Википедиа mnwiki https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D2%AF%D2%AF%D1%80_%D1%85%D1%83%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%81 MediaWiki 1.46.0-wmf.21 first-letter Медиа Тусгай Хэлэлцүүлэг Хэрэглэгч Хэрэглэгчийн яриа Википедиа Википедиагийн хэлэлцүүлэг Файл Файлын хэлэлцүүлэг МедиаВики МедиаВикигийн хэлэлцүүлэг Загвар Загварын хэлэлцүүлэг Тусламж Тусламжийн хэлэлцүүлэг Ангилал Ангиллын хэлэлцүүлэг TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk Шатдаг занар 0 7045 851832 851445 2026-03-29T16:42:44Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 851832 wikitext text/x-wiki [[Файл:Oilshale.jpg|thumb|Шатдаг занараар гал түлж буй нь]] [[Файл:OilShaleEstonia.jpg|thumb]] [[Файл:OilShaleFossilsEstonia.jpg|thumb]] '''Шатдаг занар''' нь органик бодисын ([[кероген]]) өндөр агуулга бүхий нарийн ширхэгтэй [[чулуу|тунамал чулуулаг]] юм. Шатдаг занараас [[газрын тос|түүхий газрын тостой]] төстэй найрлага бүхий шингэн [[нүүрсустөрөгч]] гарган авч болно. Шатдаг занар нь геологийн нэр томъёоны хувьд [[занар]]аас өөр чулуулаг бөгөөд, шатдаг занараас гарган авсан тос нь газрын тосноос бага зэрэг ялгаатай байна<ref name=wec74>WEC (2004), p. 74</ref>. Шатдаг занар нь харьцангуй өргөн тархалттай [[ашигт малтмал]] бөгөөд томоохон ордууд [[АНУ]], [[Бразил]], [[БНХАУ]], [[Эстони]]д байдаг. Дэлхийн шатдаг занарын нөөц (газрын тосонд шилжүүлсэн нөөц) 2.8–3.3 трилион (2.8–3.3&nbsp;x&nbsp;10<sup>12</sup>) [[баррель]] байна<ref name=wec101>WEC (2007), p. 101-102</ref><ref name=aeo2006>{{cite paper | title = Annual Energy Outlook 2006 | publisher = [[Energy Information Administration]] | date = February 2006 | url = http://www.eia.doe.gov/oiaf/aeo/pdf/0383(2006).pdf | format = PDF | accessdate = 2007-06-22}} </ref><ref name=andrews>{{cite paper | last = Andrews | first = Anthony | title = Oil Shale: History, Incentives, and Policy | publisher = Congressional Research Service | date = [[2006-04-13]] | url = http://www.fas.org/sgp/crs/misc/RL33359.pdf | format = PDF | accessdate = 2007-06-25 }}</ref><ref name=unconventional> {{cite paper | title = NPR's National Strategic Unconventional Resource Model | publisher = [[United States Department of Energy]] | date = April 2006 | url = http://www.fossil.energy.gov/programs/reserves/npr/NSURM_Documentation.pdf | format = PDF | accessdate = 2007-07-09}}</ref>. Шатдаг занарыг нэрж (химийн аргаар боловсруулан) синтетик газрын тос, хий гарган авч болно. Энэ шингэн бүтээгдэхүүнийг "шатдаг занарын тос", "хий" гэж нэрлэнэ. Мөн шатдаг занарыг шууд түлш болгон хэрэглэж (шатааж) болохоос гадна химийн болон барилгын материалын түүхий эд болгон хэрэглэж болно<ref name=dyni> {{Cite paper | last =Dyni | first =John R. | title =Geology and resources of some world oil-shale deposits. Scientific Investigations Report 2005–5294 | publisher = U.S. Department of the Interior. U.S. Geological Survey | year = 2006 | url = http://pubs.usgs.gov/sir/2005/5294/pdf/sir5294_508.pdf | format=PDF | accessdate =2007-07-09}} </ref>. Газрын тосны нөөц шавхагдаж, үнэ ихээр нэмэгдэж буй өнөө үед шатдаг занар нь газрын тосыг орлох эрчим хүчний эх үүсвэр гэж тооцогдож байгаа болно<ref name=evi>{{Cite paper | title = Energy Security of Estonia | publisher = Estonian Foreign Policy Institute | date = September 2006 | url = http://www.evi.ee/lib/Security.pdf | format = PDF | accessdate = 2007-10-20 }}</ref><ref name=doe>{{Cite web | title = Oil Shale Activities | publisher = [[United States Department of Energy]] | url = http://www.fossil.energy.gov/programs/reserves/npr/NPR_Oil_Shale_Program.html | accessdate = 2007-10-20 | archive-date = 2007-08-13 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070813012953/http://www.fossil.energy.gov/programs/reserves/npr/NPR_Oil_Shale_Program.html | url-status = dead }}</ref>. == Эшлэл == {{reflist}} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Oil shale}} *[http://www.kirj.ee/oilshale/ Oil Shale. A Scientific-Technical Journal]. Estonian Academy Publishers. ISSN 0208-189X *[https://web.archive.org/web/20060925211118/http://energy.cr.usgs.gov/other/oil_shale/pubs_data.html Selected online oil shale publications by the U.S. Geological Survey] *[http://www.mrw.interscience.wiley.com/emrw/9783527306732/ueic/article/a18_101/current/html Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry article on oil shale]{{Dead link|date=Арван нэгдүгээр сар 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (requires registration). Retrieved on [[2007-08-04]] * {{cite book |name = Andersson |first = Astrid |name2 = Dahlman |first2 = Bertil |name3 = Gee |first3 = Sven |name4 = Snäll |title = The Scandinavian Alum Shales |year = 1985 |pages = 49 |url = http://www.sgu.se/cgi-bin/egwcgi/53514/screen.tcl/name%3Dshow_record%26format%3Dbrief%26host%3Dgeoreg%26gattr1%3D%40attr+2%3D102%26entry1%3DThe+Scandinavian+Alum+Shales%26field1%3Dall%26logic1%3D%26attr1%3D%40attr+4%3D2%26page%3D1%26norec%3D1%26service%3Dsgu%26lang%3Deng |isbn = 9171583343 |accessdate = 2007-10-20 |archive-date = 2007-09-28 |archive-url = https://web.archive.org/web/20070928003624/http://www.sgu.se/cgi-bin/egwcgi/53514/screen.tcl/name%3Dshow_record%26format%3Dbrief%26host%3Dgeoreg%26gattr1%3D%40attr+2%3D102%26entry1%3DThe+Scandinavian+Alum+Shales%26field1%3Dall%26logic1%3D%26attr1%3D%40attr+4%3D2%26page%3D1%26norec%3D1%26service%3Dsgu%26lang%3Deng |url-status = dead }} *{{cite web |url=http://www.kirj.ee/oilshale/Est-OS.htm |title=Estonian oil shale |author=Mihkel Koel |date=1999 |accessdate=2007-10-20 |archive-date=2007-10-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071029040633/http://www.kirj.ee/oilshale/Est-OS.htm |url-status=dead }} *[https://web.archive.org/web/20080512001727/http://www.mines.edu/outreach/cont_ed/oilshale/index.html 27th Oil Shale Symposium] * {{cite web | author = Daniel Fine | Publisher = Heritage Foundation | title = Oil Shale: Toward a Strategic Unconventional Fuels Supply Policy | date = [[2007-03-08]] | url = http://www.heritage.org/Research/EnergyandEnvironment/hl1015.cfm | accessdate = 2007-10-20 | archive-date = 2007-10-20 | archive-url = https://web.archive.org/web/20071020200615/http://www.heritage.org/Research/EnergyandEnvironment/hl1015.cfm | url-status = dead }} * {{cite web | title = Statement Of Thomas Lonnie Assistant Director for Minerals, Realty & Resource Protection, Bureau of Land Management, U.S. Department of the Interior before the Senate Energy and Natural Resources Committee. Oversight Hearing on Oil Shale Development Efforts | date = [[2005-04-12]] | url = http://www.doi.gov/ocl/2005/OilShaleDev.htm | accessdate = 2007-10-20 | archive-date = 2007-10-25 | archive-url = https://web.archive.org/web/20071025141852/http://www.doi.gov/ocl/2005/OilShaleDev.htm | url-status = dead }} [[Ангилал:Шатдаг занар| ]] [[Ангилал:Тунамал чулуулаг]] {{Energy-stub}} {{Geology-stub}} {{Geologic-formation-stub}} 6te08u2s4pj92ipc7m1vey0r29ga85y Википедиа:Хэрэгцээт өгүүллүүд 4 7418 851871 851193 2026-03-30T08:50:33Z Sukhbaatar Batzorig 103581 Жүжигчин Батзоригын тухай 851871 wikitext text/x-wiki Жүжигчин Сүхбаатарын Батзоригнь Х Түц Продакшн, “Хэрмэл Крю” нэгдлийн жүжигчин бөгөөд жүжигчин, продюссераар ажилладаг.2007-2011 онд СУИС-г жүжигин мэргэжлээр төгсжээ. С.БАТЗОРИГИЙН УРАН БҮТЭЭЛИЙН ЖАГСААЛТ ТОГЛОСОН ДЭЛГЭЦИЙН БҮТЭЭЛҮҮД: 1. Зохиолч- Т.Бум-Эрдэнэ Найруулагч- Б.Гарамханд “Итгэл” УСК 2018 он Туслах дүр- Ганаа 2. Зохиолч- Л.Ариунболд Найруулагч- Л.Ариунболд “Академи ажиллагаа” УСК 2018 он Гол Дүр- Төгөлдөр 3. Зохиолч- Ц.Амартүвшин, Г.Жанчив Найруулагч- Ц.Амартүвшин “100 жилийн Эморол” УСК Туслах дүр- Ганбат 4. Зохиолч- Э.Чинзориг Найруулагч- Э.Чинзориг “Энгийн иргэн” УСК Гол Дүр- Ганаа 5. Зохиолч- Н.Анхбаяр Найруулагч-Ц.Амартүвшин “Өндгөн толгойт” УСК Туслах дүр- Дэндэв 6. Зохиолч- И.Одончимэг, Н.Онон Найруулагч-И.Одончимэг “Өвлийн инээмсэглэл” 2015,2016,2017 7. Зохиолч- И.Одончимэг, Н.Онон Найруулагч-И.Одончимэг “Монголд нэгэн удаа” 2018,2019 8. Зохиолч- И.Одончимэг, Н.Онон Найруулагч-И.Одончимэг “Базарваань” теле хошин драм 9. Зохиолч-Ө.Мөнх-Эрдэнэ Найруулагч-Ө.Мөнх-Эрдэнэ “Төлөөс” УСК Туслах дүр 10.Инда хаус1 УСК Гол дүр 11. Инда хаус-2 УСК Гол дүр 13.”Хэрмэл Жүжигчид” УСК Гол дүр 14.”Баавгай болохсон” УСК Билэгт багш 15.Инда хаус 3 УСК Гол дүр ЗУРГИЙН ДАРГААР АЖИЛЛАСАН БҮТЭЭЛҮҮД: 1. “Итгэл” УСК 2017 он 2. “Солиот Эх” УСК 2018 он 3. “Хэвтрийн хүн” УСК 2018 он 4. “Mongolian connection” УСК 2018 он 5. “100 жилийн Эморол” УСК 2019 он 6. “Өндгөн толгойт” УСК 2019 он 7. “Хөөрхөн ээжтэй охин” УСК 2019 он 8. “Өвлийн инээмсэглэл 2017” 2016 он 9. “Өвлийн инээмсэглэл 2018” 2017 он 10. “Ийм нэгэн өдрүүд” теле зохиомж 2018 он 11. “Базарваань” теле зохиомж 2018 он 12. “Төлөөс” УСК 2020 он Гүйцэтгэх продюсер, зургийн даргаар ТАЙЗАН ДЭЭР ТОГЛОСОН БҮТЭЭЛҮҮД: 1. Зохиолч – Чун Яао ,Найруулагч – Ч.Найдандорж “Сэрүүн Хасын Нууц” 2014 он . Х ТҮЦ Продакшн 2.Зохиолч С.Жаргалсайхан “Шөнө Дундын бүжиг” найруулагч М.Батболд Дудра-н дүрд 3.Зохиолч Ц.Балдорж “Хориотой жүжиг” Постдрам найруулагч М.Батболд Идэрцогтын дүрд АВСАН ШАГНАЛУУД: 1. 2017 он. БСШУСЯ “Жуух бичиг” “Супер Ээж” тоглолт, СТӨ, Х ТҮЦ Продкшн 2. 2017 он. БСШУСЯ “Жуух бичиг” Найруулагч- Drew Thomas “Mongolian connection” УСК 3. 2019 он. СТА Цол тэмдэг Найруулагч-И.Одончимэг “Хөөрхөн ээжтэй охин” УСК === Оруулах арга === Энд хуудас захиалахдаа "Хэрэгцээт өгүүллүүд" хэсэгт дараах байдлаар оруулаарай. #"Хэрэгцээт өгүүллүүд" гэсний хажууд байгаа [Засварлах] товч дээр дарна #'''<nowiki>*[[Хэрэгцээт өгүүллийн нэр]]</nowiki>''' гэж оруулж, хажууд нь товч тодорхойлолтоо бичнэ. #'''<nowiki>--~~~~</nowiki>''' гэж гарын үсэг (хэрэглэгчийн нэр эсвэл IP хаяг автоматаар гарч ирнэ) Жишээ: *[[Монгол улс]] - Монгол улсын тухай ерөнхий ойлголт, түүх, соёл гэх мэт --[[User:Chinneeb|Чинээ]]<sub>[[User_talk:Chinneeb|миний яриа]]</sub> 07:56, 29 Хоёрдугаар сар 2008 (UTC) *[[Швабын газар]]</nowiki>''' Антарктитын Швабын газар буюу өнөөдрийн хадагтай Модын газар дах Фашистын Германы нууц баазын талаарх мэдээлэл. #'''<nowiki>--~~~~</nowiki>''' == Мөн үзэх == *[[Wikipedia:Монгол Википедиад байх ёстой өгүүллүүд (жагсаалт)|Монгол Википедиад байх ёстой өгүүллүүдийн жагсаалт]] == ''[[Малоны хүчил]]'' ([[:en:Malonic acid]]) == Please create this article. == ''[[Метилмалоны хүчил]]'' ([[:en:Methylmalonic acid]]) == Please create this article. == ''[[Оддын дайн]]'' (''Star Wars'') == Please create this article. == ''[[Пумпуанг Дуангчан]]'' ([[:en:Pumpuang Duangjan]]) == Please create this article.--[[Хэрэглэгч:Boonyatham|Boonyatham]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Boonyatham|talk]]) 10:00, 3 Гуравдугаар сар 2019 (UTC) == ''[[Mode Gakuen Cocoon Tower]]'' ([[:en:Mode Gakuen Cocoon Tower]]'') == Please create this article. == ''[[Паи Пхонгсатон]]'' ([[:en:Phai Phongsathon]]'') == Please create this article. == ''[[Пхонсак Сонгсанг]]'' ([[:en:Pornsak Songsaeng]]'') == Please create this article. == ''[[Netflix]]'' ([[:en:Netflix]]'') == Please create this article. [[Ангилал:Википедиа:Архив:]] etdvgaqc8ohh8oyraqv0jeo60zlgggk 851872 851871 2026-03-30T08:52:09Z Sukhbaatar Batzorig 103581 851872 wikitext text/x-wiki Жүжигчин Сүхбаатарын Батзориг нь Х Түц Продакшн, “Хэрмэл Крю” нэгдлийн жүжигчин бөгөөд жүжигчин, продюссераар ажилладаг.2007-2011 онд СУИС-г жүжигин мэргэжлээр төгсжээ. С.БАТЗОРИГИЙН УРАН БҮТЭЭЛИЙН ЖАГСААЛТ ТОГЛОСОН ДЭЛГЭЦИЙН БҮТЭЭЛҮҮД: 1. Зохиолч- Т.Бум-Эрдэнэ Найруулагч- Б.Гарамханд “Итгэл” УСК 2018 он Туслах дүр- Ганаа 2. Зохиолч- Л.Ариунболд Найруулагч- Л.Ариунболд “Академи ажиллагаа” УСК 2018 он Гол Дүр- Төгөлдөр 3. Зохиолч- Ц.Амартүвшин, Г.Жанчив Найруулагч- Ц.Амартүвшин “100 жилийн Эморол” УСК Туслах дүр- Ганбат 4. Зохиолч- Э.Чинзориг Найруулагч- Э.Чинзориг “Энгийн иргэн” УСК Гол Дүр- Ганаа 5. Зохиолч- Н.Анхбаяр Найруулагч-Ц.Амартүвшин “Өндгөн толгойт” УСК Туслах дүр- Дэндэв 6. Зохиолч- И.Одончимэг, Н.Онон Найруулагч-И.Одончимэг “Өвлийн инээмсэглэл” 2015,2016,2017 7. Зохиолч- И.Одончимэг, Н.Онон Найруулагч-И.Одончимэг “Монголд нэгэн удаа” 2018,2019 8. Зохиолч- И.Одончимэг, Н.Онон Найруулагч-И.Одончимэг “Базарваань” теле хошин драм 9. Зохиолч-Ө.Мөнх-Эрдэнэ Найруулагч-Ө.Мөнх-Эрдэнэ “Төлөөс” УСК Туслах дүр 10.Инда хаус1 УСК Гол дүр 11. Инда хаус-2 УСК Гол дүр 13.”Хэрмэл Жүжигчид” УСК Гол дүр 14.”Баавгай болохсон” УСК Билэгт багш 15.Инда хаус 3 УСК Гол дүр ЗУРГИЙН ДАРГААР АЖИЛЛАСАН БҮТЭЭЛҮҮД: 1. “Итгэл” УСК 2017 он 2. “Солиот Эх” УСК 2018 он 3. “Хэвтрийн хүн” УСК 2018 он 4. “Mongolian connection” УСК 2018 он 5. “100 жилийн Эморол” УСК 2019 он 6. “Өндгөн толгойт” УСК 2019 он 7. “Хөөрхөн ээжтэй охин” УСК 2019 он 8. “Өвлийн инээмсэглэл 2017” 2016 он 9. “Өвлийн инээмсэглэл 2018” 2017 он 10. “Ийм нэгэн өдрүүд” теле зохиомж 2018 он 11. “Базарваань” теле зохиомж 2018 он 12. “Төлөөс” УСК 2020 он Гүйцэтгэх продюсер, зургийн даргаар ТАЙЗАН ДЭЭР ТОГЛОСОН БҮТЭЭЛҮҮД: 1. Зохиолч – Чун Яао ,Найруулагч – Ч.Найдандорж “Сэрүүн Хасын Нууц” 2014 он . Х ТҮЦ Продакшн 2.Зохиолч С.Жаргалсайхан “Шөнө Дундын бүжиг” найруулагч М.Батболд Дудра-н дүрд 3.Зохиолч Ц.Балдорж “Хориотой жүжиг” Постдрам найруулагч М.Батболд Идэрцогтын дүрд АВСАН ШАГНАЛУУД: 1. 2017 он. БСШУСЯ “Жуух бичиг” “Супер Ээж” тоглолт, СТӨ, Х ТҮЦ Продкшн 2. 2017 он. БСШУСЯ “Жуух бичиг” Найруулагч- Drew Thomas “Mongolian connection” УСК 3. 2019 он. СТА Цол тэмдэг Найруулагч-И.Одончимэг “Хөөрхөн ээжтэй охин” УСК === Оруулах арга === Энд хуудас захиалахдаа "Хэрэгцээт өгүүллүүд" хэсэгт дараах байдлаар оруулаарай. #"Хэрэгцээт өгүүллүүд" гэсний хажууд байгаа [Засварлах] товч дээр дарна #'''<nowiki>*[[Хэрэгцээт өгүүллийн нэр]]</nowiki>''' гэж оруулж, хажууд нь товч тодорхойлолтоо бичнэ. #'''<nowiki>--~~~~</nowiki>''' гэж гарын үсэг (хэрэглэгчийн нэр эсвэл IP хаяг автоматаар гарч ирнэ) Жишээ: *[[Монгол улс]] - Монгол улсын тухай ерөнхий ойлголт, түүх, соёл гэх мэт --[[User:Chinneeb|Чинээ]]<sub>[[User_talk:Chinneeb|миний яриа]]</sub> 07:56, 29 Хоёрдугаар сар 2008 (UTC) *[[Швабын газар]]</nowiki>''' Антарктитын Швабын газар буюу өнөөдрийн хадагтай Модын газар дах Фашистын Германы нууц баазын талаарх мэдээлэл. #'''<nowiki>--~~~~</nowiki>''' == Мөн үзэх == *[[Wikipedia:Монгол Википедиад байх ёстой өгүүллүүд (жагсаалт)|Монгол Википедиад байх ёстой өгүүллүүдийн жагсаалт]] == ''[[Малоны хүчил]]'' ([[:en:Malonic acid]]) == Please create this article. == ''[[Метилмалоны хүчил]]'' ([[:en:Methylmalonic acid]]) == Please create this article. == ''[[Оддын дайн]]'' (''Star Wars'') == Please create this article. == ''[[Пумпуанг Дуангчан]]'' ([[:en:Pumpuang Duangjan]]) == Please create this article.--[[Хэрэглэгч:Boonyatham|Boonyatham]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Boonyatham|talk]]) 10:00, 3 Гуравдугаар сар 2019 (UTC) == ''[[Mode Gakuen Cocoon Tower]]'' ([[:en:Mode Gakuen Cocoon Tower]]'') == Please create this article. == ''[[Паи Пхонгсатон]]'' ([[:en:Phai Phongsathon]]'') == Please create this article. == ''[[Пхонсак Сонгсанг]]'' ([[:en:Pornsak Songsaeng]]'') == Please create this article. == ''[[Netflix]]'' ([[:en:Netflix]]'') == Please create this article. [[Ангилал:Википедиа:Архив:]] p9nx39n1lvvze0yxfw7ktkol9vpftfi 851875 851872 2026-03-30T09:09:11Z Sukhbaatar Batzorig 103581 851875 wikitext text/x-wiki Жүжигчин Сүхбаатарын Батзориг нь Х Түц Продакшн, “Хэрмэл Крю” нэгдлийн жүжигчин бөгөөд жүжигчин, продюссераар ажилладаг.2007-2011 онд СУИС-г жүжигин мэргэжлээр төгсжээ. С.БАТЗОРИГИЙН УРАН БҮТЭЭЛИЙН ЖАГСААЛТ ТОГЛОСОН ДЭЛГЭЦИЙН БҮТЭЭЛҮҮД: 1. Зохиолч- Т.Бум-Эрдэнэ Найруулагч- Б.Гарамханд “Итгэл” УСК 2018 он Туслах дүр- Ганаа 2. Зохиолч- Л.Ариунболд Найруулагч- Л.Ариунболд “Академи ажиллагаа” УСК 2018 он Гол Дүр- Төгөлдөр 3. Зохиолч- Ц.Амартүвшин, Г.Жанчив Найруулагч- Ц.Амартүвшин “100 жилийн Эморол” УСК Туслах дүр- Ганбат 4. Зохиолч- Э.Чинзориг Найруулагч- Э.Чинзориг “Энгийн иргэн” УСК Гол Дүр- Ганаа 5. Зохиолч- Н.Анхбаяр Найруулагч-Ц.Амартүвшин “Өндгөн толгойт” УСК Туслах дүр- Дэндэв 6. Зохиолч- И.Одончимэг, Н.Онон Найруулагч-И.Одончимэг “Өвлийн инээмсэглэл” 2015,2016,2017 7. Зохиолч- И.Одончимэг, Н.Онон Найруулагч-И.Одончимэг “Монголд нэгэн удаа” 2018,2019 8. Зохиолч- И.Одончимэг, Н.Онон Найруулагч-И.Одончимэг “Базарваань” теле хошин драм 9. Зохиолч-Ө.Мөнх-Эрдэнэ Найруулагч-Ө.Мөнх-Эрдэнэ “Төлөөс” УСК Туслах дүр 10.Инда хаус1 УСК Гол дүр 11. Инда хаус-2 УСК Гол дүр 13.”Хэрмэл Жүжигчид” УСК Гол дүр 14.”Баавгай болохсон” УСК Билэгт багш 15.Инда хаус 3 УСК Гол дүр ЗУРГИЙН ДАРГААР АЖИЛЛАСАН БҮТЭЭЛҮҮД: 1. “Итгэл” УСК 2017 он 2. “Солиот Эх” УСК 2018 он 3. “Хэвтрийн хүн” УСК 2018 он 4. “Mongolian connection” УСК 2018 он 5. “100 жилийн Эморол” УСК 2019 он 6. “Өндгөн толгойт” УСК 2019 он 7. “Хөөрхөн ээжтэй охин” УСК 2019 он 8. “Төлөөс” УСК 2020 он Гүйцэтгэх продюсер, зургийн даргаар ТАЙЗАН ДЭЭР ТОГЛОСОН БҮТЭЭЛҮҮД: 1. Зохиолч – Чун Яао ,Найруулагч – Ч.Найдандорж “Сэрүүн Хасын Нууц” 2014 он . Х ТҮЦ Продакшн 2.Зохиолч С.Жаргалсайхан “Шөнө Дундын бүжиг” найруулагч М.Батболд Дудра-н дүрд 3.Зохиолч Ц.Балдорж “Хориотой жүжиг” Постдрам найруулагч М.Батболд Идэрцогтын дүрд АВСАН ШАГНАЛУУД: 1. 2017 он. БСШУСЯ “Жуух бичиг” “Супер Ээж” тоглолт, СТӨ, Х ТҮЦ Продкшн 2. 2017 он. БСШУСЯ “Жуух бичиг” Найруулагч- Drew Thomas “Mongolian connection” УСК 3. 2019 он. СТА Цол тэмдэг Найруулагч-И.Одончимэг “Хөөрхөн ээжтэй охин” УСК 4xu253c5ecd8mig2q3wrga1a3tb69wu Сингапур 0 8302 851809 851422 2026-03-29T13:05:04Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 851809 wikitext text/x-wiki {{Short description|Зүүн өмнөд Азийн тэнгисийн хот улс}} {{About|улсын|хэрэглээг}} {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Бүгд Найрамдах Сингапур Улс | common_name = Сингапур | name = {{smalldiv|{{ubl|{{native name|ms|Republik Singapura}}|{{native name|cmn|新加坡共和国}}|{{native name|ta|சிங்கப்பூர் குடியரசு}}}}}} | image_flag = Flag of Singapore.svg | flag_type = [[Сингапурын төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = Coat of arms of Singapore.svg | symbol_type = [[Сингапурын төрийн сүлд|Сүлд]] | symbol_width = 90px | other_symbol = | national_motto = {{native name|ms|Majulah Singapura}}<br />"Сингапур, урагшаа" | national_anthem = {{native name|ms|[[Сингапурын төрийн дуулал|Majulah Singapura]]}}<br />"Сингапур, урагшаа"<br/><div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">{{center|[[File:Majulah Singapura.ogg]]}}</div> | image_map = Singapore on the globe (Southeast Asia centered) zoom.svg | map_width = 250px | coordinates = {{Coord|1|17|N|103|50|E|type:city(5,700,000)_region:SG|display=inline,title}} | capital = '''Сингапур''' ([[хот улс]]){{efn|Сингапур нь [[хот улс]] учраас албан ёсны нийслэлгүй.<ref name="City-state">{{cite encyclopedia |title=Singapore |quote= The city, once a distinct entity, so came to dominate the island that the Republic of Singapore essentially became a city-state. |url= https://www.britannica.com/place/Singapore-capital |access-date=29 August 2019 |encyclopedia= Encyclopaedia Britannica }}</ref>}} | largest_settlement = [[Бедок]]<ref>{{cite web|url=https://www.singstat.gov.sg/find-data/search-by-theme/population/geographic-distribution/visualising-data/geographical-distribution-dashboard|title=Singapore Department of Statistics population report for 2022|publisher=Singstat|accessdate=June 7, 2023|archive-date=Арван хоёрдугаар сар 24, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221224122208/https://www.singstat.gov.sg/find-data/search-by-theme/population/geographic-distribution/visualising-data/geographical-distribution-dashboard|url-status=dead}}</ref> | largest_settlement_type = [[Сингапурын төлөвлөлтийн бүс|төлөвлөлтийн бүс]] {{nobold|(хүн амаар)}} | languages_type = Албан ёсны хэл | languages = {{hlist|[[Англи хэл]]|[[Малай хэл]]|[[Умард Хятад хэл|Хятад хэл]]|[[Тамил хэл]]}} | languages2_type = [[Үндэсний хэл]] | languages2 = [[Малай хэл]] | ethnic_groups = {{unbulleted list|74.3% [[Сингапур дахь хятадууд|Хятадууд]]|13.5% [[Малай Сингапурчууд|Малай]]|9.0% [[Энэтхэг сингапурчууд|Энэтхэг]]|3.2% [[Сингапурын хүн ам#Угсаатны бүлэг|Бусад]]}} | ethnic_groups_ref = {{refn|group=Note|Сингапурт хүн амыг Сингапурын засгийн газраас ашигладаг Хятад-Малай-Энэтхэг-Бусад (CMIO) арьс өнгөний тогтолцоонд үндэслэн ангилдаг бөгөөд тухайн хүний угсаатны онцлогийг тусгадаггүй. <ref name="CMIO">{{cite web |title=Rethinking Race: Beyond the CMIO categorisations|url=https://newnaratif.com/rethinking-race-beyond-the-cmio-categorisations/ |website=New Naratiff |access-date=15 July 2023}}</ref>}}{{efn|Үндэстний бүлгүүдийн эзлэх хувийг зөвхөн Сингапурын иргэд (SC) болон Байнгын оршин суугчид (PR) агуулсан оршин суугч хүн амд үндэслэн тооцдог..<ref name="census2020">{{cite web |title=Census 2020 |url=https://www.singstat.gov.sg/-/media/files/publications/cop2020/sr1/cop2020sr1.pdf |website=Singapore Department of Statistics |access-date=16 June 2021 |archive-date=11 Зургадугаар сар 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220611051404/https://www.singstat.gov.sg/-/media/files/publications/cop2020/sr1/cop2020sr1.pdf |url-status=dead }}</ref>}} | ethnic_groups_year = 2020 | religion_year = 2020 | religion_ref = {{efn|Шашны шүтлэгийн хувь хэмжээг зөвхөн Сингапурын иргэд (SC) болон Байнгын оршин суугчид (PR) бүрдүүлдэг оршин суугч хүн амд үндэслэн тооцдог..<ref name="census2020"/>}} | religion = {{unbulleted list|31.1% [[Сингапур дахь буддизм|Буддизм]]|20.0% [[Сингапур дахь шашингүй хүмүүс|Шашингүй]]|18.9% [[Сингапур дахь христийн шашин|Христ]]|15.6% [[Сингапур дахь ислам|Ислам]]|8.8% [[Сингапур дахь бомбын шашин|Бомбо]]|5.0% [[Сингапур дахь хиндү шашин|Хиндүизм]]|0.6% [[Сингапур дахь шашин шүтлэг|Бусад]]}} | demonym = [[Сингапурчууд‎]] | politics_link = Сингапурын улс төр | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[давамгайлагч намын тогтолцоо|ноёрхогч-намын]] [[парламентын бүгд найрамдах улс]] | leader_title1 = [[Сингапурын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = [[Тарман Шанмугаратнам]] | leader_title2 = [[Сингапурын Ерөнхий Сайд|Ерөнхий Сайд]] | leader_name2 = [[Лоуренс Вонг]] | legislature = [[Сингапурын Парламент|Парламент]] | upper_house = | lower_house = | sovereignty_type = Тусгаар тогтнол | sovereignty_note = ([[Их Британи]], [[Малайз]]аас) | established_event1 = {{nowrap|[[Сингапурын өөртөө засах байдал|Өөртөө засах]]}} | established_date1 = 6 сарын 3, 1959 он | established_event2 = {{nowrap|[[Малайзын хэлэлцээр]]}} | established_date2 = 9 сарын 16, 1963 он | established_event3 = [[Сингапурын тунхаглал]] | established_date3 = 8 сарын 9, 1965 он | established_event4 = | established_date4 = | area_km2 = 734.3 | area_footnote = <ref name="total area of Singapore">{{cite web |title=Environment - Latest Data |date=31 January 2023 |publisher=Singapore Department of Statistics |url=https://www.singstat.gov.sg/find-data/search-by-theme/society/environment/latest-data |access-date=15 May 2023 |archive-date=19 Долдугаар сар 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190719053602/https://www.singstat.gov.sg/find-data/search-by-theme/society/environment/latest-data |url-status=dead }}</ref> | area_rank = 176 | population_estimate = {{DecreaseNeutral}} 5,637,000{{efn|Singapore Citizen (SC) population is 3,553,700, Permanent Resident (PR) population is 519,500, Non-Resident population is 1,563,800.<ref name="Population and Population Structure">{{cite web|title=Population and Population Structure|publisher=Department of Statistics Singapore|url=https://www.singstat.gov.sg/find-data/search-by-theme/population/population-and-population-structure/latest-data|access-date=8 October 2022|archive-date=26 Долдугаар сар 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200726011137/https://www.tablebuilder.singstat.gov.sg/publicfacing/createDataTable.action?refId=14912|url-status=dead}}</ref>}} | population_estimate_year = 2022 | population_estimate_rank = 115 | population_density_km2 = 7,804 | population_density_sq_mi = auto | population_density_rank = 3 | GDP_PPP = {{increase}} $757.726&nbsp;тэрбум<ref name="IMFWEOSG">{{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/|title=World Economic Outlook Database, April 2023 Edition |publisher=[[International Monetary Fund]] |access-date=6 May 2023 }}</ref> | GDP_PPP_year = 2023 | GDP_PPP_rank = 38 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $133,894<ref name=IMFWEOSG /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 3 | GDP_nominal = {{increase}} $515.548&nbsp;тэрбум<ref name=IMFWEOSG /> | GDP_nominal_year = 2023 | GDP_nominal_rank = 30 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $91,100<ref name=IMFWEOSG /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 5 | Gini = 45.9 <!--number only--> | Gini_year = 2017 | Gini_change = steady <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref name="CIA">{{cite web|title=Distribution of Family Income – GINI Index |publisher=[[Central Intelligence Agency]]|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/223.html#SN|access-date=25 January 2019|archive-date=30 November 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181130113028/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/223.html#SN|url-status=dead}}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.939 <!--number only--> | HDI_year = 2021<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase <!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/2022|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=8 September 2022|access-date=8 September 2022}}</ref> | HDI_rank = 12 | currency = [[Сингапур доллар]] (S$) | currency_code = SGD | time_zone = [[Сингапурын Стандарт Цаг]] | utc_offset = +8 | antipodes = | date_format = {{abbr|өө|өдөр}}/{{abbr|сс|сар}}/{{abbr|жжжж|жил}} | drives_on = зүүн | calling_code = [[+65]] | iso3166code = SG | cctld = [[.sg]] }} '''Сингапур''' ([[Хятад хэл|Хятад]]:新加坡; [[Малай хэл|Малай]]: Singapura; [[Тамил хэл|Тамил]]:சிங்கப்பூர்) нь [[Малайн хойг]]ийн өмнөд хошуунд орших арлаас тогтох [[Зүүн Өмнөд Ази|зүүн өмнөд Ази]]йн хот [[улс]] юм. [[Экватор]]ын хойд зүгт 137 км зайд, нийтдээ жижиг 63 арлаас бүтэж, [[Малайз]]ын Жохор мужийн өмнө, [[Индонез]]ийн Риау арлуудын хойно байрладаг. Газар нутаг нь 707.1 км² бөгөөд дэлхийд үлдсэн цөөн тооны [[хот улс]]уудын нэг юм. [[Британийн Дорнод Энэтхэг]] нэгдлийн харъяанд байхдаа 1819 онд Сингапурын цөм аралд худалдааны зээл болж үүсчээ. Энэ үед арлын гол суурин газар нь [[Сингапур гол]]ын аман дээрх Малайзын загасны аж ахуй эрхэлсэн тосгон байжээ. Мөн эрэг, голууд, жижиг арлууд дээр нутгийн уугуул иргэд болох Орган Лаут амьдардаг байв. Британичууд нь Сингапурыг "амтлагчийн зам" дахь стратегийн ач холбогдолтой түшиг газар болгон ашиглаж байжээ. Улмаар [[Британийн эзэнт гүрэн|Британийн эзэнт гүрний]] хамгийн чухал худалдаа, цэрэг армийн төвүүдийн нэг болсон байна. [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]ы үеэр Сингапур [[Япон]]чуудад эзлэгдэхэд [[Уинстон Черчилль]] үүнийг тодорхойлдоо "Британийн хамгийн том ялагдал" хэмээжээ. [[1945]] онд эргээд Британийн эрх мэдэлд шилжсэн. 1963 онд Малай, Сабах, Саравактай нэгдэн Малайз улсыг үүсгэсэн боловч 1965 оны 8 сарын 9-нд хоёрхон жилийн дараа тусгаарлажээ. Сингапур нь мөн оны 9 сарын 21-нд [[НҮБ]]-д элссэн байна. Сингапур нь тусгаар тогтносноор улсын амьдрах стандарт нэмэгджээ. Гадаадын шууд хөрөнгө оруулалт болон улсын удирдлагатай аж үйлдвэржилт нь цахилгаан хэрэгслийн үйлдвэрлэлт, нефтийн гаралтай химийн бодис үйлдвэрлэлт, [[аялал жуулчлал]], санхүүгийн үйлчилгээ, мөн уламжлалт худалдааны баазууд дээр тулгуурласан орчин үеийн эдийн засгийг бүтээж чаджээ. Энэ нь Голландын эдийн засагч [[Альберт Винсемиус]]ын төлөвлөгөө доор хийгдсэн байна. Сингапур нь 1 хүнд оногдох [[ҮНБ]]-ээр тооцвол дэлхийн 6 дахь баян орон юм. Мөн гадаад арилжааны нөөцөндөө 171.7353 тэрбум америк доллартай. == Хүн ам == Сингапурын хүн ам нь 4.59 сая орчим. Хүн амын дийлэнх хувийг [[Хятад үндэстэн|Хятадууд]] эзлэдэг. Захиргаанд хэрэглэгдэх албан ёсны хэл нь [[англи хэл]]. == Улс төр == Бүгд Найрамдах Сингапур Улсын Үндсэн Хуулинд улс төрийн системийг нь төлөөллийн ардчилал хэмээн тодорхойлсон боловч [[парламент]]ийн засаглалтай бүгд найрамдах улс хэмээн хүлээн зөвшөөрөгддөг. Улс төрийн амьдралд [[Ли Куан Ю|Ли Куан Югийн]] байгуулсан Ардын Үйл хэргийн Нам ([[Англи хэл|англи]]. ''People's Action Party'') давамгайлдаг бөгөөд [[1959]] оноос хойших бүх сонгуульд ялалт байгуулжээ. == Нэр == Малай хэлний ''Singapura'' (''Сингапура'') гэдэг нь [[Санскрит хэл|Санскрид]] хэлний सिंहपुर (''Симха пура''), орчуулвал "Арслан хот" гэх үгнээс гаралтай юм. Үнэндээ, Сингапурт [[арслан]]г ер нь байгаагүй гэж үздэг, харин тус нэрийг арсланд дур сонирхолтой Шривижаяа улсыг үндэслэгч өгсөн гэж таамагладаг. Өргөн дэлгэрсэн Монгол ардын нэг дуунд "Арслан хотын урчуудаар сийлүүлж хийсийм аа хө..." гэсэн мөр бас байдгаас бол урьдын цагт Арслан хот гэж нэрлэж байжээ. == Сингапур улсын түүхээс == Түүхэнд тэмдэглэгдсэн хамгийн эртний суурин МЭӨ 2-р зууны үед оршин байжээ. Энэ нь Темасек буюу далайн хот гэсэн нэртэй бөглүү тосгон бөгөөд Суматрагийн Шривижаяа улсын ноёрхол дор байсан юм. 16-гаас 19-р зууны хооронд Жохорын Султанатын харьяанд байсан. 1819 онд Томас Стэмфорд Раффлес Британийн Дорнод Энэтхэгийг төлөөлж Султан Хуссейн Шахтай гэрээ байгуулж, Сингапурын өмнөд хэсгийг Британийн худалдааны замын нэгэн цэг болгон ашиглах болжээ. == Газар зүй == [[Файл:CIA World Factbook map of Singapore (English).png|thumb|alt=Map showing Singapore's island and the territories belonging Singapore and its neighbours|Сингапурын арлууд болон усан зам]] Сингапур улсын газар нутаг нь Сингапур арал гэх гол арал болон бусад жижиг 62 арлаас бүтдэг. Жижиг арлуудаас Журон, Пулон, Пулой Убин, [[Сентоза арал|Сентоза арлууд]] нь арай томоохон нь юм. Эх газар буюу [[Малайз]]тай холбогдсон хоёр хуурай замын гарц байдаг. Эдгээр нь хойд зүгтээ [[Жохор]] хоттой холбогдсон Жохор-Сингапурын далан зам, баруун зүгтээ Малайз-Сингапурын холбоос нэрт гүүр хоёр болно. Сингапур нь бага нутаг дэвсгэртээ, шигүү суурьшилтайн учир эргийн гүехэн усанд шинээр хиймэл хөрст газар үүсгэдэг юм. 1960-иад онд 581.5 хавтгай дөрвөлжин километр нутагтай байсан бол өдгөө хэмжээ нь 704 болсон бөгөөд 2030 он гэхэд ахин 100-гаар нэмэгдэнэ гэж таамагладаг. == Цаг уур == {{Уур амьсгалын хүснэгт | TABELLE = | DIAGRAMM TEMPERATUR = rechts | DIAGRAMM NIEDERSCHLAG = deaktiviert | DIAGRAMM NIEDERSCHLAG HÖHE = 200 | QUELLE = [http://worldweather.wmo.int/081/c00234.htm WMO], [http://wetter.de/klima/asien/singapur-c165.html wetter.de]; | Überschrift = | Ort = Singapur <!-- durchschnittliche Höchsttemperatur für den jeweiligen Monat in °C --> | hmjan = 29.9 | hmfeb = 31.0 | hmmär = 31.4 | hmapr = 31.7 | hmmai = 31.6 | hmjun = 31.2 | hmjul = 30.8 | hmaug = 30.8 | hmsep = 30.7 | hmokt = 31.1 | hmnov = 30.5 | hmdez = 29.6 <!-- durchschnittliche Niedrigsttemperatur für den jeweiligen Monat in °C --> | lmjan = 23.1 | lmfeb = 23.5 | lmmär = 23.9 | lmapr = 24.3 | lmmai = 24.6 | lmjun = 24.5 | lmjul = 24.2 | lmaug = 24.2 | lmsep = 23.9 | lmokt = 23.9 | lmnov = 23.6 | lmdez = 23.3 <!-- durchschnittliche Niederschlagsmenge für den jeweiligen Monat in mm --> | nbjan = 198.0 | nbfeb = 154.0 | nbmär = 171.0 | nbapr = 141.0 | nbmai = 158.0 | nbjun = 140.0 | nbjul = 145.0 | nbaug = 143.0 | nbsep = 177.0 | nbokt = 167.0 | nbnov = 252.0 | nbdez = 304.0 <!-- durchschnittliche Anzahl täglicher Sonnenstunden für den jeweiligen Monat in h/d --> | shjan = 5.6 | shfeb = 6.5 | shmär = 6.2 | shapr = 5.8 | shmai = 5.8 | shjun = 5.9 | shjul = 6.1 | shaug = 5.8 | shsep = 5.2 | shokt = 5.0 | shnov = 4.3 | shdez = 4.3 <!-- durchschnittliche Regentage für den jeweiligen Monat in d --> | rdjan = 19 | rdfeb = 12 | rdmär = 17 | rdapr = 19 | rdmai = 18 | rdjun = 18 | rdjul = 18 | rdaug = 17 | rdsep = 18 | rdokt = 19 | rdnov = 23 | rddez = 22 <!-- durchschnittliche Luftfeuchtigkeit für den jeweiligen Monat in % --> | lfjan = 83 | lffeb = 82 | lfmär = 83 | lfapr = 84 | lfmai = 84 | lfjun = 83 | lfjul = 83 | lfaug = 83 | lfsep = 84 | lfokt = 84 | lfnov = 86 | lfdez = 87 <!-- durchschnittliche Wassertemperatur (Meere, Seen u.ä.) für den jeweiligen Monat in °C --> | wtjan = 27 | wtfeb = 27 | wtmär = 28 | wtapr = 28 | wtmai = 28 | wtjun = 29 | wtjul = 28 | wtaug = 28 | wtsep = 28 | wtokt = 28 | wtnov = 28 | wtdez = 27 }} == Шашин == {{bar box |title=Сингапурын шашин шүтлэг<ref name=2010censuspercentage>{{cite press release |url=http://www.singstat.gov.sg/news/news/press12012011.pdf |title=Census of population 2010: Statistical Release 1 on Demographic Characteristics, Education, Language and Religion |publisher=Singapore Statistics |date=12 January 2011 |accessdate=16 January 2011 |archivedate=24 Нэгдүгээр сар 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110124160522/http://www.singstat.gov.sg/news/news/press12012011.pdf }}</ref> |titlebar=#ddd |left1=Шашин шүтлэг |right1=Хувь |float=right |bars= {{bar percent|[[Буддын шашин|Будда]]|orange|33}} {{bar percent|[[Христийн шашин|Христ]]|blue|18}} {{bar percent|[[Шашин шүтэхгүй байдал|Шүтдэггүй]]|grey|17}} {{bar percent|[[Ислам]] (Лал)|green|15}} {{bar percent|[[Бомбын шашин|Бомбо]] (Дао)|red|11}} {{bar percent|[[Хиндү шашин|Хиндү]]|yellow|5.1}} {{bar percent|Бусад|pink|0.9}} }} Сингапурт хамгийн өргөн тархсан шашин бол Буддын шашин юм. Саяхны тооллогоор байнгын оршин суугчдын 33% нь өөрсдийгөө Буддын шашныг баримтлагч хэмээн хэлсэн байна. Тоо үзүүлэлтээрээ Буддын шашны дараа орсон томоохон шашнууд бол Христ, Ислам, Таоизм, мөн Хинду шашнууд юм. Христ, Таоизм болон шүтлэггүй хүмүүсийн тоо 2000 оноос 2010 оны хооронд тус бүр 3%-аар нэмэгдсэн ба түүнийхээ хэрээр буддын шашинтнууд цөөрсөн байна. Бусад шашин шүтэгчдийн тоо харьцангуй тогтвортой байна. Сингапурт Буддын шашны гурван гол урсгал болох Теравада, Махаяана, Важраяанагийн сүм хийдүүд аль аль нь байдаг. Сингапурын Буддын шашинтнуудын ихэнх нь хятад хүмүүс бөгөөд тэд Махаяана урсгалыг шүтнэ. Хэдэн арван жилийн турш Тайвань, Хятадын номлогчид сургаалаа дэлгэрүүлсээр ирсэн тул Хятадын Махаяана зонхилдог. Гэхдээ Тайландын Теравада урсгал сүүлийн жилүүдэд дэлгэрч байна. Японы Буддын шашны Соока Гаккай байгууллага Сингапурт олон хүн сургадаг бөгөөд тэд нь ихэнхдээ Хятад угсаатнууд байдаг. Түүнчлэн Төвөдийн Буддизм алгуурхнаар Сингапурт нэвтрэн орж ирж байна. == Сингапурын орон нутгийн хэл == {{bar box |title=Сингапурчуудын төрөлх хэл<ref name="singstat1">{{cite web |url=http://www.singstat.gov.sg/pubn/popn/c2010sr1/t47-57.pdf |title=Census of Population 2010 |year=2010 |accessdate=19 February 2011 |archive-date=11 Тавдугаар сар 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511222935/http://www.singstat.gov.sg/pubn/popn/c2010sr1/t47-57.pdf |url-status=dead }}</ref> |titlebar=#ddd |left1=Хэл |right1=эзлэх хувь |float=right |bars= {{bar percent|[[Хятад хэл|Хятад]]|yellow|49.9}} {{bar percent|[[Англи хэл|Англи]]|blue|32.3}} {{bar percent|[[Малай хэл|Малай]]|gray|12.2}} {{bar percent|[[Тамил хэл|Тамил]]|green|3.3}}}} Сингапур нь хятад, англи, малай, тамил гэсэн албан ёсны 4 хэлтэй. Англи хэл бол тус улсын тэргүүлэгч хэл ба энэ хэл нь бизнес, засгийн газар, дунд сургуулийн сургалтад хэрэглэгддэг. Сингапурын үндсэн хууль болон бүх хууль нь англи хэлээр бичигдсэн байдаг. Сингапурчуудын 80% нь англи хэлийг эзэмшсэн байдаг. Англи хэлний дараа Хятадын Мандарин хэл, тэгээд Малай, Тамил хэлнүүд ордог. Сингапурын англи хэлийн үндэс нь Британийн Англи хэл юм. Сингапурчуудын бараг тал нь гэртээ хятад хэл хэрэглэдэг. Сингапурын Мандарин хэл нь 1.2 сая хүний эх хэл нь болно. Хагас сая орчим нь хятад хэлний өөр аялгууд болох Хоккиэн, Теочев, Кантон аялгаар ярьдаг боловч мандарин, англи хэлнүүдтэй харьцуулахад хэрэглэгчдийн тоо буурч байна. Малай хэл бол "үндэсний хэл" бөгөөд түүхтэй холбогдолтойгоор илүү ёслолын шинж чанартай үйлд хэрэглэгддэг. Төрийн дуулал болох “Мажула Сингапура”, мөн цэргийн тушаалууд малай хэлээр байдаг. Өнөөдөр малай хэлээр голдуу малайчууд ярьдаг ба сингапурчуудын зөвхөн 16.8% нь малай хэлийг мэддэг, 12% нь эх хэлээ болгон хэрэглэдэг байна. Сингапурчуудын 100 мянга нь буюу 3% нь Тамил хэлийг эх хэлээ болгон хэрэглэж байна. Хэдийгээр зөвхөн тамил хэл нь албан ёсных гэж тооцогддог ч Энэтхэгийн бусад хэлнүүд бас хэрэглэгдэх нь бий. == Тээвэрлэлт == [[Файл:KSF C151B close view 0225.jpg|thumb|MRT]] Сингапурын нийтийн тээврийн сүлжээ нь галт тэрэг (MRT болон LRT системээс бүрдэх), автобус, таксигаар бүрддэг. Одоогоор зургаан MRT шугам (Хойд-Өмнөд MRT шугам, Зүүн-Баруун MRT шугам, Зүүн хойд MRT шугам, тойрог MRT шугам, Хотын төвийн MRT шугам болон Томсон-Зүүн эргийн MRT шугам), гурван LRT шугам Букит Панжанг болон хороололд үйлчилдэг. Чоа Чү Кан ((Bukit Panjang LRT шугам), Sengkang (Sengkang LRT шугам) болон Punggol (Punggol LRT шугам) нь нийтдээ 241 км (150 миль) замыг туулж, 300 гаруй автобусны чиглэлийг ажиллуулж байна. Такси бол бусад хөгжингүй орнуудтай харьцуулахад үнэ нь харьцангуй хямд байдаг бол Сингапурын автомашинууд дэлхий даяар хамгийн үнэтэй нь байдаг тул такси бол түгээмэл тээврийн хэрэгсэл юм. Жохор-Сингапурын гарц (Сингапурыг Малайзын Жохор Бахрутай холбодог) нь дэлхийн хамгийн ачаалалтай олон улсын хуурай замын хилийн боомт бөгөөд үүгээр өдөр бүр ойролцоогоор 350,000 жуулчин Woodlands Checkpoint болон Sultan Iskandar Building хоёрын хилийн шалган нэвтрүүлэх боомтоор (жилд нийт 128 сая) нэвтэрдэг. аялагчид). Газрын тээврийн газар (LTA) нь Сингапур дахь газрын тээвэртэй холбоотой бүх дэд бүтэц, үйл ажиллагааг хариуцдаг. == Цахим холбоос == * {{commonscat|Singapore|Сингапур}} == Тэмдэглэл == {{reflist|group=Note}} {{notelist}} == Эшлэл == {{Reflist}} {{Ази}} {{Азийн улс орон бүрийн нийслэл хот}} {{Хөтлөгч мөр Үндэстнүүдийн Хамтын Нөхөрлөл}} [[Ангилал:Сингапур| ]] [[Ангилал:Азийн орон]] [[Ангилал:Азийн нийслэл]] [[Ангилал:Арлын орон]] [[Ангилал:Далайн боомттой суурин]] [[Ангилал:Зүүн Өмнөд Ази]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] [[Ангилал:Сингапурын суурин]] [[Ангилал:Саятан хот]] [[Ангилал:Энэтхэг-Хятадын хойг]] 199sjjhnxbizmxxel12ggqwc8a35365 Словак хэл 0 8627 851810 851438 2026-03-29T13:06:11Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 851810 wikitext text/x-wiki {{short description|Словак улсад голчлон ярьдаг Баруун славян хэл}} {{Инфобокс хэл | name = Словак хэл | altname = | nativename = {{lang|sk|slovenčina}}, {{lang|sk|slovenský jazyk}} | pronunciation = {{IPA-sk|ˈslɔʋentʂina|}}, {{IPA-sk|ˈslɔʋenskiː ˈjazik|}} | states = [[Словак]], [[Чех]], [[Унгар]], [[Карпатын Русь]], [[Славони]] болон [[Воеводина]]<ref>{{cite web | url=http://www.vojvodina.gov.rs/en/autonomous-province-vojvodina | archive-url=https://web.archive.org/web/20171220044137/http://www.vojvodina.gov.rs/en/autonomous-province-vojvodina | archive-date=20 December 2017 | title=Autonomous Province of Vojvodina &#124; Покрајинска влада }}</ref> | ethnicity = [[Словакчууд‎]], [[Панноны Русинчууд]] | speakers = Төрөлх: {{sigfig|5.206080|1}} сая | date = 2011–2021 | ref = e25 | speakers2 = Хоёрдогч: {{sigfig|2.045000|1}} сая<ref name=e25/> | speakers_label = Ярилцагчид | script = [[Латин бичиг|Латин]] ([[Словак цагаан толгой]])<br/>[[Словак брайл үсэг]]<br/>[[Кирилл үсэг|Кирилл]] ([[Панноны Русинчууд#Дүрэм ба цагаан толгой|Панноны Русин цагаан толгой]]) | familycolor = Энэтхэг-Европ | fam2 = [[Балт-Слав хэлнүүд|Балт-Слав]] | fam3 = [[Слав хэлнүүд|Слав]] | fam4 = [[Баруун Слав хэлнүүд|Баруун Слав]] | fam5 = [[Чех-Словак хэлнүүд|Чех-Словак]] | dia1 = [[Баруун Словак аялга|Баруун Словак]] | dia2 = [[Төв Словак аялга|Төв Словак]] | dia3 = [[Зүүн Словак аялга|Зүүн Словак]]<ref>{{Cite book |title=Brill Encyclopedia of Slavic Languages and Linguistics |last=Habijanec |first=Siniša |publisher=[[Brill Publishers]] |year=2020 |doi=10.1163/2589-6229_ESLO_COM_031961 |url=https://referenceworks.brill.com/display/db/eslo |editor-last=Greenberg |editor-first=Marc |chapter=Pannonian Rusyn |issn=2589-6229 |quote=The third theory defines Pannonian Rusyn as a West Slavic language originating in the East Slovak Zemplín and Šariš dialects and being a mixture of the two. It fits the linguistic data in the most consistent manner and has been accepted by an overwhelming majority of scholars in the field (Bidwell 1966; Švagrovský 1984; Witkowski 1984; Lunt 1998; Čarskij 2011) and verified by several comprehensive analyses of Pannonian Rusyn language data (Bidwell 1966; Lunt 1998; Čarskij 2011). |access-date=2024-04-01 |editor-last2=Grenoble |editor-first2=Lenore}}</ref> | nation = {{SVK}}<br>''{{EU}}''<br>{{flag|Воеводина}} ([[Серби]])<ref>{{cite web|url=http://www.vojvodina.gov.rs/en/autonomous-province-vojvodina|title=Autonomous Province of Vojvodina|publisher=Government of the Autonomous Province of Vojvodina|date=2013|access-date=25 May 2017}}</ref> | minority = {{CZE}}<ref>{{cite web | url=https://vlada.gov.cz/cz/ppov/rnm/narodnostni-mensiny---uvod-1361/ | title=Národnostní menšiny &#124; Vláda ČR }}</ref> <br>{{POL}}<ref name="7th EFNIL">{{cite conference |title=The relationship between official and minority languages in Poland |conference=7th Annual Conference: The Relationship between Official Languages and Regional and Minority Languages in Europe |location=Dublin, Ireland |publisher=European Federation of National Institutions for Language |last1=Pisarek |first1=Walery |date=2009 |page=18 |url=http://www.efnil.org/documents/conference-publications/dublin-2009/16-Dublin-Pisarek-Mother.pdf |access-date=28 November 2019 |archive-date=14 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191214104352/http://www.efnil.org/documents/conference-publications/dublin-2009/16-Dublin-Pisarek-Mother.pdf |url-status=dead }}</ref><br>{{HUN}}<ref>{{cite web|author=<!--Not stated-->|title=Hungary needs to strengthen use of and access to minority languages|url=https://www.coe.int/en/web/european-charter-regional-or-minority-languages/home/-/asset_publisher/VzXuex45jmKt/content/hungary-needs-to-strengthen-use-of-and-access-to-minority-languages|publisher=[[Европын Зөвлөл]]|place=Strasbourg, France|date=14 December 2016|access-date=29 June 2020|quote=The following languages have been given special protection under the European Charter [in Hungary]: Armenian, Beas, Bulgarian, Croatian, German, Greek, Polish, Romani, Romanian, Ruthenian, Serbian, Slovak, Slovenian and Ukrainian.}}</ref><br> {{CRO}}<ref>{{cite web | url=https://narodne-novine.nn.hr/clanci/sluzbeni/2020_07_78_1484.html | title=Odluka o donošenju kurikuluma za nastavni predmet Slovački jezik i kultura u osnovnim i srednjim školama u Republici Hrvatskoj (Model C) }}</ref><ref>{{cite web | url=https://pravamanjina.gov.hr/nacionalne-manjine/nacionalne-manjine-u-republici-hrvatskoj/slovaci/369 | title=Slovaci }}</ref><br> {{ROM}}<ref>{{cite web | url=https://www.pukanec.sk/fotogaleria/navsteva-mesta-nadlak-24-26-8-2012.html#fgallery--21419-1 | title=Pukanec }}</ref><ref>{{cite web | url=http://www.slovacivrumunsku.sk/01-skol.php | title=Slováci v Rumunsku | access-date=2024-06-09 | archive-date=2024-01-27 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240127162600/http://www.slovacivrumunsku.sk/01-skol.php | url-status=dead }}</ref><ref>https://www.edu.ro/semnarea-programului-de-cooperare-%C3%AEn-domeniul-educa%C8%9Biei-%C3%AEntre-ministerul-educa%C8%9Biei-na%C8%9Bionale-din-0</ref><ref>{{cite web | url=https://www.slovenskezahranicie.sk/rumunsko/ | title=Rumunsko }}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.bihon.ro/stirile-judetului-bihor/75-de-ani-de-invatamant-in-limba-slovaca-444889/ | title=75 de ani de invatamant in limba slovaca | date=16 September 2011 }}</ref> | agency = [[Соёлын яам (Словак)|Словакийн Соёлын Яам]] | iso1 = sk | iso2b = slo | iso2t = slk | iso3 = slk | glotto = slov1269 | glottorefname = Slovak | lingua = 53-AAA-db < [[West Slavic languages|53-AAA-b...–d]]<br/>(varieties: 53-AAA-dba to 53-AAA-dbs) | notice = IPA | map = Idioma eslovaco.PNG | mapcaption = {{Legend|#0080ff|Словак хэл нь олонхын хэл байдаг бүс нутгууд}} {{Legend|#88c4ff|Словак хэл нь цөөнхийн хэл байдаг бүс нутгууд}} }} '''Словак хэл''' (словак. ''slovenčina'', ''slovenská reč'') нь [[Словак|Бүгд Найрамдах Словак Улс]]ын [[албан ёсны хэл]] юм. [[Энэтхэг-Европын хэлний язгуур]], [[Слав хэлний бүлэг]]т багтана. Слав хэлний бүлэг дундаа [[чех хэл]], [[польш хэл]] зэрэгтэй хамт Баруун Слав хэлний дэд бүлэгт харьяалагдах бөгөөд ялангуяа чех хэлтэй төстэй учраас [[чех хэл|чех]], словак хэлээр ярилцагсад харилцан ойлголцдог байна. Хэлний код [[ISO 639]]-1 нь [[SK|sk]], ISO 639-2 нь SLO/SLK. Мөн словак хэл нь Европын Холбооны албан ёсны 24 хэлний нэг юм. Словак хэлээр Бүгд Найрамдах Словак улсад 5,2 сая орчим хүн харилцдаг. Бусад улсуудын хувьд АНУ-д 500 мянга, Чех улсад 320 мянга, Унгарт 110 мянга, [[Серби]]д 80 мянга, Румынд 22 мянга, Польшид 20 мянга, Канадад 20 мянга, Австрали, Украин, Болгар, Хорват зэрэг улсуудад 5,000 орчим ярилцагсад бий. Бичиг үсгийн хувьд [[латин үсэг]]т DZ, CH гэсэн нийлмэл үсгүүдийг нэмж хэрэглэхээс гадна [[өргөлтийн тэмдэг]] ашигладаг. == Словак утга зохиолын хэл == Словак үндэстэн бүрэлдэн тогтох үйл явцтай нягт холбоотой Словак утга зохиолын хэл нь 18-р зууны төгсгөл - 19-р зууны эхний хагаст үүссэн гэж үздэг. Шинээр бий болсон утга зохиолын словак хэл нь Словакчуудын амьдралд зөвхөн харилцааны хэрэгсэл, шинжлэх ухаан, уран зохиолын хэл төдийгүй үндэсний өвөрмөц байдлыг бэхжүүлэх, Словак үндэстнийг нэгтгэх, үндэсний соёлыг хөгжүүлэх хүчин зүйл болж ирсэн. Словакийн утга зохиолын хэл эцэст нь 19-р зууны хоёрдугаар хагаст үүссэн. 20-р зуунд хэлний хөгжилд Словакийн газар нутгийг [[Чех улс]]<nowiki/>тай нэгтгэсэн нь ихээхэн нөлөөлсөн байна. Сүүлд 1993 онд тусгаар тогтносон Бүгд Найрамдах Словак Улс байгуулагдсан нь олон нийтийн амьдралын бүхий л салбарт Словакийн утга зохиолын хэл бүрэн хөгжих нөхцөлийг бүрдүүлээд байна. == Үгсийн сан == Словак хэлний үгсийн сангийн үндэс нь эртний слав хэлний үгсийн сангаас гаралтай. Словак хэл хөгжих явцад түүний үгсийн санг 30 гаруй хэлнээс зээлж авах замаар бүрдсэн байна. Хамгийн эртний зээлүүд нь [[Латин хэл|Латин]], [[Герман хэл|Герман]], [[Унгар хэл|Унгар]] хэлнээс орж ирсэн байдаг юм. Хэл хоорондын урт хугацааны харилцааны улмаас Герман, Унгарын зээлүүд олон зууны туршид янз бүрийн эрчимтэй Словак хэл рүү нэвтэрч байв. Баруун Европын хэлнүүдээс, ялангуяа орчин үед [[англи хэл]] нь Словак хэлний үгсийн санд хамгийн их нөлөө үзүүлж байна. Түүнчлэн [[Румын хэл|румын]], [[Франц хэл|франц]], [[Итали хэл|итали]] болон бусад хэлнээс зээлсэн үгс нь Словак хэлний үгсийн санд нэвтэрсэн. Славян хэлнүүдээс хамгийн их зээл авсан нь [[чех хэл]] юм. == Дүрэм == Үйл үг нь өгүүлэгдэхүүний тоо, хүйсээс хамаарч хувирна. Ерөнхийдөө өгүүлбэр нь SVO бүтэцтэй. 2 янзын өнгөрсөн цаг, 1 ирээдүй цагийн хэлбэртэй. == Аялга == Ерөнхийд нь 3 ангилж болно: * Зүүн Словак аялга * Төв Словак аялга * Баруун Словак аялга {{Словак хэлний цагаан толгой}} ==Эшлэл== {{Reflist}} == Гадаад холбоос == {{Wikipedia|sk}} [[Ангилал:Словак хэл| ]] [[Ангилал:Европын Холбооны албаны хэл]] [[Ангилал:Дан ганц хэл]] [[Ангилал:Словакийн хэл]] [[Ангилал:Чехийн хэл]] [[Ангилал:Унгарын хэл]] [[Ангилал:Монтенегрогийн хэл]] [[Ангилал:Сербийн хэл]] [[Ангилал:Өрнөд славян хэлнүүд]] mt39kjlo7y8avlxnluhitokt9njny00 Филиппин 0 9223 851818 851441 2026-03-29T14:49:26Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 851818 wikitext text/x-wiki {{short description|Archipelagic country in Southeast Asia}} {{redirect|Филиппин|Нидерландын сууринг|Филиппин, Нидерланд}} {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Бүгд Найрамдах Филиппин Улс | common_name = Филиппин | native_name = {{native name|fil|Republika ng Pilipinas}} | image_flag = Flag of the Philippines.svg | flag_size = 130 | flag_type = [[Филиппиний төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = Coat of arms of the Philippines.svg | symbol_type = [[Филиппиний төрийн сүлд|Сүлд]] | national_motto = <br />{{lang|fil|[[Филиппиний үндэсний уриа|Maka-Diyos, Maka-tao, Makakalikasan at Makabansa]]}}<ref>{{Cite PH act |title=Flag and Heraldic Code of the Philippines |chamber=RA |number=8491 |date=February 12, 1998 |url=https://www.officialgazette.gov.ph/1998/02/12/republic-act-no-8491/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20170525084350/https://www.officialgazette.gov.ph/1998/02/12/republic-act-no-8491/ |archive-date=May 25, 2017 |access-date=March 8, 2014 |website=[[Official Gazette of the Republic of the Philippines]] |location=Metro Manila, Philippines}}</ref><br />"Бурхан, Ард Түмэн, Байгаль, Улсынхаа төлөө" | national_anthem = "{{lang|fil|[[Филиппиний төрийн дуулал|Lupang Hinirang]]}}"<br />"Шилмэл нутаг"{{parabr}}{{center|[[File:Lupang Hinirang instrumental.ogg]]}} | image_map = {{Switcher|[[File:PHL orthographic.svg|frameless]]|Дэлхийн бөмбөрцөг|[[File:Location Philippines ASEAN.svg|upright=1.15|frameless]]|АСЕАН-ы газрын зураг|default=1}} | capital = [[Манила]] (''де-юре'')<br />[[Нийслэлийн бүс (Филиппин)|Их Манила]]{{efn|name=a|Манила нь улсын нийслэлээр тооцогддог ч [[засгийн газрын суудал]] нь Манила хот нь нэг хэсэг болох "Метро Манила" гэгддэг Үндэсний Нийслэлийн бүс юм.<ref>{{Cite PH act |title=Establishing Manila as the Capital of the Philippines and as the Permanent Seat of the National Government |chamber=PD |number=940, s. 1976 |date=May 29, 1976 |url=https://www.officialgazette.gov.ph/1976/05/29/presidential-decree-no-940-s-1976/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20170525084430/https://www.officialgazette.gov.ph/1976/05/29/presidential-decree-no-940-s-1976/ |archive-date=May 25, 2017 |access-date=April 4, 2015 |website=[[Official Gazette of the Republic of the Philippines]] |location=Manila, Philippines}}</ref><ref>{{cite web|title=Quezon City Local Government – Background |url=https://quezoncity.gov.ph/index.php/about-the-city-government/background |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200820074250/https://quezoncity.gov.ph/index.php/about-the-city-government/background |archive-date=August 20, 2020 |access-date=August 25, 2020 |publisher=Quezon City Local Government}}</ref> Олон улсын төрийн байгууллагууд Манилагийн нийслэлд байрладаг [[Малаканянг ордон]] болон бусад байгууллага/агентлагуудаас гадна Метро Манилагийн янз бүрийн хэсэгт байрладаг.}} (''де-факто'') | largest_city = [[Кесон хот]]<!--Although [[Davao City]] has the largest land area, the article on [[largest city]] says we should refer to the most populous city, which, {{As of|2006|lc=y}}, is [[Quezon City]]. See the discussion page for more information. Changing this information without citation would be reverted.--> | official_languages = [[Филиппин хэл|Филиппин]] ба [[Англи хэлний Филиппин аялга|Англи хэл]] | recognized_regional_languages = {{collapsible list | title = [[Филиппиний хэлнүүд|19 хэлнүүд]]<ref name="GMA-DepEd-7-Languages" /> | [[Акланон хэл]] | [[Бикол хэл]] | [[Варай хэл]] | [[Иватан хэл]] | [[Ибанаг хэл]] | [[Илокано хэл]] | [[Капампанган хэл]] | [[Кинарайа хэл]] | [[Магинданао хэл]] | [[Маранао хэл]] | [[Пангасинан хэл]] | [[Самбал хэл]] | [[Себуана хэл]] | [[Суригаонон хэл]] | [[Тагалог хэл]] | [[Таусуг хэл]] | [[Хилигайнон хэл]] | [[Чабакано хэл]] | [[Якан хэл]] | }} | languages_type = Үндэсний [[дохионы хэл]] | languages = [[Филиппиний дохионы хэл]] | languages_sub = yes | languages2_type = Бусад зөвшөөрөгдсөн хэл{{efn|name=b|1987 оны Үндсэн хуульд: "Испани, араб хэлийг сайн дурын үндсэн дээр сурталчлах ёстой." гэж заасан байдаг<ref name="GovPH-OfficialLanguage" />}} | languages2 = [[Испани хэлний Филиппин аялга|Испани]] ба [[Араб хэл]] <!--Do not remove Spanish and Arabic from the languages list as it is recognized as an optional language in the 1987 Constitution of the Philippines--> | languages2_sub = yes | ethnic_groups = {{#invoke:list|unbulleted | 33.7% [[Висаяа үндэстэн|Висаяа]] | 24.4% [[Тагалог үндэстэн|Тагалон]] | 8.4% [[Илокано үндэстэн|Илокано]] | 6.8% [[Бикол үндэстэн|Бикол]] | 26.2% [[Филиппин дэх угсаатны бүлгүүд|бусад]] }} | ethnic_groups_year = 2010<ref name="PSAGovPH-2021-Figures" /><!-- using figures for 2010 given in the cited source--><!--parameter ethnic_groups_ref not supported by the infobox--> | demonym = [[Филиппинчүүд‎]]<br /> [[Пиной]]<br />(''ярианы'') | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Ерөнхийлөгчийн засаглалын систем|ерөнхийлөгчийн]] [[Филиппиний Үндсэн хууль|үндсэн хуульт]] [[бүгд найрамдах улс]] | leader_title1 = [[Филиппиний Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = [[Бонгбонг Маркос]]<!-- Article is at Bongbong Marcos, do NOT use Ferdinand Marcos Jr. unless the article itself is renamed. --> | leader_title2 = [[Филиппиний Дэд Ерөнхийлөгч|Дэд Ерөнхийлөгч]] | leader_name2 = [[Сара Дутерте]]<!-- Article is at Sara Duterte, do NOT use Sara Duterte-Carpio unless the article itself is renamed. --> | leader_title3 = [[Филиппиний Сенатын дарга|Сенатын дарга]] | leader_name3 = [[Мигз Зубири]]<!-- Article is at Migz Zubiri, do NOT use Juan Miguel Zubiri unless the article itself is renamed. --> | leader_title4 = [[Филиппиний Төлөөлөгчдийн танхимын дарга|Танхимын дарга]] | leader_name4 = [[Мартин Ромуалдес]]<!-- Article is at Martin Romualdez, do NOT use Ferdinand Martin Romualdez unless the article itself is renamed. --> | leader_title5 = [[Филиппиний Ерөнхий шүүгч|Ерөнхий шүүгч]] | leader_name5 = [[Александр Гесмундо]] | legislature = [[Филиппиний Конгресс|Конгресс]] | upper_house = [[Филиппиний Сенат|Сенат]] | lower_house = [[Филиппиний Төлөөлөгчдийн танхим|Төлөөлөгчдийн танхим]] | sovereignty_type = [[Филиппиний бүрэн эрхт байдал|Тусгаар тогтнол]] | sovereignty_note = ([[АНУ]]-аас) | established_event1 = [[Филиппиний тусгаар тогтнолын тунхаглал|Испанийн эзэнт гүрнээс тусгаар тогтнолоо зарлав]] | established_date1 = 6 сарын 12, 1898 он | established_event2 = [[Парисын гэрээ (1898)|Испаниас АНУ-д шилжүүлэв]] | established_date2 = 12 сарын 10, 1898 он | established_event3 = [[Филиппиний хамтын нөхөрлөл|АНУ-тай хамтын нөхөрлөлийн статус]] | established_date3 = 11 сарын 15, 1935 он | established_event4 = [[Манилагийн гэрээ (1946)|АНУ-аас тусгаар тогтнол олгов]] | established_date4 = 7 сарын 4, 1946 он | established_event5 = [[Филиппиний Үндсэн хууль|Одоогийн үндсэн хууль]] | established_date5 = 2 сарын 2, 1987 он | area_km2 = 300000 | area_footnote = <ref name="NAMRIAGovPH-InfoMapper-1991">{{cite journal|date=December 1991 |title=Land Use and Land Classification of the Philippines |url=http://www.namria.gov.ph/jdownloads/Info_Mapper/00a_im_dec911.pdf |journal=Infomapper |publisher=[[National Mapping and Resource Information Authority]] |volume=1 |issue=2 |page=10 |issn=0117-1674 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210122012339/http://www.namria.gov.ph/jdownloads/Info_Mapper/00a_im_dec911.pdf |archive-date=January 22, 2021}}</ref><ref name="Boquet-2017">{{cite book|last=Boquet |first=Yves |url=https://books.google.com/books?id=90C4DgAAQBAJ |title=The Philippine Archipelago |series=Springer Geography |year= 2017 |publisher=[[Springer International Publishing|Springer]] |location=Cham, Switzerland |isbn=978-3-319-51926-5 |access-date=April 25, 2023}}</ref>{{rp|page=15}}{{efn|name=land-area}} | area_link = Филиппиний газарзүй | area_label = Нийт | area_rank = 72 | area_sq_mi = {{convert|{{data Philippines|pst2|total area}}|km2|sqmi|0|disp=output number only}} <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | percent_water = 0.61<ref name="CIAWorldFactBook">{{cite web |date=June 7, 2023 |title=Philippines |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/philippines/ |accessdate=June 19, 2023 |website=[[The World Factbook]] |publisher=[[Central Intelligence Agency]] |archive-date=Наймдугаар сар 20, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210820022910/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/philippines/ |url-status=dead }}</ref> (дотоод ус) | area_label2 = [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|Нийт хуурай газар]] | area_data2 = 298,170 км<sup>2</sup> | population_census = 109,035,343 | population_census_year = 2020 | population_density_km2 = 336 | population_density_sq_mi = {{Data/popdens|Philippines|comma|areaunit=sqmi}}<!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | population_density_rank = 37 | GDP_PPP = {{increase}} {{currency|1.289 их наяд|USD|passthrough=yes}}<ref name="IMF-WEO">{{cite web|title=World Economic Outlook Database, April 2023 |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/weo-report?c=566,&s=NGDP_RPCH,NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2022&ey=2028&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |access-date=April 11, 2023 |publisher=[[International Monetary Fund]]}}</ref> | GDP_PPP_year = 2023 | GDP_PPP_rank = 29 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} {{currency|11,420|USD|passthrough=no}}<ref name="IMF-WEO" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 117 | GDP_nominal = {{increase}} {{currency|440 тэрбум|USD|passthrough=yes}}<ref name="IMF-WEO" /> | GDP_nominal_year = 2023 | GDP_nominal_rank = 36 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} {{currency|3,905|USD|passthrough=no}}<ref name="IMF-WEO" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 124 | Gini = 41.2 <!--number only--> | Gini_year = 2021 | Gini_change = decrease <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref>{{Cite press release |title=Highlights of the Preliminary Results of the 2021 Annual Family Income and Expenditure Survey |url=https://psa.gov.ph/content/highlights-preliminary-results-2021-annual-family-income-and-expenditure-survey |archive-url=https://web.archive.org/web/20230516030556/https://psa.gov.ph/content/highlights-preliminary-results-2021-annual-family-income-and-expenditure-survey |archive-date=May 16, 2023 |access-date=August 15, 2022 |publisher=[[Philippine Statistics Authority|PSA]] |url-status=live}}</ref> | HDI = 0.699 <!--number only--> | HDI_year = 2021 <!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = decrease <!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="UNDPOrg-HDI">{{cite report|date=September 8, 2022 |title=Human Development Report 2021/22: Uncertain Times, Unsettled Lives: Shaping our Future in a Transforming World |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20220908052326/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |archive-date=September 8, 2022 |access-date=September 8, 2022 |publisher=[[United Nations Development Programme]] |at=Table 1 |language=en |location=New York |isbn=978-92-1-001640-7}}</ref> | HDI_rank = 116 | currency = [[Филиппин песо]] ([[Филиппин песогийн тэмдэг|₱]]) | currency_code = PHP | time_zone = [[Филиппины Стандарт Цаг|ФСЦ]] | utc_offset = +08:00 | drives_on = баруун<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=gX6aAAAAIAAJ |title=Philippine Yearbook |edition=1978 |date=1978 |publisher=[[National Economic and Development Authority]], [[Philippine Statistics Authority|National Census and Statistics Office]] |location=Manila, Philippines |page=[https://books.google.com/books?id=gX6aAAAAIAAJ&pg=PA716 716] |language=en }}</ref> | calling_code = [[Филиппин дэх утасны дугаар|+63]] | cctld = [[.ph]] | religion = {{#invoke:list|unbulleted|item_style=white-space:nowrap; | {{Tree list}} * 90.1% [[Филиппин дэх христийн шашин|Христ]] ** 80.6% [[Филиппин дэх католик сүм|Католик]] ** 9.5% [[Филиппин дэх шашин шүтлэг#Христийн шашин|Бусад урсгал]] {{Tree list/end}} |5.6% [[Филиппин дэх ислам|Ислам]] |4.3% [[Филиппин дэх шашин шүтлэг#Бусад шашин|бусад]] / [[Филиппин дэх шашингүй хүмүүс|шашингүй]] }} | religion_year = 2015 | religion_ref = <ref name="PSAGovPH-2021-Figures">{{Cite report |type=Booklet |last=Mapa |first=Claire Dennis S. |title=2021 Philippines in Figures |issn=1655-2539 |url=https://psa.gov.ph/sites/default/files/2021_pif_final%20%281%29.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20220303065148/https://psa.gov.ph/sites/default/files/2021_pif_final%20(1).pdf |archive-date=March 3, 2022 |access-date=July 17, 2022 |publisher=[[Philippine Statistics Authority]] |pages=23–24}}</ref> }} '''Филиппин''' ([[Англи хэл|англи]]. ''Philippines'' , <small>[[Филиппин хэл|Филиппинээр]]</small> ''Pilipinas''), албан ёсоор '''Бүгд Найрамдах Филиппин Улс''' (англи. ''Republic of the Philippines'' [rɪˈpʌblɪk ɒv ðiː ˈfɪlɪpiːnz], [[тагалог хэл]]. ''Republika ng Pilipinas'' [reˈpublika ŋ ˌpɪlɪˈpinɐs]) нь баруун [[Номхон далай]] дахь Филиппиний [[олтриг]]т орших [[Зүүн Өмнөд Ази|зүүн өмнөд]] [[Ази]]йн арлын [[улс|орон]] юм. Нийслэл нь [[Манила]] хот, хамгийн том нь Бөөн Манилагийн Кесон хот болно. Филиппиний олтриг нь [[Номхон Далай]]н баруун хэсэгт байх 7,641<ref>{{cite web|url=http://cnnphilippines.com/videos/2016/02/20/More-islands-more-fun-in-PH.html|title=More islands, more fun in PH|date=2 сарын 20 2016|language=Англи хэл|access-date=6 сарын 20 2018|archive-date=2018-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20181007074415/http://cnnphilippines.com/videos/2016/02/20/More-islands-more-fun-in-PH.html|url-status=dead}}</ref> арлаас бүрдэх бөгөөд усаар [[Индонез]], [[Малайз]], [[Палау]], [[Тайвань]], [[Вьетнам]]тай хиллэнэ. Филиппиний хүн ам 2020 оны байдлаар 114 сая орчим.<ref name="population" /><ref name="IMF2006" /> Эдийн засгийн хэмжээгээр дэлхийд 46-д ордог. Тухайлбал дотоодын нийт бүтээгдхүүн нь [[2008]] онд 154.073 тэрбум ам. доллар хүрч байсан.<ref name="IMF2006" /> Дэлхий даяар 11 сая гаруй филиппинчүүд тархан суурьшсан нь Филиппиний нийт хүн амын 11% нь болно. 1521 оны 3-р сарын 16-нд [[Фернан Магеллан]] ирэхээс өмнө <ref>{{Webarchiv|url=http://www.asianweek.com/2008/08/26/name-change-for-the-philippines/|wayback=20090129142616|text="Name Change for the Philippines"|archiv-bot=2023-09-26 20:13:48 InternetArchiveBot}}. [[AsianWeek]]. Retrieved on [[2008]]-[[08-30]].</ref>, Филиппинд [[Хятад]], [[Энэтхэг]], [[Япон]], [[Малайн олтриг]] зэрэг [[Ази]]йн бусад орны оршин суугчидтай худалдаа наймаа хийдэг байсан австронез угсааны ард түмэн нутагладаг байжээ. Филиппин XVI зуунд [[Испани]]йн колони болсон бөгөөд XX зууны эхээр [[АНУ]]-ын эрхшээлд оржээ. 1896 онд [[Катипунан]]аар удирдуулсан [[Филиппиний хувьсгал]]аар Испаниас тусгаар тогтносон. [[Испани-Америкийн дайн]]ы явцад АНУ-ын цэрэг Филиппинийг эзлэн авснаар [[Филиппин-Америкийн дайн]] дэгдсэн ажээ. 1935 онд [[Филиппиний Хамтын Нөхөрлөл|Хамтын Нөхөрлөл]] маягийн засгийн газар байгуулагдсанаар өөртөө засах эрхтэй болсон ба Филиппиний анхны сонгууль явагджээ. [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]] Номхон Далайд дууссаны дараа тус улс 1946 оны 7-р сарын 4-нд АНУ-аас тусгаар тогтножээ. [[Фердинанд Маркос]] 1972 онд дайны байдал зарласны улмаас Филиппинд бослого тэмцэл өрнөж, Ардын Шинэ Арми, Моро Үндэсний Чөлөөлөх Фронт зэрэг босогчдын бүлэглэл үүссэн. [[Бага Бенино Акино|Ниной Акино]] алуурчны гарт амь үрэгдсэнээс хойш удалгүй түүний бэлэвсэн эхнэр [[Корасон Акино]], тухайн үед тус улсын оюуны санааны удирдагч байсан Хайме Кардинал Син нар 1986 онд Ардын эрхийн хувьсгал хийж, тус улсыг эргээд ардчилсан засаглалтай болгосон юм. Ардчилал сэргэн тогтсоноос хойш улс төрийн эргэлт, авлигын дуулиан шуугиант хэргүүд гарч, төрийн эрх тайван замаар шилжсээр ирсэн билээ.<ref name="CIAfactbook" /> 2016 оны 6-р сарын 30-нд [[Родриго Дутерте|Родриго Роа Дутерте]] тус улсын ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон. 2022 оны 6-р сарын 30-нд болсон сонгуулиар олонхын санал авсан Ерөнхийлөгч 1965-1986 онд Ерөнхийлөгч байсан [[Фердинанд Маркос|Фердинанд Маркосын]] хүү Фердинанд Ромуалдес Маркос буюу Бонгбонг Маркос Филиппиний Ерөнхийлөгч болсон байна. Орчин үеийн Филиппин Өрнөдийн ертөнцийн олон шинжийг агуулсан байдаг нь [[Испани]], [[Латин Америк]], [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]ын соёлоос голдуу залгамжлагдсан байдаг. Тус улсын зонхилох шашин нь [[Католик шашин]] бөгөөд Испаничууд ирэхээс өмнө байсан уламжлалт шашны зан үйл хадгалагдан үлдсэн байдаг. Түүнчлэн [[Исламын шашин|Исламын шашныг]] шүтэгчид байдаг.<ref name="encarta">{{cite encyclopedia|last=Steinberg|first=David Joel|title=Philippines|url=http://encarta.msn.com/text_761558570___0/Philippines.html|encyclopedia=[[Encarta]]|date=2007}} {{Webarchiv|url=http://encarta.msn.com/text_761558570___0/Philippines.html |wayback=20090820052439 |text=Philippines |archiv-bot=2026-03-29 14:49:26 InternetArchiveBot }}</ref> 1973 он хүртэл [[испани хэл]] Филиппиний албан ёсны хэл байсан. Түүнээс хойш [[Филиппин хэл|филиппин]], [[Англи хэл|англи]] хэмээх хоёр албан ёсны хэлтэй болсон.<ref name=CIAfactbook /> == Нэрийн гарал үүсэл == Тус улсын нэр нь XVI зууны сүүл үеийн Испанийн ван [[II Филип]]ийн нэрнээс үүдэлтэй юм.<ref name="etymology">{{Citation |author= Gregorio F. Zaide, Sonia M. Zaide|title=Philippine History and Government, Sixth Edition |publisher=All-Nations Publishing Company |year= 2004}}</ref> Испанийн аялагч Руй Липес де Вияалобос анх ''Las Islas Filipinas'' хэмээх нэрийг тухайн үед угсаа залгамжлах хунтайж байсан Филипийг хүндэтгэн [[Лейт арал]] болон [[Самар арал]]д өгсөн ажээ. Бусад арал нь өөр өөрийн нэртэй байсан боловч энэ нэр нь яваандаа тус олтригийг тэр чигт нь нэрлэх нэр болсон.<ref name="etymology" /> [[Файл:Ortigas_Center_Skyline_panoramic.jpg|thumb|center|600px|Бөөн Манила]] == Улс төрийн тогтолцоо == 1987 оны Үндсэн хуулийн дагуу Филиппин нь хоёр танхимтай парламент, бие даасан шүүх засаглалтай ерөнхийлөгчийн Бүгд найрамдах улс юм. Төрийн тэргүүн нь бүх нийтийн шууд сонгуулиар 6 жилийн хугацаагаар сунгах, дахин нэр дэвшүүлэх эрхгүйгээр сонгогддог байна. Ерөнхийлөгч нь Сайд нарын танхимыг (Засгийн газар) тэргүүлдэг бөгөөд зэвсэгт хүчний ерөнхий командлагч юм. Тус улсын хууль тогтоох дээд байгууллага нь Филиппиний Сенат (24 суудал) ба Филиппиний Төлөөлөгчдийн танхим (316 суудал) гэсэн хоёр танхимаас бүрддэг Конгресс юм. Сенаторуудыг 6 жилийн хугацаатай (гурван жил тутамд 12 хүн ээлжлэн, гэхдээ дараалсан хоёроос илүүгүй), Төлөөлөгчдийн танхимын гишүүдийг гурван жилээр (дараалсан гурваас илүүгүй хугацаатай) сонгодог. == Гадаад харилцаа == Филиппиний олон улсын харилцаа нь бусад улс орнуудтай хийх худалдаа, 11 сая Филиппинчүүд өөр улс оронд амьдардаг гэх мэтээр эргэлддэг. Филиппин улс нь НҮБ-ыг үүсгэн байгуулагч, идэвхтэй гишүүн орон бөгөөд НҮБ-ын Аюулгүйн Зөвлөлийн Байнгын бус гишүүнээр олон удаа сонгогдсон. Филиппин улс АНУ-тай тогтоосон харилцаандаа ихээхэн анхаардаг. Тэд [[Хүйтэн дайн|хүйтэн дайны]] үед болон терроризмын эсрэг тэмцэлд АНУ-ыг дэмжиж байсан. Филиппин бол [[НАТО]]-гийн гол холбоотнуудын нэг юм. Филиппин улс өмнө нь Америкийн колони байсан ч АНУ-д өөрийн нутаг дэвсгэрт цэргийн бааз байгуулахыг зөвшөөрсөн. [[Япон]] бол Филиппин улсын хөгжилд бусдаас илүү тусалдаг орны нэг юм. Филиппин улс бусад оронтой ерөнхийдөө сайн харилцаатай байдаг. Филиппин улс өндөр хөгжилтэй эдийн засагтай орнуудын дэмжлэгийг өндрөөр үнэлдэг ч эдийн засгийн хувьд буурай хөгжилтэй бусад орнуудыг дэмждэг. Түүхэн хэлхээ холбоо, соёлын ижил төстэй байдал нь Испанитай хамтран ажиллах сайн үндэс суурь юм. Хэдийгээр хилийн чанад дахь Филиппинчүүдийн амьдралын нөхцөл тийм ч сайн байдаггүй бөгөөд заримдаа ялгаварлан гадуурхалт, хүчирхийлэлд өртдөг ч олон Филиппинчүүд бусад оронд ажилладаг. == Тэмдэглэл == <references group="lower-alpha" /> == Эшлэл == {{reflist}} == Цахим холбоос == <!--Do not add commercial links or your website. Suggest them via the discussion page. Failure to do so will mean the deletion of your websites as spam.--> '''Албан ёсны''' * [https://web.archive.org/web/20120101105754/http://www.gov.ph/ Official website of the Philippine Government] - Gateway to governmental sites '''Газрын зураг''' * [http://www.wikimapia.org/#y=12554564&x=122915039&z=6&l=0&m=a WikiSatellite view of Philippines at WikiMapia] <!--Do not add commercial links or your website. Suggest them via the discussion page. Failure to do so will mean the deletion of your websites as spam.--> '''Бусад''' <!--DO NOT SPAM! THANK YOU!!!--> * [http://uk.youtube.com/watch?v=1QgTdk6fLAk WOW Philippines Tourism Ad] * [http://newsweek.washingtonpost.com/postglobal/america/philippines Washington Post's: How the Philippines Sees America] * [http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/asia-pacific/country_profiles/1262783.stm BBC Country Profile on the Philippines] * [https://web.archive.org/web/20061108072347/https://www.cia.gov/cia//publications/factbook/geos/rp.html CIA World Factbook: Philippines] * [http://countrystudies.us/philippines/ U.S. Country Studies: Philippines] * [https://web.archive.org/web/20181202025242/http://www.philippinesdailyphotos.com/ Philippines Daily Photos] * [http://web.kssp.upd.edu.ph/linguistics/plc2006/papers/FullPapers/I-2_Solheim.pdf Origins of the Filipinos and Their Languages by Wilhelm G. Solheim II] ([[Portable Document File|PDF]]) * [http://www.gutenberg.org/browse/authors/b#a2296 History of the Philippine Islands] in many volumes, from [[Project Gutenberg]] (and indexed under [[Emma Helen Blair]], the general editor) * [http://wiki.answers.com/Q/FAQ/2802 WikiAnswers: Q&A about the Philippines] {{Ази}} <!--Categories--> <!--Interwikis--> [[Ангилал:Филиппин| ]] [[Ангилал:Азийн орон]] [[Ангилал:АСЕАН-ы гишүүн орнууд]] [[Ангилал:Азийн арлын бүлэг]] [[Ангилал:Арлын орон]] [[Ангилал:Зүүн Өмнөд Ази]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] qb5xuuckvgrq75kbdb5jlgflf9f1lxe Румын 0 10699 851806 820110 2026-03-29T12:38:12Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 851806 wikitext text/x-wiki {{Short description|Европын улс}} {{энэ гарчиг}} {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Румын | common_name = Румын | native_name = {{native name|ro|România}} | image_flag = Flag of Romania.svg | flag_type = [[Румыны төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = Coat of arms of Romania.svg | coa_size = 70 | symbol_type = [[Румыны төрийн сүлд|Сүлд]] | national_anthem = "[[Румыны төрийн дуулал|Deșteaptă-te, române!]]"<br />("Румынчууд аа, сэрцгээ!")<br /> <div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">[[File:Desteapta-te, romane!.ogg]]</div> | image_map = {{Switcher|[[File:EU-Romania (orthographic projection).svg|frameless]]|Дэлхийн бөмбөрцөг|[[File:EU-Romania.svg|upright=1.15|frameless]]|Европын газрын зураг|default=1}} | map_caption = {{map caption|location_color=хар ногоон|region=Европ|region_color=хар саарал|subregion=[[Европын Холбоо]]|subregion_color=ногоон|legend=EU-Romania.svg}} | capital = [[Бухарест]] | coordinates = {{Coord|44|25|N|26|06|E|type:city}} | largest_city = capital | official_languages = [[Румын хэл]]<ref>{{cite web|url=http://www.cdep.ro/pls/dic/site.page?den=act2_2&par1=1#t1c0s0a13|title=Constitution of Romania|publisher=Cdep.ro|access-date=2 October 2013|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170907214119/http://www.cdep.ro/pls/dic/site.page?den=act2_2&par1=1#t1c0s0a13|archive-date=7 September 2017}}</ref> | languages2_type = Зөвшөөрөгдсөн цөөнхийн<br />хэл<!--Protected and/or co-official (regional) languages--><ref>{{cite web|title=Reservations and Declarations for Treaty No.148 – European Charter for Regional or Minority Languages|url=http://www.coe.int/en/web/conventions/full-list/-/conventions/treaty/148/declarations?p_auth=63PpH3zN|website=Council of Europe|access-date=3 December 2015|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20151208122308/http://www.coe.int/en/web/conventions/full-list/-/conventions/treaty/148/declarations?p_auth=63PpH3zN|archive-date=8 December 2015}}</ref> | languages2 = {{Collapsible list | titlestyle=background:transparent;text-align:left;font-weight:normal; | title= ''Жагсаалт:'' | [[Албани хэл]] | [[Армени хэл]] | [[Болгар хэл]] | [[Герман хэл]] | [[Грек хэл]] | [[Идиш хэл]] | [[Итали хэл]] | [[Македон хэл]] | [[Орос хэл]] | [[Польш хэл]] | [[Русин хэл]] | [[Серби хэл]] | [[Словак хэл]] | [[Крымын татар хэл|Татар хэл]] | [[Турк хэл]] | [[Украин хэл]] | [[Унгар хэл]] | [[Хорват хэл]] | [[Цыган хэл]] | [[Чех хэл]] }} | ethnic_groups = {{unbulleted list | 89.3% [[Румынчууд]] | 6.0% [[Румын дахь унгарчууд‎|Унгарчууд‎]] | 3.4% [[Румын дахь цыганууд|Цыган]] | 1.2% [[Румыны цөөнх|Бусад]] }} | ethnic_groups_year = [[2021 оны Румыны хүн амын тооллого|2021]] | ethnic_groups_ref = <ref name="Census2021"/> | demonym = [[Румынчууд]] | religion = {{ublist |item_style=white-space; |{{Tree list}} * 84.8% [[Христийн шашин|Христ]] ** 73.4% [[Румыны Үнэн алдартны сүм|Румыны Ортодокс]] ** 6.2% [[Протестант урсгал|Протестант]] ** 4.5% [[Румын дахь католик сүм|Католик]] ** 0.7% Бусад [[Христийн урсгалын жагсаалт|урсгал]] {{Tree list/end}} |9% Мэдээллээгүй/Шашингүй |5% Мэдээлэлгүй |0.5% [[Румын дахь шашин шүтлэг|Бусад]] }} | religion_year = [[2021 оны Румыны хүн амын тооллого|2021]] | religion_ref = <ref name="Census2021"/> | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Холимог засаглалын систем|хагас-ерөнхийлөгчийн]] [[бүгд найрамдах улс]] | leader_title1 = [[Румыны ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = [[Никушор Дан]] | leader_title2 = [[Румыны Ерөнхий сайд|Ерөнхий Сайд]] | leader_name2 = [[Марчел Чолаку]] | legislature = [[Румыны Парламент|Парламент]] | upper_house = [[Румыны Сенат|Сенат]] | lower_house = [[Төлөөлөгчдийн танхим (Румын)|Төлөөлөгчдийн танхим]] | sovereignty_type = [[Румыны түүх|Түүх]] | established_event1 = [[Валлахи]] | established_date1 = 1330 | established_event2 = [[Молдав (бүс нутаг)|Молдав]] | established_date2 = 1346 | established_event3 = [[Валлахи болон Молдавын нэгдэл|Жижиг холбоо]] | established_date3 = 1 сарын 24, 1859 | established_event4 = [[Османы эзэнт гүрэн|Османы эзэнт гүрнээс]] [[Румыны тусгаар тогтнолын дайн|Де-юре тусгаар тогтнов]] | established_date4 = 1877/1878 оны 5 сарын 9 | established_event5 = [[Их Холбоо]] | established_date5 = 1918/1921 оны 12 сарын 1 | established_event6 = [[Румыны хаант улс|Цэргийн дарангуйлал]] | established_date6 = 1941 | established_event7 = [[Бүгд Найрамдах Социалист Румын Улс|Коммунист Румын]] | established_date7 = 12 сарын 30% 1947 | established_event8 = [[НҮБ]]-д [[НҮБ-ын Аюулгүйн Зөвлөлийн 109-р тогтоол|элсэв]] | established_date8 = 12 сарын 14, 1955 | established_event9 = [[Румыны хувьсгал|Одоогийн засаглалын хэлбэр]] | established_date9 = 12 сарын 27, 1989<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=IsJADwAAQBAJ&pg=PA218|title=Political Leadership: A Pragmatic Institutionalist Approach|first=Robert|last=Elgie|date=28 November 2017|publisher=Springer|isbn=9781137346223|via=Google Books}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Qu3TAAAAMAAJ&q=emblem|title=Romania Directory|date=1 April 1990|publisher=Editura Cronos|isbn=9789739000000|via=Google Books}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://legislatie.just.ro/Public/DetaliiDocumentAfis/20050|title=DECRET-LEGE 2 27/12/1989 - Portal Legislativ|website=legislatie.just.ro}}</ref> | established_event13 = [[Румыны Үндсэн хууль|Үндсэн хуулиа баталсан]] | established_date13 = 12 сарын 8, 1991 | established_event14 = [[Европын Холбоо]]нд [[2007 оны Европын Холбооны өргөжилт|нэгдэв]] | established_date14 = 1 сарын 1, 2007 | area_km2 = 238,397 | area_footnote = <ref>{{Cite web |url=https://insse.ro/cms/sites/default/files/field/publicatii/anuarul_statistic_al_romaniei_carte-ed.2022.pdf |title=Romanian Statistical Yearbook (2022) – 1.8 Administrative organisation of Romanian territory, on December 31, 2021 (pg.17)|publisher=[[National Institute of Statistics (Romania)|INS]] (www.insse.ro/cms/en) |access-date=20 March 2023 |url-status=live|archive-date=20 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230320054533/https://insse.ro/cms/sites/default/files/field/publicatii/anuarul_statistic_al_romaniei_carte-ed.2022.pdf}}</ref> | area_rank = 81 <!-- Area rank should match [[List of countries and dependencies by area]]--> | area_sq_mi = 92,043 <!--Do not remove per [[Wikipedia:Manual of Style/Dates and numbers]]--> | percent_water = 3 | population_estimate = {{Increase}}19,892,812 | population_census = {{decreaseNeutral}} 19,053,815<ref name="Census2021">{{cite web|url=https://insse.ro/cms/sites/default/files/com_presa/com_pdf/cp-date-provizorii-rpl2021.pdf|title=2021 Romanian Census (preliminary results)|publisher=INSSE|access-date=7 January 2023|language=ro}}</ref> | population_estimate_year = 2023 | population_estimate_rank = 63 | population_census_year = [[2021 оны Румыны хүн амын тооллого|2021]] | population_census_rank = | population_density_km2 = 79.9 | population_density_sq_mi = 218.6 <!--Do not remove per [[Wikipedia:Manual of Style/Dates and numbers]]--> | population_density_rank = 136 | GDP_PPP = {{increase}} $783.903 тэрбум<ref name="IMFWEORO"/> | GDP_PPP_year = 2023 | GDP_PPP_rank = 35 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $41,633<ref name="IMFWEORO"/> | GDP_PPP_per_capita_rank = 47 | GDP_nominal = {{increase}} $348.902 тэрбум<ref name="IMFWEORO">{{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/weo-report?c=968,&s=NGDPD,%20PPPGDP,%20NGDPDPC,%20PPPPC,&sy=2019&ey=2025&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=World Economic Outlook Database, April 2023 Edition. (Romania) |publisher=[[International Monetary Fund]] |website=IMF.org |archive-date=11 April 2023 |access-date=11 April 2023 }}</ref> | GDP_nominal_year = 2023 | GDP_nominal_rank = 45 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $18,530<ref name="IMFWEORO"/> | GDP_nominal_per_capita_rank = 54 | Gini = 34.3 <!--number only--> | Gini_year = 2021 | Gini_change = increase <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref name=eurogini>{{cite web |url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tessi190/default/table?lang=en |title=Gini coefficient of equivalised disposable income – EU-SILC survey|publisher=[[Eurostat]] |website=ec.europa.eu |access-date=16 August 2022}}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.821 <!--number only--> | HDI_year = 2021<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = decrease <!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=8 September 2022|access-date=8 September 2022}}</ref> | HDI_rank = 53 | currency = [[Румын лей]] | currency_code = RON | time_zone = [[Зүүн Европын Цаг|ЗЕЦ]] | utc_offset = +2 | utc_offset_DST = +3 | time_zone_DST = [[Зүүн Европын Зуны Цаг|ЗЕЗЦ]] | date_format = өө.сс.жжжж&nbsp;([[Манай эрин|МЭ]]) | drives_on = Баруун | calling_code = [[Румын дахь утасны дугаар|+40]] | patron_saint = [[Andrew the Apostle|Saint Andrew]] | iso3166code = RO | cctld = [[.ro]]<sup>a</sup> | footnote_a = [[Европын Холбоо]]ны бусад гишүүн орнуудтай хамт [[.eu]] домэйныг мөн ашигладаг. | today = }} '''Румын''' нь [[Зүүн Европ]], Зүүн Өмнөд Европ болон [[Төв Европ|Төв Европын]] заагт орших [[улс]] юм. Баруун урд талаараа [[Серби]], баруун талаараа [[Унгар]], хойд талаараа [[Украин]], зүүн хойд талаараа [[Молдав]], өмнө талаараа [[Болгар]] улсуудтай хиллэх бөгөөд зүүн талаараа [[Хар тэнгис]] ээр хүрээлэгдэнэ. [[Нийслэл]] нь [[Бухарест]] хот. 2022 оны байдлаар 19 орчим сая хүн амтай улс. Зүүн Европын слав гаралтай улсууд дунд орших Ром гаралтай улс бөгөөд цорын ганц [[албан ёсны хэл]] нь [[румын хэл]] юм. [[Үнэн алдартны шашин|Үнэн алдартны шашны]] нөлөө ихтэй. [[Төрийн далбаа]] нь [[Чад]]ын төрийн далбаатай андуурагдах тохиолдол их байдаг ч Румыны төрийн далбааны цэнхэр өнгө нь арай бүдэг юм. [[1989]] онд [[ардчилал|ардчилсан системд]] шилжих хүртэл төрийн далбааны голд нь тэр үеийн [[төрийн сүлд]] нь дүрслэгдсэн байдаг байв. == Нэршил == Албан ёсны нэр нь румын хэлээр {{lang|ro|Romвnia}}, [[монгол хэл]]ээр Румын гэдэг. Уг нэр нь "[[Ром]]чуудын нутаг" хэмээх утгатай. Хуучин нэрүүдийг нь доор оруулав: * [[1947]]-[[1965]] '''Бүгд Найрамдах Румын Ард Улс''' * [[1965]]-[[1989]] '''Бүгд Найрамдах Социалист Румын Улс''' * [[1989]]- '''Румын Улс''' == Түүх == {{sectstub}} {{гол|Румыны түүх}} ''Мөн [[Молдавын түүх]]ийг үзнэ үү.'' [[Зураг:Dacia 82 BC.png|thumb|Эртний Даки]] [[Зураг:Vlad_Tepes_002.jpg|thumb|[[Влад Цепеш]] буюу [[Дракула]]]] Эрт цагт дакичууд Румыны нутагт оршин суудаг байв. Улмаар [[Ромын эзэнт гүрэн|Ромын эзэнт гүрний]] мэдэлд багтсанаар Румын хэмээх нэр үүсчээ. == Засаг захиргааны хуваарь == Румын засаг захиргааны хувьд 41 тойрог, 1 нийслэл ([[Бухарест]])-д хуваагдана. {{Байршлын карт+|Румын|width=600|float=left|caption=<center>Румыны бүх тойргийн төв ба Бухарестын газрын зураг</center>|places= {{Байршлын карт~|Румын|lat=46/4/7|long=23/34/15|region=RO|position=top|label=[[Алба Юлиа]]}} {{Байршлын карт~|Румын|lat=43/58/3|long=25/20/2|region=RO|position=left|label=[[Александриа (Румын)|Александриа]]}} {{Байршлын карт~|Румын|lat=46/10/58|long=21/19/24|region=RO|position=right|label=[[Арад (Румын)|Арад]]}} {{Байршлын карт~|Румын|lat=46/34/9|long=26/54/37|region=RO|position=bottom|label=[[Бакау]]}} {{Байршлын карт~|Румын|lat=47/39/34|long=23/34/53|region=RO|position=right|label=[[Бая Маре]]}} {{Байршлын карт~|Румын|lat=47/7/48|long=24/29/26|region=RO|position=top|label=[[Бистрица]]}} {{Байршлын карт~|Румын|lat=47/44/46|long=26/39/56|region=RO|position=top|label=[[Ботошани]]}} {{Байршлын карт~|Румын|lat=45/38/31|long=25/35/21|region=RO|position=left|label=[[Брашов]]}} {{Байршлын карт~|Румын|lat=45/16/17|long=27/58/27|region=RO|position=left|label=[[Браила]]}} {{Байршлын карт~|Румын|lat=44/33/40|long=25/56/48|region=RO|position=right|label=[[Буфтя]]}} {{Байршлын карт~|Румын|lat=44/26/7|long=26/6/9|region=RO|position=bottom|label='''[[Бухарест]]'''}} {{Байршлын карт~|Румын|lat=45/9/12|long=26/49/12|region=RO|position=top|label=[[Бузау]]}} {{Байршлын карт~|Румын|lat=46/46/7|long=23/35/31|region=RO|position=top|label=[[Клуж-Напока]]}} {{Байршлын карт~|Румын|lat=44/10/21|long=28/38/11|region=RO|position=left|label=[[Констанца]]}} {{Байршлын карт~|Румын|lat=44/19/3|long=23/48/13|region=RO|position=bottom|label=[[Крайова]]}} {{Байршлын карт~|Румын|lat=44/11/31|long=27/19/58|region=RO|position=top|label=[[Кэлэраши]]}} {{Байршлын карт~|Румын|lat=45/52/24|long=22/54/30|region=RO|position=bottom|label=[[Дева (Румын)|Дева]]}} {{Байршлын карт~|Румын|lat=44/37/57|long=22/39/57|region=RO|position=right|label=[[Дробета Турну Северин]]}} {{Байршлын карт~|Румын|lat=45/41/39|long=27/11/7|region=RO|position=top|label=[[Фокшани]]}} {{Байршлын карт~|Румын|lat=45/26/16|long=28/3/22|region=RO|position=top|label=[[Галац]]}} {{Байршлын карт~|Румын|lat=43/53/26|long=25/57/53|region=RO|position=top|label=[[Журжу]]}} {{Байршлын карт~|Румын|lat=47/9/4|long=27/35/15|region=RO|position=left|label=[[Яш]]}} {{Байршлын карт~|Румын|lat=46/21/31|long=25/48/13|region=RO|position=top|label=[[Меркуря Чук]]}} {{Байршлын карт~|Румын|lat=47/3/18|long=21/56/23|region=RO|position=right|label=[[Орадя]]}} {{Байршлын карт~|Румын|lat=46/55/53|long=26/22/14|region=RO|position=top|label=[[Пятра Нямц]]}} {{Байршлын карт~|Румын|lat=44/51/17|long=24/52/37|region=RO|position=top|label=[[Питешти]]}} {{Байршлын карт~|Румын|lat=44/56/46|long=26/0/48|region=RO|position=top|label=[[Плоешти]]}} {{Байршлын карт~|Румын|lat=45/19/33|long=21/52/30|region=RO|position=right|label=[[Решица]]}} {{Байршлын карт~|Румын|lat=45/6/16|long=24/21/52|region=RO|position=top|label=[[Рымнику Вылча]]}} {{Байршлын карт~|Румын|lat=47/47/35|long=22/52/53|region=RO|position=bottom|label=[[Сату Маре]]}} {{Байршлын карт~|Румын|lat=45/51/52|long=25/47/25|region=RO|position=right|label=[[Сфынту Георге]]}} {{Байршлын карт~|Румын|lat=45/47/47|long=24/9/5|region=RO|position=right|label=[[Сибиу]]}} {{Байршлын карт~|Румын|lat=44/25/50|long=24/21/27|region=RO|position=right|label=[[Слатина (Румын)|Слатина]]}} {{Байршлын карт~|Румын|lat=44/33/44|long=27/21/39|region=RO|position=top|label=[[Слобозиа]]}} {{Байршлын карт~|Румын|lat=47/38/32|long=26/15/30|region=RO|position=left|label=[[Сучава]]}} {{Байршлын карт~|Румын|lat=45/45/21|long=21/13/45|region=RO|position=right|label=[[Тимишоара]]}} {{Байршлын карт~|Румын|lat=45/10/40|long=28/48/17|region=RO|position=bottom|label=[[Тулча]]}} {{Байршлын карт~|Румын|lat=44/55/46|long=25/27/38|region=RO|position=bottom|label=[[Тырговиште]]}} {{Байршлын карт~|Румын|lat=45/2/16|long=23/16/6|region=RO|position=top|label=[[Тыргу Жиу]]}} {{Байршлын карт~|Румын|lat=46/32/47|long=24/33/48|region=RO|position=top|label=[[Тыргу Муреш]]}} {{Байршлын карт~|Румын|lat=46/38/17|long=27/43/42|region=RO|position=bottom|label=[[Васлуй]]}} {{Байршлын карт~|Румын|lat=47/10/41|long=23/3/20|region=RO|position=right|label=[[Залэу]]}} {{Байршлын карт~|Y=5|X=50|position=bottom|label='''[[Украин]]'''}} {{Байршлын карт~|Y=25|X=10|position=bottom|label='''[[Унгар]]'''}} {{Байршлын карт~|Y=25|X=87|position=bottom|label='''[[Молдав]]'''}} {{Байршлын карт~|Y=50|X=93|position=bottom|label='''[[Украин]]'''}} {{Байршлын карт~|Y=95|X=50|position=bottom|label='''[[Болгар]]'''}} {{Байршлын карт~|Y=80|X=10|position=bottom|label='''[[Серби]]'''}} {{Байршлын карт~|Y=80|X=93|position=bottom|label='''[[Хар тэнгис]]'''}} }} == Газар зүй == [[Зураг:Ro-map.png|thumb|Румыны газрын зураг]] [[Серби]], [[Болгар]] улстай хиллэх хил нь ерөнхийдөө [[Дунай мөрөн|Дунай мөрний]] дагуу байдаг. [[Молдав]]тай хиллэх хил болох [[Прут гол]] нь Дунай мөрөнтэй нийлж, [[Хар тэнгис]]т цутгана. Дунай мөрний адаг дельт нь тусгай хамгаалалттай. Румыны нутгийн 34%-ийг уулс, 33%-ийг толгод, 33%-ийг тал газар эзэлнэ. Тус улсын төвд [[Карпатын нуруу]] Трансильваний тэгш өндөрлөгөөр хүрээлэгдэн оршино. Карпатын нуруунд далайн түвшнээс дээш 2,000 м-ээс өндөр 14 оргил бий. Хамгийн өндөр Молдовяну оргил нь 2,544 м өндөр юм. == Хүн ам == [[Зураг:Romania demography 1961-2010.svg|thumb|1961-2003 оны хүн амын өөрчлөлтийн график]] Оршин суугчдын 89% нь [[Румын үндэстэн|румын]], 6% нь [[мажар үндэстэн|мажар]], 2% нь [[цыган үндэстэн]] болно. Мөн [[Сербүүд|серб]], [[Украйн үндэстэн|украйн]], [[Герман үндэстэн|герман]], [[Турк үндэстэн|турк]], [[Татар үндэстэн|татар]], [[Словак үндэстэн|словак]], [[Болгар үндэстэн|болгар]], [[Орос үндэстэн|орос]], [[Еврей үндэстэн|еврей]]чүүд цөөн тоотой бий. Румынчууд нь эртний [[Даки үндэстэн|даки]] болон шилжин суурьшсан [[цыган үндэстэн|цыгануудын]] цус холилдож үүссэн гэж үздэг ч хүлээн зөвшөөрдөггүй хүмүүс бий. Мажаруудын ихэнх нь Унгартай газар нутгийн маргаантай [[Трансильвани]]д амьдардаг. [[Николай Чаушеску|Чаушескугийн]] засаглалын үед төрөлтийг дэмжих бодлого баримталж, Балканы хойгийн хамгийн их хүн амтай улс болсон ч зах зээлийн системд шилжсэний дараа хүүхдээ өсгөж хүчрэхгүй болсон эцэг эхчүүд хүүхдээ хаях үзэгдэл их гарсан билээ. === Дэлхийн өв === Румыны нутагт [[ЮНЕСКО]]-гийн [[Дэлхийн өв]]ийн жагсаалтад бүртгэгдсэн соёлын өв 6, байгалийн өв 1 бий. <gallery> Зураг:Delta Dunarii 500.jpg|[[Дунай мөрний дельт]] - (1991) Зураг:RomanianSaxonianChurchTartlau Prejmer0015jpg.JPG|Цайз-сүмүүд бүхий Трансильваний тосгод - (1993, 1999 онд өргөтгөсөн) Зураг:Horezu church.jpg|[[Хорезу сүм]] - (1993) Зураг:Ihopulele EOS 30D0173 Voronet.jpg|Молдавын хойд хэсгийн ханын зураг бүхий сүмүүд - (1993) Зураг:Sighisoara IMG 5622.jpg|[[Сигисоарагийн түүхэн бүс нутаг]] - (1999) Зураг:Sarmizegetusa temples.jpg|Дакичуудын цайз - (1999) </gallery> == Тэмдэглэл == {{Reflist|group=lower-alpha}} == Эшлэл == <references/> {{reflist}} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Romвnia}} * [http://www.gov.ro/main/index/l/2/ Румыны засгийн газар] * [http://www.presidency.ro/ Румыны ерөнхийлөгч] ; Засгийн газар * [https://web.archive.org/web/20091026201421/https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-r/romania.html Төрийн тэргүүн болон түүний кабинет] * [https://web.archive.org/web/20061228063121/http://www.parlament.ro/index_en.html Румыны парламент] * [http://www.ccr.ro/default.aspx?lang=EN Румыны Үндсэн хуулийн цэц] ; Ерөнхий мэдээлэл * [http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/country_profiles/1057466.stm Country Profile] from BBC News * [http://www.state.gov/p/eur/ci/ro/ Romania] information from the United States Department of State * [http://www.loc.gov/rr/international/european/romania/ro.html Portals to the World] from the United States Library of Congress * [http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/romania.htm Romania] at ''UCB Libraries GovPubs'' ; Эдийн засаг болон хууль * [http://www.bnro.ro/En/Info/curs_ext.asp Exchange Rates] – from the National Bank of Romania * [https://web.archive.org/web/20070813000417/http://www.dreptonline.ro/resurse/resource.php Romanian Law and Miscellaneous - English] ; Соёл урлаг ба түүх * [http://www.badley.info/history/Romania.index.html Chronology of Romania from the World History Database] * [http://www.ici.ro/romania/en/index.html ICI.ro - A comprehensive site about Romania] * [http://www.theeuropeanlibrary.org/portal/libraries/Libraries.php?launch=1&language=en&page=Treasures&country=Romania Treasures of the national library of Romania] ; Жуулчлал * [http://www.romaniatourism.com/ Official Romanian Tourism Website] * [https://web.archive.org/web/20100820064355/http://www.the-romanian-beauty.com/ The Romanian Beauty] {{Европ}} {{ЕАБХАБ-ын гишүүн улсууд}} {{Хөтлөгч мөр Европын холбооны улсууд}} {{Хөтлөгч мөр Хар тэнгисийн эдийн засгийн хамтын ажиллагааны байгууллага}} [[Ангилал:Румын| ]] [[Ангилал:Европын орон]] [[Ангилал:Европын зөвлөлийн гишүүн]] [[Ангилал:Европын Холбооны гишүүн орон]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] 93xn7wjq2k5ti2dsc6zn3x222i9h0kp 2000 он 0 12841 851831 598073 2026-03-29T16:38:12Z Avirmed Batsaikhan 53733 851831 wikitext text/x-wiki {{Аргын жил дараалал|2000|2000-д он|XX зуун}} '''Хоёр мянга он''' нь [[Григорийн тоолол|Григорийн тооллоор]] Бямба гаригаар эхэлдэг [[өндөр жил]] юм. 2000 он нь: * [[Олон Улсын Энхтайвны Соёлын Жил]] * Дэлхийн [[Математик]]ийн жил байв. [[2000]] оныг манай эриний гурав дахь мянганы эхний он гэж үздэг хүн олон байдаг ч тэг он гэж байгаагүй тул хоёр дахь мянганы сүүлийн он болно. === Нэгдүгээр сар === * 1-нд Белорусь рублийн нэрлэсэн үнийг өөрчилсөн. * 9-нд Ислам Каримовыг Узбекистан Улсын Ерөнхийлөгчөөр дахин сонгосон (сонгогчдын 91.9%-ийн санал); === Хоёрдугаар сар === * 16-20-нд Лэйк Плэсид хотод Өвлийн Сайн санааны наадам болсон. * 22-нд Украинд цаазаар авах ялыг зогсоосон. === Гуравдугаар сар === * 4-нд Sony компани түүхэн дэх хамгийн хурдан борлуулалттай, хамгийн алдартай тоглоомын консол болсон 6 дахь үеийн PlayStation 2-ыг гаргасан. * 26-нд Оросын ерөнхийлөгчийн сонгууль болж Владимир Путин эхний шатанд үнэмлэхүй олонхийн санал авсан. * 31-нд Эстони улс хүн амын тооллого явуулсан. === Дөрөвдүгээр сар === * 1-нд АНУ-д хүн амын тоолого болсон. * 5-нд [[Мори Ёшироо]] Японы Ерөнхий сайдаар сонгогдов. * 9-нд [[Эдуард Шеварднадзе]] сонгуульд оролцсон сонгогчдын 82 гаруй хувийн саналыг авч, Гүржийн Бүгд Найрамдах Улсын Ерөнхийлөгчөөр дахин сонгогдов. * 16-нд Украинд бүх нийтийн санал асуулга явуулав. Сонгогчдын 80 гаруй хувь нь хоёр танхимтай парламент байгуулах, депутатуудын тоог 450-аас 300 болгон бууруулах, парламентын халдашгүй байдлыг арилгах, хэрэв нэг сарын дотор парламентын олонх болж чадахгүй эсвэл гурван сарын дотор Сайд нарын танхимаас боловсруулж өргөн барьсан улсын төсвийн төслийг батлаагүй бол Дээд Радын бүрэн эрхийг хугацаанаас нь өмнө цуцлах эрхийг Ерөнхийлөгчид олгохыг дэмжсэн. Гэсэн хэдий ч бүх нийтийн санал асуулгын шийдвэрүүд хэзээ ч хэрэгжээгүй. * 21-нд ОХУ-ын Ерөнхийлөгч В.Путин Оросын Холбооны Улсын Цэргийн үзэл баримтлалыг батлав. * 28-нд Турк, Азербайжан, Гүрж улсууд Каспийн тэнгисийн газрын тосыг Оросыг тойрч гарах газрын тос дамжуулах хоолой барих гэрээнд гарын үсэг зурав. === Тавдугаар сар === * 7-нд ОХУ-ын Ерөнхийлөгч Владимир Путины тангараг өргөх ёслол болов. * 17-нд Оросын Ерөнхий сайдаар [[Михаил Касьянов|Михаил Касьяновыг]] батлав. * 30-нд Киргизийн Ерөнхийлөгч [[Аскар Акаев]] орос хэлийг албан ёсны статус олгох хуульд гарын үсэг зурав. === Зургаадугаар сар === * 10-нд Сирийн Ерөнхийлөгч [[Хафез Асад|Хафез аль-Асад]] зүрхний шигдээсээр нас барж, сарын дараа түүний хүү [[Башар Асад]] түүний залгамжлагч болжээ. * 16-нд Умард болон Өмнөд Солонгосын хооронд тохиролцоонд хүрч, уг тохиролцооны дагуу Өмнөд Солонгос Умардад 6 тэрбум еврогийн тусламж үзүүлэхээр амласан; === Долоодугаар сар === * 1-нд АНУ-д санхүүгийн баримт бичгийг цахим гарын үсгээр баталгаажуулахыг зөвшөөрдөг болсон. * 11-25-нд АНУ-ын Ерөнхийлөгч [[Билл Клинтон|Билл Клинтоны]] зуучлалаар Камп Дэвидэд Израилийн Ерөнхий сайд [[Эхуд Барак]], Палестины Засаг захиргааны тэргүүн [[Ясир Арафат]] нарын хооронд Израиль-Палестины мөргөлдөөнийг эцэслэн шийдвэрлэх талаар хэлэлцээ хийсэн боловч амжилтгүй болсон. * 17-19-нд В.Путин БНХАУ-д айлчилсан. * 30-нд Венесуэлд ерөнхий болон бүс нутгийн сонгуулиар [[Уго Чавес]] тус улсын ерөнхийлөгчөөр 59.76% дахин сонгогдсон. === Наймдугаар сар === * 8-нд Их Британи, АНУ, Италийн эрдэмтэд хүнийг клоны аргаар хувилах туршилт эхэлснээ албан ёсоор зарласан. * 12-нд оросын цэргийн цөмийн шумбагч "Курск" буюу К-141 онгоц [[Баренцын тэнгис]]<nowiki/>т осолдсон. === Есдүгээр сар === * 15-нд Зуны 27-р Олимпийн наадмын нээлтийн ёслол Австралийн [[Сидней]] хотод болов. * 24-нд Францад ерөнхийлөгчийн бүрэн эрхийн хугацааг 7-оос 5 жил болгон бууруулах асуудлаар үндсэн хуулийн бүх нийтийн санал асуулга явуулж үр дүнг баталсан. === Аравдугаар сар === * 1-нд Зуны 27-р Олимпийн наадмын хаалтын ёслол болов. * 2-5-нд Оросын Ерөнхийлөгч В.Путин Энэтхэг улсад төрийн айлчлал хийв. * 8-нд Польшийн Ерөнхийлөгчийн сонгуульд Ерөнхийлөгч [[Александр Квасньевски]] 53.9 хувийн санал авч дахин ялалт байгуулав. * 10-нд Казахстаны [[Астана]] хотод Беларусь, Казахстан, Киргизстан, Орос, Тажикистаны ерөнхийлөгчид Евразийн эдийн засгийн нийгэмлэг (ЕврАзЭС) байгуулах тухай гэрээнд гарын үсэг зурав. * 16-нд Гүржийн Ерөнхийлөгч Эдуард Шеварднадзе өөрийн улс хуучин Зөвлөлт Холбоот Улсын өмчийн нэг хэсэг хувийг эзэмших эрхтэй гэж мэдэгдэв. * 29-нд [[Аскар Акаев]] Киргизстаны Ерөнхийлөгчөөр гурав дахь удаагаа сонгогдов. === Арваннэгдүгээр сар === * 7-нд [[Жорж Буш]] залуу АНУ-ын ерөнхийлөгчийн сонгуульд ялсан. * 16-нд Билл Клинтон Вьетнамын дайн дууссанаас хойш Вьетнамд айлчилсан анхны АНУ-ын ерөнхийлөгч болсон. === Арванхоёрдугаар сар === * 21-нд Нидерланд улс ижил хүйстний гэрлэлтийг хуульчилсан дэлхийн анхны улс болжээ. == Энэ онд нас барагсад == * [[2 сарын 20]]: [[Анатолий Собчак]] [[Санкт-Петербург]] хотын захирагч * [[2 сарын 23]]: Сэр [[Стэнли Мэтьюз]] - [[Англи]]йн алдарт [[хөлбөмбөг]]чин * [[5 сарын 14]]: [[Обүчи Кэйзоо]] - [[Япон]]ы [[Японы ерөнхий сайд|ерөнхий сайд]] [[Ангилал:2000 он]] [[Ангилал:Он (20-р зуун)|#]] qruk7kahlg1rh1j2wdmw5iftwobbgg2 Төмөрийн улс 0 19373 851815 851439 2026-03-29T14:14:10Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 851815 wikitext text/x-wiki {{Short description|Central Asian Turco-Mongol empire (1370–1507)}} {{Инфобокс түүхэн улс | native_name = {{lang|fa|{{Nastaliq|گورکانیان}}}}<br />''Гүрканиян'' | national_motto = <br />[[Persian language|Persian]]:{{lang|fa|{{Nastaliq|راستى رستى}}}}<br />''Rāstī rustī''<br />"In rectitude lies salvation" "зөвт байдалд аврал оршдог" | conventional_long_name = Төмөрийн эзэнт гүрэн | common_name = Төмөрийн | era = [[Дундад зууны сүүл үе]] | status = [[Эмират]] | government_type = [[Хэмжээгүй эрхт хаант засаг]] | area_km2 = | year_start = 1370 | date_start = | year_end = 1507 | event_pre = [[Доголон Төмөр|Төмөр]] [[Төмөрийн байлдан дагуулалт, довтолгоо|байлдан дагуулалтаа]] эхлүүлэв | date_pre = 1363 | event_start = Төмөрийн эзэнт гүрэн байгуулагдав | event1 = Баруун зүгийн тэлэлт эхлэв | date_event1 = 1380 | event2 = [[Анкарагийн тулалдаан]] | date_event2 = 7 сарын 20, 1402 | event3 = [[Самарканд]]ын уналт | date_event3 = 1505 | event_end = [[Херат]]ын уналт | event_post = [[Их Могол Улс|Моголын эзэнт гүрэн байгуулагдав]] | date_post = 1526 | image_coat = <!-- DO NOT REPLACE this documented "Three annulets" symbol with false, conjectural or original research flags of the Timurids, such as this one: https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/archive/6/6c/20230329042531%21Timurid.svg , which is falsely claimed to be from the Catalan Atlas. See paragraph "Symbols of the state" hereunder for details -->Three annulets symbol of the Timurid Empire.png | coa_size = 100 | coat_alt = Гурван цагираг сүлд | symbol_type = [[Доголон Төмөр|Төмөр]]ийн "Гурван цагираг" [[тамга]] тэмдэг.<ref>Coinage of Timur with "Three annulets" symbol (1393-1405): [[File:Coinage of Timur with 3 annulets symbol. Shaykh abu-Ishaq (Kazirun) mint. Undated, circa AH 795-807 AD 1393-1405.jpg|70px]]</ref><ref>{{cite book |last1=Bloom |first1=Jonathan |last2=Blair |first2=Sheila S. |title=Grove Encyclopedia of Islamic Art & Architecture: Three-Volume Set |date=14 May 2009 |publisher=OUP USA |isbn=978-0-19-530991-1 |page=426 |url=https://books.google.com/books?id=un4WcfEASZwC&pg=PA426 |language=en| quote="Coinage issued by the Timurid dynasty (r. 1370-1506) comprised various silver coins and several coppers, most often anonymous, although some coppers struck in the name of Timur 1370–1405; here called amīr) have a tamghā of three annulets prominently on the reverse."}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Kadoi |first1=Yuka |title=On the Timurid flag |journal=Beiträge zur islamischen Kunst und Archäologie |date=2010 |volume=2 |pages=144, 149, 159 Fig.5 |url=https://www.academia.edu/17410816}}</ref> | flag_border = no | image_map = Timurid Empire at its greatest extent in February 1405.png | image_map_caption = [[Доголон Төмөр|Төмөр]]ийн үеийн газар нутаг | image_map_size = 300 | demonym = | p1 = Цагаадайн Улс | p2 = Суфи гүрэн | p3 = Жалайрын улс | p4 = Курт улс | p5 = Музаффарид | p6 = Сарбадар | p7 = Марашичууд | p8 = Афрасияб | p9 = Кара-Коюнлу | p10 = Гүржийн хаант улс | s1 = Бухарын хант улс | s2 = Сефевийн улс | s3 = Хивын ханлиг | s4 = Кара-Коюнлу | s5 = Ак-Коюнлу | s6 = Их Могол Улс | s7 = Гүржийн хаант улс | capital = {{plainlist| *[[Самарканд]] (1370–1405) *[[Херат]] (1405–1507)}} | common_languages = {{plainlist| *[[Перс хэл]] (албан ёсны, шүүх, дээд утга зохиол, лингва франка, засаг захиргаа)<ref> * Manz, Beatrice Forbes (1999). ''The Rise and Rule of Tamerlane''. [[Cambridge University Press]], p.109. {{ISBN|0-521-63384-2}}. {{google books|2xDm2DCPRKMC|Limited preview}}. [https://books.google.com/books?id=2xDm2DCPRKMC&pg=PA109 p.109]. "In almost all the territories which Temür incorporated into his realm Persian was the primary language of administration and literary culture. Thus the language of the settled '[[divan]]' was Persian." * B.F. Manz, W.M. Thackston, D.J. Roxburgh, L. Golombek, L. Komaroff, R.E. Darley-Doran. "Timurids" [[Encyclopaedia of Islam]] [[Brill Publishers]] 2007; "During the Timurid period, three languages, Persian, Turkish, and Arabic were in use. The major language of the period was Persian, the native language of the Tajik (Persian) component of society and the language of learning acquired by all literate and/or urban Turks. Persian served as the language of administration, history, belles lettres, and poetry." * {{cite web |url=http://www.iranicaonline.org/articles/central-asia-v|title=CENTRAL ASIA v. In the Mongol and Timurid Periodse|author=Bertold Spuler|publisher=[[Encyclopaedia Iranica]]|access-date=2017-09-14}} "Like his father, Olōğ Beg was entirely integrated into the Persian Islamic cultural circles, and during his reign Persian predominated as the language of high culture, a status that it retained in the region of Samarqand until the Russian revolution 1917&nbsp;... Ḥoseyn Bāyqarā encouraged the development of Persian literature and literary talent in every way possible&nbsp;... * Robert Devereux (ed.) "Muhakamat Al-Lughatain (Judgment of Two Languages)" Mir 'Ali Shir Nawāi; Leiden, [[E.J. Brill]] 1966: "Nawa'i also employs the curious argument that most Turks also spoke Persian but only a few Persians ever achieved fluency in Turkic. It is difficult to understand why he was impressed by this phenomenon, since the most obvious explanation is that Turks found it necessary, or at least advisable, to learn Persian – it was, after all, the official state language – while Persians saw no reason to bother learning which was, in their eyes, merely the uncivilized tongue of uncivilized nomadic tribesmen. * David J. Roxburgh. ''The Persian Album, 1400–1600: From Dispersal to Collection''. Yale University Press, 2005. pg 130: "Persian literature, especially poetry, occupied a central in the process of assimilation of Timurid elite to the Perso-Islamicate courtly culture, and so it is not surprising to find Baysanghur commissioned a new edition of Firdawsi's Shanama."