Улсын Их Хурал

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="mn">
  <siteinfo>
    <sitename>Википедиа</sitename>
    <dbname>mnwiki</dbname>
    <base>https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D2%AF%D2%AF%D1%80_%D1%85%D1%83%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%81</base>
    <generator>MediaWiki 1.46.0-wmf.22</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Медиа</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Тусгай</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Хэрэглэгч</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Хэрэглэгчийн яриа</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Википедиа</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Википедиагийн хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Файл</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Файлын хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">МедиаВики</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">МедиаВикигийн хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Загвар</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Загварын хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Тусламж</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Тусламжийн хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Ангилал</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Ангиллын хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Module</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Module talk</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Улсын Их Хурал</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1945</id>
    <revision>
      <id>852111</id>
      <parentid>851040</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T08:36:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-20660-15</username>
        <id>103685</id>
      </contributor>
      <origin>852111</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="73456" sha1="fgn7de7twh6jp4wwqir245zaydjosoh" xml:space="preserve">{{Хууль тогтоох байгууллага
| нэр                       = Монгол Улсын Их Хурал
| уг_нутгийн_нэр            = 
| одоогийн_ээлжийн_нэр      = 
| сүлд_зураг                = Emblem of the State Great Khural of Mongolia.svg
| сүлд_зургийн_хэмжээ       = 100px
| хэдэн_танхимтай           = Нэг танхим
| дарга_эсвэл1       = -testing
| дарга1            = 
| сонгууль1          =
| дарга_эсвэл2       = Улсын Их Хурлын дарга
| дарга2            =
| нам2             = [[Сандагийн Бямбацогт]]
| дарга_эсвэл3       = Дэд дарга нар
| дарга3            = 
| нам3             = [[Жадамбын Бат-Эрдэнэ]] &lt;br /&gt;[[Бөхчулууны Пүрэвдорж]]
| сонгууль3          = 
| гишүүний_тоо            = 126
| бүтэц_бүрэлдэхүүн1 = 2024 Mongolian State Great Khural.svg
| бүтэц_бүрэлдэхүүн1_зургийн_хэмжээ     = 270px
| өнгөрсөн_сонгууль1     = 2024 оны 6-р сарын 28-нд [[2024 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|Улсын Их Хурлын сонгууль]] явагдсан.
|seats1={{ubl|class=nowrap
| '''Эрх баригч (80)'''&lt;ref&gt;{{cite web|title=Ерөнхий сайд Г.Занданшатар Засгийн газрын гишүүдээ томиллоо|url=https://www.montsame.mn/mn/read/372234}}&lt;/ref&gt;
| {{Color box|#ED1B34|border=darkgray}} [[Монгол Ардын Нам]] (68)
| {{Color box|#6D3290|border=darkgray}} [[ХҮН нам]] (8)
| {{Color box|{{party color|Иргэний Зориг Ногоон Нам}}|border=darkgray}} [[Иргэний Зориг Ногоон Нам]] (4)
| '''Сөрөг хүчин (46)'''
| {{Color box|#11489E|border=darkgray}} [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан нам]] (42)
| {{Color box|#066B55|border=darkgray}} [[Үндэсний Эвсэл|Үндэсний Эвсэл]] (4)

}}
| session_room       = Mongolian parliament members.jpg
| хуран_чуулах_газар      = Төрийн ордон
| цахим_хаяг            = [http://www.parliament.mn/ www.parliament.mn]
}}
'''Монгол Улсын Их Хурал''' бол төрийн эрх барих дээд байгууллага мөн бөгөөд хууль тогтоох эрх мэдлийг гагцхүү Улсын Их Хуралд хадгална. [[Монгол улс|Монгол Улс]]&lt;nowiki/&gt;ын Их Хурал нэг танхимтай бөгөөд 126 гишүүнтэй байна. Улсын Их Хурлын сонгуулийг сонгуулийн холимог тогтолцоогоор явуулна. Улсын Их Хурлын 78 гишүүнийг олныг төлөөлөх, 48 гишүүнийг хувь тэнцүүлэн төлөөлөх аргаар сонгоно. Улсын Их Хурлын гишүүнийг Монгол Улсын сонгуулийн эрх бүхий иргэд нийтээрээ, чөлөөтэй, шууд сонгох эрхийн үндсэн дээр саналаа нууцаар гаргаж, 4 жилийн хугацаагаар сонгоно. /''[https://legalinfo.mn/mn/detail?lawId=367 Монгол Улсын Үндсэн хууль]ийн 20, 21 дүгээр зүйл. 1992.01.13./ /Мөн хуулийн нэмэлт өөрчлөлт 2023.05.31/''

== Монгол Улсын парламентын түүхэн товчоо ==

=== Их хуралдай ===
[[1206 он]]д [[Онон мөрөн|Онон мөрний]] эхэнд Монголын язгууртан дээдсийн их чуулган хуралдаж [[Их Монгол Улс]] байгуулагдсаныг даяар олонд тунхаглан зарлаж, Тэмүүжинг [[Чингис хаан]]д өргөмжилсөн юм. Чингис хааныг [[Хамаг Монгол]]ын хаанд өргөмжлөхөд Монгол овог аймгийн язгууртнууд цуглан [[Их Хуралдай]] хийж шийдвэрлэсэн нь анхны парламентын хэлбэр байжээ. Монголчуудын Их хуралдайгаар хааныг сонгох, дайн ба энхийн гэсэн чухал асуудлыг шийдвэрлэдэг байв.

=== 1914.04.12 ===
Улсын Дээд, Доод хурал байгуулагдав. 1915 оны 12 дугаар сар хүртэл оршин тогтосон Улсын хурлын газар төрийн бүтцэд тодорхой газарт суурь эзэлж, Богд Жибзүндбамба ([[Жавзандамба хутагт|Жавзандамба]]) хутагт хаан ба Засгийн газарт зөвлөхийн зэрэгцээ цөөнгүй асуудлаар төрийн яаманд үүрэг даалгавар өгч ажилладаг зөвлөх эрх бүхий хурлын байгууллага байв. Аливаа асуудлыг Улсын хурлын Дээд хурал, Доод хурал гэсэн хоёр танхимаараа дамжуулан хэлэлцэх ба шийдвэрийг Дээд хурал гарган эрх зүйн харилцааг зохицуулсан дүрэм, журмыг хэлэлцэн батлах үндсэн үүргээ биелүүлж байв.

=== 1924.11.08 ===
[[Ардын Их Хурал|Улсын Анхдугаар хурал]] нээгдэв. 1924 оны 11 дүгээр сарын 26-ны өдөр Улсын Анхдугаар Их Хурлаар 6 бүлэг, 50 зүйл бүхий [http://www.parliament.mn/undsenhuuli/categories/3397/pages/25850 анхны Үндсэн хуулийг баталжээ]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Тус Үндсэн хуульд &quot;БНМАУ-ын дээд эрх Их Хуралд хадгалах бөгөөд мөн хурлын чөлөөт цагт Улсын Бага Хурал, Улсын Бага Хурлын чөлөөт цагт Бага Хурлын Тэргүүлэгчид ба Засгийн газарт улсын дээд эрхийг хадгалуулбал зохино&quot; гэж заажээ. Ийнхүү Улсын Бага Хурлыг 30 гишүүнтэй, Улсын Бага Хурлын Тэргүүлэгчдийг 5 гишүүнтэйгээр сонгон байгуулсан түүхтэй.

=== 1940 он 6-р сар ===
Улсын VIII Их Хурал хуралдаж, Монгол Улсын [http://www.parliament.mn/undsenhuuli/categories/3397/pages/25850 хоёр дахь Үндсэн хуулийг батлав]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. БНМАУ-ын засгийн дээд эрхийг барих газар нь Улсын Их Хурал болно. Улсын Их Хурал бол хот ба аймгийн хурлуудаар хүн амын 1500 хүн тутмаас нэг төлөөлөгчөөр сонгогдсон хот, аймгийн хөдөлмөрчин ард олон ба ардын хувьсгалт цэргийн албан хаагчдын төлөөлөгчдөөс байгуулагдана. Улсын Их Хурлыг Улсын Бага Хурлаас гурван жилд нэгэн удаа зарлан хуралдуулна.

=== 1960.07.13 ===
[[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]]&lt;nowiki/&gt;ын [http://www.parliament.mn/undsenhuuli/categories/3397/pages/25850 гурав дахь Үндсэн хуулийг батлав]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. БНМАУ-ын төрийн эрх барих дээд байгууллага нь Ардын Их Хурал мөн. БНМАУ-д гагцхүү Ардын Их Хурал хууль тогтоох эрхтэй байна. БНМАУ-ын Ардын Их Хурлын байнгын комисс, Ардын Их Хурлын Тэргүүлэгчид, Сайд нарын Зөвлөл, БНМАУ-ын Дээд шүүх, Ардын Их Хурлын депутатууд хуулийн төсөл боловсруулж оруулах эрхтэй.

== Монгол Улсын байнгын ажиллагаатай парламент ==

=== БНМАУ-ын Бага Хурал (1990-1992) ===
Монгол Улсад 1989 оны сүүлчээс нийгмийн өөрчлөлт, шинэчлэлтийн үйл явц өрнөж, Ардчилсан хүчний эвлэл, холбоод үүсэж байгуулагдан улс төрийн олон намын тогтолцооны эхлэл тавигдсан билээ. Үүний үр дүнд манай оронд нэг намын тогтолцоог халж, ардчилсан чөлөөт сонгуулийг 1990 оны 7-р сарын 29-ний өдөр зохион байгуулсан түүхтэй.    

1990 оны 9-р сарын 03-ны өдөр Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс (БНМАУ)-ын Ардын Их Хурлын депутатуудын 12 дахь удаагийн сонгуулийн анхдугаар чуулган ажлаа эхэлж, БНМАУ-ын Ерөнхийлөгч, Дэд ерөнхийлөгчийг сонгох, Улсын Бага Хурлыг байгуулах, Засгийн газрын бүрэн эрхийг дуусгавар болгон шилжүүлэх, Ерөнхий сайдыг томилох зэрэг бусад асуудлуудыг хэлэлцэв.

Ардын Их Хурлын анхдугаар чуулганаар [[Пунсалмаагийн Очирбат|БНМАУ-ын Ерөнхийлөгчөөр П.Очирбат]], БНМАУ-ын Дэд ерөнхийлөгч, [[Раднаасүмбэрэлийн Гончигдорж|Улсын Бага Хурлын даргаар Раднаасүмбэрэлийн Гончигдорж]], Улсын Бага Хурлын орлогч даргаар [[Кинаятын Зардыхан]], Улсын Бага Хурлын нарийн бичгийн даргаар [[Бяраагийн Чимид|Бяраагийн Чимидийг]] тус тус сонгожээ.    

БНМАУ-ын Ардын Их Хурлын 1990 оны 9-р сарын 9-ний өдрийн 16 тоот тогтоолоор Улсын Бага Хурлыг 50 гишүүний бүрэлдэхүүнтэй сонгосон байна. Үүнд, МАХН-аас 31, МоАН-аас 13, МҮДН-аас 3, МСДН-аас 3 депутат тус тус сонгогдсон бөгөөд нөхөн сонгуулиар 9 гишүүнийг сонгожээ.  1990-1992 оны Улсын Бага Хурал нь бүтцийн хувьд 5 байнгын хороотой үйл ажиллагаагаа явуулав.  

Үүнд:    

# Төрийн байгуулалтын байнгын хороо, 
# Хууль зүйн байнгын хороо, 
# Эдийн засгийн байнгын хороо,
# Нийгмийн бодлогын байнгын хороо,
# Эмэгтэйчүүд, хүүхэд, залуучуудын асуудлын байнгын хороо. 

Улсын Бага Хурлын анхдугаар чуулган 1990 оны 9-р сарын 13-нд болж, Улсын Бага Хурлын дарга, БНМАУ-ын Дэд ерөнхийлөгч Р.Гончигдорж чуулганыг нээж, Ерөнхийлөгч П.Очирбат үг хэлжээ. Тэрбээр, Монголын нийгмийг шинэ маягаар эмхлэн төвхнүүлэх, хууль цаазат төрийг төлөвшүүлэх их үйлсийг БНМАУ-ын Бага Хурал гардан хариуцаж, шийдвэрлэх үүрэг гүйцэтгэх учиртайг онцлон тэмдэглэжээ.  

Улсын Бага Хурлын отгон тавдугаар чуулганаар Монгол Улсын Их Хурлын тухай, Үндэсний аюулгүй байдлын Зөвлөлийн тухай, Үндсэн хуулийн цэцийн тухай, Монгол Улсын Их Хурлын сонгуулийн тухай зэрэг шинэ Үндсэн хуулийн дагуу шинэчлэгдвэл зохих хуулийг хэлэлцэн баталжээ.   

Шинэ Үндсэн хуулийн дагуу байгуулагдах төрийн дээд байгууллага - Монгол Улсын Их Хурлын анхдугаар чуулганы бэлтгэлийг хангах ажлын хүрээнд Монгол Улсын Их Хурлын сонгуулийн тухай хууль, Улсын Их Хурлын сонгуулийн тойрог байгуулах тухай, Сонгуулийн тойрогт мандат хуваарилах тухай, Сонгуулийн Ерөнхий хороо байгуулах, түүний бүрэлдэхүүн, удирдлагыг батлах тухай, Төрийн дууллын үг, аяыг тогтоох, Улсын Их Хурлын гишүүний үнэмлэх, энгэрийн тэмдгийн эх загварыг баталж, хийлгүүлэх зэрэг олон асуудлаар шийдвэр гаргаж байжээ.   

Улсын Бага Хурал нь таван жилийн бүрэн эрхийн хугацаатай байгуулагдсан ч шинэ Үндсэн хуулиа нэн даруй хэрэгжүүлэх дээд зорилгоо эрхэмлэн үлдсэн гурван жилийн бүрэн эрхээ эдлэлгүйгээр Монгол Улсын Их Хуралд шилжүүлэн өгсөн нь монгол төрийн түүхэнд онцлог нэгэн явдал болж тэмдэглэгддэг билээ.

=== Монгол Улсын Их Хурал (1992-1996) ===
Монгол Улсын Их Хурлыг сонгох анхдугаар сонгуулиар байгуулагдсан 1992-1996 оны Улсын Их Хурал нь монголын парламентын хөгжлийн түүхэнд онцгой байр суурь эзэлдэг. 1992 онд батлагдсан шинэ Үндсэн хуульд “Монгол Улсын Их Хурал бол төрийн эрх барих дээд байгууллага мөн бөгөөд хууль тогтоох эрх мэдлийг гагцхүү Улсын Их Хуралд хадгална” хэмээн баталгаажуулсны дагуу манай улс нэг танхимтай парламентын тогтолцоонд шилжсэн билээ.   

Улсын Бага Хурлын 1992 оны 4-р сарын 10-ны өдрийн 19 тоот тогтоолоор Монгол Улсын Их Хурпын сонгуулийг 1992 оны 6-р сарын 28-ны өдөр явуулахаар тогтож, Улсын Их Хурпыг сонгох сонгууль- сонгуулийн мажоритар системээр, 2-4 мандат бүхий томосгосон 26 тойрогт болж МАХН - 70, МоАН, МҮДН, НН-ын “Ардчилсан холбоо” эвсэл - 4, МСДН - 1, бие даан нэр дэвшигч - 1 суудал тус тус авчээ. Үндсэн хуулийн дагуу Улсын Их Хуралд хамгийн олон суудал авсан МАХН-аас Улсын Их Хурлын даргаар [[Нацагийн Багабанди]]&lt;nowiki/&gt;йг, дэд даргаар [[Жамбын Гомбожав|Жамбын Гомбожавыг]] сонгожээ.  1990-1992 оны Улсын Бага Хурлын гишүүдээс 15 хүнийг УИХ-д сонгосон байна.

Анхдугаар Улсын Их Хурал нь бүтцийн хувьд 10 байнгын хороотой үйл ажиллагаагаа явуулж байсан. Үүнд:    

# Байгаль орчныг хамгаалах байнгын хороо, 
# Боловсрол, шинжлэх ухаан, соёлын байнгын хороо, 
# Гадаад бодлого, аюулгүй байдлын байнгын хороо,    
# Дотоод асуудлын байнгын хороо    
# Төсөв, санхүү, мөнгө, зээлийн бодлогын байнгын хороо,    
# Хурал, захиргааны байнгын хороо,    
# Хууль зүйн байнгын хороо,   
# Хүн ам зүй, эрүүл мэнд, хөдөлмөр, нийгмийн хангамжийн байнгын хороо,    
# Хүнс, хөдөө аж ахуйн байнгын хороо,    
# Эдийн засгийн хөгжил, дэд бүтцийн бодлогын байнгын хороо тус тус ажиллажээ.   

1992-1996 оны Улсын Их Хурал нь өөрийн бүрэн эрхийн хугацаанд нийт 137 хууль шинээр баталж, 142 хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулсан. Олон улсын 40 гэрээг соёрхон баталж 46 хууль хүчингүй болгожээ. Тэдгээрээс зарим онцлог хууль, тогтоомжийг дурдвал: Улсын Их Хурал, Засгийн газар, Ерөнхийлөгч, Шүүхийн тухай зэрэг хуулийг шинэчлэсний зэрэгцээ Ерөнхийлөгчийн сонгуулийн тухай хуулийг баталж, 1993 оны 06 дугаар сарын 06-ны өдөр Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн бүх нийтийн анхдугаар сонгууль явуулахаар тогтсон байна.    

Энэ парламентын үед зах зээлийн эдийн засгийн харилцааны тулгуур хуулиудыг баталсан. Тухайлбал, Улсын төсвийн тухай, Нягтлан бодох бүртгэл, Татварын багц хууль, Онцгой албан татвар, Гаалийн болон Гаалийн тарифын тухай, Гадаадын хөрөнгө оруулалтын тухай хуулиудыг дурдаж болно. 

=== Монгол Улсын Их Хурал (1996-2000) ===
Монгол Улсын Их Хурлын 1996 оны 4-р сарын 8-ны өдрийн 16 тоот тогтоолоор Улсын Их Хурлын хоёр дахь удаагийн сонгуулийг 1996 оны 06 дугаар сарын 30-ны өдөр явуулахаар шийдвэрлэсэн байна.

Улсын Их Хурлын хоёр дахь удаагийн сонгуулийг нэг мандат бүхий 76 тойргоор явуулж, сонгуулийн дүнд МҮАН, МСДН, НН-ын &quot;Ардчилсан холбоо&quot; эвсэл 50, МАХН 25, МУНН 1 суудал авч сонгогч олон шинэ залуу ардчилсан хүчнийхэнд итгэл найдвар хүлээлгэн төрийн эрх мэдэл анх удаа улс төрийн шинэ хүчинд шилжсэн онцлогтой парламент байгуулагдав. УИХ-ын даргаар Р.Гончигдорж сонгогдов. Олон жил төрийн эрх барьсан, туршлагатай улс төрийн том хүчин болох МАХН анх удаа цөөнх болж, засгийн эрх барих нам, хүчний байр суурьт эргэлт болсон билээ.

1996-2000 оны Улсын Их Хурал нь бүтцийн хувьд таван байнгын хороотой үйл ажиллагаагаа эхэлсэн бол 1997 онд Улсын Их Хурлын байнгын хороодын бүтцийг шинэчлэн нийт долоон байнгын хороотой болов. Үүнд,

# Аюулгүй байдал, гадаад бодлогын хороо
# Байгаль орчин, хөдөөгийн хөгжлийн хороо
# Нийгмийн бодлогын хороо
# Төрийн байгуулалтын хороо
# Төсвийн хороо
# Хууль зүйн хороо
# Эдийн засгийн байнгын хороо

Энэ удаагийн парламентын үед Засгийн газрыг огцруулах тухай хоёр удаа санал гарч, 1997 онд Улсын Их Хурал дахь МАХН-ын бүлгийн нэр бүхий 24 гишүүний гаргасан саналыг Улсын Их Хурал хэлэлцэн олонхын саналаар Ерөнхий сайд [[Мэндсайханы Энхсайхан|Мэндсайханы Энхсайханы]] Засгийн газарт итгэл хүлээлгэжээ. Харин 1998 онд Улсын Их Хурал дахь ардчилсан хүчний олонхын нэр бүхий 11 гишүүний гаргасан мэдэгдлийг үндэслэн Засгийн газар бүрэн бүрэлдэхүүнээрээ огцрох тухай Монгол Улсын Ерөнхий сайдын мэдэгдлийг Улсын Их Хурал хэлэлцэн гишүүдийн 98.3 %-ийн саналаар Засгийн газрыг бүрэн бүрэлдэхүүнээр нь огцруулах тухай Улсын Их Хурлын тогтоол баталжээ. Энэ нь Монголын төрийн түүхэн дэх ардчилсан засаглалын тогтолцооны хариуцлагын нэгэн хэлбэр болж тогтсоноороо онцлог байв.

1996-2000 оны Улсын Их Хурал бүрэн эрхийнхээ хугацаанд шинээр 173 хууль баталж, давхардсан тоогоор 255 хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулан, 32 хуулийг хүчингүй болсонд тооцжээ. Мөн олон улсын гэрээ, конвенци 71-ийг соёрхон баталсан байна.

Улсын Их Хурал бүрэн эрхийнхээ хүрээнд Банкны тухай, Дампуурлын тухай, Даатгалын тухай, Компанийн тухай, Төрийн бус байгууллагын тухай, Шударга бус өрсөлдөөнийг хориглох тухай, Ашигт малтмалын тухай, Үл хөдлөх хөрөнгийн бүртгэлийн тухай, Орон сууц хувьчлалын тухай зэрэг эдийн засаг, нийгмийн шинэчлэлийг гүнзгийрүүлэн бататгахад зарчмын ач холбогдол үзүүлсэн олон хууль батлан гаргажээ.

Энэ удаагийн Улсын Их Хурлаас 1996 онд жил бүрийн есдүгээр сарын 10-ны өдрийг Улс төрийн хэлмэгдэгсдийн дурсгалын өдөр болгон тэмдэглэж байхаар тогтож Улсын Их Хурлын тогтоол гаргав. Түүнчлэн Улсын Их Хурлаас баталсан хуулийн дагуу 1998 оноос Монгол Улс ажлын таван өдөртэй долоо хоногт шилжжээ.

=== Монгол Улсын Их Хурал (2000-2004) ===
Монгол Улсын Их Хурлыг сонгох гурав дахь удаагийн сонгуулиар байгуулагдсан Улсын Их Хурал нь төрийн бодлогын тогтвортой шинж, үйл ажиллагааны нэгдмэл цогц байдлыг хангаж, төрийн албаны шинэтгэлийг хэрэгжүүлсэн, улс орны эдийн засаг, нийгмийн хөгжлийн эрх зүйн таатай орчныг бүрдүүлж, бодлогын чанартай болон эрх зүйн томоохон шийдлүүдийг гаргахад бодитой алхам хийсэн парламент байв.    

Гурав дахь удаагийн Улсын Их Хурлыг сонгох сонгуулиар МАХН 72, МҮАН-МШАН-ын “Ардчилсан холбоо” эвсэл 1, ИЗН-НН 1, Эх орон-МАШСН 1, бие даан нэр дэвшигч 1 суудал тус тус авч МАХН парламентад үнэмлэхүй олонх болжээ. 2000-2004 оны Улсын Их Хурал бүтцийн хувьд өмнөх сонгуулийн 7 Байнгын хорооны бүтцийг хэвээр хадгалж, Байнгын хорооны дарга нар 4 жилийн хугацаанд улиран сонгогдож ажиллажээ.    

Улсын Их Хурал бүрэн эрхийнхээ хугацаанд нийт 140 хууль шинээр баталж, 443 хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулан олон улсын 110 гэрээ, конвенцийг соёрхон баталж, 51 хууль хүчингүй болгожээ. Тухайлбал, Төрийн албаны тухай, Төсвийн байгууллагын удирдлага, санхүүжилтийн тухай, Төрийн хяналт шалгалтын тухай болон Төрийн аудитын тухай хуулиуд батлагдаж, эдгээр байгууллагуудын үйл ажиллагааны эрх зүйн шинэ орчин бүрдэв. Түүнчлэн, Монгол Улсын Иргэний хууль, Иргэний хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай, Эрүүгийн хууль, Эрүүгийн байцаан шийтгэх хууль, Захиргааны хэрэг хянан шийдвэрлэх тухай  зэрэг томоохон хуулийг шинээр батлав. Мөн Монгол Улсын Үндсэн хуульд заасан хүний эрх, эрх чөлөөг баталгаатай хангах эрхэм зорилгын хүрээнд Хүний эрхийн Үндэсний хөтөлбөрийг баталж, Хүний эрхийн үндэсний комиссыг байгуулав.

2000-2004 оны парламент газрын шинэтгэлийн бодлогыг тодорхойлсон газрын тухай багц хууль, түүний дотор Монгол Улсын иргэнд газар өмчлүүлэх тухай хууль батлан гаргасан нь иргэний нийгмийн баталгааг хангах, газрыг аж ахуйн эргэлтэд оруулах хийгээд анх удаа иргэд газраа өмчлөх эрхийг нээж өгсөн билээ. 

Иргэдийнхээ нийгмийн хамгааллын талаар төр, засгаас онцгойлон анхаарч ирсний дүнд тэтгэвэр, тэтгэмж, нөхөн олговор, хөдөлмөрийн хөлсний болон тэтгэврийн доод түвшингийн хэмжээ хоёр дахин нэмэгджээ.  Улсын Их Хурлын бүрэн эрхийн хугацаанд монголын төр, засгийн бодлого, тогтвортой үйл ажиллагаа нь улс орны нийгэм, эдийн засгийн хөгжилд жинтэй хувь нэмэр оруулсныг тэмдэглэвэл зохилтой. Онцлоход, дотоодын нийт бүтээгдэхүүний өсөлт анх удаагаа 10 орчим хувиар нэмэгдсэн байна.  

=== Монгол Улсын Их Хурал (2004-2008) ===
Энэ удаагийн сонгуулийн дүнд байгуулагдсан Монгол Улсын Их Хуралд суудал авсан улс төрийн хүчнүүдэд хамтран эвсэж төр, засгаа бүрдүүлж ажиллах итгэлийг сонгогчид хүлээлгэсэн өвөрмөц бүрэлдэхүүнтэй парламент байв.

2004 оны Монгол Улсын Их Хурлын сонгуульд улс төрийн 7 нам дангаараа, 3 нам эвсэл болж оролцсноос МАХН 37, “Эх орон-Ардчилал” эвсэл 35, Бүгд найрамдах нам 1 суудал тус тус авч, бие даан нэр дэвшсэн 3 нэр дэвшигч Улсын Их Хурлын гишүүнээр сонгогдов. Сонгуулийн дүнгээр хамгийн олон суудал авсан МАХН, “Эх орон-Ардчилал” эвсэлтэй хамтран ажиллах улс төрийн зөвшилцөөнд хүрч “Зөвшилцлийн гэрээ”-ний дагуу хамтарсан Засгийн газар байгуулсан юм. Харин 2004 оны 12 дугаар сард Улсын Их Хурал дахь “Эх орон-Ардчилал“ эвсэл татан буугдаж, Ардчилсан намын болон ИЗБН-аас Улсын Их Хуралд сонгогдсон нэр бүхий 26 гишүүн Улсын Их Хурал дахь МАХН-ын бүлэгт нэгдэн орж ажиллажээ. Улмаар 2005 оны 07 дугаар сард Улсын Их Хурал дахь МАХН-ын бүлэг дангаараа ажиллах болсон тухай шийдвэр гаргаснаа мэдэгдсэнээр хамтарсан шинэ Засгийн газар байгуулагдсан байна. Ийм нөхцөл байдалд парламентын баримтлах гол зарчим нь улс төрийн намууд харилцан зөвшилцөж, өөр өөрийн үзэл бодол, байр сууриа илэрхийлэхийн зэрэгцээ улс орон, ард түмнийхээ эрх ашиг, үндэсний эв нэгдлийг дээдлэн ажиллах явдал байв. Энэ удаагийн Улсын Их Хурал ийм хариуцлагатай үүргийг нэр төртэй биелүүлж, Монголын парламентат ёсны хөгжлийн ээдрээтэй бөгөөд сургамжтай үеийн түүхийг бүтээсэн гэж хэлж болно.

