошуу]] || 1691 || Цэрэндаш || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Зоригт засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын дундад өмнөд хошуу]] || 1754 || Цэрэндоёд || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Үйзэн засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн зүүн гарын умард адгийн хошуу]] || 1711 || Дорждаш || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Хурц засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын умард хошуу]] || 1691 || Гүржав || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Мэргэн засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын өмнөд хошуу]] || 1691 || Сэрэндаш || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Саруул засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад зүүн этгээдийн өмнөд хошуу]] || 1697 || Гончиг || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Дайчин засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад адгийн хошуу]] || 1695 || Туулай || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Далай дархан засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад баруун этгээдийн хойд хошуу]] || 1697 || Лувсан || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Сүжигт засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн зүүн гарын баруун этгээдийн хошуу]] || 1701 || Чойжамц || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Эрдэнэ засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн зүүн гарын зүүн этгээдийн хошуу]] || 1696 || Эрдэнэ || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Сэргэлэн засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын зүүн этгээдийн хошуу]] || 1701 || Гэндэн || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Баатар засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын дундад зүүн этгээдийн хошуу]] || 1713 || Чойнжур || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Эрх засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад адгийн баруун этгээдийн хошуу]] || 1735 || Ванжилжав || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Егүзэр хутагтын шавь]] || 1864 || [[Егүзэр хутагт]] || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- |} ===Цэцэрлэгийн чуулган=== [[Сайн ноён хан аймаг|Цэцэрлэгийн чуулган]] (Халхын умард зам) нь 24 хошуу байсан байна. ===Хан уулын чуулган=== [[Түшээт хан аймаг|Хан уулын чуулган]] (Халхын хойт зам) нь 17 хошуу байсан байна. ===Заг голын эх Биндэръяа нуурын чуулган=== [[Засагт хан аймаг|Заг голын эх Биндэръяа нуурын чуулган]] (Халхын өрнө зам) нь 19 хошуу байсан байна. ===Сайн заяатын зүүн гарын чуулган=== [[Дөрвөд Далай хан аймаг|Сайн заяатын зүүн гарын чуулган]] нь 12 хошуу байсан байна. ===Сайн заяатын баруун гарын чуулган=== [[Үнэн Зоригт Хан аймаг|Сайн заяатын баруун гарын чуулган]] нь 4 хошуу байсан байна. ===Үнэн сүсэгтийн чуулган=== ====Үнэн сүсэгтийн дорнод замын чуулган==== [[Шинжаан]]ы [[Хуучин торгууд аймгийг Үнэн сүсэгтийн дорнод замын чуулган]] нь 2 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Үнэн сүжигтийн дорно замын чуулганы хуучин торгуудын баруун хошуу]] || 1771 || Bambar || Жаргалант Торгууд (дорнод замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн дорно замын чуулганы хуучин торгуудын зүүн хошуу]] || 1771 || Čibten || Жаргалант Торгууд (дорнод замын [[Хуучин торгууд]]) || |- |} ====Үнэн сүсэгтийн өрнөд замын чуулган==== [[Шинжаан]]ы [[Хуучин торгууд аймгийг Үнэн сүсэгтийн өрнөд замын чуулган]] нь 1 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Үнэн сүжигтийн өрнөд замын чуулганы хуучин торгуудын хошуу]] || 1771 || Momontu || Жин хэ орчмын Торгууд (өрнөд замын [[Хуучин торгууд]]) || |- |} ====Үнэн сүсэгтийн өмнөд замын чуулган==== [[Шинжаан]]ы [[Хуучин торгууд аймгийг Үнэн сүсэгтийн өмнөд замын чуулган]] нь 4 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Үнэн сүжигтийн өмнөд замын чуулганы хуучин торгуудын хошуу]] || 1771 || [[Убаши]] || Хар Сайрын Торгууд (өмнөд замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн өмнөд замын чуулганы хуучин торгуудын дундад хошуу]] || 1771 || Emegen Ubaši || Хар Сайрын Торгууд (өмнөд замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн өмнөд замын чуулганы хуучин торгуудын баруун хошуу]] || 1771 || Bayijiqu || Хар Сайрын Торгууд (өмнөд замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн өмнөд замын чуулганы хуучин торгуудын зүүн хошуу]] || 1771 || Ber Qašiq-a || Хар Сайрын Торгууд (өмнөд замын [[Хуучин торгууд]]) || |- |} ====Үнэн сүсэгтийн умард замын чуулган==== [[Шинжаан]]ы [[Хуучин торгууд аймгийг Үнэн сүсэгтийн умард замын чуулган]] нь 3 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Үнэн сүжигтийн умарт замын чуулганы хуучин торгуудын хошуу]] || 1771 || Tsëbegdorji || Ховог сайрын Торгууд (умард замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн умарт замын чуулганы хуучин торгуудын баруун хошуу]] || 1785 || Günggečering || Ховог сайрын Торгууд (умард замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн умарт замын чуулганы хуучин торгуудын зүүн хошуу]] || 1785 || Aɣsaqal || Ховог сайрын Торгууд (умард замын [[Хуучин торгууд]]) || |- |} ===Чин сэтгэлтийн чуулган=== [[Шинжаан]]ы [[Чин сэтгэлтийн чуулган]] нь 2 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Жаргалант торгуудын баруун хошуу]] || 1771 || Шэрэн || [[Шинэ Торгууд]] || |- || [[Жаргалант торгуудын зүүн хошуу]] || 1771 || Šar-a Köken || [[Шинэ Торгууд]] || |- |} ===Бат сэтгэлтийн чуулган=== [[Шинжаан]]ы [[Бат сэтгэлтийн чуулган]] нь 3 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Дундад замын Хошуудын хошуу]] || 1771 || Güngge || Дундад замын [[Хошууд]] || 1797 онд хүчингүй болсон |- || [[Дундад замын Хошуудын дундад хошуу]] || 1771 || Yarimpil || Дундад замын [[Хошууд]] || |- || [[Дундад замын Хошуудын баруун хошуу]] || 1771 || Noqai || Дундад замын [[Хошууд]] || |- || [[Дундад замын Хошуудын зүүн хошуу]] || 1775 || Bayarlaqu || Дундад замын [[Хошууд]] || |- |} ===Хөхнуурын зүүн гарын чуулган=== [[Дээд монголчууд]]ын [[Хөхнуурын зүүн гарын чуулган]] нь 12 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Хошуудын баруун өмнөд хошуу]] || 1771 || Цэвээнравдан || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын баруун хойд хошуу]] || 1716 || Даян || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын умард зүүн гаран хошуу]] || 1711 || Сономдаш || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын өмнөд баруун гаран адаг хошуу]] || 1711 || Lobdzangdarja || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын өмнөд зүүн гаран хойд хошуу]] || 1671 || Kaldandasi || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын өмнөд баруун гаран хойд хошуу]] || 1723 || Сономдаш || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын умард өмнө хошуу]] || 1711 || Цэрэн || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын умард баруун адаг хошуу]] || 1725 || Damarinsebten || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын умард зүүн адаг хошуу]] || 1725 || Isiduljab || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Торгуудын баруун хошуу]] || 1725 || Seterbom || [[Дээд монголчууд]]ын [[Торгууд]] || |- || [[Торгуудын өмнөд хойд хошуу]] || 1724 || Danjung || [[Дээд монголчууд]]ын [[Торгууд]] || |- || [[Хошуудын баруун баруун гаран дундад хошуу]] || 1725 || Čeringnamjal || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- |} ===Хөхнуурын баруун гарын чуулган=== [[Дээд монголчууд]]ын [[Хөхнуурын баруун гарын чуулган]] нь 12 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Цоросын өмнөд баруун гарын тэргүүн хошуу]] || 1703 || Sebtenjal || [[Дээд монголчууд]]ын [[Цорос]] || |- || [[Хошуудын өмнөд зүүн гаран тэргүүн хошуу]] || 1704 || Гомбо || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын өмнөд зүүн гаран адаг хошуу]] || 1698 || Намжил || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын умард баруун гаран хошуу]] || 1723 || Čeringdondub || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Цоросын умард дундад хошуу]] || 1716 || Равдан || [[Дээд монголчууд]]ын [[Цорос]] || |- || [[Хойдын өмнө хошуу]] || 1725 || Güngge || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хойт|Хойд]] || |- || [[Хошуудын баруун баруун гаран өмнөд хошуу]] || 1716 || Равдан || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын баруун зүүн гаран хойд хошуу]] || 1725 || Qarɣas || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын зүүн дээд хошуу]] || 1725 || Жаб || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын баруун баруун гарын хойд хошуу]] || 1725 || Sebten Bošoɣtu || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Торгуудын өмнөд дундад хошуу]] || 1725 || Sonomrabtandorji || [[Дээд монголчууд]]ын [[Торгууд]] || |- || [[Халхын өмнөд баруун хошуу]] || 1765 || Dasidondob || [[Дээд монголчууд]]ын [[Халх]] || |- |} ===Чуулгангүй=== {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || Харьяалан захирах манж сайд || аймаг || Тайлбар |- || [[Алшаа хошуу|Алашаагийн өөлд хошуу]] || 1697 || Qoruli || Шанси-Ганьсугийн бүгдийг захирагч сайд (陝甘總督) || Алашаагийн [[Хошууд]] || |- || [[Эзнээ хошуу|Эзнээ голын торгууд хошуу]] || 1704 || Arabjur || Шанси-Ганьсугийн бүгдийг захирагч сайд (陝甘總督) || [[Торгууд]] || |- || [[Хошуудын өмнөд тэргүүн хошуу]] || 1701 || Čaɣan Danjin || Шининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || Шар мөрөны өмнөд хэсэг 5 хошуу (河南五旗) |- || [[Хошуудын өмнөд баруун гаран дундад хошуу]] || 1720 || Arabtanjamsu || Шининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || Шар мөрөны өмнөд хэсэг 5 хошуу (河南五旗) |- || [[Хошуудын өмнөд зүүн гаран дундад хошуу]] || 1731 || Čaɣan Rabtan || Шининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || Шар мөрөны өмнөд хэсэг 5 хошуу (河南五旗) |- || [[Хошуудын өмнөд зүүн гаран дэд хошуу]] || 1746 || Čeringdorji || Шининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || 1806 онд хүчингүй болсон |- || [[Торгуудын өмнө өмнөд хошуу]] || 1731 || Darja || Шининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) || [[Дээд монголчууд]]ын [[Торгууд]] || Шар мөрөны өмнөд хэсэг 5 хошуу (河南五旗) |- || [[Цагаан номун ханы хошуу]] || ? || [[Цагаан номун хан хутагт]] || Шининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) || [[Дээд монголчууд]]ын Цагаан номун хан хутагтын шавь || Шар мөрөны өмнөд хэсэг 5 хошуу (河南五旗) |- || [[Шинэ хошуудын засгийн хошуу]] || 1771 || Buyankhishig || [[Ховдын манж сайдын газар]] || [[Шинэ Хошууд]] || |- |} ==Эшлэл== {{reflist}} ==Мөн үзэх== *[[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улсын засаг захиргааны нэгж]] [[Ангилал:Манжийн үеийн Монгол]] [[Ангилал:Өвөр Монголын түүх]] [[Ангилал:Монголын засаг захиргааны гишүүнчлэл]] 5w6xx77x3aldpi9dxptfks1dssk5jfw 851746 851742 2026-03-29T03:41:16Z 唐吉訶德的侍從 5036 851746 wikitext text/x-wiki [[File:STANFORD(1917) p67-68 PLATE22. MONGOLIA (14597137480).jpg|thumb|right|200px|Манжийн үеийн Монгол]] [[Манжийн үеийн Монгол]] нь шууд хяналттай монгол, Өвөр Монгол, Гадаад Монгол байсан байна. ==шууд хяналттай монгол== *[[Цахар]] (Цахар [[Найман хошуу]]) *[[Дарьганга]] *[[Гуйхуа хотын Түмэд]] 1 хошуу *[[Барга]] (Хуучин Барга [[Найман хошуу]], Шинэ Барга [[Найман хошуу]]) *[[Тагнын Урианхайн хязгаар|Тагнын Урианхай]] 5 хошуу *[[Мянгад]] 1 хошуу *[[Захчин]] *[[Хойт]] *[[Алтайн Урианхай]] *[[Алтан нуурын Урианхай]] *[[Дам монголчууд]] ==Өвөр Монгол== ===Жиримийн чуулган=== [[Жиримийн чуулган]] нь 10 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Хорчин баруун гарын дундад хошуу]] || 1626 || [[Ууба]] || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Хорчин зүүн гарын дунд хошуу]] || 1636 || [[Манзушир (Дархан чин ван)|Манзушир]] || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Хорчин баруун гарын өмнөд хошуу]] || 1636 || [[Будачи]] || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Хорчин зүүн гарын өмнөд хошуу]] || 1636 || [[Хонгор]] || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Хорчин зүүн гарын хойд хошуу]] || 1636 || [[Донхор илдэч|Донхор]] || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Хорчин баруун гарын хойд хошуу]] || 1636 || Ламасхив || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Жалайд хошуу]] || 1648 || Монгон || [[Жалайд]] || |- || [[Дөрвөд Монгол өөртөө засах хошуу|Дөрвөд хошуу]] || 1636 || Сэрэн || [[Дөрвөд]] || |- || [[Өмнөд Горлос Монгол өөртөө засах шянь|Горлосын өмнөд хошуу]] || 1648 || Бумба || [[Горлос]] || |- || [[Зуу Юань шянь|Горлосын хойд хошуу]] || 1636 || Гүмү || [[Горлос]] || |- |} ===Зуу Удын чуулган=== [[Зуу Удын чуулган]] нь 11 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Аохан хошуу]] || 1636 || Банди || [[Аохан]] || |- || [[Найман хошуу]] || 1636 || Günčoɣ || [[Найман]] || |- || [[Баарин баруун хошуу|Баарин баруун гарын хошуу]] || 1648 || Сэвдэн || [[Баарин]] || |- || [[Баарин зүүн хошуу|Баарин зүүн гарын хошуу]] || 1648 || Манзушир || [[Баарин]] || |- || [[Жарууд хошуу|Жарууд зүүн гарын хошуу]] || 1648 || Šangɣijab || [[Жарууд]] || |- || [[Жарууд хошуу|Жарууд баруун гарын хошуу]] || 1648 || Sangɣar || [[Жарууд]] || |- || [[Ар Хорчин хошуу]] || 1644 || Mojang || [[Ар хорчин]] || |- || [[Онниуд зүүн гарын хошуу]] || 1636 || Sün Düreng || [[Огниуд]] || |- || [[Онниуд баруун гарын хошуу]] || 1636 || Düng Dayičing || [[Огниуд]] || |- || [[Хэшигтэн хошуу]] || 1652 || Соном || [[Хэшигтэн]] || |- || [[Халх зүүн гарын хошуу]] || 1664 || Gümbu Ilden || Халх зүүн гар || |- |} ===Зостын чуулган=== [[Зостын чуулган]] нь 5 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Харчин баруун гарын хошуу]] || 1635 || Gürüskib || [[Харчин]] || |- || [[Харчин зүүн гарын хошуу]] || 1635 || Сэрэн || [[Харчин]] || |- || [[Харчин дундад хошуу]] || 1705 || Gerel || [[Харчин]] || |- || [[Түмэд зүүн гарын хошуу]] || 1635 || Шамба || [[Түмэд]] || |- || [[Түмэд баруун гарын хошуу]] || 1648 || Гүмү || [[Түмэд]] || |- |} ===Шилийн Гол чуулган=== [[Шилийн Гол чуулган]] нь 10 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Баруун Үзэмчин хошуу|Үзэмчин баруун гарын хошуу]] || 1641 || [[Дорж сэцэн жонон (Үзэмчин)|Дорж]] || [[Үзэмчин]] || |- || [[Зүүн үзэмчин хошуу|Үзэмчин зүүн гарын хошуу]] || 1646 || Сэрэн || [[Үзэмчин]] || |- || [[Хуучид зүүн гарын хошуу]] || 1646 || Bolod || [[Хуучид]] || |- || [[Хуучид баруун гарын хошуу]] || 1653 || Garm-a Sevang || [[Хуучид]] || |- || [[Сөнөд зүүн хошуу|Сөнөд зүүн гарын хошуу]] || 1641 || [[Тэнгис мэргэн ван|Тэнгис]] || [[Сөнөд]] || |- || [[Сөнөд баруун хошуу|Сөнөд баруун гарын хошуу]] || 1642 || Seusa || [[Сөнөд]] || |- || [[Авга хошуу|Авга зүүн гарын хошуу]] || 1651 || Düsker || [[Авга (овог)|Авга]] || |- || [[Авга хошуу|Авга баруун гарын хошуу]] || 1789 || Baldan Sereng || [[Авга (овог)|Авга]] || |- || [[Шилийн хот|Авга нар баруун гарын хошуу]] || 1667 || Sereng Mergen || [[Авга нар]] || |- || [[Шилийн хот|Авга нар зүүн гарын хошуу]] || 1665 || Düng Israb || [[Авга нар]] || |- |} ===Улаанцавын чуулган=== [[Улаанцавын чуулган]] нь 6 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Дөрвөд хошуу|Дөрвөн хүүхэд хошуу]] || 1636 || Ombu || [[Дөрвөн хүүхэд]] || |- || [[Муумянган хошуу]] || 1664 || Сэнгэ || [[Муумянган]] || |- || [[Урадын хойд хошуу]] || 1648 || Tuba || [[Урад]] || |- || [[Урадын өмнөд хошуу]] || 1648 || Üban || [[Урад]] || |- || [[Урадын дундад хошуу]] || 1648 || Baɣbaqai || [[Урад]] || |- || [[Халх баруун гарын хошуу]] || 1653 || Bontar || Халх баруун гар || |- |} ===Их Зуугийн чуулган=== [[Их Зуугийн чуулган]] нь 7 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Ордос зүүн гарын дундад хошуу]] || 1649 || [[Ринчин жонон|Ринчин]] || [[Ордос]] || |- || [[Отог хошуу|Ордос баруун гарын дундад хошуу]] || 1650 || Шандан || [[Ордос]] || |- || [[Хангин хошуу|Ордос баруун гарын хойд хошуу]] || 1649 || Бага Жамц || [[Ордос]] || |- || [[Ордос зүүн гарын хойд хошуу]] || 1650 || Šaɣja || [[Ордос]] || |- || [[Ордос баруун гарын өмнөд хошуу]] || 1649 || Ринчин || [[Ордос]] || |- || [[Ордос зүүн гарын өмнөд хошуу]] || 1649 || Сэрэн || [[Ордос]] || |- || [[Ордос баруун гарын өмнөд адаг хошуу]] || 1731 || Dingdzaraši || [[Ордос]] || |- |} ===Чуулгангүй=== {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || Харьяалан захирах манж сайд || аймаг || Тайлбар |- || [[Их Мянган хошуу]] || ? || N/A || Хөлөнбуйр аймгийн дэд дутун (呼倫貝爾副都統) || [[Өөлд]] || |- || [[Ширээт Хүрээ хошуу]] || ? || [[Ширээт Дархан Цорж хутагт]] || Мүгдэнгийн Жанжин (盛京將軍) || Ширээт Дархан Цорж хутагтын шавь || |- |} ==Гадаад Монгол== ===Хэрлэн Барс хотод чуулган=== [[Сэцэн хан аймаг|Хэрлэн Барс хотод чуулган]] (Халхын дорнод зам) нь 23 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Сэцэн ханы хошуу]] || 1691 || [[Өмхэй]] || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Дархан засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн зүүн гарын дундад хошуу]] || 1691 || Намжил || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Илдэн засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад баруун этгээдийн хошуу]] || 1691 || Пунсаг || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Сэцэн засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын дундад хошуу]] || 1691 || Цэвдэн || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Эрдэнэ далай засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад дахь зүүн этгээдийн хошуу]] || 1691 || Буджав || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Бишрэлт засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад адгийн хошуу]] || 1691 || Дарь || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Жонон засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад дахь умард хошуу]] || 1691 || Цэвдэн || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Чин ачит засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад өмнөд хошуу]] || 1691 || Ананда || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Эрхэмсэг засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн зүүн гарын өмнөд хошуу]] || 1695 || Ханд || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Ахай засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын дундад баруун этгээдийн хошуу]] || 1711 || Цэрэнванбу || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Ёст засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн зүүн гарын умард хошуу]] || 1691 || Цэрэндаш || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Зоригт засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын дундад өмнөд хошуу]] || 1754 || Цэрэндоёд || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Үйзэн засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн зүүн гарын умард адгийн хошуу]] || 1711 || Дорждаш || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Хурц засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын умард хошуу]] || 1691 || Гүржав || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Мэргэн засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын өмнөд хошуу]] || 1691 || Сэрэндаш || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Саруул засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад зүүн этгээдийн өмнөд хошуу]] || 1697 || Гончиг || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Дайчин засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад адгийн хошуу]] || 1695 || Туулай || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Далай дархан засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад баруун этгээдийн хойд хошуу]] || 1697 || Лувсан || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Сүжигт засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн зүүн гарын баруун этгээдийн хошуу]] || 1701 || Чойжамц || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Эрдэнэ засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн зүүн гарын зүүн этгээдийн хошуу]] || 1696 || Эрдэнэ || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Сэргэлэн засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын зүүн этгээдийн хошуу]] || 1701 || Гэндэн || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Баатар засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын дундад зүүн этгээдийн хошуу]] || 1713 || Чойнжур || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Эрх засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад адгийн баруун этгээдийн хошуу]] || 1735 || Ванжилжав || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Егүзэр хутагтын шавь]] || 1864 || [[Егүзэр хутагт]] || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- |} ===Цэцэрлэгийн чуулган=== [[Сайн ноён хан аймаг|Цэцэрлэгийн чуулган]] (Халхын умард зам) нь 24 хошуу байсан байна. ===Хан уулын чуулган=== [[Түшээт хан аймаг|Хан уулын чуулган]] (Халхын хойт зам) нь 17 хошуу байсан байна. ===Заг голын эх Биндэръяа нуурын чуулган=== [[Засагт хан аймаг|Заг голын эх Биндэръяа нуурын чуулган]] (Халхын өрнө зам) нь 19 хошуу байсан байна. ===Сайн заяатын зүүн гарын чуулган=== [[Дөрвөд Далай хан аймаг|Сайн заяатын зүүн гарын чуулган]] нь 12 хошуу байсан байна. ===Сайн заяатын баруун гарын чуулган=== [[Үнэн Зоригт Хан аймаг|Сайн заяатын баруун гарын чуулган]] нь 4 хошуу байсан байна. ===Үнэн сүсэгтийн чуулган=== ====Үнэн сүсэгтийн дорнод замын чуулган==== [[Шинжаан]]ы [[Хуучин торгууд аймгийг Үнэн сүсэгтийн дорнод замын чуулган]] нь 2 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Үнэн сүжигтийн дорно замын чуулганы хуучин торгуудын баруун хошуу]] || 1771 || Bambar || Жаргалант Торгууд (дорнод замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн дорно замын чуулганы хуучин торгуудын зүүн хошуу]] || 1771 || Čibten || Жаргалант Торгууд (дорнод замын [[Хуучин торгууд]]) || |- |} ====Үнэн сүсэгтийн өрнөд замын чуулган==== [[Шинжаан]]ы [[Хуучин торгууд аймгийг Үнэн сүсэгтийн өрнөд замын чуулган]] нь 1 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Үнэн сүжигтийн өрнөд замын чуулганы хуучин торгуудын хошуу]] || 1771 || Momontu || Жин хэ орчмын Торгууд (өрнөд замын [[Хуучин торгууд]]) || |- |} ====Үнэн сүсэгтийн өмнөд замын чуулган==== [[Шинжаан]]ы [[Хуучин торгууд аймгийг Үнэн сүсэгтийн өмнөд замын чуулган]] нь 4 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Үнэн сүжигтийн өмнөд замын чуулганы хуучин торгуудын хошуу]] || 1771 || [[Убаши]] || Юлдузын Торгууд (өмнөд замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн өмнөд замын чуулганы хуучин торгуудын дундад хошуу]] || 1771 || Emegen Ubaši || Юлдузын Торгууд (өмнөд замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн өмнөд замын чуулганы хуучин торгуудын баруун хошуу]] || 1771 || Bayijiqu || Юлдузын Торгууд (өмнөд замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн өмнөд замын чуулганы хуучин торгуудын зүүн хошуу]] || 1771 || Ber Qašiq-a || Юлдузын Торгууд (өмнөд замын [[Хуучин торгууд]]) || |- |} ====Үнэн сүсэгтийн умард замын чуулган==== [[Шинжаан]]ы [[Хуучин торгууд аймгийг Үнэн сүсэгтийн умард замын чуулган]] нь 3 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Үнэн сүжигтийн умарт замын чуулганы хуучин торгуудын хошуу]] || 1771 || Tsëbegdorji || Ховог сайрын Торгууд (умард замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн умарт замын чуулганы хуучин торгуудын баруун хошуу]] || 1785 || Günggečering || Ховог сайрын Торгууд (умард замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн умарт замын чуулганы хуучин торгуудын зүүн хошуу]] || 1785 || Aɣsaqal || Ховог сайрын Торгууд (умард замын [[Хуучин торгууд]]) || |- |} ===Чин сэтгэлтийн чуулган=== [[Шинжаан]]ы [[Чин сэтгэлтийн чуулган]] нь 2 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Жаргалант торгуудын баруун хошуу]] || 1771 || Шэрэн || [[Шинэ Торгууд]] || |- || [[Жаргалант торгуудын зүүн хошуу]] || 1771 || Šar-a Köken || [[Шинэ Торгууд]] || |- |} ===Бат сэтгэлтийн чуулган=== [[Шинжаан]]ы [[Бат сэтгэлтийн чуулган]] нь 3 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Дундад замын Хошуудын хошуу]] || 1771 || Güngge || Дундад замын [[Хошууд]] || 1797 онд хүчингүй болсон |- || [[Дундад замын Хошуудын дундад хошуу]] || 1771 || Yarimpil || Дундад замын [[Хошууд]] || |- || [[Дундад замын Хошуудын баруун хошуу]] || 1771 || Noqai || Дундад замын [[Хошууд]] || |- || [[Дундад замын Хошуудын зүүн хошуу]] || 1775 || Bayarlaqu || Дундад замын [[Хошууд]] || |- |} ===Хөхнуурын зүүн гарын чуулган=== [[Дээд монголчууд]]ын [[Хөхнуурын зүүн гарын чуулган]] нь 12 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Хошуудын баруун өмнөд хошуу]] || 1771 || Цэвээнравдан || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын баруун хойд хошуу]] || 1716 || Даян || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын умард зүүн гаран хошуу]] || 1711 || Сономдаш || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын өмнөд баруун гаран адаг хошуу]] || 1711 || Lobdzangdarja || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын өмнөд зүүн гаран хойд хошуу]] || 1671 || Kaldandasi || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын өмнөд баруун гаран хойд хошуу]] || 1723 || Сономдаш || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын умард өмнө хошуу]] || 1711 || Цэрэн || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын умард баруун адаг хошуу]] || 1725 || Damarinsebten || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын умард зүүн адаг хошуу]] || 1725 || Isiduljab || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Торгуудын баруун хошуу]] || 1725 || Seterbom || [[Дээд монголчууд]]ын [[Торгууд]] || |- || [[Торгуудын өмнөд хойд хошуу]] || 1724 || Danjung || [[Дээд монголчууд]]ын [[Торгууд]] || |- || [[Хошуудын баруун баруун гаран дундад хошуу]] || 1725 || Čeringnamjal || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- |} ===Хөхнуурын баруун гарын чуулган=== [[Дээд монголчууд]]ын [[Хөхнуурын баруун гарын чуулган]] нь 12 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Цоросын өмнөд баруун гарын тэргүүн хошуу]] || 1703 || Sebtenjal || [[Дээд монголчууд]]ын [[Цорос]] || |- || [[Хошуудын өмнөд зүүн гаран тэргүүн хошуу]] || 1704 || Гомбо || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын өмнөд зүүн гаран адаг хошуу]] || 1698 || Намжил || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын умард баруун гаран хошуу]] || 1723 || Čeringdondub || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Цоросын умард дундад хошуу]] || 1716 || Равдан || [[Дээд монголчууд]]ын [[Цорос]] || |- || [[Хойдын өмнө хошуу]] || 1725 || Güngge || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хойт|Хойд]] || |- || [[Хошуудын баруун баруун гаран өмнөд хошуу]] || 1716 || Равдан || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын баруун зүүн гаран хойд хошуу]] || 1725 || Qarɣas || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын зүүн дээд хошуу]] || 1725 || Жаб || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын баруун баруун гарын хойд хошуу]] || 1725 || Sebten Bošoɣtu || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Торгуудын өмнөд дундад хошуу]] || 1725 || Sonomrabtandorji || [[Дээд монголчууд]]ын [[Торгууд]] || |- || [[Халхын өмнөд баруун хошуу]] || 1765 || Dasidondob || [[Дээд монголчууд]]ын [[Халх]] || |- |} ===Чуулгангүй=== {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || Харьяалан захирах манж сайд || аймаг || Тайлбар |- || [[Алшаа хошуу|Алашаагийн өөлд хошуу]] || 1697 || Qoruli || Шанси-Ганьсугийн бүгдийг захирагч сайд (陝甘總督) || Алашаагийн [[Хошууд]] || |- || [[Эзнээ хошуу|Эзнээ голын торгууд хошуу]] || 1704 || Arabjur || Шанси-Ганьсугийн бүгдийг захирагч сайд (陝甘總督) || [[Торгууд]] || |- || [[Хошуудын өмнөд тэргүүн хошуу]] || 1701 || Čaɣan Danjin || Шининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || Шар мөрөны өмнөд хэсэг 5 хошуу (河南五旗) |- || [[Хошуудын өмнөд баруун гаран дундад хошуу]] || 1720 || Arabtanjamsu || Шининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || Шар мөрөны өмнөд хэсэг 5 хошуу (河南五旗) |- || [[Хошуудын өмнөд зүүн гаран дундад хошуу]] || 1731 || Čaɣan Rabtan || Шининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || Шар мөрөны өмнөд хэсэг 5 хошуу (河南五旗) |- || [[Хошуудын өмнөд зүүн гаран дэд хошуу]] || 1746 || Čeringdorji || Шининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || 1806 онд хүчингүй болсон |- || [[Торгуудын өмнө өмнөд хошуу]] || 1731 || Darja || Шининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) || [[Дээд монголчууд]]ын [[Торгууд]] || Шар мөрөны өмнөд хэсэг 5 хошуу (河南五旗) |- || [[Цагаан номун ханы хошуу]] || ? || [[Цагаан номун хан хутагт]] || Шининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) || [[Дээд монголчууд]]ын Цагаан номун хан хутагтын шавь || Шар мөрөны өмнөд хэсэг 5 хошуу (河南五旗) |- || [[Шинэ хошуудын засгийн хошуу]] || 1771 || Buyankhishig || [[Ховдын манж сайдын газар]] || [[Шинэ Хошууд]] || |- |} ==Эшлэл== {{reflist}} ==Мөн үзэх== *[[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улсын засаг захиргааны нэгж]] [[Ангилал:Манжийн үеийн Монгол]] [[Ангилал:Өвөр Монголын түүх]] [[Ангилал:Монголын засаг захиргааны гишүүнчлэл]] 2zxmwki5lg8mdupa37fqczq366qkp83 851748 851746 2026-03-29T03:48:48Z 唐吉訶德的侍從 5036 851748 wikitext text/x-wiki [[File:STANFORD(1917) p67-68 PLATE22. MONGOLIA (14597137480).jpg|thumb|right|200px|Манжийн үеийн Монгол]] [[Манжийн үеийн Монгол]] нь шууд хяналттай монгол, Өвөр Монгол, Гадаад Монгол байсан байна. ==шууд хяналттай монгол== *[[Цахар]] (Цахар [[Найман хошуу]]) *[[Дарьганга]] *[[Гуйхуа хотын Түмэд]] 1 хошуу *[[Барга]] (Хуучин Барга [[Найман хошуу]], Шинэ Барга [[Найман хошуу]]) *[[Тагнын Урианхайн хязгаар|Тагнын Урианхай]] 5 хошуу *[[Мянгад]] 1 хошуу *[[Захчин]] *[[Хойт]] *[[Алтайн Урианхай]] *[[Алтан нуурын Урианхай]] *[[Дам монголчууд]] ==Өвөр Монгол== ===Жиримийн чуулган=== [[Жиримийн чуулган]] нь 10 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Хорчин баруун гарын дундад хошуу]] || 1626 || [[Ууба]] || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Хорчин зүүн гарын дунд хошуу]] || 1636 || [[Манзушир (Дархан чин ван)|Манзушир]] || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Хорчин баруун гарын өмнөд хошуу]] || 1636 || [[Будачи]] || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Хорчин зүүн гарын өмнөд хошуу]] || 1636 || [[Хонгор]] || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Хорчин зүүн гарын хойд хошуу]] || 1636 || [[Донхор илдэч|Донхор]] || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Хорчин баруун гарын хойд хошуу]] || 1636 || Ламасхив || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Жалайд хошуу]] || 1648 || Монгон || [[Жалайд]] || |- || [[Дөрвөд Монгол өөртөө засах хошуу|Дөрвөд хошуу]] || 1636 || Сэрэн || [[Дөрвөд]] || |- || [[Өмнөд Горлос Монгол өөртөө засах шянь|Горлосын өмнөд хошуу]] || 1648 || Бумба || [[Горлос]] || |- || [[Зуу Юань шянь|Горлосын хойд хошуу]] || 1636 || Гүмү || [[Горлос]] || |- |} ===Зуу Удын чуулган=== [[Зуу Удын чуулган]] нь 11 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Аохан хошуу]] || 1636 || Банди || [[Аохан]] || |- || [[Найман хошуу]] || 1636 || Günčoɣ || [[Найман]] || |- || [[Баарин баруун хошуу|Баарин баруун гарын хошуу]] || 1648 || Сэвдэн || [[Баарин]] || |- || [[Баарин зүүн хошуу|Баарин зүүн гарын хошуу]] || 1648 || Манзушир || [[Баарин]] || |- || [[Жарууд хошуу|Жарууд зүүн гарын хошуу]] || 1648 || Šangɣijab || [[Жарууд]] || |- || [[Жарууд хошуу|Жарууд баруун гарын хошуу]] || 1648 || Sangɣar || [[Жарууд]] || |- || [[Ар Хорчин хошуу]] || 1644 || Mojang || [[Ар хорчин]] || |- || [[Онниуд зүүн гарын хошуу]] || 1636 || Sün Düreng || [[Огниуд]] || |- || [[Онниуд баруун гарын хошуу]] || 1636 || Düng Dayičing || [[Огниуд]] || |- || [[Хэшигтэн хошуу]] || 1652 || Соном || [[Хэшигтэн]] || |- || [[Халх зүүн гарын хошуу]] || 1664 || Gümbu Ilden || Халх зүүн гар || |- |} ===Зостын чуулган=== [[Зостын чуулган]] нь 5 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Харчин баруун гарын хошуу]] || 1635 || Gürüskib || [[Харчин]] || |- || [[Харчин зүүн гарын хошуу]] || 1635 || Сэрэн || [[Харчин]] || |- || [[Харчин дундад хошуу]] || 1705 || Gerel || [[Харчин]] || |- || [[Түмэд зүүн гарын хошуу]] || 1635 || Шамба || [[Түмэд]] || |- || [[Түмэд баруун гарын хошуу]] || 1648 || Гүмү || [[Түмэд]] || |- |} ===Шилийн Гол чуулган=== [[Шилийн Гол чуулган]] нь 10 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Баруун Үзэмчин хошуу|Үзэмчин баруун гарын хошуу]] || 1641 || [[Дорж сэцэн жонон (Үзэмчин)|Дорж]] || [[Үзэмчин]] || |- || [[Зүүн үзэмчин хошуу|Үзэмчин зүүн гарын хошуу]] || 1646 || Сэрэн || [[Үзэмчин]] || |- || [[Хуучид зүүн гарын хошуу]] || 1646 || Bolod || [[Хуучид]] || |- || [[Хуучид баруун гарын хошуу]] || 1653 || Garm-a Sevang || [[Хуучид]] || |- || [[Сөнөд зүүн хошуу|Сөнөд зүүн гарын хошуу]] || 1641 || [[Тэнгис мэргэн ван|Тэнгис]] || [[Сөнөд]] || |- || [[Сөнөд баруун хошуу|Сөнөд баруун гарын хошуу]] || 1642 || Seusa || [[Сөнөд]] || |- || [[Авга хошуу|Авга зүүн гарын хошуу]] || 1651 || Düsker || [[Авга (овог)|Авга]] || |- || [[Авга хошуу|Авга баруун гарын хошуу]] || 1789 || Baldan Sereng || [[Авга (овог)|Авга]] || |- || [[Шилийн хот|Авга нар баруун гарын хошуу]] || 1667 || Sereng Mergen || [[Авга нар]] || |- || [[Шилийн хот|Авга нар зүүн гарын хошуу]] || 1665 || Düng Israb || [[Авга нар]] || |- |} ===Улаанцавын чуулган=== [[Улаанцавын чуулган]] нь 6 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Дөрвөд хошуу|Дөрвөн хүүхэд хошуу]] || 1636 || Ombu || [[Дөрвөн хүүхэд]] || |- || [[Муумянган хошуу]] || 1664 || Сэнгэ || [[Муумянган]] || |- || [[Урадын хойд хошуу]] || 1648 || Tuba || [[Урад]] || |- || [[Урадын өмнөд хошуу]] || 1648 || Üban || [[Урад]] || |- || [[Урадын дундад хошуу]] || 1648 || Baɣbaqai || [[Урад]] || |- || [[Халх баруун гарын хошуу]] || 1653 || Bontar || Халх баруун гар || |- |} ===Их Зуугийн чуулган=== [[Их Зуугийн чуулган]] нь 7 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Ордос зүүн гарын дундад хошуу]] || 1649 || [[Ринчин жонон|Ринчин]] || [[Ордос]] || |- || [[Отог хошуу|Ордос баруун гарын дундад хошуу]] || 1650 || Шандан || [[Ордос]] || |- || [[Хангин хошуу|Ордос баруун гарын хойд хошуу]] || 1649 || Бага Жамц || [[Ордос]] || |- || [[Ордос зүүн гарын хойд хошуу]] || 1650 || Šaɣja || [[Ордос]] || |- || [[Ордос баруун гарын өмнөд хошуу]] || 1649 || Ринчин || [[Ордос]] || |- || [[Ордос зүүн гарын өмнөд хошуу]] || 1649 || Сэрэн || [[Ордос]] || |- || [[Ордос баруун гарын өмнөд адаг хошуу]] || 1731 || Dingdzaraši || [[Ордос]] || |- |} ===Чуулгангүй=== {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || Харьяалан захирах манж сайд || аймаг || Тайлбар |- || [[Их Мянган хошуу]] || ? || N/A || Хөлөнбуйр аймгийн дэд дутун (呼倫貝爾副都統) || [[Өөлд]] || |- || [[Ширээт Хүрээ хошуу]] || ? || [[Ширээт Дархан Цорж хутагт]] || Мүгдэнгийн Жанжин (盛京將軍) || Ширээт Дархан Цорж хутагтын шавь || |- |} ==Гадаад Монгол== ===Хэрлэн Барс хотод чуулган=== [[Сэцэн хан аймаг|Хэрлэн Барс хотод чуулган]] (Халхын дорнод зам) нь 23 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Сэцэн ханы хошуу]] || 1691 || [[Өмхэй]] || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Дархан засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн зүүн гарын дундад хошуу]] || 1691 || Намжил || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Илдэн засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад баруун этгээдийн хошуу]] || 1691 || Пунсаг || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Сэцэн засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын дундад хошуу]] || 1691 || Цэвдэн || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Эрдэнэ далай засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад дахь зүүн этгээдийн хошуу]] || 1691 || Буджав || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Бишрэлт засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад адгийн хошуу]] || 1691 || Дарь || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Жонон засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад дахь умард хошуу]] || 1691 || Цэвдэн || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Чин ачит засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад өмнөд хошуу]] || 1691 || Ананда || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Эрхэмсэг засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн зүүн гарын өмнөд хошуу]] || 1695 || Ханд || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Ахай засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын дундад баруун этгээдийн хошуу]] || 1711 || Цэрэнванбу || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Ёст засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн зүүн гарын умард хошуу]] || 1691 || Цэрэндаш || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Зоригт засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын дундад өмнөд хошуу]] || 1754 || Цэрэндоёд || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Үйзэн засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн зүүн гарын умард адгийн хошуу]] || 1711 || Дорждаш || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Хурц засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын умард хошуу]] || 1691 || Гүржав || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Мэргэн засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын өмнөд хошуу]] || 1691 || Сэрэндаш || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Саруул засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад зүүн этгээдийн өмнөд хошуу]] || 1697 || Гончиг || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Дайчин засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад адгийн хошуу]] || 1695 || Туулай || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Далай дархан засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад баруун этгээдийн хойд хошуу]] || 1697 || Лувсан || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Сүжигт засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн зүүн гарын баруун этгээдийн хошуу]] || 1701 || Чойжамц || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Эрдэнэ засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн зүүн гарын зүүн этгээдийн хошуу]] || 1696 || Эрдэнэ || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Сэргэлэн засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын зүүн этгээдийн хошуу]] || 1701 || Гэндэн || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Баатар засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын дундад зүүн этгээдийн хошуу]] || 1713 || Чойнжур || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Эрх засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад адгийн баруун этгээдийн хошуу]] || 1735 || Ванжилжав || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Егүзэр хутагтын шавь]] || 1864 || [[Егүзэр хутагт]] || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- |} ===Цэцэрлэгийн чуулган=== [[Сайн ноён хан аймаг|Цэцэрлэгийн чуулган]] (Халхын умард зам) нь 24 хошуу байсан байна. ===Хан уулын чуулган=== [[Түшээт хан аймаг|Хан уулын чуулган]] (Халхын хойт зам) нь 17 хошуу байсан байна. ===Заг голын эх Биндэръяа нуурын чуулган=== [[Засагт хан аймаг|Заг голын эх Биндэръяа нуурын чуулган]] (Халхын өрнө зам) нь 19 хошуу байсан байна. ===Сайн заяатын зүүн гарын чуулган=== [[Дөрвөд Далай хан аймаг|Сайн заяатын зүүн гарын чуулган]] нь 12 хошуу байсан байна. ===Сайн заяатын баруун гарын чуулган=== [[Үнэн Зоригт Хан аймаг|Сайн заяатын баруун гарын чуулган]] нь 4 хошуу байсан байна. ===Үнэн сүсэгтийн чуулган=== ====Үнэн сүсэгтийн дорнод замын чуулган==== [[Шинжаан]]ы [[Хуучин торгууд аймгийг Үнэн сүсэгтийн дорнод замын чуулган]] нь 2 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Үнэн сүжигтийн дорно замын чуулганы хуучин торгуудын баруун хошуу]] || 1771 || Bambar || Жаргалант Торгууд (дорнод замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн дорно замын чуулганы хуучин торгуудын зүүн хошуу]] || 1771 || Čibten || Жаргалант Торгууд (дорнод замын [[Хуучин торгууд]]) || |- |} ====Үнэн сүсэгтийн өрнөд замын чуулган==== [[Шинжаан]]ы [[Хуучин торгууд аймгийг Үнэн сүсэгтийн өрнөд замын чуулган]] нь 1 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Үнэн сүжигтийн өрнөд замын чуулганы хуучин торгуудын хошуу]] || 1771 || Momontu || Жин хэ орчмын Торгууд (өрнөд замын [[Хуучин торгууд]]) || |- |} ====Үнэн сүсэгтийн өмнөд замын чуулган==== [[Шинжаан]]ы [[Хуучин торгууд аймгийг Үнэн сүсэгтийн өмнөд замын чуулган]] нь 4 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Үнэн сүжигтийн өмнөд замын чуулганы хуучин торгуудын хошуу]] || 1771 || [[Убаши]] || Хар Сайрын Торгууд (өмнөд замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн өмнөд замын чуулганы хуучин торгуудын дундад хошуу]] || 1771 || Emegen Ubaši || Хар Сайрын Торгууд (өмнөд замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн өмнөд замын чуулганы хуучин торгуудын баруун хошуу]] || 1771 || Bayijiqu || Хар Сайрын Торгууд (өмнөд замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн өмнөд замын чуулганы хуучин торгуудын зүүн хошуу]] || 1771 || Ber Qašiq-a || Хар Сайрын Торгууд (өмнөд замын [[Хуучин торгууд]]) || |- |} ====Үнэн сүсэгтийн умард замын чуулган==== [[Шинжаан]]ы [[Хуучин торгууд аймгийг Үнэн сүсэгтийн умард замын чуулган]] нь 3 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Үнэн сүжигтийн умарт замын чуулганы хуучин торгуудын хошуу]] || 1771 || Tsëbegdorji || Ховог сайрын Торгууд (умард замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн умарт замын чуулганы хуучин торгуудын баруун хошуу]] || 1785 || Günggečering || Ховог сайрын Торгууд (умард замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн умарт замын чуулганы хуучин торгуудын зүүн хошуу]] || 1785 || Aɣsaqal || Ховог сайрын Торгууд (умард замын [[Хуучин торгууд]]) || |- |} ===Чин сэтгэлтийн чуулган=== [[Шинжаан]]ы [[Чин сэтгэлтийн чуулган]] нь 2 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Жаргалант торгуудын баруун хошуу]] || 1771 || Шэрэн || [[Шинэ Торгууд]] || |- || [[Жаргалант торгуудын зүүн хошуу]] || 1771 || Šar-a Köken || [[Шинэ Торгууд]] || |- |} ===Бат сэтгэлтийн чуулган=== [[Шинжаан]]ы [[Бат сэтгэлтийн чуулган]] нь 3 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Дундад замын Хошуудын хошуу]] || 1771 || Güngge || Дундад замын [[Хошууд]] || 1797 онд хүчингүй болсон |- || [[Дундад замын Хошуудын дундад хошуу]] || 1771 || Yarimpil || Дундад замын [[Хошууд]] || |- || [[Дундад замын Хошуудын баруун хошуу]] || 1771 || Noqai || Дундад замын [[Хошууд]] || |- || [[Дундад замын Хошуудын зүүн хошуу]] || 1775 || Bayarlaqu || Дундад замын [[Хошууд]] || |- |} ===Хөхнуурын зүүн гарын чуулган=== [[Дээд монголчууд]]ын [[Хөхнуурын зүүн гарын чуулган]] нь 12 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Хошуудын баруун өмнөд хошуу]] || 1771 || Цэвээнравдан || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын баруун хойд хошуу]] || 1716 || Даян || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын умард зүүн гаран хошуу]] || 1711 || Сономдаш || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын өмнөд баруун гаран адаг хошуу]] || 1711 || Lobdzangdarja || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын өмнөд зүүн гаран хойд хошуу]] || 1671 || Kaldandasi || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын өмнөд баруун гаран хойд хошуу]] || 1723 || Сономдаш || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын умард өмнө хошуу]] || 1711 || Цэрэн || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын умард баруун адаг хошуу]] || 1725 || Damarinsebten || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын умард зүүн адаг хошуу]] || 1725 || Isiduljab || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Торгуудын баруун хошуу]] || 1725 || Seterbom || [[Дээд монголчууд]]ын [[Торгууд]] || |- || [[Торгуудын өмнөд хойд хошуу]] || 1724 || Danjung || [[Дээд монголчууд]]ын [[Торгууд]] || |- || [[Хошуудын баруун баруун гаран дундад хошуу]] || 1725 || Čeringnamjal || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- |} ===Хөхнуурын баруун гарын чуулган=== [[Дээд монголчууд]]ын [[Хөхнуурын баруун гарын чуулган]] нь 12 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Цоросын өмнөд баруун гарын тэргүүн хошуу]] || 1703 || Sebtenjal || [[Дээд монголчууд]]ын [[Цорос]] || |- || [[Хошуудын өмнөд зүүн гаран тэргүүн хошуу]] || 1704 || Гомбо || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын өмнөд зүүн гаран адаг хошуу]] || 1698 || Намжил || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын умард баруун гаран хошуу]] || 1723 || Čeringdondub || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Цоросын умард дундад хошуу]] || 1716 || Равдан || [[Дээд монголчууд]]ын [[Цорос]] || |- || [[Хойдын өмнө хошуу]] || 1725 || Güngge || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хойт|Хойд]] || |- || [[Хошуудын баруун баруун гаран өмнөд хошуу]] || 1716 || Равдан || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын баруун зүүн гаран хойд хошуу]] || 1725 || Qarɣas || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын зүүн дээд хошуу]] || 1725 || Жаб || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын баруун баруун гарын хойд хошуу]] || 1725 || Sebten Bošoɣtu || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Торгуудын өмнөд дундад хошуу]] || 1725 || Sonomrabtandorji || [[Дээд монголчууд]]ын [[Торгууд]] || |- || [[Халхын өмнөд баруун хошуу]] || 1765 || Dasidondob || [[Дээд монголчууд]]ын [[Халх]] || |- |} ===Чуулгангүй=== {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || Харьяалан захирах манж сайд || аймаг || Тайлбар |- || [[Алшаа хошуу|Алашаагийн өөлд хошуу]] || 1697 || Qoruli || Шанси-Ганьсугийн бүгдийг захирагч сайд (陝甘總督) || Алашаагийн [[Хошууд]] || |- || [[Эзнээ хошуу|Эзнээ голын торгууд хошуу]] || 1704 || Arabjur || Шанси-Ганьсугийн бүгдийг захирагч сайд (陝甘總督) || [[Торгууд]] || |- || [[Хошуудын өмнөд тэргүүн хошуу]] || 1701 || Čaɣan Danjin || Шининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || Шар мөрөны өмнөд хэсэг 5 хошуу (河南五旗) |- || [[Хошуудын өмнөд баруун гаран дундад хошуу]] || 1720 || Arabtanjamsu || Шининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || Шар мөрөны өмнөд хэсэг 5 хошуу (河南五旗) |- || [[Хошуудын өмнөд зүүн гаран дундад хошуу]] || 1731 || Čaɣan Rabtan || Шининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || Шар мөрөны өмнөд хэсэг 5 хошуу (河南五旗) |- || [[Хошуудын өмнөд зүүн гаран дэд хошуу]] || 1746 || Čeringdorji || Шининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || 1806 онд хүчингүй болсон |- || [[Торгуудын өмнө өмнөд хошуу]] || 1731 || Darja || Шининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) || [[Дээд монголчууд]]ын [[Торгууд]] || Шар мөрөны өмнөд хэсэг 5 хошуу (河南五旗) |- || [[Цагаан номун ханы хошуу]] || ? || [[Цагаан номун хан хутагт]] || Шининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) || [[Дээд монголчууд]]ын Цагаан номун хан хутагтын шавь || Шар мөрөны өмнөд хэсэг 5 хошуу (河南五旗) |- || [[Шинэ хошуудын засгийн хошуу]] || 1771 || Buyankhishig || [[Ховдын манж сайдын газар]] || [[Шинэ Хошууд]] || |- |} ==Эшлэл== {{reflist}} ==Мөн үзэх== *[[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улсын засаг захиргааны нэгж]] [[Ангилал:Манжийн үеийн Монгол]] [[Ангилал:Өвөр Монголын түүх]] [[Ангилал:Монголын засаг захиргааны гишүүнчлэл]] 5w6xx77x3aldpi9dxptfks1dssk5jfw 851761 851748 2026-03-29T05:14:52Z 唐吉訶德的侍從 5036 851761 wikitext text/x-wiki [[File:STANFORD(1917) p67-68 PLATE22. MONGOLIA (14597137480).jpg|thumb|right|200px|Манжийн үеийн Монгол]] [[Манжийн үеийн Монгол]] нь шууд хяналттай монгол, Өвөр Монгол, Гадаад Монгол байсан байна. ==шууд хяналттай монгол== *[[Цахар]] (Цахар [[Найман хошуу]]) *[[Дарьганга]] *[[Гуйхуа хотын Түмэд]] 1 хошуу *[[Барга]] (Хуучин Барга [[Найман хошуу]], Шинэ Барга [[Найман хошуу]]) *[[Тагнын Урианхайн хязгаар|Тагнын Урианхай]] 5 хошуу *[[Мянгад]] 1 хошуу *[[Захчин]] *[[Хойт]] *[[Алтайн Урианхай]] *[[Алтан нуурын Урианхай]] *[[Дам монголчууд]] ==Өвөр Монгол== ===Жиримийн чуулган=== [[Жиримийн чуулган]] нь 10 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Хорчин баруун гарын дундад хошуу]] || 1626 || [[Ууба]] || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Хорчин зүүн гарын дунд хошуу]] || 1636 || [[Манзушир (Дархан чин ван)|Манзушир]] || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Хорчин баруун гарын өмнөд хошуу]] || 1636 || [[Будачи]] || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Хорчин зүүн гарын өмнөд хошуу]] || 1636 || [[Хонгор]] || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Хорчин зүүн гарын хойд хошуу]] || 1636 || [[Донхор илдэч|Донхор]] || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Хорчин баруун гарын хойд хошуу]] || 1636 || Ламасхив || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Жалайд хошуу]] || 1648 || Монгон || [[Жалайд]] || |- || [[Дөрвөд Монгол өөртөө засах хошуу|Дөрвөд хошуу]] || 1636 || Сэрэн || [[Дөрвөд]] || |- || [[Өмнөд Горлос Монгол өөртөө засах шянь|Горлосын өмнөд хошуу]] || 1648 || Бумба || [[Горлос]] || |- || [[Зуу Юань шянь|Горлосын хойд хошуу]] || 1636 || Гүмү || [[Горлос]] || |- |} ===Зуу Удын чуулган=== [[Зуу Удын чуулган]] нь 11 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Аохан хошуу]] || 1636 || Банди || [[Аохан]] || |- || [[Найман хошуу]] || 1636 || Günčoɣ || [[Найман]] || |- || [[Баарин баруун хошуу|Баарин баруун гарын хошуу]] || 1648 || Сэвдэн || [[Баарин]] || |- || [[Баарин зүүн хошуу|Баарин зүүн гарын хошуу]] || 1648 || Манзушир || [[Баарин]] || |- || [[Жарууд хошуу|Жарууд зүүн гарын хошуу]] || 1648 || Šangɣijab || [[Жарууд]] || |- || [[Жарууд хошуу|Жарууд баруун гарын хошуу]] || 1648 || Sangɣar || [[Жарууд]] || |- || [[Ар Хорчин хошуу]] || 1644 || Mojang || [[Ар хорчин]] || |- || [[Онниуд зүүн гарын хошуу]] || 1636 || Sün Düreng || [[Огниуд]] || |- || [[Онниуд баруун гарын хошуу]] || 1636 || Düng Dayičing || [[Огниуд]] || |- || [[Хэшигтэн хошуу]] || 1652 || Соном || [[Хэшигтэн]] || |- || [[Халх зүүн гарын хошуу]] || 1664 || Gümbu Ilden || Халх зүүн гар || |- |} ===Зостын чуулган=== [[Зостын чуулган]] нь 5 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Харчин баруун гарын хошуу]] || 1635 || Gürüskib || [[Харчин]] || |- || [[Харчин зүүн гарын хошуу]] || 1635 || Сэрэн || [[Харчин]] || |- || [[Харчин дундад хошуу]] || 1705 || Gerel || [[Харчин]] || |- || [[Түмэд зүүн гарын хошуу]] || 1635 || Шамба || [[Түмэд]] || |- || [[Түмэд баруун гарын хошуу]] || 1648 || Гүмү || [[Түмэд]] || |- |} ===Шилийн Гол чуулган=== [[Шилийн Гол чуулган]] нь 10 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Баруун Үзэмчин хошуу|Үзэмчин баруун гарын хошуу]] || 1641 || [[Дорж сэцэн жонон (Үзэмчин)|Дорж]] || [[Үзэмчин]] || |- || [[Зүүн үзэмчин хошуу|Үзэмчин зүүн гарын хошуу]] || 1646 || Сэрэн || [[Үзэмчин]] || |- || [[Хуучид зүүн гарын хошуу]] || 1646 || Bolod || [[Хуучид]] || |- || [[Хуучид баруун гарын хошуу]] || 1653 || Garm-a Sevang || [[Хуучид]] || |- || [[Сөнөд зүүн хошуу|Сөнөд зүүн гарын хошуу]] || 1641 || [[Тэнгис мэргэн ван|Тэнгис]] || [[Сөнөд]] || |- || [[Сөнөд баруун хошуу|Сөнөд баруун гарын хошуу]] || 1642 || Seusa || [[Сөнөд]] || |- || [[Авга хошуу|Авга зүүн гарын хошуу]] || 1651 || Düsker || [[Авга (овог)|Авга]] || |- || [[Авга хошуу|Авга баруун гарын хошуу]] || 1789 || Baldan Sereng || [[Авга (овог)|Авга]] || |- || [[Шилийн хот|Авга нар баруун гарын хошуу]] || 1667 || Sereng Mergen || [[Авга нар]] || |- || [[Шилийн хот|Авга нар зүүн гарын хошуу]] || 1665 || Düng Israb || [[Авга нар]] || |- |} ===Улаанцавын чуулган=== [[Улаанцавын чуулган]] нь 6 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Дөрвөд хошуу|Дөрвөн хүүхэд хошуу]] || 1636 || Ombu || [[Дөрвөн хүүхэд]] || |- || [[Муумянган хошуу]] || 1664 || Сэнгэ || [[Муумянган]] || |- || [[Урадын хойд хошуу]] || 1648 || Tuba || [[Урад]] || |- || [[Урадын өмнөд хошуу]] || 1648 || Üban || [[Урад]] || |- || [[Урадын дундад хошуу]] || 1648 || Baɣbaqai || [[Урад]] || |- || [[Халх баруун гарын хошуу]] || 1653 || Bontar || Халх баруун гар || |- |} ===Их Зуугийн чуулган=== [[Их Зуугийн чуулган]] нь 7 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Ордос зүүн гарын дундад хошуу]] || 1649 || [[Ринчин жонон|Ринчин]] || [[Ордос]] || |- || [[Отог хошуу|Ордос баруун гарын дундад хошуу]] || 1650 || Шандан || [[Ордос]] || |- || [[Хангин хошуу|Ордос баруун гарын хойд хошуу]] || 1649 || Бага Жамц || [[Ордос]] || |- || [[Ордос зүүн гарын хойд хошуу]] || 1650 || Šaɣja || [[Ордос]] || |- || [[Ордос баруун гарын өмнөд хошуу]] || 1649 || Ринчин || [[Ордос]] || |- || [[Ордос зүүн гарын өмнөд хошуу]] || 1649 || Сэрэн || [[Ордос]] || |- || [[Ордос баруун гарын өмнөд адаг хошуу]] || 1731 || Dingdzaraši || [[Ордос]] || |- |} ===Чуулгангүй=== {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || Харьяалан захирах манж сайд || аймаг || Тайлбар |- || [[Их Мянган хошуу]] || ? || N/A || Хөлөнбуйр аймгийн дэд дутун (呼倫貝爾副都統) || [[Өөлд]] || |- || [[Ширээт Хүрээ хошуу]] || ? || [[Ширээт Дархан Цорж хутагт]] || Мүгдэнгийн Жанжин (盛京將軍) || Ширээт Дархан Цорж хутагтын шавь || |- |} ==Гадаад Монгол== ===Хэрлэн Барс хотод чуулган=== [[Сэцэн хан аймаг|Хэрлэн Барс хотод чуулган]] (Халхын дорнод зам) нь 23 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Сэцэн ханы хошуу]] || 1691 || [[Өмхэй]] || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Дархан засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн зүүн гарын дундад хошуу]] || 1691 || Намжил || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Илдэн засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад баруун этгээдийн хошуу]] || 1691 || Пунсаг || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Сэцэн засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын дундад хошуу]] || 1691 || Цэвдэн || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Эрдэнэ далай засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад дахь зүүн этгээдийн хошуу]] || 1691 || Буджав || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Бишрэлт засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад адгийн хошуу]] || 1691 || Дарь || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Жонон засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад дахь умард хошуу]] || 1691 || Цэвдэн || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Чин ачит засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад өмнөд хошуу]] || 1691 || Ананда || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Эрхэмсэг засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн зүүн гарын өмнөд хошуу]] || 1695 || Ханд || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Ахай засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын дундад баруун этгээдийн хошуу]] || 1711 || Цэрэнванбу || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Ёст засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн зүүн гарын умард хошуу]] || 1691 || Цэрэндаш || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Зоригт засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын дундад өмнөд хошуу]] || 1754 || Цэрэндоёд || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Үйзэн засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн зүүн гарын умард адгийн хошуу]] || 1711 || Дорждаш || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Хурц засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын умард хошуу]] || 1691 || Гүржав || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Мэргэн засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын өмнөд хошуу]] || 1691 || Сэрэндаш || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Саруул засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад зүүн этгээдийн өмнөд хошуу]] || 1697 || Гончиг || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Дайчин засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад адгийн хошуу]] || 1695 || Туулай || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Далай дархан засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад баруун этгээдийн хойд хошуу]] || 1697 || Лувсан || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Сүжигт засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн зүүн гарын баруун этгээдийн хошуу]] || 1701 || Чойжамц || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Эрдэнэ засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн зүүн гарын зүүн этгээдийн хошуу]] || 1696 || Эрдэнэ || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Сэргэлэн засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын зүүн этгээдийн хошуу]] || 1701 || Гэндэн || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Баатар засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын дундад зүүн этгээдийн хошуу]] || 1713 || Чойнжур || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Эрх засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад адгийн баруун этгээдийн хошуу]] || 1735 || Ванжилжав || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Егүзэр хутагтын шавь]] || 1864 || [[Егүзэр хутагт]] || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- |} ===Цэцэрлэгийн чуулган=== [[Сайн ноён хан аймаг|Цэцэрлэгийн чуулган]] (Халхын умард зам) нь 24 хошуу байсан байна. ===Хан уулын чуулган=== [[Түшээт хан аймаг|Хан уулын чуулган]] (Халхын хойт зам) нь 17 хошуу байсан байна. ===Заг голын эх Биндэръяа нуурын чуулган=== [[Засагт хан аймаг|Заг голын эх Биндэръяа нуурын чуулган]] (Халхын өрнө зам) нь 19 хошуу байсан байна. ===Сайн заяатын зүүн гарын чуулган=== [[Дөрвөд Далай хан аймаг|Сайн заяатын зүүн гарын чуулган]] нь 12 хошуу байсан байна. ===Сайн заяатын баруун гарын чуулган=== [[Үнэн Зоригт Хан аймаг|Сайн заяатын баруун гарын чуулган]] нь 4 хошуу байсан байна. ===Үнэн сүсэгтийн чуулган=== ====Үнэн сүсэгтийн дорнод замын чуулган==== [[Шинжаан]]ы [[Хуучин торгууд аймгийг Үнэн сүсэгтийн дорнод замын чуулган]] (Илийн дорно зам) нь 2 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Үнэн сүжигтийн дорно замын чуулганы хуучин торгуудын баруун хошуу]] || 1771 || Bambar || Жаргалант Торгууд (дорнод замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн дорно замын чуулганы хуучин торгуудын зүүн хошуу]] || 1771 || Čibten || Жаргалант Торгууд (дорнод замын [[Хуучин торгууд]]) || |- |} ====Үнэн сүсэгтийн өрнөд замын чуулган==== [[Шинжаан]]ы [[Хуучин торгууд аймгийг Үнэн сүсэгтийн өрнөд замын чуулган]] (Илийн өрнөд зам) нь 1 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Үнэн сүжигтийн өрнөд замын чуулганы хуучин торгуудын хошуу]] || 1771 || Momontu || Жин хэ орчмын Торгууд (өрнөд замын [[Хуучин торгууд]]) || |- |} ====Үнэн сүсэгтийн өмнөд замын чуулган==== [[Шинжаан]]ы [[Хуучин торгууд аймгийг Үнэн сүсэгтийн өмнөд замын чуулган]] (Илийн өмнөд зам) нь 4 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Үнэн сүжигтийн өмнөд замын чуулганы хуучин торгуудын хошуу]] || 1771 || [[Убаши]] || Хар Сайрын Торгууд (өмнөд замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн өмнөд замын чуулганы хуучин торгуудын дундад хошуу]] || 1771 || Emegen Ubaši || Хар Сайрын Торгууд (өмнөд замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн өмнөд замын чуулганы хуучин торгуудын баруун хошуу]] || 1771 || Bayijiqu || Хар Сайрын Торгууд (өмнөд замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн өмнөд замын чуулганы хуучин торгуудын зүүн хошуу]] || 1771 || Ber Qašiq-a || Хар Сайрын Торгууд (өмнөд замын [[Хуучин торгууд]]) || |- |} ====Үнэн сүсэгтийн умард замын чуулган==== [[Шинжаан]]ы [[Хуучин торгууд аймгийг Үнэн сүсэгтийн умард замын чуулган]] (Илийн умарт зам) нь 3 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Үнэн сүжигтийн умарт замын чуулганы хуучин торгуудын хошуу]] || 1771 || Tsëbegdorji || Ховог сайрын Торгууд (умард замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн умарт замын чуулганы хуучин торгуудын баруун хошуу]] || 1785 || Günggečering || Ховог сайрын Торгууд (умард замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн умарт замын чуулганы хуучин торгуудын зүүн хошуу]] || 1785 || Aɣsaqal || Ховог сайрын Торгууд (умард замын [[Хуучин торгууд]]) || |- |} ===Чин сэтгэлтийн чуулган=== [[Шинжаан]]ы [[Чин сэтгэлтийн чуулган]] нь 2 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Жаргалант торгуудын баруун хошуу]] || 1771 || Шэрэн || [[Шинэ Торгууд]] || |- || [[Жаргалант торгуудын зүүн хошуу]] || 1771 || Šar-a Köken || [[Шинэ Торгууд]] || |- |} ===Бат сэтгэлтийн чуулган=== [[Шинжаан]]ы [[Бат сэтгэлтийн чуулган]] (Илийн дундад зам) нь 3 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Бат сэтгэлтийн чуулганы Хошуудын хошуу]] || 1771 || Güngge || Дундад замын [[Хошууд]] || 1797 онд хүчингүй болсон |- || [[Бат сэтгэлтийн чуулганы Хошуудын дундад хошуу]] || 1771 || Yarimpil || Дундад замын [[Хошууд]] || |- || [[Бат сэтгэлтийн чуулганы Хошуудын баруун хошуу]] || 1771 || Noqai || Дундад замын [[Хошууд]] || |- || [[Бат сэтгэлтийн чуулганы Хошуудын зүүн хошуу]] || 1775 || Bayarlaqu || Дундад замын [[Хошууд]] || |- |} ===Хөхнуурын зүүн гарын чуулган=== [[Дээд монголчууд]]ын [[Хөхнуурын зүүн гарын чуулган]] нь 12 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Хошуудын баруун өмнөд хошуу]] || 1771 || Цэвээнравдан || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын баруун хойд хошуу]] || 1716 || Даян || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын умард зүүн гаран хошуу]] || 1711 || Сономдаш || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын өмнөд баруун гаран адаг хошуу]] || 1711 || Lobdzangdarja || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын өмнөд зүүн гаран хойд хошуу]] || 1671 || Kaldandasi || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын өмнөд баруун гаран хойд хошуу]] || 1723 || Сономдаш || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын умард өмнө хошуу]] || 1711 || Цэрэн || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын умард баруун адаг хошуу]] || 1725 || Damarinsebten || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын умард зүүн адаг хошуу]] || 1725 || Isiduljab || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Торгуудын баруун хошуу]] || 1725 || Seterbom || [[Дээд монголчууд]]ын [[Торгууд]] || |- || [[Торгуудын өмнөд хойд хошуу]] || 1724 || Danjung || [[Дээд монголчууд]]ын [[Торгууд]] || |- || [[Хошуудын баруун баруун гаран дундад хошуу]] || 1725 || Čeringnamjal || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- |} ===Хөхнуурын баруун гарын чуулган=== [[Дээд монголчууд]]ын [[Хөхнуурын баруун гарын чуулган]] нь 12 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Цоросын өмнөд баруун гарын тэргүүн хошуу]] || 1703 || Sebtenjal || [[Дээд монголчууд]]ын [[Цорос]] || |- || [[Хошуудын өмнөд зүүн гаран тэргүүн хошуу]] || 1704 || Гомбо || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын өмнөд зүүн гаран адаг хошуу]] || 1698 || Намжил || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын умард баруун гаран хошуу]] || 1723 || Čeringdondub || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Цоросын умард дундад хошуу]] || 1716 || Равдан || [[Дээд монголчууд]]ын [[Цорос]] || |- || [[Хойдын өмнө хошуу]] || 1725 || Güngge || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хойт|Хойд]] || |- || [[Хошуудын баруун баруун гаран өмнөд хошуу]] || 1716 || Равдан || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын баруун зүүн гаран хойд хошуу]] || 1725 || Qarɣas || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын зүүн дээд хошуу]] || 1725 || Жаб || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын баруун баруун гарын хойд хошуу]] || 1725 || Sebten Bošoɣtu || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Торгуудын өмнөд дундад хошуу]] || 1725 || Sonomrabtandorji || [[Дээд монголчууд]]ын [[Торгууд]] || |- || [[Халхын өмнөд баруун хошуу]] || 1765 || Dasidondob || [[Дээд монголчууд]]ын [[Халх]] || |- |} ===Чуулгангүй=== {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || Харьяалан захирах манж сайд || аймаг || Тайлбар |- || [[Алшаа хошуу|Алашаагийн өөлд хошуу]] || 1697 || Qoruli || Шанси-Ганьсугийн бүгдийг захирагч сайд (陝甘總督) || Алашаагийн [[Хошууд]] || |- || [[Эзнээ хошуу|Эзнээ голын торгууд хошуу]] || 1704 || Arabjur || Шанси-Ганьсугийн бүгдийг захирагч сайд (陝甘總督) || [[Торгууд]] || |- || [[Хошуудын өмнөд тэргүүн хошуу]] || 1701 || Čaɣan Danjin || Шининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || Шар мөрөны өмнөд хэсэг 5 хошуу (河南五旗) |- || [[Хошуудын өмнөд баруун гаран дундад хошуу]] || 1720 || Arabtanjamsu || Шининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || Шар мөрөны өмнөд хэсэг 5 хошуу (河南五旗) |- || [[Хошуудын өмнөд зүүн гаран дундад хошуу]] || 1731 || Čaɣan Rabtan || Шининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || Шар мөрөны өмнөд хэсэг 5 хошуу (河南五旗) |- || [[Хошуудын өмнөд зүүн гаран дэд хошуу]] || 1746 || Čeringdorji || Шининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || 1806 онд хүчингүй болсон |- || [[Торгуудын өмнө өмнөд хошуу]] || 1731 || Darja || Шининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) || [[Дээд монголчууд]]ын [[Торгууд]] || Шар мөрөны өмнөд хэсэг 5 хошуу (河南五旗) |- || [[Цагаан номун ханы хошуу]] || ? || [[Цагаан номун хан хутагт]] || Шининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) || [[Дээд монголчууд]]ын Цагаан номун хан хутагтын шавь || Шар мөрөны өмнөд хэсэг 5 хошуу (河南五旗) |- || [[Шинэ хошуудын засгийн хошуу]] || 1771 || Buyankhishig || [[Ховдын манж сайдын газар]] || [[Шинэ Хошууд]] || |- |} ==Эшлэл== {{reflist}} ==Мөн үзэх== *[[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улсын засаг захиргааны нэгж]] [[Ангилал:Манжийн үеийн Монгол]] [[Ангилал:Өвөр Монголын түүх]] [[Ангилал:Монголын засаг захиргааны гишүүнчлэл]] kcydich9x6iwswi2zyb7p5dx5vp1ea9 851762 851761 2026-03-29T05:22:09Z Megzer 20491 851762 wikitext text/x-wiki [[File:STANFORD(1917) p67-68 PLATE22. MONGOLIA (14597137480).jpg|thumb|right|200px|Манжийн үеийн Монгол]] [[Манжийн үеийн Монгол]] нь шууд хяналттай монгол, Өвөр Монгол, Гадаад Монгол байсан байна. ==Шууд хяналттай монгол == *[[Цахар]] (Цахар [[Найман хошуу]]) *[[Дарьганга]] *[[Хөх хотын Түмэд]] 1 хошуу *[[Барга]] (Хуучин Барга [[Найман хошуу]], Шинэ Барга [[Найман хошуу]]) *[[Тагнын Урианхайн хязгаар|Тагнын Урианхай]] 5 хошуу *[[Мянгад]] 1 хошуу *[[Захчин]] *[[Хойт]] *[[Алтайн Урианхай]] *[[Алтан нуурын Урианхай]] *[[Дам монголчууд]] ==Өвөр Монгол== ===Жиримийн чуулган=== [[Жиримийн чуулган]] нь 10 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан он || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Хорчин баруун гарын дундад хошуу]] || 1626 || [[Ууба]] || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Хорчин зүүн гарын дунд хошуу]] || 1636 || [[Манзушир (Дархан чин ван)|Манзушир]] || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Хорчин баруун гарын өмнөд хошуу]] || 1636 || [[Будачи]] || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Хорчин зүүн гарын өмнөд хошуу]] || 1636 || [[Хонгор]] || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Хорчин зүүн гарын хойд хошуу]] || 1636 || [[Донхор илдэч|Донхор]] || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Хорчин баруун гарын хойд хошуу]] || 1636 || Ламасхив || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Жалайд хошуу]] || 1648 || Мөнгөн || [[Жалайд]] || |- || [[Дөрвөд Монгол өөртөө засах хошуу|Дөрвөд хошуу]] || 1636 || Сэрэн || [[Дөрвөд]] || |- || [[Өмнөд Горлос Монгол өөртөө засах шянь|Горлосын өмнөд хошуу]] || 1648 || Бумба || [[Горлос]] || |- || [[Зуу Юань шянь|Горлосын хойд хошуу]] || 1636 || Гүмү || [[Горлос]] || |- |} ===Зуу Удын чуулган=== [[Зуу Удын чуулган]] нь 11 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан он || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Аохан хошуу]] || 1636 || Банди || [[Аохан]] || |- || [[Найман хошуу]] || 1636 || Гүнцог || [[Найман]] || |- || [[Баарин баруун хошуу|Баарин баруун гарын хошуу]] || 1648 || Сэвдэн || [[Баарин]] || |- || [[Баарин зүүн хошуу|Баарин зүүн гарын хошуу]] || 1648 || Манзушир || [[Баарин]] || |- || [[Жарууд хошуу|Жарууд зүүн гарын хошуу]] || 1648 || Санжижав || [[Жарууд]] || |- || [[Жарууд хошуу|Жарууд баруун гарын хошуу]] || 1648 || Сангар || [[Жарууд]] || |- || [[Ар Хорчин хошуу]] || 1644 || Мужан || [[Ар хорчин]] || |- || [[Онниуд зүүн гарын хошуу]] || 1636 || Сүн дүүрэн || [[Огниуд]] || |- || [[Онниуд баруун гарын хошуу]] || 1636 || Дүн дайчин || [[Огниуд]] || |- || [[Хэшигтэн хошуу]] || 1652 || Соном || [[Хэшигтэн]] || |- || [[Халх зүүн гарын хошуу]] || 1664 || Гомбо илдэн || Халх зүүн гар || |- |} ===Зостын чуулган=== [[Зостын чуулган]] нь 5 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Харчин баруун гарын хошуу]] || 1635 || Гүрүсхив || [[Харчин]] || |- || [[Харчин зүүн гарын хошуу]] || 1635 || Сэрэн || [[Харчин]] || |- || [[Харчин дундад хошуу]] || 1705 || Гэрэл || [[Харчин]] || |- || [[Түмэд зүүн гарын хошуу]] || 1635 || Шамба || [[Түмэд]] || |- || [[Түмэд баруун гарын хошуу]] || 1648 || Гүмү || [[Түмэд]] || |- |} ===Шилийн Гол чуулган=== [[Шилийн Гол чуулган]] нь 10 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Баруун Үзэмчин хошуу|Үзэмчин баруун гарын хошуу]] || 1641 || [[Дорж сэцэн жонон (Үзэмчин)|Дорж]] || [[Үзэмчин]] || |- || [[Зүүн үзэмчин хошуу|Үзэмчин зүүн гарын хошуу]] || 1646 || Сэрэн || [[Үзэмчин]] || |- || [[Хуучид зүүн гарын хошуу]] || 1646 || Болод || [[Хуучид]] || |- || [[Хуучид баруун гарын хошуу]] || 1653 || Гармаа Цэвээн || [[Хуучид]] || |- || [[Сөнөд зүүн хошуу|Сөнөд зүүн гарын хошуу]] || 1641 || [[Тэнгис мэргэн ван|Тэнгис]] || [[Сөнөд]] || |- || [[Сөнөд баруун хошуу|Сөнөд баруун гарын хошуу]] || 1642 || Сэүсэ || [[Сөнөд]] || |- || [[Авга хошуу|Авга зүүн гарын хошуу]] || 1651 || Дүсхэр || [[Авга (овог)|Авга]] || |- || [[Авга хошуу|Авга баруун гарын хошуу]] || 1789 || Балдан сэрэн || [[Авга (овог)|Авга]] || |- || [[Шилийн хот|Авга нар баруун гарын хошуу]] || 1667 || Сэрэн мэргэн || [[Авга нар]] || |- || [[Шилийн хот|Авга нар зүүн гарын хошуу]] || 1665 || Дүнишрав || [[Авга нар]] || |- |} ===Улаанцавын чуулган=== [[Улаанцавын чуулган]] нь 6 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Дөрвөд хошуу|Дөрвөн хүүхэд хошуу]] || 1636 || Ombu || [[Дөрвөн хүүхэд]] || |- || [[Муумянган хошуу]] || 1664 || Сэнгэ || [[Муумянган]] || |- || [[Урадын хойд хошуу]] || 1648 || Tuba || [[Урад]] || |- || [[Урадын өмнөд хошуу]] || 1648 || Üban || [[Урад]] || |- || [[Урадын дундад хошуу]] || 1648 || Baɣbaqai || [[Урад]] || |- || [[Халх баруун гарын хошуу]] || 1653 || Bontar || Халх баруун гар || |- |} ===Их Зуугийн чуулган=== [[Их Зуугийн чуулган]] нь 7 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Ордос зүүн гарын дундад хошуу]] || 1649 || [[Ринчин жонон|Ринчин]] || [[Ордос]] || |- || [[Отог хошуу|Ордос баруун гарын дундад хошуу]] || 1650 || Шандан || [[Ордос]] || |- || [[Хангин хошуу|Ордос баруун гарын хойд хошуу]] || 1649 || Бага Жамц || [[Ордос]] || |- || [[Ордос зүүн гарын хойд хошуу]] || 1650 || Šaɣja || [[Ордос]] || |- || [[Ордос баруун гарын өмнөд хошуу]] || 1649 || Ринчин || [[Ордос]] || |- || [[Ордос зүүн гарын өмнөд хошуу]] || 1649 || Сэрэн || [[Ордос]] || |- || [[Ордос баруун гарын өмнөд адаг хошуу]] || 1731 || Dingdzaraši || [[Ордос]] || |- |} ===Чуулгангүй=== {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || Харьяалан захирах манж сайд || аймаг || Тайлбар |- || [[Их Мянган хошуу]] || ? || N/A || Хөлөнбуйр аймгийн дэд дутун (呼倫貝爾副都統) || [[Өөлд]] || |- || [[Ширээт Хүрээ хошуу]] || ? || [[Ширээт Дархан Цорж хутагт]] || Мүгдэнгийн Жанжин (盛京將軍) || Ширээт Дархан Цорж хутагтын шавь || |- |} ==Гадаад Монгол== ===Хэрлэн Барс хотод чуулган=== [[Сэцэн хан аймаг|Хэрлэн Барс хотод чуулган]] (Халхын дорнод зам) нь 23 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Сэцэн ханы хошуу]] || 1691 || [[Өмхэй]] || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Дархан засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн зүүн гарын дундад хошуу]] || 1691 || Намжил || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Илдэн засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад баруун этгээдийн хошуу]] || 1691 || Пунсаг || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Сэцэн засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын дундад хошуу]] || 1691 || Цэвдэн || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Эрдэнэ далай засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад дахь зүүн этгээдийн хошуу]] || 1691 || Буджав || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Бишрэлт засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад адгийн хошуу]] || 1691 || Дарь || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Жонон засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад дахь умард хошуу]] || 1691 || Цэвдэн || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Чин ачит засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад өмнөд хошуу]] || 1691 || Ананда || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Эрхэмсэг засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн зүүн гарын өмнөд хошуу]] || 1695 || Ханд || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Ахай засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын дундад баруун этгээдийн хошуу]] || 1711 || Цэрэнванбу || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Ёст засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн зүүн гарын умард хошуу]] || 1691 || Цэрэндаш || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Зоригт засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын дундад өмнөд хошуу]] || 1754 || Цэрэндоёд || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Үйзэн засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн зүүн гарын умард адгийн хошуу]] || 1711 || Дорждаш || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Хурц засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын умард хошуу]] || 1691 || Гүржав || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Мэргэн засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын өмнөд хошуу]] || 1691 || Сэрэндаш || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Саруул засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад зүүн этгээдийн өмнөд хошуу]] || 1697 || Гончиг || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Дайчин засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад адгийн хошуу]] || 1695 || Туулай || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Далай дархан засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад баруун этгээдийн хойд хошуу]] || 1697 || Лувсан || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Сүжигт засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн зүүн гарын баруун этгээдийн хошуу]] || 1701 || Чойжамц || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Эрдэнэ засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн зүүн гарын зүүн этгээдийн хошуу]] || 1696 || Эрдэнэ || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Сэргэлэн засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын зүүн этгээдийн хошуу]] || 1701 || Гэндэн || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Баатар засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын дундад зүүн этгээдийн хошуу]] || 1713 || Чойнжур || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Эрх засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад адгийн баруун этгээдийн хошуу]] || 1735 || Ванжилжав || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Егүзэр хутагтын шавь]] || 1864 || [[Егүзэр хутагт]] || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- |} ===Цэцэрлэгийн чуулган=== [[Сайн ноён хан аймаг|Цэцэрлэгийн чуулган]] (Халхын умард зам) нь 24 хошуу байсан байна. ===Хан уулын чуулган=== [[Түшээт хан аймаг|Хан уулын чуулган]] (Халхын хойт зам) нь 17 хошуу байсан байна. ===Заг голын эх Биндэръяа нуурын чуулган=== [[Засагт хан аймаг|Заг голын эх Биндэръяа нуурын чуулган]] (Халхын өрнө зам) нь 19 хошуу байсан байна. ===Сайн заяатын зүүн гарын чуулган=== [[Дөрвөд Далай хан аймаг|Сайн заяатын зүүн гарын чуулган]] нь 12 хошуу байсан байна. ===Сайн заяатын баруун гарын чуулган=== [[Үнэн Зоригт Хан аймаг|Сайн заяатын баруун гарын чуулган]] нь 4 хошуу байсан байна. ===Үнэн сүсэгтийн чуулган=== ====Үнэн сүсэгтийн дорнод замын чуулган==== [[Шинжаан]]ы [[Хуучин торгууд аймгийг Үнэн сүсэгтийн дорнод замын чуулган]] (Илийн дорно зам) нь 2 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Үнэн сүжигтийн дорно замын чуулганы хуучин торгуудын баруун хошуу]] || 1771 || Bambar || Жаргалант Торгууд (дорнод замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн дорно замын чуулганы хуучин торгуудын зүүн хошуу]] || 1771 || Čibten || Жаргалант Торгууд (дорнод замын [[Хуучин торгууд]]) || |- |} ====Үнэн сүсэгтийн өрнөд замын чуулган==== [[Шинжаан]]ы [[Хуучин торгууд аймгийг Үнэн сүсэгтийн өрнөд замын чуулган]] (Илийн өрнөд зам) нь 1 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Үнэн сүжигтийн өрнөд замын чуулганы хуучин торгуудын хошуу]] || 1771 || Momontu || Жин хэ орчмын Торгууд (өрнөд замын [[Хуучин торгууд]]) || |- |} ====Үнэн сүсэгтийн өмнөд замын чуулган==== [[Шинжаан]]ы [[Хуучин торгууд аймгийг Үнэн сүсэгтийн өмнөд замын чуулган]] (Илийн өмнөд зам) нь 4 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Үнэн сүжигтийн өмнөд замын чуулганы хуучин торгуудын хошуу]] || 1771 || [[Убаши]] || Хар Сайрын Торгууд (өмнөд замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн өмнөд замын чуулганы хуучин торгуудын дундад хошуу]] || 1771 || Emegen Ubaši || Хар Сайрын Торгууд (өмнөд замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн өмнөд замын чуулганы хуучин торгуудын баруун хошуу]] || 1771 || Bayijiqu || Хар Сайрын Торгууд (өмнөд замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн өмнөд замын чуулганы хуучин торгуудын зүүн хошуу]] || 1771 || Ber Qašiq-a || Хар Сайрын Торгууд (өмнөд замын [[Хуучин торгууд]]) || |- |} ====Үнэн сүсэгтийн умард замын чуулган==== [[Шинжаан]]ы [[Хуучин торгууд аймгийг Үнэн сүсэгтийн умард замын чуулган]] (Илийн умарт зам) нь 3 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Үнэн сүжигтийн умарт замын чуулганы хуучин торгуудын хошуу]] || 1771 || Tsëbegdorji || Ховог сайрын Торгууд (умард замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн умарт замын чуулганы хуучин торгуудын баруун хошуу]] || 1785 || Günggečering || Ховог сайрын Торгууд (умард замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн умарт замын чуулганы хуучин торгуудын зүүн хошуу]] || 1785 || Aɣsaqal || Ховог сайрын Торгууд (умард замын [[Хуучин торгууд]]) || |- |} ===Чин сэтгэлтийн чуулган=== [[Шинжаан]]ы [[Чин сэтгэлтийн чуулган]] нь 2 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Жаргалант торгуудын баруун хошуу]] || 1771 || Шэрэн || [[Шинэ Торгууд]] || |- || [[Жаргалант торгуудын зүүн хошуу]] || 1771 || Šar-a Köken || [[Шинэ Торгууд]] || |- |} ===Бат сэтгэлтийн чуулган=== [[Шинжаан]]ы [[Бат сэтгэлтийн чуулган]] (Илийн дундад зам) нь 3 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Бат сэтгэлтийн чуулганы Хошуудын хошуу]] || 1771 || Güngge || Дундад замын [[Хошууд]] || 1797 онд хүчингүй болсон |- || [[Бат сэтгэлтийн чуулганы Хошуудын дундад хошуу]] || 1771 || Yarimpil || Дундад замын [[Хошууд]] || |- || [[Бат сэтгэлтийн чуулганы Хошуудын баруун хошуу]] || 1771 || Noqai || Дундад замын [[Хошууд]] || |- || [[Бат сэтгэлтийн чуулганы Хошуудын зүүн хошуу]] || 1775 || Bayarlaqu || Дундад замын [[Хошууд]] || |- |} ===Хөхнуурын зүүн гарын чуулган=== [[Дээд монголчууд]]ын [[Хөхнуурын зүүн гарын чуулган]] нь 12 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Хошуудын баруун өмнөд хошуу]] || 1771 || Цэвээнравдан || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын баруун хойд хошуу]] || 1716 || Даян || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын умард зүүн гаран хошуу]] || 1711 || Сономдаш || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын өмнөд баруун гаран адаг хошуу]] || 1711 || Lobdzangdarja || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын өмнөд зүүн гаран хойд хошуу]] || 1671 || Kaldandasi || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын өмнөд баруун гаран хойд хошуу]] || 1723 || Сономдаш || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын умард өмнө хошуу]] || 1711 || Цэрэн || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын умард баруун адаг хошуу]] || 1725 || Damarinsebten || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын умард зүүн адаг хошуу]] || 1725 || Isiduljab || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Торгуудын баруун хошуу]] || 1725 || Seterbom || [[Дээд монголчууд]]ын [[Торгууд]] || |- || [[Торгуудын өмнөд хойд хошуу]] || 1724 || Danjung || [[Дээд монголчууд]]ын [[Торгууд]] || |- || [[Хошуудын баруун баруун гаран дундад хошуу]] || 1725 || Čeringnamjal || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- |} ===Хөхнуурын баруун гарын чуулган=== [[Дээд монголчууд]]ын [[Хөхнуурын баруун гарын чуулган]] нь 12 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || аймаг || Тайлбар |- || [[Цоросын өмнөд баруун гарын тэргүүн хошуу]] || 1703 || Sebtenjal || [[Дээд монголчууд]]ын [[Цорос]] || |- || [[Хошуудын өмнөд зүүн гаран тэргүүн хошуу]] || 1704 || Гомбо || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын өмнөд зүүн гаран адаг хошуу]] || 1698 || Намжил || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын умард баруун гаран хошуу]] || 1723 || Čeringdondub || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Цоросын умард дундад хошуу]] || 1716 || Равдан || [[Дээд монголчууд]]ын [[Цорос]] || |- || [[Хойдын өмнө хошуу]] || 1725 || Güngge || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хойт|Хойд]] || |- || [[Хошуудын баруун баруун гаран өмнөд хошуу]] || 1716 || Равдан || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын баруун зүүн гаран хойд хошуу]] || 1725 || Qarɣas || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын зүүн дээд хошуу]] || 1725 || Жаб || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын баруун баруун гарын хойд хошуу]] || 1725 || Sebten Bošoɣtu || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Торгуудын өмнөд дундад хошуу]] || 1725 || Sonomrabtandorji || [[Дээд монголчууд]]ын [[Торгууд]] || |- || [[Халхын өмнөд баруун хошуу]] || 1765 || Dasidondob || [[Дээд монголчууд]]ын [[Халх]] || |- |} ===Чуулгангүй=== {| class="wikitable" |- ! хошуу || байгуулагдсан || анхны засаг ноён || Харьяалан захирах манж сайд || аймаг || Тайлбар |- || [[Алшаа хошуу|Алашаагийн өөлд хошуу]] || 1697 || Qoruli || Шанси-Ганьсугийн бүгдийг захирагч сайд (陝甘總督) || Алашаагийн [[Хошууд]] || |- || [[Эзнээ хошуу|Эзнээ голын торгууд хошуу]] || 1704 || Arabjur || Шанси-Ганьсугийн бүгдийг захирагч сайд (陝甘總督) || [[Торгууд]] || |- || [[Хошуудын өмнөд тэргүүн хошуу]] || 1701 || Čaɣan Danjin || Шининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || Шар мөрөны өмнөд хэсэг 5 хошуу (河南五旗) |- || [[Хошуудын өмнөд баруун гаран дундад хошуу]] || 1720 || Arabtanjamsu || Шининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || Шар мөрөны өмнөд хэсэг 5 хошуу (河南五旗) |- || [[Хошуудын өмнөд зүүн гаран дундад хошуу]] || 1731 || Čaɣan Rabtan || Шининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || Шар мөрөны өмнөд хэсэг 5 хошуу (河南五旗) |- || [[Хошуудын өмнөд зүүн гаран дэд хошуу]] || 1746 || Čeringdorji || Шининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || 1806 онд хүчингүй болсон |- || [[Торгуудын өмнө өмнөд хошуу]] || 1731 || Darja || Шининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) || [[Дээд монголчууд]]ын [[Торгууд]] || Шар мөрөны өмнөд хэсэг 5 хошуу (河南五旗) |- || [[Цагаан номун ханы хошуу]] || ? || [[Цагаан номун хан хутагт]] || Шининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) || [[Дээд монголчууд]]ын Цагаан номун хан хутагтын шавь || Шар мөрөны өмнөд хэсэг 5 хошуу (河南五旗) |- || [[Шинэ хошуудын засгийн хошуу]] || 1771 || Buyankhishig || [[Ховдын манж сайдын газар]] || [[Шинэ Хошууд]] || |- |} ==Эшлэл== {{reflist}} ==Мөн үзэх== *[[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улсын засаг захиргааны нэгж]] [[Ангилал:Манжийн үеийн Монгол]] [[Ангилал:Өвөр Монголын түүх]] [[Ангилал:Монголын засаг захиргааны гишүүнчлэл]] o1ccpgfajy0qpmigmkm0fgvh2msicd4 851766 851762 2026-03-29T05:45:27Z Megzer 20491 851766 wikitext text/x-wiki [[File:STANFORD(1917) p67-68 PLATE22. MONGOLIA (14597137480).jpg|thumb|right|200px|Манжийн үеийн Монгол]] [[Чин гүрэн|Чин гүрний]] зүгээс Монголын бүхий аймаг хошуудыг захирахдаа түүхэн үйл явдлын ялгаатай байдлын улмаас төвөөс томилсон амбанд шууд захирагддаг монгол хошуунууд, чуулганд захирагддаг Өвөр Монгол, Гадаад Монгол гэх зэрэг харилцан адилгүй өөр өөр байдлаар захирч байсан. ==Шууд хяналттай монгол == *[[Цахар]] (Цахар [[Найман хошуу]]) *[[Дарьганга]] *[[Хөх хотын Түмэд]] 1 хошуу *[[Барга]] (Хуучин Барга [[Найман хошуу]], Шинэ Барга [[Найман хошуу]]) *[[Тагнын Урианхайн хязгаар|Тагнын Урианхай]] 5 хошуу *[[Мянгад]] 1 хошуу *[[Захчин]] *[[Хойт]] *[[Алтайн Урианхай]] *[[Алтан нуурын Урианхай]] *[[Дам монголчууд]] ==Өвөр Монгол== ===Жиримийн чуулган=== [[Жиримийн чуулган]] нь 10 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан он || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Хорчин баруун гарын дундад хошуу]] || 1626 || [[Ууба]] || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Хорчин зүүн гарын дунд хошуу]] || 1636 || [[Манзушир (Дархан чин ван)|Манзушир]] || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Хорчин баруун гарын өмнөд хошуу]] || 1636 || [[Будачи]] || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Хорчин зүүн гарын өмнөд хошуу]] || 1636 || [[Хонгор]] || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Хорчин зүүн гарын хойд хошуу]] || 1636 || [[Донхор илдэч|Донхор]] || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Хорчин баруун гарын хойд хошуу]] || 1636 || Ламасхив || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Жалайд хошуу]] || 1648 || Мөнгөн || [[Жалайд]] || |- || [[Дөрвөд Монгол өөртөө засах хошуу|Дөрвөд хошуу]] || 1636 || Сэрэн || [[Дөрвөд]] || |- || [[Өмнөд Горлос Монгол өөртөө засах шянь|Горлосын өмнөд хошуу]] || 1648 || Бумба || [[Горлос]] || |- || [[Зуу Юань шянь|Горлосын хойд хошуу]] || 1636 || Гүмү || [[Горлос]] || |- |} ===Зуу Удын чуулган=== [[Зуу Удын чуулган]] нь 11 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан он || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Аохан хошуу]] || 1636 || Банди || [[Аохан]] || |- || [[Найман хошуу]] || 1636 || Гүнцог || [[Найман]] || |- || [[Баарин баруун хошуу|Баарин баруун гарын хошуу]] || 1648 || Сэвдэн || [[Баарин]] || |- || [[Баарин зүүн хошуу|Баарин зүүн гарын хошуу]] || 1648 || Манзушир || [[Баарин]] || |- || [[Жарууд хошуу|Жарууд зүүн гарын хошуу]] || 1648 || Санжижав || [[Жарууд]] || |- || [[Жарууд хошуу|Жарууд баруун гарын хошуу]] || 1648 || Сангар || [[Жарууд]] || |- || [[Ар Хорчин хошуу]] || 1644 || Мужан || [[Ар хорчин]] || |- || [[Онниуд зүүн гарын хошуу]] || 1636 || Сүн дүүрэн || [[Огниуд]] || |- || [[Онниуд баруун гарын хошуу]] || 1636 || Дүн дайчин || [[Огниуд]] || |- || [[Хэшигтэн хошуу]] || 1652 || Соном || [[Хэшигтэн]] || |- || [[Халх зүүн гарын хошуу]] || 1664 || Гомбо илдэн || Халх зүүн гар || |- |} ===Зостын чуулган=== [[Зостын чуулган]] нь 5 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Харчин баруун гарын хошуу]] || 1635 || Гүрүсхив || [[Харчин]] || |- || [[Харчин зүүн гарын хошуу]] || 1635 || Сэрэн || [[Харчин]] || |- || [[Харчин дундад хошуу]] || 1705 || Гэрэл || [[Харчин]] || |- || [[Түмэд зүүн гарын хошуу]] || 1635 || Шамба || [[Түмэд]] || |- || [[Түмэд баруун гарын хошуу]] || 1648 || Гүмү || [[Түмэд]] || |- |} ===Шилийн Гол чуулган=== [[Шилийн Гол чуулган]] нь 10 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Баруун Үзэмчин хошуу|Үзэмчин баруун гарын хошуу]] || 1641 || [[Дорж сэцэн жонон (Үзэмчин)|Дорж]] || [[Үзэмчин]] || |- || [[Зүүн үзэмчин хошуу|Үзэмчин зүүн гарын хошуу]] || 1646 || Сэрэн || [[Үзэмчин]] || |- || [[Хуучид зүүн гарын хошуу]] || 1646 || Болод || [[Хуучид]] || |- || [[Хуучид баруун гарын хошуу]] || 1653 || Гармаа Цэвээн || [[Хуучид]] || |- || [[Сөнөд зүүн хошуу|Сөнөд зүүн гарын хошуу]] || 1641 || [[Тэнгис мэргэн ван|Тэнгис]] || [[Сөнөд]] || |- || [[Сөнөд баруун хошуу|Сөнөд баруун гарын хошуу]] || 1642 || Сэүсэ || [[Сөнөд]] || |- || [[Авга хошуу|Авга зүүн гарын хошуу]] || 1651 || Дүсхэр || [[Авга (овог)|Авга]] || |- || [[Авга хошуу|Авга баруун гарын хошуу]] || 1789 || Балдан сэрэн || [[Авга (овог)|Авга]] || |- || [[Шилийн хот|Авга нар баруун гарын хошуу]] || 1667 || Сэрэн мэргэн || [[Авга нар]] || |- || [[Шилийн хот|Авга нар зүүн гарын хошуу]] || 1665 || Дүнишрав || [[Авга нар]] || |- |} ===Улаанцавын чуулган=== [[Улаанцавын чуулган]] нь 6 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Дөрвөд хошуу|Дөрвөн хүүхэд хошуу]] || 1636 || Омбо || [[Дөрвөн хүүхэд]] || |- || [[Муумянган хошуу]] || 1664 || Сэнгэ || [[Муумянган]] || |- || [[Урадын хойд хошуу]] || 1648 || Туба || [[Урад]] || |- || [[Урадын өмнөд хошуу]] || 1648 || Убан || [[Урад]] || |- || [[Урадын дундад хошуу]] || 1648 || Багбахай || [[Урад]] || |- || [[Халх баруун гарын хошуу]] || 1653 || Бунтар || Халх баруун гар || |- |} ===Их Зуугийн чуулган=== [[Их Зуугийн чуулган]] нь 7 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Ордос зүүн гарын дундад хошуу]] || 1649 || [[Ринчин жонон|Ринчин]] || [[Ордос]] || |- || [[Отог хошуу|Ордос баруун гарын дундад хошуу]] || 1650 || Шандан || [[Ордос]] || |- || [[Хангин хошуу|Ордос баруун гарын хойд хошуу]] || 1649 || Бага Жамц || [[Ордос]] || |- || [[Ордос зүүн гарын хойд хошуу]] || 1650 || Шагж || [[Ордос]] || |- || [[Ордос баруун гарын өмнөд хошуу]] || 1649 || Ринчин || [[Ордос]] || |- || [[Ордос зүүн гарын өмнөд хошуу]] || 1649 || Сэрэн || [[Ордос]] || |- || [[Ордос баруун гарын өмнөд адаг хошуу]] || 1731 || Dingdzaraši || [[Ордос]] || |- |} ===Чуулгангүй=== {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Харьяалан захирах манж сайд || Аймаг || Тайлбар |- || [[Их Мянган хошуу]] || ? || N/A || Хөлөнбуйр аймгийн дэд дутун (呼倫貝爾副都統) || [[Өөлд]] || |- || [[Ширээт Хүрээ хошуу]] || ? || [[Ширээт Дархан Цорж хутагт]] || Мүгдэнгийн Жанжин (盛京將軍) || Ширээт Дархан Цорж хутагтын шавь || |- |} ==Гадаад Монгол== ===Хэрлэн Барс хотод чуулган=== [[Сэцэн хан аймаг|Хэрлэн Барс хотод чуулган]] (Халхын дорнод зам) нь 23 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Сэцэн ханы хошуу]] || 1691 || [[Өмхэй]] || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Дархан засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн зүүн гарын дундад хошуу]] || 1691 || Намжил || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Илдэн засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад баруун этгээдийн хошуу]] || 1691 || Пунсаг || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Сэцэн засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын дундад хошуу]] || 1691 || Цэвдэн || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Эрдэнэ далай засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад дахь зүүн этгээдийн хошуу]] || 1691 || Буджав || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Бишрэлт засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад адгийн хошуу]] || 1691 || Дарь || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Жонон засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад дахь умард хошуу]] || 1691 || Цэвдэн || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Чин ачит засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад өмнөд хошуу]] || 1691 || Ананда || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Эрхэмсэг засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн зүүн гарын өмнөд хошуу]] || 1695 || Ханд || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Ахай засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын дундад баруун этгээдийн хошуу]] || 1711 || Цэрэнванбу || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Ёст засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн зүүн гарын умард хошуу]] || 1691 || Цэрэндаш || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Зоригт засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын дундад өмнөд хошуу]] || 1754 || Цэрэндоёд || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Үйзэн засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн зүүн гарын умард адгийн хошуу]] || 1711 || Дорждаш || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Хурц засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын умард хошуу]] || 1691 || Гүржав || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Мэргэн засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын өмнөд хошуу]] || 1691 || Сэрэндаш || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Саруул засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад зүүн этгээдийн өмнөд хошуу]] || 1697 || Гончиг || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Дайчин засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад адгийн хошуу]] || 1695 || Туулай || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Далай дархан засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад баруун этгээдийн хойд хошуу]] || 1697 || Лувсан || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Сүжигт засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн зүүн гарын баруун этгээдийн хошуу]] || 1701 || Чойжамц || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Эрдэнэ засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн зүүн гарын зүүн этгээдийн хошуу]] || 1696 || Эрдэнэ || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Сэргэлэн засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын зүүн этгээдийн хошуу]] || 1701 || Гэндэн || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Баатар засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын дундад зүүн этгээдийн хошуу]] || 1713 || Чойнжур || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Эрх засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад адгийн баруун этгээдийн хошуу]] || 1735 || Ванжилжав || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Егүзэр хутагтын шавь]] || 1864 || [[Егүзэр хутагт]] || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- |} ===Цэцэрлэгийн чуулган=== [[Сайн ноён хан аймаг|Цэцэрлэгийн чуулган]] (Халхын умард зам) нь 24 хошуу байсан байна. ===Хан уулын чуулган=== [[Түшээт хан аймаг|Хан уулын чуулган]] (Халхын хойт зам) нь 17 хошуу байсан байна. ===Заг голын эх Биндэръяа нуурын чуулган=== [[Засагт хан аймаг|Заг голын эх Биндэръяа нуурын чуулган]] (Халхын өрнө зам) нь 19 хошуу байсан байна. ===Сайн заяатын зүүн гарын чуулган=== [[Дөрвөд Далай хан аймаг|Сайн заяатын зүүн гарын чуулган]] нь 12 хошуу байсан байна. ===Сайн заяатын баруун гарын чуулган=== [[Үнэн Зоригт Хан аймаг|Сайн заяатын баруун гарын чуулган]] нь 4 хошуу байсан байна. ===Үнэн сүсэгтийн чуулган=== ====Үнэн сүсэгтийн дорнод замын чуулган==== [[Шинжаан]]ы [[Хуучин торгууд аймгийг Үнэн сүсэгтийн дорнод замын чуулган]] (Илийн дорно зам) нь 2 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Үнэн сүжигтийн дорно замын чуулганы хуучин торгуудын баруун хошуу]] || 1771 || Бамбар || Жаргалант Торгууд (дорнод замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн дорно замын чуулганы хуучин торгуудын зүүн хошуу]] || 1771 || Цэвдэн || Жаргалант Торгууд (дорнод замын [[Хуучин торгууд]]) || |- |} ====Үнэн сүсэгтийн өрнөд замын чуулган==== [[Шинжаан]]ы [[Хуучин торгууд аймгийг Үнэн сүсэгтийн өрнөд замын чуулган]] (Илийн өрнөд зам) нь 1 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Үнэн сүжигтийн өрнөд замын чуулганы хуучин торгуудын хошуу]] || 1771 || Момонт || Жин хэ орчмын Торгууд (өрнөд замын [[Хуучин торгууд]]) || |- |} ====Үнэн сүсэгтийн өмнөд замын чуулган==== [[Шинжаан]]ы [[Хуучин торгууд аймгийг Үнэн сүсэгтийн өмнөд замын чуулган]] (Илийн өмнөд зам) нь 4 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Үнэн сүжигтийн өмнөд замын чуулганы хуучин торгуудын хошуу]] || 1771 || [[Убаши]] || Хар Сайрын Торгууд (өмнөд замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн өмнөд замын чуулганы хуучин торгуудын дундад хошуу]] || 1771 || Эмгэн убаши || Хар Сайрын Торгууд (өмнөд замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн өмнөд замын чуулганы хуучин торгуудын баруун хошуу]] || 1771 || Баяжих || Хар Сайрын Торгууд (өмнөд замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн өмнөд замын чуулганы хуучин торгуудын зүүн хошуу]] || 1771 || Бэр хашиха || Хар Сайрын Торгууд (өмнөд замын [[Хуучин торгууд]]) || |- |} ====Үнэн сүсэгтийн умард замын чуулган==== [[Шинжаан]]ы [[Хуучин торгууд аймгийг Үнэн сүсэгтийн умард замын чуулган]] (Илийн умарт зам) нь 3 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Үнэн сүжигтийн умарт замын чуулганы хуучин торгуудын хошуу]] || 1771 || Цэвэгдорж || Ховог сайрын Торгууд (умард замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн умарт замын чуулганы хуучин торгуудын баруун хошуу]] || 1785 || Гүнгээцэрэн || Ховог сайрын Торгууд (умард замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн умарт замын чуулганы хуучин торгуудын зүүн хошуу]] || 1785 || Агсахал || Ховог сайрын Торгууд (умард замын [[Хуучин торгууд]]) || |- |} ===Чин сэтгэлтийн чуулган=== [[Шинжаан]]ы [[Чин сэтгэлтийн чуулган]] нь 2 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Жаргалант торгуудын баруун хошуу]] || 1771 || Шээрэн || [[Шинэ Торгууд]] || |- || [[Жаргалант торгуудын зүүн хошуу]] || 1771 || Шар хүүхэн || [[Шинэ Торгууд]] || |- |} ===Бат сэтгэлтийн чуулган=== [[Шинжаан]]ы [[Бат сэтгэлтийн чуулган]] (Илийн дундад зам) нь 3 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Бат сэтгэлтийн чуулганы Хошуудын хошуу]] || 1771 || Гүнгээ || Дундад замын [[Хошууд]] || 1797 онд хүчингүй болсон |- || [[Бат сэтгэлтийн чуулганы Хошуудын дундад хошуу]] || 1771 || Яримпил || Дундад замын [[Хошууд]] || |- || [[Бат сэтгэлтийн чуулганы Хошуудын баруун хошуу]] || 1771 || Нохай || Дундад замын [[Хошууд]] || |- || [[Бат сэтгэлтийн чуулганы Хошуудын зүүн хошуу]] || 1775 || Баярлах || Дундад замын [[Хошууд]] || |- |} ===Хөхнуурын зүүн гарын чуулган=== [[Дээд монголчууд]]ын [[Хөхнуурын зүүн гарын чуулган]] нь 12 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Хошуудын баруун өмнөд хошуу]] || 1771 || Цэвээнравдан || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын баруун хойд хошуу]] || 1716 || Даян || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын умард зүүн гаран хошуу]] || 1711 || Сономдаш || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын өмнөд баруун гаран адаг хошуу]] || 1711 || Лувзандаржаа || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын өмнөд зүүн гаран хойд хошуу]] || 1671 || Галдандаш || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын өмнөд баруун гарын хойд хошуу]]|| 1723 || Сономдаш || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын умард өмнө хошуу]] || 1711 || Цэрэн || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын умард баруун адаг хошуу]] || 1725 || Дамринсэвдэн || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын умард зүүн адаг хошуу]] || 1725 || Ишдоржжав || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Торгуудын баруун хошуу]] || 1725 || Сэтэрбум || [[Дээд монголчууд]]ын [[Торгууд]] || |- || [[Торгуудын өмнөд хойд хошуу]] || 1724 || Данзан || [[Дээд монголчууд]]ын [[Торгууд]] || |- || [[Хошуудын баруун баруун гарын дундад хошуу]]|| 1725 || Цэрэннамжил || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- |} ===Хөхнуурын баруун гарын чуулган=== [[Дээд монголчууд]]ын [[Хөхнуурын баруун гарын чуулган]] нь 12 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Цоросын өмнөд баруун гарын тэргүүн хошуу]] || 1703 || Сэвдэнжал || [[Дээд монголчууд]]ын [[Цорос]] || |- || [[Хошуудын өмнөд зүүн гаран тэргүүн хошуу]] || 1704 || Гомбо || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын өмнөд зүүн гаран адаг хошуу]] || 1698 || Намжил || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын умард баруун гаран хошуу]] || 1723 || Цэрэндондов || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Цоросын умард дундад хошуу]] || 1716 || Равдан || [[Дээд монголчууд]]ын [[Цорос]] || |- || [[Хойдын өмнө хошуу]] || 1725 || Гүнгэ || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хойт|Хойд]] || |- || [[Хошуудын баруун баруун гаран өмнөд хошуу]] || 1716 || Равдан || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын баруун зүүн гаран хойд хошуу]] || 1725 || Харгас || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын зүүн дээд хошуу]] || 1725 || Жаб || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын баруун баруун гарын хойд хошуу]] || 1725 || Сэвдэн бошигт || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Торгуудын өмнөд дундад хошуу]] || 1725 || Сономравдандорж || [[Дээд монголчууд]]ын [[Торгууд]] || |- || [[Халхын өмнөд баруун хошуу]] || 1765 || Дашдондов || [[Дээд монголчууд]]ын [[Халх]] || |- |} ===Чуулгангүй=== {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Харьяалан захирах манж сайд || Аймаг || Тайлбар |- || [[Алшаа хошуу|Алашаагийн өөлд хошуу]] || 1697 || Хороли || Шанси-Ганьсугийн бүгдийг захирагч сайд (陝甘總督) || Алашаагийн [[Хошууд]] || |- || [[Эзнээ хошуу|Эзнээ голын торгууд хошуу]] || 1704 || Аравжир || Шанси-Ганьсугийн бүгдийг захирагч сайд (陝甘總督) || [[Торгууд]] || |- || [[Хошуудын өмнөд тэргүүн хошуу]] || 1701 || Цагаанданзан || Шининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || Шар мөрөны өмнөд хэсэг 5 хошуу (河南五旗) |- || [[Хошуудын өмнөд баруун гаран дундад хошуу]] || 1720 || Равданжамц || Шининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || Шар мөрөны өмнөд хэсэг 5 хошуу (河南五旗) |- || [[Хошуудын өмнөд зүүн гаран дундад хошуу]] || 1731 || Цагаанравдан || Шининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || Шар мөрөны өмнөд хэсэг 5 хошуу (河南五旗) |- || [[Хошуудын өмнөд зүүн гаран дэд хошуу]] || 1746 || Цэрэндорж || Шининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || 1806 онд хүчингүй болсон |- || [[Торгуудын өмнө өмнөд хошуу]] || 1731 || Даржаа || Шининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) || [[Дээд монголчууд]]ын [[Торгууд]] || Шар мөрөны өмнөд хэсэг 5 хошуу (河南五旗) |- || [[Цагаан номун ханы хошуу]] || ? || [[Цагаан номун хан хутагт]] || Шининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) || [[Дээд монголчууд]]ын Цагаан номун хан хутагтын шавь || Шар мөрөны өмнөд хэсэг 5 хошуу (河南五旗) |- || [[Шинэ хошуудын засгийн хошуу]] || 1771 || Буянхишиг || [[Ховдын манж сайдын газар]] || [[Шинэ Хошууд]] || |- |} ==Эшлэл== {{reflist}} ==Мөн үзэх== *[[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улсын засаг захиргааны нэгж]] [[Ангилал:Манжийн үеийн Монгол]] [[Ангилал:Өвөр Монголын түүх]] [[Ангилал:Монголын засаг захиргааны гишүүнчлэл]] 0mgmvo3bgmpqt4ryp5vtmf3e0959pcb 851772 851766 2026-03-29T06:15:18Z 唐吉訶德的侍從 5036 851772 wikitext text/x-wiki [[File:STANFORD(1917) p67-68 PLATE22. MONGOLIA (14597137480).jpg|thumb|right|200px|Манжийн үеийн Монгол]] [[Чин гүрэн|Чин гүрний]] зүгээс Монголын бүхий аймаг хошуудыг захирахдаа түүхэн үйл явдлын ялгаатай байдлын улмаас төвөөс томилсон амбанд шууд захирагддаг монгол хошуунууд, чуулганд захирагддаг Өвөр Монгол, Гадаад Монгол гэх зэрэг харилцан адилгүй өөр өөр байдлаар захирч байсан. ==Шууд хяналттай монгол == *[[Цахар]] (Цахар [[Найман хошуу]]) *[[Дарьганга]] *[[Хөх хотын Түмэд]] 1 хошуу *[[Барга]] (Хуучин Барга [[Найман хошуу]], Шинэ Барга [[Найман хошуу]]) *[[Тагнын Урианхайн хязгаар|Тагнын Урианхай]] 5 хошуу *[[Мянгад]] 1 хошуу *[[Захчин]] *[[Хойт]] *[[Алтайн Урианхай]] *[[Алтан нуурын Урианхай]] *[[Дам монголчууд]] ==Өвөр Монгол== ===Жиримийн чуулган=== [[Жиримийн чуулган]] нь 10 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан он || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Хорчин баруун гарын дундад хошуу]] || 1626 || [[Ууба]] || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Хорчин зүүн гарын дунд хошуу]] || 1636 || [[Манзушир (Дархан чин ван)|Манзушир]] || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Хорчин баруун гарын өмнөд хошуу]] || 1636 || [[Будачи]] || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Хорчин зүүн гарын өмнөд хошуу]] || 1636 || [[Хонгор]] || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Хорчин зүүн гарын хойд хошуу]] || 1636 || [[Донхор илдэч|Донхор]] || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Хорчин баруун гарын хойд хошуу]] || 1636 || Ламасхив || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Жалайд хошуу]] || 1648 || Мөнгөн || [[Жалайд]] || |- || [[Дөрвөд Монгол өөртөө засах хошуу|Дөрвөд хошуу]] || 1636 || Сэрэн || [[Дөрвөд]] || |- || [[Өмнөд Горлос Монгол өөртөө засах шянь|Горлосын өмнөд хошуу]] || 1648 || Бумба || [[Горлос]] || |- || [[Зуу Юань шянь|Горлосын хойд хошуу]] || 1636 || Гүмү || [[Горлос]] || |- |} ===Зуу Удын чуулган=== [[Зуу Удын чуулган]] нь 11 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан он || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Аохан хошуу]] || 1636 || Банди || [[Аохан]] || |- || [[Найман хошуу]] || 1636 || Гүнцог || [[Найман]] || |- || [[Баарин баруун хошуу|Баарин баруун гарын хошуу]] || 1648 || Сэвдэн || [[Баарин]] || |- || [[Баарин зүүн хошуу|Баарин зүүн гарын хошуу]] || 1648 || Манзушир || [[Баарин]] || |- || [[Жарууд хошуу|Жарууд зүүн гарын хошуу]] || 1648 || Санжижав || [[Жарууд]] || |- || [[Жарууд хошуу|Жарууд баруун гарын хошуу]] || 1648 || Сангар || [[Жарууд]] || |- || [[Ар Хорчин хошуу]] || 1644 || Мужан || [[Ар хорчин]] || |- || [[Онниуд зүүн гарын хошуу]] || 1636 || Сүн дүүрэн || [[Огниуд]] || |- || [[Онниуд баруун гарын хошуу]] || 1636 || Дүн дайчин || [[Огниуд]] || |- || [[Хэшигтэн хошуу]] || 1652 || Соном || [[Хэшигтэн]] || |- || [[Халх зүүн гарын хошуу]] || 1664 || Гомбо илдэн || Халх зүүн гар || |- |} ===Зостын чуулган=== [[Зостын чуулган]] нь 5 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Харчин баруун гарын хошуу]] || 1635 || Гүрүсхив || [[Харчин]] || |- || [[Харчин зүүн гарын хошуу]] || 1635 || Сэрэн || [[Харчин]] || |- || [[Харчин дундад хошуу]] || 1705 || Гэрэл || [[Харчин]] || |- || [[Түмэд зүүн гарын хошуу]] || 1635 || Шамба || [[Түмэд]] || |- || [[Түмэд баруун гарын хошуу]] || 1648 || Гүмү || [[Түмэд]] || |- |} ===Шилийн Гол чуулган=== [[Шилийн Гол чуулган]] нь 10 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Баруун Үзэмчин хошуу|Үзэмчин баруун гарын хошуу]] || 1641 || [[Дорж сэцэн жонон (Үзэмчин)|Дорж]] || [[Үзэмчин]] || |- || [[Зүүн үзэмчин хошуу|Үзэмчин зүүн гарын хошуу]] || 1646 || Сэрэн || [[Үзэмчин]] || |- || [[Хуучид зүүн гарын хошуу]] || 1646 || Болод || [[Хуучид]] || |- || [[Хуучид баруун гарын хошуу]] || 1653 || Гармаа Цэвээн || [[Хуучид]] || |- || [[Сөнөд зүүн хошуу|Сөнөд зүүн гарын хошуу]] || 1641 || [[Тэнгис мэргэн ван|Тэнгис]] || [[Сөнөд]] || |- || [[Сөнөд баруун хошуу|Сөнөд баруун гарын хошуу]] || 1642 || Сэүсэ || [[Сөнөд]] || |- || [[Авга хошуу|Авга зүүн гарын хошуу]] || 1651 || Дүсхэр || [[Авга (овог)|Авга]] || |- || [[Авга хошуу|Авга баруун гарын хошуу]] || 1789 || Балдан сэрэн || [[Авга (овог)|Авга]] || |- || [[Шилийн хот|Авга нар баруун гарын хошуу]] || 1667 || Сэрэн мэргэн || [[Авга нар]] || |- || [[Шилийн хот|Авга нар зүүн гарын хошуу]] || 1665 || Дүнишрав || [[Авга нар]] || |- |} ===Улаанцавын чуулган=== [[Улаанцавын чуулган]] нь 6 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Дөрвөд хошуу|Дөрвөн хүүхэд хошуу]] || 1636 || Омбо || [[Дөрвөн хүүхэд]] || |- || [[Муумянган хошуу]] || 1664 || Сэнгэ || [[Муумянган]] || |- || [[Урадын хойд хошуу]] || 1648 || Туба || [[Урад]] || |- || [[Урадын өмнөд хошуу]] || 1648 || Убан || [[Урад]] || |- || [[Урадын дундад хошуу]] || 1648 || Багбахай || [[Урад]] || |- || [[Халх баруун гарын хошуу]] || 1653 || Бунтар || Халх баруун гар || |- |} ===Их Зуугийн чуулган=== [[Их Зуугийн чуулган]] нь 7 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Ордос зүүн гарын дундад хошуу]] || 1649 || [[Ринчин жонон|Ринчин]] || [[Ордос]] || |- || [[Отог хошуу|Ордос баруун гарын дундад хошуу]] || 1650 || Шандан || [[Ордос]] || |- || [[Хангин хошуу|Ордос баруун гарын хойд хошуу]] || 1649 || Бага Жамц || [[Ордос]] || |- || [[Ордос зүүн гарын хойд хошуу]] || 1650 || Шагж || [[Ордос]] || |- || [[Ордос баруун гарын өмнөд хошуу]] || 1649 || Ринчин || [[Ордос]] || |- || [[Ордос зүүн гарын өмнөд хошуу]] || 1649 || Сэрэн || [[Ордос]] || |- || [[Ордос баруун гарын өмнөд адаг хошуу]] || 1731 || Dingdzaraši || [[Ордос]] || |- |} ===Чуулгангүй=== {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Харьяалан захирах манж сайд || Аймаг || Тайлбар |- || [[Их Мянган хошуу]] || ? || N/A || Хөлөнбуйр аймгийн дэд дутун (呼倫貝爾副都統) || [[Өөлд]] || |- || [[Ширээт Хүрээ хошуу]] || ? || [[Ширээт Дархан Цорж хутагт]] || Мүгдэнгийн Жанжин (盛京將軍) || Ширээт Дархан Цорж хутагтын шавь || |- |} ==Гадаад Монгол== ===Хэрлэн Барс хотод чуулган=== [[Сэцэн хан аймаг|Хэрлэн Барс хотод чуулган]] (Халхын дорнод зам) нь 23 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Сэцэн ханы хошуу]] || 1691 || [[Өмхэй]] || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Дархан засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн зүүн гарын дундад хошуу]] || 1691 || Намжил || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Илдэн засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад баруун этгээдийн хошуу]] || 1691 || Пунсаг || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Сэцэн засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын дундад хошуу]] || 1691 || Цэвдэн || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Эрдэнэ далай засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад дахь зүүн этгээдийн хошуу]] || 1691 || Буджав || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Бишрэлт засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад адгийн хошуу]] || 1691 || Дарь || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Жонон засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад дахь умард хошуу]] || 1691 || Цэвдэн || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Чин ачит засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад өмнөд хошуу]] || 1691 || Ананда || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Эрхэмсэг засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн зүүн гарын өмнөд хошуу]] || 1695 || Ханд || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Ахай засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын дундад баруун этгээдийн хошуу]] || 1711 || Цэрэнванбу || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Ёст засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн зүүн гарын умард хошуу]] || 1691 || Цэрэндаш || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Зоригт засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын дундад өмнөд хошуу]] || 1754 || Цэрэндоёд || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Үйзэн засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн зүүн гарын умард адгийн хошуу]] || 1711 || Дорждаш || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Хурц засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын умард хошуу]] || 1691 || Гүржав || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Мэргэн засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын өмнөд хошуу]] || 1691 || Сэрэндаш || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Саруул засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад зүүн этгээдийн өмнөд хошуу]] || 1697 || Гончиг || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Дайчин засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад адгийн хошуу]] || 1695 || Туулай || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Далай дархан засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад баруун этгээдийн хойд хошуу]] || 1697 || Лувсан || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Сүжигт засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн зүүн гарын баруун этгээдийн хошуу]] || 1701 || Чойжамц || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Эрдэнэ засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн зүүн гарын зүүн этгээдийн хошуу]] || 1696 || Эрдэнэ || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Сэргэлэн засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын зүүн этгээдийн хошуу]] || 1701 || Гэндэн || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Баатар засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын дундад зүүн этгээдийн хошуу]] || 1713 || Чойнжур || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Эрх засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад адгийн баруун этгээдийн хошуу]] || 1735 || Ванжилжав || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Егүзэр хутагтын шавь]] || 1864 || [[Егүзэр хутагт]] || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- |} ===Цэцэрлэгийн чуулган=== [[Сайн ноён хан аймаг|Цэцэрлэгийн чуулган]] (Халхын умард зам) нь 24 