</ref> *[[Цагаадайн хэл]] (угсаатны, утга зохиол)<ref name="homelanguage" /> * [[Араб хэл]] (шашин)<ref name="EI - Manz2" />}} | religion = ;{{nobold|Төрийн шашин}} :{{hlist|[[Суннит Ислам]]}} ;{{nobold|Бусад шашин}} :{{hlist|[[Арван хоёр шиизм]]|[[Исмаилизм]]|[[Зороастризм]]|[[Хиндү шашин|Хиндүизм]]|[[Хуруфизм]]|[[Дорнодын сүм|Несторианизм]]}} | currency = [[Танка (зоос)|Танка]] | title_leader = [[Төмөрийн династи|Эмир]] | leader1 = [[Доголон Төмөр|Төмөр]] (анхны) | leader2 = [[Бади аз-Заман Мирза|Бади аз-Заман]] (сүүлчийн) | year_leader1 = 1370–1405 | year_leader2 = 1506–1507 | stat_year1 = 1405 тоо.<ref>{{cite journal |last1=Turchin|first1=Peter|last2=Adams|first2=Jonathan M.|last3=Hall|first3=Thomas D | title = East-West Orientation of Historical Empires | journal = Journal of World-Systems Research|date=December 2006 |volume=12|issue=2 |page=222 |url =http://jwsr.pitt.edu/ojs/index.php/jwsr/article/view/369/381|access-date=2016-09-14 |issn= 1076-156X}}</ref><ref>{{cite journal|date=September 1997|title=Expansion and Contraction Patterns of Large Polities: Context for Russia|journal=[[International Studies Quarterly]]|volume=41|issue=3|at=p. 500|doi=10.1111/0020-8833.00053|author=Rein Taagepera|author-link=Rein Taagepera|jstor=2600793|url=http://www.escholarship.org/uc/item/3cn68807}}</ref> | stat_area1 = 4,400,000 }} [[Файл:Timurid Dynasty 821 - 873 (AH).png|thumb|250px|Төмөрийн эзэнт гүрэн хамгийн том нутагтай байх үеийн газрын зураг]] '''Төмөрийн эзэнт гүрэн''' бол XIV-XVI зууны үед Мавереннахр, [[Иран]], [[Өмнөд Кавказ|Өмнөд Кавказын]] бүс нутагт оршин тогтнож байсан улс юм. Энэ улсыг [[Монгол|Монголын]] [[Барулас]] овгийн эмир [[Доголон Төмөр|Төмөр]] байгуулжээ. Төмөрийн эзэнт гүрний хаад нь [[Өгэдэй хаан|Өгэдэй хааны]] угсааны Сюрьгатмишь, Махмуд нар байв. Эдгээр хаадыг [[Доголон Төмөр]] өргөмжилсөн бөгөөд ямар ч эрх мэдэлгүй бэлгэ тэмдгийн шинжтэй хаад байсан юм. Улсын бүх эрхийг Төмөр атгах бөгөөд эмир цолтойгоор улсаа удирдаж байлаа. Доголон Төмөрийн нас барсны дараа Төмөрийн эзэнт гүрэн эзлэгдсэн орнуудын ард түмний бослого, дотоодын тэмцлээс болж задран бутарчээ. XVI зууны эхэн үед [[Алтан Орд|Алтан ордны улсаас]] нүүж ирсэн узбекүүд Төмөрийн угсааныхныг бут цохисноор Төмөрийн эзэнт гүрэн бүрмөсөн мөхсөн болой. == Гарал үүсэл, угсаатны хамаарал == Төмөрийн эзэнт гүрний үүсэл нь [[Монгол үндэстэн|Монголын]] нүүдэлчин аймаг [[Барлас]]аас улбаатай бөгөөд тэд [[Чингис хаан]]ы армийн бүрэлдэхүүнд багтан тулалдаж явжээ.<ref>''"Timur"'', The Columbia Encyclopedia, Sixth Edition, 2001-05 Columbia University Press, ([http://www.bartleby.com/65/ti/Timur.html LINK])</ref><ref>"Consolidation & expansion of the Indo-Timurids", Encyclopedia Britannica, ([http://www.britannica.com/eb/article-26937/Islamic-world LINK])</ref> Монголчууд Төв Азийг эзэлсний дараа Барлас аймгийнхан одоогийн [[Узбекистан]]д суурьшиж нутгийн [[түрэг]]үүдтэй холилдсон тул Төмөрийн үед барласууд зарим талаар түрэгжсэн байв. Түүнчлэн Цагадайн улсын баруун хэсгийн [[Ислам]]ын шашинд орсон түрэг, монгол угсаатнууд Исламын шашин дэлгэрэхээс өмнө Төв Азид ноёрхож байсан [[Персийн нийгэм|Персийн соёлын]] нөлөөнд орсон байжээ.<ref name="Iranica2">B. Spuler, "Central Asia in the Mongol and Timurid periods", published in [[Encyclopædia Iranica]], Online Edition, 2006/7, ({{Webarchiv|url=http://www.iranica.com/newsite/search/searchpdf.isc?ReqStrPDFPath=/home/iranica/public_html/newsite/pdfarticles/v5_articles/central_asia/mongol_and_timurid_periods&OptStrLogFile=/home/iranica/public_html/newsite/logs/pdfdownload.html|wayback=20090224083111|text=LINK|archiv-bot=2024-02-08 23:20:46 InternetArchiveBot}}): ''"...&nbsp;Like his father, Olōğ Beg was entirely integrated into the Persian Islamic cultural circles, and during his reign Persian predominated as the language of high culture, a status that it retained in the region of Samarqand until the Russian revolution 1917 [...] Ḥoseyn Bāyqarā encouraged the development of Persian literature and literary talent in every way possible ..."''</ref>. Персийн утга зохиол нь Төмөрийн эзэнт гүрний элит хэсгийнхнийг Перс-Исламын соёлд ороход нь нөлөөлж байв.<ref>David J. Roxburgh. The Persian Album, 1400-1600: From Dispersal to Collection. Yale University Press, 2005. pg 130: "Persian literature, especially poetry, occupied a central in the process of assimilation of Timurid elite to the Perso-Islamicate courtly culture, and so it is not surprising to find Baysanghur commissioned a new edition of Firdawsi's Shanama</ref> Төмөрийн улсын ордны эмэгтэйчүүд монгол ёс заншилтай байсан ба Төмөр хааны үед албан хэрэгцээнд монгол, түрэг аль аль хэлийг ашигладаг, монгол бичгээр захиа бичин илгээдэг байв.<ref name="Майдар">Д.Майдар, "Чингис хаан ба Монголын их гүрэн" 1969</ref> Мавереннахрын монголчууд өөр угсаатны ёс заншилд орон монгол соёлоо гээж эхэлсэн боловч бүрмөсөн уусаагүй байв. Дундад зууны монгол эрчүүд гэзэг тавьдаг заншилтай байсан ба Төмөр хаан хүүгээ шийтгэхдээ гэзгийг нь тайрсан нь хүүгээ монголд үнэнч бус байсан гэж үзэж байсныг нь илэрхийлж байжээ.<ref name="Майдар"/> Төмөр хаан Чингис хааныг ихэд хүндлэн биширдэг байсан төдийгүй өөрийн бүх амьдрал, үйл хэргээ Чингисийн улсийн сүр хүчийг дахин сэргээн тогтоохын төлөө зориулжээ. Энэ нь саяхан байгуулагдаад бутарсан ИМУ-н сүр хүчийг хүмүүс хараахан мартаагүй мөн Төмөр өөрөө монголын барлас овгийн хүн байсантай холбоотой юм. Тэр Чингисийн зарлиг, ИМУ-н хууль цаазыг дээдлэн хүндэтгэж өөрийн улсад хэрэгжүүлж байв. Хожим Төмөрийн улсаас тасран байгуулагдсан [[Их Могол Улс]]ад монгол ёс заншлаа даган мөрдөхөө больсон бол Төмөр хааны хувьд лалын шашинд орсон ч монгол ёс заншлаа даган мөрдөж монгол гарлаараа бахархдаг байв. Бутралын үеийн Монгол улс, Төмөрийн улс хоёр найрсаг харилцаатай байжээ. [[Өлзийтөмөр хаан|Буняшир]] хаан болохоосоо өмнө Төмөр хааны ордонд байсан байдаг. Төмөрийн улсыг заримдаа монгол улс гэж бичсэн байдаг бол зарим тохиолдолд түрэг улс гэж бичсэн байдаг. [[Моголистан]], Төмөрийн зарим монголчуудыг 16-р зууны сүүл хүртэл монгол хэлээрээ ярьсан хэвээр байсан байж магадгүй гэж зарим эрдэмтэд таамагладаг. Эрдэмтэд Төмөрийн улсыг монголчуудын эсвэл түрэгүүдийн улс гэсэн зөрүүтэй байр суурь баримталдаг. Төмөрийн улс хэдийгээр монгол гаралтай улс ч 14-р зууны дунд үед [[Баруун Цагаадайн улс]]ын монголчууд буюу Мавереннахр дахь монголчууд нилээд түрэгжсэн байсан учир зарим эрдэмтэд энэ улсыг түрэгүүдийн улсад хамааруулдаг байна. == Байгуулагдсан нь == {{Гол|Доголон Төмөр}} Төмөр [[Мавереннахр]] буюу Трансоксиан (одоогийн Узбекистан, [[Тажикистан]], [[Туркменистан]]ы ихэнх хэсэг) болон [[Хорасан]]ы (одоогийн [[Иран]], [[Афганистан]]) ихэнх хэсгийг 1363 оноос эхлэн бусад ноёдтой хүч хавсран ([[Самарканд]]ийг 1366 онд, [[Балх]]ийг 1369 онд) мэдэлдээ оруулж, 1370 он гэхэд захирагчаар нь өргөмжлөгджээ. Албан ёсоор бол Монголын [[Цагадайн улс]]ын нэрээр үйл ажиллагаа явуулж байсан Төмөр Мавереннахр, [[Хорезм]]ыг дагаар оруулж, 1380 онд баруун тийш аян дайн хийв. 1389 онд Картидуудыг [[Херат]]аас үлдэн хөөж, 1382 оноос [[Персийн эзэнт гүрэн|Персийн]] нутаг руу түрж эхэлжээ ([[Исфахан]]ыг 1387 онд эзэлж, 1393 онд [[Музаффарид]]уудыг [[Шираз]]аас зайлуулж, [[Жалайрид]]уудаас [[Багдад]]ыг авсан). 1394/95 онд тэр [[Алтан Орд]] руу довтолж, [[Кавказ]]ад өөрийн засаглалыг тогтоон, улмаар 1398 онд одоогийн Пакистан, Энэтхэгийн нутаг дахь [[Мултан]], [[Дипалпур]]ыг дагаар оруулжээ. 1400/01 онд [[Алеппо]], [[Дамаск]], зүүн [[Анатолиа]]г эзлэн авч, 1401 онд Багдадыг сүйтгэж, [[Анкарагийн тулалдаан|1402 онд Османуудаас Анкараг булаан авав]]. Тэр Самаркандыг гол нийслэлээ болгосон бөгөөд түүний аян дайнаар ойролцоогоор 17 сая хүн үрэгдсэн гэдэг.<ref>[http://users.erols.com/mwhite28/warstat0.htm#Timur Selected Death Tolls: Timur Lenk (1369–1405)]</ref> 1506 онд Төмөрийн эзэнт гүрэн унасны дараа аавын талаасаа [[Доголон Төмөр|Төмөрийн]], эхийн талаасаа [[Чингис хаан]]ы удмын [[Бабур]] 1526 онд Афганистан, Энэтхэгт [[Их Монгол Улс|Моголын эзэнт гүрэн]]г байгуулсан түүхтэй. 17-р зуун гэхэд Моголын эзэнт гүрэн Энэтхэгийн ихэнх нутгийг хяналтдаа байлгаж байсан боловч 18-р зуунд хүч нь суларч Английн нөлөөнд орж эхэлжээ. 1857 онд [[II Бахадур Шах]] Энэтхэгийн бүх хүчийг нэгтгэж англичуудын эсрэг тулалдсан ч ялагдаж [[Бирм]] рүү цөлөгдсөнөөр Энэтхэгийн хойг бүхэлдээ [[Британийн эзэнт гүрэн|Британийн эзэнт гүрн]]ий мэдэлд орж Их Могол Улс бүрмөсөн мөхжээ. Төмөрийн эзэнт гүрний явуулсан дайн тулаануудын үр дүнд Персийн соёлын төв нь Самарканд, Херат болон хувирч, Төмөрийн эзэнт гүрний хүч чадлын билэг тэмдэг болон мандаж байв.<ref name="Columbia">{{cite encyclopedia | encyclopedia = The Columbia Encyclopedia | title = Timurids | url = http://www.bartleby.com/65/ti/Timurids.html | edition = Sixth | publisher = [[Columbia University]] | location = New York City |accessdate=2006-11-08}}</ref> == Соёл == Төмөрийн эзэнт гүрэн нь хэдийгээр Монголын<ref name="UNESCO">M.S. Asimov & [[Clifford Edmund Bosworth|C. E. Bosworth]], ''History of Civilizations of Central Asia'', [[UNESCO]] Regional Office, 1998, ISBN 92-3-103467-7, p. 320: ''"...&nbsp;One of his followers was [...] Timur of the Barlas tribe. This Mongol tribe had settled [...] in the valley of Kashka Darya, intermingling with the Turkish population, adopting their religion (Islam) and gradually giving up its own nomadic ways, like a number of other Mongol tribes in Transoxania ..."''</ref> Барлас овгоос гаралтай ч Туркестан, Хорасанд төвлөрсөн, түрэг, [[Персийн соёл]]ын нөлөөнд орсон<ref>[[:en:Muhakamat al-Lughatayn|Muhakamat al-Lughatayn]]</ref><ref name=Iranica2 /><ref name="Iranica">{{cite encyclopedia | last = Lehmann | first = F. | encyclopedia = [[Encyclopædia Iranica]] | title = Zaher ud-Din Babor&nbsp;— Founder of Mughal empire | url = http://www.iranica.com/newsite/search/searchpdf.isc?ReqStrPDFPath=/home/iranica/public_html/newsite/pdfarticles/v3_articles/babor_zahir-al-din_mohammad&OptStrLogFile=/home/iranica/public_html/newsite/logs/pdfdownload.html | accessdate = 2006-11-07 | edition = Online | publisher = [[Columbia University]] Center for Iranian (Persian) Studies | location = New York City | pages = 320–323 | quote = "...&nbsp;''His origin, milieu, training, and culture were steeped in Persian culture and so Babor was largely responsible for the fostering of this culture by his descendants, the Mughals of India, and for the expansion of Persian cultural influence in the Indian subcontinent, with brilliant literary, artistic, and historiographical results'' ..." }} {{Webarchiv|url=http://www.iranica.com/newsite/search/searchpdf.isc?ReqStrPDFPath=/home/iranica/public_html/newsite/pdfarticles/v3_articles/babor_zahir-al-din_mohammad&OptStrLogFile=/home/iranica/public_html/newsite/logs/pdfdownload.html |wayback=20071013213643 |text=Zaher ud-Din Babor — Founder of Mughal empire |archiv-bot=2026-03-29 14:14:10 InternetArchiveBot }}</ref>, [[Ислам]]ын шашинтай улс байжээ. == Эшлэл == {{Reflist}} == Гадаад холбоос == *[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/596414/Timurid-dynasty#md-media-strip-tab-lists-content britannica.com] [[Ангилал:Афганистаны түүх]] [[Ангилал:Узбекистаны түүх]] [[Ангилал:Төмөрийн улс| ]] [[Ангилал:Исламын хант улс]] [[Ангилал:Төв Азийн түүх]] [[Ангилал:Перс]] [[Ангилал:1370 он]] 2newbga330j2kyoogkk8x1d55msdivt Форест Уитакер 0 19582 851819 851442 2026-03-29T14:50:21Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 851819 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс жүжигчин | нэр = Форест Уитакер | зураг = Forest Whitaker.jpg | зурагныхэмжээ = | alt = | тайлбар = Форест Уитакер, 2007 оны гуравдугаар сар. | төрсөн нэр = Форест Стивен Уитакер | төрсөн огноо = {{Birth date and age|mf=yes|1961|7|15}} | төрсөн газар = [[Лонгвью]], [[Техас]], [[Америкийн Нэгдсэн Улс]] | мэргэжил = Жүжигчин, продюсер, найруулагч | идэвхтэй жил = 1982–одоо | нөхөр = ([[Жим Триплтон]] (1998-2001)<br />Сэм Мендес (2003-одоо) (тусдаа амьдарч буй) | дотнотүнш = | website = }} '''Форест Стивен Уитакер''' ({{lang-en|Forest Steven Whitaker}}, ''1961 оны долоодугаар сарын 15-нд төрсөн'') нь [[Америкийн Нэгдсэн Улс|Америкийн]] [[жүжиг]]чин, [[кино]] продюсер, найруулагч юм. [[Шувуу (1988 оны кино)|Шувуу]] киногоороо жүжигчиний гараагаа эхлүүлж<ref name="Boston Globe">[http://www.boston.com/ae/movies/articles/2006/10/01/in_general_he_rules/?page=1 "In general, he rules."] ''[[The Boston Globe]]''. October 1, 2006.</ref><ref name="CBS">[http://www.cbsnews.com/stories/2007/01/31/sunday/main2418981.shtml "Forest Whitaker: The King Of The Oscars?"] ''CBS News''. February 4, 2007.</ref> байсан Уитакер [[Шотландын сүүлчийн хаан (кино)|Шотландын сүүлчийн хаан]] (2006) киноны [[Уганда]] улсын Ерөнхийлөгч, цэргийн эрхт генерал [[Иди Амин]]ы дүрээрээ 2007 оны [[Оскарын шагнал]], [[Алтан бөмбөрцөг]], [[Британийн Кино болон телевизийн урлагийн дээд шагнал|BAFTA]] болон [[Эммигийн шагнал]]ыг "Шилдэг эрэгтэй дүрийн" номинацаар тус тус хүртэж байв. [[Оскарын шагнал|Оскарын]] "Шилдэг эрэгтэй дүрийн" шагналыг өмнө нь [[Африк-америк]] гаралтай жүжигчидээс [[Сидни Пуатье]], [[Дензел Вашингтон]] болон [[Жейми Фокс]] нар хүртэж байсан бол дараагийнх нь Уитакер юм.<ref>[http://www.abc.net.au/news/newsitems/200702/s1857461.htm "Forest Whitaker wins Best Actor Oscar for Idi Amin role."] ''ABCNewsOnline''. February 26, 2007.</ref> == Намтар == Уитакер [[Техас]] мужийн [[Лонгвью]] хотод төрсөн<ref name="Patterson">Patterson, John. [http://www.guardian.co.uk/film/2002/apr/20/patterson.features "The bigger picture."] ''[[The Guardian]]. dildo 20, 2002.</ref> бөгөөд эцэг Форест Уитакер нь даатгалын компаний ажилтан, эх Лаура Фрэнсис багш хүн байсан бөгөөд Кен, Дэймон, Дэбора, Уитакер нарын хүүхдүүдээ боловсролтой хүмүүс болгохын тулд ихээхэн зүйлийг хийжээ.<ref>[http://www.filmreference.com/film/74/Forest-Whitaker.html "Forest Whitaker Biography (1961–)."] ''FilmReference.com''.</ref><ref name="IAS">{{cite episode |title=Forest Whitaker |url=http://www.bravotv.com/Inside_the_Actors_Studio/guest/Forest_Whitaker |series=Inside the Actors Studio |airdate=2006-12-11 |season=13 |number=1 }}</ref> Уитакер [[Помона]] хот дахь Калифорнийн Политехникийн дээд сургуулийг<ref>{{cite web| title=Cal Poly Pomona| url=http://www.csumentor.edu/campustour/undergraduate/1/Cal_Poly_Pomona/Cal_Poly_Pomona5.html| work=CSU Mentor| accessdate=2008-09-12| archive-date=2017-05-28| archive-url=https://web.archive.org/web/20170528104136/http://www.csumentor.edu/campustour/undergraduate/1/Cal_Poly_Pomona/Cal_Poly_Pomona5.html| url-status=dead}}</ref> дүүргээд Өмнөд Калифорнийн хөгжмийн сургуульд суралцаж дуурийн урлагийн тенороор төгсчээ. Дараа нь Лондоны жүжигчиний мэргэшил олгох сургалтад хамрагдсан гэдэг. == Кино ертөнцөд хөл тавьсан нь == Форестийн кинонд тоглох гараа нь ихээхэн азтай эхэлсэн гэдэг. Онцолбол, «[[Рижмонт Хай сургууль дахь түргэн өөрчлөлт]]» кинонд 1982 онд [[Николас Кейж]], [[Поеэб Кэтис]] болон [[Шон Пенн]] нарын хожмоо алдаршсан жүжигчидтэй тоглож байв. Түүний дараа 1986 онд [[Мартин Скорсезе]]гийн найруулсан [[Мөнгөний өнгө (кино)|Мөнгөний өнгө]] кинонд [[Том Круз]], [[Пол Ньюман]] нарын жүжигчидтэй тогложээ. 1987 онд жүжигчин [[Робин Уильямс]]ийн хамт [[Өглөөний мэнд, Вьетнам]] кинонд тоглож байлаа. Форест 1988 онд хоёр кинонд тогложээ. Эхнийх нь [[Жан-Клод Ван Дамм]]ын хамт [[Цуст тулаан (кино)|Цуст тулаан]] кинонд тоглосон бол [[Клинт Иствуд]]ийн найруулсан [[Шувуу (кино)|Шувуу]] кинонд алдарт хөгжимчин [[Чарльз Паркер]]ын дүрийг чадварлаг бүтээн<ref name="Longino">Longino, Bob. {{Webarchiv|url=http://www.accessatlanta.com/services/content/movies/stories/2006/10/12/1013MMwhitaker.html |wayback=20071013143511 |text="The power of Forest Whitaker." |archiv-bot=2023-09-26 20:18:32 InternetArchiveBot }} ''The Atlanta Journal-Constitution''. October 12, 2006.</ref> [[Каннын Кино наадам]]д «Шилдэг эрэгтэй жүжигчиний» шагналыг хүртэж<ref name="festival-cannes.com">{{cite web |url=http://www.festival-cannes.com/en/archives/ficheFilm/id/316/year/1988.html |title=Festival de Cannes: Bird |accessdate=2009-07-25|work=festival-cannes.com}}</ref>, [[Алтан бөмбөрцөг]]т нэр дэвшиж Холливудын замналаа эхлүүлсэн юм. Уитакер Жима Жармуша найруулсан [[Сүнс нохой:Самурайн замнал]] кинонд бүлэг дээрэмчдийн гишүүн "Сүнст нохой" хочитын дүрд тогложээ."<ref>Scott, A.O. [http://www.nytimes.com/library/film/030300ghost-film-review.html "'Ghost Dog': Passions of Emptiness in an Essay on Brutality."] ''[[New York Times]]''. March 3, 2000.</ref> Уитакер 2002 онд [[Түгшүүрт өрөө]], [[Утасны бүхээг (кино)|Утасны бүхээг]] гэх аймшгийн төрлийн хоёр кинонд тогложээ. 2006 онд [[Шотландын сүүлчийн хаан (кино)|Шотландын сүүлчийн хаан]] кинонд [[Уганда]]гийн Ерөнхийлөгч асан дарангуйлагч [[Иди Амин]]ы дүрийг Уитакер бүтээж тухайн оныхоо бүхий л кино урлагийн томоохон бүхий л шагналыг хүртсэн билээ.<ref name="PositiveKing">{{cite news|last=Hirshon|first=Nicholas|work=[[New York Daily News]]|title=Reel Study of a Tyrant|url=http://www.nydailynews.com/archives/ny_local/2006/09/17/2006-09-17_reel_study__of_a_tyrant__ami.html|date=September 17, 2006|accessdate=January 14, 2010}}</ref><ref name="SydneyKing">{{cite news|last=Hall|first=Sandra|work=[[The Sydney Morning Herald]]|title=The Last King of Scotland|url=http://www.smh.com.au/news/film-reviews/the-last-king-of-scotland/2007/02/02/1169919520376.html|date=February 2, 2007|accessdate=January 14, 2010}}</ref> == Кино бүтээлүүд == {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;" |- bgcolor="#CCCCCC" align="center" ! colspan="4" style="background: LightSteelBlue;" | Жүжигчин |- bgcolor="#CCCCCC" align="center" ! Он ! Монгол хэлээр ! Англи хэлээр ! Бүтээсэн дүр |- |[[1982]] |[[Рижмонт Хай сургууль дахь түргэн өөрчлөлт]] |Fast Times at Ridgemont High |Чарльз Жефферсон |- |rowspan=3|[[1986]] |[[Мөнгөний өнгө (кино)|Мөнгөний өнгө]] |The Color of Money |Амос |- |[[Хойд ба Өмнөд 2]] |North and South, Book II |Каффи |- |[[Цэргийн салаа (кино)|Цэргийн салаа]] |Platoon |Үлэмж биет Харольд |- |[[1987]] |[[Өглөөний мэнд, Вьетнам]] |Good Morning, Vietnam |Эдвард Гэрлик |- |rowspan=2|[[1988]] |[[Шувуу (кино)|Шувуу]] |Bird |[[Чарльз Паркер]] |- |[[Цуст тулаан (кино)|Цуст тулаан]] |Bloodsport |Роулинс |- |[[1990]] |[[Ширэнгэн ой (кино)|Ширэнгэн ой]] |Downtown |Деннис Куррен |- |rowspan=2|[[1991]] | |Diary of a Hitman |Деккер |- | |A Rage in Harlem |Жексон |- |rowspan=2|[[1992]] | |The Crying Game |Жоди |- | |Last Light |Фред Уитмор |- |[[1993]] | |Body Snatchers |хошууч Коллинз |- |rowspan=3|[[1994]] | |Blown Away |Энтони Франклин |- | |Prкt-а-Porter |Си Бьянко |- | |The Enemy Within |хурандаа Маккензи Кейси |- |rowspan=2|[[1995]] | |Species |Дэн Смитсон |- | |Smoke |Сайрус Кол |- |[[1996]] | |Phenomenon |Нэйт Поуп |- |[[1999]] |[[Сүнст нохой: Самурайн замнал (кино)|Сүнст нохой: Самурайн замнал]] |Ghost Dog: The Way of the Samurai |Сүнст нохой |- |[[2000]] | |Battlefield Earth |Кер |- |rowspan=2|[[2002]] |[[Түгшүүрт өрөө (кино)|Түгшүүрт өрөө]] |Panic Room |Бёрнхэм |- |[[Утасны бүхээг (кино)|Утасны бүхээг]] |Phone Booth |ахмад Эд Рейми |- |rowspan=3|[[2005]] | |A Little Trip to Heaven |Эбе Холт |- | |American Gun |Картер |- | |Mary |Тэд Янгер |- |rowspan=2|[[2006]] |[[Шотландын сүүлчийн хаан (кино)|Шотландын сүүлчийн хаан]] |The Last King of Scotland |[[Иди Амин]] |- | |The Marsh |Жеффри Хант |- |rowspan=2|[[2007]] | |The Air I Breathe | |- | |The Great Debaters |Доктор Жеймс Фармер |- |rowspan=2|[[2008]] | |Vantage Point |Ховард Льюис |- | |Street Kings |Ахмад Жек Уандер |- |[[2009]] | |Powder Blue |Чарли |- |[[2010]] | |''Repo Men'' |Жейк |- |[[2010]] | |''The Experiment'' |Бэррис |} == Эшлэл == {{Reflist | colwidth = 30em | refs = }} == Холбоос == * {{Commonscat|Forest Whitaker|Форест Уитакер}} * [[Зураг:Wikiquote-logo.svg|link=https://en.wikiquote.org/wiki/Forest_Whitaker|24x24px]] <span class="plainlinks">[https://web.archive.org/web/20151030154156/https://mn.wikipedia.org/wiki/Biligt/%D0%9D%D0%BE%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B3/%D0%97%D0%B0%D0%B3%D0%B2%D0%B0%D1%80:%D0%91%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%B4_%D1%82%D3%A9%D1%81%D0%BB%D2%AF%D2%AF%D0%B4 Wikiquote] ([[Англи хэл|en]])</span> — <span class="plainlinks">[https://en.wikiquote.org/wiki/Forest_Whitaker?uselang=mn '''Форест Уитакер''']</span> * {{imdb|0001845}} * {{tvtome person|61686}} * [https://web.archive.org/web/20090412181131/http://www.candlesforrwanda.org/view/28/forest-whitaker.html Forest Whitaker lighting a candle for Rwanda] {{DEFAULTSORT:Уитакер, Форест}} [[Ангилал:АНУ-ын жүжигчин]] [[Ангилал:АНУ-ын кино найруулагч]] [[Ангилал:Киноны продюсер]] [[Ангилал:Алтан бөмбөрцөг шагналтан]] [[Ангилал:БАФТА шагналтан]] [[Ангилал:Оскарын шагналтан]] [[Ангилал:Эмми шагналтан]] [[Ангилал:Техасын хүн]] [[Ангилал:Америкчууд]] [[Ангилал:1961 онд төрсөн]] t0cd2tw4yyjjqsxs3lecd1c5ynvo5oj Вильхельм Эмиль Мессершмитт 0 21844 851845 633703 2026-03-30T03:18:49Z Bayarkhangai 1129 851845 wikitext text/x-wiki '''Вильхельм Эмиль Мессершмитт'''({{lang-de|Wilhelm Emil Messerschmitt}}, [[1898]] — [[1978]]) нь [[Герман]]ы [[нисэх онгоц]]ны алдарт [[зохион бүтээгч]] байв. Зохион бүтээгч Мессершмитт нь [[Bf.108]], [[Messerschmitt Bf 109|Bf.109]], [[Bf.110]], [[Me.163]], [[Me.210]], [[МЕ262]], [[Me.321]], [[Me.323]], [[Me.410]] [[сөнөөгч онгоц]]уудыг бүтээсэн. [[Image:Bundesarchiv Bild 146-1969-169-19, Willy Messerschmitt.jpg|thumb|Вильхельм Эмиль Мессершмитт]] {{DEFAULTSORT:Мессершмитт, Вильхельм Эмиль}} [[Ангилал:Германы зохион бүтээгч]] [[Ангилал:Германчууд]] [[Ангилал:1898 онд төрсөн]] [[Ангилал:1978 онд өнгөрсөн]] q618qbndty8fr19dbtbjns5g1626bge 1993 он 0 26839 851829 629549 2026-03-29T15:43:47Z Avirmed Batsaikhan 53733 851829 wikitext text/x-wiki {{Аргын жил дараалал|1993|1990-ээд он|XX зуун}} '''1993 он''' нь [[Григорийн тоолол|Григорийн тооллоор]] Баасан гаригт эхэлсэн өндөр бус ердийн жил. Манай эриний 1993 дахь, хоёрдугаар мянганы 993 дахь, хорьдугаар зууны 93 дахь, хорьдугаар зууны 10 дахь арван жилийн гурав дахь, 1990-ээд оны дөрөв дэх жил. === Нэгдүгээр сар === * 1-нд Чехословак улс энхийн замаар хоёр хуваагдаж Чех болон Словак байгуулагдав. * 13-нд БНАГУ-ын удирдагч асан [[Эрих Хонеккер]] шоронгоос суллагдаж, Чили дэх эхнэр рүүгээ явах зөвшөөрөл авсан. * 19-нд [[Чех]] болон [[Словак]] улсыг НҮБ-д гишүүнээр элсүүлсэн. * 20-нд Билл Клинтоны АНУ-ын Ерөнхийлөгчийн тангараг өргөх ёслол болж [[Жорж Херберт Уокер Буш|Жорж Бушийн]] ерөнхийлөгчийн бүрэн эрх дуусгавар болов. * 26-нд Чехийн парламент [[Вацлав Хавел|Вацлав Хавелийг]] тус улсын Ерөнхийлөгчөөр сонгов (200 саналаас 109 санал). * 28-нд [[Казахстан|Бүгд Найрамдах Казахстан Улс]] Үндсэн хуулиа батлав. === Хоёрдугаар сар === * 25-нд [[Алгирдас Бразаускас]] Литва улсын ерөнхийлөгчийн албан тушаалд оров. === Гуравдугаар сар === * 27-нд [[Жян Зэминь]] БНХАУ-ын даргын албан тушаалд очсон (2003 оны 3-р сарын 15 хүртэл); === Дөрөвдүгээр сар === * 11-нд [[Кирсан Илюмжинов]] ОХУ-ын Бүгд Найрамдах Халимаг улсын ерөнхийлөгчийн сонгуульд 65,37 санал авч сонгогдов. * 15-нд Оросын газрын тосны ЮКОС компани үүсгэн байгуулагдав. == Энэ онд төрөгсөд == == Энэ онд нас барагсад == [[Ангилал:1993 он]] [[Ангилал:Он (20-р зуун)|#]] o87ivmqsuf0u1tgm5ijpilvw65450az 1992 он 0 26893 851827 837897 2026-03-29T15:21:44Z Avirmed Batsaikhan 53733 851827 wikitext text/x-wiki {{Аргын жил дараалал|1992|1990-ээд он|XX зуун}} 1992 он бол [[Григорийн тоолол|Григорийн тооллын]] [[манай эрин]]ий 1992 дахь, 2 дахь [[мянган]]ы 992 дахь, [[20-р зуун]]ы 92 дахь жил бөгөөд [[Лхагва гараг]]аар эхэлсэн, [[өндөр жил]] байв. [[НҮБ]] 1992 оныг [[олон улсын сансрын жил]] болгон зарлажээ. == Онцлох үйл явдал == ===Нэгдүгээр сар=== *1-нд НҮБ-ын ерөнхий нарийн бичгийн даргаар Египетийн төлөөлөгч [[Бутрос Гали|Бутрос Бутрос-Гали]] (1997 оны 1-р сарын 1 хүртэл) сонгогдсон. *3-нд Украины Ерөнхийлөгч [[Леонид Кравчук]] Украинд байрлаж байсан хуучин Зөвлөлт Холбоот Улсын цэргүүдийг өөрийн ерөнхий командлалд авсан байна. ** БНХАУ, Казахстан хоёр улс дипломат харилцаа тогтоосон. ** Украин, АНУ хоёр дипломат харилцаа тогтоосон. *9-нд Серб улс тусгаар тогтнолоо зарласан. *10-нд Украин, Их Британи дипломат харилцаа тогтоосон. *12-нд Орос, Украин хоёр Хар далайн усан цэргийн флотыг хувааж авах тухай хэлэлцээрт гарын үсэг зурсан. *13 -нд Монгол Улсын шинэ [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|Үндсэн хууль]] батлагдсан. *21 -нд [[Монгол Улс]] [[Украин]] улстай дипломат харилцаа тогтоосон. *22-нд Монгол Улс, [[Казахстан]] хоёр улс хооронд дипломат харилцаа тогтоосон. *24-нд Монгол Улс, Беларусь хоёр улс хооронд дипломат харилцаа тогтоосон. *25-нд Монгол Улс [[Узбекистан]] улстай дипломат харилцаа тогтоосон. *30-нд Монгол Улс [[Молдав]] улстай дипломат харилцаа тогтоосон. === Хоёрдугаар сар === * 4-5-нд [[Уго Чавес|Уго Чавесын]] удирдлага дор Венэсуэлд төрийн эргэлт хийх оролдлого болсон. * 7-нд Маастрихтын гэрээ байгуулагдаж Европын Холбоо байгуулагдсан. * 14-нд Орос, Украин хоёр дипломат харилцаа тогтоосон. Сүүлд 2022 оны 2-р сарын 24-нд Оросын Украин руу довтолсны дараа дипломат харилцаагаа тасалсан. * 19-нд АНУ нь Узбекистан, Тажикистан болон Туркменистантай дипломат харилцаа тогтоосон. ** Армени, Австри улсууд дипломат харилцаа тогтоосон. *21-нд [[Монгол Улс]], [[Армени]] хоёр улс хооронд дипломат харилцаа тогтоосон. === Гуравдугаар сар === * 3-нд хуучин ЗХУ-ын цэргүүд Литва улсаас гарч эхэлсэн. * 16-нд [[ОХУ-ын Батлан хамгаалах яам]] байгуулагдсан. === Дөрөвдүгээр сар === * 4-нд Монгол Улс, [[Ватикан]] улстай дипломат харилцаа тогтоосон. * 15-нд Вьетнам улсын Үндэсний Ассамблей шинэ Үндсэн хуулиа батлав. * 16-нд Монгол Улс, [[Азербайжан|Азербайжантай]] дипломат харилцаа тогтоосон. * 22-нд Монгол Улс, [[Киргиз]] хоёр улсын хооронд дипломат харилцаа тогтоосон. * 23-нд Монгол Улс, [[Туркменистан]] хоёр улс хооронд дипломат харилцаа тогтоосон. * 24-нд Монгол Улс, [[Тажикистан]] хоёр улс хооронд дипломат харилцаа тогтоосон. * 27-нд ОХУ-ыг [[Олон Улсын Валютын Сан|Олон улсын Валютын санд]] элсүүлэн авав. === Тавдугаар сар === * 8-нд Монгол Улсын Үндсэн хуулийн цэцийн тухай хууль батласан. ===Зургаадугаар сар=== *28 -нд Монгол Улс шинэ Үндсэн хуулийн дагуу анх удаа [[1992 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|УИХ-ын сонгуулийг]] зохион байгуулав. === Долоодугаар сар === * 20-нд УИХ-ын анхны сонгуулиар [[МАХН]] олонхын санал авч, [[Пунцагийн Жасрай|Пунцагийн Жасрайг]] ерөнхий сайдаар, Шадар сайдаар [[Чойжилсүрэнгийн Пүрэвдорж]] нарыг томилж, 15 яамтай засгийн газрыг байгуулсан. === Аравдугаар сар === *1-нд Монгол Улсын Анагаах ухааны дээд сургуулийн 50 жилийн ойг тэмдэглэв. *6-нд Эстоний Ерөнхийлөгчөөр [[Леннарт Мери]] сонгогдов. *6-10-нд Тайландын гүнж Маха Чакри Сириндхорн анх удаа Монгол Улсад албан ёсоор айлчлав. *22-нд ОХУ, Казахстан улсууд дипломат харилцаа тогтоосон. === Арваннэгдүгээр сар === * 3-нд [[Билл Клинтон]] АНУ-ын Ерөнхийлөгчийн сонгуульд ялав. * 19-нд Оросын [[Борис Ельцин]], Өмнөд Солонгосын Ерөнхийлөгч Ро Дэ у нар Сөүлд найрсаг харилцааны гэрээнд гарын үсэг зурсан нь 19-р зууны сүүл үеэс хойшхи анхны хоёр талын хэлэлцээр болсон юм. * 25-нд Чехословакийн Холбооны Хурал тус улсыг Чех, Словак болгон хоёр улсад хуваахыг дэмжсэн санал хураалт явуулав. == Энэ онд төрөгсөд == == Энэ онд нас барагсад == [[Ангилал:1992 он]] [[Ангилал:Он (20-р зуун)|#]] q8ru7y8okebyo87b7jdf33u6r7aazzb 1991 он 0 26894 851804 851801 2026-03-29T12:15:18Z BolorBobo 35167 851804 wikitext text/x-wiki {{Аргын жил дараалал|1991|1990-ээд он|XX зуун}} '''1991''' (MCMXCI) Аргын тооллоор нэгэн мянга есөн зуун ерэн нэгэн он. Билгийн тооллоор 1991 оны төмөр хонь жил. Григорын тооллоор энэ жил мягмар гарагт эхэлжээ. Энэ жил бол хоёр дахь мянганы 991 дэх жил, XX зууны 91 дэх он, 1990-ээд он гэж тоолбол хоёр дахь жил юм. Дэлхий даяар 1947 оноос эхэлсэн үзэл суртлын [[Хүйтэн дайн|"хүйтэн дайн"-ы]] сүүлийн жил нь энэ жил байлаа. ЗХУ задран бутарч үндэс суурин дээр нь 15 тусгаар улс бүрэлдэн тогтож дэлхийн улс төрийн газрын зурагт ихээхэн өөрчлөлт орсон болно. Тусгаар тогтносон дээрх улсууд бүгд нийлж [[Тусгаар Улсуудын Хамтын Нөхөрлөл|Тусгаар улсуудын хамтын нөхөрлөлийн]] гишүүн болсон юм. Энэ оныхоо 7-р сард нь Энэтхэг улс үе улирсан автократ шинжтэй бурангуй тогтолцооноосоо салж, эдийн засгаа өргөн хүрээнд чөлөөллөө. Хэдийгээр энэ нь Энэтхэгийн ДНБ-г богино хугацаандаа нэмэгдүүлсэн ч дараагийн 20 жилд нь орлогын тэгш бус байдлыг нэмэгдүүлсэн юм. НҮБ-ын эрх бүхий 34 үндэстний эвсэл Кувейтийг булаан эзэлсэн Иракын эсрэг дайн зарлав. [[Персийн булангийн дайн]] гэж нэрлэгдсэн энэ үйл явдал Ойрх Дорнодын бүс нутагт АНУ-ын зэвсэгт хүчний байнгын оролцооны эхийг тавьсан юм. Европ тивд Серби болон Югославын хооронд бараг 10 жил үргэлжилсэн Югославын дайн энэ жилд дэгдлээ. Өмнөд Африкт арьс өнгөөр ялгаварлах апартейд дэглэм устаж, иргэний эрхийн төлөө тэмцэгч [[Нелсон Мандела]] шоронгоос суллагдсаны дараах энэ жил хүн амыг арьс өнгөөр ялгаварлах байдал бүрнээ арилж, 1950 оны Хүн амын бүртгэлийн тухай хуулийг хүчингүй болсонд тооцлоо. Өмнөх онуудад CERN-ийн лабораторид эхлэлээ тавьсан дэлхийг хэрсэн интернэт сүлжээ бусад судалгааны байгууллагуудад түгэн тархаж, наймдугаар сард нь олон нийтэд нээлттэй болж дэлхийн түүхэнд анхны цахим хуудас болох “info.cern.ch” ашиглалтад орсон юм. Энэ үйл явдал мэдээллийн технологийн эх үндсийг тавиад зогсохгүй даяаршлыг хурдасгаж, хавтгай дэлхий гэх ойлголтыг бий болгосон билээ. Поп соёлын хувьд ч ярих юмтай жил байлаа. Альтернатив рок урсгалыг шинэ шатанд гаргасан гранж рокын анхны төлөөлөгчид байгуулагдаж эхлэв. Энэ урсгалын сод төлөөлөл болох Нирвана хамтлаг энэ оныхоо есдүгээр сард “Nevermind” цомгоо худалдаанд гаргав. Хип хоп урлагч урьд хожид байгаагүй өндөр амжилт тогтоолоо. Түүнчлэн электрон хөгжмийн урсгал хүчээ авч дуу хөгжмийн салбарт шинэ тренд тогтоов. Энэ урсгал зөвхөн шинэчлэл байгаад зогсохгүй уламжлалт хөгжимтэй ч сүлэлдэн залуусын анхаарлыг татах болсон юм. == Онцлох үйл явдал == === Нэгдүгээр сар === * Нэгдүгээр сарын 1 - Чехословак улс төвлөрсөн төлөвлөгөөт эдийн засгийн тогтолцоог халсан [[Зүүн Европ|Зүүн Европын]] хоёр дахь улс болжээ. * Нэгдүгээр сарын 5 - Гүржийн зэвсэгт хүчин Өмнөд Осетийн [[Цхинвали]] хотод довтолж, 1991-1992 оны Өмнөд Осетийн дайн дэгджээ. * Нэгдүгээр сарын 7 - [[Хаити]] улсад төрийн эргэлт хийхийг завдав. Экс дарангуйлагч Жеан Клод Дувальегийн удирдлаганд нэгдсэн хагас цэргийн зохион байгуулалттай бүлгэм төрийн эргэлт хийхийг санаархсан ч амжилтад хүрч чадсангүй. Төрийн эргэлтийг удирдсан Рожер Лафонтантыг долоодугаар сард нь ялласан юм. * Нэгдүгээр сарын 9 - [[Персийн булангийн дайн]]: АНУ-ын Төрийн нарийн бичгийн дарга [[Жеймс Бейкер]] Иракийн Гадаад хэргийн сайд [[Тарик Азиз|Тарик Азизтай]] уулзсан боловч Кувейтийн газар нутгаас Иракын цэргийг гаргах асуудал дээр тохиролцоонд хүрч чадсангүй. * Нэгдүгээр сарын 12 - [[Персийн булангийн дайн]]: [[АНУ-ын Конгресс|АНУ-ын Конгрессын]] хоёр танхим Кувейтийн газар нутгаас Иракын цэргийг гаргахын тулд цэргийн ажиллагаа явуулахыг зөвшөөрсөн тогтоолыг батлав. * Нэгдүгээр сарын 13 - Дуут хувьсгал: Литвийн тусгаар тогтнолын төлөөх ардчилсан жагсаалыг дарахын тулд Зөвлөлтийн цэргийн хүч [[Вильнюс|Вилньюс]] хотод нэвтрэв. Үүний уршгаар 14 энгийн иргэн амиа алдаж, 702 хүн шархаджээ. * Нэгдүгээр сарын 14-27 - Талбайн теннисний Австралийн нээлттэй тэмцээний эрэгтэйчүүдийн ангилалд Германы теннисч Борис Бекер, эмэгтэйчүүдийн ангилалд Югославын теннисч Моника Селес нар түрүүллээ. * Нэгдүгээр сарын 15 - [[Персийн булангийн дайн]]: НҮБ-ын тогтсон хугацаа дууссан тул “[[Цөлийн шуурга]]” ажиллагаа эхлэхэд бэлэн болов. * Нэгдүгээр сарын 16 - [[Персийн булангийн дайн]]: “Цөлийн шуурга” ажиллагаа эхэлж, агаарын анхны дайралтаа хийв. * Нэгдүгээр сарын 17 - [[Персийн булангийн дайн]]: Иракын зэвсэгт хүчин [[Израил]] улс руу довтолж, “Скад” пуужин харважээ. Улмаар энэ сарынхаа 19-нд Тель-Авивт 15 хүн, 22-нд нь Рамат Ган хотод 96 хүн шархдав. ** Норвегийн хаан ширээг V Харальд залгахаар болов. * Нэгдүгээр сарын 18 - Америкийн агаарын тээврийн “Eastern Airlines” компани 62 жил үйл ажиллагаа явуулсны эцэст дампуурлаа зарлалаа. * Нэгдүгээр сарын 22 - [[Персийн булангийн дайн]]: Британийн зэвсэгт хүчин Иракын нутагт зэвсэглэлээ байршуулж эхлэв. * Нэгдүгээр сарын 24 - Папуа Шинэ Гвиней улсын засгийн газар Бугенвилль арлын босогчидтой энхийн гэрээ байгуулав. Ингэснээр 1988 оноос хойш үргэлжилсэн зэвсэгт мөргөлдөөн эцэслэжээ. * Нэгдүгээр сарын 26 - [[Сомали]] улсын Ерөнхийлөгч Сиад Барре албан тушаалаасаа огцров. Улмаар тус улсад иргэний дайн дэгдэв. Гурав хоногийн дараа тус улсын Ерөнхийлөгчийн суудалд Али Махди Мухаммад суужээ. * Нэгдүгээр сарын 27 - АНУ-ын Үндэсний хөлбөмбөгийн лигийн шигшээ тоглолт болох Супер боулын тэмцээнд Нью-Йорк Жайнтс баг өрсөлдөгч Баффало Биллсийг 20:19 харьцаагаар хожиж, хоёр дахь удаагаа түрүүллээ. * Нэгдүгээр сарын 29 - Өмнөд Африкт Африкийн үндэсний конгресс намын дарга Нелсон Мандела болон Инката эрх чөлөөний намын дарга Мангосуту Бутелези нар найрамдлын гэрээнд гарын үсэг зурав. ** [[Персийн булангийн дайн]]: Хажигийн тулаан эхэлснээр тус дайны хүрээнд анхны томоохон хуурай замын тулаан дэгджээ. Энэ тулаан ердөө нэг хоног л үргэлжилсэн юм. === Хоёрдугаар сар === * Хоёрдугаар сарын 1 - Афганистанын зүүн хойд хэсгийн Хинду Куш мужид 6.4 магнитудын хүчтэй газар хөдөлж 848 хүн амиа алдан, 200 орчим хүн бэртэж гэмтжээ. * Хоёрдугаар сарын 6 - Саудын Арабын нисэх хүчний Бойнг КС-135Е онгоц хоёр хөдөлгүүрийн доголдлын улмаас ослын буулт хийв. Гэмтэл их байсан ч нисгэгчийн ур чадварын ачаар хөлгийн багийн дөрвөн хүн бүгд аврагдаж, хэсэг хугацааны дараа албаабүрэн хааж эхлэв. * Хоёрдугаар сарын 7 - Хаити улсад ардчилсан сонгуулиар сонгогдсон анхны Ерөнхийлөгч Жеан Бертран Аристид тангараг өргөв. Эдийн засгаа чөлөөлж, дарангуйллын тогтолцоог өөрчилнө гэх амлалтын дараа АНУ тус улсад тавиад байсан хоригоо аравдугаар сард нь цуцалсан билээ. ** Их Британийн Засгийн газар хуралдаж байхад Ирландын Түр армийнхан Даунинг гудамжид миномётоор дайрав. Золоор нэг ч хүний амь эрсэдсэнгүй. * Хоёрдугаар сарын 13 - Төмөр хонь жилийн сар шинийн баярт зориулсан хүчит бөхийн барилдаанд 256 бөх барилдсанаас Хэнтий аймгийн Өмнөдэлгэр сумын харьяат, улсын дархан аварга Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ түрүүлж, Өвөрхангай аймгийн Баян-Өндөр сумын харьяат, улсын арслан Бандийн Ганбаатар үзүүрлэжээ. ** Лазераар тоноглогдсон “ухаалаг тэсрэх бөмбөг” Багдадын газар доорх нуувчинд дэлбэрч олон зуун хүн амиа алдав. АНУ-ын Цэргийн тагнуулын алба үүнийг цэргийн байгууламж гэж мэдэгдсэн бол Иракын засаг захиргаа үүнийг бөмбөгдөлтөөс хорогдох байгууламж гэж эсэргүүцсээр байлаа. * Хоёрдугаар сарын 15 - Чехословак, Унгар, Польшийн удирдагчид чөлөөт зах зээлийн тогтолцоонд шилжих зорилго бүхий “Вишеградын бүлэг” байгуулагдсаныг зарлав. * Хоёрдугаар сарын 18 - Ирландын салан тусгаарлагчид Лондон хотын метроны Паддингтон болон Викториа өртөөнд бөмбөг дэлбэлэв. * Хоёрдугаарс арын 20 - Албанийн Ерөнхийлөгч Рамиз Алиа ардчиллын төлөөх эсэргүүцлийн жагсаалыг намжаах зорилгоор Ерөнхий сайд Адид Чарчанигийн Засгийн газрыг бүрэн бүрэлдэхүүнээр нь тараав. Төд удалгүй дараагийн Ерөнхий сайдаар Фатос Наног тохоон томилжээ. ** Програмчлалын хэл болох Пайтоныг Гуидо ван Россум зохион бүтээв. * Хоёрдугаар сарын 22 - [[Персийн булангийн дайн]]: Ирак улс Зөвлөлтийн санал болгосон гал зогсоох хэлэлцээрийг хүлээн зөвшөөрөв. АНУ үүнийг хүчин төгөлдөр бус гэж үзэж, Кувейтийн газар нутгаас 24 цагийн дотор цэргээ гаргасан тохиолдолд цэргийн ажиллагааг зогсоох нөхцөл тулгажээ. * Хоёрдугаар сарын 23 - Тайландын генерал Сунторн Конгсомпонг цусгүй төрийн эргэлт хийж, Ерөнхий сайд Чатичай Чунхаваныг огцруулжээ. * Хоёрдугаар сарын 24 - [[Персийн булангийн дайн]]: Орон нутгийн цагаар үүрийн 4:00 цаг орчим Саудын Арабын хилийг АНУ тэргүүтэй холбоотон гүрний цэргүүд нэвтэрснээр Булангийн дайны хуурай замын байлдааны үе шат эхэлжээ. * Хоёрдугаар сарын 26 - [[Персийн булангийн дайн]]: Иракын удирдагч [[Саддам Хусейн]] Багдадын радиогоор Кувейтийн газар нутгаас цэргээ гаргахаа зарлав. Гэвч Иракын цэргүүд ухарч байхдаа Кувейтийн газрын тосны томоохон ордуудыг галдан шатаажээ. * Хоёрдугаар сарын 27 - [[Персийн булангийн дайн]]: АНУ-ын Ерөнхийлөгч Жорж Херберт У.Буш дайнд ялалт байгуулснаа зарлав. Улмаар гал зогсоох зарлиг боловсруулжээ. АНУ-ын цэргүүд гуравдугаар сараас Персийн булангаас гарч эхэлсэн юм. ** Бангладешийн парламентын сонгуульд Үндэсний нам 300 суудлын 139-ийг авч ялалт байгуулав. Ингэснээр тус намын дарга Халеда Зиа Ерөнхий сайд болох нөхцөл бүрджээ. === Гуравдугаар сар === * Гуравдугаар сарын 3 – Сан-Томе ба Принсип улс түүхэндээ анх удаа Ерөнхийлөгчийн сонгууль зохион байгуулж Мигель Тровоада ялалт байгуулав. ** АНУ-ын Лос Анжелес хотод мотоцикль унаж явсан хар арьст Родни Кингийг цагдаа нар гэмгүй байхад нь бүлэглэн халдав. Уг асуудал АНУ даяар тарж, улмаар цагдаагийн дөрвөн ажилтанд хүний биед халдсан хэргээр ял оноосон билээ. * Гуравдугаар сарын 6 – Энэтхэгийн Ерөнхий сайд Чандра Шехар улс төрийн нөхцөл байдлын улмаас үүрэгт ажлаасаа огцров. * Гуравдугаар сарын 9 – Сербийн Белград хотод Слободан Милошевичийн засаглалыг эсэргүүцсэн жагсаал болов. Эрх баригчид жагсаалыг хүч хэрэглэн тараах үеэр хоёр хүн амиа алдаж, олон арван хүн гэмтжээ. Сербийн гудамжуудад цагдаа, өөрөө явагч хэрэгсэл байршуулсан байна. * Гуравдугаар сарын 10 – Эль Сальвадор улсад парламентын сонгууль болж Үндэсний бүгд найрамдах эвсэл ялалт байгуулав. Тус нам парламентын 48 суудлын 39-г авсан юм. * Гуравдугаар сарын 13 – Аляскын нутагт газрын тос алдсан хэргээр “Эксон Валдез” компанид АНУ-ын Хууль зүйн яам нэг тэрбум ам.долларын торгууль оноов. ** АНУ, Канадын Засгийн газар хүчиллэг борооны гэрээнд гарын үсэг зуржээ. * Гуравдугаар сарын 14 – Персийн булангийн дайн: Дайны хөлөөс дайжин эх орноосон дүрвэн Саудын Араб улсад орогноод байсан Жабер аль Ахмад аль Сабах долоон сарын дараа эх нутагтаа эргэн ирэв. ** Чилийн Атакамын цөлд тухайн цаг үеийнхээ хамгийн том зэсийн уурхай болох Эскондида уурхайг албан ёсоор нээв. * Гуравдугаар сарын 15 – Герман улс [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]-аас хойш дөрвөн хүчнээс бүрэн тусгаар тогтнов. Дайны дараа ЗХУ, АНУ, Их Британи, Франц гэсэн дөрвөн улс эдийн засаг, нийгэм зэргээр дотоод хэрэгт нь оролцсоор байсан юм. ** АНУ-Албани улс 1939 оноос хойш анх удаагаа дипломат харилцаагаа сэргээжээ. * Гуравдугаар сарын 17 – ЗХУ-ын задрал: ЗХУ-д бүх нийтийн санал асуулга болов. Санал асуулгад оролцогчдын 77% нь Зөвлөлтийн бүрэлдэхүүнд багтдаг 15 бүгд найрамдах улсыг тусгаар улс болгохыг эсэргүүцжээ. Уг санал асуулгыг зургаан бүгд найрамдах улс эс хүлээн зөвшөөрч бойкоттолсон байна. ** Финланд улсад парламентын сонгууль болж Төвийн нам 55 суудал авч ялалт байгуулав. Ингэснээр Финландын Социал демократ намын 25 жилийн ноёрхол эцэслэжээ. * Гуравдугаар сарын 23 – Сьерра Леон улсад Хувьсгалт нэгдсэн хүч Засгийн газрынхаа эсрэг төрийн эргэлт хийснээр иргэний дайн дэгдэв. * Гуравдугаар сарын 24 – Баруун африкийн Бенин улсад 1970 оноос хойш анх удаагаа Ерөнхийлөгчийн сонгууль болов. Сонгуульд Ницефор Согло ялалт байгуулжээ. * Гуравдугаар сарын 26 – Мали улсад Амаду Тумани Туре нарын цэргийн офицерууд Ерөнхийлөгч Мусса Траорег баривчилж, Үндсэн хуулийг хүчингүй болсонд тооцжээ. ** Аргентин, Бразил, Уругвай, Парагвай улсууд Асунционы тунхагт гарын үсэг зурснаар, Өмнөд Америкийн чөлөөт худалдааны эвсэл байгуулагдав. * Гуравдугаар сарын 31 – Албани улсад 1923 оноос хойш анх удаагаа олон намын оролцоотой сонгууль зохион байгуулав. Сонгуульд эрх баригч Хөдөлмөрчдийн нам үнэмлэхүй ялалт байгуулж парламентын 250 суудлаас 169 суудлыг авчээ. ** ЗХУ-ын задрал: Гүрж улсад ЗХУ-аас тусгаар тогтнох эсэх асуудлаар ард нийтийн санал асуулга болж олонхийн санаалаар ЗХУ-аас тусгаар тогтнохыг дэмжжээ. === Дөрөвдүгээр сар === * Дөрөвдүгээр сарын 2 – Засгийн газраас тогтоосон үнийн улмаас ЗХУ-д өргөн хэрэглээний бараа бүтээгдэхүүний үнэ 2-3 дахин өсөв. * Дөрөвдүгээр сарын 3 – НҮБ-ын Аюулгүйн зөвлөлийн 687 дугаар тогтоолоор Ирак улсын хими болон бактерологийн бүх зэвсгийг устгах, 150 км-ээс алсын тусгалтай пуужинг устгахыг шаардав. Мөн Ирак улсыг олон улсад терроризмыг хөхиүлэн дэмжихээ зогсоохыг уриалав. Иракийн засаг захиргаа үүнийг гурав хоногийн дараа хүлээн зөвшөөрсөн юм. * Дөрөвдүгээр сарын 4 – АНУ-ын Сенатор Жон Хайнц өөр бусад зургаан хүний хамтаар Пеннсильвани мужийн Мерион хотод нисдэг тэрэгний ослоор амиа алдав. ** Калифорни мужийн Сакраменто хотод Вьетнам гаралтай дөрвөн этгээд 14 хүнийг барьцаалав. Холбооны мөрдөх товчоо олон цаг үргэлжилсэн ажиллагааны дүнд 11-ийг нь аварч чадсан юм. Барьцаалагчдаас гурав нь амиа алджээ. * Дөрөвдүгээр сарын 5 – АНУ-ын Сенатор Жон Тавер өөр бусад 22 хүний хамт Жиоржиа мужийн Брунсвик хотод онгоцны ослоор амиа алдав. * Дөрөвдүгээр сарын 6 – НҮБ-ын Аюулгүйн зөвлөлийн 688 дугаар тогтоолоор Иракын ард иргэдийн эсрэг ажиллагаа явуулахыг Засгийн газарт нь хориглосны дагуу холбоотон гүрнүүд Иракын хойд хэсэгт орших курдуудэд хүмүүнлэгийн тусламж үзүүлэв. * Дөрөвдүгээр сарын 9 – Зөвлөлтийн анхны анги нэгтгэл Польш улсаас гарч эхлэв. * Дөрөвдүгээр сарын 10 – Италийн Ливорно хотод их манан татсаны улмаас Моби Принс зорчигч тээврийн хөлөг, газрын тос тээвэрлэгчтэй мөргөлдөж140 хүн амиа алджээ. Ослоос цор ганц хүн л амь аврагдсан юм. * Дөрөвдүгээр сарын 12 – Варшавын хөрөнгийн бирж байгуулагджээ. * Дөрөвдүгээр сарын 14 – Нидерландын нийслэл Амстердам хотод байрлах Ван Гогын музейгээс 500 сая ам.долларын үнэ бүхий 20 уран зураг алдагдав. Хэрэг явдал гарснаас цаг хүрэхгүй хугацааны дараа музейн дэргэдэх нэгэн зогсоолд машины тээшнээс бүрэн бүтэн олдсон юм. * Дөрөвдүгээр сарын 15 – Европын сэргээн босголт, хөгжлийн банк байгуулагдав. ** Европын эдийн засгийн зөвлөл арьс өнгөөр ялгаварлах үзлийн улмаас Өмнөд Африкт тавиад байсан эдийн засгийн хоригоо бүрэн цуцлав. * Дөрөвдүгээр сарын 16-18 – ЗХУ-ын Коммунист намын ЕНБД бөгөөд удирдагч Михайль Горбачёв Япон улсад айлчлав. Японд айлчилсан Зөвлөлтийн анхны удирдагч болсон тэрээр Курилийн арлуудын асуудлаар тохиролцоонд хүрэх гэсэн боловч үр дүнд хүрээгүй юм. * Дөрөвдүгээр сарын 17 – Дау Жонесийн аж үйлдвэрийн хувьцаа түүхэндээ анх удаа 3000 ам.доллароос давж арилжаалагдав. * Дөрөвдүгээр сарын 18 – НҮБ-ын Аюулгүйн зөвлөлийн 687 дугаар тогтоолын дагуу Иракын засаг захиргаа химийн зэвсгийнхээ заримыг НҮБ-д тайлагнав. Гэвч бактерологийн ямар нэгэн зэвсэггүй гэдгээ мэдэгджээ. * Дөрөвдүгээр сарын 22 – Коста-Рика, Панам улсад 7.7 магнитудын хүчтэй газар хөдөлсний улмаас 47-87 хүн амиа алдан, 759 хүн бэртэж гэмтжээ. * Дөрөвдүгээр сарын 23 – Исландын парламентын сонгуульд гавьтай амжилт үзүүлээгүй тул тус улс Ерөнхий сайд Стрейнгримур Херманнссон үүрэгт ажлаасаа өөрийн хүсэлтээр чөлөөлөгдөв. Түүний орыг Давид Оддссон залгасан билээ. * Дөрөвдүгээр сарын 26 – Финландын Ерөнхий сайдаар 36 настай Эско Ахо томилогдов. Тэрээр тус улсын түүхэнд хамгийн залуудаа энэ суудалд суусан хүн болжээ. * Дөрөвдүгээр сарын 29 – Бангладеш улсад хар салхи болж 138 мянган хүн амиа алджээ. ** Гүржийн Рача хотод 7.0 магнитудын хүчтэй газар хөдөлж 270 хүн амиа алдан, 100 мянга орчим хүн орон гэргүй болжээ. * Дөрөвдүгээр сарын 29-30 – Лесото улсад цусгүй төрийн эргэлт болж цэргийн дарангуйлагч Жастин Лехеньяг түлхэн унагав. Хоёр хоногийн дараа Фисона Рамаена засгийн эрхэнд гарчээ. === Тавдугаар сар === * Тавдугаар сарын 12 – Балба улсад 1959 оноос хойш анх удаагаа олон намын оролцоотой сонгууль зохион байгуулав. * Тавдугаар сарын 15 – Францын Ерөнхий сайдаар Эдит Крессон томилогдов. Ингэснээр тус улсын түүхэнд энэ суудалд суусан анхны эмэгтэй болжээ. * Тавдугаарс арын 16 – АНУ-ын Конгресст ИБУИНВУ-ын Хатан хаан II Элизабет үг хэлэв. Энэ нь Британийн түүхэнд тэмдэглэгдэх үйл явдал байсан юм. * Тавдугаар сарын 18 – Сомали улсаас Сомалиланд салан тусгаарлаж, тусгаар улс болсноо зарлав. Гэвч олон улсын хамтын нийгэмлэг хүлээн зөвшөөрөөгүй юм. * Тавдугаар сарын 19 – Югославын задрал: Хорватад Югославаас салан тусгаарлах эсэх асуудлаар бүх нийтийн санал асуулга болж, олонхын саналаар хүлээн зөвшөөрчээ. * Тавдугаар сарын 21 - Энэтхэгийн Шриперумбудур хотод улс төрийн уулзалтын үеэр амиа золиослогч этгээд бөмбөг дэлбэлж Ерөнхий сайд асан Ражив Ганди болон өөр бусад 14 хүн амиа алджээ. * Тавдугаар сарын 22 – Өмнөд Солонгосын Ерөнхий сайдын үүргийг түр орлон гүйцэтгэгч Ро Жай Бонг оюутны үймээний дараа үүрэгт ажлаасаа огцров. Түүний үүргийг Чун Вок Шик орлон гүйцэтгэхээр болсон юм. * Тавдугаар сарын 23 – Австрийн Вьена хотод Европын цом/Аваргуудын лигийн шигшээ тоглолт болов. Шигшээ тоглолтод Италийн АЦ Милан клуб Португалийн Бенфикаг 1-0 харьцаагаар хожин ялалт байгуулжээ. * Тавдугаар сарын 25 – Суринамын парламентын сонгуульд цэргийн дэмжлэгтэй Ардчилал ба Хөглийн шинэ фронт нам ялалт байгуулав. * Тавдугаар сарын 26 – Тайландын Бангкок хотын ойролцоо “Лауда Эйр” компанийн Боинг 767 онгоц осолдож, онгоцонд байсан 223 хүн бүгд амиа алджээ. * Тавдугаар сарын 27-Зургаадугаар сарын 9 - Талбайн теннисний Францын нээлттэй тэмцээний эрэгтэйчүүдийн ангилалд Америкийн теннисч Жим Курьер, эмэгтэйчүүдийн ангилалд Югославын теннисч Моника Селес нар түрүүллээ. * Тавдугаар сарын 28 – Этиопын иргэний дайн: Этиопын Ардын хувьсгалт ардчилсан хүчин нийслэл Аддис-Абаба хотыг эзлэв. * Тавдугаар сарын 29 - Европын хөлбөмбөгийн Европын цом/Аваргуудын лигийн шигшээ тоглолтод Югославын Цревена Звезда клуб Францын Марсель клубтэй учраа таарсан ч үндсэн цагт гоол орсонгүй. Торгуулийн цохилтоор аваргын хувь заяаг шийдэхэд Цревена Звезда клуб түрүүлсэн юм. === Зургаадугаар сар === * Зургаадугаар сарын 3 – Японы Үнзен галт уул дэлбэрч, хорт утааны улмаас 46 хүн амиа алджээ. * Зургаадугаар сарын 4 – Албани даяар өрнөсөн ажил хаялтын улмаас Ерөнхий сайд Фатос Нано огцров. Удалгүй түүнийг илли Буфи орлосон юм. ** Наран үүссэн томоохон дэлбэрэлтийн улмаас АНУ-ын Пенсильвани мужийн өмнөд хэсэгт ер бусын туйлын туяа үзэгджээ. * Зургаадугаар сарын 5 – Алжирын Ерөнхийлөгч Чадли Бенджедид онц байдал зарлав. Ерөнхий сайд Моулоуд Хамрушег огцруулж, оронд нь Сид Ахмед Гозалиг тохоон томилжээ. * Зургаадугаар сарын 7 – [[Персийн булангийн дайн]]-д оролцсон 8800 цэргийн алба хаагч АНУ-д ирэв Тэднийг ирснийг тохиолдуулан нийслэл Вашингтон хотноо сүрт жагсаал зохион байгуулжээ. Уг жагсаалыг 200 мянган хүн үзэж сонирхсон гэдэг. * Зургаадугаар сарын 9 – Свазиланд (одоогийн Эсватини) улсын Эмасвати нүүрсний уурхай нурж 26 уурхайчин 65 метрийн гүнд гацав. Аврах ажиллагаа 30 цаг үргэлжилж бүгдийг нь эсэн мэнд аварч чаджээ. * Зургаадугаар сарын 12 – ЗСБНХОУ-ын Ерөнхийлөгчөөр Борис Ельцин сонгогджээ. ** Албанийн Хөдөлмөрчдийн нам татан буугдаж, үндэс суурин дээр нь Социалист нам байгуулагдав. ** Хойд Америкийн Үндэсний сагсан бөмбөгийн холбооны шигшээ тоглолтод Чикаго Буллс баг Лос Анжелес Лейкэрс багийг 108:101 харьцаагаар хожив. Цуврал таван тоглолтод 5-1 харьцаагаар ялалт байгуулсан юм. Финалын үнэ цэнтэй тоглогчоор Чикаго Буллсын Майкл Жордан тодорсон юм. * Зургаадугаар сарын 15 – Филиппин улсад Пинатубо галт уул дэлбэрэв. XX зуунд хуурай газар дэлбэрсэн хамгийн том дэлбэрэлт гэж бүртгэгдсэн уг гамшгийн улмаас 800 орчим хүн амиа алджээ. Дэлбэрэлтийн улмаас дэлхийн дундаж температур 0.4 цельсээр буурчээ. ** Энэтхэгийн парламентын сонгууль өндөрлөв. Сонгуульд Үндэсний конгресс нам ялалт байгуулсан ч дангаар засаг бүрдүүлэх боломжтой болсонгүй. * Зургаадугаар сарын 17 – Өмнөд Африкийн парламент Хүн амын бүртгэлийн тухай хуулийг хүчингүй болгов. Ингэснээр тус улсад төрсөн бүх иргэнийг төрөхөд нь арьс өнгөөр ялгаварладаг байдал устсан юм. * Зургаадугаар сарын 20 – Нэгдсэн Герман улс нийслэлээ Бонн хотоос Берлинд шилжүүлжээ. * Зургаадугаар сарын 23-28 – НҮБ-ын шалгалтын багууд Иракын тээврийн хэрэгслийн тоног төхөөрөмжийг шалгах зорилгоор саатуулахыг оролдов. Үүнийг эсэргүүцсэн Иракын нисэх хүчин агаарт анхааруулах буудлага үйлджээ. * Зургаадугаар сарын 24-Долоодугаар сарын 7 - Талбайн теннисний Уимблдоны нээлттэй тэмцээний эрэгтэйчүүдийн ангилалд Германы теннисч Михаэл Стик, эмэгтэйчүүдийн ангилалд Германы теннисч Штеффи Граф нар түрүүллээ. * Зургаадугаар сарын 25 – Югославын задрал: Хорват, Словени улсууд Югославаас тусгаар тогтносноо зарлав. * Зургаадугаар сарын 28 – ЗХУ задарснаар Эдийн засгийн харилцан туслалцах нийгэмлэг татан буугджээ. === Долоодугаар сар === * Долоодугаар сарын 1 – Чехословакын нийслэл Варшав хотноо Варшавын гэрээг татан буулгав. ** АНУ-ын Вашингтон хот, Питтсбург, Лос-Анжелес, Сан Франциско хотуудад телефон утасны сүлжээнд алдаа гарсны улмаас сүлжээ тасалдав. Нийтдээ 12 сая орчим хүн хэдэн цагийн турш холбоогүй болсон байна. ** Финланд улсад дэлхийд анх удаа хөдөлгөөнт утасны сүлжээгээр дуудлага хийв. * Долоодугаар сарын 4 – Колумб улсад шинэ Үндсэн хуулийг батлав. * Долоодугаар сарын 7 – Югославын задрал: Брионигийн хэлэлцээрээр Словенид арван өдрийн дайн эцэслэв. * Долоодугаар сарын 9 – Олон улсын олимпын хороо Өмнөд Африкийг олимпод орох эрхийг сэргээв. * Долоодугаар сарын 10 – ЗСБНХОУ-ын Ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон Борис Ельцин тангараг өргөв. ** АНУ-ын Ерөнхийлөгч Жорж Х.У.Буш Өмнөд Африкт тавьсан бүх хоригыг бүрэн цуцалжээ. * Долоодугаар сарын 11 – Дэлхийн бөмбөрцгийн хойд хагаст нарны бүтэн хиртэлт тохиов. Нарын хиртэлт Хавай муж болон Мексик, Колумб, Бразилд голцуу үзэгджээ. ** Нигерийн агаарын тээврийн 2120 дугаар нислэг Саудын Арабын Жидда хотоос хөөрсний дараа галд автаж осолдов. Ослын улмаас 261 хүн бүгд амиа алджээ. * Долоодугаар сарын 12 - Ардын хувьсгалын 70 жилийн ой Үндэсний их баяр наадмын хүчит бөхийн барилдаанд улс аймгийн алдар цолтой 512 бөх идэрийн жавхаа, үнэн хүчийг үзэн барилдсанаас Увс аймгийн Наранбулаг сумын харьяат улсын заан Одвогийн Баянмөнх түрүүлж, Баянхонгор аймгийн Баян-Овоо сумын харьяат улсын заан Пунцагийн Сүхбат үзүүрлэжээ. * Долоодугаар сарын 16 – ЗХУ-ын Ерөнхийлөгч асан Михаиль Горбачёв “Их Долоо”-гийн удирдагчдаас тусламж хүсэхээр Лондон хотноо ирэв. * Долоодугаар сарын 18 – Мавритани болон Сенегалын Засгийн газрууд 1989 оны дөрөвдүгээр сараас хойш үргэлжилсэн хилийн маргааныг эцэс болгов. * Долоодугаар сарын 22 – АНУ-ын мэргэжлийн боксчин Майк Тайсоныг Индиана мужийн Индианаполис хотод “Хар Америкийн мисс” тэмцээний оролцогч Дезири Вашингтоныг хүчиндсэн хэргээр баривчлан, яллав. * Долоодугаар сарын 24 – Энэтхэгийн Сангийн сайд Манмохан Сингх эдийн засгийг өргөөн хүрээнд чөлөөлсөн шинэчлэлийн аж үйлдвэрийн бодлогоо зарлав. * Долоодугаар сарын 25 – Британийн одон орончид нарны аймгаас гадна гараг илрүүлснээ зарлажээ. * Долоодугаар сарын 29 – АНУ-ын Нью-Йорк хотын тойргийн шүүх “Кредит банк”, “Коммерс Интернэшнл”-ийг түүхэн дэх хамгийн том санхүүгийн луйвар хийсэн хэрэгт буруутган, хадгаламж эзэмшэгчдээс таван тэрбум ам.доллар залилсан гэж дүгнэжээ. * Долоодугаар сарын 31 – АНУ-ын Ерөнхийлөгч Жорж Херберт У.Буш, ЗХУ-ын удирдагч асан Горбачёв нар Стратегийн зэвсэглэлийг бууруулах нэгдүгээр гэрээнд гарын үсэг зурав. ** Дуут хувьсгал: Зөвлөлтийн дотоодын цагдан сэргийлэхийн анги нэгтгэлүүд Литвийн хилийн постуудад ажиллагаа явуулсны улмаас Медининкайд постод Литвийн гаалийн долоон албан хаагч амиа алдав. === Наймдугаар сар === * Наймдугаар сарын 4 – Өмнөд Африкийн эрэг орчимд Грекийн аяллын “МТS Oceanos” хөлөг живэв. Хөлгийн багийн 571 хүнийг аврахаар Өмнөд Африкийн нисэх хүчин ажиллагаа явуулж бүгдийг нь эсэн мэнд аварчээ. * Наймдугаар сарын 6 – Нэрт эрдэмтэн Тим Бернерс-Ли alt.hypertext өргөтгөл дээр дэлхийг хэрсэн интернэт төсөл болон программ хангамжаа дэлгэв. Үүний дүнд анхны цахим хуудас болох “info.cern.ch” ашиглалтад оржээ. * Наймдугаар сарын 7 – Ираны Ерөнхий сайд асан Шапур Бахтиар Парисын захын Суренес дүүрэгт бусдын гарт алагдав. * Наймдугаар сарын 8 – Тухайн цаг үеийнхээ дэлхийн хамгийн өндөр байгууламж болох Варшавын радио станц нурав. * Наймдугаар сарын 17 – Пруссийн хаан Их Фредерикийн шарилыг Потсдам хотноо дахин оршоожээ. * Наймдугаар сарын 19 – ЗХУ-ын төрийн эргэлт: ЗХУ-ын удирдагч Михаиль Горбачёвыг гэрийн хорионд оруулав. Тус улсын даргын орлогч Геннадий Янаев өөр бусад долоон хүний удирдсан төрийн эргэлт 72 цагийн дотор нуран унаж, Засгийн газрын ордны гадаа 100 мянга орчим хүн эсэргүүцлийн жагсаал өрнүүллээ. Горбачёв хар тэнгисээс гурав хоногийн дараа эргэж ирээд төрийн эргэлтийг оройлон манлайлсан этгээдүүдийг баривчилжээ. * Наймдугаар сарын 20 – Дуут хувьсгал: Эстони улс ЗХУ-аас тусгаар тогтнолоо зарлав. Маргааш нь Латви улс ч мөн тусгаар тогтнолоо зарласан юм. * Наймдугаар сарын 22 – Дуут хувьсгал: Балтын орнуудын тусгаар тогтнолыг Исланд улс хүлээн зөвшөөрөв. * Наймдугаар сарын 23 – ЗХУ-ын задрал: Орос улс цагаан-хөх-улаан өнгийн гурван өнгийн далбааг Төрийн далбаа болгон сэргээв. * Наймдугаар сарын 24 – ЗХУ задрал: Украин улс ЗХУ-аас тусгаар тогтнолоо зарлав. Маргааш нь Беларусь улс ч мөн тусгаар улс болсноо зарлажээ. * Наймдугаар сарын 25 – Югославын задрал: Сербийн зэвсэгт хүчин Хорватын Вуковар хотруу довтлов. ** Дэлхийн авто уралдааны ноён оргил “Формула 1”-ийн ээлжит улирлын Бельгийн гран прид домогт нисгэгч Михайл Шумахер анхны гараандаа оролцов. * Наймдугаар сарын 26-Есдүгээр сарын 8 - Талбайн теннисний Америкийн нээлттэй тэмцээний эрэгтэйчүүдийн ангилалд Шведийн теннисч Стефан Эдберг, эмэгтэйчүүдийн ангилалд Югославын теннисч Моника Селес нар түрүүлэв. * Наймдугаар сарын 29 – Ливаны генерал Мишель Аун Францын хөлөг онгоцоор эх орноосоо дүрвэв. * Наймдугаар сарын 30 – ЗХУ-ын задрал: Молдав улс ЗХУ-аас тусгаар тогтнолоо зарлав. Маргааш нь Азербайжан ч мөн тусгаар улс болсноо зарлажээ. * Наймдугаар сарын 31 – ЗХУ-ын задрал: Киргизстан, Узбекистан улс тусгаар тогтнолоо зарлав. Тажикистан улс дараа сарынх нь 9-ний өдөр мөн тусгаар улс болсноо зарлажээ. === Есдүгээр сар === * Есдүгээр сарын 4 – Зөвлөлт засгийн үед Свердловск гэж нэрлэж байсан хотын нэрийг Екатеринбург болгон өөрчлөв. Хоёр хоногийн дараа Ленинграп хотын нэрийг Санкт-Петербург болгожээ. * Есдүгээр сарын 5 – ЗХУ-ын задрал: ЗХУ-ын Ардын их хурал татан буугдав. ЗХУ-ын Дээд зөвлөл, ЗХУ-ын Төрийн зөвлөл ч мөн татан буугджээ. * Есдүгээр сарын 8 – Югославын задрал: Македон улс тусгаар тогтнолоо зарлав. * Есдүгээр сарын 11 – ЗХУ Куба улсад үзүүлж буй батлан хамгаалах болон эдийн засгийн тусламжаа зогсоох төлөвлөгөөгөө зарлав. * Есдүгээр сарын 15 – Шведийн парламентын сонгуульд Социал демократууд 60 жилийн хамгийн муу үзүүлэлтээ үзүүлэв. Улмаар Ерөнхий сайд Ингвар Карлссон огцорчээ. * Есдүгээр сарын 17 – Умард болон Өмнөд Солонгос, Эстони, Латви, Литва, Маршаллын арлууд, Микронезийн холбооны улс НҮБ-д гишүүнээр элсэв. * Есдүгээр сарын 19 – Альпийн нуруунаас “Мөсөн хүн Өтзи” олдвор олджээ. * Есдүгээр сарын 21 – ЗХУ-ын задрал: Армени улс ЗХУ-аас тусгаар тогтнолоо зарлав. Сарын дараа Туркменистан улс, оны эцэст Казахстан улс ч мөн тусгаар тогтнолоо зарласан юм. * Есдүгээр сарын 21-30 – Олон улсын цөмийн энергийн агентлагийн шинжээчид Ирак улс нууц цөмийн зэвсгийн хөтөлбөртэй байж болох баримт илрүүлэв. Ирак улс үүнийг эс хүлээн зөвшөөрч, баримт бичиг явуулахаас татгалзжээ. НҮБ-ын Аюулгүйн зөвлөл Ирак улсад албадан хэрэгжүүлэх арга хэмжээ явуулна гэж заналхийлэв. * Есдүгээр сарын 25 – Сальвадорын иргэний дайн: Фарабундо Мартигийн тэргүүлдэг Үндэсний чөлөөлөх фронтын төлөөлөгчид Ерөнхийлөгч Альфредо Кристианитай тохиролцоонд хүрч, иргэний дайныг эцэслэх үндэс суурийг тавив. * Есдүгээр сарын 27 – АНУ-ын Ерөнхийлөгч Жорж Х.У.Буш ойрын зайн тусгалтай цөмийн зэвсгийг бууруулахаа зарлав. Мөн ЗХУ ч мөн үүнтэй даил арга хэмжээг 10-р сарын 5-нд авах болно. === Аравдугаар сар === * Аравдугаар сарын 1 – Югославын задрал: Югославын Ардын арми Дубровник хотыг бүслэв. Уг бүслэлт 1992 оны тавдугаар сарын 31 хүртэл үргэлжилсэн юм. * Аравдугаар сарын 4 – Шведийн Ерөнхий сайдаар Карл Блидт томилогджээ. * Аравдугаар сарын 6 – ЗХУ-ын удирдагч Михаиль Горбачёв Баби Ярын халдлагын 50 жилийн ойд зориулсан мэдэгдэлдээ ЗХУ даяар явуулсан еврейчүүдийн эсрэг үзлийг буруушаажээ. * Аравдугаар сарын 7 – Югославын задрал: Югославын Нисэх хүчин Хорватын Ерөнхийлөгч Франьо Туджманын албан газрыг бөмбөгдөж, Хорватын парламент маргааш нь Югославтай үлдсэн бүх харилцаагаа тасалжээ. * Аравдугаар сарын 11 – ЗХУ-ын КГБ солигдох процесс эхлэв. ** НҮБ-ын Аюулгүйн зөвлөл 715 дугаар тогтоолыг батлав. Уг тогтоолоор тусгай комиссоос томилсон шинжээчид болон албаны бусад хүмүүсийг ямар нэгэн болзолгүйгээр хүлээн авахыг шаардсан юм. Үүнийг Иракын засаг захиргаа хууль бус гэж үзэн татгалзав. * Аравдугаар сарын 12 - Шинээр байгуулагдсан Киргизийн анхны Ерөнхийлөгчөөр Аскар Акаев сонгогджээ. * Аравдугаар сарын 13 – Болгарын парламентын сонгуульд Ардчилсан хүчний холбоо ялалт байгууллаа. Ингэснээр Зүүн Европт коммунист засаг үлдээгүй юм. * Аравдугаар сарын 15 – АНУ-ын Дээд шүүхийн шүүгчээр Кларенс Томасыг батлав. ** Балтийн орнуудын удирдагчид болох Эстонийн Арнольд Руутел, Латвийн Анатолий Горбуновс, Литвийн Витаутас Ландсбергис нар Европын аюулгүй байдал хамтын ажиллагааны байгууллагын эцсийн гэрээнд гарын үсэг зуржээ. * Аравдугаар сарын 16 – АНУ-ын Техас мужийн Киллин хотын “Люби” ресторан хооллож байсан энгийн иргэд рүү Жорж Хеннард гэгч гал нээн 23 хүн амиа алджээ. * Аравдугаар сарын 18 – ЗХУ Израиль улстай 1967 оноос хойш тасарсан дипломат харилцаагаа сэргээв. * Аравдугаар сарын 20 – Энэтхэгийн Уттаркаши хотод 6.8 баллын хүчтэй газар хөдөлж, дорж хаяж 768 ххүн амиа алдан, мянга, мянган барилга байгуулмж сүйджээ. * Аравдугаар сарын 23 – Парис хотод Вьетнамын дэмжлэгтэй Камбожийн Засгийн газар иргэний дайныг зогсоох гэрээнд гарын үсэг зурав. Энэхүү хэлэлцээрээр Вьетнам-Камбожийн дайн дуусгавар болж Камбож улсад НҮБ-ийн Шилжилтийн засаг захиргаа байгуулагдах болсон юм. * Аравдугаар сарын 27 – Польш улсад 1928 оноос хойш анх удаагаа парламентын чөлөөт сонгууль болов. * Аравдугаар сарын 29 – АНУ-ын Сансар судлалын агентлагийн хөөргөсөн Галилео хөлөг 951 Гаспра солирт хүрчээ. Ингэснээр солирын солбицолд хүрсэн дэлхийн анхны хөлөг болжээ. == Энэ онд Нобелийн шагнал хүртэгсэд == * Физик — [[Пьер Жиль де Жен]], "Энгийн систем дэх эмх цэгцтэй үзэгдлийг судлах зорилгоор боловсруулсан аргуудыг шингэн талст болон полимерүүдэд ерөнхийлж болохыг нээсний төлөө." * Хими — [[Рихард Эрнст]], "Өндөр нарийвчлалтай цөмийн соронзон резонансын спектроскопийн арга зүйг хөгжүүлэхэд оруулсан хувь нэмрийн төлөө". * Анагаах ухаан — [[Эрвин Неер]], [[Берт Сакман]] нарт "Эс дэх дан ионы сувгуудын үйл ажиллагааны талаарх нээлтүүдийнх нь төлөө". * Эдийн засаг — [[Роналд Коуз]], "Институцийн бүтэц болон эдийн засгийн үйл ажиллагаанд гүйлгээний зардал болон өмчийн эрхийн ач холбогдлыг нээж, харуулсных нь төлөө". * .Уран зохиол — Надин Гордимер, «Гайхамшигт туульсаараа хүн төрөлхтөнд асар их ашиг тус авчирсан хэмээн үнэлж» олгосон. * Энхтайвны шагнал — [[Аун Сан Су Чи]], «Хүний эрхийг хамгаалагч». [[Ангилал:1991 он]] [[Ангилал:Он (20-р зуун)|#]] ing53ld5b4uj22k3js1ykcopndgp5ds 851808 851804 2026-03-29T12:45:07Z BolorBobo 35167 851808 wikitext text/x-wiki {{Аргын жил дараалал|1991|1990-ээд он|XX зуун}} '''1991''' (MCMXCI) Аргын тооллоор нэгэн мянга есөн зуун ерэн нэгэн он. Билгийн тооллоор 1991 оны төмөр хонь жил. Григорын тооллоор энэ жил мягмар гарагт эхэлжээ. Энэ жил бол хоёр дахь мянганы 991 дэх жил, XX зууны 91 дэх он, 1990-ээд он гэж тоолбол хоёр дахь жил юм. Дэлхий даяар 1947 оноос эхэлсэн үзэл суртлын [[Хүйтэн дайн|"хүйтэн дайн"-ы]] сүүлийн жил нь энэ жил байлаа. ЗХУ задран бутарч үндэс суурин дээр нь 15 тусгаар улс бүрэлдэн тогтож дэлхийн улс төрийн газрын зурагт ихээхэн өөрчлөлт орсон болно. Тусгаар тогтносон дээрх улсууд бүгд нийлж [[Тусгаар Улсуудын Хамтын Нөхөрлөл|Тусгаар улсуудын хамтын нөхөрлөлийн]] гишүүн болсон юм. Энэ оныхоо 7-р сард нь Энэтхэг улс үе улирсан автократ шинжтэй бурангуй тогтолцооноосоо салж, эдийн засгаа өргөн хүрээнд чөлөөллөө. Хэдийгээр энэ нь Энэтхэгийн ДНБ-г богино хугацаандаа нэмэгдүүлсэн ч дараагийн 20 жилд нь орлогын тэгш бус байдлыг нэмэгдүүлсэн юм. НҮБ-ын эрх бүхий 34 үндэстний эвсэл Кувейтийг булаан эзэлсэн Иракын эсрэг дайн зарлав. [[Персийн булангийн дайн]] гэж нэрлэгдсэн энэ үйл явдал Ойрх Дорнодын бүс нутагт АНУ-ын зэвсэгт хүчний байнгын оролцооны эхийг тавьсан юм. Европ тивд Серби болон Югославын хооронд бараг 10 жил үргэлжилсэн Югославын дайн энэ жилд дэгдлээ. Өмнөд Африкт арьс өнгөөр ялгаварлах апартейд дэглэм устаж, иргэний эрхийн төлөө тэмцэгч [[Нелсон Мандела]] шоронгоос суллагдсаны дараах энэ жил хүн амыг арьс өнгөөр ялгаварлах байдал бүрнээ арилж, 1950 оны Хүн амын бүртгэлийн тухай хуулийг хүчингүй болсонд тооцлоо. Өмнөх онуудад CERN-ийн лабораторид эхлэлээ тавьсан дэлхийг хэрсэн интернэт сүлжээ бусад судалгааны байгууллагуудад түгэн тархаж, наймдугаар сард нь олон нийтэд нээлттэй болж дэлхийн түүхэнд анхны цахим хуудас болох “info.cern.ch” ашиглалтад орсон юм. Энэ үйл явдал мэдээллийн технологийн эх үндсийг тавиад зогсохгүй даяаршлыг хурдасгаж, хавтгай дэлхий гэх ойлголтыг бий болгосон билээ. Поп соёлын хувьд ч ярих юмтай жил байлаа. Альтернатив рок урсгалыг шинэ шатанд гаргасан гранж рокын анхны төлөөлөгчид байгуулагдаж эхлэв. Энэ урсгалын сод төлөөлөл болох Нирвана хамтлаг энэ оныхоо есдүгээр сард “Nevermind” цомгоо худалдаанд гаргав. Хип хоп урлагч урьд хожид байгаагүй өндөр амжилт тогтоолоо. Түүнчлэн электрон хөгжмийн урсгал хүчээ авч дуу хөгжмийн салбарт шинэ тренд тогтоов. Энэ урсгал зөвхөн шинэчлэл байгаад зогсохгүй уламжлалт хөгжимтэй ч сүлэлдэн залуусын анхаарлыг татах болсон юм. == Онцлох үйл явдал == === Нэгдүгээр сар === * Нэгдүгээр сарын 1 - Чехословак улс төвлөрсөн төлөвлөгөөт эдийн засгийн тогтолцоог халсан [[Зүүн Европ|Зүүн Европын]] хоёр дахь улс болжээ. * Нэгдүгээр сарын 5 - Гүржийн зэвсэгт хүчин Өмнөд Осетийн [[Цхинвали]] хотод довтолж, 1991-1992 оны Өмнөд Осетийн дайн дэгджээ. * Нэгдүгээр сарын 7 - [[Хаити]] улсад төрийн эргэлт хийхийг завдав. Экс дарангуйлагч Жеан Клод Дувальегийн удирдлаганд нэгдсэн хагас цэргийн зохион байгуулалттай бүлгэм төрийн эргэлт хийхийг санаархсан ч амжилтад хүрч чадсангүй. Төрийн эргэлтийг удирдсан Рожер Лафонтантыг долоодугаар сард нь ялласан юм. * Нэгдүгээр сарын 9 - [[Персийн булангийн дайн]]: АНУ-ын Төрийн нарийн бичгийн дарга [[Жеймс Бейкер]] Иракийн Гадаад хэргийн сайд [[Тарик Азиз|Тарик Азизтай]] уулзсан боловч Кувейтийн газар нутгаас Иракын цэргийг гаргах асуудал дээр тохиролцоонд хүрч чадсангүй. * Нэгдүгээр сарын 12 - [[Персийн булангийн дайн]]: [[АНУ-ын Конгресс|АНУ-ын Конгрессын]] хоёр танхим Кувейтийн газар нутгаас Иракын цэргийг гаргахын тулд цэргийн ажиллагаа явуулахыг зөвшөөрсөн тогтоолыг батлав. * Нэгдүгээр сарын 13 - Дуут хувьсгал: Литвийн тусгаар тогтнолын төлөөх ардчилсан жагсаалыг дарахын тулд Зөвлөлтийн цэргийн хүч [[Вильнюс|Вилньюс]] хотод нэвтрэв. Үүний уршгаар 14 энгийн иргэн амиа алдаж, 702 хүн шархаджээ. * Нэгдүгээр сарын 14-27 - Талбайн теннисний Австралийн нээлттэй тэмцээний эрэгтэйчүүдийн ангилалд Германы теннисч Борис Бекер, эмэгтэйчүүдийн ангилалд Югославын теннисч Моника Селес нар түрүүллээ. * Нэгдүгээр сарын 15 - [[Персийн булангийн дайн]]: НҮБ-ын тогтсон хугацаа дууссан тул “[[Цөлийн шуурга]]” ажиллагаа эхлэхэд бэлэн болов. * Нэгдүгээр сарын 16 - [[Персийн булангийн дайн]]: “Цөлийн шуурга” ажиллагаа эхэлж, агаарын анхны дайралтаа хийв. * Нэгдүгээр сарын 17 - [[Персийн булангийн дайн]]: Иракын зэвсэгт хүчин [[Израил]] улс руу довтолж, “Скад” пуужин харважээ. Улмаар энэ сарынхаа 19-нд Тель-Авивт 15 хүн, 22-нд нь Рамат Ган хотод 96 хүн шархдав. ** Норвегийн хаан ширээг V Харальд залгахаар болов. * Нэгдүгээр сарын 18 - Америкийн агаарын тээврийн “Eastern Airlines” компани 62 жил үйл ажиллагаа явуулсны эцэст дампуурлаа зарлалаа. * Нэгдүгээр сарын 22 - [[Персийн булангийн дайн]]: Британийн зэвсэгт хүчин Иракын нутагт зэвсэглэлээ байршуулж эхлэв. * Нэгдүгээр сарын 24 - Папуа Шинэ Гвиней улсын засгийн газар Бугенвилль арлын босогчидтой энхийн гэрээ байгуулав. Ингэснээр 1988 оноос хойш үргэлжилсэн зэвсэгт мөргөлдөөн эцэслэжээ. * Нэгдүгээр сарын 26 - [[Сомали]] улсын Ерөнхийлөгч Сиад Барре албан тушаалаасаа огцров. Улмаар тус улсад иргэний дайн дэгдэв. Гурав хоногийн дараа тус улсын Ерөнхийлөгчийн суудалд Али Махди Мухаммад суужээ. * Нэгдүгээр сарын 27 - АНУ-ын Үндэсний хөлбөмбөгийн лигийн шигшээ тоглолт болох Супер боулын тэмцээнд Нью-Йорк Жайнтс баг өрсөлдөгч Баффало Биллсийг 20:19 харьцаагаар хожиж, хоёр дахь удаагаа түрүүллээ. * Нэгдүгээр сарын 29 - Өмнөд Африкт Африкийн үндэсний конгресс намын дарга Нелсон Мандела болон Инката эрх чөлөөний намын дарга Мангосуту Бутелези нар найрамдлын гэрээнд гарын үсэг зурав. ** [[Персийн булангийн дайн]]: Хажигийн тулаан эхэлснээр тус дайны хүрээнд анхны томоохон хуурай замын тулаан дэгджээ. Энэ тулаан ердөө нэг хоног л үргэлжилсэн юм. === Хоёрдугаар сар === * Хоёрдугаар сарын 1 - Афганистанын зүүн хойд хэсгийн Хинду Куш мужид 6.4 магнитудын хүчтэй газар хөдөлж 848 хүн амиа алдан, 200 орчим хүн бэртэж гэмтжээ. * Хоёрдугаар сарын 6 - Саудын Арабын нисэх хүчний Бойнг КС-135Е онгоц хоёр хөдөлгүүрийн доголдлын улмаас ослын буулт хийв. Гэмтэл их байсан ч нисгэгчийн ур чадварын ачаар хөлгийн багийн дөрвөн хүн бүгд аврагдаж, хэсэг хугацааны дараа албаабүрэн хааж эхлэв. * Хоёрдугаар сарын 7 - Хаити улсад ардчилсан сонгуулиар сонгогдсон анхны Ерөнхийлөгч Жеан Бертран Аристид тангараг өргөв. Эдийн засгаа чөлөөлж, дарангуйллын тогтолцоог өөрчилнө гэх амлалтын дараа АНУ тус улсад тавиад байсан хоригоо аравдугаар сард нь цуцалсан билээ. ** Их Британийн Засгийн газар хуралдаж байхад Ирландын Түр армийнхан Даунинг гудамжид миномётоор дайрав. Золоор нэг ч хүний амь эрсэдсэнгүй. * Хоёрдугаар сарын 13 - Төмөр хонь жилийн сар шинийн баярт зориулсан хүчит бөхийн барилдаанд 256 бөх барилдсанаас Хэнтий аймгийн Өмнөдэлгэр сумын харьяат, улсын дархан аварга Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ түрүүлж, Өвөрхангай аймгийн Баян-Өндөр сумын харьяат, улсын арслан Бандийн Ганбаатар үзүүрлэжээ. ** Лазераар тоноглогдсон “ухаалаг тэсрэх бөмбөг” Багдадын газар доорх нуувчинд дэлбэрч олон зуун хүн амиа алдав. АНУ-ын Цэргийн тагнуулын алба үүнийг цэргийн байгууламж гэж мэдэгдсэн бол Иракын засаг захиргаа үүнийг бөмбөгдөлтөөс хорогдох байгууламж гэж эсэргүүцсээр байлаа. * Хоёрдугаар сарын 15 - Чехословак, Унгар, Польшийн удирдагчид чөлөөт зах зээлийн тогтолцоонд шилжих зорилго бүхий “Вишеградын бүлэг” байгуулагдсаныг зарлав. * Хоёрдугаар сарын 18 - Ирландын салан тусгаарлагчид Лондон хотын метроны Паддингтон болон Викториа өртөөнд бөмбөг дэлбэлэв. * Хоёрдугаарс арын 20 - Албанийн Ерөнхийлөгч Рамиз Алиа ардчиллын төлөөх эсэргүүцлийн жагсаалыг намжаах зорилгоор Ерөнхий сайд Адид Чарчанигийн Засгийн газрыг бүрэн бүрэлдэхүүнээр нь тараав. Төд удалгүй дараагийн Ерөнхий сайдаар Фатос Наног тохоон томилжээ. ** Програмчлалын хэл болох Пайтоныг Гуидо ван Россум зохион бүтээв. * Хоёрдугаар сарын 22 - [[Персийн булангийн дайн]]: Ирак улс Зөвлөлтийн санал болгосон гал зогсоох хэлэлцээрийг хүлээн зөвшөөрөв. АНУ үүнийг хүчин төгөлдөр бус гэж үзэж, Кувейтийн газар нутгаас 24 цагийн дотор цэргээ гаргасан тохиолдолд цэргийн ажиллагааг зогсоох нөхцөл тулгажээ. * Хоёрдугаар сарын 23 - Тайландын генерал Сунторн Конгсомпонг цусгүй төрийн эргэлт хийж, Ерөнхий сайд Чатичай Чунхаваныг огцруулжээ. * Хоёрдугаар сарын 24 - [[Персийн булангийн дайн]]: Орон нутгийн цагаар үүрийн 4:00 цаг орчим Саудын Арабын хилийг АНУ тэргүүтэй холбоотон гүрний цэргүүд нэвтэрснээр Булангийн дайны хуурай замын байлдааны үе шат эхэлжээ. * Хоёрдугаар сарын 26 - [[Персийн булангийн дайн]]: Иракын удирдагч [[Саддам Хусейн]] Багдадын радиогоор Кувейтийн газар нутгаас цэргээ гаргахаа зарлав. Гэвч Иракын цэргүүд ухарч байхдаа Кувейтийн газрын тосны томоохон ордуудыг галдан шатаажээ. * Хоёрдугаар сарын 27 - [[Персийн булангийн дайн]]: АНУ-ын Ерөнхийлөгч Жорж Херберт У.Буш дайнд ялалт байгуулснаа зарлав. Улмаар гал зогсоох зарлиг боловсруулжээ. АНУ-ын цэргүүд гуравдугаар сараас Персийн булангаас гарч эхэлсэн юм. ** Бангладешийн парламентын сонгуульд Үндэсний нам 300 суудлын 139-ийг авч ялалт байгуулав. Ингэснээр тус намын дарга Халеда Зиа Ерөнхий сайд болох нөхцөл бүрджээ. === Гуравдугаар сар === * Гуравдугаар сарын 3 – Сан-Томе ба Принсип улс түүхэндээ анх удаа Ерөнхийлөгчийн сонгууль зохион байгуулж Мигель Тровоада ялалт байгуулав. ** АНУ-ын Лос Анжелес хотод мотоцикль унаж явсан хар арьст Родни Кингийг цагдаа нар гэмгүй байхад нь бүлэглэн халдав. Уг асуудал АНУ даяар тарж, улмаар цагдаагийн дөрвөн ажилтанд хүний биед халдсан хэргээр ял оноосон билээ. * Гуравдугаар сарын 6 – Энэтхэгийн Ерөнхий сайд Чандра Шехар улс төрийн нөхцөл байдлын улмаас үүрэгт ажлаасаа огцров. * Гуравдугаар сарын 9 – Сербийн Белград хотод Слободан Милошевичийн засаглалыг эсэргүүцсэн жагсаал болов. Эрх баригчид жагсаалыг хүч хэрэглэн тараах үеэр хоёр хүн амиа алдаж, олон арван хүн гэмтжээ. Сербийн гудамжуудад цагдаа, өөрөө явагч хэрэгсэл байршуулсан байна. * Гуравдугаар сарын 10 – Эль Сальвадор улсад парламентын сонгууль болж Үндэсний бүгд найрамдах эвсэл ялалт байгуулав. Тус нам парламентын 48 суудлын 39-г авсан юм. * Гуравдугаар сарын 13 – Аляскын нутагт газрын тос алдсан хэргээр “Эксон Валдез” компанид АНУ-ын Хууль зүйн яам нэг тэрбум ам.долларын торгууль оноов. ** АНУ, Канадын Засгийн газар хүчиллэг борооны гэрээнд гарын үсэг зуржээ. * Гуравдугаар сарын 14 – Персийн булангийн дайн: Дайны хөлөөс дайжин эх орноосон дүрвэн Саудын Араб улсад орогноод байсан Жабер аль Ахмад аль Сабах долоон сарын дараа эх нутагтаа эргэн ирэв. ** Чилийн Атакамын цөлд тухайн цаг үеийнхээ хамгийн том зэсийн уурхай болох Эскондида уурхайг албан ёсоор нээв. * Гуравдугаар сарын 15 – Герман улс [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]-аас хойш дөрвөн хүчнээс бүрэн тусгаар тогтнов. Дайны дараа ЗХУ, АНУ, Их Британи, Франц гэсэн дөрвөн улс эдийн засаг, нийгэм зэргээр дотоод хэрэгт нь оролцсоор байсан юм. ** АНУ-Албани улс 1939 оноос хойш анх удаагаа дипломат харилцаагаа сэргээжээ. * Гуравдугаар сарын 17 – ЗХУ-ын задрал: ЗХУ-д бүх нийтийн санал асуулга болов. Санал асуулгад оролцогчдын 77% нь Зөвлөлтийн бүрэлдэхүүнд багтдаг 15 бүгд найрамдах улсыг тусгаар улс болгохыг эсэргүүцжээ. Уг санал асуулгыг зургаан бүгд найрамдах улс эс хүлээн зөвшөөрч бойкоттолсон байна. ** Финланд улсад парламентын сонгууль болж Төвийн нам 55 суудал авч ялалт байгуулав. Ингэснээр Финландын Социал демократ намын 25 жилийн ноёрхол эцэслэжээ. * Гуравдугаар сарын 23 – Сьерра Леон улсад Хувьсгалт нэгдсэн хүч Засгийн газрынхаа эсрэг төрийн эргэлт хийснээр иргэний дайн дэгдэв. * Гуравдугаар сарын 24 – Баруун африкийн Бенин улсад 1970 оноос хойш анх удаагаа Ерөнхийлөгчийн сонгууль болов. Сонгуульд Ницефор Согло ялалт байгуулжээ. * Гуравдугаар сарын 26 – Мали улсад Амаду Тумани Туре нарын цэргийн офицерууд Ерөнхийлөгч Мусса Траорег баривчилж, Үндсэн хуулийг хүчингүй болсонд тооцжээ. ** Аргентин, Бразил, Уругвай, Парагвай улсууд Асунционы тунхагт гарын үсэг зурснаар, Өмнөд Америкийн чөлөөт худалдааны эвсэл байгуулагдав. * Гуравдугаар сарын 31 – Албани улсад 1923 оноос хойш анх удаагаа олон намын оролцоотой сонгууль зохион байгуулав. Сонгуульд эрх баригч Хөдөлмөрчдийн нам үнэмлэхүй ялалт байгуулж парламентын 250 суудлаас 169 суудлыг авчээ. ** ЗХУ-ын задрал: Гүрж улсад ЗХУ-аас тусгаар тогтнох эсэх асуудлаар ард нийтийн санал асуулга болж олонхийн санаалаар ЗХУ-аас тусгаар тогтнохыг дэмжжээ. === Дөрөвдүгээр сар === * Дөрөвдүгээр сарын 2 – Засгийн газраас тогтоосон үнийн улмаас ЗХУ-д өргөн хэрэглээний бараа бүтээгдэхүүний үнэ 2-3 дахин өсөв. * Дөрөвдүгээр сарын 3 – НҮБ-ын Аюулгүйн зөвлөлийн 687 дугаар тогтоолоор Ирак улсын хими болон бактерологийн бүх зэвсгийг устгах, 150 км-ээс алсын тусгалтай пуужинг устгахыг шаардав. Мөн Ирак улсыг олон улсад терроризмыг хөхиүлэн дэмжихээ зогсоохыг уриалав. Иракийн засаг захиргаа үүнийг гурав хоногийн дараа хүлээн зөвшөөрсөн юм. * Дөрөвдүгээр сарын 4 – АНУ-ын Сенатор Жон Хайнц өөр бусад зургаан хүний хамтаар Пеннсильвани мужийн Мерион хотод нисдэг тэрэгний ослоор амиа алдав. ** Калифорни мужийн Сакраменто хотод Вьетнам гаралтай дөрвөн этгээд 14 хүнийг барьцаалав. Холбооны мөрдөх товчоо олон цаг үргэлжилсэн ажиллагааны дүнд 11-ийг нь аварч чадсан юм. Барьцаалагчдаас гурав нь амиа алджээ. * Дөрөвдүгээр сарын 5 – АНУ-ын Сенатор Жон Тавер өөр бусад 22 хүний хамт Жиоржиа мужийн Брунсвик хотод онгоцны ослоор амиа алдав. * Дөрөвдүгээр сарын 6 – НҮБ-ын Аюулгүйн зөвлөлийн 688 дугаар тогтоолоор Иракын ард иргэдийн эсрэг ажиллагаа явуулахыг Засгийн газарт нь хориглосны дагуу холбоотон гүрнүүд Иракын хойд хэсэгт орших курдуудэд хүмүүнлэгийн тусламж үзүүлэв. * Дөрөвдүгээр сарын 9 – Зөвлөлтийн анхны анги нэгтгэл Польш улсаас гарч эхлэв. * Дөрөвдүгээр сарын 10 – Италийн Ливорно хотод их манан татсаны улмаас Моби Принс зорчигч тээврийн хөлөг, газрын тос тээвэрлэгчтэй мөргөлдөж140 хүн амиа алджээ. Ослоос цор ганц хүн л амь аврагдсан юм. * Дөрөвдүгээр сарын 12 – Варшавын хөрөнгийн бирж байгуулагджээ. * Дөрөвдүгээр сарын 14 – Нидерландын нийслэл Амстердам хотод байрлах Ван Гогын музейгээс 500 сая ам.долларын үнэ бүхий 20 уран зураг алдагдав. Хэрэг явдал гарснаас цаг хүрэхгүй хугацааны дараа музейн дэргэдэх нэгэн зогсоолд машины тээшнээс бүрэн бүтэн олдсон юм. * Дөрөвдүгээр сарын 15 – Европын сэргээн босголт, хөгжлийн банк байгуулагдав. ** Европын эдийн засгийн зөвлөл арьс өнгөөр ялгаварлах үзлийн улмаас Өмнөд Африкт тавиад байсан эдийн засгийн хоригоо бүрэн цуцлав. * Дөрөвдүгээр сарын 16-18 – ЗХУ-ын Коммунист намын ЕНБД бөгөөд удирдагч Михайль Горбачёв Япон улсад айлчлав. Японд айлчилсан Зөвлөлтийн анхны удирдагч болсон тэрээр Курилийн арлуудын асуудлаар тохиролцоонд хүрэх гэсэн боловч үр дүнд хүрээгүй юм. * Дөрөвдүгээр сарын 17 – Дау Жонесийн аж үйлдвэрийн хувьцаа түүхэндээ анх удаа 3000 ам.доллароос давж арилжаалагдав. * Дөрөвдүгээр сарын 18 – НҮБ-ын Аюулгүйн зөвлөлийн 687 дугаар тогтоолын дагуу Иракын засаг захиргаа химийн зэвсгийнхээ заримыг НҮБ-д тайлагнав. Гэвч бактерологийн ямар нэгэн зэвсэггүй гэдгээ мэдэгджээ. * Дөрөвдүгээр сарын 22 – Коста-Рика, Панам улсад 7.7 магнитудын хүчтэй газар хөдөлсний улмаас 47-87 хүн амиа алдан, 759 хүн бэртэж гэмтжээ. * Дөрөвдүгээр сарын 23 – Исландын парламентын сонгуульд гавьтай амжилт үзүүлээгүй тул тус улс Ерөнхий сайд Стрейнгримур Херманнссон үүрэгт ажлаасаа өөрийн хүсэлтээр чөлөөлөгдөв. Түүний орыг Давид Оддссон залгасан билээ. * Дөрөвдүгээр сарын 26 – Финландын Ерөнхий сайдаар 36 настай Эско Ахо томилогдов. Тэрээр тус улсын түүхэнд хамгийн залуудаа энэ суудалд суусан хүн болжээ. * Дөрөвдүгээр сарын 29 – Бангладеш улсад хар салхи болж 138 мянган хүн амиа алджээ. ** Гүржийн Рача хотод 7.0 магнитудын хүчтэй газар хөдөлж 270 хүн амиа алдан, 100 мянга орчим хүн орон гэргүй болжээ. * Дөрөвдүгээр сарын 29-30 – Лесото улсад цусгүй төрийн эргэлт болж цэргийн дарангуйлагч Жастин Лехеньяг түлхэн унагав. Хоёр хоногийн дараа Фисона Рамаена засгийн эрхэнд гарчээ. === Тавдугаар сар === * Тавдугаар сарын 12 – Балба улсад 1959 оноос хойш анх удаагаа олон намын оролцоотой сонгууль зохион байгуулав. * Тавдугаар сарын 15 – Францын Ерөнхий сайдаар Эдит Крессон томилогдов. Ингэснээр тус улсын түүхэнд энэ суудалд суусан анхны эмэгтэй болжээ. * Тавдугаарс арын 16 – АНУ-ын Конгресст ИБУИНВУ-ын Хатан хаан II Элизабет үг хэлэв. Энэ нь Британийн түүхэнд тэмдэглэгдэх үйл явдал байсан юм. * Тавдугаар сарын 18 – Сомали улсаас Сомалиланд салан тусгаарлаж, тусгаар улс болсноо зарлав. Гэвч олон улсын хамтын нийгэмлэг хүлээн зөвшөөрөөгүй юм. * Тавдугаар сарын 19 – Югославын задрал: Хорватад Югославаас салан тусгаарлах эсэх асуудлаар бүх нийтийн санал асуулга болж, олонхын саналаар хүлээн зөвшөөрчээ. * Тавдугаар сарын 21 - Энэтхэгийн Шриперумбудур хотод улс төрийн уулзалтын үеэр амиа золиослогч этгээд бөмбөг дэлбэлж Ерөнхий сайд асан Ражив Ганди болон өөр бусад 14 хүн амиа алджээ. * Тавдугаар сарын 22 – Өмнөд Солонгосын Ерөнхий сайдын үүргийг түр орлон гүйцэтгэгч Ро Жай Бонг оюутны үймээний дараа үүрэгт ажлаасаа огцров. Түүний үүргийг Чун Вок Шик орлон гүйцэтгэхээр болсон юм. * Тавдугаар сарын 23 – Австрийн Вьена хотод Европын цом/Аваргуудын лигийн шигшээ тоглолт болов. Шигшээ тоглолтод Италийн АЦ Милан клуб Португалийн Бенфикаг 1-0 харьцаагаар хожин ялалт байгуулжээ. * Тавдугаар сарын 25 – Суринамын парламентын сонгуульд цэргийн дэмжлэгтэй Ардчилал ба Хөглийн шинэ фронт нам ялалт байгуулав. * Тавдугаар сарын 26 – Тайландын Бангкок хотын ойролцоо “Лауда Эйр” компанийн Боинг 767 онгоц осолдож, онгоцонд байсан 223 хүн бүгд амиа алджээ. * Тавдугаар сарын 27-Зургаадугаар сарын 9 - Талбайн теннисний Францын нээлттэй тэмцээний эрэгтэйчүүдийн ангилалд Америкийн теннисч Жим Курьер, эмэгтэйчүүдийн ангилалд Югославын теннисч Моника Селес нар түрүүллээ. * Тавдугаар сарын 28 – Этиопын иргэний дайн: Этиопын Ардын хувьсгалт ардчилсан хүчин нийслэл Аддис-Абаба хотыг эзлэв. * Тавдугаар сарын 29 - Европын хөлбөмбөгийн Европын цом/Аваргуудын лигийн шигшээ тоглолтод Югославын Цревена Звезда клуб Францын Марсель клубтэй учраа таарсан ч үндсэн цагт гоол орсонгүй. Торгуулийн цохилтоор аваргын хувь заяаг шийдэхэд Цревена Звезда клуб түрүүлсэн юм. === Зургаадугаар сар === * Зургаадугаар сарын 3 – Японы Үнзен галт уул дэлбэрч, хорт утааны улмаас 46 хүн амиа алджээ. * Зургаадугаар сарын 4 – Албани даяар өрнөсөн ажил хаялтын улмаас Ерөнхий сайд Фатос Нано огцров. Удалгүй түүнийг илли Буфи орлосон юм. ** Наран үүссэн томоохон дэлбэрэлтийн улмаас АНУ-ын Пенсильвани мужийн өмнөд хэсэгт ер бусын туйлын туяа үзэгджээ. * Зургаадугаар сарын 5 – Алжирын Ерөнхийлөгч Чадли Бенджедид онц байдал зарлав. Ерөнхий сайд Моулоуд Хамрушег огцруулж, оронд нь Сид Ахмед Гозалиг тохоон томилжээ. * Зургаадугаар сарын 7 – [[Персийн булангийн дайн]]-д оролцсон 8800 цэргийн алба хаагч АНУ-д ирэв Тэднийг ирснийг тохиолдуулан нийслэл Вашингтон хотноо сүрт жагсаал зохион байгуулжээ. Уг жагсаалыг 200 мянган хүн үзэж сонирхсон гэдэг. * Зургаадугаар сарын 9 – Свазиланд (одоогийн Эсватини) улсын Эмасвати нүүрсний уурхай нурж 26 уурхайчин 65 метрийн гүнд гацав. Аврах ажиллагаа 30 цаг үргэлжилж бүгдийг нь эсэн мэнд аварч чаджээ. * Зургаадугаар сарын 12 – ЗСБНХОУ-ын Ерөнхийлөгчөөр Борис Ельцин сонгогджээ. ** Албанийн Хөдөлмөрчдийн нам татан буугдаж, үндэс суурин дээр нь Социалист нам байгуулагдав. ** Хойд Америкийн Үндэсний сагсан бөмбөгийн холбооны шигшээ тоглолтод Чикаго Буллс баг Лос Анжелес Лейкэрс багийг 108:101 харьцаагаар хожив. Цуврал таван тоглолтод 5-1 харьцаагаар ялалт байгуулсан юм. Финалын үнэ цэнтэй тоглогчоор Чикаго Буллсын Майкл Жордан тодорсон юм. * Зургаадугаар сарын 15 – Филиппин улсад Пинатубо галт уул дэлбэрэв. XX зуунд хуурай газар дэлбэрсэн хамгийн том дэлбэрэлт гэж бүртгэгдсэн уг гамшгийн улмаас 800 орчим хүн амиа алджээ. Дэлбэрэлтийн улмаас дэлхийн дундаж температур 0.4 цельсээр буурчээ. ** Энэтхэгийн парламентын сонгууль өндөрлөв. Сонгуульд Үндэсний конгресс нам ялалт байгуулсан ч дангаар засаг бүрдүүлэх боломжтой болсонгүй. * Зургаадугаар сарын 17 – Өмнөд Африкийн парламент Хүн амын бүртгэлийн тухай хуулийг хүчингүй болгов. Ингэснээр тус улсад төрсөн бүх иргэнийг төрөхөд нь арьс өнгөөр ялгаварладаг байдал устсан юм. * Зургаадугаар сарын 20 – Нэгдсэн Герман улс нийслэлээ Бонн хотоос Берлинд шилжүүлжээ. * Зургаадугаар сарын 23-28 – НҮБ-ын шалгалтын багууд Иракын тээврийн хэрэгслийн тоног төхөөрөмжийг шалгах зорилгоор саатуулахыг оролдов. Үүнийг эсэргүүцсэн Иракын нисэх хүчин агаарт анхааруулах буудлага үйлджээ. * Зургаадугаар сарын 24-Долоодугаар сарын 7 - Талбайн теннисний Уимблдоны нээлттэй тэмцээний эрэгтэйчүүдийн ангилалд Германы теннисч Михаэл Стик, эмэгтэйчүүдийн ангилалд Германы теннисч Штеффи Граф нар түрүүллээ. * Зургаадугаар сарын 25 – Югославын задрал: Хорват, Словени улсууд Югославаас тусгаар тогтносноо зарлав. * Зургаадугаар сарын 28 – ЗХУ задарснаар Эдийн засгийн харилцан туслалцах нийгэмлэг татан буугджээ. === Долоодугаар сар === * Долоодугаар сарын 1 – Чехословакын нийслэл Варшав хотноо Варшавын гэрээг татан буулгав. ** АНУ-ын Вашингтон хот, Питтсбург, Лос-Анжелес, Сан Франциско хотуудад телефон утасны сүлжээнд алдаа гарсны улмаас сүлжээ тасалдав. Нийтдээ 12 сая орчим хүн хэдэн цагийн турш холбоогүй болсон байна. ** Финланд улсад дэлхийд анх удаа хөдөлгөөнт утасны сүлжээгээр дуудлага хийв. * Долоодугаар сарын 4 – Колумб улсад шинэ Үндсэн хуулийг батлав. * Долоодугаар сарын 7 – Югославын задрал: Брионигийн хэлэлцээрээр Словенид арван өдрийн дайн эцэслэв. * Долоодугаар сарын 9 – Олон улсын олимпын хороо Өмнөд Африкийг олимпод орох эрхийг сэргээв. * Долоодугаар сарын 10 – ЗСБНХОУ-ын Ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон Борис Ельцин тангараг өргөв. ** АНУ-ын Ерөнхийлөгч Жорж Х.У.Буш Өмнөд Африкт тавьсан бүх хоригыг бүрэн цуцалжээ. * Долоодугаар сарын 11 – Дэлхийн бөмбөрцгийн хойд хагаст нарны бүтэн хиртэлт тохиов. Нарын хиртэлт Хавай муж болон Мексик, Колумб, Бразилд голцуу үзэгджээ. ** Нигерийн агаарын тээврийн 2120 дугаар нислэг Саудын Арабын Жидда хотоос хөөрсний дараа галд автаж осолдов. Ослын улмаас 261 хүн бүгд амиа алджээ. * Долоодугаар сарын 12 - Ардын хувьсгалын 70 жилийн ой Үндэсний их баяр наадмын хүчит бөхийн барилдаанд улс аймгийн алдар цолтой 512 бөх идэрийн жавхаа, үнэн хүчийг үзэн барилдсанаас Увс аймгийн Наранбулаг сумын харьяат улсын заан Одвогийн Баянмөнх түрүүлж, Баянхонгор аймгийн Баян-Овоо сумын харьяат улсын заан Пунцагийн Сүхбат үзүүрлэжээ. * Долоодугаар сарын 16 – ЗХУ-ын Ерөнхийлөгч асан Михаиль Горбачёв “Их Долоо”-гийн удирдагчдаас тусламж хүсэхээр Лондон хотноо ирэв. * Долоодугаар сарын 18 – Мавритани болон Сенегалын Засгийн газрууд 1989 оны дөрөвдүгээр сараас хойш үргэлжилсэн хилийн маргааныг эцэс болгов. * Долоодугаар сарын 22 – АНУ-ын мэргэжлийн боксчин Майк Тайсоныг Индиана мужийн Индианаполис хотод “Хар Америкийн мисс” тэмцээний оролцогч Дезири Вашингтоныг хүчиндсэн хэргээр баривчлан, яллав. * Долоодугаар сарын 24 – Энэтхэгийн Сангийн сайд Манмохан Сингх эдийн засгийг өргөөн хүрээнд чөлөөлсөн шинэчлэлийн аж үйлдвэрийн бодлогоо зарлав. * Долоодугаар сарын 25 – Британийн одон орончид нарны аймгаас гадна гараг илрүүлснээ зарлажээ. * Долоодугаар сарын 29 – АНУ-ын Нью-Йорк хотын тойргийн шүүх “Кредит банк”, “Коммерс Интернэшнл”-ийг түүхэн дэх хамгийн том санхүүгийн луйвар хийсэн хэрэгт буруутган, хадгаламж эзэмшэгчдээс таван тэрбум ам.доллар залилсан гэж дүгнэжээ. * Долоодугаар сарын 31 – АНУ-ын Ерөнхийлөгч Жорж Херберт У.Буш, ЗХУ-ын удирдагч асан Горбачёв нар Стратегийн зэвсэглэлийг бууруулах нэгдүгээр гэрээнд гарын үсэг зурав. ** Дуут хувьсгал: Зөвлөлтийн дотоодын цагдан сэргийлэхийн анги нэгтгэлүүд Литвийн хилийн постуудад ажиллагаа явуулсны улмаас Медининкайд постод Литвийн гаалийн долоон албан хаагч амиа алдав. === Наймдугаар сар === * Наймдугаар сарын 4 – Өмнөд Африкийн эрэг орчимд Грекийн аяллын “МТS Oceanos” хөлөг живэв. Хөлгийн багийн 571 хүнийг аврахаар Өмнөд Африкийн нисэх хүчин ажиллагаа явуулж бүгдийг нь эсэн мэнд аварчээ. * Наймдугаар сарын 6 – Нэрт эрдэмтэн Тим Бернерс-Ли alt.hypertext өргөтгөл дээр дэлхийг хэрсэн интернэт төсөл болон программ хангамжаа дэлгэв. Үүний дүнд анхны цахим хуудас болох “info.cern.ch” ашиглалтад оржээ. * Наймдугаар сарын 7 – Ираны Ерөнхий сайд асан Шапур Бахтиар Парисын захын Суренес дүүрэгт бусдын гарт алагдав. * Наймдугаар сарын 8 – Тухайн цаг үеийнхээ дэлхийн хамгийн өндөр байгууламж болох Варшавын радио станц нурав. * Наймдугаар сарын 17 – Пруссийн хаан Их Фредерикийн шарилыг Потсдам хотноо дахин оршоожээ. * Наймдугаар сарын 19 – ЗХУ-ын төрийн эргэлт: ЗХУ-ын удирдагч Михаиль Горбачёвыг гэрийн хорионд оруулав. Тус улсын даргын орлогч Геннадий Янаев өөр бусад долоон хүний удирдсан төрийн эргэлт 72 цагийн дотор нуран унаж, Засгийн газрын ордны гадаа 100 мянга орчим хүн эсэргүүцлийн жагсаал өрнүүллээ. Горбачёв хар тэнгисээс гурав хоногийн дараа эргэж ирээд төрийн эргэлтийг оройлон манлайлсан этгээдүүдийг баривчилжээ. * Наймдугаар сарын 20 – Дуут хувьсгал: Эстони улс ЗХУ-аас тусгаар тогтнолоо зарлав. Маргааш нь Латви улс ч мөн тусгаар тогтнолоо зарласан юм. * Наймдугаар сарын 22 – Дуут хувьсгал: Балтын орнуудын тусгаар тогтнолыг Исланд улс хүлээн зөвшөөрөв. * Наймдугаар сарын 23 – ЗХУ-ын задрал: Орос улс цагаан-хөх-улаан өнгийн гурван өнгийн далбааг Төрийн далбаа болгон сэргээв. * Наймдугаар сарын 24 – ЗХУ задрал: Украин улс ЗХУ-аас тусгаар тогтнолоо зарлав. Маргааш нь Беларусь улс ч мөн тусгаар улс болсноо зарлажээ. * Наймдугаар сарын 25 – Югославын задрал: Сербийн зэвсэгт хүчин Хорватын Вуковар хотруу довтлов. ** Дэлхийн авто уралдааны ноён оргил “Формула 1”-ийн ээлжит улирлын Бельгийн гран прид домогт нисгэгч Михайл Шумахер анхны гараандаа оролцов. * Наймдугаар сарын 26-Есдүгээр сарын 8 - Талбайн теннисний Америкийн нээлттэй тэмцээний эрэгтэйчүүдийн ангилалд Шведийн теннисч Стефан Эдберг, эмэгтэйчүүдийн ангилалд Югославын теннисч Моника Селес нар түрүүлэв. * Наймдугаар сарын 29 – Ливаны генерал Мишель Аун Францын хөлөг онгоцоор эх орноосоо дүрвэв. * Наймдугаар сарын 30 – ЗХУ-ын задрал: Молдав улс ЗХУ-аас тусгаар тогтнолоо зарлав. Маргааш нь Азербайжан ч мөн тусгаар улс болсноо зарлажээ. * Наймдугаар сарын 31 – ЗХУ-ын задрал: Киргизстан, Узбекистан улс тусгаар тогтнолоо зарлав. Тажикистан улс дараа сарынх нь 9-ний өдөр мөн тусгаар улс болсноо зарлажээ. === Есдүгээр сар === * Есдүгээр сарын 4 – Зөвлөлт засгийн үед Свердловск гэж нэрлэж байсан хотын нэрийг Екатеринбург болгон өөрчлөв. Хоёр хоногийн дараа Ленинграп хотын нэрийг Санкт-Петербург болгожээ. * Есдүгээр сарын 5 – ЗХУ-ын задрал: ЗХУ-ын Ардын их хурал татан буугдав. ЗХУ-ын Дээд зөвлөл, ЗХУ-ын Төрийн зөвлөл ч мөн татан буугджээ. * Есдүгээр сарын 8 – Югославын задрал: Македон улс тусгаар тогтнолоо зарлав. * Есдүгээр сарын 11 – ЗХУ Куба улсад үзүүлж буй батлан хамгаалах болон эдийн засгийн тусламжаа зогсоох төлөвлөгөөгөө зарлав. * Есдүгээр сарын 15 – Шведийн парламентын сонгуульд Социал демократууд 60 жилийн хамгийн муу үзүүлэлтээ үзүүлэв. Улмаар Ерөнхий сайд Ингвар Карлссон огцорчээ. * Есдүгээр сарын 17 – Умард болон Өмнөд Солонгос, Эстони, Латви, Литва, Маршаллын арлууд, Микронезийн холбооны улс НҮБ-д гишүүнээр элсэв. * Есдүгээр сарын 19 – Альпийн нуруунаас “Мөсөн хүн Өтзи” олдвор олджээ. * Есдүгээр сарын 21 – ЗХУ-ын задрал: Армени улс ЗХУ-аас тусгаар тогтнолоо зарлав. Сарын дараа Туркменистан улс, оны эцэст Казахстан улс ч мөн тусгаар тогтнолоо зарласан юм. * Есдүгээр сарын 21-30 – Олон улсын цөмийн энергийн агентлагийн шинжээчид Ирак улс нууц цөмийн зэвсгийн хөтөлбөртэй байж болох баримт илрүүлэв. Ирак улс үүнийг эс хүлээн зөвшөөрч, баримт бичиг явуулахаас татгалзжээ. НҮБ-ын Аюулгүйн зөвлөл Ирак улсад албадан хэрэгжүүлэх арга хэмжээ явуулна гэж заналхийлэв. * Есдүгээр сарын 25 – Сальвадорын иргэний дайн: Фарабундо Мартигийн тэргүүлдэг Үндэсний чөлөөлөх фронтын төлөөлөгчид Ерөнхийлөгч Альфредо Кристианитай тохиролцоонд хүрч, иргэний дайныг эцэслэх үндэс суурийг тавив. * Есдүгээр сарын 27 – АНУ-ын Ерөнхийлөгч Жорж Х.У.Буш ойрын зайн тусгалтай цөмийн зэвсгийг бууруулахаа зарлав. Мөн ЗХУ ч мөн үүнтэй даил арга хэмжээг 10-р сарын 5-нд авах болно. === Аравдугаар сар === * Аравдугаар сарын 1 – Югославын задрал: Югославын Ардын арми Дубровник хотыг бүслэв. Уг бүслэлт 1992 оны тавдугаар сарын 31 хүртэл үргэлжилсэн юм. * Аравдугаар сарын 4 – Шведийн Ерөнхий сайдаар Карл Блидт томилогджээ. * Аравдугаар сарын 6 – ЗХУ-ын удирдагч Михаиль Горбачёв Баби Ярын халдлагын 50 жилийн ойд зориулсан мэдэгдэлдээ ЗХУ даяар явуулсан еврейчүүдийн эсрэг үзлийг буруушаажээ. * Аравдугаар сарын 7 – Югославын задрал: Югославын Нисэх хүчин Хорватын Ерөнхийлөгч Франьо Туджманын албан газрыг бөмбөгдөж, Хорватын парламент маргааш нь Югославтай үлдсэн бүх харилцаагаа тасалжээ. * Аравдугаар сарын 11 – ЗХУ-ын КГБ солигдох процесс эхлэв. ** НҮБ-ын Аюулгүйн зөвлөл 715 дугаар тогтоолыг батлав. Уг тогтоолоор тусгай комиссоос томилсон шинжээчид болон албаны бусад хүмүүсийг ямар нэгэн болзолгүйгээр хүлээн авахыг шаардсан юм. Үүнийг Иракын засаг захиргаа хууль бус гэж үзэн татгалзав. * Аравдугаар сарын 12 - Шинээр байгуулагдсан Киргизийн анхны Ерөнхийлөгчөөр Аскар Акаев сонгогджээ. * Аравдугаар сарын 13 – Болгарын парламентын сонгуульд Ардчилсан хүчний холбоо ялалт байгууллаа. Ингэснээр Зүүн Европт коммунист засаг үлдээгүй юм. * Аравдугаар сарын 15 – АНУ-ын Дээд шүүхийн шүүгчээр Кларенс Томасыг батлав. ** Балтийн орнуудын удирдагчид болох Эстонийн Арнольд Руутел, Латвийн Анатолий Горбуновс, Литвийн Витаутас Ландсбергис нар Европын аюулгүй байдал хамтын ажиллагааны байгууллагын эцсийн гэрээнд гарын үсэг зуржээ. * Аравдугаар сарын 16 – АНУ-ын Техас мужийн Киллин хотын “Люби” ресторан хооллож байсан энгийн иргэд рүү Жорж Хеннард гэгч гал нээн 23 хүн амиа алджээ. * Аравдугаар сарын 18 – ЗХУ Израиль улстай 1967 оноос хойш тасарсан дипломат харилцаагаа сэргээв. * Аравдугаар сарын 20 – Энэтхэгийн Уттаркаши хотод 6.8 баллын хүчтэй газар хөдөлж, дорж хаяж 768 ххүн амиа алдан, мянга, мянган барилга байгуулмж сүйджээ. * Аравдугаар сарын 23 – Парис хотод Вьетнамын дэмжлэгтэй Камбожийн Засгийн газар иргэний дайныг зогсоох гэрээнд гарын үсэг зурав. Энэхүү хэлэлцээрээр Вьетнам-Камбожийн дайн дуусгавар болж Камбож улсад НҮБ-ийн Шилжилтийн засаг захиргаа байгуулагдах болсон юм. * Аравдугаар сарын 27 – Польш улсад 1928 оноос хойш анх удаагаа парламентын чөлөөт сонгууль болов. * Аравдугаар сарын 29 – АНУ-ын Сансар судлалын агентлагийн хөөргөсөн Галилео хөлөг 951 Гаспра солирт хүрчээ. Ингэснээр солирын солбицолд хүрсэн дэлхийн анхны хөлөг болжээ. === Арваннэгдүгээр сар === * Арваннэгдүгээр сарын 1 – Констинополийн Үнэн алдартны сүмийн тэргүүн хамбаар I Бартоломей тодорлоо. * Арванэгдүгээр сарын 4-5 – Африкийн Үндэсний конгресс нам Засгийн газарт өөрийн төлөөлөлтэй байх, нэмэгдсэн өртгийн албан татварыг устгахыг шаардан ажил хаялт зохион байгуулав. * Арваннэгдүгээр сарын 5 – Филиппин улсад Тельма нэрт халуун орны шуурганы улмаас 4900 орчим хүн амь насаа алджээ. ** БНХАУ, Вьетнам улсууд 1979 оны дайны дараа тасраад байсан дипломат харилцаагаа сэргээв. * Арваннэгдүгээр сарын 6 – ЗХУ-ын Коммунист нам болон түүний аппаратыг Оросын газар нутагт хориглов. * Арваннэгдүгээр сарын 14 – Камбожийн хунтайж Нородом Сианук 13 жил цөллөгт байсны дараа Пномпень хотноо хүрэлцэн ирлээ. * Арваннэгдүгээр сарын 18 – Югославын задрал: Югославын Ардын арми Сербийн хагас цэрэгжсэн бүлэглэлтэй 87 хоног тулалдсаны эцэст Вуковар хотыг эзлэв. Югославын эрх баригчид Хорватын 260 гаруй олзны цэргийг хөнөөсөн байна. * Арваннэгдүгээр сарын 21 – НҮБ-ын Аюулгүйн зөвлөл НҮБ-ын Ерөнхий нарийн бичгийн даргад Египетийн Ерөнхий сайдын орлогч Бутрос Бутрос-Галиг нэр дэвшүүллээ. * Арваннэгдүгээр сарын 23 – Их Британийн Коммунист намыг татан буулгаж, суурин дээр нь Ардчилсан зүүний үзлийн бодлогын мэтгэлцээний төвийг байгуулав. * Арваннэгдүгээр сарын 24 – Британийн алдарт “Queen” хамтлагийн гочлол дуучин Фредди Меркюри ДОХ-ын шалтгаант уушгины хатгалгааны улмаас нас барав. Яг энэ өдөр нь Америкийн “Kiss” хамтлагийн бөмбөрчин Эрик Карр зүрхний хорт хавдраар нас барлаа. * Арваннэгдүгээр сарын 26 – Азербайжаны Үндэсний ассамблейн ээлжит хуралдаанаар Уулын Карабахын өөртөө засах аймгийн автономит статусыг цуцалж, хэд, хэдэн хотыг Азербайжан нэршлээр нэрлэв. ** Попын хаан Майкл Жексон алдарт “Dangerous” цомог худалдаанд гарав. Худалдаанд гарсан эхний долоо хоногт таван сая хувь борлогджээ. * Арваннэгдүгээр сарын 27 – Югославын задрал: НҮБ-ын Аюулгүйн зөвлөл Югославт энхийг сахиулах ажиллагаа явуулах тогтоолыг санал нэгтэй баталжээ. === Арванхоёрдугаар сар === * Арванхоёрдугаар сарын 1 – ЗХУ-ын задрал: Украин улсад ард нийтийн санал асуулгаар ЗХУ-аас тусгаар тогтнохыг олонхийн саналаар дэмжжээ. * Арванхоёрдугаар сарын 4 – Ливанд долоон жил орчим барьцаалагдсан Америкийн сэтгүүлч Терри А.Андерсон барьцаанаас суллагдав. Тэрээр Ливаны барьцаанд хамгийн удаан байсан Америк хүн юм. ** Калифорнид цуврал галдан шатаалт үйлдсэн Жон Леонард Орр гэгчийг баривчилжээ. * Арванхоёрдугаар сарын 8 – ЗХУ-ын задрал: Белорусийн Беловежийн байгалийн цогцолборт газарт Орос, Беларусь, Украины удирдагчид ЗХУ-ыг албан ёсоор дуусгавар болгож, түүний оронд Тусгаар улсуудын хамтын нөхөрлөл байгуулах тухай гэрээнд гарын үсэг зуржээ. * Арванхоёрдугаар сарын 11 – Югославын задрал: Хорватын зэвсэгт хүчин Паулин Двор тосгонд 18 серб, нэг унгар хүнийг хөнөөжээ. * Арванхоёрдугаар сарын 12 – Нигерийн Засгийн газар нийслэлээ Абужа руу нүүлгэв. ** Укрианы засаг захиргаа ижил хүйстнийг гэмт хэрэгт тооцохгүй байхаар тогтов. * Арванхоёрдугаар сарын 15 – Египетийн “Салем Экспресс” гатлага онгоц Улаан тэнгист живж, 450 орчим хүн амиа алджээ. * Арванхоёрдугаар сарын 16 – НҮБ-ын Ерөнхий ассамблей 1975 онд батлагдсан еврейчүүдийг үзэн ядах үзэл нь арьс өнгөөр ялгаварлан гадуурхах үзлийн нэг хэлбэр гэж үзсэн өмнөх тогтоолыг хүчингүй болгожээ. Ингэснээр сионизм гэх ойлголт бие даасан нэг үзэл болсон билээ. * Арванхоёрдугаар сарын 19 – Автсралийн Хөдөлмөрийн намын даргаар Пол Китинг сонгогдож, Ерөнхий сайд болов. Тэрээр маргааш нь тангараг өргөжээ. ** Норвеги улсад Скарнсунд гүүр нээлтээ хийв. Нийт 530 метр урттай энэ гүүр дэлхийн хамгийн урт тростой гүүр болсон юм. Барилгын ажил хоёр жил үргэлжилжээ. * Арванхоёрдугаар сарын 22 – Зэвсэгт хүчний бүлэглэлүүд Гүржид цэргийн эргэлт хийв. * Арванхоёрдугаар сарын 24 – ЗХУ-ын задрал: ЗСНБХОУ-ын Ерөнхийлөгч Борис Ельцин НҮБ-ын ЕНБД-д захидал илгээж, задарч буй ЗХУ-ын залгамжлагч ОХУ болно гэж мэдэгдэв. * Арванхоёрдугаар сарын 25 – ЗХУ-ын задрал: Михаиль Горбачёв 69 жилийн түүхтэй ЗХУ-ын задралыг гэрчилж, Ерөнхийлөгчийн албан тушаалаасаа огцорчээ. ** ЗХУ албан ёсоор Оросын холбооны улс болов. * Арванхоёрдугаар сарын 26 – ЗХУ-ын задрал: ЗХУ-ын Дээд зөвлөл сүүлчийн удаа хуралдаж ЗХУ-ыг татан буугдсаныг албан ёсоор зарлав. Ингэснээр “Хүйтэн дайн” эцэслэжээ. * Арванхоёрдугаар сарын 31 – ЗХУ-ын үлдсэн бүх төрийн байгууллагууд үйл ажиллагаагаа зогсоолоо. Улмаар Кремлийн орой дээр мандсан Улаан өнгийн далбааг халж, цагаан-хөх-улаан өнгө бүхий далбайг албан ёсоор мандуулжээ. == Нобелийн шагналтнууд == * Физик — [[Пьер Жиль де Жен]], "Энгийн систем дэх эмх цэгцтэй үзэгдлийг судлах зорилгоор боловсруулсан аргуудыг шингэн талст болон полимерүүдэд ерөнхийлж болохыг нээсний төлөө." * Хими — [[Рихард Эрнст]], "Өндөр нарийвчлалтай цөмийн соронзон резонансын спектроскопийн арга зүйг хөгжүүлэхэд оруулсан хувь нэмрийн төлөө". * Анагаах ухаан — [[Эрвин Неер]], [[Берт Сакман]] нарт "Эс дэх дан ионы сувгуудын үйл ажиллагааны талаарх нээлтүүдийнх нь төлөө". * Эдийн засаг — [[Роналд Коуз]], "Институцийн бүтэц болон эдийн засгийн үйл ажиллагаанд гүйлгээний зардал болон өмчийн эрхийн ач холбогдлыг нээж, харуулсных нь төлөө". * .