Бүтцийн хувьд Улсын Их Хурал нь Байнгын хорооны бүрэлдэхүүнд нийт гурван удаа өөрчлөлт оруулж, 2004 оны 08 дугаар сард 7 Байнгын хороотой үйл ажиллагаагаа эхэлжээ. Харин 2004 оны 12 дугаар сард 11 Байнгын хороотой болсон бол 2006 оноос Байнгын хороодын тоог цөөрүүлэн 7 болгожээ. Үүнд:

# Аюулгүй байдал, гадаад бодлогын хороо
# Байгаль орчин, хүнс, хөдөө аж ахуйн хороо
# Нийгмийн бодлого, боловсрол, соёл, шинжлэх ухааны хороо
# Төрийн байгуулалтын хороо
# Төсвийн хороо
# Хууль зүйн хороо
# Эдийн засгийн байнгын хороо

Дөрөв дэх удаагийн Улсын Их Хурал нь өөрийн бүрэн эрхийн хугацаанд нийт 89 хууль батлан гаргаж, 336 хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулан, олон улсын 68 гэрээ, конвенцийг соёрхон баталж, 50 хууль, хуулийн зүйл, заалтууд хүчингүйд тооцсон тухай хууль баталжээ. Тэдгээрээс зарим онцлог хууль, тогтоомжийг тоймлон дурдахад, Газрын тосны бүтээгдэхүүний тухай, Сэргээгдэх эрчим хүчний тухай, Авлигын эсрэг тухай, Ашигт малтмалын тухай /шинэчилсэн найруулга/, Төмөр замын тээврийн тухай, Нэмэгдсэн өртгийн албан татварын хувь, хэмжээ тогтоох тухай, Татварын ерөнхий хууль /шинэчилсэн найруулга/ зэрэг томоохон хуулиуд батлан гаргасан. Түүнчлэн, Хүүхдэд тэтгэмж олгох, хүүхэд, гэр бүлд мөнгөн тусламж үзүүлэх тухай, Ахмад настны нийгмийн хамгааллын тухай /шинэчилсэн найруулга/, Монгол Улсын баатар, хөдөлмөрийн баатар, ардын болон гавьяат цолтон ахмад настанд төрөөс олгох нэмэгдлийн тухай зэрэг хуулиуд баталж нийгмийн халамж, хамгаалал, тэтгэвэр, тэтгэмжийг нэмэгдүүлэх талаар дорвитой арга хэмжээ авсан байна. 

=== Монгол Улсын Их Хурал (2008-2012) ===
Улсын Их Хурлын тав дахь удаагийн ээлжит сонгууль 2008 оны зургадугаар сарын 29-ний өдөр болж, улс төрийн 11 нам, 1 эвслээс нийт 356 хүнийг нэр дэвшүүлсэн байна. Мөн 45 хүн бие даан нэр дэвшжээ. Сонгуулийн дүнд МАХН /хуучин нэрээр/-аас 45, АН-аас 28, Иргэний эвслээс 1, Иргэний зориг намаас 1, бие даагч 1 нэр дэвшигч Улсын Их Хурлын гишүүнээр сонгогдсон байна.

Улсын Их Хуралд олонхын суудал авсан Монгол Ардын Нам [[Монголын намын жагсаалт|/тухайн үеийн МАХН]]/ Ардчилсан Намтай засгийн эрхийг хамтдаа барих, 2012 он хүртэлх хугацаанд хамтран ажиллах гэрээ байгуулах тохиролцоонд хүрч, Улсын Их Хурал хамтарсан Засгийн газрыг үйл ажиллагаагаа явуулах боломжоор хангажээ.

Энэ удаагийн Улсын Их Хурал бүтцийн хувьд өмнөх сонгуулийн Улсын Их Хурлын 7 Байнгын хорооны бүтцийг хэвээр хадгалав, Улсын Их Хурал бүрэн эрхийнхээ хугацаанд бие даасан 111 хуулийг батлан гаргаж, 485 хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулан, олон улсын гэрээ, конвенци, зээлийн хэлэлцээр соёрхон батлах тухай 59 хуулийг баталжээ. Түүнчлэн Улсын Их Хурлын 351 тогтоол баталсан байна. Тухайлбал, Улсын Их Хурал сонгуулийн хуулиа шинэчлэн баталсны зэрэгцээ Шүүхийн тухай, Байгаль орчны тухай багц хууль, үндэсний үйлдвэрлэлээ дэмжих, иргэдийнхээ орлогыг өсгөж, амьжиргааг дээшлүүлэх бодлогын олон чухал баримт бичиг баталжээ. Улсын Их Хурал бүрэн эрхийнхээ хугацаанд Оюутолгой, Тавантолгойн стратегийн ордуудыг эдийн засгийн эргэлтэд оруулах түүхэн шийдвэр гаргасан нь улс орны хөгжлийг хурдацтай урагшлуулах нэгэн алхам болов.

2008-2012 оны Улсын Их Хурлын бодлого, шийдвэрийн нэг гол чиглэл нь хөдөө аж ахуй, тэр дундаа мал аж ахуйн салбартай холбоотой байв. Улсын Их Хурлаас батлан гаргасан “Монгол мал” хөтөлбөр нь төрийн зохицуулалтгүй байсан мал аж ахуйн салбарыг дэмжсэн, мал, малчид уруугаа анхаарсан шийдэл болсон юм.

2008-2012 оны онцлог үйл явдлыг дурдвал, Ардчилсан хувьсгалын 20 жил (2009.12.10), Монгол Улсад Байнгын ажиллагаатай парламент байгуулагдсаны 20 жил (2010.10.20), Үндэсний эрх чөлөө, тусгаар тогтнолоо сэргээсний 100 жил (2011.12.28), Монгол Улсын Үндсэн хууль батлагдсаны 20 жил (2012.01.13)-ийн ойг тохиолдуулан Улсын Их Хурлын Хүндэтгэлийн хуралдааныг хуралдуулжээ. Улсын Их Хурлын ээлжит бус чуулган гурвантаа хуралдав (2009.02.12, 2009.08.21, 2012.03.05-09). Түүнчлэн Монгол Улсын Их Хурлын урилгаар Ази, Номхон далайн орнуудын парламентын 19 дүгээр чуулганыг Улаанбаатар хотноо 2011 оны 01 дүгээр сарын 23-27-ны өдрүүдэд амжилттай зохион байгуулсан.

=== Монгол Улсын Их Хурал (2012-2016) ===
Монгол Улсын Их Хурлын зургаа дахь удаагийн ээлжит сонгууль болон Нийслэлийн иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурлын сонгууль 2012 оны 6 дугаар сарын 28-нд улс орон даяар нэгэн зэрэг явагдсан билээ.

Улсын Их Хурлын энэ удаагийн сонгуулийг хууль эрх зүйн шинэ орчинд сонгуулийн хосолсон тогтолцоогоор анх удаа зохион байгуулсан нь урьд өмнөх сонгуулиас онцлогтой байв. Өөрөөр хэлбэл, Улсын Их Хурлын 76 гишүүний 48 нь мандатын журмаар 26 тойргоос, үлдсэн 28 нь сонгуулийн үр дүнгээр улс төрийн намуудын авсан саналын дүнгээр гишүүнээр сонгогдсон юм.

Монгол Улс түүхэндээ анх удаа гадаад оронд байгаа сонгогчдынхоо саналыг авч, сонгуулийн санал авах, тоолох, дүн гаргах болон сонгогчийн бүртгэл хяналтын үйл ажиллагааг мөн анх удаа автоматжуулсан системээр амжилттай зохион байгуулж явуулав.

Сонгуулийн дүнгээр Ардчилсан Намаас 34, Монгол Ардын Намаас 26, “МАХН-МҮАН-ын “Шударга ёс” эвслээс 11, Иргэний Зориг-Ногоон Намаас 2, бие даан нэр дэвшсэн 3 хүн тус тус Улсын Их Хурлын гишүүнээр сонгогдов. Парламентын ээлжит сонгуулиар 11 эмэгтэй Улсын Их Хурлын гишүүнээр сонгогдсон нь манай улсын сүүлийн 20 гаруй жилийн түүхэнд гарсан хамгийн өндөр үзүүлэлт юм. 

Бүтцийн хувьд Улсын Их Хурал 2013 оны 8 дугаар сард Өргөдлийн байнгын хороог шинээр байгуулснаар найман Байнгын хороотой ажиллав. Үүнд:

# Аюулгүй байдал, гадаад бодлогын хороо
# Байгаль орчин, хүнс, хөдөө аж ахуйн хороо
# Нийгмийн бодлого, боловсрол, соёл, шинжлэх ухааны хороо
# Өргөдлийн хороо
# Төрийн байгуулалтын хороо
# Төсвийн хороо
# Хууль зүйн хороо
# Эдийн засгийн байнгын хороо

Улсын Их Хурлын бүрэн эрхийн хугацаанд батлагдсан зарим онцлог хууль, тогтоомжийг тоймлон дурдахад, Газрын тосны тухай, Шилэн дансны тухай, Монгол хэлний тухай, Өршөөл үзүүлэх тухай, Хамтын тэтгэврийн тухай, Эрүүгийн хуулийн шинэчилсэн найруулга, Зөрчлийн тухай, Сонгуулийн тухай, Тариалангийн тухай зэрэг бие даасан чухал хуулиуд батлагдав. Сонгуулийн хуулийг шинэчлэн баталснаар Монгол Улсын Их Хурал, Монгол Улсын Ерөнхийлөгч, түүнчлэн аймаг, нийслэл, сум, дүүргийн Иргэдийн Төлөөлөгчдийн хурлын сонгуультай холбоотой харилцааг нэг хуулиар зохицуулж, эдгээр сонгуулийг нэг ижил хугацаанд явуулж байхаар тогтоож, үндсэн зарчим, журмыг нэг мөр тодорхойлж өгөв.

Энэ удаагийн Улсын Их Хурлаас хүн ардаа аюулгүй орчин, тохилог орон сууцаар хангах зорилгоор Ипотекийн зээлийн хүүг бууруулж 5 хувь болгох, Малчдыг дэмжих зарим арга хэмжээний тухай тогтоол гаргаж, мал аж ахуйн бүтээгдэхүүний үнэ, өрсөлдөх чадварыг дээшлүүлэх, экспортын үйлдвэрлэлийг нэмэгдүүлэх, үндэсний үйлдвэрлэлийг дэмжих зорилгоор малчдад олгох зээлийн хүүг 10 хувь болгосон байна.

=== Монгол Улсын Их Хурал (2016-2020) ===
Монгол Улсын Их Хурлын долоо дахь удаагийн ээлжит сонгууль анх удаа Аймаг, нийслэлийн ИТХ-ын сонгуультай хамт 2016 оны 06 дугаар сарын 29-нд улс орон даяар нэгэн зэрэг зохион байгуулагдав.

Улсын Их Хурлын 2016 оны хаврын ээлжит чуулганы нэгдсэн хуралдаанаар (2016.05.05.) Сонгуулийн тухай хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах тухай хуулийн төслийг баталснаар энэ удаагийн сонгууль тус бүр нэг мандаттай 76 тойргийн зарчмаар явагдахаар болсон юм.

Сонгуулийн дүнгээр Улсын Их Хурлын гишүүнээр Монгол Ардын Намаас 65, Ардчилсан Намаас 9, МАХН-аас 1, бие даан нэр дэвшигч 1 хүн тус тус сонгогдов. Улсын Их Хуралд сонгогдсон гишүүдийн 13 буюу 17.1 хувь нь эмэгтэйчүүд байна. Энэ нь өмнөх парламент болоод 1990 оноос хойшхи хамгийн өндөр үзүүлэлт юм.

Улсын Их Хурлын гишүүн Д.Гантулгын гишүүнээс чөлөөлөгдөх хүсэлтийг Улсын Их Хурал 2018 оны 06 дугаар сарын 15-нд хүлээн авснаар Улсын Их Хуралд Монгол Ардын Нам 64 суудалтай, 2018 оны 12 дугаар сарын 03-нд Улсын Их Хурлын гишүүн Ж.Батзанданг намаасаа хасаж, 2019 оны 04 дүгээр сарын 11-нд Улсын Их Хурлын гишүүн Л.Болд намаасаа гарч, намын бүлэг тарсныг зарласнаар Ардчилсан Нам 7 суудалтай болсон байна. 

42-р тойргоос сонгогдсон гишүүний нөхөн сонгуулийг 2019 оны 6 дугаар сарын 30-нд зохион байгуулахаар товлосон ч Үндсэн Хуулийн Цэцийн шийдвэрийн улмаас зохион байгуулагдаагүй.

Тус УИХ-ын гишүүдээс Н.Номтойбаярын бүрэн эрхийг 2020 оны 1 сарын 30-нд түдгэлзүүлж, 2020 оны 4-р сарын 17-нд Б.Батзоригийн гишүүнээс чөлөөлөх хүсэлтийг хүлээн авснаар УИХ 73 гишүүнтэй болсон байна.

Энэ удаагийн Улсын Их Хурал бүтцийн хувьд өмнөх сонгуулийн Улсын Их Хурлын 8 Байнгын хорооны бүтцийг хэвээр хадгалан ажиллаж байлаа.

=== Монгол Улсын Их Хурал (2020-2024) ===
Сонгуулийн дүнгээр УИХ-ын гишүүнээр Монгол Ардын Намаас 63, Ардчилсан Намаас 11, МАХН (Монгол Ардын Хувьсгалт Нам)-аас 1, Хөдөлмөрийн Үндэсний Намаас 1 хүн тус тус суудал аван сонгогдов. Улсын Их Хуралд 13 буюу 17,1 хувь нь эмэгтэй гишүүд эзэлж байна. Энэ нь 2016-2020 парламент үзүүлэлттэй ижил байна. УИХ-ын даргаар МАН-аас дэвшсэн Г.Занданшатар сонгогдов. Энэхүү 2020-2024 оны парламентын байнгын хороод шинэчлэгдэж байгуулагдав.
* Аюулгүй байдал, гадаад бодлогын байнгын хороо
* Байгаль орчин, хөдөө аж ахуйн байнгын хороо
* Боловсрол, соёл, шинжлэх ухаан, спортын байнгын хороо
* Ёс зүй, сахилга хариуцлагын байнгын хороо
* Инновац, цахим бодлогын байнгын хороо
* Нийгмийн бодлогын байнгын хороо
* Төрийн байгуулалтын байнгын хороо
* Төсвийн байнгын хороо
* Үйлдвэржилтийн бодлогын байнгын хороо
* Хууль зүйн байнгын хороо
* Эдийн засгийн байнгын хороо

Тус 2020 оны УИХ-ын сонгуулийн 13-р тойрогт нэр дэвшиж ялалт байгуулсан Жаргалтулгын Эрдэнэбат 2020 оны 7 сарын 5-ны өдрөөс эхлэн УИХ-ын гишүүний халдашгүй байдал нь хэрэгжиж эхлэсэн боловч 2020 оны 7 сарын 6-нд Эрүүгийн хэргийн анхан шатны шүүх хурлаас 6 жилийн ял оноосон.

== Сонгуулийн тухай хуулиас ==
Монгол Улсын Их Хурлын хаврын ээлжит чуулганы 2015 оны 12 дугаар сарын 25-ны өдрийн нэгдсэн хуралдаанаар Сонгуулийн тухай хуулийг шинэчлэн баталсан юм.

Сонгуулийн тухай хуульд зарчмын шинжтэй хэд хэдэн томоохон өөрчлөлт орсон. Тухайлбал,

* Улсын Их Хурлын сонгуулийг аймаг, нийслэлийн Иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурлын сонгуультай хамт явуулах,
* Өмнө нь тус тусдаа зохицуулалттай байсан Улсын Их Хурлын, Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн, Нийслэлийн Иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурлын, Аймаг, сум, дүүргийн Иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурлын сонгуулийг нэгдсэн нэг хуулиар зохицуулах,
* Сонгогчдын саналын хуудсыг сонгуулийн хэсгийн хороодын 50 хүртэл хувьд техникийн тооллого хийх,
* Өмнө нь байсан 48:28 гэсэн тогтолцоо буюу 48 нь тойргоос, 28 нь намын жагсаалтаар сонгогддог тогтолцоог хэвээр үлдээх,
* Сонгогч намын нэр дугуйлахдаа хүнээ харж сонголтоо хийх,
* Сонгуулийн маргаан шийдвэрлэх хугацаа дээд тал нь 60 хоногийн дотор шийдвэрлэгдсэн байх,
* Орон нутгийн сонгууль 100 хувь мажоритар тогтолцоогоор явагдах,
* Төрийн жинхэнэ болон төрийн үйлчилгээний албаны удирдах албан тушаалтан, төрийн болон орон нутгийн өмчит, төрийн болон орон нутгийн өмчийн оролцоотой хуулийн этгээдийн дарга, дэд дарга, захирал, дэд захирал нь орон нутгийн Хурлын төлөөлөгчид нэр дэвших бол 3 сарын өмнө ажил, албан тушаалаасаа чөлөөлөгдөх. Харин төрийн үйлчилгээний жирийн албан хаагчид үндсэн үүрэгт ажлаа хийж байгаад сонгуульд нэр дэвших боломжтой юм.
:[https://web.archive.org/web/20160403175337/http://gec.gov.mn/details/1259 Сонгуулийн тухай хууль /Шинэчилсэн найруулга/]

== Монгол Улсын Их Хурлын бүрэн эрх ==
'''Хууль тогтоох бүрэн эрх'''

* Хууль батлах, нэмэлт, өөрчлөлт оруулах
* Төрийн дотоод, гадаад бодлогын үндсийг тодорхойлох
* Төрийн санхүү, зээл, албан татвар, мөнгөний бодлого, улсын эдийн засаг, нийгмийн хөгжлийн үндсэн чиглэлийг тодорхойлох
* Засгийн газрын үйл ажиллагааны хөтөлбөр, улсын төсөв, түүний гүйцэтгэлийн тайланг батлах
* Нутгийн өөрөө удирдах болон захиргааны байгууллагын тогтолцоо, зохион байгуулалт, үйл ажиллагааны эрх зүйн үндсийг тогтоох
* Засгийн газрын өргөн мэдүүлснээр Монгол Улсын олон улсын гэрээг соёрхон батлах, цуцлах
* Гадаад улстай дипломат харилцаа тогтоох, цуцлах зэрэг болно.

'''Сонгох, томилох эрх:'''

* Улсын Их Хурлын дарга, дэд даргыг Улсын Их Хурлын гишүүдийн дотроос нэр дэвшүүлэн саналаа илээр гаргаж сонгоно.
* Ерөнхийлөгчийн ба Улсын Их Хурал, түүний гишүүний сонгуулийг товлон зарлах
* Улсын Их Хуралд ажлаа шууд хариуцан тайлагнадаг бусад байгууллагын бүтэц, бүрэлдэхүүнийг тогтоох, өөрчлөх
* Ерөнхий сайд, Засгийн газрын гишүүд, хуульд зааснаар Улсын Их Хуралд ажлаа шууд хариуцан тайлагнадаг бусад байгууллагын бүрэлдэхүүнийг томилох, өөрчлөх, огцруулах
* Ерөнхийлөгчийг сонгогдсон гэж үзэж бүрэн эрхийг нь хүлээн зөвшөөрсөн хууль гаргах, чөлөөлөх, огцруулах зэрэг болно.

'''Хянан шалгах бүрэн эрх:'''

* Хууль, Улсын Их Хурлын бусад шийдвэрийн биелэлтийг хянан шалгах.
== Бүтэц ==

=== Дарга ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Д/д||Нэр||Ажилласан хугацаа
|-
|1
|[[Раднаасүмбэрэлийн Гончигдорж]]
|1990 - 1992
|-
|2||[[Нацагийн Багабанди]]||1992 - 1996
|-
|3||[[Раднаасүмбэрэлийн Гончигдорж]]||1996 - 2000
|-
|4
|[[Лхамсүрэнгийн Энэбиш]]
|2000 - 2001
|-
|5||[[Санжбэгзийн Төмөр-Очир]]||2001 - 2004
|-
|6||[[Намбарын Энхбаяр]]||2004 - 2005
|-
|7||[[Цэндийн Нямдорж]]||2005 - 2007
|-
|8||[[Данзангийн Лүндээжанцан]]||2007 - 2008
|-
|9||[[Дамдины Дэмбэрэл]]||2008 - 2012
|-
|10||[[Зандаахүүгийн Энхболд]]||2012 - 2016
|-
|11||[[Миеэгомбын Энхболд]]||2016 - 2019
|-
|12||[[Гомбожавын Занданшатар]]||2019 - 2024
|-
|13
|[[Дашзэгвийн Амарбаясгалан]]
|2024 - 2025
|-
|14
|[[Ням-Осорын Учрал]]
|2025 - одоог хүртэл
|}

=== Монгол Улсын Их Хурал ===

:Монгол Улсын Их Хурал бол төрийн эрх барих дээд байгууллага бөгөөд хууль тогтоох эрх мэдлийг гагцхүү Улсын Их Хурал (УИХ) хэрэгжүүлнэ. Монгол Улсын Их Хурал нэг танхимтай, 76 гишүүнтэй бөгөөд УИХ-ын ээлжит сонгуулийн дараа нийт гишүүний дөрөвний гурав буюу 57-гоос доошгүй гишүүн сонгогдож, УИХ-ын гишүүний тангараг өргөсөн бол УИХ-ыг бүрэн эрхээ хэрэгжүүлэх бүрэлдэхүүнтэйд тооцдог.
:Улсын Их Хурлын гишүүн бол ард түмний элч мөн бөгөөд нийт иргэн, ард түмний ашиг сонирхлыг эрхэмлэн баримтална. Улсын Их Хурлын гишүүний бүрэн эрх нь Төрийн сүлдэнд тангараг өргөснөөр эхэлж, УИХ-ын дараагийн сонгуулиар шинэ сонгогдсон гишүүд тангараг өргөснөөр дуусгавар болно.

:'''МОНГОЛ УЛСЫН ИХ ХУРЛЫН ДЭД ДАРГА НАР: (2012-2016)'''
:- УИХ-ын гишүүн, УИХ дахь АН-ын бүлгээс сонгогдсон УИХ-ын дэд дарга Раднаасүмбэрэлийн ГОНЧИГДОРЖ
:- УИХ-ын гишүүн, УИХ дахь МАХН-МҮАН-ын “Шударга ёс” эвслийн бүлгээс сонгогдсон УИХ-ын дэд дарга [[Логийн Цог|Логийн ЦОГ]]
:- УИХ-ын гишүүн, УИХ дахь МАН-ын бүлгээс сонгогдсон УИХ-ын дэд дарга [[Миеэгомбын Энхболд|Миеэгомбын ЭНХБОЛД]]&lt;br /&gt;
:'''МОНГОЛ УЛСЫН ИХ ХУРЛЫН ДЭД ДАРГА НАР: (2016-2020)'''
:- УИХ-ын гишүүн, УИХ дахь МАН-ын бүлгээс сонгогдсон УИХ-ын дэд дарга [[Цэндийн Нямдорж|Цэндийн НЯМДОРЖ]]
:- УИХ-ын гишүүн, УИХ дахь АН-ын бүлгээс сонгогдсон УИХ-ын дэд дарга [[Ядамсүрэнгийн САНЖМЯТАВ]]
:'''МОНГОЛ УЛСЫН ИХ ХУРЛЫН ДЭД ДАРГА НАР: (2020-2024)'''
:- УИХ-ын гишүүн, УИХ дахь МАН-ын бүлгээс сонгогдсон УИХ-ын дэд дарга Төмөрбаатарын АЮУРСАЙХАН
:- УИХ-ын гишүүн, УИХ дахь АН-ын бүлгээс сонгогдсон УИХ-ын дэд дарга [[Салдангийн ОДОНТУЯА]]

:'''УЛСЫН ИХ ХУРЛЫН ҮЙЛ АЖИЛЛАГААНЫ ҮНДСЭН ХЭЛБЭР:'''
:'''''Анхдугаар чуулган'''''
:- Ээлжит сонгуулийн санал хураалт явуулсан өдрөөс хойш 30 хоногийн дотор Ерөнхийлөгч зарлигаар товлон зарлаж хуралдуулна.
:'''''Ээлжит чуулган''''' 
:- Улсын Их Хурлын намрын ээлжит чуулган 10 дугаар сарын 1-ний өдрөөс дараа оны 02 дугаар сарын 10-ны хооронд, хаврын ээлжит чуулган 04 дүгээр сарын 05-ны өдрөөс өмнө мөн оны 07 дугаар сарын 01-ний хооронд тус тус хуралдана.
:'''''Ээлжит бус чуулган''''' 
:- Улсын Их Хурлын нийт гишүүдийн гуравны нэгээс дээшихийн шаардлагаар эсхүл Ерөнхийлөгч, Улсын Их Хурлын даргын санаачилгаар хуралдуулна.
:'''''Онцгой чуулган''''' 
:- Ерөнхийлөгч онц болон дайны байдал зарлавал түүнээс хойш 72 цагийн дотор хуралдуулна.

:'''УЛСЫН ИХ ХУРЛЫН ЧУУЛГАНЫ ЗОХИОН БАЙГУУЛАЛТЫН ХЭЛБЭР:'''
:'''''Улсын Их Хурлын нэгдсэн хуралдаан'''''
:- Улсын Их Хурлын нэгдсэн хуралдаан нь Улсын Их Хурлын чуулганы хугацаанд Улсын Их Хурлын нийт буюу 76 гишүүний олонх буюу 39-өөс дээш гишүүний ирцээр бүрддэг бөгөөд долоо хоногийн Пүрэв, Баасан гарагт хуралддаг.
:'''''Улсын Их Хурлын Хүндэтгэлийн хуралдаан'''''
:- Улсын Их Хурлын хүндэтгэлийн хуралдааныг Монгол Улсын түүх, тусгаар тогтнол, бүрэн эрхт байдалтай салшгүй холбоотой түүхэн ой, үйл явдлыг тэмдэглэх, гадаад орны өндөр хэмжээний зочин чуулганы нэгдсэн хуралдаанд үг хэлэхэд зориулж Улсын Их Хурлын даргын захирамжаар зарлан хуралдуулдаг.
:'''''Байнгын болон дэд хороодын хуралдаан''''' 
:- Улсын Их Хурлын төрийн бодлогын салбар чиглэлээр дагнасан Байнгын хороодтой байх бөгөөд түүнийг 10-19 гишүүний бүрэлдэхүүтэйгээр байгуулж, долоо хоногийн Мягмар, Лхагва гарагт хуралдуулдаг. Дэд хорооны хувьд Байнгын хорооны харъяанд тухайн хорооны эрхлэх асуудлын тодорхой хэсгийг дагнан хариуцдаг бол Түр хороог Улсын Их Хурлын тогтоолоор тодорхой асуудлыг шалган судалж, санал боловсруулах, дүнг нэгдсэн хуралдаанд танилцуулах үүрэгтэйгээр байгуулан ажиллулдаг.
:'''''Нам, эвслийн бүлгийн хуралдаан'''''
:- Улсын Их Хурлын сонгуулийн дүнгээр Улсын Их Хуралд 8-аас доошгүй суудал авсан нам, эвсэл бүлэг байгуулдаг бөгөөд бүлгийн хуралдааныг долоо хоног бүрийн Даваа гарагт зохион байгуулдаг.

== Хууль тогтоох үйл ажиллагаа ==
:'''''Хуулийг хэн санаачилдаг вэ?'''''
:- Монгол Улсын Ерөнхийлөгч
:- Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн 
:- Монгол Улсын Засгийн газар   
                             
:'''ХУУЛИЙН ТӨСӨЛ ХЭЛЭЛЦЭХ, БАТЛАХ ҮЕ ШАТ'''

:'''''Нэгдүгээр үе шатны ажиллагаа:'''''
:- Нам, эвслийн бүлэг болон холбогдох Байнгын хорооны хуралдаанаар хуулийн төслийг УИХ-ын нэгдсэн хуралдаанаар хэлэлцэх эсэх тухай санал, дүгнэлт гаргана. 
:- УИХ-ын нэгдсэн хуралдаанаар уг төслийг хэлэлцэх эсэх асуудлыг хэлэлцэнэ.
:- Төслийг хэлэлцэхээр шийдвэрлэсэн бол анхны хэлэлцүүлэгт бэлтгүүлэхээр Байнгын хороонд шилжүүлнэ. Харин хэлэлцүүлэх шаардлагагүй гэж үзвэл төсөл санаачлагчид буцаах шийдвэр гаргана.  
:
:'''''Хоёрдугаар үе шатны ажиллагаа:'''''
:- Байнгын хорооны хуралдаанаар төслийг анхны хэлэлцүүлэгт бэлтгэж, санал, дүгнэлт гаргана. Энэ үе шатанд нам, эвслийн бүлэг УИХ-ын гишүүд төсөлтэй холбогдсон зарчмын зөрүүтэй саналаа гарган хураалгаж, Байнгын хорооны санал, дүгнэлтэд тусгуулна. 
:- УИХ-ын нэгдсэн хуралдаанаар төслийн анхны хэлэлцүүлгийг хийж, Байнгын хорооноос оруулсан зарчмын зөрүүтэй санал нэг бүрээр санал хураана.  
:- Санал хураалт дууссаны дараа төслийг эцсийн хэлэлцүүлэгт бэлтгүүлэхээр Байнгын хороонд шилжүүлнэ. 
:
:'''''Гуравдугаар үе шатны ажиллагаа:''''' 
:- Байнгын хороо анхны хэлэлцүүлгээр шийдвэрлэсэн асуудлыг эх төсөлд тусгаж,  эцсийн хэлэлцүүлэгт хэрхэн бэлтгэсэн талаар танилцуулга гаргана. 
:- УИХ-ын нэгдсэн хуралдаанаар төслийг эцсийн хэлэлцүүлэгт бэлтгэсэн талаар Байнгын хороо танилцуулна. Энэ үе шатанд Байнгын хорооноос дэгд заасан асуудлаар дахин санал хураалгахаар саналын томьёолол оруулж болно. 
:- УИХ-ын нэгдсэн хуралдаанаар төслийн эцсийн хэлэлцүүлэг хийн, санал хураалт явуулж, төслийг бүхэлд нь батална. Хэрэв төслийг бүхэлд нь батлаагүй бол хууль санаачлагчид буцаах шийдвэр гаргана. 
:
:'''''Дөрөвдүгээр үе шатны ажиллагаа:'''''
:- Байнгын хороо эцсийн хэлэлцүүлгээр шийдвэрлэсэн асуудлыг тусгаж, хууль, УИХ-ын бусад шийдвэрийн эцсийн найруулгыг бэлтгэнэ.   
:- УИХ-ын нэгдсэн хуралдаанд хууль, УИХ-ын бусад шийдвэрийн эцсийн найруулгыг танилцуулна. 
:- Хууль, УИХ-ын бусад шийдвэрийн эцсийн найруулгыг УИХ-д танилцуулснаас хойш УИХ-ын дарга ажлын 3 өдрийн дотор түүнд гарын үсэг зурж ёсчилно. 
:- Хууль, УИХ-ын бусад шийдвэрийг ёсчилсноос хойш 24 цагийн дотор Монгол Улсын Ерөнхийлөгчид илгээнэ. Ерөнхийлөгч хориг тавьсан бол тухайн асуудлыг хэлэлцэж шийдвэрлэнэ. 
:- Хууль, бусад шийдвэрийг “Төрийн мэдээлэл” эмхтгэлд нийтэлнэ.