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Сайн ноён ханы хошуу|Сайн ноёны хошуу]] || 1691 || [[Шамба]] || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Сэцэн засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн дундад зүүн этгээдийн адгийн хошуу]] || 1721 || [[эфү Цэрэн]] || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Дайчин засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн дундадын баруун этгээдийн хошуу]] || 1751 || [[Цэвдэнжав]] || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Далай чойнхор засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн дундадын баруун этгээдийн хошуу]] || 1691 || Гомбо || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Эрдэнэ засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн баруун гарын баруу этгээдийн хойд хошуу]] || 1691 || Тод Эрдэнэ || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Илдэн засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн дундад дахь өмнөд хошуу]] || 1691 || Сутай илдэн || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Жонон засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн зүүн гарын зүүн этгээдийн хошуу]] || 1692 || Ванчиг || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Саруул засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн баруун гарын өмнөд хошуу]] || 1691 || Аюуш || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Үйзэн засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн баруун гарын дундад этгээдийн хошуу]] || 1707 || Цэрэндаш || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Хошууч мэргэн засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн дундад дахь умард хошуу]] || 1712 || Норовжав || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Эрх засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн зүүн гарын дундад хошуу]] || 1754 || Цэвээндорж || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Итгэмжит засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн дундад адгийн хошуу]] || 1692 || Арьяа || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Цогтой засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн дунддахь баруун гарын адгийн хошуу]] || 1691 || Туба || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Ёст засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн зүүн гарын баруун этгээдийн хошуу]] || 1691 || Данзан эрдэнэ || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Мэргэн засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн баруун гарын умард хошуу]] || 1692 || Самжид || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Ачит засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн дундад баруун гарын адгийн хошуу]] || 1696 || Ядам || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Түшээт засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн зүүн гарын зүүн этгээдийн хошуу]] || 1696 || Намжил || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Зоригт засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн баруун гарын дундад баруун этгээдийн хошуу]] || 1696 || Шар илдэч || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Ахай засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн баруун гарын зүүн этгээдийн адгийн хошуу]] || 1697 || Судани || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Эетэй засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн дундад умар этгээдийн адгийн хошуу]] || 1709 || Зинамида || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Дархан засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн баруун гарын дундад адгийн хошуу]] || 1712 || Дорж || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Баатар засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн баруун этгээдийн адгийн хошуу]] || 1739 || Эмгэн || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Бишрэлт засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Өөлдийн хойд хошуу]] || 1702 || Равдан || [[Өөлд]] || |- || [[Сүжигт засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Өөлдийн засгийн хошуу]] || 1697 || Данжила || [[Өөлд]] || |- || [[Эрдэнэ бандида хутагтын шавь]] || || [[Эрдэнэ бандида хутагт]] || || |- || [[Эрдэнэ Зая бандида хутагтын шавь]] || || [[Зая бандида хутагт]] || || |- || [[Чин сүжигт номун хан хутагтын шавь]] || || [[Чин сүжигт номун хан]] || || |- || [[Нарбанчин хутагтын шавь]] || || [[Нарбанчин хутагт]] || || |- || [[Хамба хутагтын шавь]] || || [[Хамба хутагт]] || || |- || [[Наран хутагтын шавь]] || || [[Наран хутагт]] || || |- |} ===Хан уулын чуулган=== [[Түшээт хан аймаг|Хан уулын чуулган]] (Халхын хойт зам) нь 17 хошуу байсан байна. ===Заг голын эх Биндэръяа нуурын чуулган=== [[Засагт хан аймаг|Заг голын эх Биндэръяа нуурын чуулган]] (Халхын өрнө зам) нь 19 хошуу байсан байна. ===Сайн заяатын зүүн гарын чуулган=== [[Дөрвөд Далай хан аймаг|Сайн заяатын зүүн гарын чуулган]] нь 12 хошуу байсан байна. ===Сайн заяатын баруун гарын чуулган=== [[Үнэн Зоригт Хан аймаг|Сайн заяатын баруун гарын чуулган]] нь 4 хошуу байсан байна. ===Үнэн сүсэгтийн чуулган=== ====Үнэн сүсэгтийн дорнод замын чуулган==== [[Шинжаан]]ы [[Хуучин торгууд аймгийг Үнэн сүсэгтийн дорнод замын чуулган]] (Илийн дорно зам) нь 2 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Үнэн сүжигтийн дорно замын чуулганы хуучин торгуудын баруун хошуу]] || 1771 || Бамбар || Жаргалант Торгууд (дорнод замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн дорно замын чуулганы хуучин торгуудын зүүн хошуу]] || 1771 || Цэвдэн || Жаргалант Торгууд (дорнод замын [[Хуучин торгууд]]) || |- |} ====Үнэн сүсэгтийн өрнөд замын чуулган==== [[Шинжаан]]ы [[Хуучин торгууд аймгийг Үнэн сүсэгтийн өрнөд замын чуулган]] (Илийн өрнөд зам) нь 1 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Үнэн сүжигтийн өрнөд замын чуулганы хуучин торгуудын хошуу]] || 1771 || Момонт || Жин хэ орчмын Торгууд (өрнөд замын [[Хуучин торгууд]]) || |- |} ====Үнэн сүсэгтийн өмнөд замын чуулган==== [[Шинжаан]]ы [[Хуучин торгууд аймгийг Үнэн сүсэгтийн өмнөд замын чуулган]] (Илийн өмнөд зам) нь 4 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Үнэн сүжигтийн өмнөд замын чуулганы хуучин торгуудын хошуу]] || 1771 || [[Убаши]] || Хар Сайрын Торгууд (өмнөд замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн өмнөд замын чуулганы хуучин торгуудын дундад хошуу]] || 1771 || Эмгэн убаши || Хар Сайрын Торгууд (өмнөд замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн өмнөд замын чуулганы хуучин торгуудын баруун хошуу]] || 1771 || Баяжих || Хар Сайрын Торгууд (өмнөд замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн өмнөд замын чуулганы хуучин торгуудын зүүн хошуу]] || 1771 || Бэр хашиха || Хар Сайрын Торгууд (өмнөд замын [[Хуучин торгууд]]) || |- |} ====Үнэн сүсэгтийн умард замын чуулган==== [[Шинжаан]]ы [[Хуучин торгууд аймгийг Үнэн сүсэгтийн умард замын чуулган]] (Илийн умарт зам) нь 3 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Үнэн сүжигтийн умарт замын чуулганы хуучин торгуудын хошуу]] || 1771 || Цэвэгдорж || Ховог сайрын Торгууд (умард замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн умарт замын чуулганы хуучин торгуудын баруун хошуу]] || 1785 || Гүнгээцэрэн || Ховог сайрын Торгууд (умард замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн умарт замын чуулганы хуучин торгуудын зүүн хошуу]] || 1785 || Агсахал || Ховог сайрын Торгууд (умард замын [[Хуучин торгууд]]) || |- |} ===Чин сэтгэлтийн чуулган=== [[Шинжаан]]ы [[Чин сэтгэлтийн чуулган]] нь 2 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Жаргалант торгуудын баруун хошуу]] || 1771 || Шээрэн || [[Шинэ Торгууд]] || |- || [[Жаргалант торгуудын зүүн хошуу]] || 1771 || Шар хүүхэн || [[Шинэ Торгууд]] || |- |} ===Бат сэтгэлтийн чуулган=== [[Шинжаан]]ы [[Бат сэтгэлтийн чуулган]] (Илийн дундад зам) нь 3 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Бат сэтгэлтийн чуулганы Хошуудын хошуу]] || 1771 || Гүнгээ || Дундад замын [[Хошууд]] || 1797 онд хүчингүй болсон |- || [[Бат сэтгэлтийн чуулганы Хошуудын дундад хошуу]] || 1771 || Яримпил || Дундад замын [[Хошууд]] || |- || [[Бат сэтгэлтийн чуулганы Хошуудын баруун хошуу]] || 1771 || Нохай || Дундад замын [[Хошууд]] || |- || [[Бат сэтгэлтийн чуулганы Хошуудын зүүн хошуу]] || 1775 || Баярлах || Дундад замын [[Хошууд]] || |- |} ===Хөхнуурын зүүн гарын чуулган=== [[Дээд монголчууд]]ын [[Хөхнуурын зүүн гарын чуулган]] нь 12 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Хошуудын баруун өмнөд хошуу]] || 1771 || Цэвээнравдан || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын баруун хойд хошуу]] || 1716 || Даян || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын умард зүүн гаран хошуу]] || 1711 || Сономдаш || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын өмнөд баруун гаран адаг хошуу]] || 1711 || Лувзандаржаа || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын өмнөд зүүн гаран хойд хошуу]] || 1671 || Галдандаш || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын өмнөд баруун гарын хойд хошуу]]|| 1723 || Сономдаш || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын умард өмнө хошуу]] || 1711 || Цэрэн || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын умард баруун адаг хошуу]] || 1725 || Дамринсэвдэн || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын умард зүүн адаг хошуу]] || 1725 || Ишдоржжав || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Торгуудын баруун хошуу]] || 1725 || Сэтэрбум || [[Дээд монголчууд]]ын [[Торгууд]] || |- || [[Торгуудын өмнөд хойд хошуу]] || 1724 || Данзан || [[Дээд монголчууд]]ын [[Торгууд]] || |- || [[Хошуудын баруун баруун гарын дундад хошуу]]|| 1725 || Цэрэннамжил || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- |} ===Хөхнуурын баруун гарын чуулган=== [[Дээд монголчууд]]ын [[Хөхнуурын баруун гарын чуулган]] нь 12 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Цоросын өмнөд баруун гарын тэргүүн хошуу]] || 1703 || Сэвдэнжал || [[Дээд монголчууд]]ын [[Цорос]] || |- || [[Хошуудын өмнөд зүүн гаран тэргүүн хошуу]] || 1704 || Гомбо || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын өмнөд зүүн гаран адаг хошуу]] || 1698 || Намжил || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын умард баруун гаран хошуу]] || 1723 || Цэрэндондов || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Цоросын умард дундад хошуу]] || 1716 || Равдан || [[Дээд монголчууд]]ын [[Цорос]] || |- || [[Хойдын өмнө хошуу]] || 1725 || Гүнгэ || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хойт|Хойд]] || |- || [[Хошуудын баруун баруун гаран өмнөд хошуу]] || 1716 || Равдан || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын баруун зүүн гаран хойд хошуу]] || 1725 || Харгас || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын зүүн дээд хошуу]] || 1725 || Жаб || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын баруун баруун гарын хойд хошуу]] || 1725 || Сэвдэн бошигт || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Торгуудын өмнөд дундад хошуу]] || 1725 || Сономравдандорж || [[Дээд монголчууд]]ын [[Торгууд]] || |- || [[Халхын өмнөд баруун хошуу]] || 1765 || Дашдондов || [[Дээд монголчууд]]ын [[Халх]] || |- |} ===Чуулгангүй=== {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Харьяалан захирах манж сайд || Аймаг || Тайлбар |- || [[Алшаа хошуу|Алашаагийн өөлд хошуу]] || 1697 || Хороли || Шанси-Ганьсугийн бүгдийг захирагч сайд (陝甘總督) || Алашаагийн [[Хошууд]] || |- || [[Эзнээ хошуу|Эзнээ голын торгууд хошуу]] || 1704 || Аравжир || Шанси-Ганьсугийн бүгдийг захирагч сайд (陝甘總督) || [[Торгууд]] || |- || [[Хошуудын өмнөд тэргүүн хошуу]] || 1701 || Цагаанданзан || Шининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || Шар мөрөны өмнөд хэсэг 5 хошуу (河南五旗) |- || [[Хошуудын өмнөд баруун гаран дундад хошуу]] || 1720 || Равданжамц || Шининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || Шар мөрөны өмнөд хэсэг 5 хошуу (河南五旗) |- || [[Хошуудын өмнөд зүүн гаран дундад хошуу]] || 1731 || Цагаанравдан || Шининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || Шар мөрөны өмнөд хэсэг 5 хошуу (河南五旗) |- || [[Хошуудын өмнөд зүүн гаран дэд хошуу]] || 1746 || Цэрэндорж || Шининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || 1806 онд хүчингүй болсон |- || [[Торгуудын өмнө өмнөд хошуу]] || 1731 || Даржаа || Шининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) || [[Дээд монголчууд]]ын [[Торгууд]] || Шар мөрөны өмнөд хэсэг 5 хошуу (河南五旗) |- || [[Цагаан номун ханы хошуу]] || ? || [[Цагаан номун хан хутагт]] || Шининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) || [[Дээд монголчууд]]ын Цагаан номун хан хутагтын шавь || Шар мөрөны өмнөд хэсэг 5 хошуу (河南五旗) |- || [[Шинэ хошуудын засгийн хошуу]] || 1771 || Буянхишиг || [[Ховдын манж сайдын газар]] || [[Шинэ Хошууд]] || |- |} ==Эшлэл== {{reflist}} ==Мөн үзэх== *[[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улсын засаг захиргааны нэгж]] [[Ангилал:Манжийн үеийн Монгол]] [[Ангилал:Өвөр Монголын түүх]] [[Ангилал:Монголын засаг захиргааны гишүүнчлэл]] gozy7zxm8e3uiizl1u3jerhsqu4d2oh 851774 851772 2026-03-29T06:25:42Z 唐吉訶德的侍從 5036 851774 wikitext text/x-wiki [[File:STANFORD(1917) p67-68 PLATE22. MONGOLIA (14597137480).jpg|thumb|right|200px|Манжийн үеийн Монгол]] [[Чин гүрэн|Чин гүрний]] зүгээс Монголын бүхий аймаг хошуудыг захирахдаа түүхэн үйл явдлын ялгаатай байдлын улмаас төвөөс томилсон амбанд шууд захирагддаг монгол хошуунууд, чуулганд захирагддаг Өвөр Монгол, Гадаад Монгол гэх зэрэг харилцан адилгүй өөр өөр байдлаар захирч байсан. ==Шууд хяналттай монгол == *[[Цахар]] (Цахар [[Найман хошуу]]) *[[Дарьганга]] *[[Хөх хотын Түмэд]] 1 хошуу *[[Барга]] (Хуучин Барга [[Найман хошуу]], Шинэ Барга [[Найман хошуу]]) *[[Тагнын Урианхайн хязгаар|Тагнын Урианхай]] 5 хошуу *[[Мянгад]] 1 хошуу *[[Захчин]] *[[Хойт]] *[[Алтайн Урианхай]] *[[Алтан нуурын Урианхай]] *[[Дам монголчууд]] ==Өвөр Монгол== ===Жиримийн чуулган=== [[Жиримийн чуулган]] нь 10 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан он || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Хорчин баруун гарын дундад хошуу]] || 1626 || [[Ууба]] || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Хорчин зүүн гарын дунд хошуу]] || 1636 || [[Манзушир (Дархан чин ван)|Манзушир]] || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Хорчин баруун гарын өмнөд хошуу]] || 1636 || [[Будачи]] || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Хорчин зүүн гарын өмнөд хошуу]] || 1636 || [[Хонгор]] || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Хорчин зүүн гарын хойд хошуу]] || 1636 || [[Донхор илдэч|Донхор]] || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Хорчин баруун гарын хойд хошуу]] || 1636 || Ламасхив || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Жалайд хошуу]] || 1648 || Мөнгөн || [[Жалайд]] || |- || [[Дөрвөд Монгол өөртөө засах хошуу|Дөрвөд хошуу]] || 1636 || Сэрэн || [[Дөрвөд]] || |- || [[Өмнөд Горлос Монгол өөртөө засах шянь|Горлосын өмнөд хошуу]] || 1648 || Бумба || [[Горлос]] || |- || [[Зуу Юань шянь|Горлосын хойд хошуу]] || 1636 || Гүмү || [[Горлос]] || |- |} ===Зуу Удын чуулган=== [[Зуу Удын чуулган]] нь 11 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан он || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Аохан хошуу]] || 1636 || Банди || [[Аохан]] || |- || [[Найман хошуу]] || 1636 || Гүнцог || [[Найман]] || |- || [[Баарин баруун хошуу|Баарин баруун гарын хошуу]] || 1648 || Сэвдэн || [[Баарин]] || |- || [[Баарин зүүн хошуу|Баарин зүүн гарын хошуу]] || 1648 || Манзушир || [[Баарин]] || |- || [[Жарууд хошуу|Жарууд зүүн гарын хошуу]] || 1648 || Санжижав || [[Жарууд]] || |- || [[Жарууд хошуу|Жарууд баруун гарын хошуу]] || 1648 || Сангар || [[Жарууд]] || |- || [[Ар Хорчин хошуу]] || 1644 || Мужан || [[Ар хорчин]] || |- || [[Онниуд зүүн гарын хошуу]] || 1636 || Сүн дүүрэн || [[Огниуд]] || |- || [[Онниуд баруун гарын хошуу]] || 1636 || Дүн дайчин || [[Огниуд]] || |- || [[Хэшигтэн хошуу]] || 1652 || Соном || [[Хэшигтэн]] || |- || [[Халх зүүн гарын хошуу]] || 1664 || Гомбо илдэн || Халх зүүн гар || |- |} ===Зостын чуулган=== [[Зостын чуулган]] нь 5 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Харчин баруун гарын хошуу]] || 1635 || Гүрүсхив || [[Харчин]] || |- || [[Харчин зүүн гарын хошуу]] || 1635 || Сэрэн || [[Харчин]] || |- || [[Харчин дундад хошуу]] || 1705 || Гэрэл || [[Харчин]] || |- || [[Түмэд зүүн гарын хошуу]] || 1635 || Шамба || [[Түмэд]] || |- || [[Түмэд баруун гарын хошуу]] || 1648 || Гүмү || [[Түмэд]] || |- |} ===Шилийн Гол чуулган=== [[Шилийн Гол чуулган]] нь 10 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Баруун Үзэмчин хошуу|Үзэмчин баруун гарын хошуу]] || 1641 || [[Дорж сэцэн жонон (Үзэмчин)|Дорж]] || [[Үзэмчин]] || |- || [[Зүүн үзэмчин хошуу|Үзэмчин зүүн гарын хошуу]] || 1646 || Сэрэн || [[Үзэмчин]] || |- || [[Хуучид зүүн гарын хошуу]] || 1646 || Болод || [[Хуучид]] || |- || [[Хуучид баруун гарын хошуу]] || 1653 || Гармаа Цэвээн || [[Хуучид]] || |- || [[Сөнөд зүүн хошуу|Сөнөд зүүн гарын хошуу]] || 1641 || [[Тэнгис мэргэн ван|Тэнгис]] || [[Сөнөд]] || |- || [[Сөнөд баруун хошуу|Сөнөд баруун гарын хошуу]] || 1642 || Сэүсэ || [[Сөнөд]] || |- || [[Авга хошуу|Авга зүүн гарын хошуу]] || 1651 || Дүсхэр || [[Авга (овог)|Авга]] || |- || [[Авга хошуу|Авга баруун гарын хошуу]] || 1789 || Балдан сэрэн || [[Авга (овог)|Авга]] || |- || [[Шилийн хот|Авга нар баруун гарын хошуу]] || 1667 || Сэрэн мэргэн || [[Авга нар]] || |- || [[Шилийн хот|Авга нар зүүн гарын хошуу]] || 1665 || Дүнишрав || [[Авга нар]] || |- |} ===Улаанцавын чуулган=== [[Улаанцавын чуулган]] нь 6 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Дөрвөд хошуу|Дөрвөн хүүхэд хошуу]] || 1636 || Омбо || [[Дөрвөн хүүхэд]] || |- || [[Муумянган хошуу]] || 1664 || Сэнгэ || [[Муумянган]] || |- || [[Урадын хойд хошуу]] || 1648 || Туба || [[Урад]] || |- || [[Урадын өмнөд хошуу]] || 1648 || Убан || [[Урад]] || |- || [[Урадын дундад хошуу]] || 1648 || Багбахай || [[Урад]] || |- || [[Халх баруун гарын хошуу]] || 1653 || Бунтар || Халх баруун гар || |- |} ===Их Зуугийн чуулган=== [[Их Зуугийн чуулган]] нь 7 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Ордос зүүн гарын дундад хошуу]] || 1649 || [[Ринчин жонон|Ринчин]] || [[Ордос]] || |- || [[Отог хошуу|Ордос баруун гарын дундад хошуу]] || 1650 || Шандан || [[Ордос]] || |- || [[Хангин хошуу|Ордос баруун гарын хойд хошуу]] || 1649 || Бага Жамц || [[Ордос]] || |- || [[Ордос зүүн гарын хойд хошуу]] || 1650 || Шагж || [[Ордос]] || |- || [[Ордос баруун гарын өмнөд хошуу]] || 1649 || Ринчин || [[Ордос]] || |- || [[Ордос зүүн гарын өмнөд хошуу]] || 1649 || Сэрэн || [[Ордос]] || |- || [[Ордос баруун гарын өмнөд адаг хошуу]] || 1731 || Динзараш || [[Ордос]] || |- |} ===Чуулгангүй=== {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Харьяалан захирах манж сайд || Аймаг || Тайлбар |- || [[Их Мянган хошуу]] || ? || N/A || Хөлөнбуйр аймгийн дэд дутун (呼倫貝爾副都統) || [[Өөлд]] || |- || [[Ширээт Хүрээ хошуу]] || ? || [[Ширээт Дархан Цорж хутагт]] || Мүгдэнгийн Жанжин (盛京將軍) || Ширээт Дархан Цорж хутагтын шавь || |- |} ==Гадаад Монгол== ===Хэрлэн Барс хотод чуулган=== [[Сэцэн хан аймаг|Хэрлэн Барс хотод чуулган]] (Халхын дорнод зам) нь 23 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Сэцэн ханы хошуу]] || 1691 || [[Өмхэй]] || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Дархан засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн зүүн гарын дундад хошуу]] || 1691 || Намжил || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Илдэн засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад баруун этгээдийн хошуу]] || 1691 || Пунсаг || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Сэцэн засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын дундад хошуу]] || 1691 || Цэвдэн || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Эрдэнэ далай засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад дахь зүүн этгээдийн хошуу]] || 1691 || Буджав || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Бишрэлт засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад адгийн хошуу]] || 1691 || Дарь || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Жонон засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад дахь умард хошуу]] || 1691 || Цэвдэн || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Чин ачит засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад өмнөд хошуу]] || 1691 || Ананда || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Эрхэмсэг засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн зүүн гарын өмнөд хошуу]] || 1695 || Ханд || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Ахай засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын дундад баруун этгээдийн хошуу]] || 1711 || Цэрэнванбу || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Ёст засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн зүүн гарын умард хошуу]] || 1691 || Цэрэндаш || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Зоригт засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын дундад өмнөд хошуу]] || 1754 || Цэрэндоёд || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Үйзэн засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн зүүн гарын умард адгийн хошуу]] || 1711 || Дорждаш || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Хурц засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын умард хошуу]] || 1691 || Гүржав || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Мэргэн засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын өмнөд хошуу]] || 1691 || Сэрэндаш || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Саруул засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад зүүн этгээдийн өмнөд хошуу]] || 1697 || Гончиг || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Дайчин засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад адгийн хошуу]] || 1695 || Туулай || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Далай дархан засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад баруун этгээдийн хойд хошуу]] || 1697 || Лувсан || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Сүжигт засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн зүүн гарын баруун этгээдийн хошуу]] || 1701 || Чойжамц || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Эрдэнэ засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн зүүн гарын зүүн этгээдийн хошуу]] || 1696 || Эрдэнэ || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Сэргэлэн засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын зүүн этгээдийн хошуу]] || 1701 || Гэндэн || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Баатар засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын дундад зүүн этгээдийн хошуу]] || 1713 || Чойнжур || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Эрх засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад адгийн баруун этгээдийн хошуу]] || 1735 || Ванжилжав || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Егүзэр хутагтын шавь]] || 1864 || [[Егүзэр хутагт]] || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- |} ===Цэцэрлэгийн чуулган=== [[Сайн ноён хан аймаг|Цэцэрлэгийн чуулган]] (Халхын умард зам) нь 24 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Сайн ноён ханы хошуу|Сайн ноёны хошуу]] || 1691 || [[Шамба]] || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Сэцэн засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн дундад зүүн этгээдийн адгийн хошуу]] || 1721 || [[эфү Цэрэн]] || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Дайчин засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн дундадын баруун этгээдийн хошуу]] || 1751 || [[Цэвдэнжав]] || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Далай чойнхор засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн дундадын баруун этгээдийн хошуу]] || 1691 || Гомбо || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Эрдэнэ засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн баруун гарын баруу этгээдийн хойд хошуу]] || 1691 || Тод Эрдэнэ || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Илдэн засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн дундад дахь өмнөд хошуу]] || 1691 || Сутай илдэн || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Жонон засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн зүүн гарын зүүн этгээдийн хошуу]] || 1692 || Ванчиг || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Саруул засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн баруун гарын өмнөд хошуу]] || 1691 || Аюуш || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Үйзэн засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн баруун гарын дундад этгээдийн хошуу]] || 1707 || Цэрэндаш || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Хошууч мэргэн засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн дундад дахь умард хошуу]] || 1712 || Норовжав || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Эрх засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн зүүн гарын дундад хошуу]] || 1754 || Цэвээндорж || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Итгэмжит засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн дундад адгийн хошуу]] || 1692 || Арьяа || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Цогтой засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн дунддахь баруун гарын адгийн хошуу]] || 1691 || Туба || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Ёст засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн зүүн гарын баруун этгээдийн хошуу]] || 1691 || Данзан эрдэнэ || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Мэргэн засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн баруун гарын умард хошуу]] || 1692 || Самжид || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Ачит засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн дундад баруун гарын адгийн хошуу]] || 1696 || Ядам || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Түшээт засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн зүүн гарын зүүн этгээдийн хошуу]] || 1696 || Намжил || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Зоригт засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн баруун гарын дундад баруун этгээдийн хошуу]] || 1696 || Шар илдэч || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Ахай засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн баруун гарын зүүн этгээдийн адгийн хошуу]] || 1697 || Судани || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Эетэй засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн дундад умар этгээдийн адгийн хошуу]] || 1709 || Зинамида || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Дархан засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн баруун гарын дундад адгийн хошуу]] || 1712 || Дорж || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Баатар засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн баруун этгээдийн адгийн хошуу]] || 1739 || Эмгэн || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Бишрэлт засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Өөлдийн хойд хошуу]] || 1702 || Равдан || [[Өөлд]] || |- || [[Сүжигт засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Өөлдийн засгийн хошуу]] || 1697 || Данжила || [[Өөлд]] || |- || [[Эрдэнэ бандида хутагтын шавь]] || || [[Эрдэнэ бандида хутагт]] || || |- || [[Эрдэнэ Зая бандида хутагтын шавь]] || || [[Зая бандида хутагт]] || || |- || [[Чин сүжигт номун хан хутагтын шавь]] || || [[Чин сүжигт номун хан]] || || |- || [[Нарбанчин хутагтын шавь]] || || [[Нарбанчин хутагт]] || || |- || [[Хамба хутагтын шавь]] || || [[Хамба хутагт]] || || |- || [[Наран хутагтын шавь]] || || [[Наран хутагт]] || || |- |} ===Хан уулын чуулган=== [[Түшээт хан аймаг|Хан уулын чуулган]] (Халхын хойт зам) нь 17 хошуу байсан байна. ===Заг голын эх Биндэръяа нуурын чуулган=== [[Засагт хан аймаг|Заг голын эх Биндэръяа нуурын чуулган]] (Халхын өрнө зам) нь 19 хошуу байсан байна. ===Сайн заяатын зүүн гарын чуулган=== [[Дөрвөд Далай хан аймаг|Сайн заяатын зүүн гарын чуулган]] нь 12 хошуу байсан байна. ===Сайн заяатын баруун гарын чуулган=== [[Үнэн Зоригт Хан аймаг|Сайн заяатын баруун гарын чуулган]] нь 4 хошуу байсан байна. ===Үнэн сүсэгтийн чуулган=== ====Үнэн сүсэгтийн дорнод замын чуулган==== [[Шинжаан]]ы [[Хуучин торгууд аймгийг Үнэн сүсэгтийн дорнод замын чуулган]] (Илийн дорно зам) нь 2 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Үнэн сүжигтийн дорно замын чуулганы хуучин торгуудын баруун хошуу]] || 1771 || Бамбар || Жаргалант Торгууд (дорнод замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн дорно замын чуулганы хуучин торгуудын зүүн хошуу]] || 1771 || Цэвдэн || Жаргалант Торгууд (дорнод замын [[Хуучин торгууд]]) || |- |} ====Үнэн сүсэгтийн өрнөд замын чуулган==== [[Шинжаан]]ы [[Хуучин торгууд аймгийг Үнэн сүсэгтийн өрнөд замын чуулган]] (Илийн өрнөд зам) нь 1 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Үнэн сүжигтийн өрнөд замын чуулганы хуучин торгуудын хошуу]] || 1771 || Момонт || Жин хэ орчмын Торгууд (өрнөд замын [[Хуучин торгууд]]) || |- |} ====Үнэн сүсэгтийн өмнөд замын чуулган==== [[Шинжаан]]ы [[Хуучин торгууд аймгийг Үнэн сүсэгтийн өмнөд замын чуулган]] (Илийн өмнөд зам) нь 4 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Үнэн сүжигтийн өмнөд замын чуулганы хуучин торгуудын хошуу]] || 1771 || [[Убаши]] || Хар Сайрын Торгууд (өмнөд замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн өмнөд замын чуулганы хуучин торгуудын дундад хошуу]] || 1771 || Эмгэн убаши || Хар Сайрын Торгууд (өмнөд замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн өмнөд замын чуулганы хуучин торгуудын баруун хошуу]] || 1771 || Баяжих || Хар Сайрын Торгууд (өмнөд замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн өмнөд замын чуулганы хуучин торгуудын зүүн хошуу]] || 1771 || Бэр хашиха || Хар Сайрын Торгууд (өмнөд замын [[Хуучин торгууд]]) || |- |} ====Үнэн сүсэгтийн умард замын чуулган==== [[Шинжаан]]ы [[Хуучин торгууд аймгийг Үнэн сүсэгтийн умард замын чуулган]] (Илийн умарт зам) нь 3 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Үнэн сүжигтийн умарт замын чуулганы хуучин торгуудын хошуу]] || 1771 || Цэвэгдорж || Ховог сайрын Торгууд (умард замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн умарт замын чуулганы хуучин торгуудын баруун хошуу]] || 1785 || Гүнгээцэрэн || Ховог сайрын Торгууд (умард замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн умарт замын чуулганы хуучин торгуудын зүүн хошуу]] || 1785 || Агсахал || Ховог сайрын Торгууд (умард замын [[Хуучин торгууд]]) || |- |} ===Чин сэтгэлтийн чуулган=== [[Шинжаан]]ы [[Чин сэтгэлтийн чуулган]] нь 2 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Жаргалант торгуудын баруун хошуу]] || 1771 || Шээрэн || [[Шинэ Торгууд]] || |- || [[Жаргалант торгуудын зүүн хошуу]] || 1771 || Шар хүүхэн || [[Шинэ Торгууд]] || |- |} ===Бат сэтгэлтийн чуулган=== [[Шинжаан]]ы [[Бат сэтгэлтийн чуулган]] (Илийн дундад зам) нь 3 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Бат сэтгэлтийн чуулганы Хошуудын хошуу]] || 1771 || Гүнгээ || Дундад замын [[Хошууд]] || 1797 онд хүчингүй болсон |- || [[Бат сэтгэлтийн чуулганы Хошуудын дундад хошуу]] || 1771 || Яримпил || Дундад замын [[Хошууд]] || |- || [[Бат сэтгэлтийн чуулганы Хошуудын баруун хошуу]] || 1771 || Нохай || Дундад замын [[Хошууд]] || |- || [[Бат сэтгэлтийн чуулганы Хошуудын зүүн хошуу]] || 1775 || Баярлах || Дундад замын [[Хошууд]] || |- |} ===Хөхнуурын зүүн гарын чуулган=== [[Дээд монголчууд]]ын [[Хөхнуурын зүүн гарын чуулган]] нь 12 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Хошуудын баруун өмнөд хошуу]] || 1771 || Цэвээнравдан || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын баруун хойд хошуу]] || 1716 || Даян || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын умард зүүн гаран хошуу]] || 1711 || Сономдаш || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын өмнөд баруун гаран адаг хошуу]] || 1711 || Лувзандаржаа || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын өмнөд зүүн гаран хойд хошуу]] || 1671 || Галдандаш || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын өмнөд баруун гарын хойд хошуу]]|| 1723 || Сономдаш || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын умард өмнө хошуу]] || 1711 || Цэрэн || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын умард баруун адаг хошуу]] || 1725 || Дамринсэвдэн || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын умард зүүн адаг хошуу]] || 1725 || Ишдоржжав || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Торгуудын баруун хошуу]] || 1725 || Сэтэрбум || [[Дээд монголчууд]]ын [[Торгууд]] || |- || [[Торгуудын өмнөд хойд хошуу]] || 1724 || Данзан || [[Дээд монголчууд]]ын [[Торгууд]] || |- || [[Хошуудын баруун баруун гарын дундад хошуу]]|| 1725 || Цэрэннамжил || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- |} ===Хөхнуурын баруун гарын чуулган=== [[Дээд монголчууд]]ын [[Хөхнуурын баруун гарын чуулган]] нь 12 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Цоросын өмнөд баруун гарын тэргүүн хошуу]] || 1703 || Сэвдэнжал || [[Дээд монголчууд]]ын [[Цорос]] || |- || [[Хошуудын өмнөд зүүн гаран тэргүүн хошуу]] || 1704 || Гомбо || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын өмнөд зүүн гаран адаг хошуу]] || 1698 || Намжил || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын умард баруун гаран хошуу]] || 1723 || Цэрэндондов || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Цоросын умард дундад хошуу]] || 1716 || Равдан || [[Дээд монголчууд]]ын [[Цорос]] || |- || [[Хойдын өмнө хошуу]] || 1725 || Гүнгэ || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хойт|Хойд]] || |- || [[Хошуудын баруун баруун гаран өмнөд хошуу]] || 1716 || Равдан || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын баруун зүүн гаран хойд хошуу]] || 1725 || Харгас || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын зүүн дээд хошуу]] || 1725 || Жаб || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын баруун баруун гарын хойд хошуу]] || 1725 || Сэвдэн бошигт || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Торгуудын өмнөд дундад хошуу]] || 1725 || Сономравдандорж || [[Дээд монголчууд]]ын [[Торгууд]] || |- || [[Халхын өмнөд баруун хошуу]] || 1765 || Дашдондов || [[Дээд монголчууд]]ын [[Халх]] || |- |} ===Чуулгангүй=== {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Харьяалан захирах манж сайд || Аймаг || Тайлбар |- || [[Алшаа хошуу|Алашаагийн өөлд хошуу]] || 1697 || Хороли || Шанси-Ганьсугийн бүгдийг захирагч сайд (陝甘總督) || Алашаагийн [[Хошууд]] || |- || [[Эзнээ хошуу|Эзнээ голын торгууд хошуу]] || 1704 || Аравжир || Шанси-Ганьсугийн бүгдийг захирагч сайд (陝甘總督) || [[Торгууд]] || |- || [[Хошуудын өмнөд тэргүүн хошуу]] || 1701 || Цагаанданзан || Шининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || Шар мөрөны өмнөд хэсэг 5 хошуу (河南五旗) |- || [[Хошуудын өмнөд баруун гаран дундад хошуу]] || 1720 || Равданжамц || Шининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || Шар мөрөны өмнөд хэсэг 5 хошуу (河南五旗) |- || [[Хошуудын өмнөд зүүн гаран дундад хошуу]] || 1731 || Цагаанравдан || Шининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || Шар мөрөны өмнөд хэсэг 5 хошуу (河南五旗) |- || [[Хошуудын өмнөд зүүн гаран дэд хошуу]] || 1746 || Цэрэндорж || Шининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || 1806 онд хүчингүй болсон |- || [[Торгуудын өмнө өмнөд хошуу]] || 1731 || Даржаа || Шининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) || [[Дээд монголчууд]]ын [[Торгууд]] || Шар мөрөны өмнөд хэсэг 5 хошуу (河南五旗) |- || [[Цагаан номун ханы хошуу]] || ? || [[Цагаан номун хан хутагт]] || Шининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) || [[Дээд монголчууд]]ын Цагаан номун хан хутагтын шавь || Шар мөрөны өмнөд хэсэг 5 хошуу (河南五旗) |- || [[Шинэ хошуудын засгийн хошуу]] || 1771 || Буянхишиг || [[Ховдын манж сайдын газар]] || [[Шинэ Хошууд]] || |- |} ==Эшлэл== {{reflist}} ==Мөн үзэх== *[[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улсын засаг захиргааны нэгж]] [[Ангилал:Манжийн үеийн Монгол]] [[Ангилал:Өвөр Монголын түүх]] [[Ангилал:Монголын засаг захиргааны гишүүнчлэл]] o43v6d0a6onkmxuaae6ltumbxu1mh2i 851779 851774 2026-03-29T07:36:20Z 唐吉訶德的侍從 5036 851779 wikitext text/x-wiki [[File:STANFORD(1917) p67-68 PLATE22. MONGOLIA (14597137480).jpg|thumb|right|200px|Манжийн үеийн Монгол]] [[Чин гүрэн|Чин гүрний]] зүгээс Монголын бүхий аймаг хошуудыг захирахдаа түүхэн үйл явдлын ялгаатай байдлын улмаас төвөөс томилсон амбанд шууд захирагддаг монгол хошуунууд, чуулганд захирагддаг Өвөр Монгол, Гадаад Монгол гэх зэрэг харилцан адилгүй өөр өөр байдлаар захирч байсан. ==Шууд хяналттай монгол == *[[Цахар]] (Цахар [[Найман хошуу]]) *[[Дарьганга]] *[[Хөх хотын Түмэд]] 1 хошуу *[[Барга]] (Хуучин Барга [[Найман хошуу]], Шинэ Барга [[Найман хошуу]]) *[[Тагнын Урианхайн хязгаар|Тагнын Урианхай]] 5 хошуу *[[Мянгад]] 1 хошуу *[[Захчин]] *[[Хойт]] *[[Алтайн Урианхай]] *[[Алтан нуурын Урианхай]] *[[Дам монголчууд]] ==Өвөр Монгол== ===Жиримийн чуулган=== [[Жиримийн чуулган]] нь 10 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан он || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Хорчин баруун гарын дундад хошуу]] || 1626 || [[Ууба]] || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Хорчин зүүн гарын дунд хошуу]] || 1636 || [[Манзушир (Дархан чин ван)|Манзушир]] || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Хорчин баруун гарын өмнөд хошуу]] || 1636 || [[Будачи]] || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Хорчин зүүн гарын өмнөд хошуу]] || 1636 || [[Хонгор]] || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Хорчин зүүн гарын хойд хошуу]] || 1636 || [[Донхор илдэч|Донхор]] || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Хорчин баруун гарын хойд хошуу]] || 1636 || Ламасхив || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Жалайд хошуу]] || 1648 || Мөнгөн || [[Жалайд]] || |- || [[Дөрвөд Монгол өөртөө засах хошуу|Дөрвөд хошуу]] || 1636 || Сэрэн || [[Дөрвөд]] || |- || [[Өмнөд Горлос Монгол өөртөө засах шянь|Горлосын өмнөд хошуу]] || 1648 || Бумба || [[Горлос]] || |- || [[Зуу Юань шянь|Горлосын хойд хошуу]] || 1636 || Гүмү || [[Горлос]] || |- |} ===Зуу Удын чуулган=== [[Зуу Удын чуулган]] нь 11 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан он || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Аохан хошуу]] || 1636 || Банди || [[Аохан]] || |- || [[Найман хошуу]] || 1636 || Гүнцог || [[Найман]] || |- || [[Баарин баруун хошуу|Баарин баруун гарын хошуу]] || 1648 || Сэвдэн || [[Баарин]] || |- || [[Баарин зүүн хошуу|Баарин зүүн гарын хошуу]] || 1648 || Манзушир || [[Баарин]] || |- || [[Жарууд хошуу|Жарууд зүүн гарын хошуу]] || 1648 || Санжижав || [[Жарууд]] || |- || [[Жарууд хошуу|Жарууд баруун гарын хошуу]] || 1648 || Сангар || [[Жарууд]] || |- || [[Ар Хорчин хошуу]] || 1644 || Мужан || [[Ар хорчин]] || |- || [[Онниуд зүүн гарын хошуу]] || 1636 || Сүн дүүрэн || [[Огниуд]] || |- || [[Онниуд баруун гарын хошуу]] || 1636 || Дүн дайчин || [[Огниуд]] || |- || [[Хэшигтэн хошуу]] || 1652 || Соном || [[Хэшигтэн]] || |- || [[Халх зүүн гарын хошуу]] || 1664 || Гомбо илдэн || Халх зүүн гар || |- |} ===Зостын чуулган=== [[Зостын чуулган]] нь 5 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Харчин баруун гарын хошуу]] || 1635 || Гүрүсхив || [[Харчин]] || |- || [[Харчин зүүн гарын хошуу]] || 1635 || Сэрэн || [[Харчин]] || |- || [[Харчин дундад хошуу]] || 1705 || Гэрэл || [[Харчин]] || |- || [[Түмэд зүүн гарын хошуу]] || 1635 || Шамба || [[Түмэд]] || |- || [[Түмэд баруун гарын хошуу]] || 1648 || Гүмү || [[Түмэд]] || |- |} ===Шилийн Гол чуулган=== [[Шилийн Гол чуулган]] нь 10 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Баруун Үзэмчин хошуу|Үзэмчин баруун гарын хошуу]] || 1641 || [[Дорж сэцэн жонон (Үзэмчин)|Дорж]] || [[Үзэмчин]] || |- || [[Зүүн үзэмчин хошуу|Үзэмчин зүүн гарын хошуу]] || 1646 || Сэрэн || [[Үзэмчин]] || |- || [[Хуучид зүүн гарын хошуу]] || 1646 || Болод || [[Хуучид]] || |- || [[Хуучид баруун гарын хошуу]] || 1653 || Гармаа Цэвээн || [[Хуучид]] || |- || [[Сөнөд зүүн хошуу|Сөнөд зүүн гарын хошуу]] || 1641 || [[Тэнгис мэргэн ван|Тэнгис]] || [[Сөнөд]] || |- || [[Сөнөд баруун хошуу|Сөнөд баруун гарын хошуу]] || 1642 || Сэүсэ || [[Сөнөд]] || |- || [[Авга хошуу|Авга зүүн гарын хошуу]] || 1651 || Дүсхэр || [[Авга (овог)|Авга]] || |- || [[Авга хошуу|Авга баруун гарын хошуу]] || 1789 || Балдан сэрэн || [[Авга (овог)|Авга]] || |- || [[Шилийн хот|Авга нар баруун гарын хошуу]] || 1667 || Сэрэн мэргэн || [[Авга нар]] || |- || [[Шилийн хот|Авга нар зүүн гарын хошуу]] || 1665 || Дүнишрав || [[Авга нар]] || |- |} ===Улаанцавын чуулган=== [[Улаанцавын чуулган]] нь 6 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Дөрвөд хошуу|Дөрвөн хүүхэд хошуу]] || 1636 || Омбо || [[Дөрвөн хүүхэд]] || |- || [[Муумянган хошуу]] || 1664 || Сэнгэ || [[Муумянган]] || |- || [[Урадын хойд хошуу]] || 1648 || Туба || [[Урад]] || |- || [[Урадын өмнөд хошуу]] || 1648 || Убан || [[Урад]] || |- || [[Урадын дундад хошуу]] || 1648 || Багбахай || [[Урад]] || |- || [[Халх баруун гарын хошуу]] || 1653 || Бунтар || Халх баруун гар || |- |} ===Их Зуугийн чуулган=== [[Их Зуугийн чуулган]] нь 7 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Ордос зүүн гарын дундад хошуу]] || 1649 || [[Ринчин жонон|Ринчин]] || [[Ордос]] || |- || [[Отог хошуу|Ордос баруун гарын дундад хошуу]] || 1650 || Шандан || [[Ордос]] || |- || [[Хангин хошуу|Ордос баруун гарын хойд хошуу]] || 1649 || Бага Жамц || [[Ордос]] || |- || [[Ордос зүүн гарын хойд хошуу]] || 1650 || Шагж || [[Ордос]] || |- || [[Ордос баруун гарын өмнөд хошуу]] || 1649 || Ринчин || [[Ордос]] || |- || [[Ордос зүүн гарын өмнөд хошуу]] || 1649 || Сэрэн || [[Ордос]] || |- || [[Ордос баруун гарын өмнөд адаг хошуу]] || 1731 || Динзараш || [[Ордос]] || |- |} ===Чуулгангүй=== {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Харьяалан захирах манж сайд || Аймаг || Тайлбар |- || [[Их Мянган хошуу]] || ? || N/A || Хөлөнбуйр аймгийн дэд дутун (呼倫貝爾副都統) || [[Өөлд]] || |- || [[Ширээт Хүрээ хошуу]] || ? || [[Ширээт Дархан Цорж хутагт]] || Мүгдэнгийн Жанжин (盛京將軍) || Ширээт Дархан Цорж хутагтын шавь || |- |} ==Гадаад Монгол== ===Хэрлэн Барс хотод чуулган=== [[Сэцэн хан аймаг|Хэрлэн Барс хотод чуулган]] (Халхын дорнод зам) нь 23 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Сэцэн ханы хошуу]] || 1691 || [[Өмхэй]] || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Дархан засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн зүүн гарын дундад хошуу]] || 1691 || Намжил || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Илдэн засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад баруун этгээдийн хошуу]] || 1691 || Пунсаг || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Сэцэн засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын дундад хошуу]] || 1691 || Цэвдэн || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Эрдэнэ далай засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад дахь зүүн этгээдийн хошуу]] || 1691 || Буджав || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Бишрэлт засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад адгийн хошуу]] || 1691 || Дарь || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Жонон засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад дахь умард хошуу]] || 1691 || Цэвдэн || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Чин ачит засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад өмнөд хошуу]] || 1691 || Ананда || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Эрхэмсэг засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн зүүн гарын өмнөд хошуу]] || 1695 || Ханд || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Ахай засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын дундад баруун этгээдийн хошуу]] || 1711 || Цэрэнванбу || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Ёст засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн зүүн гарын умард хошуу]] || 1691 || Цэрэндаш || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Зоригт засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын дундад өмнөд хошуу]] || 1754 || Цэрэндоёд || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Үйзэн засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн зүүн гарын умард адгийн хошуу]] || 1711 || Дорждаш || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Хурц засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын умард хошуу]] || 1691 || Гүржав || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Мэргэн засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын өмнөд хошуу]] || 1691 || Сэрэндаш || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Саруул засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад зүүн этгээдийн өмнөд хошуу]] || 1697 || Гончиг || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Дайчин засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад адгийн хошуу]] || 1695 || Туулай || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Далай дархан засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад баруун этгээдийн хойд хошуу]] || 1697 || Лувсан || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Сүжигт засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн зүүн гарын баруун этгээдийн хошуу]] || 1701 || Чойжамц || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Эрдэнэ засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн зүүн гарын зүүн этгээдийн хошуу]] || 1696 || Эрдэнэ || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Сэргэлэн засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын зүүн этгээдийн хошуу]] || 1701 || Гэндэн || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Баатар засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын дундад зүүн этгээдийн хошуу]] || 1713 || Чойнжур || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Эрх засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад адгийн баруун этгээдийн хошуу]] || 1735 || Ванжилжав || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Егүзэр хутагтын шавь]] || 1864 || [[Егүзэр хутагт]] || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- |} ===Цэцэрлэгийн чуулган=== [[Сайн ноён хан аймаг|Цэцэрлэгийн чуулган]] (Халхын умард зам) нь 24 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Сайн ноён ханы хошуу|Сайн ноёны хошуу]] || 1691 || [[Шамба]] || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Сэцэн засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн дундад зүүн этгээдийн адгийн хошуу]] || 1721 || [[эфү Цэрэн]] || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Дайчин засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн дундадын баруун этгээдийн хошуу]] || 1751 || [[Цэвдэнжав]] || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Далай чойнхор засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн дундадын баруун этгээдийн хошуу]] || 1691 || Гомбо || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Эрдэнэ засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн баруун гарын баруу этгээдийн хойд хошуу]] || 1691 || Тод Эрдэнэ || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Илдэн засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн дундад дахь өмнөд хошуу]] || 1691 || Сутай илдэн || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Жонон засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн зүүн гарын зүүн этгээдийн хошуу]] || 1692 || Ванчиг || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Саруул засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн баруун гарын өмнөд хошуу]] || 1691 || Аюуш || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Үйзэн засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн баруун гарын дундад этгээдийн хошуу]] || 1707 || Цэрэндаш || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Хошууч мэргэн засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн дундад дахь умард хошуу]] || 1712 || Норовжав || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Эрх засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн зүүн гарын дундад хошуу]] || 1754 || Цэвээндорж || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Итгэмжит засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн дундад адгийн хошуу]] || 1692 || Арьяа || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Цогтой засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн дунддахь баруун гарын адгийн хошуу]] || 1691 || Туба || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Ёст засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн зүүн гарын баруун этгээдийн хошуу]] || 1691 || Данзан эрдэнэ || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Мэргэн засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн баруун гарын умард хошуу]] || 1692 || Самжид || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Ачит засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн дундад баруун гарын адгийн хошуу]] || 1696 || Ядам || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Түшээт засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн зүүн гарын зүүн этгээдийн хошуу]] || 1696 || Намжил || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Зоригт засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн баруун гарын дундад баруун этгээдийн хошуу]] || 1696 || Шар илдэч || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Ахай засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн баруун гарын зүүн этгээдийн адгийн хошуу]] || 1697 || Судани || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Эетэй засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн дундад умар этгээдийн адгийн хошуу]] || 1709 || Зинамида || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Дархан засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн баруун гарын дундад адгийн хошуу]] || 1712 || Дорж || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Баатар засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн баруун этгээдийн адгийн хошуу]] || 1739 || Эмгэн || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Бишрэлт засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Өөлдийн хойд хошуу]] || 1702 || Равдан || [[Өөлд]] || |- || [[Сүжигт засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Өөлдийн засгийн хошуу]] || 1697 || Данжила || [[Өөлд]] || |- || [[Эрдэнэ бандида хутагтын шавь]] || || [[Эрдэнэ бандида хутагт]] || || [[Тамгатай хутагт]] |- || [[Эрдэнэ Зая бандида хутагтын шавь]] || || [[Зая бандида хутагт]] || || [[Тамгатай хутагт]] |- || [[Чин сүжигт номун хан хутагтын шавь]] || || [[Чин сүжигт номун хан]] || || [[Тамгатай хутагт]] |- || [[Нарбанчин хутагтын шавь]] || || [[Нарбанчин хутагт]] || || [[Тамгатай хутагт]] |- || [[Хамба хутагтын шавь]] || || [[Хамба хутагт]] || || [[Тамгатай хутагт]] |- || [[Наран хутагтын шавь]] || || [[Наран хутагт]] || || [[Тамгатай хутагт]] |- |} ===Хан уулын чуулган=== [[Түшээт хан аймаг|Хан уулын чуулган]] (Халхын хойт зам) нь 17 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Түшээт ханы хошуу]] || 1691 || [[Чахундорж хан|Чахундорж]] || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Мэргэн засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн зүүн гарын дундад хошуу]] || 1691 || [[Гүршихи]] || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Дархан засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн дундад хошуу]] || 1691 || [[Галдандорж]] || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Эрдэнэ дайчин засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн баруун гарын зүүн этгээдийн хошуу]] || 1691 || Цэмцэгнамжил || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Зоригт засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн дундад дахь баруун этгээдийн хошуу]] || 1691 || [[Шидишири]] || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Баатар засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн баруун гарын зүүн этгээдийн адгийн хошуу]] || 1691 || [[Шибтуй|Шибтуй Хатанбаатар]] || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Сэцэн засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн зүүн гарын зүүн этгээдийн дундад адгийн хошуу]] || 1711 || Цэрэнбал || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Илдэн засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн баруун гарын баруун этгээдийн адгийн хошуу]] || 1731 || Бахай || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Үйзэн засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн дундадын зүүн этгээдийн хошуу]] || 1753 || Сандагдорж || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Түшээт засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн зүүн гарын умард хошуу]] || 1693 || Литар || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Бишрэлт засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн зүүн гарын өмнөд хошуу]] || 1691 || Баран || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Далай засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн баруун гарын баруун этгээдийн хошуу]] || 1691 || Байнжурдорж || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Сүжигт засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн дундад баруун этгээдийн адгийн хошуу]] || 1691 || Цэмбэлдорж || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Ачит засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн зүүн гарын адгийн хошуу]] || 1691 || Цэрэн || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Эрдэнэ засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн дундад зүүн адгийн хошуу]] || 1694 || Цэрэнжав || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Ахай засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн баруун гарын баруун этгээдийн адгийн хошуу]] || 1696 || Чиндорж || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Дайчин засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн зүүн гарын баруун этгээдийн адгийн хошуу]] || 1697 || Хаймчиг || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Цогтой засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн дундад дэд хошуу]] || 1719 || Цэнгүнжав || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Жонон засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн баруун гарын зүүн этгээдийн хойд хошуу]] || 1730 || Пунцагравдан || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Эетэй засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн зүүн гарын дундад зүүн этгээдийн хошуу]] || 1736 || Сүндэв || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Их шавь|Жавзандамба хутагтын шавь (Их шавь)]] || || [[Жавзандамба хутагт]] || || [[Тамгатай хутагт]] |- |} ===Заг голын эх Биндэръяа нуурын чуулган=== [[Засагт хан аймаг|Заг голын эх Биндэръяа нуурын чуулган]] (Халхын өрнө зам) нь 19 хошуу байсан байна. ===Сайн заяатын зүүн гарын чуулган=== [[Дөрвөд Далай хан аймаг|Сайн заяатын зүүн гарын чуулган]] нь 12 хошуу байсан байна. ===Сайн заяатын баруун гарын чуулган=== [[Үнэн Зоригт Хан аймаг|Сайн заяатын баруун гарын чуулган]] нь 4 хошуу байсан байна. ===Үнэн сүсэгтийн чуулган=== ====Үнэн сүсэгтийн дорнод замын чуулган==== [[Шинжаан]]ы [[Хуучин торгууд аймгийг Үнэн сүсэгтийн дорнод замын чуулган]] (Илийн дорно зам) нь 2 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Үнэн сүжигтийн дорно замын чуулганы хуучин торгуудын баруун хошуу]] || 1771 || Бамбар || Жаргалант Торгууд (дорнод замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн дорно замын чуулганы хуучин торгуудын зүүн хошуу]] || 1771 || Цэвдэн || Жаргалант Торгууд (дорнод замын [[Хуучин торгууд]]) || |- |} ====Үнэн сүсэгтийн өрнөд замын чуулган==== [[Шинжаан]]ы [[Хуучин торгууд аймгийг Үнэн сүсэгтийн өрнөд замын чуулган]] (Илийн өрнөд зам) нь 1 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Үнэн сүжигтийн өрнөд замын чуулганы хуучин торгуудын хошуу]] || 1771 || Момонт || Жин хэ орчмын Торгууд (өрнөд замын [[Хуучин торгууд]]) || |- |} ====Үнэн сүсэгтийн өмнөд замын чуулган==== [[Шинжаан]]ы [[Хуучин торгууд аймгийг Үнэн сүсэгтийн өмнөд замын чуулган]] (Илийн өмнөд зам) нь 4 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Үнэн сүжигтийн өмнөд замын чуулганы хуучин торгуудын хошуу]] || 1771 || [[Убаши]] || Хар Сайрын Торгууд (өмнөд замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн өмнөд замын чуулганы хуучин торгуудын дундад хошуу]] || 1771 || Эмгэн убаши || Хар Сайрын Торгууд (өмнөд замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн өмнөд замын чуулганы