Уран зохиол — Надин Гордимер, «Гайхамшигт туульсаараа хүн төрөлхтөнд асар их ашиг тус авчирсан хэмээн үнэлж» олгосон. * Энхтайвны шагнал — [[Аун Сан Су Чи]], «Хүний эрхийг хамгаалагч». [[Ангилал:1991 он]] [[Ангилал:Он (20-р зуун)|#]] 4ziuemf6a0g6a3z1vc782543jud17d6 851811 851808 2026-03-29T13:09:08Z BolorBobo 35167 851811 wikitext text/x-wiki {{Аргын жил дараалал|1991|1990-ээд он|XX зуун}} '''1991''' (MCMXCI) Аргын тооллоор нэгэн мянга есөн зуун ерэн нэгэн он. Билгийн тооллоор 1991 оны төмөр хонь жил. Григорын тооллоор энэ жил мягмар гарагт эхэлжээ. Энэ жил бол хоёр дахь мянганы 991 дэх жил, XX зууны 91 дэх он, 1990-ээд он гэж тоолбол хоёр дахь жил юм. Дэлхий даяар 1947 оноос эхэлсэн үзэл суртлын [[Хүйтэн дайн|"хүйтэн дайн"-ы]] сүүлийн жил нь энэ жил байлаа. ЗХУ задран бутарч үндэс суурин дээр нь 15 тусгаар улс бүрэлдэн тогтож дэлхийн улс төрийн газрын зурагт ихээхэн өөрчлөлт орсон болно. Тусгаар тогтносон дээрх улсууд бүгд нийлж [[Тусгаар Улсуудын Хамтын Нөхөрлөл|Тусгаар улсуудын хамтын нөхөрлөлийн]] гишүүн болсон юм. Энэ оныхоо 7-р сард нь Энэтхэг улс үе улирсан автократ шинжтэй бурангуй тогтолцооноосоо салж, эдийн засгаа өргөн хүрээнд чөлөөллөө. Хэдийгээр энэ нь Энэтхэгийн ДНБ-г богино хугацаандаа нэмэгдүүлсэн ч дараагийн 20 жилд нь орлогын тэгш бус байдлыг нэмэгдүүлсэн юм. НҮБ-ын эрх бүхий 34 үндэстний эвсэл Кувейтийг булаан эзэлсэн Иракын эсрэг дайн зарлав. [[Персийн булангийн дайн]] гэж нэрлэгдсэн энэ үйл явдал Ойрх Дорнодын бүс нутагт АНУ-ын зэвсэгт хүчний байнгын оролцооны эхийг тавьсан юм. Европ тивд Серби болон Югославын хооронд бараг 10 жил үргэлжилсэн Югославын дайн энэ жилд дэгдлээ. Өмнөд Африкт арьс өнгөөр ялгаварлах апартейд дэглэм устаж, иргэний эрхийн төлөө тэмцэгч [[Нелсон Мандела]] шоронгоос суллагдсаны дараах энэ жил хүн амыг арьс өнгөөр ялгаварлах байдал бүрнээ арилж, 1950 оны Хүн амын бүртгэлийн тухай хуулийг хүчингүй болсонд тооцлоо. Өмнөх онуудад CERN-ийн лабораторид эхлэлээ тавьсан дэлхийг хэрсэн интернэт сүлжээ бусад судалгааны байгууллагуудад түгэн тархаж, наймдугаар сард нь олон нийтэд нээлттэй болж дэлхийн түүхэнд анхны цахим хуудас болох “info.cern.ch” ашиглалтад орсон юм. Энэ үйл явдал мэдээллийн технологийн эх үндсийг тавиад зогсохгүй даяаршлыг хурдасгаж, хавтгай дэлхий гэх ойлголтыг бий болгосон билээ. Поп соёлын хувьд ч ярих юмтай жил байлаа. Альтернатив рок урсгалыг шинэ шатанд гаргасан гранж рокын анхны төлөөлөгчид байгуулагдаж эхлэв. Энэ урсгалын сод төлөөлөл болох Нирвана хамтлаг энэ оныхоо есдүгээр сард “Nevermind” цомгоо худалдаанд гаргав. Хип хоп урлагч урьд хожид байгаагүй өндөр амжилт тогтоолоо. Түүнчлэн электрон хөгжмийн урсгал хүчээ авч дуу хөгжмийн салбарт шинэ тренд тогтоов. Энэ урсгал зөвхөн шинэчлэл байгаад зогсохгүй уламжлалт хөгжимтэй ч сүлэлдэн залуусын анхаарлыг татах болсон юм. == Онцлох үйл явдал == === Нэгдүгээр сар === * Нэгдүгээр сарын 1 - Чехословак улс төвлөрсөн төлөвлөгөөт эдийн засгийн тогтолцоог халсан [[Зүүн Европ|Зүүн Европын]] хоёр дахь улс болжээ. * Нэгдүгээр сарын 5 - Гүржийн зэвсэгт хүчин Өмнөд Осетийн [[Цхинвали]] хотод довтолж, 1991-1992 оны Өмнөд Осетийн дайн дэгджээ. * Нэгдүгээр сарын 7 - [[Хаити]] улсад төрийн эргэлт хийхийг завдав. Экс дарангуйлагч Жеан Клод Дувальегийн удирдлаганд нэгдсэн хагас цэргийн зохион байгуулалттай бүлгэм төрийн эргэлт хийхийг санаархсан ч амжилтад хүрч чадсангүй. Төрийн эргэлтийг удирдсан Рожер Лафонтантыг долоодугаар сард нь ялласан юм. * Нэгдүгээр сарын 9 - [[Персийн булангийн дайн]]: АНУ-ын Төрийн нарийн бичгийн дарга [[Жеймс Бейкер]] Иракийн Гадаад хэргийн сайд [[Тарик Азиз|Тарик Азизтай]] уулзсан боловч Кувейтийн газар нутгаас Иракын цэргийг гаргах асуудал дээр тохиролцоонд хүрч чадсангүй. * Нэгдүгээр сарын 12 - [[Персийн булангийн дайн]]: [[АНУ-ын Конгресс|АНУ-ын Конгрессын]] хоёр танхим Кувейтийн газар нутгаас Иракын цэргийг гаргахын тулд цэргийн ажиллагаа явуулахыг зөвшөөрсөн тогтоолыг батлав. * Нэгдүгээр сарын 13 - Дуут хувьсгал: Литвийн тусгаар тогтнолын төлөөх ардчилсан жагсаалыг дарахын тулд Зөвлөлтийн цэргийн хүч [[Вильнюс|Вилньюс]] хотод нэвтрэв. Үүний уршгаар 14 энгийн иргэн амиа алдаж, 702 хүн шархаджээ. * Нэгдүгээр сарын 14-27 - Талбайн теннисний Австралийн нээлттэй тэмцээний эрэгтэйчүүдийн ангилалд Германы теннисч Борис Бекер, эмэгтэйчүүдийн ангилалд Югославын теннисч Моника Селес нар түрүүллээ. * Нэгдүгээр сарын 15 - [[Персийн булангийн дайн]]: НҮБ-ын тогтсон хугацаа дууссан тул “[[Цөлийн шуурга]]” ажиллагаа эхлэхэд бэлэн болов. * Нэгдүгээр сарын 16 - [[Персийн булангийн дайн]]: “Цөлийн шуурга” ажиллагаа эхэлж, агаарын анхны дайралтаа хийв. * Нэгдүгээр сарын 17 - [[Персийн булангийн дайн]]: Иракын зэвсэгт хүчин [[Израил]] улс руу довтолж, “Скад” пуужин харважээ. Улмаар энэ сарынхаа 19-нд Тель-Авивт 15 хүн, 22-нд нь Рамат Ган хотод 96 хүн шархдав. ** Норвегийн хаан ширээг V Харальд залгахаар болов. * Нэгдүгээр сарын 18 - Америкийн агаарын тээврийн “Eastern Airlines” компани 62 жил үйл ажиллагаа явуулсны эцэст дампуурлаа зарлалаа. * Нэгдүгээр сарын 22 - [[Персийн булангийн дайн]]: Британийн зэвсэгт хүчин Иракын нутагт зэвсэглэлээ байршуулж эхлэв. * Нэгдүгээр сарын 24 - Папуа Шинэ Гвиней улсын засгийн газар Бугенвилль арлын босогчидтой энхийн гэрээ байгуулав. Ингэснээр 1988 оноос хойш үргэлжилсэн зэвсэгт мөргөлдөөн эцэслэжээ. * Нэгдүгээр сарын 26 - [[Сомали]] улсын Ерөнхийлөгч Сиад Барре албан тушаалаасаа огцров. Улмаар тус улсад иргэний дайн дэгдэв. Гурав хоногийн дараа тус улсын Ерөнхийлөгчийн суудалд Али Махди Мухаммад суужээ. * Нэгдүгээр сарын 27 - АНУ-ын Үндэсний хөлбөмбөгийн лигийн шигшээ тоглолт болох Супер боулын тэмцээнд Нью-Йорк Жайнтс баг өрсөлдөгч Баффало Биллсийг 20:19 харьцаагаар хожиж, хоёр дахь удаагаа түрүүллээ. * Нэгдүгээр сарын 29 - Өмнөд Африкт Африкийн үндэсний конгресс намын дарга Нелсон Мандела болон Инката эрх чөлөөний намын дарга Мангосуту Бутелези нар найрамдлын гэрээнд гарын үсэг зурав. ** [[Персийн булангийн дайн]]: Хажигийн тулаан эхэлснээр тус дайны хүрээнд анхны томоохон хуурай замын тулаан дэгджээ. Энэ тулаан ердөө нэг хоног л үргэлжилсэн юм. === Хоёрдугаар сар === * Хоёрдугаар сарын 1 - Афганистанын зүүн хойд хэсгийн Хинду Куш мужид 6.4 магнитудын хүчтэй газар хөдөлж 848 хүн амиа алдан, 200 орчим хүн бэртэж гэмтжээ. * Хоёрдугаар сарын 6 - Саудын Арабын нисэх хүчний Бойнг КС-135Е онгоц хоёр хөдөлгүүрийн доголдлын улмаас ослын буулт хийв. Гэмтэл их байсан ч нисгэгчийн ур чадварын ачаар хөлгийн багийн дөрвөн хүн бүгд аврагдаж, хэсэг хугацааны дараа албаабүрэн хааж эхлэв. * Хоёрдугаар сарын 7 - Хаити улсад ардчилсан сонгуулиар сонгогдсон анхны Ерөнхийлөгч Жеан Бертран Аристид тангараг өргөв. Эдийн засгаа чөлөөлж, дарангуйллын тогтолцоог өөрчилнө гэх амлалтын дараа АНУ тус улсад тавиад байсан хоригоо аравдугаар сард нь цуцалсан билээ. ** Их Британийн Засгийн газар хуралдаж байхад Ирландын Түр армийнхан Даунинг гудамжид миномётоор дайрав. Золоор нэг ч хүний амь эрсэдсэнгүй. * Хоёрдугаар сарын 13 - Төмөр хонь жилийн сар шинийн баярт зориулсан хүчит бөхийн барилдаанд 256 бөх барилдсанаас Хэнтий аймгийн Өмнөдэлгэр сумын харьяат, улсын дархан аварга Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ түрүүлж, Өвөрхангай аймгийн Баян-Өндөр сумын харьяат, улсын арслан Бандийн Ганбаатар үзүүрлэжээ. ** Лазераар тоноглогдсон “ухаалаг тэсрэх бөмбөг” Багдадын газар доорх нуувчинд дэлбэрч олон зуун хүн амиа алдав. АНУ-ын Цэргийн тагнуулын алба үүнийг цэргийн байгууламж гэж мэдэгдсэн бол Иракын засаг захиргаа үүнийг бөмбөгдөлтөөс хорогдох байгууламж гэж эсэргүүцсээр байлаа. * Хоёрдугаар сарын 15 - Чехословак, Унгар, Польшийн удирдагчид чөлөөт зах зээлийн тогтолцоонд шилжих зорилго бүхий “Вишеградын бүлэг” байгуулагдсаныг зарлав. * Хоёрдугаар сарын 18 - Ирландын салан тусгаарлагчид Лондон хотын метроны Паддингтон болон Викториа өртөөнд бөмбөг дэлбэлэв. * Хоёрдугаарс арын 20 - Албанийн Ерөнхийлөгч Рамиз Алиа ардчиллын төлөөх эсэргүүцлийн жагсаалыг намжаах зорилгоор Ерөнхий сайд Адид Чарчанигийн Засгийн газрыг бүрэн бүрэлдэхүүнээр нь тараав. Төд удалгүй дараагийн Ерөнхий сайдаар Фатос Наног тохоон томилжээ. ** Програмчлалын хэл болох Пайтоныг Гуидо ван Россум зохион бүтээв. * Хоёрдугаар сарын 22 - [[Персийн булангийн дайн]]: Ирак улс Зөвлөлтийн санал болгосон гал зогсоох хэлэлцээрийг хүлээн зөвшөөрөв. АНУ үүнийг хүчин төгөлдөр бус гэж үзэж, Кувейтийн газар нутгаас 24 цагийн дотор цэргээ гаргасан тохиолдолд цэргийн ажиллагааг зогсоох нөхцөл тулгажээ. * Хоёрдугаар сарын 23 - Тайландын генерал Сунторн Конгсомпонг цусгүй төрийн эргэлт хийж, Ерөнхий сайд Чатичай Чунхаваныг огцруулжээ. * Хоёрдугаар сарын 24 - [[Персийн булангийн дайн]]: Орон нутгийн цагаар үүрийн 4:00 цаг орчим Саудын Арабын хилийг АНУ тэргүүтэй холбоотон гүрний цэргүүд нэвтэрснээр Булангийн дайны хуурай замын байлдааны үе шат эхэлжээ. * Хоёрдугаар сарын 26 - [[Персийн булангийн дайн]]: Иракын удирдагч [[Саддам Хусейн]] Багдадын радиогоор Кувейтийн газар нутгаас цэргээ гаргахаа зарлав. Гэвч Иракын цэргүүд ухарч байхдаа Кувейтийн газрын тосны томоохон ордуудыг галдан шатаажээ. * Хоёрдугаар сарын 27 - [[Персийн булангийн дайн]]: АНУ-ын Ерөнхийлөгч Жорж Херберт У.Буш дайнд ялалт байгуулснаа зарлав. Улмаар гал зогсоох зарлиг боловсруулжээ. АНУ-ын цэргүүд гуравдугаар сараас Персийн булангаас гарч эхэлсэн юм. ** Бангладешийн парламентын сонгуульд Үндэсний нам 300 суудлын 139-ийг авч ялалт байгуулав. Ингэснээр тус намын дарга Халеда Зиа Ерөнхий сайд болох нөхцөл бүрджээ. === Гуравдугаар сар === * Гуравдугаар сарын 3 – Сан-Томе ба Принсип улс түүхэндээ анх удаа Ерөнхийлөгчийн сонгууль зохион байгуулж Мигель Тровоада ялалт байгуулав. ** АНУ-ын Лос Анжелес хотод мотоцикль унаж явсан хар арьст Родни Кингийг цагдаа нар гэмгүй байхад нь бүлэглэн халдав. Уг асуудал АНУ даяар тарж, улмаар цагдаагийн дөрвөн ажилтанд хүний биед халдсан хэргээр ял оноосон билээ. * Гуравдугаар сарын 6 – Энэтхэгийн Ерөнхий сайд Чандра Шехар улс төрийн нөхцөл байдлын улмаас үүрэгт ажлаасаа огцров. * Гуравдугаар сарын 9 – Сербийн Белград хотод Слободан Милошевичийн засаглалыг эсэргүүцсэн жагсаал болов. Эрх баригчид жагсаалыг хүч хэрэглэн тараах үеэр хоёр хүн амиа алдаж, олон арван хүн гэмтжээ. Сербийн гудамжуудад цагдаа, өөрөө явагч хэрэгсэл байршуулсан байна. * Гуравдугаар сарын 10 – Эль Сальвадор улсад парламентын сонгууль болж Үндэсний бүгд найрамдах эвсэл ялалт байгуулав. Тус нам парламентын 48 суудлын 39-г авсан юм. * Гуравдугаар сарын 13 – Аляскын нутагт газрын тос алдсан хэргээр “Эксон Валдез” компанид АНУ-ын Хууль зүйн яам нэг тэрбум ам.долларын торгууль оноов. ** АНУ, Канадын Засгийн газар хүчиллэг борооны гэрээнд гарын үсэг зуржээ. * Гуравдугаар сарын 14 – Персийн булангийн дайн: Дайны хөлөөс дайжин эх орноосон дүрвэн Саудын Араб улсад орогноод байсан Жабер аль Ахмад аль Сабах долоон сарын дараа эх нутагтаа эргэн ирэв. ** Чилийн Атакамын цөлд тухайн цаг үеийнхээ хамгийн том зэсийн уурхай болох Эскондида уурхайг албан ёсоор нээв. * Гуравдугаар сарын 15 – Герман улс [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]-аас хойш дөрвөн хүчнээс бүрэн тусгаар тогтнов. Дайны дараа ЗХУ, АНУ, Их Британи, Франц гэсэн дөрвөн улс эдийн засаг, нийгэм зэргээр дотоод хэрэгт нь оролцсоор байсан юм. ** АНУ-Албани улс 1939 оноос хойш анх удаагаа дипломат харилцаагаа сэргээжээ. * Гуравдугаар сарын 17 – ЗХУ-ын задрал: ЗХУ-д бүх нийтийн санал асуулга болов. Санал асуулгад оролцогчдын 77% нь Зөвлөлтийн бүрэлдэхүүнд багтдаг 15 бүгд найрамдах улсыг тусгаар улс болгохыг эсэргүүцжээ. Уг санал асуулгыг зургаан бүгд найрамдах улс эс хүлээн зөвшөөрч бойкоттолсон байна. ** Финланд улсад парламентын сонгууль болж Төвийн нам 55 суудал авч ялалт байгуулав. Ингэснээр Финландын Социал демократ намын 25 жилийн ноёрхол эцэслэжээ. * Гуравдугаар сарын 23 – Сьерра Леон улсад Хувьсгалт нэгдсэн хүч Засгийн газрынхаа эсрэг төрийн эргэлт хийснээр иргэний дайн дэгдэв. * Гуравдугаар сарын 24 – Баруун африкийн Бенин улсад 1970 оноос хойш анх удаагаа Ерөнхийлөгчийн сонгууль болов. Сонгуульд Ницефор Согло ялалт байгуулжээ. * Гуравдугаар сарын 26 – Мали улсад Амаду Тумани Туре нарын цэргийн офицерууд Ерөнхийлөгч Мусса Траорег баривчилж, Үндсэн хуулийг хүчингүй болсонд тооцжээ. ** Аргентин, Бразил, Уругвай, Парагвай улсууд Асунционы тунхагт гарын үсэг зурснаар, Өмнөд Америкийн чөлөөт худалдааны эвсэл байгуулагдав. * Гуравдугаар сарын 31 – Албани улсад 1923 оноос хойш анх удаагаа олон намын оролцоотой сонгууль зохион байгуулав. Сонгуульд эрх баригч Хөдөлмөрчдийн нам үнэмлэхүй ялалт байгуулж парламентын 250 суудлаас 169 суудлыг авчээ. ** ЗХУ-ын задрал: Гүрж улсад ЗХУ-аас тусгаар тогтнох эсэх асуудлаар ард нийтийн санал асуулга болж олонхийн санаалаар ЗХУ-аас тусгаар тогтнохыг дэмжжээ. === Дөрөвдүгээр сар === * Дөрөвдүгээр сарын 2 – Засгийн газраас тогтоосон үнийн улмаас ЗХУ-д өргөн хэрэглээний бараа бүтээгдэхүүний үнэ 2-3 дахин өсөв. * Дөрөвдүгээр сарын 3 – НҮБ-ын Аюулгүйн зөвлөлийн 687 дугаар тогтоолоор Ирак улсын хими болон бактерологийн бүх зэвсгийг устгах, 150 км-ээс алсын тусгалтай пуужинг устгахыг шаардав. Мөн Ирак улсыг олон улсад терроризмыг хөхиүлэн дэмжихээ зогсоохыг уриалав. Иракийн засаг захиргаа үүнийг гурав хоногийн дараа хүлээн зөвшөөрсөн юм. * Дөрөвдүгээр сарын 4 – АНУ-ын Сенатор Жон Хайнц өөр бусад зургаан хүний хамтаар Пеннсильвани мужийн Мерион хотод нисдэг тэрэгний ослоор амиа алдав. ** Калифорни мужийн Сакраменто хотод Вьетнам гаралтай дөрвөн этгээд 14 хүнийг барьцаалав. Холбооны мөрдөх товчоо олон цаг үргэлжилсэн ажиллагааны дүнд 11-ийг нь аварч чадсан юм. Барьцаалагчдаас гурав нь амиа алджээ. * Дөрөвдүгээр сарын 5 – АНУ-ын Сенатор Жон Тавер өөр бусад 22 хүний хамт Жиоржиа мужийн Брунсвик хотод онгоцны ослоор амиа алдав. * Дөрөвдүгээр сарын 6 – НҮБ-ын Аюулгүйн зөвлөлийн 688 дугаар тогтоолоор Иракын ард иргэдийн эсрэг ажиллагаа явуулахыг Засгийн газарт нь хориглосны дагуу холбоотон гүрнүүд Иракын хойд хэсэгт орших курдуудэд хүмүүнлэгийн тусламж үзүүлэв. * Дөрөвдүгээр сарын 9 – Зөвлөлтийн анхны анги нэгтгэл Польш улсаас гарч эхлэв. * Дөрөвдүгээр сарын 10 – Италийн Ливорно хотод их манан татсаны улмаас Моби Принс зорчигч тээврийн хөлөг, газрын тос тээвэрлэгчтэй мөргөлдөж140 хүн амиа алджээ. Ослоос цор ганц хүн л амь аврагдсан юм. * Дөрөвдүгээр сарын 12 – Варшавын хөрөнгийн бирж байгуулагджээ. * Дөрөвдүгээр сарын 14 – Нидерландын нийслэл Амстердам хотод байрлах Ван Гогын музейгээс 500 сая ам.долларын үнэ бүхий 20 уран зураг алдагдав. Хэрэг явдал гарснаас цаг хүрэхгүй хугацааны дараа музейн дэргэдэх нэгэн зогсоолд машины тээшнээс бүрэн бүтэн олдсон юм. * Дөрөвдүгээр сарын 15 – Европын сэргээн босголт, хөгжлийн банк байгуулагдав. ** Европын эдийн засгийн зөвлөл арьс өнгөөр ялгаварлах үзлийн улмаас Өмнөд Африкт тавиад байсан эдийн засгийн хоригоо бүрэн цуцлав. * Дөрөвдүгээр сарын 16-18 – ЗХУ-ын Коммунист намын ЕНБД бөгөөд удирдагч Михайль Горбачёв Япон улсад айлчлав. Японд айлчилсан Зөвлөлтийн анхны удирдагч болсон тэрээр Курилийн арлуудын асуудлаар тохиролцоонд хүрэх гэсэн боловч үр дүнд хүрээгүй юм. * Дөрөвдүгээр сарын 17 – Дау Жонесийн аж үйлдвэрийн хувьцаа түүхэндээ анх удаа 3000 ам.доллароос давж арилжаалагдав. * Дөрөвдүгээр сарын 18 – НҮБ-ын Аюулгүйн зөвлөлийн 687 дугаар тогтоолын дагуу Иракын засаг захиргаа химийн зэвсгийнхээ заримыг НҮБ-д тайлагнав. Гэвч бактерологийн ямар нэгэн зэвсэггүй гэдгээ мэдэгджээ. * Дөрөвдүгээр сарын 22 – Коста-Рика, Панам улсад 7.7 магнитудын хүчтэй газар хөдөлсний улмаас 47-87 хүн амиа алдан, 759 хүн бэртэж гэмтжээ. * Дөрөвдүгээр сарын 23 – Исландын парламентын сонгуульд гавьтай амжилт үзүүлээгүй тул тус улс Ерөнхий сайд Стрейнгримур Херманнссон үүрэгт ажлаасаа өөрийн хүсэлтээр чөлөөлөгдөв. Түүний орыг Давид Оддссон залгасан билээ. * Дөрөвдүгээр сарын 26 – Финландын Ерөнхий сайдаар 36 настай Эско Ахо томилогдов. Тэрээр тус улсын түүхэнд хамгийн залуудаа энэ суудалд суусан хүн болжээ. * Дөрөвдүгээр сарын 29 – Бангладеш улсад хар салхи болж 138 мянган хүн амиа алджээ. ** Гүржийн Рача хотод 7.0 магнитудын хүчтэй газар хөдөлж 270 хүн амиа алдан, 100 мянга орчим хүн орон гэргүй болжээ. * Дөрөвдүгээр сарын 29-30 – Лесото улсад цусгүй төрийн эргэлт болж цэргийн дарангуйлагч Жастин Лехеньяг түлхэн унагав. Хоёр хоногийн дараа Фисона Рамаена засгийн эрхэнд гарчээ. === Тавдугаар сар === * Тавдугаар сарын 12 – Балба улсад 1959 оноос хойш анх удаагаа олон намын оролцоотой сонгууль зохион байгуулав. * Тавдугаар сарын 15 – Францын Ерөнхий сайдаар Эдит Крессон томилогдов. Ингэснээр тус улсын түүхэнд энэ суудалд суусан анхны эмэгтэй болжээ. * Тавдугаарс арын 16 – АНУ-ын Конгресст ИБУИНВУ-ын Хатан хаан II Элизабет үг хэлэв. Энэ нь Британийн түүхэнд тэмдэглэгдэх үйл явдал байсан юм. * Тавдугаар сарын 18 – Сомали улсаас Сомалиланд салан тусгаарлаж, тусгаар улс болсноо зарлав. Гэвч олон улсын хамтын нийгэмлэг хүлээн зөвшөөрөөгүй юм. * Тавдугаар сарын 19 – Югославын задрал: Хорватад Югославаас салан тусгаарлах эсэх асуудлаар бүх нийтийн санал асуулга болж, олонхын саналаар хүлээн зөвшөөрчээ. * Тавдугаар сарын 21 - Энэтхэгийн Шриперумбудур хотод улс төрийн уулзалтын үеэр амиа золиослогч этгээд бөмбөг дэлбэлж Ерөнхий сайд асан Ражив Ганди болон өөр бусад 14 хүн амиа алджээ. * Тавдугаар сарын 22 – Өмнөд Солонгосын Ерөнхий сайдын үүргийг түр орлон гүйцэтгэгч Ро Жай Бонг оюутны үймээний дараа үүрэгт ажлаасаа огцров. Түүний үүргийг Чун Вок Шик орлон гүйцэтгэхээр болсон юм. * Тавдугаар сарын 23 – Австрийн Вьена хотод Европын цом/Аваргуудын лигийн шигшээ тоглолт болов. Шигшээ тоглолтод Италийн АЦ Милан клуб Португалийн Бенфикаг 1-0 харьцаагаар хожин ялалт байгуулжээ. * Тавдугаар сарын 25 – Суринамын парламентын сонгуульд цэргийн дэмжлэгтэй Ардчилал ба Хөглийн шинэ фронт нам ялалт байгуулав. * Тавдугаар сарын 26 – Тайландын Бангкок хотын ойролцоо “Лауда Эйр” компанийн Боинг 767 онгоц осолдож, онгоцонд байсан 223 хүн бүгд амиа алджээ. * Тавдугаар сарын 27-Зургаадугаар сарын 9 - Талбайн теннисний Францын нээлттэй тэмцээний эрэгтэйчүүдийн ангилалд Америкийн теннисч Жим Курьер, эмэгтэйчүүдийн ангилалд Югославын теннисч Моника Селес нар түрүүллээ. * Тавдугаар сарын 28 – Этиопын иргэний дайн: Этиопын Ардын хувьсгалт ардчилсан хүчин нийслэл Аддис-Абаба хотыг эзлэв. * Тавдугаар сарын 29 - Европын хөлбөмбөгийн Европын цом/Аваргуудын лигийн шигшээ тоглолтод Югославын Цревена Звезда клуб Францын Марсель клубтэй учраа таарсан ч үндсэн цагт гоол орсонгүй. Торгуулийн цохилтоор аваргын хувь заяаг шийдэхэд Цревена Звезда клуб түрүүлсэн юм. === Зургаадугаар сар === * Зургаадугаар сарын 3 – Японы Үнзен галт уул дэлбэрч, хорт утааны улмаас 46 хүн амиа алджээ. * Зургаадугаар сарын 4 – Албани даяар өрнөсөн ажил хаялтын улмаас Ерөнхий сайд Фатос Нано огцров. Удалгүй түүнийг илли Буфи орлосон юм. ** Наран үүссэн томоохон дэлбэрэлтийн улмаас АНУ-ын Пенсильвани мужийн өмнөд хэсэгт ер бусын туйлын туяа үзэгджээ. * Зургаадугаар сарын 5 – Алжирын Ерөнхийлөгч Чадли Бенджедид онц байдал зарлав. Ерөнхий сайд Моулоуд Хамрушег огцруулж, оронд нь Сид Ахмед Гозалиг тохоон томилжээ. * Зургаадугаар сарын 7 – [[Персийн булангийн дайн]]-д оролцсон 8800 цэргийн алба хаагч АНУ-д ирэв Тэднийг ирснийг тохиолдуулан нийслэл Вашингтон хотноо сүрт жагсаал зохион байгуулжээ. Уг жагсаалыг 200 мянган хүн үзэж сонирхсон гэдэг. * Зургаадугаар сарын 9 – Свазиланд (одоогийн Эсватини) улсын Эмасвати нүүрсний уурхай нурж 26 уурхайчин 65 метрийн гүнд гацав. Аврах ажиллагаа 30 цаг үргэлжилж бүгдийг нь эсэн мэнд аварч чаджээ. * Зургаадугаар сарын 12 – ЗСБНХОУ-ын Ерөнхийлөгчөөр Борис Ельцин сонгогджээ. ** Албанийн Хөдөлмөрчдийн нам татан буугдаж, үндэс суурин дээр нь Социалист нам байгуулагдав. ** Хойд Америкийн Үндэсний сагсан бөмбөгийн холбооны шигшээ тоглолтод Чикаго Буллс баг Лос Анжелес Лейкэрс багийг 108:101 харьцаагаар хожив. Цуврал таван тоглолтод 5-1 харьцаагаар ялалт байгуулсан юм. Финалын үнэ цэнтэй тоглогчоор Чикаго Буллсын Майкл Жордан тодорсон юм. * Зургаадугаар сарын 15 – Филиппин улсад Пинатубо галт уул дэлбэрэв. XX зуунд хуурай газар дэлбэрсэн хамгийн том дэлбэрэлт гэж бүртгэгдсэн уг гамшгийн улмаас 800 орчим хүн амиа алджээ. Дэлбэрэлтийн улмаас дэлхийн дундаж температур 0.4 цельсээр буурчээ. ** Энэтхэгийн парламентын сонгууль өндөрлөв. Сонгуульд Үндэсний конгресс нам ялалт байгуулсан ч дангаар засаг бүрдүүлэх боломжтой болсонгүй. * Зургаадугаар сарын 17 – Өмнөд Африкийн парламент Хүн амын бүртгэлийн тухай хуулийг хүчингүй болгов. Ингэснээр тус улсад төрсөн бүх иргэнийг төрөхөд нь арьс өнгөөр ялгаварладаг байдал устсан юм. * Зургаадугаар сарын 20 – Нэгдсэн Герман улс нийслэлээ Бонн хотоос Берлинд шилжүүлжээ. * Зургаадугаар сарын 23-28 – НҮБ-ын шалгалтын багууд Иракын тээврийн хэрэгслийн тоног төхөөрөмжийг шалгах зорилгоор саатуулахыг оролдов. Үүнийг эсэргүүцсэн Иракын нисэх хүчин агаарт анхааруулах буудлага үйлджээ. * Зургаадугаар сарын 24-Долоодугаар сарын 7 - Талбайн теннисний Уимблдоны нээлттэй тэмцээний эрэгтэйчүүдийн ангилалд Германы теннисч Михаэл Стик, эмэгтэйчүүдийн ангилалд Германы теннисч Штеффи Граф нар түрүүллээ. * Зургаадугаар сарын 25 – Югославын задрал: Хорват, Словени улсууд Югославаас тусгаар тогтносноо зарлав. * Зургаадугаар сарын 28 – ЗХУ задарснаар Эдийн засгийн харилцан туслалцах нийгэмлэг татан буугджээ. === Долоодугаар сар === * Долоодугаар сарын 1 – Чехословакын нийслэл Варшав хотноо Варшавын гэрээг татан буулгав. ** АНУ-ын Вашингтон хот, Питтсбург, Лос-Анжелес, Сан Франциско хотуудад телефон утасны сүлжээнд алдаа гарсны улмаас сүлжээ тасалдав. Нийтдээ 12 сая орчим хүн хэдэн цагийн турш холбоогүй болсон байна. ** Финланд улсад дэлхийд анх удаа хөдөлгөөнт утасны сүлжээгээр дуудлага хийв. * Долоодугаар сарын 4 – Колумб улсад шинэ Үндсэн хуулийг батлав. * Долоодугаар сарын 7 – Югославын задрал: Брионигийн хэлэлцээрээр Словенид арван өдрийн дайн эцэслэв. * Долоодугаар сарын 9 – Олон улсын олимпын хороо Өмнөд Африкийг олимпод орох эрхийг сэргээв. * Долоодугаар сарын 10 – ЗСБНХОУ-ын Ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон Борис Ельцин тангараг өргөв. ** АНУ-ын Ерөнхийлөгч Жорж Х.У.Буш Өмнөд Африкт тавьсан бүх хоригыг бүрэн цуцалжээ. * Долоодугаар сарын 11 – Дэлхийн бөмбөрцгийн хойд хагаст нарны бүтэн хиртэлт тохиов. Нарын хиртэлт Хавай муж болон Мексик, Колумб, Бразилд голцуу үзэгджээ. ** Нигерийн агаарын тээврийн 2120 дугаар нислэг Саудын Арабын Жидда хотоос хөөрсний дараа галд автаж осолдов. Ослын улмаас 261 хүн бүгд амиа алджээ. * Долоодугаар сарын 12 - Ардын хувьсгалын 70 жилийн ой Үндэсний их баяр наадмын хүчит бөхийн барилдаанд улс аймгийн алдар цолтой 512 бөх идэрийн жавхаа, үнэн хүчийг үзэн барилдсанаас Увс аймгийн Наранбулаг сумын харьяат улсын заан Одвогийн Баянмөнх түрүүлж, Баянхонгор аймгийн Баян-Овоо сумын харьяат улсын заан Пунцагийн Сүхбат үзүүрлэжээ. * Долоодугаар сарын 16 – ЗХУ-ын Ерөнхийлөгч асан Михаиль Горбачёв “Их Долоо”-гийн удирдагчдаас тусламж хүсэхээр Лондон хотноо ирэв. * Долоодугаар сарын 18 – Мавритани болон Сенегалын Засгийн газрууд 1989 оны дөрөвдүгээр сараас хойш үргэлжилсэн хилийн маргааныг эцэс болгов. * Долоодугаар сарын 22 – АНУ-ын мэргэжлийн боксчин Майк Тайсоныг Индиана мужийн Индианаполис хотод “Хар Америкийн мисс” тэмцээний оролцогч Дезири Вашингтоныг хүчиндсэн хэргээр баривчлан, яллав. * Долоодугаар сарын 24 – Энэтхэгийн Сангийн сайд Манмохан Сингх эдийн засгийг өргөөн хүрээнд чөлөөлсөн шинэчлэлийн аж үйлдвэрийн бодлогоо зарлав. * Долоодугаар сарын 25 – Британийн одон орончид нарны аймгаас гадна гараг илрүүлснээ зарлажээ. * Долоодугаар сарын 29 – АНУ-ын Нью-Йорк хотын тойргийн шүүх “Кредит банк”, “Коммерс Интернэшнл”-ийг түүхэн дэх хамгийн том санхүүгийн луйвар хийсэн хэрэгт буруутган, хадгаламж эзэмшэгчдээс таван тэрбум ам.доллар залилсан гэж дүгнэжээ. * Долоодугаар сарын 31 – АНУ-ын Ерөнхийлөгч Жорж Херберт У.Буш, ЗХУ-ын удирдагч асан Горбачёв нар Стратегийн зэвсэглэлийг бууруулах нэгдүгээр гэрээнд гарын үсэг зурав. ** Дуут хувьсгал: Зөвлөлтийн дотоодын цагдан сэргийлэхийн анги нэгтгэлүүд Литвийн хилийн постуудад ажиллагаа явуулсны улмаас Медининкайд постод Литвийн гаалийн долоон албан хаагч амиа алдав. === Наймдугаар сар === * Наймдугаар сарын 4 – Өмнөд Африкийн эрэг орчимд Грекийн аяллын “МТS Oceanos” хөлөг живэв. Хөлгийн багийн 571 хүнийг аврахаар Өмнөд Африкийн нисэх хүчин ажиллагаа явуулж бүгдийг нь эсэн мэнд аварчээ. * Наймдугаар сарын 6 – Нэрт эрдэмтэн Тим Бернерс-Ли alt.hypertext өргөтгөл дээр дэлхийг хэрсэн интернэт төсөл болон программ хангамжаа дэлгэв. Үүний дүнд анхны цахим хуудас болох “info.cern.ch” ашиглалтад оржээ. * Наймдугаар сарын 7 – Ираны Ерөнхий сайд асан Шапур Бахтиар Парисын захын Суренес дүүрэгт бусдын гарт алагдав. * Наймдугаар сарын 8 – Тухайн цаг үеийнхээ дэлхийн хамгийн өндөр байгууламж болох Варшавын радио станц нурав. * Наймдугаар сарын 17 – Пруссийн хаан Их Фредерикийн шарилыг Потсдам хотноо дахин оршоожээ. * Наймдугаар сарын 19 – ЗХУ-ын төрийн эргэлт: ЗХУ-ын удирдагч Михаиль Горбачёвыг гэрийн хорионд оруулав. Тус улсын даргын орлогч Геннадий Янаев өөр бусад долоон хүний удирдсан төрийн эргэлт 72 цагийн дотор нуран унаж, Засгийн газрын ордны гадаа 100 мянга орчим хүн эсэргүүцлийн жагсаал өрнүүллээ. Горбачёв хар тэнгисээс гурав хоногийн дараа эргэж ирээд төрийн эргэлтийг оройлон манлайлсан этгээдүүдийг баривчилжээ. * Наймдугаар сарын 20 – Дуут хувьсгал: Эстони улс ЗХУ-аас тусгаар тогтнолоо зарлав. Маргааш нь Латви улс ч мөн тусгаар тогтнолоо зарласан юм. * Наймдугаар сарын 22 – Дуут хувьсгал: Балтын орнуудын тусгаар тогтнолыг Исланд улс хүлээн зөвшөөрөв. * Наймдугаар сарын 23 – ЗХУ-ын задрал: Орос улс цагаан-хөх-улаан өнгийн гурван өнгийн далбааг Төрийн далбаа болгон сэргээв. * Наймдугаар сарын 24 – ЗХУ задрал: Украин улс ЗХУ-аас тусгаар тогтнолоо зарлав. Маргааш нь Беларусь улс ч мөн тусгаар улс болсноо зарлажээ. * Наймдугаар сарын 25 – Югославын задрал: Сербийн зэвсэгт хүчин Хорватын Вуковар хотруу довтлов. ** Дэлхийн авто уралдааны ноён оргил “Формула 1”-ийн ээлжит улирлын Бельгийн гран прид домогт нисгэгч Михайл Шумахер анхны гараандаа оролцов. * Наймдугаар сарын 26-Есдүгээр сарын 8 - Талбайн теннисний Америкийн нээлттэй тэмцээний эрэгтэйчүүдийн ангилалд Шведийн теннисч Стефан Эдберг, эмэгтэйчүүдийн ангилалд Югославын теннисч Моника Селес нар түрүүлэв. * Наймдугаар сарын 29 – Ливаны генерал Мишель Аун Францын хөлөг онгоцоор эх орноосоо дүрвэв. * Наймдугаар сарын 30 – ЗХУ-ын задрал: Молдав улс ЗХУ-аас тусгаар тогтнолоо зарлав. Маргааш нь Азербайжан ч мөн тусгаар улс болсноо зарлажээ. * Наймдугаар сарын 31 – ЗХУ-ын задрал: Киргизстан, Узбекистан улс тусгаар тогтнолоо зарлав. Тажикистан улс дараа сарынх нь 9-ний өдөр мөн тусгаар улс болсноо зарлажээ. === Есдүгээр сар === * Есдүгээр сарын 4 – Зөвлөлт засгийн үед Свердловск гэж нэрлэж байсан хотын нэрийг Екатеринбург болгон өөрчлөв. Хоёр хоногийн дараа Ленинграп хотын нэрийг Санкт-Петербург болгожээ. * Есдүгээр сарын 5 – ЗХУ-ын задрал: ЗХУ-ын Ардын их хурал татан буугдав. ЗХУ-ын Дээд зөвлөл, ЗХУ-ын Төрийн зөвлөл ч мөн татан буугджээ. * Есдүгээр сарын 8 – Югославын задрал: Македон улс тусгаар тогтнолоо зарлав. * Есдүгээр сарын 11 – ЗХУ Куба улсад үзүүлж буй батлан хамгаалах болон эдийн засгийн тусламжаа зогсоох төлөвлөгөөгөө зарлав. * Есдүгээр сарын 15 – Шведийн парламентын сонгуульд Социал демократууд 60 жилийн хамгийн муу үзүүлэлтээ үзүүлэв. Улмаар Ерөнхий сайд Ингвар Карлссон огцорчээ. * Есдүгээр сарын 17 – Умард болон Өмнөд Солонгос, Эстони, Латви, Литва, Маршаллын арлууд, Микронезийн холбооны улс НҮБ-д гишүүнээр элсэв. * Есдүгээр сарын 19 – Альпийн нуруунаас “Мөсөн хүн Өтзи” олдвор олджээ. * Есдүгээр сарын 21 – ЗХУ-ын задрал: Армени улс ЗХУ-аас тусгаар тогтнолоо зарлав. Сарын дараа Туркменистан улс, оны эцэст Казахстан улс ч мөн тусгаар тогтнолоо зарласан юм. * Есдүгээр сарын 21-30 – Олон улсын цөмийн энергийн агентлагийн шинжээчид Ирак улс нууц цөмийн зэвсгийн хөтөлбөртэй байж болох баримт илрүүлэв. Ирак улс үүнийг эс хүлээн зөвшөөрч, баримт бичиг явуулахаас татгалзжээ. НҮБ-ын Аюулгүйн зөвлөл Ирак улсад албадан хэрэгжүүлэх арга хэмжээ явуулна гэж заналхийлэв. * Есдүгээр сарын 25 – Сальвадорын иргэний дайн: Фарабундо Мартигийн тэргүүлдэг Үндэсний чөлөөлөх фронтын төлөөлөгчид Ерөнхийлөгч Альфредо Кристианитай тохиролцоонд хүрч, иргэний дайныг эцэслэх үндэс суурийг тавив. * Есдүгээр сарын 27 – АНУ-ын Ерөнхийлөгч Жорж Х.У.Буш ойрын зайн тусгалтай цөмийн зэвсгийг бууруулахаа зарлав. Мөн ЗХУ ч мөн үүнтэй даил арга хэмжээг 10-р сарын 5-нд авах болно. === Аравдугаар сар === * Аравдугаар сарын 1 – Югославын задрал: Югославын Ардын арми Дубровник хотыг бүслэв. Уг бүслэлт 1992 оны тавдугаар сарын 31 хүртэл үргэлжилсэн юм. * Аравдугаар сарын 4 – Шведийн Ерөнхий сайдаар Карл Блидт томилогджээ. * Аравдугаар сарын 6 – ЗХУ-ын удирдагч Михаиль Горбачёв Баби Ярын халдлагын 50 жилийн ойд зориулсан мэдэгдэлдээ ЗХУ даяар явуулсан еврейчүүдийн эсрэг үзлийг буруушаажээ. * Аравдугаар сарын 7 – Югославын задрал: Югославын Нисэх хүчин Хорватын Ерөнхийлөгч Франьо Туджманын албан газрыг бөмбөгдөж, Хорватын парламент маргааш нь Югославтай үлдсэн бүх харилцаагаа тасалжээ. * Аравдугаар сарын 11 – ЗХУ-ын КГБ солигдох процесс эхлэв. ** НҮБ-ын Аюулгүйн зөвлөл 715 дугаар тогтоолыг батлав. Уг тогтоолоор тусгай комиссоос томилсон шинжээчид болон албаны бусад хүмүүсийг ямар нэгэн болзолгүйгээр хүлээн авахыг шаардсан юм. Үүнийг Иракын засаг захиргаа хууль бус гэж үзэн татгалзав. * Аравдугаар сарын 12 - Шинээр байгуулагдсан Киргизийн анхны Ерөнхийлөгчөөр Аскар Акаев сонгогджээ. * Аравдугаар сарын 13 – Болгарын парламентын сонгуульд Ардчилсан хүчний холбоо ялалт байгууллаа. Ингэснээр Зүүн Европт коммунист засаг үлдээгүй юм. * Аравдугаар сарын 15 – АНУ-ын Дээд шүүхийн шүүгчээр Кларенс Томасыг батлав. ** Балтийн орнуудын удирдагчид болох Эстонийн Арнольд Руутел, Латвийн Анатолий Горбуновс, Литвийн Витаутас Ландсбергис нар Европын аюулгүй байдал хамтын ажиллагааны байгууллагын эцсийн гэрээнд гарын үсэг зуржээ. * Аравдугаар сарын 16 – АНУ-ын Техас мужийн Киллин хотын “Люби” ресторан хооллож байсан энгийн иргэд рүү Жорж Хеннард гэгч гал нээн 23 хүн амиа алджээ. * Аравдугаар сарын 18 – ЗХУ Израиль улстай 1967 оноос хойш тасарсан дипломат харилцаагаа сэргээв. * Аравдугаар сарын 20 – Энэтхэгийн Уттаркаши хотод 6.8 баллын хүчтэй газар хөдөлж, дорж хаяж 768 ххүн амиа алдан, мянга, мянган барилга байгуулмж сүйджээ. * Аравдугаар сарын 23 – Парис хотод Вьетнамын дэмжлэгтэй Камбожийн Засгийн газар иргэний дайныг зогсоох гэрээнд гарын үсэг зурав. Энэхүү хэлэлцээрээр Вьетнам-Камбожийн дайн дуусгавар болж Камбож улсад НҮБ-ийн Шилжилтийн засаг захиргаа байгуулагдах болсон юм. * Аравдугаар сарын 27 – Польш улсад 1928 оноос хойш анх удаагаа парламентын чөлөөт сонгууль болов. * Аравдугаар сарын 29 – АНУ-ын Сансар судлалын агентлагийн хөөргөсөн Галилео хөлөг 951 Гаспра солирт хүрчээ. Ингэснээр солирын солбицолд хүрсэн дэлхийн анхны хөлөг болжээ. === Арваннэгдүгээр сар === * Арваннэгдүгээр сарын 1 – Констинополийн Үнэн алдартны сүмийн тэргүүн хамбаар I Бартоломей тодорлоо. * Арванэгдүгээр сарын 4-5 – Африкийн Үндэсний конгресс нам Засгийн газарт өөрийн төлөөлөлтэй байх, нэмэгдсэн өртгийн албан татварыг устгахыг шаардан ажил хаялт зохион байгуулав. * Арваннэгдүгээр сарын 5 – Филиппин улсад Тельма нэрт халуун орны шуурганы улмаас 4900 орчим хүн амь насаа алджээ. ** БНХАУ, Вьетнам улсууд 1979 оны дайны дараа тасраад байсан дипломат харилцаагаа сэргээв. * Арваннэгдүгээр сарын 6 – ЗХУ-ын Коммунист нам болон түүний аппаратыг Оросын газар нутагт хориглов. * Арваннэгдүгээр сарын 14 – Камбожийн хунтайж Нородом Сианук 13 жил цөллөгт байсны дараа Пномпень хотноо хүрэлцэн ирлээ. * Арваннэгдүгээр сарын 18 – Югославын задрал: Югославын Ардын арми Сербийн хагас цэрэгжсэн бүлэглэлтэй 87 хоног тулалдсаны эцэст Вуковар хотыг эзлэв. Югославын эрх баригчид Хорватын 260 гаруй олзны цэргийг хөнөөсөн байна. * Арваннэгдүгээр сарын 21 – НҮБ-ын Аюулгүйн зөвлөл НҮБ-ын Ерөнхий нарийн бичгийн даргад Египетийн Ерөнхий сайдын орлогч Бутрос Бутрос-Галиг нэр дэвшүүллээ. * Арваннэгдүгээр сарын 23 – Их Британийн Коммунист намыг татан буулгаж, суурин дээр нь Ардчилсан зүүний үзлийн бодлогын мэтгэлцээний төвийг байгуулав. * Арваннэгдүгээр сарын 24 – Британийн алдарт “Queen” хамтлагийн гочлол дуучин Фредди Меркюри ДОХ-ын шалтгаант уушгины хатгалгааны улмаас нас барав. Яг энэ өдөр нь Америкийн “Kiss” хамтлагийн бөмбөрчин Эрик Карр зүрхний хорт хавдраар нас барлаа. * Арваннэгдүгээр сарын 26 – Азербайжаны Үндэсний ассамблейн ээлжит хуралдаанаар Уулын Карабахын өөртөө засах аймгийн автономит статусыг цуцалж, хэд, хэдэн хотыг Азербайжан нэршлээр нэрлэв. ** Попын хаан Майкл Жексон алдарт “Dangerous” цомог худалдаанд гарав. Худалдаанд гарсан эхний долоо хоногт таван сая хувь борлогджээ. * Арваннэгдүгээр сарын 27 – Югославын задрал: НҮБ-ын Аюулгүйн зөвлөл Югославт энхийг сахиулах ажиллагаа явуулах тогтоолыг санал нэгтэй баталжээ. === Арванхоёрдугаар сар === * Арванхоёрдугаар сарын 1 – ЗХУ-ын задрал: Украин улсад ард нийтийн санал асуулгаар ЗХУ-аас тусгаар тогтнохыг олонхийн саналаар дэмжжээ. * Арванхоёрдугаар сарын 4 – Ливанд долоон жил орчим барьцаалагдсан Америкийн сэтгүүлч Терри А.Андерсон барьцаанаас суллагдав. Тэрээр Ливаны барьцаанд хамгийн удаан байсан Америк хүн юм. ** Калифорнид цуврал галдан шатаалт үйлдсэн Жон Леонард Орр гэгчийг баривчилжээ. * Арванхоёрдугаар сарын 8 – ЗХУ-ын задрал: Белорусийн Беловежийн байгалийн цогцолборт газарт Орос, Беларусь, Украины удирдагчид ЗХУ-ыг албан ёсоор дуусгавар болгож, түүний оронд Тусгаар улсуудын хамтын нөхөрлөл байгуулах тухай гэрээнд гарын үсэг зуржээ. * Арванхоёрдугаар сарын 11 – Югославын задрал: Хорватын зэвсэгт хүчин Паулин Двор тосгонд 18 серб, нэг унгар хүнийг хөнөөжээ. * Арванхоёрдугаар сарын 12 – Нигерийн Засгийн газар нийслэлээ Абужа руу нүүлгэв. ** Укрианы засаг захиргаа ижил хүйстнийг гэмт хэрэгт тооцохгүй байхаар тогтов. * Арванхоёрдугаар сарын 15 – Египетийн “Салем Экспресс” гатлага онгоц Улаан тэнгист живж, 450 орчим хүн амиа алджээ. * Арванхоёрдугаар сарын 16 – НҮБ-ын Ерөнхий ассамблей 1975 онд батлагдсан еврейчүүдийг үзэн ядах үзэл нь арьс өнгөөр ялгаварлан гадуурхах үзлийн нэг хэлбэр гэж үзсэн өмнөх тогтоолыг хүчингүй болгожээ. Ингэснээр сионизм гэх ойлголт бие даасан нэг үзэл болсон билээ. * Арванхоёрдугаар сарын 19 – Автсралийн Хөдөлмөрийн намын даргаар Пол Китинг сонгогдож, Ерөнхий сайд болов. Тэрээр маргааш нь тангараг өргөжээ. ** Норвеги улсад Скарнсунд гүүр нээлтээ хийв. Нийт 530 метр урттай энэ гүүр дэлхийн хамгийн урт тростой гүүр болсон юм. Барилгын ажил хоёр жил үргэлжилжээ. * Арванхоёрдугаар сарын 22 – Зэвсэгт хүчний бүлэглэлүүд Гүржид цэргийн эргэлт хийв. * Арванхоёрдугаар сарын 24 – ЗХУ-ын задрал: ЗСНБХОУ-ын Ерөнхийлөгч Борис Ельцин НҮБ-ын ЕНБД-д захидал илгээж, задарч буй ЗХУ-ын залгамжлагч ОХУ болно гэж мэдэгдэв. * Арванхоёрдугаар сарын 25 – ЗХУ-ын задрал: Михаиль Горбачёв 69 жилийн түүхтэй ЗХУ-ын задралыг гэрчилж, Ерөнхийлөгчийн албан тушаалаасаа огцорчээ. ** ЗХУ албан ёсоор Оросын холбооны улс болов. * Арванхоёрдугаар сарын 26 – ЗХУ-ын задрал: ЗХУ-ын Дээд зөвлөл сүүлчийн удаа хуралдаж ЗХУ-ыг татан буугдсаныг албан ёсоор зарлав. Ингэснээр “Хүйтэн дайн” эцэслэжээ. * Арванхоёрдугаар сарын 31 – ЗХУ-ын үлдсэн бүх төрийн байгууллагууд үйл ажиллагаагаа зогсоолоо. Улмаар Кремлийн орой дээр мандсан Улаан өнгийн далбааг халж, цагаан-хөх-улаан өнгө бүхий далбайг албан ёсоор мандуулжээ. == Нобелийн шагналтнууд == Норвегийн эзэн хааны ивээлт Нобелийн шагнал гардуулах хороо хуралдаж шинжлэх ухаан, нийгмийн дараах зүтгэлтнүүдэд Нобелийн шагнал гардуулахаар болов. Химийн салбарын Нобелийн шагналыг “Өндөр нарийвчлалтай цөмийн соронзон резонансын спектроскопийн арга зүйг хөгжүүлэхэд оруулсан хувь нэмрийн төлөө” Швейцарын химич Ричард Р.Эрнстэд олгохоор болжээ. Физикийн салбарын Нобелийн шагналыг “Шингэн талстууд болон полимерүүдэд нарийн төвөгтэй матерын хэлбэрүүдийг ерөнхийлж болохыг судалсных нь төлөө” Францын физикч Пьер-Жиллес де Женнд олгохоор болжээ. Анагаах ухааны салбарын Нобелийн шагналыг “Эсийн йоны сувгуудын үйл ажиллагааг судласных нь төлөө” Германы эрдэмтэн Эрвин Нехер, Берт Сакманн нарт гардуулжээ. Утга зохиолын салбарын Нобелийн шагналыг “Туульсын зохиолоороо хүн төрөлхтий утга зохиолд үнэлж барашгүй хувь нэмэр оруулсных нь төлөө” Өмнөд Африкийн зохиолч, тэмцэгч Надин Гордимерт олгожээ. Эдийн засгийн шинжлэх ухааны Нобелийн дурсгалын шагналыг “эдийн засгийн институцийн бүтэц, үйл ажиллагаанд гүйлгээний зардал болон өмчийн эрхийн ач холбогдлыг нээж, тодруулсных нь төлөө” Их Британийн эдийн засагч Роналд Коузд олгожээ. Нобелийн Энхтайвны шагналыг Бирмийн хүний эрхийн төлөө тэмцэгч, сөрөг хүчний тэргүүн Аун Сан Су Чид олгожээ. Хими – '''Ричард Роберт Эрнст''' Фикик – '''Пьер-Жиллес де Женн''' Анагаах ухаан – '''Эрвин Нехер''', '''Берт Сакманн''' Утга зохиол – '''Надин Гордимер''' Эдийн засаг - '''Роналд Коуз''' Энхтайван – '''Аун Сан Су Чи''' [[Ангилал:1991 он]] [[Ангилал:Он (20-р зуун)|#]] 5ufwu2xl3etczqqhp6onsq8krv07fyz 851812 851811 2026-03-29T13:10:15Z BolorBobo 35167 851812 wikitext text/x-wiki {{Аргын жил дараалал|1991|1990-ээд он|XX зуун}} '''1991''' (MCMXCI) Аргын тооллоор нэгэн мянга есөн зуун ерэн нэгэн он. Билгийн тооллоор 1991 оны төмөр хонь жил. Григорын тооллоор энэ жил мягмар гарагт эхэлжээ. Энэ жил бол хоёр дахь мянганы 991 дэх жил, XX зууны 91 дэх он, 1990-ээд он гэж тоолбол хоёр дахь жил юм. Дэлхий даяар 1947 оноос эхэлсэн үзэл суртлын [[Хүйтэн дайн|"хүйтэн дайн"-ы]] сүүлийн жил нь энэ жил байлаа. ЗХУ задран бутарч үндэс суурин дээр нь 15 тусгаар улс бүрэлдэн тогтож дэлхийн улс төрийн газрын зурагт ихээхэн өөрчлөлт орсон болно. Тусгаар тогтносон дээрх улсууд бүгд нийлж [[Тусгаар Улсуудын Хамтын Нөхөрлөл|Тусгаар улсуудын хамтын нөхөрлөлийн]] гишүүн болсон юм. Энэ оныхоо 7-р сард нь Энэтхэг улс үе улирсан автократ шинжтэй бурангуй тогтолцооноосоо салж, эдийн засгаа өргөн хүрээнд чөлөөллөө. Хэдийгээр энэ нь Энэтхэгийн ДНБ-г богино хугацаандаа нэмэгдүүлсэн ч дараагийн 20 жилд нь орлогын тэгш бус байдлыг нэмэгдүүлсэн юм. НҮБ-ын эрх бүхий 34 үндэстний эвсэл Кувейтийг булаан эзэлсэн Иракын эсрэг дайн зарлав. [[Персийн булангийн дайн]] гэж нэрлэгдсэн энэ үйл явдал Ойрх Дорнодын бүс нутагт АНУ-ын зэвсэгт хүчний байнгын оролцооны эхийг тавьсан юм. Европ тивд Серби болон Югославын хооронд бараг 10 жил үргэлжилсэн Югославын дайн энэ жилд дэгдлээ. Өмнөд Африкт арьс өнгөөр ялгаварлах апартейд дэглэм устаж, иргэний эрхийн төлөө тэмцэгч [[Нелсон Мандела]] шоронгоос суллагдсаны дараах энэ жил хүн амыг арьс өнгөөр ялгаварлах байдал бүрнээ арилж, 1950 оны Хүн амын бүртгэлийн тухай хуулийг хүчингүй болсонд тооцлоо. Өмнөх онуудад CERN-ийн лабораторид эхлэлээ тавьсан дэлхийг хэрсэн интернэт сүлжээ бусад судалгааны байгууллагуудад түгэн тархаж, наймдугаар сард нь олон нийтэд нээлттэй болж дэлхийн түүхэнд анхны цахим хуудас болох “info.cern.ch” ашиглалтад орсон юм. Энэ үйл явдал мэдээллийн технологийн эх үндсийг тавиад зогсохгүй даяаршлыг хурдасгаж, хавтгай дэлхий гэх ойлголтыг бий болгосон билээ. Поп соёлын хувьд ч ярих юмтай жил байлаа. Альтернатив рок урсгалыг шинэ шатанд гаргасан гранж рокын анхны төлөөлөгчид байгуулагдаж эхлэв. Энэ урсгалын сод төлөөлөл болох Нирвана хамтлаг энэ оныхоо есдүгээр сард “Nevermind” цомгоо худалдаанд гаргав. Хип хоп урлагч урьд хожид байгаагүй өндөр амжилт тогтоолоо. Түүнчлэн электрон хөгжмийн урсгал хүчээ авч дуу хөгжмийн салбарт шинэ тренд тогтоов. Энэ урсгал зөвхөн шинэчлэл байгаад зогсохгүй уламжлалт хөгжимтэй ч сүлэлдэн залуусын анхаарлыг татах болсон юм. == Онцлох үйл явдал == === Нэгдүгээр сар === * Нэгдүгээр сарын 1 - Чехословак улс төвлөрсөн төлөвлөгөөт эдийн засгийн тогтолцоог халсан [[Зүүн Европ|Зүүн Европын]] хоёр дахь улс болжээ. * Нэгдүгээр сарын 5 - Гүржийн зэвсэгт хүчин Өмнөд Осетийн [[Цхинвали]] хотод довтолж, 1991-1992 оны Өмнөд Осетийн дайн дэгджээ. * Нэгдүгээр сарын 7 - [[Хаити]] улсад төрийн эргэлт хийхийг завдав. Экс дарангуйлагч Жеан Клод Дувальегийн удирдлаганд нэгдсэн хагас цэргийн зохион байгуулалттай бүлгэм төрийн эргэлт хийхийг санаархсан ч амжилтад хүрч чадсангүй. Төрийн эргэлтийг удирдсан Рожер Лафонтантыг долоодугаар сард нь ялласан юм. * Нэгдүгээр сарын 9 - [[Персийн булангийн дайн]]: АНУ-ын Төрийн нарийн бичгийн дарга [[Жеймс Бейкер]] Иракийн Гадаад хэргийн сайд [[Тарик Азиз|Тарик Азизтай]] уулзсан боловч Кувейтийн газар нутгаас Иракын цэргийг гаргах асуудал дээр тохиролцоонд хүрч чадсангүй. * Нэгдүгээр сарын 12 - [[Персийн булангийн дайн]]: [[АНУ-ын Конгресс|АНУ-ын Конгрессын]] хоёр танхим Кувейтийн газар нутгаас Иракын цэргийг гаргахын тулд цэргийн ажиллагаа явуулахыг зөвшөөрсөн тогтоолыг батлав. * Нэгдүгээр сарын 13 - Дуут хувьсгал: Литвийн тусгаар тогтнолын төлөөх ардчилсан жагсаалыг дарахын тулд Зөвлөлтийн цэргийн хүч [[Вильнюс|Вилньюс]] хотод нэвтрэв. Үүний уршгаар 14 энгийн иргэн амиа алдаж, 702 хүн шархаджээ. * Нэгдүгээр сарын 14-27 - Талбайн теннисний Австралийн нээлттэй тэмцээний эрэгтэйчүүдийн ангилалд Германы теннисч Борис Бекер, эмэгтэйчүүдийн ангилалд Югославын теннисч Моника Селес нар түрүүллээ. * Нэгдүгээр сарын 15 - [[Персийн булангийн дайн]]: НҮБ-ын тогтсон хугацаа дууссан тул “[[Цөлийн шуурга]]” ажиллагаа эхлэхэд бэлэн болов. * Нэгдүгээр сарын 16 - [[Персийн булангийн дайн]]: “Цөлийн шуурга” ажиллагаа эхэлж, агаарын анхны дайралтаа хийв. * Нэгдүгээр сарын 17 - [[Персийн булангийн дайн]]: Иракын зэвсэгт хүчин [[Израил]] улс руу довтолж, “Скад” пуужин харважээ. Улмаар энэ сарынхаа 19-нд Тель-Авивт 15 хүн, 22-нд нь Рамат Ган хотод 96 хүн шархдав. ** Норвегийн хаан ширээг V Харальд залгахаар болов. * Нэгдүгээр сарын 18 - Америкийн агаарын тээврийн “Eastern Airlines” компани 62 жил үйл ажиллагаа явуулсны эцэст дампуурлаа зарлалаа. * Нэгдүгээр сарын 22 - [[Персийн булангийн дайн]]: Британийн зэвсэгт хүчин Иракын нутагт зэвсэглэлээ байршуулж эхлэв. * Нэгдүгээр сарын 24 - Папуа Шинэ Гвиней улсын засгийн газар Бугенвилль арлын босогчидтой энхийн гэрээ байгуулав. Ингэснээр 1988 оноос хойш үргэлжилсэн зэвсэгт мөргөлдөөн эцэслэжээ. * Нэгдүгээр сарын 26 - [[Сомали]] улсын Ерөнхийлөгч Сиад Барре албан тушаалаасаа огцров. Улмаар тус улсад иргэний дайн дэгдэв. Гурав хоногийн дараа тус улсын Ерөнхийлөгчийн суудалд Али Махди Мухаммад суужээ. * Нэгдүгээр сарын 27 - АНУ-ын Үндэсний хөлбөмбөгийн лигийн шигшээ тоглолт болох Супер боулын тэмцээнд Нью-Йорк Жайнтс баг өрсөлдөгч Баффало Биллсийг 20:19 харьцаагаар хожиж, хоёр дахь удаагаа түрүүллээ. * Нэгдүгээр сарын 29 - Өмнөд Африкт Африкийн үндэсний конгресс намын дарга Нелсон Мандела болон Инката эрх чөлөөний намын дарга Мангосуту Бутелези нар найрамдлын гэрээнд гарын үсэг зурав. ** [[Персийн булангийн дайн]]: Хажигийн тулаан эхэлснээр тус дайны хүрээнд анхны томоохон хуурай замын тулаан дэгджээ. Энэ тулаан ердөө нэг хоног л үргэлжилсэн юм. === Хоёрдугаар сар === * Хоёрдугаар сарын 1 - Афганистанын зүүн хойд хэсгийн Хинду Куш мужид 6.4 магнитудын хүчтэй газар хөдөлж 848 хүн амиа алдан, 200 орчим хүн бэртэж гэмтжээ. * Хоёрдугаар сарын 6 - Саудын Арабын нисэх хүчний Бойнг КС-135Е онгоц хоёр хөдөлгүүрийн доголдлын улмаас ослын буулт хийв. Гэмтэл их байсан ч нисгэгчийн ур чадварын ачаар хөлгийн багийн дөрвөн хүн бүгд аврагдаж, хэсэг хугацааны дараа албаабүрэн хааж эхлэв. * Хоёрдугаар сарын 7 - Хаити улсад ардчилсан сонгуулиар сонгогдсон анхны Ерөнхийлөгч Жеан Бертран Аристид тангараг өргөв. Эдийн засгаа чөлөөлж, дарангуйллын тогтолцоог өөрчилнө гэх амлалтын дараа АНУ тус улсад тавиад байсан хоригоо аравдугаар сард нь цуцалсан билээ. ** Их Британийн Засгийн газар хуралдаж байхад Ирландын Түр армийнхан Даунинг гудамжид миномётоор дайрав. Золоор нэг ч хүний амь эрсэдсэнгүй. * Хоёрдугаар сарын 13 - Төмөр хонь жилийн сар шинийн баярт зориулсан хүчит бөхийн барилдаанд 256 бөх барилдсанаас Хэнтий аймгийн Өмнөдэлгэр сумын харьяат, улсын дархан аварга Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ түрүүлж, Өвөрхангай аймгийн Баян-Өндөр сумын харьяат, улсын арслан Бандийн Ганбаатар үзүүрлэжээ. ** Лазераар тоноглогдсон “ухаалаг тэсрэх бөмбөг” Багдадын газар доорх нуувчинд дэлбэрч олон зуун хүн амиа алдав. АНУ-ын Цэргийн тагнуулын алба үүнийг цэргийн байгууламж гэж мэдэгдсэн бол Иракын засаг захиргаа үүнийг бөмбөгдөлтөөс хорогдох байгууламж гэж эсэргүүцсээр байлаа. * Хоёрдугаар сарын 15 - Чехословак, Унгар, Польшийн удирдагчид чөлөөт зах зээлийн тогтолцоонд шилжих зорилго бүхий “Вишеградын бүлэг” байгуулагдсаныг зарлав. * Хоёрдугаар сарын 18 - Ирландын салан тусгаарлагчид Лондон хотын метроны Паддингтон болон Викториа өртөөнд бөмбөг дэлбэлэв. * Хоёрдугаарс арын 20 - Албанийн Ерөнхийлөгч Рамиз Алиа ардчиллын төлөөх эсэргүүцлийн жагсаалыг намжаах зорилгоор Ерөнхий сайд Адид Чарчанигийн Засгийн газрыг бүрэн бүрэлдэхүүнээр нь тараав. Төд удалгүй дараагийн Ерөнхий сайдаар Фатос Наног тохоон томилжээ. ** Програмчлалын хэл болох Пайтоныг Гуидо ван Россум зохион бүтээв. * Хоёрдугаар сарын 22 - [[Персийн булангийн дайн]]: Ирак улс Зөвлөлтийн санал болгосон гал зогсоох хэлэлцээрийг хүлээн зөвшөөрөв. АНУ үүнийг хүчин төгөлдөр бус гэж үзэж, Кувейтийн газар нутгаас 24 цагийн дотор цэргээ гаргасан тохиолдолд цэргийн ажиллагааг зогсоох нөхцөл тулгажээ. * Хоёрдугаар сарын 23 - Тайландын генерал Сунторн Конгсомпонг цусгүй төрийн эргэлт хийж, Ерөнхий сайд Чатичай Чунхаваныг огцруулжээ. * Хоёрдугаар сарын 24 - [[Персийн булангийн дайн]]: Орон нутгийн цагаар үүрийн 4:00 цаг орчим Саудын Арабын хилийг АНУ тэргүүтэй холбоотон гүрний цэргүүд нэвтэрснээр Булангийн дайны хуурай замын байлдааны үе шат эхэлжээ. * Хоёрдугаар сарын 26 - [[Персийн булангийн дайн]]: Иракын удирдагч [[Саддам Хусейн]] Багдадын радиогоор Кувейтийн газар нутгаас цэргээ гаргахаа зарлав. Гэвч Иракын цэргүүд ухарч байхдаа Кувейтийн газрын тосны томоохон ордуудыг галдан шатаажээ. * Хоёрдугаар сарын 27 - [[Персийн булангийн дайн]]: АНУ-ын Ерөнхийлөгч Жорж Херберт У.Буш дайнд ялалт байгуулснаа зарлав. Улмаар гал зогсоох зарлиг боловсруулжээ. АНУ-ын цэргүүд гуравдугаар сараас Персийн булангаас гарч эхэлсэн юм. ** Бангладешийн парламентын сонгуульд Үндэсний нам 300 суудлын 139-ийг авч ялалт байгуулав. Ингэснээр тус намын дарга Халеда Зиа Ерөнхий сайд болох нөхцөл бүрджээ. === Гуравдугаар сар === * Гуравдугаар сарын 3 – Сан-Томе ба Принсип улс түүхэндээ анх удаа Ерөнхийлөгчийн сонгууль зохион байгуулж Мигель Тровоада ялалт байгуулав. ** АНУ-ын Лос Анжелес хотод мотоцикль унаж явсан хар арьст Родни Кингийг цагдаа нар гэмгүй байхад нь бүлэглэн халдав. Уг асуудал АНУ даяар тарж, улмаар цагдаагийн дөрвөн ажилтанд хүний биед халдсан хэргээр ял оноосон билээ. * Гуравдугаар сарын 6 – Энэтхэгийн Ерөнхий сайд Чандра Шехар улс төрийн нөхцөл байдлын улмаас үүрэгт ажлаасаа огцров. * Гуравдугаар сарын 9 – Сербийн Белград хотод Слободан Милошевичийн засаглалыг эсэргүүцсэн жагсаал болов. Эрх баригчид жагсаалыг хүч хэрэглэн тараах үеэр хоёр хүн амиа алдаж, олон арван хүн гэмтжээ. Сербийн гудамжуудад цагдаа, өөрөө явагч хэрэгсэл байршуулсан байна. * Гуравдугаар сарын 10 – Эль Сальвадор улсад парламентын сонгууль болж Үндэсний бүгд найрамдах эвсэл ялалт байгуулав. Тус нам парламентын 48 суудлын 39-г авсан юм. * Гуравдугаар сарын 13 – Аляскын нутагт газрын тос алдсан хэргээр “Эксон Валдез” компанид АНУ-ын Хууль зүйн яам нэг тэрбум ам.долларын торгууль оноов. ** АНУ, Канадын Засгийн газар хүчиллэг борооны гэрээнд гарын үсэг зуржээ. * Гуравдугаар сарын 14 – Персийн булангийн дайн: Дайны хөлөөс дайжин эх орноосон дүрвэн Саудын Араб улсад орогноод байсан Жабер аль Ахмад аль Сабах долоон сарын дараа эх нутагтаа эргэн ирэв. ** Чилийн Атакамын цөлд тухайн цаг үеийнхээ хамгийн том зэсийн уурхай болох Эскондида уурхайг албан ёсоор нээв. * Гуравдугаар сарын 15 – Герман улс [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]-аас хойш дөрвөн хүчнээс бүрэн тусгаар тогтнов. Дайны дараа ЗХУ, АНУ, Их Британи, Франц гэсэн дөрвөн улс эдийн засаг, нийгэм зэргээр дотоод хэрэгт нь оролцсоор байсан юм. ** АНУ-Албани улс 1939 оноос хойш анх удаагаа дипломат харилцаагаа сэргээжээ. * Гуравдугаар сарын 17 – ЗХУ-ын задрал: ЗХУ-д бүх нийтийн санал асуулга болов. Санал асуулгад оролцогчдын 77% нь Зөвлөлтийн бүрэлдэхүүнд багтдаг 15 бүгд найрамдах улсыг тусгаар улс болгохыг эсэргүүцжээ. Уг санал асуулгыг зургаан бүгд найрамдах улс эс хүлээн зөвшөөрч бойкоттолсон байна. ** Финланд улсад парламентын сонгууль болж Төвийн нам 55 суудал авч ялалт байгуулав. Ингэснээр Финландын Социал демократ намын 25 жилийн ноёрхол эцэслэжээ. * Гуравдугаар сарын 23 – Сьерра Леон улсад Хувьсгалт нэгдсэн хүч Засгийн газрынхаа эсрэг төрийн эргэлт хийснээр иргэний дайн дэгдэв. * Гуравдугаар сарын 24 – Баруун африкийн Бенин улсад 1970 оноос хойш анх удаагаа Ерөнхийлөгчийн сонгууль болов. Сонгуульд Ницефор Согло ялалт байгуулжээ. * Гуравдугаар сарын 26 – Мали улсад Амаду Тумани Туре нарын цэргийн офицерууд Ерөнхийлөгч Мусса Траорег баривчилж, Үндсэн хуулийг хүчингүй болсонд тооцжээ. ** Аргентин, Бразил, Уругвай, Парагвай улсууд Асунционы тунхагт гарын үсэг зурснаар, Өмнөд Америкийн чөлөөт худалдааны эвсэл байгуулагдав. * Гуравдугаар сарын 31 – Албани улсад 1923 оноос хойш анх удаагаа олон намын оролцоотой сонгууль зохион байгуулав. Сонгуульд эрх баригч Хөдөлмөрчдийн нам үнэмлэхүй ялалт байгуулж парламентын 250 суудлаас 169 суудлыг авчээ. ** ЗХУ-ын задрал: Гүрж улсад ЗХУ-аас тусгаар тогтнох эсэх асуудлаар ард нийтийн санал асуулга болж олонхийн санаалаар ЗХУ-аас тусгаар тогтнохыг дэмжжээ. === Дөрөвдүгээр сар === * Дөрөвдүгээр сарын 2 – Засгийн газраас тогтоосон үнийн улмаас ЗХУ-д өргөн хэрэглээний бараа бүтээгдэхүүний үнэ 2-3 дахин өсөв. * Дөрөвдүгээр сарын 3 – НҮБ-ын Аюулгүйн зөвлөлийн 687 дугаар тогтоолоор Ирак улсын хими болон бактерологийн бүх зэвсгийг устгах, 150 км-ээс алсын тусгалтай пуужинг устгахыг шаардав. Мөн Ирак улсыг олон улсад терроризмыг хөхиүлэн дэмжихээ зогсоохыг уриалав. Иракийн засаг захиргаа үүнийг гурав хоногийн дараа хүлээн зөвшөөрсөн юм. * Дөрөвдүгээр сарын 4 – АНУ-ын Сенатор Жон Хайнц өөр бусад зургаан хүний хамтаар Пеннсильвани мужийн Мерион хотод нисдэг тэрэгний ослоор амиа алдав. ** Калифорни мужийн Сакраменто хотод Вьетнам гаралтай дөрвөн этгээд 14 хүнийг барьцаалав. Холбооны мөрдөх товчоо олон цаг үргэлжилсэн ажиллагааны дүнд 11-ийг нь аварч чадсан юм. Барьцаалагчдаас гурав нь амиа алджээ. * Дөрөвдүгээр сарын 5 – АНУ-ын Сенатор Жон Тавер өөр бусад 22 хүний хамт Жиоржиа мужийн Брунсвик хотод онгоцны ослоор амиа алдав. * Дөрөвдүгээр сарын 6 – НҮБ-ын Аюулгүйн зөвлөлийн 688 дугаар тогтоолоор Иракын ард иргэдийн эсрэг ажиллагаа явуулахыг Засгийн газарт нь хориглосны дагуу холбоотон гүрнүүд Иракын хойд хэсэгт орших курдуудэд хүмүүнлэгийн тусламж үзүүлэв. * Дөрөвдүгээр сарын 9 – Зөвлөлтийн анхны анги нэгтгэл Польш улсаас гарч эхлэв. * Дөрөвдүгээр сарын 10 – Италийн Ливорно хотод их манан татсаны улмаас Моби Принс зорчигч тээврийн хөлөг, газрын тос тээвэрлэгчтэй мөргөлдөж140 хүн амиа алджээ. Ослоос цор ганц хүн л амь аврагдсан юм. * Дөрөвдүгээр сарын 12 – Варшавын хөрөнгийн бирж байгуулагджээ. * Дөрөвдүгээр сарын 14 – Нидерландын нийслэл Амстердам хотод байрлах Ван Гогын музейгээс 500 сая ам.долларын үнэ бүхий 20 уран зураг алдагдав. Хэрэг явдал гарснаас цаг хүрэхгүй хугацааны дараа музейн дэргэдэх нэгэн зогсоолд машины тээшнээс бүрэн бүтэн олдсон юм. * Дөрөвдүгээр сарын 15 – Европын сэргээн босголт, хөгжлийн банк байгуулагдав. ** Европын эдийн засгийн зөвлөл арьс өнгөөр ялгаварлах үзлийн улмаас Өмнөд Африкт тавиад байсан эдийн засгийн хоригоо бүрэн цуцлав. * Дөрөвдүгээр сарын 16-18 – ЗХУ-ын Коммунист намын ЕНБД бөгөөд удирдагч Михайль Горбачёв Япон улсад айлчлав. Японд айлчилсан Зөвлөлтийн анхны удирдагч болсон тэрээр Курилийн арлуудын асуудлаар тохиролцоонд хүрэх гэсэн боловч үр дүнд хүрээгүй юм. * Дөрөвдүгээр сарын 17 – Дау Жонесийн аж үйлдвэрийн хувьцаа түүхэндээ анх удаа 3000 ам.доллароос давж арилжаалагдав. * Дөрөвдүгээр сарын 18 – НҮБ-ын Аюулгүйн зөвлөлийн 687 дугаар тогтоолын дагуу Иракын засаг захиргаа химийн зэвсгийнхээ заримыг НҮБ-д тайлагнав. Гэвч бактерологийн ямар нэгэн зэвсэггүй гэдгээ мэдэгджээ. * Дөрөвдүгээр сарын 22 – Коста-Рика, Панам улсад 7.7 магнитудын хүчтэй газар хөдөлсний улмаас 47-87 хүн амиа алдан, 759 хүн бэртэж гэмтжээ. * Дөрөвдүгээр сарын 23 – Исландын парламентын сонгуульд гавьтай амжилт үзүүлээгүй тул тус улс Ерөнхий сайд Стрейнгримур Херманнссон үүрэгт ажлаасаа өөрийн хүсэлтээр чөлөөлөгдөв. Түүний орыг Давид Оддссон залгасан билээ. * Дөрөвдүгээр сарын 26 – Финландын Ерөнхий сайдаар 36 настай Эско Ахо томилогдов. Тэрээр тус улсын түүхэнд хамгийн залуудаа энэ суудалд суусан хүн болжээ. * Дөрөвдүгээр сарын 29 – Бангладеш улсад хар салхи болж 138 мянган хүн амиа алджээ. ** Гүржийн Рача хотод 7.0 магнитудын хүчтэй газар хөдөлж 270 хүн амиа алдан, 100 мянга орчим хүн орон гэргүй болжээ. * Дөрөвдүгээр сарын 29-30 – Лесото улсад цусгүй төрийн эргэлт болж цэргийн дарангуйлагч Жастин Лехеньяг түлхэн унагав. Хоёр хоногийн дараа Фисона Рамаена засгийн эрхэнд гарчээ. === Тавдугаар сар === * Тавдугаар сарын 12 – Балба улсад 1959 оноос хойш анх удаагаа олон намын оролцоотой сонгууль зохион байгуулав. * Тавдугаар сарын 15 – Францын Ерөнхий сайдаар Эдит Крессон томилогдов. Ингэснээр тус улсын түүхэнд энэ суудалд суусан анхны эмэгтэй болжээ. * Тавдугаарс арын 16 – АНУ-ын Конгресст ИБУИНВУ-ын Хатан хаан II Элизабет үг хэлэв. Энэ нь Британийн түүхэнд тэмдэглэгдэх үйл явдал байсан юм. * Тавдугаар сарын 18 – Сомали улсаас Сомалиланд салан тусгаарлаж, тусгаар улс болсноо зарлав. Гэвч олон улсын хамтын нийгэмлэг хүлээн зөвшөөрөөгүй юм. * Тавдугаар сарын 19 – Югославын задрал: Хорватад Югославаас салан тусгаарлах эсэх асуудлаар бүх нийтийн санал асуулга болж, олонхын саналаар хүлээн зөвшөөрчээ. * Тавдугаар сарын 21 - Энэтхэгийн Шриперумбудур хотод улс төрийн уулзалтын үеэр амиа золиослогч этгээд бөмбөг дэлбэлж Ерөнхий сайд асан Ражив Ганди болон өөр бусад 14 хүн амиа алджээ. * Тавдугаар сарын 22 – Өмнөд Солонгосын Ерөнхий сайдын үүргийг түр орлон гүйцэтгэгч Ро Жай Бонг оюутны үймээний дараа үүрэгт ажлаасаа огцров. Түүний үүргийг Чун Вок Шик орлон гүйцэтгэхээр болсон юм. * Тавдугаар сарын 23 – Австрийн Вьена хотод Европын цом/Аваргуудын лигийн шигшээ тоглолт болов. Шигшээ тоглолтод Италийн АЦ Милан клуб Португалийн Бенфикаг 1-0 харьцаагаар хожин ялалт байгуулжээ. * Тавдугаар сарын 25 – Суринамын парламентын сонгуульд цэргийн дэмжлэгтэй Ардчилал ба Хөглийн шинэ фронт нам ялалт байгуулав. * Тавдугаар сарын 26 – Тайландын Бангкок хотын ойролцоо “Лауда Эйр” компанийн Боинг 767 онгоц осолдож, онгоцонд байсан 223 хүн бүгд амиа алджээ. * Тавдугаар сарын 27-Зургаадугаар сарын 9 - Талбайн теннисний Францын нээлттэй тэмцээний эрэгтэйчүүдийн ангилалд Америкийн теннисч Жим Курьер, эмэгтэйчүүдийн ангилалд Югославын теннисч Моника Селес нар түрүүллээ. * Тавдугаар сарын 28 – Этиопын иргэний дайн: Этиопын Ардын хувьсгалт ардчилсан хүчин нийслэл Аддис-Абаба хотыг эзлэв. * Тавдугаар сарын 29 - Европын хөлбөмбөгийн Европын цом/Аваргуудын лигийн шигшээ тоглолтод Югославын Цревена Звезда клуб Францын Марсель клубтэй учраа таарсан ч үндсэн цагт гоол орсонгүй. Торгуулийн цохилтоор аваргын хувь заяаг шийдэхэд Цревена Звезда клуб түрүүлсэн юм. === Зургаадугаар сар === * Зургаадугаар сарын 3 – Японы Үнзен галт уул дэлбэрч, хорт утааны улмаас 46 хүн амиа алджээ. * Зургаадугаар сарын 4 – Албани даяар өрнөсөн ажил хаялтын улмаас Ерөнхий сайд Фатос Нано огцров. Удалгүй түүнийг илли Буфи орлосон юм. ** Наран үүссэн томоохон дэлбэрэлтийн улмаас АНУ-ын Пенсильвани мужийн өмнөд хэсэгт ер бусын туйлын туяа үзэгджээ. * Зургаадугаар сарын 5 – Алжирын Ерөнхийлөгч Чадли Бенджедид онц байдал зарлав. Ерөнхий сайд Моулоуд Хамрушег огцруулж, оронд нь Сид Ахмед Гозалиг тохоон томилжээ. * Зургаадугаар сарын 7 – [[Персийн булангийн дайн]]-д оролцсон 8800 цэргийн алба хаагч АНУ-д ирэв Тэднийг ирснийг тохиолдуулан нийслэл Вашингтон хотноо сүрт жагсаал зохион байгуулжээ. Уг жагсаалыг 200 мянган хүн үзэж сонирхсон гэдэг. * Зургаадугаар сарын 9 – Свазиланд (одоогийн Эсватини) улсын Эмасвати нүүрсний уурхай нурж 26 уурхайчин 65 метрийн гүнд гацав. Аврах ажиллагаа 30 цаг үргэлжилж бүгдийг нь эсэн мэнд аварч чаджээ. * Зургаадугаар сарын 12 – ЗСБНХОУ-ын Ерөнхийлөгчөөр Борис Ельцин сонгогджээ. ** Албанийн Хөдөлмөрчдийн нам татан буугдаж, үндэс суурин дээр нь Социалист нам байгуулагдав. ** Хойд Америкийн Үндэсний сагсан бөмбөгийн холбооны шигшээ тоглолтод Чикаго Буллс баг Лос Анжелес Лейкэрс багийг 108:101 харьцаагаар хожив. Цуврал таван тоглолтод 5-1 харьцаагаар ялалт байгуулсан юм. Финалын үнэ цэнтэй тоглогчоор Чикаго Буллсын Майкл Жордан тодорсон юм. * Зургаадугаар сарын 15 – Филиппин улсад Пинатубо галт уул дэлбэрэв. XX зуунд хуурай газар дэлбэрсэн хамгийн том дэлбэрэлт гэж бүртгэгдсэн уг гамшгийн улмаас 800 орчим хүн амиа алджээ. Дэлбэрэлтийн улмаас дэлхийн дундаж температур 0.4 цельсээр буурчээ. ** Энэтхэгийн парламентын сонгууль өндөрлөв. Сонгуульд Үндэсний конгресс нам ялалт байгуулсан ч дангаар засаг бүрдүүлэх боломжтой болсонгүй. * Зургаадугаар сарын 17 – Өмнөд Африкийн парламент Хүн амын бүртгэлийн тухай хуулийг хүчингүй болгов. Ингэснээр тус улсад төрсөн бүх иргэнийг төрөхөд нь арьс өнгөөр ялгаварладаг байдал устсан юм. * Зургаадугаар сарын 20 – Нэгдсэн Герман улс нийслэлээ Бонн хотоос Берлинд шилжүүлжээ. * Зургаадугаар сарын 23-28 – НҮБ-ын шалгалтын багууд Иракын тээврийн хэрэгслийн тоног төхөөрөмжийг шалгах зорилгоор саатуулахыг оролдов. Үүнийг эсэргүүцсэн Иракын нисэх хүчин агаарт анхааруулах буудлага үйлджээ. * Зургаадугаар сарын 24-Долоодугаар сарын 7 - Талбайн теннисний Уимблдоны нээлттэй тэмцээний эрэгтэйчүүдийн ангилалд Германы теннисч Михаэл Стик, эмэгтэйчүүдийн ангилалд Германы теннисч Штеффи Граф нар түрүүллээ. * Зургаадугаар сарын 25 – Югославын задрал: Хорват, Словени улсууд Югославаас тусгаар тогтносноо зарлав. * Зургаадугаар сарын 28 – ЗХУ задарснаар Эдийн засгийн харилцан туслалцах нийгэмлэг татан буугджээ. === Долоодугаар сар === * Долоодугаар сарын 1 – Чехословакын нийслэл Варшав хотноо Варшавын гэрээг татан буулгав. ** АНУ-ын Вашингтон хот, Питтсбург, Лос-Анжелес, Сан Франциско хотуудад телефон утасны сүлжээнд алдаа гарсны улмаас сүлжээ тасалдав. Нийтдээ 12 сая орчим хүн хэдэн цагийн турш холбоогүй болсон байна. ** Финланд улсад дэлхийд анх удаа хөдөлгөөнт утасны сүлжээгээр дуудлага хийв. * Долоодугаар сарын 4 – Колумб улсад шинэ Үндсэн хуулийг батлав. * Долоодугаар сарын 7 – Югославын задрал: Брионигийн хэлэлцээрээр Словенид арван өдрийн дайн эцэслэв. * Долоодугаар сарын 9 – Олон улсын олимпын хороо Өмнөд Африкийг олимпод орох эрхийг сэргээв. * Долоодугаар сарын 10 – ЗСБНХОУ-ын Ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон Борис Ельцин тангараг өргөв. ** АНУ-ын Ерөнхийлөгч Жорж Х.У.Буш Өмнөд Африкт тавьсан бүх хоригыг бүрэн цуцалжээ. * Долоодугаар сарын 11 – Дэлхийн бөмбөрцгийн хойд хагаст нарны бүтэн хиртэлт тохиов. Нарын хиртэлт Хавай муж болон Мексик, Колумб, Бразилд голцуу үзэгджээ. ** Нигерийн агаарын тээврийн 2120 дугаар нислэг Саудын Арабын Жидда хотоос хөөрсний дараа галд автаж осолдов. Ослын улмаас 261 хүн бүгд амиа алджээ. * Долоодугаар сарын 12 - Ардын хувьсгалын 70 жилийн ой Үндэсний их баяр наадмын хүчит бөхийн барилдаанд улс аймгийн алдар цолтой 512 бөх идэрийн жавхаа, үнэн хүчийг үзэн барилдсанаас Увс аймгийн Наранбулаг сумын харьяат улсын заан Одвогийн Баянмөнх түрүүлж, Баянхонгор аймгийн Баян-Овоо сумын харьяат улсын заан Пунцагийн Сүхбат үзүүрлэжээ. * Долоодугаар сарын 16 – ЗХУ-ын Ерөнхийлөгч асан Михаиль Горбачёв “Их Долоо”-гийн удирдагчдаас тусламж хүсэхээр Лондон хотноо ирэв. * Долоодугаар сарын 18 – Мавритани болон Сенегалын Засгийн газрууд 1989 оны дөрөвдүгээр сараас хойш үргэлжилсэн хилийн маргааныг эцэс болгов. * Долоодугаар сарын 22 – АНУ-ын мэргэжлийн боксчин Майк Тайсоныг Индиана мужийн Индианаполис хотод “Хар Америкийн мисс” тэмцээний оролцогч Дезири Вашингтоныг хүчиндсэн хэргээр баривчлан, яллав. * Долоодугаар сарын 24 – Энэтхэгийн Сангийн сайд Манмохан Сингх эдийн засгийг өргөөн хүрээнд чөлөөлсөн шинэчлэлийн аж үйлдвэрийн бодлогоо зарлав. * Долоодугаар сарын 25 – Британийн одон орончид нарны аймгаас гадна гараг илрүүлснээ зарлажээ. * Долоодугаар сарын 29 – АНУ-ын Нью-Йорк хотын тойргийн шүүх “Кредит банк”, “Коммерс Интернэшнл”-ийг түүхэн дэх хамгийн том санхүүгийн луйвар хийсэн хэрэгт буруутган, хадгаламж эзэмшэгчдээс таван тэрбум ам.доллар залилсан гэж дүгнэжээ. * Долоодугаар сарын 31 – АНУ-ын Ерөнхийлөгч Жорж Херберт У.Буш, ЗХУ-ын удирдагч асан Горбачёв нар Стратегийн зэвсэглэлийг бууруулах нэгдүгээр гэрээнд гарын үсэг зурав. ** Дуут хувьсгал: Зөвлөлтийн дотоодын цагдан сэргийлэхийн анги нэгтгэлүүд Литвийн хилийн постуудад ажиллагаа явуулсны улмаас Медининкайд постод Литвийн гаалийн долоон албан хаагч амиа алдав. === Наймдугаар сар === * Наймдугаар сарын 4 – Өмнөд Африкийн эрэг орчимд Грекийн аяллын “МТS Oceanos” хөлөг живэв. Хөлгийн багийн 571 хүнийг аврахаар Өмнөд Африкийн нисэх хүчин ажиллагаа явуулж бүгдийг нь эсэн мэнд аварчээ. * Наймдугаар сарын 6 – Нэрт эрдэмтэн Тим Бернерс-Ли alt.hypertext өргөтгөл дээр дэлхийг хэрсэн интернэт төсөл болон программ хангамжаа дэлгэв. Үүний дүнд анхны цахим хуудас болох “info.cern.ch” ашиглалтад оржээ. * Наймдугаар сарын 7 – Ираны Ерөнхий сайд асан Шапур Бахтиар Парисын захын Суренес дүүрэгт бусдын гарт алагдав. * Наймдугаар сарын 8 – Тухайн цаг үеийнхээ дэлхийн хамгийн өндөр байгууламж болох Варшавын радио станц нурав. * Наймдугаар сарын 17 – Пруссийн хаан Их Фредерикийн шарилыг Потсдам хотноо дахин оршоожээ. * Наймдугаар сарын 19 – ЗХУ-ын төрийн эргэлт: ЗХУ-ын удирдагч Михаиль Горбачёвыг гэрийн хорионд оруулав. Тус улсын даргын орлогч Геннадий Янаев өөр бусад долоон хүний удирдсан төрийн эргэлт 72 цагийн дотор нуран унаж, Засгийн газрын ордны гадаа 100 мянга орчим хүн эсэргүүцлийн жагсаал өрнүүллээ. Горбачёв хар тэнгисээс гурав хоногийн дараа эргэж ирээд төрийн эргэлтийг оройлон манлайлсан этгээдүүдийг баривчилжээ. * Наймдугаар сарын 20 – Дуут хувьсгал: Эстони улс ЗХУ-аас тусгаар тогтнолоо зарлав. Маргааш нь Латви улс ч мөн тусгаар тогтнолоо зарласан юм. * Наймдугаар сарын 22 – Дуут хувьсгал: Балтын орнуудын тусгаар тогтнолыг Исланд улс хүлээн зөвшөөрөв. * Наймдугаар сарын 23 – ЗХУ-ын задрал: Орос улс цагаан-хөх-улаан өнгийн гурван өнгийн далбааг Төрийн далбаа болгон сэргээв. * Наймдугаар сарын 24 – ЗХУ задрал: Украин улс ЗХУ-аас тусгаар тогтнолоо зарлав. Маргааш нь Беларусь улс ч мөн тусгаар улс болсноо зарлажээ. * Наймдугаар сарын 25 – Югославын задрал: Сербийн зэвсэгт хүчин Хорватын Вуковар хотруу довтлов. ** Дэлхийн авто уралдааны ноён оргил “Формула 1”-ийн ээлжит улирлын Бельгийн гран прид домогт нисгэгч Михайл Шумахер анхны гараандаа оролцов. * Наймдугаар сарын 26-Есдүгээр сарын 8 - Талбайн теннисний Америкийн нээлттэй тэмцээний эрэгтэйчүүдийн ангилалд Шведийн теннисч Стефан Эдберг, эмэгтэйчүүдийн ангилалд Югославын теннисч Моника Селес нар түрүүлэв. * Наймдугаар сарын 29 – Ливаны генерал Мишель Аун Францын хөлөг онгоцоор эх орноосоо дүрвэв. * Наймдугаар сарын 30 – ЗХУ-ын задрал: Молдав улс ЗХУ-аас тусгаар тогтнолоо зарлав. Маргааш нь Азербайжан ч мөн тусгаар улс болсноо зарлажээ. * Наймдугаар сарын 31 – ЗХУ-ын задрал: Киргизстан, Узбекистан улс тусгаар тогтнолоо зарлав. Тажикистан улс дараа сарынх нь 9-ний өдөр мөн тусгаар улс болсноо зарлажээ. === Есдүгээр сар === * Есдүгээр сарын 4 – Зөвлөлт засгийн үед Свердловск гэж нэрлэж байсан хотын нэрийг Екатеринбург болгон өөрчлөв. Хоёр хоногийн дараа Ленинграп хотын нэрийг Санкт-Петербург болгожээ. * Есдүгээр сарын 5 – ЗХУ-ын задрал: ЗХУ-ын Ардын их хурал татан буугдав. ЗХУ-ын Дээд зөвлөл, ЗХУ-ын Төрийн зөвлөл ч мөн татан буугджээ. * Есдүгээр сарын 8 – Югославын задрал: Македон улс тусгаар тогтнолоо зарлав. * Есдүгээр сарын 11 – ЗХУ Куба улсад үзүүлж буй батлан хамгаалах болон эдийн засгийн тусламжаа зогсоох төлөвлөгөөгөө зарлав. * Есдүгээр сарын 15 – Шведийн парламентын сонгуульд Социал демократууд 60 жилийн хамгийн муу үзүүлэлтээ үзүүлэв. Улмаар Ерөнхий сайд Ингвар Карлссон огцорчээ. * Есдүгээр сарын 17 – Умард болон Өмнөд Солонгос, Эстони, Латви, Литва, Маршаллын арлууд, Микронезийн холбооны улс НҮБ-д гишүүнээр элсэв. * Есдүгээр сарын 19 – Альпийн нуруунаас “Мөсөн хүн Өтзи” олдвор олджээ. * Есдүгээр сарын 21 – ЗХУ-ын задрал: Армени улс ЗХУ-аас тусгаар тогтнолоо зарлав. Сарын дараа Туркменистан улс, оны эцэст Казахстан улс ч мөн тусгаар тогтнолоо зарласан юм. * Есдүгээр сарын 21-30 – Олон улсын цөмийн энергийн агентлагийн шинжээчид Ирак улс нууц цөмийн зэвсгийн хөтөлбөртэй байж болох баримт илрүүлэв. Ирак улс үүнийг эс хүлээн зөвшөөрч, баримт бичиг явуулахаас татгалзжээ. НҮБ-ын Аюулгүйн зөвлөл Ирак улсад албадан хэрэгжүүлэх арга хэмжээ явуулна гэж заналхийлэв. * Есдүгээр сарын 25 – Сальвадорын иргэний дайн: Фарабундо Мартигийн тэргүүлдэг Үндэсний чөлөөлөх фронтын төлөөлөгчид Ерөнхийлөгч Альфредо Кристианитай тохиролцоонд хүрч, иргэний дайныг эцэслэх үндэс суурийг тавив. * Есдүгээр сарын 27 – АНУ-ын Ерөнхийлөгч Жорж Х.У.Буш ойрын зайн тусгалтай цөмийн зэвсгийг бууруулахаа зарлав. Мөн ЗХУ ч мөн үүнтэй даил арга хэмжээг 10-р сарын 5-нд авах болно. === Аравдугаар сар === * Аравдугаар сарын 1 – Югославын задрал: Югославын Ардын арми Дубровник хотыг бүслэв. Уг бүслэлт 1992 оны тавдугаар сарын 31 хүртэл үргэлжилсэн юм. * Аравдугаар сарын 4 – Шведийн Ерөнхий сайдаар Карл Блидт томилогджээ. * Аравдугаар сарын 6 – ЗХУ-ын удирдагч Михаиль Горбачёв Баби Ярын халдлагын 50 жилийн ойд зориулсан мэдэгдэлдээ ЗХУ даяар явуулсан еврейчүүдийн эсрэг үзлийг буруушаажээ. * Аравдугаар сарын 7 – Югославын задрал: Югославын Нисэх хүчин Хорватын Ерөнхийлөгч Франьо Туджманын албан газрыг бөмбөгдөж, Хорватын парламент маргааш нь Югославтай үлдсэн бүх харилцаагаа тасалжээ. * Аравдугаар сарын 11 – ЗХУ-ын КГБ солигдох процесс эхлэв. ** НҮБ-ын Аюулгүйн зөвлөл 715 дугаар тогтоолыг батлав. Уг тогтоолоор тусгай комиссоос томилсон шинжээчид болон албаны бусад хүмүүсийг ямар нэгэн болзолгүйгээр хүлээн авахыг шаардсан юм. Үүнийг Иракын засаг захиргаа хууль бус гэж үзэн татгалзав. * Аравдугаар сарын 12 - Шинээр байгуулагдсан Киргизийн анхны Ерөнхийлөгчөөр Аскар Акаев сонгогджээ. * Аравдугаар сарын 13 – Болгарын парламентын сонгуульд Ардчилсан хүчний холбоо ялалт байгууллаа. Ингэснээр Зүүн Европт коммунист засаг үлдээгүй юм. * Аравдугаар сарын 15 – АНУ-ын Дээд шүүхийн шүүгчээр Кларенс Томасыг батлав. ** Балтийн орнуудын удирдагчид болох Эстонийн Арнольд Руутел, Латвийн Анатолий Горбуновс, Литвийн Витаутас Ландсбергис нар Европын аюулгүй байдал хамтын ажиллагааны байгууллагын эцсийн гэрээнд гарын үсэг зуржээ. * Аравдугаар сарын 16 – АНУ-ын Техас мужийн Киллин хотын “Люби” ресторан хооллож байсан энгийн иргэд рүү Жорж Хеннард гэгч гал нээн 23 хүн амиа алджээ. * Аравдугаар сарын 18 – ЗХУ Израиль улстай 1967 оноос хойш тасарсан дипломат харилцаагаа сэргээв. * Аравдугаар сарын 20 – Энэтхэгийн Уттаркаши хотод 6.8 баллын хүчтэй газар хөдөлж, дорж хаяж 768 ххүн амиа алдан, мянга, мянган барилга байгуулмж сүйджээ. * Аравдугаар сарын 23 – Парис хотод Вьетнамын дэмжлэгтэй Камбожийн Засгийн газар иргэний дайныг зогсоох гэрээнд гарын үсэг зурав. Энэхүү хэлэлцээрээр Вьетнам-Камбожийн дайн дуусгавар болж Камбож улсад НҮБ-ийн Шилжилтийн засаг захиргаа байгуулагдах болсон юм. * Аравдугаар сарын 27 – Польш улсад 1928 оноос хойш анх удаагаа парламентын чөлөөт сонгууль болов. * Аравдугаар сарын 29 – АНУ-ын Сансар судлалын агентлагийн хөөргөсөн Галилео хөлөг 951 Гаспра солирт хүрчээ. Ингэснээр солирын солбицолд хүрсэн дэлхийн анхны хөлөг болжээ. === Арваннэгдүгээр сар === * Арваннэгдүгээр сарын 1 – Констинополийн Үнэн алдартны сүмийн тэргүүн хамбаар I Бартоломей тодорлоо. * Арванэгдүгээр сарын 4-5 – Африкийн Үндэсний конгресс нам Засгийн газарт өөрийн төлөөлөлтэй байх, нэмэгдсэн өртгийн албан татварыг устгахыг шаардан ажил хаялт зохион байгуулав. * Арваннэгдүгээр сарын 5 – Филиппин улсад Тельма нэрт халуун орны шуурганы улмаас 4900 орчим хүн амь насаа алджээ. ** БНХАУ, Вьетнам улсууд 1979 оны дайны дараа тасраад байсан дипломат харилцаагаа сэргээв. * Арваннэгдүгээр сарын 6 – ЗХУ-ын Коммунист нам болон түүний аппаратыг Оросын газар нутагт хориглов. * Арваннэгдүгээр сарын 14 – Камбожийн хунтайж Нородом Сианук 13 жил цөллөгт байсны дараа Пномпень хотноо хүрэлцэн ирлээ. * Арваннэгдүгээр сарын 18 – Югославын задрал: Югославын Ардын арми Сербийн хагас цэрэгжсэн бүлэглэлтэй 87 хоног тулалдсаны эцэст Вуковар хотыг эзлэв. Югославын эрх баригчид Хорватын 260 гаруй олзны цэргийг хөнөөсөн байна. * Арваннэгдүгээр сарын 21 – НҮБ-ын Аюулгүйн зөвлөл НҮБ-ын Ерөнхий нарийн бичгийн даргад Египетийн Ерөнхий сайдын орлогч Бутрос Бутрос-Галиг нэр дэвшүүллээ. * Арваннэгдүгээр сарын 23 – Их Британийн Коммунист намыг татан буулгаж, суурин дээр нь Ардчилсан зүүний үзлийн бодлогын мэтгэлцээний төвийг байгуулав. * Арваннэгдүгээр сарын 24 – Британийн алдарт “Queen” хамтлагийн гочлол дуучин Фредди Меркюри ДОХ-ын шалтгаант уушгины хатгалгааны улмаас нас барав. Яг энэ өдөр нь Америкийн “Kiss” хамтлагийн бөмбөрчин Эрик Карр зүрхний хорт хавдраар нас барлаа. * Арваннэгдүгээр сарын 26 – Азербайжаны Үндэсний ассамблейн ээлжит хуралдаанаар Уулын Карабахын өөртөө засах аймгийн автономит статусыг цуцалж, хэд, хэдэн хотыг Азербайжан нэршлээр нэрлэв. ** Попын хаан Майкл Жексон алдарт “Dangerous” цомог худалдаанд гарав. Худалдаанд гарсан эхний долоо хоногт таван сая хувь борлогджээ. * Арваннэгдүгээр сарын 27 – Югославын задрал: НҮБ-ын Аюулгүйн зөвлөл Югославт энхийг сахиулах ажиллагаа явуулах тогтоолыг санал нэгтэй баталжээ. === Арванхоёрдугаар сар === * Арванхоёрдугаар сарын 1 – ЗХУ-ын задрал: Украин улсад ард нийтийн санал асуулгаар ЗХУ-аас тусгаар тогтнохыг олонхийн саналаар дэмжжээ. * Арванхоёрдугаар сарын 4 – Ливанд долоон жил орчим барьцаалагдсан Америкийн сэтгүүлч Терри А.Андерсон барьцаанаас суллагдав. Тэрээр Ливаны барьцаанд хамгийн удаан байсан Америк хүн юм. ** Калифорнид цуврал галдан шатаалт үйлдсэн Жон Леонард Орр гэгчийг баривчилжээ. * Арванхоёрдугаар сарын 8 – ЗХУ-ын задрал: Белорусийн Беловежийн байгалийн цогцолборт газарт Орос, Беларусь, Украины удирдагчид ЗХУ-ыг албан ёсоор дуусгавар болгож, түүний оронд Тусгаар улсуудын хамтын нөхөрлөл байгуулах тухай гэрээнд гарын үсэг зуржээ. * Арванхоёрдугаар сарын 11 – Югославын задрал: Хорватын зэвсэгт хүчин Паулин Двор тосгонд 18 серб, нэг унгар хүнийг хөнөөжээ. * Арванхоёрдугаар сарын 12 – Нигерийн Засгийн газар нийслэлээ Абужа руу нүүлгэв. ** Укрианы засаг захиргаа ижил хүйстнийг гэмт хэрэгт тооцохгүй байхаар тогтов. * Арванхоёрдугаар сарын 15 – Египетийн “Салем Экспресс” гатлага онгоц Улаан тэнгист живж, 450 орчим хүн амиа алджээ. * Арванхоёрдугаар сарын 16 – НҮБ-ын Ерөнхий ассамблей 1975 онд батлагдсан еврейчүүдийг үзэн ядах үзэл нь арьс өнгөөр ялгаварлан гадуурхах үзлийн нэг хэлбэр гэж үзсэн өмнөх тогтоолыг хүчингүй болгожээ. Ингэснээр сионизм гэх ойлголт бие даасан нэг үзэл болсон билээ. * Арванхоёрдугаар сарын 19 – Автсралийн Хөдөлмөрийн намын даргаар Пол Китинг сонгогдож, Ерөнхий сайд болов. Тэрээр маргааш нь тангараг өргөжээ. ** Норвеги улсад Скарнсунд гүүр нээлтээ хийв. Нийт 530 метр урттай энэ гүүр дэлхийн хамгийн урт тростой гүүр болсон юм. Барилгын ажил хоёр жил үргэлжилжээ. * Арванхоёрдугаар сарын 22 – Зэвсэгт хүчний бүлэглэлүүд Гүржид цэргийн эргэлт хийв. * Арванхоёрдугаар сарын 24 – ЗХУ-ын задрал: ЗСНБХОУ-ын Ерөнхийлөгч Борис Ельцин НҮБ-ын ЕНБД-д захидал илгээж, задарч буй ЗХУ-ын залгамжлагч ОХУ болно гэж мэдэгдэв. * Арванхоёрдугаар сарын 25 – ЗХУ-ын задрал: Михаиль Горбачёв 69 жилийн түүхтэй ЗХУ-ын задралыг гэрчилж, Ерөнхийлөгчийн албан тушаалаасаа огцорчээ. ** ЗХУ албан ёсоор Оросын холбооны улс болов. * Арванхоёрдугаар сарын 26 – ЗХУ-ын задрал: ЗХУ-ын Дээд зөвлөл сүүлчийн удаа хуралдаж ЗХУ-ыг татан буугдсаныг албан ёсоор зарлав. Ингэснээр “Хүйтэн дайн” эцэслэжээ. * Арванхоёрдугаар сарын 31 – ЗХУ-ын үлдсэн бүх төрийн байгууллагууд үйл ажиллагаагаа зогсоолоо. Улмаар Кремлийн орой дээр мандсан Улаан өнгийн далбааг халж, цагаан-хөх-улаан өнгө бүхий далбайг албан ёсоор мандуулжээ. == Нобелийн шагналтнууд == Норвегийн эзэн хааны ивээлт Нобелийн шагнал гардуулах хороо хуралдаж шинжлэх ухаан, нийгмийн дараах зүтгэлтнүүдэд Нобелийн шагнал гардуулахаар болов. Химийн салбарын Нобелийн шагналыг “Өндөр нарийвчлалтай цөмийн соронзон резонансын спектроскопийн арга зүйг хөгжүүлэхэд оруулсан хувь нэмрийн төлөө” Швейцарын химич Ричард Р.Эрнстэд олгохоор болжээ. Физикийн салбарын Нобелийн шагналыг “Шингэн талстууд болон полимерүүдэд нарийн төвөгтэй матерын хэлбэрүүдийг ерөнхийлж болохыг судалсных нь төлөө” Францын физикч Пьер-Жиллес де Женнд олгохоор болжээ. Анагаах ухааны салбарын Нобелийн шагналыг “Эсийн йоны сувгуудын үйл ажиллагааг судласных нь төлөө” Германы эрдэмтэн Эрвин Нехер, Берт Сакманн нарт гардуулжээ. Утга зохиолын салбарын Нобелийн шагналыг “Туульсын зохиолоороо хүн төрөлхтий утга зохиолд үнэлж барашгүй хувь нэмэр оруулсных нь төлөө” Өмнөд Африкийн зохиолч, тэмцэгч Надин Гордимерт олгожээ. Эдийн засгийн шинжлэх ухааны Нобелийн дурсгалын шагналыг “эдийн засгийн институцийн бүтэц, үйл ажиллагаанд гүйлгээний зардал болон өмчийн эрхийн ач холбогдлыг нээж, тодруулсных нь төлөө” Их Британийн эдийн засагч Роналд Коузд олгожээ. Нобелийн Энхтайвны шагналыг Бирмийн хүний эрхийн төлөө тэмцэгч, сөрөг хүчний тэргүүн Аун Сан Су Чид олгожээ. Хими – '''Ричард Роберт Эрнст''' Фикик – '''Пьер-Жиллес де Женн''' Анагаах ухаан – '''Эрвин Нехер''', '''Берт Сакманн''' Утга зохиол – '''Надин Гордимер''' Эдийн засаг - '''Роналд Коуз''' Энхтайван – '''Аун Сан Су Чи''' [[Ангилал:1991 он]] [[Ангилал:Он (20-р зуун)|#]] rvs0s487hep4rakr1u39wef278clc2v 851813 851812 2026-03-29T13:30:45Z BolorBobo 35167 851813 wikitext text/x-wiki {{Аргын жил дараалал|1991|1990-ээд он|XX зуун}} '''1991''' (MCMXCI) Аргын тооллоор нэгэн мянга есөн зуун ерэн нэгэн он. Билгийн тооллоор 1991 оны төмөр хонь жил. Григорын тооллоор энэ жил мягмар гарагт эхэлжээ. Энэ жил бол хоёр дахь мянганы 991 дэх жил, XX зууны 91 дэх он, 1990-ээд он гэж тоолбол хоёр дахь жил юм. Дэлхий даяар 1947 оноос эхэлсэн үзэл суртлын [[Хүйтэн дайн|"хүйтэн дайн"-ы]] сүүлийн жил нь энэ жил байлаа. ЗХУ задран бутарч үндэс суурин дээр нь 15 тусгаар улс бүрэлдэн тогтож дэлхийн улс төрийн газрын зурагт ихээхэн өөрчлөлт орсон болно. Тусгаар тогтносон дээрх улсууд бүгд нийлж [[Тусгаар Улсуудын Хамтын Нөхөрлөл|Тусгаар улсуудын хамтын нөхөрлөлийн]] гишүүн болсон юм. Энэ оныхоо 7-р сард нь Энэтхэг улс үе улирсан автократ шинжтэй бурангуй тогтолцооноосоо салж, эдийн засгаа өргөн хүрээнд чөлөөллөө. Хэдийгээр энэ нь Энэтхэгийн ДНБ-г богино хугацаандаа нэмэгдүүлсэн ч дараагийн 20 жилд нь орлогын тэгш бус байдлыг нэмэгдүүлсэн юм. НҮБ-ын эрх бүхий 34 үндэстний эвсэл Кувейтийг булаан эзэлсэн Иракын эсрэг дайн зарлав. [[Персийн булангийн дайн]] гэж нэрлэгдсэн энэ үйл явдал Ойрх Дорнодын бүс нутагт АНУ-ын зэвсэгт хүчний байнгын оролцооны эхийг тавьсан юм. Европ тивд Серби болон Югославын хооронд бараг 10 жил үргэлжилсэн Югославын дайн энэ жилд дэгдлээ. Өмнөд Африкт арьс өнгөөр ялгаварлах апартейд дэглэм устаж, иргэний эрхийн төлөө тэмцэгч [[Нелсон Мандела]] шоронгоос суллагдсаны дараах энэ жил хүн амыг арьс өнгөөр ялгаварлах байдал бүрнээ арилж, 1950 оны Хүн амын бүртгэлийн тухай хуулийг хүчингүй болсонд тооцлоо. Өмнөх онуудад CERN-ийн лабораторид эхлэлээ тавьсан дэлхийг хэрсэн интернэт сүлжээ бусад судалгааны байгууллагуудад түгэн тархаж, наймдугаар сард нь олон нийтэд нээлттэй болж дэлхийн түүхэнд анхны цахим хуудас болох “info.cern.ch” ашиглалтад орсон юм. Энэ үйл явдал мэдээллийн технологийн эх үндсийг тавиад зогсохгүй даяаршлыг хурдасгаж, хавтгай дэлхий гэх ойлголтыг бий болгосон билээ. Поп соёлын хувьд ч ярих юмтай жил байлаа. Альтернатив рок урсгалыг шинэ шатанд гаргасан гранж рокын анхны төлөөлөгчид байгуулагдаж эхлэв. Энэ урсгалын сод төлөөлөл болох Нирвана хамтлаг энэ оныхоо есдүгээр сард “Nevermind” цомгоо худалдаанд гаргав. Хип хоп урлагч урьд хожид байгаагүй өндөр амжилт тогтоолоо. Түүнчлэн электрон хөгжмийн урсгал хүчээ авч дуу хөгжмийн салбарт шинэ тренд тогтоов. Энэ урсгал зөвхөн шинэчлэл байгаад зогсохгүй уламжлалт хөгжимтэй ч сүлэлдэн залуусын анхаарлыг татах болсон юм. == Онцлох үйл явдал == === Нэгдүгээр сар === * Нэгдүгээр сарын 1 - Чехословак улс төвлөрсөн төлөвлөгөөт эдийн засгийн тогтолцоог халсан [[Зүүн Европ|Зүүн Европын]] хоёр дахь улс болжээ. * Нэгдүгээр сарын 5 - Гүржийн зэвсэгт хүчин Өмнөд Осетийн [[Цхинвали]] хотод довтолж, 1991-1992 оны Өмнөд Осетийн дайн дэгджээ. * Нэгдүгээр сарын 7 - [[Хаити]] улсад төрийн эргэлт хийхийг завдав. Экс дарангуйлагч Жеан Клод Дувальегийн удирдлаганд нэгдсэн хагас цэргийн зохион байгуулалттай бүлгэм төрийн эргэлт хийхийг санаархсан ч амжилтад хүрч чадсангүй. Төрийн эргэлтийг удирдсан Рожер Лафонтантыг долоодугаар сард нь ялласан юм. * Нэгдүгээр сарын 9 - [[Персийн булангийн дайн]]: АНУ-ын Төрийн нарийн бичгийн дарга [[Жеймс Бейкер]] Иракийн Гадаад хэргийн сайд [[Тарик Азиз|Тарик Азизтай]] уулзсан боловч Кувейтийн газар нутгаас Иракын цэргийг гаргах асуудал дээр тохиролцоонд хүрч чадсангүй. * Нэгдүгээр сарын 12 - [[Персийн булангийн дайн]]: [[АНУ-ын Конгресс|АНУ-ын Конгрессын]] хоёр танхим Кувейтийн газар нутгаас Иракын цэргийг гаргахын тулд цэргийн ажиллагаа явуулахыг зөвшөөрсөн тогтоолыг батлав. * Нэгдүгээр сарын 13 - Дуут хувьсгал: Литвийн тусгаар тогтнолын төлөөх ардчилсан жагсаалыг дарахын тулд Зөвлөлтийн цэргийн хүч [[Вильнюс|Вилньюс]] хотод нэвтрэв. Үүний уршгаар 14 энгийн иргэн амиа алдаж, 702 хүн шархаджээ. * Нэгдүгээр сарын 14-27 - Талбайн теннисний Австралийн нээлттэй тэмцээний эрэгтэйчүүдийн ангилалд Германы теннисч Борис Бекер, эмэгтэйчүүдийн ангилалд Югославын теннисч Моника Селес нар түрүүллээ. * Нэгдүгээр сарын 15 - [[Персийн булангийн дайн]]: НҮБ-ын тогтсон хугацаа дууссан тул “[[Цөлийн шуурга]]” ажиллагаа эхлэхэд бэлэн болов. * Нэгдүгээр сарын 16 - [[Персийн булангийн дайн]]: “Цөлийн шуурга” ажиллагаа эхэлж, агаарын анхны дайралтаа хийв. * Нэгдүгээр сарын 17 - [[Персийн булангийн дайн]]: Иракын зэвсэгт хүчин [[Израил]] улс руу довтолж, “Скад” пуужин харважээ. Улмаар энэ сарынхаа 19-нд Тель-Авивт 15 хүн, 22-нд нь Рамат Ган хотод 96 хүн шархдав. ** Норвегийн хаан ширээг V Харальд залгахаар болов. * Нэгдүгээр сарын 18 - Америкийн агаарын тээврийн “Eastern Airlines” компани 62 жил үйл ажиллагаа явуулсны эцэст дампуурлаа зарлалаа. * Нэгдүгээр сарын 22 - [[Персийн булангийн дайн]]: Британийн зэвсэгт хүчин Иракын нутагт зэвсэглэлээ байршуулж эхлэв. * Нэгдүгээр сарын 24 - Папуа Шинэ Гвиней улсын засгийн газар Бугенвилль арлын босогчидтой энхийн гэрээ байгуулав. Ингэснээр 1988 оноос хойш үргэлжилсэн зэвсэгт мөргөлдөөн эцэслэжээ. * Нэгдүгээр сарын 26 - [[Сомали]] улсын Ерөнхийлөгч Сиад Барре албан тушаалаасаа огцров. Улмаар тус улсад иргэний дайн дэгдэв. Гурав хоногийн дараа тус улсын Ерөнхийлөгчийн суудалд Али Махди Мухаммад суужээ. * Нэгдүгээр сарын 27 - АНУ-ын Үндэсний хөлбөмбөгийн лигийн шигшээ тоглолт болох Супер боулын тэмцээнд Нью-Йорк Жайнтс баг өрсөлдөгч Баффало Биллсийг 20:19 харьцаагаар хожиж, хоёр дахь удаагаа түрүүллээ. * Нэгдүгээр сарын 29 - Өмнөд Африкт Африкийн үндэсний конгресс намын дарга Нелсон Мандела болон Инката эрх чөлөөний намын дарга Мангосуту Бутелези нар найрамдлын гэрээнд гарын үсэг зурав. ** [[Персийн булангийн дайн]]: Хажигийн тулаан эхэлснээр тус дайны хүрээнд анхны томоохон хуурай замын тулаан дэгджээ. Энэ тулаан ердөө нэг хоног л үргэлжилсэн юм. === Хоёрдугаар сар === * Хоёрдугаар сарын 1 - Афганистанын зүүн хойд хэсгийн Хинду Куш мужид 6.4 магнитудын хүчтэй газар хөдөлж 848 хүн амиа алдан, 200 орчим хүн бэртэж гэмтжээ. * Хоёрдугаар сарын 6 - Саудын Арабын нисэх хүчний Бойнг КС-135Е онгоц хоёр хөдөлгүүрийн доголдлын улмаас ослын буулт хийв. Гэмтэл их байсан ч нисгэгчийн ур чадварын ачаар хөлгийн багийн дөрвөн хүн бүгд аврагдаж, хэсэг хугацааны дараа албаабүрэн хааж эхлэв. * Хоёрдугаар сарын 7 - Хаити улсад ардчилсан сонгуулиар сонгогдсон анхны Ерөнхийлөгч Жеан Бертран Аристид тангараг өргөв. Эдийн засгаа чөлөөлж, дарангуйллын тогтолцоог өөрчилнө гэх амлалтын дараа АНУ тус улсад тавиад байсан хоригоо аравдугаар сард нь цуцалсан билээ. ** Их Британийн Засгийн газар хуралдаж байхад Ирландын Түр армийнхан Даунинг гудамжид миномётоор дайрав. Золоор нэг ч хүний амь эрсэдсэнгүй. * Хоёрдугаар сарын 13 - Төмөр хонь жилийн сар шинийн баярт зориулсан хүчит бөхийн барилдаанд 256 бөх барилдсанаас Хэнтий аймгийн Өмнөдэлгэр сумын харьяат, улсын дархан аварга Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ түрүүлж, Өвөрхангай аймгийн Баян-Өндөр сумын харьяат, улсын арслан Бандийн Ганбаатар үзүүрлэжээ. ** Лазераар тоноглогдсон “ухаалаг тэсрэх бөмбөг” Багдадын газар доорх нуувчинд дэлбэрч олон зуун хүн амиа алдав. АНУ-ын Цэргийн тагнуулын алба үүнийг цэргийн байгууламж гэж мэдэгдсэн бол Иракын засаг захиргаа үүнийг бөмбөгдөлтөөс хорогдох байгууламж гэж эсэргүүцсээр байлаа. * Хоёрдугаар сарын 15 - Чехословак, Унгар, Польшийн удирдагчид чөлөөт зах зээлийн тогтолцоонд шилжих зорилго бүхий “Вишеградын бүлэг” байгуулагдсаныг зарлав. * Хоёрдугаар сарын 18 - Ирландын салан тусгаарлагчид Лондон хотын метроны Паддингтон болон Викториа өртөөнд бөмбөг дэлбэлэв. * Хоёрдугаарс арын 20 - Албанийн Ерөнхийлөгч Рамиз Алиа ардчиллын төлөөх эсэргүүцлийн жагсаалыг намжаах зорилгоор Ерөнхий сайд Адид Чарчанигийн Засгийн газрыг бүрэн бүрэлдэхүүнээр нь тараав. Төд удалгүй дараагийн Ерөнхий сайдаар Фатос Наног тохоон томилжээ. ** Програмчлалын хэл болох Пайтоныг Гуидо ван Россум зохион бүтээв. * Хоёрдугаар сарын 22 - [[Персийн булангийн дайн]]: Ирак улс Зөвлөлтийн санал болгосон гал зогсоох хэлэлцээрийг хүлээн зөвшөөрөв. АНУ үүнийг хүчин төгөлдөр бус гэж үзэж, Кувейтийн газар нутгаас 24 цагийн дотор цэргээ гаргасан тохиолдолд цэргийн ажиллагааг зогсоох нөхцөл тулгажээ. * Хоёрдугаар сарын 23 - Тайландын генерал Сунторн Конгсомпонг цусгүй төрийн эргэлт хийж, Ерөнхий сайд Чатичай Чунхаваныг огцруулжээ. * Хоёрдугаар сарын 24 - [[Персийн булангийн дайн]]: Орон нутгийн цагаар үүрийн 4:00 цаг орчим Саудын Арабын хилийг АНУ тэргүүтэй холбоотон гүрний цэргүүд нэвтэрснээр Булангийн дайны хуурай замын байлдааны үе шат эхэлжээ. * Хоёрдугаар сарын 26 - [[Персийн булангийн дайн]]: Иракын удирдагч [[Саддам Хусейн]] Багдадын радиогоор Кувейтийн газар нутгаас цэргээ гаргахаа зарлав. Гэвч Иракын цэргүүд ухарч байхдаа Кувейтийн газрын тосны томоохон ордуудыг галдан шатаажээ. * Хоёрдугаар сарын 27 - [[Персийн булангийн дайн]]: АНУ-ын Ерөнхийлөгч Жорж Херберт У.Буш дайнд ялалт байгуулснаа зарлав. Улмаар гал зогсоох зарлиг боловсруулжээ. АНУ-ын цэргүүд гуравдугаар сараас Персийн булангаас гарч эхэлсэн юм. ** Бангладешийн парламентын сонгуульд Үндэсний нам 300 суудлын 139-ийг авч ялалт байгуулав. Ингэснээр тус намын дарга Халеда Зиа Ерөнхий сайд болох нөхцөл бүрджээ. === Гуравдугаар сар === * Гуравдугаар сарын 3 – Сан-Томе ба Принсип улс түүхэндээ анх удаа Ерөнхийлөгчийн сонгууль зохион байгуулж Мигель Тровоада ялалт байгуулав. ** АНУ-ын Лос Анжелес хотод мотоцикль унаж явсан хар арьст Родни Кингийг цагдаа нар гэмгүй байхад нь бүлэглэн халдав. Уг асуудал АНУ даяар тарж, улмаар цагдаагийн дөрвөн ажилтанд хүний биед халдсан хэргээр ял оноосон билээ. * Гуравдугаар сарын 6 – Энэтхэгийн Ерөнхий сайд Чандра Шехар улс төрийн нөхцөл байдлын улмаас үүрэгт ажлаасаа огцров. * Гуравдугаар сарын 9 – Сербийн Белград хотод Слободан Милошевичийн засаглалыг эсэргүүцсэн жагсаал болов. Эрх баригчид жагсаалыг хүч хэрэглэн тараах үеэр хоёр хүн амиа алдаж, олон арван хүн гэмтжээ. Сербийн гудамжуудад цагдаа, өөрөө явагч хэрэгсэл байршуулсан байна. * Гуравдугаар сарын 10 – Эль Сальвадор улсад парламентын сонгууль болж Үндэсний бүгд найрамдах эвсэл ялалт байгуулав. Тус нам парламентын 48 суудлын 39-г авсан юм. * Гуравдугаар сарын 13 – Аляскын нутагт газрын тос алдсан хэргээр “Эксон Валдез” компанид АНУ-ын Хууль зүйн яам нэг тэрбум ам.долларын торгууль оноов. ** АНУ, Канадын Засгийн газар хүчиллэг борооны гэрээнд гарын үсэг зуржээ. * Гуравдугаар сарын 14 – Персийн булангийн дайн: Дайны хөлөөс дайжин эх орноосон дүрвэн Саудын Араб улсад орогноод байсан Жабер аль Ахмад аль Сабах долоон сарын дараа эх нутагтаа эргэн ирэв. ** Чилийн Атакамын цөлд тухайн цаг үеийнхээ хамгийн том зэсийн уурхай болох Эскондида уурхайг албан ёсоор нээв. * Гуравдугаар сарын 15 – Герман улс [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]-аас хойш дөрвөн хүчнээс бүрэн тусгаар тогтнов. Дайны дараа ЗХУ, АНУ, Их Британи, Франц гэсэн дөрвөн улс эдийн засаг, нийгэм зэргээр дотоод хэрэгт нь оролцсоор байсан юм. ** АНУ-Албани улс 1939 оноос хойш анх удаагаа дипломат харилцаагаа сэргээжээ. * Гуравдугаар сарын 17 – ЗХУ-ын задрал: ЗХУ-д бүх нийтийн санал асуулга болов. Санал асуулгад оролцогчдын 77% нь Зөвлөлтийн бүрэлдэхүүнд багтдаг 15 бүгд найрамдах улсыг тусгаар улс болгохыг эсэргүүцжээ. Уг санал асуулгыг зургаан бүгд найрамдах улс эс хүлээн зөвшөөрч бойкоттолсон байна. ** Финланд улсад парламентын сонгууль болж Төвийн нам 55 суудал авч ялалт байгуулав. Ингэснээр Финландын Социал демократ намын 25 жилийн ноёрхол эцэслэжээ. * Гуравдугаар сарын 23 – Сьерра Леон улсад Хувьсгалт нэгдсэн хүч Засгийн газрынхаа эсрэг төрийн эргэлт хийснээр иргэний дайн дэгдэв. * Гуравдугаар сарын 24 – Баруун африкийн Бенин улсад 1970 оноос хойш анх удаагаа Ерөнхийлөгчийн сонгууль болов. Сонгуульд Ницефор Согло ялалт байгуулжээ. * Гуравдугаар сарын 25 - Академийн шагнал гардуулах ёслолын ажиллагаа болж "Чонотой бүжиглэгч" кино шилдэг кино, шилдэг найруулагч зэрэг долоон төрөлд ялалт байгуулав. Шилдэг гол дүрийн эрэгтэй жүжигчнээр Жереми Айронс, шилдэг гол дүрийн эмэгтэй жүжигчнээр Кейти Бейтс нар шалгарчээ. * Гуравдугаар сарын 26 – Мали улсад Амаду Тумани Туре нарын цэргийн офицерууд Ерөнхийлөгч Мусса Траорег баривчилж, Үндсэн хуулийг хүчингүй болсонд тооцжээ. ** Аргентин, Бразил, Уругвай, Парагвай улсууд Асунционы тунхагт гарын үсэг зурснаар, Өмнөд Америкийн чөлөөт худалдааны эвсэл байгуулагдав. * Гуравдугаар сарын 31 – Албани улсад 1923 оноос хойш анх удаагаа олон намын оролцоотой сонгууль зохион байгуулав. Сонгуульд эрх баригч Хөдөлмөрчдийн нам үнэмлэхүй ялалт байгуулж парламентын 250 суудлаас 169 суудлыг авчээ. ** ЗХУ-ын задрал: Гүрж улсад ЗХУ-аас тусгаар тогтнох эсэх асуудлаар ард нийтийн санал асуулга болж олонхийн санаалаар ЗХУ-аас тусгаар тогтнохыг дэмжжээ. === Дөрөвдүгээр сар === * Дөрөвдүгээр сарын 2 – Засгийн газраас тогтоосон үнийн улмаас ЗХУ-д өргөн хэрэглээний бараа бүтээгдэхүүний үнэ 2-3 дахин өсөв. * Дөрөвдүгээр сарын 3 – НҮБ-ын Аюулгүйн зөвлөлийн 687 дугаар тогтоолоор Ирак улсын хими болон бактерологийн бүх зэвсгийг устгах, 150 км-ээс алсын тусгалтай пуужинг устгахыг шаардав. Мөн Ирак улсыг олон улсад терроризмыг хөхиүлэн дэмжихээ зогсоохыг уриалав. Иракийн засаг захиргаа үүнийг гурав хоногийн дараа хүлээн зөвшөөрсөн юм. * Дөрөвдүгээр сарын 4 – АНУ-ын Сенатор Жон Хайнц өөр бусад зургаан хүний хамтаар Пеннсильвани мужийн Мерион хотод нисдэг тэрэгний ослоор амиа алдав. ** Калифорни мужийн Сакраменто хотод Вьетнам гаралтай дөрвөн этгээд 14 хүнийг барьцаалав. Холбооны мөрдөх товчоо олон цаг үргэлжилсэн ажиллагааны дүнд 11-ийг нь аварч чадсан юм. Барьцаалагчдаас гурав нь амиа алджээ. * Дөрөвдүгээр сарын 5 – АНУ-ын Сенатор Жон Тавер өөр бусад 22 хүний хамт Жиоржиа мужийн Брунсвик хотод онгоцны ослоор амиа алдав. * Дөрөвдүгээр сарын 6 – НҮБ-ын Аюулгүйн зөвлөлийн 688 дугаар тогтоолоор Иракын ард иргэдийн эсрэг ажиллагаа явуулахыг Засгийн газарт нь хориглосны дагуу холбоотон гүрнүүд Иракын хойд хэсэгт орших курдуудэд хүмүүнлэгийн тусламж үзүүлэв. * Дөрөвдүгээр сарын 9 – Зөвлөлтийн анхны анги нэгтгэл Польш улсаас гарч эхлэв. * Дөрөвдүгээр сарын 10 – Италийн Ливорно хотод их манан татсаны улмаас Моби Принс зорчигч тээврийн хөлөг, газрын тос тээвэрлэгчтэй мөргөлдөж140 хүн амиа алджээ. Ослоос цор ганц хүн л амь аврагдсан юм. * Дөрөвдүгээр сарын 12 – Варшавын хөрөнгийн бирж байгуулагджээ. * Дөрөвдүгээр сарын 14 – Нидерландын нийслэл Амстердам хотод байрлах Ван Гогын музейгээс 500 сая ам.долларын үнэ бүхий 20 уран зураг алдагдав. Хэрэг явдал гарснаас цаг хүрэхгүй хугацааны дараа музейн дэргэдэх нэгэн зогсоолд машины тээшнээс бүрэн бүтэн олдсон юм. * Дөрөвдүгээр сарын 15 – Европын сэргээн босголт, хөгжлийн банк байгуулагдав. ** Европын эдийн засгийн зөвлөл арьс өнгөөр ялгаварлах үзлийн улмаас Өмнөд Африкт тавиад байсан эдийн засгийн хоригоо бүрэн цуцлав. * Дөрөвдүгээр сарын 16-18 – ЗХУ-ын Коммунист намын ЕНБД бөгөөд удирдагч Михайль Горбачёв Япон улсад айлчлав. Японд айлчилсан Зөвлөлтийн анхны удирдагч болсон тэрээр Курилийн арлуудын асуудлаар тохиролцоонд хүрэх гэсэн боловч үр дүнд хүрээгүй юм. * Дөрөвдүгээр сарын 17 – Дау Жонесийн аж үйлдвэрийн хувьцаа түүхэндээ анх удаа 3000 ам.доллароос давж арилжаалагдав. * Дөрөвдүгээр сарын 18 – НҮБ-ын Аюулгүйн зөвлөлийн 687 дугаар тогтоолын дагуу Иракын засаг захиргаа химийн зэвсгийнхээ заримыг НҮБ-д тайлагнав. Гэвч бактерологийн ямар нэгэн зэвсэггүй гэдгээ мэдэгджээ. * Дөрөвдүгээр сарын 22 – Коста-Рика, Панам улсад 7.7 магнитудын хүчтэй газар хөдөлсний улмаас 47-87 хүн амиа алдан, 759 хүн бэртэж гэмтжээ. * Дөрөвдүгээр сарын 23 – Исландын парламентын сонгуульд гавьтай амжилт үзүүлээгүй тул тус улс Ерөнхий сайд Стрейнгримур Херманнссон үүрэгт ажлаасаа өөрийн хүсэлтээр чөлөөлөгдөв. Түүний орыг Давид Оддссон залгасан билээ. * Дөрөвдүгээр сарын 26 – Финландын Ерөнхий сайдаар 36 настай Эско Ахо томилогдов. Тэрээр тус улсын түүхэнд хамгийн залуудаа энэ суудалд суусан хүн болжээ. * Дөрөвдүгээр сарын 29 – Бангладеш улсад хар салхи болж 138 мянган хүн амиа алджээ. ** Гүржийн Рача хотод 7.0 магнитудын хүчтэй газар хөдөлж 270 хүн амиа алдан, 100 мянга орчим хүн орон гэргүй болжээ. * Дөрөвдүгээр сарын 29-30 – Лесото улсад цусгүй төрийн эргэлт болж цэргийн дарангуйлагч Жастин Лехеньяг түлхэн унагав. Хоёр хоногийн дараа Фисона Рамаена засгийн эрхэнд гарчээ. === Тавдугаар сар === * Тавдугаар сарын 12 – Балба улсад 1959 оноос хойш анх удаагаа олон намын оролцоотой сонгууль зохион байгуулав. * Тавдугаар сарын 15 – Францын Ерөнхий сайдаар Эдит Крессон томилогдов. Ингэснээр тус улсын түүхэнд энэ суудалд суусан анхны эмэгтэй болжээ. * Тавдугаарс арын 16 – АНУ-ын Конгресст ИБУИНВУ-ын Хатан хаан II Элизабет үг хэлэв. Энэ нь Британийн түүхэнд тэмдэглэгдэх үйл явдал байсан юм. * Тавдугаар сарын 18 – Сомали улсаас Сомалиланд салан тусгаарлаж, тусгаар улс болсноо зарлав. Гэвч олон улсын хамтын нийгэмлэг хүлээн зөвшөөрөөгүй юм. * Тавдугаар сарын 19 – Югославын задрал: Хорватад Югославаас салан тусгаарлах эсэх асуудлаар бүх нийтийн санал асуулга болж, олонхын саналаар хүлээн зөвшөөрчээ. * Тавдугаар сарын 21 - Энэтхэгийн Шриперумбудур хотод улс төрийн уулзалтын үеэр амиа золиослогч этгээд бөмбөг дэлбэлж Ерөнхий сайд асан Ражив Ганди болон өөр бусад 14 хүн амиа алджээ. * Тавдугаар сарын 22 – Өмнөд Солонгосын Ерөнхий сайдын үүргийг түр орлон гүйцэтгэгч Ро Жай Бонг оюутны үймээний дараа үүрэгт ажлаасаа огцров. Түүний үүргийг Чун Вок Шик орлон гүйцэтгэхээр болсон юм. * Тавдугаар сарын 23 – Австрийн Вьена хотод Европын цом/Аваргуудын лигийн шигшээ тоглолт болов. Шигшээ тоглолтод Италийн АЦ Милан клуб Португалийн Бенфикаг 1-0 харьцаагаар хожин ялалт байгуулжээ. * Тавдугаар сарын 25 – Суринамын парламентын сонгуульд цэргийн дэмжлэгтэй Ардчилал ба Хөглийн шинэ фронт нам ялалт байгуулав. * Тавдугаар сарын 26 – Тайландын Бангкок хотын ойролцоо “Лауда Эйр” компанийн Боинг 767 онгоц осолдож, онгоцонд байсан 223 хүн бүгд амиа алджээ. * Тавдугаар сарын 27-Зургаадугаар сарын 9 - Талбайн теннисний Францын нээлттэй тэмцээний эрэгтэйчүүдийн ангилалд Америкийн теннисч Жим Курьер, эмэгтэйчүүдийн ангилалд Югославын теннисч Моника Селес нар түрүүллээ. * Тавдугаар сарын 28 – Этиопын иргэний дайн: Этиопын Ардын хувьсгалт ардчилсан хүчин нийслэл Аддис-Абаба хотыг эзлэв. * Тавдугаар сарын 29 - Европын хөлбөмбөгийн Европын цом/Аваргуудын лигийн шигшээ тоглолтод Югославын Цревена Звезда клуб Францын Марсель клубтэй учраа таарсан ч үндсэн цагт гоол орсонгүй. Торгуулийн цохилтоор аваргын хувь заяаг шийдэхэд Цревена Звезда клуб түрүүлсэн юм. === Зургаадугаар сар === * Зургаадугаар сарын 3 – Японы Үнзен галт уул дэлбэрч, хорт утааны улмаас 46 хүн амиа алджээ. * Зургаадугаар сарын 4 – Албани даяар өрнөсөн ажил хаялтын улмаас Ерөнхий сайд Фатос Нано огцров. Удалгүй түүнийг илли Буфи орлосон юм. ** Наран үүссэн томоохон дэлбэрэлтийн улмаас АНУ-ын Пенсильвани мужийн өмнөд хэсэгт ер бусын туйлын туяа үзэгджээ. * Зургаадугаар сарын 5 – Алжирын Ерөнхийлөгч Чадли Бенджедид онц байдал зарлав. Ерөнхий сайд Моулоуд Хамрушег огцруулж, оронд нь Сид Ахмед Гозалиг тохоон томилжээ. * Зургаадугаар сарын 7 – [[Персийн булангийн дайн]]-д оролцсон 8800 цэргийн алба хаагч АНУ-д ирэв Тэднийг ирснийг тохиолдуулан нийслэл Вашингтон хотноо сүрт жагсаал зохион байгуулжээ. Уг жагсаалыг 200 мянган хүн үзэж сонирхсон гэдэг. * Зургаадугаар сарын 9 – Свазиланд (одоогийн Эсватини) улсын Эмасвати нүүрсний уурхай нурж 26 уурхайчин 65 метрийн гүнд гацав. Аврах ажиллагаа 30 цаг үргэлжилж бүгдийг нь эсэн мэнд аварч чаджээ. * Зургаадугаар сарын 12 – ЗСБНХОУ-ын Ерөнхийлөгчөөр Борис Ельцин сонгогджээ. ** Албанийн Хөдөлмөрчдийн нам татан буугдаж, үндэс суурин дээр нь Социалист нам байгуулагдав. ** Хойд Америкийн Үндэсний сагсан бөмбөгийн холбооны шигшээ тоглолтод Чикаго Буллс баг Лос Анжелес Лейкэрс багийг 108:101 харьцаагаар хожив. Цуврал таван тоглолтод 5-1 харьцаагаар ялалт байгуулсан юм. Финалын үнэ цэнтэй тоглогчоор Чикаго Буллсын Майкл Жордан тодорсон юм. * Зургаадугаар сарын 15 – Филиппин улсад Пинатубо галт уул дэлбэрэв. XX зуунд хуурай газар дэлбэрсэн хамгийн том дэлбэрэлт гэж бүртгэгдсэн уг гамшгийн улмаас 800 орчим хүн амиа алджээ. Дэлбэрэлтийн улмаас дэлхийн дундаж температур 0.4 цельсээр буурчээ. ** Энэтхэгийн парламентын сонгууль өндөрлөв. Сонгуульд Үндэсний конгресс нам ялалт байгуулсан ч дангаар засаг бүрдүүлэх боломжтой болсонгүй. * Зургаадугаар сарын 17 – Өмнөд Африкийн парламент Хүн амын бүртгэлийн тухай хуулийг хүчингүй болгов. Ингэснээр тус улсад төрсөн бүх иргэнийг төрөхөд нь арьс өнгөөр ялгаварладаг байдал устсан юм. * Зургаадугаар сарын 20 – Нэгдсэн Герман улс нийслэлээ Бонн хотоос Берлинд шилжүүлжээ. * Зургаадугаар сарын 23-28 – НҮБ-ын шалгалтын багууд Иракын тээврийн хэрэгслийн тоног төхөөрөмжийг шалгах зорилгоор саатуулахыг оролдов. Үүнийг эсэргүүцсэн Иракын нисэх хүчин агаарт анхааруулах буудлага үйлджээ. * Зургаадугаар сарын 24-Долоодугаар сарын 7 - Талбайн теннисний Уимблдоны нээлттэй тэмцээний эрэгтэйчүүдийн ангилалд Германы теннисч Михаэл Стик, эмэгтэйчүүдийн ангилалд Германы теннисч Штеффи Граф нар түрүүллээ. * Зургаадугаар сарын 25 – Югославын задрал: Хорват, Словени улсууд Югославаас тусгаар тогтносноо зарлав. * Зургаадугаар сарын 28 – ЗХУ задарснаар Эдийн засгийн харилцан туслалцах нийгэмлэг татан буугджээ. === Долоодугаар сар === * Долоодугаар сарын 1 – Чехословакын нийслэл Варшав хотноо Варшавын гэрээг татан буулгав. ** АНУ-ын Вашингтон хот, Питтсбург, Лос-Анжелес, Сан Франциско хотуудад телефон утасны сүлжээнд алдаа гарсны улмаас сүлжээ тасалдав. Нийтдээ 12 сая орчим хүн хэдэн цагийн турш холбоогүй болсон байна. ** Финланд улсад дэлхийд анх удаа хөдөлгөөнт утасны сүлжээгээр дуудлага хийв. * Долоодугаар сарын 4 – Колумб улсад шинэ Үндсэн хуулийг батлав. * Долоодугаар сарын 7 – Югославын задрал: Брионигийн хэлэлцээрээр Словенид арван өдрийн дайн эцэслэв. * Долоодугаар сарын 9 – Олон улсын олимпын хороо Өмнөд Африкийг олимпод орох эрхийг сэргээв. * Долоодугаар сарын 10 – ЗСБНХОУ-ын Ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон Борис Ельцин тангараг өргөв. ** АНУ-ын Ерөнхийлөгч Жорж Х.У.Буш Өмнөд Африкт тавьсан бүх хоригыг бүрэн цуцалжээ. * Долоодугаар сарын 11 – Дэлхийн бөмбөрцгийн хойд хагаст нарны бүтэн хиртэлт тохиов. Нарын хиртэлт Хавай муж болон Мексик, Колумб, Бразилд голцуу үзэгджээ. ** Нигерийн агаарын тээврийн 2120 дугаар нислэг Саудын Арабын Жидда хотоос хөөрсний дараа галд автаж осолдов. Ослын улмаас 261 хүн бүгд амиа алджээ. * Долоодугаар сарын 12 - Ардын хувьсгалын 70 жилийн ой Үндэсний их баяр наадмын хүчит бөхийн барилдаанд улс аймгийн алдар цолтой 512 бөх идэрийн жавхаа, үнэн хүчийг үзэн барилдсанаас Увс аймгийн Наранбулаг сумын харьяат улсын заан Одвогийн Баянмөнх түрүүлж, Баянхонгор аймгийн Баян-Овоо сумын харьяат улсын заан Пунцагийн Сүхбат үзүүрлэжээ. * Долоодугаар сарын 16 – ЗХУ-ын Ерөнхийлөгч асан Михаиль Горбачёв “Их Долоо”-гийн удирдагчдаас тусламж хүсэхээр Лондон хотноо ирэв. * Долоодугаар сарын 18 – Мавритани болон Сенегалын Засгийн газрууд 1989 оны дөрөвдүгээр сараас хойш үргэлжилсэн хилийн маргааныг эцэс болгов. * Долоодугаар сарын 22 – АНУ-ын мэргэжлийн боксчин Майк Тайсоныг Индиана мужийн Индианаполис хотод “Хар Америкийн мисс” тэмцээний оролцогч Дезири Вашингтоныг хүчиндсэн хэргээр баривчлан, яллав. * Долоодугаар сарын 24 – Энэтхэгийн Сангийн сайд Манмохан Сингх эдийн засгийг өргөөн хүрээнд чөлөөлсөн шинэчлэлийн аж үйлдвэрийн бодлогоо зарлав. * Долоодугаар сарын 25 – Британийн одон орончид нарны аймгаас гадна гараг илрүүлснээ зарлажээ. * Долоодугаар сарын 29 – АНУ-ын Нью-Йорк хотын тойргийн шүүх “Кредит банк”, “Коммерс Интернэшнл”-ийг түүхэн дэх хамгийн том санхүүгийн луйвар хийсэн хэрэгт буруутган, хадгаламж эзэмшэгчдээс таван тэрбум ам.доллар залилсан гэж дүгнэжээ. * Долоодугаар сарын 31 – АНУ-ын Ерөнхийлөгч Жорж Херберт У.Буш, ЗХУ-ын удирдагч асан Горбачёв нар Стратегийн зэвсэглэлийг бууруулах нэгдүгээр гэрээнд гарын үсэг зурав. ** Дуут хувьсгал: Зөвлөлтийн дотоодын цагдан сэргийлэхийн анги нэгтгэлүүд Литвийн хилийн постуудад ажиллагаа явуулсны улмаас Медининкайд постод Литвийн гаалийн долоон албан хаагч амиа алдав. === Наймдугаар сар === * Наймдугаар сарын 4 – Өмнөд Африкийн эрэг орчимд Грекийн аяллын “МТS Oceanos” хөлөг живэв. Хөлгийн багийн 571 хүнийг аврахаар Өмнөд Африкийн нисэх хүчин ажиллагаа явуулж бүгдийг нь эсэн мэнд аварчээ. * Наймдугаар сарын 6 – Нэрт эрдэмтэн Тим Бернерс-Ли alt.hypertext өргөтгөл дээр дэлхийг хэрсэн интернэт төсөл болон программ хангамжаа дэлгэв. Үүний дүнд анхны цахим хуудас болох “info.cern.ch” ашиглалтад оржээ. * Наймдугаар сарын 7 – Ираны Ерөнхий сайд асан Шапур Бахтиар Парисын захын Суренес дүүрэгт бусдын гарт алагдав. * Наймдугаар сарын 8 – Тухайн цаг үеийнхээ дэлхийн хамгийн өндөр байгууламж болох Варшавын радио станц нурав. * Наймдугаар сарын 17 – Пруссийн хаан Их Фредерикийн шарилыг Потсдам хотноо дахин оршоожээ. * Наймдугаар сарын 19 – ЗХУ-ын төрийн эргэлт: ЗХУ-ын удирдагч Михаиль Горбачёвыг гэрийн хорионд оруулав. Тус улсын даргын орлогч Геннадий Янаев өөр бусад долоон хүний удирдсан төрийн эргэлт 72 цагийн дотор нуран унаж, Засгийн газрын ордны гадаа 100 мянга орчим хүн эсэргүүцлийн жагсаал өрнүүллээ. Горбачёв хар тэнгисээс гурав хоногийн дараа эргэж ирээд төрийн эргэлтийг оройлон манлайлсан этгээдүүдийг баривчилжээ. * Наймдугаар сарын 20 – Дуут хувьсгал: Эстони улс ЗХУ-аас тусгаар тогтнолоо зарлав. Маргааш нь Латви улс ч мөн тусгаар тогтнолоо зарласан юм. * Наймдугаар сарын 22 – Дуут хувьсгал: Балтын орнуудын тусгаар тогтнолыг Исланд улс хүлээн зөвшөөрөв. * Наймдугаар сарын 23 – ЗХУ-ын задрал: Орос улс цагаан-хөх-улаан өнгийн гурван өнгийн далбааг Төрийн далбаа болгон сэргээв. * Наймдугаар сарын 24 – ЗХУ задрал: Украин улс ЗХУ-аас тусгаар тогтнолоо зарлав. Маргааш нь Беларусь улс ч мөн тусгаар улс болсноо зарлажээ. * Наймдугаар сарын 25 – Югославын задрал: Сербийн зэвсэгт хүчин Хорватын Вуковар хотруу довтлов. ** Дэлхийн авто уралдааны ноён оргил “Формула 1”-ийн ээлжит улирлын Бельгийн гран прид домогт нисгэгч Михайл Шумахер анхны гараандаа оролцов. * Наймдугаар сарын 26-Есдүгээр сарын 8 - Талбайн теннисний Америкийн нээлттэй тэмцээний эрэгтэйчүүдийн ангилалд Шведийн теннисч Стефан Эдберг, эмэгтэйчүүдийн ангилалд Югославын теннисч Моника Селес нар түрүүлэв. * Наймдугаар сарын 29 – Ливаны генерал Мишель Аун Францын хөлөг онгоцоор эх орноосоо дүрвэв. * Наймдугаар сарын 30 – ЗХУ-ын задрал: Молдав улс ЗХУ-аас тусгаар тогтнолоо зарлав. Маргааш нь Азербайжан ч мөн тусгаар улс болсноо зарлажээ. * Наймдугаар сарын 31 – ЗХУ-ын задрал: Киргизстан, Узбекистан улс тусгаар тогтнолоо зарлав. Тажикистан улс дараа сарынх нь 9-ний өдөр мөн тусгаар улс болсноо зарлажээ. === Есдүгээр сар === * Есдүгээр сарын 4 – Зөвлөлт засгийн үед Свердловск гэж нэрлэж байсан хотын нэрийг Екатеринбург болгон өөрчлөв. Хоёр хоногийн дараа Ленинграп хотын нэрийг Санкт-Петербург болгожээ. * Есдүгээр сарын 5 – ЗХУ-ын задрал: ЗХУ-ын Ардын их хурал татан буугдав. ЗХУ-ын Дээд зөвлөл, ЗХУ-ын Төрийн зөвлөл ч мөн татан буугджээ. * Есдүгээр сарын 8 – Югославын задрал: Македон улс тусгаар тогтнолоо зарлав. * Есдүгээр сарын 11 – ЗХУ Куба улсад үзүүлж буй батлан хамгаалах болон эдийн засгийн тусламжаа зогсоох төлөвлөгөөгөө зарлав. * Есдүгээр сарын 15 – Шведийн парламентын сонгуульд Социал демократууд 60 жилийн хамгийн муу үзүүлэлтээ үзүүлэв. Улмаар Ерөнхий сайд Ингвар Карлссон огцорчээ. * Есдүгээр сарын 17 – Умард болон Өмнөд Солонгос, Эстони, Латви, Литва, Маршаллын арлууд, Микронезийн холбооны улс НҮБ-д гишүүнээр элсэв. * Есдүгээр сарын 19 – Альпийн нуруунаас “Мөсөн хүн Өтзи” олдвор олджээ. * Есдүгээр сарын 21 – ЗХУ-ын задрал: Армени улс ЗХУ-аас тусгаар тогтнолоо зарлав. Сарын дараа Туркменистан улс, оны эцэст Казахстан улс ч мөн тусгаар тогтнолоо зарласан юм. * Есдүгээр сарын 21-30 – Олон улсын цөмийн энергийн агентлагийн шинжээчид Ирак улс нууц цөмийн зэвсгийн хөтөлбөртэй байж болох баримт илрүүлэв. Ирак улс үүнийг эс хүлээн зөвшөөрч, баримт бичиг явуулахаас татгалзжээ. НҮБ-ын Аюулгүйн зөвлөл Ирак улсад албадан хэрэгжүүлэх арга хэмжээ явуулна гэж заналхийлэв. * Есдүгээр сарын 25 – Сальвадорын иргэний дайн: Фарабундо Мартигийн тэргүүлдэг Үндэсний чөлөөлөх фронтын төлөөлөгчид Ерөнхийлөгч Альфредо Кристианитай тохиролцоонд хүрч, иргэний дайныг эцэслэх үндэс суурийг тавив. * Есдүгээр сарын 27 – АНУ-ын Ерөнхийлөгч Жорж Х.У.