== Улсын Бага Хурал, Улсын Их Хурлын Тамгын газар ==
Монгол Улсад анх 1990 онд хууль тогтоох, төрийн эрх барих дээд байгууллага буюу байнгын ажиллагаатай парламент болсон Улсын Бага Хурал байгуулагдсанаар парламентад хууль тогтоох бүрэн эрхээ хэрэгжүүлэхэд нь бүх талын зөвлөгөө өгч, туслалцаа, үйлчилгээ үзүүлэх мэргэжсэн төрийн захиргааны байгууллага болох Тамгын газрын эхлэл тавигджээ.

БНМАУ-ын Бага Хурлын тухай хуулийн 27 дугаар зүйлийг үндэслэн Улсын Бага Хурлын даргын 1990 оны 09 дүгээр сарын 24-ний өдрийн 4 дүгээр захирамжаар Улсын Бага Хурлын гүйцэтгэх аппаратыг &quot;Тамгын газар&quot; хэмээн нэрлэж, Улсын Бага Хурлын Тамгын газрын бүтэц, орон тоо, дүрмийг Улсын Бага Хурлын дарга батлахаар заажээ.

БНМАУ-ын Бага Хурлаас 1992 оны 07 дугаар сарын 06-ны өдөр баталсан Монгол Улсын Их Хурлын тухай хуулийн 10 дугаар бүлгийн 57 дугаар зүйлд &quot;Улсын Их Хурал нь өөрийн гишүүд, Байнгын болон бусад хороон үйл ажиллагаанд мэргэжил, арга зүй, техник зохион байгуулалтын туслалцаа үзүүлэх үүрэг бүхий Тамгын газартай байна&quot; гэжээ. Тамгын газрыг Ерөнхий нарийн бичгийн дарга удирдахаар зохицуулсан байна.

Ийнхүү 1992 онд болсон Монгол Улсын Их Хурлын анхны сонгуулиас хойш өдгөө ардчилсан сонгуулийн үр дүнд байгуулагдсан Монгол Улсын байнгын ажиллагаатай долоо дахь парламент /2016-2020/ бүрэн эрхээ хэрэгжүүлэн Монгол Улсын Үндсэн хууль, холбогдох бусад хууль тогтоомжийн хүрээнд үйл ажиллагаагаа явуулж байна. 

Өнгөрсөн хугацаанд төрийн эрх барих, хууль тогтоох дээд байгууллага - Монгол Улсын Их Хурлын үйл ажиллагааг тасралтгүй, хэвийн явуулах, Улсын Их Хурлаар хууль, тогтоолын төслийг хэлэлцэж батлах, Улсын Их Хурлын гишүүд бүрэн эрхийнхээ дагуу хууль санаачлах бүхий л үйл ажиллагаанд Улсын Их Хурлын Тамгын газрын зүгээс мэргэжил, арга зүй, техник, зохион байгуулалт, мэдээлэл судалгааны үйлчилгээ үзүүлж байна.

МОНГОЛ УЛСЫН БАЙНГЫН АЖИЛЛАГААТАЙ ПАРЛАМЕНТЫН ТАМГЫН ГАЗАР номыг [http://www.parliament.mn/news/parliament25/categories/3366/pages/24971 эндээс]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} уншина уу.

'''Үе үеийн Улсын Бага Хурал, Улсын Их Хурлын Тамгын газрын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга нар:'''
{| class=&quot;wikitable&quot;

|-
| 1. || [[Бяраагийн Чимид]], УБХ-ын нарийн бичгийн дарга, УБХ-ын Тамгын газрын дарга || 1990 - 1992
|-
| 2. || Намсрайн Ренчиндорж || 1992 - 1996
|-
| 3. || [[Логийн Цог]]|| 1996 - 1999
|-
| 4. || Баасангомбын Энэбиш || 1999 - 2001
|-
|5.
|Дааданхүүгийн Батбаатар
|2001-2003
|-
| 6. || [[Намсрайжавын Лувсанжав]]|| 2003 - 2008
|-
| 7. || Данзангийн Сандаг-Очир|| 2008.05.20 - 2008.09.25
|-
| 8. || [[Цэрэнхүүгийн Шаравдорж]]|| 2008.09.25 - 2012.11.08
|-
| 9. || [[Бямбадоржийн Болдбаатар]]|| 2012.11.08 - 2016.07.21
|-
|10. || Цэдэвийн Цолмон  || 2016.07.21 - 2019.05.09
|-
|11. || Лувсандоржийн Өлзийсайхан  || 2019.05.09 - 2023.11.30
|-
|12. || Дамдины Энхбат  || 2023.11.30 - 2024.07.09
|-
|13. || [[Барсүрэнгийн Баасандорж]]|| 2024.07.09 - 2025.11.29
|-
|14.
|Лувсандоржийн Өлзийсайхан
|2025.11.29 -
|}

Улсын Их Хурлын Тамгын газрын гол үйл ажиллагааг хуулийн төсөл боловсруулах, өргөн мэдүүлсэн хууль тогтоолын төслийн эхийг барих, хэлэлцэн батлуулах асуудлаар мэргэжил, арга зүйн туслалцаа үзүүлэх чиг үүрэг бүхий Хууль, эрх зүйн нэгжийн ажилтнууд эрхлэн гүйцэтгэдэг. 1990 онд байнгын ажиллагаатай анхны парламент ажиллаж эхэлснээс хойш анх Зөвлөгчдийн товчоо гэсэн нэртэйгээр Тамгын газрын бүтцэд ажиллаж эхэлсэн бол 1994 оноос Хуулийн хэлтэс, 2008 оноос Эрх зүй, хууль тогтоомжийн хэлтэс, 2013 оноос Хууль зүйн үйлчилгээний хэлтэс нэртэйгээр үйл ажиллагаа явуулж ирсэн бөгөөд 2020 онд шинэчлэн батлагдсан Монгол Улсын Их Хурлын тухай хууль, Монгол Улсын Их Хурлын чуулганы хуралдааны дэгийн тухай хуулиудад үүрэг, оролцоог нь илүү өргөтгөж өгсөнтэй холбоотойгоор Хууль, эрх зүйн газар болон өргөжин ажиллаж байна.

'''2020 оноос хойших Хууль, эрх зүйн газрын дарга нар:'''
{| class=&quot;wikitable&quot;

|-
| 1. || Эрдэнийн Түвшинжаргал || 2020 - 2021
|-
| 2. || Ганхуягийн Агар-Эрдэнэ || 2021 - 2023
|-
| 3. || Нэргүйн Мягмар || 2023 - 2024
|-
| 4. || Чулуунбаатарын Дондогмаа || 2024 - 2025
|-
|5.
|томилгоо хийгдээгүй байна (2025.10.05-ны байдлаар)
|2025 -
|}

== Цахим хуудас ==
* [http://www.parliament.mn/ Монгол Улсын Их Хурлын албан ёсны цахим хуудас]
* [https://web.archive.org/web/20141211044616/http://www.parliament.mn/who?type=3 Монгол Улсын Их Хурлын гишүүд 2016-2020]
*ВИДЕО: Төрийн ордны танилцуулгыг [https://www.youtube.com/watch?v=SfD0ui5xM3w эндээс] үзнэ үү.
*360&lt;sup&gt;0&lt;/sup&gt;: Төрийн ордны цахим хуудсаар аялаарай. [https://web.archive.org/web/20150710111151/http://tour.parliament.mn/ Эндээс] үзнэ үү.
*Гэрэл зураг түүх өгүүлнэ: Монгол Улсын Үндсэн хууль 1924, 1940, 1960, 1992. [http://www.parliament.mn/undsenhuuli/categories/3397/pages/25850 Эндээс]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} үзнэ үү.

== Эх сурвалж ==
&lt;references/&gt;

[[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурал| ]]
[[Ангилал:Монголын улс төр]]
[[Ангилал:Монголын эрх зүй]]
[[Ангилал:Азийн парламент|Монгол Улсын Их Хурал]]</text>
      <sha1>fgn7de7twh6jp4wwqir245zaydjosoh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шинжлэх Ухаан Технологийн Их Сургууль</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2848</id>
    <revision>
      <id>852049</id>
      <parentid>812683</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T16:36:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-20466-41</username>
        <id>103664</id>
      </contributor>
      <origin>852049</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9206" sha1="egsi0fwtwubr3eme6yly0g9aomt7zq4" xml:space="preserve">{{Инфобокс Их сургууль
| нэр = Шинжлэх Ухаан Технологийн Их Сургууль
| эххэлдээрх_нэр = 
| эх_хэл = 
| зураг = Mongolian University of Science and Technology.jpg
| зургийн_хэмжээ = 220px
| image_alt = 
| тайлбар = 
| latin_name = 
| other_name =          &lt;!-- or: | other_names = --&gt;
| former_name =         &lt;!-- or: | former_names = --&gt;
| motto = 
| motto_lang = 
| mottoeng = 
| байгуулагдсан = 1959
| хаагдсан =              &lt;!-- {{end date|YYYY}} --&gt;
| төрөл = 
| parent = 
| affiliation = 
| religious_affiliation =
| academic_affiliation =
| endowment = 
| budget = 
| officer_in_charge = 
| chairman = 
| chairperson = 
| chancellor = 
| president = 
| vice-president = 
| superintendent = 
| provost = 
| vice_chancellor= 
| rector = 
| principal = 
| dean = 
| director = 
| head_label = 
| head = 
| academic_staff = 
| administrative_staff = 
| students = 
| undergrad = 
| postgrad = 
| doctoral = 
| other = 
| city = [[Улаанбаатар]]
| state = 
| province = 
| country = [[Монгол]]
| coor = 
| campus = 
| хэл = 
| free_label = 
| free = 
| colors =              &lt;!-- or: | colours = --&gt;
| athletics = 
| sports = 
| athletics_nickname =  &lt;!-- or: | athletics_nicknames = --&gt;&lt;!-- or: | sports_nickname = --&gt;&lt;!-- or: | sports_nicknames = --&gt;
| mascot =              &lt;!-- or: | mascots = --&gt;
| sporting_affiliations = 
| цахим хаяг =             &lt;!-- {{URL|example.com}} --&gt;
| logo = 
| footnotes = 
}}

'''Шинжлэх Ухаан Технологийн Их Сургууль''' ('''ШУТИС''') нь [[Монгол Улс]]ад орших [[их сургууль]] юм.

==Түүх==
Монгол улс дотооддоо инженер, техникийн боловсон хүчин бэлтгэх зорилгоор [[Монгол Улсын Их Сургууль|Монгол Улсын Их Сургуулийн]] (МУИС) бүрэлдэхүүнд 1959 оноос Аж үйлдвэрийн эдийн засаг, Барилгын инженер, 1960 оноос Геологийн инженерийн мэргэжилтэн бэлтгэж эхэлснээр тус сургуулийн суурь тавигдсан юм. 1969 онд МУИС-ийн бүрэлдэхүүнд Политехникийн дээд сургууль /ПДС/-ийг Барилга, Эрчим хүч, Геологи-уул уурхай, Механик-инженер, Инженер-эдийн засгийн гэсэн таван факультет, мэргэжлийн 13 тэнхимтэйгээр байгуулжээ.

Политехникийн дээд сургуулийн хөгжил бэхжилтэнд [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын]] Хөгжлийн хөтөлбөрийн төсөлд бодитой хувь нэмэр оруулсан юм.Энэ төслийн хүрээнд тус сургуулийн шинэ үеийн багшлах боловсон хүчин, сургалтын материаллаг баазын асуудал зохих түвшинд шийдвэрлэгдсэн юм. 1982 онд БНМАУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн шийдвэрээр ПДС-ийг МУИС-ийн бүрэлдэхүүнээс гарган, бие даасан дээд сургууль болгон зохион байгуулсан байна.
[[Файл:Professor2013.jpg|thumb|280px|[[ШУТИС]]-ын багш профессоруудын диплом гардуулах ёслол 2013-06-20]]

ПДС-ийн хөгжлийн асуудалд төр, засгаас анхаарал тавьж 1988 онд тусгайд авч хэлэлцэн &quot;ПДС-ийн талаар авах арга хэмжээний тухай&quot; гэсэн тогтоол гаргаж байв. Сургуулийн материалаг баазын хөгжилд 1980 оны сүүлчээр тэр үеийн үнэлгээгээр 15.6 төгрөгийн өртөг бүхий хичээлийн байрны шинэ өргөтгөл ашиглалтанд орсон нь чухал түлхэц болсон юм.

БНМАУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн 1990 оны 154-р тогтоолоор тус сургуулийг Монгол Улсын Техникийн Их Сургууль болгон зохион байгуулсан юм. ПДС нь их сургууль болж зохион байгуулагдахын өмнө 9 факультет, мэргэжлийн ба үйлчлэх 31 тэнхим, 374 профессор багш, 3600 гаруй оюутантай дээд сургууль байсан юм. Политехникийн дээд сургууль нь 1969-1990 онуудад 12322 инженер техник, инженер эдийн засгийн мэргэжилтэнг өдөр, орой, эчнээ сургалтаар бэлтгэн гаргасан түүхтэй.

Зах зээлийн нөхцөлд Монголын дээд боловсролыг өөрчлєн шинэчлэх бодлогыг хэрэгжүүлэх, сургалтын дэвшилтэт технологи нэвтрүүлэх зорилго дэвшүүлсэн эргэлтийн үетэй ПДС-ийг ТИС болгон өөрчилсөн цаг хугацаа давхцсан юм.

ТИС 1992 онд өөрийн бүтцэд өөрчлөлт хийж, факультетын зохион байгуулалтаас сургууль, төвүүдийн зохион байгуулалтанд шилжин, ТИС-ийн дээд түвшний удирдлагын төвлөрлийг сааруулах бодлогыг хэрэгжүүлж эхэлсэн юм. 

ШУТИС-ийн бүрэлдэхүүнд 8 сургууль, 2 төв, мэргэжлийн ба үйлчлэх 31 тэнхим байсан бол 1998-2006 оны хичээлийн жилийн байдлаар бүрэлдэхүүн 15 сургууль, (үүнээс аймаг орон нутагт 3 салбар сургууль), эрдэм шинжилгээний хүрээлэн, 40 гаруй тэнхимтэй, 646 профессор багштай, 21000 гаруй оюутантай, 3 лицей сургуультай томоохон их сургууль болон өргөжиж, улмаар шинжлэх ухаан сургалт-үйлдвэрлэлийн том цогцолбор болон хөгжиж байна.

Ezkae2026.....

==Бүрэлдэхүүн сургуулиуд==
*[[Барилга, архитектурын сургууль|Барилга, архитектурын сургууль]] 
*[[Бизнесийн удирдлага, хүмүүнлэгийн сургууль|Бизнесийн удирдлага, хүмүүнлэгийн сургууль]]
*[[Геологи, уул уурхайн сургууль|Геологи, уул уурхайн сургууль]] 
*[[Механик, тээврийн сургууль|Механик, тээврийн сургууль]] 
*[[Мэдээлэл, холбооны технологийн сургууль|Мэдээлэл, холбооны технологийн сургууль]] 
*[[Үйлдвэрлэлийн технологийн сургууль|Үйлдвэрлэлийн технологийн сургууль]] 
*[[Хэрэглээний шинжлэх ухааны сургууль|Хэрэглээний шинжлэх ухааны сургууль]] 
*[[Эрчим хүчний сургууль|Эрчим хүчний сургууль]] 
*[[Дархан-Уул аймаг дахь Технологийн сургууль|Дархан-Уул аймаг дахь Технологийн сургууль]]
*[[Гадаад хэлний сургууль|Гадаад хэлний сургууль]]
*[[Шинжлэх ухаан технологийн ахлах сургууль|Шинжлэх ухаан технологийн ахлах сургууль]]*
*[[ШУТИС-Коосен технологийн коллеж|ШУТИС-Коосен технологийн коллеж]]
*[[Эрдэнэт үйлдвэр ТӨҮГ, ШУТИС-ийн харьяа Ш.Отгонбилэгийн нэрэмжит &quot;Эрдэнэт цогцолбор&quot; дээд сургууль|Эрдэнэт үйлдвэр ТӨҮГ, ШУТИС-ийн харьяа Ш.Отгонбилэгийн нэрэмжит &quot;Эрдэнэт цогцолбор&quot; дээд сургууль]]

==Эх сурвалж==
{{commonscat}}
*[http://www.must.edu.mn ШУТИС-ийн албан ёсны сайт]

[[Ангилал:Улаанбаатарын их сургууль]]
[[Ангилал:Их сургууль]]
[[Ангилал:Шинжлэх Ухаан Технологийн Их Сургууль| ]]
[[Ангилал:Хөдөлмөрийн Гавьяаны Улаан Тугийн одон шагналтан (Монгол)| ]]
[[Ангилал:Техникийн их сургууль]]
[[Ангилал:1959 онд байгуулагдсан]]</text>
      <sha1>egsi0fwtwubr3eme6yly0g9aomt7zq4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Армени</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5540</id>
    <revision>
      <id>852079</id>
      <parentid>848881</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T03:18:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>852079</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29491" sha1="fn0xg4ge5irahmgva8ybdcfq1w85qlp" xml:space="preserve">{{Инфобокс улс
| conventional_long_name = Бүгд Найрамдах Армени Улс
| common_name            = Армени
| native_name            = {{lang|hy|Հայաստանի Հանրապետություն|italics=off}}&lt;br /&gt;{{transliteration|hy|Хаяастани Ханрапетутюн}}
| image_flag             = Flag of Armenia.svg
| flag_type              = [[Арменийн төрийн далбаа|Төрийн далбаа]]
| image_coat             = Coat of arms of Armenia.svg
| symbol_type            = [[Арменийн төрийн сүлд|Сүлд]]
| national_motto         = {{native phrase|hy|Մեկ Ազգ, Մեկ Մշակույթ|paren=off}}&lt;br /&gt;{{transliteration|hy|Мек Азг, Мек Мшакуйт}}&lt;br /&gt;&quot;Нэг Үндэстэн, Нэг Соёл&quot;
| national_anthem        = {{native name|hy|Մեր Հայրենիք|paren=off}}&lt;br /&gt;{{transliteration|hy|[[Арменийн төрийн дуулал|Мэр айрэник]]}}&lt;br /&gt;&quot;Бидний эх орон&quot;{{parabr}}{{center|[[File:Mer Hayrenik instrumental.ogg]]}}
| image_map              = Armenia (orthographic projection).svg
| map_caption            = Арменийн байршил
| capital                = [[Ереван]]
| coordinates            = {{Coord|40|11|N|44|31|E|type:city(1,100,000)_region:AM-ER|display=inline,title}}
| largest_city           = capital
| official_languages     = [[Армени хэл]]&lt;ref&gt;{{cite web|title=Constitution of Armenia, Article 20|url=https://president.am/en/constitution-2015|publisher=president.am|access-date=18 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20221203013237/https://president.am/en/constitution-2015/|archive-date=3 December 2022|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| ethnic_groups          = {{Unbulleted list |98.1% [[Арменичууд]] |1.2% [[Язидууд]] |0.4% [[Оросууд]] |0.3% бусад&lt;ref&gt;Asatryan, Garnik; Arakelova, Victoria (Yerevan 2002). [https://web.archive.org/web/20110511044234/http://www.hra.am/file/minorities_en.pdf The Ethnic Minorities in Armenia]. Part of the [[Organization for Security and Co-operation in Europe|OSCE]]. [https://web.archive.org/web/20110511044234/http://www.hra.am/file/minorities_en.pdf Archived copy] at [[WebCite]] (16 April 2010).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Ministry of Culture of Armenia {{Webarchiv|url=http://mincult.am/datas/media/azg.poqr.%20ev%20xorhurd%20mshak.nax.%20(1).doc |wayback=20171010143439 |text=&quot;The ethnic minorities in Armenia. Brief information&quot; |archiv-bot=2023-09-26 06:33:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171010143439/http://mincult.am/datas/media/azg.poqr.%20ev%20xorhurd%20mshak.nax.%20(1).doc |date=10 October 2017 }}. As per the most recent census in 2011. [http://mincult.am/national_minority.html &quot;National minority&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170216082403/http://mincult.am/national_minority.html |date=16 February 2017 }}.&lt;/ref&gt;}}
| ethnic_groups_year     = 2011
| religion               = [[Христийн шашин|Христ]] ([[Арменийн төлөөлөгчдийн сүм]])&lt;ref name=&quot;Article 18&quot;&gt;{{Cite web|url=https://president.am/en/constitution-2015|title=Constitution of Armenia - Library - The President of Armenia|website=president.am|access-date=7 March 2020|archive-date=3 December 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221203013237/https://president.am/en/constitution-2015/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| demonym                = [[Арменичууд]]
| government_type        = [[Нэгдмэл парламентын бүгд найрамдах улс]]
| leader_title1          = [[Арменийн ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]]
| leader_name1           = [[Ваагн Хачатурян]]
| leader_title2          = [[Армени Улсын Ерөнхий Сайд|Ерөнхий Сайд]]
| leader_name2           = [[Никол Пашинян]]
| leader_title3          = [[Арменийн Үндэсний Ассамблейн Ерөнхийлөгч|Үндэсний Ассамблейн Ерөнхийлөгч]]
| leader_name3           = [[Ален Симонян]]
| legislature            = [[Үндэсний Ассамблей (Армени)|Үндэсний Ассамблей]]
| sovereignty_type       = [[Арменийн түүх|Түүх]]
| established_event1     = [[Ерванд улс]]
| established_date1      = МЭӨ 6-р зуун
| established_event2     = [[Их Армени]]&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/place/Armenia/History |title=Armenia – History |encyclopedia=Encyclopædia Britannia |edition=Online |access-date=14 March 2022}}&lt;/ref&gt;
| established_date2      = МЭӨ 321–МЭ 428
| established_event3     = {{nowrap|[[Арташесид улс]]&lt;ref&gt;{{cite book |editor1-last=de Laet |editor1-first=Sigfried J. |editor2-last=Herrmann |editor2-first=Joachim |title=History of Humanity: From the seventh century B.C. to the seventh century A.D. |date=1996 |publisher=Routledge |location=London |isbn=978-92-3-102812-0 |page=[https://books.google.com/books?id=WGUz01yBumEC&amp;pg=PA128 128] |edition=1st |quote=The ruler of the part known as Greater Armenia, Artaxias (Artashes), the founder of a new dynasty, managed to unite the country...}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |title=Encyclopedia Americana: Ankara to Azusa |url=https://archive.org/details/encyclopediaamer02scho |url-access=registration |date=2005 |publisher=[[Scholastic Library Publishing]] |page=[https://archive.org/details/encyclopediaamer02scho/page/393 393] |isbn=9780717201389 |quote=It was named for Artaxias, a general of Antiochus the Great, who founded the kingdom of Armenia about 190 B.C.}}&lt;/ref&gt;&lt;!--end nowrap:--&gt;}}
| established_date3      = МЭӨ 190
| established_event4     = [[Аршакуни]]
| established_date4      = 52–428
| established_event5     = [[Арменийн хаант улс]]
| established_date5      = 885–1045
| established_event6     = [[Киликийн Арменийн хаант улс|Киликийн хаант улс]]
| established_date6      = 1198–1375
| established_event7     = [[Бүгд Найрамдах Ардчилсан Армени Улс]]
| established_date7      = 5 сарын 28, 1918
| established_event8     = [[Улаан армийн Арменийн байлдан дагуулалт|Зөвлөлтийн байлдан дагуулалт]]; [[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Армени Улс]]
| established_date8      = 11 сарын 29, 1920
| established_event9     = [[1991 оны Арменийн тусгаар тогтнолын бүх нийтийн санал асуулга|Тусгаар тогтнол]]оо [[ЗХУ-ын задрал|сэргээв]]
| established_date9      = 9 сарын 23, 1991
| established_event10    = [[Алматын протокол|ТУХН-д элсэв]]
| established_date10     = 12 сарын 21, 1991
| established_event11    = [[НҮБ]]-д [[НҮБ-ын Аюулгүйн Зөвлөлийн 735 дугаар тогтоол|элсэв]] 
| established_date11     = 3 сарын 2, 1992
| established_event12    = [[Арменийн Үндсэн хууль|Одоогийн Үндсэн хууль]]
| established_date12     = 7 сарын 5, 1995
| area_km2               = 29,743
| area_rank              = 138
| area_sq_mi             = 11,484 &lt;!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--&gt;
| percent_water          = 4.71&lt;ref name=&quot;cia-fact&quot;&gt;{{cite web |title=The World Fact Book – Armenia |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/armenia/ |publisher=Central Intelligence Agency |access-date=17 July 2010 |archive-date=4 Нэгдүгээр сар 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210104184358/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/armenia/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| population_estimate    = {{decreaseNeutral}} 3,000,756&lt;ref&gt;{{Cite CIA World Factbook|country=Armenia|access-date=24 September 2022}}&lt;/ref&gt;
| population_estimate_year = 2022
| population_estimate_rank = 138
| population_density_km2 = 101.5
| population_density_sq_mi = 262.9 &lt;!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--&gt;
| GDP_PPP                = {{increase}} $57.740 тэрбум&lt;ref name=&quot;IMF GDP&quot;&gt;{{cite web |title=World Economic Outlook Database, April 2023 |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/weo-report?c=911,&amp;s=NGDP_RPCH,NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,PCPIPCH,LUR,LP,&amp;sy=2018&amp;ey=2023&amp;ssm=0&amp;scsm=1&amp;scc=0&amp;ssd=1&amp;ssc=0&amp;sic=0&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1 |publisher=[[International Monetary Fund]] |access-date=17 April 2023 |location=Washington, D.C. |language=en |date=7 April 2023}}&lt;/ref&gt;
| GDP_PPP_year           = 2023
| GDP_PPP_rank           = 115
| GDP_PPP_per_capita     = {{increase}} $19,489&lt;ref name=&quot;IMF GDP&quot;/&gt;
| GDP_PPP_per_capita_rank = 81
| GDP_nominal            = {{increase}} $23.725 тэрбум&lt;ref name=&quot;IMF GDP&quot;/&gt;
| GDP_nominal_year       = 2023
| GDP_nominal_rank       = 115
| GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $8,008&lt;ref name=&quot;IMF GDP&quot;/&gt;
| GDP_nominal_per_capita_rank = 85
| Gini                   = 29.9 &lt;!--number only--&gt;
| Gini_year              = 2019
| Gini_change            = decrease &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| Gini_ref               = &lt;ref name=WB1&gt;{{cite web |url= https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=AM |title= GINI index (World Bank estimate) - Armenia |publisher= [[World Bank]] |access-date=17 June 2021 |archive-url= https://web.archive.org/web/20181121041937/https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=AM |archive-date= 21 November 2018 |url-status=live |df= dmy-all }}&lt;/ref&gt;
| HDI                    = 0.759 &lt;!--number only--&gt;
| HDI_year               = 2021 &lt;!--Please use the year to which the data refers, not the publication year--&gt;
| HDI_change             = increase&lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| HDI_ref                = &lt;ref name=&quot;HDI&quot;&gt;{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=8 September 2022|access-date=8 September 2022}}&lt;/ref&gt;
| HDI_rank               = 85
| currency               = [[Армени драм|Драм]]&amp;nbsp;([[Армени драмын тэмдэг|֏]])
| currency_code          = AMD
| time_zone              = [[Арменийн Цаг|AMT]]
| utc_offset             = +4
| date_format            = өө.сс.жжжж
| drives_on              = баруун
| calling_code           = [[Армени дахь утасны дугаар|+374]]
| cctld                  = {{unbulleted list |[[.am]] |[[.հայ]]}}
| official_website       = {{url|https://www.gov.am}}
}}
'''Армени'''   [[Кавказын нуруу|Өвөр Кавказ]]&lt;nowiki/&gt;ын өмнөд хэсэгт оршдог бүрэн эрхт тусгаар улс. ({{lang-hy|Հայաստան}} ''Hayastan'') Албан ёсоор '''Бүгд Найрамдах Армени Улс''' ({{lang-hy|Հայաստանի Հանրապետություն}} ''Hayastani Hanrapetut’yun'') юм.  Мөн [[Өрнөд Ази]], болон [[Зүүн Европ|Зүүн Европын]] зааг дээр гэж мөн хэлж болно.&lt;ref&gt;Armenia may be considered to be in [[Asia]] and/or [[Europe]]. The UN [http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm classification of world regions] places Armenia in Western Asia; the [[Central Intelligence Agency|CIA]] [[The World Factbook|World Factbook]] {{cite web |title=Armenia |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/am.html |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101010101707/https://cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/am.html |archivedate=10 Аравдугаар сар 2010 |accessdate=2 September 2010 |work=The World Factbook |publisher=[[CIA]] |deadurl=no}} {{cite web |title=Armenia |url=http://www.nationalgeographic.com/xpeditions/atlas/index.html?Parent=asia&amp;Rootmap=armeni&amp;Mode=d&amp;SubMode=w |publisher=[[National Geographic Society|National Geographic]]}} and {{cite web |title=Armenia |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/35178/Armenia |publisher=[[Encyclopædia Britannica]]}} also place Armenia in Asia. Conversely, some sources place Armenia in Europe such as ''Oxford Reference Online'' {{cite web |title=Homepage |url=http://www.oxfordreference.com/views/ENTRY.html?entry=t186.e21064&amp;srn=1&amp;ssid=416740626#FIRSTHIT |accessdate=2 September 2010 |publisher=Oxford Reference Online}} and {{cite web |title=Europe |url=http://worldatlas.com/webimage/countrys/eu.htm |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100815094910/http://www.worldatlas.com/webimage/countrys/eu.htm |archivedate=15 Наймдугаар сар 2010 |accessdate=2 September 2010 |publisher=Worldatlas |deadurl=no}}{{Verify credibility|date=August 2009}}&lt;/ref&gt; [[Далайд гарцгүй улс]] юм. [[Азербайжан]], [[Гүрж]], Азербайжаны тасархай нутаг [[Нахчыван]], [[Турк]], [[Иран]] улстай хил залгадаг. Азербайжантай дайтсаны улмаас өөрийн болгож авсан [[Уулын Карабах|Уулын Карабахыг]] 2025 онд буцааж өгөхөөс аргагүй болсон.