хуучин торгуудын баруун хошуу]] || 1771 || Баяжих || Хар Сайрын Торгууд (өмнөд замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн өмнөд замын чуулганы хуучин торгуудын зүүн хошуу]] || 1771 || Бэр хашиха || Хар Сайрын Торгууд (өмнөд замын [[Хуучин торгууд]]) || |- |} ====Үнэн сүсэгтийн умард замын чуулган==== [[Шинжаан]]ы [[Хуучин торгууд аймгийг Үнэн сүсэгтийн умард замын чуулган]] (Илийн умарт зам) нь 3 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Үнэн сүжигтийн умарт замын чуулганы хуучин торгуудын хошуу]] || 1771 || Цэвэгдорж || Ховог сайрын Торгууд (умард замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн умарт замын чуулганы хуучин торгуудын баруун хошуу]] || 1785 || Гүнгээцэрэн || Ховог сайрын Торгууд (умард замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн умарт замын чуулганы хуучин торгуудын зүүн хошуу]] || 1785 || Агсахал || Ховог сайрын Торгууд (умард замын [[Хуучин торгууд]]) || |- |} ===Чин сэтгэлтийн чуулган=== [[Шинжаан]]ы [[Чин сэтгэлтийн чуулган]] нь 2 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Жаргалант торгуудын баруун хошуу]] || 1771 || Шээрэн || [[Шинэ Торгууд]] || |- || [[Жаргалант торгуудын зүүн хошуу]] || 1771 || Шар хүүхэн || [[Шинэ Торгууд]] || |- |} ===Бат сэтгэлтийн чуулган=== [[Шинжаан]]ы [[Бат сэтгэлтийн чуулган]] (Илийн дундад зам) нь 3 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Бат сэтгэлтийн чуулганы Хошуудын хошуу]] || 1771 || Гүнгээ || Дундад замын [[Хошууд]] || 1797 онд хүчингүй болсон |- || [[Бат сэтгэлтийн чуулганы Хошуудын дундад хошуу]] || 1771 || Яримпил || Дундад замын [[Хошууд]] || |- || [[Бат сэтгэлтийн чуулганы Хошуудын баруун хошуу]] || 1771 || Нохай || Дундад замын [[Хошууд]] || |- || [[Бат сэтгэлтийн чуулганы Хошуудын зүүн хошуу]] || 1775 || Баярлах || Дундад замын [[Хошууд]] || |- |} ===Хөхнуурын зүүн гарын чуулган=== [[Дээд монголчууд]]ын [[Хөхнуурын зүүн гарын чуулган]] нь 12 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Хошуудын баруун өмнөд хошуу]] || 1771 || Цэвээнравдан || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын баруун хойд хошуу]] || 1716 || Даян || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын умард зүүн гаран хошуу]] || 1711 || Сономдаш || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын өмнөд баруун гаран адаг хошуу]] || 1711 || Лувзандаржаа || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын өмнөд зүүн гаран хойд хошуу]] || 1671 || Галдандаш || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын өмнөд баруун гарын хойд хошуу]]|| 1723 || Сономдаш || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын умард өмнө хошуу]] || 1711 || Цэрэн || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын умард баруун адаг хошуу]] || 1725 || Дамринсэвдэн || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын умард зүүн адаг хошуу]] || 1725 || Ишдоржжав || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Торгуудын баруун хошуу]] || 1725 || Сэтэрбум || [[Дээд монголчууд]]ын [[Торгууд]] || |- || [[Торгуудын өмнөд хойд хошуу]] || 1724 || Данзан || [[Дээд монголчууд]]ын [[Торгууд]] || |- || [[Хошуудын баруун баруун гарын дундад хошуу]]|| 1725 || Цэрэннамжил || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- |} ===Хөхнуурын баруун гарын чуулган=== [[Дээд монголчууд]]ын [[Хөхнуурын баруун гарын чуулган]] нь 12 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Цоросын өмнөд баруун гарын тэргүүн хошуу]] || 1703 || Сэвдэнжал || [[Дээд монголчууд]]ын [[Цорос]] || |- || [[Хошуудын өмнөд зүүн гаран тэргүүн хошуу]] || 1704 || Гомбо || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын өмнөд зүүн гаран адаг хошуу]] || 1698 || Намжил || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын умард баруун гаран хошуу]] || 1723 || Цэрэндондов || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Цоросын умард дундад хошуу]] || 1716 || Равдан || [[Дээд монголчууд]]ын [[Цорос]] || |- || [[Хойдын өмнө хошуу]] || 1725 || Гүнгэ || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хойт|Хойд]] || |- || [[Хошуудын баруун баруун гаран өмнөд хошуу]] || 1716 || Равдан || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын баруун зүүн гаран хойд хошуу]] || 1725 || Харгас || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын зүүн дээд хошуу]] || 1725 || Жаб || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын баруун баруун гарын хойд хошуу]] || 1725 || Сэвдэн бошигт || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Торгуудын өмнөд дундад хошуу]] || 1725 || Сономравдандорж || [[Дээд монголчууд]]ын [[Торгууд]] || |- || [[Халхын өмнөд баруун хошуу]] || 1765 || Дашдондов || [[Дээд монголчууд]]ын [[Халх]] || |- |} ===Чуулгангүй=== {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Харьяалан захирах манж сайд || Аймаг || Тайлбар |- || [[Алшаа хошуу|Алашаагийн өөлд хошуу]] || 1697 || Хороли || Шанси-Ганьсугийн бүгдийг захирагч сайд (陝甘總督) || Алашаагийн [[Хошууд]] || |- || [[Эзнээ хошуу|Эзнээ голын торгууд хошуу]] || 1704 || Аравжир || Шанси-Ганьсугийн бүгдийг захирагч сайд (陝甘總督) || [[Торгууд]] || |- || [[Хошуудын өмнөд тэргүүн хошуу]] || 1701 || Цагаанданзан || Шининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || Шар мөрөны өмнөд хэсэг 5 хошуу (河南五旗) |- || [[Хошуудын өмнөд баруун гаран дундад хошуу]] || 1720 || Равданжамц || Шининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || Шар мөрөны өмнөд хэсэг 5 хошуу (河南五旗) |- || [[Хошуудын өмнөд зүүн гаран дундад хошуу]] || 1731 || Цагаанравдан || Шининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || Шар мөрөны өмнөд хэсэг 5 хошуу (河南五旗) |- || [[Хошуудын өмнөд зүүн гаран дэд хошуу]] || 1746 || Цэрэндорж || Шининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || 1806 онд хүчингүй болсон |- || [[Торгуудын өмнө өмнөд хошуу]] || 1731 || Даржаа || Шининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) || [[Дээд монголчууд]]ын [[Торгууд]] || Шар мөрөны өмнөд хэсэг 5 хошуу (河南五旗) |- || [[Цагаан номун ханы хошуу]] || ? || [[Цагаан номун хан хутагт]] || Шининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) || [[Дээд монголчууд]]ын Цагаан номун хан хутагтын шавь || Шар мөрөны өмнөд хэсэг 5 хошуу (河南五旗) |- || [[Шинэ хошуудын засгийн хошуу]] || 1771 || Буянхишиг || [[Ховдын манж сайдын газар]] || [[Шинэ Хошууд]] || |- |} ==Эшлэл== {{reflist}} ==Мөн үзэх== *[[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улсын засаг захиргааны нэгж]] [[Ангилал:Манжийн үеийн Монгол]] [[Ангилал:Өвөр Монголын түүх]] [[Ангилал:Монголын засаг захиргааны гишүүнчлэл]] nmih757l3yconno7kpbhvdgd4mkclu8 851780 851779 2026-03-29T07:37:07Z 唐吉訶德的侍從 5036 851780 wikitext text/x-wiki [[File:STANFORD(1917) p67-68 PLATE22. MONGOLIA (14597137480).jpg|thumb|right|200px|Манжийн үеийн Монгол]] [[Чин гүрэн|Чин гүрний]] зүгээс Монголын бүхий аймаг хошуудыг захирахдаа түүхэн үйл явдлын ялгаатай байдлын улмаас төвөөс томилсон амбанд шууд захирагддаг монгол хошуунууд, чуулганд захирагддаг Өвөр Монгол, Гадаад Монгол гэх зэрэг харилцан адилгүй өөр өөр байдлаар захирч байсан. ==Шууд хяналттай монгол == *[[Цахар]] (Цахар [[Найман хошуу]]) *[[Дарьганга]] *[[Хөх хотын Түмэд]] 1 хошуу *[[Барга]] (Хуучин Барга [[Найман хошуу]], Шинэ Барга [[Найман хошуу]]) *[[Тагнын Урианхайн хязгаар|Тагнын Урианхай]] 5 хошуу *[[Мянгад]] 1 хошуу *[[Захчин]] *[[Хойт]] *[[Алтайн Урианхай]] *[[Алтан нуурын Урианхай]] *[[Дам монголчууд]] ==Өвөр Монгол== ===Жиримийн чуулган=== [[Жиримийн чуулган]] нь 10 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан он || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Хорчин баруун гарын дундад хошуу]] || 1626 || [[Ууба]] || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Хорчин зүүн гарын дунд хошуу]] || 1636 || [[Манзушир (Дархан чин ван)|Манзушир]] || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Хорчин баруун гарын өмнөд хошуу]] || 1636 || [[Будачи]] || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Хорчин зүүн гарын өмнөд хошуу]] || 1636 || [[Хонгор]] || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Хорчин зүүн гарын хойд хошуу]] || 1636 || [[Донхор илдэч|Донхор]] || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Хорчин баруун гарын хойд хошуу]] || 1636 || Ламасхив || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Жалайд хошуу]] || 1648 || Мөнгөн || [[Жалайд]] || |- || [[Дөрвөд Монгол өөртөө засах хошуу|Дөрвөд хошуу]] || 1636 || Сэрэн || [[Дөрвөд]] || |- || [[Өмнөд Горлос Монгол өөртөө засах шянь|Горлосын өмнөд хошуу]] || 1648 || Бумба || [[Горлос]] || |- || [[Зуу Юань шянь|Горлосын хойд хошуу]] || 1636 || Гүмү || [[Горлос]] || |- |} ===Зуу Удын чуулган=== [[Зуу Удын чуулган]] нь 11 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан он || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Аохан хошуу]] || 1636 || Банди || [[Аохан]] || |- || [[Найман хошуу]] || 1636 || Гүнцог || [[Найман]] || |- || [[Баарин баруун хошуу|Баарин баруун гарын хошуу]] || 1648 || Сэвдэн || [[Баарин]] || |- || [[Баарин зүүн хошуу|Баарин зүүн гарын хошуу]] || 1648 || Манзушир || [[Баарин]] || |- || [[Жарууд хошуу|Жарууд зүүн гарын хошуу]] || 1648 || Санжижав || [[Жарууд]] || |- || [[Жарууд хошуу|Жарууд баруун гарын хошуу]] || 1648 || Сангар || [[Жарууд]] || |- || [[Ар Хорчин хошуу]] || 1644 || Мужан || [[Ар хорчин]] || |- || [[Онниуд зүүн гарын хошуу]] || 1636 || Сүн дүүрэн || [[Огниуд]] || |- || [[Онниуд баруун гарын хошуу]] || 1636 || Дүн дайчин || [[Огниуд]] || |- || [[Хэшигтэн хошуу]] || 1652 || Соном || [[Хэшигтэн]] || |- || [[Халх зүүн гарын хошуу]] || 1664 || Гомбо илдэн || Халх зүүн гар || |- |} ===Зостын чуулган=== [[Зостын чуулган]] нь 5 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Харчин баруун гарын хошуу]] || 1635 || Гүрүсхив || [[Харчин]] || |- || [[Харчин зүүн гарын хошуу]] || 1635 || Сэрэн || [[Харчин]] || |- || [[Харчин дундад хошуу]] || 1705 || Гэрэл || [[Харчин]] || |- || [[Түмэд зүүн гарын хошуу]] || 1635 || Шамба || [[Түмэд]] || |- || [[Түмэд баруун гарын хошуу]] || 1648 || Гүмү || [[Түмэд]] || |- |} ===Шилийн Гол чуулган=== [[Шилийн Гол чуулган]] нь 10 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Баруун Үзэмчин хошуу|Үзэмчин баруун гарын хошуу]] || 1641 || [[Дорж сэцэн жонон (Үзэмчин)|Дорж]] || [[Үзэмчин]] || |- || [[Зүүн үзэмчин хошуу|Үзэмчин зүүн гарын хошуу]] || 1646 || Сэрэн || [[Үзэмчин]] || |- || [[Хуучид зүүн гарын хошуу]] || 1646 || Болод || [[Хуучид]] || |- || [[Хуучид баруун гарын хошуу]] || 1653 || Гармаа Цэвээн || [[Хуучид]] || |- || [[Сөнөд зүүн хошуу|Сөнөд зүүн гарын хошуу]] || 1641 || [[Тэнгис мэргэн ван|Тэнгис]] || [[Сөнөд]] || |- || [[Сөнөд баруун хошуу|Сөнөд баруун гарын хошуу]] || 1642 || Сэүсэ || [[Сөнөд]] || |- || [[Авга хошуу|Авга зүүн гарын хошуу]] || 1651 || Дүсхэр || [[Авга (овог)|Авга]] || |- || [[Авга хошуу|Авга баруун гарын хошуу]] || 1789 || Балдан сэрэн || [[Авга (овог)|Авга]] || |- || [[Шилийн хот|Авга нар баруун гарын хошуу]] || 1667 || Сэрэн мэргэн || [[Авга нар]] || |- || [[Шилийн хот|Авга нар зүүн гарын хошуу]] || 1665 || Дүнишрав || [[Авга нар]] || |- |} ===Улаанцавын чуулган=== [[Улаанцавын чуулган]] нь 6 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Дөрвөд хошуу|Дөрвөн хүүхэд хошуу]] || 1636 || Омбо || [[Дөрвөн хүүхэд]] || |- || [[Муумянган хошуу]] || 1664 || Сэнгэ || [[Муумянган]] || |- || [[Урадын хойд хошуу]] || 1648 || Туба || [[Урад]] || |- || [[Урадын өмнөд хошуу]] || 1648 || Убан || [[Урад]] || |- || [[Урадын дундад хошуу]] || 1648 || Багбахай || [[Урад]] || |- || [[Халх баруун гарын хошуу]] || 1653 || Бунтар || Халх баруун гар || |- |} ===Их Зуугийн чуулган=== [[Их Зуугийн чуулган]] нь 7 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Ордос зүүн гарын дундад хошуу]] || 1649 || [[Ринчин жонон|Ринчин]] || [[Ордос]] || |- || [[Отог хошуу|Ордос баруун гарын дундад хошуу]] || 1650 || Шандан || [[Ордос]] || |- || [[Хангин хошуу|Ордос баруун гарын хойд хошуу]] || 1649 || Бага Жамц || [[Ордос]] || |- || [[Ордос зүүн гарын хойд хошуу]] || 1650 || Шагж || [[Ордос]] || |- || [[Ордос баруун гарын өмнөд хошуу]] || 1649 || Ринчин || [[Ордос]] || |- || [[Ордос зүүн гарын өмнөд хошуу]] || 1649 || Сэрэн || [[Ордос]] || |- || [[Ордос баруун гарын өмнөд адаг хошуу]] || 1731 || Динзараш || [[Ордос]] || |- |} ===Чуулгангүй=== {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Харьяалан захирах манж сайд || Аймаг || Тайлбар |- || [[Их Мянган хошуу]] || ? || N/A || Хөлөнбуйр аймгийн дэд дутун (呼倫貝爾副都統) || [[Өөлд]] || |- || [[Ширээт Хүрээ хошуу]] || ? || [[Ширээт Дархан Цорж хутагт]] || Мүгдэнгийн Жанжин (盛京將軍) || Ширээт Дархан Цорж хутагтын шавь || |- |} ==Гадаад Монгол== ===Хэрлэн Барс хотод чуулган=== [[Сэцэн хан аймаг|Хэрлэн Барс хотод чуулган]] (Халхын дорнод зам) нь 23 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Сэцэн ханы хошуу]] || 1691 || [[Өмхэй]] || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Дархан засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн зүүн гарын дундад хошуу]] || 1691 || Намжил || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Илдэн засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад баруун этгээдийн хошуу]] || 1691 || Пунсаг || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Сэцэн засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын дундад хошуу]] || 1691 || Цэвдэн || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Эрдэнэ далай засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад дахь зүүн этгээдийн хошуу]] || 1691 || Буджав || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Бишрэлт засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад адгийн хошуу]] || 1691 || Дарь || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Жонон засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад дахь умард хошуу]] || 1691 || Цэвдэн || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Чин ачит засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад өмнөд хошуу]] || 1691 || Ананда || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Эрхэмсэг засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн зүүн гарын өмнөд хошуу]] || 1695 || Ханд || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Ахай засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын дундад баруун этгээдийн хошуу]] || 1711 || Цэрэнванбу || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Ёст засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн зүүн гарын умард хошуу]] || 1691 || Цэрэндаш || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Зоригт засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын дундад өмнөд хошуу]] || 1754 || Цэрэндоёд || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Үйзэн засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн зүүн гарын умард адгийн хошуу]] || 1711 || Дорждаш || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Хурц засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын умард хошуу]] || 1691 || Гүржав || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Мэргэн засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын өмнөд хошуу]] || 1691 || Сэрэндаш || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Саруул засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад зүүн этгээдийн өмнөд хошуу]] || 1697 || Гончиг || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Дайчин засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад адгийн хошуу]] || 1695 || Туулай || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Далай дархан засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад баруун этгээдийн хойд хошуу]] || 1697 || Лувсан || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Сүжигт засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн зүүн гарын баруун этгээдийн хошуу]] || 1701 || Чойжамц || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Эрдэнэ засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн зүүн гарын зүүн этгээдийн хошуу]] || 1696 || Эрдэнэ || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Сэргэлэн засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын зүүн этгээдийн хошуу]] || 1701 || Гэндэн || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Баатар засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын дундад зүүн этгээдийн хошуу]] || 1713 || Чойнжур || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Эрх засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад адгийн баруун этгээдийн хошуу]] || 1735 || Ванжилжав || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Егүзэр хутагтын шавь]] || 1864 || [[Егүзэр хутагт]] || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- |} ===Цэцэрлэгийн чуулган=== [[Сайн ноён хан аймаг|Цэцэрлэгийн чуулган]] (Халхын умард зам) нь 24 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Сайн ноён ханы хошуу|Сайн ноёны хошуу]] || 1691 || [[Шамба]] || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Сэцэн засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн дундад зүүн этгээдийн адгийн хошуу]] || 1721 || [[эфү Цэрэн]] || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Дайчин засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн дундадын баруун этгээдийн хошуу]] || 1751 || [[Цэвдэнжав]] || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Далай чойнхор засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн дундадын баруун этгээдийн хошуу]] || 1691 || Гомбо || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Эрдэнэ засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн баруун гарын баруу этгээдийн хойд хошуу]] || 1691 || Тод Эрдэнэ || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Илдэн засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн дундад дахь өмнөд хошуу]] || 1691 || Сутай илдэн || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Жонон засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн зүүн гарын зүүн этгээдийн хошуу]] || 1692 || Ванчиг || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Саруул засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн баруун гарын өмнөд хошуу]] || 1691 || Аюуш || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Үйзэн засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн баруун гарын дундад этгээдийн хошуу]] || 1707 || Цэрэндаш || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Хошууч мэргэн засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн дундад дахь умард хошуу]] || 1712 || Норовжав || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Эрх засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн зүүн гарын дундад хошуу]] || 1754 || Цэвээндорж || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Итгэмжит засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн дундад адгийн хошуу]] || 1692 || Арьяа || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Цогтой засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн дунддахь баруун гарын адгийн хошуу]] || 1691 || Туба || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Ёст засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн зүүн гарын баруун этгээдийн хошуу]] || 1691 || Данзан эрдэнэ || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Мэргэн засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн баруун гарын умард хошуу]] || 1692 || Самжид || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Ачит засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн дундад баруун гарын адгийн хошуу]] || 1696 || Ядам || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Түшээт засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн зүүн гарын зүүн этгээдийн хошуу]] || 1696 || Намжил || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Зоригт засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн баруун гарын дундад баруун этгээдийн хошуу]] || 1696 || Шар илдэч || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Ахай засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн баруун гарын зүүн этгээдийн адгийн хошуу]] || 1697 || Судани || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Эетэй засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн дундад умар этгээдийн адгийн хошуу]] || 1709 || Зинамида || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Дархан засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн баруун гарын дундад адгийн хошуу]] || 1712 || Дорж || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Баатар засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн баруун этгээдийн адгийн хошуу]] || 1739 || Эмгэн || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Бишрэлт засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Өөлдийн хойд хошуу]] || 1702 || Равдан || [[Өөлд]] || |- || [[Сүжигт засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Өөлдийн засгийн хошуу]] || 1697 || Данжила || [[Өөлд]] || |- || [[Эрдэнэ бандида хутагтын шавь]] || || [[Эрдэнэ бандида хутагт]] || || [[Тамгатай хутагт]] |- || [[Эрдэнэ Зая бандида хутагтын шавь]] || || [[Зая бандида хутагт]] || || [[Тамгатай хутагт]] |- || [[Чин сүжигт номун хан хутагтын шавь]] || || [[Чин сүжигт номун хан]] || || [[Тамгатай хутагт]] |- || [[Нарбанчин хутагтын шавь]] || || [[Нарбанчин хутагт]] || || [[Тамгатай хутагт]] |- || [[Хамба хутагтын шавь]] || || [[Хамба хутагт]] || || [[Тамгатай хутагт]] |- || [[Наран хутагтын шавь]] || || [[Наран хутагт]] || || [[Тамгатай хутагт]] |- |} ===Хан уулын чуулган=== [[Түшээт хан аймаг|Хан уулын чуулган]] (Халхын хойт зам) нь 17 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Түшээт ханы хошуу]] || 1691 || [[Чахундорж хан|Чахундорж]] || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Мэргэн засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн зүүн гарын дундад хошуу]] || 1691 || [[Гүршихи]] || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Дархан засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн дундад хошуу]] || 1691 || [[Галдандорж]] || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Эрдэнэ дайчин засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн баруун гарын зүүн этгээдийн хошуу]] || 1691 || Цэмцэгнамжил || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Зоригт засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн дундад дахь баруун этгээдийн хошуу]] || 1691 || [[Шидишири]] || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Баатар засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн баруун гарын зүүн этгээдийн адгийн хошуу]] || 1691 || [[Шибтуй|Шибтуй Хатанбаатар]] || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Сэцэн засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн зүүн гарын зүүн этгээдийн дундад адгийн хошуу]] || 1711 || Цэрэнбал || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Илдэн засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн баруун гарын баруун этгээдийн адгийн хошуу]] || 1731 || Бахай || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Үйзэн засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн дундадын зүүн этгээдийн хошуу]] || 1753 || Сандагдорж || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Түшээт засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн зүүн гарын умард хошуу]] || 1693 || Литар || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Бишрэлт засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн зүүн гарын өмнөд хошуу]] || 1691 || Баран || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Далай засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн баруун гарын баруун этгээдийн хошуу]] || 1691 || Байнжурдорж || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Сүжигт засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн дундад баруун этгээдийн адгийн хошуу]] || 1691 || Цэмбэлдорж || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Ачит засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн зүүн гарын адгийн хошуу]] || 1691 || Цэрэн || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Эрдэнэ засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн дундад зүүн адгийн хошуу]] || 1694 || Цэрэнжав || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Ахай засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн баруун гарын баруун этгээдийн адгийн хошуу]] || 1696 || Чиндорж || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Дайчин засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн зүүн гарын баруун этгээдийн адгийн хошуу]] || 1697 || Хаймчиг || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Цогтой засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн дундад дэд хошуу]] || 1719 || Цэнгүнжав || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Жонон засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн баруун гарын зүүн этгээдийн хойд хошуу]] || 1730 || Пунцагравдан || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Эетэй засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн зүүн гарын дундад зүүн этгээдийн хошуу]] || 1736 || Сүндэв || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Их Шавь|Жавзандамба хутагтын шавь (Их шавь)]] || || [[Жавзандамба хутагт]] || || [[Тамгатай хутагт]] |- |} ===Заг голын эх Биндэръяа нуурын чуулган=== [[Засагт хан аймаг|Заг голын эх Биндэръяа нуурын чуулган]] (Халхын өрнө зам) нь 19 хошуу байсан байна. ===Сайн заяатын зүүн гарын чуулган=== [[Дөрвөд Далай хан аймаг|Сайн заяатын зүүн гарын чуулган]] нь 12 хошуу байсан байна. ===Сайн заяатын баруун гарын чуулган=== [[Үнэн Зоригт Хан аймаг|Сайн заяатын баруун гарын чуулган]] нь 4 хошуу байсан байна. ===Үнэн сүсэгтийн чуулган=== ====Үнэн сүсэгтийн дорнод замын чуулган==== [[Шинжаан]]ы [[Хуучин торгууд аймгийг Үнэн сүсэгтийн дорнод замын чуулган]] (Илийн дорно зам) нь 2 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Үнэн сүжигтийн дорно замын чуулганы хуучин торгуудын баруун хошуу]] || 1771 || Бамбар || Жаргалант Торгууд (дорнод замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн дорно замын чуулганы хуучин торгуудын зүүн хошуу]] || 1771 || Цэвдэн || Жаргалант Торгууд (дорнод замын [[Хуучин торгууд]]) || |- |} ====Үнэн сүсэгтийн өрнөд замын чуулган==== [[Шинжаан]]ы [[Хуучин торгууд аймгийг Үнэн сүсэгтийн өрнөд замын чуулган]] (Илийн өрнөд зам) нь 1 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Үнэн сүжигтийн өрнөд замын чуулганы хуучин торгуудын хошуу]] || 1771 || Момонт || Жин хэ орчмын Торгууд (өрнөд замын [[Хуучин торгууд]]) || |- |} ====Үнэн сүсэгтийн өмнөд замын чуулган==== [[Шинжаан]]ы [[Хуучин торгууд аймгийг Үнэн сүсэгтийн өмнөд замын чуулган]] (Илийн өмнөд зам) нь 4 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Үнэн сүжигтийн өмнөд замын чуулганы хуучин торгуудын хошуу]] || 1771 || [[Убаши]] || Хар Сайрын Торгууд (өмнөд замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн өмнөд замын чуулганы хуучин торгуудын дундад хошуу]] || 1771 || Эмгэн убаши || Хар Сайрын Торгууд (өмнөд замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн өмнөд замын чуулганы хуучин торгуудын баруун хошуу]] || 1771 || Баяжих || Хар Сайрын Торгууд (өмнөд замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн өмнөд замын чуулганы хуучин торгуудын зүүн хошуу]] || 1771 || Бэр хашиха || Хар Сайрын Торгууд (өмнөд замын [[Хуучин торгууд]]) || |- |} ====Үнэн сүсэгтийн умард замын чуулган==== [[Шинжаан]]ы [[Хуучин торгууд аймгийг Үнэн сүсэгтийн умард замын чуулган]] (Илийн умарт зам) нь 3 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Үнэн сүжигтийн умарт замын чуулганы хуучин торгуудын хошуу]] || 1771 || Цэвэгдорж || Ховог сайрын Торгууд (умард замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн умарт замын чуулганы хуучин торгуудын баруун хошуу]] || 1785 || Гүнгээцэрэн || Ховог сайрын Торгууд (умард замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн умарт замын чуулганы хуучин торгуудын зүүн хошуу]] || 1785 || Агсахал || Ховог сайрын Торгууд (умард замын [[Хуучин торгууд]]) || |- |} ===Чин сэтгэлтийн чуулган=== [[Шинжаан]]ы [[Чин сэтгэлтийн чуулган]] нь 2 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Жаргалант торгуудын баруун хошуу]] || 1771 || Шээрэн || [[Шинэ Торгууд]] || |- || [[Жаргалант торгуудын зүүн хошуу]] || 1771 || Шар хүүхэн || [[Шинэ Торгууд]] || |- |} ===Бат сэтгэлтийн чуулган=== [[Шинжаан]]ы [[Бат сэтгэлтийн чуулган]] (Илийн дундад зам) нь 3 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Бат сэтгэлтийн чуулганы Хошуудын хошуу]] || 1771 || Гүнгээ || Дундад замын [[Хошууд]] || 1797 онд хүчингүй болсон |- || [[Бат сэтгэлтийн чуулганы Хошуудын дундад хошуу]] || 1771 || Яримпил || Дундад замын [[Хошууд]] || |- || [[Бат сэтгэлтийн чуулганы Хошуудын баруун хошуу]] || 1771 || Нохай || Дундад замын [[Хошууд]] || |- || [[Бат сэтгэлтийн чуулганы Хошуудын зүүн хошуу]] || 1775 || Баярлах || Дундад замын [[Хошууд]] || |- |} ===Хөхнуурын зүүн гарын чуулган=== [[Дээд монголчууд]]ын [[Хөхнуурын зүүн гарын чуулган]] нь 12 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Хошуудын баруун өмнөд хошуу]] || 1771 || Цэвээнравдан || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын баруун хойд хошуу]] || 1716 || Даян || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын умард зүүн гаран хошуу]] || 1711 || Сономдаш || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын өмнөд баруун гаран адаг хошуу]] || 1711 || Лувзандаржаа || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын өмнөд зүүн гаран хойд хошуу]] || 1671 || Галдандаш || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын өмнөд баруун гарын хойд хошуу]]|| 1723 || Сономдаш || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын умард өмнө хошуу]] || 1711 || Цэрэн || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын умард баруун адаг хошуу]] || 1725 || Дамринсэвдэн || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын умард зүүн адаг хошуу]] || 1725 || Ишдоржжав || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Торгуудын баруун хошуу]] || 1725 || Сэтэрбум || [[Дээд монголчууд]]ын [[Торгууд]] || |- || [[Торгуудын өмнөд хойд хошуу]] || 1724 || Данзан || [[Дээд монголчууд]]ын [[Торгууд]] || |- || [[Хошуудын баруун баруун гарын дундад хошуу]]|| 1725 || Цэрэннамжил || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- |} ===Хөхнуурын баруун гарын чуулган=== [[Дээд монголчууд]]ын [[Хөхнуурын баруун гарын чуулган]] нь 12 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Цоросын өмнөд баруун гарын тэргүүн хошуу]] || 1703 || Сэвдэнжал || [[Дээд монголчууд]]ын [[Цорос]] || |- || [[Хошуудын өмнөд зүүн гаран тэргүүн хошуу]] || 1704 || Гомбо || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын өмнөд зүүн гаран адаг хошуу]] || 1698 || Намжил || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын умард баруун гаран хошуу]] || 1723 || Цэрэндондов || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Цоросын умард дундад хошуу]] || 1716 || Равдан || [[Дээд монголчууд]]ын [[Цорос]] || |- || [[Хойдын өмнө хошуу]] || 1725 || Гүнгэ || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хойт|Хойд]] || |- || [[Хошуудын баруун баруун гаран өмнөд хошуу]] || 1716 || Равдан || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын баруун зүүн гаран хойд хошуу]] || 1725 || Харгас || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын зүүн дээд хошуу]] || 1725 || Жаб || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын баруун баруун гарын хойд хошуу]] || 1725 || Сэвдэн бошигт || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Торгуудын өмнөд дундад хошуу]] || 1725 || Сономравдандорж || [[Дээд монголчууд]]ын [[Торгууд]] || |- || [[Халхын өмнөд баруун хошуу]] || 1765 || Дашдондов || [[Дээд монголчууд]]ын [[Халх]] || |- |} ===Чуулгангүй=== {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Харьяалан захирах манж сайд || Аймаг || Тайлбар |- || [[Алшаа хошуу|Алашаагийн өөлд хошуу]] || 1697 || Хороли || Шанси-Ганьсугийн бүгдийг захирагч сайд (陝甘總督) || Алашаагийн [[Хошууд]] || |- || [[Эзнээ хошуу|Эзнээ голын торгууд хошуу]] || 1704 || Аравжир || Шанси-Ганьсугийн бүгдийг захирагч сайд (陝甘總督) || [[Торгууд]] || |- || [[Хошуудын өмнөд тэргүүн хошуу]] || 1701 || Цагаанданзан || Шининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || Шар мөрөны өмнөд хэсэг 5 хошуу (河南五旗) |- || [[Хошуудын өмнөд баруун гаран дундад хошуу]] || 1720 || Равданжамц || Шининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || Шар мөрөны өмнөд хэсэг 5 хошуу (河南五旗) |- || [[Хошуудын өмнөд зүүн гаран дундад хошуу]] || 1731 || Цагаанравдан || Шининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || Шар мөрөны өмнөд хэсэг 5 хошуу (河南五旗) |- || [[Хошуудын өмнөд зүүн гаран дэд хошуу]] || 1746 || Цэрэндорж || Шининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || 1806 онд хүчингүй болсон |- || [[Торгуудын өмнө өмнөд хошуу]] || 1731 || Даржаа || Шининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) || [[Дээд монголчууд]]ын [[Торгууд]] || Шар мөрөны өмнөд хэсэг 5 хошуу (河南五旗) |- || [[Цагаан номун ханы хошуу]] || ? || [[Цагаан номун хан хутагт]] || Шининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) || [[Дээд монголчууд]]ын Цагаан номун хан хутагтын шавь || Шар мөрөны өмнөд хэсэг 5 хошуу (河南五旗) |- || [[Шинэ хошуудын засгийн хошуу]] || 1771 || Буянхишиг || [[Ховдын манж сайдын газар]] || [[Шинэ Хошууд]] || |- |} ==Эшлэл== {{reflist}} ==Мөн үзэх== *[[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улсын засаг захиргааны нэгж]] [[Ангилал:Манжийн үеийн Монгол]] [[Ангилал:Өвөр Монголын түүх]] [[Ангилал:Монголын засаг захиргааны гишүүнчлэл]] hllqkz8ikn9n7jgwnqzfctq7cp6shdp 851784 851780 2026-03-29T08:04:49Z 唐吉訶德的侍從 5036 851784 wikitext text/x-wiki [[File:STANFORD(1917) p67-68 PLATE22. MONGOLIA (14597137480).jpg|thumb|right|200px|Манжийн үеийн Монгол]] [[Чин гүрэн|Чин гүрний]] зүгээс Монголын бүхий аймаг хошуудыг захирахдаа түүхэн үйл явдлын ялгаатай байдлын улмаас төвөөс томилсон амбанд шууд захирагддаг монгол хошуунууд, чуулганд захирагддаг Өвөр Монгол, Гадаад Монгол гэх зэрэг харилцан адилгүй өөр өөр байдлаар захирч байсан. ==Шууд хяналттай монгол == *[[Цахар]] (Цахар [[Найман хошуу]]) *[[Дарьганга]] *[[Хөх хотын Түмэд]] 1 хошуу *[[Барга]] (Хуучин Барга [[Найман хошуу]], Шинэ Барга [[Найман хошуу]]) *[[Тагнын Урианхайн хязгаар|Тагнын Урианхай]] 5 хошуу *[[Мянгад]] 1 хошуу *[[Захчин]] *[[Хойт]] *[[Алтайн Урианхай]] *[[Алтан нуурын Урианхай]] *[[Дам монголчууд]] ==Өвөр Монгол== ===Жиримийн чуулган=== [[Жиримийн чуулган]] нь 10 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан он || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Хорчин баруун гарын дундад хошуу]] || 1626 || [[Ууба]] || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Хорчин зүүн гарын дунд хошуу]] || 1636 || [[Манзушир (Дархан чин ван)|Манзушир]] || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Хорчин баруун гарын өмнөд хошуу]] || 1636 || [[Будачи]] || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Хорчин зүүн гарын өмнөд хошуу]] || 1636 || [[Хонгор]] || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Хорчин зүүн гарын хойд хошуу]] || 1636 || [[Донхор илдэч|Донхор]] || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Хорчин баруун гарын хойд хошуу]] || 1636 || Ламасхив || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Жалайд хошуу]] || 1648 || Мөнгөн || [[Жалайд]] || |- || [[Дөрвөд Монгол өөртөө засах хошуу|Дөрвөд хошуу]] || 1636 || Сэрэн || [[Дөрвөд]] || |- || [[Өмнөд Горлос Монгол өөртөө засах шянь|Горлосын өмнөд хошуу]] || 1648 || Бумба || [[Горлос]] || |- || [[Зуу Юань шянь|Горлосын хойд хошуу]] || 1636 || Гүмү || [[Горлос]] || |- |} ===Зуу Удын чуулган=== [[Зуу Удын чуулган]] нь 11 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан он || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Аохан хошуу]] || 1636 || Банди || [[Аохан]] || |- || [[Найман хошуу]] || 1636 || Гүнцог || [[Найман]] || |- || [[Баарин баруун хошуу|Баарин баруун гарын хошуу]] || 1648 || Сэвдэн || [[Баарин]] || |- || [[Баарин зүүн хошуу|Баарин зүүн гарын хошуу]] || 1648 || Манзушир || [[Баарин]] || |- || [[Жарууд хошуу|Жарууд зүүн гарын хошуу]] || 1648 || Санжижав || [[Жарууд]] || |- || [[Жарууд хошуу|Жарууд баруун гарын хошуу]] || 1648 || Сангар || [[Жарууд]] || |- || [[Ар Хорчин хошуу]] || 1644 || Мужан || [[Ар хорчин]] || |- || [[Онниуд зүүн гарын хошуу]] || 1636 || Сүн дүүрэн || [[Огниуд]] || |- || [[Онниуд баруун гарын хошуу]] || 1636 || Дүн дайчин || [[Огниуд]] || |- || [[Хэшигтэн хошуу]] || 1652 || Соном || [[Хэшигтэн]] || |- || [[Халх зүүн гарын хошуу]] || 1664 || Гомбо илдэн || Халх зүүн гар || |- |} ===Зостын чуулган=== [[Зостын чуулган]] нь 5 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Харчин баруун гарын хошуу]] || 1635 || Гүрүсхив || [[Харчин]] || |- || [[Харчин зүүн гарын хошуу]] || 1635 || Сэрэн || [[Харчин]] || |- || [[Харчин дундад хошуу]] || 1705 || Гэрэл || [[Харчин]] || |- || [[Түмэд зүүн гарын хошуу]] || 1635 || Шамба || [[Түмэд]] || |- || [[Түмэд баруун гарын хошуу]] || 1648 || Гүмү || [[Түмэд]] || |- |} ===Шилийн Гол чуулган=== [[Шилийн Гол чуулган]] нь 10 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Баруун Үзэмчин хошуу|Үзэмчин баруун гарын хошуу]] || 1641 || [[Дорж сэцэн жонон (Үзэмчин)|Дорж]] || [[Үзэмчин]] || |- || [[Зүүн үзэмчин хошуу|Үзэмчин зүүн гарын хошуу]] || 1646 || Сэрэн || [[Үзэмчин]] || |- || [[Хуучид зүүн гарын хошуу]] || 1646 || Болод || [[Хуучид]] || |- || [[Хуучид баруун гарын хошуу]] || 1653 || Гармаа Цэвээн || [[Хуучид]] || |- || [[Сөнөд зүүн хошуу|Сөнөд зүүн гарын хошуу]] || 1641 || [[Тэнгис мэргэн ван|Тэнгис]] || [[Сөнөд]] || |- || [[Сөнөд баруун хошуу|Сөнөд баруун гарын хошуу]] || 1642 || Сэүсэ || [[Сөнөд]] || |- || [[Авга хошуу|Авга зүүн гарын хошуу]] || 1651 || Дүсхэр || [[Авга (овог)|Авга]] || |- || [[Авга хошуу|Авга баруун гарын хошуу]] || 1789 || Балдан сэрэн || [[Авга (овог)|Авга]] || |- || [[Шилийн хот|Авга нар баруун гарын хошуу]] || 1667 || Сэрэн мэргэн || [[Авга нар]] || |- || [[Шилийн хот|Авга нар зүүн гарын хошуу]] || 1665 || Дүнишрав || [[Авга нар]] || |- |} ===Улаанцавын чуулган=== [[Улаанцавын чуулган]] нь 6 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Дөрвөд хошуу|Дөрвөн хүүхэд хошуу]] || 1636 || Омбо || [[Дөрвөн хүүхэд]] || |- || [[Муумянган хошуу]] || 1664 || Сэнгэ || [[Муумянган]] || |- || [[Урадын хойд хошуу]] || 1648 || Туба || [[Урад]] || |- || [[Урадын өмнөд хошуу]] || 1648 || Убан || [[Урад]] || |- || [[Урадын дундад хошуу]] || 1648 || Багбахай || [[Урад]] || |- || [[Халх баруун гарын хошуу]] || 1653 || Бунтар || Халх баруун гар || |- |} ===Их Зуугийн чуулган=== [[Их Зуугийн чуулган]] нь 7 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Ордос зүүн гарын дундад хошуу]] || 1649 || [[Ринчин жонон|Ринчин]] || [[Ордос]] || |- || [[Отог хошуу|Ордос баруун гарын дундад хошуу]] || 1650 || Шандан || [[Ордос]] || |- || [[Хангин хошуу|Ордос баруун гарын хойд хошуу]] || 1649 || Бага Жамц || [[Ордос]] || |- || [[Ордос зүүн гарын хойд хошуу]] || 1650 || Шагж || [[Ордос]] || |- || [[Ордос баруун гарын өмнөд хошуу]] || 1649 || Ринчин || [[Ордос]] || |- || [[Ордос зүүн гарын өмнөд хошуу]] || 1649 || Сэрэн || [[Ордос]] || |- || [[Ордос баруун гарын өмнөд адаг хошуу]] || 1731 || Динзараш || [[Ордос]] || |- |} ===Чуулгангүй=== {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Харьяалан захирах манж сайд || Аймаг || Тайлбар |- || [[Их Мянган хошуу]] || ? || N/A || Хөлөнбуйр аймгийн дэд дутун (呼倫貝爾副都統) || [[Өөлд]] || |- || [[Ширээт Хүрээ хошуу]] || ? || [[Ширээт Дархан Цорж хутагт]] || Мүгдэнгийн Жанжин (盛京將軍) || Ширээт Дархан Цорж хутагтын шавь || |- |} ==Гадаад Монгол== ===Хэрлэн Барс хотод чуулган=== [[Сэцэн хан аймаг|Хэрлэн Барс хотод чуулган]] (Халхын дорнод зам) нь 23 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Сэцэн ханы хошуу]] || 1691 || [[Өмхэй]] || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Дархан засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн зүүн гарын дундад хошуу]] || 1691 || Намжил || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Илдэн засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад баруун этгээдийн хошуу]] || 1691 || Пунсаг || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Сэцэн засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын дундад хошуу]] || 1691 || Цэвдэн || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Эрдэнэ далай засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад дахь зүүн этгээдийн хошуу]] || 1691 || Буджав || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Бишрэлт засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад адгийн хошуу]] || 1691 || Дарь || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Жонон засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад дахь умард хошуу]] || 1691 || Цэвдэн || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Чин ачит засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад өмнөд хошуу]] || 1691 || Ананда || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Эрхэмсэг засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн зүүн гарын өмнөд хошуу]] || 1695 || Ханд || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Ахай засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын дундад баруун этгээдийн хошуу]] || 1711 || Цэрэнванбу || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Ёст засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн зүүн гарын умард хошуу]] || 1691 || Цэрэндаш || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Зоригт засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын дундад өмнөд хошуу]] || 1754 || Цэрэндоёд || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Үйзэн засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн зүүн гарын умард адгийн хошуу]] || 1711 || Дорждаш || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Хурц засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын умард хошуу]] || 1691 || Гүржав || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Мэргэн засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын өмнөд хошуу]] || 1691 || Сэрэндаш || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Саруул засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад зүүн этгээдийн өмнөд хошуу]] || 1697 || Гончиг || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Дайчин засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад адгийн хошуу]] || 1695 || Туулай || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Далай дархан засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад баруун этгээдийн хойд хошуу]] || 1697 || Лувсан || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Сүжигт засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн зүүн гарын баруун этгээдийн хошуу]] || 1701 || Чойжамц || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Эрдэнэ засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн зүүн гарын зүүн этгээдийн хошуу]] || 1696 || Эрдэнэ || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Сэргэлэн засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын зүүн этгээдийн хошуу]] || 1701 || Гэндэн || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Баатар засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын дундад зүүн этгээдийн хошуу]] || 1713 || Чойнжур || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Эрх засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад адгийн баруун этгээдийн хошуу]] || 1735 || Ванжилжав || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Егүзэр хутагтын шавь]] || 1864 || [[Егүзэр хутагт]] || || [[Тамгатай хутагт]] |- |} ===Цэцэрлэгийн чуулган=== [[Сайн ноён хан аймаг|Цэцэрлэгийн чуулган]] (Халхын умард зам) нь 24 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Сайн ноён ханы хошуу|Сайн ноёны хошуу]] || 1691 || [[Шамба]] || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Сэцэн засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн дундад зүүн этгээдийн адгийн хошуу]] || 1721 || [[эфү Цэрэн]] || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Дайчин засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн дундадын баруун этгээдийн хошуу]] || 1751 || [[Цэвдэнжав]] || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Далай чойнхор засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн дундадын баруун этгээдийн хошуу]] || 1691 || Гомбо || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Эрдэнэ засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн баруун гарын баруу этгээдийн хойд хошуу]] || 1691 || Тод Эрдэнэ || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Илдэн засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн дундад дахь өмнөд хошуу]] || 1691 || Сутай илдэн || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Жонон засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн зүүн гарын зүүн этгээдийн хошуу]] || 1692 || Ванчиг || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Саруул засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн баруун гарын өмнөд хошуу]] || 1691 || Аюуш || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Үйзэн засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн баруун гарын дундад этгээдийн хошуу]] || 1707 || Цэрэндаш || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Хошууч мэргэн засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн дундад дахь умард хошуу]] || 1712 || Норовжав || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Эрх засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн зүүн гарын дундад хошуу]] || 1754 || Цэвээндорж || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Итгэмжит засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн дундад адгийн хошуу]] || 1692 || Арьяа || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Цогтой засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн дунддахь баруун гарын адгийн хошуу]] || 1691 || Туба || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Ёст засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн зүүн гарын баруун этгээдийн хошуу]] || 1691 || Данзан эрдэнэ || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Мэргэн засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн баруун гарын умард хошуу]] || 1692 || Самжид || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Ачит засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн дундад баруун гарын адгийн хошуу]] || 1696 || Ядам || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Түшээт засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн зүүн гарын зүүн этгээдийн хошуу]] || 1696 || Намжил || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Зоригт засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн баруун гарын дундад баруун этгээдийн хошуу]] || 1696 || Шар илдэч || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Ахай засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн баруун гарын зүүн этгээдийн адгийн хошуу]] || 1697 || Судани || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Эетэй засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн дундад умар этгээдийн адгийн хошуу]] || 1709 || Зинамида || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Дархан засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн баруун гарын дундад адгийн хошуу]] || 1712 || Дорж || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Баатар засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн баруун этгээдийн адгийн хошуу]] || 1739 || Эмгэн || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Бишрэлт засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Өөлдийн хойд хошуу]] || 1702 || Равдан || [[Өөлд]] || |- || [[Сүжигт засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Өөлдийн засгийн хошуу]] || 1697 || Данжила || [[Өөлд]] || |- || [[Эрдэнэ бандида хутагтын шавь]] || || [[Эрдэнэ бандида хутагт]] || || [[Тамгатай хутагт]] |- || [[Эрдэнэ Зая бандида хутагтын шавь]] || || [[Зая бандида хутагт]] || || [[Тамгатай хутагт]] |- || [[Чин сүжигт номун хан хутагтын шавь]] || || [[Чин сүжигт номун хан]] || || [[Тамгатай хутагт]] |- || [[Нарбанчин хутагтын шавь]] || || [[Нарбанчин хутагт]] || || [[Тамгатай хутагт]] |- || [[Хамба хутагтын шавь]] || || [[Хамба хутагт]] || || [[Тамгатай хутагт]] |- || [[Наран хутагтын шавь]] || || [[Наран хутагт]] || || [[Тамгатай хутагт]] |- |} ===Хан уулын чуулган=== [[Түшээт хан аймаг|Хан уулын чуулган]] (Халхын хойт зам) нь 17 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Түшээт ханы хошуу]] || 1691 || [[Чахундорж хан|Чахундорж]] || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Мэргэн засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн зүүн гарын дундад хошуу]] || 1691 || [[Гүршихи]] || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Дархан засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн дундад хошуу]] || 1691 || [[Галдандорж]] || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Эрдэнэ дайчин засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн баруун гарын зүүн этгээдийн хошуу]] || 1691 || Цэмцэгнамжил || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Зоригт засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн дундад дахь баруун этгээдийн хошуу]] || 1691 || [[Шидишири]] || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Баатар засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн баруун гарын зүүн этгээдийн адгийн хошуу]] || 1691 || [[Шибтуй|Шибтуй Хатанбаатар]] || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Сэцэн засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн зүүн гарын зүүн этгээдийн дундад адгийн хошуу]] || 1711 || Цэрэнбал || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Илдэн засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн баруун гарын баруун этгээдийн адгийн хошуу]] || 1731 || Бахай || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Үйзэн засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн дундадын зүүн этгээдийн хошуу]] || 1753 || Сандагдорж || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Түшээт засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн зүүн гарын умард хошуу]] || 1693 || Литар || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Бишрэлт засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн зүүн гарын өмнөд хошуу]] || 1691 || Баран || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Далай засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн баруун гарын баруун этгээдийн хошуу]] || 1691 || Байнжурдорж || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Сүжигт засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн дундад баруун этгээдийн адгийн хошуу]] || 1691 || Цэмбэлдорж || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Ачит засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн зүүн гарын адгийн хошуу]] || 1691 || Цэрэн || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Эрдэнэ засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн дундад зүүн адгийн хошуу]] || 1694 || Цэрэнжав || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Ахай засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн баруун гарын баруун этгээдийн адгийн хошуу]] || 1696 || Чиндорж || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Дайчин засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн зүүн гарын баруун этгээдийн адгийн хошуу]] || 1697 || Хаймчиг || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Цогтой засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн дундад дэд хошуу]] || 1719 || Цэнгүнжав || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Жонон засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн баруун гарын зүүн этгээдийн хойд хошуу]] || 1730 || Пунцагравдан || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Эетэй засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн зүүн гарын дундад зүүн этгээдийн хошуу]] || 1736 || Сүндэв || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Их Шавь|Жавзандамба хутагтын шавь (Их шавь)]] || || [[Жавзандамба хутагт]] || || [[Тамгатай хутагт]] |- |} ===Заг голын эх Биндэръяа нуурын чуулган=== [[Засагт хан аймаг|Заг голын эх Биндэръяа нуурын чуулган]] (Халхын өрнө зам) нь 19 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Засагт хан аймгийн дундад хошуу]] || 1691 || Цэвээнжав || [[Засагт хан аймаг]] || 1732 онд хүчингүй болсон |- || [[Засагт ханы хошуу|Засагт хан аймгийн баруун гарын зүүн этгээдийн хошуу]]<br>(Засагт ханы хошуу) || 1691 || Пунцагравдан || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Эрдэнэ дүүрэгч засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн дундад зүүндэх гарын зүүн этгээдийн хошуу]] || 1694 || Гэндэн || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Эрдэнэ засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн зүүн гарын баруун этгээдийн хошуу]] || 1691 || Зодов || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Илдэн засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн баруун гарын баруун этгээдийн хошуу]] || 1691 || Бүүвэй || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Жонон засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн зүүн гарын умард хошуу]] || 1691 || Соном-Ишжав || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Чин ачит засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн зүүн гарын өмнөд хошуу]] || 1691 || Гүнзэн || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Дайчин засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн дундад баруун гарын адгийн хошуу]] || 1714 || Тонмог || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Далай засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн баруун гарын баруун этгээдийн адгийн хошуу]] || 1714 || Шагж || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Мэргэн засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн дундад зүүн гарын баруун этгээдийн хошуу]] || 1756 || Батжаргал || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Үйзэн засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн зүүн гарын дундад хошуу]] || 1728 || Равдан || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Баатар засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн баруун гарын умард хошуу]] || 1691 || Эрдэнэгомбо || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Ёст засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн баруун гарын өнмөд хошуу]] || 1691 || Үржин || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Бишрэлт засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн баруун гарын умар адгийн хошуу]] || 1697 || Хамар дайчин || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн дундад баруун гарын адгийн хошуу]] || 1709 || Намаринзамбу || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Зоригт засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн зүүн гарын умар адгийн хошуу]] || 1726 || Ядамжав || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Ахай засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн дундад зүүн гарын адгийн хошуу]] || 1757 || Дашпунцаг || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Дархан засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн дундад баруун гарын зүүн этгээдийн хошуу]] || 1755 || Пүрэвцэрэн || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Сэцэн засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн зүүн гарын зүүн этгээдийн хошуу]] || 1691 || Сэрэн ахай || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Сүжигт засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Хойдын засгийн хошуу]] || 1755 || Галдандаржаа || [[Хойт|Хойд]] || |- || [[Ялгуусан хутагтын шавь (Засагт хан аймаг)|Ялгуусан хутагтын шавь]] || || [[Ялгуусан хутагт (Засагт хан аймаг)|Ялгуусан хутагт]] || || [[Тамгатай хутагт]] |- || [[Жалханз хутагтын шавь]] || || [[Жалханз хутагт]] || || [[Тамгатай хутагт]] |- || [[Номун хан хутагтын шавь]] || || [[Бигэрийн Номун хан]] || || [[Тамгатай хутагт]] |- |} ===Сайн заяатын зүүн гарын чуулган=== [[Дөрвөд Далай хан аймаг|Сайн заяатын зүүн гарын чуулган]] нь 12 хошуу байсан байна. ===Сайн заяатын баруун гарын чуулган=== [[Үнэн Зоригт Хан аймаг|Сайн заяатын баруун гарын чуулган]] нь 4 хошуу байсан байна. ===Үнэн сүсэгтийн чуулган=== ====Үнэн сүсэгтийн дорнод замын чуулган==== [[Шинжаан]]ы [[Хуучин торгууд аймгийг Үнэн сүсэгтийн дорнод замын чуулган]] (Илийн дорно зам) нь 2 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Үнэн сүжигтийн дорно замын чуулганы хуучин торгуудын баруун хошуу]] || 1771 || Бамбар || Жаргалант Торгууд (дорнод замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн дорно замын чуулганы