Буш ойрын зайн тусгалтай цөмийн зэвсгийг бууруулахаа зарлав. Мөн ЗХУ ч мөн үүнтэй даил арга хэмжээг 10-р сарын 5-нд авах болно. === Аравдугаар сар === * Аравдугаар сарын 1 – Югославын задрал: Югославын Ардын арми Дубровник хотыг бүслэв. Уг бүслэлт 1992 оны тавдугаар сарын 31 хүртэл үргэлжилсэн юм. * Аравдугаар сарын 4 – Шведийн Ерөнхий сайдаар Карл Блидт томилогджээ. * Аравдугаар сарын 6 – ЗХУ-ын удирдагч Михаиль Горбачёв Баби Ярын халдлагын 50 жилийн ойд зориулсан мэдэгдэлдээ ЗХУ даяар явуулсан еврейчүүдийн эсрэг үзлийг буруушаажээ. * Аравдугаар сарын 7 – Югославын задрал: Югославын Нисэх хүчин Хорватын Ерөнхийлөгч Франьо Туджманын албан газрыг бөмбөгдөж, Хорватын парламент маргааш нь Югославтай үлдсэн бүх харилцаагаа тасалжээ. * Аравдугаар сарын 11 – ЗХУ-ын КГБ солигдох процесс эхлэв. ** НҮБ-ын Аюулгүйн зөвлөл 715 дугаар тогтоолыг батлав. Уг тогтоолоор тусгай комиссоос томилсон шинжээчид болон албаны бусад хүмүүсийг ямар нэгэн болзолгүйгээр хүлээн авахыг шаардсан юм. Үүнийг Иракын засаг захиргаа хууль бус гэж үзэн татгалзав. * Аравдугаар сарын 12 - Шинээр байгуулагдсан Киргизийн анхны Ерөнхийлөгчөөр Аскар Акаев сонгогджээ. * Аравдугаар сарын 13 – Болгарын парламентын сонгуульд Ардчилсан хүчний холбоо ялалт байгууллаа. Ингэснээр Зүүн Европт коммунист засаг үлдээгүй юм. * Аравдугаар сарын 15 – АНУ-ын Дээд шүүхийн шүүгчээр Кларенс Томасыг батлав. ** Балтийн орнуудын удирдагчид болох Эстонийн Арнольд Руутел, Латвийн Анатолий Горбуновс, Литвийн Витаутас Ландсбергис нар Европын аюулгүй байдал хамтын ажиллагааны байгууллагын эцсийн гэрээнд гарын үсэг зуржээ. * Аравдугаар сарын 16 – АНУ-ын Техас мужийн Киллин хотын “Люби” ресторан хооллож байсан энгийн иргэд рүү Жорж Хеннард гэгч гал нээн 23 хүн амиа алджээ. * Аравдугаар сарын 18 – ЗХУ Израиль улстай 1967 оноос хойш тасарсан дипломат харилцаагаа сэргээв. * Аравдугаар сарын 20 – Энэтхэгийн Уттаркаши хотод 6.8 баллын хүчтэй газар хөдөлж, дорж хаяж 768 ххүн амиа алдан, мянга, мянган барилга байгуулмж сүйджээ. * Аравдугаар сарын 23 – Парис хотод Вьетнамын дэмжлэгтэй Камбожийн Засгийн газар иргэний дайныг зогсоох гэрээнд гарын үсэг зурав. Энэхүү хэлэлцээрээр Вьетнам-Камбожийн дайн дуусгавар болж Камбож улсад НҮБ-ийн Шилжилтийн засаг захиргаа байгуулагдах болсон юм. * Аравдугаар сарын 27 – Польш улсад 1928 оноос хойш анх удаагаа парламентын чөлөөт сонгууль болов. * Аравдугаар сарын 29 – АНУ-ын Сансар судлалын агентлагийн хөөргөсөн Галилео хөлөг 951 Гаспра солирт хүрчээ. Ингэснээр солирын солбицолд хүрсэн дэлхийн анхны хөлөг болжээ. === Арваннэгдүгээр сар === * Арваннэгдүгээр сарын 1 – Констинополийн Үнэн алдартны сүмийн тэргүүн хамбаар I Бартоломей тодорлоо. * Арванэгдүгээр сарын 4-5 – Африкийн Үндэсний конгресс нам Засгийн газарт өөрийн төлөөлөлтэй байх, нэмэгдсэн өртгийн албан татварыг устгахыг шаардан ажил хаялт зохион байгуулав. * Арваннэгдүгээр сарын 5 – Филиппин улсад Тельма нэрт халуун орны шуурганы улмаас 4900 орчим хүн амь насаа алджээ. ** БНХАУ, Вьетнам улсууд 1979 оны дайны дараа тасраад байсан дипломат харилцаагаа сэргээв. * Арваннэгдүгээр сарын 6 – ЗХУ-ын Коммунист нам болон түүний аппаратыг Оросын газар нутагт хориглов. * Арваннэгдүгээр сарын 14 – Камбожийн хунтайж Нородом Сианук 13 жил цөллөгт байсны дараа Пномпень хотноо хүрэлцэн ирлээ. * Арваннэгдүгээр сарын 18 – Югославын задрал: Югославын Ардын арми Сербийн хагас цэрэгжсэн бүлэглэлтэй 87 хоног тулалдсаны эцэст Вуковар хотыг эзлэв. Югославын эрх баригчид Хорватын 260 гаруй олзны цэргийг хөнөөсөн байна. * Арваннэгдүгээр сарын 21 – НҮБ-ын Аюулгүйн зөвлөл НҮБ-ын Ерөнхий нарийн бичгийн даргад Египетийн Ерөнхий сайдын орлогч Бутрос Бутрос-Галиг нэр дэвшүүллээ. * Арваннэгдүгээр сарын 23 – Их Британийн Коммунист намыг татан буулгаж, суурин дээр нь Ардчилсан зүүний үзлийн бодлогын мэтгэлцээний төвийг байгуулав. * Арваннэгдүгээр сарын 24 – Британийн алдарт “Queen” хамтлагийн гочлол дуучин Фредди Меркюри ДОХ-ын шалтгаант уушгины хатгалгааны улмаас нас барав. Яг энэ өдөр нь Америкийн “Kiss” хамтлагийн бөмбөрчин Эрик Карр зүрхний хорт хавдраар нас барлаа. * Арваннэгдүгээр сарын 26 – Азербайжаны Үндэсний ассамблейн ээлжит хуралдаанаар Уулын Карабахын өөртөө засах аймгийн автономит статусыг цуцалж, хэд, хэдэн хотыг Азербайжан нэршлээр нэрлэв. ** Попын хаан Майкл Жексон алдарт “Dangerous” цомог худалдаанд гарав. Худалдаанд гарсан эхний долоо хоногт таван сая хувь борлогджээ. * Арваннэгдүгээр сарын 27 – Югославын задрал: НҮБ-ын Аюулгүйн зөвлөл Югославт энхийг сахиулах ажиллагаа явуулах тогтоолыг санал нэгтэй баталжээ. === Арванхоёрдугаар сар === * Арванхоёрдугаар сарын 1 – ЗХУ-ын задрал: Украин улсад ард нийтийн санал асуулгаар ЗХУ-аас тусгаар тогтнохыг олонхийн саналаар дэмжжээ. * Арванхоёрдугаар сарын 4 – Ливанд долоон жил орчим барьцаалагдсан Америкийн сэтгүүлч Терри А.Андерсон барьцаанаас суллагдав. Тэрээр Ливаны барьцаанд хамгийн удаан байсан Америк хүн юм. ** Калифорнид цуврал галдан шатаалт үйлдсэн Жон Леонард Орр гэгчийг баривчилжээ. * Арванхоёрдугаар сарын 8 – ЗХУ-ын задрал: Белорусийн Беловежийн байгалийн цогцолборт газарт Орос, Беларусь, Украины удирдагчид ЗХУ-ыг албан ёсоор дуусгавар болгож, түүний оронд Тусгаар улсуудын хамтын нөхөрлөл байгуулах тухай гэрээнд гарын үсэг зуржээ. * Арванхоёрдугаар сарын 11 – Югославын задрал: Хорватын зэвсэгт хүчин Паулин Двор тосгонд 18 серб, нэг унгар хүнийг хөнөөжээ. * Арванхоёрдугаар сарын 12 – Нигерийн Засгийн газар нийслэлээ Абужа руу нүүлгэв. ** Укрианы засаг захиргаа ижил хүйстнийг гэмт хэрэгт тооцохгүй байхаар тогтов. * Арванхоёрдугаар сарын 15 – Египетийн “Салем Экспресс” гатлага онгоц Улаан тэнгист живж, 450 орчим хүн амиа алджээ. * Арванхоёрдугаар сарын 16 – НҮБ-ын Ерөнхий ассамблей 1975 онд батлагдсан еврейчүүдийг үзэн ядах үзэл нь арьс өнгөөр ялгаварлан гадуурхах үзлийн нэг хэлбэр гэж үзсэн өмнөх тогтоолыг хүчингүй болгожээ. Ингэснээр сионизм гэх ойлголт бие даасан нэг үзэл болсон билээ. * Арванхоёрдугаар сарын 19 – Автсралийн Хөдөлмөрийн намын даргаар Пол Китинг сонгогдож, Ерөнхий сайд болов. Тэрээр маргааш нь тангараг өргөжээ. ** Норвеги улсад Скарнсунд гүүр нээлтээ хийв. Нийт 530 метр урттай энэ гүүр дэлхийн хамгийн урт тростой гүүр болсон юм. Барилгын ажил хоёр жил үргэлжилжээ. * Арванхоёрдугаар сарын 22 – Зэвсэгт хүчний бүлэглэлүүд Гүржид цэргийн эргэлт хийв. * Арванхоёрдугаар сарын 24 – ЗХУ-ын задрал: ЗСНБХОУ-ын Ерөнхийлөгч Борис Ельцин НҮБ-ын ЕНБД-д захидал илгээж, задарч буй ЗХУ-ын залгамжлагч ОХУ болно гэж мэдэгдэв. * Арванхоёрдугаар сарын 25 – ЗХУ-ын задрал: Михаиль Горбачёв 69 жилийн түүхтэй ЗХУ-ын задралыг гэрчилж, Ерөнхийлөгчийн албан тушаалаасаа огцорчээ. ** ЗХУ албан ёсоор Оросын холбооны улс болов. * Арванхоёрдугаар сарын 26 – ЗХУ-ын задрал: ЗХУ-ын Дээд зөвлөл сүүлчийн удаа хуралдаж ЗХУ-ыг татан буугдсаныг албан ёсоор зарлав. Ингэснээр “Хүйтэн дайн” эцэслэжээ. * Арванхоёрдугаар сарын 31 – ЗХУ-ын үлдсэн бүх төрийн байгууллагууд үйл ажиллагаагаа зогсоолоо. Улмаар Кремлийн орой дээр мандсан Улаан өнгийн далбааг халж, цагаан-хөх-улаан өнгө бүхий далбайг албан ёсоор мандуулжээ. == Нобелийн шагналтнууд == Норвегийн эзэн хааны ивээлт Нобелийн шагнал гардуулах хороо хуралдаж шинжлэх ухаан, нийгмийн дараах зүтгэлтнүүдэд Нобелийн шагнал гардуулахаар болов. Химийн салбарын Нобелийн шагналыг “Өндөр нарийвчлалтай цөмийн соронзон резонансын спектроскопийн арга зүйг хөгжүүлэхэд оруулсан хувь нэмрийн төлөө” Швейцарын химич Ричард Р.Эрнстэд олгохоор болжээ. Физикийн салбарын Нобелийн шагналыг “Шингэн талстууд болон полимерүүдэд нарийн төвөгтэй матерын хэлбэрүүдийг ерөнхийлж болохыг судалсных нь төлөө” Францын физикч Пьер-Жиллес де Женнд олгохоор болжээ. Анагаах ухааны салбарын Нобелийн шагналыг “Эсийн йоны сувгуудын үйл ажиллагааг судласных нь төлөө” Германы эрдэмтэн Эрвин Нехер, Берт Сакманн нарт гардуулжээ. Утга зохиолын салбарын Нобелийн шагналыг “Туульсын зохиолоороо хүн төрөлхтий утга зохиолд үнэлж барашгүй хувь нэмэр оруулсных нь төлөө” Өмнөд Африкийн зохиолч, тэмцэгч Надин Гордимерт олгожээ. Эдийн засгийн шинжлэх ухааны Нобелийн дурсгалын шагналыг “эдийн засгийн институцийн бүтэц, үйл ажиллагаанд гүйлгээний зардал болон өмчийн эрхийн ач холбогдлыг нээж, тодруулсных нь төлөө” Их Британийн эдийн засагч Роналд Коузд олгожээ. Нобелийн Энхтайвны шагналыг Бирмийн хүний эрхийн төлөө тэмцэгч, сөрөг хүчний тэргүүн Аун Сан Су Чид олгожээ. Хими – '''Ричард Роберт Эрнст''' Фикик – '''Пьер-Жиллес де Женн''' Анагаах ухаан – '''Эрвин Нехер''', '''Берт Сакманн''' Утга зохиол – '''Надин Гордимер''' Эдийн засаг - '''Роналд Коуз''' Энхтайван – '''Аун Сан Су Чи''' [[Ангилал:1991 он]] [[Ангилал:Он (20-р зуун)|#]] teu1552lszxvpj7rj4vpb8b7j95dku9 851814 851813 2026-03-29T14:12:09Z Avirmed Batsaikhan 53733 851814 wikitext text/x-wiki {{Аргын жил дараалал|1991|1990-ээд он|XX зуун}} '''1991''' (MCMXCI) Аргын тооллоор нэгэн мянга есөн зуун ерэн нэгэн он. Билгийн тооллоор 1991 оны төмөр хонь жил. Григорын тооллоор энэ жил мягмар гарагт эхэлжээ. Энэ жил бол хоёр дахь мянганы 991 дэх жил, XX зууны 91 дэх он, 1990-ээд он гэж тоолбол хоёр дахь жил юм. Дэлхий даяар 1947 оноос эхэлсэн үзэл суртлын [[Хүйтэн дайн|"хүйтэн дайн"-ы]] сүүлийн жил нь энэ жил байлаа. ЗХУ задран бутарч үндэс суурин дээр нь 15 тусгаар улс бүрэлдэн тогтож дэлхийн улс төрийн газрын зурагт ихээхэн өөрчлөлт орсон болно. Тусгаар тогтносон дээрх улсууд бүгд нийлж [[Тусгаар Улсуудын Хамтын Нөхөрлөл|Тусгаар улсуудын хамтын нөхөрлөлийн]] гишүүн болсон юм. Энэ оныхоо 7-р сард нь Энэтхэг улс үе улирсан автократ шинжтэй бурангуй тогтолцооноосоо салж, эдийн засгаа өргөн хүрээнд чөлөөллөө. Хэдийгээр энэ нь Энэтхэгийн ДНБ-г богино хугацаандаа нэмэгдүүлсэн ч дараагийн 20 жилд нь орлогын тэгш бус байдлыг нэмэгдүүлсэн юм. НҮБ-ын эрх бүхий 34 үндэстний эвсэл Кувейтийг булаан эзэлсэн Иракын эсрэг дайн зарлав. [[Персийн булангийн дайн]] гэж нэрлэгдсэн энэ үйл явдал Ойрх Дорнодын бүс нутагт АНУ-ын зэвсэгт хүчний байнгын оролцооны эхийг тавьсан юм. Европ тивд Серби болон Югославын хооронд бараг 10 жил үргэлжилсэн Югославын дайн энэ жилд дэгдлээ. Өмнөд Африкт арьс өнгөөр ялгаварлах апартейд дэглэм устаж, иргэний эрхийн төлөө тэмцэгч [[Нелсон Мандела]] шоронгоос суллагдсаны дараах энэ жил хүн амыг арьс өнгөөр ялгаварлах байдал бүрнээ арилж, 1950 оны Хүн амын бүртгэлийн тухай хуулийг хүчингүй болсонд тооцлоо. Өмнөх онуудад CERN-ийн лабораторид эхлэлээ тавьсан дэлхийг хэрсэн интернэт сүлжээ бусад судалгааны байгууллагуудад түгэн тархаж, наймдугаар сард нь олон нийтэд нээлттэй болж дэлхийн түүхэнд анхны цахим хуудас болох “info.cern.ch” ашиглалтад орсон юм. Энэ үйл явдал мэдээллийн технологийн эх үндсийг тавиад зогсохгүй даяаршлыг хурдасгаж, хавтгай дэлхий гэх ойлголтыг бий болгосон билээ. Поп соёлын хувьд ч ярих юмтай жил байлаа. Альтернатив рок урсгалыг шинэ шатанд гаргасан гранж рокын анхны төлөөлөгчид байгуулагдаж эхлэв. Энэ урсгалын сод төлөөлөл болох Нирвана хамтлаг энэ оныхоо есдүгээр сард “Nevermind” цомгоо худалдаанд гаргав. Хип хоп урлагч урьд хожид байгаагүй өндөр амжилт тогтоолоо. Түүнчлэн электрон хөгжмийн урсгал хүчээ авч дуу хөгжмийн салбарт шинэ тренд тогтоов. Энэ урсгал зөвхөн шинэчлэл байгаад зогсохгүй уламжлалт хөгжимтэй ч сүлэлдэн залуусын анхаарлыг татах болсон юм. == Онцлох үйл явдал == === Нэгдүгээр сар === * Нэгдүгээр сарын 1 - Чехословак улс төвлөрсөн төлөвлөгөөт эдийн засгийн тогтолцоог халсан [[Зүүн Европ|Зүүн Европын]] хоёр дахь улс болжээ. * Нэгдүгээр сарын 5 - Гүржийн зэвсэгт хүчин Өмнөд Осетийн [[Цхинвали]] хотод довтолж, 1991-1992 оны Өмнөд Осетийн дайн дэгджээ. * Нэгдүгээр сарын 7 - [[Хаити]] улсад төрийн эргэлт хийхийг завдав. Экс дарангуйлагч Жеан Клод Дувальегийн удирдлаганд нэгдсэн хагас цэргийн зохион байгуулалттай бүлгэм төрийн эргэлт хийхийг санаархсан ч амжилтад хүрч чадсангүй. Төрийн эргэлтийг удирдсан Рожер Лафонтантыг долоодугаар сард нь ялласан юм. * Нэгдүгээр сарын 9 - [[Персийн булангийн дайн]]: АНУ-ын Төрийн нарийн бичгийн дарга [[Жеймс Бейкер]] Иракийн Гадаад хэргийн сайд [[Тарик Азиз|Тарик Азизтай]] уулзсан боловч Кувейтийн газар нутгаас Иракын цэргийг гаргах асуудал дээр тохиролцоонд хүрч чадсангүй. * Нэгдүгээр сарын 12 - [[Персийн булангийн дайн]]: [[АНУ-ын Конгресс|АНУ-ын Конгрессын]] хоёр танхим Кувейтийн газар нутгаас Иракын цэргийг гаргахын тулд цэргийн ажиллагаа явуулахыг зөвшөөрсөн тогтоолыг батлав. * Нэгдүгээр сарын 13 - Дуут хувьсгал: Литвийн тусгаар тогтнолын төлөөх ардчилсан жагсаалыг дарахын тулд Зөвлөлтийн цэргийн хүч [[Вильнюс|Вилньюс]] хотод нэвтрэв. Үүний уршгаар 14 энгийн иргэн амиа алдаж, 702 хүн шархаджээ. * Нэгдүгээр сарын 14-27 - Талбайн теннисний Австралийн нээлттэй тэмцээний эрэгтэйчүүдийн ангилалд Германы теннисч Борис Бекер, эмэгтэйчүүдийн ангилалд Югославын теннисч Моника Селес нар түрүүллээ. * Нэгдүгээр сарын 15 - [[Персийн булангийн дайн]]: НҮБ-ын тогтсон хугацаа дууссан тул “[[Цөлийн шуурга]]” ажиллагаа эхлэхэд бэлэн болов. * Нэгдүгээр сарын 16 - [[Персийн булангийн дайн]]: “Цөлийн шуурга” ажиллагаа эхэлж, агаарын анхны дайралтаа хийв. * Нэгдүгээр сарын 17 - [[Персийн булангийн дайн]]: Иракын зэвсэгт хүчин [[Израил]] улс руу довтолж, “Скад” пуужин харважээ. Улмаар энэ сарынхаа 19-нд Тель-Авивт 15 хүн, 22-нд нь Рамат Ган хотод 96 хүн шархдав. ** Норвегийн хаан ширээг V Харальд залгахаар болов. * Нэгдүгээр сарын 18 - Америкийн агаарын тээврийн “Eastern Airlines” компани 62 жил үйл ажиллагаа явуулсны эцэст дампуурлаа зарлалаа. * Нэгдүгээр сарын 22 - [[Персийн булангийн дайн]]: Британийн зэвсэгт хүчин Иракын нутагт зэвсэглэлээ байршуулж эхлэв. * Нэгдүгээр сарын 24 - Папуа Шинэ Гвиней улсын засгийн газар Бугенвилль арлын босогчидтой энхийн гэрээ байгуулав. Ингэснээр 1988 оноос хойш үргэлжилсэн зэвсэгт мөргөлдөөн эцэслэжээ. * Нэгдүгээр сарын 26 - [[Сомали]] улсын Ерөнхийлөгч Сиад Барре албан тушаалаасаа огцров. Улмаар тус улсад иргэний дайн дэгдэв. Гурав хоногийн дараа тус улсын Ерөнхийлөгчийн суудалд Али Махди Мухаммад суужээ. * Нэгдүгээр сарын 27 - АНУ-ын Үндэсний хөлбөмбөгийн лигийн шигшээ тоглолт болох Супер боулын тэмцээнд Нью-Йорк Жайнтс баг өрсөлдөгч Баффало Биллсийг 20:19 харьцаагаар хожиж, хоёр дахь удаагаа түрүүллээ. * Нэгдүгээр сарын 29 - Өмнөд Африкт Африкийн үндэсний конгресс намын дарга Нелсон Мандела болон Инката эрх чөлөөний намын дарга Мангосуту Бутелези нар найрамдлын гэрээнд гарын үсэг зурав. ** [[Персийн булангийн дайн]]: Хажигийн тулаан эхэлснээр тус дайны хүрээнд анхны томоохон хуурай замын тулаан дэгджээ. Энэ тулаан ердөө нэг хоног л үргэлжилсэн юм. === Хоёрдугаар сар === * Хоёрдугаар сарын 1 - Афганистанын зүүн хойд хэсгийн Хинду Куш мужид 6.4 магнитудын хүчтэй газар хөдөлж 848 хүн амиа алдан, 200 орчим хүн бэртэж гэмтжээ. * Хоёрдугаар сарын 6 - [[Саудын Араб|Саудын Арабы]]<nowiki/>н нисэх хүчний Бойнг КС-135Е онгоц хоёр хөдөлгүүрийн доголдлын улмаас ослын буулт хийв. Гэмтэл их байсан ч нисгэгчийн ур чадварын ачаар хөлгийн багийн дөрвөн хүн бүгд аврагдаж, хэсэг хугацааны дараа албаабүрэн хааж эхлэв. * Хоёрдугаар сарын 7 - [[Хаити]] улсад ардчилсан сонгуулиар сонгогдсон анхны Ерөнхийлөгч Жеан Бертран Аристид тангараг өргөв. Эдийн засгаа чөлөөлж, дарангуйллын тогтолцоог өөрчилнө гэх амлалтын дараа АНУ тус улсад тавиад байсан хоригоо аравдугаар сард нь цуцалсан билээ. ** Их Британийн Засгийн газар хуралдаж байхад Ирландын Түр армийнхан Даунинг гудамжид миномётоор дайрав. Золоор нэг ч хүний амь эрсэдсэнгүй. * Хоёрдугаар сарын 13 - Төмөр хонь жилийн сар шинийн баярт зориулсан хүчит бөхийн барилдаанд 256 бөх барилдсанаас Хэнтий аймгийн Өмнөдэлгэр сумын харьяат, улсын дархан аварга [[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ]] түрүүлж, Өвөрхангай аймгийн Баян-Өндөр сумын харьяат, улсын арслан [[Бандийн Ганбаатар]] үзүүрлэжээ. ** Лазераар тоноглогдсон “ухаалаг тэсрэх бөмбөг” Багдадын газар доорх нуувчинд дэлбэрч олон зуун хүн амиа алдав. АНУ-ын Цэргийн тагнуулын алба үүнийг цэргийн байгууламж гэж мэдэгдсэн бол Иракын засаг захиргаа үүнийг бөмбөгдөлтөөс хорогдох байгууламж гэж эсэргүүцсээр байлаа. * Хоёрдугаар сарын 15 - Чехословак, Унгар, Польшийн удирдагчид чөлөөт зах зээлийн тогтолцоонд шилжих зорилго бүхий “Вишеградын бүлэг” байгуулагдсаныг зарлав. * Хоёрдугаар сарын 18 - Ирландын салан тусгаарлагчид Лондон хотын метроны Паддингтон болон Викториа өртөөнд бөмбөг дэлбэлэв. * Хоёрдугаарс арын 20 - Албанийн Ерөнхийлөгч Рамиз Алиа ардчиллын төлөөх эсэргүүцлийн жагсаалыг намжаах зорилгоор Ерөнхий сайд Адид Чарчанигийн Засгийн газрыг бүрэн бүрэлдэхүүнээр нь тараав. Төд удалгүй дараагийн Ерөнхий сайдаар Фатос Наног тохоон томилжээ. ** Програмчлалын хэл болох Пайтоныг Гуидо ван Россум зохион бүтээв. * Хоёрдугаар сарын 22 - [[Персийн булангийн дайн]]: Ирак улс Зөвлөлтийн санал болгосон гал зогсоох хэлэлцээрийг хүлээн зөвшөөрөв. АНУ үүнийг хүчин төгөлдөр бус гэж үзэж, Кувейтийн газар нутгаас 24 цагийн дотор цэргээ гаргасан тохиолдолд цэргийн ажиллагааг зогсоох нөхцөл тулгажээ. * Хоёрдугаар сарын 23 - Тайландын генерал Сунторн Конгсомпонг цусгүй төрийн эргэлт хийж, Ерөнхий сайд Чатичай Чунхаваныг огцруулжээ. * Хоёрдугаар сарын 24 - [[Персийн булангийн дайн]]: Орон нутгийн цагаар үүрийн 4:00 цаг орчим Саудын Арабын хилийг АНУ тэргүүтэй холбоотон гүрний цэргүүд нэвтэрснээр Булангийн дайны хуурай замын байлдааны үе шат эхэлжээ. * Хоёрдугаар сарын 26 - [[Персийн булангийн дайн]]: Иракын удирдагч [[Саддам Хусейн]] Багдадын радиогоор Кувейтийн газар нутгаас цэргээ гаргахаа зарлав. Гэвч Иракын цэргүүд ухарч байхдаа Кувейтийн газрын тосны томоохон ордуудыг галдан шатаажээ. * Хоёрдугаар сарын 27 - [[Персийн булангийн дайн]]: АНУ-ын Ерөнхийлөгч [[Жорж Херберт Уокер Буш|Жорж Херберт У.Буш]] дайнд ялалт байгуулснаа зарлав. Улмаар гал зогсоох зарлиг боловсруулжээ. АНУ-ын цэргүүд гуравдугаар сараас Персийн булангаас гарч эхэлсэн юм. ** Бангладешийн парламентын сонгуульд Үндэсний нам 300 суудлын 139-ийг авч ялалт байгуулав. Ингэснээр тус намын дарга Халеда Зиа Ерөнхий сайд болох нөхцөл бүрджээ. === Гуравдугаар сар === * Гуравдугаар сарын 3 – Сан-Томе ба Принсип улс түүхэндээ анх удаа Ерөнхийлөгчийн сонгууль зохион байгуулж Мигель Тровоада ялалт байгуулав. ** АНУ-ын [[Лос-Анжелес]] хотод мотоцикль унаж явсан хар арьст Родни Кингийг цагдаа нар гэмгүй байхад нь бүлэглэн халдав. Уг асуудал АНУ даяар тарж, улмаар цагдаагийн дөрвөн ажилтанд хүний биед халдсан хэргээр ял оноосон билээ. * Гуравдугаар сарын 6 – Энэтхэгийн Ерөнхий сайд Чандра Шехар улс төрийн нөхцөл байдлын улмаас үүрэгт ажлаасаа огцров. * Гуравдугаар сарын 9 – Сербийн [[Белград]] хотод [[Слободан Милошевич|Слободан Милошевичийн]] засаглалыг эсэргүүцсэн жагсаал болов. Эрх баригчид жагсаалыг хүч хэрэглэн тараах үеэр хоёр хүн амиа алдаж, олон арван хүн гэмтжээ. Сербийн гудамжуудад цагдаа, өөрөө явагч хэрэгсэл байршуулсан байна. * Гуравдугаар сарын 10 – Эль Сальвадор улсад парламентын сонгууль болж Үндэсний Бүгд найрамдах эвсэл ялалт байгуулав. Тус нам парламентын 48 суудлын 39-г авсан юм. * Гуравдугаар сарын 13 – [[Аляска|Аляскын]] нутагт газрын тос алдсан хэргээр “Эксон Валдез” компанид АНУ-ын Хууль зүйн яам нэг тэрбум ам.долларын торгууль оноов. ** АНУ, Канадын Засгийн газар хүчиллэг борооны гэрээнд гарын үсэг зуржээ. * Гуравдугаар сарын 14 – Персийн булангийн дайн: Дайны хөлөөс дайжин эх орноосон дүрвэн Саудын Араб улсад орогноод байсан Жабер аль Ахмад аль Сабах долоон сарын дараа эх нутагтаа эргэн ирэв. ** Чилийн Атакамын цөлд тухайн цаг үеийнхээ хамгийн том зэсийн уурхай болох Эскондида уурхайг албан ёсоор нээв. * Гуравдугаар сарын 15 – Герман улс [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]-аас хойш дөрвөн хүчнээс бүрэн тусгаар тогтнов. Дайны дараа ЗХУ, АНУ, Их Британи, Франц гэсэн дөрвөн улс эдийн засаг, нийгэм зэргээр дотоод хэрэгт нь оролцсоор байсан юм. ** АНУ-Албани улс 1939 оноос хойш анх удаагаа дипломат харилцаагаа сэргээжээ. * Гуравдугаар сарын 17 – ЗХУ-ын задрал: ЗХУ-д бүх нийтийн санал асуулга болов. Санал асуулгад оролцогчдын 77% нь Зөвлөлтийн бүрэлдэхүүнд багтдаг 15 бүгд найрамдах улсыг тусгаар улс болгохыг эсэргүүцжээ. Уг санал асуулгыг зургаан бүгд найрамдах улс эс хүлээн зөвшөөрч бойкоттолсон байна. ** Финланд улсад парламентын сонгууль болж Төвийн нам 55 суудал авч ялалт байгуулав. Ингэснээр Финландын Социал демократ намын 25 жилийн ноёрхол эцэслэжээ. * Гуравдугаар сарын 23 – [[Сьерра Леон]] улсад Хувьсгалт нэгдсэн хүч Засгийн газрынхаа эсрэг төрийн эргэлт хийснээр иргэний дайн дэгдэв. * Гуравдугаар сарын 24 – Баруун африкийн [[Бенин]] улсад 1970 оноос хойш анх удаагаа Ерөнхийлөгчийн сонгууль болов. Сонгуульд Ницефор Согло ялалт байгуулжээ. * Гуравдугаар сарын 25 - Академийн [[Оскарын шагнал]] гардуулах ёслолын ажиллагаа болж "Чонотой бүжиглэгч" кино шилдэг кино, шилдэг найруулагч зэрэг долоон төрөлд ялалт байгуулав. Шилдэг гол дүрийн эрэгтэй жүжигчнээр Жереми Айронс, шилдэг гол дүрийн эмэгтэй жүжигчнээр Кейти Бейтс нар шалгарчээ. * Гуравдугаар сарын 26 – Мали улсад Амаду Тумани Туре нарын цэргийн офицерууд Ерөнхийлөгч Мусса Траорег баривчилж, Үндсэн хуулийг хүчингүй болсонд тооцжээ. ** Аргентин, Бразил, Уругвай, Парагвай улсууд Асунционы тунхагт гарын үсэг зурснаар, Өмнөд Америкийн чөлөөт худалдааны эвсэл байгуулагдав. * Гуравдугаар сарын 31 – Албани улсад 1923 оноос хойш анх удаагаа олон намын оролцоотой сонгууль зохион байгуулав. Сонгуульд эрх баригч Хөдөлмөрчдийн нам үнэмлэхүй ялалт байгуулж парламентын 250 суудлаас 169 суудлыг авчээ. ** ЗХУ-ын задрал: Гүрж улсад ЗХУ-аас тусгаар тогтнох эсэх асуудлаар ард нийтийн санал асуулга болж олонхийн санаалаар ЗХУ-аас тусгаар тогтнохыг дэмжжээ. === Дөрөвдүгээр сар === * Дөрөвдүгээр сарын 2 – Засгийн газраас тогтоосон үнийн улмаас ЗХУ-д өргөн хэрэглээний бараа бүтээгдэхүүний үнэ 2-3 дахин өсөв. * Дөрөвдүгээр сарын 3 – НҮБ-ын Аюулгүйн зөвлөлийн 687 дугаар тогтоолоор Ирак улсын хими болон бактерологийн бүх зэвсгийг устгах, 150 км-ээс алсын тусгалтай пуужинг устгахыг шаардав. Мөн Ирак улсыг олон улсад терроризмыг хөхиүлэн дэмжихээ зогсоохыг уриалав. Иракийн засаг захиргаа үүнийг гурав хоногийн дараа хүлээн зөвшөөрсөн юм. * Дөрөвдүгээр сарын 4 – АНУ-ын Сенатор Жон Хайнц өөр бусад зургаан хүний хамтаар Пеннсильвани мужийн Мерион хотод нисдэг тэрэгний ослоор амиа алдав. ** Калифорни мужийн Сакраменто хотод Вьетнам гаралтай дөрвөн этгээд 14 хүнийг барьцаалав. Холбооны мөрдөх товчоо олон цаг үргэлжилсэн ажиллагааны дүнд 11-ийг нь аварч чадсан юм. Барьцаалагчдаас гурав нь амиа алджээ. * Дөрөвдүгээр сарын 5 – АНУ-ын Сенатор Жон Тавер өөр бусад 22 хүний хамт [[Жоржиа]] мужийн [[Брансвик]] хотод онгоцны ослоор амиа алдав. * Дөрөвдүгээр сарын 6 – НҮБ-ын Аюулгүйн зөвлөлийн 688 дугаар тогтоолоор Иракын ард иргэдийн эсрэг ажиллагаа явуулахыг Засгийн газарт нь хориглосны дагуу холбоотон гүрнүүд Иракын хойд хэсэгт орших курдуудэд хүмүүнлэгийн тусламж үзүүлэв. * Дөрөвдүгээр сарын 9 – Зөвлөлтийн цэргийн анги нэгтгэл Польш улсаас гарч эхлэв. * Дөрөвдүгээр сарын 10 – Италийн Ливорно хотод их манан татсаны улмаас Моби Принс зорчигч тээврийн хөлөг, газрын тос тээвэрлэгчтэй мөргөлдөж140 хүн амиа алджээ. Ослоос цор ганц хүн л амь аврагдсан юм. * Дөрөвдүгээр сарын 12 – Варшавын хөрөнгийн бирж байгуулагджээ. * Дөрөвдүгээр сарын 14 – Нидерландын нийслэл [[Амстердам]] хотод байрлах Ван Гогын музейгээс 500 сая ам.долларын үнэ бүхий 20 уран зураг алдагдав. Хэрэг явдал гарснаас цаг хүрэхгүй хугацааны дараа музейн дэргэдэх нэгэн зогсоолд машины тээшнээс бүрэн бүтэн олдсон юм. * Дөрөвдүгээр сарын 15 – [[Европын Сэргээн Босголт ба Хөгжлийн Банк|Европын Сэргээн босголт ба хөгжлийн банк]] байгуулагдав. ** Европын эдийн засгийн зөвлөл арьс өнгөөр ялгаварлах үзлийн улмаас Өмнөд Африкт тавиад байсан эдийн засгийн хоригоо бүрэн цуцлав. * Дөрөвдүгээр сарын 16-18 – [[ЗХУ-ын Коммунист нам|ЗХУ-ын Коммунист намын]] ЕНБД бөгөөд удирдагч [[Михаил Горбачёв]] Япон улсад айлчлав. Японд айлчилсан Зөвлөлтийн анхны удирдагч болсон тэрээр [[Курилийн арлууд|Курилийн арлуудын]] асуудлаар тохиролцоонд хүрэх гэсэн боловч үр дүнд хүрээгүй юм. * Дөрөвдүгээр сарын 17 – Дау Жонсийн аж үйлдвэрийн хувьцаа түүхэндээ анх удаа 3000 ам.доллароос давж арилжаалагдав. * Дөрөвдүгээр сарын 18 – НҮБ-ын Аюулгүйн зөвлөлийн 687 дугаар тогтоолын дагуу Иракын засаг захиргаа химийн зэвсгийнхээ заримыг НҮБ-д тайлагнав. Гэвч бактерологийн ямар нэгэн зэвсэггүй гэдгээ мэдэгджээ. * Дөрөвдүгээр сарын 22 – Коста-Рика, Панам улсад 7.7 магнитудын хүчтэй газар хөдөлсний улмаас 47-87 хүн амиа алдан, 759 хүн бэртэж гэмтжээ. * Дөрөвдүгээр сарын 23 – Исландын парламентын сонгуульд гавьтай амжилт үзүүлээгүй тул тус улс Ерөнхий сайд Стрейнгримур Херманнссон үүрэгт ажлаасаа өөрийн хүсэлтээр чөлөөлөгдөв. Түүний орыг Давид Оддссон залгасан билээ. * Дөрөвдүгээр сарын 26 – Финландын Ерөнхий сайдаар 36 настай Эско Ахо томилогдов. Тэрээр тус улсын түүхэнд хамгийн залуудаа энэ суудалд суусан хүн болжээ. * Дөрөвдүгээр сарын 29 – Бангладеш улсад далайн хар салхи болж 138 мянган хүн амиа алджээ. ** Гүржийн Рача хотод 7.0 магнитудын хүчтэй газар хөдөлж 270 хүн амиа алдан, 100 мянга орчим хүн орон гэргүй болжээ. * Дөрөвдүгээр сарын 29-30 – [[Лесото]] улсад цусгүй төрийн эргэлт болж цэргийн дарангуйлагч Жастин Лехеньяг түлхэн унагав. Хоёр хоногийн дараа Фисона Рамаена засгийн эрхэнд гарчээ. === Тавдугаар сар === * Тавдугаар сарын 12 – [[Балба]] улсад 1959 оноос хойш анх удаагаа олон намын оролцоотой сонгууль зохион байгуулав. * Тавдугаар сарын 15 – Францын Ерөнхий сайдаар [[Эдит Крессон]] томилогдов. Ингэснээр тус улсын түүхэнд энэ суудалд суусан анхны эмэгтэй болжээ. * Тавдугаарс арын 16 – [[АНУ-ын Конгресс|АНУ-ын Конгресст]] Их Британий хатан хаан [[II Элизабет]] үг хэлэв. Энэ нь Британийн түүхэнд тэмдэглэгдэх үйл явдал байсан юм. * Тавдугаар сарын 18 – [[Сомали]] улсаас [[Сомалиланд]] салан тусгаарлаж, тусгаар улс болсноо зарлав. Гэвч олон улсын хамтын нийгэмлэг хүлээн зөвшөөрөөгүй юм. * Тавдугаар сарын 19 – Югославын задрал: Хорватад Югославаас салан тусгаарлах эсэх асуудлаар бүх нийтийн санал асуулга болж, олонхын саналаар хүлээн зөвшөөрчээ. * Тавдугаар сарын 21 - Энэтхэгийн Шриперумбудур хотод улс төрийн уулзалтын үеэр амиа золиослогч этгээд бөмбөг дэлбэлж Ерөнхий сайд асан [[Ражив Ганди]] болон өөр бусад 14 хүн амиа алджээ. * Тавдугаар сарын 22 – Өмнөд Солонгосын Ерөнхий сайдын үүргийг түр орлон гүйцэтгэгч Ро Жай Бонг оюутны үймээний дараа үүрэгт ажлаасаа огцров. Түүний үүргийг Чун Вок Шик орлон гүйцэтгэхээр болсон юм. * Тавдугаар сарын 23 – Австрийн [[Вена]] хотод Европын цом/Аваргуудын лигийн шигшээ тоглолт болов. Шигшээ тоглолтод Италийн АЦ Милан клуб Португалийн Бенфикаг 1-0 харьцаагаар хожин ялалт байгуулжээ. * Тавдугаар сарын 25 – Суринамын парламентын сонгуульд цэргийн дэмжлэгтэй Ардчилал ба Хөглийн шинэ фронт нам ялалт байгуулав. * Тавдугаар сарын 26 – Тайландын [[Бангкок]] хотын ойролцоо “Лауда Эйр” компанийн Боинг 767 онгоц осолдож, онгоцонд байсан 223 хүн бүгд амиа алджээ. * Тавдугаар сарын 27-Зургаадугаар сарын 9 - Талбайн теннисний Францын нээлттэй тэмцээний эрэгтэйчүүдийн ангилалд Америкийн теннисч Жим Курьер, эмэгтэйчүүдийн ангилалд Югославын теннисч Моника Селес нар түрүүллээ. * Тавдугаар сарын 28 – Этиопын иргэний дайн: Этиопын Ардын хувьсгалт ардчилсан хүчин нийслэл [[Аддис Абеба|Аддис-Абеба]] хотыг эзлэв. * Тавдугаар сарын 29 - Европын хөлбөмбөгийн Европын цом/Аваргуудын лигийн шигшээ тоглолтод Югославын Цревена Звезда клуб Францын Марсель клубтэй учраа таарсан ч үндсэн цагт гоол орсонгүй. Торгуулийн цохилтоор аваргын хувь заяаг шийдэхэд Цревена Звезда клуб түрүүлсэн юм. === Зургаадугаар сар === * Зургаадугаар сарын 3 – Японы Үнзен галт уул дэлбэрч, хорт утааны улмаас 46 хүн амиа алджээ. * Зургаадугаар сарын 4 – Албани даяар өрнөсөн ажил хаялтын улмаас Ерөнхий сайд Фатос Нано огцров. Удалгүй түүнийг илли Буфи орлосон юм. ** Наран үүссэн томоохон дэлбэрэлтийн улмаас АНУ-ын [[Пеннсилвани|Пенсилвани]] мужийн өмнөд хэсэгт ер бусын туйлын туяа үзэгджээ. * Зургаадугаар сарын 5 – Алжирын Ерөнхийлөгч Чадли Бенджедид онц байдал зарлав. Ерөнхий сайд Моулоуд Хамрушег огцруулж, оронд нь Сид Ахмед Гозалиг тохоон томилжээ. * Зургаадугаар сарын 7 – [[Персийн булангийн дайн]]-д оролцсон 8800 цэргийн алба хаагч АНУ-д ирэв Тэднийг ирснийг тохиолдуулан нийслэл Вашингтон хотноо сүрт жагсаал зохион байгуулжээ. Уг жагсаалыг 200 мянган хүн үзэж сонирхсон гэдэг. * Зургаадугаар сарын 9 – [[Эсватини|Свазиланд]] (одоогийн Эсватини) улсын Эмасвати нүүрсний уурхай нурж 26 уурхайчин 65 метрийн гүнд гацав. Аврах ажиллагаа 30 цаг үргэлжилж бүгдийг нь эсэн мэнд аварч чаджээ. * Зургаадугаар сарын 12 – ЗСБНХОУ-ын Ерөнхийлөгчөөр [[Борис Ельцин]] сонгогджээ. ** Албанийн Хөдөлмөрчдийн нам татан буугдаж, үндэс суурин дээр нь Социалист нам байгуулагдав. ** Хойд Америкийн Үндэсний сагсан бөмбөгийн холбооны шигшээ тоглолтод Чикаго Буллс баг Лос Анжелес Лейкэрс багийг 108:101 харьцаагаар хожив. Цуврал таван тоглолтод 5-1 харьцаагаар ялалт байгуулсан юм. Финалын үнэ цэнтэй тоглогчоор Чикаго Буллсын [[Майкл Жордан]] тодорсон юм. * Зургаадугаар сарын 15 – Филиппин улсад Пинатубо галт уул дэлбэрэв. XX зуунд хуурай газар дэлбэрсэн хамгийн том дэлбэрэлт гэж бүртгэгдсэн уг гамшгийн улмаас 800 орчим хүн амиа алджээ. Дэлбэрэлтийн улмаас дэлхийн дундаж температур 0.4 цельсээр буурчээ. ** Энэтхэгийн парламентын сонгууль өндөрлөв. Сонгуульд Үндэсний конгресс нам ялалт байгуулсан ч дангаар засаг бүрдүүлэх боломжтой болсонгүй. * Зургаадугаар сарын 17 – Өмнөд Африкийн парламент Хүн амын бүртгэлийн тухай хуулийг хүчингүй болгов. Ингэснээр тус улсад төрсөн бүх иргэнийг төрөхөд нь арьс өнгөөр ялгаварладаг байдал устсан юм. * Зургаадугаар сарын 20 – Нэгдсэн Герман улс нийслэлээ [[Бонн]] хотоос [[Берлин|Берлинд]] шилжүүлжээ. * Зургаадугаар сарын 23-28 – НҮБ-ын шалгалтын багууд Иракын тээврийн хэрэгслийн тоног төхөөрөмжийг шалгах зорилгоор саатуулахыг оролдов. Үүнийг эсэргүүцсэн Иракын нисэх хүчин агаарт анхааруулах буудлага үйлджээ. * Зургаадугаар сарын 24-Долоодугаар сарын 7 - Талбайн теннисний Уимблдоны нээлттэй тэмцээний эрэгтэйчүүдийн ангилалд Германы теннисч Михаэл Стик, эмэгтэйчүүдийн ангилалд Германы теннисч Штеффи Граф нар түрүүллээ. * Зургаадугаар сарын 25 – Югославын задрал: [[Хорват]], [[Словени]] улсууд Югославаас тусгаар тогтносноо зарлав. * Зургаадугаар сарын 28 – ЗХУ задарснаар [[Эдийн Засгийн Харилцан Туслалцах Зөвлөл|Эдийн засгийн харилцан туслалцах Зөвлөл]] татан буугджээ. === Долоодугаар сар === * Долоодугаар сарын 1 – Чехословакын нийслэл Варшав хотноо [[Варшавын гэрээ|Варшавын гэрээний]] байгууллагыг татан буулгав. ** АНУ-ын Вашингтон хот, Питтсбург, Лос-Анжелес, Сан Франциско хотуудад телефон утасны сүлжээнд алдаа гарсны улмаас сүлжээ тасалдав. Нийтдээ 12 сая орчим хүн хэдэн цагийн турш холбоогүй болсон байна. ** Финланд улсад дэлхийд анх удаа хөдөлгөөнт утасны сүлжээгээр дуудлага хийв. * Долоодугаар сарын 4 – Колумб улсад шинэ Үндсэн хуулийг батлав. * Долоодугаар сарын 7 – Югославын задрал: Брионигийн хэлэлцээрээр Словенид арван өдрийн дайн эцэслэв. * Долоодугаар сарын 9 – Олон улсын олимпын хороо Өмнөд Африкийг олимпод орох эрхийг сэргээв. * Долоодугаар сарын 10 – ЗСБНХОУ-ын Ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон Борис Ельцин тангараг өргөв. ** АНУ-ын Ерөнхийлөгч [[Жорж Херберт Уокер Буш|Жорж Х.У.Буш]] Өмнөд Африкт тавьсан бүх хоригыг бүрэн цуцалжээ. * Долоодугаар сарын 11 – Дэлхийн бөмбөрцгийн хойд хагаст нарны бүтэн хиртэлт тохиов. Нарын хиртэлт [[Хавай]] муж болон Мексик, Колумб, Бразилд голцуу үзэгджээ. ** Нигерийн агаарын тээврийн 2120 дугаар нислэг Саудын Арабын [[Жидда (хот)|Жидда]] хотоос хөөрсний дараа галд автаж осолдов. Ослын улмаас 261 хүн бүгд амиа алджээ. * Долоодугаар сарын 12 - Ардын хувьсгалын 70 жилийн ой Үндэсний их баяр наадмын хүчит бөхийн барилдаанд улс аймгийн алдар цолтой 512 бөх идэрийн жавхаа, үнэн хүчийг үзэн барилдсанаас Увс аймгийн Наранбулаг сумын харьяат улсын заан [[Одвогийн Балжинням]] түрүүлж, Баянхонгор аймгийн Баян-Овоо сумын харьяат улсын заан [[Пунцагийн Сүхбат]] үзүүрлэжээ. * Долоодугаар сарын 16 – ЗХУ-ын Ерөнхийлөгч асан [[Михаил Горбачёв]] “Их Долоо”-гийн удирдагчдаас тусламж хүсэхээр Лондон хотноо ирэв. * Долоодугаар сарын 18 – Мавритани болон Сенегалын Засгийн газрууд 1989 оны дөрөвдүгээр сараас хойш үргэлжилсэн хилийн маргааныг эцэс болгов. * Долоодугаар сарын 22 – АНУ-ын мэргэжлийн боксчин [[Майк Тайсон|Майк Тайсоныг]] [[Индиана]] мужийн [[Индианаполис]] хотод “Хар Америкийн мисс” тэмцээний оролцогч Дезири Вашингтоныг хүчиндсэн хэргээр баривчлан, яллав. * Долоодугаар сарын 24 – Энэтхэгийн Сангийн сайд Манмохан Сингх эдийн засгийг өргөөн хүрээнд чөлөөлсөн шинэчлэлийн аж үйлдвэрийн бодлогоо зарлав. * Долоодугаар сарын 25 – Британийн одон орончид нарны аймгаас гадна гараг илрүүлснээ зарлажээ. * Долоодугаар сарын 29 – АНУ-ын Нью-Йорк хотын тойргийн шүүх “Кредит банк”, “Коммерс Интернэшнл”-ийг түүхэн дэх хамгийн том санхүүгийн луйвар хийсэн хэрэгт буруутган, хадгаламж эзэмшэгчдээс таван тэрбум ам.доллар залилсан гэж дүгнэжээ. * Долоодугаар сарын 31 – АНУ-ын Ерөнхийлөгч Жорж Херберт У.Буш, ЗХУ-ын удирдагч асан М.Горбачёв нар Стратегийн зэвсэглэлийг бууруулах нэгдүгээр гэрээнд гарын үсэг зурав. ** Дуут хувьсгал: Зөвлөлтийн дотоодын цагдан сэргийлэхийн анги нэгтгэлүүд Литвийн хилийн постуудад ажиллагаа явуулсны улмаас Медининкайд постод Литвийн гаалийн долоон албан хаагч амиа алдав. === Наймдугаар сар === * Наймдугаар сарын 4 – Өмнөд Африкийн эрэг орчимд Грекийн аяллын “МТS Oceanos” хөлөг живэв. Хөлгийн багийн 571 хүнийг аврахаар Өмнөд Африкийн нисэх хүчин ажиллагаа явуулж бүгдийг нь эсэн мэнд аварчээ. * Наймдугаар сарын 6 – Нэрт эрдэмтэн Тим Бернерс-Ли alt.hypertext өргөтгөл дээр дэлхийг хэрсэн интернэт төсөл болон программ хангамжаа дэлгэв. Үүний дүнд анхны цахим хуудас болох “info.cern.ch” ашиглалтад оржээ. * Наймдугаар сарын 7 – Ираны Ерөнхий сайд асан Шапур Бахтиар Парисын захын Суренес дүүрэгт бусдын гарт алагдав. * Наймдугаар сарын 8 – Тухайн цаг үеийнхээ дэлхийн хамгийн өндөр байгууламж болох Варшавын радио станцын цамхаг нурав. * Наймдугаар сарын 17 – Пруссийн хаан Их Фредерикийн шарилыг [[Потсдам]] хотноо дахин оршоожээ. * Наймдугаар сарын 19 – ЗХУ-ын төрийн эргэлт: ЗХУ-ын удирдагч Михаил Горбачёвыг Крымын Форост гэрийн хорионд оруулав. Тус улсын даргын орлогч Геннадий Янаев өөр бусад 7 хүний удирдсан төрийн эргэлт 72 цагийн дотор нуран унаж, Засгийн газрын ордны гадаа 100 мянга орчим хүн эсэргүүцлийн жагсаал өрнүүлсэн. Горбачёв хар тэнгисээс гурав хоногийн дараа эргэж ирээд төрийн эргэлтийг оройлон манлайлсан этгээдүүдийг баривчилжээ. * Наймдугаар сарын 20 – Дуут хувьсгал: [[Эстони]] улс ЗХУ-аас тусгаар тогтнолоо зарлав. Маргааш нь 21-нд Латви улс ч мөн тусгаар тогтнолоо зарласан юм. * Наймдугаар сарын 22 – Дуут хувьсгал: Балтын орнуудын тусгаар тогтнолыг Исланд улс хүлээн зөвшөөрөв. * Наймдугаар сарын 23 – ЗХУ-ын задрал: Орос улс цагаан-хөх-улаан өнгийн гурван өнгийн далбааг Төрийн далбаа болгон сэргээв. * Наймдугаар сарын 24 – ЗХУ задрал: Украин улс ЗХУ-аас тусгаар тогтнолоо зарлав. Маргааш нь Беларусь улс ч мөн тусгаар улс болсноо зарлажээ. * Наймдугаар сарын 25 – Югославын задрал: Сербийн зэвсэгт хүчин Хорватын Вуковар хотруу довтлов. ** Дэлхийн авто уралдааны ноён оргил “Формула 1”-ийн ээлжит улирлын Бельгийн гран прид домогт нисгэгч Михайл Шумахер анхны гараандаа оролцов. * Наймдугаар сарын 26-Есдүгээр сарын 8 - Талбайн теннисний Америкийн нээлттэй тэмцээний эрэгтэйчүүдийн ангилалд Шведийн теннисч Стефан Эдберг, эмэгтэйчүүдийн ангилалд Югославын теннисч Моника Селес нар түрүүлэв. * Наймдугаар сарын 29 – Ливаны генерал Мишель Аун Францын хөлөг онгоцоор эх орноосоо дүрвэв. * Наймдугаар сарын 30 – ЗХУ-ын задрал: [[Молдав]] улс ЗХУ-аас тусгаар тогтнолоо зарлав. Маргааш нь Азербайжан ч мөн тусгаар улс болсноо зарлажээ. * Наймдугаар сарын 31 – ЗХУ-ын задрал: [[Киргиз|Киргизстан]], [[Узбекистан]] улс тусгаар тогтнолоо зарлав. [[Тажикистан]] улс дараа сарынх нь 9-ний өдөр мөн тусгаар улс болсноо зарлажээ. === Есдүгээр сар === * Есдүгээр сарын 4 – Зөвлөлт засгийн үед Свердловск гэж нэрлэж байсан хотын нэрийг [[Екатеринбург]] болгон өөрчлөв. Хоёр хоногийн дараа Ленинград хотын нэрийг [[Санкт-Петербург]] болгожээ. * Есдүгээр сарын 5 – ЗХУ-ын задрал: ЗХУ-ын Ардын их хурал татан буугдав. ЗХУ-ын Дээд зөвлөл, ЗХУ-ын Төрийн зөвлөл ч мөн татан буугджээ. * Есдүгээр сарын 8 – Югославын задрал: [[Македон]] улс тусгаар тогтнолоо зарлав. * Есдүгээр сарын 11 – ЗХУ [[Куба]] улсад үзүүлж буй батлан хамгаалах болон эдийн засгийн тусламжаа зогсоох төлөвлөгөөгөө зарлав. * Есдүгээр сарын 15 – Шведийн парламентын сонгуульд Социал демократууд 60 жилийн хамгийн муу үзүүлэлтээ үзүүлэв. Улмаар Ерөнхий сайд Ингвар Карлссон огцорчээ. * Есдүгээр сарын 17 – Умард болон Өмнөд Солонгос, Эстони, Латви, Литва, Маршаллын арлууд, Микронезийн холбооны улс НҮБ-д гишүүнээр элсэв. * Есдүгээр сарын 19 – Альпийн нуруунаас “Мөсөн хүн Өтзи” олдвор олджээ. * Есдүгээр сарын 21 – ЗХУ-ын задрал: [[Армени]] улс ЗХУ-аас тусгаар тогтнолоо зарлав. Сарын дараа Туркменистан улс, оны эцэст Казахстан улс ч мөн тусгаар тогтнолоо зарласан юм. * Есдүгээр сарын 21-30 – Олон улсын цөмийн энергийн агентлагийн шинжээчид Ирак улс нууц цөмийн зэвсгийн хөтөлбөртэй байж болох баримт илрүүлэв. Ирак улс үүнийг эс хүлээн зөвшөөрч, баримт бичиг явуулахаас татгалзжээ. НҮБ-ын Аюулгүйн зөвлөл Ирак улсад албадан хэрэгжүүлэх арга хэмжээ явуулна гэж заналхийлэв. * Есдүгээр сарын 25 – Сальвадорын иргэний дайн: Фарабундо Мартигийн тэргүүлдэг Үндэсний чөлөөлөх фронтын төлөөлөгчид Ерөнхийлөгч Альфредо Кристианитай тохиролцоонд хүрч, иргэний дайныг эцэслэх үндэс суурийг тавив. * Есдүгээр сарын 27 – АНУ-ын Ерөнхийлөгч Жорж Х.У.Буш ойрын зайн тусгалтай цөмийн зэвсгийг бууруулахаа зарлав. Мөн ЗХУ ч мөн үүнтэй адил арга хэмжээг 10-р сарын 5-нд авсан. === Аравдугаар сар === * Аравдугаар сарын 1 – Югославын задрал: Югославын Ардын арми Дубровник хотыг бүслэв. Уг бүслэлт 1992 оны тавдугаар сарын 31 хүртэл үргэлжилсэн юм. * Аравдугаар сарын 4 – Шведийн Ерөнхий сайдаар Карл Блидт томилогджээ. * Аравдугаар сарын 6 – ЗХУ-ын удирдагч [[Михаил Горбачёв]] Баби Ярын халдлагын 50 жилийн ойд зориулсан мэдэгдэлдээ ЗХУ даяар явуулсан еврейчүүдийн эсрэг үзлийг буруушаажээ. * Аравдугаар сарын 7 – Югославын задрал: Югославын Нисэх хүчин Хорватын Ерөнхийлөгч Франьо Тужманын албан газрыг бөмбөгдөж, Хорватын парламент маргааш нь Югославтай үлдсэн бүх харилцаагаа тасалжээ. * Аравдугаар сарын 11 – [[ЗХУ-ын Улсыг Аюулаас хамгаалах хороо]] (КГБ) солигдох процесс эхлэв. ** НҮБ-ын Аюулгүйн зөвлөл 715 дугаар тогтоолыг батлав. Уг тогтоолоор тусгай комиссоос томилсон шинжээчид болон албаны бусад хүмүүсийг ямар нэгэн болзолгүйгээр хүлээн авахыг шаардсан юм. Үүнийг Иракын засаг захиргаа хууль бус гэж үзэн татгалзав. * Аравдугаар сарын 12 - Шинээр байгуулагдсан Киргизийн анхны Ерөнхийлөгчөөр [[Аскар Акаев]] сонгогджээ. * Аравдугаар сарын 13 – Болгарын парламентын сонгуульд Ардчилсан хүчний холбоо ялалт байгууллаа. Ингэснээр Зүүн Европт коммунист засаг үлдээгүй юм. * Аравдугаар сарын 15 – АНУ-ын Дээд шүүхийн шүүгчээр Кларенс Томасыг батлав. ** Балтийн орнуудын удирдагчид болох Эстонийн Арнольд Руутел, Латвийн Анатолий Горбуновс, Литвийн Витаутас Ландсбергис нар Европын аюулгүй байдал хамтын ажиллагааны байгууллагын эцсийн гэрээнд гарын үсэг зуржээ. * Аравдугаар сарын 16 – АНУ-ын [[Техас]] мужийн Киллин хотын “Люби” ресторан хооллож байсан энгийн иргэд рүү Жорж Хеннард гэгч гал нээн 23 хүн амиа алджээ. * Аравдугаар сарын 18 – ЗХУ [[Израил]] улстай 1967 оноос хойш тасарсан дипломат харилцаагаа сэргээв. * Аравдугаар сарын 20 – Энэтхэгийн Уттаркаши хотод 6.8 баллын хүчтэй газар хөдөлж, дорж хаяж 768 ххүн амиа алдан, мянга, мянган барилга байгуулмж сүйджээ. * Аравдугаар сарын 23 – Парис хотод Вьетнамын дэмжлэгтэй Камбожийн Засгийн газар иргэний дайныг зогсоох гэрээнд гарын үсэг зурав. Энэхүү хэлэлцээрээр Вьетнам-Камбожийн дайн дуусгавар болж Камбож улсад НҮБ-ийн Шилжилтийн засаг захиргаа байгуулагдах болсон юм. * Аравдугаар сарын 27 – [[Польш]] улсад 1928 оноос хойш анх удаагаа парламентын чөлөөт сонгууль болов. * Аравдугаар сарын 29 – АНУ-ын Сансар судлалын агентлагийн хөөргөсөн Галилео хөлөг 951 Гаспра солирт хүрчээ. Ингэснээр солирын солбицолд хүрсэн дэлхийн анхны хөлөг болжээ. === Арваннэгдүгээр сар === * Арваннэгдүгээр сарын 1 – Констинополийн Үнэн алдартны сүмийн тэргүүн хамбаар I Бартоломей тодорлоо. * Арванэгдүгээр сарын 4-5 – Африкийн Үндэсний конгресс нам Засгийн газарт өөрийн төлөөлөлтэй байх, нэмэгдсэн өртгийн албан татварыг устгахыг шаардан ажил хаялт зохион байгуулав. * Арваннэгдүгээр сарын 5 – [[Филиппин]] улсад Тельма нэрт халуун орны шуурганы улмаас 4900 орчим хүн амь насаа алджээ. ** БНХАУ, Вьетнам улсууд 1979 оны дайны дараа тасраад байсан дипломат харилцаагаа сэргээв. * Арваннэгдүгээр сарын 6 – [[ЗХУ-ын Коммунист нам]] болон түүний аппаратыг Оросын газар нутагт хориглов. * Арваннэгдүгээр сарын 14 – Камбожийн хунтайж [[Нородом Сианук]] 13 жил цөллөгт байсны дараа [[Пномпень]] хотноо хүрэлцэн ирсэн. * Арваннэгдүгээр сарын 18 – Югославын задрал: Югославын Ардын арми Сербийн хагас цэрэгжсэн бүлэглэлтэй 87 хоног тулалдсаны эцэст Вуковар хотыг эзлэв. Югославын эрх баригчид Хорватын 260 гаруй олзны цэргийг хөнөөсөн байна. * Арваннэгдүгээр сарын 21 – НҮБ-ын Аюулгүйн зөвлөл НҮБ-ын Ерөнхий нарийн бичгийн даргад Египетийн Ерөнхий сайдын орлогч [[Бутрос Гали|Бутрос Бутрос-Галиг]] нэр дэвшүүллээ. * Арваннэгдүгээр сарын 23 – Их Британийн Коммунист намыг татан буулгаж, суурин дээр нь Ардчилсан зүүний үзлийн бодлогын мэтгэлцээний төвийг байгуулав. * Арваннэгдүгээр сарын 24 – Британийн алдарт “Queen” хамтлагийн гочлол дуучин [[Фрэдди Мэркүри|Фрэдди Меркүри]] ДОХ-ын шалтгаант уушгины хатгалгааны улмаас нас барав. Яг энэ өдөр нь Америкийн “Kiss” хамтлагийн бөмбөрчин Эрик Карр зүрхний хорт хавдраар нас барсан. * Арваннэгдүгээр сарын 26 – [[Азербайжан|Азербайжаны]] Үндэсний ассамблейн ээлжит хуралдаанаар [[Уулын Карабах|Уулын Карабахын]] өөртөө засах аймгийн автономит статусыг цуцалж, хэд, хэдэн хотыг Азербайжан нэршлээр нэрлэв. ** Попын хаан [[Майкл Жэксон]] алдарт “Dangerous” цомог худалдаанд гарав. Худалдаанд гарсан эхний долоо хоногт таван сая хувь борлогджээ. * Арваннэгдүгээр сарын 27 – Югославын задрал: НҮБ-ын Аюулгүйн зөвлөл Югославт энхийг сахиулах ажиллагаа явуулах тогтоолыг санал нэгтэй баталжээ. === Арванхоёрдугаар сар === * Арванхоёрдугаар сарын 1 – ЗХУ-ын задрал: [[Украин]] улсад ард нийтийн санал асуулгаар ЗХУ-аас тусгаар тогтнохыг олонхийн саналаар дэмжжээ. * Арванхоёрдугаар сарын 4 – Ливанд долоон жил орчим барьцаалагдсан Америкийн сэтгүүлч Терри А.Андерсон барьцаанаас суллагдав. Тэрээр Ливаны барьцаанд хамгийн удаан байсан Америк хүн юм. ** Калифорнид цуврал галдан шатаалт үйлдсэн Жон Леонард Орр гэгчийг баривчилжээ. * Арванхоёрдугаар сарын 8 – ЗХУ-ын задрал: Белорусийн Беловежийн байгалийн цогцолборт газарт Орос, Беларусь, Украины удирдагчид ЗХУ-ыг албан ёсоор дуусгавар болгож, түүний оронд [[Тусгаар Улсуудын Хамтын Нөхөрлөл|Тусгаар улсуудын хамтын нөхөрлөл]] байгуулах тухай гэрээнд гарын үсэг зуржээ. * Арванхоёрдугаар сарын 11 – Югославын задрал: Хорватын зэвсэгт хүчин Паулин Двор тосгонд 18 серб, нэг унгар хүнийг хөнөөжээ. * Арванхоёрдугаар сарын 12 – Нигерийн Засгийн газар нийслэлээ [[Абужа]] руу нүүлгэв. ** Укрианы засаг захиргаа ижил хүйстнийг гэмт хэрэгт тооцохгүй байхаар тогтов. * Арванхоёрдугаар сарын 15 – Египетийн “Салем Экспресс” гатлага онгоц Улаан тэнгист живж, 450 орчим хүн амиа алджээ. * Арванхоёрдугаар сарын 16 – НҮБ-ын Ерөнхий ассамблей 1975 онд батлагдсан еврейчүүдийг үзэн ядах үзэл нь арьс өнгөөр ялгаварлан гадуурхах үзлийн нэг хэлбэр гэж үзсэн өмнөх тогтоолыг хүчингүй болгожээ. Ингэснээр [[сионизм]] гэх ойлголт бие даасан нэг үзэл болсон билээ. * Арванхоёрдугаар сарын 19 – Автсралийн Хөдөлмөрийн намын даргаар Пол Китинг сонгогдож, Ерөнхий сайд болов. Тэрээр маргааш нь тангараг өргөжээ. ** Норвеги улсад Скарнсунд гүүр нээлтээ хийв. Нийт 530 метр урттай энэ гүүр дэлхийн хамгийн урт тростой гүүр болсон юм. Барилгын ажил хоёр жил үргэлжилжээ. * Арванхоёрдугаар сарын 22 – Зэвсэгт хүчний бүлэглэлүүд Гүржид цэргийн эргэлт хийв. * Арванхоёрдугаар сарын 24 – ЗХУ-ын задрал: ЗСНБХОУ-ын Ерөнхийлөгч [[Борис Ельцин]] НҮБ-ын ЕНБД-д захидал илгээж, задарч буй ЗХУ-ын албан ёсны залгамжлагч орон бол Оросын Холбооны Улс болно гэж мэдэгдэв. * Арванхоёрдугаар сарын 25 – ЗХУ-ын задрал: Михаил Горбачёв 69 жилийн түүхтэй ЗХУ-ын задралыг гэрчилж, Ерөнхийлөгчийн албан тушаалаасаа огцорчээ. ** ЗХУ албан ёсоор Оросын Холбооны Улс гэгдэх болов. * Арванхоёрдугаар сарын 26 – ЗХУ-ын задрал: ЗХУ-ын Дээд зөвлөл сүүлчийн удаа хуралдаж ЗХУ-ыг татан буугдсаныг албан ёсоор зарлав. Ингэснээр “[[Хүйтэн дайн]]” эцэслэжээ. * Арванхоёрдугаар сарын 31 – ЗХУ-ын үлдсэн бүх төрийн байгууллагууд үйл ажиллагаагаа зогсоолоо. Улмаар Кремлийн орой дээр мандсан Улаан өнгийн далбааг халж, цагаан-хөх-улаан өнгө бүхий далбайг албан ёсоор мандуулжээ. == Нобелийн шагналтнууд == Норвегийн эзэн хааны ивээлт Нобелийн шагнал гардуулах хороо хуралдаж шинжлэх ухаан, нийгмийн дараах зүтгэлтнүүдэд Нобелийн шагнал гардуулахаар болов. Химийн салбарын Нобелийн шагналыг “Өндөр нарийвчлалтай цөмийн соронзон резонансын спектроскопийн арга зүйг хөгжүүлэхэд оруулсан хувь нэмрийн төлөө” Швейцарын химич Ричард Р.Эрнстэд олгохоор болжээ. Физикийн салбарын Нобелийн шагналыг “Шингэн талстууд болон полимерүүдэд нарийн төвөгтэй матерын хэлбэрүүдийг ерөнхийлж болохыг судалсных нь төлөө” Францын физикч Пьер-Жиллес де Женнд олгохоор болжээ. Анагаах ухааны салбарын Нобелийн шагналыг “Эсийн йоны сувгуудын үйл ажиллагааг судласных нь төлөө” Германы эрдэмтэн Эрвин Нехер, Берт Сакманн нарт гардуулжээ. Утга зохиолын салбарын Нобелийн шагналыг “Туульсын зохиолоороо хүн төрөлхтий утга зохиолд үнэлж барашгүй хувь нэмэр оруулсных нь төлөө” Өмнөд Африкийн зохиолч, тэмцэгч Надин Гордимерт олгожээ. Эдийн засгийн шинжлэх ухааны Нобелийн дурсгалын шагналыг “эдийн засгийн институцийн бүтэц, үйл ажиллагаанд гүйлгээний зардал болон өмчийн эрхийн ач холбогдлыг нээж, тодруулсных нь төлөө” Их Британийн эдийн засагч Роналд Коузд олгожээ. Нобелийн Энхтайвны шагналыг Бирмийн хүний эрхийн төлөө тэмцэгч, сөрөг хүчний тэргүүн Аун Сан Су Чид олгожээ. Хими – '''Ричард Роберт Эрнст''' Фикик – '''Пьер-Жиллес де Женн''' Анагаах ухаан – '''Эрвин Нехер''', '''Берт Сакманн''' Утга зохиол – '''Надин Гордимер''' Эдийн засаг - '''Роналд Коуз''' Энхтайван – '''[[Аун Сан Су Чи]]''' [[Ангилал:1991 он]] [[Ангилал:Он (20-р зуун)|#]] ib6ilue0vzjzvlf38rw5ts0jiojfwim 851817 851814 2026-03-29T14:46:08Z Avirmed Batsaikhan 53733 851817 wikitext text/x-wiki {{Аргын жил дараалал|1991|1990-ээд он|XX зуун}} '''1991''' (MCMXCI) Аргын тооллоор нэгэн мянга есөн зуун ерэн нэгэн он. Билгийн тооллоор 1991 оны төмөр хонь жил. Григорын тооллоор энэ жил мягмар гарагт эхэлжээ. Энэ жил бол хоёр дахь мянганы 991 дэх жил, XX зууны 91 дэх он, 1990-ээд он гэж тоолбол хоёр дахь жил юм. Дэлхий даяар 1947 оноос эхэлсэн үзэл суртлын [[Хүйтэн дайн|"хүйтэн дайн"-ы]] сүүлийн жил нь энэ жил байлаа. ЗХУ задран бутарч үндэс суурин дээр нь 15 тусгаар улс бүрэлдэн тогтож дэлхийн улс төрийн газрын зурагт ихээхэн өөрчлөлт орсон болно. Тусгаар тогтносон дээрх улсууд бүгд нийлж [[Тусгаар Улсуудын Хамтын Нөхөрлөл|Тусгаар улсуудын хамтын нөхөрлөлийн]] гишүүн болсон юм. Энэ оныхоо 7-р сард нь Энэтхэг улс үе улирсан автократ шинжтэй бурангуй тогтолцооноосоо салж, эдийн засгаа өргөн хүрээнд чөлөөллөө. Хэдийгээр энэ нь Энэтхэгийн ДНБ-г богино хугацаандаа нэмэгдүүлсэн ч дараагийн 20 жилд нь орлогын тэгш бус байдлыг нэмэгдүүлсэн юм. НҮБ-ын эрх бүхий 34 үндэстний эвсэл Кувейтийг булаан эзэлсэн Иракын эсрэг дайн зарлав. [[Персийн булангийн дайн]] гэж нэрлэгдсэн энэ үйл явдал Ойрх Дорнодын бүс нутагт АНУ-ын зэвсэгт хүчний байнгын оролцооны эхийг тавьсан юм. Европ тивд Серби болон Югославын хооронд бараг 10 жил үргэлжилсэн Югославын дайн энэ жилд дэгдлээ. Өмнөд Африкт арьс өнгөөр ялгаварлах апартейд дэглэм устаж, иргэний эрхийн төлөө тэмцэгч [[Нелсон Мандела]] шоронгоос суллагдсаны дараах энэ жил хүн амыг арьс өнгөөр ялгаварлах байдал бүрнээ арилж, 1950 оны Хүн амын бүртгэлийн тухай хуулийг хүчингүй болсонд тооцлоо. Өмнөх онуудад CERN-ийн лабораторид эхлэлээ тавьсан дэлхийг хэрсэн интернэт сүлжээ бусад судалгааны байгууллагуудад түгэн тархаж, наймдугаар сард нь олон нийтэд нээлттэй болж дэлхийн түүхэнд анхны цахим хуудас болох “info.cern.ch” ашиглалтад орсон юм. Энэ үйл явдал мэдээллийн технологийн эх үндсийг тавиад зогсохгүй даяаршлыг хурдасгаж, хавтгай дэлхий гэх ойлголтыг бий болгосон билээ. Поп соёлын хувьд ч ярих юмтай жил байлаа. Альтернатив рок урсгалыг шинэ шатанд гаргасан гранж рокын анхны төлөөлөгчид байгуулагдаж эхлэв. Энэ урсгалын сод төлөөлөл болох Нирвана хамтлаг энэ оныхоо есдүгээр сард “Nevermind” цомгоо худалдаанд гаргав. Хип хоп урлагч урьд хожид байгаагүй өндөр амжилт тогтоолоо. Түүнчлэн электрон хөгжмийн урсгал хүчээ авч дуу хөгжмийн салбарт шинэ тренд тогтоов. Энэ урсгал зөвхөн шинэчлэл байгаад зогсохгүй уламжлалт хөгжимтэй ч сүлэлдэн залуусын анхаарлыг татах болсон юм. == Онцлох үйл явдал == === Нэгдүгээр сар === * Нэгдүгээр сарын 1 - Чехословак улс төвлөрсөн төлөвлөгөөт эдийн засгийн тогтолцоог халсан [[Зүүн Европ|Зүүн Европын]] хоёр дахь улс болжээ. * Нэгдүгээр сарын 5 - Гүржийн зэвсэгт хүчин Өмнөд Осетийн [[Цхинвали]] хотод довтолж, 1991-1992 оны Өмнөд Осетийн дайн дэгджээ. * Нэгдүгээр сарын 7 - [[Хаити]] улсад төрийн эргэлт хийхийг завдав. Экс дарангуйлагч Жеан Клод Дувальегийн удирдлаганд нэгдсэн хагас цэргийн зохион байгуулалттай бүлгэм төрийн эргэлт хийхийг санаархсан ч амжилтад хүрч чадсангүй. Төрийн эргэлтийг удирдсан Рожер Лафонтантыг долоодугаар сард нь ялласан юм. * Нэгдүгээр сарын 9 - [[Персийн булангийн дайн]]: АНУ-ын Төрийн нарийн бичгийн дарга [[Жеймс Бейкер]] Иракийн Гадаад хэргийн сайд [[Тарик Азиз|Тарик Азизтай]] уулзсан боловч Кувейтийн газар нутгаас Иракын цэргийг гаргах асуудал дээр тохиролцоонд хүрч чадсангүй. * Нэгдүгээр сарын 12 - [[Персийн булангийн дайн]]: [[АНУ-ын Конгресс|АНУ-ын Конгрессын]] хоёр танхим Кувейтийн газар нутгаас Иракын цэргийг гаргахын тулд цэргийн ажиллагаа явуулахыг зөвшөөрсөн тогтоолыг батлав. * Нэгдүгээр сарын 13 - Дуут хувьсгал: Литвийн тусгаар тогтнолын төлөөх ардчилсан жагсаалыг дарахын тулд Зөвлөлтийн цэргийн хүч [[Вильнюс|Вилньюс]] хотод нэвтрэв. Үүний уршгаар 14 энгийн иргэн амиа алдаж, 702 хүн шархаджээ. * Нэгдүгээр сарын 14-16- Москва хотод айлчилсан сөрөг хүчний гол улс төрч С. Зориг тэргүүтэй Ардын Их Хурлын Парламентийн бүлгэмийн төлөөлөгчид ч гэсэн ярилцагч түншүүдтэйгээ юуны өмнө өрийн асуудал зэрэг эдийн засгийн асуудлуудыг хөндөн ярьжээ. * Нэгдүгээр сарын 14-27 - Талбайн теннисний Австралийн нээлттэй тэмцээний эрэгтэйчүүдийн ангилалд Германы теннисч Борис Бекер, эмэгтэйчүүдийн ангилалд Югославын теннисч Моника Селес нар түрүүллээ. * Нэгдүгээр сарын 15 - [[Персийн булангийн дайн]]: НҮБ-ын тогтсон хугацаа дууссан тул “[[Цөлийн шуурга]]” ажиллагаа эхлэхэд бэлэн болов. * Нэгдүгээр сарын 16 - [[Персийн булангийн дайн]]: “Цөлийн шуурга” ажиллагаа эхэлж, агаарын анхны дайралтаа хийв. * Нэгдүгээр сарын 17 - [[Персийн булангийн дайн]]: Иракын зэвсэгт хүчин [[Израил]] улс руу довтолж, “Скад” пуужин харважээ. Улмаар энэ сарынхаа 19-нд Тель-Авивт 15 хүн, 22-нд нь Рамат Ган хотод 96 хүн шархдав. ** Норвегийн хаан ширээг V Харальд залгахаар болов. * Нэгдүгээр сарын 18 - Америкийн агаарын тээврийн “Eastern Airlines” компани 62 жил үйл ажиллагаа явуулсны эцэст дампуурлаа зарлалаа. * Нэгдүгээр сарын 22 - [[Персийн булангийн дайн]]: Британийн зэвсэгт хүчин Иракын нутагт зэвсэглэлээ байршуулж эхлэв. * Нэгдүгээр сарын 24 - Папуа Шинэ Гвиней улсын засгийн газар Бугенвилль арлын босогчидтой энхийн гэрээ байгуулав. Ингэснээр 1988 оноос хойш үргэлжилсэн зэвсэгт мөргөлдөөн эцэслэжээ. * Нэгдүгээр сарын 26 - [[Сомали]] улсын Ерөнхийлөгч Сиад Барре албан тушаалаасаа огцров. Улмаар тус улсад иргэний дайн дэгдэв. Гурав хоногийн дараа тус улсын Ерөнхийлөгчийн суудалд Али Махди Мухаммад суужээ. * Нэгдүгээр сарын 27 - АНУ-ын Үндэсний хөлбөмбөгийн лигийн шигшээ тоглолт болох Супер боулын тэмцээнд Нью-Йорк Жайнтс баг өрсөлдөгч Баффало Биллсийг 20:19 харьцаагаар хожиж, хоёр дахь удаагаа түрүүллээ. * Нэгдүгээр сарын 29 - Өмнөд Африкт Африкийн үндэсний конгресс намын дарга Нелсон Мандела болон Инката эрх чөлөөний намын дарга Мангосуту Бутелези нар найрамдлын гэрээнд гарын үсэг зурав. ** [[Персийн булангийн дайн]]: Хажигийн тулаан эхэлснээр тус дайны хүрээнд анхны томоохон хуурай замын тулаан дэгджээ. Энэ тулаан ердөө нэг хоног л үргэлжилсэн юм. === Хоёрдугаар сар === * Хоёрдугаар сарын 1 - Афганистанын зүүн хойд хэсгийн Хинду Куш мужид 6.4 магнитудын хүчтэй газар хөдөлж 848 хүн амиа алдан, 200 орчим хүн бэртэж гэмтжээ. * Хоёрдугаар сарын 6 - [[Саудын Араб|Саудын Арабы]]<nowiki/>н нисэх хүчний Бойнг КС-135Е онгоц хоёр хөдөлгүүрийн доголдлын улмаас ослын буулт хийв. Гэмтэл их байсан ч нисгэгчийн ур чадварын ачаар хөлгийн багийн дөрвөн хүн бүгд аврагдаж, хэсэг хугацааны дараа албаабүрэн хааж эхлэв. * Хоёрдугаар сарын 7 - [[Хаити]] улсад ардчилсан сонгуулиар сонгогдсон анхны Ерөнхийлөгч Жеан Бертран Аристид тангараг өргөв. Эдийн засгаа чөлөөлж, дарангуйллын тогтолцоог өөрчилнө гэх амлалтын дараа АНУ тус улсад тавиад байсан хоригоо аравдугаар сард нь цуцалсан билээ. ** Их Британийн Засгийн газар хуралдаж байхад Ирландын Түр армийнхан Даунинг гудамжид миномётоор дайрав. Золоор нэг ч хүний амь эрсэдсэнгүй. *Хоёрдугаар сарын 8- Монгол Улсын Ерөнхий сайд Д. Бямбасүрэн, Дэд Ерөнхийлөгч Р. Гончигдорж нар Москвад айлчилсан. Энэ үеэр “БНМАУ, ЗСБНХОУ-ын хоорондох найрамдал, сайн хөршийн харилцааны тухай тунхаглал” гарчээ. *Хоёрдугаар сарын 13 - Төмөр хонь жилийн сар шинийн баярт зориулсан хүчит бөхийн барилдаанд 256 бөх барилдсанаас Хэнтий аймгийн Өмнөдэлгэр сумын харьяат, улсын дархан аварга [[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ]] түрүүлж, Өвөрхангай аймгийн Баян-Өндөр сумын харьяат, улсын арслан [[Бандийн Ганбаатар]] үзүүрлэжээ. ** Лазераар тоноглогдсон “ухаалаг тэсрэх бөмбөг” Багдадын газар доорх нуувчинд дэлбэрч олон зуун хүн амиа алдав. АНУ-ын Цэргийн тагнуулын алба үүнийг цэргийн байгууламж гэж мэдэгдсэн бол Иракын засаг захиргаа үүнийг бөмбөгдөлтөөс хорогдох байгууламж гэж эсэргүүцсээр байлаа.Хоёрдугаар сарын 13 * Хоёрдугаар сарын 14- Монгол Улс ОУВС, Дэлхийн Банкны гишүүн болсон. * Хоёрдугаар сарын 15 - Чехословак, Унгар, Польшийн удирдагчид чөлөөт зах зээлийн тогтолцоонд шилжих зорилго бүхий “Вишеградын бүлэг” байгуулагдсаныг зарлав. * Хоёрдугаар сарын 18 - Ирландын салан тусгаарлагчид Лондон хотын метроны Паддингтон болон Викториа өртөөнд бөмбөг дэлбэлэв. * Хоёрдугаарс арын 20 - Албанийн Ерөнхийлөгч Рамиз Алиа ардчиллын төлөөх эсэргүүцлийн жагсаалыг намжаах зорилгоор Ерөнхий сайд Адид Чарчанигийн Засгийн газрыг бүрэн бүрэлдэхүүнээр нь тараав. Төд удалгүй дараагийн Ерөнхий сайдаар Фатос Наног тохоон томилжээ. ** Програмчлалын хэл болох Пайтоныг Гуидо ван Россум зохион бүтээв. * Хоёрдугаар сарын 22 - [[Персийн булангийн дайн]]: Ирак улс Зөвлөлтийн санал болгосон гал зогсоох хэлэлцээрийг хүлээн зөвшөөрөв. АНУ үүнийг хүчин төгөлдөр бус гэж үзэж, Кувейтийн газар нутгаас 24 цагийн дотор цэргээ гаргасан тохиолдолд цэргийн ажиллагааг зогсоох нөхцөл тулгажээ. * Хоёрдугаар сарын 23 - Тайландын генерал Сунторн Конгсомпонг цусгүй төрийн эргэлт хийж, Ерөнхий сайд Чатичай Чунхаваныг огцруулжээ. * Хоёрдугаар сарын 24 - [[Персийн булангийн дайн]]: Орон нутгийн цагаар үүрийн 4:00 цаг орчим Саудын Арабын хилийг АНУ тэргүүтэй холбоотон гүрний цэргүүд нэвтэрснээр Булангийн дайны хуурай замын байлдааны үе шат эхэлжээ. * Хоёрдугаар сарын 26 - [[Персийн булангийн дайн]]: Иракын удирдагч [[Саддам Хусейн]] Багдадын радиогоор Кувейтийн газар нутгаас цэргээ гаргахаа зарлав. Гэвч Иракын цэргүүд ухарч байхдаа Кувейтийн газрын тосны томоохон ордуудыг галдан шатаажээ. * Хоёрдугаар сарын 27 - [[Персийн булангийн дайн]]: АНУ-ын Ерөнхийлөгч [[Жорж Херберт Уокер Буш|Жорж Херберт У.Буш]] дайнд ялалт байгуулснаа зарлав. Улмаар гал зогсоох зарлиг боловсруулжээ. АНУ-ын цэргүүд гуравдугаар сараас Персийн булангаас гарч эхэлсэн юм. ** Бангладешийн парламентын сонгуульд Үндэсний нам 300 суудлын 139-ийг авч ялалт байгуулав. Ингэснээр тус намын дарга Халеда Зиа Ерөнхий сайд болох нөхцөл бүрджээ. === Гуравдугаар сар === * Гуравдугаар сарын 3 – Сан-Томе ба Принсип улс түүхэндээ анх удаа Ерөнхийлөгчийн сонгууль зохион байгуулж Мигель Тровоада ялалт байгуулав. ** АНУ-ын [[Лос-Анжелес]] хотод мотоцикль унаж явсан хар арьст Родни Кингийг цагдаа нар гэмгүй байхад нь бүлэглэн халдав. Уг асуудал АНУ даяар тарж, улмаар цагдаагийн дөрвөн ажилтанд хүний биед халдсан хэргээр ял оноосон билээ. * Гуравдугаар сарын 6 – Энэтхэгийн Ерөнхий сайд Чандра Шехар улс төрийн нөхцөл байдлын улмаас үүрэгт ажлаасаа огцров. * Гуравдугаар сарын 9 – Сербийн [[Белград]] хотод [[Слободан Милошевич|Слободан Милошевичийн]] засаглалыг эсэргүүцсэн жагсаал болов. Эрх баригчид жагсаалыг хүч хэрэглэн тараах үеэр хоёр хүн амиа алдаж, олон арван хүн гэмтжээ. Сербийн гудамжуудад цагдаа, өөрөө явагч хэрэгсэл байршуулсан байна. * Гуравдугаар сарын 10 – Эль Сальвадор улсад парламентын сонгууль болж Үндэсний Бүгд найрамдах эвсэл ялалт байгуулав. Тус нам парламентын 48 суудлын 39-г авсан юм. * Гуравдугаар сарын 13 – [[Аляска|Аляскын]] нутагт газрын тос алдсан хэргээр “Эксон Валдез” компанид АНУ-ын Хууль зүйн яам нэг тэрбум ам.долларын торгууль оноов. ** АНУ, Канадын Засгийн газар хүчиллэг борооны гэрээнд гарын үсэг зуржээ. * Гуравдугаар сарын 14 – Персийн булангийн дайн: Дайны хөлөөс дайжин эх орноосон дүрвэн Саудын Араб улсад орогноод байсан Жабер аль Ахмад аль Сабах долоон сарын дараа эх нутагтаа эргэн ирэв. ** Чилийн Атакамын цөлд тухайн цаг үеийнхээ хамгийн том зэсийн уурхай болох Эскондида уурхайг албан ёсоор нээв. * Гуравдугаар сарын 15 – Герман улс [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]-аас хойш дөрвөн хүчнээс бүрэн тусгаар тогтнов. Дайны дараа ЗХУ, АНУ, Их Британи, Франц гэсэн дөрвөн улс эдийн засаг, нийгэм зэргээр дотоод хэрэгт нь оролцсоор байсан юм. ** АНУ-Албани улс 1939 оноос хойш анх удаагаа дипломат харилцаагаа сэргээжээ. * Гуравдугаар сарын 17 – ЗХУ-ын задрал: ЗХУ-д бүх нийтийн санал асуулга болов. Санал асуулгад оролцогчдын 77% нь Зөвлөлтийн бүрэлдэхүүнд багтдаг 15 бүгд найрамдах улсыг тусгаар улс болгохыг эсэргүүцжээ. Уг санал асуулгыг зургаан бүгд найрамдах улс эс хүлээн зөвшөөрч бойкоттолсон байна. ** Финланд улсад парламентын сонгууль болж Төвийн нам 55 суудал авч ялалт байгуулав. Ингэснээр Финландын Социал демократ намын 25 жилийн ноёрхол эцэслэжээ. * Гуравдугаар сарын 23 – [[Сьерра Леон]] улсад Хувьсгалт нэгдсэн хүч Засгийн газрынхаа эсрэг төрийн эргэлт хийснээр иргэний дайн дэгдэв. * Гуравдугаар сарын 24 – Баруун африкийн [[Бенин]] улсад 1970 оноос хойш анх удаагаа Ерөнхийлөгчийн сонгууль болов. Сонгуульд Ницефор Согло ялалт байгуулжээ. * Гуравдугаар сарын 25 - Академийн [[Оскарын шагнал]] гардуулах ёслолын ажиллагаа болж "Чонотой бүжиглэгч" кино шилдэг кино, шилдэг найруулагч зэрэг долоон төрөлд ялалт байгуулав. Шилдэг гол дүрийн эрэгтэй жүжигчнээр Жереми Айронс, шилдэг гол дүрийн эмэгтэй жүжигчнээр Кейти Бейтс нар шалгарчээ. * Гуравдугаар сарын 26 – Мали улсад Амаду Тумани Туре нарын цэргийн офицерууд Ерөнхийлөгч Мусса Траорег баривчилж, Үндсэн хуулийг хүчингүй болсонд тооцжээ. ** Аргентин, Бразил, Уругвай, Парагвай улсууд Асунционы тунхагт гарын үсэг зурснаар, Өмнөд Америкийн чөлөөт худалдааны эвсэл байгуулагдав. * Гуравдугаар сарын 31 – Албани улсад 1923 оноос хойш анх удаагаа олон намын оролцоотой сонгууль зохион байгуулав. Сонгуульд эрх баригч Хөдөлмөрчдийн нам үнэмлэхүй ялалт байгуулж парламентын 250 суудлаас 169 суудлыг авчээ. ** ЗХУ-ын задрал: Гүрж улсад ЗХУ-аас тусгаар тогтнох эсэх асуудлаар ард нийтийн санал асуулга болж олонхийн санаалаар ЗХУ-аас тусгаар тогтнохыг дэмжжээ. === Дөрөвдүгээр сар === * Дөрөвдүгээр сарын 2 – Засгийн газраас тогтоосон үнийн улмаас ЗХУ-д өргөн хэрэглээний бараа бүтээгдэхүүний үнэ 2-3 дахин өсөв. * Дөрөвдүгээр сарын 3 – НҮБ-ын Аюулгүйн зөвлөлийн 687 дугаар тогтоолоор Ирак улсын хими болон бактерологийн бүх зэвсгийг устгах, 150 км-ээс алсын тусгалтай пуужинг устгахыг шаардав. Мөн Ирак улсыг олон улсад терроризмыг хөхиүлэн дэмжихээ зогсоохыг уриалав. Иракийн засаг захиргаа үүнийг гурав хоногийн дараа хүлээн зөвшөөрсөн юм. * Дөрөвдүгээр сарын 4 – АНУ-ын Сенатор Жон Хайнц өөр бусад зургаан хүний хамтаар Пеннсильвани мужийн Мерион хотод нисдэг тэрэгний ослоор амиа алдав. ** Калифорни мужийн Сакраменто хотод Вьетнам гаралтай дөрвөн этгээд 14 хүнийг барьцаалав. Холбооны мөрдөх товчоо олон цаг үргэлжилсэн ажиллагааны дүнд 11-ийг нь аварч чадсан юм. Барьцаалагчдаас гурав нь амиа алджээ. * Дөрөвдүгээр сарын 5 – АНУ-ын Сенатор Жон Тавер өөр бусад 22 хүний хамт [[Жоржиа]] мужийн [[Брансвик]] хотод онгоцны ослоор амиа алдав. * Дөрөвдүгээр сарын 6 – НҮБ-ын Аюулгүйн зөвлөлийн 688 дугаар тогтоолоор Иракын ард иргэдийн эсрэг ажиллагаа явуулахыг Засгийн газарт нь хориглосны дагуу холбоотон гүрнүүд Иракын хойд хэсэгт орших курдуудэд хүмүүнлэгийн тусламж үзүүлэв. * Дөрөвдүгээр сарын 9 – Зөвлөлтийн цэргийн анги нэгтгэл Польш улсаас гарч эхлэв. * Дөрөвдүгээр сарын 10 – Италийн Ливорно хотод их манан татсаны улмаас Моби Принс зорчигч тээврийн хөлөг, газрын тос тээвэрлэгчтэй мөргөлдөж140 хүн амиа алджээ. Ослоос цор ганц хүн л амь аврагдсан юм. * Дөрөвдүгээр сарын 12 – Варшавын хөрөнгийн бирж байгуулагджээ. * Дөрөвдүгээр сарын 14 – Нидерландын нийслэл [[Амстердам]] хотод байрлах Ван Гогын музейгээс 500 сая ам.долларын үнэ бүхий 20 уран зураг алдагдав. Хэрэг явдал гарснаас цаг хүрэхгүй хугацааны дараа музейн дэргэдэх нэгэн зогсоолд машины тээшнээс бүрэн бүтэн олдсон юм. * Дөрөвдүгээр сарын 15 – [[Европын Сэргээн Босголт ба Хөгжлийн Банк|Европын Сэргээн босголт ба хөгжлийн банк]] байгуулагдав. ** Европын эдийн засгийн зөвлөл арьс өнгөөр ялгаварлах үзлийн улмаас Өмнөд Африкт тавиад байсан эдийн засгийн хоригоо бүрэн цуцлав. * Дөрөвдүгээр сарын 16-18 – [[ЗХУ-ын Коммунист нам|ЗХУ-ын Коммунист намын]] ЕНБД бөгөөд удирдагч [[Михаил Горбачёв]] Япон улсад айлчлав. Японд айлчилсан Зөвлөлтийн анхны удирдагч болсон тэрээр [[Курилийн арлууд|Курилийн арлуудын]] асуудлаар тохиролцоонд хүрэх гэсэн боловч үр дүнд хүрээгүй юм. * Дөрөвдүгээр сарын 17 – Дау Жонсийн аж үйлдвэрийн хувьцаа түүхэндээ анх удаа 3000 ам.доллароос давж арилжаалагдав. * Дөрөвдүгээр сарын 18 – НҮБ-ын Аюулгүйн зөвлөлийн 687 дугаар тогтоолын дагуу Иракын засаг захиргаа химийн зэвсгийнхээ заримыг НҮБ-д тайлагнав. Гэвч бактерологийн ямар нэгэн зэвсэггүй гэдгээ мэдэгджээ. * Дөрөвдүгээр сарын 22 – Коста-Рика, Панам улсад 7.7 магнитудын хүчтэй газар хөдөлсний улмаас 47-87 хүн амиа алдан, 759 хүн бэртэж гэмтжээ. * Дөрөвдүгээр сарын 23 – Исландын парламентын сонгуульд гавьтай амжилт үзүүлээгүй тул тус улс Ерөнхий сайд Стрейнгримур Херманнссон үүрэгт ажлаасаа өөрийн хүсэлтээр чөлөөлөгдөв. Түүний орыг Давид Оддссон залгасан билээ. * Дөрөвдүгээр сарын 26 – Финландын Ерөнхий сайдаар 36 настай Эско Ахо томилогдов. Тэрээр тус улсын түүхэнд хамгийн залуудаа энэ суудалд суусан хүн болжээ. * Дөрөвдүгээр сарын 29 – Бангладеш улсад далайн хар салхи болж 138 мянган хүн амиа алджээ. ** Гүржийн Рача хотод 7.0 магнитудын хүчтэй газар хөдөлж 270 хүн амиа алдан, 100 мянга орчим хүн орон гэргүй болжээ. * Дөрөвдүгээр сарын 29-30 – [[Лесото]] улсад цусгүй төрийн эргэлт болж цэргийн дарангуйлагч Жастин Лехеньяг түлхэн унагав. Хоёр хоногийн дараа Фисона Рамаена засгийн эрхэнд гарчээ. === Тавдугаар сар === * Тавдугаар сарын 12 – [[Балба]] улсад 1959 оноос хойш анх удаагаа олон намын оролцоотой сонгууль зохион байгуулав. * Тавдугаар сарын 15 – Францын Ерөнхий сайдаар [[Эдит Крессон]] томилогдов. Ингэснээр тус улсын түүхэнд энэ суудалд суусан анхны эмэгтэй болжээ. * Тавдугаарс арын 16 – [[АНУ-ын Конгресс|АНУ-ын Конгресст]] Их Британий хатан хаан [[II Элизабет]] үг хэлэв. Энэ нь Британийн түүхэнд тэмдэглэгдэх үйл явдал байсан юм. * Тавдугаар сарын 18 – [[Сомали]] улсаас [[Сомалиланд]] салан тусгаарлаж, тусгаар улс болсноо зарлав. Гэвч олон улсын хамтын нийгэмлэг хүлээн зөвшөөрөөгүй юм. * Тавдугаар сарын 19 – Югославын задрал: Хорватад Югославаас салан тусгаарлах эсэх асуудлаар бүх нийтийн санал асуулга болж, олонхын саналаар хүлээн зөвшөөрчээ. * Тавдугаар сарын 21 - Энэтхэгийн Шриперумбудур хотод улс төрийн уулзалтын үеэр амиа золиослогч этгээд бөмбөг дэлбэлж Ерөнхий сайд асан [[Ражив Ганди]] болон өөр бусад 14 хүн амиа алджээ. * Тавдугаар сарын 22 – Монгол Улсын Их хурлаар Өмч хувьчлах тухай хууль баталсан. ** Мөн өдөр Өмнөд Солонгосын Ерөнхий сайдын үүргийг түр орлон гүйцэтгэгч Ро Жай Бонг оюутны үймээний дараа үүрэгт ажлаасаа огцров. Түүний үүргийг Чун Вок Шик орлон гүйцэтгэхээр болсон юм. * Тавдугаар сарын 23 – Австрийн [[Вена]] хотод Европын цом/Аваргуудын лигийн шигшээ тоглолт болов. Шигшээ тоглолтод Италийн АЦ Милан клуб Португалийн Бенфикаг 1-0 харьцаагаар хожин ялалт байгуулжээ. * Тавдугаар сарын 25 – Суринамын парламентын сонгуульд цэргийн дэмжлэгтэй Ардчилал ба Хөглийн шинэ фронт нам ялалт байгуулав. * Тавдугаар сарын 26 – Тайландын [[Бангкок]] хотын ойролцоо “Лауда Эйр” компанийн Боинг 767 онгоц осолдож, онгоцонд байсан 223 хүн бүгд амиа алджээ. * Тавдугаар сарын 27-Зургаадугаар сарын 9 - Талбайн теннисний Францын нээлттэй тэмцээний эрэгтэйчүүдийн ангилалд Америкийн теннисч Жим Курьер, эмэгтэйчүүдийн ангилалд Югославын теннисч Моника Селес нар түрүүллээ. * Тавдугаар сарын 28 – Этиопын иргэний дайн: Этиопын Ардын хувьсгалт ардчилсан хүчин нийслэл [[Аддис Абеба|Аддис-Абеба]] хотыг эзлэв. * Тавдугаар сарын 29 - Европын хөлбөмбөгийн Европын цом/Аваргуудын лигийн шигшээ тоглолтод Югославын Цревена Звезда клуб Францын Марсель клубтэй учраа таарсан ч үндсэн цагт гоол орсонгүй. Торгуулийн цохилтоор аваргын хувь заяаг шийдэхэд Цревена Звезда клуб түрүүлсэн юм. === Зургаадугаар сар === * Зургаадугаар сарын 3 – Японы Үнзен галт уул дэлбэрч, хорт утааны улмаас 46 хүн амиа алджээ. * Зургаадугаар сарын 4 – Албани даяар өрнөсөн ажил хаялтын улмаас Ерөнхий сайд Фатос Нано огцров. Удалгүй түүнийг илли Буфи орлосон юм. ** Наран үүссэн томоохон дэлбэрэлтийн улмаас АНУ-ын [[Пеннсилвани|Пенсилвани]] мужийн өмнөд хэсэгт ер бусын туйлын туяа үзэгджээ. * Зургаадугаар сарын 5 – Алжирын Ерөнхийлөгч Чадли Бенджедид онц байдал зарлав. Ерөнхий сайд Моулоуд Хамрушег огцруулж, оронд нь Сид Ахмед Гозалиг тохоон томилжээ. * Зургаадугаар сарын 7 – [[Персийн булангийн дайн]]-д оролцсон 8800 цэргийн алба хаагч АНУ-д ирэв Тэднийг ирснийг тохиолдуулан нийслэл Вашингтон хотноо сүрт жагсаал зохион байгуулжээ. Уг жагсаалыг 200 мянган хүн үзэж сонирхсон гэдэг. * Зургаадугаар сарын 9 – [[Эсватини|Свазиланд]] (одоогийн Эсватини) улсын Эмасвати нүүрсний уурхай нурж 26 уурхайчин 65 метрийн гүнд гацав. Аврах ажиллагаа 30 цаг үргэлжилж бүгдийг нь эсэн мэнд аварч чаджээ. * Зургаадугаар сарын 12 – ЗСБНХОУ-ын Ерөнхийлөгчөөр [[Борис Ельцин]] сонгогджээ. ** Албанийн Хөдөлмөрчдийн нам татан буугдаж, үндэс суурин дээр нь Социалист нам байгуулагдав. ** Хойд Америкийн Үндэсний сагсан бөмбөгийн холбооны шигшээ тоглолтод Чикаго Буллс баг Лос Анжелес Лейкэрс багийг 108:101 харьцаагаар хожив. Цуврал таван тоглолтод 5-1 харьцаагаар ялалт байгуулсан юм. Финалын үнэ цэнтэй тоглогчоор Чикаго Буллсын [[Майкл Жордан]] тодорсон юм. * Зургаадугаар сарын 15 – Филиппин улсад Пинатубо галт уул дэлбэрэв. XX зуунд хуурай газар дэлбэрсэн хамгийн том дэлбэрэлт гэж бүртгэгдсэн уг гамшгийн улмаас 800 орчим хүн амиа алджээ. Дэлбэрэлтийн улмаас дэлхийн дундаж температур 0.4 цельсээр буурчээ. ** Энэтхэгийн парламентын сонгууль өндөрлөв. Сонгуульд Үндэсний конгресс нам ялалт байгуулсан ч дангаар засаг бүрдүүлэх боломжтой болсонгүй. * Зургаадугаар сарын 17 – Өмнөд Африкийн парламент Хүн амын бүртгэлийн тухай хуулийг хүчингүй болгов. Ингэснээр тус улсад төрсөн бүх иргэнийг төрөхөд нь арьс өнгөөр ялгаварладаг байдал устсан юм. * Зургаадугаар сарын 20 – Нэгдсэн Герман улс нийслэлээ [[Бонн]] хотоос [[Берлин|Берлинд]] шилжүүлжээ. * Зургаадугаар сарын 23-28 – НҮБ-ын шалгалтын багууд Иракын тээврийн хэрэгслийн тоног төхөөрөмжийг шалгах зорилгоор саатуулахыг оролдов. Үүнийг эсэргүүцсэн Иракын нисэх хүчин агаарт анхааруулах буудлага үйлджээ. * Зургаадугаар сарын 24-Долоодугаар сарын 7 - Талбайн теннисний Уимблдоны нээлттэй тэмцээний эрэгтэйчүүдийн ангилалд Германы теннисч Михаэл Стик, эмэгтэйчүүдийн ангилалд Германы теннисч Штеффи Граф нар түрүүллээ. * Зургаадугаар сарын 25 – Югославын задрал: [[Хорват]], [[Словени]] улсууд Югославаас тусгаар тогтносноо зарлав. * Зургаадугаар сарын 28 – ЗХУ задарснаар [[Эдийн Засгийн Харилцан Туслалцах Зөвлөл|Эдийн засгийн харилцан туслалцах Зөвлөл]] татан буугджээ. === Долоодугаар сар === * Долоодугаар сарын 1 – Чехословакын нийслэл Варшав хотноо [[Варшавын гэрээ|Варшавын гэрээний]] байгууллагыг татан буулгав. ** АНУ-ын Вашингтон хот, Питтсбург, Лос-Анжелес, Сан Франциско хотуудад телефон утасны сүлжээнд алдаа гарсны улмаас сүлжээ тасалдав. Нийтдээ 12 сая орчим хүн хэдэн цагийн турш холбоогүй болсон байна. ** Финланд улсад дэлхийд анх удаа хөдөлгөөнт утасны сүлжээгээр дуудлага хийв. * Долоодугаар сарын 4 – Колумб улсад шинэ Үндсэн хуулийг батлав. * Долоодугаар сарын 7 – Югославын задрал: Брионигийн хэлэлцээрээр Словенид арван өдрийн дайн эцэслэв. * Долоодугаар сарын 9 – Олон улсын олимпын хороо Өмнөд Африкийг олимпод орох эрхийг сэргээв. * Долоодугаар сарын 10 – ЗСБНХОУ-ын Ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон Борис Ельцин тангараг өргөв. ** АНУ-ын Ерөнхийлөгч [[Жорж Херберт Уокер Буш|Жорж Х.У.Буш]] Өмнөд Африкт тавьсан бүх хоригыг бүрэн цуцалжээ. * Долоодугаар сарын 11 – Дэлхийн бөмбөрцгийн хойд хагаст нарны бүтэн хиртэлт тохиов. Нарын хиртэлт [[Хавай]] муж болон Мексик, Колумб, Бразилд голцуу үзэгджээ. ** Нигерийн агаарын тээврийн 2120 дугаар нислэг Саудын Арабын [[Жидда (хот)|Жидда]] хотоос хөөрсний дараа галд автаж осолдов. Ослын улмаас 261 хүн бүгд амиа алджээ. * Долоодугаар сарын 12 - Ардын хувьсгалын 70 жилийн ой Үндэсний их баяр наадмын хүчит бөхийн барилдаанд улс аймгийн алдар цолтой 512 бөх идэрийн жавхаа, үнэн хүчийг үзэн барилдсанаас Увс аймгийн Наранбулаг сумын харьяат улсын заан [[Одвогийн Балжинням]] түрүүлж, Баянхонгор аймгийн Баян-Овоо сумын харьяат улсын заан [[Пунцагийн Сүхбат]] үзүүрлэжээ. * Долоодугаар сарын 16 – ЗХУ-ын Ерөнхийлөгч асан [[Михаил Горбачёв]] “Их Долоо”-гийн удирдагчдаас тусламж хүсэхээр Лондон хотноо ирэв. * Долоодугаар сарын 18 – Мавритани болон Сенегалын Засгийн газрууд 1989 оны дөрөвдүгээр сараас хойш үргэлжилсэн хилийн маргааныг эцэс болгов. * Долоодугаар сарын 22 – АНУ-ын мэргэжлийн боксчин [[Майк Тайсон|Майк Тайсоныг]] [[Индиана]] мужийн [[Индианаполис]] хотод “Хар Америкийн мисс” тэмцээний оролцогч Дезири Вашингтоныг хүчиндсэн хэргээр баривчлан, яллав. * Долоодугаар сарын 24 – Энэтхэгийн Сангийн сайд Манмохан Сингх эдийн засгийг өргөөн хүрээнд чөлөөлсөн шинэчлэлийн аж үйлдвэрийн бодлогоо зарлав. * Долоодугаар сарын 25 – Британийн одон орончид нарны аймгаас гадна гараг илрүүлснээ зарлажээ. * Долоодугаар сарын 29 – АНУ-ын Нью-Йорк хотын тойргийн шүүх “Кредит банк”, “Коммерс Интернэшнл”-ийг түүхэн дэх хамгийн том санхүүгийн луйвар хийсэн хэрэгт буруутган, хадгаламж эзэмшэгчдээс таван тэрбум ам.доллар залилсан гэж дүгнэжээ. * Долоодугаар сарын 31 – АНУ-ын Ерөнхийлөгч Жорж Херберт У.Буш, ЗХУ-ын удирдагч асан М.Горбачёв нар Стратегийн зэвсэглэлийг бууруулах нэгдүгээр гэрээнд гарын үсэг зурав. ** Дуут хувьсгал: Зөвлөлтийн дотоодын цагдан сэргийлэхийн анги нэгтгэлүүд Литвийн хилийн постуудад ажиллагаа явуулсны улмаас Медининкайд постод Литвийн гаалийн долоон албан хаагч амиа алдав. === Наймдугаар сар === * Наймдугаар сарын 4 – Өмнөд Африкийн эрэг орчимд Грекийн аяллын “МТS Oceanos” хөлөг живэв. Хөлгийн багийн 571 хүнийг аврахаар Өмнөд Африкийн нисэх хүчин ажиллагаа явуулж бүгдийг нь эсэн мэнд аварчээ. * Наймдугаар сарын 6 – Нэрт эрдэмтэн Тим Бернерс-Ли alt.hypertext өргөтгөл дээр дэлхийг хэрсэн интернэт төсөл болон программ хангамжаа дэлгэв. Үүний дүнд анхны цахим хуудас болох “info.cern.ch” ашиглалтад оржээ. * Наймдугаар сарын 7 – Ираны Ерөнхий сайд асан Шапур Бахтиар Парисын захын Суренес дүүрэгт бусдын гарт алагдав. * Наймдугаар сарын 8 – Тухайн цаг үеийнхээ дэлхийн хамгийн өндөр байгууламж болох Варшавын радио станцын цамхаг нурав. * Наймдугаар сарын 17 – Пруссийн хаан Их Фредерикийн шарилыг [[Потсдам]] хотноо дахин оршоожээ. * Наймдугаар сарын 19 – ЗХУ-ын төрийн эргэлт: ЗХУ-ын удирдагч Михаил Горбачёвыг Крымын Форост гэрийн хорионд оруулав. Тус улсын даргын орлогч Геннадий Янаев өөр бусад 7 хүний удирдсан төрийн эргэлт 72 цагийн дотор нуран унаж, Засгийн газрын ордны гадаа 100 мянга орчим хүн эсэргүүцлийн жагсаал өрнүүлсэн. Горбачёв хар тэнгисээс гурав хоногийн дараа эргэж ирээд төрийн эргэлтийг оройлон манлайлсан этгээдүүдийг баривчилжээ. * Наймдугаар сарын 20 – Дуут хувьсгал: [[Эстони]] улс ЗХУ-аас тусгаар тогтнолоо зарлав. Маргааш нь 21-нд Латви улс ч мөн тусгаар тогтнолоо зарласан юм. * Наймдугаар сарын 22 – Дуут хувьсгал: Балтын орнуудын тусгаар тогтнолыг Исланд улс хүлээн зөвшөөрөв. * Наймдугаар сарын 23 – ЗХУ-ын задрал: Орос улс цагаан-хөх-улаан өнгийн гурван өнгийн далбааг Төрийн далбаа болгон сэргээв. * Наймдугаар сарын 24 – ЗХУ задрал: Украин улс ЗХУ-аас тусгаар тогтнолоо зарлав. Маргааш нь Беларусь улс ч мөн тусгаар улс болсноо зарлажээ. * Наймдугаар сарын 25 – Югославын задрал: Сербийн зэвсэгт хүчин Хорватын Вуковар хотруу довтлов. ** Дэлхийн авто уралдааны ноён оргил “Формула 1”-ийн ээлжит улирлын Бельгийн гран прид домогт нисгэгч Михайл Шумахер анхны гараандаа оролцов. * Наймдугаар сарын 26-Есдүгээр сарын 8 - Талбайн теннисний Америкийн нээлттэй тэмцээний эрэгтэйчүүдийн ангилалд Шведийн теннисч Стефан Эдберг, эмэгтэйчүүдийн ангилалд Югославын теннисч Моника Селес нар түрүүлэв. * Наймдугаар сарын 29 – Ливаны генерал Мишель Аун Францын хөлөг онгоцоор эх орноосоо дүрвэв. * Наймдугаар сарын 30 – ЗХУ-ын задрал: [[Молдав]] улс ЗХУ-аас тусгаар тогтнолоо зарлав. Маргааш нь Азербайжан ч мөн тусгаар улс болсноо зарлажээ. * Наймдугаар сарын 31 – ЗХУ-ын задрал: [[Киргиз|Киргизстан]], [[Узбекистан]] улс тусгаар тогтнолоо зарлав. [[Тажикистан]] улс дараа сарынх нь 9-ний өдөр мөн тусгаар улс болсноо зарлажээ. === Есдүгээр сар === * Есдүгээр сарын 4 – Зөвлөлт засгийн үед Свердловск гэж нэрлэж байсан хотын нэрийг [[Екатеринбург]] болгон өөрчлөв. Хоёр хоногийн дараа Ленинград хотын нэрийг [[Санкт-Петербург]] болгожээ. * Есдүгээр сарын 5 – ЗХУ-ын задрал: ЗХУ-ын Ардын их хурал татан буугдав. ЗХУ-ын Дээд зөвлөл, ЗХУ-ын Төрийн зөвлөл ч мөн татан буугджээ. * Есдүгээр сарын 6- Монгол Улсын Шадар сайд Ц. Пүрэвдорж Москвад айлчилж Монголын үйлдвэрүүдэд сэлбэг хэрэгсэл бэлтгэн нийлүүлэх, Монголын хүн амыг өргөн хэрэглээний бараагаар хангах зэрэг эдийн засгийн хамтын ажиллагааны асуудлууд хөндсөн боловч үр дүнд хүрээгүй ажээ. * Есдүгээр сарын 8 – Югославын задрал: [[Македон]] улс тусгаар тогтнолоо зарлав. * Есдүгээр сарын 11 – ЗХУ [[Куба]] улсад үзүүлж буй батлан хамгаалах болон эдийн засгийн тусламжаа зогсоох төлөвлөгөөгөө зарлав. * Есдүгээр сарын 15 – Шведийн парламентын сонгуульд Социал демократууд 60 жилийн хамгийн муу үзүүлэлтээ үзүүлэв. Улмаар Ерөнхий сайд Ингвар Карлссон огцорчээ. * Есдүгээр сарын 17 – Умард болон Өмнөд Солонгос, Эстони, Латви, Литва, Маршаллын арлууд, Микронезийн холбооны улс НҮБ-д гишүүнээр элсэв. * Есдүгээр сарын 19 – Альпийн нуруунаас “Мөсөн хүн Өтзи” олдвор олджээ. * Есдүгээр сарын 21 – ЗХУ-ын задрал: [[Армени]] улс ЗХУ-аас тусгаар тогтнолоо зарлав. Сарын дараа Туркменистан улс, оны эцэст Казахстан улс ч мөн тусгаар тогтнолоо зарласан юм. * Есдүгээр сарын 21-30 – Олон улсын цөмийн энергийн агентлагийн шинжээчид Ирак улс нууц цөмийн зэвсгийн хөтөлбөртэй байж болох баримт илрүүлэв. Ирак улс үүнийг эс хүлээн зөвшөөрч, баримт бичиг явуулахаас татгалзжээ. НҮБ-ын Аюулгүйн зөвлөл Ирак улсад албадан хэрэгжүүлэх арга хэмжээ явуулна гэж заналхийлэв. * Есдүгээр сарын 25 – Сальвадорын иргэний дайн: Фарабундо Мартигийн тэргүүлдэг Үндэсний чөлөөлөх фронтын төлөөлөгчид Ерөнхийлөгч Альфредо Кристианитай тохиролцоонд хүрч, иргэний дайныг эцэслэх үндэс суурийг тавив. * Есдүгээр сарын 27 – АНУ-ын Ерөнхийлөгч Жорж Х.У.Буш ойрын зайн тусгалтай цөмийн зэвсгийг бууруулахаа зарлав. Мөн ЗХУ ч мөн үүнтэй адил арга хэмжээг 10-р сарын 5-нд авсан. === Аравдугаар сар === * Аравдугаар сарын 1 – Югославын задрал: Югославын Ардын арми Дубровник хотыг бүслэв. Уг бүслэлт 1992 оны тавдугаар сарын 31 хүртэл үргэлжилсэн юм. * Аравдугаар сарын 2- Монгол Улс [[Израил]] улстай дипломат харилцаа тогтоосон. * Аравдугаар сарын 4 – Шведийн Ерөнхий сайдаар Карл Блидт томилогджээ. * Аравдугаар сарын 6 – ЗХУ-ын удирдагч [[Михаил Горбачёв]] Баби Ярын халдлагын 50 жилийн ойд зориулсан мэдэгдэлдээ ЗХУ даяар явуулсан еврейчүүдийн эсрэг үзлийг буруушаажээ. * Аравдугаар сарын 7 – Югославын задрал: Югославын Нисэх хүчин Хорватын Ерөнхийлөгч Франьо Тужманын албан газрыг бөмбөгдөж, Хорватын парламент маргааш нь Югославтай үлдсэн бүх харилцаагаа тасалжээ. * Аравдугаар сарын 11 – [[ЗХУ-ын Улсыг Аюулаас хамгаалах хороо]] (КГБ) солигдох процесс эхлэв. ** НҮБ-ын Аюулгүйн зөвлөл 715 дугаар тогтоолыг батлав. Уг тогтоолоор тусгай комиссоос томилсон шинжээчид болон албаны бусад хүмүүсийг ямар нэгэн болзолгүйгээр хүлээн авахыг шаардсан юм. Үүнийг Иракын засаг захиргаа хууль бус гэж үзэн татгалзав. * Аравдугаар сарын 12 - Шинээр байгуулагдсан Киргизийн анхны Ерөнхийлөгчөөр [[Аскар Акаев]] сонгогджээ. * Аравдугаар сарын 13 – Болгарын парламентын сонгуульд Ардчилсан хүчний холбоо ялалт байгууллаа. Ингэснээр Зүүн Европт коммунист засаг үлдээгүй юм. * Аравдугаар сарын 15 – [[Монгол Улс]] [[Латви]] улстай дипломат харилцаа тогтоосон. ** АНУ-ын Дээд шүүхийн шүүгчээр Кларенс Томасыг батлав. ** Балтийн орнуудын удирдагчид болох Эстонийн Арнольд Руутел, Латвийн Анатолий Горбуновс, Литвийн Витаутас Ландсбергис нар Европын аюулгүй байдал хамтын ажиллагааны байгууллагын эцсийн гэрээнд гарын үсэг зуржээ. * Аравдугаар сарын 16 – АНУ-ын [[Техас]] мужийн Киллин хотын “Люби” ресторан хооллож байсан энгийн иргэд рүү Жорж Хеннард гэгч гал нээн 23 хүн амиа алджээ. * Аравдугаар сарын 18 – ЗХУ [[Израил]] улстай 1967 оноос хойш тасарсан дипломат харилцаагаа сэргээв. * Аравдугаар сарын 20 – Энэтхэгийн Уттаркаши хотод 6.8 баллын хүчтэй газар хөдөлж, дорж хаяж 768 ххүн амиа алдан, мянга, мянган барилга байгуулмж сүйджээ. * Аравдугаар сарын 23 – Парис хотод Вьетнамын дэмжлэгтэй Камбожийн Засгийн газар иргэний дайныг зогсоох гэрээнд гарын үсэг зурав. Энэхүү хэлэлцээрээр Вьетнам-Камбожийн дайн дуусгавар болж Камбож улсад НҮБ-ийн Шилжилтийн засаг захиргаа байгуулагдах болсон юм. * Аравдугаар сарын 27 – [[Польш]] улсад 1928 оноос хойш анх удаагаа парламентын чөлөөт сонгууль болов. * Аравдугаар сарын 29 – АНУ-ын Сансар судлалын агентлагийн хөөргөсөн Галилео хөлөг 951 Гаспра солирт хүрчээ. Ингэснээр солирын солбицолд хүрсэн дэлхийн анхны хөлөг болжээ. === Арваннэгдүгээр сар === * Арваннэгдүгээр сарын 1 – Констинополийн Үнэн алдартны сүмийн тэргүүн хамбаар I Бартоломей тодорлоо. * Арванэгдүгээр сарын 4-5 – Африкийн Үндэсний конгресс нам Засгийн газарт өөрийн төлөөлөлтэй байх, нэмэгдсэн өртгийн албан татварыг устгахыг шаардан ажил хаялт зохион байгуулав. * Арваннэгдүгээр сарын 5 – [[Филиппин]] улсад Тельма нэрт халуун орны шуурганы улмаас 4900 орчим хүн амь насаа алджээ. ** БНХАУ, Вьетнам улсууд 1979 оны дайны дараа тасраад байсан дипломат харилцаагаа сэргээв. * Арваннэгдүгээр сарын 6 – [[ЗХУ-ын Коммунист нам]] болон түүний аппаратыг Оросын газар нутагт хориглов. * Арваннэгдүгээр сарын 14 – Камбожийн хунтайж [[Нородом Сианук]] 13 жил цөллөгт байсны дараа [[Пномпень]] хотноо хүрэлцэн ирсэн. * Арваннэгдүгээр сарын 18 – Югославын задрал: Югославын Ардын арми Сербийн хагас цэрэгжсэн бүлэглэлтэй 87 хоног тулалдсаны эцэст Вуковар хотыг эзлэв. Югославын эрх баригчид Хорватын 260 гаруй олзны цэргийг хөнөөсөн байна. * Арваннэгдүгээр сарын 20 - [[Монгол Улс]] Бүгд Найрамдах [[Эстони]] улстай дипломат харилцаа тогтоосон. * Арваннэгдүгээр сарын 21 – НҮБ-ын Аюулгүйн зөвлөл НҮБ-ын Ерөнхий нарийн бичгийн даргад Египетийн Ерөнхий сайдын орлогч [[Бутрос Гали|Бутрос Бутрос-Галиг]] нэр дэвшүүллээ. * Арваннэгдүгээр сарын 23 – Их Британийн Коммунист намыг татан буулгаж, суурин дээр нь Ардчилсан зүүний үзлийн бодлогын мэтгэлцээний төвийг байгуулав. * Арваннэгдүгээр сарын 24 – Британийн алдарт “Queen” хамтлагийн гочлол дуучин [[Фрэдди Мэркүри|Фрэдди Меркүри]] ДОХ-ын шалтгаант уушгины хатгалгааны улмаас нас барав. Яг энэ өдөр нь Америкийн “Kiss” хамтлагийн бөмбөрчин Эрик Карр зүрхний хорт хавдраар нас барсан. * Арваннэгдүгээр сарын 26 – [[Азербайжан|Азербайжаны]] Үндэсний ассамблейн ээлжит хуралдаанаар [[Уулын Карабах|Уулын Карабахын]] өөртөө засах аймгийн автономит статусыг цуцалж, хэд, хэдэн хотыг Азербайжан нэршлээр нэрлэв. ** Попын хаан [[Майкл Жэксон]] алдарт “Dangerous” цомог худалдаанд гарав. Худалдаанд гарсан эхний долоо хоногт таван сая хувь борлогджээ. * Арваннэгдүгээр сарын 27 – Югославын задрал: НҮБ-ын Аюулгүйн зөвлөл Югославт энхийг сахиулах ажиллагаа явуулах тогтоолыг санал нэгтэй баталжээ. === Арванхоёрдугаар сар === * Арванхоёрдугаар сарын 1 – ЗХУ-ын задрал: [[Украин]] улсад ард нийтийн санал асуулгаар ЗХУ-аас тусгаар тогтнохыг олонхийн саналаар дэмжжээ. * Арванхоёрдугаар сарын 4 – Ливанд долоон жил орчим барьцаалагдсан Америкийн сэтгүүлч Терри А.Андерсон барьцаанаас суллагдав. Тэрээр Ливаны барьцаанд хамгийн удаан байсан Америк хүн юм. ** Калифорнид цуврал галдан шатаалт үйлдсэн Жон Леонард Орр гэгчийг баривчилжээ. * Арванхоёрдугаар сарын 8 – ЗХУ-ын задрал: Белорусийн Беловежийн байгалийн цогцолборт газарт Орос, Беларусь, Украины удирдагчид ЗХУ-ыг албан ёсоор дуусгавар болгож, түүний оронд [[Тусгаар Улсуудын Хамтын Нөхөрлөл|Тусгаар улсуудын хамтын нөхөрлөл]] байгуулах тухай гэрээнд гарын үсэг зуржээ. * Арванхоёрдугаар сарын 11- [[Монгол Улс]] Бүгд Найрамдах [[Литва]] улстай дипломат харилцаа тогтоосон. ** Югославын задрал: Хорватын зэвсэгт хүчин Паулин Двор тосгонд 18 серб, нэг унгар хүнийг хөнөөжээ. * Арванхоёрдугаар сарын 12 – Нигерийн Засгийн газар нийслэлээ [[Абужа]] руу нүүлгэв. ** Укрианы засаг захиргаа ижил хүйстнийг гэмт хэрэгт тооцохгүй байхаар тогтов. * Арванхоёрдугаар сарын 15 – Египетийн “Салем Экспресс” гатлага онгоц Улаан тэнгист живж, 450 орчим хүн амиа алджээ. * Арванхоёрдугаар сарын 16 – НҮБ-ын Ерөнхий ассамблей 1975 онд батлагдсан еврейчүүдийг үзэн ядах үзэл нь арьс өнгөөр ялгаварлан гадуурхах үзлийн нэг хэлбэр гэж үзсэн өмнөх тогтоолыг хүчингүй болгожээ. Ингэснээр [[сионизм]] гэх ойлголт бие даасан нэг үзэл болсон билээ. * Арванхоёрдугаар сарын 19 – Автсралийн Хөдөлмөрийн намын даргаар Пол Китинг сонгогдож, Ерөнхий сайд болов. Тэрээр маргааш нь тангараг өргөжээ. ** Норвеги улсад Скарнсунд гүүр нээлтээ хийв. Нийт 530 метр урттай энэ гүүр дэлхийн хамгийн урт тростой гүүр болсон юм. Барилгын ажил хоёр жил үргэлжилжээ. * Арванхоёрдугаар сарын 22 – Зэвсэгт хүчний бүлэглэлүүд Гүржид цэргийн эргэлт хийв. * Арванхоёрдугаар сарын 24 – ЗХУ-ын задрал: ЗСНБХОУ-ын Ерөнхийлөгч [[Борис Ельцин]] НҮБ-ын ЕНБД-д захидал илгээж, задарч буй ЗХУ-ын албан ёсны залгамжлагч орон бол Оросын Холбооны Улс болно гэж мэдэгдэв. * Арванхоёрдугаар сарын 25 – ЗХУ-ын задрал: Михаил Горбачёв 69 жилийн түүхтэй ЗХУ-ын задралыг гэрчилж, Ерөнхийлөгчийн албан тушаалаасаа огцорчээ. ** ЗХУ албан ёсоор Оросын Холбооны Улс гэгдэх болов. * Арванхоёрдугаар сарын 26 – ЗХУ-ын задрал: ЗХУ-ын Дээд зөвлөл сүүлчийн удаа хуралдаж ЗХУ-ыг татан буугдсаныг албан ёсоор зарлав. Ингэснээр “[[Хүйтэн дайн]]” эцэслэжээ. * Арванхоёрдугаар сарын 31 – ЗХУ-ын үлдсэн бүх төрийн байгууллагууд үйл ажиллагаагаа зогсоолоо. Улмаар Кремлийн орой дээр мандсан Улаан өнгийн далбааг халж, цагаан-хөх-улаан өнгө бүхий далбайг албан ёсоор мандуулжээ. == Нобелийн шагналтнууд == Норвегийн эзэн хааны ивээлт Нобелийн шагнал гардуулах хороо хуралдаж шинжлэх ухаан, нийгмийн дараах зүтгэлтнүүдэд Нобелийн шагнал гардуулахаар болов. Химийн салбарын Нобелийн шагналыг “Өндөр нарийвчлалтай цөмийн соронзон резонансын спектроскопийн арга зүйг хөгжүүлэхэд оруулсан хувь нэмрийн төлөө” Швейцарын химич Ричард Р.Эрнстэд олгохоор болжээ. Физикийн салбарын Нобелийн шагналыг “Шингэн талстууд болон полимерүүдэд нарийн төвөгтэй матерын хэлбэрүүдийг ерөнхийлж болохыг судалсных нь төлөө” Францын физикч Пьер-Жиллес де Женнд олгохоор болжээ. Анагаах ухааны салбарын Нобелийн шагналыг “Эсийн йоны сувгуудын үйл ажиллагааг судласных нь төлөө” Германы эрдэмтэн Эрвин Нехер, Берт Сакманн нарт гардуулжээ. Утга зохиолын салбарын Нобелийн шагналыг “Туульсын зохиолоороо хүн төрөлхтий утга зохиолд үнэлж барашгүй хувь нэмэр оруулсных нь төлөө” Өмнөд Африкийн зохиолч, тэмцэгч Надин Гордимерт олгожээ. Эдийн засгийн шинжлэх ухааны Нобелийн дурсгалын шагналыг “эдийн засгийн институцийн бүтэц, үйл ажиллагаанд гүйлгээний зардал болон өмчийн эрхийн ач холбогдлыг нээж, тодруулсных нь төлөө” Их Британийн эдийн засагч Роналд Коузд олгожээ. Нобелийн Энхтайвны шагналыг Бирмийн хүний эрхийн төлөө тэмцэгч, сөрөг хүчний тэргүүн Аун Сан Су Чид олгожээ. Хими – '''Ричард Роберт Эрнст''' Фикик – '''Пьер-Жиллес де Женн''' Анагаах ухаан – '''Эрвин Нехер''', '''Берт Сакманн''' Утга зохиол – '''Надин Гордимер''' Эдийн засаг - '''Роналд Коуз''' Энхтайван – '''[[Аун Сан Су Чи]]''' [[Ангилал:1991 он]] [[Ангилал:Он (20-р зуун)|#]] 1c4x9qzeoajc04q9uywk30uf97bzas7 Хуан Мануэль Сантос 0 27356 851820 774471 2026-03-29T14:51:59Z Enkhsaihan2005 64429 851820 wikitext text/x-wiki {{short description|2010-2018 онд Колумбийн Ерөнхийлөгч}} {{Инфобокс албан тушаалтан | honorific_prefix = [[Эрхэмсэг]] | name = Хуан Мануэль Сантос | native_name = {{nobold|Juan Manuel Santos}} | image = Juan Manuel Santos and Lula (cropped).jpg | caption = Сантос 2010 онд | office = Колумбийн ерөнхийлөгч | vicepresident = [[Анжелино Гарсон]]<br />[[Херман Варгас Льерас]]<br />[[Оскар Наранхо Трухильо|Оскар Наранхо]] | term_start = 2010 оны 8 сарын 7 | term_end = 2018 оны 8 сарын 7 | order = 33 дахь | predecessor = [[Альваро Урибе]] | successor = [[Иван Дуке]] | office1 = [[Номхон далайн холбоо|Номхон Далайн Холбооны түр ерөнхийлөгч]] | term_start1 = 2017 оны 6 сарын 30 | term_end1 = 2018 оны 7 сарын 24 | predecessor1 = [[Мишель Бачелет]] | successor1 = [[Мартин Вискарра]] | term_start2 = 2013 оны 5 сарын 23 | term_end2 = 2014 оны 6 сарын 20 | predecessor2 = [[Себастьян Пиньера]] | successor2 = [[Энрике Пенья Ньето]] | office3 = [[Үндэсний Батлан ​​​​хамгаалах яам (Колумби)|Үндэсний Батлан ​​​​хамгаалахын сайд]] | president3 = [[Альваро Урибе]] | term_start3 = 2006 оны 7 сарын 18 | term_end3 = 2009 оны 5 сарын 18 | predecessor3 = [[Камило Оспина Бернал]] | successor3 = [[Фредди Падилья де Леон]] (үүрэг гүйцэтгэгч) | office4 = [[Санхүү, нийтийн зээлийн яам (Колумби)|Санхүү, нийтийн зээлийн яам]] | president4 = [[Андрес Пастрана Аранго]] | term_start4 = 2000 оны 8 сарын 7 | term_end4 = 2002 оны 8 сарын 7 | predecessor4 = [[Хуан Камило Рестрепо Салазар]] | successor4 = [[Роберто Хунгвито Боннет]] | office5 = [[Гадаад худалдааны яам (Колумби)|Гадаад худалдааны сайд]] | president5 = [[Сесар Гавириа]] | term_start5 = 1991 оны 11 сарын 18 | term_end5 = 1994 оны 8 сарын 7 | predecessor5 = Албан тушаал үүссэн | successor5 = Даниел Мазуэра Гомез | birth_name = Хуан Мануэль Сантос Калдерон | birth_date = {{birth date and age|1951|8|10}} | birth_place = [[Богота]], Колумби | death_date = | death_place = | party = [[Үндэсний Нэгдлийн Нийгмийн Нам]] (2005 оноос) | spouse = Сильвия Амайя Лондоньо (салсан)<br />{{marriage|[[Мариа Клеменциа Родригес Мунера]]|1987}} | children = Мартин<br />Мариа Антониа<br />Эстебан | residence = | alma_mater = [[Канзасын Их Сургууль]]<br>[[Лондоны Эдийн Засгийн Сургууль]]<br>[[Харвардын Их Сургууль]]<br>[[Флетчерийн Хууль, Диполматын Сургууль|Туфтс Их Сургууль]] | awards = [[Нобелийн энхтайвны шагнал]] ([[2016 оны Нобелийн энхтайвны шагнал|2016]]) | signature = Juan Manuel Santos Signature.svg | allegiance = Колумби | branch = [[Колумбийн тэнгисийн цэргийн хүчин]] | serviceyears = 1967–1971 | otherparty = [[Колумбийн Либерал Нам|Либерал]] (2005 он хүртэл) }} '''Хуан Мануэль Сантос Калдерон''' ({{lang-es|Juan Manuel Santos Calderón}}; 1951 оны 8 сарын 10-нд төрсөн) нь [[Колумб]]ын улс төрч бөгөөд 2010 оны 8 сарын 7-ноос тус улсын [[Колумбийн ерөнхийлөгч|ерөнхийлөгчөөр]] ажиллаж байна.<ref>{{cite news |title=Historical Challenge |url=http://www.semana.com/noticias-print-edition/historical-challenge/143004.aspx |publisher=Semana International |date=2010-08-13 |accessdate=2010-08-19 |archive-date=2011-01-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110119081754/http://www.semana.com/noticias-print-edition/historical-challenge/143004.aspx |url-status=dead }}</ref> Тэрээр Гадаад худалдааны сайд, Сангийн сайд, Үндэсний батлан хамгаалахын сайдын алба хашиж байсан.<ref>{{cite news |title=Ex ministro de Defensa de Uribe presenta candidatura presidencial |url=http://www.cnnmexico.com/mundo/2010/02/27/ex-ministro-de-defensa-de-uribe-presenta-candidatura-presidencial |publisher=CNN México |date=2010-02-27 |accessdate=2010-02-27 |archive-date=2010-03-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100301010719/http://www.cnnmexico.com/mundo/2010/02/27/ex-ministro-de-defensa-de-uribe-presenta-candidatura-presidencial |url-status=dead }}</ref> ==Эшлэл== {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Сантос, Хуан Мануэль}} [[Ангилал:1951 онд төрсөн]] [[Ангилал:Колумбичууд]] [[Ангилал:Колумбийн улс төрч]] [[Ангилал:Колумбийн ерөнхийлөгч]] d231qdxpjehomls92or3sccnmk5l3tu Рейнальдо Биньоне 0 27420 851821 689885 2026-03-29T14:58:27Z Enkhsaihan2005 64429 851821 wikitext text/x-wiki {{Short description|1982-1983 онд Аргентины Ерөнхийлөгч}} {{Инфобокс албан тушаалтан | name = Рейнальдо Биньоне | native_name = {{nobold|Reynaldo Bignone}} | image = Reynaldo Bignone-2 (cropped).jpg | caption = Биньоне 1982 онд | office = Аргентины ерөнхийлөгч | order = 48 дахь | status = | term_start = 1982 оны 7 сарын 1 | term_end = 1983 оны 12 сарын 10 | appointer = Цэргийн хунта | vicepresident = '' Байхгүй '' | predecessor = [[Альфредо Оскар Сен Жан]] (завсрын) | successor = [[Рауль Альфонсин]] | birth_name = Рейнальдо Бенито Антонио Биньоне | birth_date = {{birth date|1928|01|21}} | birth_place = [[Морон, Буэнос-Айрес|Морон]], Аргентин | death_date = {{death date and age|2018|03|07|1928|01|217}} | death_place = Буэнос-Айрес, Аргентин | spouse = {{marriage|Нилда Ракель Белен|1953|2013|reason=нас барсан}} | children = Кристина Ракел <br /> Мэйбл Беатриз <br /> Карлос Даниел | party = | profession = [[Зэвсэгт хүчин]] <!--Military service-->| nickname = | allegiance = {{flag|Аргентин}} | branch = {{army|Аргентин}} | serviceyears = 1947–1981 | rank = [[File:General de División, Charretera de (pre 1991).png|35px]] [[Хурандаа генерал]] | unit = | commands = | awards = | signature = Firma Bignone.jpg }} '''Рейнальдо Бенито Антонио Биньоне''' ({{lang-es|Reynaldo Benito Antonio Bignone}}, 1928 оны 1-р сарын 21-нд төрсөн, 2018 оны 3-р сарын 7-нд нас барсан) нь [[Аргентин]]ы генерал бөгөөд 1982 оны 7 сарын 1-нээс 1983 оны 12 сарын 10-ныг хүртэл, дарангуйллын дэглэмийн [[Аргентины ерөнхийлөгч|ерөнхийлөгчөөр]] ажилласан хүн юм. 2010 онд түүнийг [[Бохир дайн]]ы үеэрх аллага, хядлага, хүн барьцаалах зэрэг гэмт хэргүүдэд буруутай хэмээн үзэж 25 жилийн хорих ялаар шийтгэжээ<ref>[http://www.nytimes.com/2010/04/21/world/americas/21argentina.html?hp ''New York Times'': 25 Years for Leader of Argentine Dictatorship]</ref>. ==Эх сурвалж== {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Биньоне, Рейнальдо}} [[Ангилал:Аргентины ерөнхийлөгч]] [[Ангилал:Аргентины зэвсэгт хүчний хүн]] [[Ангилал:Аргентины генерал]] [[Ангилал:Чөлөөлөгч Сан Мартины одон шагналтан]] [[Ангилал:Хүн амины хэрэгтэн]] [[Ангилал:Яллагдсан хүн]] [[Ангилал:Аргентинчууд]] [[Ангилал:1928 онд төрсөн]] [[Ангилал:2018 онд өнгөрсөн]] e8rmnrg4pfxv29sttsqw2jutklm42zr 851822 851821 2026-03-29T14:58:47Z Enkhsaihan2005 64429 851822 wikitext text/x-wiki {{Short description|1982-1983 онд Аргентины Ерөнхийлөгч}} {{Инфобокс албан тушаалтан | name = Рейнальдо Биньоне | native_name = {{nobold|Reynaldo Bignone}} | image = Reynaldo Bignone-2 (cropped).jpg | caption = Биньоне 1982 онд | office = Аргентины ерөнхийлөгч | order = 48 дахь | status = | term_start = 1982 оны 7 сарын 1 | term_end = 1983 оны 12 сарын 10 | appointer = Цэргийн хунта | vicepresident = '' Байхгүй '' | predecessor = [[Альфредо Оскар Сен Жан]] (завсрын) | successor = [[Рауль Альфонсин]] | birth_name = Рейнальдо Бенито Антонио Биньоне | birth_date = {{birth date|1928|01|21}} | birth_place = [[Морон, Буэнос-Айрес|Морон]], Аргентин | death_date = {{death date and age|2018|03|07|1928|01|21}} | death_place = Буэнос-Айрес, Аргентин | spouse = {{marriage|Нилда Ракель Белен|1953|2013|reason=нас барсан}} | children = Кристина Ракел <br /> Мэйбл Беатриз <br /> Карлос Даниел | party = | profession = [[Зэвсэгт хүчин]] <!--Military service-->| nickname = | allegiance = {{flag|Аргентин}} | branch = {{army|Аргентин}} | serviceyears = 1947–1981 | rank = [[File:General de División, Charretera de (pre 1991).png|35px]] [[Хурандаа генерал]] | unit = | commands = | awards = | signature = Firma Bignone.jpg }} '''Рейнальдо Бенито Антонио Биньоне''' ({{lang-es|Reynaldo Benito Antonio Bignone}}, 1928 оны 1-р сарын 21-нд төрсөн, 2018 оны 3-р сарын 7-нд нас барсан) нь [[Аргентин]]ы генерал бөгөөд 1982 оны 7 сарын 1-нээс 1983 оны 12 сарын 10-ныг хүртэл, дарангуйллын дэглэмийн [[Аргентины ерөнхийлөгч|ерөнхийлөгчөөр]] ажилласан хүн юм. 2010 онд түүнийг [[Бохир дайн]]ы үеэрх аллага, хядлага, хүн барьцаалах зэрэг гэмт хэргүүдэд буруутай хэмээн үзэж 25 жилийн хорих ялаар шийтгэжээ<ref>[http://www.nytimes.com/2010/04/21/world/americas/21argentina.html?hp ''New York Times'': 25 Years for Leader of Argentine Dictatorship]</ref>. ==Эх сурвалж== {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Биньоне, Рейнальдо}} [[Ангилал:Аргентины ерөнхийлөгч]] [[Ангилал:Аргентины зэвсэгт хүчний хүн]] [[Ангилал:Аргентины генерал]] [[Ангилал:Чөлөөлөгч Сан Мартины одон шагналтан]] [[Ангилал:Хүн амины хэрэгтэн]] [[Ангилал:Яллагдсан хүн]] [[Ангилал:Аргентинчууд]] [[Ангилал:1928 онд төрсөн]] [[Ангилал:2018 онд өнгөрсөн]] ctsyznzwygayjjmlxr1gyycu95ziwgz Леви Эшкол 0 27427 851824 812824 2026-03-29T15:10:59Z Enkhsaihan2005 64429 851824 wikitext text/x-wiki {{Short description|1963-1969 онд Израилын Ерөнхий сайд}} {{Инфобокс албан тушаалтан | name = Леви Эшкол | native_name = {{No bold|{{Script/Hebrew|לֵוִי אֶשְׁכּוֹל}}}} | native_name_lang = he | image = Portrait of prime minister Levy Eshkol. August 1963 (3x4 cropped).jpg | caption = Эшкол 1963 онд | office = [[Израилын ерөнхий сайд]] | term_start = 1963 оны 6 сарын 26 | term_end = 1969 оны 2 сарын 26 | president = [[Залман Шазар]] | predecessor = [[Давид Бен-Гурион]] | successor = [[Игал Аллон]] {{Small|(завсрын)}} | office2 = [[Батлан ​​​​хамгаалах яам (Израил)|Батлан ​​​​хамгаалахын сайд]] | primeminister2 = ''Өөрөө'' | term_start2 = 1963 оны 6 сарын 26 | term_end2 = 1967 оны 6 сарын 5 | predecessor2 = [[Давид Бен-Гурион]] | successor2 = [[Моше Даян]] | office3 = [[Сангийн яам (Израил)|Сангийн сайд]] | primeminister3 = [[Моше Даян]]<br /> [[Моше Шарет]] | term_start3 = 1952 оны 6 сарын 25 | term_end3 = 1963 оны 6 сарын 26 | predecessor3 = [[Элиэзер Каплан]] | successor3 = [[Пинхас Сапир]] | office4 = [[Мапай]]н удирдагч | term_start4 = 1963 оны 6 сар | term_end4 = 1968 оны 1 сарын 23 | predecessor4 = [[Давид Бен-Гурион]] | successor4 = ''Өөрөө'' (Израилын Хөдөлмөрийн Намын удирдагч) | office5 = [[Авода|Израилын Хөдөлмөрийн Нам]]ын удирдагч | term_start5 = 1968 оны 1 сарын 23 | term_end5 = 1969 оны 2 сарын 26 | predecessor5 = ''Өөрөө'' (Мапайн удирдагч) | successor5 = [[Голда Меир]] | office6 = [[Кнессет]]ийн гишүүн | term_start6 = 1951 оны 8 сарын 20 | term_end6 = 1969 оны 2 сарын 26 | birthname = Леви Ицхак Школьник | birth_date = {{birth date|1895|10|25}} | birth_place = [[Оратов]], [[Киевийн губерн]], [[Оросын эзэнт гүрэн]] | death_date = {{death date and age|1969|2|26|1895|10|25}} | death_place = [[Иерусалим]], Израил<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/1969/02/26/archives/levi-eshkol-is-dead-of-a-heart-attack-led-israel-since-63-levi.html|title=Levi Eshkol is Dead of a Heart Attack; Led Israel Since '63; Levi Eshkol, Premier of Israel Since 1963, Dies of Heart Attack|newspaper=The New York Times|date=1969-02-26}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.jta.org/1969/02/27/archive/levi-eshkol-israels-third-premier-dead-at-73-allon-named-to-serve-temporarily|title = Levi Eshkol, Israel's Third Premier, Dead at 73; Allon Named to Serve Temporarily|date = 1969-02-27}}</ref> | death_cause = [[Миокардийн шигдээс]] | resting_place = [[Херцлийн уул]], [[Иерусалим]], Израил | spouse = {{plainlist| * {{Marriage|Ребекка Махаршек|1922|1927|end=салсан}} * {{Marriage|Элишева Каплан|1930|1959|end=нас барсан}} * {{Marriage|[[Мириам Эшкол|Мириам Зеликовиц]]|1964}} }} | children = [[Ноа Эшкол]]<br />Двора<br />Тамма<br />Офра | citizenship = {{ubl|[[Оросын эзэнт гүрэн]]|[[Османы эзэнт гүрэн]]|[[Мандатын Палестин]]|Израил}} | party = {{plainlist| * [[Хапоэл Хацаир]] (1913–1930) * [[Мапай]] (1930–1968) * [[Авода]] (1968–1969) }} | otherparty = [[Маарах]] (1965–1968) | allegiance = | branch = [[Еврейн легион]] (1918–1920)<br />[[Хагана]] (1920–1948) | signature = Levi Eshkol signature.svg }} '''Леви Эшкол''' ({{lang-he|לֵוִי אֶשְׁכּוֹל}}), анхны нэр нь '''Лейви Школьник''' ({{lang-he|לֵוִי שׁקוֹלנִיק}}) нь [[Израил|Израилын]] 3 дахь [[Израилын ерөнхий сайд|ерөнхий сайдаар]] 1963 оноос 1969 онд зүрхний шигдээсээр нас барах хүртлээ ажилласан хүн юм. == Цахим холбоос == {{Commonscat|Levi Eshkol|Леви Эшкол}} * [http://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/biography/eshkol.html Levi Eschkol in der Jewish Virtual Library] {{Загвар:Израилын сангийн сайд}} {{DEFAULTSORT:Эшкол, Леви}} [[Ангилал:Израилын ерөнхий сайд]] [[Ангилал:Израилын батлан хамгаалахын сайд]] [[Ангилал:Израилын сангийн сайд]] [[Ангилал:Израилын орон сууцны барилгын сайд]] [[Ангилал:Израилын хөдөө аж ахуйн сайд]] [[Ангилал:Кнессетийн гишүүн]] [[Ангилал:Ойрх Дорнодын мөргөлдөөний хүн]] [[Ангилал:Сионизмын хүн]] [[Ангилал:Цагаач]] [[Ангилал:Израилчууд]] [[Ангилал:1895 онд төрсөн]] [[Ангилал:1969 онд өнгөрсөн]] 5y5k259icsc51w207ct40q9qs1d0j6r 851825 851824 2026-03-29T15:11:09Z Enkhsaihan2005 64429 851825 wikitext text/x-wiki {{Short description|1963-1969 онд Израилын Ерөнхий сайд}} {{Инфобокс албан тушаалтан | name = Леви Эшкол | native_name = {{No bold|{{Script/Hebrew|לֵוִי אֶשְׁכּוֹל}}}} | native_name_lang = he | image = Portrait of prime minister Levy Eshkol. August 1963 (3x4 cropped).jpg | caption = Эшкол 1963 онд | office = [[Израилын ерөнхий сайд]] | term_start = 1963 оны 6 сарын 26 | term_end = 1969 оны 2 сарын 26 | president = [[Залман Шазар]] | predecessor = [[Давид Бен-Гурион]] | successor = [[Игал Аллон]] {{Small|(завсрын)}} | office2 = [[Батлан ​​​​хамгаалах яам (Израил)|Батлан ​​​​хамгаалахын сайд]] | primeminister2 = ''Өөрөө'' | term_start2 = 1963 оны 6 сарын 26 | term_end2 = 1967 оны 6 сарын 5 | predecessor2 = [[Давид Бен-Гурион]] | successor2 = [[Моше Даян]] | office3 = [[Сангийн яам (Израил)|Сангийн сайд]] | primeminister3 = [[Моше Даян]]<br /> [[Моше Шарет]] | term_start3 = 1952 оны 6 сарын 25 | term_end3 = 1963 оны 6 сарын 26 | predecessor3 = [[Элиэзер Каплан]] | successor3 = [[Пинхас Сапир]] | office4 = [[Мапай]]н удирдагч | term_start4 = 1963 оны 6 сар | term_end4 = 1968 оны 1 сарын 23 | predecessor4 = [[Давид Бен-Гурион]] | successor4 = ''Өөрөө'' (Израилын Хөдөлмөрийн Намын удирдагч) | office5 = [[Авода|Израилын Хөдөлмөрийн Нам]]ын удирдагч | term_start5 = 1968 оны 1 сарын 23 | term_end5 = 1969 оны 2 сарын 26 | predecessor5 = ''Өөрөө'' (Мапайн удирдагч) | successor5 = [[Голда Меир]] | office6 = [[Кнессет]]ийн гишүүн | term_start6 = 1951 оны 8 сарын 20 | term_end6 = 1969 оны 2 сарын 26 | birthname = Леви Ицхак Школьник | birth_date = {{birth date|1895|10|25}} | birth_place = [[Оратов]], [[Киевийн губерн]], [[Оросын эзэнт гүрэн]] | death_date = {{death date and age|1969|2|26|1895|10|25}} | death_place = [[Иерусалим]], Израил<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/1969/02/26/archives/levi-eshkol-is-dead-of-a-heart-attack-led-israel-since-63-levi.html|title=Levi Eshkol is Dead of a Heart Attack; Led Israel Since '63; Levi Eshkol, Premier of Israel Since 1963, Dies of Heart Attack|newspaper=The New York Times|date=1969-02-26}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.jta.org/1969/02/27/archive/levi-eshkol-israels-third-premier-dead-at-73-allon-named-to-serve-temporarily|title = Levi Eshkol, Israel's Third Premier, Dead at 73; Allon Named to Serve Temporarily|date = 1969-02-27}}</ref> | death_cause = [[Миокардийн шигдээс]] | resting_place = [[Херцлийн уул]], [[Иерусалим]], Израил | spouse = {{plainlist| * {{Marriage|Ребекка Махаршек|1922|1927|end=салсан}} * {{Marriage|Элишева Каплан|1930|1959|end=нас барсан}} * {{Marriage|[[Мириам Эшкол|Мириам Зеликовиц]]|1964}} }} | children = [[Ноа Эшкол]]<br />Двора<br />Тамма<br />Офра | citizenship = {{ubl|[[Оросын эзэнт гүрэн]]|[[Османы эзэнт гүрэн]]|[[Мандатын Палестин]]|Израил}} | party = {{plainlist| * [[Хапоэл Хацаир]] (1913–1930) * [[Мапай]] (1930–1968) * [[Авода]] (1968–1969) }} | otherparty = [[Маарах]] (1965–1968) | allegiance = | branch = [[Еврейн легион]] (1918–1920)<br />[[Хагана]] (1920–1948) | signature = Levi Eshkol signature.svg }} '''Леви Эшкол''' ({{lang-he|לֵוִי אֶשְׁכּוֹל}}), анхны нэр нь '''Лейви Школьник''' ({{lang-he|לֵוִי שׁקוֹלנִיק}}) нь [[Израил|Израилын]] 3 дахь [[Израилын ерөнхий сайд|ерөнхий сайдаар]] 1963 оноос 1969 онд зүрхний шигдээсээр нас барах хүртлээ ажилласан хүн юм. == Цахим холбоос == {{Commonscat|Levi Eshkol|Леви Эшкол}} * [http://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/biography/eshkol.html Levi Eschkol in der Jewish Virtual Library] {{Израилын сангийн сайд}} {{DEFAULTSORT:Эшкол, Леви}} [[Ангилал:Израилын ерөнхий сайд]] [[Ангилал:Израилын батлан хамгаалахын сайд]] [[Ангилал:Израилын сангийн сайд]] [[Ангилал:Израилын орон сууцны барилгын сайд]] [[Ангилал:Израилын хөдөө аж ахуйн сайд]] [[Ангилал:Кнессетийн гишүүн]] [[Ангилал:Ойрх Дорнодын мөргөлдөөний хүн]] [[Ангилал:Сионизмын хүн]] [[Ангилал:Цагаач]] [[Ангилал:Израилчууд]] [[Ангилал:1895 онд төрсөн]] [[Ангилал:1969 онд өнгөрсөн]] p7fsnxn0lkn4romd1ok9hkpyalthqow Лувсанвандангийн Болд 0 27435 851826 808977 2026-03-29T15:19:35Z Enkhsaihan2005 64429 851826 wikitext text/x-wiki {{Short description|Монголын улс төрч}} {{Инфобокс албан тушаалтан | name = Лувсанвандангийн Болд | image = {{CSS image crop|Image = Luvsanvandan Bold Senate of Poland.JPG|bSize = 350 |cWidth =240|cHeight = 300|oTop = 0|oLeft =70|Location=center}} | office = [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] гишүүн | term_start = 2008 оны 7 сар | office1 = [[Гадаад харилцааны яам (Монгол)|Гадаад хэргийн сайд]] | term_start1 = 2012 оны 8 сарын 18 | term_end1 = 2014 оны 12 сарын 10 | birth_date = {{birth date and age|1961|10|4}} | birth_place = [[Улаанбаатар]], [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|Монгол]] | party = [[Ардчилсан Нам (Монгол)|Ардчилсан Нам]]<br/>[[Шударга Иргэдийн Нэгдсэн Эвсэл Нам|ШИНЭ Нам]] | spouse = | children = | alma_mater = Бернаугийн Үйлдвэрчний Эвлэлийн Хөдөлмөрийн Дээд Сургууль | caption = Болд 2014 онд | term_end = 2020 оны 6 сарын 30 | president1 = [[Цахиагийн Элбэгдорж]] | primeminister1 = [[Норовын Алтанхуяг]] | predecessor1 = [[Гомбожавын Занданшатар]] | successor1 = [[Лүндэгийн Пүрэвсүрэн]] | office2 = [[Батлан хамгаалах яам (Монгол)|Батлан хамгаалахын сайд]] | termstart2 = 2008 оны 9 сар | termend2 = 2012 оны 1 сар | president2 = [[Намбарын Энхбаяр]] Tsakhiagiin Elbegdorj | primeminister2 = [[Санжаагийн Баяр]]<br/>[[Сүхбаатарын Батболд]] | successor2 = [[Жадамбаагийн Энхбаяр]] | predecessor2 = [[Жамъяндоржийн Батхуяг]] | profession = Нийгэм судлаач | website = [http://www.boldlu.com/ www.boldlu.com/] }} '''Лувсанвандангийн Болд''' (1961 оны 10 сарын 4-нд төрсөн) нь Монголын улс төрч, бизнесмэн юм. Улсын Их Хурлын гишүүн. Урлаг судлаач [[Сономын Лувсанвандан|Сономын Лувсанвандангийн]] том хүү тэрээр [[Бодь групп]]ийн үүсгэн байгуулагчдын нэг. Тэрээр 1979 онд Улаанбаатар хотын арван жилийн 23-р дунд сургуулийг төгсөөд Зүүн Германы Бернаугийн Үйлдвэрчний Эвлэлийн Хөдөлмөрийн Дээд Сургуульд суралцаж, 1983 онд дүүргэсэн. Багануурын Үйлдвэрчний Эвлэлийн Зөвлөл, Монголын Үйлдвэрчний Эвлэлийн Төв зөвлөлд зааварлагчаар ажиллаж байгаад 1989 онд Монголын оюутны холбооны орлогч дарга, Ерөнхий нарийн бичгийн дарга болжээ. Улмаар 1990 онд Ардын Их Хурлын депутат, Улсын Бага Хурлын гишүүнээр сонгогдсон, Үндсэн Хуулийг батлалцсан байна. 