Армени бол парламентын засаглалтай нэгдмэл нэг удирдлагатай улс. 2022 оны 3-р сарын 13-наас хойш Арменийн Ерөнхийлөгчөөр Вахагн Хачатурян ажиллаж байгаа бөгөөд Ерөнхий сайдын албан тушаалыг 2018 оны 5-р сарын 8-наас хойш [[Никол Пашинян]] хашиж байна.

Арменийн 29,743 км² (дэлхийн 141 дүгээрх том)  уулархаг газар нутагтай. Нутгийн хамгийн өндөр цэг нь [[Арагац]] (4,095 м) уулын орой, хамгийн нам нь Дэбэд голын хөндийд (380 м)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.travelclub.am/modules.php?name=klimat |title=TravelClub :: Природа и климат Армении, география, горы, долины, ущелья, реки и озера |access-date=2012-06-18 |archive-date=2010-04-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100405045036/http://travelclub.am/modules.php?name=klimat |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; юм.  [[Севан нуур|Севан]] (940 км²) гэх том алдартай нууртай. 

Улсын нийслэл - [[Ереван]] хот. Албан ёсны хэл- [[армени хэл]]. Хүн ам- 2025 оны байдлаар 3.076.200 (136-р) байсан.

== Түүх ==
Эртний Арменийн домогт өгүүлснээр Арменийн улсыг Арменийн домогт өвөг дээдэс Айк байгуулсан бөгөөд тэрээр тус улсын хил хязгаарыг Ван, Урмиа, [[Севан нуур|Севан]] нуурууд болон Арарат уулаар хүрээлүүлж тогтоожээ. Вавилоны захирагч Титан Бел Айкийн байгуулсан хаант улсад довтлон, МЭӨ 2492 оны 8-р сарын 11-нд Айотс Дзор (шууд утгаараа &quot;Арменийн хөндий&quot;) орчимд тэдний хооронд тулалдаан болж, Айк Белийг нум сумаар хөнөөжээ. Ийнхүү Айк Арменийн хаант улсын үндэслэгч болж, ард түмэн түүнийг бурхан болгон шүтэж ирсэн байна. 

Урарту гэж улс МЭӨ 860 онд байгуулагдаж байсан бөгөөд дараа нь МЭӨ 6-р зуунд Сатрапи Армени улс бий болж байжээ. Өнөөгийн Арменийн нутагт МЭӨ 4-р зуунд I Арташес хаан [[Их Армени улс]] бий болгож  МЭӨ 428 он хүртэл оршин тогтносон бөгөөд МЭӨ 95-55 онуудад удирдсан Их II Тигран хааны үед мандан бадарч байжээ. Тухайн үеийн соёлын хамгийн чухал үйл явдал бол 405 онд эрдэмтэн Месроп Маштоц армени цагаан толгойг бүтээсэн нь үндэсний эв нэгдэлд маш том нөлөө үзүүлжээ. 

1225 онд [[Желал ад-Дин (Алтан Орд)|Желал ад-Дин]] Арменийг довтлож байжээ. Тагнуулын тандалт хийж байсан монголчууд 1236 онд Арменийг эзлэн авчээ. 1386 онд [[Доголон Төмөр]]&lt;nowiki/&gt;ийн цэрэг анх удаа Арменид орж ирж байжээ. Үүний зэрэгцээ 13-14-р зууны үед Арменид Арменийн язгууртнуудыг шинэ цэргийн нүүдэлчин монгол, түрэг, күрд язгууртнууд аажмаар нүүлгэн шилжүүлэх үйл явц өрнөв.

16-19-р зууны хооронд Зүүн Армени, Баруун Армениас бүрдсэн Арменийн уламжлалт эх нутгийг [[Османы эзэнт гүрэн|Осман]]&lt;nowiki/&gt;ы болон [[Иран|Перс]]&lt;nowiki/&gt;ийн эзэнт гүрэн ээлжлэн захирч байжээ.

Армени бол европ гаралтай үндэстэн гэж үздэг. [[19-р зуун|19-р зууны]] эхэнд [[Оросын Хаант Улс|Хаант Оросын]] мэдэлд орсон юм. 1918-1920 оны хооронд богино хугацаанд &quot;Бүгд Найрамдах Ардчилсан Армени Улс&quot; нэрээр тусгаар тогтнож байгаад [[ЗХУ]]-д нэгтгэгдэж &quot;Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Армени Улс&quot; болсон түүхтэй. 

[[1991]] онд [[ЗХУ]] албан ёсоор задран унахад 1991 оны 9-р сарын 23-нд бүх нийтийн санал асуулгын үр дүнд Бүгд Найрамдах Улсын Дээд Зөвлөл Арменийн тусгаар тогтнолыг баталгаажуулав. 1991 оны 10-р сарын 17-нд [[Левон Тер Петросян|Левон Тер]] [[Левон Тер Петросян|Петросян]] тусгаар тогтносон Арменийн анхны ерөнхийлөгчөөр сонгогдов.  

1992 оны 3-р сарын 2-нд Бүгд Найрамдах Армен Улс НҮБ-д, 2001 оны 1-р сарын 25-нд Европын Зөвлөлд элсэн орсон байна.  

1998 оны 3-р сарын 30-нд болсон Ерөнхийлөгчийн ээлжит бус сонгуулийн үр дүнгийн дараа [[Роберт Кочарян]] ерөнхийлөгч болжээ.  

[[Монгол|Монгол Улс]] Арменитай 1992 оны 2-р сарын 21-нд дипломат харилцаа тогтоосон байна.  

Хүн амын 95% нь христианчууд. 

Парламентын засаглалтай нэгдсэн улс. 1992 оны 3-р сарын 2-нд [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|НҮБ]]-д элссэн.

==Орон нутаг ==
{{Арменийн газрын зураг|float=left}}
Нэгдмэл төрийн байгууламжтай Армени улсын нутаг дэвсгэр 10 [[аймаг]] (մարզ, «марз»), аймгаас гадуур 1 хот ([[Ереван]]) болж хуваагдана. Нэг аймагт дунджаар 2.8 мянган км² газар, 21 түмэн хүн ноогдож байна.&lt;ref&gt;[http://www.armstat.am/ Национальная Статистическая Служба Республики Армения] The World Factbook. Central Intelligence Agency (CIA). Retrieved 2012-12-14&lt;/ref&gt; Задлан харвал аймгууд дотроо 915 баг (суурин, «хамаянк») болно.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|- bgcolor=&quot;#ececec&quot;
! Д/д
! Нутгийн нэр
! [[армени хэл|армени бичиг]]
! Талбай, км²
! Хүн ам
|- 
| 1
|[[Арагацотн муж|Арагацотн]] || Արագածոտնի || align=center|2755 ||align=center|141,800
|- 
| 2
|[[Арарат муж|Арарат]] || Արարատի || align=center| 2003 ||align=center| 279,200
|- 
| 3
|[[Армавир муж|Армавир]] || Արմավիրի || align=center| 1241 ||align=center| 284,500
|- 
| 4
|[[Вайоцзор муж|Вайоцзор]] || Վայոց Ձորի || align=center| 2406 ||align=center| 55,800
|- 
| 5
|[[Гехаркуник муж|Гехаркуник]] || Գեղարքունիքի || align=center| 3655 ||align=center| 241,600 
|- 
| 6
|[[Котайк муж|Котайк]] || Կոտայքի || align=center| 2100 ||align=center| 280,900
|- 
| 7
|[[Лори муж|Лори]] || Լոռու || align=center| 3791 ||align=center| 281,600
|- 
| 8
|[[Сюник муж|Сюник]] || Սյունիքի || align=center| 4505 ||align=center| 152,800
|- 
| 9
|[[Тавуш муж|Тавуш]] || Տավուշի || align=center| 3120 || align=center| 134,400 
|- 
| 10
|[[Ширак муж|Ширак]] || Շիրակի || align=center| 2679 ||align=center| 281,500
|- 
| 11
|[[Ереван хот|Ереван]] || Երևան || align=center| 227 ||align=center| 1,119,000
|}

==Хот суурин ==
{{double image|left|Երեւան.JPG|230|Vanadzor.jpeg|203|{{nbsp|30}} [[Ереван]] {{nbsp|58}} [[Ваназор]]}}
{| class=&quot;wikitable&quot;
|- bgcolor=&quot;#ececec&quot;
! Дэс дугаар
! Хотын нэр
! Хүн амын тоо &lt;ref&gt;[http://www.armstat.am/file/article/demos_09_2.pdf World Gazetteer online]&lt;/ref&gt;
|-
|align=center|1
|[[Ереван]]
|align=center| 1,245,700
|-
|align=center|2
|[[Гюмри]]
|align=center| 146,400
|-
|align=center|3
|[[Ванадзор]]
|align=center| 104,800
|-
|align=center|4
|[[Вагаршапат]]
|align=center| 57,300
|-
|align=center|5
|[[Раздан]]
|align=center| 52,900
|-
|align=center|6
| [[Абовян]] 
|align=center| 46,000
|-
|align=center|7
| [[Капан]] 
|align=center| 45,500
|-
|align=center|8
| [[Армавир]] 
|align=center| 33,600
|-
|}

== Хүн ам ==
Армений хүн ам 2025 оны байдлаар 3.076.200 байсан.
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+Армений хүн амын бүрдүүлж буй үндэстнүүд
&lt;small&gt;(2011&lt;/small&gt; &lt;small&gt;-2022 он)&lt;/small&gt;
!
! colspan=&quot;2&quot; |2011
! colspan=&quot;2&quot; |2022
|-
!Үндэстэн
!Тоо
!Эзлэх хувь
!Тоо
!Эзлэх хувь
|-
|Армени
|2 961 801
|98,11 %
|2 875 697
|98.06 %
|-
|Езидууд
|35 308
|1,17 %
|31 077
|1.06 %
|-
|Оросууд
|11 911
|0,39 %
|14 074
|0.48 %
|-
|Ассирчууд
|2 769
|0,09 %
|2 754
|0.09 %
|-
|Курдууд
|2 162
|0,07 %
|1 663
|0.06 %
|-
|Украинчууд
|1 176
|0,04 %
|1 005
|0.03 %
|-
|Энэтхэгчүүд
| -
| -
|593
|0.02 %
|-
|Грекууд
|900
|0,03 %
|365
|0.01 %
|-
|Гүржүүд
|617
|0,02 %
|223
|0.01 %
|-
|Персууд
|476
|0,02 %
|434
|0.01 %
|-
|бусад
|1634
|0,05 %
|4 296
|0.15 %
|}

== Мөнгөн тэмдэгт ==
Арменийн анхны зоосыг МЭӨ 3-р зуунд  Эрвандиуд үйлдвэрлэж байжээ. Мөн Артаксиадууд (МЭӨ 2-1-р зуун) зоос гаргаж байсан ажээ. Армени бичгээр бичсэн анхны зоосыг 11-р зуунаас Ташир-Дзорагетаас мэддэг. 11-р зууны төгсгөлд Киликийн Армен улс бий болж мөнгөн зоосны нэг нэр нь &quot;драм&quot; байв. 

Өнөөгийн Арменийн мөнгөний нэгж нь 100 луматай тэнцэх '''Драм'''  ([[Армени хэл|армени.]] դրամ) юм. 1992 онд мөнгөн тэмдэгтээ  «драм», «стак», «ибар», «даекан» гэсэн нэр өгхөөр яригдаж жил гаруй болж байгаад &quot;Драм&quot; нэр дээр тогтож 1993 оны 11-р сарын 22-ноос эхлэн гүйлгээнд гарсан байна. Драмыг гүйлгээнд оруулахаас өмнө ЗХУ-ын рублийг ашигладаг байсан бөгөөд дараа нь 1 драмыг 200 рубльтэй тэнцэх ханшаар сольсон.  Мөнгөний гүйлгээнд 10, 20, 50, 100, 200, 500 драмын мөнгөн тэмдэгт, мөн 1000, 5000, 10000, 20000, 50000, 1000 долларын дэвсгэртүүд байдаг. Орчин үеийн бүх мөнгөн дэвсгэртийг Английн «Thomas de la Rue» компанид хэвлүүлж байжээ. 1993-1995 оны мөнгөн дэвсгэртийн загварыг Германы &quot;Giesecke &amp; Devrient&quot; компанид хэвлүүлсэн байна.  

==Гадаад харилцаа==

===Монгол-Арменийн харилцаа===

1236 онд монголчууд Арменийг эзлэж байсан түүхтэй. 1386 онд [[Доголон Төмөр]]ийн цэргүүд анх Арменид орж байсан. 

Армени улс ЗХУ-ын бүрэлдэхүүнд байхад 1970-1989 онуудад монгол оюутнууд [[Ереван]] хотод олноор суралцаж байсан. 

Арменид 1988 оны 12-р сард хүчтэй газар хөдлөлтийн улмаас үүдэн бий болсон хохирлыг нь нөхөхөд  зориулан Монгол Улс тусламж болгон барьсан хүүхдийн цэцэрлэгийн барилгыг хүлээлгэн өгөх ёслолд оролцохоор Москва дахь Элчин сайд [[Нямын Мишигдорж]] Ереванд очиход Ерөнхийлөгч [[Левон Тер Петросян|Левон-Тер Петросян]] хүлээн авч, Монголын Засгийн газар, ард түмэнд гүн [[талархал]] илэрхийлж, халуун дотно үг хэлж байжээ. Манай барилгачид  байгалийн гамшигт нэрвэгдэн эвдэрч сүйдсэн Степанакерт хотод мөн ерөнхий боловсролын сургууль барьж байжээ. Н.Мишигдорж: &quot;[[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]]-тай хамт хангамжийн нэгдсэн тогтолцоо нурж материалын гачигдалд орж хэцүүдэж байгаа болов уу хэмээн бодож байсан боловч барилгачид маань сэтгэл өөдрөг, Арменид чинь айл болгон нь хангамжийн бааз-цэг л гэсэн үг, дутагдаж, гачигдаж байгаа юмаа бид айлуудаас нь худалдаж авдаг гэцгээж байв. Газар хөдлөлтийн дараа ЗХУ-ын өнцөг булан бүрээс, бусад олон орноос хүмүүс, барилгачид туслахаар ирцгээсэн  боловч нөхцөл хүнд байна гээд тэд бүгд буцсан ч зөвхөн монгол барилгачид л үлдэж ажлаа үргэлжлүүлж байна. Эд чинь өөрсдийнхөө техник, мэргэжилтэн, материал, орон сууцтайгаа ирсэн, тэсвэртэй, ажилсаг хүмүүс харахгүй юу гээд эгнүүлж барьсан монгол гэрүүдийг зааж хотын иргэд бахархах, баяр талархлаа илэрхийлэхийг хослуулан ярьцгаах нь сэтгэлд өегхөн байв&quot; гэж дурссан байна.

Монгол Улс Бүгд Найрамдах Армени Улсын хооронд 1992 оны 2-р сарын 21-ний өдөр дипломат харилцаа тогтоосон байна.

== Лавлах бичиг ==
{{лавлах холбоос|2}}

{{Ази}}
{{ЕАБХАБ-ын гишүүн улсууд}}
{{Хөтлөгч мөр Евразийн Эдийн засгийн холбоо}}
{{Хөтлөгч мөр Тусгаар Улсуудын Хамтын Нөхөрлөл}}
{{Хөтлөгч мөр Хар тэнгисийн эдийн засгийн хамтын ажиллагааны байгууллага}}
[[Ангилал:Армени| ]]
[[Ангилал:Азийн орон]]
[[Ангилал:Бага Ази]]
[[Ангилал:Европын зөвлөлийн гишүүн]]
[[Ангилал:Ерөнхийлөгчийн засаглалтай бүгд найрамдах улс]]
[[Ангилал:Зөвлөлт Холбоот Улсын дараах улс]]
[[Ангилал:Кавказын бүс нутаг]]
[[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]]
[[Ангилал:Тусгаар Улсуудын Хамтын Нөхөрлөлийн гишүүн орон]]</text>
      <sha1>fn0xg4ge5irahmgva8ybdcfq1w85qlp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Баянзүрх</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8718</id>
    <revision>
      <id>852036</id>
      <parentid>835850</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T12:55:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-20381-33</username>
        <id>103661</id>
      </contributor>
      <origin>852036</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8205" sha1="bbshg1qik86y3e3mgvpkfrbuximtzem" xml:space="preserve">{{For|Хөдөөгийн сумын тухай|Баянзүрх сум}}
{{Инфобокс суурин
| name                     = Баянзүрх дүүрэг
| native_name              = {{lower|0.2em|{{MongolUnicode|ᠪᠠᠶᠠᠨᠵᠢᠷᠦᠬᠡ}}{{MongolUnicode|ᠲᠡᠭᠦᠷᠭᠡ}}}}
| native_name_lang         = mn
| settlement_type          = [[Улаанбаатарын дүүргүүд|Дүүрэг]]
| nickname                 = 
| motto                    = 
| image_skyline            = CergiinClub.JPG
| imagesize                = 
| image_caption            = 
| image_flag               = Flag of Bayanzurkh district (Ulaanbaatar).svg
| flag_size                = 150 px
| image_seal               = 
| seal_size                = 
| image_shield             = Emblem of Bayanzurkh district (Ulaanbaatar).svg
| shield_size              = 
| image_blank_emblem       = 
| blank_emblem_size        = 
| image_map                = 
| mapsize                  = 
| map_caption              = 
| image_map1               = 
| mapsize1                 = 
| map_caption1             = 
| pushpin_map              = 
| pushpin_label_position   = 
| subdivision_type         = [[Дэлхийн улс орны нэрс|Улс]]
| subdivision_name         = {{flag|Монгол}}
| subdivision_type1        = [[Монгол Улсын засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн хуваарь|Нийслэл]]
| subdivision_name1        = {{flag|Улаанбаатар}}
| subdivision_type2        = 
| subdivision_name2        = 
| seat_type                = 
| seat                     = 
| government_type          = 
| leader_title             = Засаг дарга
| leader_name              = Г.Жаргалсайхан
| leader_title1            = &lt;!-- for places with, say, both a mayor and a city manager --&gt;
| leader_name1             = 
| established_title        = Найрамдлын район
| established_date         = 1965 он
| established_title1       = Баянзүрх дүүрэг
| established_date1        = 1992 он
| parts_type               = Хороо
| parts                    = 43
| area_magnitude           = 
| unit_pref                = &lt;!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--&gt;
| area_footnotes           = 
| area_total_km2           = 1,244.1
| area_land_km2            = 
| area_water_km2           = 
| area_total_sq_mi         = 
| area_land_sq_mi          = 
| area_water_sq_mi         = 
| area_water_percent       = 
| area_urban_km2           = 
| area_urban_sq_mi         = 
| area_metro_km2           = 
| area_metro_sq_mi         = 
| population_as_of         = 2022
| population_footnotes     = 
| population_note          = 
| population_total         = {{increase}} 408,797
| population_density_km2   = auto
| population_density_sq_mi = 
| population_metro         = 
| population_density_metro_km2 = 
| population_density_metro_sq_mi = 
| population_urban         = 
| population_density_urban_km2 = 
| population_density_urban_mi2 = 
| timezone                 = UTC + 8
| utc_offset               = +8
| elevation_footnotes      = &lt;!--for references: use &lt;ref&gt; &lt;/ref&gt; tags--&gt;
| elevation_m              = 
| elevation_ft             = 
| postal_code_type         = &lt;!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --&gt;
| postal_code              = 
| area_code                = 
| website                  = {{url|http://www.bzd.ub.gov.mn/}}
| footnotes                = 
}}

'''Баянзүрх''' ([[Монгол бичиг|монгол бичгээр]] [[Зураг:Bayanǰiruke.png]] ''байанжирүхэ'') нь [[Улаанбаатар]] хотын 9 [[Улаанбаатарын дүүргүүд|дүүргийн]] нэг юм. 28 [[хороо]]нд хуваагддаг.

Баянзүрх нь нийслэлийн хамгийн том дүүрэг бөгөөд хотын зүүн өмнөд хэсэгт оршдог. 1965 онд байгуулагдсан. Тус дүүрэгт улсын 23 цэцэрлэг, 19 дунд сургууль байдаг.

Хүн ам нь 2008 оны байдлаар 221,565 бөгөөд 1,244.1 км² газар нутагтай.&lt;ref name=&quot;statis&quot;&gt;Улаанбаатар хотын статистикийн газар, {{Webarchiv|url=http://www.statis.ub.gov.mn/Download/tan/2007/stat2701.pdf |wayback=20070319185103 |text=stat2701.pdf |archiv-bot=2023-09-26 07:28:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://statis.ub.gov.mn/Download/Research/pop2006.01.01.pdf |wayback=20070222085701 |text=pop2006.01.01.pdf |archiv-bot=2023-09-26 07:28:51 InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;

==Түүх==
[[Монгол Улс]]ын нийслэл хөгжлийнхөө явцад 28 удаа нүүдэл сэлгэж 1778 онд [[Богд хан уул]]ын ард, тунгалаг [[Туул гол|Туулын]] хөвөөнд шилжин суурьшсан бөгөөд 1786 онд одоогийн Монгол бөхийн өргөө байрлаж буй суурин дээр цэцэн хан аймгийн суурин жасаа анх байгуулагдсан нь [[Улаанбаатар хот]]ын анхны тулгын чулуу тавигдаж гал голомтоо асаасан түүхтэй.
 
Баянзүрх дүүрэг нь 1965 оны 4 дүгээр сард [[БНМАУ]]-ын [[Ардын их хурлын]] тэргүүлэгчдийн 79-р зарлигаар Улаанбаатар хотын зүүн хэсэгт 65 мянган га нутаг дэвсгэрт [[Найрамдалын район]] нэртэй байгуулагдаж, 1992 онд УИХ-ын 18 дугаар тогтоолоор Баянзүрх дүүрэг гэгдэх болжээ.

==Хороодын олон нийтэд танил болсон газрууд==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Хороо
! Олон нийтэд танил газар
|-
|1-р хороо
|Сансрын тунелиэс хойшоо, Чингис зочид буудал
|-
|2-р хороо
|Дарь Эх, КТМС
|-
|3-р хороо
|Сансрын тунелиэс урагш, 2-р эмнэлэг
|-
|4-р хороо
|15- р хороолол, Их засаг ИС, Сэлэнгэ ЗБ, Жоби 72
|-
|5-р хороо
|Жуков, Оффицер 
|-
|6-р хороо
|13-р хороолол оюутны хотхон, Бөхийн өргөө
|-
|7-р хороо
|15-р хороолол, Туул жин пан, Баян цээл
|-
|8-р хороо
|Тэнгэр худалдааны төв, Цагдаагийн академи, Ботаник
|-
|9-р хороо
|Шар хад
|-
|10-р хороо
|Амгалан
|-
|11-р хороо
|Хонхор
|-
|12-р хороо
|Амгалан, Жанжин клуб
|-
|13-р хороо
|БЗДүүрэг, 14-р сургууль ,Sunjin grand
|-
|14-р хороо
|Зүүн 4 замаас Орос сүм, Нарантуул, Өгөөмөр зах
|-
|15-р хороо
|13-р хороололын 3 өндөр, 122-р цэцэрлэг
|-
|16-р хороо
|16-р хороолол, БХИС
|-
|17-р хороо 
|Да хүрээ зах
|-
|18-р хороо
|13-р хороолол, 84-р сургууль, Хавдар судлалын үндэсний төв
|-
|19-р хороо
|Цайз зах, Улаан хуаран
|-
|20-р хороо
|Гачуурт тосгон
|-
|21-р хороо
|Бага ДарьЭхийн 2-р гудамж
|-
|22-р хороо
|Алтан Өлгий
|-
|23-р хороо
|Улиастайн шинэ эцэс
|-
|24-р хороо
|Эрдэнэтолгой
|-
|25-р хороо
|13-р хороолол Шинэ Монгол сургууль
|-
|26-р хороо
|Дүнжингарав
|-
|27-р хороо 
|Дунд дарь эх болон Их дарь эхийн гудамжууд
|-
|28-р хороо
|Хужирбулан
|}

== Эшлэл ==
{{reflist}}

== Цахим холбоос ==
{{commonscat}}
*[http://www.bzd.ub.gov.mn/ Албан ёсны цахим хуудас]

{{Хөтлөгч мөр Улаанбаатарын дүүрэг}}

[[Ангилал:Улаанбаатарын дүүрэг]]
[[Ангилал:Баянзүрх дүүрэг| ]]</text>
      <sha1>bbshg1qik86y3e3mgvpkfrbuximtzem</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>4 сарын 3</title>
    <ns>0</ns>
    <id>16220</id>
    <revision>
      <id>852069</id>
      <parentid>814479</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T01:26:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>852069</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13172" sha1="7n33s6k1aii427fg3l1k2w055306bp3" xml:space="preserve">{{Жилийн өдрүүд|4 сарын}}
'''4 сарын 3''' нь [[Григорийн тоолол|Григорийн тооллын]] жилийн 93 дахь ([[өндөр жил]] бол 94 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 272 өдөр үлдэж байна.