хуучин торгуудын зүүн хошуу]] || 1771 || Цэвдэн || Жаргалант Торгууд (дорнод замын [[Хуучин торгууд]]) || |- |} ====Үнэн сүсэгтийн өрнөд замын чуулган==== [[Шинжаан]]ы [[Хуучин торгууд аймгийг Үнэн сүсэгтийн өрнөд замын чуулган]] (Илийн өрнөд зам) нь 1 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Үнэн сүжигтийн өрнөд замын чуулганы хуучин торгуудын хошуу]] || 1771 || Момонт || Жин хэ орчмын Торгууд (өрнөд замын [[Хуучин торгууд]]) || |- |} ====Үнэн сүсэгтийн өмнөд замын чуулган==== [[Шинжаан]]ы [[Хуучин торгууд аймгийг Үнэн сүсэгтийн өмнөд замын чуулган]] (Илийн өмнөд зам) нь 4 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Үнэн сүжигтийн өмнөд замын чуулганы хуучин торгуудын хошуу]] || 1771 || [[Убаши]] || Хар Сайрын Торгууд (өмнөд замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн өмнөд замын чуулганы хуучин торгуудын дундад хошуу]] || 1771 || Эмгэн убаши || Хар Сайрын Торгууд (өмнөд замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн өмнөд замын чуулганы хуучин торгуудын баруун хошуу]] || 1771 || Баяжих || Хар Сайрын Торгууд (өмнөд замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн өмнөд замын чуулганы хуучин торгуудын зүүн хошуу]] || 1771 || Бэр хашиха || Хар Сайрын Торгууд (өмнөд замын [[Хуучин торгууд]]) || |- |} ====Үнэн сүсэгтийн умард замын чуулган==== [[Шинжаан]]ы [[Хуучин торгууд аймгийг Үнэн сүсэгтийн умард замын чуулган]] (Илийн умарт зам) нь 3 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Үнэн сүжигтийн умарт замын чуулганы хуучин торгуудын хошуу]] || 1771 || Цэвэгдорж || Ховог сайрын Торгууд (умард замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн умарт замын чуулганы хуучин торгуудын баруун хошуу]] || 1785 || Гүнгээцэрэн || Ховог сайрын Торгууд (умард замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн умарт замын чуулганы хуучин торгуудын зүүн хошуу]] || 1785 || Агсахал || Ховог сайрын Торгууд (умард замын [[Хуучин торгууд]]) || |- |} ===Чин сэтгэлтийн чуулган=== [[Шинжаан]]ы [[Чин сэтгэлтийн чуулган]] нь 2 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Жаргалант торгуудын баруун хошуу]] || 1771 || Шээрэн || [[Шинэ Торгууд]] || |- || [[Жаргалант торгуудын зүүн хошуу]] || 1771 || Шар хүүхэн || [[Шинэ Торгууд]] || |- |} ===Бат сэтгэлтийн чуулган=== [[Шинжаан]]ы [[Бат сэтгэлтийн чуулган]] (Илийн дундад зам) нь 3 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Бат сэтгэлтийн чуулганы Хошуудын хошуу]] || 1771 || Гүнгээ || Дундад замын [[Хошууд]] || 1797 онд хүчингүй болсон |- || [[Бат сэтгэлтийн чуулганы Хошуудын дундад хошуу]] || 1771 || Яримпил || Дундад замын [[Хошууд]] || |- || [[Бат сэтгэлтийн чуулганы Хошуудын баруун хошуу]] || 1771 || Нохай || Дундад замын [[Хошууд]] || |- || [[Бат сэтгэлтийн чуулганы Хошуудын зүүн хошуу]] || 1775 || Баярлах || Дундад замын [[Хошууд]] || |- |} ===Хөхнуурын зүүн гарын чуулган=== [[Дээд монголчууд]]ын [[Хөхнуурын зүүн гарын чуулган]] нь 12 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Хошуудын баруун өмнөд хошуу]] || 1771 || Цэвээнравдан || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын баруун хойд хошуу]] || 1716 || Даян || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын умард зүүн гаран хошуу]] || 1711 || Сономдаш || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын өмнөд баруун гаран адаг хошуу]] || 1711 || Лувзандаржаа || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын өмнөд зүүн гаран хойд хошуу]] || 1671 || Галдандаш || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын өмнөд баруун гарын хойд хошуу]]|| 1723 || Сономдаш || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын умард өмнө хошуу]] || 1711 || Цэрэн || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын умард баруун адаг хошуу]] || 1725 || Дамринсэвдэн || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын умард зүүн адаг хошуу]] || 1725 || Ишдоржжав || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Торгуудын баруун хошуу]] || 1725 || Сэтэрбум || [[Дээд монголчууд]]ын [[Торгууд]] || |- || [[Торгуудын өмнөд хойд хошуу]] || 1724 || Данзан || [[Дээд монголчууд]]ын [[Торгууд]] || |- || [[Хошуудын баруун баруун гарын дундад хошуу]]|| 1725 || Цэрэннамжил || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- |} ===Хөхнуурын баруун гарын чуулган=== [[Дээд монголчууд]]ын [[Хөхнуурын баруун гарын чуулган]] нь 12 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Цоросын өмнөд баруун гарын тэргүүн хошуу]] || 1703 || Сэвдэнжал || [[Дээд монголчууд]]ын [[Цорос]] || |- || [[Хошуудын өмнөд зүүн гаран тэргүүн хошуу]] || 1704 || Гомбо || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын өмнөд зүүн гаран адаг хошуу]] || 1698 || Намжил || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын умард баруун гаран хошуу]] || 1723 || Цэрэндондов || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Цоросын умард дундад хошуу]] || 1716 || Равдан || [[Дээд монголчууд]]ын [[Цорос]] || |- || [[Хойдын өмнө хошуу]] || 1725 || Гүнгэ || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хойт|Хойд]] || |- || [[Хошуудын баруун баруун гаран өмнөд хошуу]] || 1716 || Равдан || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын баруун зүүн гаран хойд хошуу]] || 1725 || Харгас || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын зүүн дээд хошуу]] || 1725 || Жаб || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын баруун баруун гарын хойд хошуу]] || 1725 || Сэвдэн бошигт || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Торгуудын өмнөд дундад хошуу]] || 1725 || Сономравдандорж || [[Дээд монголчууд]]ын [[Торгууд]] || |- || [[Халхын өмнөд баруун хошуу]] || 1765 || Дашдондов || [[Дээд монголчууд]]ын [[Халх]] || |- |} ===Чуулгангүй=== {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Харьяалан захирах манж сайд || Аймаг || Тайлбар |- || [[Алшаа хошуу|Алашаагийн өөлд хошуу]] || 1697 || Хороли || Шанси-Ганьсугийн бүгдийг захирагч сайд (陝甘總督) || Алашаагийн [[Хошууд]] || |- || [[Эзнээ хошуу|Эзнээ голын торгууд хошуу]] || 1704 || Аравжир || Шанси-Ганьсугийн бүгдийг захирагч сайд (陝甘總督) || [[Торгууд]] || |- || [[Хошуудын өмнөд тэргүүн хошуу]] || 1701 || Цагаанданзан || Шининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || Шар мөрөны өмнөд хэсэг 5 хошуу (河南五旗) |- || [[Хошуудын өмнөд баруун гаран дундад хошуу]] || 1720 || Равданжамц || Шининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || Шар мөрөны өмнөд хэсэг 5 хошуу (河南五旗) |- || [[Хошуудын өмнөд зүүн гаран дундад хошуу]] || 1731 || Цагаанравдан || Шининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || Шар мөрөны өмнөд хэсэг 5 хошуу (河南五旗) |- || [[Хошуудын өмнөд зүүн гаран дэд хошуу]] || 1746 || Цэрэндорж || Шининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || 1806 онд хүчингүй болсон |- || [[Торгуудын өмнө өмнөд хошуу]] || 1731 || Даржаа || Шининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) || [[Дээд монголчууд]]ын [[Торгууд]] || Шар мөрөны өмнөд хэсэг 5 хошуу (河南五旗) |- || [[Цагаан номун ханы хошуу]] || ? || [[Цагаан номун хан хутагт]] || Шининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) || [[Дээд монголчууд]]ын Цагаан номун хан хутагтын шавь || Шар мөрөны өмнөд хэсэг 5 хошуу (河南五旗) |- || [[Шинэ хошуудын засгийн хошуу]] || 1771 || Буянхишиг || [[Ховдын манж сайдын газар]] || [[Шинэ Хошууд]] || |- |} ==Эшлэл== {{reflist}} ==Мөн үзэх== *[[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улсын засаг захиргааны нэгж]] [[Ангилал:Манжийн үеийн Монгол]] [[Ангилал:Өвөр Монголын түүх]] [[Ангилал:Монголын засаг захиргааны гишүүнчлэл]] p4ggt7qipokbypezyaup82pssgyjf48 851786 851784 2026-03-29T08:36:41Z 唐吉訶德的侍從 5036 851786 wikitext text/x-wiki [[File:STANFORD(1917) p67-68 PLATE22. MONGOLIA (14597137480).jpg|thumb|right|200px|Манжийн үеийн Монгол]] [[Чин гүрэн|Чин гүрний]] зүгээс Монголын бүхий аймаг хошуудыг захирахдаа түүхэн үйл явдлын ялгаатай байдлын улмаас төвөөс томилсон амбанд шууд захирагддаг монгол хошуунууд, чуулганд захирагддаг Өвөр Монгол, Гадаад Монгол гэх зэрэг харилцан адилгүй өөр өөр байдлаар захирч байсан. ==Шууд хяналттай монгол == *[[Цахар]] (Цахар [[Найман хошуу]]) *[[Дарьганга]] *[[Хөх хотын Түмэд]] 1 хошуу *[[Барга]] (Хуучин Барга [[Найман хошуу]], Шинэ Барга [[Найман хошуу]]) *[[Тагнын Урианхайн хязгаар|Тагнын Урианхай]] 5 хошуу *[[Мянгад]] 1 хошуу *[[Захчин]] *[[Хойт]] *[[Алтайн Урианхай]] *[[Алтан нуурын Урианхай]] *[[Дам монголчууд]] ==Өвөр Монгол== ===Жиримийн чуулган=== [[Жиримийн чуулган]] нь 10 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан он || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Хорчин баруун гарын дундад хошуу]] || 1626 || [[Ууба]] || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Хорчин зүүн гарын дунд хошуу]] || 1636 || [[Манзушир (Дархан чин ван)|Манзушир]] || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Хорчин баруун гарын өмнөд хошуу]] || 1636 || [[Будачи]] || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Хорчин зүүн гарын өмнөд хошуу]] || 1636 || [[Хонгор]] || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Хорчин зүүн гарын хойд хошуу]] || 1636 || [[Донхор илдэч|Донхор]] || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Хорчин баруун гарын хойд хошуу]] || 1636 || Ламасхив || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Жалайд хошуу]] || 1648 || Мөнгөн || [[Жалайд]] || |- || [[Дөрвөд Монгол өөртөө засах хошуу|Дөрвөд хошуу]] || 1636 || Сэрэн || [[Дөрвөд]] || |- || [[Өмнөд Горлос Монгол өөртөө засах шянь|Горлосын өмнөд хошуу]] || 1648 || Бумба || [[Горлос]] || |- || [[Зуу Юань шянь|Горлосын хойд хошуу]] || 1636 || Гүмү || [[Горлос]] || |- |} ===Зуу Удын чуулган=== [[Зуу Удын чуулган]] нь 11 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан он || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Аохан хошуу]] || 1636 || Банди || [[Аохан]] || |- || [[Найман хошуу]] || 1636 || Гүнцог || [[Найман]] || |- || [[Баарин баруун хошуу|Баарин баруун гарын хошуу]] || 1648 || Сэвдэн || [[Баарин]] || |- || [[Баарин зүүн хошуу|Баарин зүүн гарын хошуу]] || 1648 || Манзушир || [[Баарин]] || |- || [[Жарууд хошуу|Жарууд зүүн гарын хошуу]] || 1648 || Санжижав || [[Жарууд]] || |- || [[Жарууд хошуу|Жарууд баруун гарын хошуу]] || 1648 || Сангар || [[Жарууд]] || |- || [[Ар Хорчин хошуу]] || 1644 || Мужан || [[Ар хорчин]] || |- || [[Онниуд зүүн гарын хошуу]] || 1636 || Сүн дүүрэн || [[Огниуд]] || |- || [[Онниуд баруун гарын хошуу]] || 1636 || Дүн дайчин || [[Огниуд]] || |- || [[Хэшигтэн хошуу]] || 1652 || Соном || [[Хэшигтэн]] || |- || [[Халх зүүн гарын хошуу]] || 1664 || Гомбо илдэн || Халх зүүн гар || |- |} ===Зостын чуулган=== [[Зостын чуулган]] нь 5 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Харчин баруун гарын хошуу]] || 1635 || Гүрүсхив || [[Харчин]] || |- || [[Харчин зүүн гарын хошуу]] || 1635 || Сэрэн || [[Харчин]] || |- || [[Харчин дундад хошуу]] || 1705 || Гэрэл || [[Харчин]] || |- || [[Түмэд зүүн гарын хошуу]] || 1635 || Шамба || [[Түмэд]] || |- || [[Түмэд баруун гарын хошуу]] || 1648 || Гүмү || [[Түмэд]] || |- |} ===Шилийн Гол чуулган=== [[Шилийн Гол чуулган]] нь 10 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Баруун Үзэмчин хошуу|Үзэмчин баруун гарын хошуу]] || 1641 || [[Дорж сэцэн жонон (Үзэмчин)|Дорж]] || [[Үзэмчин]] || |- || [[Зүүн үзэмчин хошуу|Үзэмчин зүүн гарын хошуу]] || 1646 || Сэрэн || [[Үзэмчин]] || |- || [[Хуучид зүүн гарын хошуу]] || 1646 || Болод || [[Хуучид]] || |- || [[Хуучид баруун гарын хошуу]] || 1653 || Гармаа Цэвээн || [[Хуучид]] || |- || [[Сөнөд зүүн хошуу|Сөнөд зүүн гарын хошуу]] || 1641 || [[Тэнгис мэргэн ван|Тэнгис]] || [[Сөнөд]] || |- || [[Сөнөд баруун хошуу|Сөнөд баруун гарын хошуу]] || 1642 || Сэүсэ || [[Сөнөд]] || |- || [[Авга хошуу|Авга зүүн гарын хошуу]] || 1651 || Дүсхэр || [[Авга (овог)|Авга]] || |- || [[Авга хошуу|Авга баруун гарын хошуу]] || 1789 || Балдан сэрэн || [[Авга (овог)|Авга]] || |- || [[Шилийн хот|Авга нар баруун гарын хошуу]] || 1667 || Сэрэн мэргэн || [[Авга нар]] || |- || [[Шилийн хот|Авга нар зүүн гарын хошуу]] || 1665 || Дүнишрав || [[Авга нар]] || |- |} ===Улаанцавын чуулган=== [[Улаанцавын чуулган]] нь 6 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Дөрвөд хошуу|Дөрвөн хүүхэд хошуу]] || 1636 || Омбо || [[Дөрвөн хүүхэд]] || |- || [[Муумянган хошуу]] || 1664 || Сэнгэ || [[Муумянган]] || |- || [[Урадын хойд хошуу]] || 1648 || Туба || [[Урад]] || |- || [[Урадын өмнөд хошуу]] || 1648 || Убан || [[Урад]] || |- || [[Урадын дундад хошуу]] || 1648 || Багбахай || [[Урад]] || |- || [[Халх баруун гарын хошуу]] || 1653 || Бунтар || Халх баруун гар || |- |} ===Их Зуугийн чуулган=== [[Их Зуугийн чуулган]] нь 7 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Ордос зүүн гарын дундад хошуу]] || 1649 || [[Ринчин жонон|Ринчин]] || [[Ордос]] || |- || [[Отог хошуу|Ордос баруун гарын дундад хошуу]] || 1650 || Шандан || [[Ордос]] || |- || [[Хангин хошуу|Ордос баруун гарын хойд хошуу]] || 1649 || Бага Жамц || [[Ордос]] || |- || [[Ордос зүүн гарын хойд хошуу]] || 1650 || Шагж || [[Ордос]] || |- || [[Ордос баруун гарын өмнөд хошуу]] || 1649 || Ринчин || [[Ордос]] || |- || [[Ордос зүүн гарын өмнөд хошуу]] || 1649 || Сэрэн || [[Ордос]] || |- || [[Ордос баруун гарын өмнөд адаг хошуу]] || 1731 || Динзараш || [[Ордос]] || |- |} ===Чуулгангүй=== {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Харьяалан захирах манж сайд || Аймаг || Тайлбар |- || [[Их Мянган хошуу]] || ? || N/A || Хөлөнбуйр аймгийн дэд дутун (呼倫貝爾副都統) || [[Өөлд]] || |- || [[Ширээт Хүрээ хошуу]] || ? || [[Ширээт Дархан Цорж хутагт]] || Мүгдэнгийн Жанжин (盛京將軍) || Ширээт Дархан Цорж хутагтын шавь || |- |} ==Гадаад Монгол== ===Хэрлэн Барс хотод чуулган=== [[Сэцэн хан аймаг|Хэрлэн Барс хотод чуулган]] (Халхын дорнод зам) нь 23 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Сэцэн ханы хошуу]] || 1691 || [[Өмхэй]] || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Дархан засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн зүүн гарын дундад хошуу]] || 1691 || Намжил || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Илдэн засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад баруун этгээдийн хошуу]] || 1691 || Пунсаг || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Сэцэн засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын дундад хошуу]] || 1691 || Цэвдэн || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Эрдэнэ далай засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад дахь зүүн этгээдийн хошуу]] || 1691 || Буджав || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Бишрэлт засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад адгийн хошуу]] || 1691 || Дарь || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Жонон засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад дахь умард хошуу]] || 1691 || Цэвдэн || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Чин ачит засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад өмнөд хошуу]] || 1691 || Ананда || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Эрхэмсэг засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн зүүн гарын өмнөд хошуу]] || 1695 || Ханд || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Ахай засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын дундад баруун этгээдийн хошуу]] || 1711 || Цэрэнванбу || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Ёст засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн зүүн гарын умард хошуу]] || 1691 || Цэрэндаш || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Зоригт засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын дундад өмнөд хошуу]] || 1754 || Цэрэндоёд || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Үйзэн засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн зүүн гарын умард адгийн хошуу]] || 1711 || Дорждаш || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Хурц засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын умард хошуу]] || 1691 || Гүржав || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Мэргэн засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын өмнөд хошуу]] || 1691 || Сэрэндаш || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Саруул засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад зүүн этгээдийн өмнөд хошуу]] || 1697 || Гончиг || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Дайчин засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад адгийн хошуу]] || 1695 || Туулай || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Далай дархан засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад баруун этгээдийн хойд хошуу]] || 1697 || Лувсан || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Сүжигт засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн зүүн гарын баруун этгээдийн хошуу]] || 1701 || Чойжамц || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Эрдэнэ засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн зүүн гарын зүүн этгээдийн хошуу]] || 1696 || Эрдэнэ || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Сэргэлэн засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын зүүн этгээдийн хошуу]] || 1701 || Гэндэн || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Баатар засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын дундад зүүн этгээдийн хошуу]] || 1713 || Чойнжур || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Эрх засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад адгийн баруун этгээдийн хошуу]] || 1735 || Ванжилжав || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Егүзэр хутагтын шавь]] || 1864 || [[Егүзэр хутагт]] || || [[Тамгатай хутагт]] |- |} ===Цэцэрлэгийн чуулган=== [[Сайн ноён хан аймаг|Цэцэрлэгийн чуулган]] (Халхын умард зам) нь 24 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Сайн ноён ханы хошуу|Сайн ноёны хошуу]] || 1691 || [[Шамба]] || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Сэцэн засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн дундад зүүн этгээдийн адгийн хошуу]] || 1721 || [[эфү Цэрэн]] || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Дайчин засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн дундадын баруун этгээдийн хошуу]] || 1751 || [[Цэвдэнжав]] || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Далай чойнхор засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн дундадын баруун этгээдийн хошуу]] || 1691 || Гомбо || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Эрдэнэ засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн баруун гарын баруу этгээдийн хойд хошуу]] || 1691 || Тод Эрдэнэ || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Илдэн засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн дундад дахь өмнөд хошуу]] || 1691 || Сутай илдэн || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Жонон засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн зүүн гарын зүүн этгээдийн хошуу]] || 1692 || Ванчиг || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Саруул засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн баруун гарын өмнөд хошуу]] || 1691 || Аюуш || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Үйзэн засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн баруун гарын дундад этгээдийн хошуу]] || 1707 || Цэрэндаш || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Хошууч мэргэн засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн дундад дахь умард хошуу]] || 1712 || Норовжав || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Эрх засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн зүүн гарын дундад хошуу]] || 1754 || Цэвээндорж || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Итгэмжит засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн дундад адгийн хошуу]] || 1692 || Арьяа || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Цогтой засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн дунддахь баруун гарын адгийн хошуу]] || 1691 || Туба || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Ёст засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн зүүн гарын баруун этгээдийн хошуу]] || 1691 || Данзан эрдэнэ || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Мэргэн засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн баруун гарын умард хошуу]] || 1692 || Самжид || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Ачит засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн дундад баруун гарын адгийн хошуу]] || 1696 || Ядам || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Түшээт засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн зүүн гарын зүүн этгээдийн хошуу]] || 1696 || Намжил || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Зоригт засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн баруун гарын дундад баруун этгээдийн хошуу]] || 1696 || Шар илдэч || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Ахай засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн баруун гарын зүүн этгээдийн адгийн хошуу]] || 1697 || Судани || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Эетэй засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн дундад умар этгээдийн адгийн хошуу]] || 1709 || Зинамида || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Дархан засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн баруун гарын дундад адгийн хошуу]] || 1712 || Дорж || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Баатар засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн баруун этгээдийн адгийн хошуу]] || 1739 || Эмгэн || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Бишрэлт засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Өөлдийн хойд хошуу]] || 1702 || Равдан || [[Өөлд]] || |- || [[Сүжигт засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Өөлдийн засгийн хошуу]] || 1697 || Данжила || [[Өөлд]] || |- || [[Эрдэнэ бандида хутагтын шавь]] || || [[Эрдэнэ бандида хутагт]] || || [[Тамгатай хутагт]] |- || [[Эрдэнэ Зая бандида хутагтын шавь]] || || [[Зая бандида хутагт]] || || [[Тамгатай хутагт]] |- || [[Чин сүжигт номун хан хутагтын шавь]] || || [[Чин сүжигт номун хан]] || || [[Тамгатай хутагт]] |- || [[Нарбанчин хутагтын шавь]] || || [[Нарбанчин хутагт]] || || [[Тамгатай хутагт]] |- || [[Хамба хутагтын шавь]] || || [[Хамба хутагт]] || || [[Тамгатай хутагт]] |- || [[Наран хутагтын шавь]] || || [[Наран хутагт]] || || [[Тамгатай хутагт]] |- |} ===Хан уулын чуулган=== [[Түшээт хан аймаг|Хан уулын чуулган]] (Халхын хойт зам) нь 17 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Түшээт ханы хошуу]] || 1691 || [[Чахундорж хан|Чахундорж]] || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Мэргэн засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн зүүн гарын дундад хошуу]] || 1691 || [[Гүршихи]] || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Дархан засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн дундад хошуу]] || 1691 || [[Галдандорж]] || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Эрдэнэ дайчин засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн баруун гарын зүүн этгээдийн хошуу]] || 1691 || Цэмцэгнамжил || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Зоригт засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн дундад дахь баруун этгээдийн хошуу]] || 1691 || [[Шидишири]] || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Баатар засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн баруун гарын зүүн этгээдийн адгийн хошуу]] || 1691 || [[Шибтуй|Шибтуй Хатанбаатар]] || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Сэцэн засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн зүүн гарын зүүн этгээдийн дундад адгийн хошуу]] || 1711 || Цэрэнбал || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Илдэн засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн баруун гарын баруун этгээдийн адгийн хошуу]] || 1731 || Бахай || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Үйзэн засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн дундадын зүүн этгээдийн хошуу]] || 1753 || Сандагдорж || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Түшээт засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн зүүн гарын умард хошуу]] || 1693 || Литар || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Бишрэлт засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн зүүн гарын өмнөд хошуу]] || 1691 || Баран || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Далай засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн баруун гарын баруун этгээдийн хошуу]] || 1691 || Байнжурдорж || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Сүжигт засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн дундад баруун этгээдийн адгийн хошуу]] || 1691 || Цэмбэлдорж || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Ачит засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн зүүн гарын адгийн хошуу]] || 1691 || Цэрэн || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Эрдэнэ засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн дундад зүүн адгийн хошуу]] || 1694 || Цэрэнжав || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Ахай засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн баруун гарын баруун этгээдийн адгийн хошуу]] || 1696 || Чиндорж || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Дайчин засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн зүүн гарын баруун этгээдийн адгийн хошуу]] || 1697 || Хаймчиг || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Цогтой засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн дундад дэд хошуу]] || 1719 || Цэнгүнжав || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Жонон засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн баруун гарын зүүн этгээдийн хойд хошуу]] || 1730 || Пунцагравдан || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Эетэй засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн зүүн гарын дундад зүүн этгээдийн хошуу]] || 1736 || Сүндэв || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Их Шавь|Жавзандамба хутагтын шавь (Их шавь)]] || || [[Жавзандамба хутагт]] || || [[Тамгатай хутагт]] |- |} ===Заг голын эх Биндэръяа нуурын чуулган=== [[Засагт хан аймаг|Заг голын эх Биндэръяа нуурын чуулган]] (Халхын өрнө зам) нь 19 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Засагт хан аймгийн дундад хошуу]] || 1691 || Цэвээнжав || [[Засагт хан аймаг]] || 1732 онд хүчингүй болсон |- || [[Засагт ханы хошуу|Засагт хан аймгийн баруун гарын зүүн этгээдийн хошуу]]<br>(Засагт ханы хошуу) || 1691 || Пунцагравдан || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Эрдэнэ дүүрэгч засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн дундад зүүндэх гарын зүүн этгээдийн хошуу]] || 1694 || Гэндэн || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Эрдэнэ засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн зүүн гарын баруун этгээдийн хошуу]] || 1691 || Зодов || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Илдэн засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн баруун гарын баруун этгээдийн хошуу]] || 1691 || Бүүвэй || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Жонон засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн зүүн гарын умард хошуу]] || 1691 || Соном-Ишжав || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Чин ачит засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн зүүн гарын өмнөд хошуу]] || 1691 || Гүнзэн || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Дайчин засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн дундад баруун гарын адгийн хошуу]] || 1714 || Тонмог || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Далай засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн баруун гарын баруун этгээдийн адгийн хошуу]] || 1714 || Шагж || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Мэргэн засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн дундад зүүн гарын баруун этгээдийн хошуу]] || 1756 || Батжаргал || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Үйзэн засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн зүүн гарын дундад хошуу]] || 1728 || Равдан || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Баатар засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн баруун гарын умард хошуу]] || 1691 || Эрдэнэгомбо || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Ёст засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн баруун гарын өнмөд хошуу]] || 1691 || Үржин || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Бишрэлт засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн баруун гарын умар адгийн хошуу]] || 1697 || Хамар дайчин || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн дундад баруун гарын адгийн хошуу]] || 1709 || Намаринзамбу || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Зоригт засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн зүүн гарын умар адгийн хошуу]] || 1726 || Ядамжав || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Ахай засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн дундад зүүн гарын адгийн хошуу]] || 1757 || Дашпунцаг || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Дархан засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн дундад баруун гарын зүүн этгээдийн хошуу]] || 1755 || Пүрэвцэрэн || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Сэцэн засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн зүүн гарын зүүн этгээдийн хошуу]] || 1691 || Сэрэн ахай || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Сүжигт засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Хойдын засгийн хошуу]] || 1755 || Галдандаржаа || [[Хойт|Хойд]] || |- || [[Ялгуусан хутагтын шавь (Засагт хан аймаг)|Ялгуусан хутагтын шавь]] || || [[Ялгуусан хутагт (Засагт хан аймаг)|Ялгуусан хутагт]] || || [[Тамгатай хутагт]] |- || [[Жалханз хутагтын шавь]] || || [[Жалханз хутагт]] || || [[Тамгатай хутагт]] |- || [[Номун хан хутагтын шавь]] || || [[Бигэрийн Номун хан]] || || [[Тамгатай хутагт]] |- |} ===Сайн заяатын зүүн гарын чуулган=== [[Дөрвөд Далай хан аймаг|Сайн заяатын зүүн гарын чуулган]] нь 12 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Дөрвөд Далай ханы хошуу (Дөрвөд Далай хан аймаг)|Зүүнгарын Дөрвөдийн хошуу]] || 1754 || Цэрэн || [[Дөрвөд]] || |- || [[Эрх засгийн хошуу (Дөрвөд Далай хан аймаг)|Зүүнгарын Дөрвөд аймгийн дундад хошуу]] || 1754 || Цэрэнмөнх || [[Дөрвөд]] || |- || [[Дайчин засгийн хошуу (Дөрвөд Далай хан аймаг)|Зүүнгарын Дөрвөд аймгийн дундад зүүн хошуу]] || 1754 || Сэвдэн || [[Дөрвөд]] || |- || [[Жонон засгийн хошуу (Дөрвөд Далай хан аймаг)|Зүүнгарын Дөрвөд аймгийн дундад дээд хошуу]] || 1754 || Машбат || [[Дөрвөд]] || |- || [[Үйзэн засгийн хошуу (Дөрвөд Далай хан аймаг)|Зүүнгарын Дөрвөд аймгийн дундад өмнөд баруун хошуу]] || 1754 || Банжур || [[Дөрвөд]] || |- || [[Сэцэн засгийн хошуу (Дөрвөд Далай хан аймаг)|Зүүнгарын Дөрвөд аймгийн дундад хойд хошуу]] || 1754 || Батмөнх || [[Дөрвөд]] || |- || [[Саруул засгийн хошуу (Дөрвөд Далай хан аймаг)|Зүүнгарын Дөрвөд аймгийн дундад өмнөд хошуу]] || 1754 || Ган || [[Дөрвөд]] || |- || [[Эрдэнэ засгийн хошуу (Дөрвөд Далай хан аймаг)|Зүүнгарын Дөрвөд аймгийн дундад доод хошуу]] || 1754 || Дашдондог || [[Дөрвөд]] || |- || [[Мэргэн засгийн хошуу (Дөрвөд Далай хан аймаг)|Зүүнгарын Дөрвөд аймгийн дундад хойд зүүн хошуу]] || 1754 || Гүншар || [[Дөрвөд]] || |- || [[Эетэй засгийн хошуу (Дөрвөд Далай хан аймаг)|Зүүнгарын Дөрвөд аймгийн дундад өмнөд зүүн хошуу]] || 1754 || Өвгөн || [[Дөрвөд]] || |- || [[Хурц засгийн хошуу (Дөрвөд Далай хан аймаг)|Зүүнгарын Дөрвөд аймгийн дундад хойд баруун хошуу]] || 1754 || Бар || [[Дөрвөд]] || |- || [[Баатар засгийн хошуу (Дөрвөд Далай хан аймаг)|Хойдын доод хойд хошуу]] || 1755 || Дамиран || [[Хойт|Хойд]] || |- |} ===Сайн заяатын баруун гарын чуулган=== [[Үнэн Зоригт Хан аймаг|Сайн заяатын баруун гарын чуулган]] нь 4 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Үнэн зоригт ханы хошуу (Үнэн Зоригт Хан аймаг)|Баруунгарын Дөрвөд аймгийн өмнөд хошуу]] || 1754 || Цэрэнубаши || [[Дөрвөд]] || |- || [[Бишрэлт засгийн хошуу (Үнэн Зоригт Хан аймаг)|Баруунгарын Дөрвөд аймгийн өмнөд баруун этгээдийн хошуу]] || 1754 || Гандорж || [[Дөрвөд]] || |- || [[Ерөөлт засгийн хошуу (Үнэн Зоригт Хан аймаг)|Баруунгарын Дөрвөд аймгийн дундад өмнөд хошуу]] || 1754 || Гэндэн || [[Дөрвөд]] || |- || [[Сүжигт засгийн хошуу (Үнэн Зоригт Хан аймаг)|Хойдын доод өмнөд хошуу]] || 1755 || Лувсан || [[Хойт|Хойд]] || |- |} ===Үнэн сүсэгтийн чуулган=== ====Үнэн сүсэгтийн дорнод замын чуулган==== [[Шинжаан]]ы [[Хуучин торгууд аймгийг Үнэн сүсэгтийн дорнод замын чуулган]] (Илийн дорно зам) нь 2 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Үнэн сүжигтийн дорно замын чуулганы хуучин торгуудын баруун хошуу]] || 1771 || Бамбар || Жаргалант Торгууд (дорнод замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн дорно замын чуулганы хуучин торгуудын зүүн хошуу]] || 1771 || Цэвдэн || Жаргалант Торгууд (дорнод замын [[Хуучин торгууд]]) || |- |} ====Үнэн сүсэгтийн өрнөд замын чуулган==== [[Шинжаан]]ы [[Хуучин торгууд аймгийг Үнэн сүсэгтийн өрнөд замын чуулган]] (Илийн өрнөд зам) нь 1 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Үнэн сүжигтийн өрнөд замын чуулганы хуучин торгуудын хошуу]] || 1771 || Момонт || Жин хэ орчмын Торгууд (өрнөд замын [[Хуучин торгууд]]) || |- |} ====Үнэн сүсэгтийн өмнөд замын чуулган==== [[Шинжаан]]ы [[Хуучин торгууд аймгийг Үнэн сүсэгтийн өмнөд замын чуулган]] (Илийн өмнөд зам) нь 4 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Үнэн сүжигтийн өмнөд замын чуулганы хуучин торгуудын хошуу]] || 1771 || [[Убаши]] || Хар Сайрын Торгууд (өмнөд замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн өмнөд замын чуулганы хуучин торгуудын дундад хошуу]] || 1771 || Эмгэн убаши || Хар Сайрын Торгууд (өмнөд замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн өмнөд замын чуулганы хуучин торгуудын баруун хошуу]] || 1771 || Баяжих || Хар Сайрын Торгууд (өмнөд замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн өмнөд замын чуулганы хуучин торгуудын зүүн хошуу]] || 1771 || Бэр хашиха || Хар Сайрын Торгууд (өмнөд замын [[Хуучин торгууд]]) || |- |} ====Үнэн сүсэгтийн умард замын чуулган==== [[Шинжаан]]ы [[Хуучин торгууд аймгийг Үнэн сүсэгтийн умард замын чуулган]] (Илийн умарт зам) нь 3 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Үнэн сүжигтийн умарт замын чуулганы хуучин торгуудын хошуу]] || 1771 || Цэвэгдорж || Ховог сайрын Торгууд (умард замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн умарт замын чуулганы хуучин торгуудын баруун хошуу]] || 1785 || Гүнгээцэрэн || Ховог сайрын Торгууд (умард замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн умарт замын чуулганы хуучин торгуудын зүүн хошуу]] || 1785 || Агсахал || Ховог сайрын Торгууд (умард замын [[Хуучин торгууд]]) || |- |} ===Чин сэтгэлтийн чуулган=== [[Шинжаан]]ы [[Чин сэтгэлтийн чуулган]] нь 2 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Жаргалант торгуудын баруун хошуу]] || 1771 || Шээрэн || [[Шинэ Торгууд]] || |- || [[Жаргалант торгуудын зүүн хошуу]] || 1771 || Шар хүүхэн || [[Шинэ Торгууд]] || |- |} ===Бат сэтгэлтийн чуулган=== [[Шинжаан]]ы [[Бат сэтгэлтийн чуулган]] (Илийн дундад зам) нь 3 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Бат сэтгэлтийн чуулганы Хошуудын хошуу]] || 1771 || Гүнгээ || Дундад замын [[Хошууд]] || 1797 онд хүчингүй болсон |- || [[Бат сэтгэлтийн чуулганы Хошуудын дундад хошуу]] || 1771 || Яримпил || Дундад замын [[Хошууд]] || |- || [[Бат сэтгэлтийн чуулганы Хошуудын баруун хошуу]] || 1771 || Нохай || Дундад замын [[Хошууд]] || |- || [[Бат сэтгэлтийн чуулганы Хошуудын зүүн хошуу]] || 1775 || Баярлах || Дундад замын [[Хошууд]] || |- |} ===Хөхнуурын зүүн гарын чуулган=== [[Дээд монголчууд]]ын [[Хөхнуурын зүүн гарын чуулган]] нь 12 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Хошуудын баруун өмнөд хошуу]] || 1771 || Цэвээнравдан || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын баруун хойд хошуу]] || 1716 || Даян || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын умард зүүн гаран хошуу]] || 1711 || Сономдаш || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын өмнөд баруун гаран адаг хошуу]] || 1711 || Лувзандаржаа || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын өмнөд зүүн гаран хойд хошуу]] || 1671 || Галдандаш || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын өмнөд баруун гарын хойд хошуу]]|| 1723 || Сономдаш || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын умард өмнө хошуу]] || 1711 || Цэрэн || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын умард баруун адаг хошуу]] || 1725 || Дамринсэвдэн || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын умард зүүн адаг хошуу]] || 1725 || Ишдоржжав || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Торгуудын баруун хошуу]] || 1725 || Сэтэрбум || [[Дээд монголчууд]]ын [[Торгууд]] || |- || [[Торгуудын өмнөд хойд хошуу]] || 1724 || Данзан || [[Дээд монголчууд]]ын [[Торгууд]] || |- || [[Хошуудын баруун баруун гарын дундад хошуу]]|| 1725 || Цэрэннамжил || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- |} ===Хөхнуурын баруун гарын чуулган=== [[Дээд монголчууд]]ын [[Хөхнуурын баруун гарын чуулган]] нь 12 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Цоросын өмнөд баруун гарын тэргүүн хошуу]] || 1703 || Сэвдэнжал || [[Дээд монголчууд]]ын [[Цорос]] || |- || [[Хошуудын өмнөд зүүн гаран тэргүүн хошуу]] || 1704 || Гомбо || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын өмнөд зүүн гаран адаг хошуу]] || 1698 || Намжил || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын умард баруун гаран хошуу]] || 1723 || Цэрэндондов || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Цоросын умард дундад хошуу]] || 1716 || Равдан || [[Дээд монголчууд]]ын [[Цорос]] || |- || [[Хойдын өмнө хошуу]] || 1725 || Гүнгэ || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хойт|Хойд]] || |- || [[Хошуудын баруун баруун гаран өмнөд хошуу]] || 1716 || Равдан || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын баруун зүүн гаран хойд хошуу]] || 1725 || Харгас || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын зүүн дээд хошуу]] || 1725 || Жаб || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын баруун баруун гарын хойд хошуу]] || 1725 || Сэвдэн бошигт || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Торгуудын өмнөд дундад хошуу]] || 1725 || Сономравдандорж || [[Дээд монголчууд]]ын [[Торгууд]] || |- || [[Халхын өмнөд баруун хошуу]] || 1765 || Дашдондов || [[Дээд монголчууд]]ын [[Халх]] || |- |} ===Чуулгангүй=== {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Харьяалан захирах манж сайд || Аймаг || Тайлбар |- || [[Алшаа хошуу|Алашаагийн өөлд хошуу]] || 1697 || Хороли || Шанси-Ганьсугийн бүгдийг захирагч сайд (陝甘總督) || Алашаагийн [[Хошууд]] || |- || [[Эзнээ хошуу|Эзнээ голын торгууд хошуу]] || 1704 || Аравжир || Шанси-Ганьсугийн бүгдийг захирагч сайд (陝甘總督) || [[Торгууд]] || |- || [[Хошуудын өмнөд тэргүүн хошуу]] || 1701 || Цагаанданзан || Шининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || Шар мөрөны өмнөд хэсэг 5 хошуу (河南五旗) |- || [[Хошуудын өмнөд баруун гаран дундад хошуу]] || 1720 || Равданжамц || Шининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || Шар мөрөны өмнөд хэсэг 5 хошуу (河南五旗) |- || [[Хошуудын өмнөд зүүн гаран дундад хошуу]] || 1731 || Цагаанравдан || Шининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || Шар мөрөны өмнөд хэсэг 5 хошуу (河南五旗) |- || [[Хошуудын өмнөд зүүн гаран дэд хошуу]] || 1746 || Цэрэндорж || Шининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || 1806 онд хүчингүй болсон |- || [[Торгуудын өмнө өмнөд хошуу]] || 1731 || Даржаа || Шининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) || [[Дээд монголчууд]]ын [[Торгууд]] || Шар мөрөны өмнөд хэсэг 5 хошуу (河南五旗) |- || [[Цагаан номун ханы хошуу]] || ? || [[Цагаан номун хан хутагт]] || Шининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) || [[Дээд монголчууд]]ын Цагаан номун хан хутагтын шавь || Шар мөрөны өмнөд хэсэг 5 хошуу (河南五旗) |- || [[Шинэ хошуудын засгийн хошуу]] || 1771 || Буянхишиг || [[Ховдын манж сайдын газар]] || [[Шинэ Хошууд]] || |- |} ==Эшлэл== {{reflist}} ==Мөн үзэх== *[[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улсын засаг захиргааны нэгж]] [[Ангилал:Манжийн үеийн Монгол]] [[Ангилал:Өвөр Монголын түүх]] [[Ангилал:Монголын засаг захиргааны гишүүнчлэл]] 8l3oabgq3xxhex877h8nw4fexn7rpau 851791 851786 2026-03-29T09:55:51Z 唐吉訶德的侍從 5036 851791 wikitext text/x-wiki [[File:STANFORD(1917) p67-68 PLATE22. MONGOLIA (14597137480).jpg|thumb|right|200px|Манжийн үеийн Монгол]] [[Чин гүрэн|Чин гүрний]] зүгээс Монголын бүхий аймаг хошуудыг захирахдаа түүхэн үйл явдлын ялгаатай байдлын улмаас төвөөс томилсон амбанд шууд захирагддаг монгол хошуунууд, чуулганд захирагддаг Өвөр Монгол, Гадаад Монгол гэх зэрэг харилцан адилгүй өөр өөр байдлаар захирч байсан. ==Шууд хяналттай монгол == *[[Цахар]] (Цахар [[Найман хошуу]]) *[[Дарьганга]] *[[Хөх хотын Түмэд]] 1 хошуу *[[Барга]] (Хуучин Барга [[Найман хошуу]], Шинэ Барга [[Найман хошуу]]) *[[Тагнын Урианхайн хязгаар|Тагнын Урианхай]] 5 хошуу *[[Мянгад]] 1 хошуу *[[Захчин]] *[[Хойт]] *[[Алтайн Урианхай]] *[[Алтан нуурын Урианхай]] *[[Дам монголчууд]] ==Өвөр Монгол== ===Жиримийн чуулган=== [[Жиримийн чуулган]] нь 10 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан он || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Хорчин баруун гарын дундад хошуу]] || 1626 || [[Ууба]] || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Хорчин зүүн гарын дунд хошуу]] || 1636 || [[Манзушир (Дархан чин ван)|Манзушир]] || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Хорчин баруун гарын өмнөд хошуу]] || 1636 || [[Будачи]] || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Хорчин зүүн гарын өмнөд хошуу]] || 1636 || [[Хонгор]] || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Хорчин зүүн гарын хойд хошуу]] || 1636 || [[Донхор илдэч|Донхор]] || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Хорчин баруун гарын хойд хошуу]] || 1636 || Ламасхив || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Жалайд хошуу]] || 1648 || Мөнгөн || [[Жалайд]] || |- || [[Дөрвөд Монгол өөртөө засах хошуу|Дөрвөд хошуу]] || 1636 || Сэрэн || [[Дөрвөд]] || |- || [[Өмнөд Горлос Монгол өөртөө засах шянь|Горлосын өмнөд хошуу]] || 1648 || Бумба || [[Горлос]] || |- || [[Зуу Юань шянь|Горлосын хойд хошуу]] || 1636 || Гүмү || [[Горлос]] || |- |} ===Зуу Удын чуулган=== [[Зуу Удын чуулган]] нь 11 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан он || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Аохан хошуу]] || 1636 || Банди || [[Аохан]] || |- || [[Найман хошуу]] || 1636 || Гүнцог || [[Найман]] || |- || [[Баарин баруун хошуу|Баарин баруун гарын хошуу]] || 1648 || Сэвдэн || [[Баарин]] || |- || [[Баарин зүүн хошуу|Баарин зүүн гарын хошуу]] || 1648 || Манзушир || [[Баарин]] || |- || [[Жарууд хошуу|Жарууд зүүн гарын хошуу]] || 1648 || Санжижав || [[Жарууд]] || |- || [[Жарууд хошуу|Жарууд баруун гарын хошуу]] || 1648 || Сангар || [[Жарууд]] || |- || [[Ар Хорчин хошуу]] || 1644 || Мужан || [[Ар хорчин]] || |- || [[Онниуд зүүн гарын хошуу]] || 1636 || Сүн дүүрэн || [[Огниуд]] || |- || [[Онниуд баруун гарын хошуу]] || 1636 || Дүн дайчин || [[Огниуд]] || |- || [[Хэшигтэн хошуу]] || 1652 || Соном || [[Хэшигтэн]] || |- || [[Халх зүүн гарын хошуу]] || 1664 || Гомбо илдэн || Халх зүүн гар || |- |} ===Зостын чуулган=== [[Зостын чуулган]] нь 5 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Харчин баруун гарын хошуу]] || 1635 || Гүрүсхив || [[Харчин]] || |- || [[Харчин зүүн гарын хошуу]] || 1635 || Сэрэн || [[Харчин]] || |- || [[Харчин дундад хошуу]] || 1705 || Гэрэл || [[Харчин]] || |- || [[Түмэд зүүн гарын хошуу]] || 1635 || Шамба || [[Түмэд]] || |- || [[Түмэд баруун гарын хошуу]] || 1648 || Гүмү || [[Түмэд]] || |- |} ===Шилийн Гол чуулган=== [[Шилийн Гол чуулган]] нь 10 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Баруун Үзэмчин хошуу|Үзэмчин баруун гарын хошуу]] || 1641 || [[Дорж сэцэн жонон (Үзэмчин)|Дорж]] || [[Үзэмчин]] || |- || [[Зүүн үзэмчин хошуу|Үзэмчин зүүн гарын хошуу]] || 1646 || Сэрэн || [[Үзэмчин]] || |- || [[Хуучид зүүн гарын хошуу]] || 1646 || Болод || [[Хуучид]] || |- || [[Хуучид баруун гарын хошуу]] || 1653 || Гармаа Цэвээн || [[Хуучид]] || |- || [[Сөнөд зүүн хошуу|Сөнөд зүүн гарын хошуу]] || 1641 || [[Тэнгис мэргэн ван|Тэнгис]] || [[Сөнөд]] || |- || [[Сөнөд баруун хошуу|Сөнөд баруун гарын хошуу]] || 1642 || Сэүсэ || [[Сөнөд]] || |- || [[Авга хошуу|Авга зүүн гарын хошуу]] || 1651 || Дүсхэр || [[Авга (овог)|Авга]] || |- || [[Авга хошуу|Авга баруун гарын хошуу]] || 1789 || Балдан сэрэн || [[Авга (овог)|Авга]] || |- || [[Шилийн хот|Авга нар баруун гарын хошуу]] || 1667 || Сэрэн мэргэн || [[Авга нар]] || |- || [[Шилийн хот|Авга нар зүүн гарын хошуу]] || 1665 || Дүнишрав || [[Авга нар]] || |- |} ===Улаанцавын чуулган=== [[Улаанцавын чуулган]] нь 6 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Дөрвөд хошуу|Дөрвөн хүүхэд хошуу]] || 1636 || Омбо || [[Дөрвөн хүүхэд]] || |- || [[Муумянган хошуу]] || 1664 || Сэнгэ || [[Муумянган]] || |- || [[Урадын хойд хошуу]] || 1648 || Туба || [[Урад]] || |- || [[Урадын өмнөд хошуу]] || 1648 || Убан || [[Урад]] || |- || [[Урадын дундад хошуу]] || 1648 || Багбахай || [[Урад]] || |- || [[Халх баруун гарын хошуу]] || 1653 || Бунтар || Халх баруун гар || |- |} ===Их Зуугийн чуулган=== [[Их Зуугийн чуулган]] нь 7 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Ордос зүүн гарын дундад хошуу]] || 1649 || [[Ринчин жонон|Ринчин]] || [[Ордос]] || |- || [[Отог хошуу|Ордос баруун гарын дундад хошуу]] || 1650 || Шандан || [[Ордос]] || |- || [[Хангин хошуу|Ордос баруун гарын хойд хошуу]] || 1649 || Бага Жамц || [[Ордос]] || |- || [[Ордос зүүн гарын хойд хошуу]] || 1650 || Шагж || [[Ордос]] || |- || [[Ордос баруун гарын өмнөд хошуу]] || 1649 || Ринчин || [[Ордос]] || |- || [[Ордос зүүн гарын өмнөд хошуу]] || 1649 || Сэрэн || [[Ордос]] || |- || [[Ордос баруун гарын өмнөд адаг хошуу]] || 1731 || Динзараш || [[Ордос]] || |- |} ===Чуулгангүй=== {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Харьяалан захирах манж сайд || Аймаг || Тайлбар |- || [[Их Мянган хошуу]] || ? || N/A || Хөлөнбуйр аймгийн дэд дутун (呼倫貝爾副都統) || [[Өөлд]] || |- || [[Ширээт Хүрээ хошуу]] || ? || [[Ширээт Дархан Цорж хутагт]] || Мүгдэнгийн Жанжин (盛京將軍) || Ширээт Дархан Цорж хутагтын шавь || |- |} ==Гадаад Монгол== ===Хэрлэн Барс хотод чуулган=== [[Сэцэн хан аймаг|Хэрлэн Барс хотод чуулган]] (Халхын дорнод зам) нь 23 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Сэцэн ханы хошуу]] || 1691 || [[Өмхэй]] || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Дархан засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн зүүн гарын дундад хошуу]] || 1691 || Намжил || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Илдэн засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад баруун этгээдийн хошуу]] || 1691 || Пунсаг || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Сэцэн засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын дундад хошуу]] || 1691 || Цэвдэн || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Эрдэнэ далай засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад дахь зүүн этгээдийн хошуу]] || 1691 || Буджав || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Бишрэлт засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад адгийн хошуу]] || 1691 || Дарь || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Жонон засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад дахь умард хошуу]] || 1691 || Цэвдэн || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Чин ачит засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад өмнөд хошуу]] || 1691 || Ананда || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Эрхэмсэг засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн зүүн гарын өмнөд хошуу]] || 1695 || Ханд || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Ахай засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын дундад баруун этгээдийн хошуу]] || 1711 || Цэрэнванбу || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Ёст засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн зүүн гарын умард хошуу]] || 1691 || Цэрэндаш || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Зоригт засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын дундад өмнөд хошуу]] || 1754 || Цэрэндоёд || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Үйзэн засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн зүүн гарын умард адгийн хошуу]] || 1711 || Дорждаш || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Хурц засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын умард хошуу]] || 1691 || Гүржав || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Мэргэн засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын өмнөд хошуу]] || 1691 || Сэрэндаш || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Саруул засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад зүүн этгээдийн өмнөд хошуу]] || 1697 || Гончиг || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Дайчин засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад адгийн хошуу]] || 1695 || Туулай || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Далай дархан засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад баруун этгээдийн хойд хошуу]] || 1697 || Лувсан || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Сүжигт засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн зүүн гарын баруун этгээдийн хошуу]] || 1701 || Чойжамц || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Эрдэнэ засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн зүүн гарын зүүн этгээдийн хошуу]] || 1696 || Эрдэнэ || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Сэргэлэн засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын зүүн этгээдийн хошуу]] || 1701 || Гэндэн || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Баатар засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын дундад зүүн этгээдийн хошуу]] || 1713 || Чойнжур || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Эрх засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад адгийн баруун этгээдийн хошуу]] || 1735 || Ванжилжав || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Егүзэр хутагтын шавь]] || 1864 || [[Егүзэр хутагт]] || || [[Тамгатай хутагт]] |- |} ===Цэцэрлэгийн чуулган=== [[Сайн ноён хан аймаг|Цэцэрлэгийн чуулган]] (Халхын умард зам) нь 24 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Сайн ноён ханы хошуу|Сайн ноёны хошуу]] || 1691 || [[Шамба]] || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Сэцэн засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн дундад зүүн этгээдийн адгийн хошуу]] || 1721 || [[эфү Цэрэн]] || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Дайчин засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн дундадын баруун этгээдийн хошуу]] || 1751 || [[Цэвдэнжав]] || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Далай чойнхор засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн дундадын баруун этгээдийн хошуу]] || 1691 || Гомбо || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Эрдэнэ засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн баруун гарын баруу этгээдийн хойд хошуу]] || 1691 || Тод Эрдэнэ || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Илдэн засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн дундад дахь өмнөд хошуу]] || 1691 || Сутай илдэн || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Жонон засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн зүүн гарын зүүн этгээдийн хошуу]] || 1692 || Ванчиг || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Саруул засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн баруун гарын өмнөд хошуу]] || 1691 || Аюуш || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Үйзэн засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн баруун гарын дундад этгээдийн хошуу]] || 1707 || Цэрэндаш || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Хошууч мэргэн засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн дундад дахь умард хошуу]] || 1712 || Норовжав || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Эрх засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн зүүн гарын дундад хошуу]] || 1754 || Цэвээндорж || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Итгэмжит засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн дундад адгийн хошуу]] || 1692 || Арьяа || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Цогтой засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн дунддахь баруун гарын адгийн хошуу]] || 1691 || Туба || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Ёст засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн зүүн гарын баруун этгээдийн хошуу]] || 1691 || Данзан эрдэнэ || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Мэргэн засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн баруун гарын умард хошуу]] || 1692 || Самжид || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Ачит засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн дундад баруун гарын адгийн хошуу]] || 1696 || Ядам || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Түшээт засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн зүүн гарын зүүн этгээдийн хошуу]] || 1696 || Намжил || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Зоригт засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн баруун гарын дундад баруун этгээдийн хошуу]] || 1696 || Шар илдэч || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Ахай засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн баруун гарын зүүн этгээдийн адгийн хошуу]] || 1697 || Судани || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Эетэй засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн дундад умар этгээдийн адгийн хошуу]] || 1709 || Зинамида || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Дархан засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн баруун гарын дундад адгийн хошуу]] || 1712 || Дорж || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Баатар засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн баруун этгээдийн адгийн хошуу]] || 1739 || Эмгэн || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Бишрэлт засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Өөлдийн хойд хошуу]] || 1702 || Равдан || [[Өөлд]] || |- || [[Сүжигт засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Өөлдийн засгийн хошуу]] || 1697 || Данжила || [[Өөлд]] || |- || [[Эрдэнэ бандида хутагтын шавь]] || || [[Эрдэнэ бандида хутагт]] || || [[Тамгатай хутагт]] |- || [[Эрдэнэ Зая бандида хутагтын шавь]] || || [[Зая бандида хутагт]] || || [[Тамгатай хутагт]] |- || [[Чин сүжигт номун хан хутагтын шавь]] || || [[Чин сүжигт номун хан]] || || [[Тамгатай хутагт]] |- || [[Нарбанчин хутагтын шавь]] || || [[Нарбанчин хутагт]] || || [[Тамгатай хутагт]] |- || [[Хамба хутагтын шавь]] || || [[Хамба хутагт]] || || [[Тамгатай хутагт]] |- || [[Наран хутагтын шавь]] || || [[Наран хутагт]] || || [[Тамгатай хутагт]] |- |} ===Хан уулын чуулган=== [[Түшээт хан аймаг|Хан уулын чуулган]] (Халхын хойт зам) нь 17 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Түшээт ханы хошуу]] || 1691 || [[Чахундорж хан|Чахундорж]] || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Мэргэн засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн зүүн гарын дундад хошуу]] || 1691 || [[Гүршихи]] || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Дархан засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн дундад хошуу]] || 1691 || [[Галдандорж]] || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Эрдэнэ дайчин засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн баруун гарын зүүн этгээдийн хошуу]] || 1691 || Цэмцэгнамжил || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Зоригт засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн дундад дахь баруун этгээдийн хошуу]] || 1691 || [[Шидишири]] || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Баатар засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн баруун гарын зүүн этгээдийн адгийн хошуу]] || 1691 || [[Шибтуй|Шибтуй Хатанбаатар]] || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Сэцэн засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн зүүн гарын зүүн этгээдийн дундад адгийн хошуу]] || 1711 || Цэрэнбал || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Илдэн засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн баруун гарын баруун этгээдийн адгийн хошуу]] || 1731 || Бахай || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Үйзэн засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн дундадын зүүн этгээдийн хошуу]] || 1753 || Сандагдорж || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Түшээт засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн зүүн гарын умард хошуу]] || 1693 || Литар || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Бишрэлт засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн зүүн гарын өмнөд хошуу]] || 1691 || Баран || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Далай засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн баруун гарын баруун этгээдийн хошуу]] || 1691 || Байнжурдорж || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Сүжигт засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн дундад баруун этгээдийн адгийн хошуу]] || 1691 || Цэмбэлдорж || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Ачит засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн зүүн гарын адгийн хошуу]] || 1691 || Цэрэн || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Эрдэнэ засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн дундад зүүн адгийн хошуу]] || 1694 || Цэрэнжав || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Ахай засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн баруун гарын баруун этгээдийн адгийн хошуу]] || 1696 || Чиндорж || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Дайчин засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн зүүн гарын баруун этгээдийн адгийн хошуу]] || 1697 || Хаймчиг || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Цогтой засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн дундад дэд хошуу]] || 1719 || Цэнгүнжав || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Жонон засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн баруун гарын зүүн этгээдийн хойд хошуу]] || 1730 || Пунцагравдан || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Эетэй засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн зүүн гарын дундад зүүн этгээдийн хошуу]] || 1736 || Сүндэв || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Их Шавь|Жавзандамба хутагтын шавь (Их шавь)]] || || [[Жавзандамба хутагт]] || || [[Тамгатай хутагт]] |- |} ===Заг голын эх Биндэръяа нуурын чуулган=== [[Засагт хан аймаг|Заг голын эх Биндэръяа нуурын чуулган]] (Халхын өрнө зам) нь 19 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Засагт хан аймгийн дундад хошуу]] || 1691 || Цэвээнжав || [[Засагт хан аймаг]] || 1732 онд хүчингүй болсон |- || [[Засагт ханы хошуу|Засагт хан аймгийн баруун гарын зүүн этгээдийн хошуу]]<br>(Засагт ханы хошуу) || 1691 || Пунцагравдан || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Эрдэнэ дүүрэгч засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн дундад зүүндэх гарын зүүн этгээдийн хошуу]] || 1694 || Гэндэн || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Эрдэнэ засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн зүүн гарын баруун этгээдийн хошуу]] || 1691 || Зодов || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Илдэн засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн баруун гарын баруун этгээдийн хошуу]] || 1691 || Бүүвэй || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Жонон засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн зүүн гарын умард хошуу]] || 1691 || Соном-Ишжав || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Чин ачит засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн зүүн гарын өмнөд хошуу]] || 1691 || Гүнзэн || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Дайчин засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн дундад баруун гарын адгийн хошуу]] || 1714 || Тонмог || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Далай засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн баруун гарын баруун этгээдийн адгийн хошуу]] || 1714 || Шагж || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Мэргэн засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн дундад зүүн гарын баруун этгээдийн хошуу]] || 1756 || Батжаргал || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Үйзэн засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн зүүн гарын дундад хошуу]] || 1728 || Равдан || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Баатар засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн баруун гарын умард хошуу]] || 1691 || Эрдэнэгомбо || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Ёст засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн баруун гарын өнмөд хошуу]] || 1691 || Үржин || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Бишрэлт засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн баруун гарын умар адгийн хошуу]] || 1697 || Хамар дайчин || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн дундад баруун гарын адгийн хошуу]] || 1709 || Намаринзамбу || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Зоригт засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн зүүн гарын умар адгийн хошуу]] || 1726 || Ядамжав || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Ахай засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн дундад зүүн гарын адгийн хошуу]] || 1757 || Дашпунцаг || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Дархан засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн дундад баруун гарын зүүн этгээдийн хошуу]] || 1755 || Пүрэвцэрэн || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Сэцэн засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн зүүн гарын зүүн этгээдийн хошуу]] || 1691 || Сэрэн ахай || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Сүжигт засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Хойдын засгийн хошуу]] || 1755 || Галдандаржаа || [[Хойт|Хойд]] || |- || [[Ялгуусан хутагтын шавь (Засагт хан аймаг)|Ялгуусан хутагтын шавь]] || || [[Ялгуусан хутагт (Засагт хан аймаг)|Ялгуусан хутагт]] || || [[Тамгатай хутагт]] |- || [[Жалханз хутагтын шавь]] || || [[Жалханз хутагт]] || || [[Тамгатай хутагт]] |- || [[Номун хан хутагтын шавь]] || || [[Бигэрийн Номун хан]] || || [[Тамгатай хутагт]] |- |} ===Сайн заяатын зүүн гарын чуулган=== [[Дөрвөд Далай хан аймаг|Сайн заяатын зүүн гарын чуулган]] нь 12 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Дөрвөд Далай ханы хошуу (Дөрвөд Далай хан аймаг)|Зүүнгарын Дөрвөдийн хошуу]] || 1754 || Цэрэн || [[Дөрвөд]] || |- || [[Эрх засгийн хошуу (Дөрвөд Далай хан аймаг)|Зүүнгарын Дөрвөд аймгийн дундад хошуу]] || 1754 || Цэрэнмөнх || [[Дөрвөд]] || |- || [[Дайчин засгийн хошуу (Дөрвөд Далай хан аймаг)|Зүүнгарын Дөрвөд аймгийн дундад зүүн хошуу]] || 1754 || Сэвдэн || [[Дөрвөд]] || |- || [[Жонон засгийн хошуу (Дөрвөд Далай хан аймаг)|Зүүнгарын Дөрвөд аймгийн дундад дээд хошуу]] || 1754 || Машбат || [[Дөрвөд]] || |- || [[Үйзэн засгийн хошуу (Дөрвөд Далай хан аймаг)|Зүүнгарын Дөрвөд аймгийн дундад өмнөд баруун хошуу]] || 1754 || Банжур || [[Дөрвөд]] || |- || [[Сэцэн засгийн хошуу (Дөрвөд Далай хан аймаг)|Зүүнгарын Дөрвөд аймгийн дундад хойд хошуу]] || 1754 || Батмөнх || [[Дөрвөд]] || |- || [[Саруул засгийн хошуу (Дөрвөд Далай хан аймаг)|Зүүнгарын Дөрвөд аймгийн дундад өмнөд хошуу]] || 1754 || Ган || [[Дөрвөд]] || |- || [[Эрдэнэ засгийн хошуу (Дөрвөд Далай хан аймаг)|Зүүнгарын Дөрвөд аймгийн дундад доод хошуу]] || 1754 || Дашдондог || [[Дөрвөд]] || |- || [[Мэргэн засгийн хошуу (Дөрвөд Далай хан аймаг)|Зүүнгарын Дөрвөд аймгийн дундад хойд зүүн хошуу]] || 1754 || Гүншар || [[Дөрвөд]] || |- || [[Эетэй засгийн хошуу (Дөрвөд Далай хан аймаг)|Зүүнгарын Дөрвөд аймгийн дундад өмнөд зүүн хошуу]] || 1754 || Өвгөн || [[Дөрвөд]] || |- || [[Хурц засгийн хошуу (Дөрвөд Далай хан аймаг)|Зүүнгарын Дөрвөд аймгийн дундад хойд баруун хошуу]] || 1754 || Бар || [[Дөрвөд]] || |- || [[Баатар засгийн хошуу (Дөрвөд Далай хан аймаг)|Хойдын доод хойд хошуу]] || 1755 || Дамиран || [[Хойт|Хойд]] || |- |} ===Сайн заяатын баруун гарын чуулган=== [[Үнэн Зоригт Хан аймаг|Сайн заяатын баруун гарын чуулган]] нь 4 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Үнэн зоригт ханы хошуу (Үнэн Зоригт Хан аймаг)|Баруунгарын Дөрвөд аймгийн өмнөд хошуу]] || 1754 || Цэрэнубаши || [[Дөрвөд]] || |- || [[Бишрэлт засгийн хошуу (Үнэн Зоригт Хан аймаг)|Баруунгарын Дөрвөд аймгийн өмнөд баруун этгээдийн хошуу]] || 1754 || Гандорж || [[Дөрвөд]] || |- || [[Ерөөлт засгийн хошуу (Үнэн Зоригт Хан аймаг)|Баруунгарын Дөрвөд аймгийн дундад өмнөд хошуу]] || 1754 || Гэндэн || [[Дөрвөд]] || |- || [[Сүжигт засгийн хошуу (Үнэн Зоригт Хан аймаг)|Хойдын доод өмнөд хошуу]] || 1755 || Лувсан || [[Хойт|Хойд]] || |- |} ===Үнэн сүсэгтийн чуулган=== ====Үнэн сүсэгтийн дорнод замын чуулган==== [[Шинжаан]]ы [[Хуучин торгууд аймгийг Үнэн сүсэгтийн дорнод замын чуулган]] (Илийн дорно зам) нь 2 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Үнэн сүжигтийн дорно замын чуулганы хуучин торгуудын баруун хошуу]] || 1771 || Бамбар || Жаргалант Торгууд (дорнод замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн дорно замын чуулганы хуучин торгуудын зүүн хошуу]] || 1771 || Цэвдэн || Жаргалант Торгууд (дорнод замын [[Хуучин торгууд]]) || |- |} ====Үнэн сүсэгтийн өрнөд замын чуулган==== [[Шинжаан]]ы [[Хуучин торгууд аймгийг Үнэн сүсэгтийн өрнөд замын чуулган]] (Илийн өрнөд зам) нь 1 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Үнэн сүжигтийн өрнөд замын чуулганы хуучин торгуудын хошуу]] || 1771 || Момонт || Жин хэ орчмын Торгууд (өрнөд замын [[Хуучин торгууд]]) || |- |} ====Үнэн сүсэгтийн өмнөд замын чуулган==== [[Шинжаан]]ы [[Хуучин торгууд аймгийг Үнэн сүсэгтийн өмнөд замын чуулган]] (Илийн өмнөд зам) нь 4 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Үнэн сүжигтийн өмнөд замын чуулганы хуучин торгуудын хошуу]] || 1771 || [[Убаши]] || Хар Сайрын Торгууд (өмнөд замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн өмнөд замын чуулганы хуучин торгуудын дундад хошуу]] || 1771 || Эмгэн убаши || Хар Сайрын Торгууд (өмнөд замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн өмнөд замын чуулганы хуучин торгуудын баруун хошуу]] || 1771 || Баяжих || Хар Сайрын Торгууд (өмнөд замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн өмнөд замын чуулганы хуучин торгуудын зүүн хошуу]] || 1771 || Бэр хашиха || Хар Сайрын Торгууд (өмнөд замын [[Хуучин торгууд]]) || |- |} ====Үнэн сүсэгтийн умард замын чуулган==== [[Шинжаан]]ы [[Хуучин торгууд аймгийг Үнэн сүсэгтийн умард замын чуулган]] (Илийн умарт зам) нь 3 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Үнэн сүжигтийн умарт замын чуулганы хуучин торгуудын хошуу]] || 1771 || Цэвэгдорж || Ховог сайрын Торгууд (умард замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн умарт замын чуулганы хуучин торгуудын баруун хошуу]] || 1785 || Гүнгээцэрэн || Ховог сайрын Торгууд (умард замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн умарт замын чуулганы хуучин торгуудын зүүн хошуу]] || 1785 || Агсахал || Ховог сайрын Торгууд (умард замын [[Хуучин торгууд]]) || |- |} ===Чин сэтгэлтийн чуулган=== [[Шинжаан]]ы [[Чин сэтгэлтийн чуулган]] нь 2 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Жаргалант торгуудын баруун хошуу]] || 1771 || Шээрэн || [[Шинэ Торгууд]] || |- || [[Жаргалант торгуудын зүүн хошуу]] || 1771 || Шар хүүхэн || [[Шинэ Торгууд]] || |- |} ===Бат сэтгэлтийн чуулган=== [[Шинжаан]]ы [[Бат сэтгэлтийн чуулган]] (Илийн дундад зам) нь 3 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Бат сэтгэлтийн чуулганы Хошуудын хошуу]] || 1771 || Гүнгээ || Дундад замын [[Хошууд]] || 1797 онд хүчингүй болсон |- || [[Бат сэтгэлтийн чуулганы Хошуудын дундад хошуу]] || 1771 || Яримпил || Дундад замын [[Хошууд]] || |- || [[Бат сэтгэлтийн чуулганы Хошуудын баруун хошуу]] || 1771 || Нохай || Дундад замын [[Хошууд]] || |- || [[Бат сэтгэлтийн чуулганы Хошуудын зүүн хошуу]] || 1775 || Баярлах || Дундад замын [[Хошууд]] || |- |} ===Хөхнуурын зүүн гарын чуулган=== [[Дээд монголчууд]]ын [[Хөхнуурын зүүн гарын чуулган]] нь 12 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Хошуудын баруун өмнөд хошуу]] || 1771 || Цэвээнравдан || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын баруун хойд хошуу]] || 1716 || Даян || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын умард зүүн гаран хошуу]] || 1711 || Сономдаш || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын өмнөд баруун гаран адаг хошуу]] || 1711 || Лувзандаржаа || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын өмнөд зүүн гаран хойд хошуу]] || 1671 || Галдандаш || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын өмнөд баруун гарын хойд хошуу]]|| 1723 || Сономдаш || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын умард өмнө хошуу]] || 1711 || Цэрэн || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын умард баруун адаг хошуу]] || 1725 || Дамринсэвдэн || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын умард зүүн адаг хошуу]] || 1725 || Ишдоржжав || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Торгуудын баруун хошуу]] || 1725 || Сэтэрбум || [[Дээд монголчууд]]ын [[Торгууд]] || |- || [[Торгуудын өмнөд хойд хошуу]] || 1724 || Данзан || [[Дээд монголчууд]]ын [[Торгууд]] || |- || [[Хошуудын баруун баруун гарын дундад хошуу]]|| 1725 || Цэрэннамжил || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- |} ===Хөхнуурын баруун гарын чуулган=== [[Дээд монголчууд]]ын [[Хөхнуурын баруун гарын чуулган]] нь 12 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Цоросын өмнөд баруун гарын тэргүүн хошуу]] || 1703 || Сэвдэнжал || [[Дээд монголчууд]]ын [[Цорос]] || |- || [[Хошуудын өмнөд зүүн гаран тэргүүн хошуу]] || 1704 || Гомбо || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын өмнөд зүүн гаран адаг хошуу]] || 1698 || Намжил || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын умард баруун гаран хошуу]] || 1723 || Цэрэндондов || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Цоросын умард дундад хошуу]] || 1716 || Равдан || [[Дээд монголчууд]]ын [[Цорос]] || |- || [[Хойдын өмнө хошуу]] || 1725 || Гүнгэ || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хойт|Хойд]] || |- || [[Хошуудын баруун баруун гаран өмнөд хошуу]] || 1716 || Равдан || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын баруун зүүн гаран хойд хошуу]] || 1725 || Харгас || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын зүүн дээд хошуу]] || 1725 || Жаб || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын баруун баруун гарын хойд хошуу]] || 1725 || Сэвдэн бошигт || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Торгуудын өмнөд дундад хошуу]] || 1725 || Сономравдандорж || [[Дээд монголчууд]]ын [[Торгууд]] || |- || [[Халхын өмнөд баруун хошуу]] || 1765 || Дашдондов || [[Дээд монголчууд]]ын [[Халх]] || |- |} ===Чуулгангүй=== {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Харьяалан захирах манж сайд || Аймаг || Тайлбар |- || [[Алшаа хошуу|Алашаагийн өөлд хошуу]] || 1697 || Хороли || Шанси-Ганьсугийн бүгдийг захирагч сайд (陝甘總督) || Алашаагийн [[Хошууд]] || |- || [[Эзнээ хошуу|Эзнээ голын торгууд хошуу]] || 1704 || Аравжир || Шанси-Ганьсугийн бүгдийг захирагч сайд (陝甘總督) || [[Торгууд]] || |- || [[Хошуудын өмнөд тэргүүн хошуу]] || 1701 || Цагаанданзан || Шининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || Шар мөрөны өмнөд хэсэг 5 хошуу (河南五旗) |- || [[Хошуудын өмнөд баруун гаран дундад хошуу]] || 1720 || Равданжамц || Шининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || Шар мөрөны өмнөд хэсэг 5 хошуу (河南五旗) |- || [[Хошуудын өмнөд зүүн гаран дундад хошуу]] || 1731 || Цагаанравдан || Шининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || Шар мөрөны өмнөд хэсэг 5 хошуу (河南五旗) |- || [[Хошуудын өмнөд зүүн гаран дэд хошуу]] || 1746 || Цэрэндорж || Шининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || 1806 онд хүчингүй болсон |- || [[Торгуудын өмнө өмнөд хошуу]] || 1731 || Даржаа || Шининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) || [[Дээд монголчууд]]ын [[Торгууд]] || Шар мөрөны өмнөд хэсэг 5 хошуу (河南五旗) |- || [[Цагаан номун ханы хошуу]] || ? || [[Цагаан номун хан хутагт]] || Шининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) || [[Дээд монголчууд]]ын Цагаан номун хан хутагтын шавь || Шар мөрөны өмнөд хэсэг 5 хошуу (河南五旗) |- || [[Шинэ хошуудын засгийн хошуу]] || 1771 || Буянхишиг || [[Ховдын манж сайдын газар]] || [[Шинэ Хошууд]] || |- |} ==Эшлэл== {{reflist}} * {{cite book|title=Jarliġ-iyar toġtaġaġsan ġadaġadu mongġol qotung aimaġ-un vang güng-üd-ün iledkel šastir Tegedü|publisher=Öbör mongġol-un arad-un keblel-ün qoriy-a|location=Kökeqota|author1=Borǰigin Mönggündalai|year=2006|isbn=7-204-02492-3|language=mn}} * [[:zh:s:清史稿/卷209|清史稿/卷209]], [[:zh:s:清史稿/卷210|清史稿/卷210]], [[:zh:s:清史稿/卷211|清史稿/卷211]] * [[:zh:s:欽定外藩蒙古回部王公表傳 (四庫全書本)|欽定外藩蒙古回部王公表傳 (四庫全書本)]] * {{cite web|title = 光緒朝 《欽定大清會典事例三》 卷九百六十七~卷九百七十二|url=https://fhac.com.cn/fulltext_detail/1/1 | website=[[First Historical Archives of China]]|language=zh }} ==Мөн үзэх== *[[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улсын засаг захиргааны нэгж]] [[Ангилал:Манжийн үеийн Монгол]] [[Ангилал:Өвөр Монголын түүх]] [[Ангилал:Монголын засаг захиргааны гишүүнчлэл]] qwqq9pbwjc3kkejxdhpxk0w44ebbr7p 851792 851791 2026-03-29T09:59:50Z 唐吉訶德的侍從 5036 851792 wikitext text/x-wiki [[File:STANFORD(1917) p67-68 PLATE22. MONGOLIA (14597137480).jpg|thumb|right|200px|Манжийн үеийн Монгол]] [[Чин гүрэн|Чин гүрний]] зүгээс Монголын бүхий аймаг хошуудыг захирахдаа түүхэн үйл явдлын ялгаатай байдлын улмаас төвөөс томилсон амбанд шууд захирагддаг монгол хошуунууд, чуулганд захирагддаг Өвөр Монгол, Гадаад Монгол гэх зэрэг харилцан адилгүй өөр өөр байдлаар захирч байсан. ==Шууд хяналттай монгол == *[[Цахар]] (Цахар [[Найман хошуу]]) *[[Дарьганга]] *[[Хөх хотын Түмэд]] 1 хошуу *[[Барга]] (Хуучин Барга [[Найман хошуу]], Шинэ Барга [[Найман хошуу]]) *[[Тагнын Урианхайн хязгаар|Тагнын Урианхай]] 5 хошуу *[[Мянгад]] 1 хошуу *[[Захчин]] *[[Хойт]] *[[Алтайн Урианхай]] *[[Алтан нуурын Урианхай]] *[[Дам монголчууд]] ==Өвөр Монгол== ===Жиримийн чуулган=== [[Жиримийн чуулган]] нь 10 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан он || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Хорчин баруун гарын дундад хошуу]] || 1626 || [[Ууба]] || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Хорчин зүүн гарын дунд хошуу]] || 1636 || [[Манзушир (Дархан чин ван)|Манзушир]] || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Хорчин баруун гарын өмнөд хошуу]] || 1636 || [[Будачи]] || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Хорчин зүүн гарын өмнөд хошуу]] || 1636 || [[Хонгор]] || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Хорчин зүүн гарын хойд хошуу]] || 1636 || [[Донхор илдэч|Донхор]] || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Хорчин баруун гарын хойд хошуу]] || 1636 || Ламасхив || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Жалайд хошуу]] || 1648 || Мөнгөн || [[Жалайд]] || |- || [[Дөрвөд Монгол өөртөө засах хошуу|Дөрвөд хошуу]] || 1636 || Сэрэн || [[Дөрвөд]] || |- || [[Өмнөд Горлос Монгол өөртөө засах шянь|Горлосын өмнөд хошуу]] || 1648 || Бумба || [[Горлос]] || |- || [[Зуу Юань шянь|Горлосын хойд хошуу]] || 1636 || Гүмү || [[Горлос]] || |- |} ===Зуу Удын чуулган=== [[Зуу Удын чуулган]] нь 11 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан он || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Аохан хошуу]] || 1636 || Банди || [[Аохан]] || |- || [[Найман хошуу]] || 1636 || Гүнцог || [[Найман]] || |- || [[Баарин баруун хошуу|Баарин баруун гарын хошуу]] || 1648 || Сэвдэн || [[Баарин]] || |- || [[Баарин зүүн хошуу|Баарин зүүн гарын хошуу]] || 1648 || Манзушир || [[Баарин]] || |- || [[Жарууд хошуу|Жарууд зүүн гарын хошуу]] || 1648 || Санжижав || [[Жарууд]] || |- || [[Жарууд хошуу|Жарууд баруун гарын хошуу]] || 1648 || Сангар || [[Жарууд]] || |- || [[Ар Хорчин хошуу]] || 1644 || Мужан || [[Ар хорчин]] || |- || [[Онниуд зүүн гарын хошуу]] || 1636 || Сүн дүүрэн || [[Огниуд]] || |- || [[Онниуд баруун гарын хошуу]] || 1636 || Дүн дайчин || [[Огниуд]] || |- || [[Хэшигтэн хошуу]] || 1652 || Соном || [[Хэшигтэн]] || |- || [[Халх зүүн гарын хошуу]] || 1664 || Гомбо илдэн || Халх зүүн гар || |- |} ===Зостын чуулган=== [[Зостын чуулган]] нь 5 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Харчин баруун гарын хошуу]] || 1635 || Гүрүсхив || [[Харчин]] || |- || [[Харчин зүүн гарын хошуу]] || 1635 || Сэрэн || [[Харчин]] || |- || [[Харчин дундад хошуу]] || 1705 || Гэрэл || [[Харчин]] || |- || [[Түмэд зүүн гарын хошуу]] || 1635 || Шамба || [[Түмэд]] || |- || [[Түмэд баруун гарын хошуу]] || 1648 || Гүмү || [[Түмэд]] || |- |} ===Шилийн Гол чуулган=== [[Шилийн Гол чуулган]] нь 10 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Баруун Үзэмчин хошуу|Үзэмчин баруун гарын хошуу]] || 1641 || [[Дорж сэцэн жонон (Үзэмчин)|Дорж]] || [[Үзэмчин]] || |- || [[Зүүн үзэмчин хошуу|Үзэмчин зүүн гарын хошуу]] || 1646 || Сэрэн || [[Үзэмчин]] || |- || [[Хуучид зүүн гарын хошуу]] || 1646 || Болод || [[Хуучид]] || |- || [[Хуучид баруун гарын хошуу]] || 1653 || Гармаа Цэвээн || [[Хуучид]] || |- || [[Сөнөд зүүн хошуу|Сөнөд зүүн гарын хошуу]] || 1641 || [[Тэнгис мэргэн ван|Тэнгис]] || [[Сөнөд]] || |- || [[Сөнөд баруун хошуу|Сөнөд баруун гарын хошуу]] || 1642 || Сэүсэ || [[Сөнөд]] || |- || [[Авга хошуу|Авга зүүн гарын хошуу]] || 1651 || Дүсхэр || [[Авга (овог)|Авга]] || |- || [[Авга хошуу|Авга баруун гарын хошуу]] || 1789 || Балдан сэрэн || [[Авга (овог)|Авга]] || |- || [[Шилийн хот|Авга нар баруун гарын хошуу]] || 1667 || Сэрэн мэргэн || [[Авга нар]] || |- || [[Шилийн хот|Авга нар зүүн гарын хошуу]] || 1665 || Дүнишрав || [[Авга нар]] || |- |} ===Улаанцавын чуулган=== [[Улаанцавын чуулган]] нь 6 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Дөрвөд хошуу|Дөрвөн хүүхэд хошуу]] || 1636 || Омбо || [[Дөрвөн хүүхэд]] || |- || [[Муумянган хошуу]] || 1664 || Сэнгэ || [[Муумянган]] || |- || [[Урадын хойд хошуу]] || 1648 || Туба || [[Урад]] || |- || [[Урадын өмнөд хошуу]] || 1648 || Убан || [[Урад]] || |- || [[Урадын дундад хошуу]] || 1648 || Багбахай || [[Урад]] || |- || [[Халх баруун гарын хошуу]] || 1653 || Бунтар || Халх баруун гар || |- |} ===Их Зуугийн чуулган=== [[Их Зуугийн чуулган]] нь 7 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Ордос зүүн гарын дундад хошуу]] || 1649 || [[Ринчин жонон|Ринчин]] || [[Ордос]] || |- || [[Отог хошуу|Ордос баруун гарын дундад хошуу]] || 1650 || Шандан || [[Ордос]] || |- || [[Хангин хошуу|Ордос баруун гарын хойд хошуу]] || 1649 || Бага Жамц || [[Ордос]] || |- || [[Ордос зүүн гарын хойд хошуу]] || 1650 || Шагж || [[Ордос]] || |- || [[Ордос баруун гарын өмнөд хошуу]] || 1649 || Ринчин || [[Ордос]] || |- || [[Ордос зүүн гарын өмнөд хошуу]] || 1649 || Сэрэн || [[Ордос]] || |- || [[Ордос баруун гарын өмнөд адаг хошуу]] || 1731 || Динзараш || [[Ордос]] || |- |} ===Чуулгангүй=== {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Харьяалан захирах манж сайд || Аймаг || Тайлбар |- || [[Их Мянган хошуу]] || ? || N/A || Хөлөнбуйр аймгийн дэд дутун (呼倫貝爾副都統) || [[Өөлд]] || |- || [[Ширээт Хүрээ хошуу]] || ? || [[Ширээт Дархан Цорж хутагт]] || Мүгдэнгийн Жанжин (盛京將軍) || Ширээт Дархан Цорж хутагтын шавь || |- |} ==Гадаад Монгол== ===Хэрлэн Барс хотод чуулган=== [[Сэцэн хан аймаг|Хэрлэн Барс хотод чуулган]] (Халхын дорнод зам) нь 23 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Сэцэн ханы хошуу]] || 1691 || [[Өмхэй]] || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Дархан засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн зүүн гарын дундад хошуу]] || 1691 || Намжил || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Илдэн засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад баруун этгээдийн хошуу]] || 1691 || Пунсаг || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Сэцэн засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын дундад хошуу]] || 1691 || Цэвдэн || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Эрдэнэ далай засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад дахь зүүн этгээдийн хошуу]] || 1691 || Буджав || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Бишрэлт засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад адгийн хошуу]] || 1691 || Дарь || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Жонон засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад дахь умард хошуу]] || 1691 || Цэвдэн || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Чин ачит засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад өмнөд хошуу]] || 1691 || Ананда || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Эрхэмсэг засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн зүүн гарын өмнөд хошуу]] || 1695 || Ханд || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Ахай засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын дундад баруун этгээдийн хошуу]] || 1711 || Цэрэнванбу || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Ёст засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн зүүн гарын умард хошуу]] || 1691 || Цэрэндаш || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Зоригт засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын дундад өмнөд хошуу]] || 1754 || Цэрэндоёд || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Үйзэн засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн зүүн гарын умард адгийн хошуу]] || 1711 || Дорждаш || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Хурц засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын умард хошуу]] || 1691 || Гүржав || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Мэргэн засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын өмнөд хошуу]] || 1691 || Сэрэндаш || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Саруул засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад зүүн этгээдийн өмнөд хошуу]] || 1697 || Гончиг || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Дайчин засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад адгийн хошуу]] || 1695 || Туулай || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Далай дархан засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад баруун этгээдийн хойд хошуу]] || 1697 || Лувсан || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Сүжигт засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн зүүн гарын баруун этгээдийн хошуу]] || 1701 || Чойжамц || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Эрдэнэ засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн зүүн гарын зүүн этгээдийн хошуу]] || 1696 || Эрдэнэ || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Сэргэлэн засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын зүүн этгээдийн хошуу]] || 1701 || Гэндэн || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Баатар засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын дундад зүүн этгээдийн хошуу]] || 1713 || Чойнжур || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Эрх засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад адгийн баруун этгээдийн хошуу]] || 1735 || Ванжилжав || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Егүзэр хутагтын шавь]] || 1864 || [[Егүзэр хутагт]] || || [[Тамгатай хутагт]] |- |} ===Цэцэрлэгийн чуулган=== [[Сайн ноён хан аймаг|Цэцэрлэгийн чуулган]] (Халхын умард зам) нь 24 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Сайн ноён ханы хошуу|Сайн ноёны хошуу]] || 1691 || [[Шамба]] || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Сэцэн засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн дундад зүүн этгээдийн адгийн хошуу]] || 1721 || [[эфү Цэрэн]] || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Дайчин засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн дундадын баруун этгээдийн хошуу]] || 1751 || [[Цэвдэнжав]] || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Далай чойнхор засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн дундадын баруун этгээдийн хошуу]] || 1691 || Гомбо || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Эрдэнэ засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн баруун гарын баруу этгээдийн хойд хошуу]] || 1691 || Тод Эрдэнэ || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Илдэн засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн дундад дахь өмнөд хошуу]] || 1691 || Сутай илдэн || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Жонон засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн зүүн гарын зүүн этгээдийн хошуу]] || 1692 || Ванчиг || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Саруул засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн баруун гарын өмнөд хошуу]] || 1691 || Аюуш || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Үйзэн засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн баруун гарын дундад этгээдийн хошуу]] || 1707 || Цэрэндаш || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Хошууч мэргэн засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн дундад дахь умард хошуу]] || 1712 || Норовжав || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Эрх засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн зүүн гарын дундад хошуу]] || 1754 || Цэвээндорж || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Итгэмжит засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн дундад адгийн хошуу]] || 1692 || Арьяа || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Цогтой засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн дунддахь баруун гарын адгийн хошуу]] || 1691 || Туба || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Ёст засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн зүүн гарын баруун этгээдийн хошуу]] || 1691 || Данзан эрдэнэ || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Мэргэн засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн баруун гарын умард хошуу]] || 1692 || Самжид || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Ачит засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн дундад баруун гарын адгийн хошуу]] || 1696 || Ядам || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Түшээт засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн зүүн гарын зүүн этгээдийн хошуу]] || 1696 || Намжил || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Зоригт засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн баруун гарын дундад баруун этгээдийн хошуу]] || 1696 || Шар илдэч || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Ахай засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн баруун гарын зүүн этгээдийн адгийн хошуу]] || 1697 || Судани || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Эетэй засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн дундад умар этгээдийн адгийн хошуу]] || 1709 || Зинамида || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Дархан засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн баруун гарын дундад адгийн хошуу]] || 1712 || Дорж || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Баатар засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн баруун этгээдийн адгийн хошуу]] || 1739 || Эмгэн || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Бишрэлт засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Өөлдийн хойд хошуу]] || 1702 || Равдан || [[Өөлд]] || |- || [[Сүжигт засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Өөлдийн засгийн хошуу]] || 1697 || Данжила || [[Өөлд]] || |- || [[Эрдэнэ бандида хутагтын шавь]] || || [[Эрдэнэ бандида хутагт]] || || [[Тамгатай хутагт]] |- || [[Эрдэнэ Зая бандида хутагтын шавь]] || || [[Зая бандида хутагт]] || || [[Тамгатай хутагт]] |- || [[Чин сүжигт номун хан хутагтын шавь]] || || [[Чин сүжигт номун хан]] || || [[Тамгатай хутагт]] |- || [[Нарбанчин хутагтын шавь]] || || [[Нарбанчин хутагт]] || || [[Тамгатай хутагт]] |- || [[Хамба хутагтын шавь]] || || [[Хамба хутагт]] || || [[Тамгатай хутагт]] |- || [[Наран хутагтын шавь]] || || [[Наран хутагт]] || || [[Тамгатай хутагт]] |- |} ===Хан уулын чуулган=== [[Түшээт хан аймаг|Хан уулын чуулган]] (Халхын хойт зам) нь 17 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Түшээт ханы хошуу]] || 1691 || [[Чахундорж хан|Чахундорж]] || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Мэргэн засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн зүүн гарын дундад хошуу]] || 1691 || [[Гүршихи]] || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Дархан засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн дундад хошуу]] || 1691 || [[Галдандорж]] || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Эрдэнэ дайчин засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн баруун гарын зүүн этгээдийн хошуу]] || 1691 || Цэмцэгнамжил || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Зоригт засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн дундад дахь баруун этгээдийн хошуу]] || 1691 || [[Шидишири]] || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Баатар засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн баруун гарын зүүн этгээдийн адгийн хошуу]] || 1691 || [[Шибтуй|Шибтуй Хатанбаатар]] || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Сэцэн засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн зүүн гарын зүүн этгээдийн дундад адгийн хошуу]] || 1711 || Цэрэнбал || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Илдэн засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн баруун гарын баруун этгээдийн адгийн хошуу]] || 1731 || Бахай || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Үйзэн засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн дундадын зүүн этгээдийн хошуу]] || 1753 || Сандагдорж || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Түшээт засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн зүүн гарын умард хошуу]] || 1693 || Литар || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Бишрэлт засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн зүүн гарын өмнөд хошуу]] || 1691 || Баран || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Далай засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн баруун гарын баруун этгээдийн хошуу]] || 1691 || Байнжурдорж || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Сүжигт засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн дундад баруун этгээдийн адгийн хошуу]] || 1691 || Цэмбэлдорж || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Ачит засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн зүүн гарын адгийн хошуу]] || 1691 || Цэрэн || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Эрдэнэ засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн дундад зүүн адгийн хошуу]] || 1694 || Цэрэнжав || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Ахай засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн баруун гарын баруун этгээдийн адгийн хошуу]] || 1696 || Чиндорж || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Дайчин засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн зүүн гарын баруун этгээдийн адгийн хошуу]] || 1697 || Хаймчиг || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Цогтой засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн дундад дэд хошуу]] || 1719 || Цэнгүнжав || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Жонон засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн баруун гарын зүүн этгээдийн хойд хошуу]] || 1730 || Пунцагравдан || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Эетэй засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн зүүн гарын дундад зүүн этгээдийн хошуу]] || 1736 || Сүндэв || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Их Шавь|Жавзандамба хутагтын шавь (Их шавь)]] || || [[Жавзандамба хутагт]] || || [[Тамгатай хутагт]] |- |} ===Заг голын эх Биндэръяа нуурын чуулган=== [[Засагт хан аймаг|Заг голын эх Биндэръяа нуурын чуулган]] (Халхын өрнө зам) нь 19 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Засагт хан аймгийн дундад хошуу]] || 1691 || Цэвээнжав || [[Засагт хан аймаг]] || 1732 онд хүчингүй болсон |- || [[Засагт ханы хошуу|Засагт хан аймгийн баруун гарын зүүн этгээдийн хошуу]]<br>(Засагт ханы хошуу) || 1691 || Пунцагравдан || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Эрдэнэ дүүрэгч засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн дундад зүүндэх гарын зүүн этгээдийн хошуу]] || 1694 || Гэндэн || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Эрдэнэ засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн зүүн гарын баруун этгээдийн хошуу]] || 1691 || Зодов || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Илдэн засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн баруун гарын баруун этгээдийн хошуу]] || 1691 || Бүүвэй || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Жонон засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн зүүн гарын умард хошуу]] || 1691 || Соном-Ишжав || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Чин ачит засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн зүүн гарын өмнөд хошуу]] || 1691 || Гүнзэн || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Дайчин засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн дундад баруун гарын адгийн хошуу]] || 1714 || Тонмог || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Далай засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн баруун гарын баруун этгээдийн адгийн хошуу]] || 1714 || Шагж || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Мэргэн засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн дундад зүүн гарын баруун этгээдийн хошуу]] || 1756 || Батжаргал || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Үйзэн засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн зүүн гарын дундад хошуу]] || 1728 || Равдан || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Баатар засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн баруун гарын умард хошуу]] || 1691 || Эрдэнэгомбо || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Ёст засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн баруун гарын өнмөд хошуу]] || 1691 || Үржин || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Бишрэлт засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн баруун гарын умар адгийн хошуу]] || 1697 || Хамар дайчин || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн дундад баруун гарын адгийн хошуу]] || 1709 || Намаринзамбу || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Зоригт засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн зүүн гарын умар адгийн хошуу]] || 1726 || Ядамжав || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Ахай засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн дундад зүүн гарын адгийн хошуу]] || 1757 || Дашпунцаг || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Дархан засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн дундад баруун гарын зүүн этгээдийн хошуу]] || 1755 || Пүрэвцэрэн || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Сэцэн засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн зүүн гарын зүүн этгээдийн хошуу]] || 1691 || Сэрэн ахай || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Сүжигт засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Хойдын засгийн хошуу]] || 1755 || Галдандаржаа || [[Хойт|Хойд]] || |- || [[Ялгуусан хутагтын шавь (Засагт хан аймаг)|Ялгуусан хутагтын шавь]] || || [[Ялгуусан хутагт (Засагт хан аймаг)|Ялгуусан хутагт]] || || [[Тамгатай хутагт]] |- || [[Жалханз хутагтын шавь]] || || [[Жалханз хутагт]] || || [[Тамгатай хутагт]] |- || [[Номун хан хутагтын шавь]] || || [[Бигэрийн Номун хан]] || || [[Тамгатай хутагт]] |- |} ===Сайн заяатын зүүн гарын чуулган=== [[Дөрвөд Далай хан аймаг|Сайн заяатын зүүн гарын чуулган]] нь 12 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Дөрвөд Далай ханы хошуу (Дөрвөд Далай хан аймаг)|Зүүнгарын Дөрвөдийн хошуу]] || 1754 || Цэрэн || [[Дөрвөд]] || |- || [[Эрх засгийн хошуу (Дөрвөд Далай хан аймаг)|Зүүнгарын Дөрвөд аймгийн дундад хошуу]] || 1754 || Цэрэнмөнх || [[Дөрвөд]] || |- || [[Дайчин засгийн хошуу (Дөрвөд Далай хан аймаг)|Зүүнгарын Дөрвөд аймгийн дундад зүүн хошуу]] || 1754 || Сэвдэн || [[Дөрвөд]] || |- || [[Жонон засгийн хошуу (Дөрвөд Далай хан аймаг)|Зүүнгарын Дөрвөд аймгийн дундад дээд хошуу]] || 1754 || Машбат || [[Дөрвөд]] || |- || [[Үйзэн засгийн хошуу (Дөрвөд Далай хан аймаг)|Зүүнгарын Дөрвөд аймгийн дундад өмнөд баруун хошуу]] || 1754 || Банжур || [[Дөрвөд]] || |- || [[Сэцэн засгийн хошуу (Дөрвөд Далай хан аймаг)|Зүүнгарын Дөрвөд аймгийн дундад хойд хошуу]] || 1754 || Батмөнх || [[Дөрвөд]] || |- || [[Саруул засгийн хошуу (Дөрвөд Далай хан аймаг)|Зүүнгарын Дөрвөд аймгийн дундад өмнөд хошуу]] || 1754 || Ган || [[Дөрвөд]] || |- || [[Эрдэнэ засгийн хошуу (Дөрвөд Далай хан аймаг)|Зүүнгарын Дөрвөд аймгийн дундад доод хошуу]] || 1754 || Дашдондог || [[Дөрвөд]] || |- || [[Мэргэн засгийн хошуу (Дөрвөд Далай хан аймаг)|Зүүнгарын Дөрвөд аймгийн дундад хойд зүүн хошуу]] || 1754 || Гүншар || [[Дөрвөд]] || |- || [[Эетэй засгийн хошуу (Дөрвөд Далай хан аймаг)|Зүүнгарын Дөрвөд аймгийн дундад өмнөд зүүн хошуу]] || 1754 || Өвгөн || [[Дөрвөд]] || |- || [[Хурц засгийн хошуу (Дөрвөд Далай хан аймаг)|Зүүнгарын Дөрвөд аймгийн дундад хойд баруун хошуу]] || 1754 || Бар || [[Дөрвөд]] || |- || [[Баатар засгийн хошуу (Дөрвөд Далай хан аймаг)|Хойдын доод хойд хошуу]] || 1755 || Дамиран || [[Хойт|Хойд]] || |- |} ===Сайн заяатын баруун гарын чуулган=== [[Үнэн Зоригт Хан аймаг|Сайн заяатын баруун гарын чуулган]] нь 4 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Үнэн зоригт ханы хошуу (Үнэн Зоригт Хан аймаг)|Баруунгарын Дөрвөд аймгийн өмнөд хошуу]] || 1754 || Цэрэнубаши || [[Дөрвөд]] || |- || [[Бишрэлт засгийн хошуу (Үнэн Зоригт Хан аймаг)|Баруунгарын Дөрвөд аймгийн өмнөд баруун этгээдийн хошуу]] || 1754 || Гандорж || [[Дөрвөд]] || |- || [[Ерөөлт засгийн хошуу (Үнэн Зоригт Хан аймаг)|Баруунгарын Дөрвөд аймгийн дундад өмнөд хошуу]] || 1754 || Гэндэн || [[Дөрвөд]] || |- || [[Сүжигт засгийн хошуу (Үнэн Зоригт Хан аймаг)|Хойдын доод өмнөд хошуу]] || 1755 || Лувсан || [[Хойт|Хойд]] || |- |} ===Үнэн сүсэгтийн чуулган=== ====Үнэн сүсэгтийн дорнод замын чуулган==== [[Шинжаан]]ы [[Хуучин торгууд аймгийг Үнэн сүсэгтийн дорнод замын чуулган]] (Илийн дорно зам) нь 2 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Үнэн сүжигтийн дорно замын чуулганы хуучин торгуудын баруун хошуу]] || 1771 || Бамбар || Жаргалант Торгууд (дорнод замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн дорно замын чуулганы хуучин торгуудын зүүн хошуу]] || 1771 || Цэвдэн || Жаргалант Торгууд (дорнод замын [[Хуучин торгууд]]) || |- |} ====Үнэн сүсэгтийн өрнөд замын чуулган==== [[Шинжаан]]ы [[Хуучин торгууд аймгийг Үнэн сүсэгтийн өрнөд замын чуулган]] (Илийн өрнөд зам) нь 1 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Үнэн сүжигтийн өрнөд замын чуулганы хуучин торгуудын хошуу]] || 1771 || Момонт || Жин хэ орчмын Торгууд (өрнөд замын [[Хуучин торгууд]]) || |- |} ====Үнэн сүсэгтийн өмнөд замын чуулган==== [[Шинжаан]]ы [[Хуучин торгууд аймгийг Үнэн сүсэгтийн өмнөд замын чуулган]] (Илийн өмнөд зам) нь 4 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Үнэн сүжигтийн өмнөд замын чуулганы хуучин торгуудын хошуу]] || 1771 || [[Убаши]] || Хар Сайрын Торгууд (өмнөд замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн өмнөд замын чуулганы хуучин торгуудын дундад хошуу]] || 1771 || Эмгэн убаши || Хар Сайрын Торгууд (өмнөд замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн өмнөд замын чуулганы хуучин торгуудын баруун хошуу]] || 1771 || Баяжих || Хар Сайрын Торгууд (өмнөд замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн өмнөд замын чуулганы хуучин торгуудын зүүн хошуу]] || 1771 || Бэр хашиха || Хар Сайрын Торгууд (өмнөд замын [[Хуучин торгууд]]) || |- |} ====Үнэн сүсэгтийн умард замын чуулган==== [[Шинжаан]]ы [[Хуучин торгууд аймгийг Үнэн сүсэгтийн умард замын чуулган]] (Илийн умарт зам) нь 3 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Үнэн сүжигтийн умарт замын чуулганы хуучин торгуудын хошуу]] || 1771 || Цэвэгдорж || Ховог сайрын Торгууд (умард замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн умарт замын чуулганы хуучин торгуудын баруун хошуу]] || 1785 || Гүнгээцэрэн || Ховог сайрын Торгууд (умард замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн умарт замын чуулганы хуучин торгуудын зүүн хошуу]] || 1785 || Агсахал || Ховог сайрын Торгууд (умард замын [[Хуучин торгууд]]) || |- |} ===Чин сэтгэлтийн чуулган=== [[Шинжаан]]ы [[Чин сэтгэлтийн чуулган]] нь 2 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Жаргалант торгуудын баруун хошуу]] || 1771 || Шээрэн || [[Шинэ Торгууд]] || |- || [[Жаргалант торгуудын зүүн хошуу]] || 1771 || Шар хүүхэн || [[Шинэ Торгууд]] || |- |} ===Бат сэтгэлтийн чуулган=== [[Шинжаан]]ы [[Бат сэтгэлтийн чуулган]] (Илийн дундад зам) нь 3 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Бат сэтгэлтийн чуулганы Хошуудын хошуу]] || 1771 || Гүнгээ || Дундад замын [[Хошууд]] || 1797 онд хүчингүй болсон |- || [[Бат сэтгэлтийн чуулганы Хошуудын дундад хошуу]] || 1771 || Яримпил || Дундад замын [[Хошууд]] || |- || [[Бат сэтгэлтийн чуулганы Хошуудын баруун хошуу]] || 1771 || Нохай || Дундад замын [[Хошууд]] || |- || [[Бат сэтгэлтийн чуулганы Хошуудын зүүн хошуу]] || 1775 || Баярлах || Дундад замын [[Хошууд]] || |- |} ===Хөхнуурын зүүн гарын чуулган=== [[Дээд монголчууд]]ын [[Хөхнуурын зүүн гарын чуулган]] нь 12 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Хошуудын баруун өмнөд хошуу]] || 1771 || Цэвээнравдан || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын баруун хойд хошуу]] || 1716 || Даян || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын умард зүүн гаран хошуу]] || 1711 || Сономдаш || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын өмнөд баруун гаран адаг хошуу]] || 1711 || Лувзандаржаа || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын өмнөд зүүн гаран хойд хошуу]] || 1671 || Галдандаш || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын өмнөд баруун гарын хойд хошуу]]|| 1723 || Сономдаш || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын умард өмнө хошуу]] || 1711 || Цэрэн || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын умард баруун адаг хошуу]] || 1725 || Дамринсэвдэн || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын умард зүүн адаг хошуу]] || 1725 || Ишдоржжав || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Торгуудын баруун хошуу]] || 1725 || Сэтэрбум || [[Дээд монголчууд]]ын [[Торгууд]] || |- || [[Торгуудын өмнөд хойд хошуу]] || 1724 || Данзан || [[Дээд монголчууд]]ын [[Торгууд]] || |- || [[Хошуудын баруун баруун гарын дундад хошуу]]|| 1725 || Цэрэннамжил || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- |} ===Хөхнуурын баруун гарын чуулган=== [[Дээд монголчууд]]ын [[Хөхнуурын баруун гарын чуулган]] нь 12 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Цоросын өмнөд баруун гарын тэргүүн хошуу]] || 1703 || Сэвдэнжал || [[Дээд монголчууд]]ын [[Цорос]] || |- || [[Хошуудын өмнөд зүүн гаран тэргүүн хошуу]] || 1704 || Гомбо || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын өмнөд зүүн гаран адаг хошуу]] || 1698 || Намжил || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын умард баруун гаран хошуу]] || 1723 || Цэрэндондов || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Цоросын умард дундад хошуу]] || 1716 || Равдан || [[Дээд монголчууд]]ын [[Цорос]] || |- || [[Хойдын өмнө хошуу]] || 1725 || Гүнгэ || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хойт|Хойд]] || |- || [[Хошуудын баруун баруун гаран өмнөд хошуу]] || 1716 || Равдан || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын баруун зүүн гаран хойд хошуу]] || 1725 || Харгас || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын зүүн дээд хошуу]] || 1725 || Жаб || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын баруун баруун гарын хойд хошуу]] || 1725 || Сэвдэн бошигт || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Торгуудын өмнөд дундад хошуу]] || 1725 || Сономравдандорж || [[Дээд монголчууд]]ын [[Торгууд]] || |- || [[Халхын өмнөд баруун хошуу]] || 1765 || Дашдондов || [[Дээд монголчууд]]ын [[Халх]] || |- |} ===Чуулгангүй=== {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Харьяалан захирах манж сайд || Аймаг || Тайлбар |- || [[Алшаа хошуу|Алашаагийн өөлд хошуу]] || 1697 || Хороли || Шанси-Ганьсугийн бүгдийг захирагч сайд (陝甘總督) || Алашаагийн [[Хошууд]] || |- || [[Эзнээ хошуу|Эзнээ голын торгууд хошуу]] || 1704 || Аравжир || Шанси-Ганьсугийн бүгдийг захирагч сайд (陝甘總督) || [[Торгууд]] || |- || [[Хошуудын өмнөд тэргүүн хошуу]] || 1701 || Цагаанданзан || Шининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || Шар мөрөны өмнөд хэсэг 5 хошуу (河南五旗) |- || [[Хошуудын өмнөд баруун гаран дундад хошуу]] || 1720 || Равданжамц || Шининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || Шар мөрөны өмнөд хэсэг 5 хошуу (河南五旗) |- || [[Хошуудын өмнөд зүүн гаран дундад хошуу]] || 1731 || Цагаанравдан || Шининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || Шар мөрөны өмнөд хэсэг 5 хошуу (河南五旗) |- || [[Хошуудын өмнөд зүүн гаран дэд хошуу]] || 1746 || Цэрэндорж || Шининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || 1806 онд хүчингүй болсон |- || [[Торгуудын өмнө өмнөд хошуу]] || 1731 || Даржаа || Шининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) || [[Дээд монголчууд]]ын [[Торгууд]] || Шар мөрөны өмнөд хэсэг 5 хошуу (河南五旗) |- || [[Цагаан номун ханы хошуу]] || ? || [[Цагаан номун хан хутагт]] || Шининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) || [[Дээд монголчууд]]ын Цагаан номун хан хутагтын шавь || Шар мөрөны өмнөд хэсэг 5 хошуу (河南五旗) |- || [[Шинэ хошуудын засгийн хошуу]] || 1771 || Буянхишиг || [[Ховдын манж сайдын газар]] || [[Шинэ Хошууд]] || |- |} ==Эшлэл== {{reflist}} * {{cite book|title=ǰarliγ-iyar toγtaγaγsan γadaγadu mongγol qotong ayimaγ-un wang güng-üd-ün iledkel šastir (degedü, dumdadu, dooradu)|publisher=Öbör mongġol-un arad-un keblel-ün qoriy-a|location=Kökeqota|author1=Borǰigin Mönggündalai|year=2006|isbn=7-204-02492-3|language=mn}} * [[:zh:s:清史稿/卷209|清史稿/卷209]], [[:zh:s:清史稿/卷210|清史稿/卷210]], [[:zh:s:清史稿/卷211|清史稿/卷211]] * [[:zh:s:欽定外藩蒙古回部王公表傳 (四庫全書本)|欽定外藩蒙古回部王公表傳 (四庫全書本)]] * {{cite web|title = 光緒朝 《欽定大清會典事例三》 卷九百六十七~卷九百七十二|url=https://fhac.com.cn/fulltext_detail/1/1 | website=[[First Historical Archives of China]]|language=zh }} ==Мөн үзэх== *[[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улсын засаг захиргааны нэгж]] [[Ангилал:Манжийн үеийн Монгол]] [[Ангилал:Өвөр Монголын түүх]] [[Ангилал:Монголын засаг захиргааны гишүүнчлэл]] l7g2jdy0lcu9uctm65n3s3q2989ys77 851793 851792 2026-03-29T10:03:33Z 唐吉訶德的侍從 5036 851793 wikitext text/x-wiki [[File:STANFORD(1917) p67-68 PLATE22. MONGOLIA (14597137480).jpg|thumb|right|200px|Манжийн үеийн Монгол]] [[Чин гүрэн|Чин гүрний]] зүгээс Монголын бүхий аймаг хошуудыг захирахдаа түүхэн үйл явдлын ялгаатай байдлын улмаас төвөөс томилсон амбанд шууд захирагддаг монгол хошуунууд, чуулганд захирагддаг Өвөр Монгол, Гадаад Монгол гэх зэрэг харилцан адилгүй өөр өөр байдлаар захирч байсан. ==Шууд хяналттай монгол == *[[Цахар]] (Цахар [[Найман хошуу]]) *[[Дарьганга]] *[[Хөх хотын Түмэд]] 1 хошуу *[[Барга]] (Хуучин Барга [[Найман хошуу]], Шинэ Барга [[Найман хошуу]]) *[[Тагнын Урианхайн хязгаар|Тагнын Урианхай]] 5 хошуу *[[Мянгад]] 1 хошуу *[[Захчин]] *[[Хойт]] *[[Алтайн Урианхай]] *[[Алтан нуурын Урианхай]] *[[Дам монголчууд]] ==Өвөр Монгол== ===Жиримийн чуулган=== [[Жиримийн чуулган]] нь 10 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан он || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Хорчин баруун гарын дундад хошуу]] || 1626 || [[Ууба]] || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Хорчин зүүн гарын дунд хошуу]] || 1636 || [[Манзушир (Дархан чин ван)|Манзушир]] || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Хорчин баруун гарын өмнөд хошуу]] || 1636 || [[Будачи]] || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Хорчин зүүн гарын өмнөд хошуу]] || 1636 || [[Хонгор]] || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Хорчин зүүн гарын хойд хошуу]] || 1636 || [[Донхор илдэч|Донхор]] || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Хорчин баруун гарын хойд хошуу]] || 1636 || Ламасхив || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Жалайд хошуу]] || 1648 || Мөнгөн || [[Жалайд]] || |- || [[Дөрвөд Монгол өөртөө засах хошуу|Дөрвөд хошуу]] || 1636 || Сэрэн || [[Дөрвөд]] || |- || [[Өмнөд Горлос Монгол өөртөө засах шянь|Горлосын өмнөд хошуу]] || 1648 || Бумба || [[Горлос]] || |- || [[Зуу Юань шянь|Горлосын хойд хошуу]] || 1636 || Гүмү || [[Горлос]] || |- |} ===Зуу Удын чуулган=== [[Зуу Удын чуулган]] нь 11 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан он || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Аохан хошуу]] || 1636 || Банди || [[Аохан]] || |- || [[Найман хошуу]] || 1636 || Гүнцог || [[Найман]] || |- || [[Баарин баруун хошуу|Баарин баруун гарын хошуу]] || 1648 || Сэвдэн || [[Баарин]] || |- || [[Баарин зүүн хошуу|Баарин зүүн гарын хошуу]] || 1648 || Манзушир || [[Баарин]] || |- || [[Жарууд хошуу|Жарууд зүүн гарын хошуу]] || 1648 || Санжижав || [[Жарууд]] || |- || [[Жарууд хошуу|Жарууд баруун гарын хошуу]] || 1648 || Сангар || [[Жарууд]] || |- || [[Ар Хорчин хошуу]] || 1644 || Мужан || [[Ар хорчин]] || |- || [[Онниуд зүүн гарын хошуу]] || 1636 || Сүн дүүрэн || [[Огниуд]] || |- || [[Онниуд баруун гарын хошуу]] || 1636 || Дүн дайчин || [[Огниуд]] || |- || [[Хэшигтэн хошуу]] || 1652 || Соном || [[Хэшигтэн]] || |- || [[Халх зүүн гарын хошуу]] || 1664 || Гомбо илдэн || Халх зүүн гар || |- |} ===Зостын чуулган=== [[Зостын чуулган]] нь 5 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Харчин баруун гарын хошуу]] || 1635 || Гүрүсхив || [[Харчин]] || |- || [[Харчин зүүн гарын хошуу]] || 1635 || Сэрэн || [[Харчин]] || |- || [[Харчин дундад хошуу]] || 1705 || Гэрэл || [[Харчин]] || |- || [[Түмэд зүүн гарын хошуу]] || 1635 || Шамба || [[Түмэд]] || |- || [[Түмэд баруун гарын хошуу]] || 1648 || Гүмү || [[Түмэд]] || |- |} ===Шилийн Гол чуулган=== [[Шилийн Гол чуулган]] нь 10 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Баруун Үзэмчин хошуу|Үзэмчин баруун гарын хошуу]] || 1641 || [[Дорж сэцэн жонон (Үзэмчин)|Дорж]] || [[Үзэмчин]] || |- || [[Зүүн үзэмчин хошуу|Үзэмчин зүүн гарын хошуу]] || 1646 || Сэрэн || [[Үзэмчин]] || |- || [[Хуучид зүүн гарын хошуу]] || 1646 || Болод || [[Хуучид]] || |- || [[Хуучид баруун гарын хошуу]] || 1653 || Гармаа Цэвээн || [[Хуучид]] || |- || [[Сөнөд зүүн хошуу|Сөнөд зүүн гарын хошуу]] || 1641 || [[Тэнгис мэргэн ван|Тэнгис]] || [[Сөнөд]] || |- || [[Сөнөд баруун хошуу|Сөнөд баруун гарын хошуу]] || 1642 || Сэүсэ || [[Сөнөд]] || |- || [[Авга хошуу|Авга зүүн гарын хошуу]] || 1651 || Дүсхэр || [[Авга (овог)|Авга]] || |- || [[Авга хошуу|Авга баруун гарын хошуу]] || 1789 || Балдан сэрэн || [[Авга (овог)|Авга]] || |- || [[Шилийн хот|Авга нар баруун гарын хошуу]] || 1667 || Сэрэн мэргэн || [[Авга нар]] || |- || [[Шилийн хот|Авга нар зүүн гарын хошуу]] || 1665 || Дүнишрав || [[Авга нар]] || |- |} ===Улаанцавын чуулган=== [[Улаанцавын чуулган]] нь 6 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Дөрвөд хошуу|Дөрвөн хүүхэд хошуу]] || 1636 || Омбо || [[Дөрвөн хүүхэд]] || |- || [[Муумянган хошуу]] || 1664 || Сэнгэ || [[Муумянган]] || |- || [[Урадын хойд хошуу]] || 1648 || Туба || [[Урад]] || |- || [[Урадын өмнөд хошуу]] || 1648 || Убан || [[Урад]] || |- || [[Урадын дундад хошуу]] || 1648 || Багбахай || [[Урад]] || |- || [[Халх баруун гарын хошуу]] || 1653 || Бунтар || Халх баруун гар || |- |} ===Их Зуугийн чуулган=== [[Их Зуугийн чуулган]] нь 7 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Ордос зүүн гарын дундад хошуу]] || 1649 || [[Ринчин жонон|Ринчин]] || [[Ордос]] || |- || [[Отог хошуу|Ордос баруун гарын дундад хошуу]] || 1650 || Шандан || [[Ордос]] || |- || [[Хангин хошуу|Ордос баруун гарын хойд хошуу]] || 1649 || Бага Жамц || [[Ордос]] || |- || [[Ордос зүүн гарын хойд хошуу]] || 1650 || Шагж || [[Ордос]] || |- || [[Ордос баруун гарын өмнөд хошуу]] || 1649 || Ринчин || [[Ордос]] || |- || [[Ордос зүүн гарын өмнөд хошуу]] || 1649 || Сэрэн || [[Ордос]] || |- || [[Ордос баруун гарын өмнөд адаг хошуу]] || 1731 || Динзараш || [[Ордос]] || |- |} ===Чуулгангүй=== {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Харьяалан захирах манж сайд || Аймаг || Тайлбар |- || [[Их Мянган хошуу]] || ? || N/A || Хөлөнбуйр аймгийн дэд дутун (呼倫貝爾副都統) || [[Өөлд]] || |- || [[Ширээт Хүрээ хошуу]] || ? || [[Ширээт Дархан Цорж хутагт]] || Мүгдэнгийн Жанжин (盛京將軍) || Ширээт Дархан Цорж хутагтын шавь || |- |} ==Гадаад Монгол== ===Хэрлэн Барс хотод чуулган=== [[Сэцэн хан аймаг|Хэрлэн Барс хотод чуулган]] (Халхын дорнод зам) нь 23 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Сэцэн ханы хошуу]] || 1691 || [[Өмхэй]] || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Дархан засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн зүүн гарын дундад хошуу]] || 1691 || Намжил || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Илдэн засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад баруун этгээдийн хошуу]] || 1691 || Пунсаг || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Сэцэн засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын дундад хошуу]] || 1691 || Цэвдэн || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Эрдэнэ далай засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад дахь зүүн этгээдийн хошуу]] || 1691 || Буджав || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Бишрэлт засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад адгийн хошуу]] || 1691 || Дарь || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Жонон засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад дахь умард хошуу]] || 1691 || Цэвдэн || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Чин ачит засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад өмнөд хошуу]] || 1691 || Ананда || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Эрхэмсэг засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн зүүн гарын өмнөд хошуу]] || 1695 || Ханд || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Ахай засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын дундад баруун этгээдийн хошуу]] || 1711 || Цэрэнванбу || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Ёст засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн зүүн гарын умард хошуу]] || 1691 || Цэрэндаш || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Зоригт засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын дундад өмнөд хошуу]] || 1754 || Цэрэндоёд || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Үйзэн засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн зүүн гарын умард адгийн хошуу]] || 1711 || Дорждаш || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Хурц засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын умард хошуу]] || 1691 || Гүржав || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Мэргэн засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын өмнөд хошуу]] || 1691 || Сэрэндаш || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Саруул засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад зүүн этгээдийн өмнөд хошуу]] || 1697 || Гончиг || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Дайчин засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад адгийн хошуу]] || 1695 || Туулай || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Далай дархан засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад баруун этгээдийн хойд хошуу]] || 1697 || Лувсан || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Сүжигт засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн зүүн гарын баруун этгээдийн хошуу]] || 1701 || Чойжамц || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Эрдэнэ засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн зүүн гарын зүүн этгээдийн хошуу]] || 1696 || Эрдэнэ || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Сэргэлэн засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын зүүн этгээдийн хошуу]] || 1701 || Гэндэн || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Баатар засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын дундад зүүн этгээдийн хошуу]] || 1713 || Чойнжур || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Эрх засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад адгийн баруун этгээдийн хошуу]] || 1735 || Ванжилжав || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Егүзэр хутагтын шавь]] || 1864 || [[Егүзэр хутагт]] || || [[Тамгатай хутагт]] |- |} ===Цэцэрлэгийн чуулган=== [[Сайн ноён хан аймаг|Цэцэрлэгийн чуулган]] (Халхын умард зам) нь 24 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Сайн ноён ханы хошуу|Сайн ноёны хошуу]] || 1691 || [[Шамба]] || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Сэцэн засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн дундад зүүн этгээдийн адгийн хошуу]] || 1721 || [[эфү Цэрэн]] || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Дайчин засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн дундадын баруун этгээдийн хошуу]] || 1751 || [[Цэвдэнжав]] || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Далай чойнхор засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн дундадын баруун этгээдийн хошуу]] || 1691 || Гомбо || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Эрдэнэ засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн баруун гарын баруу этгээдийн хойд хошуу]] || 1691 || Тод Эрдэнэ || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Илдэн засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн дундад дахь өмнөд хошуу]] || 1691 || Сутай илдэн || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Жонон засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн зүүн гарын зүүн этгээдийн хошуу]] || 1692 || Ванчиг || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Саруул засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн баруун гарын өмнөд хошуу]] || 1691 || Аюуш || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Үйзэн засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн баруун гарын дундад этгээдийн хошуу]] || 1707 || Цэрэндаш || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Хошууч мэргэн засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн дундад дахь умард хошуу]] || 1712 || Норовжав || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Эрх засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн зүүн гарын дундад хошуу]] || 1754 || Цэвээндорж || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Итгэмжит засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн дундад адгийн хошуу]] || 1692 || Арьяа || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Цогтой засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн дунддахь баруун гарын адгийн хошуу]] || 1691 || Туба || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Ёст засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн зүүн гарын баруун этгээдийн хошуу]] || 1691 || Данзан эрдэнэ || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Мэргэн засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн баруун гарын умард хошуу]] || 1692 || Самжид || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Ачит засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн дундад баруун гарын адгийн хошуу]] || 1696 || Ядам || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Түшээт засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн зүүн гарын зүүн этгээдийн хошуу]] || 1696 || Намжил || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Зоригт засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн баруун гарын дундад баруун этгээдийн хошуу]] || 1696 || Шар илдэч || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Ахай засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн баруун гарын зүүн этгээдийн адгийн хошуу]] || 1697 || Судани || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Эетэй засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн дундад умар этгээдийн адгийн хошуу]] || 1709 || Зинамида || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Дархан засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн баруун гарын дундад адгийн хошуу]] || 1712 || Дорж || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Баатар засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн баруун этгээдийн адгийн хошуу]] || 1739 || Эмгэн || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Бишрэлт засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Өөлдийн хойд хошуу]] || 1702 || Равдан || [[Өөлд]] || |- || [[Сүжигт засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Өөлдийн засгийн хошуу]] || 1697 || Данжила || [[Өөлд]] || |- || [[Эрдэнэ бандида хутагтын шавь]] || || [[Эрдэнэ бандида хутагт]] || || [[Тамгатай хутагт]] |- || [[Эрдэнэ Зая бандида хутагтын шавь]] || || [[Зая бандида хутагт]] || || [[Тамгатай хутагт]] |- || [[Чин сүжигт номун хан хутагтын шавь]] || || [[Чин сүжигт номун хан]] || || [[Тамгатай хутагт]] |- || [[Нарбанчин хутагтын шавь]] || || [[Нарбанчин хутагт]] || || [[Тамгатай хутагт]] |- || [[Хамба хутагтын шавь]] || || [[Хамба хутагт]] || || [[Тамгатай хутагт]] |- || [[Наран хутагтын шавь]] || || [[Наран хутагт]] || || [[Тамгатай хутагт]] |- |} ===Хан уулын чуулган=== [[Түшээт хан аймаг|Хан уулын чуулган]] (Халхын хойт зам) нь 17 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Түшээт ханы хошуу]] || 1691 || [[Чахундорж хан|Чахундорж]] || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Мэргэн засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн зүүн гарын дундад хошуу]] || 1691 || [[Гүршихи]] || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Дархан засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн дундад хошуу]] || 1691 || [[Галдандорж]] || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Эрдэнэ дайчин засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн баруун гарын зүүн этгээдийн хошуу]] || 1691 || Цэмцэгнамжил || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Зоригт засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн дундад дахь баруун этгээдийн хошуу]] || 1691 || [[Шидишири]] || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Баатар засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн баруун гарын зүүн этгээдийн адгийн хошуу]] || 1691 || [[Шибтуй|Шибтуй Хатанбаатар]] || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Сэцэн засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн зүүн гарын зүүн этгээдийн дундад адгийн хошуу]] || 1711 || Цэрэнбал || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Илдэн засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн баруун гарын баруун этгээдийн адгийн хошуу]] || 1731 || Бахай || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Үйзэн засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн дундадын зүүн этгээдийн хошуу]] || 1753 || Сандагдорж || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Түшээт засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн зүүн гарын умард хошуу]] || 1693 || Литар || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Бишрэлт засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн зүүн гарын өмнөд хошуу]] || 1691 || Баран || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Далай засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн баруун гарын баруун этгээдийн хошуу]] || 1691 || Байнжурдорж || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Сүжигт засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн дундад баруун этгээдийн адгийн хошуу]] || 1691 || Цэмбэлдорж || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Ачит засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн зүүн гарын адгийн хошуу]] || 1691 || Цэрэн || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Эрдэнэ засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн дундад зүүн адгийн хошуу]] || 1694 || Цэрэнжав || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Ахай засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн баруун гарын баруун этгээдийн адгийн хошуу]] || 1696 || Чиндорж || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Дайчин засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн зүүн гарын баруун этгээдийн адгийн хошуу]] || 1697 || Хаймчиг || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Цогтой засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн дундад дэд хошуу]] || 1719 || Цэнгүнжав || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Жонон засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн баруун гарын зүүн этгээдийн хойд хошуу]] || 1730 || Пунцагравдан || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Эетэй засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн зүүн гарын дундад зүүн этгээдийн хошуу]] || 1736 || Сүндэв || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Их Шавь|Жавзандамба хутагтын шавь (Их шавь)]] || || [[Жавзандамба хутагт]] || || [[Тамгатай хутагт]] |- |} ===Заг голын эх Биндэръяа нуурын чуулган=== [[Засагт хан аймаг|Заг голын эх Биндэръяа нуурын чуулган]] (Халхын өрнө зам) нь 19 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Засагт хан аймгийн дундад хошуу]] || 1691 || Цэвээнжав || [[Засагт хан аймаг]] || 1732 онд хүчингүй болсон |- || [[Засагт ханы хошуу|Засагт хан аймгийн баруун гарын зүүн этгээдийн хошуу]]<br>(Засагт ханы хошуу) || 1691 || Пунцагравдан || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Эрдэнэ дүүрэгч засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн дундад зүүндэх гарын зүүн этгээдийн хошуу]] || 1694 || Гэндэн || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Эрдэнэ засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн зүүн гарын баруун этгээдийн хошуу]] || 1691 || Зодов || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Илдэн засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн баруун гарын баруун этгээдийн хошуу]] || 1691 || Бүүвэй || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Жонон засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн зүүн гарын умард хошуу]] || 1691 || Соном-Ишжав || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Чин ачит засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн зүүн гарын өмнөд хошуу]] || 1691 || Гүнзэн || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Дайчин засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн дундад баруун гарын адгийн хошуу]] || 1714 || Тонмог || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Далай засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн баруун гарын баруун этгээдийн адгийн хошуу]] || 1714 || Шагж || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Мэргэн засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн дундад зүүн гарын баруун этгээдийн хошуу]] || 1756 || Батжаргал || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Үйзэн засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн зүүн гарын дундад хошуу]] || 1728 || Равдан || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Баатар засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн баруун гарын умард хошуу]] || 1691 || Эрдэнэгомбо || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Ёст засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн баруун гарын өнмөд хошуу]] || 1691 || Үржин || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Бишрэлт засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн баруун гарын умар адгийн хошуу]] || 1697 || Хамар дайчин || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн дундад баруун гарын адгийн хошуу]] || 1709 || Намаринзамбу || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Зоригт засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн зүүн гарын умар адгийн хошуу]] || 1726 || Ядамжав || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Ахай засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн дундад зүүн гарын адгийн хошуу]] || 1757 || Дашпунцаг || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Дархан засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн дундад баруун гарын зүүн этгээдийн хошуу]] || 1755 || Пүрэвцэрэн || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Сэцэн засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн зүүн гарын зүүн этгээдийн хошуу]] || 1691 || Сэрэн ахай || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Сүжигт засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Хойдын засгийн хошуу]] || 1755 || Галдандаржаа || [[Хойт|Хойд]] || |- || [[Ялгуусан хутагтын шавь (Засагт хан аймаг)|Ялгуусан хутагтын шавь]] || || [[Ялгуусан хутагт (Засагт хан аймаг)|Ялгуусан хутагт]] || || [[Тамгатай хутагт]] |- || [[Жалханз хутагтын шавь]] || || [[Жалханз хутагт]] || || [[Тамгатай хутагт]] |- || [[Номун хан хутагтын шавь]] || || [[Бигэрийн Номун хан]] || || [[Тамгатай хутагт]] |- |} ===Сайн заяатын зүүн гарын чуулган=== [[Дөрвөд Далай хан аймаг|Сайн заяатын зүүн гарын чуулган]] нь 12 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Дөрвөд Далай ханы хошуу (Дөрвөд Далай хан аймаг)|Зүүнгарын Дөрвөдийн хошуу]] || 1754 || Цэрэн || [[Дөрвөд]] || |- || [[Эрх засгийн хошуу (Дөрвөд Далай хан аймаг)|Зүүнгарын Дөрвөд аймгийн дундад хошуу]] || 1754 || Цэрэнмөнх || [[Дөрвөд]] || |- || [[Дайчин засгийн хошуу (Дөрвөд Далай хан аймаг)|Зүүнгарын Дөрвөд аймгийн дундад зүүн хошуу]] || 1754 || Сэвдэн || [[Дөрвөд]] || |- || [[Жонон засгийн хошуу (Дөрвөд Далай хан аймаг)|Зүүнгарын Дөрвөд аймгийн дундад дээд хошуу]] || 1754 || Машбат || [[Дөрвөд]] || |- || [[Үйзэн засгийн хошуу (Дөрвөд Далай хан аймаг)|Зүүнгарын Дөрвөд аймгийн дундад өмнөд баруун хошуу]] || 1754 || Банжур || [[Дөрвөд]] || |- || [[Сэцэн засгийн хошуу (Дөрвөд Далай хан аймаг)|Зүүнгарын Дөрвөд аймгийн дундад хойд хошуу]] || 1754 || Батмөнх || [[Дөрвөд]] || |- || [[Саруул засгийн хошуу (Дөрвөд Далай хан аймаг)|Зүүнгарын Дөрвөд аймгийн дундад өмнөд хошуу]] || 1754 || Ган || [[Дөрвөд]] || |- || [[Эрдэнэ засгийн хошуу (Дөрвөд Далай хан аймаг)|Зүүнгарын Дөрвөд аймгийн дундад доод хошуу]] || 1754 || Дашдондог || [[Дөрвөд]] || |- || [[Мэргэн засгийн хошуу (Дөрвөд Далай хан аймаг)|Зүүнгарын Дөрвөд аймгийн дундад хойд зүүн хошуу]] || 1754 || Гүншар || [[Дөрвөд]] || |- || [[Эетэй засгийн хошуу (Дөрвөд Далай хан аймаг)|Зүүнгарын Дөрвөд аймгийн дундад өмнөд зүүн хошуу]] || 1754 || Өвгөн || [[Дөрвөд]] || |- || [[Хурц засгийн хошуу (Дөрвөд Далай хан аймаг)|Зүүнгарын Дөрвөд аймгийн дундад хойд баруун хошуу]] || 1754 || Бар || [[Дөрвөд]] || |- || [[Баатар засгийн хошуу (Дөрвөд Далай хан аймаг)|Хойдын доод хойд хошуу]] || 1755 || Дамиран || [[Хойт|Хойд]] || |- |} ===Сайн заяатын баруун гарын чуулган=== [[Үнэн Зоригт Хан аймаг|Сайн заяатын баруун гарын чуулган]] нь 4 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Үнэн зоригт ханы хошуу (Үнэн Зоригт Хан аймаг)|Баруунгарын Дөрвөд аймгийн өмнөд хошуу]] || 1754 || Цэрэнубаши || [[Дөрвөд]] || |- || [[Бишрэлт засгийн хошуу (Үнэн Зоригт Хан аймаг)|Баруунгарын Дөрвөд аймгийн өмнөд баруун этгээдийн хошуу]] || 1754 || Гандорж || [[Дөрвөд]] || |- || [[Ерөөлт засгийн хошуу (Үнэн Зоригт Хан аймаг)|Баруунгарын Дөрвөд аймгийн дундад өмнөд хошуу]] || 1754 || Гэндэн || [[Дөрвөд]] || |- || [[Сүжигт засгийн хошуу (Үнэн Зоригт Хан аймаг)|Хойдын доод өмнөд хошуу]] || 1755 || Лувсан || [[Хойт|Хойд]] || |- |} ===Үнэн сүсэгтийн чуулган=== ====Үнэн сүсэгтийн дорнод замын чуулган==== [[Шинжаан]]ы [[Хуучин торгууд аймгийг Үнэн сүсэгтийн дорнод замын чуулган]] (Илийн дорно зам) нь 2 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Үнэн сүжигтийн дорно замын чуулганы хуучин торгуудын баруун хошуу]] || 1771 || Бамбар || Жаргалант Торгууд (дорнод замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн дорно замын чуулганы хуучин торгуудын зүүн хошуу]] || 1771 || Цэвдэн || Жаргалант Торгууд (дорнод замын [[Хуучин торгууд]]) || |- |} ====Үнэн сүсэгтийн өрнөд замын чуулган==== [[Шинжаан]]ы [[Хуучин торгууд аймгийг Үнэн сүсэгтийн өрнөд замын чуулган]] (Илийн өрнөд зам) нь 1 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Үнэн сүжигтийн өрнөд замын чуулганы хуучин торгуудын хошуу]] || 1771 || Момонт || Жин хэ орчмын Торгууд (өрнөд замын [[Хуучин торгууд]]) || |- |} ====Үнэн сүсэгтийн өмнөд замын чуулган==== [[Шинжаан]]ы [[Хуучин торгууд аймгийг Үнэн сүсэгтийн өмнөд замын чуулган]] (Илийн өмнөд зам) нь 4 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Үнэн сүжигтийн өмнөд замын чуулганы хуучин торгуудын хошуу]] || 1771 || [[Убаши]] || Хар Сайрын Торгууд (өмнөд замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн өмнөд замын чуулганы хуучин торгуудын дундад хошуу]] || 1771 || Эмгэн убаши || Хар Сайрын Торгууд (өмнөд замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн өмнөд замын чуулганы хуучин торгуудын баруун хошуу]] || 1771 || Баяжих || Хар Сайрын Торгууд (өмнөд замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн өмнөд замын чуулганы хуучин торгуудын зүүн хошуу]] || 1771 || Бэр хашиха || Хар Сайрын Торгууд (өмнөд замын [[Хуучин торгууд]]) || |- |} ====Үнэн сүсэгтийн умард замын чуулган==== [[Шинжаан]]ы [[Хуучин торгууд аймгийг Үнэн сүсэгтийн умард замын чуулган]] (Илийн умарт зам) нь 3 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Үнэн сүжигтийн умарт замын чуулганы хуучин торгуудын хошуу]] || 1771 || Цэвэгдорж || Ховог сайрын Торгууд (умард замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн умарт замын чуулганы хуучин торгуудын баруун хошуу]] || 1785 || Гүнгээцэрэн || Ховог сайрын Торгууд (умард замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн умарт замын чуулганы хуучин торгуудын зүүн хошуу]] || 1785 || Агсахал || Ховог сайрын Торгууд (умард замын [[Хуучин торгууд]]) || |- |} ===Чин сэтгэлтийн чуулган=== [[Шинжаан]]ы [[Чин сэтгэлтийн чуулган]] нь 2 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Жаргалант торгуудын баруун хошуу]] || 1771 || Шээрэн || [[Шинэ Торгууд]] || |- || [[Жаргалант торгуудын зүүн хошуу]] || 1771 || Шар хүүхэн || [[Шинэ Торгууд]] || |- |} ===Бат сэтгэлтийн чуулган=== [[Шинжаан]]ы [[Бат сэтгэлтийн чуулган]] (Илийн дундад зам) нь 3 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Бат сэтгэлтийн чуулганы Хошуудын хошуу]] || 1771 || Гүнгээ || Дундад замын [[Хошууд]] || 1797 онд хүчингүй болсон |- || [[Бат сэтгэлтийн чуулганы Хошуудын дундад хошуу]] || 1771 || Яримпил || Дундад замын [[Хошууд]] || |- || [[Бат сэтгэлтийн чуулганы Хошуудын баруун хошуу]] || 1771 || Нохай || Дундад замын [[Хошууд]] || |- || [[Бат сэтгэлтийн чуулганы Хошуудын зүүн хошуу]] || 1775 || Баярлах || Дундад замын [[Хошууд]] || |- |} ===Хөхнуурын зүүн гарын чуулган=== [[Дээд монголчууд]]ын [[Хөхнуурын зүүн гарын чуулган]] нь 12 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Хошуудын баруун өмнөд хошуу]] || 1771 || Цэвээнравдан || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын баруун хойд хошуу]] || 1716 || Даян || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын умард зүүн гаран хошуу]] || 1711 || Сономдаш || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын өмнөд баруун гаран адаг хошуу]] || 1711 || Лувзандаржаа || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын өмнөд зүүн гаран хойд хошуу]] || 1671 || Галдандаш || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын өмнөд баруун гарын хойд хошуу]]|| 1723 || Сономдаш || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын умард өмнө хошуу]] || 1711 || Цэрэн || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын умард баруун адаг хошуу]] || 1725 || Дамринсэвдэн || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын умард зүүн адаг хошуу]] || 1725 || Ишдоржжав || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Торгуудын баруун хошуу]] || 1725 || Сэтэрбум || [[Дээд монголчууд]]ын [[Торгууд]] || |- || [[Торгуудын өмнөд хойд хошуу]] || 1724 || Данзан || [[Дээд монголчууд]]ын [[Торгууд]] || |- || [[Хошуудын баруун баруун гарын дундад хошуу]]|| 1725 || Цэрэннамжил || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- |} ===Хөхнуурын баруун гарын чуулган=== [[Дээд монголчууд]]ын [[Хөхнуурын баруун гарын чуулган]] нь 12 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Цоросын өмнөд баруун гарын тэргүүн хошуу]] || 1703 || Сэвдэнжал || [[Дээд монголчууд]]ын [[Цорос]] || |- || [[Хошуудын өмнөд зүүн гаран тэргүүн хошуу]] || 1704 || Гомбо || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын өмнөд зүүн гаран адаг хошуу]] || 1698 || Намжил || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын умард баруун гаран хошуу]] || 1723 || Цэрэндондов || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Цоросын умард дундад хошуу]] || 1716 || Равдан || [[Дээд монголчууд]]ын [[Цорос]] || |- || [[Хойдын өмнө хошуу]] || 1725 || Гүнгэ || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хойт|Хойд]] || |- || [[Хошуудын баруун баруун гаран өмнөд хошуу]] || 1716 || Равдан || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын баруун зүүн гаран хойд хошуу]] || 1725 || Харгас || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын зүүн дээд хошуу]] || 1725 || Жаб || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын баруун баруун гарын хойд хошуу]] || 1725 || Сэвдэн бошигт || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Торгуудын өмнөд дундад хошуу]] || 1725 || Сономравдандорж || [[Дээд монголчууд]]ын [[Торгууд]] || |- || [[Халхын өмнөд баруун хошуу]] || 1765 || Дашдондов || [[Дээд монголчууд]]ын [[Халх]] || |- |} ===Чуулгангүй=== {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Харьяалан захирах манж сайд || Аймаг || Тайлбар |- || [[Алшаа хошуу|Алашаагийн өөлд хошуу]] || 1697 || Хороли || Шанси-Ганьсугийн бүгдийг захирагч сайд (陝甘總督) || Алашаагийн [[Хошууд]] || |- || [[Эзнээ хошуу|Эзнээ голын торгууд хошуу]] || 1704 || Аравжир || Шанси-Ганьсугийн бүгдийг захирагч сайд (陝甘總督) || [[Торгууд]] || |- || [[Хошуудын өмнөд тэргүүн хошуу]] || 1701 || Цагаанданзан || Шининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || Шар мөрөны өмнөд хэсэг 5 хошуу (河南五旗) |- || [[Хошуудын өмнөд баруун гаран дундад хошуу]] || 1720 || Равданжамц || Шининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || Шар мөрөны өмнөд хэсэг 5 хошуу (河南五旗) |- || [[Хошуудын өмнөд зүүн гаран дундад хошуу]] || 1731 || Цагаанравдан || Шининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || Шар мөрөны өмнөд хэсэг 5 хошуу (河南五旗) |- || [[Хошуудын өмнөд зүүн гаран дэд хошуу]] || 1746 || Цэрэндорж || Шининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || 1806 онд хүчингүй болсон |- || [[Торгуудын өмнө өмнөд хошуу]] || 1731 || Даржаа || Шининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) || [[Дээд монголчууд]]ын [[Торгууд]] || Шар мөрөны өмнөд хэсэг 5 хошуу (河南五旗) |- || [[Цагаан номун ханы хошуу]] || ? || [[Цагаан номун хан хутагт]] || Шининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) || [[Дээд монголчууд]]ын Цагаан номун хан хутагтын шавь || Шар мөрөны өмнөд хэсэг 5 хошуу (河南五旗) |- || [[Шинэ хошуудын засгийн хошуу]] || 1771 || Буянхишиг || [[Ховдын манж сайдын газар]] || [[Шинэ Хошууд]] || |- |} ==Эшлэл== {{reflist}} * {{cite book|title=ǰarliγ-iyar toγtaγaγsan γadaγadu mongγol qotong ayimaγ-un wang güng-üd-ün iledkel šastir (degedü, dumdadu, dooradu)|publisher=Öbör mongγol-un arad-un keblel-ün qoriy-a|location=Kökeqota|author1=Borǰigin Mönggündalai|year=2006|isbn=7-204-02492-3|language=mn}} * [[:zh:s:清史稿/卷209|清史稿/卷209]], [[:zh:s:清史稿/卷210|清史稿/卷210]], [[:zh:s:清史稿/卷211|清史稿/卷211]] * [[:zh:s:欽定外藩蒙古回部王公表傳 (四庫全書本)|欽定外藩蒙古回部王公表傳 (四庫全書本)]] * {{cite web|title = 光緒朝 《欽定大清會典事例三》 卷九百六十七~卷九百七十二|url=https://fhac.com.cn/fulltext_detail/1/1 | website=[[First Historical Archives of China]]|language=zh }} ==Мөн үзэх== *[[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улсын засаг захиргааны нэгж]] [[Ангилал:Манжийн үеийн Монгол]] [[Ангилал:Өвөр Монголын түүх]] [[Ангилал:Монголын засаг захиргааны гишүүнчлэл]] bbohtq0i8wig4cutw84reim6biygkiw 851794 851793 2026-03-29T10:19:26Z 唐吉訶德的侍從 5036 851794 wikitext text/x-wiki [[File:STANFORD(1917) p67-68 PLATE22. MONGOLIA (14597137480).jpg|thumb|right|200px|Манжийн үеийн Монгол]] [[Чин гүрэн|Чин гүрний]] зүгээс Монголын бүхий аймаг хошуудыг захирахдаа түүхэн үйл явдлын ялгаатай байдлын улмаас төвөөс томилсон амбанд шууд захирагддаг монгол хошуунууд, чуулганд захирагддаг Өвөр Монгол, Гадаад Монгол гэх зэрэг харилцан адилгүй өөр өөр байдлаар захирч байсан. ==Шууд хяналттай монгол == *[[Цахар]] (Цахар [[Найман хошуу]]) *[[Дарьганга]] *[[Хөх хотын Түмэд]] 1 хошуу *[[Барга]] (Хуучин Барга [[Найман хошуу]], Шинэ Барга [[Найман хошуу]]) *[[Тагнын Урианхайн хязгаар|Тагнын Урианхай]] 5 хошуу *[[Мянгад]] 1 хошуу *[[Захчин]] *[[Хойт]] *[[Алтайн Урианхай]] *[[Алтан нуурын Урианхай]] *[[Дам монголчууд]] ==Өвөр Монгол== ===Жиримийн чуулган=== [[Жиримийн чуулган]] нь 10 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан он || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Хорчин баруун гарын дундад хошуу]] || 1626 || [[Ууба]] || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Хорчин зүүн гарын дунд хошуу]] || 1636 || [[Манзушир (Дархан чин ван)|Манзушир]] || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Хорчин баруун гарын өмнөд хошуу]] || 1636 || [[Будачи]] || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Хорчин зүүн гарын өмнөд хошуу]] || 1636 || [[Хонгор]] || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Хорчин зүүн гарын хойд хошуу]] || 1636 || [[Донхор илдэч|Донхор]] || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Хорчин баруун гарын хойд хошуу]] || 1636 || Ламасхив || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Жалайд хошуу]] || 1648 || Мөнгөн || [[Жалайд]] || |- || [[Дөрвөд Монгол өөртөө засах хошуу|Дөрвөд хошуу]] || 1636 || Сэрэн || [[Дөрвөд]] || |- || [[Өмнөд Горлос Монгол өөртөө засах шянь|Горлосын өмнөд хошуу]] || 1648 || Бумба || [[Горлос]] || |- || [[Зуу Юань шянь|Горлосын хойд хошуу]] || 1636 || Гүмү || [[Горлос]] || |- |} ===Зуу Удын чуулган=== [[Зуу Удын чуулган]] нь 11 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан он || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Аохан хошуу]] || 1636 || Банди || [[Аохан]] || |- || [[Найман хошуу]] || 1636 || Гүнцог || [[Найман]] || |- || [[Баарин баруун хошуу|Баарин баруун гарын хошуу]] || 1648 || Сэвдэн || [[Баарин]] || |- || [[Баарин зүүн хошуу|Баарин зүүн гарын хошуу]] || 1648 || Манзушир || [[Баарин]] || |- || [[Жарууд хошуу|Жарууд зүүн гарын хошуу]] || 1648 || Санжижав || [[Жарууд]] || |- || [[Жарууд хошуу|Жарууд баруун гарын хошуу]] || 1648 || Сангар || [[Жарууд]] || |- || [[Ар Хорчин хошуу]] || 1644 || Мужан || [[Ар хорчин]] || |- || [[Онниуд зүүн гарын хошуу]] || 1636 || Сүн дүүрэн || [[Огниуд]] || |- || [[Онниуд баруун гарын хошуу]] || 1636 || Дүн дайчин || [[Огниуд]] || |- || [[Хэшигтэн хошуу]] || 1652 || Соном || [[Хэшигтэн]] || |- || [[Халх зүүн гарын хошуу]] || 1664 || Гомбо илдэн || Халх зүүн гар || |- |} ===Зостын чуулган=== [[Зостын чуулган]] нь 5 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Харчин баруун гарын хошуу]] || 1635 || Гүрүсхив || [[Харчин]] || |- || [[Харчин зүүн гарын хошуу]] || 1635 || Сэрэн || [[Харчин]] || |- || [[Харчин дундад хошуу]] || 1705 || Гэрэл || [[Харчин]] || |- || [[Түмэд зүүн гарын хошуу]] || 1635 || Шамба || [[Түмэд]] || |- || [[Түмэд баруун гарын хошуу]] || 1648 || Гүмү || [[Түмэд]] || |- |} ===Шилийн Гол чуулган=== [[Шилийн Гол чуулган]] нь 10 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Баруун Үзэмчин хошуу|Үзэмчин баруун гарын хошуу]] || 1641 || [[Дорж сэцэн жонон (Үзэмчин)|Дорж]] || [[Үзэмчин]] || |- || [[Зүүн үзэмчин хошуу|Үзэмчин зүүн гарын хошуу]] || 1646 || Сэрэн || [[Үзэмчин]] || |- || [[Хуучид зүүн гарын хошуу]] || 1646 || Болод || [[Хуучид]] || |- || [[Хуучид баруун гарын хошуу]] || 1653 || Гармаа Цэвээн || [[Хуучид]] || |- || [[Сөнөд зүүн хошуу|Сөнөд зүүн гарын хошуу]] || 1641 || [[Тэнгис мэргэн ван|Тэнгис]] || [[Сөнөд]] || |- || [[Сөнөд баруун хошуу|Сөнөд баруун гарын хошуу]] || 1642 || Сэүсэ || [[Сөнөд]] || |- || [[Авга хошуу|Авга зүүн гарын хошуу]] || 1651 || Дүсхэр || [[Авга (овог)|Авга]] || |- || [[Авга хошуу|Авга баруун гарын хошуу]] || 1789 || Балдан сэрэн || [[Авга (овог)|Авга]] || |- || [[Шилийн хот|Авга нар баруун гарын хошуу]] || 1667 || Сэрэн мэргэн || [[Авга нар]] || |- || [[Шилийн хот|Авга нар зүүн гарын хошуу]] || 1665 || Дүнишрав || [[Авга нар]] || |- |} ===Улаанцавын чуулган=== [[Улаанцавын чуулган]] нь 6 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Дөрвөд хошуу|Дөрвөн хүүхэд хошуу]] || 1636 || Омбо || [[Дөрвөн хүүхэд]] || |- || [[Муумянган хошуу]] || 1664 || Сэнгэ || [[Муумянган]] || |- || [[Урадын хойд хошуу]] || 1648 || Туба || [[Урад]] || |- || [[Урадын өмнөд хошуу]] || 1648 || Убан || [[Урад]] || |- || [[Урадын дундад хошуу]] || 1648 || Багбахай || [[Урад]] || |- || [[Халх баруун гарын хошуу]] || 1653 || Бунтар || Халх баруун гар || |- |} ===Их Зуугийн чуулган=== [[Их Зуугийн чуулган]] нь 7 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Ордос зүүн гарын дундад хошуу]] || 1649 || [[Ринчин жонон|Ринчин]] || [[Ордос]] || |- || [[Отог хошуу|Ордос баруун гарын дундад хошуу]] || 1650 || Шандан || [[Ордос]] || |- || [[Хангин хошуу|Ордос баруун гарын хойд хошуу]] || 1649 || Бага Жамц || [[Ордос]] || |- || [[Ордос зүүн гарын хойд хошуу]] || 1650 || Шагж || [[Ордос]] || |- || [[Ордос баруун гарын өмнөд хошуу]] || 1649 || Ринчин || [[Ордос]] || |- || [[Ордос зүүн гарын өмнөд хошуу]] || 1649 || Сэрэн || [[Ордос]] || |- || [[Ордос баруун гарын өмнөд адаг хошуу]] || 1731 || Динзараш || [[Ордос]] || |- |} ===Чуулгангүй=== {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Харьяалан захирах манж сайд || Аймаг || Тайлбар |- || [[Их Мянган хошуу]] || ? || N/A || Хөлөнбуйр аймгийн дэд дутун (呼倫貝爾副都統) || [[Өөлд]] || |- || [[Ширээт Хүрээ хошуу]] || ? || [[Ширээт Дархан Цорж хутагт]] || Мүгдэнгийн Жанжин (盛京將軍) || Ширээт Дархан Цорж хутагтын шавь || |- |} ==Гадаад Монгол== ===Хэрлэн Барс хотод чуулган=== [[Сэцэн хан аймаг|Хэрлэн Барс хотод чуулган]] (Халхын дорнод зам) нь 23 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Сэцэн ханы хошуу]] || 1691 || [[Өмхэй]] || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Дархан засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн зүүн гарын дундад хошуу]] || 1691 || Намжил || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Илдэн засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад баруун этгээдийн хошуу]] || 1691 || Пунсаг || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Сэцэн засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын дундад хошуу]] || 1691 || Цэвдэн || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Эрдэнэ далай засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад дахь зүүн этгээдийн хошуу]] || 1691 || Буджав || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Бишрэлт засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад адгийн хошуу]] || 1691 || Дарь || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Жонон засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад дахь умард хошуу]] || 1691 || Цэвдэн || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Чин ачит засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад өмнөд хошуу]] || 1691 || Ананда || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Эрхэмсэг засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн зүүн гарын өмнөд хошуу]] || 1695 || Ханд || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Ахай засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын дундад баруун этгээдийн хошуу]] || 1711 || Цэрэнванбу || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Ёст засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн зүүн гарын умард хошуу]] || 1691 || Цэрэндаш || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Зоригт засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын дундад өмнөд хошуу]] || 1754 || Цэрэндоёд || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Үйзэн засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн зүүн гарын умард адгийн хошуу]] || 1711 || Дорждаш || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Хурц засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын умард хошуу]] || 1691 || Гүржав || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Мэргэн засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын өмнөд хошуу]] || 1691 || Сэрэндаш || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Саруул засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад зүүн этгээдийн өмнөд хошуу]] || 1697 || Гончиг || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Дайчин засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад адгийн хошуу]] || 1695 || Туулай || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Далай дархан засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад баруун этгээдийн хойд хошуу]] || 1697 || Лувсан || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Сүжигт засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн зүүн гарын баруун этгээдийн хошуу]] || 1701 || Чойжамц || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Эрдэнэ засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн зүүн гарын зүүн этгээдийн хошуу]] || 1696 || Эрдэнэ || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Сэргэлэн засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын зүүн этгээдийн хошуу]] || 1701 || Гэндэн || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Баатар засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын дундад зүүн этгээдийн хошуу]] || 1713 || Чойнжур || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Эрх засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад адгийн баруун этгээдийн хошуу]] || 1735 || Ванжилжав || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Егүзэр хутагтын шавь]] || 1864 || [[Егүзэр хутагт]] || || [[Тамгатай хутагт]] |- |} ===Цэцэрлэгийн чуулган=== [[Сайн ноён хан аймаг|Цэцэрлэгийн чуулган]] (Халхын умард зам) нь 24 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Сайн ноён ханы хошуу|Сайн ноёны хошуу]] || 1691 || [[Шамба]] || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Сэцэн засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн дундад зүүн этгээдийн адгийн хошуу]] || 1721 || [[эфү Цэрэн]] || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Дайчин засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн дундадын баруун этгээдийн хошуу]] || 1751 || [[Цэвдэнжав]] || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Далай чойнхор засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн дундадын баруун этгээдийн хошуу]] || 1691 || Гомбо || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Эрдэнэ засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн баруун гарын баруу этгээдийн хойд хошуу]] || 1691 || Тод Эрдэнэ || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Илдэн засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн дундад дахь өмнөд хошуу]] || 1691 || Сутай илдэн || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Жонон засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн зүүн гарын зүүн этгээдийн хошуу]] || 1692 || Ванчиг || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Саруул засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн баруун гарын өмнөд хошуу]] || 1691 || Аюуш || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Үйзэн засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн баруун гарын дундад этгээдийн хошуу]] || 1707 || Цэрэндаш || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Хошууч мэргэн засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн дундад дахь умард хошуу]] || 1712 || Норовжав || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Эрх засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн зүүн гарын дундад хошуу]] || 1754 || Цэвээндорж || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Итгэмжит засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн дундад адгийн хошуу]] || 1692 || Арьяа || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Цогтой засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн дунддахь баруун гарын адгийн хошуу]] || 1691 || Туба || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Ёст засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн зүүн гарын баруун этгээдийн хошуу]] || 1691 || Данзан эрдэнэ || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Мэргэн засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн баруун гарын умард хошуу]] || 1692 || Самжид || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Ачит засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн дундад баруун гарын адгийн хошуу]] || 1696 || Ядам || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Түшээт засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн зүүн гарын зүүн этгээдийн хошуу]] || 1696 || Намжил || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Зоригт засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн баруун гарын дундад баруун этгээдийн хошуу]] || 1696 || Шар илдэч || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Ахай засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн баруун гарын зүүн этгээдийн адгийн хошуу]] || 1697 || Судани || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Эетэй засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн дундад умар этгээдийн адгийн хошуу]] || 1709 || Зинамида || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Дархан засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн баруун гарын дундад адгийн хошуу]] || 1712 || Дорж || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Баатар засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн баруун этгээдийн адгийн хошуу]] || 1739 || Эмгэн || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Бишрэлт засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Өөлдийн хойд хошуу]] || 1702 || Равдан || [[Өөлд]] || |- || [[Сүжигт засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Өөлдийн засгийн хошуу]] || 1697 || Данжила || [[Өөлд]] || |- || [[Эрдэнэ бандида хутагтын шавь]] || || [[Эрдэнэ бандида хутагт]] || || [[Тамгатай хутагт]] |- || [[Эрдэнэ Зая бандида хутагтын шавь]] || || [[Зая бандида хутагт]] || || [[Тамгатай хутагт]] |- || [[Чин сүжигт номун хан хутагтын шавь]] || || [[Чин сүжигт номун хан]] || || [[Тамгатай хутагт]] |- || [[Нарбанчин хутагтын шавь]] || || [[Нарбанчин хутагт]] || || [[Тамгатай хутагт]] |- || [[Хамба хутагтын шавь]] || || [[Хамба хутагт]] || || [[Тамгатай хутагт]] |- || [[Наран хутагтын шавь]] || || [[Наран хутагт]] || || [[Тамгатай хутагт]] |- |} ===Хан уулын чуулган=== [[Түшээт хан аймаг|Хан уулын чуулган]] (Халхын хойт зам) нь 17 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Түшээт ханы хошуу]] || 1691 || [[Чахундорж хан|Чахундорж]] || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Мэргэн засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн зүүн гарын дундад хошуу]] || 1691 || [[Гүршихи]] || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Дархан засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн дундад хошуу]] || 1691 || [[Галдандорж]] || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Эрдэнэ дайчин засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн баруун гарын зүүн этгээдийн хошуу]] || 1691 || Цэмцэгнамжил || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Зоригт засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн дундад дахь баруун этгээдийн хошуу]] || 1691 || [[Шидишири]] || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Баатар засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн баруун гарын зүүн этгээдийн адгийн хошуу]] || 1691 || [[Шибтуй|Шибтуй Хатанбаатар]] || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Сэцэн засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн зүүн гарын зүүн этгээдийн дундад адгийн хошуу]] || 1711 || Цэрэнбал || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Илдэн засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн баруун гарын баруун этгээдийн адгийн хошуу]] || 1731 || Бахай || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Үйзэн засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн дундадын зүүн этгээдийн хошуу]] || 1753 || Сандагдорж || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Түшээт засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн зүүн гарын умард хошуу]] || 1693 || Литар || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Бишрэлт засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн зүүн гарын өмнөд хошуу]] || 1691 || Баран || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Далай засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн баруун гарын баруун этгээдийн хошуу]] || 1691 || Байнжурдорж || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Сүжигт засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн дундад баруун этгээдийн адгийн хошуу]] || 1691 || Цэмбэлдорж || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Ачит засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн зүүн гарын адгийн хошуу]] || 1691 || Цэрэн || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Эрдэнэ засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн дундад зүүн адгийн хошуу]] || 1694 || Цэрэнжав || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Ахай засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн баруун гарын баруун этгээдийн адгийн хошуу]] || 1696 || Чиндорж || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Дайчин засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн зүүн гарын баруун этгээдийн адгийн хошуу]] || 1697 || Хаймчиг || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Цогтой засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн дундад дэд хошуу]] || 1719 || Цэнгүнжав || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Жонон засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн баруун гарын зүүн этгээдийн хойд хошуу]] || 1730 || Пунцагравдан || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Эетэй засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн зүүн гарын дундад зүүн этгээдийн хошуу]] || 1736 || Сүндэв || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Их Шавь|Жавзандамба хутагтын шавь (Их шавь)]] || || [[Жавзандамба хутагт]] || || [[Тамгатай хутагт]] |- |} ===Заг голын эх Биндэръяа нуурын чуулган=== [[Засагт хан аймаг|Заг голын эх Биндэръяа нуурын чуулган]] (Халхын өрнө зам) нь 19 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Засагт хан аймгийн дундад хошуу]] || 1691 || Цэвээнжав || [[Засагт хан аймаг]] || 1732 онд хүчингүй болсон |- || [[Засагт ханы хошуу|Засагт хан аймгийн баруун гарын зүүн этгээдийн хошуу]]<br>(Засагт ханы хошуу) || 1691 || Пунцагравдан || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Эрдэнэ дүүрэгч засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн дундад зүүндэх гарын зүүн этгээдийн хошуу]] || 1694 || Гэндэн || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Эрдэнэ засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн зүүн гарын баруун этгээдийн хошуу]] || 1691 || Зодов || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Илдэн засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн баруун гарын баруун этгээдийн хошуу]] || 1691 || Бүүвэй || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Жонон засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн зүүн гарын умард хошуу]] || 1691 || Соном-Ишжав || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Чин ачит засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн зүүн гарын өмнөд хошуу]] || 1691 || Гүнзэн || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Дайчин засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн дундад баруун гарын адгийн хошуу]] || 1714 || Тонмог || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Далай засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн баруун гарын баруун этгээдийн адгийн хошуу]] || 1714 || Шагж || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Мэргэн засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн дундад зүүн гарын баруун этгээдийн хошуу]] || 1756 || Батжаргал || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Үйзэн засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн зүүн гарын дундад хошуу]] || 1728 || Равдан || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Баатар засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн баруун гарын умард хошуу]] || 1691 || Эрдэнэгомбо || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Ёст засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн баруун гарын өнмөд хошуу]] || 1691 || Үржин || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Бишрэлт засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн баруун гарын умар адгийн хошуу]] || 1697 || Хамар дайчин || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн дундад баруун гарын адгийн хошуу]] || 1709 || Намаринзамбу || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Зоригт засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн зүүн гарын умар адгийн хошуу]] || 1726 || Ядамжав || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Ахай засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн дундад зүүн гарын адгийн хошуу]] || 1757 || Дашпунцаг || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Дархан засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн дундад баруун гарын зүүн этгээдийн хошуу]] || 1755 || Пүрэвцэрэн || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Сэцэн засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн зүүн гарын зүүн этгээдийн хошуу]] || 1691 || Сэрэн ахай || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Сүжигт засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Хойдын засгийн хошуу]] || 1755 || Галдандаржаа || [[Хойт|Хойд]] || |- || [[Ялгуусан хутагтын шавь (Засагт хан аймаг)|Ялгуусан хутагтын шавь]] || || [[Ялгуусан хутагт (Засагт хан аймаг)|Ялгуусан хутагт]] || || [[Тамгатай хутагт]] |- || [[Жалханз хутагтын шавь]] || || [[Жалханз хутагт]] || || [[Тамгатай хутагт]] |- || [[Номун хан хутагтын шавь]] || || [[Бигэрийн Номун хан]] || || [[Тамгатай хутагт]] |- |} ===Сайн заяатын зүүн гарын чуулган=== [[Дөрвөд Далай хан аймаг|Сайн заяатын зүүн гарын чуулган]] нь 12 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Дөрвөд Далай ханы хошуу (Дөрвөд Далай хан аймаг)|Зүүнгарын Дөрвөдийн хошуу]] || 1754 || Цэрэн || [[Дөрвөд]] || |- || [[Эрх засгийн хошуу (Дөрвөд Далай хан аймаг)|Зүүнгарын Дөрвөд аймгийн дундад хошуу]] || 1754 || Цэрэнмөнх || [[Дөрвөд]] || |- || [[Дайчин засгийн хошуу (Дөрвөд Далай хан аймаг)|Зүүнгарын Дөрвөд аймгийн дундад зүүн хошуу]] || 1754 || Сэвдэн || [[Дөрвөд]] || |- || [[Жонон засгийн хошуу (Дөрвөд Далай хан аймаг)|Зүүнгарын Дөрвөд аймгийн дундад дээд хошуу]] || 1754 || Машбат || [[Дөрвөд]] || |- || [[Үйзэн засгийн хошуу (Дөрвөд Далай хан аймаг)|Зүүнгарын Дөрвөд аймгийн дундад өмнөд баруун хошуу]] || 1754 || Банжур || [[Дөрвөд]] || |- || [[Сэцэн засгийн хошуу (Дөрвөд Далай хан аймаг)|Зүүнгарын Дөрвөд аймгийн дундад хойд хошуу]] || 1754 || Батмөнх || [[Дөрвөд]] || |- || [[Саруул засгийн хошуу (Дөрвөд Далай хан аймаг)|Зүүнгарын Дөрвөд аймгийн дундад өмнөд хошуу]] || 1754 || Ган || [[Дөрвөд]] || |- || [[Эрдэнэ засгийн хошуу (Дөрвөд Далай хан аймаг)|Зүүнгарын Дөрвөд аймгийн дундад доод хошуу]] || 1754 || Дашдондог || [[Дөрвөд]] || |- || [[Мэргэн засгийн хошуу (Дөрвөд Далай хан аймаг)|Зүүнгарын Дөрвөд аймгийн дундад хойд зүүн хошуу]] || 1754 || Гүншар || [[Дөрвөд]] || |- || [[Эетэй засгийн хошуу (Дөрвөд Далай хан аймаг)|Зүүнгарын Дөрвөд аймгийн дундад өмнөд зүүн хошуу]] || 1754 || Өвгөн || [[Дөрвөд]] || |- || [[Хурц засгийн хошуу (Дөрвөд Далай хан аймаг)|Зүүнгарын Дөрвөд аймгийн дундад хойд баруун хошуу]] || 1754 || Бар || [[Дөрвөд]] || |- || [[Баатар засгийн хошуу (Дөрвөд Далай хан аймаг)|Хойдын доод хойд хошуу]] || 1755 || Дамиран || [[Хойт|Хойд]] || |- |} ===Сайн заяатын баруун гарын чуулган=== [[Үнэн Зоригт Хан аймаг|Сайн заяатын баруун гарын чуулган]] нь 4 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Үнэн зоригт ханы хошуу (Үнэн Зоригт Хан аймаг)|Баруунгарын Дөрвөд аймгийн өмнөд хошуу]] || 1754 || Цэрэнубаши || [[Дөрвөд]] || |- || [[Бишрэлт засгийн хошуу (Үнэн Зоригт Хан аймаг)|Баруунгарын Дөрвөд аймгийн өмнөд баруун этгээдийн хошуу]] || 1754 || Гандорж || [[Дөрвөд]] || |- || [[Ерөөлт засгийн хошуу (Үнэн Зоригт Хан аймаг)|Баруунгарын Дөрвөд аймгийн дундад өмнөд хошуу]] || 1754 || Гэндэн || [[Дөрвөд]] || |- || [[Сүжигт засгийн хошуу (Үнэн Зоригт Хан аймаг)|Хойдын доод өмнөд хошуу]] || 1755 || Лувсан || [[Хойт|Хойд]] || |- |} ===Үнэн сүсэгтийн чуулган=== ====Үнэн сүсэгтийн дорнод замын чуулган==== [[Шинжаан]]ы [[Хуучин торгууд аймгийг Үнэн сүсэгтийн дорнод замын чуулган]] (Илийн дорно зам) нь 2 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Үнэн сүжигтийн дорно замын чуулганы хуучин торгуудын баруун хошуу]] || 1771 || Бамбар || Жаргалант Торгууд (дорнод замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн дорно замын чуулганы хуучин торгуудын зүүн хошуу]] || 1771 || Цэвдэн || Жаргалант Торгууд (дорнод замын [[Хуучин торгууд]]) || |- |} ====Үнэн сүсэгтийн өрнөд замын чуулган==== [[Шинжаан]]ы [[Хуучин торгууд аймгийг Үнэн сүсэгтийн өрнөд замын чуулган]] (Илийн өрнөд зам) нь 1 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Үнэн сүжигтийн өрнөд замын чуулганы хуучин торгуудын хошуу]] || 1771 || Момонт || Жин хэ орчмын Торгууд (өрнөд замын [[Хуучин торгууд]]) || |- |} ====Үнэн сүсэгтийн өмнөд замын чуулган==== [[Шинжаан]]ы [[Хуучин торгууд аймгийг Үнэн сүсэгтийн өмнөд замын чуулган]] (Илийн өмнөд зам) нь 4 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Үнэн сүжигтийн өмнөд замын чуулганы хуучин торгуудын хошуу]] || 1771 || [[Убаши]] || Хар Сайрын Торгууд (өмнөд замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн өмнөд замын чуулганы хуучин торгуудын дундад хошуу]] || 1771 || Эмгэн убаши || Хар Сайрын Торгууд (өмнөд замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн өмнөд замын чуулганы хуучин торгуудын баруун хошуу]] || 1771 || Баяжих || Хар Сайрын Торгууд (өмнөд замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн өмнөд замын чуулганы хуучин торгуудын зүүн хошуу]] || 1771 || Бэр хашиха || Хар Сайрын Торгууд (өмнөд замын [[Хуучин торгууд]]) || |- |} ====Үнэн сүсэгтийн умард замын чуулган==== [[Шинжаан]]ы [[Хуучин торгууд аймгийг Үнэн сүсэгтийн умард замын чуулган]] (Илийн умарт зам) нь 3 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Үнэн сүжигтийн умарт замын чуулганы хуучин торгуудын хошуу]] || 1771 || Цэвэгдорж || Ховог сайрын Торгууд (умард замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн умарт замын чуулганы хуучин торгуудын баруун хошуу]] || 1785 || Гүнгээцэрэн || Ховог сайрын Торгууд (умард замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн умарт замын чуулганы хуучин торгуудын зүүн хошуу]] || 1785 || Агсахал || Ховог сайрын Торгууд (умард замын [[Хуучин торгууд]]) || |- |} ===Чин сэтгэлтийн чуулган=== [[Шинжаан]]ы [[Чин сэтгэлтийн чуулган]] нь 2 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Жаргалант торгуудын баруун хошуу]] || 1771 || Шээрэн || [[Шинэ Торгууд]] || |- || [[Жаргалант торгуудын зүүн хошуу]] || 1771 || Шар хүүхэн || [[Шинэ Торгууд]] || |- |} ===Бат сэтгэлтийн чуулган=== [[Ховдын хязгаар|Ховдын]] [[Бат сэтгэлтийн чуулган]] (Илийн дундад зам) нь 3 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Бат сэтгэлтийн чуулганы Хошуудын хошуу]] || 1771 || Гүнгээ || Дундад замын [[Хошууд]] || 1797 онд хүчингүй болсон |- || [[Бат сэтгэлтийн чуулганы Хошуудын дундад хошуу]] || 1771 || Яримпил || Дундад замын [[Хошууд]] || |- || [[Бат сэтгэлтийн чуулганы Хошуудын баруун хошуу]] || 1771 || Нохай || Дундад замын [[Хошууд]] || |- || [[Бат сэтгэлтийн чуулганы Хошуудын зүүн хошуу]] || 1775 || Баярлах || Дундад замын [[Хошууд]] || |- |} ===Хөхнуурын зүүн гарын чуулган=== [[Дээд монголчууд]]ын [[Хөхнуурын зүүн гарын чуулган]] нь 12 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Хошуудын баруун өмнөд хошуу]] || 1771 || Цэвээнравдан || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын баруун хойд хошуу]] || 1716 || Даян || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын умард зүүн гаран хошуу]] || 1711 || Сономдаш || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын өмнөд баруун гаран адаг хошуу]] || 1711 || Лувзандаржаа || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын өмнөд зүүн гаран хойд хошуу]] || 1671 || Галдандаш || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын өмнөд баруун гарын хойд хошуу]]|| 1723 || Сономдаш || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын умард өмнө хошуу]] || 1711 || Цэрэн || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын умард баруун адаг хошуу]] || 1725 || Дамринсэвдэн || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын умард зүүн адаг хошуу]] || 1725 || Ишдоржжав || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Торгуудын баруун хошуу]] || 1725 || Сэтэрбум || [[Дээд монголчууд]]ын [[Торгууд]] || |- || [[Торгуудын өмнөд хойд хошуу]] || 1724 || Данзан || [[Дээд монголчууд]]ын [[Торгууд]] || |- || [[Хошуудын баруун баруун гарын дундад хошуу]]|| 1725 || Цэрэннамжил || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- |} ===Хөхнуурын баруун гарын чуулган=== [[Дээд монголчууд]]ын [[Хөхнуурын баруун гарын чуулган]] нь 12 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Цоросын өмнөд баруун гарын тэргүүн хошуу]] || 1703 || Сэвдэнжал || [[Дээд монголчууд]]ын [[Цорос]] || |- || [[Хошуудын өмнөд зүүн гаран тэргүүн хошуу]] || 1704 || Гомбо || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын өмнөд зүүн гаран адаг хошуу]] || 1698 || Намжил || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын умард баруун гаран хошуу]] || 1723 || Цэрэндондов || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Цоросын умард дундад хошуу]] || 1716 || Равдан || [[Дээд монголчууд]]ын [[Цорос]] || |- || [[Хойдын өмнө хошуу]] || 1725 || Гүнгэ || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хойт|Хойд]] || |- || [[Хошуудын баруун баруун гаран өмнөд хошуу]] || 1716 || Равдан || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын баруун зүүн гаран хойд хошуу]] || 1725 || Харгас || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын зүүн дээд хошуу]] || 1725 || Жаб || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын баруун баруун гарын хойд хошуу]] || 1725 || Сэвдэн бошигт || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Торгуудын өмнөд дундад хошуу]] || 1725 || Сономравдандорж || [[Дээд монголчууд]]ын [[Торгууд]] || |- || [[Халхын өмнөд баруун хошуу]] || 1765 || Дашдондов || [[Дээд монголчууд]]ын [[Халх]] || |- |} ===Чуулгангүй=== {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Харьяалан захирах манж сайд || Аймаг || Тайлбар |- || [[Алшаа хошуу|Алашаагийн өөлд хошуу]] || 1697 || Хороли || Шанси-Ганьсугийн бүгдийг захирагч сайд (陝甘總督) || Алашаагийн [[Хошууд]] || |- || [[Эзнээ хошуу|Эзнээ голын торгууд хошуу]] || 1704 || Аравжир || Шанси-Ганьсугийн бүгдийг захирагч сайд (陝甘總督) || [[Торгууд]] || |- || [[Хошуудын өмнөд тэргүүн хошуу]] || 1701 || Цагаанданзан || Шининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || Шар мөрөны өмнөд хэсэг 5 хошуу (河南五旗) |- || [[Хошуудын өмнөд баруун гаран дундад хошуу]] || 1720 || Равданжамц || Шининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || Шар мөрөны өмнөд хэсэг 5 хошуу (河南五旗) |- || [[Хошуудын өмнөд зүүн гаран дундад хошуу]] || 1731 || Цагаанравдан || Шининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || Шар мөрөны өмнөд хэсэг 5 хошуу (河南五旗) |- || [[Хошуудын өмнөд зүүн гаран дэд хошуу]] || 1746 || Цэрэндорж || Шининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || 1806 онд хүчингүй болсон |- || [[Торгуудын өмнө өмнөд хошуу]] || 1731 || Даржаа || Шининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) || [[Дээд монголчууд]]ын [[Торгууд]] || Шар мөрөны өмнөд хэсэг 5 хошуу (河南五旗) |- || [[Цагаан номун ханы хошуу]] || ? || [[Цагаан номун хан хутагт]] || Шининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) || [[Дээд монголчууд]]ын Цагаан номун хан хутагтын шавь || Шар мөрөны өмнөд хэсэг 5 хошуу (河南五旗) |- || [[Шинэ хошуудын засгийн хошуу]] || 1771 || Буянхишиг || [[Ховдын манж сайдын газар]] || [[Шинэ Хошууд]] || |- |} ==Эшлэл== {{reflist}} * {{cite book|title=ǰarliγ-iyar toγtaγaγsan γadaγadu mongγol qotong ayimaγ-un wang güng-üd-ün iledkel šastir (degedü, dumdadu, dooradu)|publisher=Öbör mongγol-un arad-un keblel-ün qoriy-a|location=Kökeqota|author1=Borǰigin Mönggündalai|year=2006|isbn=7-204-02492-3|language=mn}} * [[:zh:s:清史稿/卷209|清史稿/卷209]], [[:zh:s:清史稿/卷210|清史稿/卷210]], [[:zh:s:清史稿/卷211|清史稿/卷211]] * [[:zh:s:欽定外藩蒙古回部王公表傳 (四庫全書本)|欽定外藩蒙古回部王公表傳 (四庫全書本)]] * {{cite web|title = 光緒朝 《欽定大清會典事例三》 卷九百六十七~卷九百七十二|url=https://fhac.com.cn/fulltext_detail/1/1 | website=[[First Historical Archives of China]]|language=zh }} ==Мөн үзэх== *[[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улсын засаг захиргааны нэгж]] [[Ангилал:Манжийн үеийн Монгол]] [[Ангилал:Өвөр Монголын түүх]] [[Ангилал:Монголын засаг захиргааны гишүүнчлэл]] 0rokh06mrz9k2dg9ta5rs8jiznfld7p 851795 851794 2026-03-29T10:20:25Z 唐吉訶德的侍從 5036 851795 wikitext text/x-wiki [[File:STANFORD(1917) p67-68 PLATE22. MONGOLIA (14597137480).jpg|thumb|right|200px|Манжийн үеийн Монгол]] [[Чин гүрэн|Чин гүрний]] зүгээс Монголын бүхий аймаг хошуудыг захирахдаа түүхэн үйл явдлын ялгаатай байдлын улмаас төвөөс томилсон амбанд шууд захирагддаг монгол хошуунууд, чуулганд захирагддаг Өвөр Монгол, Гадаад Монгол гэх зэрэг харилцан адилгүй өөр өөр байдлаар захирч байсан. ==Шууд хяналттай монгол == *[[Цахар]] (Цахар [[Найман хошуу]]) *[[Дарьганга]] *[[Хөх хотын Түмэд]] 1 хошуу *[[Барга]] (Хуучин Барга [[Найман хошуу]], Шинэ Барга [[Найман хошуу]]) *[[Тагнын Урианхайн хязгаар|Тагнын Урианхай]] 5 хошуу *[[Мянгад]] 1 хошуу *[[Захчин]] *[[Хойт]] *[[Алтайн Урианхай]] *[[Алтан нуурын Урианхай]] *[[Дам монголчууд]] ==Өвөр Монгол== ===Жиримийн чуулган=== [[Жиримийн чуулган]] нь 10 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан он || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Хорчин баруун гарын дундад хошуу]] || 1626 || [[Ууба]] || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Хорчин зүүн гарын дунд хошуу]] || 1636 || [[Манзушир (Дархан чин ван)|Манзушир]] || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Хорчин баруун гарын өмнөд хошуу]] || 1636 || [[Будачи]] || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Хорчин зүүн гарын өмнөд хошуу]] || 1636 || [[Хонгор]] || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Хорчин зүүн гарын хойд хошуу]] || 1636 || [[Донхор илдэч|Донхор]] || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Хорчин баруун гарын хойд хошуу]] || 1636 || Ламасхив || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Жалайд хошуу]] || 1648 || Мөнгөн || [[Жалайд]] || |- || [[Дөрвөд Монгол өөртөө засах хошуу|Дөрвөд хошуу]] || 1636 || Сэрэн || [[Дөрвөд]] || |- || [[Өмнөд Горлос Монгол өөртөө засах шянь|Горлосын өмнөд хошуу]] || 1648 || Бумба || [[Горлос]] || |- || [[Зуу Юань шянь|Горлосын хойд хошуу]] || 1636 || Гүмү || [[Горлос]] || |- |} ===Зуу Удын чуулган=== [[Зуу Удын чуулган]] нь 11 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан он || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Аохан хошуу]] || 1636 || Банди || [[Аохан]] || |- || [[Найман хошуу]] || 1636 || Гүнцог || [[Найман]] || |- || [[Баарин баруун хошуу|Баарин баруун гарын хошуу]] || 1648 || Сэвдэн || [[Баарин]] || |- || [[Баарин зүүн хошуу|Баарин зүүн гарын хошуу]] || 1648 || Манзушир || [[Баарин]] || |- || [[Жарууд хошуу|Жарууд зүүн гарын хошуу]] || 1648 || Санжижав || [[Жарууд]] || |- || [[Жарууд хошуу|Жарууд баруун гарын хошуу]] || 1648 || Сангар || [[Жарууд]] || |- || [[Ар Хорчин хошуу]] || 1644 || Мужан || [[Ар хорчин]] || |- || [[Онниуд зүүн гарын хошуу]] || 1636 || Сүн дүүрэн || [[Огниуд]] || |- || [[Онниуд баруун гарын хошуу]] || 1636 || Дүн дайчин || [[Огниуд]] || |- || [[Хэшигтэн хошуу]] || 1652 || Соном || [[Хэшигтэн]] || |- || [[Халх зүүн гарын хошуу]] || 1664 || Гомбо илдэн || Халх зүүн гар || |- |} ===Зостын чуулган=== [[Зостын чуулган]] нь 5 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Харчин баруун гарын хошуу]] || 1635 || Гүрүсхив || [[Харчин]] || |- || [[Харчин зүүн гарын хошуу]] || 1635 || Сэрэн || [[Харчин]] || |- || [[Харчин дундад хошуу]] || 1705 || Гэрэл || [[Харчин]] || |- || [[Түмэд зүүн гарын хошуу]] || 1635 || Шамба || [[Түмэд]] || |- || [[Түмэд баруун гарын хошуу]] || 1648 || Гүмү || [[Түмэд]] || |- |} ===Шилийн Гол чуулган=== [[Шилийн Гол чуулган]] нь 10 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Баруун Үзэмчин хошуу|Үзэмчин баруун гарын хошуу]] || 1641 || [[Дорж сэцэн жонон (Үзэмчин)|Дорж]] || [[Үзэмчин]] || |- || [[Зүүн үзэмчин хошуу|Үзэмчин зүүн гарын хошуу]] || 1646 || Сэрэн || [[Үзэмчин]] || |- || [[Хуучид зүүн гарын хошуу]] || 1646 || Болод || [[Хуучид]] || |- || [[Хуучид баруун гарын хошуу]] || 1653 || Гармаа Цэвээн || [[Хуучид]] || |- || [[Сөнөд зүүн хошуу|Сөнөд зүүн гарын хошуу]] || 1641 || [[Тэнгис мэргэн ван|Тэнгис]] || [[Сөнөд]] || |- || [[Сөнөд баруун хошуу|Сөнөд баруун гарын хошуу]] || 1642 || Сэүсэ || [[Сөнөд]] || |- || [[Авга хошуу|Авга зүүн гарын хошуу]] || 1651 || Дүсхэр || [[Авга (овог)|Авга]] || |- || [[Авга хошуу|Авга баруун гарын хошуу]] || 1789 || Балдан сэрэн || [[Авга (овог)|Авга]] || |- || [[Шилийн хот|Авга нар баруун гарын хошуу]] || 1667 || Сэрэн мэргэн || [[Авга нар]] || |- || [[Шилийн хот|Авга нар зүүн гарын хошуу]] || 1665 || Дүнишрав || [[Авга нар]] || |- |} ===Улаанцавын чуулган=== [[Улаанцавын чуулган]] нь 6 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Дөрвөд хошуу|Дөрвөн хүүхэд хошуу]] || 1636 || Омбо || [[Дөрвөн хүүхэд]] || |- || [[Муумянган хошуу]] || 1664 || Сэнгэ || [[Муумянган]] || |- || [[Урадын хойд хошуу]] || 1648 || Туба || [[Урад]] || |- || [[Урадын өмнөд хошуу]] || 1648 || Убан || [[Урад]] || |- || [[Урадын дундад хошуу]] || 1648 || Багбахай || [[Урад]] || |- || [[Халх баруун гарын хошуу]] || 1653 || Бунтар || Халх баруун гар || |- |} ===Их Зуугийн чуулган=== [[Их Зуугийн чуулган]] нь 7 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Ордос зүүн гарын дундад хошуу]] || 1649 || [[Ринчин жонон|Ринчин]] || [[Ордос]] || |- || [[Отог хошуу|Ордос баруун гарын дундад хошуу]] || 1650 || Шандан || [[Ордос]] || |- || [[Хангин хошуу|Ордос баруун гарын хойд хошуу]] || 1649 || Бага Жамц || [[Ордос]] || |- || [[Ордос зүүн гарын хойд хошуу]] || 1650 || Шагж || [[Ордос]] || |- || [[Ордос баруун гарын өмнөд хошуу]] || 1649 || Ринчин || [[Ордос]] || |- || [[Ордос зүүн гарын өмнөд хошуу]] || 1649 || Сэрэн || [[Ордос]] || |- || [[Ордос баруун гарын өмнөд адаг хошуу]] || 1731 || Динзараш || [[Ордос]] || |- |} ===Чуулгангүй=== {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Харьяалан захирах манж сайд || Аймаг || Тайлбар |- || [[Их Мянган хошуу]] || ? || N/A || Хөлөнбуйр аймгийн дэд дутун (呼倫貝爾副都統) || [[Өөлд]] || |- || [[Ширээт Хүрээ хошуу]] || ? || [[Ширээт Дархан Цорж хутагт]] || Мүгдэнгийн Жанжин (盛京將軍) || Ширээт Дархан Цорж хутагтын шавь || |- |} ==Гадаад Монгол== ===Хэрлэн Барс хотод чуулган=== [[Сэцэн хан аймаг|Хэрлэн Барс хотод чуулган]] (Халхын дорнод зам) нь 23 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Сэцэн ханы хошуу]] || 1691 || [[Өмхэй]] || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Дархан засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн зүүн гарын дундад хошуу]] || 1691 || Намжил || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Илдэн засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад баруун этгээдийн хошуу]] || 1691 || Пунсаг || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Сэцэн засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын дундад хошуу]] || 1691 || Цэвдэн || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Эрдэнэ далай засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад дахь зүүн этгээдийн хошуу]] || 1691 || Буджав || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Бишрэлт засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад адгийн хошуу]] || 1691 || Дарь || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Жонон засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад дахь умард хошуу]] || 1691 || Цэвдэн || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Чин ачит засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад өмнөд хошуу]] || 1691 || Ананда || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Эрхэмсэг засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн зүүн гарын өмнөд хошуу]] || 1695 || Ханд || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Ахай засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын дундад баруун этгээдийн хошуу]] || 1711 || Цэрэнванбу || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Ёст засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн зүүн гарын умард хошуу]] || 1691 || Цэрэндаш || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Зоригт засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын дундад өмнөд хошуу]] || 1754 || Цэрэндоёд || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Үйзэн засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн зүүн гарын умард адгийн хошуу]] || 1711 || Дорждаш || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Хурц засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын умард хошуу]] || 1691 || Гүржав || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Мэргэн засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын өмнөд хошуу]] || 1691 || Сэрэндаш || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Саруул засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад зүүн этгээдийн өмнөд хошуу]] || 1697 || Гончиг || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Дайчин засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад адгийн хошуу]] || 1695 || Туулай || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Далай дархан засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад баруун этгээдийн хойд хошуу]] || 1697 || Лувсан || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Сүжигт засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн зүүн гарын баруун этгээдийн хошуу]] || 1701 || Чойжамц || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Эрдэнэ засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн зүүн гарын зүүн этгээдийн хошуу]] || 1696 || Эрдэнэ || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Сэргэлэн засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын зүүн этгээдийн хошуу]] || 1701 || Гэндэн || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Баатар засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын дундад зүүн этгээдийн хошуу]] || 1713 || Чойнжур || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Эрх засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад адгийн баруун этгээдийн хошуу]] || 1735 || Ванжилжав || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Егүзэр хутагтын шавь]] || 1864 || [[Егүзэр хутагт]] || || [[Тамгатай хутагт]] |- |} ===Цэцэрлэгийн чуулган=== [[Сайн ноён хан аймаг|Цэцэрлэгийн чуулган]] (Халхын умард зам) нь 24 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Сайн ноён ханы хошуу|Сайн ноёны хошуу]] || 1691 || [[Шамба]] || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Сэцэн засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн дундад зүүн этгээдийн адгийн хошуу]] || 1721 || [[эфү Цэрэн]] || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Дайчин засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн дундадын баруун этгээдийн хошуу]] || 1751 || [[Цэвдэнжав]] || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Далай чойнхор засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн дундадын баруун этгээдийн хошуу]] || 1691 || Гомбо || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Эрдэнэ засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн баруун гарын баруу этгээдийн хойд хошуу]] || 1691 || Тод Эрдэнэ || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Илдэн засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн дундад дахь өмнөд хошуу]] || 1691 || Сутай илдэн || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Жонон засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн зүүн гарын зүүн этгээдийн хошуу]] || 1692 || Ванчиг || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Саруул засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн баруун гарын өмнөд хошуу]] || 1691 || Аюуш || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Үйзэн засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн баруун гарын дундад этгээдийн хошуу]] || 1707 || Цэрэндаш || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Хошууч мэргэн засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн дундад дахь умард хошуу]] || 1712 || Норовжав || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Эрх засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн зүүн гарын дундад хошуу]] || 1754 || Цэвээндорж || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Итгэмжит засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн дундад адгийн хошуу]] || 1692 || Арьяа || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Цогтой засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн дунддахь баруун гарын адгийн хошуу]] || 1691 || Туба || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Ёст засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн зүүн гарын баруун этгээдийн хошуу]] || 1691 || Данзан эрдэнэ || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Мэргэн засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн баруун гарын умард хошуу]] || 1692 || Самжид || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Ачит засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн дундад баруун гарын адгийн хошуу]] || 1696 || Ядам || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Түшээт засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн зүүн гарын зүүн этгээдийн хошуу]] || 1696 || Намжил || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Зоригт засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн баруун гарын дундад баруун этгээдийн хошуу]] || 1696 || Шар илдэч || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Ахай засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн баруун гарын зүүн этгээдийн адгийн хошуу]] || 1697 || Судани || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Эетэй засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн дундад умар этгээдийн адгийн хошуу]] || 1709 || Зинамида || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Дархан засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн баруун гарын дундад адгийн хошуу]] || 1712 || Дорж || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Баатар засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн баруун этгээдийн адгийн хошуу]] || 1739 || Эмгэн || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Бишрэлт засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Өөлдийн хойд хошуу]] || 1702 || Равдан || [[Өөлд]] || |- || [[Сүжигт засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Өөлдийн засгийн хошуу]] || 1697 || Данжила || [[Өөлд]] || |- || [[Эрдэнэ бандида хутагтын шавь]] || || [[Эрдэнэ бандида хутагт]] || || [[Тамгатай хутагт]] |- || [[Эрдэнэ Зая бандида хутагтын шавь]] || || [[Зая бандида хутагт]] || || [[Тамгатай хутагт]] |- || [[Чин сүжигт номун хан хутагтын шавь]] || || [[Чин сүжигт номун хан]] || || [[Тамгатай хутагт]] |- || [[Нарбанчин хутагтын шавь]] || || [[Нарбанчин хутагт]] || || [[Тамгатай хутагт]] |- || [[Хамба хутагтын шавь]] || || [[Хамба хутагт]] || || [[Тамгатай хутагт]] |- || [[Наран хутагтын шавь]] || || [[Наран хутагт]] || || [[Тамгатай хутагт]] |- |} ===Хан уулын чуулган=== [[Түшээт хан аймаг|Хан уулын чуулган]] (Халхын хойт зам) нь 17 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Түшээт ханы хошуу]] || 1691 || [[Чахундорж хан|Чахундорж]] || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Мэргэн засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн зүүн гарын дундад хошуу]] || 1691 || [[Гүршихи]] || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Дархан засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн дундад хошуу]] || 1691 || [[Галдандорж]] || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Эрдэнэ дайчин засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн баруун гарын зүүн этгээдийн хошуу]] || 1691 || Цэмцэгнамжил || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Зоригт засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн дундад дахь баруун этгээдийн хошуу]] || 1691 || [[Шидишири]] || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Баатар засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн баруун гарын зүүн этгээдийн адгийн хошуу]] || 1691 || [[Шибтуй|Шибтуй Хатанбаатар]] || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Сэцэн засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн зүүн гарын зүүн этгээдийн дундад адгийн хошуу]] || 1711 || Цэрэнбал || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Илдэн засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн баруун гарын баруун этгээдийн адгийн хошуу]] || 1731 || Бахай || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Үйзэн засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн дундадын зүүн этгээдийн хошуу]] || 1753 || Сандагдорж || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Түшээт засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн зүүн гарын умард хошуу]] || 1693 || Литар || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Бишрэлт засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн зүүн гарын өмнөд хошуу]] || 1691 || Баран || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Далай засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн баруун гарын баруун этгээдийн хошуу]] || 1691 || Байнжурдорж || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Сүжигт засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн дундад баруун этгээдийн адгийн хошуу]] || 1691 || Цэмбэлдорж || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Ачит засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн зүүн гарын адгийн хошуу]] || 1691 || Цэрэн || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Эрдэнэ засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн дундад зүүн адгийн хошуу]] || 1694 || Цэрэнжав || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Ахай засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн баруун гарын баруун этгээдийн адгийн хошуу]] || 1696 || Чиндорж || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Дайчин засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн зүүн гарын баруун этгээдийн адгийн хошуу]] || 1697 || Хаймчиг || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Цогтой засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн дундад дэд хошуу]] || 1719 || Цэнгүнжав || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Жонон засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн баруун гарын зүүн этгээдийн хойд хошуу]] || 1730 || Пунцагравдан || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Эетэй засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн зүүн гарын дундад зүүн этгээдийн хошуу]] || 1736 || Сүндэв || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Их Шавь|Жавзандамба хутагтын шавь (Их шавь)]] || || [[Жавзандамба хутагт]] || || [[Тамгатай хутагт]] |- |} ===Заг голын эх Биндэръяа нуурын чуулган=== [[Засагт хан аймаг|Заг голын эх Биндэръяа нуурын чуулган]] (Халхын өрнө зам) нь 19 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Засагт хан аймгийн дундад хошуу]] || 1691 || Цэвээнжав || [[Засагт хан аймаг]] || 1732 онд хүчингүй болсон |- || [[Засагт ханы хошуу|Засагт хан аймгийн баруун гарын зүүн этгээдийн хошуу]]<br>(Засагт ханы хошуу) || 1691 || Пунцагравдан || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Эрдэнэ дүүрэгч засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн дундад зүүндэх гарын зүүн этгээдийн хошуу]] || 1694 || Гэндэн || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Эрдэнэ засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн зүүн гарын баруун этгээдийн хошуу]] || 1691 || Зодов || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Илдэн засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн баруун гарын баруун этгээдийн хошуу]] || 1691 || Бүүвэй || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Жонон засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн зүүн гарын умард хошуу]] || 1691 || Соном-Ишжав || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Чин ачит засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн зүүн гарын өмнөд хошуу]] || 1691 || Гүнзэн || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Дайчин засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн дундад баруун гарын адгийн хошуу]] || 1714 || Тонмог || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Далай засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн баруун гарын баруун этгээдийн адгийн хошуу]] || 1714 || Шагж || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Мэргэн засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн дундад зүүн гарын баруун этгээдийн хошуу]] || 1756 || Батжаргал || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Үйзэн засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн зүүн гарын дундад хошуу]] || 1728 || Равдан || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Баатар засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн баруун гарын умард хошуу]] || 1691 || Эрдэнэгомбо || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Ёст засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн баруун гарын өнмөд хошуу]] || 1691 || Үржин || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Бишрэлт засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн баруун гарын умар адгийн хошуу]] || 1697 || Хамар дайчин || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн дундад баруун гарын адгийн хошуу]] || 1709 || Намаринзамбу || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Зоригт засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн зүүн гарын умар адгийн хошуу]] || 1726 || Ядамжав || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Ахай засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн дундад зүүн гарын адгийн хошуу]] || 1757 || Дашпунцаг || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Дархан засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн дундад баруун гарын зүүн этгээдийн хошуу]] || 1755 || Пүрэвцэрэн || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Сэцэн засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн зүүн гарын зүүн этгээдийн хошуу]] || 1691 || Сэрэн ахай || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Сүжигт засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Хойдын засгийн хошуу]] || 1755 || Галдандаржаа || [[Хойт|Хойд]] || |- || [[Ялгуусан хутагтын шавь (Засагт хан аймаг)|Ялгуусан хутагтын шавь]] || || [[Ялгуусан хутагт (Засагт хан аймаг)|Ялгуусан хутагт]] || || [[Тамгатай хутагт]] |- || [[Жалханз хутагтын шавь]] || || [[Жалханз хутагт]] || || [[Тамгатай хутагт]] |- || [[Номун хан хутагтын шавь]] || || [[Бигэрийн Номун хан]] || || [[Тамгатай хутагт]] |- |} ===Сайн заяатын зүүн гарын чуулган=== [[Дөрвөд Далай хан аймаг|Сайн заяатын зүүн гарын чуулган]] нь 12 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Дөрвөд Далай ханы хошуу (Дөрвөд Далай хан аймаг)|Зүүнгарын Дөрвөдийн хошуу]] || 1754 || Цэрэн || [[Дөрвөд]] || |- || [[Эрх засгийн хошуу (Дөрвөд Далай хан аймаг)|Зүүнгарын Дөрвөд аймгийн дундад хошуу]] || 1754 || Цэрэнмөнх || [[Дөрвөд]] || |- || [[Дайчин засгийн хошуу (Дөрвөд Далай хан аймаг)|Зүүнгарын Дөрвөд аймгийн дундад зүүн хошуу]] || 1754 || Сэвдэн || [[Дөрвөд]] || |- || [[Жонон засгийн хошуу (Дөрвөд Далай хан аймаг)|Зүүнгарын Дөрвөд аймгийн дундад дээд хошуу]] || 1754 || Машбат || [[Дөрвөд]] || |- || [[Үйзэн засгийн хошуу (Дөрвөд Далай хан аймаг)|Зүүнгарын Дөрвөд аймгийн дундад өмнөд баруун хошуу]] || 1754 || Банжур || [[Дөрвөд]] || |- || [[Сэцэн засгийн хошуу (Дөрвөд Далай хан аймаг)|Зүүнгарын Дөрвөд аймгийн дундад хойд хошуу]] || 1754 || Батмөнх || [[Дөрвөд]] || |- || [[Саруул засгийн хошуу (Дөрвөд Далай хан аймаг)|Зүүнгарын Дөрвөд аймгийн дундад өмнөд хошуу]] || 1754 || Ган || [[Дөрвөд]] || |- || [[Эрдэнэ засгийн хошуу (Дөрвөд Далай хан аймаг)|Зүүнгарын Дөрвөд аймгийн дундад доод хошуу]] || 1754 || Дашдондог || [[Дөрвөд]] || |- || [[Мэргэн засгийн хошуу (Дөрвөд Далай хан аймаг)|Зүүнгарын Дөрвөд аймгийн дундад хойд зүүн хошуу]] || 1754 || Гүншар || [[Дөрвөд]] || |- || [[Эетэй засгийн хошуу (Дөрвөд Далай хан аймаг)|Зүүнгарын Дөрвөд аймгийн дундад өмнөд зүүн хошуу]] || 1754 || Өвгөн || [[Дөрвөд]] || |- || [[Хурц засгийн хошуу (Дөрвөд Далай хан аймаг)|Зүүнгарын Дөрвөд аймгийн дундад хойд баруун хошуу]] || 1754 || Бар || [[Дөрвөд]] || |- || [[Баатар засгийн хошуу (Дөрвөд Далай хан аймаг)|Хойдын доод хойд хошуу]] || 1755 || Дамиран || [[Хойт|Хойд]] || |- |} ===Сайн заяатын баруун гарын чуулган=== [[Үнэн Зоригт Хан аймаг|Сайн заяатын баруун гарын чуулган]] нь 4 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Үнэн зоригт ханы хошуу (Үнэн Зоригт Хан аймаг)|Баруунгарын Дөрвөд аймгийн өмнөд хошуу]] || 1754 || Цэрэнубаши || [[Дөрвөд]] || |- || [[Бишрэлт засгийн хошуу (Үнэн Зоригт Хан аймаг)|Баруунгарын Дөрвөд аймгийн өмнөд баруун этгээдийн хошуу]] || 1754 || Гандорж || [[Дөрвөд]] || |- || [[Ерөөлт засгийн хошуу (Үнэн Зоригт Хан аймаг)|Баруунгарын Дөрвөд аймгийн дундад өмнөд хошуу]] || 1754 || Гэндэн || [[Дөрвөд]] || |- || [[Сүжигт засгийн хошуу (Үнэн Зоригт Хан аймаг)|Хойдын доод өмнөд хошуу]] || 1755 || Лувсан || [[Хойт|Хойд]] || |- |} ===Үнэн сүсэгтийн чуулган=== ====Үнэн сүсэгтийн дорнод замын чуулган==== [[Шинжаан]]ы [[Хуучин торгууд аймгийг Үнэн сүсэгтийн дорнод замын чуулган]] (Илийн дорно зам) нь 2 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Үнэн сүжигтийн дорно замын чуулганы хуучин торгуудын баруун хошуу]] || 1771 || Бамбар || Жаргалант Торгууд (дорнод замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн дорно замын чуулганы хуучин торгуудын зүүн хошуу]] || 1771 || Цэвдэн || Жаргалант Торгууд (дорнод замын [[Хуучин торгууд]]) || |- |} ====Үнэн сүсэгтийн өрнөд замын чуулган==== [[Шинжаан]]ы [[Хуучин торгууд аймгийг Үнэн сүсэгтийн өрнөд замын чуулган]] (Илийн өрнөд зам) нь 1 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Үнэн сүжигтийн өрнөд замын чуулганы хуучин торгуудын хошуу]] || 1771 || Момонт || Жин хэ орчмын Торгууд (өрнөд замын [[Хуучин торгууд]]) || |- |} ====Үнэн сүсэгтийн өмнөд замын чуулган==== [[Шинжаан]]ы [[Хуучин торгууд аймгийг Үнэн сүсэгтийн өмнөд замын чуулган]] (Илийн өмнөд зам) нь 4 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Үнэн сүжигтийн өмнөд замын чуулганы хуучин торгуудын хошуу]] || 1771 || [[Убаши]] || Хар Сайрын Торгууд (өмнөд замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн өмнөд замын чуулганы хуучин торгуудын дундад хошуу]] || 1771 || Эмгэн убаши || Хар Сайрын Торгууд (өмнөд замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн өмнөд замын чуулганы хуучин торгуудын баруун хошуу]] || 1771 || Баяжих || Хар Сайрын Торгууд (өмнөд замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн өмнөд замын чуулганы хуучин торгуудын зүүн хошуу]] || 1771 || Бэр хашиха || Хар Сайрын Торгууд (өмнөд замын [[Хуучин торгууд]]) || |- |} ====Үнэн сүсэгтийн умард замын чуулган==== [[Шинжаан]]ы [[Хуучин торгууд аймгийг Үнэн сүсэгтийн умард замын чуулган]] (Илийн умарт зам) нь 3 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Үнэн сүжигтийн умарт замын чуулганы хуучин торгуудын хошуу]] || 1771 || Цэвэгдорж || Ховог сайрын Торгууд (умард замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн умарт замын чуулганы хуучин торгуудын баруун хошуу]] || 1785 || Гүнгээцэрэн || Ховог сайрын Торгууд (умард замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн умарт замын чуулганы хуучин торгуудын зүүн хошуу]] || 1785 || Агсахал || Ховог сайрын Торгууд (умард замын [[Хуучин торгууд]]) || |- |} ===Чин сэтгэлтийн чуулган=== [[Ховдын хязгаар|Ховдын]] [[Чин сэтгэлтийн чуулган]] нь 2 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Жаргалант торгуудын баруун хошуу]] || 1771 || Шээрэн || [[Шинэ Торгууд]] || |- || [[Жаргалант торгуудын зүүн хошуу]] || 1771 || Шар хүүхэн || [[Шинэ Торгууд]] || |- |} ===Бат сэтгэлтийн чуулган=== [[Шинжаан]]ы [[Бат сэтгэлтийн чуулган]] (Илийн дундад зам) нь 3 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Бат сэтгэлтийн чуулганы Хошуудын хошуу]] || 1771 || Гүнгээ || Дундад замын [[Хошууд]] || 1797 онд хүчингүй болсон |- || [[Бат сэтгэлтийн чуулганы Хошуудын дундад хошуу]] || 1771 || Яримпил || Дундад замын [[Хошууд]] || |- || [[Бат сэтгэлтийн чуулганы Хошуудын баруун хошуу]] || 1771 || Нохай || Дундад замын [[Хошууд]] || |- || [[Бат сэтгэлтийн чуулганы Хошуудын зүүн хошуу]] || 1775 || Баярлах || Дундад замын [[Хошууд]] || |- |} ===Хөхнуурын зүүн гарын чуулган=== [[Дээд монголчууд]]ын [[Хөхнуурын зүүн гарын чуулган]] нь 12 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Хошуудын баруун өмнөд хошуу]] || 1771 || Цэвээнравдан || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын баруун хойд хошуу]] || 1716 || Даян || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын умард зүүн гаран хошуу]] || 1711 || Сономдаш || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын өмнөд баруун гаран адаг хошуу]] || 1711 || Лувзандаржаа || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын өмнөд зүүн гаран хойд хошуу]] || 1671 || Галдандаш || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын өмнөд баруун гарын хойд хошуу]]|| 1723 || Сономдаш || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын умард өмнө хошуу]] || 1711 || Цэрэн || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын умард баруун адаг хошуу]] || 1725 || Дамринсэвдэн || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын умард зүүн адаг хошуу]] || 1725 || Ишдоржжав || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Торгуудын баруун хошуу]] || 1725 || Сэтэрбум || [[Дээд монголчууд]]ын [[Торгууд]] || |- || [[Торгуудын өмнөд хойд хошуу]] || 1724 || Данзан || [[Дээд монголчууд]]ын [[Торгууд]] || |- || [[Хошуудын баруун баруун гарын дундад хошуу]]|| 1725 || Цэрэннамжил || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- |} ===Хөхнуурын баруун гарын чуулган=== [[Дээд монголчууд]]ын [[Хөхнуурын баруун гарын чуулган]] нь 12 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Цоросын өмнөд баруун гарын тэргүүн хошуу]] || 1703 || Сэвдэнжал || [[Дээд монголчууд]]ын [[Цорос]] || |- || [[Хошуудын өмнөд зүүн гаран тэргүүн хошуу]] || 1704 || Гомбо || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын өмнөд зүүн гаран адаг хошуу]] || 1698 || Намжил || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын умард баруун гаран хошуу]] || 1723 || Цэрэндондов || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Цоросын умард дундад хошуу]] || 1716 || Равдан || [[Дээд монголчууд]]ын [[Цорос]] || |- || [[Хойдын өмнө хошуу]] || 1725 || Гүнгэ || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хойт|Хойд]] || |- || [[Хошуудын баруун баруун гаран өмнөд хошуу]] || 1716 || Равдан || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын баруун зүүн гаран хойд хошуу]] || 1725 || Харгас || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын зүүн дээд хошуу]] || 1725 || Жаб || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын баруун баруун гарын хойд хошуу]] || 1725 || Сэвдэн бошигт || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Торгуудын өмнөд дундад хошуу]] || 1725 || Сономравдандорж || [[Дээд монголчууд]]ын [[Торгууд]] || |- || [[Халхын өмнөд баруун хошуу]] || 1765 || Дашдондов || [[Дээд монголчууд]]ын [[Халх]] || |- |} ===Чуулгангүй=== {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Харьяалан захирах манж сайд || Аймаг || Тайлбар |- || [[Алшаа хошуу|Алашаагийн өөлд хошуу]] || 1697 || Хороли || Шанси-Ганьсугийн бүгдийг захирагч сайд (陝甘總督) || Алашаагийн [[Хошууд]] || |- || [[Эзнээ хошуу|Эзнээ голын торгууд хошуу]] || 1704 || Аравжир || Шанси-Ганьсугийн бүгдийг захирагч сайд (陝甘總督) || [[Торгууд]] || |- || [[Хошуудын өмнөд тэргүүн хошуу]] || 1701 || Цагаанданзан || Шининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || Шар мөрөны өмнөд хэсэг 5 хошуу (河南五旗) |- || [[Хошуудын өмнөд баруун гаран дундад хошуу]] || 1720 || Равданжамц || Шининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || Шар мөрөны өмнөд хэсэг 5 хошуу (河南五旗) |- || [[Хошуудын өмнөд зүүн гаран дундад хошуу]] || 1731 || Цагаанравдан || Шининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || Шар мөрөны өмнөд хэсэг 5 хошуу (河南五旗) |- || [[Хошуудын өмнөд зүүн гаран дэд хошуу]] || 1746 || Цэрэндорж || Шининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || 1806 онд хүчингүй болсон |- || [[Торгуудын өмнө өмнөд хошуу]] || 1731 || Даржаа || Шининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) || [[Дээд монголчууд]]ын [[Торгууд]] || Шар мөрөны өмнөд хэсэг 5 хошуу (河南五旗) |- || [[Цагаан номун ханы хошуу]] || ? || [[Цагаан номун хан хутагт]] || Шининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) || [[Дээд монголчууд]]ын Цагаан номун хан хутагтын шавь || Шар мөрөны өмнөд хэсэг 5 хошуу (河南五旗) |- || [[Шинэ хошуудын засгийн хошуу]] || 1771 || Буянхишиг || [[Ховдын манж сайдын газар]] || [[Шинэ Хошууд]] || |- |} ==Эшлэл== {{reflist}} * {{cite book|title=ǰarliγ-iyar toγtaγaγsan γadaγadu mongγol qotong ayimaγ-un wang güng-üd-ün iledkel šastir (degedü, dumdadu, dooradu)|publisher=Öbör mongγol-un arad-un keblel-ün qoriy-a|location=Kökeqota|author1=Borǰigin Mönggündalai|year=2006|isbn=7-204-02492-3|language=mn}} * [[:zh:s:清史稿/卷209|清史稿/卷209]], [[:zh:s:清史稿/卷210|清史稿/卷210]], [[:zh:s:清史稿/卷211|清史稿/卷211]] * [[:zh:s:欽定外藩蒙古回部王公表傳 (四庫全書本)|欽定外藩蒙古回部王公表傳 (四庫全書本)]] * {{cite web|title = 光緒朝 《欽定大清會典事例三》 卷九百六十七~卷九百七十二|url=https://fhac.com.cn/fulltext_detail/1/1 | website=[[First Historical Archives of China]]|language=zh }} ==Мөн үзэх== *[[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улсын засаг захиргааны нэгж]] [[Ангилал:Манжийн үеийн Монгол]] [[Ангилал:Өвөр Монголын түүх]] [[Ангилал:Монголын засаг захиргааны гишүүнчлэл]] nn1l4ys9udrr74o92vn5igknf5xig1h 0 145660 851677 2026-03-28T12:33:06Z Enkhjargalan Erdene 103463 Хуудас үүсгэв: "[[File:Arts Centre Spire Pano, Melbourne, jjron, 29.09.2010.jpg|thumb|Мельбурны Урлагийн Төв-ийн шовх орой (спайр)]] Анх “Victorian Arts Centre” гэж нэрлэгдэж байсан энэ төв нь Australia дахь хамгийн том, хамгийн их ачаалалтай тайзны урлагийн цогцолбор юм. Энэ нь Melbourne хотын Southbank дахь урлагийн бүсэд..." 851677 wikitext text/x-wiki [[File:Arts Centre Spire Pano, Melbourne, jjron, 29.09.2010.jpg|thumb|Мельбурны Урлагийн Төв-ийн шовх орой (спайр)]] Анх “Victorian Arts Centre” гэж нэрлэгдэж байсан энэ төв нь Australia дахь хамгийн том, хамгийн их ачаалалтай тайзны урлагийн цогцолбор юм. Энэ нь Melbourne хотын Southbank дахь урлагийн бүсэд байрладаг бөгөөд 162 метр өндөр ган шовх орой (spire)-гоороо амархан танигддаг. Энэ нь хотын тэнгэрийн шугамын нэгэн бэлгэ тэмдэг болсон. Энэхүү цогцолбор нь газар доорх хэд хэдэн театр болон тусдаа байрлах Hamer Hall концертын танхимаас бүрддэг. Барилгын ажил 1973 онд эхэлж, үе шаттайгаар дууссан бөгөөд концертын танхим 1982 онд, гол театрын цогцолбор 1984 онд ашиглалтад орсон. Зураг төслийг архитектор Roy Grounds удирдан боловсруулсан бөгөөд дотоод заслыг дараа нь John Truscott хийж, алтлаг бүрмэл (gold leaf), хилэн зэрэг материалыг ашиглан театрын тансаг уур амьсгалыг бүрдүүлсэн. Гол барилгад State Theatre байрладаг бөгөөд дэлхийн хамгийн том тайзнуудын нэгтэй, 2000 гаруй хүний суудалтай. Энд ихэвчлэн том хэмжээний дуурь болон балетын тоглолтууд болдог. Мөн энэ барилгад драмын жүжигт ашиглагддаг Playhouse, туршилтын бүтээл болон жижиг тоглолтод зориулагдсан Fairfax Studio багтдаг. Hamer Hall нь Yarra голын дагуу байрладаг бөгөөд Melbourne Symphony Orchestra-ын гол концертын танхим юм. Энэ нь гараар будсан алтлаг өнгийн ханатай өвөрмөц дотоод засалтай. ira2ionrckw61iark3d6qs1lkuwvwqi 0 145661 851682 2026-03-28T13:14:42Z ~2026-19258-41 103540 niggeruud 851682 wikitext text/x-wiki Lalar atljovhpnefd7w96tyh6quxgu67z5bv 851683 851682 2026-03-28T13:14:53Z MathXplore 81917 Requesting deletion 851683 wikitext text/x-wiki {{delete|Test page}}Lalar okipso25slxmseghtlqj338j99juwhc 0 145662 851694 2026-03-28T15:23:47Z ~2026-19291-78 103542 Хуудас үүсгэв: "'''Аула Симфониа Жакарта''' нь Индонез улсын Жакарта хотын Кемаяоран дүүрэгт байрладаг, 1200 хүний суудалтай концертын танхим юм. Энэхүү танхим нь Индонезийн Реформд Миллениум Төв (Reformed Millennium Center Indonesia) цогцолборын нэг хэсэг бөгөөд уг цогцолборт томоохон сүм..." 851694 wikitext text/x-wiki '''Аула Симфониа Жакарта''' нь Индонез улсын Жакарта хотын Кемаяоран дүүрэгт байрладаг, 1200 хүний суудалтай концертын танхим юм. Энэхүү танхим нь Индонезийн Реформд Миллениум Төв (Reformed Millennium Center Indonesia) цогцолборын нэг хэсэг бөгөөд уг цогцолборт томоохон сүм, уран зургийн галерей, номын сан, сургууль болон теологийн коллеж багтдаг. Танхимын ерөнхий удиач болон уран сайхны удирдагчаар Индонезийн Реформд Евангелийн Сүмийн номлогч '''Стефен Тонг''' ажилладаг байна. Харин Америкийн иргэншил бүхий Индонез-Хятад гаралтай '''Яхья Линг''' уран сайхны зөвлөхөөр нь ажилладаг. Тус танхимд зөвхөн Барууны сонгодог хөгжим гүйцэтгээд зогсохгүй Бали арлын үндэсний гамелан хөгжмийн тоглолтууд ч мөн зохиогддог. Мөн энд "Casavant Frères" компанид үйлдвэрлэсэн, Индонезийн хамгийн том бадралт баг бишгүүр байрладаг. '''Түүх''' Аула Симфониа Жакарта нь 2009 онд албан ёсоор үүд хаалгаа нээсэн бөгөөд засгийн газрын ямар ч санхүүжилтгүйгээр байгуулагдсан юм. Энэхүү танхимд орон нутгийн болон олон улсын нэр хүндтэй хөгжимчид хүрэлцэн ирж тоглолтоо толилуулдаг байна. sxv11nhpkru8f3oftc4b5a6kztespo2 0 145663 851695 2026-03-28T15:31:25Z ~2026-19291-78 103542 Хуудас үүсгэв: "Итгэмжлэлгүй санал буюу итгэлийн санал (эсвэл эсрэгээр нь итгэмжлэлийн санал буюу итгэлийн санал) нь хэлэлцүүлэгч хуралдаанд (ихэвчлэн хууль тогтоох байгууллагад) тавигдах санал бөгөөд уг саналд хариу санал хураах бөгөөд энэ нь албан тушаалтан (ихэвчлэ..." 851695 wikitext text/x-wiki Итгэмжлэлгүй санал буюу итгэлийн санал (эсвэл эсрэгээр нь итгэмжлэлийн санал буюу итгэлийн санал) нь хэлэлцүүлэгч хуралдаанд (ихэвчлэн хууль тогтоох байгууллагад) тавигдах санал бөгөөд уг саналд хариу санал хураах бөгөөд энэ нь албан тушаалтан (ихэвчлэн гүйцэтгэх эрх мэдлийн байгууллагын тэргүүн) албан тушаалаа эзлэхэд тохиромжтой эсэхийг шийддэг. Итгэмжлэлгүй санал нь парламентын системийн үндсэн хуулийн чухал элемент бөгөөд энэ системд засгийн газар/гүйцэтгэх эрх мэдэл мандатынхаа хугацаанд хууль тогтоох байгууллагын олонхийн дэмжлэгийг (эсвэл дор хаяж эсэргүүцэлгүйг) хүлээн авч үргэлжилдэг. Системүүд ялгаатай байдаг: ийм санал ерөнхий сайд эсрэг, засгийн газар эсрэг (энэ нь олонхийн засгийн газар эсвэл цөөнхийн засгийн газар/коалицийн засгийн газар байж болно), тус тусын сайд нар эсрэг, бүхэлд нь сайд нарын зөвлөл эсрэг, эсвэл дээрх хэд хэдэн хэлбэрийн хослол эсрэг чиглүүлж болох эсэхэд. Сайд нарын зөвлөлийг буруутгах санал нь итгэмжлэлгүй саналаас ялгаатай. Парламентын системд итгэмжлэлгүй санал нь ерөнхий сайд болон сайд нарын зөвлөл огцроход хүргэдэг, эсвэл хэрэгжиж буй үндсэн хуулийн журамаас хамаарч, шуурхай сонгууль явуулж засгийн газрыг солих боломжтой. Сайд нарын зөвлөлийг буруутгах саналын талд өгсөн санал нь үндсэн хуулийн хүчин төгөлдөр бус эс зөвшөөрөх илэрхийлэл юм; буруутгах санал нь тус тусын сайд эсвэл сайд нарын бүлэг эсрэг чиглүүлж болно. Улсын үндсэн хуулиас хамаарч, итгэмжлэлгүй санал нь бүхэлд нь сайд нарын зөвлөл эсрэг чиглүүлж болно. 6elmihf32o0bkvvbslx7icemru42pue 0 145664 851712 2026-03-28T17:43:16Z С.Сүх-Очир 103546 Чингис хаан 10 нь хүүтэй байсан 851712 wikitext text/x-wiki Хүлгэн Үрүчи Цаган Харачар мэргэн Хархаду баатар Чахур ndfikznthatn8uz1km39x0j6qdnovna 0 145665 851713 2026-03-28T17:45:33Z С.Сүх-Очир 103546 Чингис хааны хатад 851713 wikitext text/x-wiki Есүй Есүйгэн Хулан 0s0hviz48950811hq5e4e09h5uet0cf 0 145666 851715 2026-03-28T20:48:36Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Германы Социал-демократ нам]] to [[Германы Социал Демократ Нам]] 851715 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Германы Социал Демократ Нам]] otq3jz9w9uwazes18bbksa3sz9eo0c6 0 145667 851722 2026-03-28T21:46:05Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Делигийн их сургууль]] to [[Делийн их сургууль]] 851722 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Делийн их сургууль]] kp6v5jw14435ce7s8uo5keaxp0b5boc 10 145668 851723 2026-03-28T21:50:16Z Enkhsaihan2005 64429 [[Загвар:Death date and age2]] руу чиглүүлэгдлээ 851723 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Загвар:Death date and age2]] qwdvera6o2baz6i6vun8p4jz1ht3nyf 10 145669 851726 2026-03-28T21:53:12Z Enkhsaihan2005 64429 [[Загвар:Инфобокс албан тушаалтан]] руу чиглүүлэгдлээ 851726 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Загвар:Инфобокс албан тушаалтан]] fmse9nenzk5sq5pbb4lqg1bf2b7mm4i 0 145670 851754 2026-03-29T04:23:30Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:USAF F-16A F-15C F-15E Desert Storm edit2.jpg|thumb]] '''Цөлийн шуурга''' '''ажиллагаа''' ([[Англи хэл|англи.]] ''Operation Desert Storm'') — [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]]-ын удирдсан олон улсын эвслийн Ирак болон түүнийг эзэлсэн Кувейтэд явуулсан цэргийн ажиллагаа бөгөөд Кувейтийг чөлөөлөх..." 851754 wikitext text/x-wiki [[Файл:USAF F-16A F-15C F-15E Desert Storm edit2.jpg|thumb]] '''Цөлийн шуурга''' '''ажиллагаа''' ([[Англи хэл|англи.]] ''Operation Desert Storm'') — [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]]-ын удирдсан олон улсын эвслийн Ирак болон түүнийг эзэлсэн Кувейтэд явуулсан цэргийн ажиллагаа бөгөөд Кувейтийг чөлөөлөх зорилготой байсан бөгөөд энэ нь 1990-1991 оны Персийн булангийн дайны үеэр Иракийн армийг ялагдалд хүргэсэн юм. == Ажиллагааны төлөвлөгөө == [[Файл:DesertStormMap v2.svg|thumb|519x519px|Ажиллагааны үйл явцын газрын зураг]] Ирак Кувейтэд халдсаны дараахан АНУ-ын Штабын дарга нарын нэгдсэн командлал болон АНУ-ын Төв командлалын Ерөнхий командлагчийн төв Кувейтийг чөлөөлж, Иракийн зэвсэгт хүчнийг ялах ажиллагааны төлөвлөгөө боловсруулсан. Энэхүү төлөвлөгөө нь анх 1980-аад онд боловсруулсан "агаарын-газрын ажиллагаа"-ны концепц дээр суурилсан байв. "Цөлийн шуурга" гэсэн код нэртэй уг ажиллагааг хоёр үе шаттайгаар явуулах ёстой байв. Агаарын довтолгооны ажиллагааны '''эхний үе шат''' нь Ирак, Кувейтийн гол бай, цэргүүдэд томоохон цохилт өгөх, агаарын довтолгооноос хамгаалах системийг дарах, агаарын давуу байдлыг олж авах, төрийн болон цэргийн командлал, хяналтын системийг тасалдуулах, Иракийн өмнөд хэсэгт хамгийн их хохирол учруулахаар төлөвлөгдсөн байв. '''Хоёр дахь үе шат''' болох агаарын-газрын ажиллагаа нь Кувейт болон Иракийн өмнөд хэсэгт байрлах Иракийн зэвсэгт хүчнийг хэсэг хэсгээр нь бүслэн устгах, хажуугийн хуурай замын болон тэнгисийн цэргийн хүчийг ашиглан, мөн ар талд олон тооны үйл ажиллагааны болон тактикийн довтолгооны хүчийг нэгэн зэрэг буулгах зорилготой байв. Төлөвлөгөөнд байлдааны ажиллагааны үндсэн үе шатуудад ямар ч хугацааны хязгаарлалт тогтоогоогүй бөгөөд ажиллагааны нийт амжилт нь анхны томоохон пуужин, агаарын цохилтын үр дүнгээс шууд хамааралтай байв. == Ажиллагааны явц == Олон үндэстний хүчний командлал нь 2000 гаруй нисэх онгоц, хоёроос гурван сарын байлдааны ажиллагааны хэрэгцээг хангах хангалттай ар талын хангамж бүхий хүчирхэг агаарын цэргийн хүчин байгуулж чадсан. Агаарын цэргийн хүчинд 20 B-52 стратегийн бөмбөгдөгч онгоц, 1700 гаруй тактикийн онгоц, 450 хүртэлх тээвэрлэгч онгоц багтсан байв. Мөргөлдөөний бүсэд дахин байршуулсан үндэсний агаарын цэргийн анги нэгтгэл, бүрэлдэхүүнийг нэг агаарын хүчинд нэгтгэж, АНУ-ын Агаарын цэргийн хүчний 9-р Агаарын цэргийн хүчинд захируулсан. 9-р Агаарын цэргийн армийн штаб дээр (дэслэгч генерал Чак Хорнерын удирдлага дор) нэгдсэн төв агаарын командлал болох Синсенткомыг байгуулсан. Олон үндэстний хүчний Хуурай замын хүчин нь 16 дивиз (800,000 хүртэлх албан хаагч), 4000 гаруй танк, 3700 гаруй их буу, миномётоос бүрдсэн. Армийн нисэх хүчин ойролцоогоор 2000 байлдааны нисдэг тэрэгтэй байв. Олон үндэстний хүчний Тэнгисийн цэргийн хүчин 170 хүртэлх хөлөг онгоцтой байв. Холбоотны хуурай замын гол хүч Саудын Арабын зүүн хойд хэсэгт төвлөрсөн байв. Саудын Арабын зэвсэгт хүчний дэвшилтэт анги, дэд ангиуд Америкийн корпус, дивизийн хүчийг хамрахын зэрэгцээ Кувейт, Ирак болон төвийг сахисан бүсийн хил дагуу 350-400 км хүртэлх фронтын дагуу байрлаж байв. Үйл ажиллагааны хувьд чухал зам, далайн боомт, газрын тос олборлодог газруудыг хамарсан гол хүчнүүд хилээс 25-50 км зайд төвлөрсөн байжээ. 1991 оны 1-р сарын 16-ны үдэш АНУ-ын удирдсан эвсэл бэлэн байдалд орсон. 1991 оны 1-р сарын 17-19-ний хооронд АНУ-ын олон улсын хүчин Ирак даяар (голчлон шөнийн цагаар) томоохон цуврал агаарын цохилт хийсэн. Агаарын цохилт шөнөдөө нэг сар орчим үргэлжилсэн. Үйл ажиллагааны үеэр ойролцоогоор 4700 удаа байлдааны нислэг үйлдсэн (стратегийн нисэх онгоцоор 80 гаруй, тактикийн нисэх онгоцоор 4000 гаруй, тээвэрлэгч онгоцоор 600 орчим). Үйл ажиллагааны үр дүнд агаарын давуу байдлыг хадгалж, олон тооны цэргийн болон иргэний байг устгасан байна. == Үр дүн == Удаан үргэлжилсэн агаарын довтолгоо болон хэдэн өдрийн хуурай замын ажиллагааны дараа олон улсын хүчин ялалт байгуулав. Ирак Кувейтийг чөлөөлж, мөргөлдөөнтэй холбоотой НҮБ-ын Аюулгүй байдлын зөвлөлийн бүх тогтоолыг хүлээн зөвшөөрөхөөс өөр аргагүй болсон. Эвслийн хүчин ажиллагаа дуусахад Иракийн пуужингийн довтолгоог бүрэн зогсоож чадаагүй юм. "Цөлийн шуурга" ажиллагааны үеэр Иракийн пуужингийн хүчин 93 SCUD ангиллын баллистик пуужин, 86 LUNA-M баллистик пуужин, 2274 Astros олон пуужин харвасан байдаг. gko0qz8t2bxnr4ja17e48ean7vgzhjo 851759 851754 2026-03-29T04:56:19Z Avirmed Batsaikhan 53733 851759 wikitext text/x-wiki [[Файл:USAF F-16A F-15C F-15E Desert Storm edit2.jpg|thumb]] '''Цөлийн шуурга''' '''ажиллагаа''' ([[Англи хэл|англи.]] ''Operation Desert Storm'') — [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]]-ын удирдсан олон улсын эвслийн [[Ирак]] болон түүнийг эзэлсэн [[Кувейт|Кувейтэд]] явуулсан цэргийн ажиллагаа бөгөөд Кувейтийг чөлөөлөх зорилготой байсан бөгөөд энэ нь 1990-1991 оны [[Персийн булангийн дайн|Персийн булангийн дайны]] үеэр Иракийн армийг ялагдалд хүргэсэн юм. == Ажиллагааны төлөвлөгөө == [[Файл:DesertStormMap v2.svg|thumb|519x519px|Ажиллагааны үйл явцын газрын зураг]] Ирак Кувейтэд халдсаны дараахан АНУ-ын Штабын дарга нарын нэгдсэн командлал болон АНУ-ын Төв командлалын Ерөнхий командлагчийн төв Кувейтийг чөлөөлж, Иракийн зэвсэгт хүчнийг ялах ажиллагааны төлөвлөгөө боловсруулсан. Энэхүү төлөвлөгөө нь анх 1980-аад онд боловсруулсан "агаар-газрын ажиллагаа"-ны концепц дээр суурилсан байв. "Цөлийн шуурга" гэсэн код нэртэй уг ажиллагааг хоёр үе шаттайгаар явуулах ёстой байв. Агаарын довтолгооны ажиллагааны '''эхний үе шат''' нь Ирак, Кувейтийн гол бай, цэргүүдэд томоохон цохилт өгөх, агаарын довтолгооноос хамгаалах системийг дарах, агаарын давуу байдлыг олж авах, төрийн болон цэргийн командлал, хяналтын системийг тасалдуулах, Иракийн өмнөд хэсэгт хамгийн их хохирол учруулахаар төлөвлөгдсөн байв. '''Хоёр дахь үе шат''' болох агаарын-газрын ажиллагаа нь Кувейт болон Иракийн өмнөд хэсэгт байрлах Иракийн зэвсэгт хүчнийг хэсэг хэсгээр нь бүслэн устгах, хажуугийн хуурай замын болон тэнгисийн цэргийн хүчийг ашиглан, мөн ар талд олон тооны үйл ажиллагааны болон тактикийн довтолгооны хүчийг нэгэн зэрэг буулгах зорилготой байв. Төлөвлөгөөнд байлдааны ажиллагааны үндсэн үе шатуудад ямар ч хугацааны хязгаарлалт тогтоогоогүй бөгөөд ажиллагааны нийт амжилт нь анхны томоохон пуужин, агаарын цохилтын үр дүнгээс шууд хамааралтай байв. == Ажиллагааны явц == Олон үндэстний хүчний командлал нь 2000 гаруй нисэх онгоц, хоёроос гурван сарын байлдааны ажиллагааны хэрэгцээг хангах хангалттай ар талын хангамж бүхий хүчирхэг агаарын цэргийн хүчин байгуулж чадсан. Агаарын цэргийн хүчинд 20 B-52 стратегийн бөмбөгдөгч онгоц, 1700 гаруй тактикийн онгоц, 450 хүртэлх тээвэрлэгч онгоц багтсан байв. Мөргөлдөөний бүсэд дахин байршуулсан үндэсний агаарын цэргийн анги нэгтгэл, бүрэлдэхүүнийг нэг агаарын хүчинд нэгтгэж, АНУ-ын Агаарын цэргийн хүчний 9-р Агаарын цэргийн хүчинд захируулсан. 9-р Агаарын цэргийн армийн штаб дээр (дэслэгч генерал Чак Хорнерын удирдлага дор) нэгдсэн төв агаарын командлал болох Синсенткомыг байгуулсан. Олон үндэстний хүчний Хуурай замын хүчин нь 16 дивиз (800,000 хүртэлх албан хаагч), 4000 гаруй танк, 3700 гаруй их буу, миномётоос бүрдсэн. Армийн нисэх хүчин ойролцоогоор 2000 байлдааны нисдэг тэрэгтэй байв. Олон үндэстний хүчний Тэнгисийн цэргийн хүчин 170 хүртэлх хөлөг онгоцтой байв. Холбоотны хуурай замын гол хүч Саудын Арабын зүүн хойд хэсэгт төвлөрсөн байв. Саудын Арабын зэвсэгт хүчний дэвшилтэт анги, дэд ангиуд Америкийн корпус, дивизийн хүчийг хамрахын зэрэгцээ Кувейт, Ирак болон төвийг сахисан бүсийн хил дагуу 350-400 км хүртэлх фронтын дагуу байрлаж байв. Үйл ажиллагааны хувьд чухал зам, далайн боомт, газрын тос олборлодог газруудыг хамарсан гол хүчнүүд хилээс 25-50 км зайд төвлөрсөн байжээ. 1991 оны 1-р сарын 16-ны үдэш АНУ-ын удирдсан эвсэл бэлэн байдалд орсон. 1991 оны 1-р сарын 17-19-ний хооронд АНУ-ын олон улсын хүчин Ирак даяар (голчлон шөнийн цагаар) томоохон цуврал агаарын цохилт хийсэн. Агаарын цохилт шөнөдөө нэг сар орчим үргэлжилсэн. Үйл ажиллагааны үеэр ойролцоогоор 4700 удаа байлдааны нислэг үйлдсэн (стратегийн нисэх онгоцоор 80 гаруй, тактикийн нисэх онгоцоор 4000 гаруй, тээвэрлэгч онгоцоор 600 орчим). Үйл ажиллагааны үр дүнд агаарын давуу байдлыг хадгалж, олон тооны цэргийн болон иргэний байг устгасан байна. == Үр дүн == Удаан үргэлжилсэн агаарын довтолгоо болон хэдэн өдрийн хуурай замын ажиллагааны дараа олон улсын хүчин ялалт байгуулав. Ирак Кувейтийг чөлөөлж, мөргөлдөөнтэй холбоотой [[НҮБ-ын Аюулгүйн Зөвлөл|НҮБ-ын Аюулгүйн зөвлөлийн]] бүх тогтоолыг хүлээн зөвшөөрөхөөс өөр аргагүй болсон. Эвслийн хүчин ажиллагаа дуусахад Иракийн пуужингийн довтолгоог бүрэн зогсоож чадаагүй юм. "Цөлийн шуурга" ажиллагааны үеэр Иракийн пуужингийн хүчин 93 SCUD ангиллын [[баллистик пуужин]], 86 LUNA-M баллистик пуужин, 2274 Astros олон пуужин харвасан байдаг. phw1mxa0lcen42xgha66adb15145bou 0 145671 851776 2026-03-29T06:26:00Z Saruul 04 37290 Saruul 04 moved page [[Монгол Улсын Засгийн Газар]] to [[Монгол Улсын Засгийн газар]]: Misspelled title 851776 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Монгол Улсын Засгийн газар]] q29ox3i60qxs02yhe2nsynromi7d0wd 0 145672 851777 2026-03-29T06:43:46Z Enhhuslennn 103524 Хуудас үүсгэв: "Монумент-Националь театр нь Квебек мужийн Монреаль хотод одоог хүртэл үйл ажиллагаа явуулж буй хамгийн эртний урлагийн театр бөгөөд Канадын үндэсний түүхэн дурсгалт газар юм. 1893 онд нээгдсэн энэхүү барилгыг "Сент-Жан-Батист" нийгэмлэг Франц-Канадчуудын..." 851777 wikitext text/x-wiki Монумент-Националь театр нь Квебек мужийн Монреаль хотод одоог хүртэл үйл ажиллагаа явуулж буй хамгийн эртний урлагийн театр бөгөөд Канадын үндэсний түүхэн дурсгалт газар юм. 1893 онд нээгдсэн энэхүү барилгыг "Сент-Жан-Батист" нийгэмлэг Франц-Канадчуудын соёл, нийгмийн төв болгон барьжээ. Барилгын зураг төслийг архитектор Перро, Меснард, Венн нар Наполеоны үеийн "Хоёрдугаар эзэнт гүрний" хэв маягаар гаргасан бөгөөд чулуун нүүрэн тал, олон талт зориулалтаар ашиглаж болох дотоод засалтай. 20-р зууны турш энэ театр нь идиш театр, варьете тоглолтоос эхлээд улс төрийн цуглаан, Монреаль дахь анхны кино үзүүлбэрүүд хүртэлх төрөл бүрийн энтертайнмент үйл ажиллагааны зангилаа байв. Түүний тайзан дээр Эдит Пиаф, Эмма Албани зэрэг домогт эрхэмүүд гарч байжээ. 1970-аад онд тус театрыг Канадын Үндэсний театрын сургууль өөрийн мэдэлд авснаар ирээдүйн жүжигчин, дизайнеруудыг бэлтгэх сургалтын бааз болгон хадгалж үлджээ. 1990-ээд оны томоохон засвар шинэчлэлтээр түүхэн өнгө төрхийг нь хэвээр үлдээж, байгууламжийг орчин үеийн болгосон байна. Одоо тус цогцолборт 800 хүний суудалтай уламжлалт Людгер-Дювернейн танхим болон уян хатан "хар хайрцаг" хэлбэрийн Студи Ж.-Альфонс-Десилет танхим багтдаг. Монреалийн соёлын дүүрэг болох "Quartier des Spectacles"-ийн төвд байрлах Монумент-Националь нь мэргэжлийн бүтээлүүд, кино наадам, оюутны тоглолтуудыг зохион байгуулж, хотын соёлын амьдралын идэвхтэй хэсэг байсаар байна. Энэ нь Квебекийн соёлын өнгөрсөн үе болон урлагийн ирээдүйг холбосон чухал хэлхээ юм. dgr0sxlk0e0qfi3x5e0ua98n6prpbul 0 145673 851789 2026-03-29T09:26:05Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Мари Франсуа Сади Карно]] to [[Сади Карно (улс төрч)]] 851789 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Сади Карно (улс төрч)]] 4sy1nx5lwuh4y1y3xccz0jw1fxnwrum