1992-1993 онд Дэлхийн Монгол туургатан оюутан, залуучуудын төвийн тэргүүнээр ажиллаж байгаад Бодь интернэшнл компанийг байгуулан ерөнхийлөгчөөр нь ажиллаж байв. 1996 онд Монгол Улсын Их Хурлын гишүүнээр сонгогдсон. Тэр үедээ 1999-2000 онд Олон Улсын Парламентын холбооны гүйцэтгэх хорооны гишүүн, Олон Улсын Парламентын холбооны Ази- Номхон далайн бүсийн даргын сонгуульт албыг хашжээ. 2000 оны сонгуульд ялагдсаныхаа дараа бизнесийн салбарт буцаж орон, [[Голомт банк]]ны ТУЗ-ийн дарга, Монголын банкны холбооны ерөнхийлөгч болжээ. 2004 онд төрийн албанд эргэн ирж, Ашигт малтмал, Газрын Тосны Хэрэг Эрхлэх Газрын даргаар ажиллаж байгаад 2008 онд УИХ-ын гишүүнээр сонгогдсон. 2008 оноос С.Баяр, С.Батболдын засгийн газруудад Батлан хамгаалахын сайдын албыг хашиж байжээ. 2012, 2016 онд Улаанбаатар хотын Хан-Уул дүүргээс сонгогдон УИХ-ын гишүүнээр ажиллаж байна. 2012-2014 онд Гадаад харилцааны сайдаар ажиллаж байсан. 2021 оны 11-р сараас Монгол Улсаас Бельгийн Хаант Улсад болон Европын Холбоонд суугаа Элчин сайд. ==Эх сурвалж== {{commonscat}} *{{cite web|url=http://politics.news.mn/content/117382.shtml|title=Засгийн газрын гишүүн, сайдуудыг томиллоо|3=|access-date=2012-08-19|archive-date=2012-08-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20120821003221/http://politics.news.mn/content/117382.shtml|url-status=dead}} {{NaviBlock |2012-2016 оны УИХ-ын гишүүд |Монголын Батлан Хамгаалахын сайд |Монгол Улсын Гадаад хэргийн сайд }} {{DEFAULTSORT:Болд, Лувсанвандангийн}} [[Ангилал:Монголын батлан хамгаалахын сайд]] [[Ангилал:Монголын гадаад хэргийн сайд]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн‎]] [[Ангилал:БНМАУ-ын Ардын Их Хурлын гишүүн]] [[Ангилал:Монголын бизнесмен]] [[Ангилал:Улаанбаатарын улс төрч]] [[Ангилал:Социологич]] [[Ангилал:Германы их сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Улаанбаатарын хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1961 онд төрсөн]] [[Ангилал:БНМАУ-ын Улсын Бага хурлын гишүүн]] pkrmxro64g0th5agglvzp0a4ujesnmo Хишигдэмбэрэлийн Тэмүүжин 0 27444 851828 809640 2026-03-29T15:32:18Z Enkhsaihan2005 64429 851828 wikitext text/x-wiki {{Short description|Монголын улс төрч}} {{Инфобокс албан тушаалтан | name = Хишигдэмбэрэлийн Тэмүүжин | image = | caption = | office = [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] гишүүн | term_start = 2024 оны 6 сарын 28 | term_end = | term_start1 = 2008 оны 7 сар | term_end1 = 2016 оны 6 сарын 29 | office2 = [[Хууль зүй, дотоод хэргийн яам (Монгол)|Хууль зүйн сайд]] | term_start2 = 2012 оны 8 сарын 18 | term_end2 = 2014 оны 12 сарын 5 | president2 = [[Цахиагийн Элбэгдорж]] | primeminister2 = [[Норовын Алтанхуяг]] | predecessor2 = [[Цэндийн Нямдорж]] | successor2 = [[Дамбийн Дорлигжав]] | birth_date = {{birth date and age|1971|3|20}} | birth_place = [[Төв аймаг]], [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|Монгол]] | party = [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан Нам]] | spouse = | children = | alma_mater = [[Монгол Улсын Их Сургууль]] | profession = Хуульч | website = }} '''Хишигдэмбэрэлийн Тэмүүжин''' (1971 оны 3 сарын 20-нд Төв аймагт төрсөн) нь [[Монгол Улс]]ын улс төрч, Хууль зүйн сайд. [[2008 оны Улсын Их Хурлын сонгууль]]д анх [[Баянгол]] дүүргээс нэр дэвшин өрсөлдөж ялалт байгуулсан тэрээр [[2012 оны Улсын Их Хурлын сонгууль]]д [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан Нам]]ын жагсаалтын 3-рт бичигдэн, УИХ-ын гишүүнээр сонгогджээ. 1989 онд [[Зуунмод]] хотын арван жилийн 2-р дунд сургууль 1998 онд Монгол Улсын Их Сургуулийн Хууль Зүйн Сургуулийг дүүргэсэн. 1998 оноос сургуульдаа багшилж байгаад "Нээлттэй академи" ТББ-ын тэргүүн, Монголын либертари сангийн Удирдах зөвлөлийн гишүүн, Ардчилсан Намын нарийн бичгийн дарга, Нээлттэй нийгэм форумын удирдах зөвлөлийн гишүүн зэрэг ажил эрхэлж байв. {{Загвар:2012-2016 оны УИХ-ын гишүүд}} {{DEFAULTSORT:Тэмүүжин, Хишигдэмбэрэлийн}} [[Ангилал:Монголын хууль зүй, дотоод хэргийн сайд]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн]] [[Ангилал:Монголын хуульч]] [[Ангилал:Монголын Ардчилсан Намын гишүүн]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Зуунмодын хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1971 онд төрсөн]] {{bio-stub}} {{Mongolia-stub}} h6dw8ujcl8nry19s5jsqvnctsir24tn Дензил Дуглас 0 27531 851834 673831 2026-03-29T21:13:44Z Enkhsaihan2005 64429 851834 wikitext text/x-wiki {{Short description|Сент-Китс ба Невисийн 2 дахь Ерөнхий сайд}} {{Инфобокс албан тушаалтан |honorific-prefix = [[Эрхэм хүндэт]] |name = Дензил Дуглас |natıve_name = Denzil Douglas |image = Denzil L Douglas.jpg |caption = Дуглас 2009 онд |office = 2 дахь [[Сент-Китс ба Невисийн ерөнхий сайдын жагсаалт|Сент-Китс ба Невисийн ерөнхий сайд]] |monarch = [[II Элизабет]] |governor-general = [[Клемент Арринделл]]<br />[[Катберт Себастьян]]<br />[[Эдмунд Лоуренс]] |deputy = [[Сэм Кондор]] (1995&ndash;2013)<br/>[[Эрл Асим Мартин]] (2013&ndash;2015) |term_start = 1995 оны 7 сарын 6 |term_end = 2015 оны 2 сарын 18 |predecessor = [[Кеннеди Симмондс]] |successor = [[Тимоти Харрис]] |office2= [[Гадаад хэргийн яам (Сент-Китс ба Невис)|Гадаад хэргийн сайд]] |term_start2= 2022 оны 8 сарын 15 |term_end3= |primeminister2= [[Терренс Дрю]] |predecessor2= Винсент Байрон |successor2= | term_start4= 2008 оны 1 сарын 25 | term_end4= 2010 | primeminister4= ''Өөрөө'' | predecessor4= Тимоти Харрис | successor4= Сэм Кондор | term_start5= 1995 оны 7 сарын 6 | term_end5= 2000 | primeminister5= ''Өөрөө'' | predecessor5= Кеннеди Симмондс | successor5= [[Сэм Кондор]] |office6 = [[Сент-Китс ба Невисийн Сангийн сайд|Сангийн сайд]] |term_start6 = 1995 оны 7 сар |term_end6 = 2008 оны 11 сар |predecessor6 = [[Кеннеди Симмондс]] |successor6 = [[Тимоти Харрис]] |term_start7 = 2010 оны 2 сар |term_end7 = 2015 оны 2 сар |predecessor7 = [[Тимоти Харрис]] |successor7 = [[Тимоти Харрис]] |birth_name = Дензил Ллевеллин Дуглас |birth_date = {{birth date and age|1953|1|14}} |birth_place = [[Сент-Пол Кэйпстер]], [[Британийн Салхитын бүлэг арал]] (одоогийн [[Сент-Китс ба Невис]]) |death_date = |death_place = |party = [[Сент-Китс ба Нэвисийн Хөдөлмөрийн Нам]] |alma_mater = [[Вест Индийн Их Сургууль]] }} '''Дензил Ллевеллин Дуглас''' ({{lang-en|Denzil Llewellyn Douglas}}, 1953 оны 1 сарын 14-нд төрсөн) нь [[Сент-Китс ба Невис]] улсын ерөнхий сайдын албыг хамгийн удаан буюу 1995-2015 онд хашсан улс төрч юм. Тэрээр мөн [[Сент-Китс ба Невисийн Хөдөлмөрийн Нам]]ыг тэргүүлж байв. == Цахим холбоос == {{Commonscat|Denzil Douglas|Дензил Дуглас}} {{DEFAULTSORT:Дуглас, Дензил}} [[Ангилал:Сент-Китс ба Невисийн ерөнхий сайд]] [[Ангилал:Сент-Китс ба Невисийн парламентын гишүүн]] [[Ангилал:Сент-Китс ба Невисийн намын тэргүүн]] [[Ангилал:Их Британийн Нууц Зөвлөлийн гишүүн]] [[Ангилал:Сент-Китс ба Невисчүүд]] [[Ангилал:1953 онд төрсөн]] tpwlitsih4lr2e2pofhyu54q6lxc2ld Мохамед Абдуллахи Мохамед 0 27588 851835 838789 2026-03-29T21:19:27Z Enkhsaihan2005 64429 851835 wikitext text/x-wiki {{Short description|2017-2022 оны Сомалийн Ерөнхийлөгч}} {{Инфобокс албан тушаалтан | name = Мохамед Абдуллахи Мохамед | image = His Excellency President Mohamed Abdullahi Mohamed Farmaajo.jpg | office2 = 9 дэх [[Сомалийн ерөнхийлөгч]] | primeminister2 = [[Хасан Али Хайре]]<br />[[Махди Мохамед Гулед]] (үүрэг гүйцэтгэгч)<br />[[Мохамед Хусейн Робле]] | term_start2 = 2017 оны 2 сарын 16 | term_end2 = 2022 оны 5 сарын 23 | predecessor2 = [[Хасан Шейх Махмуд]] | successor2 = Хасан Шейх Махмуд | office3 = 14 дэх [[Сомалийн ерөнхий сайд]] | president3 = [[Шариф Шейх Ахмед]] | term_start3 = 2010 оны 11 сарын 1 | term_end3 = 2011 оны 6 сарын 19 | predecessor3 = [[Абдивахид Элми Гонжех]] (үүрэг гүйцэтгэгч) | successor3 = [[Абдивели Мохамед Али]] | office4 = Тайо намын удирдагч | term_start4 = 2012 оны 5 сарын 5 | term_end4 = | predecessor4 = Албан тушаал үүссэн | successor4 = | birth_date = {{birth date and age|1962|3|11|df=y}} | birth_place = [[Могадишу]], [[Сомалийн Бүгд Найрамдах Улс|Сомали]] | death_date = | death_place = | spouse = [[Сайнаб Абди Муаллим]] | children = 4 | party = [[Тайо улс төрийн нам]] | otherparty = [[Бүгд Найрамдах Нам (АНУ)|Бүгд Найрамдах]] {{small|(АНУ)}} | citizenship = [[Сомалийн иргэншил|Сомали]]<br>[[Америкийн иргэншил|Америк]] (2017 онд татгалзсан)<ref name="BBC News">{{Cite news |date=2020-07-06 |title=Viewpoint: What Donald Trump gets wrong about Somalia |language=en-GB |publisher=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-53268582 |url-status=live |access-date=2026-03-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210603051148/https://www.bbc.com/news/world-africa-53268582 |archive-date=2021-06-03}}</ref> | education = [[Баффалогийн Их Сургууль]] (BA, MA) | caption = Албан ёсны хөрөг, 2017 | native_name_lang = ar | native_name = {{nobold|محمد عبدالله محمد}} }} '''Мохамед Абдуллахи Мохамед "Фармажо"''' ({{lang-so|Maxamed Cabdulaahi Maxamed Farmaajo}}, {{lang-ar|محمد عبد الله محمد}}) ([[Могадишу]]д 1962 онд төрсөн) нь [[Сомали]]йн дипломатч, улс төрч, тус улсын [[Сомалийн ерөнхий сайд|ерөнхий сайд]] асан.<ref name="Sanpms">{{Cite web |url=http://www.google.com/hostednews/ap/article/ALeqM5g7OaI4_kjeHA-o4UhlmP7vlWmrrwD9IRK9T81?docId=D9IRK9T81 |title=Somali-American is new prime minister in Somalia |access-date=2010-10-25 |archive-date=2010-10-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101025071656/http://www.google.com/hostednews/ap/article/ALeqM5g7OaI4_kjeHA-o4UhlmP7vlWmrrwD9IRK9T81?docId=D9IRK9T81 |url-status=live }}</ref> 2017 оны хоёрдугаар сарын 8-нд тэрбээр Сомали Улсын ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон.<ref>''[http://www.faz.net/aktuell/politik/somalia-farmajo-gewinnt-praesidentenwahl-14868520.html Farmajo gewinnt Präsidentenwahl]'', Frankfurter Allgemeine Zeitung, 8. Februar 2017.</ref> == Цахим холбоос == {{commonscat|Mohamed Abdullahi Mohamed|Мохамед Абдуллахи Мохамед}} * Taylor Gee: [http://www.politico.com/magazine/story/2017/02/how-an-american-bureaucrat-became-president-of-somalia-214798 ''How an American Bureaucrat Became President of Somalia.''] ==Эх сурвалж== {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Абдуллахи Мохамед, Мохамед}} [[Ангилал:Сомалийн ерөнхийлөгч]] [[Ангилал:Сомалийн ерөнхий сайд]] [[Ангилал:Одооны төрийн тэргүүн]] [[Ангилал:Сомаличууд]] [[Ангилал:1962 онд төрсөн]] ahvar5jlgkvbqg964pa24nbz3b3tld9 Абел Пачеко 0 27864 851836 801148 2026-03-29T21:56:59Z Enkhsaihan2005 64429 851836 wikitext text/x-wiki {{Short description|2002-2006 онд Коста-Рикагийн Ерөнхийлөгч}} {{Инфобокс албан тушаалтан | name = Абел Пачеко де Ла Эсприелья | native_name = {{nobold|Abel Pacheco de La Espriella}} | image = Defense.gov News Photo 050511-D-9880W-053 Abel Pacheco cropped.jpg | caption = Пачеко 2005 онд | order = 44 дэх [[Коста-Рикагийн ерөнхийлөгч]] | term_start = 2002 оны 5 сарын 8 | term_end = 2006 оны 5 сарын 8 | vicepresident = [[Линет Саборио Чаверри]]<br/>[[Луис Фишман Зонзински]] | predecessor = [[Мигел Ангел Родригес]] | successor = [[Оскар Ариас]] | birth_date = {{birth date and age|1933|12|22}} | birth_place = [[Сан Хосе, Коста-Рика|Сан Хосе]], Коста-Рика | death_date = | death_place = | constituency = | office3 = [[Коста-Рикагийн Хууль Тогтоох Ассамблей]]н гишүүн | term_start3 = 1998 оны 5 сарын 1 | term_end3 = 2002 оны 4 сарын 30 | predecessor3 = [[Альберто Каньяс Эскаланте]] | successor3 = Эдгар Мос Виллальта | constituency3 = [[Сан Хосе (Хууль Тогтоох Ассамблей тойрог)|Сан Хосе]] (1-р оффис) | party = [[Нийгмийн Христийн Нэгдсэн Нам|PUSC]] | spouse = Эльза Мариа Муньос Бата (?–?)<br>{{marriage|[[Лейла Родригес Шталь]]|1975}} | profession = [[Сэтгэл судлал|Сэтгэл судлаач]] | signature = | footnotes = }} '''Абел Пачеко де Ла Эсприелья''' ({{lang-es|Abel Pacheco de la Espriella}}, 1933 оны 12 сарын 22-нд [[Сан Хосе]] хотод төрсөн) нь 2002 оноос 2006 оныг хүртэл [[Нийгмийн Христийн Нэгдсэн Нам]]аас''(Partido Unidad Social Cristiana'' – PUSC).<ref>Pacheco assumes presidency. The Salt Lake Tribune. May 9, 2002, PageA2. {{Webarchiv|url=http://nl.newsbank.com/nl-search/we/Archives?p_product=SLTB&p_theme=sltb&p_action=search&p_maxdocs=200&p_topdoc=1&p_text_direct-0=100E40C2889F08FB&p_field_direct-0=document_id&p_perpage=10&p_sort=YMD_date:D&s_trackval=GooglePM |wayback=20121022212835 |text=Archive copy |archiv-bot=2024-12-21 22:21:39 InternetArchiveBot }}</ref> сонгогдож, [[Коста-Рика]] улсын ерөнхийлөгчөөр ажилласан хүн юм. Тэрээр 2002 оны 4 сард болсон сонгуульд чөлөөт зах зээлийн шинэчлэлийн бодлогыг үргэлжлүүлж, хэмнэлтийн бодлого хэрэгжүүлнэ хэмээн амлаж, хоёрдугаар шатанд 58%-ийн санал авч сонгогджээ. Тэрээр гадил жимсний фермерийн зургаа дахь хүүхэд юм. Хүүхэд насаа [[Лимон]] аймгийн Карибын тэнгисийн эргийн нутагт өнгөрүүлж, нийслэл хотдоо буцаж ирээд дунд боловсрол олжээ. Улмаар [[Мехико]] дахь [[Мексикийн Үндэсний Автономийн Их Сургууль]]д тэтгэлгээр суралцаж анагаах ухааны, [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]ын [[Луизиана Мужийн Их Сургууль]]д суралцаж сэтгэл судлаачийн зэрэгтэй болсон. 1970, 1980, 1990-д онд Пачеко телевизийн нэвтрүүлэг хөтөлж, олны танил болжээ. Тэр үедээ мөн [[Коста-Рикагийн Их Сургууль]]д багшилж байсан. Тэрээр мөн цуврал роман болон хэд хэдэн дууны үг бичсэн. 1998 оны 2 сарын 1-нд Коста-Рикагийн [[нэг танхимт]] [[Коста-Рикагийн Хууль Тогтоох Чуулган|Хууль Тогтоох Чуулган]]д PUSC намаас нэр дэвшин, Сан-Хосе аймгаас сонгогджээ. Улмаар 2002 оны ерөнхийлөгчийн сонгуульд PUSC нам түүнийг их хурлынхаа төлөөлөгчдийн 76% гаруйн саналаар нэр дэвшигчээр тодруулсан (2001 оны 6 сарын 10-нд). Уг сонгуулийн эхний шатанд Пачеко 38.6%-ийн санал авсан бөгөөд шууд сонгогдох болзол болох 40%-д хүрэхэд цөөн хувийн санал дутсан учир 2002 оны 4 сарын 7-нд тус улсын ерөнхийлөгчийн сонгуулийн түүхэнд анх удаа хоёрдугаар шатны сонгууль явагдаж, Пачеко 58%-ийн санал авснаар [[ардчилсан социалист]] [[Үндэсний Чөлөөлөх Нам]]ын [[Роландо Араяа Монге|Роландо Араяаг]] ялж сонгогджээ. ==Эх сурвалж== {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Пачеко, Абел}} [[Ангилал:1933 онд төрсөн]] [[Ангилал:Коста-Рикагийн ерөнхийлөгч]] [[Ангилал:Коста-Рикагийн эмч]] dnwqrq2o870hdq5ma70ly5nm9cxs5j5 Корасон Акино 0 28004 851837 695678 2026-03-29T22:02:00Z Enkhsaihan2005 64429 851837 wikitext text/x-wiki {{Short description|1986-1992 онд Филиппиний Ерөнхийлөгч}} {{Инфобокс албан тушаалтан | name = Корасон Акино | native_name = {{nobold|Corazon Aquino}} | image = Corazon Aquino 1986.jpg | caption = Акино 1986 онд | order = 11 дэх | office = Филиппиний ерөнхийлөгч | primeminister = Сальвадор Лаурел | vicepresident = [[Сальвадор Лаурел]] | term_start = 1986 оны 2 сарын 25 | term_end = 1992 оны 6 сарын 30 | predecessor = [[Фердинанд Маркос]] | successor = [[Фидел В. Рамос]] | birth_name = Мариа Корасон Сумулонг Кохуангко | birth_date = {{birth date|1933|1|25|mf=y}} | birth_place = [[Паники]], Тарлак, Филиппин | death_date = {{death date and age|2009|8|1|1933|1|25|mf=y}} | death_place = [[Макати]], Филиппин | resting_place = [[Манила дурсгалын хүрээлэн]], Параньяке, Филиппин | party = [[Бие даагч]] (1987–2009) | otherparty = [[Нэгдсэн Үндсэрхэг Ардчилсан Байгууллага|UNIDO]] (1986–87) | spouse = {{marriage|[[Ниной Акино]]|1954|1983|end=нас барсан}} | relatives = {{ubl|[[Кохуангко|Кохуангкогийн гэр бүл]]| [[Акиногийн гэр бүл]]}} | alma_mater = [[Гэгээн Винсент Оргилын Коллеж]] (BA)<br>[[Алс Дорнодын Их Сургууль]] (зэрэггүй) | occupation = Улс төрч | signature = Aquino Sig.svg | website = {{URL|https://coryaquino.ph/}} | nickname = Кори | module = {{Listen|pos=center|embed=yes|filename=President Corazon Aquino's Inaugural Speech Audio.ogg|title=Корасон Акиногийн хоолой|type=speech|description=Филиппиний ерөнхийлөгчийн тангараг өргөх ёслолын үг <br /> (1986 онд бичигдсэн)}} }} '''Мариа Корасон Сумулонг "Кори" Кохуангко-Акино''' ({{lang-tl|Maria Corazon Sumulong "Cory" Cojuangco-Aquino}}, 1933 оны 1 сарын 25 – 2009 оны 8 сарын 1) нь [[Филиппин]]ий 11 дэх [[Филиппиний ерөнхийлөгч|ерөнхийлөгч]] бөгөөд тус улсын төдийгүй Азид анхны эмэгтэй ерөнхийлөгч юм. [[Фердинанд Маркос]]ын дэглэмийг халж, Филиппинд ардчиллыг сэргээн тогтоосон 1986 оны [[Ардын Хүчний хувьсгал]]ын удирдагч тэрээр мөн онд ''[[Тайм (сэтгүүл)|Тайм]]'' сэтгүүлийн "Оны онцлох эмэгтэй"-гээр нэрлэгдэж байв. Өөрийгөө "жирийн гэрийн эзэгтэй"<ref name=fb>{{cite speech|title=Corazon Aquino Speaks to Fulbrighters|author=Aquino, Corazon|date=1996-10-11|location=Washington, D.C.|url=http://www.fulbrightalumni.org/olc/pub/FBA/fulbright_prize/aquino_address.html|accessdate=2008-04-15}}</ref> гэж тодорхойлсон Акино тэр үеийн ерөнхийлөгч Маркосыг хурцаар шүүмжлэгч, сенатч [[Бага Бениньо Акино]]той гэрлэжээ. Нөхөр нь 1983 оны 8 сарын 21-нд улс төрийн аллагад өртсөний дараа 3 жил орогносон Америкийн Нэгдсэн Улсаас буцаж ирэн, Маркосын засаг захиргааны эсрэг тэмцлийн удирдагч болжээ. 1985 оны сүүлчээр ерөнхийлөгч Маркос ерөнхийлөгчийн сонгууль зарлахад Акино сенатч асан [[Сальвадор Лаурел]]ыг дэд ерөнхийлөгчид нэр дэвших хамтрагчаараа сонгон уг сонгуульд өрсөлдөв. 1986 оны 2 сарын 7-нд явагдсан сонгуулийн дараа [[Батасанг Памбанса]] (Үндэсний Ассемблей) Маркосыг ялагчаар зарласныг Акино эсэргүүцэж, өөрийгөө луйвардуулсан, жинхэнэ ялагч хэмээгээд иргэдийг тайван жагсаалд уриалсан. Ийнхүү Филиппинд олныг хамарсан жагсаал гарч, Маркосыг төрийн эрхээс зайлахад хүргэсэн бөгөөд Акино 2 сарын 25-нд ерөнхийлөгч болсноор "[[Ардын Хүчний хувьсгал]]" амжилттай өндөрлөжээ. Ерөнхийлөгч болсныхоо дараа Акино [[Филиппиний үндсэн хууль|үндсэн хуульд]] өөрчлөлт оруулж, ерөнхийлөгчийн эрх мэдлийг хязгаарласнаас гадна [[Филиппиний конгресс|2 танхимтай хууль тогтоох байгууллагыг]] болгожээ. Түүний засаглалын жилүүдэд иргэдийн эрх чөлөө, хүний эрхийг хамгаалах талаар ихээхэн ахиц гарж, мөн коммунист босогчид, Исламын салан тусгаарлагчидтай энхтайвны хэлэлцээр байгуулж чадсан билээ. Мөн түүний хэрэгжүүлсэн эдийн засгийн бодлого тус улсын эдийн засгийг эрүүлжүүлж, зах зээлийн, нийгмийн хариуцлагат эдийн засгийн тогтолцоог бий болгосон юм. Тэрээр хэд хэдэн удаагийн төрийн эргэлт хийх оролдлого, мөн байгалийн гамшиг зэрэгтэй тулгарч байсан хэдий ч 1992 онд бүрэн эрх нь дуусах хүртлээ албаа амжилттай хашсан. 1992 онд ерөнхийлөгчийн албан тушаалаа [[Фидел В. Рамос]]т шилжүүлснийхээ дараа Акино улс төрийг орхисон хэдий ч чухал асуудлуудын талаарх түүний үзэл бодол олон нийтэд нөлөөлсөн хэвээр байлаа. 2008 онд Акино бүдүүн гэдэсний хорт хавдар тусч, улмаар 2009 оны 8 сарын 1-нд нас нөгчжээ. Түүний хүү [[III Бениньо Акино]] 2010 оны 6 сарын 30-наас мөн Филиппиний ерөнхийлөгчөөр ажиллаж байна. ==Эх сурвалж== {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Акино, Корасон}} [[Ангилал:Филиппиний ерөнхийлөгч]] [[Ангилал:Рамон Магсайсайн шагналтан]] [[Ангилал:Италийн Бүгд Найрамдах Улсын Гавьяаны одон шагналтан (их загалмай одонгийн гинжтэй)]] [[Ангилал:Чөлөөлөгч Сан Мартины одон шагналтан]] [[Ангилал:Хризантем одон шагналтан (их загалмай)]] [[Ангилал:Васэда их сургуулийн хүндэт доктор]] [[Ангилал:Манилагийн хүн]] [[Ангилал:Филиппинчүүд]] [[Ангилал:1933 онд төрсөн]] [[Ангилал:2009 онд өнгөрсөн]] qsjucflaiflsizhbx231hgg7maak81a Александрын Миеэгомбо 0 29878 851862 850908 2026-03-30T06:15:00Z Miye 21574 851862 wikitext text/x-wiki [[Файл:Александрын Миеэгомбо.jpg|thumb|200px|А.Миеэгомбо]] '''Александрын Миеэгомбо''' нь Монгол улсын нийслэл Улаанбаатар хотод төрсөн. Кино зохиолч, найруулагч, продюсер. ==Намтар== А.Миеэгомбо нь 1998 онд Улаанбаатар хотын Хан-Уул дүүрэг дэхь 52-р дунд сургуулийг төгсөж, 1998-2002 онуудад Соёл Урлагийн Их Сургуулийг жүжигчин-найруулагчийн мэргэжлээр суралцан дүүргэсэн. Нийт 7000 орчим орчуулгын кинонд дуу оруулсан тэрээр 2006 оноос эхлэн Тэнгис кино театрын дэргэдэхь ZMN кино компанийн бүтээсэн "Ийм нэгэн дурлал" уран сайхны киноны 1, 2-р ангийн кино зохиолыг хамтран бичилцэж кино зохиол бичих гараагаа эхэлсэн. 2011 онд Үндэстний тойм сэтгүүлд Кино академи ба завхрал хэмээх Монголын кино урлагт гарч буй завхралын талаар өгүүлсэн шүүмжлэлт нийтлэл, www.news.mn сайтад "Монгол кино сайжрах уу?", "Хорь уу Ная уу?", "Долоон бурхныг дурандахуй", "Оригинал телевиз", "Зура кино юуг Зурав?" зэрэг нийтлэлүүдийг бичиж орчин цагийн Монголын кино урлагт гарч буй алдаа оноо, цаашдын ирээдүйн төлвийн тухай өгүүлсэн нь уншигч олны талархлыг хүлээсэн юм. ==Амжилтууд== 2011 онд Монголд анх удаа 3D форматаар бүтээгдсэн "Сайн, Муу, Хэрцгий" киноны 1-р ангийн зохиолыг бичиж, ерөнхий найруулагчаар нь ажиллав. 2013 онд түүний зохиолыг нь бичиж найруулсан "Single Ladies" киноны 1-р анги тухайн оныхоо ашиг орлогоороо тэргүүлсэн Монгол киноны жагсаалтын 5-р байранд эрэмбэлэгдэв. 2015 онд "Single Ladies" киноны 2-р анги нь тухайн оныхоо ашиг орлогоороо тэргүүлсэн Монгол киноны жагсаалтын 1-р байранд эрэмбэлэгдэв. 2017 онд "Single Ladies" киноны 3-р анги нь тухайн оныхоо ашиг орлогоороо тэргүүлсэн Монгол киноны жагсаалтын 1-р байранд эрэмбэлэгдэв. Дээрхи гурамсан кино нь Монголын тогтмол амжилт үзүүлсэн цуврал бүтээлийн анхдагч болсон юм. 2017 онд Монгол соёлоо сурталчилах эрхэм зорилгын хүрээнд Монголын язгуур урлагийн манлай хамтлагуудын нэг [[Хөсөгтөн]] хамтлагтай хамтран [[Хөсөгтөн Баг Дэлхийн Тайзнаа]] хэмээх аялан тоглолтыг анх санаачилж, ерөнхий зохион байгуулагчаар нь ажилласан нь 2017 оны 3 сард АНУ-ын 6 хот, Канадын 4 хотоор амжилттай үргэлжилж 3000 гаруй үзэгчдийн хүртээл болжээ. Нийт 32179 километр замыг туулсан энэхүү аялан тоглолт нь монгол компани өөрсдөө зохион байгуулж, Монголын язгуур урлагаа сурталчлан аялсан анхны томоохон соёлын арга хэмжээ болсон юм. 2017 оны 10 сараас эхлэн NTV телевизээр нэвтэрсэн Канадын "Ахлах тогоочийн заавраар" (Chef in Your ear) хоолны шоу франчайзын хөтлөгчөөр сонгогдон ажилласан нь Монголын үзэгчдийн үзэх дуртай эхний 5 нэвтрүүлгийн 3-т эрэмбэлэгдсэн бөгөөд 2020 оныг хүртэл буюу 3 жилийн турш үргэлжлэн цацагдахдаа энэхүү амжилтаа хадгалсан байна. 2019 онд түүний ажилласан, Английн дуучин Novo Amor-ын агаарын бохирдлын эсрэг хийсэн кино-клип Sleepless (Chapter I), Repeat Until Death (Chapter II) нь 2019 оны UK Music Video Awards-д Шилдэг Альтернатив Клип төрөлд нэр дэвшиж байлаа. 2020 оны 5 сараас эхлэн NTV телевизээр нэвтэрсэн Францын "Эхнэрийн заавраар" (My Wife Rules) хоолны шоу франчайзын хөтлөгчөөр сонгогдон ажилласан нь Монголын үзэгчдийн үзэх дуртай эхний 5 нэвтрүүлгийн 2-т эрэмбэлэгдсэн бөгөөд Facebook Live, Youtube сувгаар 1 өдрийн дотор 400,000 үзэгч тогтмол үздэг, 2020 оны 12 сарын сүүлийн статистик мэдээгээр давхардсан тоогоор 11 сая үзэлт бүхий өндөр амжилтыг үзүүлсэн байна. 2021 онд, Монгол улсад боловсролын салбар үүсч хөгжсөний 100 жилийн ойд зориулан Боловсрол, шинжлэх ухааны яамтай хамтран боловсролын салбарын өнгөрсөн 100 жилийн түүхийг хураангуйлж "Эрдмээр жигүүрлэсэн 100 жил" баримтат киног бүтээсэн. 2018 онд Монголын кино уран бүтээлчдийн саналаар "Кино урлагийг дэмжих тухай" хуулийн дэд ажлын хэсэгт орж, Монгол киноны хөгжилд тулгамдаж буй асуудлыг хөндөн нэр хүндтэй 8 уран бүтээлчийн хамт 3 жилийн турш уйгагүй ажилласан нь УИХ-аар дэмжигдэж 2022 оны 1 сараас уг хууль хэрэгжиж эхэлсэн байна. Үүний үр дүнд арилжааны бус Монгол киноны хөгжлийг дэмжих "Кино урлагийг дэмжих сан", түүний үйл ажиллагааг зохицуулах чиг үүрэг бүхий "Монголын Кино Урлагийн зөвлөл" байгуулагдаж олон арван Монгол кино, Монголын кино уран бүтээлчид дэлхийн нэр хүндтэй кино наадмуудад идэвхтэй оролцож байна. 2024 онд, Монгол Улсад орчин цагийн банкны тогтолцоо үүсэж бэхэжсэний 100 жилийн ойд зориулан Монголбанктай хамтран Монголын банкны салбарын өнгөрсөн 100 жилийн түүхийг хураангуйлж "Хамтдаа бэхэжсэн зуун: Зоосон мөнгөнөөс цахим банк хүртэл" баримтат киноны зохиолчоор ажилласан. Боловсрол телевизээр 2023 онд 95 дахь удаагийн, 2024 онд 96 дахь удаагийн Оскарын шагнал гардуулах ёслолын ажиллагааг шууд дамжуулахад үндсэн хөтлөгчөөр сонгогдон ажилласан. 2025 онд Монголын металл рокийн анхдагч, алдарт "Хурд" хамтлагийн 30 жил, Монголын хип хоп урсгалын томоохон төлөөлөгч "Татар" хамтлагийн 20 жилийн ойд зориулсан уран сайхны кинонуудын зохиолыг бичсэн нь намтарчилсан драм төрлийн хөгжилд бодит хувь нэмэр болжээ. ==Телевиз== ===Продюсер=== * 2011-2012 - Шинэ дэлхий телевиз (одоогийн TenGer TV) ===Найруулагч=== * 2002-2006 - FOCUS кино мэдээллийн нэвтрүүлэг (86 дугаар). UBS телевиз * 2020-2021 - Виноны соёлыг түгээх зорилго бүхий ВиноПедиа (Winepedia) нэвтрүүлэг (18 дугаар) * 2024 - Нийгмийн даатгалын хуулийн шинэчлэл * 2024 - Үндэсний аюулгүй байдал ба Гадаад бодлого * 2024 - Үндэсний аюулгүй байдал ба Эрчим хүч ===Кино албаны дарга=== * 2005-2006 - UBS телевиз * 2007-2008 - TV8 телевиз * 2011-2012 - Шинэ дэлхий телевиз (одоогийн TenGer TV) ===Хөтлөгч=== * 2002-2006 - FOCUS кино мэдээллийн нэвтрүүлэг (86 дугаар). UBS телевиз * 2010-2011 - Кино үзэх цаг нэвтрүүлэг (42 дугаар). Боловсрол суваг телевиз * 2011 - Өөр кино. Шинэ дэлхий телевиз (одоогийн TenGer TV) * 2011 - Улс үндэстнүүдийн кино 7 хоног. Шинэ дэлхий телевиз (одоогийн TenGer TV) * 2012 - Сэтгэл шингэсэн кино. Шинэ дэлхий телевиз (одоогийн TenGer TV) * 2013 - Монгол Вундеркинд. National Geographic TV olympiad. 6 дугаар. NTV телевиз * 2017 - Ахлах тогоочийн заавраар шоу нэвтрүүлэг. 1-р бүлэг (14 дугаар). NTV телевиз (Канадын Chef in your Ear шоу франчайз) * 2018 - Ахлах тогоочийн заавраар шоу нэвтрүүлэг. 3-р бүлэг (14 дугаар). NTV телевиз (Канадын Chef in your Ear шоу франчайз) * 2019 - Ахлах тогоочийн заавраар шоу нэвтрүүлэг. 4-р бүлэг (14 дугаар). NTV телевиз (Канадын Chef in your Ear шоу франчайз) * 2020 - Эхнэрийн заавраар шоу нэвтрүүлэг. 1-р бүлэг (12 дугаар). NTV телевиз (Францын My Wife Rules шоу франчайз) * 2020 - Эхнэрийн заавраар шоу нэвтрүүлэг. 2-р бүлэг (14 дугаар). NTV телевиз (Францын My Wife Rules шоу франчайз) * 2022-2024 - Movie Guide нэвтрүүлэг (90 дугаар). Боловсрол телевиз * 2023 - 95 дахь удаагийн Оскарын шагнал гардуулах ёслолын ажиллагааны шууд дамжуулалтын үндсэн хөтлөгч. Боловсрол телевиз * 2024 - 96 дахь удаагийн Оскарын шагнал гардуулах ёслолын ажиллагааны шууд дамжуулалтын үндсэн хөтлөгч. Боловсрол телевиз * 2025 - Төмөр замын баатрууд: Раднаабазарын Раш. Хөрөг нэвтрүүлэг. УБТЗ * 2026 - Аав нар цуврал нэвтрүүлэг (10 дугаар). Livestream Mongolia ===Орчуулгын киноны жүжигчин=== * 2001-2006 - Кино Программын Ерөнхий Редакц. МҮОНТВ * 2002-2006 - Кино алба. UBS телевиз * 2008-2009 - Кино алба. Сансар телевиз * 2010-2011 - Кино алба. Боловсрол суваг телевиз * 2014-2023 - Хүрээлэн: Амьд ертөнцийн цуврал нэвтрүүлэг (140 дугаар) * 2001 оноос өнөөг хүртэл 7000 орчим орчуулгын кинонд дуу оруулж, 200 орчим нэвтрүүлэг, 50 гаруй баримтат киноны тайлбарыг тус тус уншаад байна. ==Кино== ===Продюсер=== #2021 - [[Эрдмээр жигүүрлэсэн 100 жил]] баримтат кино #2023 - [[Хаан сайд: Ороны Тлейхан]] баримтат кино ===Зураг авалтын багийн менежер=== #2019 - Sleepless богино хэмжээний кино ===Хөтлөгч=== #2023 - [[Их говийн гайхамшиг]] баримтат киноны 1-р анги (Оюу толгой ХХК) #2023 - [[Их говийн гайхамшиг]] баримтат киноны 2-р анги (Оюу толгой ХХК) #2024 - [[Амжилтаар талархав]] баримтат кино (Талх чихэр ХК-ий 40 жилийн ойд зориулсан) ===Найруулагч=== #2011 - [[Сайн, Муу, Хэрцгий-1]] уран сайхны кино (Адал явдалт, Инээдэм) #2013 - [[Сайн, Муу, Хэрцгий-2: Эргэн ирсэн нь]] уран сайхны кино (Адал явдалт, Инээдэм) #2013 - [[Single Ladies 1/ Ганц бие бүсгүйчүүл 1]] уран сайхны кино (Романтик, Инээдэм) #2018 - [[Тэрбумын хэрэг]] уран сайхны кино (Адал явдалт, Инээдэм) #2021 - [[Эрдмээр жигүүрлэсэн 100 жил]] баримтат кино (Монгол Улсад орчин цагийн боловсролын салбар үүсэж хөгжсөний 100 жилийн ойд зориулсан) #2023 - [[Хаан сайд: Ороны Тлейхан]] баримтат кино #2023 - [[The Boy]] богино хэмжээний кино (Драм) #2024 - [[Урлахуйн гайхамшиг: Сийлбэрчин Сэнгээ]] баримтат кино ===Кино зохиолч=== #2007 - [[Ийм нэгэн дурлал 1]] уран сайхны кино (Инээдэм, Драм. Хамтран бичсэн) #2008 - [[Ийм нэгэн дурлал 2]] уран сайхны кино (Инээдэм, Драм. Хамтран бичсэн) #2009 - [[Урагшаа залуусаа]] уран сайхны кино (Инээдэм, Драм) #2009 - [[Миний хөрш: Чөтгөр]] уран сайхны кино (Инээдэм, Драм) #2010 - [[Амьдралын амт]] уран сайхны кино (Инээдэм, Драм) #2010 - [[Дэв]] уран сайхны кино (Аймшиг) #2011 - [[Сайн, муу, хэрцгий|Сайн, Муу, Хэрцгий 1]] уран сайхны кино (Адал явдалт, Инээдэм) #2013 - [[Сайн, муу, хэрцгий 2: Эргэж ирсэн нь]] уран сайхны кино (Адал явдалт, Инээдэм) #2013 - [[Ганц бие бүсгүйчүүд|Single Ladies 1]]/ Ганц бие бүсгүйчүүл 1 уран сайхны кино (Романтик, Инээдэм) #2014 - [[Мөрдөгч]] 40 ангит киноны 4 анги (Гэмт хэрэг, Драм. Хамтран бичсэн) #2014 - [[Миний хайр (Монгол кино)]] уран сайхны кино (Мелодрам) #2015 - [[Саятан болгох дамжаа]] 24 ангит кино (Санхүү, Драм) #2015 - [[Single Ladies 2: Эхлэл/ Ганц бие бүсгүйчүүл 2]] уран сайхны кино (Романтик, Инээдэм) #2016 - [[Цагийн ажил]] уран сайхны кино (Инээдэм, Драм) #2016 - [[Хязгааргүй]] 3 ангит богино цуврал кино (Драм) #2017 - [[Single Ladies 3: Төгсгөл/ Ганц бие бүсгүйчүүл 3]] уран сайхны кино (Романтик, Инээдэм) #2018 - [[Тэрбумын хэрэг]] уран сайхны кино (Адал явдалт, Инээдэм) #2019 - [[Азтай бондгор]] богино хэмжээний кино (Адал явдалт, Инээдэм) #2021 - [[Хүслэн]] уран сайхны кино (Драм) #2021 - [[Single Guys]] уран сайхны кино (Адал явдалт, Инээдэм, Уран зөгнөлт) #2021 - [[Эрдмээр жигүүрлэсэн 100 жил]] баримтат кино (Монгол Улсад орчин цагийн боловсролын салбар үүсэж хөгжсөний 100 жилийн ойд зориулсан) #2023 - [[Хаан сайд: Ороны Тлейхан]] баримтат кино #2023 - [[The Boy]] богино хэмжээний кино (Драм) #2023 - [[Ээжүүдийн өдөр өнжүүлэх]] уран сайхны кино (Драм) #2024 - [[Хамтдаа бэхэжсэн зуун: Зоосон мөнгөнөөс цахим банк хүртэл]] баримтат кино (Монгол Улсад орчин цагийн банкны тогтолцоо үүсэж бэхэжсэний 100 жилийн ойд зориулсан) #2024 - [[Урлахуйн гайхамшиг: Сийлбэрчин Сэнгээ]] баримтат кино #2025 - [[Бүсгүй]] уран сайхны кино (Намтарчилсан драм. Хурд хамтлагийн 30 жилийн ойд зориулсан. Хамтран бичсэн) #2025 - [[Ангарагийнхан]] 34 ангит кино (Инээдэм, Драм) #2025 - [[Татар]] уран сайхны кино (Намтарчилсан драм. Татар хамтлагийн 20 жилийн ойд зориулсан. Хамтран бичсэн) #2026 - [[Өндгөн эс]] уран сайхны кино (Инээдэм) ==Жүжиг== * 2012 - Мөрөөдлийн театрын Амьдрал өөрөө бэлэг шоу-драмын Миний хайрт бэр нэг бүлэгт үзэгдэл * 2013 - Эмоци продакшны Эрчүүдийг уучил тоглолтын 100 000 нэг бүлэгт үзэгдэл ==Видео тоглоом== * 2019 - Age of Empires IV стратегийн тоглоом (Xbox Game Studio). The Mongol Empire хэсгийн Dialogue Director * 2026 - The Legend of Khiimori тоглоом (Aesir Interactive, Nightin Games). Монгол хэл дээрхи Dialogue Director ==Клип== * 2019 - Sleepless (Chapter I). Английн дуучин Novo Amor. Unit production manager * 2019 - Repeat Until Death (Chapter II). Английн дуучин Novo Amor. Unit production manager * 2019 - Чин хүсэл. Tara Endo. Найруулагч ==Ном== * 2017 - Single Ladies 1, 2, 3 кино зохиолын эмхэтгэл. Зохиогч * 2019 - Азийн Киноны Цэнхэр ном - 2018 (БНХАУ-д хэвлэгддэг Азийн 17 улсын жил бүрийн кино тойм). Монгол киноны хэсгийг С. Батбаяр, О. Мөрөн нарын хамт * 2020 - Азийн Киноны Цэнхэр ном - 2019 (БНХАУ-д хэвлэгддэг Азийн 17 улсын жил бүрийн кино тойм). Монгол киноны хэсгийг С. Батбаяр, О. Мөрөн нарын хамт * 2022 - Уулаараа овоглосон бөх Будын Бямбаа. Редактор * 2026 - Монголын Орчуулгын киноныхон. Санаачлагч, Ерөнхий редактор ==Аудио ном== * 2016 - Манлайлагчийн зам (The Leader's Way: The Art of Making the Right) Зохиолч: Лауренс ван ден Майзенберг * 2021 - Ад үзэгдэх зориг (嫌われる勇気) Зохиогч: Кишими Ичиро, Кога Фүмитакэ * 2022 - Айшхи. Зохиолч: М. Уянсүх * 2022 - Вангийн нулимс. Зохиолч: Тодко Самсон * 2022 - Дээд айл. Зохиолч: Тодко Самсон * 2022 - Харь хэлээр яригсад. Зохиолч: Тодко Самсон * 2022 - Миний хайрт, миний хуримын гэрч. Зохиолч: Тодко Самсон * 2022 - Сүрэг. Зохиолч: Тодко Самсон * 2022 - Газар доороос бичсэн тэмдэглэл (Записки из подполья) Зохиолч: Федор Михайлович Достоевский * 2022 - Sapiens: Хүн төрөлхтний товч түүх (Sapiens: A Brief History of Humankind) Зохиолч: Юваль Ной Харари * 2024 - Вавилоны хамгийн баян хүн (The Richest Man in Babylon) Зохиолч: Жорж С. Клэсон * 2024 - Гэмт хэрэг ба Ял шийтгэл (Преступление и наказание) Зохиолч: Федор Михайлович Достоевский * 2024 - Мөрийч (Игрок) Зохиолч: Федор Михайлович Достоевский * 2024 - Иван Денисовичийн нэг өдөр (Один день Ивана Денисовича) Зохиолч: Алекса́ндр Иса́евич Солжени́цын * 2024 - Арьсан хүрэмтэй Мадонна (Kürk Mantolu Madonna) Зохиолч: Сабахаттин Али * 2024 - Мастер Маргарита хоёр (Мастер и Маргарита) Зохиолч: Михайл Афана́сьевич Булга́ков * 2024 - Жаргалтай болох зориг (幸せになる勇気) Зохиогч: Кишими Ичиро, Кога Фүмитакэ ==Зохион байгуулсан, оролцсон арга хэмжээ== * 2015 - Соёлын бүтээлч үйлдвэрлэл үндэсний хөтөлбөр (ССАЖЯ). Ажлын хэсгийн гишүүн. * 2018 - Анхны бүтээл - 8 наадам (РТМУС). Богино хэмжээний кино бүтээлийн төрөл. Шүүгч. * 2019 - Кино урлагийг дэмжих тухай хууль (БСШУСЯ). Ажлын хэсгийн гишүүн. * 2019 - БНХАУ-д зохиогдсон Монголын кино өдрүүд 2019 (БСШУСЯ). (Монгол улс, БНХАУ-тай дипломат харилцаа тогтоосны 70 жилийн ой) Ажлын хэсгийн ахлагч. * 2020 - Европын Холбооны Кино Өдрүүд 2020. Орчуулга, дуу оруулалтын багийн удирдагч. * 2021 - Европын Холбооны Кино Өдрүүд 2021. Орчуулга, дуу оруулалтын багийн удирдагч. * 2021 - Европын Өдөр 2021 (цахим арга хэмжээ). Продюсер, найруулагч. * 2021 - Кино урлагийг дэмжих тухай хууль (БСШУС-ын Байнгын хороо). Дэд ажлын хэсгийн гишүүн. * 2021 - Монголын үндэсний кино урлагийн зөвлөлийн гишүүдийг сонгон шалгаруулах шалгаруулалт (Соёлын яам) Ажлын хэсгийн гишүүн. * 2022 - Японы Кино Өдрүүд 2022. Орчуулгын багийн удирдагч. ==Төрийн бус байгууллага ба бусад сонгуульт ажил== * 2013 оноос өнөөг хүртэл - Чагдаржав сан ТББ. Төлөөлөн удирдах зөвлөлийн гишүүн * 2024 оноос өнөөг хүртэл - Монголын дуу оруулахуйн урлагийн холбоо ТББ. Тэргүүн ==Сургалт, лекц== * 2018 - Соёлын зөөлөн хүч: Кино. Монгол-Японы төвд * 2019 - Кино бүтээх үе шат, стандартын тухай * 2019 - Кино зохиолын сургалт - 1 * 2019 - Кино зохиолын сургалт - 2 * 2020 - Кино зохиолын сургалт - 3 * 2020 - Кино зохиолын сургалт - 4 * 2020 - Уран бүтээл бол... * 2021 - Кино зохиолын сургалт - 5 * 2023 - Кино зохиолын сургалт - 6 * 2023 - Кино зохиолын сургалт - 7 * 2023 - Кино зохиолын сургалт - 8 * 2023 - Кино зохиолын сургалт - 9 * 2023 - Кино зохиолын сургалт - 10 (Эрдэнэт хотноо) * 2024 - "Товч" кино наадамд оролцогсдод Workshop * 2025 - Кино зохиолын сургалт - 11 * 2025 - Кино урлаг ба Зөөлөн хүч лекц. Налайх дүүргийн ЗДТГ-т * 2025 - Орчин цагийн кино урлагийн чиг хандлага. СУИС-д * 2025 - 45*45 жүжигчний анхан шатны мэдлэг олгох сургалт - 9 (Кино зохиолын багш) * 2025 - Кино зохиолын сургалт - 12 ==Гавьяа, шагнал== * 2011 - Соёлын тэргүүний ажилтан * 2022 - Япон Улсаас Монгол Улсад суугаа Элчин сайдын Хүндэт өргөмжлөл * 2026 - ССАЖЗЯ-ны оны шилдэг уран бүтээл, уран бүтээлч шалгаруулах "Мөнгөн мод 2025" наадмын "Тайз, дэлгэцийн бүтээлийн шилдэг зохиолч" шагнал, цом {{DEFAULTSORT:Миеэгомбо, Александрын}} [[Ангилал: Монголын найруулагч]] [[Ангилал:Монголчууд]] __INDEX__ __NEWSECTIONLINK__ qqatrbxhu9sigpgwauvww0yptnhwk5c 851863 851862 2026-03-30T06:16:42Z Miye 21574 851863 wikitext text/x-wiki [[Файл:Александрын Миеэгомбо.jpg|thumb|200px|А.Миеэгомбо]] '''Александрын Миеэгомбо''' нь Монгол улсын нийслэл Улаанбаатар хотод төрсөн. Кино зохиолч, найруулагч, продюсер. ==Намтар== А.Миеэгомбо нь 1998 онд Улаанбаатар хотын Хан-Уул дүүрэг дэхь 52-р дунд сургуулийг төгсөж, 1998-2002 онуудад Соёл Урлагийн Их Сургуулийг жүжигчин-найруулагчийн мэргэжлээр суралцан дүүргэсэн. Нийт 7000 орчим орчуулгын кинонд дуу оруулсан тэрээр 2006 оноос эхлэн Тэнгис кино театрын дэргэдэхь ZMN кино компанийн бүтээсэн "Ийм нэгэн дурлал" уран сайхны киноны 1, 2-р ангийн кино зохиолыг хамтран бичилцэж кино зохиол бичих гараагаа эхэлсэн. 2011 онд Үндэстний тойм сэтгүүлд Кино академи ба завхрал хэмээх Монголын кино урлагт гарч буй завхралын талаар өгүүлсэн шүүмжлэлт нийтлэл, www.news.mn сайтад "Монгол кино сайжрах уу?", "Хорь уу Ная уу?", "Долоон бурхныг дурандахуй", "Оригинал телевиз", "Зура кино юуг Зурав?" зэрэг нийтлэлүүдийг бичиж орчин цагийн Монголын кино урлагт гарч буй алдаа оноо, цаашдын ирээдүйн төлвийн тухай өгүүлсэн нь уншигч олны талархлыг хүлээсэн юм. ==Амжилтууд== 2011 онд Монголд анх удаа 3D форматаар бүтээгдсэн "Сайн, Муу, Хэрцгий" киноны 1-р ангийн зохиолыг бичиж, ерөнхий найруулагчаар нь ажиллав. 2013 онд түүний зохиолыг нь бичиж найруулсан "Single Ladies" киноны 1-р анги тухайн оныхоо ашиг орлогоороо тэргүүлсэн Монгол киноны жагсаалтын 5-р байранд эрэмбэлэгдэв. 2015 онд "Single Ladies" киноны 2-р анги нь тухайн оныхоо ашиг орлогоороо тэргүүлсэн Монгол киноны жагсаалтын 1-р байранд эрэмбэлэгдэв. 2017 онд "Single Ladies" киноны 3-р анги нь тухайн оныхоо ашиг орлогоороо тэргүүлсэн Монгол киноны жагсаалтын 1-р байранд эрэмбэлэгдэв. Дээрхи гурамсан кино нь Монголын тогтмол амжилт үзүүлсэн цуврал бүтээлийн анхдагч болсон юм. 2017 онд Монгол соёлоо сурталчилах эрхэм зорилгын хүрээнд Монголын язгуур урлагийн манлай хамтлагуудын нэг [[Хөсөгтөн]] хамтлагтай хамтран [[Хөсөгтөн Баг Дэлхийн Тайзнаа]] хэмээх аялан тоглолтыг анх санаачилж, ерөнхий зохион байгуулагчаар нь ажилласан нь 2017 оны 3 сард АНУ-ын 6 хот, Канадын 4 хотоор амжилттай үргэлжилж 3000 гаруй үзэгчдийн хүртээл болжээ. Нийт 32179 километр замыг туулсан энэхүү аялан тоглолт нь монгол компани өөрсдөө зохион байгуулж, Монголын язгуур урлагаа сурталчлан аялсан анхны томоохон соёлын арга хэмжээ болсон юм. 2017 оны 10 сараас эхлэн NTV телевизээр нэвтэрсэн Канадын "Ахлах тогоочийн заавраар" (Chef in Your ear) хоолны шоу франчайзын хөтлөгчөөр сонгогдон ажилласан нь Монголын үзэгчдийн үзэх дуртай эхний 5 нэвтрүүлгийн 3-т эрэмбэлэгдсэн бөгөөд 2020 оныг хүртэл буюу 3 жилийн турш үргэлжлэн цацагдахдаа энэхүү амжилтаа хадгалсан байна. 2019 онд түүний ажилласан, Английн дуучин Novo Amor-ын агаарын бохирдлын эсрэг хийсэн кино-клип Sleepless (Chapter I), Repeat Until Death (Chapter II) нь 2019 оны UK Music Video Awards-д Шилдэг Альтернатив Клип төрөлд нэр дэвшиж байлаа. 2020 оны 5 сараас эхлэн NTV телевизээр нэвтэрсэн Францын "Эхнэрийн заавраар" (My Wife Rules) хоолны шоу франчайзын хөтлөгчөөр сонгогдон ажилласан нь Монголын үзэгчдийн үзэх дуртай эхний 5 нэвтрүүлгийн 2-т эрэмбэлэгдсэн бөгөөд Facebook Live, Youtube сувгаар 1 өдрийн дотор 400,000 үзэгч тогтмол үздэг, 2020 оны 12 сарын сүүлийн статистик мэдээгээр давхардсан тоогоор 11 сая үзэлт бүхий өндөр амжилтыг үзүүлсэн байна. 2021 онд, Монгол улсад боловсролын салбар үүсч хөгжсөний 100 жилийн ойд зориулан Боловсрол, шинжлэх ухааны яамтай хамтран боловсролын салбарын өнгөрсөн 100 жилийн түүхийг хураангуйлж "Эрдмээр жигүүрлэсэн 100 жил" баримтат киног бүтээсэн. 2018 онд Монголын кино уран бүтээлчдийн саналаар "Кино урлагийг дэмжих тухай" хуулийн дэд ажлын хэсэгт орж, Монгол киноны хөгжилд тулгамдаж буй асуудлыг хөндөн нэр хүндтэй 8 уран бүтээлчийн хамт 3 жилийн турш уйгагүй ажилласан нь УИХ-аар дэмжигдэж 2022 оны 1 сараас уг хууль хэрэгжиж эхэлсэн байна. Үүний үр дүнд арилжааны бус Монгол киноны хөгжлийг дэмжих "Кино урлагийг дэмжих сан", түүний үйл ажиллагааг зохицуулах чиг үүрэг бүхий "Монголын Кино Урлагийн зөвлөл" байгуулагдаж олон арван Монгол кино, Монголын кино уран бүтээлчид дэлхийн нэр хүндтэй кино наадмуудад идэвхтэй оролцож байна. 2024 онд, Монгол Улсад орчин цагийн банкны тогтолцоо үүсэж бэхэжсэний 100 жилийн ойд зориулан Монголбанктай хамтран Монголын банкны салбарын өнгөрсөн 100 жилийн түүхийг хураангуйлж "Хамтдаа бэхэжсэн зуун: Зоосон мөнгөнөөс цахим банк хүртэл" баримтат киноны зохиолчоор ажилласан. Боловсрол телевизээр 2023 онд 95 дахь удаагийн, 2024 онд 96 дахь удаагийн Оскарын шагнал гардуулах ёслолын ажиллагааг шууд дамжуулахад үндсэн хөтлөгчөөр сонгогдон ажилласан. 2025 онд Монголын металл рокийн анхдагч, алдарт "Хурд" хамтлагийн 30 жил, Монголын хип хоп урсгалын томоохон төлөөлөгч "Татар" хамтлагийн 20 жилийн ойд зориулсан уран сайхны кинонуудын зохиолыг бичсэн нь намтарчилсан драм төрлийн хөгжилд бодит хувь нэмэр болжээ. ==Телевиз== ===Продюсер=== * 2011-2012 - Шинэ дэлхий телевиз (одоогийн TenGer TV) ===Найруулагч=== * 2002-2006 - FOCUS кино мэдээллийн нэвтрүүлэг (86 дугаар). UBS телевиз * 2020-2021 - Виноны соёлыг түгээх зорилго бүхий ВиноПедиа (Winepedia) нэвтрүүлэг (18 дугаар) * 2024 - Нийгмийн даатгалын хуулийн шинэчлэл * 2024 - Үндэсний аюулгүй байдал ба Гадаад бодлого * 2024 - Үндэсний аюулгүй байдал ба Эрчим хүч ===Кино албаны дарга=== * 2005-2006 - UBS телевиз * 2007-2008 - TV8 телевиз * 2011-2012 - Шинэ дэлхий телевиз (одоогийн TenGer TV) ===Хөтлөгч=== * 2002-2006 - FOCUS кино мэдээллийн нэвтрүүлэг (86 дугаар). UBS телевиз * 2010-2011 - Кино үзэх цаг нэвтрүүлэг (42 дугаар). Боловсрол суваг телевиз * 2011 - Өөр кино. Шинэ дэлхий телевиз (одоогийн TenGer TV) * 2011 - Улс үндэстнүүдийн кино 7 хоног. Шинэ дэлхий телевиз (одоогийн TenGer TV) * 2012 - Сэтгэл шингэсэн кино. Шинэ дэлхий телевиз (одоогийн TenGer TV) * 2013 - Монгол Вундеркинд. National Geographic TV olympiad. 6 дугаар. NTV телевиз * 2017 - Ахлах тогоочийн заавраар шоу нэвтрүүлэг. 1-р бүлэг (14 дугаар). NTV телевиз (Канадын Chef in your Ear шоу франчайз) * 2018 - Ахлах тогоочийн заавраар шоу нэвтрүүлэг. 3-р бүлэг (14 дугаар). NTV телевиз (Канадын Chef in your Ear шоу франчайз) * 2019 - Ахлах тогоочийн заавраар шоу нэвтрүүлэг. 4-р бүлэг (14 дугаар). NTV телевиз (Канадын Chef in your Ear шоу франчайз) * 2020 - Эхнэрийн заавраар шоу нэвтрүүлэг. 1-р бүлэг (12 дугаар). NTV телевиз (Францын My Wife Rules шоу франчайз) * 2020 - Эхнэрийн заавраар шоу нэвтрүүлэг. 2-р бүлэг (14 дугаар). NTV телевиз (Францын My Wife Rules шоу франчайз) * 2022-2024 - Movie Guide нэвтрүүлэг (90 дугаар). Боловсрол телевиз * 2023 - 95 дахь удаагийн Оскарын шагнал гардуулах ёслолын ажиллагааны шууд дамжуулалтын үндсэн хөтлөгч. Боловсрол телевиз * 2024 - 96 дахь удаагийн Оскарын шагнал гардуулах ёслолын ажиллагааны шууд дамжуулалтын үндсэн хөтлөгч. Боловсрол телевиз * 2025 - Төмөр замын баатрууд: Раднаабазарын Раш. Хөрөг нэвтрүүлэг. УБТЗ * 2026 - Аав нар цуврал нэвтрүүлэг (10 дугаар). Livestream Mongolia ===Орчуулгын киноны жүжигчин=== * 2001-2006 - Кино Программын Ерөнхий Редакц. МҮОНТВ * 2002-2006 - Кино алба. UBS телевиз * 2008-2009 - Кино алба. Сансар телевиз * 2010-2011 - Кино алба. Боловсрол суваг телевиз * 2014-2023 - Хүрээлэн: Амьд ертөнцийн цуврал нэвтрүүлэг (140 дугаар) * 2001 оноос өнөөг хүртэл 7000 орчим орчуулгын кинонд дуу оруулж, 200 орчим нэвтрүүлэг, 50 гаруй баримтат киноны тайлбарыг тус тус уншаад байна. ==Кино== ===Продюсер=== #2021 - [[Эрдмээр жигүүрлэсэн 100 жил]] баримтат кино #2023 - [[Хаан сайд: Ороны Тлейхан]] баримтат кино ===Зураг авалтын багийн менежер=== #2019 - Sleepless богино хэмжээний кино ===Хөтлөгч=== #2023 - [[Их говийн гайхамшиг]] баримтат киноны 1-р анги (Оюу толгой ХХК) #2023 - [[Их говийн гайхамшиг]] баримтат киноны 2-р анги (Оюу толгой ХХК) #2024 - [[Амжилтаар талархав]] баримтат кино (Талх чихэр ХК-ий 40 жилийн ойд зориулсан) ===Найруулагч=== #2011 - [[Сайн, Муу, Хэрцгий-1]] уран сайхны кино (Адал явдалт, Инээдэм) #2013 - [[Сайн, Муу, Хэрцгий-2: Эргэн ирсэн нь]] уран сайхны кино (Адал явдалт, Инээдэм) #2013 - [[Single Ladies 1/ Ганц бие бүсгүйчүүл 1]] уран сайхны кино (Романтик, Инээдэм) #2018 - [[Тэрбумын хэрэг]] уран сайхны кино (Адал явдалт, Инээдэм) #2021 - [[Эрдмээр жигүүрлэсэн 100 жил]] баримтат кино (Монгол Улсад орчин цагийн боловсролын салбар үүсэж хөгжсөний 100 жилийн ойд зориулсан) #2023 - [[Хаан сайд: Ороны Тлейхан]] баримтат кино #2023 - [[The Boy]] богино хэмжээний кино (Драм) #2024 - [[Урлахуйн гайхамшиг: Сийлбэрчин Сэнгээ]] баримтат кино ===Кино зохиолч=== #2007 - [[Ийм нэгэн дурлал 1]] уран сайхны кино (Инээдэм, Драм. Хамтран бичсэн) #2008 - [[Ийм нэгэн дурлал 2]] уран сайхны кино (Инээдэм, Драм. Хамтран бичсэн) #2009 - [[Урагшаа залуусаа]] уран сайхны кино (Инээдэм, Драм) #2009 - [[Миний хөрш: Чөтгөр]] уран сайхны кино (Инээдэм, Драм) #2010 - [[Амьдралын амт]] уран сайхны кино (Инээдэм, Драм) #2010 - [[Дэв]] уран сайхны кино (Аймшиг) #2011 - [[Сайн, муу, хэрцгий|Сайн, Муу, Хэрцгий 1]] уран сайхны кино (Адал явдалт, Инээдэм) #2013 - [[Сайн, муу, хэрцгий 2: Эргэж ирсэн нь]] уран сайхны кино (Адал явдалт, Инээдэм) #2013 - [[Ганц бие бүсгүйчүүд|Single Ladies 1]]/ Ганц бие бүсгүйчүүл 1 уран сайхны кино (Романтик, Инээдэм) #2014 - [[Мөрдөгч]] 40 ангит киноны 4 анги (Гэмт хэрэг, Драм. Хамтран бичсэн) #2014 - [[Миний хайр (Монгол кино)]] уран сайхны кино (Мелодрам) #2015 - [[Саятан болгох дамжаа]] 24 ангит кино (Санхүү, Драм) #2015 - [[Single Ladies 2: Эхлэл/ Ганц бие бүсгүйчүүл 2]] уран сайхны кино (Романтик, Инээдэм) #2016 - [[Цагийн ажил]] уран сайхны кино (Инээдэм, Драм) #2016 - [[Хязгааргүй]] 3 ангит богино цуврал кино (Драм) #2017 - [[Single Ladies 3: Төгсгөл/ Ганц бие бүсгүйчүүл 3]] уран сайхны кино (Романтик, Инээдэм) #2018 - [[Тэрбумын хэрэг]] уран сайхны кино (Адал явдалт, Инээдэм) #2019 - [[Азтай бондгор]] богино хэмжээний кино (Адал явдалт, Инээдэм) #2021 - [[Хүслэн]] уран сайхны кино (Драм) #2021 - [[Single Guys]] уран сайхны кино (Адал явдалт, Инээдэм, Уран зөгнөлт) #2021 - [[Эрдмээр жигүүрлэсэн 100 жил]] баримтат кино (Монгол Улсад орчин цагийн боловсролын салбар үүсэж хөгжсөний 100 жилийн ойд зориулсан) #2023 - [[Хаан сайд: Ороны Тлейхан]] баримтат кино #2023 - [[The Boy]] богино хэмжээний кино (Драм) #2023 - [[Ээжүүдийн өдөр өнжүүлэх]] уран сайхны кино (Драм) #2024 - [[Хамтдаа бэхэжсэн зуун: Зоосон мөнгөнөөс цахим банк хүртэл]] баримтат кино (Монгол Улсад орчин цагийн банкны тогтолцоо үүсэж бэхэжсэний 100 жилийн ойд зориулсан) #2024 - [[Урлахуйн гайхамшиг: Сийлбэрчин Сэнгээ]] баримтат кино #2025 - [[Бүсгүй]] уран сайхны кино (Намтарчилсан драм. Хурд хамтлагийн 30 жилийн ойд зориулсан. Хамтран бичсэн) #2025 - [[Ангарагийнхан]] 34 ангит кино (Инээдэм, Драм) #2025 - [[Татар]] уран сайхны кино (Намтарчилсан драм. Татар хамтлагийн 20 жилийн ойд зориулсан. Хамтран бичсэн) #2026 - [[Өндгөн эс]] уран сайхны кино (Инээдэм) ==Жүжиг== * 2012 - Мөрөөдлийн театрын Амьдрал өөрөө бэлэг шоу-драмын Миний хайрт бэр нэг бүлэгт үзэгдэл * 2013 - Эмоци продакшны Эрчүүдийг уучил тоглолтын 100 000 нэг бүлэгт үзэгдэл ==Видео тоглоом== * 2019 - Age of Empires IV стратегийн тоглоом (Xbox Game Studio). The Mongol Empire хэсгийн Dialogue Director * 2026 - The Legend of Khiimori тоглоом (Aesir Interactive, Nightin Games). Монгол хэл дээрхи Dialogue Director ==Клип== * 2019 - Sleepless (Chapter I). Английн дуучин Novo Amor. Unit production manager * 2019 - Repeat Until Death (Chapter II). Английн дуучин Novo Amor. Unit production manager * 2019 - Чин хүсэл. Tara Endo. Найруулагч ==Ном== * 2017 - Single Ladies 1, 2, 3 кино зохиолын эмхэтгэл. Зохиогч * 2019 - Азийн Киноны Цэнхэр ном - 2018 (БНХАУ-д хэвлэгддэг Азийн 17 улсын жил бүрийн кино тойм). Монгол киноны хэсгийг С. Батбаяр, О. Мөрөн нарын хамт * 2020 - Азийн Киноны Цэнхэр ном - 2019 (БНХАУ-д хэвлэгддэг Азийн 17 улсын жил бүрийн кино тойм). Монгол киноны хэсгийг С. Батбаяр, О. Мөрөн нарын хамт * 2022 - Уулаараа овоглосон бөх Будын Бямбаа. Редактор * 2026 - Монголын Орчуулгын киноныхон. Санаачлагч, Ерөнхий редактор ==Аудио ном== * 2016 - Манлайлагчийн зам (The Leader's Way: The Art of Making the Right) Зохиолч: Лауренс ван ден Майзенберг * 2021 - Ад үзэгдэх зориг (嫌われる勇気) Зохиогч: Кишими Ичиро, Кога Фүмитакэ * 2022 - Айшхи. Зохиолч: М. Уянсүх * 2022 - Вангийн нулимс. Зохиолч: Тодко Самсон * 2022 - Дээд айл. Зохиолч: Тодко Самсон * 2022 - Харь хэлээр яригсад. Зохиолч: Тодко Самсон * 2022 - Миний хайрт, миний хуримын гэрч. Зохиолч: Тодко Самсон * 2022 - Сүрэг. Зохиолч: Тодко Самсон * 2022 - Газар доороос бичсэн тэмдэглэл (Записки из подполья) Зохиолч: Федор Михайлович Достоевский * 2022 - Sapiens: Хүн төрөлхтний товч түүх (Sapiens: A Brief History of Humankind) Зохиолч: Юваль Ной Харари * 2024 - Вавилоны хамгийн баян хүн (The Richest Man in Babylon) Зохиолч: Жорж С. Клэсон * 2024 - Гэмт хэрэг ба Ял шийтгэл (Преступление и наказание) Зохиолч: Федор Михайлович Достоевский * 2024 - Мөрийч (Игрок) Зохиолч: Федор Михайлович Достоевский * 2024 - Иван Денисовичийн нэг өдөр (Один день Ивана Денисовича) Зохиолч: Алекса́ндр Иса́евич Солжени́цын * 2024 - Арьсан хүрэмтэй Мадонна (Kürk Mantolu Madonna) Зохиолч: Сабахаттин Али * 2024 - Мастер Маргарита хоёр (Мастер и Маргарита) Зохиолч: Михайл Афана́сьевич Булга́ков * 2024 - Жаргалтай болох зориг (幸せになる勇気) Зохиогч: Кишими Ичиро, Кога Фүмитакэ ==Зохион байгуулсан, оролцсон арга хэмжээ== * 2015 - Соёлын бүтээлч үйлдвэрлэл үндэсний хөтөлбөр (ССАЖЯ). Ажлын хэсгийн гишүүн. * 2018 - Анхны бүтээл - 8 наадам (РТМУС). Богино хэмжээний кино бүтээлийн төрөл. Шүүгч. * 2019 - Кино урлагийг дэмжих тухай хууль (БСШУСЯ). Ажлын хэсгийн гишүүн. * 2019 - БНХАУ-д зохиогдсон Монголын кино өдрүүд 2019 (БСШУСЯ). (Монгол улс, БНХАУ-тай дипломат харилцаа тогтоосны 70 жилийн ой) Ажлын хэсгийн ахлагч. * 2020 - Европын Холбооны Кино Өдрүүд 2020. Орчуулга, дуу оруулалтын багийн удирдагч. * 2021 - Европын Холбооны Кино Өдрүүд 2021. Орчуулга, дуу оруулалтын багийн удирдагч. * 2021 - Европын Өдөр 2021 (цахим арга хэмжээ). Продюсер, найруулагч. * 2021 - Кино урлагийг дэмжих тухай хууль (БСШУС-ын Байнгын хороо). Дэд ажлын хэсгийн гишүүн. * 2021 - Монголын үндэсний кино урлагийн зөвлөлийн гишүүдийг сонгон шалгаруулах шалгаруулалт (Соёлын яам) Ажлын хэсгийн гишүүн. * 2022 - Японы Кино Өдрүүд 2022. Орчуулгын багийн удирдагч. ==Төрийн бус байгууллага ба бусад сонгуульт ажил== * 2013 оноос өнөөг хүртэл - Чагдаржав сан ТББ. Төлөөлөн удирдах зөвлөлийн гишүүн * 2024 оноос өнөөг хүртэл - Монголын дуу оруулахуйн урлагийн холбоо ТББ. Тэргүүн ==Сургалт, лекц== * 2018 - Соёлын зөөлөн хүч: Кино. Монгол-Японы төвд * 2019 - Кино бүтээх үе шат, стандартын тухай * 2019 - Кино зохиолын сургалт - 1 * 2019 - Кино зохиолын сургалт - 2 * 2020 - Кино зохиолын сургалт - 3 * 2020 - Кино зохиолын сургалт - 4 * 2020 - Уран бүтээл бол... * 2021 - Кино зохиолын сургалт - 5 * 2023 - Кино зохиолын сургалт - 6 * 2023 - Кино зохиолын сургалт - 7 * 2023 - Кино зохиолын сургалт - 8 * 2023 - Кино зохиолын сургалт - 9 * 2023 - Кино зохиолын сургалт - 10 (Эрдэнэт хотноо) * 2024 - "Товч" кино наадамд оролцогсдод Workshop * 2025 - Кино зохиолын сургалт - 11 * 2025 - Кино урлаг ба Зөөлөн хүч лекц. Налайх дүүргийн ЗДТГ-т * 2025 - Орчин цагийн кино урлагийн чиг хандлага. СУИС-д * 2025 - 45*45 жүжигчний анхан шатны мэдлэг олгох сургалт - 9 (Кино зохиолын багш) * 2025 - Кино зохиолын сургалт - 12 ==Гавьяа, шагнал== * 2011 - Соёлын тэргүүний ажилтан * 2022 - Япон Улсаас Монгол Улсад суугаа Элчин сайдын Хүндэт өргөмжлөл * 2026 - ССАЖЗЯ-ны оны шилдэг уран бүтээл, уран бүтээлч шалгаруулах "Мөнгөн мод 2025" наадмын "Тайз, дэлгэцийн бүтээлийн шилдэг зохиолч" шагнал, цом ("Бүсгүй", "Татар" киноны зохиолуудаар) {{DEFAULTSORT:Миеэгомбо, Александрын}} [[Ангилал: Монголын найруулагч]] [[Ангилал:Монголчууд]] __INDEX__ __NEWSECTIONLINK__ 7fg2s5l0b9e1zg3bifnmkh2b9wnhdmo Р-5 онгоц 0 36892 851859 700260 2026-03-30T04:39:05Z Bayarkhangai 1129 851859 wikitext text/x-wiki {|{{Инфобокс онгоц эхлэл |name = Р-5 |image = Зураг:R-5-1-razvedchik.jpg |caption = Тагнуулын Р-5 нислэгт }}{{Инфобокс онгоц төрөл |type = олон зориулалтын онгоц |manufacturer = [[Николай Поликарпов]] |designer =[[Николай Поликарпов]] |first flight = 1928 он |introduced = 1930 он |retired = 1944 он |produced = 1930-1941 он |number built = 7000 |status = олон талын зориулалтын |unit cost = |primary user = [[Зөвлөлтийн Нисэх Хүчин]] |more users = [[Аэрофлот]]<br/>[[ДОСААФ]]<br/>Иран<br/>Испани<br/>Турк<br/>Монгол |developed from = |variants with their own articles = [[Р-Зэт]] }} |} '''Р-5''' нь Зөвлөлтийн [[нисэх онгоц]]ны [[зохион бүтээгч]] [[Николай Поликарпов|Николай Николаевич Поликарпов]]ын 1928 онд германы BMW VI V-12 хөдөлгүүрт тохируулан 2 хүний, давхар далавчтайгаар зохион бүтээсэн [[олон зориулалтын онгоц]] юм. Анхлан [[Р-1 онгоц]]ыг үндэс болгон [[тагнуул]]ын ба [[хөнгөн бөмбөгдөгч]] онгоц байхаар тооцоолон бүтээгдсэн байна. Аажимдаа [[Микулан]]ы зохион бүтээсэн хөдөлгүүрээр хөдөлгүүрийг нь солисон. Р-5 онгоц 4000 м хүртэл өндөрөөр 228 км/цагийн хурдтайгаар 800 км хүртэл алсад нисэх чадвартай. ==Монголд== Монгол улсад 1930 онд анх хүлээн авсан. [[Монголын ардын Арми]]йн [[Агаарын цэрэг]] нь Р-5 онгоцоор зэвсэглэсэн байсан ба 1935-1936 онуудад [[Адагдулаан]], [[Булан дэрс]], [[халхын сүмийн мөргөлдөөн]]үүд болон [[Халхын голын байлдаан]]д [[нисэх отряд]] нь энэ онгоцоор [[япон]]чуудтай байлдсан түүхтэй. ==Эшлэл== {{Reflist}} ==Мөн үзэх== *[[Дамчаагийн Дэмбэрэл|Агаарын зоригт баатар Дэмбэрэл]] *[[Чоймболын Шагдарсүрэн|Зоригт нисгэгч Шагдарсүрэн]] == Цахим холбоос == {{Commonscat|Polikarpov R-5|Поликарпов R-5}} {{Navbox |name = Polikarpov aircraft |title = [[Поликарпов]]ын онгоц |state = {{{state|autocollapse}}} |listclass = hlist |group1 = Бөмбөгдөгч |list1 = * [[Поликарпов TБ-2|TБ-2]] * [[Поликарпов СПБ (D)|СПБ (D)]] * [[Поликарпов НБ|НБ]] |group2 = Сөнөөгч |list2 = * [[Поликарпов И-1|И-1]] * [[ДИ-1|ДИ-1 (2И-Н1)]] * [[И-3]] * [[ДИ-2|Д-2 (ДИ-2)]] * [[И-5]] * [[И-6]] * [[И-15]] * [[И-15 бис|И-15 бис (И-152)]] * [[И-153]] * [[И-16]] * [[И-17]] * [[И-170]] * [[И-172]] * [[И-173]] * [[И-180]] * [[И-185]] * [[И-190]] * [[И-195]] * [[МиГ-1|И-200]] * [[ИТП]] * [[Хүнд сөнөөгч|ТИС]] * [[Өндрийн тосон сөнөөгч|ВП]] * «[[Малютка (истребитель)|Малютка]]» |group3 = Тангуулын/Дайрагч |list3 = * [[Р-1 онгоц|Р-1]] * [[МР-1 онгоц|МР-1]] * [[Р-2 онгоц|Р-2]] * [[Р-4 онгоц|Р-4]] * [[Р-5 онгоц|Р-5]] * [[Р-5 онгоц|Р-5ССС]] * [[Р-Z]] * [[ИВАНОВ|ПИ]] |group4 = Тээврийн онгоц |list4 = * [[ПМ-1|Поликарпов PM-1]] * [[десантын планёр|БДП]] * [[У-2]]СП |group5 = Сургуулийн онгоц |list5 = * [[П-1 (Поликарповын сургуулийн онгоц)|П-1]] * [[У-1]] * [[У-2|У-2 (По-2)]] * [[УТИ-2]] * [[УТИ-4]] }}<noinclude> [[Ангилал:Зэвсэгт хүчний нисэх онгоцны төрөл]] [[Ангилал:ЗХУ-ын дэлхийн хоёрдугаар дайны нисэх онгоцны төрөл]] [[Ангилал:Нэг хөдөлгүүрт нисэх онгоц]] [[Ангилал:Газрын байлдааны нисэх онгоц]] [[Ангилал:Анхны нислэг 1928 он]] i6clm69mqayq88tlh2c5fips07g8rej 851861 851859 2026-03-30T04:57:01Z Bayarkhangai 1129 851861 wikitext text/x-wiki {|{{Инфобокс онгоц эхлэл |name = Р-5 |image = Зураг:R-5-1-razvedchik.jpg |caption = Тагнуулын Р-5 нислэгт }}{{Инфобокс онгоц төрөл |type = олон зориулалтын онгоц |manufacturer = [[Николай Поликарпов]] |designer =[[Николай Поликарпов]] |first flight = 1928 он |introduced = 1930 он |retired = 1944 он |produced = 1930-1941 он |number built = 7000 |status = олон талын зориулалтын |unit cost = |primary user = [[Зөвлөлтийн Нисэх Хүчин]] |more users = [[Аэрофлот]]<br/>[[ДОСААФ]]<br/>Иран<br/>Испани<br/>Турк<br/>Монгол |developed from = |variants with their own articles = [[Р-Зэт]] }} |} '''Р-5''' нь Зөвлөлтийн [[нисэх онгоц]]ны [[зохион бүтээгч]] [[Николай Поликарпов|Николай Николаевич Поликарпов]]ын 1928 онд германы BMW VI V-12 хөдөлгүүрт тохируулан 2 хүний, давхар далавчтайгаар зохион бүтээсэн [[олон зориулалтын онгоц]] юм. Анхлан [[Р-1 онгоц]]ыг үндэс болгон [[тагнуул]]ын ба [[хөнгөн бөмбөгдөгч]] онгоц байхаар тооцоолон бүтээгдсэн байна. Аажимдаа [[Микулан]]ы зохион бүтээсэн хөдөлгүүрээр хөдөлгүүрийг нь солисон. Р-5 онгоц 4000 м хүртэл өндөрөөр 228 км/цагийн хурдтайгаар 800 км хүртэл алсад нисэх чадвартай. ==Монголд== Монгол улсад 1930 онд анх хүлээн авсан. [[Монголын ардын Арми]]йн [[Агаарын цэрэг]] нь Р-5 онгоцоор зэвсэглэсэн байсан ба 1935-1936 онуудад [[Адагдулаан]], [[Булан дэрс]], [[халхын сүмийн мөргөлдөөн]]үүд болон [[Халхын голын байлдаан]]д [[нисэх отряд]] нь энэ онгоцоор [[япон]]чуудтай байлдсан түүхтэй. ==Эшлэл== {{Reflist}} ==Мөн үзэх== *[[Дамчаагийн Дэмбэрэл|Агаарын зоригт баатар Дэмбэрэл]] *[[Чоймболын Шагдарсүрэн|Зоригт нисгэгч Шагдарсүрэн]] == Цахим холбоос == {{Commonscat|Polikarpov R-5|Поликарпов R-5}} {{Navbox |name = Polikarpov aircraft |title = [[Поликарпов]]ын онгоц |state = {{{state|autocollapse}}} |listclass = hlist |group1 = Бөмбөгдөгч |list1 = * [[Поликарпов TБ-2|TБ-2]] * [[Поликарпов СПБ (D)|СПБ (D)]] * [[Поликарпов НБ|НБ]] |group2 = Сөнөөгч |list2 = * [[Поликарпов И-1|И-1]] * [[ДИ-1|ДИ-1 (2И-Н1)]] * [[И-3]] * [[ДИ-2|Д-2 (ДИ-2)]] * [[И-5]] * [[И-6]] * [[И-15]] * [[И-15 бис|И-15 бис (И-152)]] * [[И-153]] * [[И-16]] * [[И-17]] * [[И-170]] * [[И-172]] * [[И-173]] * [[И-180]] * [[И-185]] * [[И-190]] * [[И-195]] * [[МиГ-1|И-200]] * [[ИТП]] * [[Хүнд сөнөөгч|ТИС]] * [[Өндрийн тосон сөнөөгч|ВП]] * «[[Малютка (истребитель)|Малютка]]» |group3 = Тангуулын/Дайрагч |list3 = * [[Р-1 онгоц|Р-1]] * [[МР-1 онгоц|МР-1]] * [[Р-2 онгоц|Р-2]] * [[Р-4 онгоц|Р-4]] * [[Р-5 онгоц|Р-5]] * [[Р-5 онгоц|Р-5ССС]] * [[Р-Z]] * [[ИВАНОВ|ПИ]] |group4 = Тээврийн онгоц |list4 = * [[ПМ-1|Поликарпов PM-1]] * [[десантын планёр|БДП]] * [[У-2]]СП |group5 = Сургуулийн онгоц |list5 = * [[П-1 (Поликарповын сургуулийн онгоц)|П-1]] * [[У-1]] * [[У-2|У-2 (По-2)]] * [[УТИ-2]] * [[УТИ-4]] }}<noinclude> [[Ангилал:Зэвсэгт хүчний нисэх онгоцны төрөл]] [[Ангилал:ЗХУ-ын дэлхийн хоёрдугаар дайны нисэх онгоцны төрөл]] [[Ангилал:Нэг хөдөлгүүрт нисэх онгоц]] [[Ангилал:Газрын байлдааны нисэх онгоц]] [[Ангилал:Анхны нислэг 1928 он]] or0r2g7atijuuakfp2ylgsz9yf2yi5a Файл:Generals of Occupaed Hovd.jpg 6 37756 851805 368845 2026-03-29T12:30:42Z Egzs 88168 851805 wikitext text/x-wiki Mongolian generals who were occupied Hovd == {{int:filedesc}} == {{Information |Description={{mn|1=Ховдыг чөлөөлөхөд голлон оролцогч нар. Зүүн гараас: Дөрвөд Далай хан Түмэндэлгэржав, Наваанцэрэн бэйл, Жалханз хутагт Дамдинбазар, Догшин ноён хутагт Дамбийжанцан, Улаангомын Зоригт хан Содномжамц. 1912 оны 8 сар. Ховд хот}} |Source=[https://unentogs.blogspot.com/2014/01/mongolian-historic-photos-around-1900s.html Mongolian historic photos around 1900s] |Date=1912 |Author=Unknown |Permission= |other_versions= }} == {{int:license-header}} == {{PD-Mongolia}} {{PD-old}} qd86mhiq1toajekqufj5c0pt0t8612n 851807 851805 2026-03-29T12:39:06Z Egzs 88168 This file is now on Wikimedia Commons at https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Generals_of_the_Liberation_of_Khovd.jpg (moved with FileImporter). 851807 wikitext text/x-wiki Mongolian generals who were occupied Hovd == {{int:filedesc}} == {{Information |Description={{mn|1=Ховдыг чөлөөлөхөд голлон оролцогч нар. Зүүн гараас: Дөрвөд Далай хан Түмэндэлгэржав, Наваанцэрэн бэйл, Жалханз хутагт Дамдинбазар, Догшин ноён хутагт Дамбийжанцан, Улаангомын Зоригт хан Содномжамц. 1912 оны 8 сар. Ховд хот}} |Source=[https://unentogs.blogspot.com/2014/01/mongolian-historic-photos-around-1900s.html Mongolian historic photos around 1900s] |Date=1912 |Author=Unknown |Permission= |other_versions= }} == {{int:license-header}} == {{PD-Mongolia}} {{PD-old}} {{NowCommons|Generals of the Liberation of Khovd.jpg}} a8f2ok587r9h9vtctwom5iegu6a3qwi Сандивын Равдан 0 47238 851878 805813 2026-03-30T11:22:38Z Mewulwe 33559 851878 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} {{Infobox person | name = Сандивын Равдан | image = | caption = | birth_year = [[1907]] он 5-р сарын 21{{fact}} | birth_place = [[Монгол улс]]ын [[Дорнод]] аймгийн [[Чойбалсан сум]] | death = {{death date and age2|1972|05|14|1907|1|1|mf=y}}{{fact}} | nationality = [[Монгол үндэстэн]] |citizenship = {{flag|Монгол}} | occupation = Төр, нийгэм, цэргийн зүтгэлтэн | agent = | alma_mater = | spouseэхнэр =Жүрмэдийн Цэнд | children = Равдангийн Онон, Равдангийн Батаа, Равдангийн Лутаа, Равдангийн Оюун, [[Равдангийн Болд|Р.Болд]] }} Хурандаа генерал '''Сандивын Равдан''' (1907 оны 5-р сарын 21-нд{{fact}} Сэцэн хан аймгийн Ачит вангийн хошуу, одоогийн [[Дорнод аймаг|Дорнод аймг]]<nowiki/>ийн Чойбалсан сумын нутагт Хэрлэн цагаан талбай гэдэг газар мэндэлсэн-1972 оны 5-р сарын 14-нд{{fact}} Улаанбаатар хотод нас барсан)- Монгол улсын төрийн зүтгэлтэн, Цэргийн яамны сайд, анхны 11 генерал цолтнуудын нэг, БНМАУ-ын хурандаа генерал. == Сургууль == 1924-1928 онд [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗСБНХУ]]-ын Ленинград хотод А.С.Енукидзегийн нэрэмжит Дорно дахины амьд хэлний дээд сургууль ''([[Орос хэл|орос]]. Ленинградский институт живых восточных языков)'', Дорно дахины дээд сургууль (орос. Ленинградский восточный институт), 1941-1942 онд ЗСБНХУ-ын Москва, Белебей хотод В.И.Лениний нэрэмжит Цэргийн улс төрийн академи, 1970 онд Москвагийн мужийн Новогорск хотод ЗСБНХУ-ын Иргэний хамгаалалтын Офицерын дээд төв курст суралцаж төгссөн. == Ажил == С.Равдан 1923-1924 онд Ачит вангийн хошууны тамгын газар бичээч, 1924 онд [[Монголын хувьсгалт залуучуудын эвлэл|МХЗЭ]]-ийн Төв хороонд бичээч, [[МАХН]]-ын Төв Хороонд бичээч, 1928-1930 онд Аж ахуйн яаманд зааварлагч, хэвлэх үйлдвэрт хэвлэгчээр ажиллаж байгаад 1930 онд цэргийн албанд татагдаж, 1930-1931 онд МАХЦ-ийн Бяруутын 18-р хороо, Тээврийн хороонд цэрэг, тасгийн дарга, салааны туслах, 1931-1932 онд Цэргийн клубт номын сангийн эрхлэгч, 1932-1937 онд ЦЕС-ийн пулеметын сумангийн улс төрийн орлогч, улс төрийн ангийн комиссар, 1937-1938 онд ЦЯЯ-ны IV газарт тасгийн дарга, Баянтүмэн дахь МАХЦ-ийн II морьт корпусын гадаад тагнуулын ангийн дарга, 1938-1939 онд [[“Улаан од” сонин]]<nowiki/>ы эрхлэгчийн орлогч, 1939 оны 05-10 сард “Эх Орны төлөө” фронтын сонины эрхлэгч, 1939-1941, 1942-1943 онд МАХЦ-ийн Улс төрийн газрын суртлын хэлтсийн дарга, 1943-1945 онд МАХЦ-ийн Улс төрийн газрын даргын орлогч, 1945-1950 онд МАХЦ-ийн Улс төрийн газрын дарга, 1950-1952 онд БНМАУ-аас БНХАУ-д суугаа ЭСЯ-нд зөвлөх, 1952-1955 онд БНМАУ-аас БНАСАУ-д суугаа Онц бөгөөд Бүрэн эрхт элчин сайд, 1955-1956 онд БНМАУ-ын ГЯЯ-ны сайдыг хамаарагч, 1956-1959 онд БНМАУ-аас БНЧСУ, БНБАУ, БНААУ, БНРАУ-д суугаа Онц бөгөөд Бүрэн эрхт элчин сайд, 1959-1960 онд АЦХЭЯ-ны сайдын орлогч бөгөөд АЦТСДН-ийн Төв зөвлөлийн дарга, 1960-1962 онд АЦХЭЯ-ны сайдын орлогч бөгөөд Улс төрийн газрын дарга, 1962-1970 онд АЦХЭЯ-ны сайдын орлогч бөгөөд БХХН-ийн Төв зөвлөлийн дарга, 1970-1972 онд БНМАУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн харъяа Улсын ирганий хамгаалалтын газрын даргаар ажиллаж байв. С.Равданд БНМАУ-ын ЦЯЯ-ны сайд, Бүх цэргийн жанжны тушаалаар 1943 оны 7-р сард бригадын комиссар цол, 1943 оны 12 сарын 31-нд бригад командлан захирагч цол, БНМАУ-ын Ардын СнЗ-ийн 1944 оны 4-р сарын 28-ны өдрийн 52 тоот тогтоолоор хошууч генерал, 1967 оны 7-р сарын 14-ний өдрийн 206 тоот тогтоолоор дэслэгч генерал, 1971 оны 3-р сарын 9-ний өдрийн 68 тоот тогтоолоор хурандаа генерал цол, БНМАУ-ын Их хурлын Тэргүүлэгчдийн 1952 оны 2-р сарын 26-ны өдрийн 9-р зарлигаар БНМАУ-ын Онц бөгөөд Бүрэн эрхт элчин сайд цол олгожээ. С.Равдан 1932 онд Баруун аймгуудад дэгдсэн зэвсэгт үймээний эсрэг тэмцэл, 1936 онд Зүүн хязгаарт болсон Адагдулаан, Буландэрсний байлдаан, 1939 оны Халхын голын дайн, 1941 оны 07-11 сард Москвагийн хамгаалалт, 1945 оны Чөлөөлөх дайн, 1944, 1947-1948 онд Баруун хязгаарт Оспаны дээрэмчдийг хөөн зайлуулах байлдааны ажиллагаанд оролцсон ахмад дайчин бөгөөд нэг бус удаа шархдаж, Солонгосын дайны үед америкийн бөмбөгдөлтөнд өртөж, хүнд бэртэл авчээ. Тэрээр 1945 оны 10-р сарын 20-ны өдөр явуулсан БНМАУ-ын тусгаар тогтнолын тухай бүх нийтийн санал асуулгыг (плебисцит) төр, засгийн даалгавраар Чөлөөлөх дайнд оролцсон МАХЦ-ийн анги, нэгтгэлүүдийн хэмжээнд зохион байгуулж, удирджээ. == Улс төрд == С.Равдан МХЗЭ-ийн III Их хурал, МАХН-ын Х-XVI Их хуралд төлөөлөгчөөр сонгогдон оролцож, МАХН-ын XIV, XV Их хурлаас МАХН-ын Төв Хорооны орлогч гишүүнээр, МАХН-ын XI, XII, XIII, XVI Их хурлаас МАХН-ын Төв Хорооны гишүүнээр, БНМАУ-ын Ардын Их Хурлын депутатаар удаа дараа сонгогдож, 1969-1972 онд өөрийн санаачилсан Ардын Их Хурлын Тэргүүлэгчдийн дэргэдэх ХТАЗХ-ны даргын орлогчоор ажиллаж байв. Түүний нэрийг тухайн үед БХЯ болон ГЯЯ-ны байран дахь хүндэт самбарт бичиж мөнхжүүлсэн байна. == Шагнал урамшуулал == Хурандаа генерал С.Равдангийн Эх Орноо батлан хамгаалах, БНМАУ-ын гадаад харилцааг хөгжүүлэх үйл хэрэгт оруулсан хувь нэмрийг төр, засаг өндөр үнэлж  Сүхбаатарын одонгоор 2 удаа, Байлдааны гавъяаны улаан тугийн одонгоор 2 удаа, Хөдөлмөрийн гавъяаны улаан тугийн одонгоор 2 удаа, Байлдааны гавъяаны одонгоор 2 удаа, “Алтангадас” одон, ойн болон бусад медалиудаар шагнаж, ЗСБНХУ-аас Лениний одон, Байлдааны улаан тугийн одон, медалиудаар, БНАСАУ-аас Улсын тугийн I зэргийн одонгоор шагнагджээ. Монгол Улсын Засгийн газрын 2006 оны 8-р сарын 16-ны өдрийн 193-р тогтоолоор ОБЕГ-ын харъяа Үндэсний аврах бригадыг хувьсгалт тэмцлийн ахмад зүтгэлтэн, хурандаа генерал Сандивын Равдангийн нэрэмжит болгожээ. Дорнод аймгийн Иргэдийн төлөөлөгчдийн хурлын Тэргүүлэгчдийн 2008 оны 2-р сарын 22-ны өдрийн 24-р тогтоолоор Чойбалсан хотод хурандаа генерал С.Равдангийн нэрэмжит гудамж бий болгож, 2011 оны 4-р сарын 26-ны өдрийн 03-р тогтоолоор Чойбалсан сумын бүрэн дунд сургуулийг, 2007 онд ЗХЖШ-ын даргын тушаалаар Чойбалсан цэргийн хүрээний марш-тактикийн тэмцээнийг С.Равдангийн нэрэмжит болгожээ. Монголын анхны генерал цолтны нэг Хурандаа генерал С.Равдангийн хөшөөг 2020 онд Дорнод аймагт Зэвсэгт хүчний 327 дугаар ангийн хойно сүндэрлүүлжээ {{Хөтлөгч мөр Монголын генералууд}} {{Монгол Улсын Гадаад хэргийн сайд}} {{DEFAULTSORT:Равдан, Сандивын}} [[Ангилал:Монголын элчин сайд]] [[Ангилал:БНМАУ-ын хурандаа генерал]] [[Ангилал:Монголын генерал]] [[Ангилал:Халхын голын дайны хүн]] [[Ангилал:БНМАУ-ын байлдааны гавьяаны одон шагналтан]] [[Ангилал:БНМАУ-ын байлдааны гавьяаны улаан тугийн одон шагналтан]] [[Ангилал:БНМАУ-ын хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одон шагналтан]] [[Ангилал:Сүхбаатарын одон шагналтан]] [[Ангилал:Алтан гадас одон шагналтан]] [[Ангилал:Лениний одон шагналтан]] [[Ангилал:Байлдааны Гавьяаны Улаан Тугийн одон шагналтан (ЗХУ)]] [[Ангилал:Чойбалсаны (хот) хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1907 онд төрсөн]] [[Ангилал:1972 онд өнгөрсөн]] 1br6qceoq7eexboily20nprbe0880yr Гагаузи хэл 0 48176 851864 842364 2026-03-30T07:08:04Z Amherst99 5169 851864 wikitext text/x-wiki {{Short description|Зүүн Европын Огуз бүлгийн Түрэг язгуурын хэл}} {{Инфобокс хэл | name = Гагауз хэл | nativename = gagauz dili<br/>gagauzça | image = File:Gagauz.svg | imagecaption = Гагауз латин, кирилл бичгээр | pronunciation = {{IPA|gag|ɡɑɡɑˈuzt͡ʃɑ|}} | states = [[Молдав]], [[Украин]], [[Орос]], [[Турк]] | region = [[Гагауз]] | ethnicity = [[Гагауз ястан|Гагаузчууд]] | speakers = 148,720 (нийт ярилцагчид), 115,000 (Молдавд) | date = 2014 | ref = e23 | script = [[Латин бичиг|Латин]] ([[Гагауз цагаан толгой]], одоогийн)<br/>[[Кирилл бичиг|Кирилл]] (түүхэн)<br/>[[Грек бичиг|Грек]] (түүхэн)<ref>{{Cite book |last=Циачир |first=М. |title=Basarabialâ gagauzlarân istoriassi |date=1933 |location=Кишинёв |page=133}}</ref> | familycolor = Алтай | fam1 = [[Түрэг хэлний язгуур|Түрэг]] | fam2 = [[Нийтлэг Түрэг хэлнүүд|Нийтлэг Түрэг]] | fam3 = [[Огуз хэлнүүд|Огуз]] | fam4 = Баруун Огуз | nation = {{flag|Гагауз}} ([[Молдав]]) | minority = [[Украин]]<ref>[https://www.coe.int/en/web/european-charter-regional-or-minority-languages/languages-covered Бүс нутгийн болон цөөнхийн хэлний тухай Европын дүрэм ямар хэлүүдэд хамаарах вэ?]</ref><ref>{{cite web |url=https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/670-2024-%D0%BF |title=Про затвердження переліку мов національних меншин (спільнот) та корінних народів України, яким загрожує зникнення |date=2024-06-07 |website=Украины Дээд Радын албан ёсны вэб портал |access-date=2024-10-16 |archive-date=2024-10-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241001091934/https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/670-2024-%D0%BF |url-status=dead }}</ref> | iso3 = gag | glotto = gaga1249 | glottorefname = Gagauz | lingua = [[Огуз хэлнүүд|44-AAB-a]] нэг хэсэг | map = Lang Status 60-DE.svg | mapcaption = {{center|{{small|Гагауз хэлийг ЮНЕСКО-гийн [[Дэлхийн мөхөх аюулд орсон хэлнүүдийн атлас]]д илэрхий устах аюулд орсон гэж ангилсан (2010)}}}} | notice = IPA }} '''Гагауз хэл''' — [[гагауз ястан|гагауз ястны]] хэлэлцдэг [[түрэг хэлний бүлэг|түрэг салбарын]] [[огуз]] бүлгийн [[хэл]]. == Үсэг бичиг == Гагауз хэлийг одоо [[латин үсэг|латин үсгээр]] бичиж байна. 31 үсэгт гагауз цагаан толгой: {| style="font-family:Lucida Grande, DejaVu Sans, Arial Unicode MS, Lucida Sans Unicode; font-size:1.4em; border-color:#000000; border-width:1px; border-style:solid; border-collapse:collapse; background-color:#F8F8EF" | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | A a | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ä ä | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | B b | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | C c | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ç ç | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | D d | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | E e | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ê ê |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | F f | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | G g | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | H h | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | I ı | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | İ i | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | J j | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | K k | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | L l |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | M m | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | N n | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | O o | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ö ö | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | P p | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | R r | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | S s | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ş ş |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | T t | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ţ ţ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | U u | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ü ü | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | V v | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Y y | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Z z | |} == Эшлэл == {{Reflist}} [[Ангилал:Дан ганц хэл]] [[Ангилал:Гагаузи|хэл]] [[Ангилал:Молдавын хэл]] [[Ангилал:Украины хэл]] [[Ангилал:Түрэг хэлний бүлэг]] qeibc3z2j6nywfd8li0cu347r5s2o54 Улс орнуудын нэрийн утга учир 0 66614 851816 851440 2026-03-29T14:28:27Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 851816 wikitext text/x-wiki Улс орнуудын нэрийг монгол хэлний цагаан толгойн үсгийн дарааллаар байршуулж, нэрийн утга учрыг тайлбарласан болно. ==А== === {{AUS}} === Эртний Ромын "Үл мэдэгдэх өмнөдийн газар нутаг" номонд дурдсан нэршилээр буюу Шинэ Латин хэлээр "Өмнөдийн газар нутаг" гэсэн утгатай нэршил. Анх уг нэршлийг 1625 онд Испани хэлээр хэрэглэж байсан <ref>[[Purchas, Samuel]]. "[http://memory.loc.gov/service/rbc/rbdk/d0404/02951422.jpg A note of Australia del Espíritu Santo, written by Master Hakluyt]", in ''Hakluytus Posthumus'', Vol. IV, pp. 1422–1432. 1625.</ref> бөгөөд одоогийн Австрали гэх нэрийг Британийн нэрт Аялагч Меттью Флиндерс 1814 онд байр зүйн нэрээр хэрэглэж, олонд түгээжээ.<ref name="Flind">Flinders, Matthew. ''[http://www.slsa.sa.gov.au/encounter/collection/B12985211_259_3.htm A Voyage to Terra Australis] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121111005442/http://www.slsa.sa.gov.au/encounter/collection/B12985211_259_3.htm |date=11 November 2012 }}''. 1814.</ref> Шинэ Өмнөд Уэльсийн амбан захирагч Лаклан Магуэр 1817 оны орчимд Их Британийн колониудын зөвлөлд хүргэсэн тайлан мэдээлэлдээ "Австрали" гэх нэрийг албан ёсны баримт бичигт анхлан ашиглажээ.<ref>Letter of 12 December 1817. Op. cit. ''Weekend Australian'', 30–31 December 2000, p. 16.</ref> Энэ явдлаас хойш долоон жилийн дараа буюу 1824 онд уг тивийг олон улсад "Австрали" хэмээн нэрлэж хэвшсэн юм.<ref>{{Cite book|last=Department of Immigration and Citizenship|title=Life in Australia|publisher=Commonwealth of Australia|year=2007|page=11|isbn=978-1-921446-30-6|format=PDF|url=http://www.immi.gov.au/living-in-australia/values/book/english/lia_english_part1.pdf|accessdate=30 March 2010}}</ref> === {{AUT}} === Герман хэлний "Өстеррайх" гэх үгийг 1147 оноос эхлэн Латин хэлэнд оруулан "Австри" гэж хэрэглэж иржээ. Энэ нь "Дорнын газар нутаг" гэсэн утга бүхий Герман үг юм.<ref>Online Etymology Dictionary. "[http://www.etymonline.com/index.php?search=Austria Austria]".</ref> Ийнхүү нэрлэх болсон нь 976 оны орчимд Баварын вант улсын зүүн хэсэг одоогийн Австри улсын нутаг дэвсгэрийг хамтатган захирдаг байсантай холбоотой. Зарим үндсэрхэг үзэлтнүүд "Дорны эзэнт гүрэн" гэсэн утгатай гэж ч мэтгэдэг. Нэршлийн тухайтад Австралитай тунчиг төстэй нэршил. === {{AZE}} === Элленистикийн эрин үед хамаарах Ахеменидийн хаанчлалын цаг мөчид хамаарах үеэс эхлэн "Азербайжан" буюу "Атропатуудын газар нутаг" гэх нэршил үүсчээ. Атропат гэдэг нь эртний Грек хэлээр "Галнаас аврагдагсад" гэсэн утгыг илэрхийлдэг.<ref>{{Citation|title=Ancient Egypt's warfare: a survey of armed conflict in the chronology of ancient Egypt, 1600 BC-30 BC|last=Benson|first=Douglas S.|year=1995|publisher=D. S. Benson|url=https://books.google.com/?id=OMRyAAAAMAAJ}}</ref><ref>"Originally, Media Atropatene was the northern part of greater Media. To the north, it was separated from [[Kingdom of Armenia (antiquity)|Armenia]] by the [[Aras River|R. Araxes]]. To the east, it extended as far as the mountains along the [[Caspian Sea]], and to the west as far as [[Lake Urmia]] (ancient [[Matiane]] Limne) and the mountains of present-day Kurdistan. The [[Sefīd-Rūd|R. Amardos]] may have been the southern border." from Kroll, S.E. "Media Atropatene". 1994. in Talbert, J.A. ''[https://books.google.com/books?id=x_FHmc_E2uQC Barrington Atlas of the Greek and Roman World: Map-by-map Directory]''. Princeton University Press, 2000.</ref> Одоогийн тогтсон нэршил болох Азербайжаныг 1918 онд Орос хэлэнд хувирган бий болгожээ. "Галнаас аврагдагсад" гэх үг хэрхэн бий болсоныг тайлбарлавал, Аугаа их Александрыг насан өөд болсоны дараа Урарти, Саспиричуудын хоорон цус асгаруулсан мөргөлдөн болж улмаар Зүүн Арменийг захирч байсан XVIII Ахеменаны Сатрапы Диадочи Селесиусын дарлалаас чөлөөлж "Атропат" буюу "Галнаас чөлөөлөгсөд" гэх нэр үүссэн домогтой.<ref>[[Strabo]]. ''[[Geographica]]''. XI.xiii.524{{spaced ndash}}526.</ref><ref>[[Pliny the Elder|Pliny]]. VI.13.</ref> ''Atropátios Mēdía'' ({{lang|grc|Ἀτροπάτιος Μηδία}}),<ref>[[Strabo]]. ''[[Geographica]]''. XI.xiii.523{{spaced ndash}}529.</ref> <ref>Herodotus. ''History''. III.94. Op. cit. Rennell, James. ''[https://books.google.com/books?id=Poc9AAAAYAAJ&pg=PA366 The Geography System of Herodotus Examined and Explained, by a Comparison with Those of Other Ancient Authors, and with Modern Geography]'', Vol. 1. C.J.G. & F. Rivington, 1830. Retrieved 17 September 2011.</ref> ::'''''Транскавказ''''', ЗХУ-ын үед албан ёсны баримт бичигт хэрэглэж байсан нэршил. Оросоор "Закавказе" гэсэн үг. Энэ нь Кавказын нуруу сунан тогтсонтой холбогдуулан газар зүйн байршлаар нь нэрлэсэн цэвэр Орос нэршил юм. === {{ALB}} === "Албани" гэх нэрний тухайд хоёр хувилбар бий. Эхнийх нь "Альба" буюу Латин хэлний "цагаан" гэх өнгө заасан нэршил. Удаах нь Прото-Индо-Европ хэлний "альб" буюу "толгод" гэх утгатай байр зүйн нэршил. Аль нь ч бай "Албаничуудын газар нутаг" гэсэн утга бүхий нэршил нь өнөө цаг үед иржээ.<ref name="OEtDalb">Online Etymology Dictionary. "[http://www.etymonline.com/index.php?search=albania&searchmode=none Albania]".</ref> Анх уг нэршлийг манай эриний 1080 онд Мишель Атталейтын номонд Албаной гэх босогчдын газар нутгийг нэрлэсэн хэсэгт дурдсан байдаг.<ref name="MAhist">[[Attaliates, Michael]]. ''History''. Op. cit. in Elsei, Robert. ''The Albanian Lexicon of Dion Von Kirkman'', pp. 113–122.</ref> Анна Комненагын "Алексиад" зохиолд "Албанон" эсвэл "Арбанон" гэж уг нутгийг нэрлэсэн байдаг.<ref>Op. cit. in Wilkes, J.J. ''The Illyrians'', p. 279. 1992. ISBN 978-0-631-19807-9.</ref> Дээр дурдсан зохиолуудаас бүр өмнө буюу манай эриний 150 онд Иллирийн эзэрхийллийн эхэн үед буюу Птоломейн үед "Альбани" гэх үгийг ашиглаж байсан баримт бий. ::'''''Шкипери''''' Албаничууд өөрийн хэлээр улсаа "Шкипери" хэмээн нэрлэж байна. Албани хэлээр "шкип" гэдэг нь "Бүгдийг ойлгож ухаарах" гэсэн утга агуулдаг.<ref>Kristo Frasheri. ''History of Albania (A Brief Overview)''. Tirana, 1964.</ref><ref>{{cite web|url=http://mirror.undp.org/albania/download/pdf/albanian.pdf|title=The Albanian Language|last=Lloshi|first=Xhevat|format=PDF|publisher=United Nations Development Programme|accessdate=9 November 2010}}</ref> Сүүлийн үед "Шкипонье" буюу "Бүргэд" гэсэн утгатай буюу "Бүргэдүүдийн газар нутаг" гэсэн утгатай гэх тайлбар олон нийтийн дунд түгээмэл тархжээ. === {{ALG}} === Алжир гэдэг нь Османы Турк хэлээр "Чезайр" буюу "арлууд" гэсэн утгыг агуулдаг. Улмаар Франц хэлэнд "Альжер", Каталон хэлэнд "Алджер" гэж нэвтрэн орсон байдаг.<ref name="leschi">[[Louis Leschi|Leschi, Louis]]. ''Origins of Algiers''. 1941. Op. cit. in ''El Djezair Sheets''. July 1941. Op. cit. in "[http://alger-roi.fr/Alger/alger_son_histoire/textes/3_origines_alger_1941_feuillets.htm History of Algeria]". {{fr icon}}</ref> Анх "Алжир" гэх нэршлийг 1839 онд Францчууд тус нутгийг эзлэн захирах үед албан ёсоор ашигласан байдаг. Ингэж нэрлэх болсон нь ихээхэн учиртай. Тодруулбал, тус улсын нийслэл хотыг хуучнаар "Жазаир Бани Мазганна" буюу Мазганнагын үр садын арлууд" гэж нэрлэдэг байжээ. Мазганна гэдэг нь тус улсад анхлан үүссэн төрт улс байсан гэдэг. Тус улсын нийслэл хотын эргээс дөрвөн арал цуварч харагддаг. Улсын нэршилтэй холбоотой өөр нэгэн домог бий. Энэ нь Зиридийн хаант улсыг үндэслэгч Зири Ибн Манад гэх хааны нэрнээс үүсэлтэй гэх домог. Зири гэдэг нь Берберчүүдийн хэлээр "Сарны туяа" гэх утгыг илэрхийлдэг юм байна.<ref>Yver., G. "[https://books.google.com/books?id=zJU3AAAAIAAJ&pg=PA257 Alger]". ''E.J. Brill's First Encyclopaedia of Islam 1913–1936'', Vol. I. E.J. Brill (Leiden), 1987.</ref> 2011}} === {{USA}} === Их Британийн эзлэн түрэмгийллээс мултрах "Тусгаар тогтнолын тунхаг бичигт" анхлан дурдсанаар "Америкийн нэгдсэн улс" гэх нэр бий болжээ. Улмаар АНУ-ын Үндсэн хуулинд албан ёсны болон дипломат ёс, олон улсын тэмцээн наадам, соёл урлагын арга хэмжээ, олон улсын хурал, цуглаанд "Америкийн нэгдсэн улс", олон нийт, ард нийтийн дунд "Нэгдсэн улс" гэсэн нэршлийг ашиглаж байхаар хуульчилсан байдаг. "Америк" гэх нэрийг анх Германы газрын зураг зохион бүтээгч Мартин Вальдсимюллер 1507 онд дэлхийн бөмбөрцгийн баруун талд байрлах газар нутгийг "Америка" гэж нэрлэсэн байдаг. Энэ нь тус газар нутгийг анхлан нээсэн хэмээн номондоо дурдсан аялагч Америго Веспуччигийн дурсгалыг хүндэтгэсэн нэршил байсан гэдэг. === {{ANG}} === Ангол гэх нэрийг тус улсыг колоничлон захирч байсан Португальчууд бий болгожээ.<ref>Heywood, Linda M. & Thornton, John K. ''[https://books.google.com/books?id=S42CypbRTlQC&pg=PA82 Central Africans, Atlantic Creoles, and the foundation of the Americas, 1585–1660],'' p. 82. Cambridge University Press, 2007.</ref> Угтаа "Ндонгочуудын газар нутаг" гэсэн утгатай уугуул оршин суугчдын нэрийг Португаль хэл рүү хөрвүүлэн хэрэглэсэн нь энэ. Мбундун хэлээр "Нгола а килуанже" буюу "төмрийн дархадын ахлагч" гэсэн утгыг энэ үг илтгэнэ.<ref>Fage, J.D. ''The Cambridge History of Africa,'' Vol. 3: ''[https://books.google.com/books?id=V7qpKqM2Ji8C&pg=PA536 The Cambridge History of Africa: From c. 1050 to c. 1600].'' Cambridge University Press, 1977. ISBN 0-521-20981-1. Retrieved 23 September 2011.</ref><ref>Collins, Robert O. & Burns, James M. ''[https://books.google.com/books?id=PZcX2jQFTRcC&pg=PA153 A History of Sub-Saharan Africa]'', p. 153. Cambridge University Press, 2007. ISBN 0-521-86746-0. Retrieved 23 September 2011.</ref> === {{AND}} === Тус улсын нэр ямар утга агуулдаг нь тодорхойгүй. Шарльмайнын "Марка Хиспаника" номонд дурдсанаар "Ад-Дарра" буюу "Ой мод" гэх Араб үгнээс <ref>{{cite book|title=Andorra, the Hidden Republic: Its Origin and Institutions, and the Record of a Journey Thither|year=1912|pages=9|last=Gaston|first=L. L.|publisher=McBridge, Nast & Co|location=New York, USA}}</ref> эсвэл Наварро-Арагон хэлний "Андурриал" буюу "Бэлчирийн нутаг" гэх утгатай байх боломжтой гэж бичсэн байдаг.<ref>Online Etymology Dictionary. "[http://www.etymonline.com/index.php?term=Andorra Andorra]." Accessed 16 September 2011.</ref> === {{ATG}} === Антигуа: Испани хэлний "Антежо" <ref name="HistAnti">Oliver, Vere Langford.<!--sic--> [https://archive.org/details/historyofislando01oliv The History of the Island of Antigua, One of the Leeward Caribbees in the West Indies, from the First Settlement in 1635 to the Present Time]''. Mitchell and Hughes (London), 1894.</ref> буюу "Эртний" гэх утгатай үг. Анхлан уг нэрийг 1493 онд алдарт аялагч Кристофер Колумб "Санта Мариа ла Антигуа" хэмээн ашигласан байдаг.<ref>Murphy, A. Reg. ''Archaeology Antigua''. "{{Webarchiv|url=http://www.archaeologyantigua.org/background_timeline.htm |wayback=20110904065919 |text=Timeline |archiv-bot=2023-09-26 19:50:00 InternetArchiveBot }}." Accessed 23 September 2011</ref> :'''Барбуда''' Испаний хэлний "Барбодо" буюу "Сахалтай" гэсэн утгатай үг. Тус нутгийн саглагар моднууд, уугуул оршин суугчдын сахал, үс ургуулах ёсыг харсан нэрт аялагч анлан ийн улга алдаж байсан гэдэг. === {{UAE}} === Арабын нэгдсэн эмират нь тус улсын бүрэлдэхүүнд багтах долоон эмирт улс нэгдсэнийг илтгэх бөгөөд олон улсад болон Араб хэлээрээ өөрөөр нэршээгүй. === {{ARG}} === Испани хэлний "Аргенто" буюу "Мөнгөлөг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Анхлан энэ нэршлийг Испанийн нэрт яруу найрагч Рио де ла Плата "Мөнгөн гол" гэх шүлгэн дурдсан байдаг. Энэхүү шүлэгнээс санаа аван Аргентиний нутагт хөл тавьсан Себастиан Кабо "Ла Аргентина" буюу "Мөнгөн уст нутаг" хэмээн уулга алдаж, улмаар ийн нэрийдэх болжээ.<ref name="BritRdlP">{{cite web|title=Río de la Plata|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|url= http://www.britannica.com/EBchecked/topic/463804/Rio-de-la-Plata|accessdate=11 August 2010}}</ref> === {{ARM}} === Тус улсын нэр ямар утга агуулдаг нь тодорхойгүй. Эртний Грекийн судар бичгүүдэд "Арменой" гэж тэмдэглэснийг одоогийн Арменичуудыг нэрлэсэн байх хэмээн олон эрдэмтэд таамагладаг. "Арменой" эсвэл "Армина" гэх үг ямар утга агуулж байгааг одоо болтол эрдэмтэд тогтоогоогүй байгаа юм. Зарим түүхчид үүнийг МЭӨ 2200 онд хүчээ авч байсан Ассирийн Арманумчуудаас гаралтай хэмээн үздэг. Өөр нэг таамаг байдаг нь Прото-Индо-Европ хэлээр "Ар" буюу "Байгуулсан, үүссэн" гэх утгатай үгнээс гаралтай гэх домог. Тус улсад байх олон уул нуруу, толгод, тосгод "ар" гэх үгнээс үүссэн "Арарат, Арян, Арта" зэргээс улсын нэр үүссэн гэх өөр нэг таамаг ч бий.<ref>[[Gamkrelidze, Tamaz]] & [[Vyacheslav Ivanov (philologist)|Ivanov, Vyacheslav]]. "The Early History of Indo-European (aka Aryan) Languages".{{Page needed|date=September 2010}} ''Scientific American''. March 1990.</ref><ref>Mallory, James P. "Kuro-Araxes Culture". ''Encyclopedia of Indo-European Culture''.{{Page needed|date=September 2010}} Fitzroy Dearborn, 1997.</ref> === {{AFG}} === 16-р зуунд бүтээгдсэн "Бабурнама" сударт Афгени буюу "Афганичуудын газар нутаг" гэх үг бий. Үүнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна.<ref>{{cite web|url= http://persian.packhum.org/persian//pf?file=03501051&ct=92 |title=Events of the Year 910 (p.5)|author=[[Babur]]|work=[[Baburnama|Memoirs]]|publisher=[[Packard Humanities Institute]]|year=1525|accessdate=22 August 2010}}</ref> Түүнчлэн 10-р зууны үед бүтээгдсэн Худуд аль-Алам номонд "Афгани" гэх үг хэрэглэгдсэн байдаг. Паштун хэлэнд "Афгани" нь "байрлах, байрших" гэсэн утгыг илэрхийлдэг. Паштун болон Дари хэлэнд "Афгани" гэх нэг л утгаар тус улсын нэр бичигддэг.<ref>{{Cite book|title=The Afghans |last1=Vogelsang |first1=Willem |authorlink=|volume=|year=2002|publisher=Wiley Blackwell|location=|isbn=0-631-19841-5|page=18|url=https://books.google.com/books?id=9kfJ6MlMsJQC&lpg=PP1&pg=PA18#v=onepage&q&f=false|accessdate=2010-08-22}}</ref><ref name="khyber">Anonymous. ''[[Ḥudūd al-ʿĀlam]]''. Op. cit. in "{{Webarchiv|url=http://www.khyber.org/articles/2005/TheKhalajWestoftheOxus.shtml|wayback=20110613145756|text=The Khalaj West of the Oxus: excerpts from ''The Turkish Dialect of the Khalaj''|archiv-bot=2023-11-06 07:37:05 InternetArchiveBot}} {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110613145756/http://www.khyber.org/articles/2005/TheKhalajWestoftheOxus.shtml|date=13 June 2011}}" ''Bulletin of the School of Oriental Studies'', Vol 10, No 2, pp. 417–437. University of London. Retrieved 10 January 2007.</ref> 1801 оноос эхлэн өнөөгийн бидний мэдэх "Афганистан" гэх нэрийг ашиглаж эхэлжээ. ==Б== === {{BHS}} === Испани хэлээр "бүү де лас Бахамас" буюу "Гүехэн тэнгис" гэх утгатай үгнээс тус улсын нэр үүсчээ.<ref name="DicCarib">Allsopp, Jeannette. ''[https://books.google.com/books?id=PmvSk13sIc0C&pg=PA70&lpg=PA70 Dictionary of Caribbean English Usage]'', p. 70. University of the West Indies Press, 2003. ISBN 976-640-145-4. Retrieved 24 September 2011.</ref> Анхлан уг нэршлийг 1523 оны орчимд Италийн нэгэн газрын зурагт тэмдэглэсэн байдаг.<ref>Anonymous. "{{Webarchiv|url=http://scholar.library.miami.edu/floridamaps/view_image.php?image_name=dlp00020000520001001&group=spanish |wayback=20151117014054 |text=Turin Map |archiv-bot=2024-09-11 11:21:55 InternetArchiveBot }}." c. 1523. Retrieved 24 September 2011.</ref> Харин англи хэлэнд 1670-аад оны үед "Гранд Бахама" номонд дурдсанаар нэвтэрчээ. Үүнээс гадна өөр нэг домог байдгыг Испанийн эрдэмтэн Лукаян Тайно тайлбарласан байдаг. Энэ нь нутгийн уугуул иргэдийн хэлээр "Ба Ха Ма" буюу "Дундадын дээр орших газар нутаг" гэсэн утгатай нэршлээс дээрх улсын нэр үүсчээ. === {{NEP}} === Бидний мэдэх Балба буюу Непал улсын нэр нь Санскритаар "нипалаяа" буюу "Уулын бэлд орших нутаг" гэсэн утгыг илэрхийлдэг. Мөн үүнээс гадна "Непа" буюу "Сүм дуганы нутаг" гэсэн Бирм үгнээс гаралтай гэж олонх судлаачид үздэг. Буддын шашинтай улсууд ихэвчлэн төвд хэлний "Нямбал" буюу "Ариун нутаг" гэсэн утгатай гэж үздэг ажээ. === {{BAN}} === Бенгал хэлний "Бенгал улс" гэх утгатай үг. Бенгал хэлээр "Бангла" гэж Бенгалчуудыг нэрлэдэг бөгөөд "Деш" гэдэг нь "улс, орон" гэх утгатай юм. Анх уг нэрийг 1971 онд Пакистанаас тусгаар тогтноход Шейх Мужибур Рахман тусгаар тогтнолын тунхаг бичигт ашигласан байдаг. Бангла буюу Бенгалчуудыг 9-р зууны эхэн үеэс ном сударт тэмдэглэж байсан баримт бий.<ref>M.A. Amitabha Bhattacharyya, ''Historical Geography of Ancient and Early Mediaeval Bengal'', Sanskrit Pustak Bhandar, 1977, pp. 61–62.</ref> === {{BRB}} === Португаль хэлний "Барбадас" буюу "Сахалтнууд" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ.<ref name="OxJurn">Reece, Robert. Oxford Journals: ''Notes and queries''. "[https://books.google.com/books?id=PeCIn2CrgYEC&pg=PA346 Barbados v. Barbadoes]". Oxford University Press, 1861. Retrieved 27 September 2011.</ref> Италийн Генуяа мужийн газрын зурагч Висконте Мажжиоло 1519 онд бүтээсэн газрын зурагт анхлан уг нэршлийг ашигласан байдаг.<ref>Maggiolo, Vesconte. {{Webarchiv|url=http://bsb-mdz12-spiegel.bsb.lrz.de/~mdz/index.html?c=autoren_index&l=en&ab=Maggiolo%2C+Vesconte |wayback=20120328064057 |text=Seeatlas (Alte Welt und Terra Nova) |archiv-bot=2023-09-26 19:50:00 InternetArchiveBot }} – BSB Cod.icon. 135. (Genoa), 1519. {{de icon}}</ref> === {{BHR}} === Араб хэлний "Аль Бахрайн" буюу "Хоёр тэнгис" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Алдарт Коран сударт энэ нутгийн талаар таван ч удаа дурдсан байдаг. Өөр нэгэн домогт өгүүлснээр хоёр тэнгисийн бэлчих Аль-Ахса нутаг нь туйлийн амар тайван, үржил шимт нутаг бөгөөд Аль-Жавахари хэлээр "Бахри" гэдэг нь "Холбоо тэнгис" гэсэн утгатай ажээ. Гэвч сүүлийн домгийг олон нийт хүлээн зөвшөөрдөггүй. === {{BLR}} === Орос хэлний "Бела" буюу "цагаан", "рус" буюу Орос гэх утгатай үгсээс "Цагаан орос" буюу Беларус улсын нэр үүсчээ. Эртний судар бичгүүдэд Оросын нэг хэсэг байсан болохоор тусгайлан дурдаж байгаагүй. Ихэнх түүхчид улаантан болон цагаантнууд гэж хуваагдаж байснаас шалтгаалан улстөрийн үзэл баримтлалын дагуу нутаг заан "Беларус" улсын нэр үүссэн гэдэгт итгэдэг юм. === {{BEL}} === Бельги гэх үг нь "Белгик Гаул" үндэстнүүд гэсэн утгатай Ром үг. Латин хэлэнд орж ирэхдээ Бельги болж, "Бельгийн газар нутаг" гэх утгыг илэрхийлэх болжээ. 1830 онд одоогийн Бельгийн хаант улс Нидерландаас тусгаар тогтноход "Бельгийн нэгдсэн улс" гэсэн нэршлийг авсан боловч энэ нэршлээрээ удаагүй. Бельги гэдэг нь Прото-Сельтик хэлний "белг", Прото-Индо-Европ хэлний "бхелгх" буюу "догшин" гэсэн утгатай илэрхийлдэг.<ref>Koch, John. ''Celtic Culture: a Historical Encyclopedia'', p. 198. ABC-CLIO 2006.</ref><ref>Pokorny, Julius. ''Indogermanisches Etymologisches Wörterbuch'', pp. 125–126. Bern-Muenchen-Francke, 1959. {{de icon}}</ref><ref>Pokorny, Julius. ''The Pre-Celtic Inhabitants of Ireland'', p. 231. Celtic, DIAS, 1960.</ref><ref>Maier, Bernhard. ''Dictionary of Celtic Religion and Culture'', p. 272. Boydell & Brewer, 1997.</ref> Хэл зүйн зарим шинжээчид үүнийг Прото-Индо-Европ хэлээр "гэрэлтсэн" гэж хөрвүүлбэл ононо гэсэн санал гаргасан ч энэ тайлбарыг зарим нь хүлээн зөвшөөрдөггүй.<ref>Pokorny, Julius. ''Indogermanisches Etymologisches Wörterbuch'', p. 118. 1959. ISBN 3-7720-0947-6. {{de icon}}</ref> === {{BLZ}} === Энэ улсын нэрний утга учир тодорхойгүй. 17-р зууны эхэн үед Шотландн аялагчид "Белизе" нэрт голны нэрээр нэрлэсэн байх гэсэн таамаг бий. Мөн түүнчлэн Испани хэлний "Вализе", "Бализе" гэсэн үгнээс ч үүссэн байх боломжтой гэж үздэг.<ref name="brit1893">{{cite encyclopedia |year=1892|title=British Honduras|encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |volume=12|location=New York|publisher=The Britannica Publishing Company |url=https://books.google.com/books?id=uGRJAAAAYAAJ&pg=PA133|accessdate=25 October 2010}}</ref> Мөн энэ нэрний талаар өөр нэг домог байдаг нь Маяачуудын өгсөн нэр гэж үздэг явдал. "Белиз" гэдэг нь Маяа хэлээр "шавартай ус" гэсэн утга илэрхийлдэг ажээ.<ref>Wright, Ronald. ''[https://books.google.com/books?id=F3QS1NJHJEMC&pg=PA24&lpg=PA24 Time among the Maya: Travels in Belize, Guatemala, and Mexico]''. Grove Press, 2000. ISBN 0-8021-3728-8. Retrieved 28 September 2011.</ref> Нутгийн иргэдийн дунд түгээмэл тархсан домгоор бол Франц хэлний "Бализ" буюу "Гэрэл цацарсан" гэх үгнээс гаралтай гэж үздэг юм байна. === {{BEN}} === Тус улсын нэр Нигер хэлээр "Бениний бэлчир дэх газар нутаг" гэсэн утга илэрхийлдэг. Үүнээс гадна нутгийн Ицкери омгийнхний "Убину", Ёруба омгийнхний "Ибину" буюу "Хавчиг гэр" гэсэн үгнээс гаралтай гэж үзэх судлаачид ч бий. Араб хэлний "бини" буюу "үр сад" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр үүссэн байх ч боломжтой юм. === {{BUL}} === Тус улсын нэр Прото-Турк хэлний "булгха" буюу "холилдсон, "булгак" буюу "хувьсгал" гэсэн үгнээс гаралтай гэж олонх судлаачид үздэг.<ref>Bowersock, Glen W. & al. ''[https://books.google.com/books?id=c788wWR_bLwC&pg=PA354 Late Antiquity: a Guide to the Postclassical World]'', p. 354. Harvard University Press, 1999. ISBN 0-674-51173-5.</ref> Эрдэмтэд үүнээс гадна эртний Монгол хэлний "булгарах" буюу "салж, хагацах" гэсэн үгнээс гаралтай гэж үздэг юм. === {{BOL}} === Испанийн алдарт аялагч Симон Боливарын дурсгалыг мөнхжүүлж тус улсыг "Боливарын газар нутаг" хэмээн нэрийджээ. Уг нэрийг хошууч генерал Антонио Хосе де Сукре өгсөн гэдэг. Тус улс Перу улсаас тусгаар тогтносны дараа үндэсний ассемблейн анхдугаар хуралдаанаар хошууч генералын өгсөн нэрийг хэвээр баталсан байна.<ref>''{{Webarchiv|url=http://www.historia-bolivia.com/6-de-Agosto-Independencia-de-Bolivia/6 |wayback=20110820091233 |text=6 de Agosto: Independencia de Bolivia |archiv-bot=2023-09-26 19:50:00 InternetArchiveBot }} {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20110820091233/http://www.historia-bolivia.com/6-de-Agosto-Independencia-de-Bolivia/6 |date=20 August 2011 }}.'' {{es icon}}</ref><ref name="cob">Maria Luise Wagner. "Construction of Bolivia: Bolívar, Sucre, and Santa Cruz". In Hudson & Hanratty.</ref> Алдарт аялагч, эрх чөлөөний төлөө тэмцэгч Симон Боливарын нэр нь Испанийн Бискай мужийн "Болибар" тосгон нэрнээс үүссэн гэж намтар судлаачид нь үздэг.<ref>{{cite web |url=http://www.euskaltzaindia.net/index.php?option=com_eoda&Itemid=478&lang=eu&testua=ziortza&view=izenak |title= Ziortza |author= Euskaltzaindia|date= |work= |publisher= |accessdate=10 September 2011}}</ref> === {{BIH}} === :Босниа: Босна голын нэрээр тус улсын нэрийг нэрлэжээ. Энэ нэршлийг анх 958 оны үед Византын эзэн хаан VII Константин түүх шастирт тэмдэглэн үлдээсэн байдаг. "Босна" гэдэг нь Прото-Индо-Европ хэлээр "бос", "богх" буюу "урсаж буй их усан" гэсэн утгатай.<ref name="Imamovic">Imamović, Mustafa (1996). Historija Bošnjaka. Sarajevo: BZK Preporod. ISBN 9958-815-00-1</ref> :Херцеговин: Амальгам болон эртний Герман хэлээр "герцог" буюу "гүн, ван" гэсэн утгатай бол "овина" гэдэг нь Серби-Хорват хэлээр "улс" гэсэн утгыг илэрхийлдэг. === {{BOT}} === Тус улсын хамгийн том үндэстэн болох Сецвана хэлээр "Цваначуудын эх орон" гэсэн утгатай. Британийн хэлзүйч Ливингстоуны баталж буйгаар Сецвана хэлээр "адилхан, ижил" гэсэн утгыг илэрхийлдэг ажээ. Үүнээс гадна "эрх чөлөө" гэсэн утгатай гэж тайлбарлах эрдэмтэд цөөнгүй бий.<ref>Ripley, George & Dana, Charles A., Eds. "[[:s:The American Cyclopædia (1879)/Bechuana|Bechuana]]". ''The American Cyclopædia''. (New York), 1879.</ref> === {{BRA}} === Португаль хэлний "пау-бразил" буюу "Улаан мод" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр үүсчээ.<ref name="Bueno36">Bueno, Eduardo. ''Brasil: uma História'', p. 36. Ática (São Paulo), 2003. ISBN 85-08-08213-4. {{pt icon}}</ref> Яг энэ нэршлийг хамгийн анх 1330 онд Английн Анжелино Дулкерт гэх эрдэмтэн ашиглаж байсан гэдэг. Гэвч тухайн үед Бразилийг хараахан илрүүлж амжаагүй байсан юм. === {{BRU}} === Тус улсын нэрний утга учирын талаар нэгдсэн ойлголт байхгүй. Харин орчин үед Малай хэлний "Баруна" гэх үгнээс гаралтай гэсэн үзэл тархжээ. 14-р зууны үед Борнео дээр хөл тавьсан Аванг Алак Бетатар өөрийн нутгийн хэлээр "Баруна" буюу "Хаана байна" гэж дагалдагчдаасаа асууснаас энэ нэр үүсчээ.<ref>{{cite book|last=Curriculum Development Department|title=History for Brunei Darussalam: Sharing Our Past|year=2008|publisher=EPB Pan Pacific|location=Section 2.2|isbn=99917-2-545-8|page=26}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.southeastasianarchaeology.com/2007/03/08/treasuring-bruneis-past/ |title=Treasuring Brunei's past |publisher=Southeast Asian Archaeology |date=8 March 2007 |accessdate=19 September 2011 |archive-date=1 Аравдугаар сар 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111001142659/http://www.southeastasianarchaeology.com/2007/03/08/treasuring-bruneis-past/ |url-status=dead }}</ref> Түүнчлэн 978 оны Хятадын судар бичгүүдэд "Бони" нэрт хааны тухай дурдсан бий. Уг хааны нэрнээс улсын нэр үүссэн байж магадгүй гэж зарим эрдэмтэд санал дэвшүүлжээ. Бас нэгэн таамаг байдаг нь 1550 онд тус нутагт хөл тавьсан Италийн аялагч Людовико ди Вартема "Борней арал" гэж тэмдэглэсэнтэй холбоотой ажээ. "Варунай" буюу эртний Санскрит хэлээр "далайчдын нутаг" гэсэн утгатай үгнээс гаралтай гэж үзэх эрдэмтэд ч бий. === {{BFA}} === Тус улсын Море омгийнхний хэлээр "буркина" гэдэг нь "шударга, итгэж болох" гэсэн утгатай, Диоула омгийнхний хэлээр "фасо" гэдэг нь "газар нутаг, эцгийн гэр" гэсэн утгатай хоёр үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. 