== Онцлох үйл явдал ==
* 801 - Франкын хаан Луи Пиу олон сарын хугацаанд бүслэсний эцэст [[Барселон]] хотыг эзлэн авчээ. 
* 1043 - Английн хаан ширээнд &quot;Үнэн&quot; Эдуард суув. 
* 1559 - Чатеу-Камбресигийн энхийн гэрээ байгуулагдсанаар Италийн дайн дуусчээ. 
* 1834 - Грекын тусгаар тогтнолын төлөөх дайнд оролцсон генералуудыг шүүх ажиллагаа эхлэв. 
* 1865 - [[Америкийн иргэний дайн]]: Эх газрын Америкийн нийслэл гэгдэх [[Виржини|Виржиниа]] мужийн Ричмонд хотыг Холбоотны цэргийн хүч эзлэн авчээ. 
* 1885 - Германы зохион бүтээгч, инженер Готтлеб Даймлер өөрийн бүтээсэн хөдөлгүүртээ зохиогчийн эрх авав. 
* 1888 - Английн [[Лондон]] хотын зүүн захын Уайтчапел хотод эзэн холбогдогчийг нь хэзээ ч тогтоож чадаагүй 11 цогцос олджээ. 
* 1895 - Алдарт зохиолч [[Оскар Уайльд|Оскар Уайльдыг]] ижил хүйстэнтэйгээ явалдсан гэх үндэслэлээр шоронд хорив.
* 1922 - [[ЗХУ-ын Коммунист нам|ЗХУ-ын Коммунист намын]] анхны ерөнхий нарийн бичгийн даргаар [[Иосиф Сталин]] тодорчээ. 
* 1933 - [[Эверест]] буюу Жомолунгма хайрханыг судлахаар Британийн анхны экспедиц [[Төвөд|Төвөдийг]] зорив. 
* 1936 - Алдарт нисгэгч Чарльз Линдбергийн хүүг барьцаалсан хэрэгт буруутай гэж үзэн Бруно Ричард Хауптманн гэгчид цаазын ял оноожээ. 
* 1942 - Дэлхийн II дайн: Батааны хойгт Японы цэргийн хүч халдан довтлов. Тус хойгийг АНУ болон Филиппиний арми хамтран хамгаалсан юм. 
* 1946 - Батааны хойгт цуст яргалал зохион байгуулсан гэх үндэслэлээр Японы цэргийн жанжин Хомма Масахаруг цаазлав. 
* 1948 - АНУ-ын ерөнхийлөгч [[Харри Трумэн]] дайны дараах сэргээн босголтод зориулсан 16 улсад туслах  &quot;[[Маршаллын төлөвлөгөө]]&quot;-г 5 тэрбум ам.доллар олгох зарлигт гарын үсэг зуржээ. 
** Өмнөд Солонгосын [[Чэжү]] мужид хүний эрх, эрх чөлөөний төлөө тэмцсэн Чэжүгийн бослого дэгдэв. 
* 1968 - Өнгөт арьстан, хүний эрхийн төлөө цогтой тэмцэгч [[Мартин Лютер Кинг]] &quot;Би уулын оргил гарна&quot; илтгэлээ олон нийтэд хандан хэлжээ. 
* 1969 - [[Вьетнамын дайн]]: АНУ-ын Батлан хамгаалахын сайд Мелвин Лейрд Вьетнамыг сэргээн босгох ажилд гар бие оролцохоо мэдэгдэв. 
* 1973 - [[Моторола компани|Моторола компанийн]] ажилтан Мартин Күүпер зохион бүтээсэн анхны гар утасаараа Беллийн Лабораторийн эрдэмтэн Жоел С.Энгел рүү дуудлага хийв. Энэ нь гар утасаар хийсэн анхны дуудлага байсан юм. 
* 1974 - Америк болон Канадын өрнө, дорно хэсэгт дэгдсэн их хар салхины улмаас 315 хүн амиа алдаж, 5,500 гаруй хүн гэмтэж, бэртжээ. 
* 1975 - Шатрын дэлхийн аварга шалгаруулах шувтаргын тоглолтод [[Бобби Фишер]] болон [[Анатолий Карпов]] нар учраа таарч Карпов дэлхийн аварга болов. 
* 1981 - АНУ-ын [[Сан-Франциско]] хотод зохиогдсон &quot;Баруун эргийн компьютерийн үзэсгэлэнд&quot; дэлхийн хамгийн анхны суурин компьютер болох &quot;Осборн 1&quot;-ийг танилцуулжээ. 
* 1996 - &quot;Унабомбер&quot;-ын хэрэгт сэжиглэгдэж байсан Теодор Кашински гэгч АНУ-ын Монтана мужийн нэгэн байшинг барьцаалав. 
* 1997 - Алжирийн босогчид Талит тосгоны 53 оршин суугчийг хэрцгийгээр хороожээ. 
* 2000 - Компьютерийн алдарт &quot;Майкрософт&quot; компанийг АНУ-ын итгэлцлийн хуулийг зөрчин өрсөлдөгчөө зах зээлээс шахан гаргах замаар монопольдсон гэж үзэн, шүүхэд өгчээ. 
* 2004 - Мадридын террорист халдлагыг зохион байгуулсан бүлэг этгээдийг хоргодох байрандаа байхад нь цагдаа нар устган хороов. 
* 2007 - Францын галт тэрэгний үйлчилгээний TGV галт тэрэг Ла Шемин хотод 574 км/ц хурдалж дэлхийн дээд амжилтыг тогтоожээ. 
* 2008 - Америкийн иргэний агаарын тээврийн ATA Airlines компани санхүүгийн асуудлаас болж дампуурлаа зарлав. 
* 2009 - АНУ-ын Нью-Йорк хотын Бингхемптон дүүрэгт байрлах Америкийн иргэний холбооны дэргэдэх цагаачлалын төвд гал гарч 13 хүн амиа алджээ. Дөрвөн хүн хүнд шархдаж эмнэлэгт хүргэгдсэн ч бүгдээрээ эмнэлэгт амиа хорлосон байна. 
* 2010 - Дэлхийн хамгийн анхны таблет төхөөрөмжийг [[Apple|Apple компани]] худалдаанд гаргажээ. 
* 2013 - Аргентин улсын [[Буэнос-Айрес|Буенос Айрес]] болон Ла Плата хотод олон хоног үргэлжлэн орсон аадар борооны улмаас их хэмжээний үер бууж наад зах нь 50 хүн амиа алдсан байна. 
* 2016 - Дэлхийн эрэн сурвалжлах сэтгүүлчдийн холбооны санаачилгаар [[Панамын баримт|Панамын баримтыг]] олон нийтэд дэлгэж 214,488 оффшор компанийн мэдээллийг ил болгов. 
* 2017 - ОХУ-ын [[Санкт-Петербургийн метро|Санкт-Петербургийн метронд]] дэлбэрэлт болж 14 хүн амиа алдан, олон тооны хүн шархаджээ.

== Мэндэлсэн алдартнууд ==
* 1016 - Лиао гүрний хаан Шинзонг (1055 онд нас барсан)
* 1245 - Францын хаан III Филип (1285 онд нас барсан)
* 1715 - Английн физикч Уиллиам Ватсон (1787 онд нас барсан)
* 1814 - Америкийн шашны Исүс Кристийн хожмын үеийн гэгээнтнүүдийн сүмийн тэргүүн Лорензо Снөү (1901 онд нас барсан)
* 1876 - Гуталны &quot;Бата&quot; брендийг үндэслэгч Чехийн бизнесмэн [[Томаш Бата]](1932 онд нас барсан)
* 1881 - Италийн 30 дахь ерөнхий сайд Алсиде Де Гаспери (1954 онд нас барсан)
* 1887 - Японы мэргэжлийн [[сүмо]] бөхийн 24 дэх их аварга Танигоро Отори (1956 онд нас барсан)
* 1898 - Алдарт &quot;Тайм&quot; сэтгүүлийг үүсгэн байгуулалцсан Хенри Люс (1967 онд нас барсан)
* [[1900]] - Ливан улсын долоо дахь ерөнхийлөгч Камиль Шамун (1987 онд нас барсан)
* [[1913]] - Норвегийн 18 дахь ерөнхий сайд Пер Бортен (2005 онд нас барсан)
* 1920 - Японы мэргэжлийн сүмо бөхийн 43 дахь их аварга Жүнносүке Ёшибаяма (1977 онд нас барсан)
* 1924 - Америкийн нэрт жүжигчин [[Марлон Брандо]] (2004 онд нас барсан)
* 1929 - Данийн 29 дэх ерөнхий сайд Поул Шлутер 
* 1930 - Германы канцлер [[Хельмут Коль]] (2017 онд нас барсан)
* 1942 - &quot;Алтан бөмбөрцөг&quot; наадмын хоёр удаагийн шагналт жүжигчин Марша Мейсон 
* 1946 - Польшийн тав дахь ерөнхий сайд Анна Шучока 
* 1948 - НАТО буюу Умард Атлантын цэргийн эвслийн 11 дэх ерөнхий нарийн бичгийн дарга Яап де Хүүп Шеффер 
** Мексикийн 53 дахь ерөнхийлөгч Карлос Салинас де Гортари
* 1953 - Японы мэргэжлийн сүмо бөхийн 56 дахь их аварга II Ваканохана Канжи 
** Мэргэжлийн боксын хүнд жингийн дэлхийн аварга Америкийн боксчин Жеймс Смит 
* 1961 - Америкийн инээдмийн нэрт кино жүжигчин [[Эдди Мерфи]]
* 1971 - Олимпын алт, мөнгө, Дэлхийн аваргын алт, мөнгө, хүрэл медальт Америкийн уулын цаначин Пикабо Стрийт 
* 1978 - Олимпын мөнгөн медальт Германы теннисчин Томми Хаас
* 1985 - Их Британийн &quot;Икс Фактор&quot; нэвтрүүлгийн ялагч, дуучин Леона Льюс 
* 1987 - Олимпын хүрэл медальт, дэлхийн аваргын нэг мөнгө, хошой хүрэл медальт, Европын гурван удаагийн аварга Их Британийн гүйгч Мартин Рүүни
* 1988 - Голландын хөлбөмбөгийн хаалгач Тим Крулл 
* 1992 - Олимпын хошой хүрэл, нэг мөнгөн медальт, Дэлхийн тав, Европын гурван удаагийн аварга Оросын усанд сэлэгч Юлия Ефимова

== Нас барсан алдартнууд ==
* 1287 - Ромын пап IV Онориус (1210 онд төрсөн)
* 1882 - Америкийн зартай дээрэмчин Жесси Жеймс (1847 онд төрсөн)
* 1897 - Германы нэрт хөгжмийн зохиолч Йоханнес Брамс (1833 онд төрсөн)
* 1941 - Японы мэргэжлийн сүмо бөхийн 22 дахь их аварга Тачияма Минемон (1877 онд төрсөн)
** Унгарын 22 дахь ерөнхий сайд Пал Телеки (1879 онд төрсөн)
* 2000 - Америкийн нэрт философич Терренс МакКенна (1946 онд төрсөн)
* 2015 - Алдарт &quot;Линирд Скинирд&quot; хамтлагийн бөмбөрчин Боб Бөрнс (1950 онд төрсөн)
* 2016 - Италийн нэрт хөлбөмбөгч Чезаре Малдини (1932 онд төрсөн)
* 2020 - [[Монгол Улс|Монгол Улсын]] [[Монгол улсын хөдөлмөрийн баатар|хөдөлмөрийн баатар]], [[Ардын Уран Зохиолч]], [[Соёлын Гавьяат Зүтгэлтэн|СГЗ]], [[Төрийн шагнал|Төрийн шагналт]], доктор, [[Монгол Улсын Боловсролын Их Сургууль|УБИС]]-ийн хүндэт профессор, [[XX зууны манлай]] сэтгүүлч [[Лодонгийн Түдэв]] Улаанбаатар хотод нас барсан (1935 онд төрсөн)

== Тэмдэглэлт өдөр ==

----
{{Commonscat|3 April|4 сарын 3}}

[[Ангилал:Өдөр|0403]]
[[Ангилал:Дөрөвдүгээр сарын өдөр|03]]</text>
      <sha1>7n33s6k1aii427fg3l1k2w055306bp3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>4 сарын 4</title>
    <ns>0</ns>
    <id>16221</id>
    <revision>
      <id>852070</id>
      <parentid>814517</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T01:33:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>852070</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14194" sha1="t7eesrtuxcmprm28wuwoeh2iya9w5ce" xml:space="preserve">{{Жилийн өдрүүд|4 сарын}}
'''4 сарын 4''' нь [[Григорийн тоолол|Григорийн тооллын]] жилийн 94 дахь ([[өндөр жил]] бол 95 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 271 өдөр үлдэж байна.

== Онцлох үйл явдал ==
* МЭӨ 503 - Ромын зөвлөлийн гишүүн Агриппа Менениус Ланатус Сабинесийн тулааны ялалтыг тэмдэглэн, цэргийн сүрт парад зохион байгуулах шийд гаргажээ. 
* 1147 - [[Москва]] хотын талаар түүхэн сурвалж бичигт анх удаа дурдав. 
* 1460 - Базелын их сургууль байгуулагджээ. 
* 1581 - Английн аялагч, дэд-адмирал Френцис Дрейк дэлхийн эргэлтийн талаарх өөрийн үзлээ боловсруулав. 
* 1660 - Бредагын тунхаг батлагдсанаар II Чарльз Их Британийн хаан ширээнд суужээ. 
* 1721 - Их Британийн анхны ерөнхий сайдаар Сир Роберт Уолпол томилогдов. 
* 1768 - Английн нийслэл [[Лондон]] хотод Филип Астли орчин үеийн циркийг байгуулжээ. 
* 1796 - Нэрт палеонтологич Жорж Кувье анхны лекцээ оюутнуудад уншсан байна.
* 1812 - АНУ-ын ерөнхийлөгч [[Жеймс Мэдисон]] Их Британи улсад 80 өдрийн худалдааны хориг тавьжээ. 
* 1814 - [[Наполеон]] Бонапарт эрх ямбаасаа татгалзаж өөрийн хүүдээ эрх мэдлээ шилжүүлснээр Францын хаан ширээнд [[II Наполеон]] суув. 
* 1818 - [[АНУ-ын Конгресс]] 13 улаан, цагаан хөндлөн зураас, цэнхэр дэвсгэр дээр нэгж од нь нэг мужийг төлөөлсөн төрийн далбааг соёрхон баталжээ. Тухайн үед АНУ-ын далбаан дээрх од 20 ширхэг байсан юм. 
* 1841 - АНУ-ын ерөнхийлөгч Уиллиам Хенри Харрисон хатгалгааны улмаас насан эцэслэв. Тэрээр АНУ-ын ерөнхийлөгчийн түүхэнд бүрэн эрхийнхээ хугацаанд насан эцэслэсэн анхны ерөнхийлөгч болжээ. Мөн тэрээр АНУ-ын ерөнхийлөгчийн албан тушаалыг хамгийн богино хугацаанд буюу ганцхан сарын хугацаанд хашсан юм.
* 1850 - АНУ-ын [[Лос-Анжелес]] хот байгуулагджээ. 
* 1865 - [[Америкийн иргэний дайн]]: Холбоотны арми [[Виржини]] мужийн Ричмонд хотыг эзлэсний дараахан АНУ-ын ерөнхийлөгч [[Абрахам Линкольн]] тус хотд айлчилжээ. 
* 1866 - Хаант Оросын Санкт Петербург хотод хаан [[II Александр|II Александрын]] амь насанд халдах оролдлогоос арай гэж амь мултрав. Түүнд радикал үзэлтэй Дмитрий Каракозов халдахыг завдсан байна. 
* 1887 - АНУ-ын [[Канзас]] мужийн Аргонио хотын захирагчаар Сюзанна М.Солтер сонгогджээ. Ингэснээр АНУ-ын засаг захиргаа удирдлагын нэгжийн түүхэнд энэ суудалд суусан анхны эмэгтэй болсон юм. 
* [[1905]] - Энэтхэгийн Кангри хөндийд хүчтэй газар хөдөлж 20,000 гаруй хүн амиа алдаж, ихэнх барилга, байгууламж нурж сүйджээ. 
* [[1913]] - Балканы анхдугаар дайн: Элленикийн нисэх хүчний нисгэгч Эмманули Аргиропулос онгоцтойгоо осолдсон анхны нисгэгч болов. 
* 1925 - Герман улсад [[СС]] буюу Шутцштаффел байгуулагджээ. 
* 1939 - Иракын хаан ширээнд II Файзал суув. 
* 1944 - [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн|Дэлхийн II дайн]]: Англи-Америкийн цэргийн хамтарсан хүч Бухарестын газрын тосны агуулахыг бөмбөгджээ. Үүний улмаас 3,000 гаруй энгийн иргэн амиа алдсан байна. 
* 1945 - Дэлхийн II дайн: Германы Ордруфын бөөнөөр хорих лагерыг Америкийн цэргүүд чөлөөлөв. 
** Дэлхийн II дайн: Америкийн цэргүүд Кассел хотыг эзлэжээ. 
** Дэлхийн II дайн: Зөвлөлтийн цэргүүд [[Унгар]] улсыг эзлэв. 
* 1949 - 12 улс Умард Атлантын гэрээнд гарын үсэг зурснаар [[НАТО]] байгуулагджээ. 
* 1958 - Дугуй цагираган дунд хөндлөн зураас, хоёр хажуу талд ташуу зураас бүхий энхтайвны билгэ тэмдэг анх удаа ашиглагдав. 
* 1960 - Францын засгийн газар Малигийн холбооны тусгаар тогтнолыг хүлээн зөвшөөрчээ. Уг холбоонд Судан болон Сенегал улс багтаж байжээ.
* 1964 - Америкийн алдарт Биллбордын шилдэг 100 дууны жагсаалтын эхний таван байрт алдарт [[The Beatles|Битлз]] хамтлагын дуу бичигдэв. 
* 1967 - Иргэний эрхийн төлөө цогтой тэмцэгч [[Мартин Лютер Кинг]] Нью-Йорк хотын Риверсайдын сүмд &quot;Вьетнамын ард: Аниргүйг цочоосон цаг хугацаа&quot; илтгэлээ олон нийтэд тавьжээ. 
* 1968 - Иргэний эрхийн төлөө цогтой тэмцэгч Мартин Лютер Кинг [[Теннесси]] мужийн Мемфис хотын нэгэн мотельд Жеймс Өрл Рей гэгчийн гарт амь насаа алдав. 
** Аполло сансрын хөтөлбөр: АНУ-ын Сансар судлалын агентлаг &quot;Аполло 6&quot; хөлгийг хөөргөжээ. 
** Грекын хөлбөмбөгийн А.Е.К Афин баг Европын цомд түрүүлж, тус улсын хөлбөмбөгийн түүхэнд энэ цомыг хүртсэн анхны баг болов. 
* 1969 - Америкийн эмч Дентон Күүли хиймэл зүрх суурилуулах мэс ажилбарыг дэлхийн анагаах ухааны түүхэнд анх удаа гүйцэтгэжээ. 
* 1973 - АНУ-ын Нью-Йорк хотод Дэлхийн худалдааны төв нээгдэв. 
* 1975 - АНУ-ын Нью Мексико мужийн Албукерк хотод бизнесийн хамтрагчид болох Билл Гейтс, Пол Аллен нар &quot;Майкрософт&quot; компанийг байгуулжээ. 
* 1976 - Кампожийн хунтайж [[Нородом Сианук]] эрх мэдлээсээ татгалзаж, гэрийн хорионд оров. 
* 1979 - Пакистаны ерөнхий сайд Зульфикар Али Бхуттог цаазлав. 
* 1983 - Сансрын &quot;Шаттл&quot; хөтөлбөрийн дагуу &quot;Челленжер&quot; хөлөг хөөрч, сансрын уудамд гарчээ. 
* 1984 - АНУ-ын ерөнхийлөгч [[Роналд Рейган]] олон улс даяар химийн зэвсгийг хориглохыг уриалав. 
* 1988 - АНУ-ын [[Аризона]] мужийн амбан захирагч Иван Мекам авлигийн хэрэгт холбогдож, албан тушаалаасаа огцорчээ. 
* 1991 - Хонг Конгын үндэсний ассемблейн долоодугаар хуралдаанаар одоогийн төрийн далбааг соёрхон батлав. 
* 1994 - Алдарт &quot;Нетскейп&quot; компанийг Марк Андреессен, Жим Кларк нар хамтран байгуулжээ. 
* 1996 - Дэлхийтэй маш ойрхон өнгөрсөн &quot;Хиакутаке&quot; сүүлт одны зургийг АНУ-ын солир судлалын төв авчээ. 
* 2002 - Анголын засгийн газар босогчидтой энхийн гэрээ байгуулснаар тус улсын иргэний дайн эцэслэв. 
* 2013 - Энэтхэгийн Тане хотод орших нэгэн барилга нурсаны улмаас наад зах нь 70 хүн амиа алджээ. 

== Мэндэлсэн алдартнууд ==
* 1879 - Олимпын аварга Германы завьчин Густаф Гослер (1940 онд нас барсан)
* 1916 - Сербийн арав дахь ерөнхийлөгч Никола Любичич (2005 онд нас барсан)
* 1928 - АНУ-ын Эрх чөлөөний медальт, яруу найрагч Майа Анжелу (2014 онд нас барсан)
* 1932 - Дуу бичлэгийн алдарт &quot;Ариста&quot; студийг үндэслэгч Клайв Дейвс 
** Оросын нэрт найруулагч, зохиолч [[Андрей Тарковский]] (1986 онд нас барсан)
* 1933 - Европын аварга Британийн дундын зайн гүйгч Брайн Хьюс 
* 1944 - Олимпын мөнгө, хүрэл медальт Бразилийн гурвын харайгч Нелсон Пруденсио (2012 онд нас барсан)
* 1950 - Академийн наадмын шагналт найруулагч, жүжигчин Кристин Лахти 
* 1951 - Кампожийн 33 дахь ерөнхий сайд [[Хун Сен]]
* 1952 - Олимп, тивийн аварга Германы өндрийн харайгч Росмари Акерманн 
** Олимпын мөнгөн медальт, Дэлхийн аварга Канадын уран гулгагч Карен Магнюссен 
* 1965 - &quot;Чаплин&quot;, &quot;Төмөр  хүн&quot; киноны од бага Роберт Дауни 
* 1970 - Олимпын аварга Оросын өндрийн харайгч Елена Елесина 
* 1979 - Академийн наадмын шагналт Австралийн жүжигчин Хийт Леджер (2008 онд нас барсан)
* 1981 - Дэлхийн хошой хүрэл, Европын хүрэл медальт Оросын гурвын харайгч Анна Пятых 
* 1983 - &quot;Менталист&quot; цувралын од жүжигчин Аманда Ригетти 
* 1984 - Олимпын хошой хүрэл, Дэлхийн гурван мөнгө, Европын дөрвөн удаагийн аварга Оросын усанд сэлэгч Аркадий Вятчанин 
* 1987 - Германы хөлбөмбөгч Сами Хедира
* 1993 - Америкийн сагсанбөмбөгч Френк Камински

== Нас барсан алдартнууд ==
* 1292 - Ромын пап IV Николай (1227 онд төрсөн)
* 1406 - Шотландын хаан III Роберт (1337 онд төрсөн)
* 1588 - Данийн хаан II Фредерик (1534 онд төрсөн)
* 1841 - АНУ-ын ес дэх ерөнхийлөгч [[Уиллиам Хенри Харрисон]] (1773 онд төрсөн)
* 1929 - Автомашины алдарт Мерседес-Бенц компанийг үндэслэгч [[Карл Бенц]] (1844 онд төрсөн)
* 1931 - &quot;Мишелин&quot; дугуйны компанийг үндэслэгч Андре Мишелин (1853 онд төрсөн)
* 1932 - Нобелийн шагналт Германы химич Вилхельм Оствальд (1853 онд төрсөн)
* 1951 - Исүс Христийн Хожмын үеийн гэгээнтнүүдийн сүмийн найм дахь тэргүүн Жорж Альберт Смит (1870 онд төрсөн)
* 1953 - Румын улсын хаан II Карол (1893 онд төрсөн)
* 1968 - Нобелийн энхтайвын шагналт, хүний эрхийн төлөө тэмцэгч [[Мартин Лютер Кинг]] (1929 онд төрсөн)
* 1983 - Америкийн тайз, дэлгэцийн нэрт жүжигчин Глориа Суонсон (1899 онд төрсөн)
* 1984 - Нисэх онгоцны &quot;Антонов&quot; компанийг үндэслэгч Украины зохион бүтээгч [[Олег Антонов]] (1906 онд төрсөн)
* 2004 - Дэлхийн хошой аварга Бельгийн дугуйч Бриек Шотте (1919 онд төрсөн)
* 2013 - Америкийн киноны нэрт шүүмжлэгч [[Рожер Эберт]] (1942 онд төрсөн)
* 2014 - Гвиней-Биссау улсын ерөнхийлөгч Кумба Лала (1953 онд төрсөн)

== Тэмдэглэлт өдөр ==
* {{HKG}} {{TWN}} Хүүхдийн өдөр 
* {{SEN}} Тусгаар тогтнолын өдөр 
* {{AGO}} Энхтайвны өдөр 
* Уурхайн ослоос хамгаалах, уурхайн үйл ажиллагаанд хяналт тавих олон улсын өдөр 

----
{{Commonscat|4 April|4 сарын 4}}

[[Ангилал:Өдөр|0404]]
[[Ангилал:Дөрөвдүгээр сарын өдөр|04]]</text>
      <sha1>t7eesrtuxcmprm28wuwoeh2iya9w5ce</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>852119</id>
      <parentid>852070</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T10:55:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>852119</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14110" sha1="87sl86ad5fdiqsaxrfhqqfzrmq9jgh4" xml:space="preserve">{{Жилийн өдрүүд|4 сарын}}
'''4 сарын 4''' нь [[Григорийн тоолол|Григорийн тооллын]] жилийн 94 дахь ([[өндөр жил]] бол 95 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 271 өдөр үлдэж байна.