1983 онд тусгаар тогтносон тус улсын ерөнхийлөгч Томас Санкара энэ нэрийг сонгон хэрэглэх зарлиг гаргасан юм. === {{BDI}} === Тус улсын голлох үндэстэн болох "Рунди" хэлээр "Рундичуудын эх орон" гэсэн утгыг илэрхийлдэг ажээ. 1962 онд Бельгийн харьяалалаас тусгаар тогтноход энэ нэрийг сонгон хэрэглэх болжээ. === {{BHU}} === Тус улсын нэрний утга учир тодорхойгүй, маш олон таамаг, тайлбар, домог өнөө үетэй золгожээ. Францын аялагч Жеан Баптист Тавернье 1676 онд гаргасан "Зургаан аялал" номондоо "Боутан" гэх үгийг дурдсан байдаг. Тухайн үед Бутан улс гэж байгаагүй бөгөөд Төвдийн хаант улсын нэгдсэн захиргаанд багтаж байсан гэдэг. Бутан даяар тархсан үзлээр бол Санскрит хэлний "Бота-анта" буюу "Төвдийн хязгаар нутаг" гэсэн утгатай үгнээс гаралтай ажээ.ref name="Names&Histories" /><ref name="chakravarti7">{{cite book|title=A Cultural History of Bhutan |volume=1 |first=Balaram |last=Chakravarti |publisher=Hilltop |year=1979 |page=7 |url=https://books.google.com/books?id=6VxuAAAAMAAJ |accessdate=1 September 2011}}</ref> Түүнчлэн Балба хэлээр "Бодо Хатан" буюу "Төвдийн нутаг" гэх утгатай үгнээс үүдэлтэй байж болох юм. Бутаны хэл шинжлэлийн зарим эрдэмтэд Санскрит хэлний "Бу-Уттан" буюу "Өндөрлөг газар" гэх үгнээс гаралтай гэж тайлбарладаг. ::'''Друк Юл''' Бутанчууд өөрсдийнхөө хэлээр улсаа ийн нэрлэдэг. Энэ нь Бутан хэлний "Аянгын лууны газар нутаг" гэсэн утга илэрхийлдэг ажээ. Тэд 1730 оноос энэ нэршлийг хэрэглэх болсон байна. ==В== === {{VAN}} === Уугуул Вануатучуудын хэлээр энэ нь "Бидний эх орон" гэх үгнээс гаралтай ажээ. === {{VAT}} === Итали хэлний "Ватикан толгодын хот" гэсэн утгыг илэрхийлдэг. Энэ нь тус хотыг тойрон хүрээлдэг "Ватикан" гэх нэртэй толгодын нэр юм. Харин Ватикан гэдэг нь Италийн "Ватиканиари" буюу "Ариун номын нутаг" гэсэн утгай үгнээс гаралтай ажээ. Эртний Ромын үеэс энэ нэрийг хэрэглэн, түүх, шастирт тэмдэглэсэн нь бий. === {{VEN}} === Тус нутагт анхлан хөл тавьсан Италийн аялагчид болох Алонсо де Ожеда, Америго Веспуччи нар "Венесуола" буюу "Бяцхан Венец" гэж уулга алдсанаас хойш газрын зураг, албан ёсны баримт бичигт ийнхүү тэмдэглэх болжээ. === {{VIE}} === Тус улсын нэршил нь "Вьет" буюу "Өмнөд", "Нам" буюу "газар" гэх үгнээс гаралтай гэж ихэнх түүхчид үздэг. МЭӨ 2-р зуунаас хойш ийнхүү хаант улсыг ийн нэрийдэх болжээ.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.anviettoancau.net/anviettc/docs/2007-02/trbontai.pdf |wayback=20110723020926 |text=An Introduction to Vietology |archiv-bot=2025-10-06 06:43:22 InternetArchiveBot }}", p. 3.</ref> Вьет Нам гэх үгийг хамгийн анх МЭӨ 239 оны нэвтэрхий тольд Хятадын эрдэмтэд тэмдэглэжээ. Харин одоогийн бидний мэдэх "Вьетнам" гэх үгийг 16-р зууны яруу найрагч Нгуен Бин Хием хэрэглэсэн байдаг. ==Г== === {{GAB}} === Португаль хэлний "Габао" буюу "Халхлагдсан" гэх утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Комо голын адагт орших энэ нутаг олон нийтээс халхлагдсан, хэр баргын хүн хүрч очиход төвөгтэй учир ийнхүү нэрийдэх болжээ. === {{GUY}} === Нутгийн уугуул иргэдийн хэлээр "Их нууруудын нутаг" гэсэн утгатай. === Гайти {{HAI}} === Гайтийн Тайно/Аравак омгийнхний хэлээр "Уулын нутаг" гэсэн утгатай үг юм. Хиспаниола арлын баруун хэсэгт орших уг нутаг өндөр уулсаар хүрээлэгдсэн байгалийн өвөрмөц тогтоцтой. === {{GMB}} === Мандинкан омгийн "Гамбура" буюу "Каабу голын хаан" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байдаг. Улмаар 1965 онд Их Британиас тусгаар тогтноход одоогийн "Гамби" гэх нэрийг сонгожээ. Гамбра гэх нутгийн нэршил бүр 1455 онд Алвис Кадамосто гэх газарзүйч номонд тэмдэглэсэн байдаг.<ref>Cadamosto, Alvise. ''Mondo Nuovo, Libro de la Prima Navigazione di Luigi di Cadamosto de la Bassa Ethiopia ed Altre Cosa''. Op cit. Montalbado, Francanzano (ed.) ''Paesi Novamente Retrovati et Novo Mondo da Alberico Vesputio Florentino Intitulato''. (Vicenza), 1507. {{it icon}}</ref> Нутгийн иргэдийн дунд түгэн тархсан өөр нэг домгоор бол Португаль хэлний "Гамбио" буюу "худалдаа, арилжаа" гэх үгнээс үүссэн гэдэг. Энэ нь тухайн үедээ Португальчуудын боолын худалдаа явуулдаг гол нутаг байсантай холбоотой. === {{GHA}} === Тус улс 1957 оны гуравдугаар сарын 6-ны өдөр Их Британиас тусгаар тогтноход "Гана" гэх нэрийг албан ёсоор авчээ. Энэ нь Малиан Ганын эзэнт гүрний хааны урд бичигддэг байсан "Дайчдын хаан" гэсэн утгатай цол нэрнээс үндэслэсэн нэр юм. === {{GUA}} === Нахуати омгийнхний хэлээр "Куаутемаллан" буюу "Ой модны нутаг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. === {{GIN}} === Тус улсын нэр чухам ямар утгатай талаар нэгдсэн ойлголт байхгүй. Харин Португаль хэлний "Гвин" буюу "эрэг, ирмэг" гэх утгатай үгнээс үүссэн байж болно гэдэгтэй ихэнх эрдэмтэд нэгддэг. Яг энэ нэршлээр 1481 онд тус улсыг Португалийн эзлэн түрэмгийлэгчид нэрлэж байсан баримт бий. Өөрөөр Дьенне болон Берберчүүдийн хэлний "гинавен, агинау, агинаоу" буюу "хар", "шатсан" гэх утгатай үгнээс үүссэн гэх хувилбар бий.<ref name="Bovi">Bovill, Edward Wm. ''The Golden Trade of the Moors: West African Kingdoms in the Fourteenth Century''. Weiner (Princeton), 1995.</ref> === {{GNB}} === Нэрний утга учир нь дээр дурдсан Гвиней улсынхтай төстэй. 1973 онд тус улсы Португалиас тусгаар тогтноход энэ нэрийг сонгон хуульчилжээ. === {{GER}} === Нэрний утга учрын талаар олон янзын таамаг байдаг ч түмэнд түгсэн нэг хувилбар бий. Үүгээр бол Сельтик хэлний "гайр" буюу "хөрш" <ref name="OEDgerm">''Oxford English Dictionary''. "Germany".</ref>, "гайрм" буюу "цуст тулаан", "гар" буюу "хашхираан/жад" гэсэн үгнээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. МЭӨ гуравдугаар зуунаас эхлэн Ромын их удирдагч Юлий Цезарь газрын зураг болон албан ёсны баримт бичигт энэ нэрийг ашиглаж, олон нийтэд таниулсан юм. ::'''''Дойчленд''''' Германчууд эх хэлээрээ улсынхаа нэрийг ингэж бичдэг. Энэ нь "Ард түмний нутаг" гэсэн утгатай эртний герман хэлний үг юм. === {{GRE}} === Тус улсын нэрний талаар олон янзын домог яриа бий. Үүнээс дурдвал. Аугаа Гомерын дуулалд "Греа" гэх тосгоны тухай гардаг. Үүнээс үүдэн тус улсын нэр үүссэн гэх домог бий. Уг тосгоны "Греа" гэх үг нь "хөгшин эмэгтэй" гэх утгатай юм байна. Нутгийн иргэдийн дунд тархсан өөр нэг домгоор бол "Керас" буюу "хүндэтгэл хайрлах" гэсэн утгатай ажээ. Энэ нь Аугаа Грекус гэх хамба ламтан тус нутгийг адислан, аравнайлсантай холбоотой юм. ::'''''Хеллас''''' Грекчүүд эх хэлээрээ нутгаа ийн нэрлэдэг. Уг нэршил чухам юунаас сэдэвлэсэн нь тодорхойгүй. Нутгийн иргэдэд тархсан домгоор бол Трой улсын Хеллен хамба ламын нэртэй холбоотой ажээ. === {{GRD}} === Испанийн Гранада мужийн нэрнээс тус улсын нэршил үүсчээ. ==Д== === {{DEN}} === Дани улсын нэр чухам юунаас үүссэн нь тодорхойгүй. Гэвч дараах хоёр ойлголт орчин үе хүртэл ам дамжин яригдаж иржээ. Гэхдээ Прото-Индо-Европ хэлний "дхен" буюу "доор, тэгш тал", "мерек" буюу "хил, ой мод" гэх утгатай үгнээс үүссэн байх боломжтой гэж хэл зүйчид үздэг. Анх энэ талаар Паулус Оросиус гэгч "Тэрс үзэлтнүүдийн эсрэг тэмцсэн долоон түүх" номонд дурдсан нь бий.<ref>Thorpe, B. ''<u>The Life of Alfred The Great</u> Translated from the German of Dr. R. Pauli To Which Is Appended Alfred's Anglo-Saxon Version of Orosius'', p. 253. Bell, 1900.</ref> Нутгийн иргэдийн дунд түгэн тархсан домог нь эрт цагт Данийн нутагт алдар суугаараа мандаж байсан Дан гэх хааны нэрнээс үүссэн ажээ. === {{DMA}} === Аугаа аялагч Кристофер Колумб 1493 оны 11-р сарын 3-ны өдөр тус нутагт анхлан хөл тавьж, улмаар "Ням гаригийн газар нутаг" гэх утгатай "Доминик" гэх испани нэр хайрлажээ. Тухайн үед ням гаригыг гэгээнтнүүдийг дурсах өдөр болгон Испанийн христийн шашинтнууд тэмдэглэдэг байсантай холбоотой. Гэхдээ түүхчид бас өөр тайлбар хийдэг. Учир нь Кристофер Колумб өөрийн төрсөн эцэг Доменежогийн нэрээр нэрлэсэн байж болох талтай юм. === {{DOM}} === Тус улсын нэршлийн тухайд дээр дурдсан Доминик улстай тун төстэй домог ярианууд өдийг хүртэл ам дамжин яригдаж иржээ. Гэвч Кристофер Колумби Гэгээн Доминикийн өдөр буюу наймдугаар сарын 4-ний өдөр <ref>Partido Revolucionario Dominicano. "{{Webarchiv|url=http://www.prd.org.do/ciudad/leyenda-e-historia-envuelven-la-fundaci%C3%B3n-de-santo-domingo |wayback=20120701044753 |text=Leyenda e Historia Envuelven la Fundación de Santo Domingo |archiv-bot=2026-02-07 13:50:57 InternetArchiveBot }} {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20120701044753/http://www.prd.org.do/ciudad/leyenda-e-historia-envuelven-la-fundaci%C3%B3n-de-santo-domingo |date=1 July 2012 }}''. Accessed 18 October 2011. {{es icon}}</ref> тус улсыг нээсэнтэй холбогдуулж Испаниар "Гэгээн Доминикийн газар нутаг" гэх нэр хайрласан гэдэг домогтой юм. === {{TLS}} === Португаль хэлний "Дорнын дорно орших арал" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Малай хэлэнд "Тимур" гэдэг нь "дорно", "зүүн" гэсэн утгыг агуулдаг байна. ==Е== === {{EGY}} === [[File:Kmt obelisk.jpg|thumb|200px|Египетээр ''Km.t'' гэж бичсэн Луксорын чулуун багана. Франц улс Парис хот]] фараонуудын үеийн эртний Египетийн хэлээр "Ка болон Птагын эх орон" гэсэн утгатай үг юм. Үүнийг Грек, Латин хэлэнд "Айжиптос" гэж буулгасан нь тус улсын нэр болжээ. Ка болон Птах нь эртний Египетийн хоёр том бурхан бөгөөд "Птах" гэдэг нь "нээгч, илрүүлэгч" гэсэн утгатай Египет үг юм. Харин Грек улсын ардын домог боох "Страбо"-д "Аханоу гиптиос" буюу "Аахены доох нь орших нутаг" гэсэн утгатай грек үг ажээ. ::'''''Миср/Маср''''' Египетчүүд эх хэлээрээ улсаа ийн нэрлэдэг. Энэ нь Араб хэлээр "хот" гэсэн утгатай юм. ==Ж== === {{DJI}} === Тус улсын нэрний талаар тодорхой ойлголт байхгүй. Гэвч өнөө цаг үед "Техути/Тот бурханы нутаг" гэсэн утгатай нутгийн иргэдийн нэрнээс үүссэн гэх үзэл давамгайлж байна. Хачирхалтай нь Техути гэдэг нь эртний Египетийн сарны бурхан юм. ==З== === {{ZAM}} === "Замбези голын нутаг" гэсэн утгатай Африк үг. Замбези нь тус улсын зүүн хэсэгт орших бөгөөд Зимбабве улсаас тусгаарлаж байдаг нэг ёсны хил юм. Замбези нь Замби, Ангол, Намиб, Ботсвана, Зимбабве, Мозамбик улсуудыг дамнан урсдаг 2,574 км урт гол юм байна. === {{ZIM}} === Шона омгийнхний хэлээр "Жимба-же-мабве" буюу "Чулуун гэр" гэсэн утгатай үгнээр уг нэршил үүссэн байна. Шона омгийн суут бүтээл болох чулуун хэрэм, орд харшнуудаас Зимбабве гэх нэр үүсчээ. ==И== === {{ISR}} === Израйль гэдэг нь "Бурхантай хамт тулалдах" гэсэн утгатай Хебрю үг юм. Энэ нь Библийн сударт гардаг гэгээн Йаковын хэсгээр үүдсэн нэршил ажээ. Ерөөс бурхантай хамт ялах, хамт байх гэсэн санаагаар дээрх нэрийг сонгосон байна. === {{IDN}} === "Энэтхэгийн арлууд" гэсэн утгатай Грек үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Үүнээс хойш ялангуяа 19-р зууны дунд үеэс эхлэн "Дорнод Энэтхэг" гэж англи хэлэнд тэмдэглэх болсон юм. === {{JOR}} === "Йордан голынхон" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Харин Йордан голын нэрийг Хебрю, Канаан хэлний "ирд" буюу "Сөнөсөн тэнгисийн доох нь талд" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн гэж үздэг. Тус улс Йордан голын зүүн эрэг дагуу оршдог юм. === {{IRQ}} === "Эрак" буюу "Доод орших газар" гэсэн утгатай Перси хэлнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Мөн түүнчлэн Эвфрат мөрний бэлчирт орших "Эрэк/Урук" гэсэн хотын нэрнээс үүсэлтэй гэсэн тайлбар ч байдаг. === {{IRN}} === "Арянчуудын нутаг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр гаралтай. "Аря" гэдэг нь Прото-Индо-Европ хэлээр "угсаатан", "чөлөөт" гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. === {{IRL}} === Ирландчууд өөрсдийгөө "Эйре" гэж нэрлэдэг бөгөөд "Эйречүүдийн нутаг гэсэн утгатай Ирланд үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. "Эйре" гэх үг нь Сельтик хэлний "ивериу" буюу "үржил шим" гэсэн утгыг илэрхийлдэг бөгөөд нийлээд "Үржил шимт нутаг" гэх утгыг илэрхийлнэ. Түүнчлэн "Төмрийн нутаг" гэж нэрлэх саналтай эрдэмтэд ч бий. === {{ESP}} === Латин хэлний Хиспаниа гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Хиспаниа нь "И-сепаним" буюу "туулай" гэх утгатай Пуник үг юм. Латин хэлэнд нэвтрэхтэй буруу дуудагдаж Хиспаниа болсон гэдэг. Үүнээс үзвэл "Туулайнуудын нутаг" гэсэн утгатай Араб үг болж байгаа юм. === {{ISL}} === Хуучин Норс хэлний "исс" буюу "мөс" гэсэн утгатай үгнээс гаралтай "Мөсөн нутаг" гэх утга илэрхийлдэг үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Хуучныг судлаач Адам Рудерфорд болон зохиолч Эйнар Палссон нар "Сельтикийн өв уламжлал" номондоо "ис-ланд" буюу "Исүс" болон "Айсис" охин тэнгэрийн өлгий нутаг гэсэн утгатай гэж тайлбарласан нь бий.<ref>{{cite book|title=Arfur Kelta|year=1981|publisher=Mímir|location=Reykjavík|page=36|author=Einar Pálsson|accessdate=14 November 2013|language=Icelandic}}</ref> === {{ITA}} === Италийн домгийн баатар Италусын нэрнээс үүссэн гэх олонд алдаршсан домог бий. Түүнчлэн эртний Грек хэлний "италос" буюу "бух" гэсэн үгнээс үүсэлтэй гэж үзэх түүхчид ч байдаг. Мөн латин хэлний "витулус" буюу "тугал" гэх үгнээс тус улсын нэр үүссэн байх магадлалтай. Гэвч италичууд "тугал" гэсэн тодотголтой үг биш гэдэгт одоо хэр нь итгэлтэй байдаг. Ихэнх Италичууд Италус гэх домгийн баатраас үүдэлтэй нэр гэдэгт орчин цагт итгэх болжээ. === {{UK}} === Дундад зууны Латин хэлний "Британниа Майор" буюу "Их Британи" гэсэн утгатай үгнээс уг нэршил үүсчээ. Анх энэ нэршлийг Жефри гэх зохиолч өөрийн номондоо дурдсан байдаг. "Британи" гэдэг нь Уэльс хэлний "Претани" буюу "будагдсан хүмүүс" гэсэн үгнээс үүсэлтэй ажээ. Сельтик болон Викингүүдийн үед Их Британийн нутагт амьдарч байсан хүмүүс биендээ шивээс хийж, янз бүрийн өнгөөр будах нь элбэг байснаас дээрх нэршил үүссэн байна. ::'''''Нэгдсэн хаант улс''''' Энэ нь Их Британи, Умард Ирландын нэгдсэн хаант улс гэх үгний товчлол юм. 1927 оноос эхлэн албан ёсны баримт бичигт дээрх нэршлийг ашиглах болсон байна. ::'''''Албион''''' Грек хэлний "Албиво" буюу Латин хэлээр "Альба" буюу "цагаан" гэх үгнээс уг нэршил үүсчээ. Доверийн цагаан эргийг харсан уран зохиолчид дээрх нэрийг өгсөн байх магадлалтай. ==Й== === {{YEM}} === Тус улсын нэрний талаар нэгдсэн тодорхойлолт байдаггүй. Харин Араб хэлний "Имн" буюу "өмнөд" "Йамин" буюу "баруун тал" гэх үгнээс үүссэн гэсэн домог бий.<ref>Many [[Semitic languages]], including [[Arabic language|Arabic]] and [[Hebrew language|Hebrew]], preserve a system with south on the "right" and north on the "left"</ref> Зарим судлаачид "Юмн" буюу "аз жаргал" гэсэн утга илэрхийлдэг гэж үздэг. ==К== === {{CPV}} === Португаль хэлний Кабо Верде буюу "Ногоон хошуу" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. 1444 онд энэ газар нутгийг илрүүлэхэд бүх юм нь ногооч харагдаж байсан тул аялагч, эзлэн түрэмгийлэгчид ийм нэр өгчээ. === Казахстан {{KAZ}} === Амальгам хэлээр "Казахуудын өлгий нутаг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. "казак" гэдэг нь "нүүдэлчин", "чөлөөт" гэсэн утгыг илэрхийлдэг бөгөөд "стан" гэдэг нь персээр "нутаг" гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. === {{CAM}} === Санскрит хэлний "камания бхожа" буюу "Сайныг мөрөөдөгсдийн өлгий" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ.<ref>Law, B.C. ''Some Ksatriya Tribes of Ancient India'', p. 233. 1975</ref> Түүнчлэн эрт цагт төвд, энэтхэг, пакистан, вьетнам, лаосын нутгийг хамран оршиж байсан Сваямбува Камбу гэх нутаг дэвсгэр, Хинди соёлын томоохон төвөөс нэр нь үүссэн гэж үзэх теологичид бий..<ref>Casey, Robert. ''Four Faces of Siva'', pp. 88–100. Bobbs-Merrill Company (Indianapolis), 1934.</ref><ref>George Coedes. ''Inscriptions du Cambodge'', II, pp. 10 & 155. {{fr icon}}</ref> Others suppose it to be an exonym derived from [[Old Persian]] ''Kambaujiya'' ("weak") or the cognate [[Avestan]] ''Kambishta'' ("the least")<ref>Harmatta, J. Op. cit. [disapprovingly] in ''Achaemenid History'', 13, pp. 110–111. PF 302 and PFNN 2350.</ref> Орон нутгийнхан тэр бүр таалан хүлээж аваад байдаггүй өөр тайлбар байдаг нь Перси хэлний "Камбаужия" буюу "үлбэгэр", Авестан хэлний "Камбишта" буюу "өчүүхэн" гэсэн утгатай үгнээс ч үүссэн гэх домог. === {{CMR}} === Герман хэлний "Камерун", Франц хэлний "Камероун" буюу "сам хорхой" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Энэ нь тус улсад урсдаг Вури голтой холбоотой нэр юм. Тус улсад ирсэн европынхон эрэг дагуу "сам хорхой" ихээр барьж байсантай энэ нэршил холбоотой.<ref name="MLW">{{cite book |url=http://nlbif.eti.uva.nl/bis/lobsters.php?menuentry=soorten&id=73 |chapter=''Callianassa turnerana'' |title=FAO Species Catalogue, Vol. 13. Marine Lobsters of the World |author=Lipke B. Holthuis |author-link=Lipke Holthuis |publisher=[[Food and Agriculture Organization]] |year=1991 |isbn=92-5-103027-8 |series=FAO Fisheries Synopsis No. 125 |access-date=2017-07-20 |archive-date=2011-07-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110724172129/http://nlbif.eti.uva.nl/bis/lobsters.php?menuentry=soorten&id=73 |url-status=dead }}</ref> === {{CAN}} === Тус улсын уугуул иргэд болох Ироко омгийнхний "Канада" буюу "Тосгон" гэх үгнээс Канад улсын нэр үүсчээ.<ref>{{cite web|title=Origin of the Name, Canada|url=http://www.pch.gc.ca/pgm/ceem-cced/symbl/o5-eng.cfm|publisher=Canadian Heritage|year=2008|accessdate=23 May 2011|archive-date=27 Долдугаар сар 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130727225559/http://www.pch.gc.ca/pgm/ceem-cced/symbl/o5-eng.cfm|url-status=dead}}</ref> Британи, Францын дарангуйллын үеэс Канад гэж нэрлэсээр өдийг хүрсэн юм. Нутгийнхан дунд тархсан өөр нэг домгоор бол Испани, Португалийн эзлэн түрэмгийлэгчид алт, мөнгө хайж ирсэн боловч юуг ч эс олжээ. Чухамдаа үүнээс болж Испаничууд "ака", Португальчууд "ка-нада" гэж хэлээд буцсан гэдэг. Энэ нь "юу ч алга" гэх утгыг илэрхийлдэг юм байна. === {{QAT}} === Эртний Зубара улсын Катари тосгоны нэрнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн гэж олонх катарчууд үзэх болжээ. Грекийн алдарт Птоломейн үеийн газрын зурагт "Катари" гэх үгийг ашигласан байдаг. Англи хэлтнүүд "Каттер" буюу "зүсэгч, таслагч, сийлбэрчин" гэж ойлгож, дууддаг боловч энэ нь тийм утгыг огтоос илэрхийлдэггүй билээ. === {{KEN}} === Кени уулын нэрнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Кени гэдэг нь Кикую омгийн хэлээр "Кере Ниага" буюу "Цагаан хайрхан" гэх утгатай үг ажээ. Мөн тус омгийнхний "Кирима Нгай" буюу "Бурхадын орших хайрхан" гэх утгатай байж магадгүй гэж Германы эрдэмтэд үздэг юм. === {{CYP}} === Тус улсын нэр чухам ямар утга агуулдаг болох нь тодорхойгүй. Олон нийтэд түгсэн домгоор бол Латин болон Грек хэлний "зэс" гэх утгатай үгнээс үүссэн ажээ.<ref>Fisher, Fred H. ''Cyprus: Our New Colony And What We Know About It'', pp. 13–14. Geo. Routledge & Sons (London), 1878.</ref> Шумерийн "Кубар" буюу "хүрэл" гэх үгнээс ч үүссэн байж болох талтай. Өөр нэгэн домгоор бол Грекийн "кипариссос" буюу "агар задан мод" <ref>{{cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=Cyprus |title=Online Etymology Dictionary |publisher=Etymonline.com |date= |accessdate=19 September 2011}}</ref> эсвэл "кипрос" буюу "улаан хүрэн" гэх үгнээс үүссэн гэж үздэг байна. === Киргизстан {{KGZ}} === Турк хэлний "кирк" буюу "40" гэсэн тооны нэрнээс үүдсэн "40 овгийнхний нутаг" гэсэн утгыг тус улсын нэр илэрхийлдэг байна. === {{KIR}} === Британийн аялагч Томас Гильберт тус арлыг нээсэнтэй холбогдуулан уугуул иргэд түүний нэрийг "Кирибат" гэж дуудсанаас үүдэн энэ нэршил үүссэн байна. === {{COL}} === Алдарт аялагч Кристофер Колумбийн нэрнээс үүдэн "Колумбийн газар нутаг" гэсэн утгатай үг юм. 1819 онд алдарт тэмцэгч Симон Боливар уг нэрийг хайрлаж, улмаар улсын албан ёсны нэр болгожээ. 1863 онд энэ нэрийг албан ёсоор соёрхон батласан юм.<ref>{{cite web|author=Carlos Restrepo Piedrahita|url=http://www.lablaa.org/blaavirtual/revistas/credencial/febrero1992/febrero2.htm|title=El nombre "Colombia", El único país que lleva el nombre del Descubrimiento|work=Revista Credencial|date=February 1992|accessdate=29 February 2008|language=es|archive-date=5 Нэгдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080105031144/http://www.lablaa.org/blaavirtual/revistas/credencial/febrero1992/febrero2.htm|url-status=dead}}</ref> === {{COM}} === Араб хэлний "Камар" буюу "Сар" гэсэн үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. === {{CGO}} === Францын дарангуйллаас ангижирч тусгаар тогтносон улс болсон 1960 онд Конго голын нэрнээс санаа аван ийнхүү нэрлэх болжээ. "Конго" гэсэн үг нь Баконго омгийнхний хэлээр "анчид" гэсэн утгыг илэрхийлдэг юм байна.<ref>Bentley, Wm. Holman. ''Pioneering on the Congo''. Fleming H. Revell Co., 1900.{{Verify source|date=October 2011}}</ref> Конго гол нь Ангол, Бурунди, Камерун, Төв Африк, хоёр Конго, Руанда, Танзани, Замби улсыг дамнан урсдаг, 4,700 км үргэлжилсэн гол юм. === {{COD}} === Улстөрийн үзэл суртлын хувьд хоёр хуваагдсан улс учир нэрний утгын тухайтад Бүгд найрамдах Конго улстай адилхан. === {{KOS}} === Серби хэлний "Кос" буюу "хар шувуу", "ово" буюу "нутаг" гэсэн утгтай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. === {{CRC}} === Испани хэлний "Баян эрэг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Аугаа аялагч Кристофер Колумб энэ газар анхлан хөл тавьсан 1502 онд "Коста дель Оро" буюу "Алтан эрэг" гэж уулга алдаж байсан удаатай. === {{CIV}} === Франц хэлний "Зааны ясан эрэг" гэсэн үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Францын дарангуйллын үед тус улс зааны ясны худалдааны гол түшиц газар байснаас үүдэн дээрх нэршил гарсан байна. Зарим улсууд тус улсыг "Алтан эрэг", "Боолын эрэг" гэх мэт янз бүрээр нэрлэдэг. === {{CUB}} === Тус улсын нэр чухам ямар утга учиртай болох нь өнөө хэр нь тодорхойгүй байна. Гэвч Тайно омгийнхний "кубао" буюу "үржил шимт нутаг" <ref>Carrada, Alfred. ''The Dictionary of the Taino Language'', "{{Webarchiv|url=http://www.alfredcarrada.org/notes8.html |wayback=20090219192148 |text=Plate 8 |archiv-bot=2026-01-18 03:30:41 InternetArchiveBot }}".{{Unreliable source?|date=September 2009}}</ref> "коабана" буюу "сайхан нутаг" <ref>[http://members.dandy.net/~orocobix/terms1.htm Taino Indigenous Peoples of the Caribbean Dictionary] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080430163856/http://members.dandy.net/~orocobix/terms1.htm |date=30 April 2008 }}".{{Unreliable source?|date=June 2009}}</ref> гэсэн үгнээс гаралтай гэж үзэх тайлбар бий. Өөр нэг тайлбараар бол аугаа аялагч Кристофер Колумб Испанийн Женоа мужийн "Куба" гэх тосгоны нэрнээс санаа авч ийнхүү нэрлэсэн гэж үздэг байна. <ref>Barreto, Augusto Mascarenhas. ''O Português Cristóvão Colombo: Agente Secreto do Rei Dom João II.'' Lisbon, 1988. Translated edition: ''The Portuguese Columbus: Secret Agent of King John&nbsp;II''. Palgrave Macmillan, {{ISBN|0-333-56315-8}}.</ref><ref>Da Silva, Manuel L. and Silvia J. ''Christopher Columbus was Portuguese'', pp. 396 ff. Express Printing (Fall River), 2008. {{ISBN|978-1-60702-824-6}}.</ref> === {{KUW}} === Араб хэлний "кут", "коут" буюу "усны ойролцоо барьсан цайз" гэсэн утга үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. ==Л== === {{LAO}} === Энэтхэг хэлний "лава" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Лава гэдэг Лахорын домгоор Рама бурханы ихэр хүүхдийн нэгнийх нь нэр юм. Үүнээс гадна Хятад хэлний "Лан Шанг" буюу "сая, сая зааны өлгий нутаг" гэх утгатай үгнээс үүссэн байж болох юм. === {{LVA}} === Тус улсын нэр нь Балтын орнуудын хэлээр "Лиет" буюу "нэгдсэн, бэхжих" гэх үгнээс үүссэн гэж үзэх судлаачид бий. Мөн түүнчлэн Латгалиансуудын овгийн нэрнээс үүссэн гэж үзэх сүүлийн үед давамгайлах болжээ. === {{LSO}} === Сесото омгийнхний хэлээр "Басоточуудын эх орон" гэсэн утгатай үг юм. <ref>{{cite book|title=No Place Left to Bury the Dead|first=Nicole|last=Itano|publisher=Simon and Schuster|year=2007|page=314|isbn=0-7432-7095-9}}</ref> Басото гэдэг нь тус улсад амьдарч байсан эртний овог аймаг бөгөөд "восото" буюу "хүн төрөлхтөн" гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. <ref>Merriam-Webster Online. "[http://www.merriam-webster.com/dictionary/basotho Basotho]". Retrieved 11 May 2012.</ref> === {{LBR}} === Латин хэлний "Либер" буюу "эрх чөлөө" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. АНУ боолчилсон хар арьстнуудад тусгайлан газар заан өгч улс болгон суурьшуулахдаа энэ нэрийг өгсөн байна. === {{LIB}} === Араб хэлний "лебнан" буюу "цагаан", "лебнен" буюу "сүү" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Үүнээс гадна Ливан уулын нэрнээс үүдсэн нэр байж болно гэж судлаачид үздэг. Нутгийнхний хэлээр "ливан" гэдэг нь "Бурханы зүрх" гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. МЭӨ 2900 онд зохиогдсон "Гигламешийн судар" бичигт Эбла гэж дурдагдсан бол Библийн сударт Эблагын тухай 71 удаа дурдагддаг юм. === {{LBY}} === Тус улсын нэрний утга учир тухайлан тодорхой болоогүй. Гэхдээ Египетийн газар нутагт хамаардаг байсан "Ливийн цөл"-өөс тус улсын нэршил үүссэн гэж ихэнх судлаачид үздэг. Эртний Берберчүүдийн хэлээр "Либианс" буюу "цөлийн баруун тал" гэсэн утгатай ч гэж зарим эрдэмтэд үздэг байна. === {{LTU}} === Нэрний утга учрын талаар олон янзын таамаг, тайлбар бий. Үүнээс дурдвал Балтын орнууд эрт цагт нэгдэн нэг эзэнт гүрэн байснаас үүдэн "лиети" буюу "нэгдсэн, бэхжих" гэсэн утгай үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Түүнчлэн Грек хэлний "а-лей-сон" буюу "Аяга", Тохари хэлний "лиям" буюу "нуур" эртний слав хэлний "лияти" буюу "аадар бороо" гэх үгнүүдээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. Литвачуудийн итгэдэгээр бол литва хэлний "лиетус" буюу "хур элбэгтэй нутаг" гэсэн утгатай юм байна. === {{LIE}} === Герман хэлний "гялтганасан чулуу" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Ариун Ромын эзэнт гүрний үед өөрөөр нэрлэж байсан ч Ариун Ромын эзэнт гүрэн задран унасны дараа энэ нэрээ сэргээн авсан байна. === {{LUX}} === Герман хэлний "люцл" буюу "жижиг", "бург" буюу "шилтгээн" гэх утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Эдгээр үгнүүд нийлээд "Жижиг шилтгээн" гэх утгыг илэрхийлнэ. ==М== === {{MRI}} === Нэрний утга учрын тухайтад дээр дурдсан Мауритани улсын утгатай тун төстэй. Түүнээс гадна эртний Голландын эзэнт гүрний Маурис Нассау гэх эзэн хааны нэрнээс үүссэн гэж зарим судлаачид таамагладаг. === {{MRT}} === Латин хэлний "Моорчуудын нутаг" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Моор гэдэг нь эртний араб үндэстнүүдийн нэг юм. === {{MAD}} === Малагаси омгийнхний хэлээр "Малагасичуудын эх орон" гэсэн үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Малагаси гэдэг нь чухам ямар үг болох талаар өнөө цаг үед ямар ч тайлбар ирээгүй байна. Харин Венецийн худалдаачин Марко Поло аялалынхаа үеэр тус улсын нэрийг буруу дуудсанаас болж "Мадагаскар" гэх улсын нэр бий болжээ. Чухам түүний буруу дуудсан нэрнээс болж газрын зурагт энэ нэрээр тэмдэглэх болсон байна. === {{MKD}} === Грек хэлний "Македовиа" буюу "хязгаар нутаг, дараагийн" гэсэн үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ.<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3D%2364599 Μακεδονία], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek–English Lexicon'', on Perseus</ref><ref>[http://www.etymonline.com/index.php?term=Macedonia Macedonia], Online Etymology Dictionary</ref> Түүнээс гадна Грек хэлний "Македнос" буюу "өндөр, нарийхан" гэх үгнээс үүссэн гэх тайлбар бий. <ref>[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3D%2364596 μακεδνός], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek–English Lexicon'', on Perseus</ref> === {{MWI}} === Уугуул Малавичуудын хэлээр "оргилсон их усан" гэх утгатай үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Түүнээс гадна Малави нуурын нэрнээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. Малави нуур нь 560 км урт, 75 км өргөн 706 метрийн гүн, Малави, Мозамбик, Танзани улсуудыг дамнан оршдог нуур юм. === {{MAS}} === Малайн хойгын нэрнээс тус улсын нэр үүссэн байх гэдэгт ихэнх түүхч, судлаачид итгэдэг. Чухамдаа эртний Энэтхэгийн худалдаачид энэ хойгоор дамжин олон арван төрлийн худалдаа хийдэг байсан түүх бий. Малай хэлний "мала" буюу "уулс" гэсэн үгнээс тус хойгын нэр үүссэн гэж үзэх эрдэмтэд бий. Түүнчлэн япон, малай хэлний "мелаю", "млаю" буюу "шургуу ажиллагсдын өлгий нутаг" гэсэн утгатай үгнээс үүссэн гэх домог бий. Энэ хоёр домог орчин цагт хамгийн элбэг тархжээ. === {{MDV}} === Санскрит хэлний "маладвипа" буюу "арлуудын цэцгэн титэм" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Түүнчлэн малай хэлний "мала" буюу "уулс", санскрит хэлний "дива" буюу "арал" гэсэн үгнээс үүдсэн "Уулсын арал" гэх утгатай гэсэн өөр нэг домог ч бий. === {{MLI}} === Эртний Баруун Африк хэлний "мали" буюу "усны үхэр" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. === {{MLT}} === Тус улсад эрт цагт Грек болон Финикүүдийн соёл холилдож байснаас шалтгаалан дараах хоёр утгаар тайлбарлагддаг. <ref name="ndmh">{{cite news|url=http://www.doi.gov.mt/EN/islands/dates.asp|publisher=Department of Information – Maltese Government|title=Notable dates in Malta's history|date=6 February 2008|access-date=21 Долдугаар сар 2017|archive-date=25 Арван нэгдүгээр сар 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091125021207/http://www.doi.gov.mt/EN/islands/dates.asp|url-status=dead}}</ref> Грек хэлний "мелита" буюу "зөгийн бал" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн гэх домог бий. Византийн эзэнт гүрэн аль 395 оноос эхлэн энэ нэрээр газрын зурагт тэмдэглэсэн байна.<ref name="ndmh"/><ref>{{cite news|url=http://www.maltatoday.com.mt/2003/06/29/l7.html |publisher=Malta Today |title=Controversy over unique Maltese bee population |date=6 February 2008 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120319221059/http://www.maltatoday.com.mt/2003/06/29/l7.html |archivedate=19 March 2012 |df= }}</ref> Финикчүүдийн "малет" буюу "диваажин" гэх үгнээс үүссэн гэх өөр нэг хувилбар бас бий.<ref>{{cite book| last =Pickles| first =Tim| title =Malta 1565: Last Battle of the Crusades| publisher =Osprey Publishing| url =https://books.google.com/books?id=0LuvbRQ78sIC&pg=PA11&lpg=PA11&dq=Maleth+Malta+haven&source=web&ots=PGO2OF9Y9I&sig=rcodiMbexlDy5YwMXhelH7zEYyw| isbn =978-1-85532-603-3}}{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === {{MAR}} === Эртний Бербер хэлний "Мур Акуш" буюу "Бурхадын нутаг" гэсэн утгай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. === {{MHL}} === Британийн нэрт аялагч, ахмад Жон Маршаллын нэрээр тус улсыг нэрлэжээ. === {{MEX}} === Эртний Нахуати омгийнхний хэлээр "нар" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Түүнээс гадна уугуул мексикчүүдийн хаан "Мексихтили" хааны нэрнээс ч үүссэн гэж үзэх эрдэмтэд бий. Нахуати омгийн "метцтий" буюу "сар", "зиктий" буюу "гол" гэсэн үгнээс үүссэн гэх өөр нэг таамаг байдаг. Одоогийн Мексикчүүдийн итгэдэг өөр нэг домог бол эртний Ацтекын нийслэл "Мекихко" гэдэг байснаас үүдэн гарсан гэх домог юм. === {{FSM}} === Грек хэлний "микро" буюу "жижиг", "несос" буюу "арал" гэх үгнээс үүдсэн "жижиг арлууд" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. === {{MDA}} === Эртний Готик хэлний "мулда" буюу "шороо", "шавар" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Түүнчлэн Румыньд орших Молдав голоос тус улсын нэр үүссэн гэж үздэг. Румыньчуудын дунд тархсан домгийн дүрээс одоогийн нэр үүссэн гэх өөр нэг домог бий. Энэ домгоор бол Драгос Вода гэх залуу баатар эр нутгийн догшин сахиус, ад зэтгэрийн амьтадыг дарахаар нэгэн өдөр анд гарчээ. Тэр уг ан хийхдээ эр, эм хоёр нохой дагуулж явжээ. Молда гэх эм нохой нь ямар ч догшин амьтадыг номхоруулж чадах шидтэй бол Мадыш гэх эр нохой нь ад зэтгэрийн ямар ч амьтныг даран сөнөөх чадалтай юм байна. Үүнээс үүдэн тус улсын одоогийн нэр болох "Молдав" нэр үүссэн ажээ. === {{MON}} === Грек хэлний "Ганцаар амьдрах" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Эртний Грекчүүд тус улсыг МЭӨ 6-р зуунд эзлэн захирч байсан гэх домог бий. === {{MGL}} === "Монголчуудын нутаг" гэх үгнээс одоогийн нэршил үүсчээ. Харин Монгол гэдэг нь уулын хажуугаар урсах "Мон" нэрт голоос одоогийн нэр үүссэн гэж үзэх өөр нэг домог бий. Түүнчлэн "Мөнх" гэх үгнээс үүссэн байж магадгүй гэж Монгол улсын их сургуулийн Түүх, нийгмийн ухааны сургуулиас гаргасан номонд дурджээ. <ref>{{cite book |author=[[National University of Mongolia]], School of Social Sciences, Department of History | title = Монгол улсын түүх | trans_title = History of Mongolia | year = 1999 | publisher = Admon | location = | language = Mongolian | isbn = | pages = 67–69 | chapter = 2. Хүний үүсэл, Монголчуудын үүсэл гарвал | trans_chapter = 2. Origins of Humanity; Origins of the Mongols }}</ref> Мөн монгол гэдэг нь "Ба" гэх эртний монгол үгнээс гаралтай бөгөөд "Ба" гэдэг нь бид гэсэн утгатай болно. Энэхүү "Ба" Гэдэг үгэн дээр олон тооны "-ууд" нөхцлийг залгаснаар "Багууд" буюу "Бангууд" гэмээн их инхлэг үсэгтэй бичдэг. Монгол хэлнээ Б болон М гийгүүлэгч сэлгэдэг. •Үүний жишээ болгож НУЛМИС (ᠨᠢᠯᠪᠤᠰᠤ) гэс үг бий. Ийн үсэг сэлгэн явсаар Мангууд буюу Мангул, Монгол гэсэн үг бий болсон гэсэн тайлбар бий. Мөнтүүнчлэн бидний өвөг дээдэс өөрсдийгөө Бида улус буюу Бидний улс гэсэн байдлаар нэрлэдэг байсан нь хачирхалтай хэрэг билээ. === {{MNE}} === Итали хэлний Венец аялагаар "Хар уул" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. ::'''''Чёрна Гора/Црна Гора''''' Монтенегрочууд өөрийн хэлээр улсаа ийн нэрлэдэг. Орос болон Монтенегро дуудлагаар мөн л "Хар уул" гэх утгыг илэрхийлнэ. === {{MOZ}} === Эртний арабын гарамгай удирдагч болох Шейх Мусса бен Мбикигийн нэрнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Нэг ёсондоо Мозамбик арлын нэрнээс одоогийн нэршил нь үүссэн байна. === {{MYA}} === Эртний Бирм хэлний "мьян" буюу "хурдан", "мар" буюу "хүчтэй" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн гэдэгт ард иргэд нь итгэдэг. Гэвч эртний Миндон улсын харьяанд байсан албатуудыг "Мьянмачууд" гэж нэрлэдэг байснаас шалтгаалан одоогийн нэрийг сонгосон гэж эрдэмтэд үздэг юм.<ref name="thantmyintu2001">{{cite book | first=Thant | last=Myint-U | year=2001 | title=The Making of Modern Burma | isbn=0-521-79914-7 | publisher=Cambridge Univ. Press | location=Cambridge}}</ref> ==Н== === {{NAM}} === Нама хэлний "Намиб" буюу "Юу ч үгүй газар орон" гэсэн утгатай үгнээс үүсчээ. Намибын цөл энэ нутагт оршдог учир улсын нэр үүнээс үүссэн байна. === {{NRU}} === Науру омгийнхний хэлээр "Анаоэро" буюу "Би далайн эрэг явлаа" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүсэн бий болжээ. Герман хэлэнд энэ улсыг "Наводо" эсвэл "Онаверо" гэж тэмдэглэж байсан гэдэг. === {{NIG}} === Нигер голын нэрнээс тус улсын нэр үүсчээ. Нигер гэдэг нь Туарег хэлний "негхиррэн" буюу "урсаж буй ус" гэсэн утгыг илэрхийлдэг юм байна. Мөн нигер хэлний "Ни Гир" буюу "Гир мөрөн" гэсэн үгнээс үүсэлтэй ажээ.<ref>{{cite book | title =Atlas A-Z | publisher =Dorling Kindersley | year =2004 | location =New York City | page =289 }}</ref> Латин хэлт орнууд буюу барууныхан латин хэлний "нигер" буюу "хар арьст" гэсэн үгнээс үүсэлтэй гэдэгт итгэдэг. Гэвч энэ нь арьс өнгөөр ялгаварласан үзлээс өөр юу ч биш юм. === {{NGR}} === Нэрний утга учрын тухайд дээр дурдсан Нигер улстай ижилхэн юм. === {{NED}} === Голланд хэлээр "Доод нутаг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. <ref>see:[http://www.etymonline.com/index.php?search=nether&searchmode=none Online Etymology Dictionary on Nether] However, the explanation given in this source about the origin of the word ''Nederlanden'' as used "by the Austrians" in contradistinction to their own mountainous country, is extremely implausible, if only because the use of the word antedates the [[Austrian Netherlands]] by two centuries at least. Austria itself has a ''Niederösterreich'' region ([[Lower Austria]]) that is quite mountainous, but derives its name from its downriver location.</ref> Герман улс цэвэр газар зүйн байршлаас шалтгаалан ингэж нэрлэх болсон байна. Учир нь Райн мөрний адаг хэсэгт тус улс байрладаг учир ийнхүү нэрлэхэд хүрчээ. <ref name=Duke>{{cite book|last=Duke|first=A.|title=Dissident identities in the early modern Low Countries|year=2009|publisher=Ashgate Publishing}}</ref>{{rp|37}} ::'''''Голланд''''' Олон улсад тус улсыг голцуу энэ нэрээр нь мэддэг. Энэ нь Герман хэлний "холт" буюу "модот нутаг" гэсэн үгнээс үүсэлтэй гэж судлаачид үздэг.<ref>Online Etymology Dictionary. "[http://www.etymonline.com/index.php?allowed_in_frame=0&search=holland&searchmode=none Holland]".</ref> === {{NCA}} === Никарагуа гэдэг нь тус улсын уугуул иргэдийн хэлээр "никари" буюу "нуур" гэсэн үгнээс үүсчээ. Уугуул иргэд "Никари" гэж тус улсад урсдаг голоо нэрлэдэг байсан гэдэг. Харин Испанийн аялагч Гил Гонзалез Давила энэ нутагт хөл тавихдаа "акуа" буюу "ус" гэсэн үг нэмж одоогийн бидний мэдэх "Никарагуа" гэх үг бий болсон байна. Никарагуа нуур нь 161 метр урт, 71 км өргөн 26 метр гүн зөвхөн Никарагуа улсад байдаг нуур юм. === {{NOR}} === Хуучин Норс хэлний "норорвегр" буюу "Умардын зам" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. ::'''''Норге''''' Норвегичууд эх хэлээ улсаа ийн бичдэг бөгөөд энэ нь "Умард" гэсэн утгатай үг юм. ==О== === {{OMA}} === Араб хэлний "аамен", "амун" буюу "гэрээслэгдсэн, суурьшсан" гэсэн утгатай үгнээс гаралтай гэж олон судлаачид үздэг байна. Ромын алдарт жанжин Плиний, Птоломей нар энэ нутгиийг "Омана" гэж түүх шастирт тэмдэглэсэн байдаг.<ref>[[Pliny the Elder]]. ''[[Natural History (Pliny)|Natural History]]'', VI.149.</ref> === {{RUS}} === Орос гэдэг нь хуучин Норд хэлний "родс" буюу "завьчин" гэх үгнээс үүдэлтэй ажээ. Византийн Грекчүүд "Росиа", Варангичууд "Рус гэж тэмдэглэж байжээ. ==Ө== === {{RSA}} === Газар нутгийн байршлын тухайд Африк тивийн өмнөд хэсэгт орших учир "Өмнөд Африк гэж нэрлэх болжээ. ::'''''Суйд-Африка''''' Өмнөд Африкчууд өөрийн эх хэлээрээ ингэж нэрлэдэг. Энэ нь Африкчуудын хэлээр "Өмнөд Африк" гэсэн үг юм. ::'''''Азаниа''''' Цагаан арьстанууд голчлон амьдардаг бүс нутагт африк хэлээс өөрөөр ингэж дууддаг. Энэ нь грек хэлний "Азайнейн" буюу "хуурай" гэсэн үгнээс үүдсэн нэр юм. === {{KOR}} === "Горео" болон "Гогурео" улсыг нэрлэдэг байснаас тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. Йемаек хэлний "Гуру" буюу "хана хэрэмт хот", "Гаури" буюу "төвийн" гэсэн үгнээс гаралтай гэдэгт эрдэмтэд нэгджээ. Харин Өмнөд гэсэн тодотголыг Солонгосын дайнаас хойш хоёр хуваагдахад авчээ. ::'''''Гуулин улс''''' Энэ нь Хятад хэлний "Гао Ли" буюу "сүрлэг" гэсэн үгнээс гаралтай юм. === {{SSD}} === Судан гэдэг нь Араб хэлний "судан" буюу "хар арьстан" гэх үгнээс үүдсэн нэр юм. Харин урдаа "өмнөд" гэсэн дагавар нэмсэн нь одоогоос зургаан жилийн өмнө Суданы дайнаар хоёр хуваагдсанаас хойш ийм дагавар авах болжээ. ==П== === {{PAK}} === Пакистан гэдэг нь Урду хэлний "Паки" буюу "ариун", Перс хэлний "стан" буюу "улс" гэсэн утгатай ажээ. Өөрөөр хэлбэл "Ариун улс" гэсэн утгатай үг юм. Улстөрийн үзэл суртлын үед Энэтхэгээс үргэлж тусдаа байхын тулд Пакистаны хөдөлгөөнийг удирдаж байсан Рахмат Али гэгч "Одоо эсвэл хэзээ ч үгүй" зохиолдоо "Пунжаб, Кашмир, Синдх, Балучистан мужууд нийлээд ПАКСТАН" болж байгаа гэж тайлбарлаж байжээ.<ref name="Now or Never">{{cite journal|author=Choudhary Rahmat Ali|title=Now or Never. Are we to live or perish forever?|date=28 January 1933|url=http://en.wikisource.org/wiki/Now_or_Never;_Are_We_to_Live_or_Perish_Forever%3F}}</ref><ref name="Ikram1995">{{cite book|author=[[S. M. Ikram]]|title=Indian Muslims and partition of India|url=https://books.google.com/books?id=7q9EubOYZmwC&pg=PA177|accessdate=23 December 2011|date=1 January 1995|publisher=Atlantic Publishers & Dist|isbn=978-81-7156-374-6|pages=177–}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.chaudhryrahmatali.com/now%20or%20never/index.htm |title=Rahmat Ali ::Now or Never |publisher=The Pakistan National Movement |accessdate=14 April 2011 |author=Rahmat Ali |page=2 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110419012150/http://www.chaudhryrahmatali.com/now%20or%20never/index.htm |archivedate=19 April 2011 |df=dmy }}</ref> === {{PLW}} === Палаучуудын домгоос тус улсын нэр үүсчээ. Палау хэлээр "Айбелау" буюу "Шууд бус хариултууд" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Учир нь тус улсыг бүтээж байсан Чуаб гэх үлэмж биет бурханы асуултад булзайруулсан хариулт өгч байсан тул маш удаанаар тус улсыг бүтээсэн гэдэг домог бий билээ.<ref>Belau National Museum, cited by Pelnar, Bonnie. "[http://www.underwatercolours.com/bai/bais.html The Bais of Balau]". Retrieved 22 September 2011.</ref> ::'''''Белау''''' Палаучууд эх хэлээрээ өөрсдийн улсаа ийн нэрлэдэг билээ. Утгыг нь дээр дурдсан тул тайлбарлахаа азная. === {{PLE}} === Хебрю хэлний "Филистинчүүдийн газар орон" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ.<ref>[http://etymonline.com/index.php?term=Palestine&allowed_in_frame=0 Online Etymology Dictionary (Palestine)]</ref> Филистинчүүдийг Латин хэлэнд тэмдэглэхдээ "Палестина" гэж тэмдэглэсэн байдаг. Эртний Филистиний нутагт одоогийн Газын зурвас, Ашдод, Ашкелон, Экрон, Гат хотын нутаг багтдаг байжээ. === {{PAN}} === Уугуул Куева индианчуудын хэлээр "Арвин их загасны орон" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. Тус улсын нийслэл хотыг ч мөн ингэж нэрлэдэг билээ. === {{PNG}} === Папуа гэдэг нь Малай хэлний "папуах" буюу "үсэрхэг" гэсэн утгыг илэрхийлдэг. Харин Шинэ Гвиней гэдэг нь тус улсыг анхлан нээсэн Испанийн аялагч Иниго Ортиз де Ретез Африкын Гвиней улстай яг ижилхэн учир "Шинэ Гвиней" гэх нэр өгсөн байна. === {{PAR}} === Тус улсын нэр нь чухам ямар утга учиртай нь бидний үед тодорхойгүй байна. Эртний Гуарани хэлний "пара" буюу "гол", "гуай" буюу "титэм" гэсэн үгнээс гаралтай гэх тайлбар байдаг. Мөн түүнчлэн "Их уст гол" гэсэн уугуул иргэдийн нэр гэсэн тайлбар ч бий. Тус улсад аж төрж байгаад устан үгүй болсон "Паяагуачуудын нутаг" гэсэн утгай үг гэсэн домог ч бас бий. === {{PER}} === Энэ улсын нэрний талаар хоёр тайлбар өнөө цаг үед хүрч иржээ. Эхнийх нь "Биру" буюу "Гол" гэсэн утгай үг гэсэн тайлбар бий. Харин удаах тайлбар нь Тус улсад ирсэн эзлэн түрэмгийлэгчид нутгийн гурван иргэнийг дагуулан шинэ газар нутагтайгаа танилцаж явжээ. Гэтэл Испаничууд "Энэ чухам ямар нэртэй газар вэ" гэж асуусан байна. Тэднийг дагалдаж явсан нутгийн гурван эр чухам юу гээд байгааг нь ойлгоогүй учир уугуул иргэдийг ахалж явсан ахмад настай нэгэн эр өөрийнхөө нэрийг асууж байна гэж бодон "Беру" гэж хариулснаас тус улсын одоогийн нэр үүсчээ. === {{POL}} === "Польшчуудын нутаг" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Харин Польш гэдэг нь польш хэлний "Поле" буюу "Нээлттэй талбай" гэсэн үгнээс гаралтай ажээ. Аравдугаар зуунд Полан гэж судар номонд тэмдэглэгдэж байсан бол Полска гэх нэр 13-14-р зуунд өөргөн тархжээ. === {{POR}} === Тус улсын нэрний тайлбар олон янз. Тус улсын Порто болон Гайа хотуудын нэрнээс үүссэн гэсэн тайлбар байдаг бол латин хэлний "порт" буюу "боомт", Грек хэлний "каллис" буюу "үзэсгэлэнтэй", Латин хэлний "Калере" буюу "халуун" гэсэн үгнээс үүссэн гэх тайлбар бий. ==Р== === {{RWA}} === Кинярванда хэлний "кванда" буюу "Газар нутгаа тэлсэн" гэсэн үгнээс үүдэлтэй ажээ.<ref>Vansina, Jan ''[https://books.google.com/books?id=tgT-lyk40agC&pg=PA35 Antecedents to Modern Rwanda: the Nyiginya Kingdom]'', p. 35. University of Wisconsin Press, 2004. {{ISBN|0-299-20124-4}}. Retrieved 1 October 2011.</ref> Түци омгийн хаадууд эрт цагт зэргэлдээ овог аймгуудаа байлдан эзэлж байснаас тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. === {{ROU}} === Ромчуудын харьяанд орших нутаг гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Ромын эзэнт гүрний үеэс тус нутгийг ийн нэрлэх болсон юм. Түүнчлэн тус улсын ард иргэдийг ч ромчууд гэдэг байсан түүхтэй. Анх I Карол хаан 1866 оноос тус улсын одоогийн нэршлийг ашиглаж эхэлсэн гэдэг. ==С== === {{SAM}} === Уугуул Самоачуудын хэлний "са" буюу "ивээгдсэн", "моа" буюу "төв" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Бас өөр нэг домгоор бол "Моа шувуунуудын орон" гэсэн үг гэсэн утгатай ажээ. === {{SMR}} === Италийн алдарт Католик шашны гэгээнтэн, Католик номлолыг сурталдагч "Гэгээн Маринус"-ын нэрнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Гэгээн Маринус нь манай эриний 301-305 оны орчимд одоогийн Сан Марино орчимд сүм дуган бариулах ажил эрхэлж байгаад Ромчуудын хяхалт хавчлагаас шалтгаалан Хорват руу дүрвэж байсан түүхтэй юм. === {{STP}} === :'''Сан Томе''': Португалын эзлэн түрэмгийлэгчид 1470 юм уу 1471 оны 12-р сарын 21-нд буюу Гэгээн Томасын өдөр тус газрыг нээсэн учир ийн нэрлэсэн байна. :'''Принсипи''': Гэдэг нь португал хэлний "Гүн, ван, хунтайж" гэсэн үг юм. === {{KSA}} === Саудчуудын Араб гэсэн утгатай араб үг. Учир нь тус улсыг Сауд угсааны хаадууд ээлжлэн захирдаг учир ийнхүү нэрлэх болжээ. "Сауд" гэдэг үг нь арабын зурхайн нэгэн одны систем юм. === {{SWZ}} === Сваци омгийнхний хэлээр "Свацичуудын газар нутаг" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Тус омгийг "Сваци" гэх хаан эрт цагт үндэслэжээ. === Сейнт Винсент ба Гренадинес === :'''Сейнт Винсент''': Аунгаа аялагч Кристофер Колумб 1498 оны нэгдүгээр сарын 22-ны өдөр буюу Гэгээн Винсентын өдөр нээсэн учир ийн нэрлэсэн байна. :'''Гренадинес''': Энэ нь Испанийн Гранада хотыг санагдуулсан учир ийнхүү нэрлэх болсонтой холбоотой ажээ. === Сейнт Киттс ба Невис === :'''Сейнт Киттс''': Алдарт аялагч Кристофер Колумб тус газар орныг нээхдээ Гэгээн Кристоферийн нэрийг хүндэтгэн ийнхүү нэрлэх болсон байна. :'''Невис''': Испани хэлний "Цасан хатан" гэх үгнээс энэхүү нэршил үүсчээ. === {{LCA}} === Францын далайчид 1502 оны 12-р сарын 13-ны өдөр буюу Гэгээн Люсын өдрөөр тус газрыг нээсэн учир шинээр нээсэн газраа ийнхүү нэрлэх болжээ. === {{SYC}} === Францын аялагчид 1754-1756 онд Францын эзэн хаан XV Луй хааны зарлигаар Сангийн сайд Жеан Море де Сейшэллийн нэрээр ийнхүү нэрлэсэн байна. === {{SEN}} === Сенегал голын нэрнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Сенегал гэдэг нь Берберчүүдийн хэлээр "Зенага" буюу "газар нутаг" гэсэн үг юм. Сенегал гол өнөө цаг үед Сенегалын хойд хэсэг, Мавритани улсын нутагт урсаж байгаа билээ. === {{SRB}} === Тус улсын нэршил чухам ямар утгатай нь тодорхойгүй. Грек хэлний "сиро" буюу "давтах", хуучин Индик хэлний "сарбх" буюу "тулалдах", латин хэлний "серо" буюу "бүтээн байгуулах" Орос хэлний "Пасерб" буюу "дагавар хүүхэд", Украин хэлний "присербится" буюу "нэгдэн орох" гэсэн утгатай үгсээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. Түүнчлэн судлаач Шустерын баталж байгаагаар Прото-Слав хэлний "уух" гэсэн үгнээс үүдэлтэй ажээ. === {{SIN}} === Санскрит хэлний "Симхапура" буюу "Арслант хот" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. === {{SYR}} === Чухам ямар утга учиртай нь өнөө хэр нь тодорхойгүй байна. Ассирчуудыг нэрлэсэн үгнээс үүссэн гэж үзэх эрдэмтэд байдаг бол Эртний Грек хэлний "сириак" буюу "хүмүүс" гэсэн үгнээс үүссэн байх гэсэн таамаг ч бий. === {{SVK}} === Славчууд гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Слав гэдэг нь "слово" буюу "үг" гэх утгатай гэж эрдэмтэд тайлбарладаг. Түүнчлэн "слава" буюу "суу алдар, "слух" буюу "сонсох" гэсэн үгнээс гаралтай гэсэн тайлбар ч бий. === {{SVN}} === Славчуудын Венеци гэх утга бүхий Герман үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. === {{SOL}} === Испанийн алдарт аялагч Альваро де Менданиа и Нейра 1567 юм уу 1568 онд тус бүлэг арлыг нээхдээ Библи сударт дурдагдсан Соломон хааныг бодож үг нэрийг өгчээ. Чухамдаа тэрээр Соломон хааны нуусан эрдэнэ энд байгаа гэж бодож, хэсэг хугацаанд алт, эрдэнэс хайж өнгөрөөсөн юм. === {{SOM}} === Сомаличуудын нутаг гэсэн утгатай уугуул иргэдийн өгсөн нэр ажээ. Сомали гэдэг нь "сак мааль" буюу "үхэрчид" гэх үнээс үүссэн гэх өөр нэг домог ч бас бий. Түүнчлэн Самаале гэх хамба ламтаны нэрийг бэлгэдсэн гэж үзэх түүхчид ч байдаг. === {{SDN}} === Дээр дурдсан Өмнөд Суданы нэрний утгатай төстэй учир дурдахаа азная. === {{SUR}} === Суринен үндэстнүүдийн нутаг гэсэн утгатайгаар тус улсын нэрийг тайлбарладаг. === {{SLE}} === Испани хэлний "Сьерра Леона" буюу "Арслант уул" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн байна. Португалийн аялагч Педро де Синтра 1462 онд энэ нутгийг нээхдээ арслан шиг хэлбэртэй сунаж тогтсон уул нурууг анхлан харж улмаар энэ нэрийг өгсөн гэх домог бий. ==Т== === {{THA}} === Тай хэлээр "Тай үндэстний өлгий нутаг" гэх утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. "Тай" үндэстнүүдийн нэр чухам ямар утгатай талаар олон янзын тайлбар бий. Тухайлбар "хүн ард", "хүн төрөлхтөн" гэсэн утгыг илтгэдэг гэж зарим эрдэмтэн үздэг бол зарим нь "эрх чөлөө" гэсэн утгатай гэж тайлбарладаг. ::'''''Ратча Аначак Тай''''' Эх хэлээрээ албан ёсны албан бичигт өөрийн улсаа ингэж бичдэг. Энэ нь "Тайландын язгуур угсаа" гэсэн утгатай тайланд үг юм. === {{TJK}} === "Тажикуудын эх нутаг" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн байна. "Тажик" гэдэг нь Шинэ Перс хэлээр "Тази" буюу "Араб" гэсэн утгыг илтгэдэг. Түүнчлэн төвд хэлний "Таг Жиг" буюу "бар, ирвэс" гэсэн утгатай гэж тайлбарлах судлаачид ч бий. Харин перс хэлний "стан" буюу "улс" гэсэн үг нийлж одоогийн бидний мэдэх "Тажикистан" гэх нэр бий болжээ. === {{TAN}} === "Танганияка болон Занзибарын газар нутаг" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. 1964 онд Танзаничууд тусгаар тогтнохдоо "Танганияка болон Занзибарын нэгдсэн улс " гэх нэрийг авсан байна. ::'''''Танганияка''''' Тус улсын хамгийн том нуур. Харин энэ нуурын нэр ямар учиртай талаар олон янзын тайлбар бий. Сир Ричард Френцис Бартон үүнийг "ту танганияка" буюу "нэгдэн орох", "ус тааралдах" гэсэн утгатай нутгийн иргэдийн үгнээс үүдсэн гэж үздэг бол Хенри Стенли гэх эрдэмтэн "тонга" буюу "арал", "хика" буюу "хавтгай" гэсэн утгатай гэж тайлбарласан байдаг. ::'''''Занзибар''''' Перс болон Араб хэлний "Занжибар" буюу "Хар эрэг" гэсэн утгатай үг юм. === {{TOG}} === Нутгийн уугуул иргэд болох Эве омгийн хэлээр "то" буюу "ус", "го" буюу "эрэг" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. <ref>{{cite book|title=Peoples of Africa: Togo-Zimbabwe |url=https://books.google.com/books?id=rlz2bWRPmvgC&pg=PA531 |year=2001 |publisher=Marshall Cavendish|isbn=978-0-7614-7168-4|page=531}}</ref> <ref name="Togo1920s"/> Мөн Германчуудын нээсэн "Тоговилль" гэх тосгоны нэрнээс улсын нэр үүссэн гэх өөр нэг хувилбар ч бий. === {{TGA}} === Уугуул Самоачуудын хэлээр "Өмнөд", "Өмнөдийн" гэх утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. === {{CAF}} === Франц хэлний "République centrafricaine" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. === {{TRI}} === Испани хэлний хоёр өөр утгатай үг нийлснээр тус улсын нэр бий болсон байна. ::'''''Тринидад''''' Аугаа аялагч Кристофер Колумб гурав дахь аялалынхаа үр дүнд тус газар нутгийг нээхдээ "Эцэг, хүү, ариун сүнсний ивээл шингэсэн ариун арал" гэх нэр хайрласан байна. Үүнээс "Тринидад" гэх нэршил үүссэн гэдэг. ::'''''Тобаго''''' "Тамхи" буюу "Тамхины орон" гэх үгнээс үүссэн гэх тайлбар байдаг. Гэвч энэ тайлбар дээр эрдэмтэд өөр, өөр үзэл бодолтой байдаг билээ. === {{TUV}} === "Найман арал", "Өөр хоорондоо адилгүй найман арал" гэх Тувалу үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүсчээ. === {{TUN}} === Тус улсын нутаг дэвсгэр дээр эрт цагт оршин тогтнож байсан Тинес хотын нэрнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн гэж үздэг. "Таниф" буюу эртний Финикийн охин тэнгэрийн нэр нь "Тинес" хотын нэр болсон байна. <ref>{{cite book | last = Taylor | first = Isaac | title = Names and Their Histories: A Handbook of Historical Geography and Topographical Nomenclature | publisher = BiblioBazaar, LLC | year = 2008 | page = 281 | isbn = 0-559-29668-1 }}</ref> <ref name="ej-brill">{{cite book | last = Houtsma | first = Martijn Theodoor | title = E.J. Brill's First Encyclopaedia of Islam, 1913–1936 | publisher = Brill | year = 1987 | page = 838 | isbn = 90-04-08265-4 }}</ref> Мөн түүнчлэн Бербер хэлний "доор орших", "цогцолсон" гэх үгнээс ч үүссэн байх гэсэн таамаг бий. <ref name="peter-ross">{{cite book | first1 = Peter M. | last1 = Rossi | first2 = Wayne Edward | last2 = White | title = Articles on the Middle East, 1947–1971: A Cumulation of the Bibliographies from the Middle East Journal | publisher = Pierian Press, [[University of Michigan]] | year = 1980 | page = 132 }}</ref> === {{TUR}} === Араб хэлний "Тюрк" буюу "цогцлоон бүтээсэн" гэх үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. === {{TKM}} === "Туркменчүүдийн эх орон" гэсэн утгатай үг юм. "Туркмен" гэдэг нь Согдиан хэлний "Турк шиг харагддаг", "Турктэй ижилхэн" гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. Учир нь улстөрийн байгуулал, бүтцийн хувьд яг дуурайж анхлан үүссэн учир ийнхүү нэрлэх болжээ. <ref>[[Yury Zuev|Yu. Zuev]], ''"Early Türks: Essays on history and ideology"'', Almaty, Daik-Press, 2002, p. 157, {{Listed Invalid ISBN|9985-4-4152-9}}</ref> Туркменчууд заримдаа "Цэвэр Турк" гэж өөрсдийнхөө нэрийг тайлбарлах нь бий. <ref>''US Library of Congress Country Studies.'' "[http://memory.loc.gov/frd/cs/tmtoc.html Turkmenistan]."</ref> Исламын шашны түүхч, теологич Ибн Хатирийн үзэж байгаагаар "итгэл үнэмшил, ариун шүтээн" гэсэн үгнээс гаралтай гэж тайлбарласан байдаг. ==У== === {{UGA}} === Свахили хэлний "Буганда" гэх үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Буганда гэдэг нь тус улсад оршин тогтнож байсан Багандагын хаант улсын нэр юм. "Баганда" гэдэг нь "Ах дүүс", "эвтэй хүмүүс" гэсэн утгыг илтгэдэг байна. === {{UZB}} === Турк хэлний "уз" буюу "өөрийн", "бек" буюу "эрхэм", перс хэлний стан буюу "улс" гэсэн үгнүүд нийлж тус улсын одоогийн нэр үүсчээ. Зарим судлаачид" Эрх чөлөөтэй нутаг" гэж тус улсын нэрний утгыг тайлдаг. === {{UKR}} === Украин гэдэг нь Слав хэлний "Крайна" буюу "улс", "хязгаар нутаг" гэх утгатай юм. === {{URY}} === "Уругвай голын хажууд орших улс" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн эршил үүсчээ. "Уругвай" гэдгийг эрдэмтэд олон янзаар тайлбарласан байдаг. Зарим нь "уругуа" буюу "дун", "и" буюу "ус" гэж тайлбарласан бол зарим нь "уру" буюу "шувууд", "гуаи" буюу "нүүдэллэж ирдэг" гэсэн утгатай гэж тайлбарлажээ. ==Ф== === {{FJI}} === Уугуул Фижичүүдийн хэлээр "фиси" буюу "хараач" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн байна. <ref>Thompson, Basil. "{{Webarchiv|url=http://www.jps.auckland.ac.nz/document/Volume_1_1892/Volume_1,_No._3,_1892/The_land_of_our_origin_(Viti,_or_Fiji.)_by_Basil_Thompson,_p143-146/p1 |wayback=20180210080244 |text=The Land of Our Origin (Viti, or Fiji) |archiv-bot=2023-11-20 07:34:56 InternetArchiveBot }}". ''Journal of the Polynesian Society'', Vol. 1, No. 3, pp. 143–146. 1892</ref> Харин Британийн аялагч Жеймс Күүкийн тайлбарласнаар уугуул иргэд нь "Вити Левү" буюу "Аугаа Вити" гэж оршин суугаа газраа нэрлэдэг байсан гэжээ. <ref>{{cite web |url=http://www.fiji.gov.fj/ |title=Fiji Today, 2005–2006 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201208130939/http://www.fiji.gov.fj/ |archivedate=2020-12-08 |df= |access-date=2017-07-23 |url-status=dead }}. ''{{cite web |url=http://www.fiji.gov.fj/uploads/FijiToday2005-06.pdf |title=Fiji Today, 2005–2006 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070403140105/http://www.fiji.gov.fj/uploads/FijiToday2005-06.pdf |archivedate=3 April 2007 |df= }} '': "Europeans in Fiji".</ref> === {{FIN}} === Хуучин Норс хэлээр "Финчүүдийн өлгий нутаг" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн байна. <ref name="Names&Histories"/> Манай эриний анхдугаар зууны үеэс эртний Грекийн судар бичгүүдэд "Фенни", "Финной", хоёрдугаар зуун буюу Птоломейн үед "Фани" гэх зэргээр тэмдэглэж иржээ. Фин гэдэг нь Прото Герман хэлний "финне" буюу "хэсүүлч", "анчид" гэх үгнээс үүссэн гэдэгт олонх судлаачид нэгддэг. :'''''Суоми''''' Финландчууд эх хэлээрээ улс орноо ингэж бичдэг. Фин хэлний "Суомаа" буюу "баянбүрд" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. <ref name="Names&Histories"/> === {{FRA}} === Эртний Франк хэлээр "Франкуудын эх орон" гэх үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Франк гэдэг нь Прото-Герман хэлээр "франкон" буюу "жад" гэсэн үг юм. Үүнээс гадна Эртний Герман хэлний "Франкиш" буюу "эрх чөлөөт" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн гэх хувилбар байдаг. <ref name="Names&Histories"/> ==Х== === {{HON}} === Хондурас гэх нэрийг нэрт аялагч Кристофер Колумб өгсөн гэдэг. Энэ нь Испани хэлээр "далайн гүн ёроол" гэсэн утгатай. Учир нь тус улсын хойд эрэгт маш гүн далай бий. === {{HRV}} === Улсын нэрний талаар тогтсон ойлголт байхгүй. Гэхдээ Дундад зууны латин хэлний "Круаити" буюу "ус нэрэгчид" гэх үгнээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. Збигнев Голаб гэх Хорват эрдэмтний тайлбараар бол "Хровати" буюу "жадны үзүүр бүтээгчид", "храват" буюу "уулчид" гэх үгнээс үүссэн гэжээ. === {{CHN}} === Эртний Санскрит хэлний "хина", Дундад зууны Перс хэлний "хини" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. <ref name="AmHerChin">''The American Heritage Dictionary of the English Language''. "[http://dictionary.reference.com/browse/China?qsrc=2888 China]". Houghton-Mifflin (Boston), 2000.</ref> "Хина" гэдэг нь тусгайлсан утгагүй "Чин" болон "Жин" гүрнийг өөрсдийнхөө хэлээр нэрлэсэн гэж эрдэмтэд үздэг. ::'''''Жүнггүо''''' Олонд хамгийн өргөн тархсан энэ нэр нь "Дундад улс" гэсэн утгатай. ==Ч== === {{TCD}} === Тус улсын баруунөмнөд хэсэгт орших Чад нуурын нэрнээс Чад улсын нэр үүсчээ. Канури омгийнхний хэлээр Чад гэдэг нь "нуур" гэсэн үг юм байна. === {{CHL}} === Тус улсын нутаг дэвсгэрт 1553 онд хөл тавьсан Испанийн экспедицийн ахлагч Диего де Альмагро "Халуун ногоо хэрэглэдэг хүмүүс" гэж тэмдэглэснээс энэ нэр үүсчээ. Испани хэлний "Чили" гэх үг тус улсын нэр болсон байна. <ref>{{cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=Chile |title=Online Etymology Dictionary |publisher=Etymonline.com |date= |accessdate=19 September 2011}}</ref> Түүнчлэн Инкачуудын домогт хаан Тилигийн нэрнээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий.<ref>{{cite web|url=http://www.chile.com/tpl/articulo/detalle/ver.tpl?cod_articulo=7225 |title=Chile.com.La Incógnita Sobre el Origen de la Palabra Chile |publisher=Chile.com |date=15 June 2000 |accessdate=17 December 2009 |language=es |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090415204553/http://www.chile.com/tpl/articulo/detalle/ver.tpl?cod_articulo=7225 |archivedate=15 April 2009 |df=dmy }}</ref><ref>{{cite web|author=Encyclopædia Britannica |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/459648/Picunche |title=Picunche (people) – Britannica Online Encyclopedia |publisher=Britannica.com |date= |accessdate=17 December 2009}}</ref> Олонд төдийлөн түгээгүй ч Күечуа омгийн "чири" буюу "алт" <ref name="1911britannica">"CHILE." Encyclopædia Britannica. 11th ed. 1911. ("derived, it is said, from the Quichua chiri, cold, or tchili, snow")</ref>, Аймара омгийн "тчили" буюу "газрын төгсөгл", "цас" <ref name="1911britannica"/><ref>{{cite encyclopedia |url=http://es.encarta.msn.com/encyclopedia_761572974_4/Chile.html |title=Chile (república) |encyclopedia=Enciclopedia Microsoft Encarta Online |year=2005 |accessdate=26 February 2005 |quote=The region was then known to its native population as Tchili, a Native American word meaning "snow." |deadurl=bot: unknown |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080510215421/http://es.encarta.msn.com/encyclopedia_761572974_4/Chile.html |archivedate=10 May 2008 |df=dmy }} 31 October 2009.</ref>, Мапүче омгийн "чийли-чийли" буюу "шар далавчит хар шувуу" гэх утгатай гэсэн тайлбарууд байдаг. <ref name="hudson"/><ref>{{cite book |first=Miguel |last=de Olivares y González SJ |contribution=Historia de la Compañía de Jesús en Chile |url= |title=Colección de historiadores de Chile y documentos relativos a la historia nacional |year=1864 |origyear=1736 |editor=Imprenta del Ferrocarril |location=Santiago |volume=4 |number= |pages= |accessdate=14 October 2010|language=es}}</ref> === {{CZE}} === 1993 онд дэгдсэн ягаан хувьсгалын дараа энэ нэрийг сонгосон байна. "Чета" буюу "цэргийн нэг хороо" гэсэн утгатай гэсэн тайлбар байдаг. <ref>Online Etymology Dictionary. "[http://dictionary.reference.com/browse/czech Czech]". Retrieved 11 February 2011.</ref> ==Ш== === {{SWE}} === Хуучин Норс хэлний "свипиод" буюу "айлын ганц хүүхэд" гэсэн үгнээс гаралтай гэсэн тайлбар өнөө цагт тархжээ. Түүнчлэн "Эх орны иргэн" гэх утгатай гэж Германы эрдэмтэд тайлбарласан байдаг. ::'''Свериге''' Шведчүүд эх хэлээрээ улс орноо ийн нэрлэдэг. "Шведийн хаант нутаг" гэсэн утгатай Швед үг юм. === {{CHE}} === Алеманик үндэстний хамгийн их тархсан, мөн уг үндэстнийг байгуулсан гэгдэх Швицо хааны нэрнээс тус улсын нэр үүсэн бий болжээ. Анхлан МЭ 972 онд "Швиц" гэсэн нэрээр түүх шастирт тэмдэглэгдсэн байдаг. ::'''Хелветиа''' Олонд танигдсан домгийн нэр. Энэ нь Латин хэлээр Сельтик үндэстнүүдийг нэрлэдэг үг юм. === {{NZL}} === Голланд хэлний "Нова Зийландиа" буюу "Шинэ тэнгисийн нутаг" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсэн бий болжээ. Алдарт аялагч Жеймс Күүк тус нутагт анхлан хөл тавьмагцаа ангилаар ийн тэмдэглэсэн нь Голланд хэлэнд түгэж, улмаар газрын зурагт ийнхүү тэмдэглэх болсон байна. === {{LKA}} === Санскрит хэлний "Шри" буюу "ариун", "Ланка" буюу "арал" гэсэн үгнээс бүтсэн "Ариун Арал" гэх утгатай нэр юм. Домогт Равана хааны хаант улсын гол төв нь Шри Ланк байсан гэж үздэг. ==Э== === {{GNQ}} === Экваторын бүслүүрийг дайран оршдог улс учир ийнхүү экваторын гэсэн үгийг өмнөө авчээ. Харин "Гвиней" гэдэг нь Бербер хэлний "гинавен", "агинау", "агинаоу" буюу "түлэгдсэн", "хар арьстан" гэх үгнээс үүсэн бий болжээ.<ref name="Bovi">Bovill, Edward Wm. ''The Golden Trade of the Moors: West African Kingdoms in the Fourteenth Century''. Weiner (Princeton), 1995.</ref> === {{ECU}} === Испанийн эзлэн түрэмгийлэгчид Күйто хотноо колоничлолын захиргаа барих гэж байсан тэр цаг үед захиргааны барилга экваторын бүслүүрээс ердөө 40 км-ийн зайтай байсан тул ийнхүү нэрлэх болжээ. Экваторын бүслүүрийг Испаниар "Экуадор" гэж нэрлэдэг байсантай холбоотой. === {{SLV}} === Испани хэлний "Сальвадор" буюу "Авран нигүүлсэгч" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. 1525 оны 4-р сарын 1-ний өдөр тус улсыг нээсэн Гонзало де Альварадо энэ нутагт хөл тавиад "Ертөнцийн эзэн Исүс христийн өлгий нутаг л ийм байдаг байх" гэж өдрийн тэмдэглэлдээ бичсэн байжээ. {{es icon}}</ref><ref>San Salvador. [http://www.sansalvador.gob.sv Official website]. ''{{Webarchiv|url=http://www.sansalvador.gob.sv/?p=17 |wayback=20170704045822 |text=Historia oficial de la ciudad de San Salvador |archiv-bot=2023-11-29 13:57:21 InternetArchiveBot }}''. {{es icon}}</ref> === {{IND}} === Хуучин Перс хэлний "Хинду" үндэстнүүд гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн гэх тайлбар байдаг бол Латин хэлний "Индус голынхон" гэсэн утгатай гэж үзэх эрдэмтэд ч байдаг. Гэвч "Индус" гэж нэрлээд байгаа голыг энэтхэгээр "Синду" гэж нэрлэдэг юм. ::'''''Бхарат''''' Энэтхэгчүүд эх хэлээрээ өөрсдийгөө ийнхүү нэрлэдэг. Эртний энэтхэгийн домогт хоёр хааны нэг болох Бхаратагын нэрээр ийнхүү өөрсдийгөө нэрлэх болсон байна. === {{ERI}} === Эртний Грек хэлний "Эритра Талассиа" буюу "Улаан тэнгис" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүсчээ. 1890 онд Италичууд тус улсыг эзлэн захирах болж Грек үгийг Итали хэл рүү хөрвүүлэн "Эритрум" гэх болсоноор орчин үеийн "Эритри" гэх нэршил бий болсон байна. === {{EST}} === Латин хэлний "Аестигийн газар нутаг" гэсэн үгнээс одоогийн нэршил нь үүссэн гэх тайлбар бий. Аести гэдэг нь хуучин Литвын харьяанд байсан ханлигуудын нэгдэл хаант улсын нэр юм. Гэвч Прото-Герман хэлний "аустам, Прото-Индо-Европ хэлний "аус" буюу "зүүн", "өрнө" гэсэн үгнээс үүссэн гэх тайлбар ч байдаг. === {{ETH}} === Латин хэлний "Аетопиа" буюу "Харуудын өлгий нутаг" гэх утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил бий болжээ. Мөн Грек хэлэнд "Алтиопс" буюу "Түлэгдсэн нүүртнүүдийн нутаг" гэх утгаас ч үүссэн байж болох талтай. Этиопчууд өөрсдөө Библид дурдагддаг Куш гэгээтний хүү "Итиоппс"-ын нэрнээс улсын нэр үүссэн гэж тайлбаралдаг байна.<ref name="Names&Histories"/> ==Я== === {{JPN}} === Шанхай хятад хэлний "Жеппун" буюу "Наран мандах нутаг" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Анх алдарт аялагч Марко Поло яг энэ утгаар нь олон улсад таниулж байсан юм. ::'''''Нихон / Ниппон''''' Сино-Япон хэлний "Онёоми" гэх утгатай үгтэй бичлэгийн хувьд ижилхэн бичигддэг. Энэ нь "ажиллах", "хийх" гэсэн утгыг агуулдаг ажээ. === {{JAM}} === Тайно/Аравак хэлний "Замайка", "Хамайка" буюу "Ус болон моддын нутаг" гэх үгнээс нэршил нь үүссэн байна. Зарим эрдэмтэд "Рашаан булагын эх орон" ч гэж тайлбарлах нь бий. == Мөн үзэх == {{Commonscat|Country names in non-Latin scripts|Улс орнуудын нэрийн утга учир}} * [[Дэлхийн улс орны нэрс]] ==Эшлэл== <references /> [[Ангилал:Хороним|!Улсууд]] [[Ангилал:Улсуудын жагсаалт|нэрийн утга учир]] 7taepyciwch4f0hmzlhmqgq6w0lqnjr Бадрахын Найдалаа 0 100383 851865 850885 2026-03-30T07:25:08Z Naidalaab 103317 851865 wikitext text/x-wiki '''Бадрахын Найдалаа''' (1975 оны 7 сарын 9-нд төрсөн) нь [[Монгол]]ын улс төрч. Б.Найдалаа нь Улаанбаатар хотод төрж өссөн, Хөгжлийн эдийн засагч, Эдийн засгийн ухааны магистрын зэрэгтэй. ==Боловсрол== Тэрбээр Нийслэлийн 23-р дунд сургуулийг дүүргэж, Санхүү Эдийн Засгийн Дээд Сургуулийг бизнесийн удирдлагаар, Япон улсын Кобэ их сургуулийг Хөгжлийн эдийн засагч мэргэжлээр тус тус төгссөн. ==Ажлын туршлага == Бадрахын Найдалаа нь Их сургуулийн эдийн засгийн багшаар ажил, хөдөлмөрийн гараагаа эхлүүлж улмаар Монголын томоохон банк санхүү, бизнесийн байгууллагуудад эдийн засагч, газрын захирлаар ажиллаж байсан ажлын туршлагатай. Мөн Монголын эдийн засгийн форум, Монголын банкны холбоо зэрэг нийгэм, олон нийтийн байгууллагуудад Гүйцэтгэх захирал, Ерөнхий нарийн бичгийн даргаар тус тус ажиллаж байсан. ==Сонгуульт ажил == 2016-2024 онд ХҮН намын дарга, Удирдах зөвлөлийн гишүүн 2024 оноос Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн, УИХ дахь ХҮН намын зөвлөлийн дарга 2025 оноос Монгол Улсын Их Хурлын Хүний хөгжил, нийгмийн бодлогын байнгын хорооны дарга ==Улс төрд== Бадрахын Найдалаа нь [[ХҮН нам]]ын анхдагчдын нэг бөгөөд тэрээр ХҮН намын үзэл санаа, үзэл баримтлал, үнэт зүйлсийг гардан боловсруулах, нийтэд илтгэн түгээх, анхны манлайлагчдыг нэгтгэн цуглуулах, зохион байгуулахад, тодруулбал улс төрийн намын үзэл санаа, эд эс, цөм гишүүд бүрэлдэхэд гол үүрэг гүйцэтгэсэн манлайлагч юм. ==Гаднын холбоосууд== * https://twitter.com/Naidalaa * https://www.facebook.com/naidalaa/about * http://www.hunnam.mn/?id=271 * https://web.archive.org/web/20200628215700/http://www.control.mn/i/911/#.XvceMLGEaf0 * https://ikon.mn/lr/gy2 * https://web.archive.org/web/20160816120147/http://mba.mn/%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D0%BD-%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%BD%D1%8B-%D1%85%D0%BE%D0%BB%D0%B1%D0%BE%D0%BE%D0%BD%D1%8B-%D0%B3%D2%AF%D0%B9%D1%86%D1%8D%D1%82%D0%B3%D1%8D%D1%85-%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%B8%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%B0%D1%80-%D0%B1-%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B0-%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B4%D0%BB%D0%BE%D0%BE/ {{DEFAULTSORT:Найдалаа, Бадрахын}} [[Ангилал:Монголын улс төрч]] [[Ангилал:1975 онд төрсөн]] 4qbyhdzv4nxof0v43sf5kh4ltneemoo 851866 851865 2026-03-30T07:26:14Z Naidalaab 103317 851866 wikitext text/x-wiki '''Бадрахын Найдалаа''' (1975 оны 7 сарын 9-нд төрсөн) нь [[Монгол]]ын улс төрч. Б.Найдалаа нь Улаанбаатар хотод төрж өссөн, Хөгжлийн эдийн засагч, Эдийн засгийн ухааны магистрын зэрэгтэй. ==Боловсрол== Тэрбээр Нийслэлийн 23-р дунд сургуулийг дүүргэж, Санхүү Эдийн Засгийн Дээд Сургуулийг бизнесийн удирдлагаар, Япон улсын Кобэ их сургуулийг Хөгжлийн эдийн засагч мэргэжлээр тус тус төгссөн. ==Ажлын туршлага == Бадрахын Найдалаа нь Санхүү, эдийн засгийн их сургуульд багшилснаар ажил, хөдөлмөрийн гараагаа эхлүүлж улмаар Монголын томоохон банк санхүү, бизнесийн байгууллагуудад эдийн засагч, газрын захирлаар ажиллаж байсан ажлын туршлагатай. Мөн Монголын эдийн засгийн форум, Монголын банкны холбоо зэрэг нийгэм, олон нийтийн байгууллагуудад Гүйцэтгэх захирал, Ерөнхий нарийн бичгийн даргаар тус тус ажиллаж байсан. ==Сонгуульт ажил == 2016-2024 онд ХҮН намын дарга, Удирдах зөвлөлийн гишүүн 2024 оноос Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн, УИХ дахь ХҮН намын зөвлөлийн дарга 2025 оноос Монгол Улсын Их Хурлын Хүний хөгжил, нийгмийн бодлогын байнгын хорооны дарга ==Улс төрд== Бадрахын Найдалаа нь [[ХҮН нам]]ын анхдагчдын нэг бөгөөд тэрээр ХҮН намын үзэл санаа, үзэл баримтлал, үнэт зүйлсийг гардан боловсруулах, нийтэд илтгэн түгээх, анхны манлайлагчдыг нэгтгэн цуглуулах, зохион байгуулахад, тодруулбал улс төрийн намын үзэл санаа, эд эс, цөм гишүүд бүрэлдэхэд гол үүрэг гүйцэтгэсэн манлайлагч юм. ==Гаднын холбоосууд== * https://twitter.com/Naidalaa * https://www.facebook.com/naidalaa/about * http://www.hunnam.mn/?id=271 * https://web.archive.org/web/20200628215700/http://www.control.mn/i/911/#.XvceMLGEaf0 * https://ikon.mn/lr/gy2 * https://web.archive.org/web/20160816120147/http://mba.mn/%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D0%BD-%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%BD%D1%8B-%D1%85%D0%BE%D0%BB%D0%B1%D0%BE%D0%BE%D0%BD%D1%8B-%D0%B3%D2%AF%D0%B9%D1%86%D1%8D%D1%82%D0%B3%D1%8D%D1%85-%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%B8%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%B0%D1%80-%D0%B1-%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B0-%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B4%D0%BB%D0%BE%D0%BE/ {{DEFAULTSORT:Найдалаа, Бадрахын}} [[Ангилал:Монголын улс төрч]] [[Ангилал:1975 онд төрсөн]] 9qdsocqgo04kmlwi728kfadu2ee8rdq 851867 851866 2026-03-30T07:35:26Z Naidalaab 103317 851867 wikitext text/x-wiki '''Бадрахын Найдалаа''' (1975 оны 7 сарын 9-нд төрсөн) нь [[Монгол]]ын улс төрч. Б.Найдалаа нь Улаанбаатар хотод төрж өссөн, Хөгжлийн эдийн засагч, Эдийн засгийн ухааны магистрын зэрэгтэй. ==Боловсрол== Тэрбээр Нийслэлийн 23-р дунд сургуулийг дүүргэж, Санхүү Эдийн Засгийн Дээд Сургуулийг бизнесийн удирдлагаар, Япон улсын Кобэ их сургуулийг Хөгжлийн эдийн засагч мэргэжлээр тус тус төгссөн. ==Ажлын туршлага == Бадрахын Найдалаа нь Санхүү, эдийн засгийн их сургуулийн багшаар ажил, хөдөлмөрийн гараагаа эхлүүлж улмаар Монголын томоохон банк санхүү, бизнесийн байгууллагуудад эдийн засагч, газрын захирлаар ажиллаж байсан ажлын туршлагатай. Мөн Монголын эдийн засгийн форум, Монголын банкны холбоо зэрэг нийгэм, олон нийтийн байгууллагуудад Гүйцэтгэх захирал, Ерөнхий нарийн бичгийн даргаар тус тус ажиллаж байсан. ==Сонгуульт ажил == 2016-2024 онд ХҮН намын дарга, Удирдах зөвлөлийн гишүүн 2024 оноос Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн, УИХ дахь ХҮН намын зөвлөлийн дарга 2025 оноос Монгол Улсын Их Хурлын Хүний хөгжил, нийгмийн бодлогын байнгын хорооны дарга ==Улс төрд== Бадрахын Найдалаа нь [[ХҮН нам]]ын анхдагчдын нэг бөгөөд тэрээр ХҮН намын үзэл санаа, үзэл баримтлал, үнэт зүйлсийг гардан боловсруулах, нийтэд илтгэн түгээх, анхны манлайлагчдыг нэгтгэн цуглуулах, зохион байгуулахад, тодруулбал улс төрийн намын үзэл санаа, эд эс, цөм гишүүд бүрэлдэхэд гол үүрэг гүйцэтгэсэн манлайлагч юм. ==Гаднын холбоосууд== * https://twitter.com/Naidalaa * https://www.facebook.com/naidalaa/about * http://www.hunnam.mn/?id=271 * https://web.archive.org/web/20200628215700/http://www.control.mn/i/911/#.XvceMLGEaf0 * https://ikon.mn/lr/gy2 * https://web.archive.org/web/20160816120147/http://mba.mn/%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D0%BD-%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%BD%D1%8B-%D1%85%D0%BE%D0%BB%D0%B1%D0%BE%D0%BE%D0%BD%D1%8B-%D0%B3%D2%AF%D0%B9%D1%86%D1%8D%D1%82%D0%B3%D1%8D%D1%85-%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%B8%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%B0%D1%80-%D0%B1-%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B0-%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B4%D0%BB%D0%BE%D0%BE/ {{DEFAULTSORT:Найдалаа, Бадрахын}} [[Ангилал:Монголын улс төрч]] [[Ангилал:1975 онд төрсөн]] mo0lteonhdiutv6eda6zperwktt5abo 851868 851867 2026-03-30T08:16:54Z Naidalaab 103317 851868 wikitext text/x-wiki '''Бадрахын Найдалаа''' (1975 оны 7 сарын 9-нд төрсөн) нь [[Монгол]]ын улс төрч. Б.Найдалаа нь Улаанбаатар хотод төрж өссөн, Хөгжлийн эдийн засагч, Эдийн засгийн ухааны магистрын зэрэгтэй. ==Боловсрол== '''''Суурь мэргэжил нь эдийн засаг, санхүү'''.'' Тэрбээр Нийслэлийн 23-р дунд сургуулийг дүүргэж, Санхүү Эдийн Засгийн Дээд Сургуулийг санхүү, бизнес, эдийн засгийн чиглэлээр бакалавр зэрэгтэй төгссөн. Япон улсын Кобэ их сургуульд эдийн засгийн ухааны мастерын зэрэг хамгаалсан. Мастерын судалгааны ерөнхий чиглэл нь хөгжлийн эдийн засаг сэдэвт суурилсан судалгаа байсан. ==Ажлын туршлага == '''''Мэргэшсэн санхүүч, туршлагажсан менежер.''''' 1997 оноос СЭЗДС-д Эдийн засгийн онолын багшаар ажиллаж гараагаа эхэлсэн бөгөөд банк санхүүгийн салбарт голлон ажилласан байна. Чингис хаан, Хаан зэрэг банкинд зээлийн бодлого, эрсдэлийн удирдлага чиглэлээр удирдах түвшний ажил эрхэлж байсан бөгөөд хожмоо нь энэ туршлага дээрээ суурилан салбарын мэргэжлийн холбоо болох Монголын банкны холбоог удирдаж, инстүүцийн хувьд бүрэн шинэчлэн, мэргэжлийн холбоо ямар байх ёстой жишиг болохуйц өөр түвшинд богино хугацаанд хүргэн ажилласан юм. Үүнээс гадна Монголын томоохон хувийн хэвшлийн компаниудад Хөрөнгө оруулалт, бизнес хөгжлийн албыг удирдан ажиллаж тулгамдсан, мухардсан тодорхой ажил, асуудлуудыг хариуцан шийдэж байв. Мөн 2011-2012 онд Монголын Эдийн засгийн форумын удирдан ажиллаж байсан бөгөөд төр, хувийн хэвшлийн хамтын ажиллагаа, олон нийтийн ажлын туршлага хуримтлуулсан байна. Үндсэн ажил үүргийнхээ зэрэгцээ судалгааны, бизнесийн болон олон нийтийн олон төслийг удирдах болон зөвлөх байдлаар байнга зэрэгцэн ажиллаж ирсэн байна. ==Улс төрийн замнал, түүх == '''''ХҮН намын анхдагч, лидер''''' Бадрахын Найдалаа нь [[ХҮН нам]]ын анхдагчдын нэг бөгөөд тэрээр ХҮН намын үзэл санаа, үзэл баримтлал, үнэт зүйлсийг гардан боловсруулах, нийтэд илтгэн түгээх, анхны манлайлагчдыг нэгтгэн цуглуулах, зохион байгуулахад, тодруулбал улс төрийн намын үзэл санаа, эд эс, цөм гишүүд бүрэлдэхэд гол үүрэг гүйцэтгэсэн манлайлагч юм. ХҮН нам нь 2024 оны сонгуулийн үр дүнгээр ХҮН нам УИХ-д 8 суудалтай, хэмжээ нөлөөгөөрөө улс төрийн гуравдагч хүчин болон хүлээн зөвшөөрөгдсөн бөгөөд хамтарсан засагт орж, засгийн эрхийг барилцаж буй улс төрийн хүчин болон өргөжсөн байна  (www.hunnam.mn) '''''Сонгуульт ажил:''''' * 2016-2024 онд ХҮН намын дарга, Удирдах зөвлөлийн гишүүн * 2024 оноос Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн, УИХ дахь ХҮН намын зөвлөлийн дарга * 2025 оноос Монгол Улсын Их Хурлын Хүний хөгжил, нийгмийн бодлогын байнгын хорооны дарга ==Сонирхол, хобби == '''''Түүх, соёл, газар зүй, улс үндэстний хөгжил, үндэстэн ба улсыг бүтээх, улс нийгмийн хөгжил, улс төр''''' <ref>{{Cite web |title=ХҮН нам |url=https://www.hunnam.mn/ |access-date=2026-03-30 |website=www.hunnam.mn |language=en}}</ref> Бадрахын Найдалаа нь эдийн засагч, түүн дотроо хөгжлийн эдийн засагч боловч хөгжлийг зөвхөн эдийн засгийн хөгжил, өөрөөр хэлбэл эдийн засгийн өсөлт, эд баялгийн хуримтлал дээр хөгжил бий болдог гэх тогтсон загварыг зөв гэж үзддэггүй, үндэсний түүх, хүнийх нь онцлог чанар, нэгтгэх итгэл үнэмшил, шашин, үндэсний ижилсэл, тэдгээрийг хэлбэржүүлэх зохистой бодлого бол бодитой хөгжлийн бодлого гэж үздэг. Жишээ нь, Монгол Улсын хувьд хөгжлийн гарц нь аль нэг улс луга хөгжих биш “''Монгол монголоороо хөгжих''” юм. Энэ чиглэлээр уншиж, судалж, тодорхой гаргалгаа шийдлийг үйлдлээрээ илэрхийлж ирсэн. ==Судлаач, нийтлэлч == '''''Судалгаа хийж, нийтлэл бичих, ном болгон гаргах талаар ажилладаг.''''' Монголын түүх, соёл, монгол хүний онцлог чанарууд болон дэлхийн хөгжлийн хандлагыг харьцуулан судалж, хөгжлийн гаргалгааг тодорхойлсон “Монгол хүний товчоон” (2019) бүтээлийн санаачлагч, гол зохиогч бөгөөд түүх, нийгмийн асуудлууд, хөгжил ба монгол хүн, монгол соёлын холбоос, хөгжлийн гарцын талаар нийтлэл, ярианууд 20 гаруй жилийн өмнөөс олноор хийж ирсэн судлаач, нийтлэлч. Судалгааны чиглэл: * Улсын хөгжил ба үндэсний давтагдашгүй түүх, соёл, үндэсний ижилсэл (national identity); * Хөгжлийг үзэх уламжлалт биш шинэ хандлага * Хөгжиж буй орны улс төрийн тогтолцоо, төр, төрийн бус байгууллагууд, нийгмийн инстүүцийн хөгжил, түүний нийгмийн хөгжилд үзүүлэх нөлөө * Оюун санаа, соёл, шашин итгэл үнэмшлийн дархлаа ба хөгжил, асуудлын шийдэл * Үндэстнийг бүтээн байгуулах (Nation building) ба улсын хөгжил ==Гаднын холбоосууд== * https://twitter.com/Naidalaa * https://www.facebook.com/naidalaa/about * http://www.hunnam.mn/?id=271 * https://web.archive.org/web/20200628215700/http://www.control.mn/i/911/#.XvceMLGEaf0 * https://ikon.mn/lr/gy2 * https://web.archive.org/web/20160816120147/http://mba.mn/%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D0%BD-%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%BD%D1%8B-%D1%85%D0%BE%D0%BB%D0%B1%D0%BE%D0%BE%D0%BD%D1%8B-%D0%B3%D2%AF%D0%B9%D1%86%D1%8D%D1%82%D0%B3%D1%8D%D1%85-%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%B8%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%B0%D1%80-%D0%B1-%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B0-%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B4%D0%BB%D0%BE%D0%BE/ {{DEFAULTSORT:Найдалаа, Бадрахын}} [[Ангилал:Монголын улс төрч]] [[Ангилал:1975 онд төрсөн]] d2bcw11f4b2ft6k9wymuf9asvhy9u8k 851869 851868 2026-03-30T08:17:59Z Naidalaab 103317 851869 wikitext text/x-wiki '''Бадрахын Найдалаа''' (1975 оны 7 сарын 9-нд төрсөн) нь [[Монгол]]ын улс төрч. Б.Найдалаа нь Улаанбаатар хотод төрж өссөн, Хөгжлийн эдийн засагч, Эдийн засгийн ухааны магистрын зэрэгтэй. ==Боловсрол== '''''Суурь мэргэжил нь эдийн засаг, санхүү'''.'' Тэрбээр Нийслэлийн 23-р дунд сургуулийг дүүргэж, Санхүү Эдийн Засгийн Дээд Сургуулийг санхүү, бизнес, эдийн засгийн чиглэлээр бакалавр зэрэгтэй төгссөн. Япон улсын Кобэ их сургуульд эдийн засгийн ухааны мастерын зэрэг хамгаалсан. Мастерын судалгааны ерөнхий чиглэл нь хөгжлийн эдийн засаг сэдэвт суурилсан судалгаа байсан. ==Ажлын туршлага == '''''Мэргэшсэн санхүүч, туршлагажсан менежер.''''' 1997 оноос СЭЗДС-д Эдийн засгийн онолын багшаар ажиллаж гараагаа эхэлсэн бөгөөд банк санхүүгийн салбарт голлон ажилласан байна. Чингис хаан, Хаан зэрэг банкинд зээлийн бодлого, эрсдэлийн удирдлага чиглэлээр удирдах түвшний ажил эрхэлж байсан бөгөөд хожмоо нь энэ туршлага дээрээ суурилан салбарын мэргэжлийн холбоо болох Монголын банкны холбоог удирдаж, инстүүцийн хувьд бүрэн шинэчлэн, мэргэжлийн холбоо ямар байх ёстой жишиг болохуйц өөр түвшинд богино хугацаанд хүргэн ажилласан юм. Үүнээс гадна Монголын томоохон хувийн хэвшлийн компаниудад Хөрөнгө оруулалт, бизнес хөгжлийн албыг удирдан ажиллаж тулгамдсан, мухардсан тодорхой ажил, асуудлуудыг хариуцан шийдэж байв. Мөн 2011-2012 онд Монголын Эдийн засгийн форумын удирдан ажиллаж байсан бөгөөд төр, хувийн хэвшлийн хамтын ажиллагаа, олон нийтийн ажлын туршлага хуримтлуулсан байна. Үндсэн ажил үүргийнхээ зэрэгцээ судалгааны, бизнесийн болон олон нийтийн олон төслийг удирдах болон зөвлөх байдлаар байнга зэрэгцэн ажиллаж ирсэн байна. ==Улс төрийн замнал, түүх == '''''ХҮН намын анхдагч, лидер.''''' Бадрахын Найдалаа нь [[ХҮН нам]]ын анхдагчдын нэг бөгөөд тэрээр ХҮН намын үзэл санаа, үзэл баримтлал, үнэт зүйлсийг гардан боловсруулах, нийтэд илтгэн түгээх, анхны манлайлагчдыг нэгтгэн цуглуулах, зохион байгуулахад, тодруулбал улс төрийн намын үзэл санаа, эд эс, цөм гишүүд бүрэлдэхэд гол үүрэг гүйцэтгэсэн манлайлагч юм. ХҮН нам нь 2024 оны сонгуулийн үр дүнгээр ХҮН нам УИХ-д 8 суудалтай, хэмжээ нөлөөгөөрөө улс төрийн гуравдагч хүчин болон хүлээн зөвшөөрөгдсөн бөгөөд хамтарсан засагт орж, засгийн эрхийг барилцаж буй улс төрийн хүчин болон өргөжсөн байна  (www.hunnam.mn) '''''Сонгуульт ажил:''''' * 2016-2024 онд ХҮН намын дарга, Удирдах зөвлөлийн гишүүн * 2024 оноос Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн, УИХ дахь ХҮН намын зөвлөлийн дарга * 2025 оноос Монгол Улсын Их Хурлын Хүний хөгжил, нийгмийн бодлогын байнгын хорооны дарга ==Сонирхол, хобби == '''''Түүх, соёл, газар зүй, улс үндэстний хөгжил, үндэстэн ба улсыг бүтээх, улс нийгмийн хөгжил, улс төр''''' <ref>{{Cite web |title=ХҮН нам |url=https://www.hunnam.mn/ |access-date=2026-03-30 |website=www.hunnam.mn |language=en}}</ref> Бадрахын Найдалаа нь эдийн засагч, түүн дотроо хөгжлийн эдийн засагч боловч хөгжлийг зөвхөн эдийн засгийн хөгжил, өөрөөр хэлбэл эдийн засгийн өсөлт, эд баялгийн хуримтлал дээр хөгжил бий болдог гэх тогтсон загварыг зөв гэж үзддэггүй, үндэсний түүх, хүнийх нь онцлог чанар, нэгтгэх итгэл үнэмшил, шашин, үндэсний ижилсэл, тэдгээрийг хэлбэржүүлэх зохистой бодлого бол бодитой хөгжлийн бодлого гэж үздэг. Жишээ нь, Монгол Улсын хувьд хөгжлийн гарц нь аль нэг улс луга хөгжих биш “''Монгол монголоороо хөгжих''” юм. Энэ чиглэлээр уншиж, судалж, тодорхой гаргалгаа шийдлийг үйлдлээрээ илэрхийлж ирсэн. ==Судлаач, нийтлэлч == '''''Судалгаа хийж, нийтлэл бичих, ном болгон гаргах талаар ажилладаг.''''' Монголын түүх, соёл, монгол хүний онцлог чанарууд болон дэлхийн хөгжлийн хандлагыг харьцуулан судалж, хөгжлийн гаргалгааг тодорхойлсон “Монгол хүний товчоон” (2019) бүтээлийн санаачлагч, гол зохиогч бөгөөд түүх, нийгмийн асуудлууд, хөгжил ба монгол хүн, монгол соёлын холбоос, хөгжлийн гарцын талаар нийтлэл, ярианууд 20 гаруй жилийн өмнөөс олноор хийж ирсэн судлаач, нийтлэлч. Судалгааны чиглэл: * Улсын хөгжил ба үндэсний давтагдашгүй түүх, соёл, үндэсний ижилсэл (national identity); * Хөгжлийг үзэх уламжлалт биш шинэ хандлага * Хөгжиж буй орны улс төрийн тогтолцоо, төр, төрийн бус байгууллагууд, нийгмийн инстүүцийн хөгжил, түүний нийгмийн хөгжилд үзүүлэх нөлөө * Оюун санаа, соёл, шашин итгэл үнэмшлийн дархлаа ба хөгжил, асуудлын шийдэл * Үндэстнийг бүтээн байгуулах (Nation building) ба улсын хөгжил ==Гаднын холбоосууд== * https://twitter.com/Naidalaa * https://www.facebook.com/naidalaa/about * http://www.hunnam.mn/?id=271 * https://web.archive.org/web/20200628215700/http://www.control.mn/i/911/#.XvceMLGEaf0 * https://ikon.mn/lr/gy2 * https://web.archive.org/web/20160816120147/http://mba.mn/%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D0%BD-%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%BD%D1%8B-%D1%85%D0%BE%D0%BB%D0%B1%D0%BE%D0%BE%D0%BD%D1%8B-%D0%B3%D2%AF%D0%B9%D1%86%D1%8D%D1%82%D0%B3%D1%8D%D1%85-%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%B8%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%B0%D1%80-%D0%B1-%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B0-%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B4%D0%BB%D0%BE%D0%BE/ {{DEFAULTSORT:Найдалаа, Бадрахын}} [[Ангилал:Монголын улс төрч]] [[Ангилал:1975 онд төрсөн]] gdvlcvqf00p6lwwq6gxij5bj3is0e06 851870 851869 2026-03-30T08:35:01Z Naidalaab 103317 851870 wikitext text/x-wiki '''Бадрахын Найдалаа''' (1975 оны 7 сарын 9-нд төрсөн) нь [[Монгол]]ын улс төрч. Б.Найдалаа нь Улаанбаатар хотод төрж өссөн, Хөгжлийн эдийн засагч, Эдийн засгийн ухааны магистрын зэрэгтэй. ==Боловсрол== '''''Суурь мэргэжил нь эдийн засаг, санхүү'''.'' Тэрбээр Нийслэлийн 23-р дунд сургуулийг дүүргэж, Санхүү Эдийн Засгийн Дээд Сургуулийг санхүү, бизнес, эдийн засгийн чиглэлээр бакалавр зэрэгтэй төгссөн. Япон улсын Кобэ их сургуульд эдийн засгийн ухааны мастерын зэрэг хамгаалсан. Мастерын судалгааны ерөнхий чиглэл нь хөгжлийн эдийн засаг сэдэвт суурилсан судалгаа байсан. ==Ажлын туршлага == '''''Мэргэшсэн санхүүч, туршлагажсан менежер.''''' 1997 оноос СЭЗДС-д Эдийн засгийн онолын багшаар ажиллаж гараагаа эхэлсэн бөгөөд банк санхүүгийн салбарт голлон ажилласан байна. Чингис хаан, Хаан зэрэг банкинд зээлийн бодлого, эрсдэлийн удирдлага чиглэлээр удирдах түвшний ажил эрхэлж байсан бөгөөд хожмоо энэ туршлага дээрээ суурилан салбарын мэргэжлийн холбоо болох Монголын банкны холбоог удирдаж, инстүүцийн хувьд бүрэн шинэчлэн, мэргэжлийн холбоо ямар байх ёстой жишиг болохуйц өөр түвшинд богино хугацаанд хүргэн ажилласан юм. Үүнээс гадна Монголын томоохон хувийн хэвшлийн компаниудад Хөрөнгө оруулалт, бизнес хөгжлийн албыг удирдан ажиллаж тулгамдсан, мухардсан тодорхой ажил, асуудлуудыг хариуцан шийдэж байв. Мөн 2011-2012 онд Монголын Эдийн засгийн форумыг удирдан ажиллаж байсан бөгөөд төр, хувийн хэвшлийн хамтын ажиллагаа, олон нийтийн ажлын туршлага хуримтлуулсан байна. Үндсэн ажил үүргийнхээ зэрэгцээ судалгааны, бизнесийн болон олон нийтийн олон төслийг удирдах болон зөвлөх байдлаар байнга зэрэгцэн ажиллаж ирсэн байна. ==Улс төрийн замнал, түүх == '''''ХҮН намын анхдагч, лидер.''''' Бадрахын Найдалаа нь [[ХҮН нам]]ын анхдагчдын нэг бөгөөд тэрээр ХҮН намын үзэл санаа, үзэл баримтлал, үнэт зүйлсийг гардан боловсруулах, нийтэд илтгэн түгээх, анхны манлайлагчдыг нэгтгэн цуглуулах, зохион байгуулахад, тодруулбал улс төрийн намын үзэл санаа, эд эс, цөм гишүүд бүрэлдэхэд гол үүрэг гүйцэтгэсэн манлайлагч юм. ХҮН нам нь 2024 оны сонгуулийн үр дүнгээр ХҮН нам УИХ-д 8 суудалтай, хэмжээ нөлөөгөөрөө улс төрийн гуравдагч хүчин болон хүлээн зөвшөөрөгдсөн бөгөөд хамтарсан засагт орж, засгийн эрхийг барилцаж буй улс төрийн хүчин болон өргөжсөн байна  (www.hunnam.mn) '''''Сонгуульт ажил:''''' * 2016-2024 онд ХҮН намын дарга, Удирдах зөвлөлийн гишүүн * 2024 оноос Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн, УИХ дахь ХҮН намын зөвлөлийн дарга * 2025 оноос Монгол Улсын Их Хурлын Хүний хөгжил, нийгмийн бодлогын байнгын хорооны дарга ==Сонирхол, хобби == '''''Түүх, соёл, газар зүй, улс үндэстний хөгжил, үндэстэн ба улсыг бүтээх, улс нийгмийн хөгжил, улс төр''''' <ref>{{Cite web |title=ХҮН нам |url=https://www.hunnam.mn/ |access-date=2026-03-30 |website=www.hunnam.mn |language=en}}</ref> Бадрахын Найдалаа нь эдийн засагч, түүн дотроо хөгжлийн эдийн засагч боловч хөгжлийг зөвхөн эдийн засгийн хөгжил, өөрөөр хэлбэл эдийн засгийн өсөлт, эд баялгийн хуримтлал дээр хөгжил бий болдог гэх тогтсон загварыг зөв гэж үзддэггүй, үндэсний түүх, хүнийх нь онцлог чанар, нэгтгэх итгэл үнэмшил, шашин, үндэсний ижилсэл, тэдгээрийг хэлбэржүүлэх зохистой бодлого бол бодитой хөгжлийн бодлого гэж үздэг. Жишээ нь, Монгол Улсын хувьд хөгжлийн гарц нь аль нэг улс луга хөгжих биш “''Монгол монголоороо хөгжих''” юм. Энэ чиглэлээр уншиж, судалж, тодорхой гаргалгаа шийдлийг үйлдлээрээ илэрхийлж ирсэн. ==Судлаач, нийтлэлч == '''''Судалгаа хийж, нийтлэл бичих, ном болгон гаргах талаар ажилладаг.''''' Монголын түүх, соёл, монгол хүний онцлог чанарууд болон дэлхийн хөгжлийн хандлагыг харьцуулан судалж, хөгжлийн гаргалгааг тодорхойлсон “Монгол хүний товчоон” (2019) бүтээлийн санаачлагч, гол зохиогч бөгөөд түүх, нийгмийн асуудлууд, хөгжил ба монгол хүн, монгол соёлын холбоос, хөгжлийн гарцын талаар нийтлэл, ярианууд 20 гаруй жилийн өмнөөс олноор хийж ирсэн судлаач, нийтлэлч. Судалгааны чиглэл: * Улсын хөгжил ба үндэсний давтагдашгүй түүх, соёл, үндэсний ижилсэл (national identity); * Хөгжлийг үзэх уламжлалт биш шинэ хандлага * Хөгжиж буй орны улс төрийн тогтолцоо, төр, төрийн бус байгууллагууд, нийгмийн инстүүцийн хөгжил, түүний нийгмийн хөгжилд үзүүлэх нөлөө * Оюун санаа, соёл, шашин итгэл үнэмшлийн дархлаа ба хөгжил, асуудлын шийдэл * Үндэстнийг бүтээн байгуулах (Nation building) ба улсын хөгжил ==Гаднын холбоосууд== * https://twitter.com/Naidalaa * https://www.facebook.com/naidalaa/about * http://www.hunnam.mn/?id=271 * https://web.archive.org/web/20200628215700/http://www.control.mn/i/911/#.XvceMLGEaf0 * https://ikon.mn/lr/gy2 * https://web.archive.org/web/20160816120147/http://mba.mn/%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D0%BD-%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%BD%D1%8B-%D1%85%D0%BE%D0%BB%D0%B1%D0%BE%D0%BE%D0%BD%D1%8B-%D0%B3%D2%AF%D0%B9%D1%86%D1%8D%D1%82%D0%B3%D1%8D%D1%85-%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%B8%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%B0%D1%80-%D0%B1-%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B0-%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B4%D0%BB%D0%BE%D0%BE/ {{DEFAULTSORT:Найдалаа, Бадрахын}} [[Ангилал:Монголын улс төрч]] [[Ангилал:1975 онд төрсөн]] ajskz2yagfu6styx9bwg0zjfj1ls4ie Хайфа 0 105908 851823 851443 2026-03-29T14:59:26Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 851823 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс суурин | name = Хайфа | native_name = {{Hlist | {{Lang|he|{{Script/Hebrew|חֵיפָה}} |rtl=yes}} | {{Lang|ar|{{lang|ar|حيفا}} |rtl=yes}} }} | settlement_type = [[Израилын хотын жагсаалт|Хот]] | image_skyline = Pic haifa.png | image_caption = '''Дээд зүүн талаас:''' [[Кармел уул|Кармел уулнаас]] харагдах шөнийн Хайфагийн үзэмж; [[Бахайн ертөнцийн төв ордон]]; [[Хайфагийн Их Сургууль|Хайфагийн Их Сургуулийн]] агаарын үзэмж; [[Ахмадия]] [[Махмуд сүм, Хайфа|Махмуд сүм]]; [[Кармелит]]; [[Израилын Үндэсний Шинжлэх ухаан, Технологи, Сансрын Музей|Үндэсний Шинжлэх ухаан, Технологи, Сансрын Музей]]; Кармел уулнаас харагдах өдрийн Хайфагийн үзэмж. | image_flag = Flag of Haifa.svg | image_blank_emblem = [[File:Haifa coa.svg|60px]] | blank_emblem_type = Сүлд | image_map = Printable_map_haifa_israel_g_view_level_12_eng_svg.svg | mapsize = 250px | map_caption = Хайфагийн газрын зураг | pushpin_map_alt= | pushpin_map = Израил умард хайфа | pushpin_mapsize= | pushpin_label_position= left | pushpin_map_caption = Хайфагийн байршил | coordinates = {{coord|32|49|09|N|34|59|57|E|region:IL|display=inline,title}} | subdivision_type = [[Дэлхийн улс орны нэрс|Улс]] | subdivision_name = {{flag|Израил}} | subdivision_type1 = | subdivision_name1 = | subdivision_type2 = [[Израилын тойргууд|Тойрог]] | subdivision_name2 = {{flag|Хайфа тойрог|name=Хайфа}} | established_title = Байгуулагдсан | established_date = МЭ 1-р зуун | leader_title = Хотын дарга | leader_name = [[Йона Яхав]] | total_type = Нийт | area_total_km2 = 63666 | population_footnotes = {{Israel populations|reference}} | population_total = {{Israel populations|Haifa}} | population_urban = 600,000 | population_metro = 1,050,000 | population_as_of = {{Israel populations|Year}} | population_density_km2= 4,500 | website = {{URL|http://www.haifa.muni.il/English/Pages/default.aspx|www.haifa.muni.il}} }} '''Хайфа''' ({{lang-he|חֵיפָה‎}}; [[Араб хэл|Араб]]: حَيْفَا) — [[Израил]]д [[Тел-Авив]], [[Иерусалим]] хотуудын дараа хэмжээгээрээ гуравт ордог, 285.3 мянган хүнтэй [[хот]].<ref name="CBS">{{cite web|url=http://www1.cbs.gov.il/hodaot2015n/yeshuvim2014.xls|publisher=[[Israel Central Bureau of Statistics]]|title=Localities in Israel – 2014|access-date=2 October 2015|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20151003124527/http://www1.cbs.gov.il/hodaot2015n/yeshuvim2014.xls|archive-date=3 October 2015}}</ref><ref name="pop">{{cite web|url=http://www.jewishagency.org/JewishAgency/English/Aliyah/About+Israel/Cities/Haifa+9.htm|title=Haifa|access-date=5 May 2007|publisher=[[Jewish Agency for Israel|Jewish Agency]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20070926234156/http://www.jewishagency.org/JewishAgency/English/Aliyah/About%2BIsrael/Cities/Haifa%2B9.htm|archive-date=26 September 2007|url-status=dead}}</ref> Хайфа тойргийн нийслэл, хойд зүгийн нийслэл, хамгийн том хот гэж тооцогддог. Хайфа [[Израил|Израил улсад]] нөлөөтэй аж үйлдвэр, тээвэр, соёлын төв гэж тооцогддог ба тус улсын далайн худалдааны том төвүүдийн нэг. Үүссэн цагаасаа хойш боомт хот байсан. 2000-аад онд ч гэсэн хотын бэлгэ тэмдэг нь Хайфагийн боомт байсаар байна. Энэ боомт нь Израил улсын томоохон худалдааны боомт юм. Кармел уулын энгэрт баригдсан уг суурин нь 3000 гаруй жилийн түүхтэй. Хамгийн анх баригдсан суурин нь МЭӨ 14-р зууны Тель Абу Хавам гэдэг нэртэй суурин юм.<ref name="Judaica">[[Encyclopaedia Judaica|Encyclopedia Judaica]], ''Haifa'', Keter Publishing, Jerusalem, 1972, vol. 7, pp. 1134–1139</ref> МЭ-ий 3-р зуунд Хайфаг будаг үйлдвэрлэлийн төв гэдэг байжээ. Мянган жилийн туршид Хайфаг кананчууд, еврейчүүд, финикчүүд, [[Перс үндэстэн|персүүд]], хасмонейчууд, [[Ромын эзэнт гүрэн|ромчууд]], [[Византын эзэнт гүрэн|византчууд]], [[арабчууд]], загалмайтнууд, [[Османы эзэнт гүрэн|османчууд]], [[Британийн эзэнт гүрэн|англичууд]] эзэлж, захирч байв. 1948 онд [[Израил|Израил улс]] байгуулагдсанаас хойш Хайфа хотын захиргаа хотыг удирдаж байна. Энд [[ЮНЕСКО|ЮНЕСКО-ийн]] соёлын өв [[Бахайн ертөнцийн төв ордон]] байдаг.<ref name="UNESCO">{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/news/452|access-date=8 July 2008|date=8 July 2008|title=Three new sites inscribed on UNESCO's World Heritage List|author=UNESCO World Heritage Centre}}</ref> == Нэрний гарал үүсэл == Нэг таамаглалаар Хайфа хотын нэр нь [[Еврей хэл|еврей]] хэлний ‏חוף יפה‏‎ «''хоф яфе''» — «гоё эрэг» гэдэг үгээс үүссэн гэдэг.<ref>{{cite journal|last=Amit-Kokhavi|first=Hanah|title=Haifa—sea and mountain, Arab past and Jewish present, as reflected by four writers|journal=Israel Studies|volume=2|issue=3|year=2006|pages=142–167|doi=10.1353/is.2006.0025|s2cid=201768025}}</ref> == Түүх == === Османчуудын ноёрхол === [[1516 он|1516 онд]] [[Османы эзэнт гүрэн]] Палестиныг эзлэн авах үед Хайфад хүн амьдардаггүй байсан гэж үздэг. [[1596 он|1596 онд]] Хайфа [[Османы эзэнт гүрэн|Османы]] татварын бүртгэлд анх гарч ирэв. [[Ислам|Мусульман]] 32 өрх амьдардаг байсан бөгөөд [[улаан буудай]], [[арвай]], зуны ургац, чидун, [[ямаа]] зэрэг бүтээгдэхүүнээр татвар төлдөг байжээ. [[17-р зуун|17-р зуунд]] [[Европ]], Палестины хоорондох наймаа өргөжин тэлснээр Хайфа боомт хот болон хөгжин сэргэж, олон хөлөг онгоц [[Акко]] биш Хайфад ирэх болсон. [[1764 он|1764]]-[[1765 он|1765 онд]] 250 оршин суугчтай байв. [[1765 он|1765 онд]] Арабын Акко ба Галилийн захирагч Захир-аль-Умар хүн амаа зүүн зүгт 2.4 километрийн зайд бэхэлсэн шинэ газарт нүүлгэн шилжүүлжээ. Түүхч Моше Шароны хэлснээр шинэ Хайфаг Захир [[1769 он|1769 онд]] байгуулжээ.<ref>{{cite book|title=Corpus Inscriptionum Arabicarum Palaestinae: H-I|volume=5|url=https://books.google.com/books?id=X1uNAgAAQBAJ&pg=PA263|first=Moshe|last=Sharon|author-link=Moshe Sharon|year=2013|publisher=BRILL|isbn=9789004254817|page=262}}</ref> Энэхүү үйл явдал нь орчин үеийн Хайфагийн эхлэлийг тавьсан юм. [[1775 он|1775 онд]] аль-Умарыг нас барсны дараа энэ хоёр богино хугацааг эс тооцвол [[1918 он]] хүртэл [[Османы эзэнт гүрэн|Османы эзэнт гүрний]] удирдлага дор байв. [[1799 он|1799 онд]] [[Наполеон I Бонапарт|Наполеон Бонапарт]] Палестин, Сирийг эзлэх үеэр Хайфаг эзэлсэн боловч удалгүй ухрахаас өөр аргагүй болов. [[1831 он|1831]]-[[1840 он|1840 оны]] хооронд Ибрахим Паша хяналтаа тогтоосны дараа Мухаммед Али Хайфаг захирч байв.<ref>{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/37/c2|title=Haifa during the British Mandate Period|publisher=Tour-Haifa.co.il|access-date=15 February 2008|archive-date=15 Дөрөвдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415121907/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/37/c2|url-status=dead}}</ref><ref name="modern">{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/38/c2|title=Modern Haifa|access-date=15 February 2008|publisher=Tour-Haifa.co.il|archive-date=15 Дөрөвдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415121913/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/38/c2|url-status=dead}}</ref> [[1858 он|1858 онд]] хотын хананы гадна уулын энгэрт анхны байшингуудыг барьж эхлэв. Баруун Палестины Британийн судалгаагаар Хайфагийн хүн амыг [[1859 он|1859 онд]] 3000 орчим гэж тооцжээ.<ref>Carmel, Alex: ''Ottoman Haifa: A History of Four Centuries under Turkish Rule'' (2010)</ref> Хайфад энэ хугацаанд хүн амын олонх нь [[Ислам|мусульман]] шашинтай хэвээр байсан боловч тэнд цөөн тооны [[еврей]] нийгэмлэг оршин тогтносоор байв. [[1839 он|1839 онд]] [[Еврей|еврейчүүдийн]] тоо 124 байв. Кармелит лам нарын нөлөө улам бүр нэмэгдэж байгаатай холбогдуулан Хайфагийн [[Христ итгэл|христийн]] шашинтны тоо мөн өссөн. [[1840 он]] гэхэд оршин суугчдын 40 орчим хувь нь [[Христ итгэл|христийн шашинтай]] арабчууд байв. [[1868 он|1868 онд]] өнөөгийн Германы колони хэмээх газар суурьшсан Германы мессианчууд ирсэн нь Хайфагийн хөгжлийн эргэлтийн цэг болсон. Германчууд уурын цахилгаан станц барьж ашиглалтад оруулж, үйлдвэрүүд нээж, [[Акко]], [[Назарет]], [[Тибери]] руу тээвэрлэх үйлчилгээг нээж, хотыг шинэчлэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн.<ref>{{cite web|url=http://schumacher.haifa.ac.il/templers.htm|title=Templers|access-date=27 January 2008|publisher=University of Haifa|archive-url=https://web.archive.org/web/20070701120321/http://schumacher.haifa.ac.il/templers.htm|archive-date=1 July 2007}}</ref> [[Файл:Haifa_1975.jpg|thumb|[[1875 он|1875 оны]] Хайфа хотын газрын зураг]] [[Файл:Haifa_1942.jpg|right|thumb|[[1942 он|1942 оны]] Хайфа 1:20,000]] Хайфад [[Еврей|еврейчүүдийн]] цагаачлалын анхны томоохон давалгаа [[19-р зуун|19-р зууны]] дунд үед [[Марокко|Мароккогоос]] эхэлсэн бөгөөд хэдэн жилийн дараа [[Турк|Туркээс]] цагаачид олноор ирж суурьшиж байв. [[Еврей|Еврейчүүд]] Хайфа хотын хүн амын наймны нэгийг бүрдүүлдэг байсан бөгөөд ихэнх нь тус хотын зүүн хэсэгт байрлах еврей хороололд амьдардаг байсан. Ялангуяа [[Румын|Румынаас]] ирсэн [[еврей]] цагаачдын нэлээд хэсэг нь 1880-аад онд Хайфад суурьшжээ. [[Еврей|Еврейчүүдийн]] тоо [[1900 он|1900 онд]] 1500 байсан бол [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн|Дэлхийн 1-р дайны]] өмнөхөн 3000 болж өсчээ. [[20-р зуун|20-р зууны]] эхэн үед Хайфагийн хүн ам өсөн нэмэгдэж, аж үйлдвэрийн боомт хот болон хөгжиж эхэлсэн. Жезрелийн хөндийн төмөр зам гэгддэг Хежазын төмөр замыг [[1903 он|1903]]-[[1905 он|1905 оны]] хооронд барьсан. Төмөр зам нь хотын худалдааны хэмжээг нэмэгдүүлж, ажилчид болон гадаадын худалдаачдыг татдаг байв. Хайфагийн [[Еврей|еврейчүүд]] олон тооны үйлдвэр, соёлын байгууллагуудыг байгуулсан. [[Файл:Haifa_from_hill_side_1898.jpg|thumb|Хайфа, [[1898 он]]]] === Британийн мандат === [[1918 он|1918 оны]] [[9 сарын 22|9 сарын 22-нд]] [[Британийн эзэнт гүрэн|Британийн эзэнт гүрний]] цэргүүд [[Назарет|Назарет руу]] явж байхад [[Турк үндэстэн|туркүүд]] Хайфаг орхиж байгаа тухай тагнуулын мэдээлэл иржээ. Британийн мандатын үед Хайфад томоохон бүтээн байгуулалтууд хийгдэв.<ref>{{cite book|author1=Michael Dumper|author2=Bruce E. Stanley|title=Cities of the Middle East and North Africa: A Historical Encyclopedia|url=https://books.google.com/books?id=3SapTk5iGDkC&pg=PA161|year=2007|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-57607-919-5|pages=161–}}</ref> [[Усан боомт|Боомт]] нь орлогын томоохон эх үүсвэр байв. [[Британийн эзэнт гүрэн|Британийн]] явуулсан 1922 оны тооллогоор Хайфад 9377 [[Ислам|мусульман]], 8863 [[Христ итгэл|христ]], 630 [[еврей]], бусад 164 хүн амьдарч байсан гэж тэмдэглэгджээ. Палестины 1931 оны тооллогын үеэр хүн ам нь 20,324 [[Ислам|мусульман]], 13,824 [[Христ итгэл|христ]], 15,923 [[еврей]] болж нэмэгджээ.<ref>Bosworth, C. Edmund: ''Historic Cities of the Islamic World''</ref><ref name="Census1922">Barron, 1923, p. [https://archive.org/stream/PalestineCensus1922/Palestine%20Census%20%281922%29#page/n8/mode/1up 10]</ref> [[1922 он|1922]], [[1931 он|1931 оны]] тооллогын хооронд [[Ислам|мусульман]], [[еврей]], [[Христ итгэл|христийн]] хүн амын тоо 217%, 256%, 156% тус тус өсчээ. [[1938 он|1938 онд]] Хайфад 52,000 [[еврей]], 51,000 [[Ислам|мусульман]], [[Христ итгэл|христийн]] шашинтан амьдарч байжээ.