== Онцлох үйл явдал ==
* МЭӨ 503 - Ромын зөвлөлийн гишүүн Агриппа Менениус Ланатус Сабинесийн тулааны ялалтыг тэмдэглэн, цэргийн сүрт парад зохион байгуулах шийд гаргажээ. 
* 1147 - [[Москва]] хотын талаар түүхэн сурвалж бичигт анх удаа дурдав. 
* 1460 - Базелын их сургууль байгуулагджээ. 
* 1581 - Английн аялагч, дэд-адмирал Френцис Дрейк дэлхийн эргэлтийн талаарх өөрийн үзлээ боловсруулав. 
* 1660 - Бредагын тунхаг батлагдсанаар II Чарльз Их Британийн хаан ширээнд суужээ. 
* 1721 - Их Британийн анхны ерөнхий сайдаар Сир Роберт Уолпол томилогдов. 
* 1768 - Английн нийслэл [[Лондон]] хотод Филип Астли орчин үеийн циркийг байгуулжээ. 
* 1796 - Нэрт палеонтологич Жорж Кувье анхны лекцээ оюутнуудад уншсан байна.
* 1812 - АНУ-ын ерөнхийлөгч [[Жеймс Мэдисон]] Их Британи улсад 80 өдрийн худалдааны хориг тавьжээ. 
* 1814 - [[Наполеон]] Бонапарт эрх ямбаасаа татгалзаж өөрийн хүүдээ эрх мэдлээ шилжүүлснээр Францын хаан ширээнд [[II Наполеон]] суув. 
* 1818 - [[АНУ-ын Конгресс]] 13 улаан, цагаан хөндлөн зураас, цэнхэр дэвсгэр дээр нэгж од нь нэг мужийг төлөөлсөн төрийн далбааг соёрхон баталжээ. Тухайн үед АНУ-ын далбаан дээрх од 20 ширхэг байсан юм. 
* 1841 - АНУ-ын ерөнхийлөгч Уиллиам Хенри Харрисон хатгалгааны улмаас насан эцэслэв. Тэрээр АНУ-ын ерөнхийлөгчийн түүхэнд бүрэн эрхийнхээ хугацаанд насан эцэслэсэн анхны ерөнхийлөгч болжээ. Мөн тэрээр АНУ-ын ерөнхийлөгчийн албан тушаалыг хамгийн богино хугацаанд буюу ганцхан сарын хугацаанд хашсан юм.
* 1850 - АНУ-ын [[Лос-Анжелес]] хот байгуулагджээ. 
* 1865 - [[Америкийн иргэний дайн]]: Холбоотны арми [[Виржини]] мужийн Ричмонд хотыг эзлэсний дараахан АНУ-ын ерөнхийлөгч [[Абрахам Линкольн]] тус хотд айлчилжээ. 
* 1866 - Хаант Оросын Санкт Петербург хотод хаан [[II Александр|II Александрын]] амь насанд халдах оролдлогоос арай гэж амь мултрав. Түүнд радикал үзэлтэй Дмитрий Каракозов халдахыг завдсан байна. 
* 1887 - АНУ-ын [[Канзас]] мужийн Аргонио хотын захирагчаар Сюзанна М.Солтер сонгогджээ. Ингэснээр АНУ-ын засаг захиргаа удирдлагын нэгжийн түүхэнд энэ суудалд суусан анхны эмэгтэй болсон юм. 
* [[1905]] - Энэтхэгийн Кангри хөндийд хүчтэй газар хөдөлж 20,000 гаруй хүн амиа алдаж, ихэнх барилга, байгууламж нурж сүйджээ. 
* [[1913]] - Балканы анхдугаар дайн: Элленикийн нисэх хүчний нисгэгч Эмманули Аргиропулос онгоцтойгоо осолдсон анхны нисгэгч болов. 
* 1925 - Герман улсад [[СС]] буюу Шутцштаффел байгуулагджээ. 
* 1939 - Иракын хаан ширээнд II Файзал суув. 
* 1944 - [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн|Дэлхийн II дайн]]: Англи-Америкийн цэргийн хамтарсан хүч Бухарестын газрын тосны агуулахыг бөмбөгджээ. Үүний улмаас 3,000 гаруй энгийн иргэн амиа алдсан байна. 
* 1945 - Дэлхийн II дайн: Германы Ордруфын бөөнөөр хорих лагерыг Америкийн цэргүүд чөлөөлөв. 
** Дэлхийн II дайн: Америкийн цэргүүд Кассел хотыг эзлэжээ. 
** Дэлхийн II дайн: Зөвлөлтийн цэргүүд [[Унгар]] улсыг эзлэв. 
* 1949 - 12 улс Умард Атлантын гэрээнд гарын үсэг зурснаар [[НАТО]] байгуулагджээ. 
* 1958 - Дугуй цагираган дунд хөндлөн зураас, хоёр хажуу талд ташуу зураас бүхий энхтайвны билгэ тэмдэг анх удаа ашиглагдав. 
* 1960 - Францын засгийн газар Малигийн холбооны тусгаар тогтнолыг хүлээн зөвшөөрчээ. Уг холбоонд Судан болон Сенегал улс багтаж байжээ.
* 1964 - Америкийн алдарт Биллбордын шилдэг 100 дууны жагсаалтын эхний таван байрт алдарт [[The Beatles|Битлз]] хамтлагын дуу бичигдэв. 
* 1967 - Иргэний эрхийн төлөө цогтой тэмцэгч [[Мартин Лютер Кинг]] Нью-Йорк хотын Риверсайдын сүмд &quot;Вьетнамын ард: Аниргүйг цочоосон цаг хугацаа&quot; илтгэлээ олон нийтэд тавьжээ. 
* 1968 - Иргэний эрхийн төлөө цогтой тэмцэгч Мартин Лютер Кинг [[Теннесси]] мужийн Мемфис хотын нэгэн мотельд Жеймс Өрл Рей гэгчийн гарт амь насаа алдав. 
** Аполло сансрын хөтөлбөр: АНУ-ын Сансар судлалын агентлаг &quot;Аполло 6&quot; хөлгийг хөөргөжээ. 
** Грекын хөлбөмбөгийн А.Е.К Афин баг Европын цомд түрүүлж, тус улсын хөлбөмбөгийн түүхэнд энэ цомыг хүртсэн анхны баг болов. 
* 1969 - Америкийн эмч Дентон Күүли хиймэл зүрх суурилуулах мэс ажилбарыг дэлхийн анагаах ухааны түүхэнд анх удаа гүйцэтгэжээ. 
* 1973 - АНУ-ын Нью-Йорк хотод Дэлхийн худалдааны төв нээгдэв. 
* 1975 - АНУ-ын Нью Мексико мужийн Албукерк хотод бизнесийн хамтрагчид болох Билл Гейтс, Пол Аллен нар &quot;Майкрософт&quot; компанийг байгуулжээ. 
* 1976 - Кампожийн хунтайж [[Нородом Сианук]] эрх мэдлээсээ татгалзаж, гэрийн хорионд оров. 
* 1979 - Пакистаны ерөнхий сайд Зульфикар Али Бхуттог цаазлав. 
* 1983 - Сансрын &quot;Шаттл&quot; хөтөлбөрийн дагуу &quot;Челленжер&quot; хөлөг хөөрч, сансрын уудамд гарчээ. 
* 1984 - АНУ-ын ерөнхийлөгч [[Роналд Рейган]] олон улс даяар химийн зэвсгийг хориглохыг уриалав. 
* 1988 - АНУ-ын [[Аризона]] мужийн амбан захирагч Иван Мекам авлигийн хэрэгт холбогдож, албан тушаалаасаа огцорчээ. 
* 1991 - Хонг Конгын үндэсний ассемблейн долоодугаар хуралдаанаар одоогийн төрийн далбааг соёрхон батлав. 
* 1994 - Алдарт &quot;Нетскейп&quot; компанийг Марк Андреессен, Жим Кларк нар хамтран байгуулжээ. 
* 1996 - Дэлхийтэй маш ойрхон өнгөрсөн &quot;Хиакутаке&quot; сүүлт одны зургийг АНУ-ын солир судлалын төв авчээ. 
* 2002 - Анголын засгийн газар босогчидтой энхийн гэрээ байгуулснаар тус улсын иргэний дайн эцэслэв. 
* 2013 - Энэтхэгийн Тане хотод орших нэгэн барилга нурсаны улмаас наад зах нь 70 хүн амиа алджээ. 

== Мэндэлсэн алдартнууд ==
* 1879 - Олимпын аварга Германы завьчин Густаф Гослер (1940 онд нас барсан)
* 1916 - Сербийн арав дахь ерөнхийлөгч Никола Любичич (2005 онд нас барсан)
* 1928 - АНУ-ын Эрх чөлөөний медальт, яруу найрагч Майа Анжелу (2014 онд нас барсан)
* 1932 - Дуу бичлэгийн алдарт &quot;Ариста&quot; студийг үндэслэгч Клайв Дейвс 
** Оросын нэрт найруулагч, зохиолч [[Андрей Тарковский]] (1986 онд нас барсан)
* 1933 - Европын аварга Британийн дундын зайн гүйгч Брайн Хьюс 
* 1944 - Олимпын мөнгө, хүрэл медальт Бразилийн гурвын харайгч Нелсон Пруденсио (2012 онд нас барсан)
* 1950 - Академийн наадмын шагналт найруулагч, жүжигчин Кристин Лахти 
* 1952 - Олимп, тивийн аварга Германы өндрийн харайгч Росмари Акерманн
** Олимпын мөнгөн медальт, Дэлхийн аварга Канадын уран гулгагч Карен Магнюссен
* 1965 - &quot;Чаплин&quot;, &quot;Төмөр  хүн&quot; киноны од бага Роберт Дауни 
* 1970 - Олимпын аварга Оросын өндрийн харайгч Елена Елесина 
* 1979 - Академийн наадмын шагналт Австралийн жүжигчин Хийт Леджер (2008 онд нас барсан)
* 1981 - Дэлхийн хошой хүрэл, Европын хүрэл медальт Оросын гурвын харайгч Анна Пятых 
* 1983 - &quot;Менталист&quot; цувралын од жүжигчин Аманда Ригетти 
* 1984 - Олимпын хошой хүрэл, Дэлхийн гурван мөнгө, Европын дөрвөн удаагийн аварга Оросын усанд сэлэгч Аркадий Вятчанин 
* 1987 - Германы хөлбөмбөгч Сами Хедира
* 1993 - Америкийн сагсанбөмбөгч Френк Камински

== Нас барсан алдартнууд ==
* 1292 - Ромын пап IV Николай (1227 онд төрсөн)
* 1406 - Шотландын хаан III Роберт (1337 онд төрсөн)
* 1588 - Данийн хаан II Фредерик (1534 онд төрсөн)
* 1841 - АНУ-ын ес дэх ерөнхийлөгч [[Уиллиам Хенри Харрисон]] (1773 онд төрсөн)
* 1929 - Автомашины алдарт Мерседес-Бенц компанийг үндэслэгч [[Карл Бенц]] (1844 онд төрсөн)
* 1931 - &quot;Мишелин&quot; дугуйны компанийг үндэслэгч Андре Мишелин (1853 онд төрсөн)
* 1932 - Нобелийн шагналт Германы химич Вилхельм Оствальд (1853 онд төрсөн)
* 1951 - Исүс Христийн Хожмын үеийн гэгээнтнүүдийн сүмийн найм дахь тэргүүн Жорж Альберт Смит (1870 онд төрсөн)
* 1953 - Румын улсын хаан II Карол (1893 онд төрсөн)
* 1968 - Нобелийн энхтайвын шагналт, хүний эрхийн төлөө тэмцэгч [[Мартин Лютер Кинг]] (1929 онд төрсөн)
* 1983 - Америкийн тайз, дэлгэцийн нэрт жүжигчин Глориа Суонсон (1899 онд төрсөн)
* 1984 - Нисэх онгоцны &quot;Антонов&quot; компанийг үндэслэгч Украины зохион бүтээгч [[Олег Антонов]] (1906 онд төрсөн)
* 2004 - Дэлхийн хошой аварга Бельгийн дугуйч Бриек Шотте (1919 онд төрсөн)
* 2013 - Америкийн киноны нэрт шүүмжлэгч [[Рожер Эберт]] (1942 онд төрсөн)
* 2014 - Гвиней-Биссау улсын ерөнхийлөгч Кумба Лала (1953 онд төрсөн)

== Тэмдэглэлт өдөр ==
* {{HKG}} {{TWN}} Хүүхдийн өдөр 
* {{SEN}} Тусгаар тогтнолын өдөр 
* {{AGO}} Энхтайвны өдөр 
* Уурхайн ослоос хамгаалах, уурхайн үйл ажиллагаанд хяналт тавих олон улсын өдөр 

----
{{Commonscat|4 April|4 сарын 4}}

[[Ангилал:Өдөр|0404]]
[[Ангилал:Дөрөвдүгээр сарын өдөр|04]]</text>
      <sha1>87sl86ad5fdiqsaxrfhqqfzrmq9jgh4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>8 сарын 5</title>
    <ns>0</ns>
    <id>16761</id>
    <revision>
      <id>852120</id>
      <parentid>596743</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T10:56:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>852120</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1095" sha1="nkz9eabicmsr93o3xkqinuc7bv7b47x" xml:space="preserve">{{Жилийн өдрүүд|8 сарын}}
'''8 сарын 5''' нь [[Григорийн тоолол|Григорийн тооллын]] жилийн 217 дахь ([[өндөр жил]] бол 218 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 148 өдөр үлдэж байна.

== Үйл явдлууд ==

== Энэ өдөр төрөгсөд ==
* [[1930]] - [[Нил Армстронг]] [[Америкийн Нэгдсэн Улс|Америкийн]] сансрын нисгэгч
* 1951 - Кампучийн 33 дахь ерөнхий сайд [[Хун Сен]]
* [[1968]] - [[Марин Ле Пен]] [[Франц]]ын улс төрч

== Энэ өдөр нас барагсад ==
* [[1962]] - [[Мэрилин Монро]] [[Америкийн Нэгдсэн Улс|Америкийн]] кино жүжигчин (* [[1926]])

== Тэмдэглэлт баярууд ==
*[[2007]] - [[Girls' Generation]] хамтлагын ойн баяр

----
{{Commonscat|5 August|8 сарын 5}}

[[Ангилал:Өдөр|0805]]
[[Ангилал:Наймдугаар сарын өдөр|#05]]</text>
      <sha1>nkz9eabicmsr93o3xkqinuc7bv7b47x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Арам Хачатурян</title>
    <ns>0</ns>
    <id>18805</id>
    <revision>
      <id>852082</id>
      <parentid>851278</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T03:46:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>852082</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9540" sha1="fwlc9idqt1uep5q3epsrte1mayutwa8" xml:space="preserve">{{Инфобокс хувь хүн
| нэр                        = Арам Хачатурян
| зураг                      = Aram Khachaturian, Pic, 17.jpg
| зураг_хэмжээ               = 
| зурагны дэвсгэр тайлбар    = 
| тайлбар                    = 
| жинхэнэ_нэр                = 
| төрсөн_он_сар_өдөр         = {{birth date|df=yes|1903|6|3|df=y}}
| төрсөн_газар               = [[Тифлис]] хот, {{flag|Оросын эзэнт гүрэн}}
| нас барсан_он_сар_өдөр     = {{death date and age|1978|5|1|1903|6|3|df=y}}
| нас барсан_газар           = [[Москва]] хот, {{USSR}}
| мэргэжил                   = Хөгжмийн зохиолч
}}

'''Арам Ильич Хачатурян'''  '''(Хачатря́н)''' ({{lang-hy|[[wikt:Արամ|Արամ]] [[wikt:Խաչատրյան|Խաչատրյան]]}}, [[1903]] оны 6-р сарын 3-нд төрсөн - [[1978]] оны 5-р сарын 1-нд нас барсан) нь [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт]]-[[Армени]]йн хөгжмийн нэрт зохиолч бөгөөд «Гаянэ» (1941 он) бүжгийн жүжгээрээ Армени ардын хөгжмийн хөгжлийн шинэ хуудсыг нээсэн гавъяатан юм. 

Арам Хачатурян өөрийн сор болсон бүтээл болох «[[Спартак (бүжгэн жүжиг)|Спартак]]» бүжгийн жүжгээ [[1954]] онд зохиосон бөгөөд ЗХУ-ын «Төрийн» болон «Лениний» шагналаар шагнагдаж байжээ.

== Намтар ==
1903 онд [[Тбилиси|Тифлис]] хотод [[армени]] гэр бүлд төрсөн. Эцэг нь Егия Хачатурян, эх нь Кумаш Саркисовна. 

1911-1913 онд тэрээр С.В.Аргутинская-Долгоруковагийн хувийн сургуульд, 1913-1921 онд худалдааны сургуульд суралцжээ. Бага наснаасаа тэрээр хөгжимд дуртай байсан бөгөөд сургуулийн найрал дуунд төгөлдөр хуур, бүрээ, туба хөгжмийн зэмсэг дээр тоглодог байсан ч эцэг, эх нь түүний дур сонирхолыг хүлээн зөвшөөрдөггүй байсан тул тэрээр 19 настайгаасаа л хөгжмөөр  нухацтай оролдож эхэлсэн байна. 

Тэрээр хуучин Тифлис хотын олон хэлтнүүд дунд хөгжмийн уур амьсгалд сазандар (тар, каманча, дап), хотын дуу, романсын хөгжмийн чуулга дунд өссөн байна. Түүний анхны хөгжмийн багш нь хөгжмийн зохиолч [[Мушег Агаян]] байв.
[[Файл:Khachaturian.jpg|thumb|Арам Хачатурян, 1971 он]]
1921 онд 18 настай Арам хэсэг армян залуучуудын хамт Москвад ирсэн бөгөөд түүний ах, театрын найруулагч [[Сүрэн Хачатурян]] тэнд удаан ажиллаж, амьдарч байжээ. Тэрээр Москвагийн Их сургуулийн бэлтгэл курсэд элсэн орсон. 1922 онд тэрээр Москвагийн Улсын Их Сургуулийн Физик-математикийн факультетийн биологийн тэнхим, Гнесинсийн нэрэмжит 3-р үзүүлэнгийн улсын хөгжмийн коллежийн (одоогийн Гнесинсийн хөгжмийн коллеж) биологийн тэнхимийн оюутан болж, виолончель хөгжимд суралцжээ (багш С. Ф. Бычков, дараа нь A. A. Борисяк) болон төгөлдөр хуур, зохиолын хичээлд хамрагдав. 

1925 онд тэрээр М.Ф.Гнесиний ангид хөгжмийн зохиол судалж эхэлсэн боловч их сургуулиа орхисон байна. Тэрээр 1929 онд техникум төгссөн. Яг тэр жилүүдэд би амьдралдаа анх удаа симфони концертод оролцож, [[Людвиг ван Бетховен]], [[Сергей Рахманинов|С.Рахманинов]] нарын хөгжмийг сонсоод ихэд сэтгэл хөдөлсөн байна. &quot;Хийл ба төгөлдөр хуурд зориулсан бүжиг&quot; бол хөгжмийн зохиолчийн анхны уран бүтээл юм.

1926-1928 онд тэрээр Москвагийн Арменийн соёлын ордонд ажиллаж, Р.Н.Симоновын удирдлаган дор Арменийн драмын 2-р студийн хөгжмийн хэсгийг удирдаж байжээ.

1929 онд тэрээр Москвагийн Консерваторид элсэн орж, эхлээд [[Михаил Гнесин]], дараа нь Николай Мясковскийтэй хамт хөгжмийн зохиолын чиглэлээр суралцсан; түүний багаж хэрэгслийн зөвлөгч нь Р.М.Глиер, С.Н.Василенко нар байв. 1934 онд консерваторийг онц дүнтэй төгсөж, дараагийн хоёр жил тэнд Николай Мясковскийн хамт аспирантурт суралцжээ.

&quot;Спартак&quot; балет нь дайны дараа хөгжмийн зохиолчийн хамгийн том бөгөөд алдартай бүтээл болсон юм. Балетын партитура 1954 онд дуусч, 1956 оны 12-р сард нээлтээ хийсэн байна. Тэр цагаас хойш &quot;Спартак&quot; балетын хамтлагуудын урын санд бат бөх орж, дэлхийн хамгийн том тайзнаа тоглогдож байна. Түүний энэ уран бүтээлийг Л.Якобсон, И.Моисеев, Ю.Григорович, Э.Чанг болон бусад нэрт бүжиг дэглээчид тавьсан.

== Шагнал ==
* [[ЗХУ-ын Төрийн шагнал|Зөвлөлт Холбоот Улсын Төрийн шагнал]]

==Нэмэлтээр уншиж болох==
*{{cite journal
 | quotes = 
 | last = Robinson
 | first = Harlow
    | year = 2007
 | month = July
 | title = The Caucasian Connection: National Identity in the Ballets of Aram Khachaturian
 | journal = [[Nationalities Papers]]
 | volume = 35
 | issue = 3
 | pages = 429–438
  | doi = 10.1080/00905990701368670
      | laysummary = 
 | laysource = 
 | laydate = 
  }}

==Эшлэл==
*Ehrenburg, I., Khachaturian, A., and Pomerantsev, V. (1953). “Three Soviet artists on the present needs of Soviet art.” ''[[Soviet Studies]]'', 5(4), 427–434.
*Shneerson, Grigory. (1959). ''Aram Khachaturyan'' (Xenia Danko, Trans.). Moscow: Foreign Languages Publishing House.
*Yuzefovich, V. (1985). ''Aram Khachaturyan'' (N. Kournokoff &amp; V. Bobrov, Trans.). New York: Sphinx Press. ISBN 0823686582.
{{Reflist}}

==Холбоос==
*[http://www.khachaturian.am Virtual Museum of Aram Khachaturian]
*[http://www.npr.org/display_pages/features/feature_1287262.html NPR report including many audio examples of his Sabre Dance]
*[http://home.wanadoo.nl/ovar/kachcata.htm Music composed by Khachaturian]
*[http://www.findagrave.com/cgi-bin/fg.cgi?page=gr&amp;GRid=8888008 Aram Khachaturian's Gravesite]
*[https://web.archive.org/web/20200807093642/http://www.akhic.am/ Aram Khachaturian International Competition]
*{{imdb name|id=0006154}}

{{DEFAULTSORT:Хачатурян, Арам}}
[[Ангилал:20-р зууны сонгодог хөгжмийн зохиолч]]
[[Ангилал:Балетын хөгжмийн зохиолч]]
[[Ангилал:Киноны хөгжмийн зохиолч]]
[[Ангилал:Үлээвэр хөгжмийн зохиолч]]
[[Ангилал:ЗХУ-ын хөгжмийн зохиолч]]
[[Ангилал:Ардчилсан Германы Урлагийн Академийн гишүүн]]
[[Ангилал:Москвагийн консерваторын багш]]
[[Ангилал:Оросын Гнесиний нэрэмжит хөгжмийн академийн багш]]
[[Ангилал:Ардын Жүжигчин (ЗСБНХОУ)]]
[[Ангилал:Ардын Жүжигчин (ЗХУ)]]
[[Ангилал:Сталиний нэрэмжит шагналтан]]
[[Ангилал:Зөвлөлтийн социалист хөдөлмөрийн баатар]]
[[Ангилал:Октябрийн хувьсгалын одон шагналтан]]
[[Ангилал:Хөдөлмөрийн Гавьяаны Улаан Тугийн одон шагналтан (ЗХУ)]]
[[Ангилал:Лениний одон шагналтан]]
[[Ангилал:Лениний нэрэмжит шагналтан]]
[[Ангилал:Төрийн шагналтан (ЗХУ)]]
[[Ангилал:Тбилисийн хүн]]
[[Ангилал:Зөвлөлтийн иргэн]]
[[Ангилал:Арменичууд]]
[[Ангилал:1903 онд төрсөн]]
[[Ангилал:1978 онд өнгөрсөн]]</text>
      <sha1>fwlc9idqt1uep5q3epsrte1mayutwa8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Монгол Улсын Ерөнхий Сайдын жагсаалт</title>
    <ns>0</ns>
    <id>28125</id>
    <revision>
      <id>852056</id>
      <parentid>851888</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T18:13:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Egzs</username>
        <id>88168</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>852056</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="52687" sha1="24zai5qg7wuisof1n7ikioyjj2tww9d" xml:space="preserve">{{Multiple image
|total_width=300
|image1=Yagaan noyon.jpg
|perrow=2
|image2=Yumjaagiin-tsedenbal.jpg
|image3=Luvsannamsrain Oyun-Erdene, Prime Minister of Mongolia at The Pentagon, USA on August 3, 2023 (cropped).jpg
|image4=Nyam-Osoryn Uchral in October 2025.png
|caption1=Монгол Улсын анхны ерөнхий сайд
[[Төгс-Очирын Намнансүрэн]]
|caption2=Монголын түүхэн дэх хамгийн удаан хугацаанд ерөнхий сайдаар ажилласан [[Юмжаагийн Цэдэнбал]]
|caption3=Орчин үеийн Монголын хамгийн удаан хугацаанд ерөнхий сайдаар ажилласан [[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]]
|caption4=Одоогийн Монгол Улсын Ерөнхий сайд [[Ням-Осорын Учрал]]
}}
{{Монгол улсын улс төр}}
'''[[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд]]''' нь [[Монгол|Монгол улсын]] засгийн газрын тэргүүн юм.&lt;ref&gt;[https://legalinfo.mn/mn/detail/367 Монгол Улсын Үндсэн Хууль]&lt;/ref&gt; Тус албан тушаалыг [[Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал|1911 оны Монголын хувьсгалын]] үеэр [[Чин улс]]аас тусгаар тогтнолоо зарласны дараахан буюу 1912 онд байгуулагдсан.{{efn|[[Ар Монгол]] нь 1946 оны 1 сарын 5 хүртэл (1945 оны 10 сарын 20-нд болсон [[1945 оны Монголын тусгаар тогтнолын бүх нийтийн санал асуулга|бүх нийтийн санал асуулгын]] дараа) БНХУ ''де-факто'' тусгаар тогтнолыг нь албан ёсоор хүлээн зөвшөөрөх хүртэл ''де-юре'' [[Бүгд Найрамдах Хятад Улс (1912–1949)|Бүгд Найрамдах Хятад Улс]]ын бүрэлдэхүүнд байсан.}}

1924-1992 онд [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]]ын үед засгийн газрын тэргүүний албан ёсны нэршил нь '''Ардын Комиссаруудын Зөвлөлийн дарга''', '''Сайд нарын Зөвлөлийн дарга''', эцэст нь '''Ерөнхий Сайд''' зэрэг хэд хэдэн өөрчлөлтөд орсон.

==Монгол Улсын Ерөнхий сайд нар==

=== [[Богд хааны Засгийн газар|Халхын хүрээний газрын бүгд хэргийг түр ерөнхийлөн захиран шийтгэх газар]] (1911) ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
! rowspan=2 colspan=2| {{abbr|Ду.|Дугаар}}
! rowspan=2| Хөрөг зураг
! rowspan=2| Нэр&lt;br&gt;{{small|(Төрсөн–Нас барсан)}}
! colspan=3| Бүрэн эрхийн хугацаа
! rowspan=2| Нам
! rowspan=&quot;2&quot; |[[Жавзандамба хутагт|Шашны тэргүүн]]&lt;br&gt;{{small|(Хаанчлал)}}
|-
! Эхэлсэн
! Дууссан
! Хашсан хугацаа
|-
! colspan=&quot;8&quot;| Халхын Хүрээний газрын бүгд хэргийг түр ерөнхийлөн захиран шийтгэх газрын дарга
! rowspan=&quot;2 &quot;style=&quot;font-weight:normal&quot; |'''[[Богд хаан|VIII Жавзандамба хутагт]]'''&lt;br&gt;[[File:Bogd Khan.jpg|123x123px|alt=VIII Жавзандамба хутагт]]&lt;br&gt;{{small|(1870–1924)}}
|- style=&quot;background:#E3E9B0;&quot; |
| –
! style=&quot;background:{{party color|Бие даагч}};&quot; |
| [[Файл:Gadinbalyn Tserendorj.jpg|140x140px]]
| {{small|[[Чин ван]]}}&lt;br&gt;'''[[Гадинбалын Чагдаржав]]'''&lt;br&gt;{{small|(1869–1915)&lt;br&gt;''Үүрэг гүйцэтгэгч''}}
| 1911 оны 11 сарын 28
| 1911 оны 12 сарын 29
| {{Age in years and months|1911|11|28|1911|12|29}}
| [[Бие даагч|Нам бус]]
|}