<ref>{{cite book|editor=J. B. Barron|title=Palestine: Report and General Abstracts of the Census of 1922|publisher=Government of Palestine|year=1923|at=[https://archive.org/stream/PalestineCensus1922/Palestine%20Census%20%281922%29#page/n35/mode/1up Table XI ]}}; {{cite book|editor=E. Mills|title=Census of Palestine 1931. Population of Villages, Towns and Administrative Areas|publisher=Government of Palestine|location=Jerusalem|year=1932|page=91}}</ref> Хайфагийн бүтээн байгуулалт нь [[Их Британи|Их Британийг]] [[Ойрх Дорнод|Ойрх Дорнодын]] газрын тосны гол боомт, зангилаа болгох төлөвлөгөөтэй холбоотой байв. Британийн засгийн газар боомтыг хөгжүүлж, газрын тос боловсруулах үйлдвэрүүд барьж, ингэснээр тус хотыг хүнд үйлдвэрлэлийн төв болгон хурдацтай хөгжүүлэхэд дөхөм болжээ. Хайфа нь бүрэн цахилгаанжсан анхны хотуудын нэг байв. Палестины цахилгааны компани [[1925 он|1925 онд]] Хайфагийн цахилгаан станцын нээлтийг хийснээр аж үйлдвэржилтийн үүд хаалгыг нээсэн. Улсын харьяа Палестины төмөр зам мөн Хайфад үндсэн цехүүдээ барьсан.<ref>Shamir, Ronen (2013) ''Current Flow: The Electrification of Palestine''. Stanford: Stanford University Press</ref> [[1947 он|1947 онд]] 70,910 орчим [[арабчууд]] (41,000 [[Ислам|мусульманчууд]] ба 29,910 [[Христ итгэл|христүүд]]), 74,230 [[Еврей|еврейчүүд]] тэнд амьдарч байжээ.<ref>{{Cite book|url=http://www.palestineremembered.com/Acre/Maps/Story574.html|title=Supplement to a Survey of Palestine|access-date=11 April 2008|archive-date=14 Наймдугаар сар 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140814220537/http://www.palestineremembered.com/Acre/Maps/Story574.html|url-status=dead}}</ref> [[Файл:חיפה_-_מראה_חלקי-JNF013403.jpeg|thumb|Хайфа, [[1945 он]]]] === 1947–1948 оны Палестины иргэний дайн === [[1947 он|1947 оны]] 11-р сарын сүүлчээр НҮБ-ын Палестиныг хуваах төлөвлөгөөнд Хайфаг санал болгож буй Еврейчүүдийн улсын нэг хэсэг болгосон. Энэхүү шийдвэрийг эсэргүүцсэн [[Арабчууд|арабчуудын]] эсэргүүцэл нь [[Еврей|еврейчүүд]] болон [[Арабчууд|арабчуудын]] хоорондох тэмцэл болон хувирч, арванхоёрдугаар сард хэдэн арван хүн амь үрэгдэв. Хайфа хотын араб хорооллууд эмх замбараагүй байдалд байсан. Орон нутгийн Арабын үндэсний хороо нөхцөл байдлыг тогтворжуулахын тулд гарнизон зохион байгуулж, айдаст автсан оршин суугчдыг тайвшруулахыг оролдов. Хэчнээн их хүчин чармайлт гаргасан ч араб оршин суугчид еврей хорооллуудтай хил залгаа гудамжуудыг орхиж, 250 орчим араб гэр бүл Халиса хорооллыг орхисон.<ref>[[Yoav Gelber]], ''Independence Versus Nakba''; Kinneret–Zmora-Bitan–Dvir Publishing, 2004, {{ISBN|965-517-190-6}}, pp.136–137</ref> [[1947 он|1947 оны]] [[12 сарын 30|12 сарын 30-нд]] [[Иргун Цвай Леуми|Иргуний]] гишүүд Хайфа дахь Нэгдсэн боловсруулах үйлдвэрийн хаалганы гадна байсан [[арабчууд]] руу бөмбөг шидэж, зургаан хүн алагдаж, 42 хүн шархаджээ.<ref>{{Citation|title=The Israel/Palestine Question|author-link=Ilan Pappé|first=Ilan|last=Pappé|publisher=[[Routledge]]|year=1999|isbn=978-0-415-16947-9}}</ref> Үүний хариуд тус компанийн араб ажилчид 39 еврей ажилчныг хөнөөсөн юм. Еврей [[Хагана]] зэвсэгт бүлэглэл газрын тос боловсруулах үйлдвэрийн олон араб ажиллагсдын амьдардаг арабын Балад аш-Шайх тосгонд дайралт хийв.<ref>Benny Morris, ''The Birth of the Palestinian Refugee Problem Revisited'', p101.</ref> Хайфа дахь Британийн цэргийн хүчин [[1948 он|1948 оны]] [[4 сарын 21|4 сарын 21-нд]] хотын ихэнх нутгаас гарч, боомтын байгууламжуудыг хянасаар байв. Хотын дарга Шабтай Леви болон бусад еврей удирдагчид [[Арабчууд|арабчуудыг]] явахгүй байхыг уриалав.<ref>Morris, Benny (1987), ''The Birth of the Palestinian Refugee Problem, 1947–1949''. Cambridge University Press. {{ISBN|0-521-33028-9}}. Page 315. Quoting CP v/4/102, Stockwell Report. He comments: "Nor is there any evidence that a "massacre" took place in the town."</ref> [[Файл:שנות_ה-_50-.jpg|thumb|[[1950 он|1950-иад оны]] Хайфа хот]] === Израил улс === [[1948 он|1948 оны]] [[5 сарын 14|5 сарын 14-ний]] өдөр [[Израил|Израил улс]] байгуулагдсаны дараа Хайфа нь [[Израил|Израилд]] [[Еврей|еврейчүүдийн]] цагаачлах гарц болсон. [[1948 он|1948 оны]] [[Араб-Израилын дайн|Араб-Израилын дайны]] үеэр Хайфагийн хорооллууд заримдаа зөрчилдөөнтэй байсан. Дайны дараа еврей цагаачид шинэ хорооллуудад суурьшиж эхэлсэн.<ref name="autogenerated4">{{cite web|title=History since Independence|access-date=9 April 2008|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/36/c2|publisher=Haifa Municipality|archive-date=12 Арван хоёрдугаар сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081212183755/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/36/c2|url-status=dead}}</ref> [[1953 он|1953 онд]] зам тээврийн мастер төлөвлөгөө болон ирээдүйн [[Архитектур|архитектурын]] төлөвлөгөөг гаргасан. [[Тел-Авив]] нь нийслэлийн статустай болсон бол Хайфа бүс нутгийн нийслэл болох үүргээ алдав. [[Ашдод|Ашдодод]] боомт нээгдсэн нь үүнийг улам даамжруулав. Израилын Аялал жуулчлалын яам Тиберийг аялал жуулчлалын төв болгон хөгжүүлэхэд анхаарч ажиллахад Хайфа хотын аялал жуулчлал буурчээ. Гэсэн хэдий ч Хайфагийн хүн ам 1970-аад оны эхээр 200,000-д хүрч, [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт Холбоот Улсаас]] ирсэн олон тооны цагаачид хотын хүн амыг 35,000-аар нэмэгдүүлжээ. Израилын анхны өндөр технологийн парк 1970-аад онд Хайфад нээгдэв. [[Османы эзэнт гүрэн|Османы]] үеийн түүхэн олон барилга байгууламжийг нурааж, 1990-ээд онд Хуучин хотын томоохон хэсгийг нурааж, хотын захиргааны шинэ төв байгуулах ажлыг эхлүүлжээ.<ref name="Johal">{{cite web|title=Sifting Through the Ruins: Historic Wadi Salib Under Pressure.|first=Am|last=Johal|publisher=Media Monitors Network|date=18 August 2004|url=http://usa.mediamonitors.net/headlines/sifting_through_the_ruins_historic_wadi_salib_under_pressure|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070928015832/http://usa.mediamonitors.net/headlines/sifting_through_the_ruins_historic_wadi_salib_under_pressure|archive-date=28 September 2007}}</ref> [[1999 он|1999]]-[[2003 он|2003]] онуудад [[Палестин|Палестины]] хэд хэдэн террорист халдлага Хайфад болж, 68 энгийн иргэн амиа алджээ. [[2006 он|2006 онд]] Хайфа хотыг Ливаны 2-р дайны үеэр [[Хезболла|Хезболла бүлэглэлийн]] 93 пуужингаар цохиж,<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/5318424.stm|title=In focus: Haifa|access-date=9 April 2008|work=BBC News|date=6 September 2006}}</ref> 11 иргэний аминд хүрсэн. Пуужин харвасан газруудын дотор галт тэрэгний буудал, газрын тос боловсруулах үйлдвэрийн цогцолбор байв.<ref>{{cite web|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3276392,00.html|title=8 killed in rocket attack on Haifa – Israel News, Ynetnews|publisher=Ynetnews.com|date=20 June 1995|access-date=12 March 2013}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.haaretz.com/hasen/spages/840990.html|title=Katyusha rocket hit Haifa oil refineries complex during Second Lebanon War|work=Haaretz|access-date=5 May 2009}}</ref> == Хүн ам == {{Хүн амын түүхэн тоо|1800|15=1972|footnote=|align=right|24=279600|23=2016|22=264407|21=2008|20=255914|19=1995|18=225775|17=1983|16=219559|14=183021|1000|13=1961|12=145140|11=1947|10=24600|9=1922|8=20000|7=1914|6=6000|5=1880|4=2000|1840|percentages=pagr}} Хайфа нь 103,000 өрх буюу 285,316 хүн амтай, [[Израил|Израилд]] хэмжээгээрээ гуравт ордог хот. Хуучин [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт Холбоот Улсын]] цагаачид Хайфа хотын хүн амын 25% -ийг бүрдүүлдэг.<ref name="Stats2003">{{cite web|url=http://www.cbs.gov.il/statistical/arab_pop03e.pdf|title=The Arab Population of Israel 2003|access-date=3 January 2008|publisher=Israel Central Bureau of Statistics|archive-url=https://web.archive.org/web/20071201024709/http://www.cbs.gov.il/statistical/arab_pop03e.pdf|archive-date=1 December 2007|url-status=dead}}</ref> Израилын Статистикийн төв товчооны мэдээллээр [[арабчууд]] Хайфа хотын хүн амын 10% -ийг эзэлдэг бөгөөд ихэнх нь Вади Ниснас, Аббас, Халисса хороололд амьдардаг.<ref>Faier, Elizabeth (2005) ''Organizations, Gender, and the Culture of Palestinian Activism in Haifa, Israel: fieldwork and Palestinians in Israel New venues: nongovernmental organizations and social change Activism: support, conflict, and ideas Two tales of a city: history, space, and identity Honor, land, and protest ...'' Routledge, {{ISBN|0-415-94951-3}}</ref> 1994-2009 оны хооронд [[Тел-Авив]], [[Иерусалим|Иерусалимтай]] харьцуулахад тус хотод хүн амын тоо буурч, хөгшрөлт ихэсч байсан бөгөөд залуучууд боловсрол, ажлын байр хайхын тулд улсын төв рүү нүүсээр байгаа. Гэсэн хэдий ч шинэ төслүүд болон дэд бүтцийн шинэчлэлтийн үр дүнд хот хүн амынхаа бууралтыг зогсоож, шилжилт хөдөлгөөнийг бууруулж, хот руу чиглэсэн дотоод шилжих хөдөлгөөнийг татав. [[2009 он|2009 онд]] хотод сүүлийн 15 жилийн хугацаанд анх удаа хүн амын эерэг өсөлттэй гарчээ.<ref name="demo">{{cite web|url=http://urbaneconomics.blogspot.com/2006/12/is-haifa-aging.html|publisher=urbaneconomics.blogspot.com|title=Is Haifa Ageing?|access-date=10 February 2008|date=6 December 2006|work=Central Bureau of Statistics, Statistical Abstract of Israel, no. 56, 2005}}</ref> [[2016 он|2016 онд]] батлагдсан хөгжлийн төлөвлөгөөнд 2025 он гэхэд Хайфа хотын хүн амыг 330,000 оршин суугчидтай болгохоор зорьж байна.<ref name="globes">{{cite web|title=Haifa plans for 55,000 more residents by 2025|url=https://en.globes.co.il/en/article-new-haifa-outline-plan-55000-more-residents-by-2025-1001159957|website=Globes|language=en|date=11 August 2016}}</ref> == Газар зүй == Хайфа нь [[Газар дундын тэнгис|Газар дундын тэнгисийн]] эрэг хавиар, [[Европ]], [[Африк]], [[Ази]] тивийг холбосон түүхэн хуурай гүүр, Кишон голын аманд байрладаг.<ref>{{cite web|url=http://www.timeanddate.com/worldclock/city.html?n=1504|title=Haifa, Israel|publisher=Timeanddate.com|access-date=20 March 2008}}</ref> [[Кармел уул|Кармел уулын]] хойд энгэр, Хайфа булангийн эргэн тойронд байрладаг тус хот гурван давхаргад хуваагддаг.<ref name="tiers">{{cite web|url=http://www.tourism.gov.il/Tourism_Euk/Destinations/Haifa/general+info.htm|title=Haifa – General info|access-date=20 March 2008|publisher=Israeli Ministry of Tourism}}</ref> Хамгийн нам давхарга нь Хайфа боомтыг оролцуулаад худалдаа, аж үйлдвэрийн төв юм. Дунд түвшин нь [[Кармел уул|Кармел уулын]] энгэрт байрладаг бөгөөд хуучин хорооллуудаас бүрддэг бол дээд түвшин нь орчин үеийн хорооллуудаас бүрддэг. Хайфа нь [[Тел-Авив|Тель-Авив]] хотоос хойд зүгт 90 км зайд байрладаг бөгөөд [[Газар дундын тэнгис|Газар дундын тэнгисийн]] эргийн олон тооны наран шарлагын газруудтай.<ref>{{cite web|url=http://www.goisrael.com/NR/rdonlyres/FAEF9852-0C3C-43CD-B751-BE0C4A977000/5304/RoadDistanceChart1.pdf|title=Road Distances Chart|publisher=Israel Ministry of Tourism|access-date=20 March 2008|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080409211830/http://www.goisrael.com/NR/rdonlyres/FAEF9852-0C3C-43CD-B751-BE0C4A977000/5304/RoadDistanceChart1.pdf|archive-date=9 April 2008}}</ref>{{wide image|Haifa BW 4.JPG|1000px|Кармел уулаас авсан Хайфа хотын дэлгэмэл зураг|align-cap=center}} == Уур амьсгал == Хайфа нь халуун хуурай зун, зөөлөн бороотой өвөлтэй [[Газар дундын тэнгис|Газар дундын тэнгисийн]] уур амьсгалтай.<ref>{{cite encyclopedia|url=http://encarta.msn.com/text_761575008___2/israel.html|title=Israel|access-date=20 March 2008|encyclopedia=Encarta|archive-url=https://web.archive.org/web/20091028171259/http://encarta.msn.com/text_761575008___2/Israel.html|archive-date=28 October 2009|url-status=dead}}</ref> Гурван сард хавар ирэхэд температур нэмэгдэж эхэлдэг. Зуны дундаж температур 26°[[Цельсийн градус|C]], өвлийн улиралд 12°[[Цельсийн градус|C]]. Хайфад цас ховор ордог боловч, зарим үед өглөө 3°[[Цельсийн градус|C]] байх үед цас орох тохиолдол байдаг. Агаарын чийгшил жилийн туршид их байдаг бөгөөд бороо ихэвчлэн 9-р сараас 5-р сарын хооронд ордог. Жилийн дундаж [[хур тунадас]] нь 629 мм.{{Уур амьсгалын хүснэгт|TABELLE=|rdaug=0|nbjun=0|nbjul=0|nbaug=0|nbsep=2|nbokt=36|nbnov=93|nbdez=161|rdjan=14|rdfeb=12|rdmär=9|rdapr=4|rdmai=1|rdjun=0|rdjul=0|rdsep=1|nbapr=21|rdokt=4|rdnov=8|rddez=12|lfjan=68|lffeb=67|lfmär=63|lfapr=61|lfmai=63|lfjun=74|lfjul=80|lfaug=82|lfsep=74|lfokt=67|lfnov=59|nbmai=5|nbmär=71|DIAGRAMM TEMPERATUR=rechts|hmokt=36.3|DIAGRAMM NIEDERSCHLAG=deaktiviert|DIAGRAMM NIEDERSCHLAG HÖHE=200|QUELLE=|Überschrift=|Ort=Хайфа|hmjan=23.6|hmfeb=26.2|hmmär=32.9|hmapr=36.6|hmmai=39.0|hmjun=38.9|hmjul=36.6|hmaug=34.9|hmsep=38.9|hmnov=30.0|nbfeb=128|hmdez=28.3|lmjan=−0.3|lmfeb=1.3|lmmär=1.0|lmapr=4.2|lmmai=10.1|lmjun=11.5|lmjul=16.7|lmaug=18.1|lmsep=15.9|lmokt=8.8|lmnov=5.1|lmdez=2.5|nbjan=166|lfdez=65}} == Эдийн засаг == [[Файл:Haifa_Refinery_by_David_Shankbone.jpg|thumb|Хайфагийн газрын тос боловсруулах үйлдвэр]] [[Файл:Matam_hi-tech_park_(Haifa).jpg|thumb|Шинжлэх ухаан, үйлдвэрлэлийн төв Матам]] Израилын "Хайфа ажилладаг, [[Иерусалим]] залбирдаг, [[Тел-Авив]] хөгжилддөг" гэсэн нийтлэг үг Хайфа нь ажилчид, аж үйлдвэржсэн хот гэдгээрээ нэр хүндтэй болохыг нотолж байна.<ref>{{Cite news|title=Tel Aviv: "Haifa works, Jerusalem prays, and Tel Aviv plays"|url=https://www.telegraph.co.uk/travel/middleeast/israel/721623/Tel-Aviv-%22Haifa-works,-Jerusalem-prays,-and-Tel-Aviv-plays%22.html|access-date=23 March 2008|work=The Daily Telegraph|location=London|date=14 November 2000|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415113817/http://www.telegraph.co.uk/travel/middleeast/israel/721623/Tel-Aviv-%22Haifa-works%2C-Jerusalem-prays%2C-and-Tel-Aviv-plays%22.html|archive-date=15 April 2008|url-status=dead}}</ref> Хайфа хотын аж үйлдвэрийн бүс нь хотын зүүн хэсэгт, [[Кишон гол|Кишон голын]] эргэн тойронд байрладаг. Энд Израилын газрын тос боловсруулах хоёр үйлдвэрийн нэг болох Хайфа газрын тос боловсруулах үйлдвэр байрладаг (нөгөө үйлдвэр нь [[Ашдод|Ашдодод]] байрладаг). Хайфа газрын тос боловсруулах үйлдвэр жилд 9 сая тонн (66 сая [[баррель]]) түүхий нефть боловсруулдаг.<ref name="foundation">{{cite web|url=http://www.haifa-foundation.org/haifa_today.htm|title=Haifa Today|access-date=21 March 2008|publisher=Haifa Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415062842/http://www.haifa-foundation.org/haifa_today.htm|archive-date=15 April 2008|url-status=dead}}</ref> 1930-аад онд баригдсан өнөө үед ашиглагдаагүй, 80 метрийн өндөртэй хөргөгч цамхаг нь Британийн мандатын үед баригдсан хамгийн өндөр барилга байв.<ref>{{cite web|url=http://www.emporis.com/en/wm/bu/?id=haifaoilrefinerycoolingtowers-haifa-israel|title=Haifa Oil Refinery Cooling Towers|access-date=17 February 2008|publisher=Emporis.com}}</ref> Матам (Merkaz Ta'asiyot Mada - Scientific Industries Center гэсэн үг) нь [[Израил|Израилын]] хамгийн том, хамгийн эртний бизнес парк бөгөөд тус хотын өмнөд хэсэгт байрладаг бөгөөд Израил болон олон улсын өндөр технологийн компаниудын олон тооны үйлдвэр, судалгаа, шинжилгээний байгууламжийг байрлуулдаг: [[Apple]], [[Amazon.com|Amazon]], Abbot, Cadence, [[Intel]], IBM, Magic Leap, [[Microsoft]], Motorola, [[Google]], Yahoo!, Elbit, CSR, Philips, PwC, Amdocs гэх мэт.<ref>{{cite web|url=http://www.american.edu/carmel/ab5293a/Casestudy/Israel/israel.htm|title=Israel|publisher=American.edu|access-date=17 February 2008}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.haifa.il.ibm.com|title=IBM Haifa Labs|access-date=27 January 2008|publisher=IBM Haifa Labs|archive-url=https://web.archive.org/web/20080308204625/http://www.haifa.il.ibm.com/|archive-date=8 March 2008|url-status=dead}}</ref> Хайфагийн худалдааны төвүүд нь Хуцот Хамифратц, Хорев Центр Молл, Панорама Центр, Кастра Центр, Колони Центр (Лев Ха-Мошава), Ханеви'им Тауэр Молл, Каньон Хайфа, Лев Хамифратц Молл, Гранд Каньон юм. [[2010 он|2010 онд]] Монокл сэтгүүл Хайфаг бизнесийн хамгийн ирээдүйтэй, дэлхийн хамгийн том хөрөнгө оруулалтын боломж бүхий хотоор тодруулсан. Хайфа хотын захиргаа зам, дэд бүтцэд 350 гаруй сая доллар зарцуулсан бөгөөд барилга барих зөвшөөрлийн тоо өмнөх хоёр жилд 83 хувиар өссөн байна.<ref name="Monocle">{{cite web|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3988794,00.html|title=Haifa: Greatest business potential|publisher=Ynetnews.com|date=20 June 1995|access-date=24 March 2013}}</ref> [[2014 он|2014 онд]] Тел-Авивын Хөрөнгийн биржтэй өрсөлдөхүйц технологид суурилсан хөрөнгийн бирж байгуулна гэж зарласан.<ref>{{cite web|url=http://www.globes.co.il/en/article-haifa-plans-technology-stock-market-1000963887|title=Archived copy|access-date=2015-12-10|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222081450/http://www.globes.co.il/en/article-haifa-plans-technology-stock-market-1000963887|archive-date=22 December 2015}}</ref> Хайфа хотын захиргаа хотыг Хойд Израилын аялал жуулчлалын төв болгохоор зорьж байгаа бөгөөд тэндээс аялагчид өдөржингөө [[Акко]], [[Назарет]], [[Тибери]], Галиль зэрэг газруудаар аялах боломжийг олгохоор зорьж байна.<ref name="hotels">{{cite web|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4319604,00.html|title=Dozens of hotels planned in Haifa|publisher=Ynetnews.com|date=20 June 1995|access-date=12 March 2013}}</ref> 7.75 акр талбай дээр 85,000 метр квадрат талбай бүхий таван барилгыг багтаасан шинэ амьдралын шинжлэх ухааны аж үйлдвэрийн паркийг Матам аж үйлдвэрийн парктай зэрэгцүүлэн барьж байна.<ref>{{cite web|url=http://www.globes.co.il/serveen/globes/docview.asp?did=1000756854&fid=1124|title=Building to begin on Haifa life sciences park|work=Globes|date=13 June 2012|access-date=24 March 2013}}</ref> === Аялал жуулчлал === [[2005 он|2005 онд]] Хайфа хотод нийт 1462 өрөө бүхий 13 зочид буудал байжээ.<ref name="tourism">{{cite web|url=http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/Tourism/Y2005/Download/Tourism2005.pdf|title=Hotels and Tourism|work=Haifa Statistical Yearbook|publisher=Haifa Municipality|access-date=14 February 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080226230016/http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/Tourism/Y2005/Download/Tourism2005.pdf|archive-date=26 February 2008|url-status=dead}}</ref> Тус хот нь 17 километр эргийн шугамтай бөгөөд үүнээс 5 километр наран шарлагын газар юм.<ref name="leisure">{{cite web|url=http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/LeisureActivity/Y2004/Download/LeisureActivityDL.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20070330013119/http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/LeisureActivity/Y2004/Download/LeisureActivityDL.pdf|url-status=dead|archive-date=30 March 2007|title=Leisure Activity|work=Haifa Statistical Yearbook|publisher=Haifa Municipality|page=56|access-date=14 February 2008}}</ref> Хайфагийн аялал жуулчлалын гол үзмэр нь [[Бахайн ертөнцийн төв ордон|Бахайн ертөнцийн төв]] бөгөөд Бабын алтан бөмбөгөр сүм, хүрээлэн буй орчны цэцэрлэгүүд байдаг.<ref>{{cite web|url=http://terraces.bahai.org/terraces.en.html|title=Terraces of the Shrine of the Bab|access-date=11 April 2008|archive-date=23 Дөрөвдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080423225420/http://terraces.bahai.org/terraces.en.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bahai.org/dir/bwc|title=Baha'i World Center|access-date=20 March 2008|publisher=[[Baháʼí International Community]]}}</ref> [[2005 он|2005]]-[[2006 он|2006 оны]] хооронд 86,037 хүн бурхан шүтлэгт зочилжээ. [[2008 он|2008 онд]] [[Бахайн ертөнцийн төв ордон|Бахайн цэцэрлэгүүдийг]] [[ЮНЕСКО|ЮНЕСКО-гийн]] дэлхийн өвд бүртгэжээ. Хайфа хотын захиргааны захиалгаар [[2007 он|2007 онд]] гаргасан тайланд илүү олон зочид буудал, Хайфа-[[Акко]]-Кесарийн хоорондох гаталга онгоцны шугам барих, боомтын баруун бэхэлгээг амралт, зугаа цэнгэлийн бүс болгон хөгжүүлэх, орон нутгийн нисэх онгоцны буудал, боомтыг өргөтгөх шаардлагатай байгааг дурджээ.<ref>{{cite web|url=http://www.haaretz.com/hasen/spages/864746.html|title=Making Haifa into an international tourist destination|date=30 May 2007|access-date=10 March 2008|work=Haaretz}}</ref> == Урлаг ба соёл == [[Файл:South_Dado_Beach_-_Hof_HaCarmel_-_Haifa_(1506044661).jpg|left|thumb|Дадо далайн эрэг дагуух зугаалгын газар]] [[Файл:Folk_dancing_in_Dado_Beach,_Haifa_2015.JPG|thumb|Ардын бүжиг]] Хайфа нь боомт, аж үйлдвэрийн хотын дүр төрхтэй хэдий ч хойд Израилын соёлын төв юм. 1950-иад оны үед хотын дарга [[Абба Хуши]] зохиолч, яруу найрагчдыг хот руу нүүхийг уриалахад онцгой хүчин чармайлт гаргаж, тус улсад байгуулагдсан анхны хотын театр болох Хайфа театрыг байгуулжээ.<ref name="culture">{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng//modules/article/view.category.php/19|title=Culture & Leisure|publisher=Tour-Haifa.co.il|access-date=18 February 2008|archive-date=11 Дөрөвдүгээр сар 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110411140703/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.category.php/19|url-status=dead}}</ref> Хотын бусад театруудад Кригерийн урлагийн төв, Раппапортын урлаг соёлын төв багтдаг. Конгрессийн төв нь үзэсгэлэн, концерт, тусгай арга хэмжээ зохион байгуулдаг.<ref>{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c19/148|title=The Congress Center|publisher=Haifa Municipality|access-date=2 April 2008|archive-date=19 Арван нэгдүгээр сар 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101119054714/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c19/148|url-status=dead}}</ref> [[1975 он|1975 онд]] байгуулагдсан Хайфа кино театрт суккотын баярын өдрүүдэд жил бүр Хайфагийн олон улсын кино наадам болдог.<ref>{{cite web|url=http://www.haifasymphony.co.il/eabout.asp|title=Haifa Symphony|access-date=20 January 2008|publisher=Haifa Symphony|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20071217224625/http://www.haifasymphony.co.il/eabout.asp|archive-date=17 December 2007}}</ref> Хайфа нь 29 [[Кино театр|кино театртай]]. Тус хот орон нутгийн "Едиот Хайфа" сонинг эрхлэн гаргадаг бөгөөд өөрийн Хайфа радио станцтай. Израилын [[араб хэл]] дээр гардаг Аль-Иттихад, Аль-Мадина сонинууд мөн Хайфад байрладаг. 1990-ээд оны үед Хайфа хотод [[Боб Дилан]], Ник Кэйв, Блур, П.Ж.Харви нарын оролцсон Хайфа рок & блюз фестивалийг зохион байгуулж байжээ. === Музей === [[Файл:P1190557_-_בית_הטכניון_ההיסטורי_-_החצר.JPG|thumb|Үндэсний шинжлэх ухааны музей, Хайфа]] Хайфа нь арав гаруй музейтэй.<ref name="museums">{{cite web|url=http://www.get2israel.com/Destinations/haifa.aspx|title=Haifa Museums|publisher=Get2Israel.com|access-date=18 February 2008|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080229091637/http://www.get2israel.com/Destinations/haifa.aspx|archive-date=29 February 2008}}</ref> Хамгийн алдартай музей бол Израилын Шинжлэх ухаан, технологи, сансар судлалын үндэсний музей бөгөөд [[2004 он|2004 онд]] бараг 150,000 хүн музейг зочилсон байна. Энэхүү музей нь Хадар хорооллын Технионы хуучин барилгад байрладаг. Японы уран зургийн Тикотины музей нь зөвхөн [[Японы урлагт]] зориулагдсан [[Ойрх Дорнод|Ойрх Дорнодын]] цорын ганц музей юм. Хайфад орших бусад музейд Эртний түүхийн музей, Үндэсний далайн музей ба Хайфа хотын музей, Хехтийн музей, Дагоны археологийн үр тариа боловсруулах музей, Төмөр замын музей, Нууц цагаачдын болон тэнгисийн цэргийн музей багтдаг. Зураач Херманн Струкийн хуучин гэр, студи нь одоо Херманн Струкийн музей болжээ.<ref>{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c21/123|title=The Mane Katz Museum|access-date=25 January 2008|publisher=Tour-Haifa.co.il|archive-date=13 Гуравдугаар сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080313222222/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c21/123|url-status=dead}}</ref> Ган Ха-Эм цэцэрлэгт хүрээлэн дэх Хайфагийн амьтны хүрээлэнд одоо [[Израил|Израил улсад]] устаж үгүй болсон Сирийн хүрэн баавгай бүхий жижиг амьтдын цуглуулга байдаг. == Засгийн газар == [[1940 он|1940 онд]] анхны еврей хотын даргаар Шабтай Леви сонгогдов. Левигийн хоёр орлогч нь [[Арабчууд|араб]] (нэг нь [[Ислам|мусульман]], нөгөө нь [[Христ итгэл|христийн]] шашинтай) байсан бөгөөд зөвлөлийн үлдсэн хэсэг нь дөрвөн [[еврей]], зургаан [[Арабчууд|арабаас]] бүрдсэн байв.<ref name="govt">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=kUOK3a6hAMsC&q=haifa+municipality&pg=PA129|title=Mixed Towns, Trapped Communities: Historical Narratives, Spatial Dynamics|last=Daniel Monterescu|first=Dan Rabinowitz|pages=113–132|publisher=Ashgate Publishing, Ltd.|access-date=26 July 2009|isbn=978-0-7546-4732-4|year=2007}}</ref> Өнөөдөр Хайфаг хотын дарга [[Эйнат Калиш-Ротем]] тэргүүтэй 12 дахь хотын зөвлөл удирдаж байна. Хотын сонгуулийн үр дүн нь Кнессетийн сонгуультай адил зөвлөлийн бүрэлдэхүүнийг шийддэг. Хотын зөвлөл нь хотод хууль тогтоох зөвлөл бөгөөд туслах хууль батлах бүрэн эрхтэй.<ref name="council">{{cite web|url=http://www.haifa.muni.il/Cultures/he-IL/Municipality/Management/CityCouncil/|archive-url=https://web.archive.org/web/20080117042303/http://www.haifa.muni.il/Cultures/he-IL/Municipality/Management/CityCouncil/|archive-date=17 January 2008|title=City Council Overview|language=he|publisher=Haifa Municipality}}</ref> [[2003 он|2003 онд]] сонгогдсон 12 дахь зөвлөл 31 гишүүнтэй бөгөөд либерал Шинуй-Ногоонууд хамгийн олон суудал авсан (6), [[Ликуд]] 5 суудалтай хоёрт орсон.<ref name="councillors">{{cite web|url=http://www.haifa.muni.il/Cultures/he-IL/Municipality/Management/CityCouncil/members.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20080117045014/http://www.haifa.muni.il/Cultures/he-IL/Municipality/Management/CityCouncil/members.htm|archive-date=17 January 2008|title=Members of the 12th City Council|language=he|publisher=Haifa Municipality}}</ref> === Хотын дарга нар === [[Файл:PikiWiki_Israel_6692_haifa_city_hall.jpg|thumb|Хотын захиргаа]] {{Div col}} * [[Наджиб Эффенди аль-Ясин]] (1873–77) * [[Ахмад Эффенди Джалаби]] (1878–81) * [[Мустафа Бей аль-Салих]] (1881–84) * [[Мустафа Паша аль-Халил]] (1885–1903) * [[Джамиль Садик]] (1904–10) * [[Рифат аль-Салах]] (1910–11) * [[Ибрахим аль-Халил]] (1911–13) * [[Абд аль-Рахман аль-Хадж]] (1920–27) * [[Хасан Бей Шукри]] (1914–20, 1927–40) * [[Шабтай Леви]] (1940–51) * [[Абба Хуши]] (1951–1969) * [[Моше Флиманн]] (1969–1973) * [[Йосеф Альмоги]] (1974–1975) * [[Йерухам Цейсель]] (1975–1978) * [[Ари Гурель]] (1978–1993) * [[Амрам Мицна]] (1993–2003) * [[Гиора Фишер]] (түр хотын дарга, 2003) * [[Йона Яхав]] (2003–2018) * [[Эйнат Калиш-Ротем]] (2018-2024) * [[Йона Яхав]] (2024–одоо үе) {{Div col end}} == Эмнэлгийн байгууламж == [[Файл:Rambam_Health_Care_Campus_Main_Building.JPG|thumb|Рамбам эрүүл мэндийн төв]] [[Файл:Haifa_U_Rabin_Building.jpg|thumb|[[Хайфагийн их сургууль|Хайфа их сургууль]], Рабин барилга]] Хайфа хотын эрүүл мэндийн байгууллагууд нийт 4000 эмнэлгийн ортой.<ref>{{cite web|url=http://www.rambam.org.il/Home+Page/Research/default.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20071108234444/http://www.rambam.org.il/Home+Page/Research/default.htm|url-status=dead|archive-date=8 November 2007|title=research at rambam|publisher=Rambam.org.il|access-date=5 May 2009}}</ref> Хамгийн том эмнэлэг бол 2004 онд 78000 хүн хэвтэн эмчлүүлсэн 900 ортой, засгийн газрын мэдэлд байдаг Рамбам эмнэлэг юм.<ref>{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/5197326.stm|title=Haifa hospital in the firing line|first=Raffi|last=Berg|work=BBC News|date=20 July 2006|access-date=5 January 2010}}</ref> Бнай-Цион эрүүл мэндийн төв, Кармел эмнэлэг тус бүр 400 ортой. Хайфа нь 20 гэр бүлийн эрүүл мэндийн төвтэй. 2004 онд Хайфад байдаг эмнэлэгүүдэд нийт 177.478 хүн хэвтэн эмчлүүлсэн байна. Рамбам эрүүл мэндийн төв нь 2006 онд Ливаны хоёрдугаар дайны үеэр галын шууд шугаманд байсан тул өвчтөнүүдээ хамгаалахын тулд тусгай урьдчилан сэргийлэх арга хэмжээ авах шаардлагатай болсон.<ref>{{Cite news|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3287614,00.html|title=Haifa hospital goes underground|work=Ynetnews|access-date=18 February 2008|date=7 August 2006|first=Ahiya|last=Raved}}</ref> == Боловсрол == Хайфад олон улсад хүлээн зөвшөөрөгдсөн хоёр их сургууль, хэд хэдэн коллеж байрладаг. [[Хайфагийн их сургууль|Хайфа их сургууль]] нь 1963 онд байгуулагдсан бөгөөд Кармел уулын оргилд байдаг. 30 давхар Эшкол цамхгийн дээд давхарт Израилын хойд хэсгийг дэлгэмэл байдлаар харуулдаг. Археологи, уран зургийн чухал цуглуулгатай Хехтийн музей нь [[Хайфагийн их сургууль|Хайфа их сургуулийн]] кампуст байрладаг. [[Технион - Израилын технологийн дээд сургууль]] нь 1912 онд байгуулагдсан. 18 факультет, 42 эрдэм шинжилгээний хүрээлэнтэй. Анхны байрлаж байсан барилгад одоо Хайфагийн шинжлэх ухааны музей байрладаг. Израилын анхны технологийн ахлах сургууль болох Босмат нь 1933 онд Хайфа хотод байгуулагдсан.<ref>{{Cite news|url=http://www.haaretz.com/hasen/spages/894017.html|title=The closing of a dream come true|access-date=25 January 2008|work=Haaretz}}</ref> 2006–2007 оны байдлаар Хайфа 70 бага сургууль, 23 дунд сургууль, 28 ахлах сургууль, 8 мэргэжлийн дунд сургуультай байв. Хайфа хотын цэцэрлэгт 5133, бага сургуульд 2081, дунд сургуульд 7911, ахлах сургуульд 8072, мэргэжлийн дунд сургуульд 2646, бүрэн дунд сургуулийн 2068 сурагч хичээллэж байв.<ref name="edu">{{cite web|url=http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/Education/Y2007/Download/EducationDL.pdf|title=Education|access-date=14 February 2008|date=1 June 2007|publisher=Haifa Municipality|work=Haifa Statistical Yearbook 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20080226230026/http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/Education/Y2007/Download/EducationDL.pdf|archive-date=26 February 2008|url-status=dead}}</ref> Оюутнуудын 86% нь [[Еврей хэл|еврей хэлээр]] ярьдаг, 14% нь [[Араб хэл|араб]] сургуулиудад сурч байсан. 2004 онд Хайфа хот нийт 367.323 ширхэг ном хадгалдаг 16 хотын номын сантай.<ref>{{cite web|last=Ratner|first=David|url=http://www.haaretz.com/print-edition/business/haifa-s-christian-schools-lead-the-league-1.123464|title=Haifa's Christian schools lead the league|work=Haaretz|date=25 May 2004|access-date=24 March 2013}}</ref> == Тээвэр == === Нийтийн тээвэр === [[Файл:Haifa_cable_car.jpg|thumb|Кармел уулаас Бат Галим руу бууж буй кабель машин]] Хайфад зургаан төмөр замын өртөө, Кармелит, одоогоор [[Израил|Израилын]] цорын ганц метроны систем үйлчилдэг. [[Израил|Израилын]] төмөр замын [[Нагария]]-[[Тел-Авив|Тел-Авивын]] эрэг орчмын төмөр замын гол шугам Хайфагийн булангийн эргээр дайран өнгөрдөг бөгөөд хотын дотор зургаан буудалтай. Баруун өмнөөс зүүн хойд чиглэлд эдгээр станцууд нь: Хайфа Хоф Ха-Кармел, Хайфа Бат-Галим, Хайфа Мерказ Ха-Шмона, Ха-Мифрац Централ, Хутзот Ха-Мифратц, Кирьят-Хайм. Хайфагаас [[Тел-Авив]], [[Бен-Гурион олон улсын нисэх буудал|Бен-Гурион олон улсын нисэх онгоцны буудал]], [[Нагария]], [[Акко]], [[Кирьят-Моцкин]], [[Биньямина]], [[Лод]], [[Рамла]], [[Бейт Шемеш]], [[Иерусалим]] болон бусад байршил руу шууд галт тэрэг явдаг. Хайфагийн хот хоорондын автобусны холболтыг зөвхөн хоёр терминал ажиллуулдаг Egged автобус компани гүйцэтгэдэг: * Ха-Мифрац төв автобусны буудал, Ха-Мифрац төв төмөр замын буудлын хажууд * Хайфа Хоф Ха-Кармелийн төмөр замын буудалтай залгаа Хайфа Хоф Ха-Кармелийн төв автобусны буудал Тус улсын хойд хэсэгт байрлах шугамууд Ха-Мифрац төв автобусны буудлыг ашигладаг бөгөөд тэдгээрийн хамрах хүрээ нь [[Израил|Израилын]] хойд хэсгийн ихэнх хотуудыг хамардаг. Өмнө зүг рүү чиглэсэн шугамууд Хайфа Хоф Ха-Кармелийн төв автобусны зогсоолыг ашигладаг. [[Файл:The_New_Carmelit_08-10-2018.jpg|left|thumb|Кармелит нь газар доорхи төмөр зам бөгөөд одоогоор Израилын цорын ганц метроны систем юм]] Хайфа Хоф Ха-Кармелийн төв автобусны буудлаас шууд хүрэх газрууд нь [[Тел-Авив]], [[Иерусалим]], [[Эйлат]], [[Раанана]], [[Нетания]], [[Хадера]], [[Зихрон-Яаков]], Атлит, [[Тират-Кармель]], [[Бен-Гурион олон улсын нисэх буудал|Бен-Гурион олон улсын нисэх онгоцны буудал]] орно. Автобусны шугамууд бямба гарагийн өглөөнөөс хойш хот даяар хөнгөлөлттэй хуваарийн дагуу ажилладаг. 2008 оны зуны туршид эдгээр шугамууд долоо хоногт 7 шөнө ажилласан. Хайфа нь [[Израил|Израилын]] зуны цагт бямба гарагт далайн эрэг рүү автобусаар үйлчилдэг цорын ганц хот юм. [[Файл:Port_of_Haifa_2752-1.jpg|thumb|Хайфа хотын боомт]] Хайфагийн газар доорхи төмөр замын системийг Кармелит гэдэг. Энэ бол Парис талбайгаас Кармел уулын Ган Ха-Эм хүртэл явдаг төмөр зам дээрх газар доорхи фуникуляр юм.<ref>{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c10/159|title=The Carmelit|access-date=19 February 2008|publisher=Tour-Haifa.co.il|archive-date=4 Тавдугаар сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080504211823/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c10/159|url-status=dead}}</ref> Нэг зам, зургаан өртөө, хоёр галт тэргээр дэлхийн хамгийн богино метроны шугамаар Гиннесийн номонд бичигджээ. === Агаар болон далайн тээвэр === [[Хайфа нисэх онгоцны буудал]] нь [[Тел-Авив]], [[Эйлат]] руу нисэх дотоодын нислэгүүд болон [[Кипр]], [[Грек]], [[Йордан]] руу олон улсын нислэгийн нислэг үйлддэг. Хайфа хотоос нислэг үйлддэг онгоцууд нь Аркия, Исраир юм. Хөлөг онгоцнууд Хайфа боомтоос Зүүн Газар дундын тэнгис, Өмнөд Европ, Хар тэнгисийн чиглэлүүд хүртэл үйлчилдэг. === Зам === Хайфа ба тус улсын төв лүү аялахад далайн эргийн дагуух гол хурдны авто зам болох хурдны зам 2-оор дамжин өнгөрөх боломжтой. 4-р хурдны зам нь Хайфагийн хойд эрэг дагуу, мөн хурдны зам 2-оос урагш, дотогшоо урсдаг. Өмнө нь Хайфагийн хойд талын хурдны замын дагуух хөдөлгөөн хотын төв хэсгээр дайрч өнгөрөх ёстой байв. [[2010 он|2010 оны]] [[12 сарын 1|12-р сарын 1-ний]] өдөр нээгдсэн Кармелийн хонгилууд энэ хөдөлгөөнийг Кармел уулын доогуур чиглүүлж хотын төвийн түгжрэлийг бууруулж байна.<ref>{{cite web|url=http://ppp.mof.gov.il/Mof/PPP/MofPPPTopNavEnglish/MofPPPProjectsEnglish/PPPProjectsListEng/TashtiotTaburaEng/Carmeltunnels/|title=Carmel Tunnels|publisher=Israel MOF|access-date=22 February 2008|url-status=dead|archive-url=https://archive.today/20120712130111/http://ppp.mof.gov.il/Mof/PPP/MofPPPTopNavEnglish/MofPPPProjectsEnglish/PPPProjectsListEng/TashtiotTaburaEng/Carmeltunnels/|archive-date=12 July 2012}}</ref> == Спорт == [[Файл:SammyOferSTD.jpg|thumb|Сами Офер цэнгэлдэх хүрээлэн]] Хайфагийн гол цэнгэлдэх хүрээлэнгүүд нь: [[УЕФА|УЕФА-гийн]] баталсан 30,780 хүний суудалтай Сами Офер цэнгэлдэх хүрээлэн, Томас Д'Александро цэнгэлдэх хүрээлэн, Неве Шаанань Атлетик цэнгэлдэх хүрээлэн. Тус хотын хөлбөмбөгийн хоёр гол клуб нь одоогоор [[Израилын Премьер Лиг|Израилын Премьер Лигт]] тоглож байгаа Маккаби Хайфа, Хапоэл Хайфа нар юм. Маккаби Израилд арван хоёр түрүүлсэн бол Хапоэл нэг түрүүлсэн. Тус хотод Израилын хөлбөмбөгийн Лигийн нэг хэсэг болох [[Йокнеам цэнгэлдэх хүрээлэн|Йокнеам цэнгэлдэх хүрээлэнд]] тоглодог Америкийн Хайфа Андердогс хэмээх хөлбөмбөгийн клуб байдаг. Лигийн анхны улирлын аварга шалгаруулах тэмцээнд баг нь хожигдсон боловч [[2005 он|2005 онд]] Израилын хөлбөмбөгийн лигтэй нэгдсэн Америкийн хөлбөмбөгийн Израилын бүрэлдэхүүнд багтаж нэг цол хүртсэн. Хайфа Хоукс бол Хайфа хотоос гаралтай [[Хоккей|хоккейн]] баг юм. [[1996 он|1996 онд]] тус хот салхин сэнтийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнийг зохион байгуулсан. == Ах дүү хотууд == Одоогийн байдлаар:<ref>{{cite web|title=Secretary General / Foreign Relations|url=https://www.haifa.muni.il/English/MayorsOffice/Pages/CitySecretary-.aspx|website=haifa.muni.il|publisher=Haifa|access-date=2020-01-30}}</ref> * {{flagicon|Украин}} [[Украин|Украины]] [[Одесса]] — 1992 он * {{flagicon|Америкийн Нэгдсэн Улс}} [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Массачусеттс]], [[Бостон]] — 1999 он * {{flagicon|Америкийн Нэгдсэн Улс}} [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Калифорни]], [[Сан-Франциско]] — 1984 он * {{flagicon|Америкийн Нэгдсэн Улс}} [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Флорида]], [[Форт-Лодердейл]] — 2002 он * {{flagicon|Их Британи}} [[Их Британи]], [[Портсмут]] — 1962 он * {{flagicon|Их Британи}} [[Их Британи]], [[Ньюкасл апон Тайн|Ньюкасл]] — 1980 он * {{flagicon|Итали}} [[Итали]], [[Турин]] — 1997 он *{{flagicon|Дани}} [[Дани]], [[Ольборг]] — 1972 он * {{flagicon|Бельги}} [[Бельги]], [[Антверпен]] — 1986 он * {{flagicon|Герман}} [[Герман]], [[Бремен]] — 1978 он * {{flagicon|Герман}} [[Герман]], [[Дюссельдорф]] — 1988 он * {{flagicon|Герман}} [[Герман]], [[Майнц]] — 1987 он * {{flagicon|Герман}} [[Герман]], [[Эрфурт]] — 2000 оны * {{flagicon|Франц}} [[Франц]], [[Марсель]] — 1962 он * {{flagicon|Кипр}} [[Кипр]], [[Лимасол]] — 2000 он * {{flagicon|Хятад}} [[Хятад]], [[Шанхай]] — 1994 он * {{flagicon|Филиппин}} [[Филиппин]], [[Манила]] — 1971 он * {{flagicon|Өмнөд Африк}} [[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс|Өмнөд Африк]], [[Кейптаун]] * {{flagicon|Аргентин}} [[Аргентин]], [[Росарио]] — 1988 он * {{flagicon|Орос}} [[Оросын Холбооны Улс|Орос]], [[Санкт-Петербург]] — 2008 он * {{flagicon|Хятад}} [[Хятад]], [[Чөндү|Чөнду]] — 2013 он == Зургийн цомог == <gallery widths="180" heights="180" perrow="6"> Файл:Haifa genel0301.jpg|Кармел уулын баруун энгэр ба худалдаа, ажил эрхлэлтийн бүс Матам, "Каньон Азриели Хайфа" худалдааны төв, Конгрессийн төв. Файл:Technion – Israel Institute of Technology19.jpg|Технионы кампус Файл:Eshkol tower haifa u.jpg|[[Хайфа их сургууль]], Эшкол цамхаг Файл:Matam hi-tech park (Haifa).jpg|Шинжлэх ухаан, үйлдвэрлэлийн төв Матам Файл:Haifa Convention Center09 April2013.JPG|Хурлын төв Файл:Метронит..jpg|Метронит Файл:Lev Hamifratz-Citymall.JPG|Синемол худалдааны төв Файл:Haifa South Haifa Mall OIC.jpg|«Каньон Азриэли Хайфа» худалдааны төв Файл:Karmelit.jpg|Кармелит Файл:Carmel Tunnels, Check Post entrance 1.JPG|Кармелын хонгил Файл:Hof Hacarmel IMG 9919.JPG|Леонардо зочид буудал Файл:Port of Haifa 2752-1.jpg|Хайфагийн боомт Файл:Port of Haifa - aerial view.jpg|Хайфа булан Файл:Downterraces.jpg|Бахай цэцэрлэгээс харагдах үзэмж Файл:MerkazitHaMifrtaz b.jpg|[[Израил|Израилын]] хамгийн том тээврийн төв «Мерказит ха-Мифрац» </gallery> == Цахим холбоос == {{Commonscat|Haifa|Хайфа}} {{Wikinews|Haifa|Хайфа}} {{Wikivoyage|Haifa|Хайфа}} == Эшлэл == <references responsive="" /> {{Израилын хот}} {{Хайфа тойрог}} [[Ангилал:Хайфа| ]] [[Ангилал:Далайн боомттой суурин]] [[Ангилал:Их-, дээд сургуультай хот]] [[Ангилал:Хайфа тойргийн хот]] [[Ангилал:Хайфа тойрог]] [[Ангилал:Израилын хот]] pvplh149rs4lmlf8r052jn8bqrc3y9w Ням-Осорын Учрал 0 118556 851876 851526 2026-03-30T09:27:45Z Saruul 04 37290 Инфобокс баяжуулав. 851876 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс албан тушаалтан |honorific_suffix = |name = Ням-Осорын Учрал |image = Ням-Осорын Учрал 2025.png |office = [[Монгол Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] дарга |term_start = 2025 оны 11 сарын 20 |term_end = 2026 оны 3 сарын 30 |predecessor = [[Дашзэгвийн Амарбаясгалан]] |successor = |office1 = [[Монгол Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] гишүүн |term_start1 = 2024 оны 7 сарын 2 |term_end1 = |constituency1 = [[Улсын Их Хурлын гишүүдийн жагсаалт, 2024–2028#Улаанбаатар|10-р тойрог]], [[Сүхбаатар дүүрэг|Сүхбаатар]], [[Чингэлтэй]] дүүрэг |term_start2 = 2020 оны 6 сарын 30 |term_end2 = 2024 оны 7 сарын 2 |constituency2 = [[Улсын Их Хурлын гишүүдийн жагсаалт, 2020–2024|18-р тойрог]], [[Сонгинохайрхан]] дүүрэг |term_start3 = 2016 оны 7 сарын 5 |term_end3 = 2020 оны 6 сарын 30 |constituency3 = [[Улсын Их Хурлын гишүүдийн жагсаалт, 2016–2020|72-р тойрог]], [[Сонгинохайрхан]] дүүрэг {{Collapsed infobox section begin |last=yes |Засгийн газрын гишүүний алба |titlestyle=border:1px dashed lightgrey;}}{{Инфобокс албан тушаалтан |embed=yes |office4 = [[Монгол Улсын Тэргүүн Шадар сайд|Монгол Улсын Тэргүүн Шадар сайд бөгөөд Эдийн засаг, хөгжлийн сайд]] |term_start4 = 2025 оны 6 сарын 18 |term_end4 = 2025 оны 11 сарын 20 |prime_minister4 = [[Гомбожавын Занданшатар]] |predecessor4 = [[Лувсаннямын Гантөмөр]] |successor4 = [[Жадамбын Энхбаяр]] |office5 = Монгол Улсын сайд, [[Монгол Улсын Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газар|Засгийн Газрын Хэрэг Эрхлэх Газрын]] дарга |term_start5 = 2024 оны 7 сарын 10 |term_end5 = 2025 оны 6 сарын 18 |prime_minister5 = [[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]] |predecessor5 = [[Дашзэгвийн Амарбаясгалан]] |successor5 = [[Сандагийн Бямбацогт]] |office6 = Цахим хөгжил, харилцаа холбооны сайд |term_start6 = 2022 оны 8 сарын 30 |term_end6 = 2024 оны 7 сарын 10 |prime_minister6 = [[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]] |predecessor6 = ''Албан тушаал бий болсон'' |successor6 = [[Цэндийн Баатархүү]] {{Collapsed infobox section end}}}} |office5 = [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Намын]] дарга |term_start5 = 2025 оны 11 сарын 15 |term_end5 = |predecessor5 = [[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]] |birth_date = {{birth date and age|1987|1|2}} |birth_place = [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]], [[Улаанбаатар]] |party = [[Монгол Ардын Нам]] |spouse = Ч.Сэлэнгэ |children = 3 |alma_mater = [[Их Засаг Их сургууль]]<br>Лимкоквин их сургууль<br>[[Монгол Улсын Боловсролын Их Сургууль]]<br>Глоустершер их сургууль<br>ОХУ-ын ШУА-ийн Сибирийн салбарын Монгол,Түвд ,Будда судлалын институт }} '''Ням-Осорын Учрал''' (1987 оны 1-р сарын 2-нд [[Улаанбаатар]] хотод төрсөн) - Монгол Улсын Их Хурлын дарга. 2016, 2020, 2024 онуудад Монгол Улсын Их хурлын гишүүнээр гурван удаа сонгогдсон. 2025 оны 11-р сарын 15-нд [[Монгол Ардын Нам|МАН]]-ын 31-р Их хурлаар тус намын даргаар сонгогдсон. Н.Учрал нь 1987 оны 01 дүгээр сарын 02-нд төрсөн айлын том, түүний аав нь 2021 онд [[Ардын Багш|Ардын багш]] цол хүртсэн, доктор [[Намсрайн Ням-Осор]] [[Их Засаг их сургууль|"Их Засаг" олон улсын их сургууль]] үүсгэн байгуулагч, ээж нь багш мэргэжилтэй түүхийн ухааны доктор Ж.Цэцэгмаа. == Боловсрол == * 2003 онд Их Засаг лицей сургууль, бүрэн дунд боловсрол эзэмшсэн, * 2007 онд Их засаг олон улсын их сургууль, эрх зүйч мэргэжлээр төгссөн. * 2010 онд Их Британийн [[Глоустершер их сургууль]], [[Лимкоквин их сургууль|Лимкоквин их сургуулийн]] Англи улсын [[Лондон]] хотын салбарт бизнесийн удирдлагын магистр хамгаалсан, * 2012 онд [[Монгол Улсын Боловсролын Их Сургууль|Монгол улсын Боловсролын их сургууль]], түүхийн ухааны магистрын зэрэгтэй, * 2013 онд [[ОХУ]]-ын [[Оросын Шинжлэх ухааны Академи|Шинжлэх ухааны академийн]] Сибирийн салбар, Түүхийн ухааны докторын зэрэг хамгаалсан. == Ажилласан байдал == * 2007-2008 онд "Их засаг" олон улсын их сургуулийн ТУЗ-ийн дэд дарга * 2010-2016 онд Рояаль Академи, Рояаль олон улсын дээд сургуулийн үүсгэн байгуулагч, ерөнхий захирал. * 2012-2014 онд Нийслэлийн Монгол ардын намын хорооны улс төрийн хэлтсийн дарга,нийслэлийн БЗД-ийн Иргэдийн Хурлын төлөөлөгч. * 2015 онд Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газарт Монгол улсын Шадар сайд [[Ухнаагийн Хүрэлсүх|У.Хүрэлсүхийн]] ажлын алба, Шадар сайдын олон нийттэй харилцах бодлогын зөвлөх. * 2016 онд [[Улсын Их Хурал]] дахь [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын намын]] /МАН/ бүлгийн зөвлөх. * 2010 оноос Монголын Франчайзингийн Ассоциацийн ерөнхийлөгч, * 2015 оноос МАН-ын дэргэдэх НАМЗХ-ны Дэд ерөнхийлөгч, 2019 оноос Ерөнхийлөгч, * 2015 оноос "Yes Mongolia" Монголын залуу багш нарын холбооны ерөнхийлөгч, * 2016 онд, 2020 онд [[Монгол]] [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын гишүүнээр]] [[Сонгинохайрхан|Сонгино хайрхан дүүргийн]] 72 дугаар тойргоос хоёр удаа сонгогдсон. * 2020 оноос Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн, УИХ-ын Инновац, цахим бодлогын Байнгын хорооны дарга. * 2022 оны 8-р сараас Цахим хөгжил, харилцаа холбооны сайд * 2023 оноос Нийслэлийн [[Сүхбаатар дүүрэг|Сүхбаатар дүүргийн]] МАН-ын хорооны даргаар ажиллаж байв. * 2024 онд УИХ-ын гишүүнээр сонгогдоод Засгийн газрын ХЭГ-ын дарга, сайдаар ажиллаж байв. * 2025 оны 11-р сарын 15-нд [[Монгол Ардын Нам|МАН]]-ын 31-р Их хурлаар тус намын даргаар сонгогдсон. * Улмаар 2025 оны 11 сарын 20-нд Улсын Их Хурлын даргаар сонгогдов. [[Англи хэл|Англи]], [[Орос хэл|орос хэлтэй]]. Н.Учрал 2020 оны 11-р сард хүнд өвчин тусаад амжилттай эмчлүүлсэн. == Гэр бүлийн байдал == 2008 онд Ч.Сэлэнгэтэй гэрлээд гурван хүүхэдтэй болсон. Түүний эмэгтэй дүү Н.Ундрал МҮОНТВ-ийн хөтлөгч. == Шагнал == 2015 онд Боловсролын тэргүүний ажилтан цол тэмдэг хүртсэн. {{DEFAULTSORT:Учрал, Ням-Осорын}} [[Ангилал: 1985 онд төрсөн]] [[Ангилал:Улаанбаатарын хүн]] [[Ангилал:Монголын улс төрч]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн]] [[Ангилал:Монголын засгийн газрын хэрэг эрхлэх газрын дарга]] [[Ангилал:Монголын шадар сайд]] [[Ангилал:Монгол Ардын Намын дарга]] [[Ангилал:УИХ-ын дарга]] ig5wfv7hhivgzemyyh7juyxaz0bbu1j Нэг чигийн толь 0 120140 851830 691774 2026-03-29T15:49:39Z Cmglee 24375 +SVG 851830 wikitext text/x-wiki [[Файл:AFOSI interview.jpg|thumb|right|[[Байцаалт]]ын өрөөн дэх нэг чигийн толь]] [[File:one_way_mirror_principle.svg|thumb|]] '''Нэг чигийн толь''' (мөн ''хагас нэвтрүүлэх толь'', ''[[венец]]ийн толь'', ''[[испани]]йн толь'', ''[[хаалганы дуран|дурангийн]] толь, Гезелийн толь'' эсвэл ''цагдаагийн толь'') гэдэг нь нэг талаас нь туссан гэрлийн ихэнх нь буцан ойж бага зэргийг нь л нэвтрүүлэх бол нөгөө талд нь ирэх гэрлийг бүрэн шингээдэг оптикийн шилэн хавтанцар юм. Хагас толин шилийг сүүлд боловсронгуй болгосон боловч Америкийн сэтгэл судлаач '''Арнольд Гезелл''' (1880-1961) анх эрдэм шинжилгээний тушилтдаа ашиглаж байсан тул түүний нэрийг уг шилэнд өгсөн ажээ. Уг шилийг үйлдвэрлэхэд шүршиж ашигладаг гол материалын нэг бол титан юм. Титан нь гадны нөлөөнд маш тэсвэртэй металл тул төрөл бүрийн нөхцөлд ашиглахад ямар нэг нөлөөгүй байдаг. Ашигласан металлын хольц, тэдгээрийн ислээс хамааран толин шил янз бүрийн өнгөт тусгал (цэнхэр, оюу, алтан ба хөх, ногоон, ган өнгө гэх мэт) авдаг. Ийм шилийг архитекторууд сүүлийн үед шинэ барилгын гаднах өнгөлгөөнд ихэвчлэн ашиглаж байна. Тэд хурлын өрөө, аюулгүй байдлыг хангах үйлчилгээ, цагдаагийн газрын мэдүүлэг авах өрөө, сэтгэл зүйчийн (ялангуяа хүүхдүүдэд зориулсан) өрөөг тохижуулахад идэвхтэй ашигладаг. Сэтгэл зүйчид хүүхдүүдийг Гезелийн толины тусламжтай тэдэнд саад учруулахгүйгээр ажигладаг бөгөөд энэ нь хүүхдийг байгалийн жамаар байгаа байдлаар байлгаж сурган хүмүүжүүлэх нөхцөл байдлыг зөв үнэлэх боломжийг олгодог байна. [[Ангилал:Толины төрөл]] buqad6xq3w7la94ni5dre0zyta6rqsi Монголын засгийн газар 0 124811 851838 719609 2026-03-30T00:13:43Z Xqbot 3213 исправление двойного перенаправления на [[Монгол Улсын Засгийн газар]] 851838 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Монгол Улсын Засгийн газар]] q29ox3i60qxs02yhe2nsynromi7d0wd Жамбалын Банзар 0 127615 851877 816786 2026-03-30T11:05:29Z Mewulwe 33559 851877 wikitext text/x-wiki '''Жамбалын Банзар''' (1922 онд [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор аймгийн]] [[Бууцагаан сум]]<nowiki/>ын нутагт "Ширдэгт" гэдэг газар төрсөн-1988 онд [[Улаанбаатар]] хотод нас барсан{{fact}}) -Монгол Улсын Төрийн зүтгэлтэн, 1959-1960, 1976-1984 онд БНМАУ-ын Гадаад явдлын яамны орлогч сайд, Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайд цолтой дипломат. == Намтар == Баянхонгор аймгийн Бууцагаан сумын нутагт төрж 1936 онд Заг сумын бага сургууль, 1940 онд [[Архангай аймаг|Архангай аймгийн]] 10 жилийн дунд сургуулийн 8-р ангийг төгсөөд Улаанбаатар хотын 1-р дунд сургуульд шилжин сурч 1942 онд төгссөн байна. 1946-1948 онд [[Архангай аймаг|Архангай аймгийн]] төвийн дунд сургуульд багш, 1948-1950 онд [[МАХН-ын Төв Хороо|МАХН-ын Төв Хорооны]] Намын Хянан шалгах комисст байцаагчаар ажиллаж байсан. 1950 оны 6-р сараас дипломат албанд шилжиж 1954 он хүртэл БНМАУ-аас [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]]-д суугаа ЭСЯ-нд 1-р нарийн бичгийн даргаар томилогдсон байна. 1954-1956 онд ГЯЯ-ны Европын хэлтсийн дарга, 1956-1958 онд [[Чехословак|Чехословак улсад]] суугаа ЭСЯ-ны 1-р нарийн бичгийн дарга, 1958-1959 онд ГЯЯ-ны Боловсон хүчний хэлтсийн дарга, 1959-1960 онд ГЯЯ-ны орлогч сайд, 1960-1964 онд [[Унгар]] улсад суугаа Элчин сайд, 1966-1968 онд НҮБ-д суугаа Байнгын төлөөлөгч, 1968-1969 онд ГЯЯ-ны Хоёрдугаар хэлтсийн дарга, 1969-1972 онд [[Франц|Францад]] суугаа Элчин сайд, 1972-1976 онд [[Польш|Польшид]] суугаа Элчин сайд /ХБНГУ, Австри, Швейцар хавсран суугаа/, 1976-1984 онд ГЯЯ-ны орлогч сайд, 1984 оноос [[Их Британи|Их Британид]] суугаа Элчин сайд, Жамбалын Банзар 1988 онд нас барсан.{{fact}} == Шагнал == Ж.Банзар "Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан туг"-ийн одон 2 удаа, "Алтан гадас" одон, дипломатын "Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайд" дээд цолтой. Мөн Польшийн "Гавьяаны загалмай" одонгоор 1975 онд шагнуулжээ. == Гэр бүл == Гэргий Гаамаа, хүү [["BSB" групп]] компаний Ерөнхий захирал [[Банзарын Жаргалсайхан]]. {{DEFAULTSORT:Банзар, Жамбалын}} [[Ангилал:Монголчууд]] qkqygc4r5he1nfi1tdut6oz4f61f7hx Жадамбын Энхбаяр 0 135352 851873 840418 2026-03-30T09:02:10Z Saruul 04 37290 Saruul 04 moved page [[Жадамбаагийн Энхбаяр]] to [[Жадамбын Энхбаяр]]: Misspelled title 840418 wikitext text/x-wiki {{unreferenced}} '''Жадамбаагийн Энхбаяр''' (1973 онд [[Улаанбаатар]] хотод төрсөн) - Монгол Улсын Их хурлын гишүүн, Тэргүүн шадар сайд бөгөөд Эдийн засаг, хөгжлийн сайд. Хүнс, хөдөө аж ахуй, хөнгөн үйлдвэрийн сайд, Батлан хамгаалахын сайд, ҮАБЗ-ийн нарийн бичгийн даргын албыг хашиж байв. == Намтар == 1990 онд Нийслэлийн 10 жилийн 1 дүгээр дунд сургууль, 1991 онд Цэргийн нэгдсэн дээд сургуульд 1 жил суралцсан, 1999 онд Монгол Улсын их сургуулийг Эрх зүйч мэргэжлээр төгсөж, 2005 онд [[Нидерланд|Нидерландын]] Маастрихтын их сургуульд Бизнесийн удирдлагын магистрын зэрэг хамгаалсан. * 1992-2000 онд “Нэхий” ХХК, “Сүлжмэл” ХХК-ийн Төлөөлөн удирдах зөвлөлийн дарга, “Газар” ХХК-ийн захирал, * 2000-2002 онд Нефть, онцгой албан татварын гаалийн газрын дарга, * 2002-2004 онд Улаанбаатар хотын гаалийн газрын Хяналт шалгалтын хэлтсийн дарга, дэд дарга, * 2004-2006 онд Гаалийн ерөнхий газарт зөвлөх, * 2006-2008 онд Улсын Мэргэжлийн хяналтын газрын дэд дарга, Тамгын газрын дарга, * 2008-2012 онд Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн, Говь-Алтай аймгаас нэр дэвшсэн. * 2012 онд Монгол Улсын Засгийн газрын гишүүн, Батлан хамгаалахын сайд, * 2012-2016 онд Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн, * 2014-2017 онд Монгол Улсын Их Хурлын Аюулгүй байдал, гадаад бодлогын байнгын хорооны дарга, * 2016-2020 онд Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн, Баянзүрх дүүргийн 50-р тойргоос нэр дэвшсэн. * 2020-2021 онд Монгол Улсын Ерөнхий сайдын Ажлын албаны дарга, ахлах зөвлөхөөр тус тус ажилласан. * 2021-2023 онд Монгол Улсын Үндэсний аюулгүй байдлын нарийн бичгийн дарга. * 2024 оноос Монгол Улсын Их Хурлын 4-р буюу Сэлэнгэ, Дархан-Уул, Төв аймгийн тойргоос сонгогдсон гишүүн. * 2024-2025 онд Монгол Улсын Засгийн газрын гишүүн, Хүнс, хөдөө аж ахуй, хөнгөн үйлдвэрийн сайд * 2025 оноос Монгол Улсын Тэргүүн шадар сайд бөгөөд Эдийн засаг, хөгжлийн сайд 2008-2015 онуудад Говь-Алтай аймгийн бөхийн “Хантайшир” бөхийн дэвжээний тэргүүнээр ажиллажээ. ==Гавьяа шагнал== 2008 онд “Алтангадас” одон хүртжээ. == Гэр бүл == Тэрээр БНМАУ-ын Батлан хамгаахын сайд агсан, дэслэгч генерал [[Шагалын Жадамбаа|Шагалын Жадамбаагийн]] хүү. Эхнэр Нямбуугийн Ариунчимэг, 3 хүүтэй. Гурван хүүхдийнх нь хоёр нь цэргийн дунд сургуульд, тухайлбал, ОХУ ба АНУ-д суралцсан. Тэрээр Латин америк бүжгээр хичээллэж эхлээд сайтар сурсан, каратегийн гуравдугаар дантай, гадаад оронд явахдаа улс улсын онцлогийг харуулсан аяга цуглуулах хоббитой ажээ. {{DEFAULTSORT:Энхбаяр, Жадамбаагийн}} [[Ангилал:Монголын улс төрч]] [[Ангилал:Монголын шадар сайд]] [[Ангилал:Монголын эдийн засаг, хөгжлийн сайд]] [[Ангилал:Монголын батлан хамгаалахын сайд]] [[Ангилал:Монголын хөдөө аж ахуйн сайд]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн]] [[Ангилал:Монгол Ардын Намын гишүүн]] [[Ангилал:Улаанбаатарын хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1973 онд төрсөн]] qepckn9y5tr6pqikks2vzjm1sfo82fr Messerschmitt Bf 109 0 139810 851846 824559 2026-03-30T03:19:30Z Bayarkhangai 1129 851846 wikitext text/x-wiki Мессершмитт Bf 109 (Герман: Messerschmitt Bf 109, ЗХУ-ын уламжлалт бичиглэл - Me-109) нь бараг 30 жилийн турш Люфтвафф болон янз бүрийн орны агаарын хүчинд үйлчилж байсан нэг хөдөлгүүртэй поршений нам далавчтай сөнөөгч онгоц юм. Өөрчлөлтөөс хамааран өдрийн сөнөөгч онгоц (бага өндөрт зориулсан төрөлжсөн хувилбарууд ба өндөр уулын сөнөөгч онгоцны гэр бүл), өдөр, шөнийн сөнөөгч сөнөөгч, сөнөөгч-довтолгооны онгоц, сөнөөгч-бөмбөгдөгч, гэрэл зураг тагнуулын сөнөөгч, зэвсэггүй фото тагнуулын онгоц (түүнчлэн өндөр сөнөөгч) болгон ашигласан. Энэ бол дэлхийн 2-р дайны туршид хамгийн их үйлдвэрлэгдсэн Германы нисэх онгоц болох Люфтваффын үндсэн хоёр[1] сөнөөгч онгоцны нэг бөгөөд түүхэн дэх хамгийн их үйлдвэрлэгдсэн сөнөөгч онгоц юм. Үйлдвэрлэсэн онгоцны тоогоор (1945 оны 3-р сарын байдлаар зөвхөн Германд 32,500 орчим; 1945 оны 4-р сард, Унгар, Румын, Францын Испанид 1944-1958 онд, дайны дараах Чехословак улсад 1945-1948 онд үйлдвэрлэсэн нийт үйлдвэрлэлийг тооцвол 1945-1948 онд нийт үйлдвэрлэсэн хэмжээ 030-аас давсан байна. Bf 109 гэр бүлийн нисэх онгоц нь 34,826, бүр 34,852 ширхэг байсан) түүхэн дэх хамгийн их үйлдвэрлэгдсэн нисэх онгоцны нэг бөгөөд Ил-2 довтолгооны онгоц (36,163 машин)[3] болон Cessna 172 Skyhawk хөнгөн ерөнхий зориулалтын онгоц[4] хоёрт ордог. Заримдаа сургалтын нисэх онгоц, хожим нь шөнийн бөмбөгдөгч U-2 (По-2) нь үйлдвэрлэлийн хэмжээгээрээ Bf 109-ийг давж гарсан (40 мянга хүртэлх U-2 үйлдвэрлэсэн тоог дурдсан) гэсэн батламжийг олж болно. Гэхдээ үүнийг Зөвлөлтийн эх сурвалжууд батлаагүй бөгөөд U-2-ийн үйлдвэрлэлийг ойролцоогоор 33,000 онгоц гэж тооцдог. [[Ангилал:Дэлхийн 2-р дайны үеийн нисэх онгоцны төрөл]] [[Ангилал:Вермахтын зэвсэгт хүчний тоног төхөөрөмж]] [[Ангилал:Германы агаарын зэвсэгт хүчний тээврийн хэрэгсэл|Дэлхийн 2-р]] [[Ангилал:Мессершмитт Bf 109| ]] [[Ангилал:Мессершмитт онгоц|Bf 109]] [[Ангилал:Анхны нислэг 1935 он]] [[Ангилал:Бухенвальдын БХЛ]] myy8dg3qtzsfl9eubbwminehv4hn5hc 851847 851846 2026-03-30T03:19:50Z Bayarkhangai 1129 851847 wikitext text/x-wiki Мессершмитт Bf 109 (Герман: Messerschmitt Bf 109, ЗХУ-ын уламжлалт бичиглэл - Me-109) нь бараг 30 жилийн турш Люфтвафф болон янз бүрийн орны агаарын хүчинд үйлчилж байсан нэг хөдөлгүүртэй поршений нам далавчтай сөнөөгч онгоц юм. Өөрчлөлтөөс хамааран өдрийн сөнөөгч онгоц (бага өндөрт зориулсан төрөлжсөн хувилбарууд ба өндөр уулын сөнөөгч онгоцны гэр бүл), өдөр, шөнийн сөнөөгч сөнөөгч, сөнөөгч-довтолгооны онгоц, сөнөөгч-бөмбөгдөгч, гэрэл зураг тагнуулын сөнөөгч, зэвсэггүй фото тагнуулын онгоц (түүнчлэн өндөр сөнөөгч) болгон ашигласан. Энэ бол дэлхийн 2-р дайны туршид хамгийн их үйлдвэрлэгдсэн Германы нисэх онгоц болох Люфтваффын үндсэн хоёр[1] сөнөөгч онгоцны нэг бөгөөд түүхэн дэх хамгийн их үйлдвэрлэгдсэн сөнөөгч онгоц юм. Үйлдвэрлэсэн онгоцны тоогоор (1945 оны 3-р сарын байдлаар зөвхөн Германд 32,500 орчим; 1945 оны 4-р сард, Унгар, Румын, Францын Испанид 1944-1958 онд, дайны дараах Чехословак улсад 1945-1948 онд үйлдвэрлэсэн нийт үйлдвэрлэлийг тооцвол 1945-1948 онд нийт үйлдвэрлэсэн хэмжээ 030-аас давсан байна. Bf 109 гэр бүлийн нисэх онгоц нь 34,826, бүр 34,852 ширхэг байсан) түүхэн дэх хамгийн их үйлдвэрлэгдсэн нисэх онгоцны нэг бөгөөд Ил-2 довтолгооны онгоц (36,163 машин)[3] болон Cessna 172 Skyhawk хөнгөн ерөнхий зориулалтын онгоц[4] хоёрт ордог. Заримдаа сургалтын нисэх онгоц, хожим нь шөнийн бөмбөгдөгч U-2 (По-2) нь үйлдвэрлэлийн хэмжээгээрээ Bf 109-ийг давж гарсан (40 мянга хүртэлх U-2 үйлдвэрлэсэн тоог дурдсан) гэсэн батламжийг олж болно. Гэхдээ үүнийг Зөвлөлтийн эх сурвалжууд батлаагүй бөгөөд U-2-ийн үйлдвэрлэлийг ойролцоогоор 33,000 онгоц гэж тооцдог. [[Ангилал:Дэлхийн 2-р дайны үеийн нисэх онгоцны төрөл]] [[Ангилал:Вермахтын зэвсэгт хүчний тоног төхөөрөмж]] [[Ангилал:Германы агаарын зэвсэгт хүчний тээврийн хэрэгсэл|Дэлхийн 2-р]] [[Ангилал:Мессершмитт Bf 109| ]] [[Ангилал:Мессершмитт онгоц|Bf 109]] [[Ангилал:Анхны нислэг 1935 он]] [[Ангилал:Бухенвальдын БХЛ]] 9yw7x0yoksjhszji11bet70whzh8pvk 851848 851847 2026-03-30T03:25:35Z Bayarkhangai 1129 851848 wikitext text/x-wiki Мессершмитт Bf 109 (Герман: Messerschmitt Bf 109, ЗХУ-ын уламжлалт бичиглэл - Me-109) нь бараг 30 жилийн турш Люфтвафф болон янз бүрийн орны агаарын хүчинд үйлчилж байсан нэг хөдөлгүүртэй поршений нам далавчтай сөнөөгч онгоц юм. Өөрчлөлтөөс хамааран өдрийн сөнөөгч онгоц (бага өндөрт зориулсан төрөлжсөн хувилбарууд ба өндөр уулын сөнөөгч онгоцны гэр бүл), өдөр, шөнийн сөнөөгч сөнөөгч, сөнөөгч-довтолгооны онгоц, сөнөөгч-бөмбөгдөгч, гэрэл зураг тагнуулын сөнөөгч, зэвсэггүй фото тагнуулын онгоц (түүнчлэн өндөр сөнөөгч) болгон ашигласан. Энэ бол дэлхийн 2-р дайны туршид хамгийн их үйлдвэрлэгдсэн Германы нисэх онгоц болох Люфтваффын үндсэн хоёр[1] сөнөөгч онгоцны нэг бөгөөд түүхэн дэх хамгийн их үйлдвэрлэгдсэн сөнөөгч онгоц юм. [[File:Me109 clip.ogg|thumb|Bf 109 G6]] [[File:Bf109V1 3Seiten neu.jpg|thumb|Messerschmitt Bf 109 V1]] [[File:Bf109V1Zeichnung2.jpg|thumb|A drawing of the V1 prototype]] [[File:Messerschmidt Bf109 Prototype V3.png|thumb|Prototype V3]] [[File:Bundesarchiv Bild 101I-337-0036-02A, Im Westen, Feldflugplatz mit Me 109.jpg|thumb|left|''[[JG 53]]'' Bf 109E-3, c. 1939/1940]] [[File:Messerschmitt Bf109E-4-B ‘4101 - Black 12’ (DG200) (33115891765).jpg|thumb|A Bf 109E at the [[Royal Air Force Museum London]] with its wings temporarily removed, 2016]] [[File:Bundesarchiv Bild 146-1980-005-05, Flügel einer Messerschmitt Me 109.jpg|thumb|Freely moving, automatic [[leading edge slats]] on a Bf 109E. By using high-lift devices, the handling qualities of the Bf 109 were considerably enhanced.]] [[File:Messerschmitt Bf 109E.jpg|thumb|upright=1.1|A Bf 109E-3 of JG 51 'Mölders' in the [[Deutsches Museum]] in [[Munich]], showing the 20&nbsp;mm [[MG FF cannon|MG FF]] installations in the wing.]] [[File:Bundesarchiv Bild 101I-487-3066-04, Flugzeug Messerschmitt Me 109.jpg|thumb|Luftwaffe ground-crew positioning a Bf 109G-6 equipped with the [[Rüstsatz]] VI underwing gondola cannon kit. Note the slat on the leading edge of the port wing. [[JG 2]], France, late 1943.]] [[File:Messerschmitt Bf 109 G-6R3 Cockpit.jpg|thumb|Bf-109 G-6/R3 Cockpit]] [[File:Bf109g10.ogg|thumb|Bf 109G-10 (Messerschmitt foundation) flight demonstration]] Үйлдвэрлэсэн онгоцны тоогоор (1945 оны 3-р сарын байдлаар зөвхөн Германд 32,500 орчим; 1945 оны 4-р сард, Унгар, Румын, Францын Испанид 1944-1958 онд, дайны дараах Чехословак улсад 1945-1948 онд үйлдвэрлэсэн нийт үйлдвэрлэлийг тооцвол 1945-1948 онд нийт үйлдвэрлэсэн хэмжээ 030-аас давсан байна. Bf 109 гэр бүлийн нисэх онгоц нь 34,826, бүр 34,852 ширхэг байсан) түүхэн дэх хамгийн их үйлдвэрлэгдсэн нисэх онгоцны нэг бөгөөд Ил-2 довтолгооны онгоц (36,163 машин)[3] болон Cessna 172 Skyhawk хөнгөн ерөнхий зориулалтын онгоц[4] хоёрт ордог. Заримдаа сургалтын нисэх онгоц, хожим нь шөнийн бөмбөгдөгч U-2 (По-2) нь үйлдвэрлэлийн хэмжээгээрээ Bf 109-ийг давж гарсан (40 мянга хүртэлх U-2 үйлдвэрлэсэн тоог дурдсан) гэсэн батламжийг олж болно. Гэхдээ үүнийг Зөвлөлтийн эх сурвалжууд батлаагүй бөгөөд U-2-ийн үйлдвэрлэлийг ойролцоогоор 33,000 онгоц гэж тооцдог. [[Ангилал:Дэлхийн 2-р дайны үеийн нисэх онгоцны төрөл]] [[Ангилал:Вермахтын зэвсэгт хүчний тоног төхөөрөмж]] [[Ангилал:Германы агаарын зэвсэгт хүчний тээврийн хэрэгсэл|Дэлхийн 2-р]] [[Ангилал:Мессершмитт Bf 109| ]] [[Ангилал:Мессершмитт онгоц|Bf 109]] [[Ангилал:Анхны нислэг 1935 он]] [[Ангилал:Бухенвальдын БХЛ]] a2e4dvpi0v9ibhsn4e861hlh03ve6bb Амарбаярын Шагдарсүрэн 0 144941 851849 851645 2026-03-30T03:36:12Z Ichko8001 91268 851849 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Урлагийнхан|Name=Амарбаярын Шагдарсүрэн|төрсөн=1941|төрсөн газар=Бууцагаан сум, Баянхонгор аймаг|харьяалал=Монгол үндэстэн|мэргэжил=Иргэний ба үйлдвэрийн барилгын инженер, улс төр судлаач, эдийн засгийн ухааны Доктор [PhD], Профессор|зураг=Шагдарсүрэн_зураг.png}} '''Амарбаярын Шагдарсүрэн''' 1941 оны 5-р сарын 01-нд [[Ховд аймаг|Ховд]] аймгийн [[Булган сум|Булган]] сум “Шар хулс”-ны Зэл мод гэдэг газар төрсөн. Монгол улсын Төр, нийгмийн зүтгэлтэн, судлаач, нэрт соён гэгээрүүлэгч, Зохиолч, Яруу найрагч, Эдийн засгийн ухааны Доктор [PhD], Профессор. == Төгссөн сургууль == * 1949-1956 онд Булган сумын бүрэн бус дунд сургууль * 1956-1958 онд Нийслэлийн Сүхбаатарын нэрэмжит Хоёрдугаар дунд сургуулийн 8,9-р анги * 1958-1959 онд Ховд аймгийн 10 жилийн Нэгдүгээр дунд сургуулийн 10-р анги * 1959-1964 онд МУИС-ийн Барилга инженерийн факультет * 1966 онд Улаанбаатар хотын, 1988 онд Москва хотын Улс төрийн оройн Их сургуулиудыг тус тус дүүргэсэн. * Улс төрийн дээд боловсролтой, Үйлдвэрийн болон Иргэний барилгын инженер, Эдийн засагч мэргэжилтэй * 2004 онд Москва хотод Европын Мэдээллийн Академид Эдийн засгийн ухааны доктор [PhD], “Профессор цолыг хамгаалсан == Намтар == Шагдарсүрэн эгэл малчин Амарбаярын бага хүү болон мэндэлжээ. Хонгараачин овогт Вангийн торгууд ястан. Эх нутгаа, элгэн саднаа гэсэн халуун сэтгэлтэй Монгол улсын иргэн. Хүүхэд нас нь дайны хүнд хэцүү цагт зөвхөн мал аж ахуй, газар тариалангаар амьдарч өсөж торнисон. Аав Жаргалын Амарбаяр нь мал маллах, тариа тарих, хар бор ажилд хатуужсан, эмнэг хангал сургах, морь буйгуйлдах, исгэрдгээрээ нутаг усандаа нэртэй, хүнд тусч, төрийн хар хүн байжээ. Ээж Баясгайн Түвшээ нь үйлэнд уран, их ажилсаг, үр хүүхдээ сургаал үгээр хүмүүжүүлсэн бусдад тустай нэгэн байжээ. Ах эгч хоёр нь түүнээс олон насаар ах байсан учир дүүдээ зааж сургадаг. Эгч Цэвэг нь үйлэнд уран, шилдэг малчин байсан. Ах Пагма нь Баруун Монголоос төрсөн Анхны хүний их эмч, Ховд аймгийн шилдэг 100 эрхмийн нэг, эх барих эмэгтэйчүүдийн эмчээр хот, хөдөөгийн эмнэлэгүүдэд насаараа ажиллаж, бусдын сайн сайхны төлөө амьдралаа зориулж явсан. Шагдарсүрэнгийн “Далдугаар зөрлөг” номын 5-р ботийг Монгол бичгээр хадаж, гар бичмэлээр алдаа мадаггүй уран гоёор бичсэн байдаг. А.Шагдарсүрэн 1959 онд МУИС-ийн Барилга инженерийн анги анх нээгдэхэд элсэн суралцаж 1964 онд Үйлдвэрийн ба Иргэний барилгын инженер мэргэжил эзэмшсэн “Анхны” төгсөгч. Түүний амьдралд анхны тодотголтой олон юм бий. Ахуйн соёлд хувьсал хийж электрон барааг Монголд оруулж ирж шинэ дэвшил бий болгосон хүний нэг. Энэ талаар Олон улсын сэтгүүлч, Доктор Б.Дашзэвэг “Ахуйн соёлын хувьсгал” хэмээх нийтлэлдээ хэсгээс нь дурьдвал Ардын хувьсгалыг Сүхбаатар ялуулсан, Ардчилсан хувьсгалыг Зориг ялуулсан, Ахуйн соёлын хувьсгалыг Шагдарсүрэнчүүд ялуулсан гэж нэгэнтэй бичжээ. Хогоо дэрсэн шүүрээр шүүрдэж, хувцасаа нидрүүлгээр угаадаг байсныг халж ахуйн бүх үйлдлүүд автоматчилагдсан, Гар утас хүн бүрийн хэрэглээ болсон зэрэг том өөрчлөлтүүд нь эдүгээгийн Номин холдингийн үйл ажиллагаатай нягт холбоотой. Өдгөө 85 насыг зооглон буй Амарбаярын Шагдарсүрэнгийн хувийн сан хөмрөг, оюуны өвийг цэгцлэн үзвэл түүний хийсэн бүтээсэн нь арвин их. Мөн ивээн тэтгэж, гар бие оролцсон оюуны бүтээлүүд нь тавь, жараар тоологдоно. Жирийн малчин ардын хүү хэрхэн төр нийгмийн нэрт зүтгэлтэн, эрдэмтэн судлаач, итгэлт бизнесмэн болж, үйлдвэр, худалдаа үйлчилгээний салбарт нэгэн жарны амьдралаа зориулжээ. А.Шагдарсүрэн Төв аймгийн Баян сумын уугуул Рэнцэнгийн Содномтойгоо 1965 онд гэр бүл болжээ. Түүний хань хүний их эмч. Тэд гурван (Уламбаяр, Баярсайхан, Энхбаяр) хүүтэй. “Бурмаар тэтгэхээр урмаар тэтгэ” гэсэн зарчмаар хүүхдүүдээ өсгөн хүмүүжүүлсэн. Монгол улсад хийсэн бүтээснээрээ манлайлж буй анхдагч компаниудын нэг нь Шагдарсүрэнгийн гэр бүлийн таван гишүүний бий болгосон Хувиараа Эрхлэх Аж Ахуй (Номин-5 ХЭАА)-аар эхэлсэн Номин Холдинг ХХК нь эдүгээ 6300 ажилтантай, 30 гаруй компанитай болтлоо өргөжин тэлжээ. == Ажлын замнал == * 1964-1971 онд Байшин үйлдвэрлэх Комбинатад Ахлах техникч, Ерөнхий инженер * 1969-1971 онд Улаанбаатар хотын барилга трестэд Даамал, Ангийн ерөнхий инженер. * 1969-1976 онд МҮЭ-ийн Төв зөвлөлд Барилга, Ой мод боловсруулах үйлдвэрийн ажилчдын Үйлдвэрчний эвлэлийн Төв хорооны “Анхны” Нарийн бичгийн дарга, МҮЭ-ийн Соёлын төв ордны “Анхны” дарга * 1976-1984 онд Улаанбаатар хотын Сүхбаатар районы Намын хорооны Үйлдвэр үйлчилгээ эрхэлсэн “Анхны” Нарийн бичгийн дарга. * 1984-1989 онд БНМАУ-аас ЗСБНХУ-д суугаа Худалдааны Төлөөлөгчийн газарт барилгын асуудал хариуцсан мэргэжилтэн * 1989-1992 онд Улаанбаатар хотын Октябрийн районы Ардын Депутатуудын хурлын гүйцэтгэх захиргааны Орлогч дарга * 1992-1993 онд Материал Импекс Хангамжийн нэгдэлд Хэлтсийн дарга * 1993-2000 онд Номин трейд ХХК-д Ерөнхий менежер * 1999-2000 онд “Эрдэнэт хивс” ХК-ийн Төлөөлөн Удирдах Зөвлөлийн дарга * 1999-2019 онд “Чингэс хаан” дээд сургуулийн ТУЗ-ийн “Анхны” дарга * 2000-2004 онд Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн * 2007 оноос “Монгол тэмүүлэл-Сайхан Монгол орон”ТББ-ын Удирдах зөвлөлийн дарга * 2004 оноос одоог хүртэл “Номин холдинг” ХХК-ийн ТУЗ-ын гишүүн зөвлөх * 2004 оноос Эрдэнэт хивс ХХК, Натурал Текстайл Групп (NTG) ХХК-ийн ТУЗ-ын гишүүн. '''ГАР БИЕ ОРОЛЦСОН, БҮТЭЭН БАЙГУУЛАЛТУУД''' ===Социалист бүтээн байгуулалтын жилүүдэд=== * 1963 он Атар-Өргөө ХК-ийн барилга 1964-1969 он 15-р хорооллын угсармал орон сууцны барилгууд * 1969-1970 он Улаанбаатар хотын 100 автобусны зогсоол * 1969-1971 он БНМАУ-ын Холбооны Яамны барилга * 1969-1971 он Сүхбаатар дүүргийн Нэгдсэн эмнэлэг * 1969-1971 он Монгол кино үйлдвэрийн барилга, Плёнк хадгалах агуулахууд, уурын зуухын хамт * 1969-1971 он Шинжлэх ухааны академийн барилга, (Хими, Физик, Түүхийн хүрээлэнгүүд ) * 1971 он Төв цэнгэлдэх хүрээлэнгийн барилгын өргөтгөл, баруун, зүүн жигүүрийн саравч * 1975-1976 он МҮЭ-ийн Соёлын төв ордны барилга '''ЗАХ ЗЭЭЛИЙН ЭДИЙН ЗАСГИЙН ХАРИЛЦААНД ШИЛЖСЭНЭЭС ХОЙШ ХЭРЭГЖҮҮЛСЭН БА ХЭРЭГЖҮҮЛЖ БУЙ БАРИЛГА БАЙГУУЛАЛТЫН ТӨСЛҮҮД''' [[Файл:Hheerree1.png|900x900px|thumb|.]] [[Файл:Picshag.png|900x900px|thumb|.]] [[Файл:Qq0987iuy.png|900x900px|thumb|.]] [[Файл:123sd.png|900x900px|thumb]] [[Файл:Pict34tg.png|900x900px|thumb|.]] [[Файл:1234qwersdf.png|900x900px|thumb|.]] ==Дурсамж== Түүний амьдралд 1984 онд ЗХУ-д ажиллаж амьдрах хувь тохиосон. Ид өөрчлөн байгуулалтаар амьсгалж ажилласан жилүүд дуусч, 1989 оны дундуур эх орондоо ирэхэд ардчиллын салхи сэвэлзэж, нийгэм улс төрийн хувьд өөрчлөлттэй нүүр тулах хүндхэн цаг үед тэрээр Нийслэлийн Октяберийн районы Ардын депутадуудын Хурлын Гүйцэтгэх Захиргааны Орлогч даргын албыг хашсан байдаг. Төрийн ажил амаргүй. Ардчиллыг бусдын адил талархан дэмжиж, ажил үйлсээрээ тус дэм болох гэж өдөр шөнөгүй зүтгэсэн он жилүүд байлаа. Тэр дундаа 90-ээд оны эхээр Засгийн газрын “20-р тогтоол” гарснаар мөнгөний ханш унаж, юмны үнэ өдрөөс өдөрт нэмэгдэж, мөнгөний ханш цаг цагаар унаж, иргэдийн амьдрал ядуурч байсан хүндхэн цаг үе. Давснаас өөр юмгүй хоосон дэлгүүрүүдээр картын бараа хувиарлаж, айл өрх бүрт хүргэх хүнд ажлыг хийж явсан. Ард нь гарсан ч хариуд нь эрүүл мэндээ алдсан. Гэлээ гээд зүгээр суусангүй. “Материал импекс” хангамжийн нэгдэлд хэлтсийн даргаар очсон. Нэгэнт муудсан бие сэхэл авалгүй ажлаа өгч, тахир дутуугын 2-р группт хүртэл орсон. Эхнэр 3 хүүхдийн хамт Номин-5 Хувиараа Эрхлэх Аж Ахуй ( ХЭАА) байгуулж, гэрээрээ оёдлын үйлдвэрлэл эрхэлсэн хүндхэн дурсамж. [[Файл:QazxdesxcgfFGHYTFCVF.jpg|400x300px|thumb|А.Шагдарсүрэн хань, гурван хүүхдийн хамт Москва хот 1987 он.]] ==А.ШАГДАРСҮРЭНГИЙН ӨӨРИЙН ОЮУНЫ САН== '''ТҮҮХ, УЛС ТӨР, ЭДИЙН ЗАСГИЙН БҮТЭЭЛҮҮД''' 1. Гэрээн засаад төрөөн засмуй 2000 он 2. Төрөө түшилцсэн мину 2004 он 3. Хөрөнгө оруулалтын эдийн засгийн асуудалд 2005 он 4. Төр түмнээ дээдэлсэн Номингийнхон 2006 он 5. Бидний аав ээж 2008 он 6. Эрэл, урланг эрхэмлэсэн Эрдэнэт хивснийхэн 2011 он 7. Төр түмнээ дээдэлсэн Номингийнхон 2012 он 8. Номингийн тэмдэглэлүүд 2013 он 9. Mongolian Economy сэтгүүлийн тусгай дугаар 2017 он 10. Төр түмнээ дээдэлсэн Номингийнхон 2017 он 11. Далдугаар зөрлөг II (Намтрын товчоон, Дурсамж,Номын өмнөтгөл, Нөхдийн дотно үг, Миний хэлсэн үг) 2020 он 12. Далдугаар зөрлөг III (Хэвлэл мэдээллийн нийтлэл, ярилцлага, Уншигчдын санал, шүүмж) 2020 он 13. Mongolian Economy сэтгүүлийн тусгай дугаар 2021 он 14. Гар бие оролцсон бүтээн байгуулалтууд мину 2021 он 15. Торгуудын түүхэн товчоон 2021 он 16.Төр түмнээ дээдэлсэн Номингийнхон 2023 он 17. Далдугаар зөрлөг 6-р боть Монгол Тэмүүлэл - Монгол ухаанаар хөгжихүй 2024 он 18. Далдугаар зөрлөг 7-р боть Гэрээ засаад төрөө засмуй 2024 он 19. Далдугаар зөрлөг 8-р боть Монгол Тэмүүлэл - Монгол ухаанаар хөгжихүй 2024 он 20.Монгол Улсын Шинжлэх ухааны гавьяат зүтгэлтэн, Доктор, Профессор, Зурхай судлаач, Монгол Улсын Ардын багш Л.Тэрбиш, Хувраг Түвдэн Довдан, Зурхайч Доржийн Цогтбаатар лам нарын цаг тооны бичгүүдийг харьцуулан судалж "Монгол зурхайн цаг тооны бичиг"-ийг 2009 оноос одоог хүртэл гаргаж байна. '''УТГА ЗОХИОЛ, ЯРУУ НАЙРГИЙН БҮТЭЭЛҮҮД''' 1. Итгэлийн тухай дуулал 2002 он 2. 1206 зүйр цэцэн үг 2005 он 3. 2006 зүйр цэцэн үг 2005 он 4. “Номин эрдэнийн орон” дуу шүлгийн түүвэр 2007 он 6. Зүйр цэцэн үгийн хоймсон хураангуй 2010, 2012 он 7. “Номин эрдэнийн орон”[хоёр дахь хэвлэл] 2010 он 8. Гурван найраглал 2011 он 9. Хоймслон буулгасан гурван найраглал 2012 он 10. Номингийн тэмдэглэл өгүүллүүд 2012 он 12. Гурамслан буулгасан гурван найраглал [кирил, монгол бичиг, англи] 2012 он 13. Баруун Монгол ардын дуу, хөгжим [А.Шагдарсүрэн, Ж.Төмөрхуяг] 2013 он 14. “Мажестик буюу Оюуны гайхамшигт өв” Сэтгүүл 2013, 2015 он 15. “Мажестик буюу Оюуны гайхамшигт өв” Сэтгүүл [Үлэг гүрвэл] 2013 он 16. Дөрвөн найраглал , дөрмөсөн хадмал 2014 он [кирил, монгол бичиг, англи орос] 17. Зүйр цэцэн үгийн шилмэл хураангуй I, II 2016, 2017 он 18. Ойрад холбоо үг, аялгын тайлал 2018 он 20. “Далдугаар зөрлөг” I [дуу, шүлэг, найраглал, тэмдэглэл] 2020 он == Ивээн тэтгэсэн оюуны бүтээлүүд == 1. Физикийн бодлогын цуврал [ЕБС-ийн сурагчдад] 1998 он 2. Майкл Жексон 1998 он 3. Монголын 100 хаан, 8 богд цуврал бүтээлууд 1999-2019 он 4. Чингис хаан 1999 он 5. Чингис хаан судлал (цуврал сэтгүүл) 2000 оноос 6. Төрийн ажилтны ёс зүй 2001 он 7. Мөнгө ярьдагсан бол 2002 он 8. Торгууд ардын аман зохиол 2003 он 9. Өнөөгийн ертөнцийг үндэслэгч Их эзэн Чингис хаан 2003 он 10. Чингис хааны нэвтэрхий толь 2004 он 11. Монголын тусгаар тогтнолын түүхэн хураангуй ба Зүүн гарын Ойрад Монгол, Ардын журамт цэргүүдийн дурдатгал 2005 он 12. Монголын аялал жуулчлалын нэвтэрхий толь 2005 он 13. Вангийн торгууд түмний түүхэн дурдатгал 2005 он 14. Фермерийн аж ахуйн зохион байгуулалтын загвар 2006 он 15. Гал унтраах анхан шатны багаж хэрэгсэл [Онцгой байдлын албатай хамтарсан] 2006 он 16. Галдан бошигт хаан 2006 он 17. Махагүргис, Молон, Мандуул хаад 2007 он 18. Сүлдэт хилийн холбоо (Дуу шүлгийн дээжис) 2007 он 19. Хөөрхий дөө миний аав, ээж, нутаг ус бидэн дөрөв 2007 он 20. Ахдаа илгээсэн арван захидал 2007 он 22. Т.Султаны уран бүтээлийн үнэ цэнэд хөтлөхүй 2008 он 23. Хүүхэд, гэр бүл, улсын хөгжил 2010 он 24. Монгол ухаанаар хөгжихүй цувралууд 2009, 2010, 2013, 2015 он 25. Монгол ухаанаар хөгжихүй (Өврийн ном) 2009 он 26. Үр хүүхэддээ үлдээх өв сургамж 2009 он 27. Борлуулалт арилжааны цагийг эзэлсэн 100 агуу санамж 2010 он 28. Мэргэн санаа 2012 он 29. Торгуудын Их нүүдэл 2011 он 30. Ойрад үг аялгын тайлал 2013 он 31. Намжаа Вангийн Алтан овоо 2013 он 32. Жижиглэн худалдаа (сурах бичиг) 2013 он 33. Бизнес төлөвлөлт (аргазүй, аргачлал) 2013 он 34. Монголын сэтгүүлзүй 100 жил (Хамгийн, Хамгийн) 2013 он 35. Гонгорын Рэнцэнгийнхэн 2014 он 36. Дэлхийд гайхагдсан Монгол улс DVD 2015 он 37. Эртэч Монгол цувралууд I, II 2014, 2015 он 38. Хөгжил дэвшилд өрнөсөн он жилүүд 2015 он 39. Халуун нар, сэрүүн салхи 2016 он 40. Алтайд гаргасан мөр 2016 он 41. Чингис хааны амжилтын нууц 2016 он 42. Вангийн торгуудын бахархан дуурайх үйлстэн 2018 он 43. Орчуулгын онол, дадлагын зарим асуудал 2018 он 44. Даяаршил, боловсрол, хүмүүжил 2019 он 45. Жарны дуун шастир роман 2019 он 46. Далай Их Торгууд түмний түүх (сонсдог ном) 2020 он 47. Ховд хотын бага тайлбар толь 2020 он 48. Эгэл хөвүүн эрхэм хүмүүн Ц.Сүрэмжав 2023 он 49. Торгуудын түүх, шашин, өв соёл 2023 он 50. Энэ Цагийн Монголчууд I, II боть 2024 он == Онцлох бүтээл == '''ЗОХИОН БҮТЭЭСЭН ТОВШУУР ХӨГЖМҮҮД''' • А.Шагдарсүрэн, Ж.Төмөрхуяг нар санаачлан зохион бүтээсэн 5 төрлийн товшуур хөгжмөө Χοвд аймгийн Булган суманд бэлэглэжээ. [[File:20260828@hg.jpg|thumb| 1. Торгууд товшуур 2. Хун хэц товшуур 3. Орог тэх оньсон наадгайт товшуур 4 Жангар Хоромсом товшуур 5. Шигширэг, хос бөмбөртэй товшуур]] '''БАРУУН МОНГОЛ АРДЫН ДУУ ХӨГЖИМ''' [[File:Баруун монгол.png|thumb|400x400| Баруун Монгол ардын дуу хөгжим номыг гаргахдаа холбогдуулан Ойрадын өв соёл судлалын нийгэмлэгээс “Ойрад үг” аялагын тайлал ( Д.Насанжаргал, А.Туул), “Баруун Монголын хаант улсын түүх” (Х.Лхагвасүрэн) номуудыг хэвлэн гаргаж, “Тод үсэг” буюу Тод Монгол бичгийн цагаан толгойг крилл үсэгт хадан буулгаж, Үндэсний цахим нэвтэрхий тольд “Шиньжан- Уйгурын өөртөө засах орон, “Торгууд ястан”, “Торгуудын их нүүдэл” “Уваш хаан” зэрэг Ойрад судлалтай холбоотой олон мэдээллүүдийг бэлтгэн оруулав. 2013 он]] Энэхүү номонд Шиньжаны Борталын аялгуу, Шиньжан Уйгурын Ойрад Монголчуудын дуу хуур, клипийг багтаасан 30 гаруй CD, ном тохимлоос авсан дуу хөгжим, нотыг өөрсдийн бичсэн дүрс бичлэгийн хамт ганцхан dvd-д багтааснаар Баруун Монголын дуу хөгжимтэй танилцах, түүнээс суралцах, судлах бололцоог бүрдүүлжээ. Энэхүү номонд Ойрад Монголын 260 гаруй шошдор буюу ардын богино дуу, 150 орчим уртын дуу, Жангарын тууль болон ерөөл магтаал, бүүвэйн дуу, тойг хийгээд орчин цагийн өнгө төрхийг илтгэсэн цөөн хэдэн зохиолын дууг багтаажээ. '''Монгол ардын зүйр цэцэн үгсийн шигшмэл''' [[File:Ичко5.png|thumb|345x345| Амарбаярын Шагдарсүрэн өөрийн ах А.Пагма болон гэр бүл хүүхдүүдийн хамт хичээнгүйлэн гаргасан Монгол ардын зүйр цэцэн үгийн кирилл болон гар бичмэл Монгол үсгээр хоймлон хадаж буулгасан шигшмэл. 2023 он]] Зүйр цэцэн үгийг буух утгын тайлал, тайлбартай нь тусгайлан бэлтгэж гаргасан “Монгол хэлний тайлбар толь” байдгаас “Зүйр цэцэн үгийн тайлбар толь” бичиг одоогоор байхгүй. == Гавьяа, шагнал == * 1971, 1981, 1991, 2001, 2011 онд Ардын хувьсгалын 50, 60, 70, 80, 90 жилийн Хүндэт медаль * 1981 онд Тэргүүний барилгачин цол * 1992 онд Улаанбаатар хотын хүндэт тэмдэг * 1996 онд Хэрэглэгчдийн итгэлт бизнесмен цол * 1997 онд Худалдаа, үйлдвэрийн Тэргүүний ажилтан цол * 1999 онд Худалдааны гавьяат ажилтан цол * 2003 оны Санхүү, эдийн засгийн албаны хүндэт тэмдэг * 2004 онд “Чингэс хаан” дээд сургуулийн Хүндэт доктор цол * 2005 онд “Монгол төрийн алтан санг арвижуулагч” одон * 2006 онд Их Монгол улс байгуулагдсаны 800 жилийн ойн Хүндэт медаль * 2007 онд Үндэсний Худалдаа Аж Үйлдвэрийн Танхимын дээд шагнал Хийморийн одон * 2010 онд Нийгмийн хөгжлийн Шилдэг зүтгэлтэн Одон * 2011 онд МАН-ын “Тусгаар тогтнол” одон * 2011 онд Монголын Зохиолчдын Эвлэлийн шагнал * 2012 онд Энхтайваны “Алтан од” одон * 2013 Үндэсний цахим өв академийн “Номч”[Академич] цол гэрэгэ * 2017 онд Монголын Хэрэглэгчдийн удирдлагын Академийн “Онцгой бүтээлийн академич” цол, алтан гэрэгэ * 2017 онд Монгол улсын Улаанбаатар Их Сургуулийн “Хүндэт доктор” цол * 2021 онд “Монгол Ардын Нам”-ын 100 жилийн ойн Хүндэт медаль * 2021 онд Сүхбаатарын одон '''АМАРБАЯРЫН ШАГДАРСҮРЭНГИЙН ДУУ НАЙРАГЛАЛ, ДҮРС БИЧЛЭГИЙН БҮТЭЭЛҮҮД''' [[Файл:Screen45.jpg|700x700px|thumb]] == Улс төрийн замнал == Шагдарсүрэн 2000 онд УИХ-ын сонгуульд тухайн үеийн Засгийн газрын тэргүүн, Ардчилсан намын дарга Р.Амаржаргалтай өрсөлдөн ялалт байгуулж 2000-2004 онд Улсын Их Хуралд сонгогдон ажиллахдаа 20 гаруй хуулийн ажлын хэсэг ахалж батлуулан, 35 хуульд нь нэмэлт өөрчлөлтийг хийж чадсан. [[Файл:Shagy1836.png|400x300px|thumb|УИХ-ын гишүүн П.Жасрай, Б.Чадраа нартай хуралын танхимд. 2003 он]] • Мянганы зам төсөл хэрэгжүүлэхэд нь дэмжин нийтийг уриалж анхны хандив өргөж бусдыг уриалж ажилласан. • МАХН-ын сонгуулийн мөрийн хөтөлбөр, Өөрийн мөрийн хөтөлбөрийн хүрээнд 9 гол зүйлд анхаарч ажиллахаар амлалт авчээ. Түүнийгээ хэрэгжүүлэхийн тулд Эдийн засгийн болон Төсвийн байнгын хорооны гишүүнээр ажиллаж, Улсын Их Хурал 990 хууль, тогтоол батлан гаргасны 26 хувийг Эдийн засгийн болон Төсвийн байнгын хороогоор хэлэлцэж ард түмний амьдралд хүрсэн томоохон ажлуудаас нь: 1. Улсын Их хурлаас “Аж Ахуйн үйл ажиллагааны тусгай зөвшөөрлийн тухай” хууль гаргасан нь хувийн хэвшлийнхэнд маш том боломж олгосон. Учир нь төр, хүмүүсийн хийж бүтээхэд нь саад учруулагч гэж ойлгогдох хэмжээнд хүрсэн асуудалыг хууль зүйн талаас нь цэгцэлж, хуульд заасны дагуу олгож байх, тусгай зөвшөөрөл эзэмшигчийн нийтлэг эрх, үүрэг хүлээх, хариуцлагыг тодорхойлох шаардлагын улмаас, энэ хуулийн төслийг гаргасан нь УИХ-аас авилгалын эсрэг тэмцэх нэгэн бодитой алхам болсон. 2. Монгол улсын иргэнд газар өмчлүүлэх тухай хууль батлагдсан нь түүхэн үйл явдал юм. Иргэн гэр бүлийн хэрэгцээний зориулалтаар нэг удаа нийслэлд 0.07 га хүртэл, бүсийн төвд 0.35 га хүртэл, сумын төвд 0.5 га хүртэл газрыг үнэгүй өмчлөх эрхтэй болсон. Мөн гэр бүлийн хамтын хэрэгцээндээ зориулан хүнсний ногоо, жимс жимсгэнэ, таримал тарих зориулалтаар 0.1 га газрыг үнэ төлбөргүй эзэмших эрхтэй болов. 2003 оны жилийн эцсийн байдлаар улсын хэмжээнд 28.231 иргэн газар өмчлөх тухай хүсэлт гаргаж, 20.837 иргэнд 1,550.02 га газрыг өмчлүүлэх шийдвэр гаргасан байна. 3. Банкны салбарт хөгжлийн бодлого хэрэгжүүлж, олон хэвшлийн банкны эрх зүйн зохицуулалтыг бий болгоход санаачлагатай оролцсон. == Соён гэгээрүүлэх үйлсэд == Амарбаярын Шагдарсүрэн түмэн олныг гэгээрүүлэх үйлсэд хувь нэмрээ оруулж яваа энэ цагийн соён гэгээрүүлэгчийн нэг юм. Бага залуугаасаа нам, төр, олон нийт, үйлдвэр, аж ахуй соёлын олон нийтийн байгууллагад идэвхтэй ажиллаж, туршлага хуримтлуулсан хүн юм. “Монгол Тэмүүлэл - Сайхан Монгол орон” ТББ-ыг найз нөхөдтэйгээ хамтран байгуулж 2008 оноос одоог хүртэл ажиллуулж байна. Монгол Тэмүүлэл нь: Шинэ мянганд Монгол улс “Хүний хөгжлөөрөө” дэлхийд манлайлах үндэстэн болоход чиглэсэн үйл ажиллагаа явуулдаг олон нийтийг хамарсан үндэсний хөдөлгөөн болно гэсэн Алсын хараатай ажиллаж байна. Монгол ухаанаар дархлаажсан, дэлхийд байр сууриа эзэлсэн, дэлхийд хүлээн зөвшөөрөгдсөн соёл боловсрол, ёс суртахуунтай, эх оронч, үлгэр жишээ, манлайлагч иргэн болох нь Монгол Тэмүүлэл юм. Тус ТББ-аас зохион байгуулдаг ажлын нэг хэлбэр нь “Эртэч Монгол” уулзалт. Өглөө эртлэн боссон хүмүүст 6:30 - 8:30 хооронд уригдсан хүмүүсээрээ лекц уншуулж, Хэвлэл мэдээллийн хэрэгслэлээр сурталчилж, ном болгон гаргаж олон нийтээр хүртээл болдог. Зөвхөн энэ арга хэмжээ 140 удаа зохион байгуулагдаад байна. Их дээд сургууль, ЕБС-иуд, албан байгууллагуудаар 7 хоногийн сэдэвт ажлууд зохиодог байна. [[Файл:1000088893subject.jpg|400x400px|thumb]] [[Файл:20260209ыгмруёэ.jpg|400x400px|thumb]] [[Файл:1000088894subject.jpg|400x400px|thumb]] == Номин холдинг ХХК-ийн үндэслэгч == [[Файл:2026032jhb.jpg|580x400px|thumb|.]] Амарбаярын Шагдарсүрэн нь “Номин Холдинг” компанийг анх 1992.07.11 -нд “Номин-5” ХЭАА нэртэйгээр байгуулж, 1996.01.22 -нд “Номин Трейд” ХХК, 2002.05.28 -нд “Номин Холдинг” ХХК болон өргөжин өдгөө Дотоод, гадаад худалдаа, Үйлдвэрлэл, Барилга, Үл хөдлөх хөрөнгө, Банк санхүү, Агаарын тээвэр - логистик, Технологийн бизнесийн чиглэлүүдээр нийт 30 гаруй салбар компанитайгаар үйл ажиллагаагаа явуулж байна. Өнөөдөр Номинчууд дотоодын 10.000. жижиг дунд үйлдвэрлэгчид, хувиараа хөдөлмөр эрхлэгчид, Гадаадын 700 харилцагч түншүүдтэй хамтран ажиллаж байна. Монгол улсын 4 удаагийн, Нийслэлийн 4 удаагийн Шилдгийн Шилдэг Аж ахуйн нэгжээр шалгарсан, Топ-100 аж ахуйн нэг юм. Төр засгаас “Номин холдинг” ХХК-ийн үйл ажиллагааг өндрөөр үнэлж 2021 онд төрийн дээд шагнал “Алтан гадас” одонгоор шагнажээ. Ийнхүү хань гурван хүүхдийн хамт эхлүүлсэн өрхийн үйлдвэрээс өргөжин тэлсээр 30 гаруй жилийн түүхээ итгэл төгс, хийж бүтээсэн амжилтаа ахиулахаар цаг завгүй хөдөлмөрлөсөөр байна. [[File:Nomingiinhon1.png|1234x1234px|thumb|.]] dsj2ngfz3jol2o1ya62h56qsxx1uoi6 851850 851849 2026-03-30T03:38:24Z Ichko8001 91268 851850 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Урлагийнхан|Name=Амарбаярын Шагдарсүрэн|төрсөн=1941|төрсөн газар=Бууцагаан сум, Баянхонгор аймаг|харьяалал=Монгол үндэстэн|мэргэжил=Иргэний ба үйлдвэрийн барилгын инженер, улс төр судлаач, эдийн засгийн ухааны Доктор [PhD], Профессор|зураг=Шагдарсүрэн_зураг.png}} '''Амарбаярын Шагдарсүрэн''' 1941 оны 5-р сарын 01-нд [[Ховд аймаг|Ховд]] аймгийн [[Булган сум|Булган]] сум “Шар хулс”-ны Зэл мод гэдэг газар төрсөн. Монгол улсын Төр, нийгмийн зүтгэлтэн, судлаач, нэрт соён гэгээрүүлэгч, Зохиолч, Яруу найрагч, Эдийн засгийн ухааны Доктор [PhD], Профессор. == Төгссөн сургууль == * 1949-1956 онд Булган сумын бүрэн бус дунд сургууль * 1956-1958 онд Нийслэлийн Сүхбаатарын нэрэмжит Хоёрдугаар дунд сургуулийн 8,9-р анги * 1958-1959 онд Ховд аймгийн 10 жилийн Нэгдүгээр дунд сургуулийн 10-р анги * 1959-1964 онд МУИС-ийн Барилга инженерийн факультет * 1966 онд Улаанбаатар хотын, 1988 онд Москва хотын Улс төрийн оройн Их сургуулиудыг тус тус дүүргэсэн. * Улс төрийн дээд боловсролтой, Үйлдвэрийн болон Иргэний барилгын инженер, Эдийн засагч мэргэжилтэй * 2004 онд Москва хотод Европын Мэдээллийн Академид Эдийн засгийн ухааны доктор [PhD], “Профессор цолыг хамгаалсан == Намтар == Шагдарсүрэн эгэл малчин Амарбаярын бага хүү болон мэндэлжээ. Хонгараачин овогт Вангийн торгууд ястан. Эх нутгаа, элгэн саднаа гэсэн халуун сэтгэлтэй Монгол улсын иргэн. Хүүхэд нас нь дайны хүнд хэцүү цагт зөвхөн мал аж ахуй, газар тариалангаар амьдарч өсөж торнисон. Аав Жаргалын Амарбаяр нь мал маллах, тариа тарих, хар бор ажилд хатуужсан, эмнэг хангал сургах, морь буйгуйлдах, исгэрдгээрээ нутаг усандаа нэртэй, хүнд тусч, төрийн хар хүн байжээ. Ээж Баясгайн Түвшээ нь үйлэнд уран, их ажилсаг, үр хүүхдээ сургаал үгээр хүмүүжүүлсэн бусдад тустай нэгэн байжээ. Ах эгч хоёр нь түүнээс олон насаар ах байсан учир дүүдээ зааж сургадаг. Эгч Цэвэг нь үйлэнд уран, шилдэг малчин байсан. Ах Пагма нь Баруун Монголоос төрсөн Анхны хүний их эмч, Ховд аймгийн шилдэг 100 эрхмийн нэг, эх барих эмэгтэйчүүдийн эмчээр хот, хөдөөгийн эмнэлэгүүдэд насаараа ажиллаж, бусдын сайн сайхны төлөө амьдралаа зориулж явсан. Шагдарсүрэнгийн “Далдугаар зөрлөг” номын 5-р ботийг Монгол бичгээр хадаж, гар бичмэлээр алдаа мадаггүй уран гоёор бичсэн байдаг. А.Шагдарсүрэн 1959 онд МУИС-ийн Барилга инженерийн анги анх нээгдэхэд элсэн суралцаж 1964 онд Үйлдвэрийн ба Иргэний барилгын инженер мэргэжил эзэмшсэн “Анхны” төгсөгч. Түүний амьдралд анхны тодотголтой олон юм бий. Ахуйн соёлд хувьсал хийж электрон барааг Монголд оруулж ирж шинэ дэвшил бий болгосон хүний нэг. Энэ талаар Олон улсын сэтгүүлч, Доктор Б.Дашзэвэг “Ахуйн соёлын хувьсгал” хэмээх нийтлэлдээ хэсгээс нь дурьдвал Ардын хувьсгалыг Сүхбаатар ялуулсан, Ардчилсан хувьсгалыг Зориг ялуулсан, Ахуйн соёлын хувьсгалыг Шагдарсүрэнчүүд ялуулсан гэж нэгэнтэй бичжээ. Хогоо дэрсэн шүүрээр шүүрдэж, хувцасаа нидрүүлгээр угаадаг байсныг халж ахуйн бүх үйлдлүүд автоматчилагдсан, Гар утас хүн бүрийн хэрэглээ болсон зэрэг том өөрчлөлтүүд нь эдүгээгийн Номин холдингийн үйл ажиллагаатай нягт холбоотой. Өдгөө 85 насыг зооглон буй Амарбаярын Шагдарсүрэнгийн хувийн сан хөмрөг, оюуны өвийг цэгцлэн үзвэл түүний хийсэн бүтээсэн нь арвин их. Мөн ивээн тэтгэж, гар бие оролцсон оюуны бүтээлүүд нь тавь, жараар тоологдоно. Жирийн малчин ардын хүү хэрхэн төр нийгмийн нэрт зүтгэлтэн, эрдэмтэн судлаач, итгэлт бизнесмэн болж, үйлдвэр, худалдаа үйлчилгээний салбарт нэгэн жарны амьдралаа зориулжээ. А.Шагдарсүрэн Төв аймгийн Баян сумын уугуул Рэнцэнгийн Содномтойгоо 1965 онд гэр бүл болжээ. Түүний хань хүний их эмч. Тэд гурван (Уламбаяр, Баярсайхан, Энхбаяр) хүүтэй. “Бурмаар тэтгэхээр урмаар тэтгэ” гэсэн зарчмаар хүүхдүүдээ өсгөн хүмүүжүүлсэн. Монгол улсад хийсэн бүтээснээрээ манлайлж буй анхдагч компаниудын нэг нь Шагдарсүрэнгийн гэр бүлийн таван гишүүний бий болгосон Хувиараа Эрхлэх Аж Ахуй (Номин-5 ХЭАА)-аар эхэлсэн Номин Холдинг ХХК нь эдүгээ 6300 ажилтантай, 30 гаруй компанитай болтлоо өргөжин тэлжээ. == Ажлын замнал == * 1964-1971 онд Байшин үйлдвэрлэх Комбинатад Ахлах техникч, Ерөнхий инженер * 1969-1971 онд Улаанбаатар хотын барилга трестэд Даамал, Ангийн ерөнхий инженер. * 1969-1976 онд МҮЭ-ийн Төв зөвлөлд Барилга, Ой мод боловсруулах үйлдвэрийн ажилчдын Үйлдвэрчний эвлэлийн Төв хорооны “Анхны” Нарийн бичгийн дарга, МҮЭ-ийн Соёлын төв ордны “Анхны” дарга * 1976-1984 онд Улаанбаатар хотын Сүхбаатар районы Намын хорооны Үйлдвэр үйлчилгээ эрхэлсэн “Анхны” Нарийн бичгийн дарга. * 1984-1989 онд БНМАУ-аас ЗСБНХУ-д суугаа Худалдааны Төлөөлөгчийн газарт барилгын асуудал хариуцсан мэргэжилтэн * 1989-1992 онд Улаанбаатар хотын Октябрийн районы Ардын Депутатуудын хурлын гүйцэтгэх захиргааны Орлогч дарга * 1992-1993 онд Материал Импекс Хангамжийн нэгдэлд Хэлтсийн дарга * 1993-2000 онд Номин трейд ХХК-д Ерөнхий менежер * 1999-2000 онд “Эрдэнэт хивс” ХК-ийн Төлөөлөн Удирдах Зөвлөлийн дарга * 1999-2019 онд “Чингэс хаан” дээд сургуулийн ТУЗ-ийн “Анхны” дарга * 2000-2004 онд Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн * 2007 оноос “Монгол тэмүүлэл-Сайхан Монгол орон”ТББ-ын Удирдах зөвлөлийн дарга * 2004 оноос одоог хүртэл “Номин холдинг” ХХК-ийн ТУЗ-ын гишүүн зөвлөх * 2004 оноос Эрдэнэт хивс ХХК, Натурал Текстайл Групп (NTG) ХХК-ийн ТУЗ-ын гишүүн. '''ГАР БИЕ ОРОЛЦСОН, БҮТЭЭН БАЙГУУЛАЛТУУД''' ===Социалист бүтээн байгуулалтын жилүүдэд=== * 1963 он Атар-Өргөө ХК-ийн барилга 1964-1969 он 15-р хорооллын угсармал орон сууцны барилгууд * 1969-1970 он Улаанбаатар хотын 100 автобусны зогсоол * 1969-1971 он БНМАУ-ын Холбооны Яамны барилга * 1969-1971 он Сүхбаатар дүүргийн Нэгдсэн эмнэлэг * 1969-1971 он Монгол кино үйлдвэрийн барилга, Плёнк хадгалах агуулахууд, уурын зуухын хамт * 1969-1971 он Шинжлэх ухааны академийн барилга, (Хими, Физик, Түүхийн хүрээлэнгүүд ) * 1971 он Төв цэнгэлдэх хүрээлэнгийн барилгын өргөтгөл, баруун, зүүн жигүүрийн саравч * 1975-1976 он МҮЭ-ийн Соёлын төв ордны барилга '''ЗАХ ЗЭЭЛИЙН ЭДИЙН ЗАСГИЙН ХАРИЛЦААНД ШИЛЖСЭНЭЭС ХОЙШ ХЭРЭГЖҮҮЛСЭН БА ХЭРЭГЖҮҮЛЖ БУЙ БАРИЛГА БАЙГУУЛАЛТЫН ТӨСЛҮҮД''' [[Файл:Hheerree1.png|900x900px|thumb|.]] [[Файл:Picshag.png|900x900px|thumb|.]] [[Файл:Qq0987iuy.png|900x900px|thumb|.]] [[Файл:123sd.png|900x900px|thumb]] [[Файл:Pict34tg.png|900x900px|thumb|.]] [[Файл:1234qwersdf.png|900x900px|thumb|.]] ==Дурсамж== Түүний амьдралд 1984 онд ЗХУ-д ажиллаж амьдрах хувь тохиосон. Ид өөрчлөн байгуулалтаар амьсгалж ажилласан жилүүд дуусч, 1989 оны дундуур эх орондоо ирэхэд ардчиллын салхи сэвэлзэж, нийгэм улс төрийн хувьд өөрчлөлттэй нүүр тулах хүндхэн цаг үед тэрээр Нийслэлийн Октяберийн районы Ардын депутадуудын Хурлын Гүйцэтгэх Захиргааны Орлогч даргын албыг хашсан байдаг. Төрийн ажил амаргүй. Ардчиллыг бусдын адил талархан дэмжиж, ажил үйлсээрээ тус дэм болох гэж өдөр шөнөгүй зүтгэсэн он жилүүд байлаа. Тэр дундаа 90-ээд оны эхээр Засгийн газрын “20-р тогтоол” гарснаар мөнгөний ханш унаж, юмны үнэ өдрөөс өдөрт нэмэгдэж, мөнгөний ханш цаг цагаар унаж, иргэдийн амьдрал ядуурч байсан хүндхэн цаг үе. Давснаас өөр юмгүй хоосон дэлгүүрүүдээр картын бараа хувиарлаж, айл өрх бүрт хүргэх хүнд ажлыг хийж явсан. Ард нь гарсан ч хариуд нь эрүүл мэндээ алдсан. Гэлээ гээд зүгээр суусангүй. “Материал импекс” хангамжийн нэгдэлд хэлтсийн даргаар очсон. Нэгэнт муудсан бие сэхэл авалгүй ажлаа өгч, тахир дутуугын 2-р группт хүртэл орсон. Эхнэр 3 хүүхдийн хамт Номин-5 Хувиараа Эрхлэх Аж Ахуй ( ХЭАА) байгуулж, гэрээрээ оёдлын үйлдвэрлэл эрхэлсэн хүндхэн дурсамж. [[Файл:QazxdesxcgfFGHYTFCVF.jpg|400x300px|thumb|А.Шагдарсүрэн хань, гурван хүүхдийн хамт Москва хот 1987 он.]] ==А.ШАГДАРСҮРЭНГИЙН ӨӨРИЙН ОЮУНЫ САН== '''ТҮҮХ, УЛС ТӨР, ЭДИЙН ЗАСГИЙН БҮТЭЭЛҮҮД''' 1. Гэрээн засаад төрөөн засмуй 2000 он 2. Төрөө түшилцсэн мину 2004 он 3. Хөрөнгө оруулалтын эдийн засгийн асуудалд 2005 он 4. Төр түмнээ дээдэлсэн Номингийнхон 2006 он 5. Бидний аав ээж 2008 он 6. Эрэл, урланг эрхэмлэсэн Эрдэнэт хивснийхэн 2011 он 7. Төр түмнээ дээдэлсэн Номингийнхон 2012 он 8. Номингийн тэмдэглэлүүд 2013 он 9. Mongolian Economy сэтгүүлийн тусгай дугаар 2017 он 10. Төр түмнээ дээдэлсэн Номингийнхон 2017 он 11. Далдугаар зөрлөг II (Намтрын товчоон, Дурсамж,Номын өмнөтгөл, Нөхдийн дотно үг, Миний хэлсэн үг) 2020 он 12. Далдугаар зөрлөг III (Хэвлэл мэдээллийн нийтлэл, ярилцлага, Уншигчдын санал, шүүмж) 2020 он 13. Mongolian Economy сэтгүүлийн тусгай дугаар 2021 он 14. Гар бие оролцсон бүтээн байгуулалтууд мину 2021 он 15. Торгуудын түүхэн товчоон 2021 он 16.Төр түмнээ дээдэлсэн Номингийнхон 2023 он 17. Далдугаар зөрлөг 6-р боть Монгол Тэмүүлэл - Монгол ухаанаар хөгжихүй 2024 он 18. Далдугаар зөрлөг 7-р боть Гэрээ засаад төрөө засмуй 2024 он 19. Далдугаар зөрлөг 8-р боть Монгол Тэмүүлэл - Монгол ухаанаар хөгжихүй 2024 он 20.Монгол Улсын Шинжлэх ухааны гавьяат зүтгэлтэн, Доктор, Профессор, Зурхай судлаач, Монгол Улсын Ардын багш Л.Тэрбиш, Хувраг Түвдэн Довдан, Зурхайч Доржийн Цогтбаатар лам нарын цаг тооны бичгүүдийг харьцуулан судалж "Монгол зурхайн цаг тооны бичиг"-ийг 2009 оноос одоог хүртэл гаргаж байна. '''УТГА ЗОХИОЛ, ЯРУУ НАЙРГИЙН БҮТЭЭЛҮҮД''' 1. Итгэлийн тухай дуулал 2002 он 2. 1206 зүйр цэцэн үг 2005 он 3. 2006 зүйр цэцэн үг 2005 он 4. “Номин эрдэнийн орон” дуу шүлгийн түүвэр 2007 он 6. Зүйр цэцэн үгийн хоймсон хураангуй 2010, 2012 он 7. “Номин эрдэнийн орон”[хоёр дахь хэвлэл] 2010 он 8. Гурван найраглал 2011 он 9. Хоймслон буулгасан гурван найраглал 2012 он 10. Номингийн тэмдэглэл өгүүллүүд 2012 он 12. Гурамслан буулгасан гурван найраглал [кирил, монгол бичиг, англи] 2012 он 13. Баруун Монгол ардын дуу, хөгжим [А.Шагдарсүрэн, Ж.Төмөрхуяг] 2013 он 14. “Мажестик буюу Оюуны гайхамшигт өв” Сэтгүүл 2013, 2015 он 15. “Мажестик буюу Оюуны гайхамшигт өв” Сэтгүүл [Үлэг гүрвэл] 2013 он 16. Дөрвөн найраглал , дөрмөсөн хадмал 2014 он [кирил, монгол бичиг, англи орос] 17. Зүйр цэцэн үгийн шилмэл хураангуй I, II 2016, 2017 он 18. Ойрад холбоо үг, аялгын тайлал 2018 он 20. “Далдугаар зөрлөг” I [дуу, шүлэг, найраглал, тэмдэглэл] 2020 он == Ивээн тэтгэсэн оюуны бүтээлүүд == 1. Физикийн бодлогын цуврал [ЕБС-ийн сурагчдад] 1998 он 2. Майкл Жексон 1998 он 3. Монголын 100 хаан, 8 богд цуврал бүтээлууд 1999-2019 он 4. Чингис хаан 1999 он 5. Чингис хаан судлал (цуврал сэтгүүл) 2000 оноос 6. Төрийн ажилтны ёс зүй 2001 он 7. Мөнгө ярьдагсан бол 2002 он 8. Торгууд ардын аман зохиол 2003 он 9. Өнөөгийн ертөнцийг үндэслэгч Их эзэн Чингис хаан 2003 он 10. Чингис хааны нэвтэрхий толь 2004 он 11. Монголын тусгаар тогтнолын түүхэн хураангуй ба Зүүн гарын Ойрад Монгол, Ардын журамт цэргүүдийн дурдатгал 2005 он 12. Монголын аялал жуулчлалын нэвтэрхий толь 2005 он 13. Вангийн торгууд түмний түүхэн дурдатгал 2005 он 14. Фермерийн аж ахуйн зохион байгуулалтын загвар 2006 он 15. Гал унтраах анхан шатны багаж хэрэгсэл [Онцгой байдлын албатай хамтарсан] 2006 он 16. Галдан бошигт хаан 2006 он 17. Махагүргис, Молон, Мандуул хаад 2007 он 18. Сүлдэт хилийн холбоо (Дуу шүлгийн дээжис) 2007 он 19. Хөөрхий дөө миний аав, ээж, нутаг ус бидэн дөрөв 2007 он 20. Ахдаа илгээсэн арван захидал 2007 он 22. Т.Султаны уран бүтээлийн үнэ цэнэд хөтлөхүй 2008 он 23. Хүүхэд, гэр бүл, улсын хөгжил 2010 он 24. Монгол ухаанаар хөгжихүй цувралууд 2009, 2010, 2013, 2015 он 25. Монгол ухаанаар хөгжихүй (Өврийн ном) 2009 он 26. Үр хүүхэддээ үлдээх өв сургамж 2009 он 27. Борлуулалт арилжааны цагийг эзэлсэн 100 агуу санамж 2010 он 28. Мэргэн санаа 2012 он 29. Торгуудын Их нүүдэл 2011 он 30. Ойрад үг аялгын тайлал 2013 он 31. Намжаа Вангийн Алтан овоо 2013 он 32. Жижиглэн худалдаа (сурах бичиг) 2013 он 33. Бизнес төлөвлөлт (аргазүй, аргачлал) 2013 он 34. Монголын сэтгүүлзүй 100 жил (Хамгийн, Хамгийн) 2013 он 35. Гонгорын Рэнцэнгийнхэн 2014 он 36. Дэлхийд гайхагдсан Монгол улс DVD 2015 он 37. Эртэч Монгол цувралууд I, II 2014, 2015 он 38. Хөгжил дэвшилд өрнөсөн он жилүүд 2015 он 39. Халуун нар, сэрүүн салхи 2016 он 40. Алтайд гаргасан мөр 2016 он 41. Чингис хааны амжилтын нууц 2016 он 42. Вангийн торгуудын бахархан дуурайх үйлстэн 2018 он 43. Орчуулгын онол, дадлагын зарим асуудал 2018 он 44. Даяаршил, боловсрол, хүмүүжил 2019 он 45. Жарны дуун шастир роман 2019 он 46. Далай Их Торгууд түмний түүх (сонсдог ном) 2020 он 47. Ховд хотын бага тайлбар толь 2020 он 48. Эгэл хөвүүн эрхэм хүмүүн Ц.Сүрэмжав 2023 он 49. Торгуудын түүх, шашин, өв соёл 2023 он 50. Энэ Цагийн Монголчууд I, II боть 2024 он == Онцлох бүтээл == '''ЗОХИОН БҮТЭЭСЭН ТОВШУУР ХӨГЖМҮҮД''' • А.Шагдарсүрэн, Ж.Төмөрхуяг нар санаачлан зохион бүтээсэн 5 төрлийн товшуур хөгжмөө Χοвд аймгийн Булган суманд бэлэглэжээ. [[File:20260828@hg.jpg|thumb| 1. Торгууд товшуур 2. Хун хэц товшуур 3. Орог тэх оньсон наадгайт товшуур 4 Жангар Хоромсом товшуур 5. Шигширэг, хос бөмбөртэй товшуур]] '''БАРУУН МОНГОЛ АРДЫН ДУУ ХӨГЖИМ''' [[File:Баруун монгол.png|thumb|400x400| Баруун Монгол ардын дуу хөгжим номыг гаргахдаа холбогдуулан Ойрадын өв соёл судлалын нийгэмлэгээс “Ойрад үг” аялагын тайлал ( Д.Насанжаргал, А.Туул), “Баруун Монголын хаант улсын түүх” (Х.Лхагвасүрэн) номуудыг хэвлэн гаргаж, “Тод үсэг” буюу Тод Монгол бичгийн цагаан толгойг крилл үсэгт хадан буулгаж, Үндэсний цахим нэвтэрхий тольд “Шиньжан- Уйгурын өөртөө засах орон, “Торгууд ястан”, “Торгуудын их нүүдэл” “Уваш хаан” зэрэг Ойрад судлалтай холбоотой олон мэдээллүүдийг бэлтгэн оруулав. 2013 он]] Энэхүү номонд Шиньжаны Борталын аялгуу, Шиньжан Уйгурын Ойрад Монголчуудын дуу хуур, клипийг багтаасан 30 гаруй CD, ном тохимлоос авсан дуу хөгжим, нотыг өөрсдийн бичсэн дүрс бичлэгийн хамт ганцхан dvd-д багтааснаар Баруун Монголын дуу хөгжимтэй танилцах, түүнээс суралцах, судлах бололцоог бүрдүүлжээ. Энэхүү номонд Ойрад Монголын 260 гаруй шошдор буюу ардын богино дуу, 150 орчим уртын дуу, Жангарын тууль болон ерөөл магтаал, бүүвэйн дуу, тойг хийгээд орчин цагийн өнгө төрхийг илтгэсэн цөөн хэдэн зохиолын дууг багтаажээ. '''Монгол ардын зүйр цэцэн үгсийн шигшмэл''' [[File:Ичко5.png|thumb|345x345| Амарбаярын Шагдарсүрэн өөрийн ах А.Пагма болон гэр бүл хүүхдүүдийн хамт хичээнгүйлэн гаргасан Монгол ардын зүйр цэцэн үгийн кирилл болон гар бичмэл Монгол үсгээр хоймлон хадаж буулгасан шигшмэл. 2023 он]] Зүйр цэцэн үгийг буух утгын тайлал, тайлбартай нь тусгайлан бэлтгэж гаргасан “Монгол хэлний тайлбар толь” байдгаас “Зүйр цэцэн үгийн тайлбар толь” бичиг одоогоор байхгүй. == Гавьяа, шагнал == * 1971, 1981, 1991, 2001, 2011 онд Ардын хувьсгалын 50, 60, 70, 80, 90 жилийн Хүндэт медаль * 1981 онд Тэргүүний барилгачин цол * 1992 онд Улаанбаатар хотын хүндэт тэмдэг * 1996 онд Хэрэглэгчдийн итгэлт бизнесмен цол * 1997 онд Худалдаа, үйлдвэрийн Тэргүүний ажилтан цол * 1999 онд Худалдааны гавьяат ажилтан цол * 2003 оны Санхүү, эдийн засгийн албаны хүндэт тэмдэг * 2004 онд “Чингэс хаан” дээд сургуулийн Хүндэт доктор цол * 2005 онд “Монгол төрийн алтан санг арвижуулагч” одон * 2006 онд Их Монгол улс байгуулагдсаны 800 жилийн ойн Хүндэт медаль * 2007 онд Үндэсний Худалдаа Аж Үйлдвэрийн Танхимын дээд шагнал Хийморийн одон * 2010 онд Нийгмийн хөгжлийн Шилдэг зүтгэлтэн Одон * 2011 онд МАН-ын “Тусгаар тогтнол” одон * 2011 онд Монголын Зохиолчдын Эвлэлийн шагнал * 2012 онд Энхтайваны “Алтан од” одон * 2013 Үндэсний цахим өв академийн “Номч”[Академич] цол гэрэгэ * 2017 онд Монголын Хэрэглэгчдийн удирдлагын Академийн “Онцгой бүтээлийн академич” цол, алтан гэрэгэ * 2017 онд Монгол улсын Улаанбаатар Их Сургуулийн “Хүндэт доктор” цол * 2021 онд “Монгол Ардын Нам”-ын 100 жилийн ойн Хүндэт медаль * 2021 онд Сүхбаатарын одон '''АМАРБАЯРЫН ШАГДАРСҮРЭНГИЙН ДУУ НАЙРАГЛАЛ, ДҮРС БИЧЛЭГИЙН БҮТЭЭЛҮҮД''' [[Файл:Screen45.jpg|700x700px|thumb]] == Улс төрийн замнал == Шагдарсүрэн 2000 онд УИХ-ын сонгуульд тухайн үеийн Засгийн газрын тэргүүн, Ардчилсан намын дарга Р.Амаржаргалтай өрсөлдөн ялалт байгуулж 2000-2004 онд Улсын Их Хуралд сонгогдон ажиллахдаа 20 гаруй хуулийн ажлын хэсэг ахалж батлуулан, 35 хуульд нь нэмэлт өөрчлөлтийг хийж чадсан. [[Файл:Shagy1836.png|400x300px|thumb|УИХ-ын гишүүн П.Жасрай, Б.Чадраа нартай хуралын танхимд. 2003 он]] • Мянганы зам төсөл хэрэгжүүлэхэд нь дэмжин нийтийг уриалж анхны хандив өргөж бусдыг уриалж ажилласан. • МАХН-ын сонгуулийн мөрийн хөтөлбөр, Өөрийн мөрийн хөтөлбөрийн хүрээнд 9 гол зүйлд анхаарч ажиллахаар амлалт авчээ. Түүнийгээ хэрэгжүүлэхийн тулд Эдийн засгийн болон Төсвийн байнгын хорооны гишүүнээр ажиллаж, Улсын Их Хурал 990 хууль, тогтоол батлан гаргасны 26 хувийг Эдийн засгийн болон Төсвийн байнгын хороогоор хэлэлцэж ард түмний амьдралд хүрсэн томоохон ажлуудаас нь: 1. Улсын Их хурлаас “Аж Ахуйн үйл ажиллагааны тусгай зөвшөөрлийн тухай” хууль гаргасан нь хувийн хэвшлийнхэнд маш том боломж олгосон. Учир нь төр, хүмүүсийн хийж бүтээхэд нь саад учруулагч гэж ойлгогдох хэмжээнд хүрсэн асуудалыг хууль зүйн талаас нь цэгцэлж, хуульд заасны дагуу олгож байх, тусгай зөвшөөрөл эзэмшигчийн нийтлэг эрх, үүрэг хүлээх, хариуцлагыг тодорхойлох шаардлагын улмаас, энэ хуулийн төслийг гаргасан нь УИХ-аас авилгалын эсрэг тэмцэх нэгэн бодитой алхам болсон. 2. Монгол улсын иргэнд газар өмчлүүлэх тухай хууль батлагдсан нь түүхэн үйл явдал юм. Иргэн гэр бүлийн хэрэгцээний зориулалтаар нэг удаа нийслэлд 0.07 га хүртэл, бүсийн төвд 0.35 га хүртэл, сумын төвд 0.5 га хүртэл газрыг үнэгүй өмчлөх эрхтэй болсон. Мөн гэр бүлийн хамтын хэрэгцээндээ зориулан хүнсний ногоо, жимс жимсгэнэ, таримал тарих зориулалтаар 0.1 га газрыг үнэ төлбөргүй эзэмших эрхтэй болов. 2003 оны жилийн эцсийн байдлаар улсын хэмжээнд 28.231 иргэн газар өмчлөх тухай хүсэлт гаргаж, 20.837 иргэнд 1,550.02 га газрыг өмчлүүлэх шийдвэр гаргасан байна. 3. Банкны салбарт хөгжлийн бодлого хэрэгжүүлж, олон хэвшлийн банкны эрх зүйн зохицуулалтыг бий болгоход санаачлагатай оролцсон. == Соён гэгээрүүлэх үйлсэд == Амарбаярын Шагдарсүрэн түмэн олныг гэгээрүүлэх үйлсэд хувь нэмрээ оруулж яваа энэ цагийн соён гэгээрүүлэгчийн нэг юм. Бага залуугаасаа нам, төр, олон нийт, үйлдвэр, аж ахуй соёлын олон нийтийн байгууллагад идэвхтэй ажиллаж, туршлага хуримтлуулсан хүн юм. “Монгол Тэмүүлэл - Сайхан Монгол орон” ТББ-ыг найз нөхөдтэйгээ хамтран байгуулж 2008 оноос одоог хүртэл ажиллуулж байна. Монгол Тэмүүлэл нь: Шинэ мянганд Монгол улс “Хүний хөгжлөөрөө” дэлхийд манлайлах үндэстэн болоход чиглэсэн үйл ажиллагаа явуулдаг олон нийтийг хамарсан үндэсний хөдөлгөөн болно гэсэн Алсын хараатай ажиллаж байна. Монгол ухаанаар дархлаажсан, дэлхийд байр сууриа эзэлсэн, дэлхийд хүлээн зөвшөөрөгдсөн соёл боловсрол, ёс суртахуунтай, эх оронч, үлгэр жишээ, манлайлагч иргэн болох нь Монгол Тэмүүлэл юм. Тус ТББ-аас зохион байгуулдаг ажлын нэг хэлбэр нь “Эртэч Монгол” уулзалт. Өглөө эртлэн боссон хүмүүст 6:30 - 8:30 хооронд уригдсан хүмүүсээрээ лекц уншуулж, Хэвлэл мэдээллийн хэрэгслэлээр сурталчилж, ном болгон гаргаж олон нийтээр хүртээл болдог. Зөвхөн энэ арга хэмжээ 140 удаа зохион байгуулагдаад байна. Их дээд сургууль, ЕБС-иуд, албан байгууллагуудаар 7 хоногийн сэдэвт ажлууд зохиодог байна. [[Файл:1000088893subject.jpg|400x400px|thumb]] [[Файл:20260209ыгмруёэ.jpg|400x400px|thumb]] [[Файл:1000088894subject.jpg|400x400px|thumb]] == Номин холдинг ХХК-ийн үндэслэгч == [[Файл:2026032jhb.jpg|580x400px|thumb|.]] Амарбаярын Шагдарсүрэн нь “Номин Холдинг” компанийг анх 1992.07.11 -нд “Номин-5” ХЭАА нэртэйгээр байгуулж, 1996.01.22 -нд “Номин Трейд” ХХК, 2002.05.28 -нд “Номин Холдинг” ХХК болон өргөжин өдгөө Дотоод, гадаад худалдаа, Үйлдвэрлэл, Барилга, Үл хөдлөх хөрөнгө, Банк санхүү, Агаарын тээвэр - логистик, Технологийн бизнесийн чиглэлүүдээр нийт 30 гаруй салбар компанитайгаар үйл ажиллагаагаа явуулж байна. Өнөөдөр Номинчууд дотоодын 10.000. жижиг дунд үйлдвэрлэгчид, хувиараа хөдөлмөр эрхлэгчид, Гадаадын 700 харилцагч түншүүдтэй хамтран ажиллаж байна. Монгол улсын 4 удаагийн, Нийслэлийн 4 удаагийн Шилдгийн Шилдэг Аж ахуйн нэгжээр шалгарсан, Топ-100 аж ахуйн нэг юм. Төр засгаас “Номин холдинг” ХХК-ийн үйл ажиллагааг өндрөөр үнэлж 2021 онд төрийн дээд шагнал “Алтан гадас” одонгоор шагнажээ. Ийнхүү хань гурван хүүхдийн хамт эхлүүлсэн өрхийн үйлдвэрээс өргөжин тэлсээр 30 гаруй жилийн түүхээ итгэл төгс, хийж бүтээсэн амжилтаа ахиулахаар цаг завгүй хөдөлмөрлөсөөр байна. [[File:Nomingiinhon1.png|1234x1234px|thumb|.]] 