===[[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс]] (1911–1919, 1921–1924) and [[Ардын түр засгийн газар]] (1921)===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
! rowspan=2 colspan=2| {{abbr|Ду.|Дугаар}}
! rowspan=2| Хөрөг зураг
! rowspan=2| Нэр&lt;br&gt;{{small|(Төрсөн–Нас барсан)}}
! colspan=3| Бүрэн эрхийн хугацаа
! rowspan=2| Нам
! rowspan=&quot;2&quot; |[[Монгол хаад|Хаан]]&lt;br&gt;{{small|(Хаанчлал)}}
|-
! Эхэлсэн
! Дууссан
! Хашсан хугацаа
|-
! colspan=&quot;8&quot;| Ерөнхий сайд
! rowspan=&quot;13 &quot;style=&quot;font-weight:normal&quot; | '''[[Богд хаан]]'''&lt;br&gt;[[File:Bogd Khan.jpg|123x123px|alt=Bogd Khan]]&lt;br&gt;{{small|(1911–1924)}}
|- style=&quot;background:#E3E9B0;&quot; |
| –
! style=&quot;background:{{party color|Бие даагч}};&quot; |
| [[File:Tserenchimed.jpg|100px|alt=Da Lama Gombyn Tserenchimed]]
| {{small|[[Да лам]]}}&lt;br&gt;[[Да лам Цэрэнчимэд|'''Гомбын Цэрэнчимэд''']]&lt;br&gt;{{small|(1872–1914)&lt;br&gt;''Үүрэг гүйцэтгэгч''}}
| 1911 оны 12 сарын 29{{efn|Жулианы хуанлийн дагуу 1911 оны 12 сарын 16.}}
| 1912 оны 7 сар
| {{Age in years and months|1911|12|29|1912|7|1}}
| [[Бие даагч|Нам бус]]
|-
| colspan=&quot;8&quot;| Сул орон зай (1912 оны 7 сар – 1912 оны 11 сар)
|-
| 1
! style=&quot;background:{{party color|Бие даагч}};&quot; |
| [[File:Yagaan noyon.jpg|100px|alt=Sain Noyon Khan Tögs-Ochiryn Namnansüren]]
| {{small|[[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён хан]]}}&lt;br&gt;'''[[Төгс-Очирын Намнансүрэн]]'''&lt;br&gt;{{small|(1878–1919)}}
| 1912 оны 11 сар
| 1919 оны 4 сар †
| {{Age in years and months|1912|11|1|1919|4|1}}
| [[Бие даагч|Нам бус]]
|-
| 2
! style=&quot;background:{{party color|Бие даагч}};&quot; |
| [[File:PrimeMinisterBadamdorj.jpg|123x123px|alt=Da Lama Gonchigjalzangiin Badamdorj]]
| {{small|[[Да лам]]}}&lt;br&gt;'''[[Гончигжалцангийн Бадамдорж]]'''&lt;br&gt;{{small|(1850–1920)}}
| 1919 оны 4 сарын 9
| 1920 оны 1 сарын 2{{Efn|[[Сю Шүжан]] Ар Монголын автономит эрхийг цуцалав}}
| {{Age in years and months|1919|4|9|1920|1|2}}
| [[Бие даагч|Нам бус]]
|-
| colspan=&quot;8&quot;| Сул орон зай (1920 оны 1 сарын 2 – 1921 оны 2 сарын 22)
|-
| 3
! style=&quot;background:{{party color|Бие даагч}};&quot; |
| [[File:JalkhanzKhutagt2.jpg|100px|alt=Jalkhanz Khutagt Sodnomyn Damdinbazar]]
| [[Содномын Дамдинбазар|{{small|Жалханз хутагт}}&lt;br&gt;'''Содномын Дамдинбазар''']]&lt;br&gt;{{small|(1874–1923)}}&lt;br&gt;{{efn|Гамингаас чөлөөлөгдсөн Монголын анхны Ерөнхий сайд. Жалханз хутагт Дамдинбазар нь Богд хааныг хаан ширээнд нь ахин залсан өдөр албан тушаалаа авсан.}}
| 1921 оны 2 сарын 22
| 1921 оны 5 сар
| {{Age in years and months|1921|2|22|1921|5|1}}
| [[Бие даагч|Нам бус]]
|- style=&quot;background:#E3E9B0;&quot; |
| –
! style=&quot;background:{{party color|Бие даагч}};&quot; |
| [[File:Sambadondogiin Tserendorj.jpg|100px|alt=Manzushir Khutagt Sambadondogiin Tserendorj]]
| [[Манзушир хутагт Цэрэндорж|{{small|Манзушир хутагт}}&lt;br&gt;'''Самбадондогийн Цэрэндорж''']]&lt;br&gt;{{small|(1872–1937)&lt;br&gt;''Үүрэг гүйцэтгэгч''}}
| 1921 оны 5 сар
| 1921 оны 7 сарын 10
| {{Age in years and months|1921|5|1|1921|7|10}}
| [[Бие даагч|Нам бус]]
|- style=&quot;background:#E3E9B0;&quot; |
| –
! style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; |
| [[File:Acting Prime Minister Dambyn Chagdarjav.jpg|100px|alt=Dambyn Chagdarjav]]
| '''[[Дамбын Чагдаржав]]'''&lt;br&gt;{{small|(1880–1922)&lt;br&gt;''Үүрэг гүйцэтгэгч''}}&lt;br&gt;{{efn|1921 оны 3 сарын 12-нд [[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Холбоот Орос Улс|Зөвлөлт Оросын]] [[Хиагт]] хотод байгуулагдсан МАН-ын [[Ардын түр засгийн газар|Ардын түр засгийн газрын]] Ерөнхий сайд}}
| 1921 оны 3 сарын 13
| 1921 оны 4 сарын 16
| {{Age in years and days|1921|3|12|1921|4|16}}
| [[Монгол Ардын Нам]]
|-
| 4
! style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; |
| [[File:Dogsomyn Bodoo.jpg|100px|alt=Dogsomyn Bodoo]]
| '''[[Догсомын Бодоо]]'''&lt;br&gt;{{small|(1885–1922)}}&lt;br&gt;{{efn|1921 оны 7 сарын 11-н хүртэл АТЗГ-ын Ерөнхий сайд байсан. Ардын эрхт хэмжээт цаазат Монгол улс ба Ардын хувьсгалын ялалтыг уг өдөр МАН зарлан тунхагласан.}}
| 1921 оны 4 сарын 16
| 1922 оны 1 сарын 7
| {{Age in years and days|1921|4|16|1922|1|7}}
| [[Монгол Ардын Нам]]
|-
| colspan=&quot;8&quot;| Сул орон зай (1922 оны 1 сарын 7 – 3 сарын 3)
|-
| 5
! style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; |
| [[File:JalkhanzKhutagt2.jpg|100px|alt=Jalkhanz Khutagt Sodnomyn Damdinbazar]]
| [[Содномын Дамдинбазар|{{small|Жалханз хутагт}}&lt;br&gt;'''Содномын Дамдинбазар''']]&lt;br&gt;&lt;small&gt;(1874–1923)&lt;/small&gt;
| 1922 оны 3 сарын 3
| 1923 оны 3 сарын 23 †
| {{Age in years and days|1922|3|3|1923|6|23}}
| [[Монгол Ардын Нам]]
|-
| 6
! style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; |
| [[File:Balingiin Tserendorj.jpg|100px|alt=Balingiin Tserendorj]]
| '''[[Балингийн Цэрэндорж]]'''&lt;br&gt;{{small|(1868–1928)}}
| 1923 оны 6 сарын 23
| ''1924 оны 11 сарын 28''
| {{Age in years and days|1923|6|23|1924|11|26}}
| [[Монгол Ардын Нам|МАН]]→[[Монгол Ардын Нам|МАХН]]
|}{{#tag:timeline|
ImageSize = width:1100 height:auto barincrement:16
PlotArea  = top:10 bottom:80 right:170 left:20
AlignBars = late
Define $today = {{#time:d/m/Y}}
Colors =
  id:independent value:gray(0.8) legend:Нам_бус
  id:mprp value:rgb(0.84,0.08,0.22) legend: Монгол_Ардын_Нам
  id:gray1  value:gray(0.85)
  id:gray2  value:gray(0.95)
DateFormat = dd/mm/yyyy
Period     = from:28/11/1911 till:01/01/1925
TimeAxis   = orientation:horizontal
ScaleMajor = gridcolor:gray1 unit:year increment:5 start:1915
ScaleMinor = gridcolor:gray2 unit:year increment:1 start:1912
Legend     = columns:1 left:150 top:35 columnwidth:170
TextData =
  pos:(20,38) textcolor:black fontsize:M
  text:&quot;Улс төрийн нам:&quot;
BarData =
 bar:GChagdarjav
 bar:Tserenchimed
 bar:Namnansüren
 bar:Badamdorj
 bar:Damdinbazar
 bar:SambadondogiinTserendorj
 bar:Chagdarjav
 bar:Bodoo
 bar:BalingiinTserendorj

PlotData =
  width:5 align:left fontsize:9 shift:(5,-4) anchor:till
 bar:GChagdarjav
  from: 28/11/1911 till: 29/12/1911 color:independent text:&quot;[[Гадинбалын Чагдаржав|Чин ван Чагдаржав]]&quot;
 bar:Tserenchimed
  from: 29/12/1911 till: 01/07/1912 color:independent text:&quot;[[Да лам Цэрэнчимэд]]&quot;
 bar:Namnansüren
  from: 01/11/1912 till: 09/04/1919 color:independent text:&quot;[[Төгс-Очирын Намнансүрэн|Сайн ноён хан Намнансүрэн]]&quot;
 bar:Badamdorj
  from: 09/04/1919 till: 02/01/1920 color:independent text:&quot;[[Гончигжалцангийн Бадамдорж|Да Лам Бадамдорж]]&quot;
 bar:Damdinbazar
  from: 22/02/1921 till: 01/05/1921 color:independent
  from: 03/03/1922 till: 23/06/1923 color:mprp text:&quot;[[Содномын Дамдинбазар|Жалханз хутагт Дамдинбазар]]&quot;
 bar:SambadondogiinTserendorj
  from: 01/05/1921 till: 10/07/1921 color:independent text:&quot;[[Манзушир хутагт Цэрэндорж]] (үүрэг гүйцэтгэгч)&quot;
 bar:Chagdarjav
  from: 13/03/1921 till: 16/04/1921 color:mprp text:&quot;[[Дамбын Чагдаржав|Д.Чагдаржав]](үүрэг гүйцэтгэгч)&quot;
 bar:Bodoo
  from: 16/04/1921 till: 07/01/1922 color:mprp text:&quot;[[Догсомын Бодоо|Д.Бодоо]]&quot;
 bar:BalingiinTserendorj
  from: 23/06/1923 till: 26/11/1924 color:mprp text:&quot;[[Балингийн Цэрэндорж|Б.Цэрэндорж]]&quot;
|}}
===[[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]] (1924–1992)===
'''Түлхүүр''':&lt;br&gt;{{legend2|{{party color|Монгол Ардын Нам}}|[[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] (МАХН) (11)|border=1px solid #AAAAAA}}
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
! colspan=&quot;2&quot; rowspan=&quot;2&quot; | {{abbr|Ду.|Дугаар}}
! rowspan=&quot;2&quot; | Хөрөг зураг
! rowspan=&quot;2&quot; | Нэр&lt;br&gt;{{small|(Төрсөн–Нас барсан)}}
! colspan=&quot;3&quot; | Бүрэн эрхийн хугацаа
! rowspan=&quot;2&quot; | Нам
|-
! Эхэлсэн
! Дууссан
! Хашсан хугацаа
|-
! colspan=&quot;8&quot; | '''Ардын Комиссаруудын Зөвлөлийн дарга'''
|-
| (6)
! style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; |
| [[File:Balingiin Tserendorj.jpg|100px|alt=Balingiin Tserendorj]]
| '''[[Балингийн Цэрэндорж]]'''&lt;br&gt;{{small|(1868–1928)}}
| ''1924 оны 11 сарын 28''
| 1928 оны 2 сарын 13 †
| {{Age in years and days|1924|11|26|1928|2|13}}
| [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]]
|-
| colspan=&quot;8&quot; | Сул орон зай (1928 оны 2 сарын 13 – 21)
|-
| 7
! style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; |
| [[File:Anandyn Amar.png|100px|alt=Anandyn Amar]]
| '''[[Анандын Амар]]'''&lt;br&gt;{{small|(1886–1941)}}
| 1928 оны 2 сарын 21
| 1930 оны 4 сарын 27
| {{Age in years and days|1928|2|21|1930|4|27}}
| [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]]
|-
| 8
! style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; |
| [[File:Tsengeltiin Jigjidjav.png|100px|alt=Tsengeltiin Jigjidjav]]
| '''[[Цэнгэлтийн Жигжиджав]]'''&lt;br&gt;{{small|(1894–1933)}}
| 1930 оны 4 сарын 27
| 1932 оны 7 сарын 2
| {{Age in years and days|1930|4|27|1932|7|2}}
| [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]]
|-
| 9
! style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; |
| [[File:Genden.jpg|100px|alt=Peljidiin Genden]]
| '''[[Пэлжидийн Гэндэн]]'''&lt;br&gt;{{small|(1892–1937)}}
| 1932 оны 7 сарын 2
| 1936 оны 3 сарын 2
| {{Age in years and days|1932|7|2|1936|3|2}}
| [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]]
|-
| colspan=&quot;8&quot; | Сул орон зай (1936 оны 3 сарын 2 – 22)
|-
| 10
! style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; |
| [[File:Anandyn Amar.png|100px|alt=Anandyn Amar]]
| '''[[Анандын Амар]]'''&lt;br&gt;{{small|(1886–1941)}}
| 1936 оны 3 сарын 22
| 1939 оны 3 сарын 7
| {{Age in years and days|1936|3|22|1939|3|7}}
| [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]]
|-
| colspan=&quot;8&quot; | Сул орон зай (1939 оны 3 сарын 7 – 24)
|-
! colspan=&quot;8&quot; | '''Сайд нарын Зөвлөлийн дарга'''
|-
| 11
! style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; |
| [[File:Horloogiyn Choybalsan.jpg|100px|alt=Khorloogiin Choibalsan]]
| {{small|[[БНМАУ-ын маршал|Маршал]]}}&lt;br&gt;'''[[Хорлоогийн Чойбалсан]]'''&lt;br&gt;{{small|(1895–1952)}}
| 1939 оны 3 сарын 24
| 1952 оны 1 сарын 26 †
| {{Age in years and days|1939|3|24|1952|1|26}}
| [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]]
|-
| 12
! style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; |
| [[File:Yumjaagiin-tsedenbal.jpg|100px|alt=Yumjaagiin Tsedenbal]]
| {{small|[[БНМАУ-ын маршал|Маршал]]}}&lt;br&gt;'''[[Юмжаагийн Цэдэнбал]]'''&lt;br&gt;{{small|(1916–1991)}}
| 1952 оны 1 сарын 26
| 1974 оны 6 сарын 11
| {{Age in years and days|1952|1|26|1974|6|11}}
| [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]]
|-
| 13
! style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; |
| [[File:J Batmonkh.jpg|100px|alt=Jambyn Batmönkh]]
| '''[[Жамбын Батмөнх]]'''&lt;br&gt;{{small|(1926–1997)}}
| 1974 оны 6 сарын 11
| 1984 оны 12 сарын 12
| {{Age in years and days|1974|6|11|1984|12|12}}
| [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]]
|-
| 14
! style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; |
| [[File:Sodnom.jpg|100px|alt=Dumaagiin Sodnom]]
| '''[[Думаагийн Содном]]'''&lt;br&gt;{{small|(1933 онд төрсөн)}}
| 1984 оны 12 сарын 12
| 1990 оны 3 сарын 21
| {{Age in years and days|1984|12|12|1990|3|21}}
| [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]]
|-
| 15
! style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; |
| [[File:Gungadorj.jpg|100px|alt=Sharavyn Gungaadorj]]
| '''[[Шаравын Гунгаадорж]]'''&lt;br&gt;{{small|(1935 онд төрсөн)}}
| 1990 оны 3 сарын 21
| 1990 оны 9 сарын 11
| {{Age in years and days|1990|3|21|1990|9|11}}
| [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]]
|-
! colspan=&quot;8&quot; | '''Ерөнхий''' '''сайд'''
|-
| 16
! style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; |
| [[File:Dashiin Byambasüren.png|100px|alt=Dashiin Byambasüren]]
| '''[[Дашийн Бямбасүрэн]]'''&lt;br&gt;{{small|(1942 онд төрсөн)}}
| 1990 оны 9 сарын 11
| ''1992 оны 2 сарын 12''
| {{Age in years and days|1990|9|11|1992|2|12}}
| [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]]
|}{{#tag:timeline|
ImageSize = width:1100 height:auto barincrement:16
PlotArea  = top:10 bottom:80 right:170 left:20
AlignBars = late

Define $today = {{#time:d/m/Y}}

Colors =
  id:mprp value:rgb(0.84,0.08,0.22) legend: Монгол_Ардын_Хувьсгалт_Нам

  id:gray1  value:gray(0.85)
  id:gray2  value:gray(0.95)

DateFormat = dd/mm/yyyy
Period     = from:26/11/1924 till:12/02/1992
TimeAxis   = orientation:horizontal
ScaleMajor = gridcolor:gray1 unit:year increment:5 start:1925
ScaleMinor = gridcolor:gray2 unit:year increment:1 start:1926

Legend     = columns:1 left:150 top:35 columnwidth:170

TextData =
  pos:(20,38) textcolor:black fontsize:M
  text:&quot;Улс төрийн нам:&quot;

BarData =
 bar:BalingiinTserendorj
 bar:Amar
 bar:Jigjidjav
 bar:Genden
 bar:Choibalsan
 bar:Tsedenbal
 bar:Batmönkh
 bar:Sodnom
 bar:Gungaadorj
 bar:Byambasüren

PlotData =
  width:5 align:left fontsize:9 shift:(5,-4) anchor:till

 bar:BalingiinTserendorj
  from: 26/11/1924 till: 13/02/1928 color:mprp text:&quot;[[Балингийн Цэрэндорж|Б.Цэрэндорж]]&quot;
 bar:Amar
  from: 21/02/1928 till: 27/04/1930 color:mprp
  from: 22/03/1936 till: 07/03/1939 color:mprp text:&quot;[[Анандын Амар|А.Амар]]&quot;
 bar:Jigjidjav
  from: 27/04/1930 till: 02/07/1932 color:mprp text:&quot;[[Цэнгэлтийн Жигжиджав|Ц.Жигжиджав]]&quot;
 bar:Genden
  from: 02/07/1932 till: 02/03/1936 color:mprp text:&quot;[[Пэлжидийн Гэндэн|П.Гэндэн]]&quot;
 bar:Choibalsan
  from: 24/03/1939 till: 26/01/1952 color:mprp text:&quot;[[Хорлоогийн Чойбалсан|Х.Чойбалсан]]&quot;
 bar:Tsedenbal
  from: 26/01/1952 till: 11/06/1974 color:mprp text:&quot;[[Юмжаагийн Цэдэнбал|Ю.Цэдэнбал]]&quot;
 bar:Batmönkh
  from: 11/06/1974 till: 12/12/1984 color:mprp text:&quot;[[Жамбын Батмөнх|Ж.Батмөнх]]&quot;
 bar:Sodnom
  from: 12/12/1984 till: 21/03/1990 color:mprp text:&quot;[[Думаагийн Содном|Д.Содном]]&quot;
 bar:Gungaadorj
  from: 21/03/1990 till: 11/09/1990 color:mprp text:&quot;[[Шаравын Гунгаадорж|Ш.Гунгаадорж]]&quot;
 bar:Byambasüren
  from: 11/09/1990 till: 12/02/1992 color:mprp text:&quot;[[Дашийн Бямбасүрэн|Д.Бямбасүрэн]]&quot;
|}}

===[[Монгол|Монгол Улс]] (1992–одоо үе)===
'''Түлхүүр''':&lt;br&gt;{{legend2|{{party color|Монгол Ардын Нам}}|[[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] (МАХН) / [[Монгол Ардын Нам]] (МАН) (10)|border=1px solid #AAAAAA}}&lt;br&gt;{{legend2|{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}|&quot;Ардчилсан Холбоо&quot; Эвсэл / [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан Нам]] (АН) (7)|border=1px solid #AAAAAA}}
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
! colspan=&quot;2&quot; rowspan=&quot;2&quot; | {{abbr|Ду.|Дугаар}}
! rowspan=&quot;2&quot; | Хөрөг зураг
! rowspan=&quot;2&quot; | Нэр&lt;br&gt;{{small|(Төрсөн–Нас барсан)}}
! colspan=&quot;3&quot; | Бүрэн эрхийн хугацаа
! rowspan=&quot;2&quot; | Нам
! rowspan=&quot;2&quot; | Засгийн газар
! rowspan=&quot;2&quot; | Сонгууль
! colspan=&quot;2&quot; rowspan=&quot;2&quot; | [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]]&lt;br /&gt;{{small|(Бүрэн эрх)}}
|-
! Эхэлсэн
! Дууссан
! Хашсан хугацаа
|-
| (16)
! style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; |
| [[File:Dashiin Byambasüren.png|100px|alt=Dashiin Byambasüren]]
| '''[[Дашийн Бямбасүрэн]]'''&lt;br&gt;{{small|(1942 онд төрсөн)}}
| ''1992 оны 2 сарын 12''
| 1992 оны 7 сарын 21
| {{Age in years and days|1992|2|12|1992|7|21}}
| style=&quot;background:#F4C6C9;&quot; | [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]]
| style=&quot;background:#DDDDDD;&quot; | [[Дашийн Бямбасүрэнгийн Засгийн газар|Бямбасүрэн]]&lt;br&gt;{{small|([[Монгол Ардын Нам|МАХН]]–МоАН–МҮДН)}}
| {{small|(1990)}}
! rowspan=&quot;3&quot; style=&quot;background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};&quot; |
! rowspan=&quot;3&quot; style=&quot;font-weight:normal&quot; | [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]]&lt;br&gt;'''[[Пунсалмаагийн Очирбат]]'''&lt;br&gt;[[File:Punsalmaagiin Ochirbat 1990.png|90px|alt=1st President Punsalmaagiin Ochirbat]]&lt;br&gt;{{small|(1990–1997)}}
|-
| 17
! style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; |
| [[File:Пунцагийн Жасрай.jpg|100px|alt=Puntsagiin Jasrai]]
| '''[[Пунцагийн Жасрай]]'''&lt;br&gt;{{small|(1933–2007)}}
| 1992 оны 7 сарын 21
| 1996 оны 7 сарын 19
| {{Age in years and days|1992|7|21|1996|7|19}}
| style=&quot;background:#F4C6C9;&quot; | [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]]
| style=&quot;background:#F4C6C9;&quot; | [[Пунцагийн Жасрайн Засгийн газар|Жасрай]]
| I&lt;br&gt;{{small|(1992)}}
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | 18
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};&quot; |
| rowspan=&quot;2&quot; | [[File:Mendsaikhany Enkhsaikhan-1.jpg|100px|alt=Mendsaikhany Enkhsaikhan]]
| rowspan=&quot;2&quot; | '''[[Мэндсайханы Энхсайхан]]'''&lt;br&gt;{{small|(1955 онд төрсөн)}}
| rowspan=&quot;2&quot; | 1996 оны 7 сарын 19
| rowspan=&quot;2&quot; | 1998 оны 4 сарын 23
| rowspan=&quot;2&quot; | {{Age in years and days|1996|7|19|1998|4|23}}
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#bbcafa;&quot; | &quot;Ардчилсан Холбоо&quot; Эвсэл
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#bbcafa;&quot; | [[Мэндсайханы Энхсайханы Засгийн газар|Энхсайхан]]&lt;br&gt;{{small|([[Монголын Ардчилсан Нам|МҮАН]]–[[Монголын Социал-Демократ Нам|МСДН]])}}
| rowspan=&quot;6&quot; | II&lt;br&gt;{{small|(1996)}}
|-
! rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; |
! rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;font-weight:normal&quot; | [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]]&lt;br&gt;'''[[Нацагийн Багабанди]]'''&lt;br&gt;[[File:President Natsagiin Bagabandi.jpg|90px|alt=2nd President Natsagiin Bagabandi]]&lt;br&gt;{{small|(1997–2005)}}
|-
| 19
! style=&quot;background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};&quot; |
| [[File:Prime Minister of Mongolia Tsakhiagiin Elbegdorj 1998 (cropped).png|100px|alt=Tsakhiagiin Elbegdorj]]
| '''[[Цахиагийн Элбэгдорж]]'''&lt;br&gt;{{small|(1963 онд төрсөн)}}
| 1998 оны 4 сарын 23
| 1998 оны 12 сарын 9
| {{Age in years and days|1998|4|23|1998|12|9}}
| style=&quot;background:#bbcafa;&quot; | &quot;Ардчилсан Холбоо&quot; Эвсэл
| style=&quot;background:#bbcafa;&quot; | [[Цахиагийн Элбэгдоржийн Засгийн газар#1998 оны Засгийн газар|Элбэгдорж I]]&lt;br&gt;{{small|([[Монголын Ардчилсан Нам|МҮАН]]–[[Монголын Социал-Демократ Нам|МСДН]])}}
|-
| 20
! style=&quot;background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};&quot; |
| [[File:Janlavyn Narantsatsralt.jpg|100px|alt=Janlavyn Narantsatsralt]]
| '''[[Жанлавын Наранцацралт]]'''&lt;br&gt;{{small|(1957–2007)}}
| 1998 оны 12 сарын 9
| 1999 оны 7 сарын 22
| {{Age in years and days|1998|12|9|1999|7|22}}
| style=&quot;background:#bbcafa;&quot; | &quot;Ардчилсан Холбоо&quot; Эвсэл
| style=&quot;background:#bbcafa;&quot; | [[Жанлавын Наранцацралтын Засгийн газар|Наранцацралт]]&lt;br&gt;{{small|([[Монголын Ардчилсан Нам|МҮАН]]–[[Монголын Социал-Демократ Нам|МСДН]])}}
|- style=&quot;background:#E3E9B0;&quot; |
| –
! style=&quot;background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};&quot; |
| [[File:Nyam-Osoryn Tuyaa.png|100px|alt=Nyam-Osoryn Tuyaa]]
| '''[[Ням-Осорын Туяа]]'''&lt;br&gt;{{small|(1958 онд төрсөн)&lt;br&gt;''Үүрэг гүйцэтгэгч''}}
| 1999 оны 7 сарын 22
| 1999 оны 7 сарын 30
| {{Age in years and days|1999|7|22|1999|7|30}}
| &quot;Ардчилсан Холбоо&quot; Эвсэл
| ''Түр Засгийн газар''
|-
| 21
! style=&quot;background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};&quot; |
| [[File:Монгол улсын 21 дэх ерөнхий сайд, Бэлтгэл ахмад Р.Амаржаргал.jpg|100px|alt=Rinchinnyamyn Amarjargal]]
| '''[[Ринчиннямын Амаржаргал]]'''&lt;br&gt;{{small|(1961 онд төрсөн)}}
| 1999 оны 7 сарын 30
| 2000 оны 7 сарын 26
| {{Age in years and days|1999|7|30|2000|7|26}}
| style=&quot;background:#bbcafa;&quot; | &quot;Ардчилсан Холбоо&quot; Эвсэл
| style=&quot;background:#bbcafa;&quot; | [[Ринчиннямын Амаржаргалын Засгийн газар|Амаржаргал]]&lt;br&gt;{{small|([[Монголын Ардчилсан Нам|МҮАН]]–[[Монголын Социал-Демократ Нам|МСДН]])}}
|-
| 22
! style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; |
| [[File:Nambar Enkhbayar 2001.png|100px|alt=Nambaryn Enkhbayar]]
| '''[[Намбарын Энхбаяр]]'''&lt;br&gt;{{small|(1958 онд төрсөн)}}
| 2000 оны 7 сарын 26
| 2004 оны 8 сарын 20
| {{Age in years and days|2000|7|26|2004|8|20}}
| style=&quot;background:#F4C6C9;&quot; | [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]]
| style=&quot;background:#F4C6C9;&quot; | [[Намбарын Энхбаярын Засгийн газар|Энхбаяр]]
| [[2000 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|III&lt;br&gt;{{small|(2000)}}]]
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | 23
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};&quot; |
| rowspan=&quot;2&quot; | [[File:Prime Minister of Mongolia Tsakhiagiin Elbegdorj 2004 (cropped).png|100px|alt=Tsakhiagiin Elbegdorj]]
| rowspan=&quot;2&quot; | '''[[Цахиагийн Элбэгдорж]]'''&lt;br&gt;{{small|(1963 онд төрсөн)}}
| rowspan=&quot;2&quot; | 2004 оны 8 сарын 20
| rowspan=&quot;2&quot; | 2006 оны 1 сарын 13
| rowspan=&quot;2&quot; | {{Age in years and days|2004|8|20|2006|1|13}}
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#bbcafa;&quot; | [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан Нам]]
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#DDDDDD;&quot; | [[Цахиагийн Элбэгдоржийн Засгийн газар#2004-2006 оны Засгийн газар|Элбэгдорж II]]&lt;br&gt;{{small|([[Монголын Ардчилсан Нам|АН]]–[[Монгол Ардын Нам|МАХН]])}}
| rowspan=&quot;5&quot; | [[2004 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|IV&lt;br&gt;{{small|(2004)}}]]
|-
! rowspan=&quot;5&quot; style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; |
! rowspan=&quot;5&quot; style=&quot;font-weight:normal&quot; | [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]]&lt;br&gt;'''[[Намбарын Энхбаяр]]'''&lt;br&gt;[[File:Nambaryn Enkhbayar-1.jpg|90px|alt=3rd President Nambaryn Enkhbayar]]&lt;br&gt;{{small|(2005–2009)}}
|-
| colspan=&quot;9&quot; | Сул орон зай (2006 оны 1 сарын 13 – 25)
|-
| 24
! style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; |
| [[File:Miyeegombyn Enkhbold.jpg|100px|alt=Miyeegombyn Enkhbold]]
| '''[[Миеэгомбын Энхболд]]'''&lt;br&gt;{{small|(1964 онд төрсөн)}}
| 2006 оны 1 сарын 25
| 2007 оны 11 сарын 22
| {{Age in years and days|2006|1|25|2007|11|22}}
| style=&quot;background:#F4C6C9;&quot; | [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]]
| style=&quot;background:#DDDDDD;&quot; | [[Миеэгомбын Энхболдын Засгийн газар|Энхболд]]&lt;br&gt;{{small|([[Монгол Ардын Нам|МАХН]]–[[Монгол Үндэсний Ардчилсан Нам|ҮШН]]–Эх орон-МАШСН–БНН)}}
|-
| rowspan=&quot;3&quot; | 25
! rowspan=&quot;3&quot; style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; |
| rowspan=&quot;3&quot; | [[File:Sangiyin Bayar.jpg|100px|alt=Sanjiin Bayar]]
| rowspan=&quot;3&quot; | '''[[Санжаагийн Баяр|Санжийн Баяр]]'''&lt;br&gt;{{small|(1956 онд төрсөн)}}
| rowspan=&quot;3&quot; | 2007 оны 11 сарын 22
| rowspan=&quot;3&quot; | 2009 оны 10 сарын 29
| rowspan=&quot;3&quot; | {{Age in years and days|2007|11|22|2009|10|29}}
| rowspan=&quot;3&quot; style=&quot;background:#F4C6C9;&quot; | [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]]
| style=&quot;background:#DDDDDD;&quot; | [[Санжаагийн Баярын Засгийн газар#Эхний засгийн газрын бүтэц (2007 оны 11 сар - 2008 оны 8 сар)|Баяр I]]&lt;br&gt;{{small|([[Монгол Ардын Нам|МАХН]]–[[Иргэний Зориг Ногоон Нам|ИЗН]])}}
|-
| rowspan=&quot;2&quot;  style=&quot;background:#DDDDDD;&quot; | [[Санжаагийн Баярын Засгийн газар#Хоёр дахь засгийн газрын бүтэц (2008 оны 9 сар - 2009 оны 10 сарын 28)|Баяр II]]&lt;br&gt;{{small|([[Монгол Ардын Нам|МАХН]]–[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]])}}
| rowspan=&quot;3&quot; | [[2008 оны Улсын Их Хурлын сонгуулиар сонгогдсон гишүүдийн жагсаалт|V]]&lt;br&gt;{{small|([[2008 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2008]])}}
|-
! rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};&quot; |
! rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;font-weight:normal&quot; | [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]]&lt;br&gt;'''[[Цахиагийн Элбэгдорж]]'''&lt;br&gt;[[File:Tsakhiagiin Elbegdorj (3x4 cropped).jpg|90px|alt=4th President Tsakhiagiin Elbegdorj]]&lt;br&gt;{{small|(2009–2017)}}
|-
| 26
! style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; |
| [[File:Sükhbaataryn Batbold (cropped).jpg|100px|alt=Sükhbaataryn Batbold]]
| '''[[Сүхбаатарын Батболд]]'''&lt;br&gt;{{small|(1963 онд төрсөн)}}
| 2009 оны 10 сарын 29
| 2012 оны 8 сарын 10
| {{Age in years and days|2009|10|29|2012|8|10}}
| style=&quot;background:#F4C6C9;&quot; | [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]]→[[Монгол Ардын Нам]]
| style=&quot;background:#DDDDDD;&quot; | [[Сүхбаатарын Батболдын Засгийн газар|Батболд]]&lt;br&gt;{{small|([[Монгол Ардын Нам|МАН]]–[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]])}}
|-
| 27
! style=&quot;background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};&quot; |
| [[File:Norovyn Altankhuyag (cropped).png|100px|alt=Norovyn Altankhuyag]]
| '''[[Норовын Алтанхуяг]]'''&lt;br&gt;{{small|(1958 онд төрсөн)}}
| 2012 оны 8 сарын 10
| 2014 оны 11 сарын 5
| {{Age in years and days|2012|8|10|2014|11|5}}
| style=&quot;background:#bbcafa;&quot; | [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан Нам]]
| style=&quot;background:#DDDDDD;&quot; | [[Норовын Алтанхуягийн Засгийн газар|Алтанхуяг]]&lt;br&gt;{{small|([[Монголын Ардчилсан Нам|АН]]–[[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)|МАХН]]–[[Монгол Үндэсний Ардчилсан Нам|МҮАН]]–[[Иргэний Зориг Ногоон Нам|ИЗНН]])}}
| rowspan=&quot;4&quot; | [[2012 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|VI&lt;br&gt;{{small|(2012)}}]]
|- style=&quot;background:#E3E9B0;&quot; |
| –
! style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)}};&quot; |
| [[File:Dendeviin Terbishdagva (cropped).jpg|100px|alt=Dendeviin Terbishdagva]]
| '''[[Дэндэвийн Тэрбишдагва]]'''&lt;br&gt;{{small|(1955 онд төрсөн)&lt;br&gt;''Үүрэг гүйцэтгэгч''}}
| 2014 оны 11 сарын 5
| 2014 оны 11 сарын 21
| {{Age in years and days|2014|11|5|2014|11|21}}
| [[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]]{{efn|2010 онд МАН-аас салсан [[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] (2010–2021).}}
| ''Түр Засгийн газар''
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | 28
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};&quot; |
| rowspan=&quot;2&quot; | [[File:Chimediin Saikhanbileg 2015.jpg|100px|alt=Chimediin Saikhanbileg]]
| rowspan=&quot;2&quot; | '''[[Чимэдийн Сайханбилэг]]'''&lt;br&gt;{{small|(1969 онд төрсөн)}}
| rowspan=&quot;2&quot; | 2014 оны 11 сарын 21
| rowspan=&quot;2&quot; | 2016 оны 7 сарын 7
| rowspan=&quot;2&quot; | {{Age in years and days|2014|11|21|2016|7|7}}
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#bbcafa;&quot; | [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан Нам]]
| style=&quot;background:#DDDDDD;&quot; | [[Чимэдийн Сайханбилэгийн Засгийн газар|Сайханбилэг I]]&lt;br&gt;{{small|([[Монголын Ардчилсан Нам|АН]]–[[Монгол Ардын Нам|МАН]]–[[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)|МАХН]]–[[Монгол Үндэсний Ардчилсан Нам|МҮАН]])}}
|-
| style=&quot;background:#DDDDDD;&quot; | {{nowrap|[[Чимэдийн Сайханбилэгийн Засгийн газар|Сайханбилэг II]]}}&lt;br&gt;{{small|([[Монголын Ардчилсан Нам|АН]]–[[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)|МАХН]]–[[Монгол Үндэсний Ардчилсан Нам|МҮАН]])}}
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | 29
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; |
| rowspan=&quot;2&quot; | [[File:Mongolia PM Jargatulgyn Erdenebat 2017 (cropped).png|100px|alt=Jargaltulgyn Erdenebat]]
| rowspan=&quot;2&quot; | '''[[Жаргалтулгын Эрдэнэбат]]'''&lt;br&gt;{{small|(1973 онд төрсөн)}}
| rowspan=&quot;2&quot; | 2016 оны 7 сарын 7
| rowspan=&quot;2&quot; | 2017 оны 10 сарын 4
| rowspan=&quot;2&quot; | {{Age in years and days|2016|7|7|2017|10|4}}
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#F4C6C9;&quot; | [[Монгол Ардын Нам]]
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#F4C6C9;&quot; | [[Жаргалтулгын Эрдэнэбатын Засгийн газар|Эрдэнэбат]]
| rowspan=&quot;3&quot; | [[Улсын Их Хурлын гишүүдийн жагсаалт, 2016–2020|VII]]&lt;br&gt;{{small|([[2016 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2016]])}}
|-
! rowspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};&quot; |
! rowspan=&quot;4&quot; style=&quot;font-weight:normal&quot; | [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]]&lt;br&gt;'''[[Халтмаагийн Баттулга]]'''&lt;br&gt;[[File:Khaltmaagiin Battulga - 2019 (48425595252) (cropped).jpg|90px|alt=5th President Khaltmaagiin Battulga]]&lt;br&gt;{{small|(2017–2021)}}
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | 30
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; |
| rowspan=&quot;2&quot; | [[File:Mongolian Prime Minister Khurelsukh Ukhnaa in 2018.jpg|100px|alt=Ukhnaagiin Khürelsükh]]
| rowspan=&quot;2&quot; | '''[[Ухнаагийн Хүрэлсүх]]'''&lt;br&gt;{{small|(1968 онд төрсөн)}}
| rowspan=&quot;2&quot; | 2017 оны 10 сарын 4
| rowspan=&quot;2&quot; | 2021 оны 1 сарын 27
| rowspan=&quot;2&quot; | {{Age in years and days|2017|10|4|2021|1|27}}
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#F4C6C9;&quot; | [[Монгол Ардын Нам]]
| style=&quot;background:#F4C6C9;&quot; | [[Ухнаагийн Хүрэлсүхийн Засгийн газар#У.Хүрэлсүхийн нэг дэх Засгийн газар (2017-2020)|Хүрэлсүх I]]
|-
| style=&quot;background:#F4C6C9;&quot; | [[Ухнаагийн Хүрэлсүхийн Засгийн газар#У.Хүрэлсүхийн хоёр дахь Засгийн газар|Хүрэлсүх II]]
| rowspan=&quot;3&quot; | [[Улсын Их Хурлын гишүүдийн жагсаалт, 2020–2024|VIII]]&lt;br&gt;{{small|([[2020 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2020]])}}
|-
| rowspan=&quot;3&quot; | 31
! rowspan=&quot;3&quot; style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; |
| rowspan=&quot;3&quot; | [[File:Luvsannamsrain Oyun-Erdene, Prime Minister of Mongolia at The Pentagon, USA on August 3, 2023 (cropped).jpg|100px|alt=Luvsannamsrain Oyun-Erdene]]
| rowspan=&quot;3&quot; | '''[[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]]'''&lt;br&gt;{{small|(1980 онд төрсөн)}}
| rowspan=&quot;3&quot; | 2021 оны 1 сарын 27
| rowspan=&quot;3&quot; | 2025 оны 6 сарын 3
| rowspan=&quot;3&quot; | {{Age in years and days|2021|1|27|2025|6|13}}
| rowspan=&quot;3&quot; style=&quot;background:#F4C6C9;&quot; | [[Монгол Ардын Нам]]
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#F4C6C9;&quot; | [[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнийн Засгийн газар#2021-2024 оны Засгийн газрын сайд нар|Оюун-Эрдэнэ I]]
|-
! rowspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; |
! rowspan=&quot;4&quot; style=&quot;font-weight:normal&quot; | [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]]&lt;br&gt;'''[[Ухнаагийн Хүрэлсүх]]'''&lt;br&gt;[[File:Ukhnaagiin Khürelsükh (2024) (cropped).jpg|90px|alt=6th President Ukhnaagiin Khürelsükh]]&lt;br&gt;{{small|(2021 оноос хойш)}}
|-
| style=&quot;background:#DDDDDD;&quot; | {{nowrap|[[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнийн Засгийн газар#2024-2025 оны Засгийн газрын сайд нар|Оюун-Эрдэнэ II]]}}&lt;br&gt;{{small|([[Монгол Ардын Нам|МАН]]–[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]]–[[ХҮН нам|ХҮН]])}}
| rowspan=&quot;3&quot; | [[Улсын Их Хурлын гишүүдийн жагсаалт, 2024–2028|IX]]&lt;br&gt;{{small|([[2024 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2024]])}}
|-
| 32
! style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; |
| [[File:Gombojavyn Zandanshatar (2025) (cropped).png|100px|alt=Gombojavyn Zandanshatar]]
| '''[[Гомбожавын Занданшатар]]'''&lt;br&gt;{{small|(1970 онд төрсөн)}}
| 2025 оны 6 сарын 13
| 2026 оны 3 сарын 30
| {{Age in years and days|2025|6|13|2026|3|30}}
| style=&quot;background:#F4C6C9;&quot; | [[Монгол Ардын Нам]]
| style=&quot;background:#DDDDDD;&quot; | [[Гомбожавын Занданшатарын Засгийн газар|Занданшатар]]&lt;br&gt;{{small|([[Монгол Ардын Нам|МАН]]–[[ХҮН нам|ХҮН]]–[[Иргэний Зориг Ногоон Нам|ИЗНН]])}}
|-
|33
! style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; |
|[[Файл:Nyam-Osoryn Uchral in October 2025.png|134x134px]]
|'''[[Ням-Осорын Учрал]]'''&lt;br&gt;{{small|(1987 онд төрсөн)}}
|2025 оны 3 сарын 30
|''Алба хашиж байгаа''
|{{Age in years and days|2026|3|30}}
| style=&quot;background:#F4C6C9;&quot; | [[Монгол Ардын Нам]]
| style=&quot;background:#DDDDDD;&quot; | Бүрдүүлж байгаа
|}{{#tag:timeline|
ImageSize = width:1100 height:auto barincrement:16
PlotArea  = top:10 bottom:80 right:170 left:20
AlignBars = late