3ub2kb0eidrfm6be08ccn915e7l9474 Юнкерс-87 0 145589 851843 851257 2026-03-30T03:15:20Z Bayarkhangai 1129 851843 wikitext text/x-wiki Junkers Ju 87 Stuka ("Junkers-87", Ju-87, "", "шаахайт")[1] (Герман хэлээр: Stuka = ​​​​Sturzkampfflugzeug - шумбан бөмбөгдөгч) нь Дэлхийн 2-р дайны үеийн Германы нэг хөдөлгүүртэй, хоёр суудалтай (нисгэгч ба буудагч) шумбан бөмбөгдөгч болон дайрагч онгоц байв. [[File:Stuka bombarder 1.gif|thumb|Ju. 87 онгоцын цохилт өгч буй дүрс]] Ju 87 анхны нислэгээ 1935 оны 9-р сарын 17-нд хийсэн. Бөмбөгдөлтийг шумбалтын бөмбөгдөлт болон хэвтээ бөмбөгдөлтөд ашигладаг тусгай бөмбөгдөлтийн харааны төхөөрөмж ашиглан гүйцэтгэсэн. Ju 87-ийн бөмбөгдөлтийн нарийвчлал гайхалтай өндөр байсан - бөмбөгүүд нь ихэвчлэн 30 метрийн диаметртэй тойрог дотор унадаг байв. Германд уг онгоцыг "Stuka" гэж нэрлэдэг байсан бөгөөд энэ нь Германы "sturzkampfflugzeug" гэсэн шумбалтын байлдааны онгоц гэсэн үгнээс гаралтай. Ju. Ju 87 нь хоёр 7.92 мм-ийн MG. 17 пулемёт болон нэг 7.92 мм-ийн MG. 15 пулемётоор зэвсэглэсэн байв. Онгоцны сул талууд нь хуяг хамгаалалт сул, хурд багатай (ердөө 410 км/цаг) байв. Энэхүү онгоц нь урвуу цахлай хэлбэртэй далавч, өргөн хүрээтэй тогтмол буух төхөөрөмж, дайны эхэн үед нисгэгчийг аймшигтайгаас гадна шумбалтын хурдыг чихээрээ тодорхойлох боломжийг олгодог дуут дохиогоороо ялгардаг байв. Junkers Ju 87 Stuka онгоцыг Германы хүч чадлын биелэл, 1939-1942 оны Германы Блицкригийн бэлгэдэл болгон олон дайны кинонд харж болно. Бага хурдтай, ойрын зайн тусгалтай, хамгаалалтын зэвсэг султай хэдий ч огцом шумбалтаас нарийвчлалтай бөмбөгддөг тул Люфтваффегийн хамгийн үр дүнтэй байлдааны онгоцнуудын нэг байв. [[File:Ju87 G2 1.jpg|small|310px|right|Junkers Ju. 87 G-2 RAF-ийн музейд]] Испанийн иргэний дайны дараа Junkers Ju 87 Stuka онгоцыг цэргүүдийг ойрын агаарын дэмжлэг үзүүлэх, хөлөг онгоцны эсрэг даалгаварт амжилттай ашиглаж ирсэн. Эдгээр онгоцууд нь 1939 оны 9-р сард Польш, 1940 онд Норвеги руу довтлох үеэр агаарын довтолгооны гол тулгуур болсон юм. 1940 оны 5-р сард Жу 87 нь Нидерланд, Бельги, Францын эсрэг хийсэн Блицкриегт гол үүрэг гүйцэтгэсэн. Газрын байнуудын эсрэг агаарын давуу талтай байсан ч Junkers Ju 87 Stuka нь бусад олон шумбалтын бөмбөгдөгч онгоцнуудын нэгэн адил байлдагч онгоцнуудад эмзэг байв. Британийн тулалдаанд аль хэдийн түүний хүрээ, хурд, хамгаалалтын зэвсэг дутмаг байсан нь илт харагдаж байв. Junkers Ju 87 Stuka довтолгоонд хүчтэй байлдааны хамгаалалт шаардлагатай байв. [[Файл:Bundesarchiv Bild 101I-329-2984-05A, Russland, Junkers Ju 87.jpg|small|310px|"Юнкерс" Ju-87]] Их Британийн тулалдааны дараа Junkers Ju 87 Stuka-ийн нарийвчлалтай бөмбөгдөлтийн чадвар нь Балканы кампанит ажлын үеэр, Африк, Газар дундын тэнгист, дараа нь ЗХУ-д Германы хүчинд ашигтай болсон бөгөөд тэнд "Junkers Ju 87 Stuka" онгоцыг 1945 он хүртэл агаарын ойрын дэмжлэг, хөлөг онгоц болон танк эсэргүүцэх даалгаварт ашиглаж байжээ. Дайны төгсгөлд тэдгээрийг бараг бүрэн Фоке-Вульф Fw. 190-ийн газрын довтолгооны хувилбаруудаар сольсон боловч дайны сүүлийн өдрүүд хүртэл ашиглагдсаар байв. Junkers Ju 87 Stuka ийн үйлдвэрлэл. 1936 оноос 1944 оны 8-р сар хүртэлх бүх хувилбаруудаас 87 нь 6500 гэж тооцоологддог. Хамгийн алдартай Junkers Ju 87 Stuka онгоцны нисгэгч нь Нацист Германы цэргийн албан хаагчдын дундаас хамгийн өндөр цэргийн одон хүртсэн Ханс Ульрих Рудель байв. == Цахим холбоос == {{Commonscat|Junkers Ju 87 Stuka|3=S}} * [http://www.luftarchiv.de] [[Ангилал:Вермахтын агаарын тээврийн хэрэгсэл]] [[Ангилал:Бөмбөгпөгч онгоц (1935-1944 он)]] [[Ангилал:Германы эзэн гүрний дэлхийн хоёрдугаар дайны нисэх онгоцны төрөл]] [[Ангилал:Шумбан бөмбөгдөгч онгоц]] [[Ангилал:Юнкерс]] [[Ангилал:Нэг хөдөлгүүрт нисэх онгоц]] [[Ангилал:Анхны нислэг 1935 он]] ilmjomrxzuxg0ychxqiejbbecp0rdnu 851844 851843 2026-03-30T03:15:51Z Bayarkhangai 1129 851844 wikitext text/x-wiki Junkers Ju 87 Stuka ("Junkers-87", Ju-87, "", "шаахайт")[1] (Герман хэлээр: Stuka = ​​​​Sturzkampfflugzeug - шумбан бөмбөгдөгч) нь Дэлхийн 2-р дайны үеийн Германы нэг хөдөлгүүртэй, хоёр суудалтай (нисгэгч ба буудагч) шумбан бөмбөгдөгч болон дайрагч онгоц байв. [[File:Stuka bombarder 1.gif|thumb|Ju. 87 онгоцын цохилт өгч буй дүрс]] Ju 87 анхны нислэгээ 1935 оны 9-р сарын 17-нд хийсэн. Бөмбөгдөлтийг шумбалтын бөмбөгдөлт болон хэвтээ бөмбөгдөлтөд ашигладаг тусгай бөмбөгдөлтийн харааны төхөөрөмж ашиглан гүйцэтгэсэн. Ju 87-ийн бөмбөгдөлтийн нарийвчлал гайхалтай өндөр байсан - бөмбөгүүд нь ихэвчлэн 30 метрийн диаметртэй тойрог дотор унадаг байв. Германд уг онгоцыг "Stuka" гэж нэрлэдэг байсан бөгөөд энэ нь Германы "sturzkampfflugzeug" гэсэн шумбалтын байлдааны онгоц гэсэн үгнээс гаралтай. Ju. Ju 87 нь хоёр 7.92 мм-ийн MG. 17 пулемёт болон нэг 7.92 мм-ийн MG. 15 пулемётоор зэвсэглэсэн байв. Онгоцны сул талууд нь хуяг хамгаалалт сул, хурд багатай (ердөө 410 км/цаг) байв. Энэхүү онгоц нь урвуу цахлай хэлбэртэй далавч, өргөн хүрээтэй тогтмол буух төхөөрөмж, дайны эхэн үед нисгэгчийг аймшигтайгаас гадна шумбалтын хурдыг чихээрээ тодорхойлох боломжийг олгодог дуут дохиогоороо ялгардаг байв. Junkers Ju 87 Stuka онгоцыг Германы хүч чадлын биелэл, 1939-1942 оны Германы Блицкригийн бэлгэдэл болгон олон дайны кинонд харж болно. Бага хурдтай, ойрын зайн тусгалтай, хамгаалалтын зэвсэг султай хэдий ч огцом шумбалтаас нарийвчлалтай бөмбөгддөг тул Люфтваффегийн хамгийн үр дүнтэй байлдааны онгоцнуудын нэг байв. [[File:Ju87 G2 1.jpg|small|310px|right|Junkers Ju. 87 G-2 RAF-ийн музейд]] Испанийн иргэний дайны дараа Junkers Ju 87 Stuka онгоцыг цэргүүдийг ойрын агаарын дэмжлэг үзүүлэх, хөлөг онгоцны эсрэг даалгаварт амжилттай ашиглаж ирсэн. Эдгээр онгоцууд нь 1939 оны 9-р сард Польш, 1940 онд Норвеги руу довтлох үеэр агаарын довтолгооны гол тулгуур болсон юм. 1940 оны 5-р сард Жу 87 нь Нидерланд, Бельги, Францын эсрэг хийсэн Блицкриегт гол үүрэг гүйцэтгэсэн. Газрын байнуудын эсрэг агаарын давуу талтай байсан ч Junkers Ju 87 Stuka нь бусад олон шумбалтын бөмбөгдөгч онгоцнуудын нэгэн адил байлдагч онгоцнуудад эмзэг байв. Британийн тулалдаанд аль хэдийн түүний хүрээ, хурд, хамгаалалтын зэвсэг дутмаг байсан нь илт харагдаж байв. Junkers Ju 87 Stuka довтолгоонд хүчтэй байлдааны хамгаалалт шаардлагатай байв. [[Файл:Bundesarchiv Bild 101I-329-2984-05A, Russland, Junkers Ju 87.jpg|small|310px|"Юнкерс" Ju-87]] Их Британийн тулалдааны дараа Junkers Ju 87 Stuka-ийн нарийвчлалтай бөмбөгдөлтийн чадвар нь Балканы кампанит ажлын үеэр, Африк, Газар дундын тэнгист, дараа нь ЗХУ-д Германы хүчинд ашигтай болсон бөгөөд тэнд "Junkers Ju 87 Stuka" онгоцыг 1945 он хүртэл агаарын ойрын дэмжлэг, хөлөг онгоц болон танк эсэргүүцэх даалгаварт ашиглаж байжээ. Дайны төгсгөлд тэдгээрийг бараг бүрэн Фоке-Вульф Fw. 190-ийн газрын довтолгооны хувилбаруудаар сольсон боловч дайны сүүлийн өдрүүд хүртэл ашиглагдсаар байв. Junkers Ju 87 Stuka ийн үйлдвэрлэл. 1936 оноос 1944 оны 8-р сар хүртэлх бүх хувилбаруудаас 87 нь 6500 гэж тооцоологддог. Хамгийн алдартай Junkers Ju 87 Stuka онгоцны нисгэгч нь Нацист Германы цэргийн албан хаагчдын дундаас хамгийн өндөр цэргийн одон хүртсэн Ханс Ульрих Рудель байв. == Цахим холбоос == {{Commonscat|Junkers Ju 87 Stuka|3=S}} * [http://www.luftarchiv.de] [[Ангилал:Вермахтын агаарын тээврийн хэрэгсэл]] [[Ангилал:Бөмбөгдөгч онгоц (1935-1944 он)]] [[Ангилал:Германы эзэн гүрний дэлхийн хоёрдугаар дайны нисэх онгоцны төрөл]] [[Ангилал:Шумбан бөмбөгдөгч онгоц]] [[Ангилал:Юнкерс]] [[Ангилал:Нэг хөдөлгүүрт нисэх онгоц]] [[Ангилал:Анхны нислэг 1935 он]] mkwjtc8t0rehf2kog4mhnoy7qgrtrbp Шэньжэний Соёлын Төв 0 145633 851833 851564 2026-03-29T16:51:02Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 851833 wikitext text/x-wiki [[File:Shenzhen's_Concert_Hall.jpg|right|thumb|250x250px|[[Шэньжэнь]] дэх Шэньжэнь концертын танхим]] '''Шэньжэний Соёлын Төв''' нь Шэньжэний Концертын Танхим болон Шэньжэний Номын санг өөртөө багтаадаг бөгөөд БНХАУ-ын Гуандун мужийн Шэньжэнь хотын Футиан дүүрэгт байрладаг. Үүнийг Японы архитектор Арата Исозаки зохион бүтээжээ. <ref>{{Cite web |title=Project List: 1998- Shenzhen Cultural Center |url=http://www.isozaki.co.jp/ |access-date=7 March 2012 |publisher=[[Arata Isozaki|Arata Isozaki & Associates]]}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[http://www.isozaki.co.jp/ "Project List: 1998- Shenzhen Cultural Center"]. [[Arata Isozaki|Arata Isozaki & Associates]]<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">7 March</span> 2012</span>.</cite></ref> Усан үзмийн талбай маягийн концертын танхим нь 1800 хүний суудалтай бөгөөд 2007 онд нээгдсэн. <ref>{{Cite web |title=Selected Projects: International Activities - Shenzhen Concert Hall's Symphony Hall, Shenzhen |url=http://www.nagata.co.jp/e_sakuhin/kaigai.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111224182537/http://www.nagata.co.jp/e_sakuhin/kaigai.html#s008 |archive-date=24 Арван хоёрдугаар сар 2011 |access-date=7 March 2012 |publisher=[[Nagata Acoustics]] }}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">. [[Nagata Acoustics]]. Archived from {{Webarchiv|url=http://www.nagata.co.jp/e_sakuhin/kaigai.html#s008 |wayback=20111224182537 |text=the original |archiv-bot=2026-03-29 16:51:02 InternetArchiveBot }} on 24 December 2011<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">7 March</span> 2012</span>.</cite></ref> Энэ нь Шэньжэний номын сангийн хажууд, Шэньжэний иргэний төв (Civic Center) болон метроны 3-р шугамын "Хүүхдийн ордон" өртөөний ойролцоо байрладаг. Энэ нь Шэньжэнь хотын хоёр гол концертын талбайн нэг, нөгөө нь Наньшаний соёлын төв юм. "Бүс ба зам" олон улсын хөгжмийн наадам 2019 онд Шэньжэний концертын танхимд нээгдсэн. Гурван долоо хоног үргэлжилсэн хөгжмийн наадмын үеэр хотын өнцөг булан бүрт, тэр дундаа концертын танхимд олон тооны тоглолтууд зохион байгуулагдсан байна. Шэньжэнь хотын бусад концертын танхимд Шэньжэнь политеатр (Наншан) багтдаг. 0vhj2b4bszj7306u9jdn9e7cdkzgrn8 Террорграм 0 145674 851839 2026-03-30T01:38:52Z HorseBro the hemionus 100126 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:Terrorgram_logo.svg|thumb|182x182px|Telegram аппликейшны лого болон [[Waffen-SS]] тэмдгийн хослол болох Terrorgram-ын лого <ref name="ADL">{{Cite web |date=25 April 2024 |title=Terrorgram |url=https://extremismterms.adl.org/glossary/terrorgram |website=[[Anti-Defamation League]]}}</ref>]] '''Террорграм''' (заримдаа [[All caps|бүх үсгийг]] том үсгээр бичдэг)<ref name..." 851839 wikitext text/x-wiki [[Файл:Terrorgram_logo.svg|thumb|182x182px|Telegram аппликейшны лого болон [[Waffen-SS]] тэмдгийн хослол болох Terrorgram-ын лого <ref name="ADL">{{Cite web |date=25 April 2024 |title=Terrorgram |url=https://extremismterms.adl.org/glossary/terrorgram |website=[[Anti-Defamation League]]}}</ref>]] '''Террорграм''' (заримдаа [[All caps|бүх үсгийг]] том үсгээр бичдэг)<ref name="Bratislava">{{Cite news |date=23 November 2022 |title=TERRORGRAM: from Buffalo to Bratislava |work=Italian Team for Security, Terroristic Issues & Managing Emergencies |url=https://www.itstime.it/w/terrorgram-from-buffalo-to-bratislava-by-federico-borgonovo-e-ali-fisher/ |url-status=live |access-date=23 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231006222334/https://www.itstime.it/w/terrorgram-from-buffalo-to-bratislava-by-federico-borgonovo-e-ali-fisher/ |archive-date=6 October 2023}}</ref> нь хэт барууны үзэлтэй, төвлөрсөн бус [[Telegram]] суваг болон хаягуудын сүлжээ бөгөөд [[Militant accelerationism|зэвсэгт хүчний хурдасгуурыг]] дэмждэг эсвэл сурталчилдаг. Terrorgram сувгууд нь үзэл суртлын хувьд [[Neo-fascist|неофашист]] бөгөөд үзэн ядалтын гэмт хэрэг, олноор буудлага хийх, чухал дэд бүтцийг хэрхэн бай болгох талаар зааварчилгаа, гарын авлага, тэр ч байтугай болзошгүй байнуудын жагсаалтыг тогтмол хуваалцдаг. Terrorgram бол [[Atomwaffen Division|Атомваффен дивиз]], [[The Base (hate group)|Бааз]] болон бусад тодорхой зэвсэгт хүчний хурдасгуурыг дэмждэг бүлгүүдтэй холбогдсон хувь хүмүүс болон сүлжээнүүдийн харилцаа холбооны гол форум юм. Неонацистуудын [[Iron March]] вэб форумын нөлөөнд автсан Terrorgram нь хэд хэдэн террорист халдлагатай холбоотой байсан. Энэ нь террорист халдлага болон түүнийг үйлдсэн хүмүүсийг "гэгээнтнүүд" эсвэл "алагдсан хүмүүс" гэж сурталчилдаг "Гэгээнтнүүдийн соёл"-ыг сурталчилдаг. Үүнийг террорист байгууллага гэж хориглосон бөгөөд [[Австрали]], [[Канад]], [[Шинэ Зеланд]], [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Их Британи|Их Британиас]] террористуудын хориг арга хэмжээ авч байна. == Гарал үүсэл ба түүх == Террорграм нь хэд хэдэн өөр үе шатыг туулсан.<ref name="GNET">{{Cite web |last=Kriner |first=Matthew |date=2022-09-12 |title=Analysing Terrorgram Publications: A New Digital Zine |url=https://gnet-research.org/2022/09/12/analysing-terrorgram-publications-a-new-digital-zine/ |access-date=2025-01-27 |website=[[Global Network on Extremism and Technology]] |language=en-GB}}</ref> Террорграм нь татан буугдсан неонацистуудын вэб форум болох [[Iron March|Төмөр маршийн]] нөлөөнд автсан бөгөөд Америкийн неонацист [[James Mason (neo-Nazi)|Жеймс Мейсоны]] ''[[Siege (Mason book)|"Бүслэлт]]'' " номыг олон нийтэд түгээсэн бөгөөд энэ ном нь нийгмийг тогтворгүй болгож, хувьсгалыг эхлүүлэхийн төлөө ажиллаж буй, удирдагчгүй, далд [[Terrorist cell|террорист бүлэглэлүүдийг]] байгуулахыг сурталчилсан бүтээл юм.<ref name=":0">{{Cite news |date=23 November 2022 |title=The Terrorgram Network: A Spiral Towards Bloodshed |work=[[Hope Not Hate]] |url=https://hopenothate.org.uk/chapter/the-terrorgram-network-a-spiral-towards-bloodshed/}}</ref> Террорграм нь татан буугдсан Төмөр марш болон Фашистын Форжоос ихээхэн хэмжээгээр үүссэн бөгөөд Фашистын Форж нь үзэгчдийг олж чадаагүй тул Төмөр маршийн гол залгамжлагч болсон юм.{{Sfn|Hughes|Jones|Amarasingam|2022}} Telegram дээрх хэт барууны үзэлтнүүд 2019 оны 3-р сараас өмнө мэдэгдэхүйц байгаагүй ч зарим хэт барууны бүлгүүд тэр үед Telegram руу шилжсэн байсан бөгөөд үүнд [[Atomwaffen Division]], [[Generation Identity]], [[Proud Boys]] багтжээ.{{Sfn|Katz|2022}} 2019 оны 3-р сард [[Christchurch mosque shootings|Крайстчерчийн сүмд болсон буудлагын]] дараа [[8chan]] хэрэглэгчид хатуу арга хэмжээ авахаас болгоомжилж, зарим нь Telegram руу шилжихийг санал болгов. Telegram дээрх неонацист бүлгүүдийн гишүүдийн тоо огцом нэмэгдсэн; Крайстчерчийн дараа 2019 оны 5-р сараас 10-р сарын хооронд Telegram дээрх неонацист болон [[White supremacist|цагаан арьстны давамгайллын]] бүлгүүдийн гишүүнчлэл 120%-иар өссөн бөгөөд өмнө нь зогсонги байдалд байсан сувгуудыг оруулаад олон шинээр бий болсон.{{Sfn|Katz|2022}} 2021 онд олон улсын сэтгэлгээний төв [[Institute for Strategic Dialogue|болох Стратегийн харилцан ярианы хүрээлэн]] (ISD) нь Terrorgram сүлжээг бүрдүүлдэг 200 гаруй неонацист терроризмыг дэмжигч Telegram сувгийг илчилсэн бөгөөд тэдгээрийн олонх нь зэвсэг, бөмбөг хийх зааварчилгаа агуулсан байв.<ref name="Bratislava2">{{Cite news |date=23 November 2022 |title=TERRORGRAM: from Buffalo to Bratislava |work=Italian Team for Security, Terroristic Issues & Managing Emergencies |url=https://www.itstime.it/w/terrorgram-from-buffalo-to-bratislava-by-federico-borgonovo-e-ali-fisher/ |url-status=live |access-date=23 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231006222334/https://www.itstime.it/w/terrorgram-from-buffalo-to-bratislava-by-federico-borgonovo-e-ali-fisher/ |archive-date=6 October 2023}}</ref><ref>{{Cite news |last=Makuch |first=Ben |date=23 November 2022 |title=Telegram Is Leaving a Terrorist Bomb-Making Channel Online |work=[[Vice News]] |url=https://www.vice.com/en/article/telegram-is-leaving-a-terrorist-bomb-making-channel-online/ |url-status=live |access-date=23 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231107112313/https://www.vice.com/en/article/epdxnp/telegram-is-leaving-a-terrorist-bomb-making-channel-online |archive-date=7 November 2023}}</ref><ref>{{Cite news |date=23 November 2022 |title=Telegram blocks 'dozens' of hardcore hate channels |work=[[TechCrunch]] |url=https://techcrunch.com/2021/01/13/telegram-channels-banned-violent-threats-capitol/?guccounter=1 |url-status=live |access-date=23 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230610215529/https://techcrunch.com/2021/01/13/telegram-channels-banned-violent-threats-capitol/?guccounter=1 |archive-date=10 June 2023}}</ref> Telegram нь хүчирхийллийг сурталчилсан сувгуудыг [[Shadowban|хориглодог]] боловч [[Southern Poverty Law Center|Өмнөд Ядуурлын Хуулийн Төвийн]] мэдээлснээр ийм сувгууд Telegram-ын цагдаагийн ажиллагаанаас үл хамааран экспоненциал байдлаар өссөн бөгөөд нэг хурдасгуурын суваг нь 16,552 дагагчтай байжээ.<ref>{{Cite web |date=18 October 2024 |title=How an encrypted messaging platform is changing extremist movements |url=https://www.splcenter.org/news/2021/02/16/how-encrypted-messaging-platform-changing-extremist-movements |website=[[Southern Poverty Law Center]]}}</ref> 2023 оны 12-р сарын 8-нд Онтарио мужийн хоёр эрийг Террорграмын сурталчилгаа болон терроризмын гэмт хэргийг сурталчилсан хэргээр ялласан.<ref>{{Cite news |date=8 December 2023 |title=Two Ontario men arrested on Terrorism charges |work=[[Yahoo]] |url=https://finance.yahoo.com/news/two-ontario-men-arrested-terrorism-140000293.html |url-status=live |access-date=11 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240830111500/https://finance.yahoo.com/news/two-ontario-men-arrested-terrorism-140000293.html |archive-date=30 August 2024}}</ref> 2024 оны 9-р сарын 9-нд Калифорни мужийн АНУ-ын прокурорууд Даллас мужийн 34 настай Эрин Хамбер, 37 настай Мэттью Роберт Аллисон нарыг "Террорграм" сүлжээг удирдсан, үзэн ядалтын гэмт хэрэг үйлдсэн, Холбооны албан тушаалтнуудыг хөнөөхийг уриалсан, террористуудад материаллаг дэмжлэг үзүүлэхээр хуйвалдсан хэргээр ялласан. Хэрэв буруутай нь тогтоогдвол Хамбер, Аллисон нар тус бүр 220 жилийн хорих ял оноох болно.<ref>{{Cite web |date=11 September 2024 |title=Leaders of Transnational Terrorist Group Charged with Soliciting Hate Crimes, Soliciting the Murder of Federal Officials, and Conspiring to Provide Material Support to Terrorists |url=https://www.justice.gov/opa/pr/leaders-transnational-terrorist-group-charged-soliciting-hate-crimes-soliciting-murder |website=justice.gov}}</ref> 2025 оны 12-р сарын 17-нд Хамберт 30 жилийн хорих ял оноосон.<ref>{{Cite news |last=Ahumada |first=Rosalio |date=17 December 2025 |title=California woman who led white supremacist group gets prison in hate crimes case |url=https://www.sacbee.com/news/local/crime/article313790563 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251218030352/https://www.sacbee.com/news/local/crime/article313790563.html |archive-date=18 December 2025}}</ref> Нью Жерси мужийн иргэн Эндрю Тахистовыг эрчим хүчний дэд бүтэц болон синагогт халдлага үйлдэхээр төлөвлөж байсан хэргээр ялласан. Тахистов өөрийгөө Террорграмын сурталчилгаа хийхэд оролцсон гэж мэдэгджээ. <ref>{{Cite magazine}}</ref> 2025 оны 2-р сарын байдлаар дэлхий даяар Террорграмын хорин гаруй хэрэг бүртгэгдсэн байна. АНУ-д [[Brandon Russell|Брэндон Рассел]], Сара Бет Кланданиел нарыг Балтиморын цахилгааны дэд бүтцийг бөмбөгдөж, цахилгаан тасарсан хэргээр буруутгажээ. Хоёуланг нь улмаар ялласан. Рассел, Кланданиел нар Террорграм бүлэглэлд идэвхтэй оролцдог байжээ.<ref name="Guardian">{{Cite news |date=2025-02-11 |title=Bomb-plot trial of neo-Nazi leader pulls back veil on US extremist networks |language=en-GB |work=[[The Guardian]] |location=London |url=https://www.theguardian.com/us-news/2025/feb/10/brandon-russell-neo-nazi-bomb-plot-trial}}</ref> [[Дани|Данийн]] [[Ishøj|Ишой]] хотын 29 настай эрэгтэйг 2024 оны 12-р сарын 9-нд баривчилж, Террорграмын материалыг сурталчилсан хэргээр терроризмыг өдөөсөн есөн зүйл ангиар ялласан. Мөн тэр хүн Атомваффен террорист бүлэглэлийг үүсгэн байгуулагч [[Brandon Russell|Брэндон Расселлын]] мэдэгдэл хуваалцжээ.<ref>{{Cite news |date=11 December 2024 |title=Mand sigtet for at fremme terrorvirksomhed på Telegram |work=[[Berlingske]] |url=https://www.berlingske.dk/indland/mand-sigtet-for-at-fremme-terrorvirksomhed-paa-telegram}}</ref> Terrorgram нь 2024 онд Австралид [[Австралийн Лейбор Нам|Хөдөлмөрийн]] намын гишүүн [[Tim Crakanthorp|Тим Краканторпыг]] хөнөөх хуйвалдааны ард байсан гэж үздэг бөгөөд Краканторпын оффисын ойролцоо нэгэн эрийг зэвсэгтэй баривчилжээ.<ref name="Australia">{{Cite web |last=Evans |first=Jake |date=27 June 2025 |title=Terrorgram linked to alleged plot to kill Labor politician |url=https://www.abc.net.au/news/2025-06-27/terrorgram-linked-to-alleged-plot-to-kill-labor-politician/105469638 |website=[[ABC News Australia]]}}</ref> Теннесси мужийн нэгэн эрийг 2025 онд Иргэний эрхийн хөдөлгөөнд оролцсон [[Highlander Research and Education Center|Хайландер судалгаа, боловсролын төвийг]] галдан шатаасан хэргээр ялласан. Оффисууд нь олон арван жилийн архив, эд өлгийн зүйлсийн хамт галд шатсан байна. Энэ эр өмнө нь 2019 онд насанд хүрэгчдийн видео дэлгүүрийг шатаасан хэргээр яллагдаж байжээ. Тэрээр халдлагынхаа талаар хурдасгуур неонацист сувгуудаар ярилцаж байжээ.<ref>{{Cite web |date=8 July 2025 |title=Far-right violence and terrorism – May 2025 |url=https://observatorioterrorismo.com/analisis/far-right-violence-and-terrorism-may-2025/ |website=Observatorio Terrorismo}}</ref><ref>{{Cite web |last=Jipson |first=Art |date=8 July 2025 |title=A field guide to 'accelerationism': White supremacist groups using violence to spur race war and create social chaos |url=https://theconversation.com/a-field-guide-to-accelerationism-white-supremacist-groups-using-violence-to-spur-race-war-and-create-social-chaos-255699 |website=[[The Conversation (website)|The Conversation]]}}</ref> 24 настай эрэгтэйг 2025 оны 7-р сард Хойд Калифорнид "холбооны албан тушаалтнуудыг хөнөөхийг уриалах, холбооны албан тушаалтнуудыг мансууруулах бодис хэрэглэх, муж улс хоорондын заналхийллийн харилцаа холбоог заналхийлэх найман зүйл ангиар" буруутгажээ. Энэ эрийг Terrorgram-ын гишүүн байсан бөгөөд АНУ-ын албан тушаалтнуудыг хөнөөх зорилгоор бусад хэрэглэгчидтэй хуйвалдсан гэж үзэж байна.<ref>{{Cite web |last=Burke |first=Minyvonne |date=10 July 2025 |title=Member of white supremacist group charged in alleged plot to solicit murder of 'high-value targets' |url=https://www.yahoo.com/news/member-white-supremacist-group-charged-143450302.html |website=[[Yahoo News]]}}</ref> [[Institute for Strategic Dialogue|Стратегийн харилцан ярианы хүрээлэн]] тус багийг гол зүтгэлтнүүдийг баривчилсны улмаас 2024 онд үйл ажиллагаагаа зогсоосон гэж тодорхойлсон.<ref>{{Cite web |last=Rai |first=Steven |date=31 March 2025 |title=Dismantling digital terror: Lessons learned from the collapse of Terrorgram |url=https://www.isdglobal.org/digital_dispatches/dismantling-digital-terror-lessons-learned-from-the-collapse-of-terrorgram/ |access-date=30 December 2025 |website=isdglobal.org |publisher=Institute for Strategic Dialogue}}</ref> == Үзэл суртал ба зохион байгуулалт == Terrorgram нь төвлөрсөн бус бөгөөд түүний сувгууд нь хэт барууны, [[Neo-fascist|неофашист]] үзэл суртлыг сурталчилдаг.<ref name="ADL2">{{Cite web |date=25 April 2024 |title=Terrorgram |url=https://extremismterms.adl.org/glossary/terrorgram |website=[[Anti-Defamation League]]}}</ref><ref name="GNET2">{{Cite web |last=Kriner |first=Matthew |date=2022-09-12 |title=Analysing Terrorgram Publications: A New Digital Zine |url=https://gnet-research.org/2022/09/12/analysing-terrorgram-publications-a-new-digital-zine/ |access-date=2025-01-27 |website=[[Global Network on Extremism and Technology]] |language=en-GB}}</ref><ref name=":2">{{Cite web |last=Makuch |first=Ben |date=11 February 2025 |title=Rise in vigilante attacks in US highlight growing online DIY terrorism resources |url=https://www.theguardian.com/us-news/2025/jan/12/vigilante-attacks-terrorism-new-orleans |website=[[The Guardian]]}}</ref>{{Sfn|Hughes|Jones|Amarasingam|2022}} Зарим сувгууд нь [[Ecofascist|экофашист]] шинж чанартай бөгөөд хүний эсрэг үзэл суртлыг сурталчилдаг боловч энэ нь зөвхөн дэд бүлэг бөгөөд ихэнх нь уламжлал ёсоор хэт барууны үзэлтэй байдаг.{{Sfn|Hughes|Jones|Amarasingam|2022}} "Terrorgram" нэр томьёог гишүүд зөвхөн хааяа хэрэглэдэг байсан бөгөөд нэр томьёо нь нийтлэг биш байв.{{Sfn|Hughes|Jones|Amarasingam|2022}} Гишүүд хүчирхийлэл, [[Snuff video|мансууруулах бодис агуулсан видео бичлэгүүдийг]] хуваалцдаг.{{Sfn|O'Connor|2020}} Олон нийтийн бүтээсэн хэвлэл мэдээллийн хэрэгслийн гоо зүй нь ихэвчлэн [[Vaporwave|ууршуулах]] эсвэл [[Fashwave|фашвэйв]] байдаг бөгөөд неон өнгийг сонгодог зургуудтай хослуулдаг.{{Sfn|O'Connor|2020}} "Төмөр жагсаал"-ын ачаар хэсэгчлэн хөгжсөн "Террорвэйв" нь улаан, цагаан, хар өнгөөр дүрслэгдсэн графиктай. Энэ хэв маягт ихэвчлэн гавлын ясны баг зүүсэн түүхэн фашистууд, террористууд эсвэл хагас цэрэгжсэн цэргүүдийн зургууд, нууцлаг хэт барууны бэлгэдэл, "УРВАГЧИД ДҮҮЖИЛНЭ", "ЦАГДААГ [[Occultism|ХҮЧИНД]] " гэх мэт энгийн уриа лоозонгуудыг багтаасан байдаг. Мөн Террорграмын суртал ухуулгад [[Western esotericism|нууцлаг]] өнгө аяс нэмж, нууцлаг өнгө аяс нэмж өгдөг. [[Esoteric Hitlerism|Эзотерик Гитлеризмыг]] байнга дурдсан байдаг.<ref name=":02">{{Cite news |date=23 November 2022 |title=The Terrorgram Network: A Spiral Towards Bloodshed |work=[[Hope Not Hate]] |url=https://hopenothate.org.uk/chapter/the-terrorgram-network-a-spiral-towards-bloodshed/}}</ref> Хүчирхийллийн уриалга түгээмэл байдаг бөгөөд,{{Sfn|Hughes|Jones|Amarasingam|2022}} сувгууд нь үзэн ядалтын гэмт хэрэг, олноор нь буудлага хийх, чухал дэд бүтцийг хэрхэн бай болгох талаар зааварчилгаа, гарын авлага, тэр ч байтугай болзошгүй байнуудын жагсаалтыг тогтмол хуваалцдаг.<ref name="GNET3">{{Cite web |last=Kriner |first=Matthew |date=2022-09-12 |title=Analysing Terrorgram Publications: A New Digital Zine |url=https://gnet-research.org/2022/09/12/analysing-terrorgram-publications-a-new-digital-zine/ |access-date=2025-01-27 |website=[[Global Network on Extremism and Technology]] |language=en-GB}}</ref><ref name=":22">{{Cite web |last=Makuch |first=Ben |date=11 February 2025 |title=Rise in vigilante attacks in US highlight growing online DIY terrorism resources |url=https://www.theguardian.com/us-news/2025/jan/12/vigilante-attacks-terrorism-new-orleans |website=[[The Guardian]]}}</ref> Terrorgram нь [[Atomwaffen Division|Атомваффен дивиз]], [[The Base (hate group)|Бааз]] болон бусад ил тод дайчин хурдасгуурын бүлгүүдтэй холбоотой хувь хүмүүс болон сүлжээнүүдийн гол харилцаа холбооны форум юм.<ref name="GNET3" /><ref name=":22" /> Цагаан арьстны давамгайллын бүтээлүүд болох ''Бүслэлт'' болон ''[[The Turner Diaries|Тернерийн өдрийн тэмдэглэлүүд]]'' хоёулаа сувгуудын дотор түгээмэл тархдаг. Майк Магийн бичсэн 2019 оны " ''[[Harassment Architecture|Дарамт шахалтын архитектур"]]'' тууж нь Terrorgram-д алдартай бөгөөд өргөн тархсан.{{Sfn|O'Connor|2020}}<ref name="GNET3" />{{Sfn|Young|Boucher|2024}} [[Joshua Caleb Sutter|Жошуа Калеб Саттерийн]] бүтээлүүд бас алдартай байсан.{{Sfn|Palella|2024}} Зарим сувгууд нь "номны клуб" эсвэл унших материалаар хангадаг.{{Sfn|Young|Boucher|2024}} 2021 оны "Цагаан хүүгийн зун" унших жагсаалтад зөвхөн хоёр бүтээл багтсан: Майк Магийн өөр нэг роман болох ''Готик хүчирхийлэл'', мөн Terrorgram-ийн өөрийн гарын авлагын нэг.{{Sfn|Young|Boucher|2024}} == Ариунжуулалт == Террорграм нь "Гэгээнтнүүдийн соёл"-ыг сурталчилдаг бөгөөд<ref name="ADL3">{{Cite web |date=25 April 2024 |title=Terrorgram |url=https://extremismterms.adl.org/glossary/terrorgram |website=[[Anti-Defamation League]]}}</ref><ref name="GNET4">{{Cite web |last=Kriner |first=Matthew |date=2022-09-12 |title=Analysing Terrorgram Publications: A New Digital Zine |url=https://gnet-research.org/2022/09/12/analysing-terrorgram-publications-a-new-digital-zine/ |access-date=2025-01-27 |website=[[Global Network on Extremism and Technology]] |language=en-GB}}</ref> терроризмын эрдэмтэн Грэм Маклиний " [[School shooting|сургуулийн буудлага үйлдэгч]], [[Serial killer|цуврал алуурчдыг]] баатарлаг байдлаар дүрсэлсэнтэй төстэй байдлаар хэт барууны террористуудыг "гэгээнтэн", "алуурчид" гэж хүндэтгэн үнэлдэг 'харанхуй фэндом'" гэж нэрлэсэн.<ref name="GNET4" />{{Sfn|Macklin|2022}} Хурдасгалт үзэлтэн, давамгайлсан үзэлтэн эсвэл неонацист халдлагын үед Террорграм нь хамт олны гишүүдийг халдагчийг ариусгахын тулд үзэл суртлын ойр байдлыг гэрчилсэн шинж тэмдгүүдийг хайж байгааг хардаг.<ref name="Bratislava3">{{Cite news |date=23 November 2022 |title=TERRORGRAM: from Buffalo to Bratislava |work=Italian Team for Security, Terroristic Issues & Managing Emergencies |url=https://www.itstime.it/w/terrorgram-from-buffalo-to-bratislava-by-federico-borgonovo-e-ali-fisher/ |url-status=live |access-date=23 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231006222334/https://www.itstime.it/w/terrorgram-from-buffalo-to-bratislava-by-federico-borgonovo-e-ali-fisher/ |archive-date=6 October 2023}}</ref> Террористыг ариусгах нь тэднийг Террограмын үлгэр дуурайл болгон авдаг террорист-гэгээнтнүүдийн пантеонд ороход хүргэдэг. Эдгээрийн дотор үзэл суртлын цөмийг үндэслэгч гэж үзэж болох зарим хүмүүсийг тодорхойлж болно, тухайлбал [[Brenton Tarrant|Брентон Таррант]], [[Theodore Kaczynski|Теодор Качински]], [[Anders Behring Breivik|Андерс Беринг Брейвик]], [[Timothy McVeigh|Тимоти Маквей]], [[Charles Manson|Чарльз Мэнсон]], [[Dylann Roof|Диланн Руф нар]]:<ref name="Bratislava4">{{Cite news |date=23 November 2022 |title=TERRORGRAM: from Buffalo to Bratislava |work=Italian Team for Security, Terroristic Issues & Managing Emergencies |url=https://www.itstime.it/w/terrorgram-from-buffalo-to-bratislava-by-federico-borgonovo-e-ali-fisher/ |url-status=live |access-date=23 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231006222334/https://www.itstime.it/w/terrorgram-from-buffalo-to-bratislava-by-federico-borgonovo-e-ali-fisher/ |archive-date=6 October 2023}}</ref> Гэгээнтэн болоход шаардлагатай таван шалгуурт [[White people|цагаан]] арьст байх, санаатайгаар халдлага үйлдэх, "цагаан арьстанд заналхийлж буй" хүмүүсийг алах сэдэлтэй байх, дор хаяж нэгийг нь алсан "оноо"-той байх, [[White supremacy|цагаан арьстны давамгайллын]] үзэл суртлыг хуваалцах зэрэг орно.<ref name="Counterterror">{{Cite news |date=7 July 2022 |title=Flash Alert: High Risk of Violence With the Publication of "The Hard Reset: A Terrorgram Publication |work=[[The Counterterrorism Group, Inc.]] |url=https://www.counterterrorismgroup.com/post/flash-alert-high-risk-of-violence-with-the-publication-of-the-hard-reset-a-terrorgram-publication |access-date=23 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220811141344/https://www.counterterrorismgroup.com/post/flash-alert-high-risk-of-violence-with-the-publication-of-the-hard-reset-a-terrorgram-publication |archive-date=11 August 2022}}</ref><ref>{{Cite news |date=23 November 2022 |title=Bratislava Terrorist Radicalized On Terrorgram, Its Members Take Credit |work=Vsquare |url=https://vsquare.org/bratislava-terrorist-radicalized-on-terrorgram-its-members-take-credit/}}</ref><ref>{{Cite news |date=23 November 2022 |title=How an Encrypted Messaging Platform is Changing Extremist Movements |work=[[Southern Poverty Law Centre]] |url=https://www.splcenter.org/news/2021/02/16/how-encrypted-messaging-platform-changing-extremist-movements}}</ref> == Хэвлэлүүд == ''"Бүслэлт'' " болон ''"Тернерийн өдрийн тэмдэглэл"'' -ийн үзэл суртлын стандартыг дагаж, чухал дэд бүтцэд халдах дэлгэрэнгүй зааврыг цагаан арьстны давамгайллын гарын авлага, Terrorgram сувгаар түгээсэн суртал ухуулгаас олж болно. Terrorgram нь цагаан арьстны давамгайллын халдлагыг магтан дуулсан, салбарын онцлог чухал дэд бүтцийг чиглүүлэх тайлбарыг өгсөн, тактикийн дэлгэрэнгүй мэдээлэл, чиглүүлэлтийг өгсөн ''Hard Reset'' нэртэй дижитал сэтгүүлийн цувралын гурав дахь хэсгийг гаргасан.<ref>{{Cite news |date=23 November 2022 |title=Mayhem, Murder, and Misdirection: Violent Extremist Attack Plots Against Critical Infrastructure in the United States, 2016-2022 |work=Program on Extremism - THE GEORGE WASHINGTON UNIVERSITY |url=https://extremism.gwu.edu/sites/g/files/zaxdzs2191/f/CriticalInfrastructureTargeting09072022.pdf |url-status=live |access-date=24 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221207213936/https://extremism.gwu.edu/sites/g/files/zaxdzs2191/f/CriticalInfrastructureTargeting09072022.pdf |archive-date=7 December 2022}}</ref><ref name="GNET5">{{Cite web |last=Kriner |first=Matthew |date=2022-09-12 |title=Analysing Terrorgram Publications: A New Digital Zine |url=https://gnet-research.org/2022/09/12/analysing-terrorgram-publications-a-new-digital-zine/ |access-date=2025-01-27 |website=[[Global Network on Extremism and Technology]] |language=en-GB}}</ref> 2023 оны 12-р сарын 28-нд Terrorgram нь [[Urea nitrate|мочевин нитрат]] ашиглан тэсрэх бодис үйлдвэрлэх гарын авлагыг нийтэлсэн.<ref>{{Cite web |date=28 December 2023 |title=The Terrorgram Collective Published an Instructional Manual on How to use Breastmilk to Manufacture Urea-Nitrate Based Explosives |url=https://trackingterrorism.org/chatter/terrorgram-manual-on-how-to-use-breastmilk-to-make-explosives/ |website=[[TRAC]]}}</ref> 2021 оны 6-р сард тус хамтлаг [[Цөөнхийн бүлэг|цөөнх]], [[Police|цагдаа]], олон нийтийн зүтгэлтнүүд, [[Сэтгүүлч|сэтгүүлчид]] болон бусад дайснуудын эсрэг дэд бүтцэд халдах, хүчирхийлэл үйлдэхийг өдөөсөн гарын авлагыг онлайнаар нийтэлсэн. 2021 оны 12-р сард тэд хурдасгууризм, [[White supremacy|цагаан арьстны давамгайлал]], [[Ecofascism|экофашизмын]] талаарх үзэл суртлын хэсгүүдийг багтаасан хоёр дахь баримт бичгийг практик зааврын хамт нийтэлсэн.<ref>{{Cite news |date=23 November 2022 |title=EU Terrorism Situation and Trend Report 2022 |work=[[Europol]] |url=https://www.europol.europa.eu/cms/sites/default/files/documents/Tesat_Report_2022.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20220713151351/https://www.europol.europa.eu/cms/sites/default/files/documents/Tesat_Report_2022.pdf |archive-date=13 July 2022}}</ref><ref>{{Cite news |last=Carless |first=Will |date=5 July 2022 |title=The extremist watchers: How a network of researchers is searching for the next hate-fueled attack |work=[[Phys.org]] |url=https://phys.org/news/2022-07-extremist-watchers-network-hate-fueled.html |access-date=23 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221123100541/https://phys.org/news/2022-07-extremist-watchers-network-hate-fueled.html |archive-date=23 November 2022}}</ref><ref name="Counterterror2">{{Cite news |date=7 July 2022 |title=Flash Alert: High Risk of Violence With the Publication of "The Hard Reset: A Terrorgram Publication |work=[[The Counterterrorism Group, Inc.]] |url=https://www.counterterrorismgroup.com/post/flash-alert-high-risk-of-violence-with-the-publication-of-the-hard-reset-a-terrorgram-publication |access-date=23 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220811141344/https://www.counterterrorismgroup.com/post/flash-alert-high-risk-of-violence-with-the-publication-of-the-hard-reset-a-terrorgram-publication |archive-date=11 August 2022}}</ref> Terrorgram-ын хийсэн "''Цагаан террор"'' нэртэй 24 минутын видео анх 2022 оны 10-р сарын 14-нд гарсан. Энэ нь 1968 оноос өнөөг хүртэл засгийн газар, [[Police officers|цагдаагийн албан хаагчид]], [[Эмэгтэй хүн|эмэгтэйчүүд]], [[еврейчүүд]], [[Muslims|мусульманчууд]], [[Sikhs|сикхүүд]], [[Цагаачлал|цагаачид]], [[People of color|өнгөт]] арьстнууд, [[LGBTQ people|ЛГБТ хүмүүс]], [[Зүүний улс төр|зүүний үзэлтнүүд]], [[Сэтгүүлч|сэтгүүлчид]], эмнэлгийн мэргэжилтнүүдийн эсрэг хүчирхийлэл, терроризмын үйлдэл үйлдсэн олон арван хүнийг дурсан санадаг. Гэмт хэрэгтнүүдийг магтаж, тэднийг "гэгээнтнүүд" гэж нэрлэхээс гадна уг видео нь цаашид терроризмын үйлдлийг уриалж, ирээдүйн халдлагыг хүндэтгэнэ гэж мэдэгджээ. Видеонд [[Christchurch mosque shootings|2019 оны Крайстчерчийн буудлага]], [[2022 Buffalo shooting|2022 оны Буффалогийн халдлагын]] видео бичлэгүүдээс авсан бичлэгүүд болон мэдээллийн хэсгүүд багтсан болно.<ref>{{Cite news |date=23 November 2022 |title=Extremist Content Online: Bratislava Attacker's Manifesto Removed From The Internet Archive |work=[[Counter Extremism Project]] |url=https://www.counterextremism.com/press/extremist-content-online-bratislava-attackers-manifesto-removed-internet-archive}}</ref> 2023 оны 3-р сард Даллас Эрин Хамбер нь Terrorgram видео бичлэгийн өгүүлэгч болох нь тогтоогджээ.<ref>{{Cite news |last=Mathias |first=Christopher |date=3 May 2023 |title=Exposed: Dallas Humber, Narrator Of Neo-Nazi 'Terrorgram,' Promoter Of Mass Shootings |work=[[Huffington Post]] |url=https://www.huffpost.com/entry/dallas-humber-terrorgram-narrator-mass-shootings_n_64010e78e4b0d14ed6a6a545}}</ref> == Хариу үйлдэл == Террорграмын хамтын ажиллагааг террорист байгууллага гэж үзсэн эсвэл Их Британи, [[АНУ-ын Төрийн Департамент]], Австралиас террорист хориг арга хэмжээ авсан.<ref name=":3">{{Cite web |date=24 April 2024 |title=Terrorgram added to list of proscribed terrorist organisations |url=https://www.gov.uk/government/news/terrorgram-added-to-list-of-proscribed-terrorist-organisations |website=gov.uk}}</ref><ref name="Terrorist2">{{Cite news |last=Jervis-Bardy |first=Dan |date=3 February 2025 |title=Labor imposes counter-terrorism sanctions on online neo-Nazi network Terrorgram |work=[[The Guardian]] |url=https://www.theguardian.com/australia-news/2025/feb/03/labor-imposes-counter-terrorism-sanctions-on-online-neo-nazi-network-terrorgram}}</ref><ref name="Terrorist">{{Cite web |date=13 January 2025 |title=Terrorist Designations of The Terrorgram Collective and Three Leaders |url=https://2021-2025.state.gov/office-of-the-spokesperson/releases/2025/01/terrorist-designations-of-the-terrorgram-collective-and-three-leaders |website=state.gov}}</ref> Их Британи 2024 оны 4-р сард Террорграмын хамтын ажиллагааг хориглосон байгууллагуудын жагсаалтад нэмсэн.<ref name=":3" /> Дотоод хэргийн сайд [[James Cleverly|Жеймс Клеверли]] "Террорграмын хамтын ажиллагаа нь жигшүүрт суртал ухуулга тарааж, залуу хүмүүсийг аймшигт террорист үйлдэл хийхэд нь радикалчлах зорилготой" гэж мэдэгджээ.<ref>{{Cite news |date=24 April 2024 |title=Britain to proscribe Terrorgram collective as terrorist organisation |work=[[Reuters]] |url=https://www.reuters.com/technology/britain-proscribe-terrorgram-collective-terrorist-organisation-2024-04-22/ |url-status=live |access-date=11 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240423050013/https://www.reuters.com/technology/britain-proscribe-terrorgram-collective-terrorist-organisation-2024-04-22/ |archive-date=23 April 2024}}</ref> 2025 оны 1-р сарын 13-нд [[АНУ-ын Төрийн Департамент]] Террорграмыг террорист байгууллага гэж тодорхойлж, удирдагчид нь Сиро Даниел Аморим Феррейра, Ноа Ликул, Хендрик-Вал Мюллер нарт хориг арга хэмжээ авсан.<ref name="Terrorist" /><ref>{{Cite news |last=Anderson |first=Nate |date=10 September 2024 |title="HAIL HOLY TERROR": Two US citizens charged for running online "Terrorgram Collective" |language=en-us |work=[[Ars Technica]] |url=https://arstechnica.com/culture/2024/09/hail-holy-terror-two-us-citizens-charged-for-running-online-terrorgram-collective/ |access-date=11 September 2024}}</ref> Австралийн гадаад хэргийн сайд [[Penny Wong|Пенни Вонг]] 2025 оны 2-р сарын 2-нд Террорграмын сүлжээнд терроризмын хориг арга хэмжээ авсан гэж мэдэгджээ.<ref name="Terrorist2" /> 2025 оны 6-р сарын 27-нд Террорграмыг Австралид албан ёсоор террорист байгууллага гэж бүртгэсэн.<ref name="Australia2">{{Cite web |last=Evans |first=Jake |date=27 June 2025 |title=Terrorgram linked to alleged plot to kill Labor politician |url=https://www.abc.net.au/news/2025-06-27/terrorgram-linked-to-alleged-plot-to-kill-labor-politician/105469638 |website=[[ABC News Australia]]}}</ref> 2025 оны 12-р сарын 10-нд Terrorgram Collective-ийг Канад, Шинэ Зеланд улсууд террорист бүлэглэл гэж тодорхойлсон.<ref>{{Cite web |last=Tunney |first=Catharine |date=2025-12-11 |title=Canada becomes 1st country to list extremist network 764 as terrorists |url=https://www.cbc.ca/news/politics/764-youth-extremist-group-9.7010571 |website=[[cbc.ca]]}}</ref><ref>{{Cite web |date=2025-12-10 |title=Designation of Two Terrorist Entities |url=https://gazette.govt.nz/notice/id/2025-au7135 |website=[[gazette.govt.nz]]}}</ref> == Лавлагаа == {{Reflist}} == Иш татсан бүтээлүүд == {{Cite journal |last=Hughes |first=Brian |last2=Jones |first2=Dave |last3=Amarasingam |first3=Amarnath |date=2022-07-04 |title=Ecofascism: An Examination of the Far-Right/Ecology Nexus in the Online Space |journal=[[Terrorism and Political Violence]] |language=en |volume=34 |issue=5 |pages=997–1023 |doi=10.1080/09546553.2022.2069932 |issn=0954-6553}} {{Cite book |last=Katz |first=Rita |title=Saints and Soldiers: Inside Internet-Age Terrorism, From Syria to the Capitol Siege |publisher=[[Columbia University Press]] |year=2022 |isbn=978-0-231-55508-1 |series=Columbia Studies in Terrorism and Irregular Warfare |location=New York |pages=168–193 |language=en |chapter=Terrorgram |author-link=Rita Katz}} {{Cite book |last=Macklin |first=Graham |title=A Transnational History of Right Wing Terrorism: Political Violence and the Far Right in Eastern and Western Europe since 1900 |publisher=[[Routledge]] |year=2022 |isbn=978-0-367-61210-8 |editor-last=Dafinger |editor-first=Johannes |series=Routledge Studies in Fascism and the Far Right |language=en |chapter="Praise the saints": The cumulative momentum of transnational extreme-right terrorism |editor-last2=Florin |editor-first2=Moritz}} {{Cite journal |last=Palella |first=Andrew G. |date=2024 |title=Toward the Galactic Imperium: The Order of Nine Angles, Cosmic Accelerationism, and the Occult Politics of Neo-Fascism |journal=Journal for the Study of Radicalism |language=en |volume=18 |issue=2 |pages=1–111 |doi=10.14321/jstudradi.18.2.0001 |issn=1930-1197}} {{Cite conference|last=Young|first=Helen|title=Far‐Right Extremism and Digital Book Publishing|date=2024-09-23|url=https://gnet-research.org/2024/09/23/far%e2%80%90right-extremism-and-digital-book-publishing/}} {{Cite journal |last=Zilvar |first=Martin |date=2025-04-09 |title=“We are at War, White Man! Join the Resistance and Become the Hero White People Need”: Analyzing Collective Action Framing of the Terrorgram Collective's Propaganda Publications |journal=[[Deviant Behavior (journal)|Deviant Behavior]] |language=en |pages=1–17 |doi=10.1080/01639625.2025.2487621 |issn=0163-9625}} == Гадаад холбоосууд == {{Cite episode|title=The Rise and Fall of Terrorgram|url=https://www.pbs.org/wgbh/frontline/documentary/the-rise-and-fall-of-terrorgram/}} 4mtdrcei1h4l8j2v19jbfixvkek6c5q Хэрэглэгчийн яриа:Enkhjin.dev 3 145675 851840 2026-03-30T03:12:12Z Enkhjin.dev 103578 /* Боломжгүй */ шинэ хэсэг 851840 wikitext text/x-wiki == Боломжгүй == Боломжгүй /no chance, impossible/ гэдэг нь тухайн нөхцөлд ямар ч боломж алга байгааг хэлдэг ба ярианы хэллэгт заримдаа Наагий гэж орчуулагддаг [[Хэрэглэгч:Enkhjin.dev|Enkhjin.dev]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Enkhjin.dev|яриа]]) 03:12, 30 Гуравдугаар сар 2026 (UTC) fuei6h3n8k8970ub4tpoxqappfg00ed Боломжгүй 0 145676 851841 2026-03-30T03:12:59Z Enkhjin.dev 103578 Хуудас үүсгэв: "Боломжгүй /no chance, impossible/ гэдэг нь тухайн нөхцөлд ямар ч боломж алга байгааг хэлдэг ба ярианы хэллэгт заримдаа Наагий гэж орчуулагдда" 851841 wikitext text/x-wiki Боломжгүй /no chance, impossible/ гэдэг нь тухайн нөхцөлд ямар ч боломж алга байгааг хэлдэг ба ярианы хэллэгт заримдаа Наагий гэж орчуулагдда 67qyqaogv6rvpngqrefq2uonm8oa8r5 851842 851841 2026-03-30T03:13:23Z Enkhjin.dev 103578 851842 wikitext text/x-wiki Боломжгүй /no chance, impossible/ гэдэг нь тухайн нөхцөлд ямар ч боломж алга байгааг хэлдэг ба ярианы хэллэгт заримдаа Наагий гэж орчуулагддаг 1dt69zrdw2eoku5fxjmb38aksg87zoz Р-1 онгоц 0 145677 851851 2026-03-30T03:58:05Z Bayarkhangai 1129 Хуудас үүсгэв: "'''R-1 "Хайгуулчин Нэг"''' нь 1916 оны Британийн хөнгөн бөмбөгдөгч болон тагнуулын de Havilland D.H.9A онгоцыг суурь болгон авч, зохион бүтээгч Н.Н. Поликарповын зохион бүтээсэн Зөвлөлтийн анхны олноор үйлдвэрлэсэн онгоц. == Зохион бүтээсэн түүх == D.H.9A дээр суурилсан шин..." 851851 wikitext text/x-wiki '''R-1 "Хайгуулчин Нэг"''' нь 1916 оны Британийн хөнгөн бөмбөгдөгч болон тагнуулын de Havilland D.H.9A онгоцыг суурь болгон авч, зохион бүтээгч Н.Н. Поликарповын зохион бүтээсэн Зөвлөлтийн анхны олноор үйлдвэрлэсэн онгоц. == Зохион бүтээсэн түүх == D.H.9A дээр суурилсан шинэ онгоц бүтээх санаа нь Н.Н.Поликарповын удирдсан ГАЗ №1-ийн дизайны хэлтсийн санаачилгаар гарч ирсэн. 1923 оны 2-р сард Д.П.Григорович ГАЗ №1-ийн техникийн захирлаар томилогдож, үүний дагуу дизайны хэлтсийн даргаар ажиллаж, 1924 оны 8-р сар хүртэл энэ албан тушаалд ажилласан. Поликарпов дараа нь буцаж ирэв. Ийнхүү хоёр дизайнер хоёулаа онгоц бүтээхэд оролцсон бөгөөд хожим нь R-1 гэсэн тэмдэглэгээ авсан. D.H.9A-д өөрчлөлт оруулах шаардлагатай байгааг Поликарповын төслийн тайлбарт дурдсан байдаг: "Онгоцыг дайны үеийн яаруу үед бүтээсэн, олон тооны дизайны дутагдалтай, Английн материалаар хийгдсэн бөгөөд Оросын үйлдвэрүүдэд барихад тохиромжгүй." "Англи материал" гэдэг нь голчлон гацуур модыг хэлдэг байсан - маш сайн бат бөх, зангилаагүй гэдгээрээ алдартай Америкийн далайн гацуур мод. Энэ модны бүх давуу талуудыг үл харгалзан Орос руу импортлох нь практик бус гэж үзсэн. Тиймээс R-1 загварыг Сибирийн нарс ашиглахаар дахин боловсруулсан. Энэхүү үйл явц нь дизайн болон технологийн өөрчлөлтийг оролцуулан хэдэн жилийн турш үргэлжилсэн боловч онгоцны гадаад төрх байдалд бага нөлөө үзүүлэв. Дизайныг хянах, дахин зохион бүтээх явцад их бие, далавчны хайрцаг, доод далавчны бэхэлгээний цэгүүд, бүхээгийн шал, хөдөлгүүрийн бэхэлгээг дахин зохион бүтээж, далавчны профайлыг өөрчилсөн. Үйлдвэрлэлийн технологийг GAZ №1-ийн хүчин чадалд тохируулсан. Ерөнхийдөө шинэ онгоц нь DH-9A-ийн ерөнхий хэлбэрийг хадгалсан ч эд анги 30%-иар бага, хөдөлмөрийн эрчим 30-35%-иар бага байв. Онгоцны жин нь анхны DH-9A-аас 20 кг хөнгөн байсан бөгөөд ачааны хэмжээ 90 кг-аар нэмэгдсэн.[3]:97-98 R-1 онгоц нь Зөвлөлтийн нисэхийн салбарыг хөгжүүлэхэд тусалсан. 1930 он хүртэл R-1 нь дунд зэргийн шинж чанартай хэдий ч ЗХУ-д хамгийн өргөн үйлдвэрлэгдсэн онгоц хэвээр байв. Үүнийг 1931 он хүртэл Таганрог дахь 31-р нисэх онгоцны үйлдвэрт үйлдвэрлэж байжээ.[4] 1000 гаруй онгоц барьсан.[4] 1925 оны 8-9-р сард М.М.Громов, М.А.Волковойнов нарын жолоодсон хоёр R-1 онгоц Москва-Бээжин-Токиогийн нислэгийг дуусгасан. Ленинградын Обуховын үйлдвэрт үйлдвэрлэгдэж, Америкийн Либерти L-12 онгоцны хөдөлгүүрээс хуулбарласан Зөвлөлтийн анхны олноор үйлдвэрлэсэн М-5 хөдөлгүүрүүд ашиглалтын хугацаагаа ямар ч асуудалгүй ажилласан. Улс төрийн шалтгаанаар тухайн үеийн хэвлэл мэдээллийн хэрэгслүүд зөвхөн Москва-Бээжингийн нислэгийн талаар л мэдээлж байсан. Энэ онгоцыг 10 гаруй жилийн турш тагнуул, их бууны галын тохируулга, хөнгөн бөмбөгдөгч болон дайралтын онгоц болгон ашиглах, иргэний болон цэргийн нисгэгчдийг сургах, далайн эргүүл, харилцаа холбоо, байг чирэх, шуудан хүргэх, туршилтын зорилгоор ашиглаж байжээ. 1920-иод оны дунд үеэс Перс, Афганистан, Монголд нийлүүлсэн. == Байлдаанд ашигласан байдал == * 1923 — Афганистанд иргэний дайн. Онгоцыг Зөвлөлтийн нисгэгчид жолоодож байжээ. * 1925 — Хятадад иргэний дайн. ЗХУ-аас худалдаж авсан онгоцыг Гоминдан нам ашиглаж байжээ. Онгоцыг Зөвлөлтийн нисгэгчид жолоодож байжээ. *1925 — Перс. ЗХУ-аас худалдаж авсан онгоцыг Реза Шахын Персийн засгийн газар Ираны Азербайжан дахь үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөний эсрэг, дараа нь Курд, Луристани болон бусад овог аймгуудын бослогыг дарахад ашиглаж байжээ. *1925 — Чечен-Ингушийн өөртөө засах тойрогт Зөвлөлтийн эсрэг бослогыг дарах ажиллагаа. *1928 — Афганистанд иргэний дайн. 1920-иод оны эхээр худалдаж авсан онгоцыг Афганистаны нисгэгчид ашиглаж байжээ. *1929 — Төв Европын бүс дэх мөргөлдөөн. Онгоцыг Зөвлөлтийн тал бөмбөгдөгч онгоц, довтолгооны онгоц, тагнуулын онгоц, холбоо барих онгоц болгон ашиглаж байжээ. *1932 — Зөвлөлт, Монголын агаарын цэргийн хүчин 1929-1932 оны Монголын Баруун дөрвөн аймагт гарсан зэвсэгт бослогыг дарахад ашигласан. == Тэмдэглэл == {{тэмдэглэл}} == Бүтээл == * {{книга |автор =Маслов М. А. |заглавие = Разведчик Р-1 |место = М. |издательство = Моделист-конструктор |год = 3.2004 |страниц = 32 |серия = Авиаколлекция |тираж =2010 }} * {{Книга:Шавров В. Б.:История конструкций самолётов в СССР до 1938 г}} * [[Копенгаген, Вильфрид|Wilfried Kopenhagen]]: Sowjetische Bombenflugzeuge. Transpress, Berlin 1989, ISBN 3-344-00391-7. * Wilfried Kopenhagen, Jochen K. Beeck: Das große Flugzeugtypenbuch. Motorbuch, Stuttgart 2005, ISBN 978-3-613-02522-6, S. 500. == холбоос == * [http://www.airwar.ru/enc/other1/r1.html Р-1 на сайте AirWar.ru] {{Wayback|url=http://www.airwar.ru/enc/other1/r1.html |date=20070607202531 }} {{Поликарповын онгоцууд}} [[Категория:Тактические самолёты-разведчики]] [[Категория:Штурмовики СССР]] [[Категория:Бомбардировщики СССР]] [[Категория:Появились в 1924 году в СССР]] 8hgdqcfo71zy90827q094nmz7c0114o 851852 851851 2026-03-30T04:00:35Z Bayarkhangai 1129 851852 wikitext text/x-wiki '''R-1 "Хайгуулчин Нэг"''' нь 1916 оны Британийн хөнгөн бөмбөгдөгч болон тагнуулын de Havilland D.H.9A онгоцыг суурь болгон авч, зохион бүтээгч Н.Н. Поликарповын зохион бүтээсэн Зөвлөлтийн анхны олноор үйлдвэрлэсэн онгоц. == Зохион бүтээсэн түүх == D.H.9A дээр суурилсан шинэ онгоц бүтээх санаа нь Н.Н.Поликарповын удирдсан ГАЗ №1-ийн дизайны хэлтсийн санаачилгаар гарч ирсэн. 1923 оны 2-р сард Д.П.Григорович ГАЗ №1-ийн техникийн захирлаар томилогдож, үүний дагуу дизайны хэлтсийн даргаар ажиллаж, 1924 оны 8-р сар хүртэл энэ албан тушаалд ажилласан. Поликарпов дараа нь буцаж ирэв. Ийнхүү хоёр дизайнер хоёулаа онгоц бүтээхэд оролцсон бөгөөд хожим нь R-1 гэсэн тэмдэглэгээ авсан. D.H.9A-д өөрчлөлт оруулах шаардлагатай байгааг Поликарповын төслийн тайлбарт дурдсан байдаг: "Онгоцыг дайны үеийн яаруу үед бүтээсэн, олон тооны дизайны дутагдалтай, Английн материалаар хийгдсэн бөгөөд Оросын үйлдвэрүүдэд барихад тохиромжгүй." "Англи материал" гэдэг нь голчлон гацуур модыг хэлдэг байсан - маш сайн бат бөх, зангилаагүй гэдгээрээ алдартай Америкийн далайн гацуур мод. Энэ модны бүх давуу талуудыг үл харгалзан Орос руу импортлох нь практик бус гэж үзсэн. Тиймээс R-1 загварыг Сибирийн нарс ашиглахаар дахин боловсруулсан. Энэхүү үйл явц нь дизайн болон технологийн өөрчлөлтийг оролцуулан хэдэн жилийн турш үргэлжилсэн боловч онгоцны гадаад төрх байдалд бага нөлөө үзүүлэв. Дизайныг хянах, дахин зохион бүтээх явцад их бие, далавчны хайрцаг, доод далавчны бэхэлгээний цэгүүд, бүхээгийн шал, хөдөлгүүрийн бэхэлгээг дахин зохион бүтээж, далавчны профайлыг өөрчилсөн. Үйлдвэрлэлийн технологийг GAZ №1-ийн хүчин чадалд тохируулсан. Ерөнхийдөө шинэ онгоц нь DH-9A-ийн ерөнхий хэлбэрийг хадгалсан ч эд анги 30%-иар бага, хөдөлмөрийн эрчим 30-35%-иар бага байв. Онгоцны жин нь анхны DH-9A-аас 20 кг хөнгөн байсан бөгөөд ачааны хэмжээ 90 кг-аар нэмэгдсэн.[3]:97-98 R-1 онгоц нь Зөвлөлтийн нисэхийн салбарыг хөгжүүлэхэд тусалсан. 1930 он хүртэл R-1 нь дунд зэргийн шинж чанартай хэдий ч ЗХУ-д хамгийн өргөн үйлдвэрлэгдсэн онгоц хэвээр байв. Үүнийг 1931 он хүртэл Таганрог дахь 31-р нисэх онгоцны үйлдвэрт үйлдвэрлэж байжээ.[4] 1000 гаруй онгоц барьсан.[4] 1925 оны 8-9-р сард М.М.Громов, М.А.Волковойнов нарын жолоодсон хоёр R-1 онгоц Москва-Бээжин-Токиогийн нислэгийг дуусгасан. Ленинградын Обуховын үйлдвэрт үйлдвэрлэгдэж, Америкийн Либерти L-12 онгоцны хөдөлгүүрээс хуулбарласан Зөвлөлтийн анхны олноор үйлдвэрлэсэн М-5 хөдөлгүүрүүд ашиглалтын хугацаагаа ямар ч асуудалгүй ажилласан. Улс төрийн шалтгаанаар тухайн үеийн хэвлэл мэдээллийн хэрэгслүүд зөвхөн Москва-Бээжингийн нислэгийн талаар л мэдээлж байсан. Энэ онгоцыг 10 гаруй жилийн турш тагнуул, их бууны галын тохируулга, хөнгөн бөмбөгдөгч болон дайралтын онгоц болгон ашиглах, иргэний болон цэргийн нисгэгчдийг сургах, далайн эргүүл, харилцаа холбоо, байг чирэх, шуудан хүргэх, туршилтын зорилгоор ашиглаж байжээ. 1920-иод оны дунд үеэс Перс, Афганистан, Монголд нийлүүлсэн. == Байлдаанд ашигласан байдал == * 1923 — Афганистанд иргэний дайн. Онгоцыг Зөвлөлтийн нисгэгчид жолоодож байжээ. * 1925 — Хятадад иргэний дайн. ЗХУ-аас худалдаж авсан онгоцыг Гоминдан нам ашиглаж байжээ. Онгоцыг Зөвлөлтийн нисгэгчид жолоодож байжээ. *1925 — Перс. ЗХУ-аас худалдаж авсан онгоцыг Реза Шахын Персийн засгийн газар Ираны Азербайжан дахь үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөний эсрэг, дараа нь Курд, Луристани болон бусад овог аймгуудын бослогыг дарахад ашиглаж байжээ. *1925 — Чечен-Ингушийн өөртөө засах тойрогт Зөвлөлтийн эсрэг бослогыг дарах ажиллагаа. *1928 — Афганистанд иргэний дайн. 1920-иод оны эхээр худалдаж авсан онгоцыг Афганистаны нисгэгчид ашиглаж байжээ. *1929 — Төв Европын бүс дэх мөргөлдөөн. Онгоцыг Зөвлөлтийн тал бөмбөгдөгч онгоц, довтолгооны онгоц, тагнуулын онгоц, холбоо барих онгоц болгон ашиглаж байжээ. *1932 — Зөвлөлт, Монголын агаарын цэргийн хүчин 1929-1932 оны Монголын Баруун дөрвөн аймагт гарсан зэвсэгт бослогыг дарахад ашигласан. == Тэмдэглэл == {{тэмдэглэл}} == Бүтээл == * {{книга |автор =Маслов М. А. |заглавие = Разведчик Р-1 |место = М. |издательство = Моделист-конструктор |год = 3.2004 |страниц = 32 |серия = Авиаколлекция |тираж =2010 }} * {{Книга:Шавров В. Б.:История конструкций самолётов в СССР до 1938 г}} * [[Копенгаген, Вильфрид|Wilfried Kopenhagen]]: Sowjetische Bombenflugzeuge. Transpress, Berlin 1989, ISBN 3-344-00391-7. * Wilfried Kopenhagen, Jochen K. Beeck: Das große Flugzeugtypenbuch. Motorbuch, Stuttgart 2005, ISBN 978-3-613-02522-6, S. 500. == холбоос == * [http://www.airwar.ru/enc/other1/r1.html Р-1 на сайте AirWar.ru] {{Wayback|url=http://www.airwar.ru/enc/other1/r1.html |date=20070607202531 }} {{Поликарповын онгоцууд}} {{Навигационная таблица |имя = Самолёты Поликарпова |state = {{{state|autocollapse}}} |класс_списков = hlist hlist-items-nowrap |заголовок = Самолёты [[Поликарпов, Николай Николаевич|Поликарпова]] |заголовок1 = Истребители |список1 = * [[Поликарпов И-1|И-1]] * [[ДИ-1|ДИ-1 (2И-Н1)]] * [[И-3]] * [[ДИ-2|Д-2 (ДИ-2)]] * [[И-5]] * [[И-6]] * [[И-15]] * [[И-15 бис|И-15 бис (И-152)]] * [[И-153]] * [[И-16]] * [[И-17]] * [[И-170]] * [[И-172]] * [[И-173]] * [[И-180]] * [[И-185]] * [[И-190]] * [[И-195]] * [[МиГ-1|И-200]] * [[ИТП]] * [[Тяжёлый истребитель сопровождения|ТИС]] * [[Высотный перехватчик|ВП]] * «[[Малютка (истребитель)|Малютка]]» |заголовок2 = Бомбардировщики |список2 = * [[ТБ-2]] * {{нп1|Скоростной пикирующий бомбардировщик|СПБ||Polikarpov SPB (D)}} * {{нп1|НБ (бомбардировщик)|НБ||Polikarpov NB}} |заголовок3 = Разведчики |список3 = * [[Поликарпов Р-1|Р-1]] * [[МР-1 (самолёт)|МР-1]] * [[Поликарпов Р-1|Р-2]] * [[Поликарпов Р-1|Р-4]] * [[Р-5 (самолёт)|Р-5]] * [[Р-5 (самолёт)|Р-5ССС]] * [[Р-Z]] * {{нп1|ИВАНОВ|||Polikarpov Ivanov}} |заголовок4 = Штурмовики |список4 = * [[Р-5 (самолёт)|Р-5Ш]] * [[Р-Z]] * {{нп1|ВИТ-1|||Polikarpov VIT-1}} * [[ВИТ-2]] |заголовок5 = Транспортные |список5 = * {{нп1|ПМ-1|||Polikarpov PM-1}} * [[Боевой десантный планёр|БДП]] * [[У-2]]СП |заголовок6 = Учебные |список6 = * [[П-1 (учебный самолёт Поликарпова)|П-1]] * [[У-1]] * [[У-2|У-2 (По-2)]] * [[И-16#Основные модификации|УТИ-2]] * [[И-16#Основные модификации|УТИ-4]] }}{{#if: {{{nocat|}}}{{NAMESPACE}} || [[Категория:Самолёты Поликарпова]] }}<noinclude> [[Категория:Навигационные шаблоны:Военная авиация]] [[Категория:Навигационные шаблоны:ЛА по производителям]] </noinclude> [[Категория:Тактические самолёты-разведчики]] [[Категория:Штурмовики СССР]] [[Категория:Бомбардировщики СССР]] [[Категория:Появились в 1924 году в СССР]] mcvh817p7493upb9middbuo6jh69e1j 851853 851852 2026-03-30T04:05:16Z Bayarkhangai 1129 851853 wikitext text/x-wiki '''R-1 "Хайгуулчин Нэг"''' нь 1916 оны Британийн хөнгөн бөмбөгдөгч болон тагнуулын de Havilland D.H.9A онгоцыг суурь болгон авч, зохион бүтээгч Н.Н. Поликарповын зохион бүтээсэн Зөвлөлтийн анхны олноор үйлдвэрлэсэн онгоц. == Зохион бүтээсэн түүх == D.H.9A дээр суурилсан шинэ онгоц бүтээх санаа нь Н.Н.Поликарповын удирдсан ГАЗ №1-ийн дизайны хэлтсийн санаачилгаар гарч ирсэн. 1923 оны 2-р сард Д.П.Григорович ГАЗ №1-ийн техникийн захирлаар томилогдож, үүний дагуу дизайны хэлтсийн даргаар ажиллаж, 1924 оны 8-р сар хүртэл энэ албан тушаалд ажилласан. Поликарпов дараа нь буцаж ирэв. Ийнхүү хоёр дизайнер хоёулаа онгоц бүтээхэд оролцсон бөгөөд хожим нь R-1 гэсэн тэмдэглэгээ авсан. D.H.9A-д өөрчлөлт оруулах шаардлагатай байгааг Поликарповын төслийн тайлбарт дурдсан байдаг: "Онгоцыг дайны үеийн яаруу үед бүтээсэн, олон тооны дизайны дутагдалтай, Английн материалаар хийгдсэн бөгөөд Оросын үйлдвэрүүдэд барихад тохиромжгүй." "Англи материал" гэдэг нь голчлон гацуур модыг хэлдэг байсан - маш сайн бат бөх, зангилаагүй гэдгээрээ алдартай Америкийн далайн гацуур мод. Энэ модны бүх давуу талуудыг үл харгалзан Орос руу импортлох нь практик бус гэж үзсэн. Тиймээс R-1 загварыг Сибирийн нарс ашиглахаар дахин боловсруулсан. Энэхүү үйл явц нь дизайн болон технологийн өөрчлөлтийг оролцуулан хэдэн жилийн турш үргэлжилсэн боловч онгоцны гадаад төрх байдалд бага нөлөө үзүүлэв. Дизайныг хянах, дахин зохион бүтээх явцад их бие, далавчны хайрцаг, доод далавчны бэхэлгээний цэгүүд, бүхээгийн шал, хөдөлгүүрийн бэхэлгээг дахин зохион бүтээж, далавчны профайлыг өөрчилсөн. Үйлдвэрлэлийн технологийг GAZ №1-ийн хүчин чадалд тохируулсан. Ерөнхийдөө шинэ онгоц нь DH-9A-ийн ерөнхий хэлбэрийг хадгалсан ч эд анги 30%-иар бага, хөдөлмөрийн эрчим 30-35%-иар бага байв. Онгоцны жин нь анхны DH-9A-аас 20 кг хөнгөн байсан бөгөөд ачааны хэмжээ 90 кг-аар нэмэгдсэн.[3]:97-98 R-1 онгоц нь Зөвлөлтийн нисэхийн салбарыг хөгжүүлэхэд тусалсан. 1930 он хүртэл R-1 нь дунд зэргийн шинж чанартай хэдий ч ЗХУ-д хамгийн өргөн үйлдвэрлэгдсэн онгоц хэвээр байв. Үүнийг 1931 он хүртэл Таганрог дахь 31-р нисэх онгоцны үйлдвэрт үйлдвэрлэж байжээ.[4] 1000 гаруй онгоц барьсан.[4] 1925 оны 8-9-р сард М.М.Громов, М.А.Волковойнов нарын жолоодсон хоёр R-1 онгоц Москва-Бээжин-Токиогийн нислэгийг дуусгасан. Ленинградын Обуховын үйлдвэрт үйлдвэрлэгдэж, Америкийн Либерти L-12 онгоцны хөдөлгүүрээс хуулбарласан Зөвлөлтийн анхны олноор үйлдвэрлэсэн М-5 хөдөлгүүрүүд ашиглалтын хугацаагаа ямар ч асуудалгүй ажилласан. Улс төрийн шалтгаанаар тухайн үеийн хэвлэл мэдээллийн хэрэгслүүд зөвхөн Москва-Бээжингийн нислэгийн талаар л мэдээлж байсан. Энэ онгоцыг 10 гаруй жилийн турш тагнуул, их бууны галын тохируулга, хөнгөн бөмбөгдөгч болон дайралтын онгоц болгон ашиглах, иргэний болон цэргийн нисгэгчдийг сургах, далайн эргүүл, харилцаа холбоо, байг чирэх, шуудан хүргэх, туршилтын зорилгоор ашиглаж байжээ. 1920-иод оны дунд үеэс Перс, Афганистан, Монголд нийлүүлсэн. == Байлдаанд ашигласан байдал == * 1923 — Афганистанд иргэний дайн. Онгоцыг Зөвлөлтийн нисгэгчид жолоодож байжээ. * 1925 — Хятадад иргэний дайн. ЗХУ-аас худалдаж авсан онгоцыг Гоминдан нам ашиглаж байжээ. Онгоцыг Зөвлөлтийн нисгэгчид жолоодож байжээ. *1925 — Перс. ЗХУ-аас худалдаж авсан онгоцыг Реза Шахын Персийн засгийн газар Ираны Азербайжан дахь үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөний эсрэг, дараа нь Курд, Луристани болон бусад овог аймгуудын бослогыг дарахад ашиглаж байжээ. *1925 — Чечен-Ингушийн өөртөө засах тойрогт Зөвлөлтийн эсрэг бослогыг дарах ажиллагаа. *1928 — Афганистанд иргэний дайн. 1920-иод оны эхээр худалдаж авсан онгоцыг Афганистаны нисгэгчид ашиглаж байжээ. *1929 — Төв Европын бүс дэх мөргөлдөөн. Онгоцыг Зөвлөлтийн тал бөмбөгдөгч онгоц, довтолгооны онгоц, тагнуулын онгоц, холбоо барих онгоц болгон ашиглаж байжээ. *1932 — Зөвлөлт, Монголын агаарын цэргийн хүчин 1929-1932 оны Монголын Баруун дөрвөн аймагт гарсан зэвсэгт бослогыг дарахад ашигласан. == Тэмдэглэл == {{тэмдэглэл}} == Бүтээл == * {{книга |автор =Маслов М. А. |заглавие = Разведчик Р-1 |место = М. |издательство = Моделист-конструктор |год = 3.2004 |страниц = 32 |серия = Авиаколлекция |тираж =2010 }} * {{Книга:Шавров В. Б.:История конструкций самолётов в СССР до 1938 г}} * [[Копенгаген, Вильфрид|Wilfried Kopenhagen]]: Sowjetische Bombenflugzeuge. Transpress, Berlin 1989, ISBN 3-344-00391-7. * Wilfried Kopenhagen, Jochen K. Beeck: Das große Flugzeugtypenbuch. Motorbuch, Stuttgart 2005, ISBN 978-3-613-02522-6, S. 500. == холбоос == * [http://www.airwar.ru/enc/other1/r1.html Р-1 на сайте AirWar.ru] {{Wayback|url=http://www.airwar.ru/enc/other1/r1.html |date=20070607202531 }} {{Поликарповын онгоцууд}} {{Ажиглалтын хүснэгт |нэр = Поликарповын онгоцууд |state = {{{state|autocollapse}}} |класс_списков = hlist hlist-items-nowrap |заголовок = [[Поликарпов, Николай Николаевич|Поликарпов]]ын онгоц |заголовок1 = Сөнөөгч |список1 = * [[Поликарпов И-1|И-1]] * [[ДИ-1|ДИ-1 (2И-Н1)]] * [[И-3]] * [[ДИ-2|Д-2 (ДИ-2)]] * [[И-5]] * [[И-6]] * [[И-15]] * [[И-15 бис|И-15 бис (И-152)]] * [[И-153]] * [[И-16]] * [[И-17]] * [[И-170]] * [[И-172]] * [[И-173]] * [[И-180]] * [[И-185]] * [[И-190]] * [[И-195]] * [[МиГ-1|И-200]] * [[ИТП]] * [[Хүнд сөнөөгч|ТИС]] * [[Өндрийн тосон сөнөөгч|ВП]] * «[[Малютка (истребитель)|Малютка]]» |заголовок2 = бөсбөгдөгч |список2 = * [[ТБ-2]] * {{нп1|Скоростной пикирующий бомбардировщик|СПБ||Polikarpov SPB (D)}} * {{нп1|НБ (бомбардировщик)|НБ||Polikarpov NB}} |заголовок3 = Тагнуулын онгоц |список3 = * [[Поликарпов Р-1|Р-1]] * [[МР-1 (самолёт)|МР-1]] * [[Поликарпов Р-1|Р-2]] * [[Поликарпов Р-1|Р-4]] * [[Р-5 (самолёт)|Р-5]] * [[Р-5 (самолёт)|Р-5ССС]] * [[Р-Z]] * {{нп1|ИВАНОВ|||Polikarpov Ivanov}} |заголовок4 = Дайрагч |список4 = * [[Р-5 (самолёт)|Р-5Ш]] * [[Р-Z]] * {{нп1|ВИТ-1|||Polikarpov VIT-1}} * [[ВИТ-2]] |заголовок5 = Тээврийн |список5 = * {{нп1|ПМ-1|||Polikarpov PM-1}} * [[Боевой десантный планёр|БДП]] * [[У-2]]СП |заголовок6 = Сургуулийн |список6 = * [[П-1 (Поликарповын сургуулийн онгоц)|П-1]] * [[У-1]] * [[У-2|У-2 (По-2)]] * [[И-16#Основные модификации|УТИ-2]] * [[И-16#Основные модификации|УТИ-4]] }}{{#if: {{{nocat|}}}{{NAMESPACE}} || [[Категория:Самолёты Поликарпова]] }}<noinclude> [[Категория:Тактические самолёты-разведчики]] [[Категория:Штурмовики СССР]] [[Категория:Бомбардировщики СССР]] [[Категория:Появились в 1924 году в СССР]] s5z1xklnudsjwunb9i6163pgwo4mox7 851854 851853 2026-03-30T04:15:15Z Bayarkhangai 1129 851854 wikitext text/x-wiki '''R-1 "Хайгуулчин Нэг"''' нь 1916 оны Британийн хөнгөн бөмбөгдөгч болон тагнуулын de Havilland D.H.9A онгоцыг суурь болгон авч, зохион бүтээгч Н.Н. Поликарповын зохион бүтээсэн Зөвлөлтийн анхны олноор үйлдвэрлэсэн онгоц. == Зохион бүтээсэн түүх == D.H.9A дээр суурилсан шинэ онгоц бүтээх санаа нь Н.Н.Поликарповын удирдсан ГАЗ №1-ийн дизайны хэлтсийн санаачилгаар гарч ирсэн. 1923 оны 2-р сард Д.П.Григорович ГАЗ №1-ийн техникийн захирлаар томилогдож, үүний дагуу дизайны хэлтсийн даргаар ажиллаж, 1924 оны 8-р сар хүртэл энэ албан тушаалд ажилласан. Поликарпов дараа нь буцаж ирэв. Ийнхүү хоёр дизайнер хоёулаа онгоц бүтээхэд оролцсон бөгөөд хожим нь R-1 гэсэн тэмдэглэгээ авсан. D.H.9A-д өөрчлөлт оруулах шаардлагатай байгааг Поликарповын төслийн тайлбарт дурдсан байдаг: "Онгоцыг дайны үеийн яаруу үед бүтээсэн, олон тооны дизайны дутагдалтай, Английн материалаар хийгдсэн бөгөөд Оросын үйлдвэрүүдэд барихад тохиромжгүй." "Англи материал" гэдэг нь голчлон гацуур модыг хэлдэг байсан - маш сайн бат бөх, зангилаагүй гэдгээрээ алдартай Америкийн далайн гацуур мод. Энэ модны бүх давуу талуудыг үл харгалзан Орос руу импортлох нь практик бус гэж үзсэн. Тиймээс R-1 загварыг Сибирийн нарс ашиглахаар дахин боловсруулсан. Энэхүү үйл явц нь дизайн болон технологийн өөрчлөлтийг оролцуулан хэдэн жилийн турш үргэлжилсэн боловч онгоцны гадаад төрх байдалд бага нөлөө үзүүлэв. Дизайныг хянах, дахин зохион бүтээх явцад их бие, далавчны хайрцаг, доод далавчны бэхэлгээний цэгүүд, бүхээгийн шал, хөдөлгүүрийн бэхэлгээг дахин зохион бүтээж, далавчны профайлыг өөрчилсөн. Үйлдвэрлэлийн технологийг GAZ №1-ийн хүчин чадалд тохируулсан. Ерөнхийдөө шинэ онгоц нь DH-9A-ийн ерөнхий хэлбэрийг хадгалсан ч эд анги 30%-иар бага, хөдөлмөрийн эрчим 30-35%-иар бага байв. Онгоцны жин нь анхны DH-9A-аас 20 кг хөнгөн байсан бөгөөд ачааны хэмжээ 90 кг-аар нэмэгдсэн.[3]:97-98 R-1 онгоц нь Зөвлөлтийн нисэхийн салбарыг хөгжүүлэхэд тусалсан. 1930 он хүртэл R-1 нь дунд зэргийн шинж чанартай хэдий ч ЗХУ-д хамгийн өргөн үйлдвэрлэгдсэн онгоц хэвээр байв. Үүнийг 1931 он хүртэл Таганрог дахь 31-р нисэх онгоцны үйлдвэрт үйлдвэрлэж байжээ.[4] 1000 гаруй онгоц барьсан.[4] 1925 оны 8-9-р сард М.М.Громов, М.А.Волковойнов нарын жолоодсон хоёр R-1 онгоц Москва-Бээжин-Токиогийн нислэгийг дуусгасан. Ленинградын Обуховын үйлдвэрт үйлдвэрлэгдэж, Америкийн Либерти L-12 онгоцны хөдөлгүүрээс хуулбарласан Зөвлөлтийн анхны олноор үйлдвэрлэсэн М-5 хөдөлгүүрүүд ашиглалтын хугацаагаа ямар ч асуудалгүй ажилласан. Улс төрийн шалтгаанаар тухайн үеийн хэвлэл мэдээллийн хэрэгслүүд зөвхөн Москва-Бээжингийн нислэгийн талаар л мэдээлж байсан. Энэ онгоцыг 10 гаруй жилийн турш тагнуул, их бууны галын тохируулга, хөнгөн бөмбөгдөгч болон дайралтын онгоц болгон ашиглах, иргэний болон цэргийн нисгэгчдийг сургах, далайн эргүүл, харилцаа холбоо, байг чирэх, шуудан хүргэх, туршилтын зорилгоор ашиглаж байжээ. 1920-иод оны дунд үеэс Перс, Афганистан, Монголд нийлүүлсэн. == Байлдаанд ашигласан байдал == * 1923 — Афганистанд иргэний дайн. Онгоцыг Зөвлөлтийн нисгэгчид жолоодож байжээ. * 1925 — Хятадад иргэний дайн. ЗХУ-аас худалдаж авсан онгоцыг Гоминдан нам ашиглаж байжээ. Онгоцыг Зөвлөлтийн нисгэгчид жолоодож байжээ. *1925 — Перс. ЗХУ-аас худалдаж авсан онгоцыг Реза Шахын Персийн засгийн газар Ираны Азербайжан дахь үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөний эсрэг, дараа нь Курд, Луристани болон бусад овог аймгуудын бослогыг дарахад ашиглаж байжээ. *1925 — Чечен-Ингушийн өөртөө засах тойрогт Зөвлөлтийн эсрэг бослогыг дарах ажиллагаа. *1928 — Афганистанд иргэний дайн. 1920-иод оны эхээр худалдаж авсан онгоцыг Афганистаны нисгэгчид ашиглаж байжээ. *1929 — Төв Европын бүс дэх мөргөлдөөн. Онгоцыг Зөвлөлтийн тал бөмбөгдөгч онгоц, довтолгооны онгоц, тагнуулын онгоц, холбоо барих онгоц болгон ашиглаж байжээ. *1932 — Зөвлөлт, Монголын агаарын цэргийн хүчин 1929-1932 оны Монголын Баруун дөрвөн аймагт гарсан зэвсэгт бослогыг дарахад ашигласан. == Тэмдэглэл == {{тэмдэглэл}} == Бүтээл == * {{книга |автор =Маслов М. А. |заглавие = Разведчик Р-1 |место = М. |издательство = Моделист-конструктор |год = 3.2004 |страниц = 32 |серия = Авиаколлекция |тираж =2010 }} * {{Книга:Шавров В. Б.:История конструкций самолётов в СССР до 1938 г}} * [[Копенгаген, Вильфрид|Wilfried Kopenhagen]]: Sowjetische Bombenflugzeuge. Transpress, Berlin 1989, ISBN 3-344-00391-7. * Wilfried Kopenhagen, Jochen K. Beeck: Das große Flugzeugtypenbuch. Motorbuch, Stuttgart 2005, ISBN 978-3-613-02522-6, S. 500. == холбоос == * [http://www.airwar.ru/enc/other1/r1.html Р-1 на сайте AirWar.ru] {{Wayback|url=http://www.airwar.ru/enc/other1/r1.html |date=20070607202531 }} {{Navbox |name = [[Поликарпов, Николай Николаевич|Поликарпов]]ын онгоц |title = [[Поликарпов, Николай Николаевич|Поликарпов]]ын онгоц |state = {{{state|autocollapse}}} |listclass = hlist |group1 = Бөмбөгдөгч |list1 = * [[Поликарпов TБ-2|TБ-2]] * [[Поликарпов СПБ (D)|СПБ (D)]] * [[Поликарпов НБ|НБ]] |group2 = Сөнөөгч |list2 = * [[Поликарпов И-1|И-1]] * [[ДИ-1|ДИ-1 (2И-Н1)]] * [[И-3]] * [[ДИ-2|Д-2 (ДИ-2)]] * [[И-5]] * [[И-6]] * [[И-15]] * [[И-15 бис|И-15 бис (И-152)]] * [[И-153]] * [[И-16]] * [[И-17]] * [[И-170]] * [[И-172]] * [[И-173]] * [[И-180]] * [[И-185]] * [[И-190]] * [[И-195]] * [[МиГ-1|И-200]] * [[ИТП]] * [[Хүнд сөнөөгч|ТИС]] * [[Өндрийн тосон сөнөөгч|ВП]] * «[[Малютка (истребитель)|Малютка]]» |group3 = Тангуулын/Дайрагч |list3 = * [[Поликарпов Р-1|Р-1]] * [[МР-1 (самолёт)|МР-1]] * [[Поликарпов Р-1|Р-2]] * [[Поликарпов Р-1|Р-4]] * [[Р-5 (самолёт)|Р-5]] * [[Р-5 (самолёт)|Р-5ССС]] * [[Р-Z]] * {{нп1|ИВАНОВ|||Polikarpov Ivanov}} |group4 = Тээврийн онгоц |list4 = * {{нп1|ПМ-1|||Поликарпов PM-1}} * [[десанын планёр|БДП]] * [[У-2]]СП |group5 = Сургуулийн онгоц |list5 = * [[П-1 (Поликарповын сургуулийн онгоц)|П-1]] * [[У-1]] * [[У-2|У-2 (По-2)]] * [[И-16#Основные модификации|УТИ-2]] * [[И-16#Основные модификации|УТИ-4]] }}<noinclude> {{collapsible option}} 1443kqm61vlmocp1s7oapbgl90pyko5 851855 851854 2026-03-30T04:16:04Z Bayarkhangai 1129 851855 wikitext text/x-wiki '''R-1 "Хайгуулчин Нэг"''' нь 1916 оны Британийн хөнгөн бөмбөгдөгч болон тагнуулын de Havilland D.H.9A онгоцыг суурь болгон авч, зохион бүтээгч Н.Н. Поликарповын зохион бүтээсэн Зөвлөлтийн анхны олноор үйлдвэрлэсэн онгоц. == Зохион бүтээсэн түүх == D.H.9A дээр суурилсан шинэ онгоц бүтээх санаа нь Н.Н.Поликарповын удирдсан ГАЗ №1-ийн дизайны хэлтсийн санаачилгаар гарч ирсэн. 1923 оны 2-р сард Д.П.Григорович ГАЗ №1-ийн техникийн захирлаар томилогдож, үүний дагуу дизайны хэлтсийн даргаар ажиллаж, 1924 оны 8-р сар хүртэл энэ албан тушаалд ажилласан. Поликарпов дараа нь буцаж ирэв. Ийнхүү хоёр дизайнер хоёулаа онгоц бүтээхэд оролцсон бөгөөд хожим нь R-1 гэсэн тэмдэглэгээ авсан. D.H.9A-д өөрчлөлт оруулах шаардлагатай байгааг Поликарповын төслийн тайлбарт дурдсан байдаг: "Онгоцыг дайны үеийн яаруу үед бүтээсэн, олон тооны дизайны дутагдалтай, Английн материалаар хийгдсэн бөгөөд Оросын үйлдвэрүүдэд барихад тохиромжгүй." "Англи материал" гэдэг нь голчлон гацуур модыг хэлдэг байсан - маш сайн бат бөх, зангилаагүй гэдгээрээ алдартай Америкийн далайн гацуур мод. Энэ модны бүх давуу талуудыг үл харгалзан Орос руу импортлох нь практик бус гэж үзсэн. Тиймээс R-1 загварыг Сибирийн нарс ашиглахаар дахин боловсруулсан. Энэхүү үйл явц нь дизайн болон технологийн өөрчлөлтийг оролцуулан хэдэн жилийн турш үргэлжилсэн боловч онгоцны гадаад төрх байдалд бага нөлөө үзүүлэв. Дизайныг хянах, дахин зохион бүтээх явцад их бие, далавчны хайрцаг, доод далавчны бэхэлгээний цэгүүд, бүхээгийн шал, хөдөлгүүрийн бэхэлгээг дахин зохион бүтээж, далавчны профайлыг өөрчилсөн. Үйлдвэрлэлийн технологийг GAZ №1-ийн хүчин чадалд тохируулсан. Ерөнхийдөө шинэ онгоц нь DH-9A-ийн ерөнхий хэлбэрийг хадгалсан ч эд анги 30%-иар бага, хөдөлмөрийн эрчим 30-35%-иар бага байв. Онгоцны жин нь анхны DH-9A-аас 20 кг хөнгөн байсан бөгөөд ачааны хэмжээ 90 кг-аар нэмэгдсэн.[3]:97-98 R-1 онгоц нь Зөвлөлтийн нисэхийн салбарыг хөгжүүлэхэд тусалсан. 1930 он хүртэл R-1 нь дунд зэргийн шинж чанартай хэдий ч ЗХУ-д хамгийн өргөн үйлдвэрлэгдсэн онгоц хэвээр байв. Үүнийг 1931 он хүртэл Таганрог дахь 31-р нисэх онгоцны үйлдвэрт үйлдвэрлэж байжээ.[4] 1000 гаруй онгоц барьсан.[4] 1925 оны 8-9-р сард М.М.Громов, М.А.Волковойнов нарын жолоодсон хоёр R-1 онгоц Москва-Бээжин-Токиогийн нислэгийг дуусгасан. Ленинградын Обуховын үйлдвэрт үйлдвэрлэгдэж, Америкийн Либерти L-12 онгоцны хөдөлгүүрээс хуулбарласан Зөвлөлтийн анхны олноор үйлдвэрлэсэн М-5 хөдөлгүүрүүд ашиглалтын хугацаагаа ямар ч асуудалгүй ажилласан. Улс төрийн шалтгаанаар тухайн үеийн хэвлэл мэдээллийн хэрэгслүүд зөвхөн Москва-Бээжингийн нислэгийн талаар л мэдээлж байсан. Энэ онгоцыг 10 гаруй жилийн турш тагнуул, их бууны галын тохируулга, хөнгөн бөмбөгдөгч болон дайралтын онгоц болгон ашиглах, иргэний болон цэргийн нисгэгчдийг сургах, далайн эргүүл, харилцаа холбоо, байг чирэх, шуудан хүргэх, туршилтын зорилгоор ашиглаж байжээ. 1920-иод оны дунд үеэс Перс, Афганистан, Монголд нийлүүлсэн. == Байлдаанд ашигласан байдал == * 1923 — Афганистанд иргэний дайн. Онгоцыг Зөвлөлтийн нисгэгчид жолоодож байжээ. * 1925 — Хятадад иргэний дайн. ЗХУ-аас худалдаж авсан онгоцыг Гоминдан нам ашиглаж байжээ. Онгоцыг Зөвлөлтийн нисгэгчид жолоодож байжээ. *1925 — Перс. ЗХУ-аас худалдаж авсан онгоцыг Реза Шахын Персийн засгийн газар Ираны Азербайжан дахь үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөний эсрэг, дараа нь Курд, Луристани болон бусад овог аймгуудын бослогыг дарахад ашиглаж байжээ. *1925 — Чечен-Ингушийн өөртөө засах тойрогт Зөвлөлтийн эсрэг бослогыг дарах ажиллагаа. *1928 — Афганистанд иргэний дайн. 1920-иод оны эхээр худалдаж авсан онгоцыг Афганистаны нисгэгчид ашиглаж байжээ. *1929 — Төв Европын бүс дэх мөргөлдөөн. Онгоцыг Зөвлөлтийн тал бөмбөгдөгч онгоц, довтолгооны онгоц, тагнуулын онгоц, холбоо барих онгоц болгон ашиглаж байжээ. *1932 — Зөвлөлт, Монголын агаарын цэргийн хүчин 1929-1932 оны Монголын Баруун дөрвөн аймагт гарсан зэвсэгт бослогыг дарахад ашигласан. == Тэмдэглэл == {{тэмдэглэл}} == Бүтээл == * {{книга |автор =Маслов М. А. |заглавие = Разведчик Р-1 |место = М. |издательство = Моделист-конструктор |год = 3.2004 |страниц = 32 |серия = Авиаколлекция |тираж =2010 }} * {{Книга:Шавров В. Б.:История конструкций самолётов в СССР до 1938 г}} * [[Копенгаген, Вильфрид|Wilfried Kopenhagen]]: Sowjetische Bombenflugzeuge. Transpress, Berlin 1989, ISBN 3-344-00391-7. * Wilfried Kopenhagen, Jochen K. Beeck: Das große Flugzeugtypenbuch. Motorbuch, Stuttgart 2005, ISBN 978-3-613-02522-6, S. 500. == холбоос == * [http://www.airwar.ru/enc/other1/r1.html Р-1 на сайте AirWar.ru] {{Wayback|url=http://www.airwar.ru/enc/other1/r1.html |date=20070607202531 }} {{Navbox |name = [[Поликарпов, Николай Николаевич|Поликарпов]]ын онгоц |title = [[Поликарпов, Николай Николаевич|Поликарпов]]ын онгоц |state = {{{state|autocollapse}}} |listclass = hlist |group1 = Бөмбөгдөгч |list1 = * [[Поликарпов TБ-2|TБ-2]] * [[Поликарпов СПБ (D)|СПБ (D)]] * [[Поликарпов НБ|НБ]] |group2 = Сөнөөгч |list2 = * [[Поликарпов И-1|И-1]] * [[ДИ-1|ДИ-1 (2И-Н1)]] * [[И-3]] * [[ДИ-2|Д-2 (ДИ-2)]] * [[И-5]] * [[И-6]] * [[И-15]] * [[И-15 бис|И-15 бис (И-152)]] * [[И-153]] * [[И-16]] * [[И-17]] * [[И-170]] * [[И-172]] * [[И-173]] * [[И-180]] * [[И-185]] * [[И-190]] * [[И-195]] * [[МиГ-1|И-200]] * [[ИТП]] * [[Хүнд сөнөөгч|ТИС]] * [[Өндрийн тосон сөнөөгч|ВП]] * «[[Малютка (истребитель)|Малютка]]» |group3 = Тангуулын/Дайрагч |list3 = * [[Поликарпов Р-1|Р-1]] * [[МР-1 (самолёт)|МР-1]] * [[Поликарпов Р-1|Р-2]] * [[Поликарпов Р-1|Р-4]] * [[Р-5 (самолёт)|Р-5]] * [[Р-5 (самолёт)|Р-5ССС]] * [[Р-Z]] * {{нп1|ИВАНОВ|||Polikarpov Ivanov}} |group4 = Тээврийн онгоц |list4 = * {{нп1|ПМ-1|||Поликарпов PM-1}} * [[десанын планёр|БДП]] * [[У-2]]СП |group5 = Сургуулийн онгоц |list5 = * [[П-1 (Поликарповын сургуулийн онгоц)|П-1]] * [[У-1]] * [[У-2|У-2 (По-2)]] * [[И-16#Основные модификации|УТИ-2]] * [[И-16#Основные модификации|УТИ-4]] }}<noinclude> q0u2maow7o5fjv4scdr1f0991vpej7f 851856 851855 2026-03-30T04:17:05Z Bayarkhangai 1129 851856 wikitext text/x-wiki '''R-1 "Хайгуулчин Нэг"''' нь 1916 оны Британийн хөнгөн бөмбөгдөгч болон тагнуулын de Havilland D.H.9A онгоцыг суурь болгон авч, зохион бүтээгч Н.Н. Поликарповын зохион бүтээсэн Зөвлөлтийн анхны олноор үйлдвэрлэсэн онгоц. == Зохион бүтээсэн түүх == D.H.9A дээр суурилсан шинэ онгоц бүтээх санаа нь Н.Н.Поликарповын удирдсан ГАЗ №1-ийн дизайны хэлтсийн санаачилгаар гарч ирсэн. 1923 оны 2-р сард Д.П.Григорович ГАЗ №1-ийн техникийн захирлаар томилогдож, үүний дагуу дизайны хэлтсийн даргаар ажиллаж, 1924 оны 8-р сар хүртэл энэ албан тушаалд ажилласан. Поликарпов дараа нь буцаж ирэв. Ийнхүү хоёр дизайнер хоёулаа онгоц бүтээхэд оролцсон бөгөөд хожим нь R-1 гэсэн тэмдэглэгээ авсан. D.H.9A-д өөрчлөлт оруулах шаардлагатай байгааг Поликарповын төслийн тайлбарт дурдсан байдаг: "Онгоцыг дайны үеийн яаруу үед бүтээсэн, олон тооны дизайны дутагдалтай, Английн материалаар хийгдсэн бөгөөд Оросын үйлдвэрүүдэд барихад тохиромжгүй." "Англи материал" гэдэг нь голчлон гацуур модыг хэлдэг байсан - маш сайн бат бөх, зангилаагүй гэдгээрээ алдартай Америкийн далайн гацуур мод. Энэ модны бүх давуу талуудыг үл харгалзан Орос руу импортлох нь практик бус гэж үзсэн. Тиймээс R-1 загварыг Сибирийн нарс ашиглахаар дахин боловсруулсан. Энэхүү үйл явц нь дизайн болон технологийн өөрчлөлтийг оролцуулан хэдэн жилийн турш үргэлжилсэн боловч онгоцны гадаад төрх байдалд бага нөлөө үзүүлэв. Дизайныг хянах, дахин зохион бүтээх явцад их бие, далавчны хайрцаг, доод далавчны бэхэлгээний цэгүүд, бүхээгийн шал, хөдөлгүүрийн бэхэлгээг дахин зохион бүтээж, далавчны профайлыг өөрчилсөн. Үйлдвэрлэлийн технологийг GAZ №1-ийн хүчин чадалд тохируулсан. Ерөнхийдөө шинэ онгоц нь DH-9A-ийн ерөнхий хэлбэрийг хадгалсан ч эд анги 30%-иар бага, хөдөлмөрийн эрчим 30-35%-иар бага байв. Онгоцны жин нь анхны DH-9A-аас 20 кг хөнгөн байсан бөгөөд ачааны хэмжээ 90 кг-аар нэмэгдсэн.[3]:97-98 R-1 онгоц нь Зөвлөлтийн нисэхийн салбарыг хөгжүүлэхэд тусалсан. 1930 он хүртэл R-1 нь дунд зэргийн шинж чанартай хэдий ч ЗХУ-д хамгийн өргөн үйлдвэрлэгдсэн онгоц хэвээр байв. Үүнийг 1931 он хүртэл Таганрог дахь 31-р нисэх онгоцны үйлдвэрт үйлдвэрлэж байжээ.[4] 1000 гаруй онгоц барьсан.[4] 1925 оны 8-9-р сард М.М.Громов, М.А.Волковойнов нарын жолоодсон хоёр R-1 онгоц Москва-Бээжин-Токиогийн нислэгийг дуусгасан. Ленинградын Обуховын үйлдвэрт үйлдвэрлэгдэж, Америкийн Либерти L-12 онгоцны хөдөлгүүрээс хуулбарласан Зөвлөлтийн анхны олноор үйлдвэрлэсэн М-5 хөдөлгүүрүүд ашиглалтын хугацаагаа ямар ч асуудалгүй ажилласан. Улс төрийн шалтгаанаар тухайн үеийн хэвлэл мэдээллийн хэрэгслүүд зөвхөн Москва-Бээжингийн нислэгийн талаар л мэдээлж байсан. Энэ онгоцыг 10 гаруй жилийн турш тагнуул, их бууны галын тохируулга, хөнгөн бөмбөгдөгч болон дайралтын онгоц болгон ашиглах, иргэний болон цэргийн нисгэгчдийг сургах, далайн эргүүл, харилцаа холбоо, байг чирэх, шуудан хүргэх, туршилтын зорилгоор ашиглаж байжээ. 1920-иод оны дунд үеэс Перс, Афганистан, Монголд нийлүүлсэн. == Байлдаанд ашигласан байдал == * 1923 — Афганистанд иргэний дайн. Онгоцыг Зөвлөлтийн нисгэгчид жолоодож байжээ. * 1925 — Хятадад иргэний дайн. ЗХУ-аас худалдаж авсан онгоцыг Гоминдан нам ашиглаж байжээ. Онгоцыг Зөвлөлтийн нисгэгчид жолоодож байжээ. *1925 — Перс. ЗХУ-аас худалдаж авсан онгоцыг Реза Шахын Персийн засгийн газар Ираны Азербайжан дахь үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөний эсрэг, дараа нь Курд, Луристани болон бусад овог аймгуудын бослогыг дарахад ашиглаж байжээ. *1925 — Чечен-Ингушийн өөртөө засах тойрогт Зөвлөлтийн эсрэг бослогыг дарах ажиллагаа. *1928 — Афганистанд иргэний дайн. 1920-иод оны эхээр худалдаж авсан онгоцыг Афганистаны нисгэгчид ашиглаж байжээ. *1929 — Төв Европын бүс дэх мөргөлдөөн. Онгоцыг Зөвлөлтийн тал бөмбөгдөгч онгоц, довтолгооны онгоц, тагнуулын онгоц, холбоо барих онгоц болгон ашиглаж байжээ. *1932 — Зөвлөлт, Монголын агаарын цэргийн хүчин 1929-1932 оны Монголын Баруун дөрвөн аймагт гарсан зэвсэгт бослогыг дарахад ашигласан. == Тэмдэглэл == {{тэмдэглэл}} == Бүтээл == * {{книга |автор =Маслов М. А. |заглавие = Разведчик Р-1 |место = М. |издательство = Моделист-конструктор |год = 3.2004 |страниц = 32 |серия = Авиаколлекция |тираж =2010 }} * {{Книга:Шавров В. Б.:История конструкций самолётов в СССР до 1938 г}} * [[Копенгаген, Вильфрид|Wilfried Kopenhagen]]: Sowjetische Bombenflugzeuge. Transpress, Berlin 1989, ISBN 3-344-00391-7. * Wilfried Kopenhagen, Jochen K. Beeck: Das große Flugzeugtypenbuch. Motorbuch, Stuttgart 2005, ISBN 978-3-613-02522-6, S. 500. == холбоос == * [http://www.airwar.ru/enc/other1/r1.html Р-1 на сайте AirWar.ru] {{Wayback|url=http://www.airwar.ru/enc/other1/r1.html |date=20070607202531 }} {{Navbox |name = Polikarpov aircraft |title = [[Поликарпов]] онгоц |state = {{{state|autocollapse}}} |listclass = hlist |group1 = Бөмбөгдөгч |list1 = * [[Поликарпов TБ-2|TБ-2]] * [[Поликарпов СПБ (D)|СПБ (D)]] * [[Поликарпов НБ|НБ]] |group2 = Сөнөөгч |list2 = * [[Поликарпов И-1|И-1]] * [[ДИ-1|ДИ-1 (2И-Н1)]] * [[И-3]] * [[ДИ-2|Д-2 (ДИ-2)]] * [[И-5]] * [[И-6]] * [[И-15]] * [[И-15 бис|И-15 бис (И-152)]] * [[И-153]] * [[И-16]] * [[И-17]] * [[И-170]] * [[И-172]] * [[И-173]] * [[И-180]] * [[И-185]] * [[И-190]] * [[И-195]] * [[МиГ-1|И-200]] * [[ИТП]] * [[Хүнд сөнөөгч|ТИС]] * [[Өндрийн тосон сөнөөгч|ВП]] * «[[Малютка (истребитель)|Малютка]]» |group3 = Тангуулын/Дайрагч |list3 = * [[Поликарпов Р-1|Р-1]] * [[МР-1 (самолёт)|МР-1]] * [[Поликарпов Р-1|Р-2]] * [[Поликарпов Р-1|Р-4]] * [[Р-5 (самолёт)|Р-5]] * [[Р-5 (самолёт)|Р-5ССС]] * [[Р-Z]] * {{нп1|ИВАНОВ|||Polikarpov Ivanov}} |group4 = Тээврийн онгоц |list4 = * {{нп1|ПМ-1|||Поликарпов PM-1}} * [[десанын планёр|БДП]] * [[У-2]]СП |group5 = Сургуулийн онгоц |list5 = * [[П-1 (Поликарповын сургуулийн онгоц)|П-1]] * [[У-1]] * [[У-2|У-2 (По-2)]] * [[И-16#Основные модификации|УТИ-2]] * [[И-16#Основные модификации|УТИ-4]] }}<noinclude> 4ckuvn6hym31ifa7bnwn3g6opl30ekg 851857 851856 2026-03-30T04:19:42Z Bayarkhangai 1129 851857 wikitext text/x-wiki '''R-1 "Хайгуулчин Нэг"''' нь 1916 оны Британийн хөнгөн бөмбөгдөгч болон тагнуулын de Havilland D.H.9A онгоцыг суурь болгон авч, зохион бүтээгч Н.Н. Поликарповын зохион бүтээсэн Зөвлөлтийн анхны олноор үйлдвэрлэсэн онгоц. == Зохион бүтээсэн түүх == D.H.9A дээр суурилсан шинэ онгоц бүтээх санаа нь Н.Н.Поликарповын удирдсан ГАЗ №1-ийн дизайны хэлтсийн санаачилгаар гарч ирсэн. 1923 оны 2-р сард Д.П.Григорович ГАЗ №1-ийн техникийн захирлаар томилогдож, үүний дагуу дизайны хэлтсийн даргаар ажиллаж, 1924 оны 8-р сар хүртэл энэ албан тушаалд ажилласан. Поликарпов дараа нь буцаж ирэв. Ийнхүү хоёр дизайнер хоёулаа онгоц бүтээхэд оролцсон бөгөөд хожим нь R-1 гэсэн тэмдэглэгээ авсан. D.H.9A-д өөрчлөлт оруулах шаардлагатай байгааг Поликарповын төслийн тайлбарт дурдсан байдаг: "Онгоцыг дайны үеийн яаруу үед бүтээсэн, олон тооны дизайны дутагдалтай, Английн материалаар хийгдсэн бөгөөд Оросын үйлдвэрүүдэд барихад тохиромжгүй." "Англи материал" гэдэг нь голчлон гацуур модыг хэлдэг байсан - маш сайн бат бөх, зангилаагүй гэдгээрээ алдартай Америкийн далайн гацуур мод. Энэ модны бүх давуу талуудыг үл харгалзан Орос руу импортлох нь практик бус гэж үзсэн. Тиймээс R-1 загварыг Сибирийн нарс ашиглахаар дахин боловсруулсан. Энэхүү үйл явц нь дизайн болон технологийн өөрчлөлтийг оролцуулан хэдэн жилийн турш үргэлжилсэн боловч онгоцны гадаад төрх байдалд бага нөлөө үзүүлэв. Дизайныг хянах, дахин зохион бүтээх явцад их бие, далавчны хайрцаг, доод далавчны бэхэлгээний цэгүүд, бүхээгийн шал, хөдөлгүүрийн бэхэлгээг дахин зохион бүтээж, далавчны профайлыг өөрчилсөн. Үйлдвэрлэлийн технологийг GAZ №1-ийн хүчин чадалд тохируулсан. Ерөнхийдөө шинэ онгоц нь DH-9A-ийн ерөнхий хэлбэрийг хадгалсан ч эд анги 30%-иар бага, хөдөлмөрийн эрчим 30-35%-иар бага байв. Онгоцны жин нь анхны DH-9A-аас 20 кг хөнгөн байсан бөгөөд ачааны хэмжээ 90 кг-аар нэмэгдсэн.[3]:97-98 R-1 онгоц нь Зөвлөлтийн нисэхийн салбарыг хөгжүүлэхэд тусалсан. 1930 он хүртэл R-1 нь дунд зэргийн шинж чанартай хэдий ч ЗХУ-д хамгийн өргөн үйлдвэрлэгдсэн онгоц хэвээр байв. Үүнийг 1931 он хүртэл Таганрог дахь 31-р нисэх онгоцны үйлдвэрт үйлдвэрлэж байжээ.[4] 1000 гаруй онгоц барьсан.[4] 1925 оны 8-9-р сард М.М.Громов, М.А.Волковойнов нарын жолоодсон хоёр R-1 онгоц Москва-Бээжин-Токиогийн нислэгийг дуусгасан. Ленинградын Обуховын үйлдвэрт үйлдвэрлэгдэж, Америкийн Либерти L-12 онгоцны хөдөлгүүрээс хуулбарласан Зөвлөлтийн анхны олноор үйлдвэрлэсэн М-5 хөдөлгүүрүүд ашиглалтын хугацаагаа ямар ч асуудалгүй ажилласан. Улс төрийн шалтгаанаар тухайн үеийн хэвлэл мэдээллийн хэрэгслүүд зөвхөн Москва-Бээжингийн нислэгийн талаар л мэдээлж байсан. Энэ онгоцыг 10 гаруй жилийн турш тагнуул, их бууны галын тохируулга, хөнгөн бөмбөгдөгч болон дайралтын онгоц болгон ашиглах, иргэний болон цэргийн нисгэгчдийг сургах, далайн эргүүл, харилцаа холбоо, байг чирэх, шуудан хүргэх, туршилтын зорилгоор ашиглаж байжээ. 1920-иод оны дунд үеэс Перс, Афганистан, Монголд нийлүүлсэн. == Байлдаанд ашигласан байдал == * 1923 — Афганистанд иргэний дайн. Онгоцыг Зөвлөлтийн нисгэгчид жолоодож байжээ. * 1925 — Хятадад иргэний дайн. ЗХУ-аас худалдаж авсан онгоцыг Гоминдан нам ашиглаж байжээ. Онгоцыг Зөвлөлтийн нисгэгчид жолоодож байжээ. *1925 — Перс. ЗХУ-аас худалдаж авсан онгоцыг Реза Шахын Персийн засгийн газар Ираны Азербайжан дахь үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөний эсрэг, дараа нь Курд, Луристани болон бусад овог аймгуудын бослогыг дарахад ашиглаж байжээ. *1925 — Чечен-Ингушийн өөртөө засах тойрогт Зөвлөлтийн эсрэг бослогыг дарах ажиллагаа. *1928 — Афганистанд иргэний дайн. 1920-иод оны эхээр худалдаж авсан онгоцыг Афганистаны нисгэгчид ашиглаж байжээ. *1929 — Төв Европын бүс дэх мөргөлдөөн. Онгоцыг Зөвлөлтийн тал бөмбөгдөгч онгоц, довтолгооны онгоц, тагнуулын онгоц, холбоо барих онгоц болгон ашиглаж байжээ. *1932 — Зөвлөлт, Монголын агаарын цэргийн хүчин 1929-1932 оны Монголын Баруун дөрвөн аймагт гарсан зэвсэгт бослогыг дарахад ашигласан. == Тэмдэглэл == {{тэмдэглэл}} == Бүтээл == * {{книга |автор =Маслов М. А. |заглавие = Разведчик Р-1 |место = М. |издательство = Моделист-конструктор |год = 3.2004 |страниц = 32 |серия = Авиаколлекция |тираж =2010 }} * {{Книга:Шавров В. Б.:История конструкций самолётов в СССР до 1938 г}} * [[Копенгаген, Вильфрид|Wilfried Kopenhagen]]: Sowjetische Bombenflugzeuge. Transpress, Berlin 1989, ISBN 3-344-00391-7. * Wilfried Kopenhagen, Jochen K. Beeck: Das große Flugzeugtypenbuch. Motorbuch, Stuttgart 2005, ISBN 978-3-613-02522-6, S. 500. == холбоос == * [http://www.airwar.ru/enc/other1/r1.html Р-1 на сайте AirWar.ru] {{Wayback|url=http://www.airwar.ru/enc/other1/r1.html |date=20070607202531 }} {{Navbox |name = Polikarpov aircraft |title = [[Поликарпов]]ын онгоц |state = {{{state|autocollapse}}} |listclass = hlist |group1 = Бөмбөгдөгч |list1 = * [[Поликарпов TБ-2|TБ-2]] * [[Поликарпов СПБ (D)|СПБ (D)]] * [[Поликарпов НБ|НБ]] |group2 = Сөнөөгч |list2 = * [[Поликарпов И-1|И-1]] * [[ДИ-1|ДИ-1 (2И-Н1)]] * [[И-3]] * [[ДИ-2|Д-2 (ДИ-2)]] * [[И-5]] * [[И-6]] * [[И-15]] * [[И-15 бис|И-15 бис (И-152)]] * [[И-153]] * [[И-16]] * [[И-17]] * [[И-170]] * [[И-172]] * [[И-173]] * [[И-180]] * [[И-185]] * [[И-190]] * [[И-195]] * [[МиГ-1|И-200]] * [[ИТП]] * [[Хүнд сөнөөгч|ТИС]] * [[Өндрийн тосон сөнөөгч|ВП]] * «[[Малютка (истребитель)|Малютка]]» |group3 = Тангуулын/Дайрагч |list3 = * [[Поликарпов Р-1|Р-1]] * [[МР-1 (самолёт)|МР-1]] * [[Поликарпов Р-1|Р-2]] * [[Поликарпов Р-1|Р-4]] * [[Р-5 (самолёт)|Р-5]] * [[Р-5 (самолёт)|Р-5ССС]] * [[Р-Z]] * [[ИВАНОВ|ПИ]] |group4 = Тээврийн онгоц |list4 = * [[ПМ-1|Поликарпов PM-1]] * [[десантын планёр|БДП]] * [[У-2]]СП |group5 = Сургуулийн онгоц |list5 = * [[П-1 (Поликарповын сургуулийн онгоц)|П-1]] * [[У-1]] * [[У-2|У-2 (По-2)]] * [[УТИ-2]] * [[УТИ-4]] }}<noinclude> md21smeq6deum56z6nwdpqyq5q7jm30 851858 851857 2026-03-30T04:38:46Z Bayarkhangai 1129 851858 wikitext text/x-wiki '''R-1 "Хайгуулчин Нэг"''' нь 1916 оны Британийн хөнгөн бөмбөгдөгч болон тагнуулын de Havilland D.H.9A онгоцыг суурь болгон авч, зохион бүтээгч Н.Н. Поликарповын зохион бүтээсэн Зөвлөлтийн анхны олноор үйлдвэрлэсэн онгоц. == Зохион бүтээсэн түүх == D.H.9A дээр суурилсан шинэ онгоц бүтээх санаа нь Н.Н.Поликарповын удирдсан ГАЗ №1-ийн дизайны хэлтсийн санаачилгаар гарч ирсэн. 1923 оны 2-р сард Д.П.Григорович ГАЗ №1-ийн техникийн захирлаар томилогдож, үүний дагуу дизайны хэлтсийн даргаар ажиллаж, 1924 оны 8-р сар хүртэл энэ албан тушаалд ажилласан. Поликарпов дараа нь буцаж ирэв. Ийнхүү хоёр дизайнер хоёулаа онгоц бүтээхэд оролцсон бөгөөд хожим нь R-1 гэсэн тэмдэглэгээ авсан. D.H.9A-д өөрчлөлт оруулах шаардлагатай байгааг Поликарповын төслийн тайлбарт дурдсан байдаг: "Онгоцыг дайны үеийн яаруу үед бүтээсэн, олон тооны дизайны дутагдалтай, Английн материалаар хийгдсэн бөгөөд Оросын үйлдвэрүүдэд барихад тохиромжгүй." "Англи материал" гэдэг нь голчлон гацуур модыг хэлдэг байсан - маш сайн бат бөх, зангилаагүй гэдгээрээ алдартай Америкийн далайн гацуур мод. Энэ модны бүх давуу талуудыг үл харгалзан Орос руу импортлох нь практик бус гэж үзсэн. Тиймээс R-1 загварыг Сибирийн нарс ашиглахаар дахин боловсруулсан. Энэхүү үйл явц нь дизайн болон технологийн өөрчлөлтийг оролцуулан хэдэн жилийн турш үргэлжилсэн боловч онгоцны гадаад төрх байдалд бага нөлөө үзүүлэв. Дизайныг хянах, дахин зохион бүтээх явцад их бие, далавчны хайрцаг, доод далавчны бэхэлгээний цэгүүд, бүхээгийн шал, хөдөлгүүрийн бэхэлгээг дахин зохион бүтээж, далавчны профайлыг өөрчилсөн. Үйлдвэрлэлийн технологийг GAZ №1-ийн хүчин чадалд тохируулсан. Ерөнхийдөө шинэ онгоц нь DH-9A-ийн ерөнхий хэлбэрийг хадгалсан ч эд анги 30%-иар бага, хөдөлмөрийн эрчим 30-35%-иар бага байв. Онгоцны жин нь анхны DH-9A-аас 20 кг хөнгөн байсан бөгөөд ачааны хэмжээ 90 кг-аар нэмэгдсэн.[3]:97-98 R-1 онгоц нь Зөвлөлтийн нисэхийн салбарыг хөгжүүлэхэд тусалсан. 1930 он хүртэл R-1 нь дунд зэргийн шинж чанартай хэдий ч ЗХУ-д хамгийн өргөн үйлдвэрлэгдсэн онгоц хэвээр байв. Үүнийг 1931 он хүртэл Таганрог дахь 31-р нисэх онгоцны үйлдвэрт үйлдвэрлэж байжээ.[4] 1000 гаруй онгоц барьсан.[4] 1925 оны 8-9-р сард М.М.Громов, М.А.Волковойнов нарын жолоодсон хоёр R-1 онгоц Москва-Бээжин-Токиогийн нислэгийг дуусгасан. Ленинградын Обуховын үйлдвэрт үйлдвэрлэгдэж, Америкийн Либерти L-12 онгоцны хөдөлгүүрээс хуулбарласан Зөвлөлтийн анхны олноор үйлдвэрлэсэн М-5 хөдөлгүүрүүд ашиглалтын хугацаагаа ямар ч асуудалгүй ажилласан. Улс төрийн шалтгаанаар тухайн үеийн хэвлэл мэдээллийн хэрэгслүүд зөвхөн Москва-Бээжингийн нислэгийн талаар л мэдээлж байсан. Энэ онгоцыг 10 гаруй жилийн турш тагнуул, их бууны галын тохируулга, хөнгөн бөмбөгдөгч болон дайралтын онгоц болгон ашиглах, иргэний болон цэргийн нисгэгчдийг сургах, далайн эргүүл, харилцаа холбоо, байг чирэх, шуудан хүргэх, туршилтын зорилгоор ашиглаж байжээ. 1920-иод оны дунд үеэс Перс, Афганистан, Монголд нийлүүлсэн. == Байлдаанд ашигласан байдал == * 1923 — Афганистанд иргэний дайн. Онгоцыг Зөвлөлтийн нисгэгчид жолоодож байжээ. * 1925 — Хятадад иргэний дайн. ЗХУ-аас худалдаж авсан онгоцыг Гоминдан нам ашиглаж байжээ. Онгоцыг Зөвлөлтийн нисгэгчид жолоодож байжээ. *1925 — Перс. ЗХУ-аас худалдаж авсан онгоцыг Реза Шахын Персийн засгийн газар Ираны Азербайжан дахь үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөний эсрэг, дараа нь Курд, Луристани болон бусад овог аймгуудын бослогыг дарахад ашиглаж байжээ. *1925 — Чечен-Ингушийн өөртөө засах тойрогт Зөвлөлтийн эсрэг бослогыг дарах ажиллагаа. *1928 — Афганистанд иргэний дайн. 1920-иод оны эхээр худалдаж авсан онгоцыг Афганистаны нисгэгчид ашиглаж байжээ. *1929 — Төв Европын бүс дэх мөргөлдөөн. Онгоцыг Зөвлөлтийн тал бөмбөгдөгч онгоц, довтолгооны онгоц, тагнуулын онгоц, холбоо барих онгоц болгон ашиглаж байжээ. *1932 — Зөвлөлт, Монголын агаарын цэргийн хүчин 1929-1932 оны Монголын Баруун дөрвөн аймагт гарсан зэвсэгт бослогыг дарахад ашигласан. == Тэмдэглэл == {{тэмдэглэл}} == Бүтээл == * {{книга |автор =Маслов М. А. |заглавие = Разведчик Р-1 |место = М. |издательство = Моделист-конструктор |год = 3.2004 |страниц = 32 |серия = Авиаколлекция |тираж =2010 }} * {{Книга:Шавров В. Б.:История конструкций самолётов в СССР до 1938 г}} * [[Копенгаген, Вильфрид|Wilfried Kopenhagen]]: Sowjetische Bombenflugzeuge. Transpress, Berlin 1989, ISBN 3-344-00391-7. * Wilfried Kopenhagen, Jochen K. Beeck: Das große Flugzeugtypenbuch. Motorbuch, Stuttgart 2005, ISBN 978-3-613-02522-6, S. 500. == холбоос == * [http://www.airwar.ru/enc/other1/r1.html Р-1 на сайте AirWar.ru] {{Wayback|url=http://www.airwar.ru/enc/other1/r1.html |date=20070607202531 }} {{Navbox |name = Polikarpov aircraft |title = [[Поликарпов]]ын онгоц |state = {{{state|autocollapse}}} |listclass = hlist |group1 = Бөмбөгдөгч |list1 = * [[Поликарпов TБ-2|TБ-2]] * [[Поликарпов СПБ (D)|СПБ (D)]] * [[Поликарпов НБ|НБ]] |group2 = Сөнөөгч |list2 = * [[Поликарпов И-1|И-1]] * [[ДИ-1|ДИ-1 (2И-Н1)]] * [[И-3]] * [[ДИ-2|Д-2 (ДИ-2)]] * [[И-5]] * [[И-6]] * [[И-15]] * [[И-15 бис|И-15 бис (И-152)]] * [[И-153]] * [[И-16]] * [[И-17]] * [[И-170]] * [[И-172]] * [[И-173]] * [[И-180]] * [[И-185]] * [[И-190]] * [[И-195]] * [[МиГ-1|И-200]] * [[ИТП]] * [[Хүнд сөнөөгч|ТИС]] * [[Өндрийн тосон сөнөөгч|ВП]] * «[[Малютка (истребитель)|Малютка]]» |group3 = Тангуулын/Дайрагч |list3 = * [[Р-1 онгоц|Р-1]] * [[МР-1 онгоц|МР-1]] * [[Р-2 онгоц|Р-2]] * [[Р-4 онгоц|Р-4]] * [[Р-5 онгоц|Р-5]] * [[Р-5 онгоц|Р-5ССС]] * [[Р-Z]] * [[ИВАНОВ|ПИ]] |group4 = Тээврийн онгоц |list4 = * [[ПМ-1|Поликарпов PM-1]] * [[десантын планёр|БДП]] * [[У-2]]СП |group5 = Сургуулийн онгоц |list5 = * [[П-1 (Поликарповын сургуулийн онгоц)|П-1]] * [[У-1]] * [[У-2|У-2 (По-2)]] * [[УТИ-2]] * [[УТИ-4]] }}<noinclude> jtx1bpdjxvrj5k52a8nsj30esulrsk5 851860 851858 2026-03-30T04:56:43Z Bayarkhangai 1129 851860 wikitext text/x-wiki '''R-1 "Хайгуулчин Нэг"''' нь 1916 оны Британийн хөнгөн бөмбөгдөгч болон тагнуулын de Havilland D.H.9A онгоцыг суурь болгон авч, зохион бүтээгч Н.Н. Поликарповын зохион бүтээсэн Зөвлөлтийн анхны олноор үйлдвэрлэсэн онгоц. == Зохион бүтээсэн түүх == D.H.9A дээр суурилсан шинэ онгоц бүтээх санаа нь Н.Н.Поликарповын удирдсан ГАЗ №1-ийн дизайны хэлтсийн санаачилгаар гарч ирсэн. 1923 оны 2-р сард Д.П.Григорович ГАЗ №1-ийн техникийн захирлаар томилогдож, үүний дагуу дизайны хэлтсийн даргаар ажиллаж, 1924 оны 8-р сар хүртэл энэ албан тушаалд ажилласан. Поликарпов дараа нь буцаж ирэв. Ийнхүү хоёр дизайнер хоёулаа онгоц бүтээхэд оролцсон бөгөөд хожим нь R-1 гэсэн тэмдэглэгээ авсан. D.H.9A-д өөрчлөлт оруулах шаардлагатай байгааг Поликарповын төслийн тайлбарт дурдсан байдаг: "Онгоцыг дайны үеийн яаруу үед бүтээсэн, олон тооны дизайны дутагдалтай, Английн материалаар хийгдсэн бөгөөд Оросын үйлдвэрүүдэд барихад тохиромжгүй." "Англи материал" гэдэг нь голчлон гацуур модыг хэлдэг байсан - маш сайн бат бөх, зангилаагүй гэдгээрээ алдартай Америкийн далайн гацуур мод. Энэ модны бүх давуу талуудыг үл харгалзан Орос руу импортлох нь практик бус гэж үзсэн. Тиймээс R-1 загварыг Сибирийн нарс ашиглахаар дахин боловсруулсан. Энэхүү үйл явц нь дизайн болон технологийн өөрчлөлтийг оролцуулан хэдэн жилийн турш үргэлжилсэн боловч онгоцны гадаад төрх байдалд бага нөлөө үзүүлэв. Дизайныг хянах, дахин зохион бүтээх явцад их бие, далавчны хайрцаг, доод далавчны бэхэлгээний цэгүүд, бүхээгийн шал, хөдөлгүүрийн бэхэлгээг дахин зохион бүтээж, далавчны профайлыг өөрчилсөн. Үйлдвэрлэлийн технологийг GAZ №1-ийн хүчин чадалд тохируулсан. Ерөнхийдөө шинэ онгоц нь DH-9A-ийн ерөнхий хэлбэрийг хадгалсан ч эд анги 30%-иар бага, хөдөлмөрийн эрчим 30-35%-иар бага байв. Онгоцны жин нь анхны DH-9A-аас 20 кг хөнгөн байсан бөгөөд ачааны хэмжээ 90 кг-аар нэмэгдсэн.[3]:97-98 R-1 онгоц нь Зөвлөлтийн нисэхийн салбарыг хөгжүүлэхэд тусалсан. 1930 он хүртэл R-1 нь дунд зэргийн шинж чанартай хэдий ч ЗХУ-д хамгийн өргөн үйлдвэрлэгдсэн онгоц хэвээр байв. Үүнийг 1931 он хүртэл Таганрог дахь 31-р нисэх онгоцны үйлдвэрт үйлдвэрлэж байжээ.[4] 1000 гаруй онгоц барьсан.[4] 1925 оны 8-9-р сард М.М.Громов, М.А.Волковойнов нарын жолоодсон хоёр R-1 онгоц Москва-Бээжин-Токиогийн нислэгийг дуусгасан. Ленинградын Обуховын үйлдвэрт үйлдвэрлэгдэж, Америкийн Либерти L-12 онгоцны хөдөлгүүрээс хуулбарласан Зөвлөлтийн анхны олноор үйлдвэрлэсэн М-5 хөдөлгүүрүүд ашиглалтын хугацаагаа ямар ч асуудалгүй ажилласан. Улс төрийн шалтгаанаар тухайн үеийн хэвлэл мэдээллийн хэрэгслүүд зөвхөн Москва-Бээжингийн нислэгийн талаар л мэдээлж байсан. Энэ онгоцыг 10 гаруй жилийн турш тагнуул, их бууны галын тохируулга, хөнгөн бөмбөгдөгч болон дайралтын онгоц болгон ашиглах, иргэний болон цэргийн нисгэгчдийг сургах, далайн эргүүл, харилцаа холбоо, байг чирэх, шуудан хүргэх, туршилтын зорилгоор ашиглаж байжээ. 1920-иод оны дунд үеэс Перс, Афганистан, Монголд нийлүүлсэн. == Байлдаанд ашигласан байдал == * 1923 — Афганистанд иргэний дайн. Онгоцыг Зөвлөлтийн нисгэгчид жолоодож байжээ. * 1925 — Хятадад иргэний дайн. ЗХУ-аас худалдаж авсан онгоцыг Гоминдан нам ашиглаж байжээ. Онгоцыг Зөвлөлтийн нисгэгчид жолоодож байжээ. *1925 — Перс. ЗХУ-аас худалдаж авсан онгоцыг Реза Шахын Персийн засгийн газар Ираны Азербайжан дахь үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөний эсрэг, дараа нь Курд, Луристани болон бусад овог аймгуудын бослогыг дарахад ашиглаж байжээ. *1925 — Чечен-Ингушийн өөртөө засах тойрогт Зөвлөлтийн эсрэг бослогыг дарах ажиллагаа. *1928 — Афганистанд иргэний дайн. 1920-иод оны эхээр худалдаж авсан онгоцыг Афганистаны нисгэгчид ашиглаж байжээ. *1929 — Төв Европын бүс дэх мөргөлдөөн. Онгоцыг Зөвлөлтийн тал бөмбөгдөгч онгоц, довтолгооны онгоц, тагнуулын онгоц, холбоо барих онгоц болгон ашиглаж байжээ. *1932 — Зөвлөлт, Монголын агаарын цэргийн хүчин 1929-1932 оны Монголын Баруун дөрвөн аймагт гарсан зэвсэгт бослогыг дарахад ашигласан. == Тэмдэглэл == {{тэмдэглэл}} == Бүтээл == * {{книга |автор =Маслов М. А. |заглавие = Разведчик Р-1 |место = М. |издательство = Моделист-конструктор |год = 3.2004 |страниц = 32 |серия = Авиаколлекция |тираж =2010 }} * {{Книга:Шавров В. Б.:История конструкций самолётов в СССР до 1938 г}} * [[Копенгаген, Вильфрид|Wilfried Kopenhagen]]: Sowjetische Bombenflugzeuge. Transpress, Berlin 1989, ISBN 3-344-00391-7. * Wilfried Kopenhagen, Jochen K. Beeck: Das große Flugzeugtypenbuch. Motorbuch, Stuttgart 2005, ISBN 978-3-613-02522-6, S. 500. == холбоос == * [http://www.airwar.ru/enc/other1/r1.html Р-1 на сайте AirWar.ru] {{Wayback|url=http://www.airwar.ru/enc/other1/r1.html |date=20070607202531 }} {{Navbox |name = Polikarpov aircraft |title = [[Поликарпов]]ын онгоц |state = {{{state|autocollapse}}} |listclass = hlist |group1 = Бөмбөгдөгч |list1 = * [[Поликарпов TБ-2|TБ-2]] * [[Поликарпов СПБ (D)|СПБ (D)]] * [[Поликарпов НБ|НБ]] |group2 = Сөнөөгч |list2 = * [[Поликарпов И-1|И-1]] * [[ДИ-1|ДИ-1 (2И-Н1)]] * [[И-3]] * [[ДИ-2|Д-2 (ДИ-2)]] * [[И-5]] * [[И-6]] * [[И-15]] * [[И-15 бис|И-15 бис (И-152)]] * [[И-153]] * [[И-16]] * [[И-17]] * [[И-170]] * [[И-172]] * [[И-173]] * [[И-180]] * [[И-185]] * [[И-190]] * [[И-195]] * [[МиГ-1|И-200]] * [[ИТП]] * [[Хүнд сөнөөгч|ТИС]] * [[Өндрийн тосон сөнөөгч|ВП]] * «[[Малютка (истребитель)|Малютка]]» |group3 = Тангуулын/Дайрагч |list3 = * [[Р-1 онгоц|Р-1]] * [[МР-1 онгоц|МР-1]] * [[Р-2 онгоц|Р-2]] * [[Р-4 онгоц|Р-4]] * [[Р-5 онгоц|Р-5]] * [[Р-5 онгоц|Р-5ССС]] * [[Р-Z]] * [[ИВАНОВ|ПИ]] |group4 = Тээврийн онгоц |list4 = * [[ПМ-1|Поликарпов PM-1]] * [[десантын планёр|БДП]] * [[У-2]]СП |group5 = Сургуулийн онгоц |list5 = * [[П-1 (Поликарповын сургуулийн онгоц)|П-1]] * [[У-1]] * [[У-2|У-2 (По-2)]] * [[УТИ-2]] * [[УТИ-4]] }}<noinclude> [[Ангилал:Зэвсэгт хүчний нисэх онгоцны төрөл]] [[Ангилал:ЗХУ-ын дэлхийн хоёрдугаар дайны нисэх онгоцны төрөл]] [[Ангилал:Нэг хөдөлгүүрт нисэх онгоц]] [[Ангилал:Газрын байлдааны нисэх онгоц]] [[Ангилал:Анхны нислэг 1923 он]] mrrtbzccut7lb45c3n3lyfx92g60135 Жадамбаагийн Энхбаяр 0 145678 851874 2026-03-30T09:02:10Z Saruul 04 37290 Saruul 04 moved page [[Жадамбаагийн Энхбаяр]] to [[Жадамбын Энхбаяр]]: Misspelled title 851874 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Жадамбын Энхбаяр]] k6swd0nf4d83x47wuhnr6ropgt5q1ut