Define $today = {{#time:d/m/Y}}

Colors =
  id:mprp value:rgb(0.84,0.08,0.22) legend: Монгол_Ардын_Хувьсгалт_Нам
  id:mpp value:rgb(0.93,0.11,0.15) legend:Монгол_Ардын_Нам
  id:dp value:rgb(0.08,0.27,0.62) legend:Ардчилсан_Нам
  id:mprp2012 value:rgb(1,0,0.1) legend:Монгол_Ардын_Хувьсгалт_Нам_(2012)

  id:gray1  value:gray(0.85)
  id:gray2  value:gray(0.95)

DateFormat = dd/mm/yyyy
Period     = from:12/02/1992 till:$today
TimeAxis   = orientation:horizontal
ScaleMajor = gridcolor:gray1 unit:year increment:5 start:1995
ScaleMinor = gridcolor:gray2 unit:year increment:1 start:1994

Legend     = columns:1 left:150 top:35 columnwidth:170

TextData =
  pos:(20,38) textcolor:black fontsize:M
  text:&quot;Улс төрийн нам:&quot;

BarData =
 bar:Byambasüren
 bar:Jasrai
 bar:Enkhsaikhan
 bar:Elbegdorj
 bar:Narantsatsralt
 bar:Tuyaa
 bar:Amarjargal
 bar:Enkhbayar
 bar:Enkhbold
 bar:Bayar
 bar:Batbold
 bar:Altankhuyag
 bar:Terbishdagva
 bar:Saikhanbileg
 bar:Erdenebat
 bar:Khürelsükh
 bar:Oyun-Erdene
 bar:Zandanshatar
 bar:Uchral

PlotData =
  width:5 align:left fontsize:9 shift:(5,-4) anchor:till

 bar:Byambasüren
  from: 12/02/1992 till: 21/07/1992 color:mprp text:&quot;[[Дашийн Бямбасүрэн|Д.Бямбасүрэн]]&quot;
 bar:Jasrai
  from: 21/07/1992 till: 19/07/1996 color:mprp text:&quot;[[Пунцагийн Жасрай|П.Жасрай]]&quot;
 bar:Enkhsaikhan
  from: 19/07/1996 till: 23/04/1998 color:dp text:&quot;[[Мэндсайханы Энхсайхан|М.Энхсайхан]]&quot;
 bar:Elbegdorj
  from: 23/04/1998 till: 09/12/1998 color:dp
  from: 20/08/2004 till: 13/01/2006 color:dp text:&quot;[[Цахиагийн Элбэгдорж|Ц.Элбэгдорж]]&quot;
 bar:Narantsatsralt
  from: 09/12/1998 till: 22/07/1999 color:dp text:&quot;[[Жанлавын Наранцацралт|Ж.Наранцацралт]]&quot;
 bar:Tuyaa
  from: 22/07/1999 till: 30/07/1999 color:dp text:&quot;[[Ням-Осорын Туяа|Н.Туяа]] (үүрэг гүйцэтгэгч)&quot;
 bar:Amarjargal
  from: 30/07/1999 till: 26/07/2000 color:dp text:&quot;[[Ринчиннямын Амаржаргал|Р.Амаржаргал]]&quot;
 bar:Enkhbayar
  from: 26/07/2000 till: 20/08/2004 color:mprp text:&quot;[[Намбарын Энхбаяр|Н.Энхбаяр]]&quot;
 bar:Enkhbold
  from: 25/01/2006 till: 22/11/2007 color:mprp text:&quot;[[Миеэгомбын Энхболд|М.Энхболд]]&quot;
 bar:Bayar
  from: 22/11/2007 till: 29/10/2009 color:mprp text:&quot;[[Санжаагийн Баяр|С.Баяр]]&quot;
 bar:Batbold
  from: 29/10/2009 till: 24/06/2011 color:mprp
  from: 24/06/2011 till: 10/08/2012 color:mpp text:&quot;[[Сүхбаатарын Батболд|Сү.Батболд]]&quot;
 bar:Altankhuyag
  from: 10/08/2012 till: 05/11/2014 color:dp text:&quot;[[Норовын Алтанхуяг|Н.Алтанхуяг]]&quot;
 bar:Terbishdagva
  from: 05/11/2014 till: 21/11/2014 color:mprp2012 text:&quot;[[Дэндэвийн Тэрбишдагва|Д.Тэрбишдагва]] (үүрэг гүйцэтгэгч)&quot;
 bar:Saikhanbileg
  from: 21/11/2014 till: 07/07/2016 color:dp text:&quot;[[Чимэдийн Сайханбилэг|Ч.Сайханбилэг]]&quot;
 bar:Erdenebat
  from: 07/07/2016 till: 04/10/2017 color:mpp text:&quot;[[Жаргалтулгын Эрдэнэбат|Ж.Эрдэнэбат]]&quot;
 bar:Khürelsükh
  from: 04/10/2017 till: 27/01/2021 color:mpp text:&quot;[[Ухнаагийн Хүрэлсүх|У.Хүрэлсүх]]&quot;
 bar:Oyun-Erdene
  from: 27/01/2021 till: 03/06/2025     color:mpp text:&quot;[[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ|Л.Оюун-Эрдэнэ]]&quot;
 bar:Zandanshatar
  from: 13/06/2025 till: 30/03/2026 color:mpp text:&quot;[[Гомбожавын Занданшатар|Г.Занданшатар]]&quot;
 bar:Uchral
  from: 30/03/2026 till: $today     color:mpp text:&quot;[[Ням-Осорын Учрал|Н.Учрал]]&quot;
|}}
==Цаг хугацааны график==
{{#tag:timeline|
ImageSize = width:1100 height:auto barincrement:16
PlotArea  = top:10 bottom:80 right:170 left:20
AlignBars = late

Define $today = {{#time:d/m/Y}}

Colors =
  id:independent value:gray(0.8) legend:Нам_бус_(Бие_даагч)
  id:mprp value:rgb(0.84,0.08,0.22) legend: Монгол_Ардын_Хувьсгалт_Нам
  id:dp value:rgb(0.08,0.27,0.62) legend:Ардчилсан_Нам
  id:mpp value:rgb(0.93,0.11,0.15) legend:Монгол_Ардын_Нам
  id:mprp2012 value:rgb(1,0,0.1) legend:Монгол_Ардын_Хувьсгалт_Нам_(2012)

  id:gray1  value:gray(0.85)
  id:gray2  value:gray(0.95)

DateFormat = dd/mm/yyyy
Period     = from:28/11/1911 till:$today
TimeAxis   = orientation:horizontal
ScaleMajor = gridcolor:gray1 unit:year increment:5 start:1915
ScaleMinor = gridcolor:gray2 unit:year increment:1 start:1912

Legend     = columns:1 left:150 top:35 columnwidth:170

TextData =
  pos:(20,38) textcolor:black fontsize:M
  text:&quot;Улс төрийн нам:&quot;

BarData =
 bar:GChagdarjav
 bar:Tserenchimed
 bar:Namnansüren
 bar:Badamdorj
 bar:Damdinbazar
 bar:SambadondogiinTserendorj
 bar:Chagdarjav
 bar:Bodoo
 bar:BalingiinTserendorj
 bar:Amar
 bar:Jigjidjav
 bar:Genden
 bar:Choibalsan
 bar:Tsedenbal
 bar:Batmönkh
 bar:Sodnom
 bar:Gungaadorj
 bar:Byambasüren
 bar:Jasrai
 bar:Enkhsaikhan
 bar:Elbegdorj
 bar:Narantsatsralt
 bar:Tuyaa
 bar:Amarjargal
 bar:Enkhbayar
 bar:Enkhbold
 bar:Bayar
 bar:Batbold
 bar:Altankhuyag
 bar:Terbishdagva
 bar:Saikhanbileg
 bar:Erdenebat
 bar:Khürelsükh
 bar:Oyun-Erdene
 bar:Zandanshatar
 bar:Uchral

PlotData =
  width:5 align:left fontsize:9 shift:(5,-4) anchor:till

 bar:GChagdarjav
  from: 28/11/1911 till: 29/12/1911 color:independent text:&quot;[[Гадинбалын Чагдаржав|Г.Чагдаржав]]&quot;
 bar:Tserenchimed
  from: 29/12/1911 till: 01/07/1912 color:independent text:&quot;[[Г.Цэрэнчимэд]]&quot;
 bar:Namnansüren
  from: 01/11/1912 till: 09/04/1919 color:independent text:&quot;[[Төгс-Очирын Намнансүрэн|Т.Намнансүрэн]]&quot;
 bar:Badamdorj
  from: 09/04/1919 till: 02/01/1920 color:independent text:&quot;[[Гончигжалцангийн Бадамдорж|Г.Бадамдорж]]&quot;
 bar:Damdinbazar
  from: 22/02/1921 till: 01/05/1921 color:independent
  from: 03/03/1922 till: 23/06/1923 color:mprp text:&quot;[[Содномын Дамдинбазар|С.Дамдинбазар]]&quot;
 bar:SambadondogiinTserendorj
  from: 01/05/1921 till: 10/07/1921 color:independent text:&quot;[[Манзушир хутагт Цэрэндорж|С.Цэрэндорж]] (үүрэг гүйцэтгэгч)&quot;
 bar:Chagdarjav
  from: 13/03/1921 till: 16/04/1921 color:mprp text:&quot;[[Дамбын Чагдаржав|Д.Чагдаржав]] (үүрэг гүйцэтгэгч)&quot;
 bar:Bodoo
  from: 16/04/1921 till: 07/01/1922 color:mprp text:&quot;[[Догсомын Бодоо|Д.Бодоо]]&quot;
 bar:BalingiinTserendorj
  from: 23/06/1923 till: 13/02/1928 color:mprp text:&quot;[[Балингийн Цэрэндорж|Б.Цэрэндорж]]&quot;
 bar:Amar
  from: 21/02/1928 till: 27/04/1930 color:mprp
  from: 22/03/1936 till: 07/03/1939 color:mprp text:&quot;[[Анандын Амар|А.Амар]]&quot;
 bar:Jigjidjav
  from: 27/04/1930 till: 02/07/1932 color:mprp text:&quot;[[Цэнгэлтийн Жигжиджав|Ц.Жигжиджав]]&quot;
 bar:Genden
  from: 02/07/1932 till: 02/03/1936 color:mprp text:&quot;[[Пэлжидийн Гэндэн|П.Гэндэн]]&quot;
 bar:Choibalsan
  from: 24/03/1939 till: 26/01/1952 color:mprp text:&quot;[[Хорлоогийн Чойбалсан|Х.Чойбалсан]]&quot;
 bar:Tsedenbal
  from: 26/01/1952 till: 11/06/1974 color:mprp text:&quot;[[Юмжаагийн Цэдэнбал|Ю.Цэдэнбал]]&quot;
 bar:Batmönkh
  from: 11/06/1974 till: 12/12/1984 color:mprp text:&quot;[[Жамбын Батмөнх|Ж.Батмөнх]]&quot;
 bar:Sodnom
  from: 12/12/1984 till: 21/03/1990 color:mprp text:&quot;[[Думаагийн Содном|Д.Содном]]&quot;
 bar:Gungaadorj
  from: 21/03/1990 till: 11/09/1990 color:mprp text:&quot;[[Шаравын Гунгаадорж|Ш.Гунгаадорж]]&quot;
 bar:Byambasüren
  from: 11/09/1990 till: 21/07/1992 color:mprp text:&quot;[[Дашийн Бямбасүрэн|Д.Бямбасүрэн]]&quot;
 bar:Jasrai
  from: 21/07/1992 till: 19/07/1996 color:mprp text:&quot;[[Пунцагийн Жасрай|П.Жасрай]]&quot;
 bar:Enkhsaikhan
  from: 19/07/1996 till: 23/04/1998 color:dp text:&quot;[[Мэндсайханы Энхсайхан|М.Энхсайхан]]&quot;
 bar:Elbegdorj
  from: 23/04/1998 till: 09/12/1998 color:dp
  from: 20/08/2004 till: 13/01/2006 color:dp text:&quot;[[Цахиагийн Элбэгдорж|Ц.Элбэгдорж]]&quot;
 bar:Narantsatsralt
  from: 09/12/1998 till: 22/07/1999 color:dp text:&quot;[[Жанлавын Наранцацралт|Ж.Наранцацралт]]&quot;
 bar:Tuyaa
  from: 22/07/1999 till: 30/07/1999 color:dp text:&quot;[[Ням-Осорын Туяа|Н.Туяа]] (үүрэг гүйцэтгэгч)&quot;
 bar:Amarjargal
  from: 30/07/1999 till: 26/07/2000 color:dp text:&quot;[[Ринчиннямын Амаржаргал|Р.Амаржаргал]]&quot;
 bar:Enkhbayar
  from: 26/07/2000 till: 20/08/2004 color:mprp text:&quot;[[Намбарын Энхбаяр|Н.Энхбаяр]]&quot;
 bar:Enkhbold
  from: 25/01/2006 till: 22/11/2007 color:mprp text:&quot;[[Миеэгомбын Энхболд|М.Энхболд]]&quot;
 bar:Bayar
  from: 22/11/2007 till: 29/10/2009 color:mprp text:&quot;[[Санжаагийн Баяр|С.Баяр]]&quot;
 bar:Batbold
  from: 29/10/2009 till: 24/06/2011 color:mprp
  from: 24/06/2011 till: 10/08/2012 color:mpp text:&quot;[[Сүхбаатарын Батболд|Сү.Батболд]]&quot;
 bar:Altankhuyag
  from: 10/08/2012 till: 05/11/2014 color:dp text:&quot;[[Норовын Алтанхуяг|Н.Алтанхуяг]]&quot;
 bar:Terbishdagva
  from: 05/11/2014 till: 21/11/2014 color:mprp2012 text:&quot;[[Дэндэвийн Тэрбишдагва|Д.Тэрбишдагва]] (үүрэг гүйцэтгэгч)&quot;
 bar:Saikhanbileg
  from: 21/11/2014 till: 07/07/2016 color:dp text:&quot;[[Чимэдийн Сайханбилэг|Ч.Сайханбилэг]]&quot;
 bar:Erdenebat
  from: 07/07/2016 till: 04/10/2017 color:mpp text:&quot;[[Жаргалтулгын Эрдэнэбат|Ж.Эрдэнэбат]]&quot;
 bar:Khürelsükh
  from: 04/10/2017 till: 27/01/2021 color:mpp text:&quot;[[Ухнаагийн Хүрэлсүх|У.Хүрэлсүх]]&quot;
 bar:Oyun-Erdene
  from: 27/01/2021 till: 03/06/2025 color:mpp text:&quot;[[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ|Л.Оюун-Эрдэнэ]]&quot;
 bar:Zandanshatar
  from: 13/06/2025 till: 30/03/2026 color:mpp text:&quot;[[Гомбожавын Занданшатар|Г.Занданшатар]]&quot;
 bar:Uchral
  from: 30/03/2026 till: $today     color:mpp text:&quot;[[Ням-Осорын Учрал|Н.Учрал]]&quot;
|}}

==Мөн үзэх==
* [[Монгол хаад]]
* [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч]]
** [[Монгол улсын төрийн тэргүүн]]
* [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд]]

==Тэмдэглэл==
{{notelist}}

==Эх сурвалж==
{{reflist}}

== Гадаад холбоос ==
* [http://www.open-government.mn/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=33&amp;Itemid=76 Монгол Улсын Ерөнхий сайдын тухай]

{{Монгол Улсын Ерөнхий Сайд}}

[[Ангилал:Монгол Улсын Ерөнхий Сайд| ]]
[[Ангилал:Засгийн газрын тэргүүний жагсаалт]]</text>
      <sha1>24zai5qg7wuisof1n7ikioyjj2tww9d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Википедиа:Хурал/Ерөнхий</title>
    <ns>4</ns>
    <id>40834</id>
    <revision>
      <id>852051</id>
      <parentid>851241</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T16:53:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ChocolateLemon</username>
        <id>91232</id>
      </contributor>
      <comment>/* Энэ хуудсыг хараад зөвлөгөө өгөөч. */ шинэ хэсэг</comment>
      <origin>852051</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="42422" sha1="r6fz342lgd6khi3cl6s3u87y7rzilzs" xml:space="preserve">__NEWSECTIONLINK__
{{/header}}

== Proposal: Set two-letter project shortcuts as alias to project namespace globally ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
{{int:please-translate}}

Hello everyone,

I apologize for posting in English. I would like to inform everyone that I created a new global request for comment (GRFC) at Meta Wiki, which may affect your project: [[:m:Requests for comment/Set short project namespace aliases by default globally]].

In this GRFC, I propose that two-project shortcuts for project names will become a default alias for the project namespace. For instance, on all Wikipedias, WP will be an alias to the Wikipedia: namespace (and similar for other projects). Full list is available in the GRFC.

This is already the case for Wikivoyages, and many individual projects asked for this alias to be implemented. I believe this makes it easier to access the materials in the project namespace, as well as creating shortcuts like &lt;tt&gt;WP:NPOV&lt;/tt&gt;, as well as helps new projects to use this feature, without having to figure out how to request site configuration changes first.

As far as I can see, {{SITENAME}} currently does not have such an alias set. This means that such an alias will be set for you, if the GRFC is accepted by the global community.

I would like to ask all community members to participate in the request for comment at Meta-Wiki, see [[:m:Requests for comment/Set short project namespace aliases by default globally]].

Please feel free to [[:m:User talk:Martin Urbanec|ask me]] if you have any questions about this proposal.

Best regards,&lt;br /&gt;
--[[:m:User:Martin Urbanec|Martin Urbanec]] ([[:m:User talk:Martin Urbanec|talk]]) 14:12, 18 Хоёрдугаар сар 2021 (UTC)
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Message sent by User:Martin Urbanec@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Martin_Urbanec/MassMessage&amp;oldid=21125035 --&gt;

== Хэлэлцүүлэг / Яриа ==

Hello!

Sorry about not writing in Mongolian. Unfortunately, I don't know Mongolian.

I noticed that to translate &quot;talk&quot; you sometimes use &quot;Хэлэлцүүлэг&quot; and sometimes &quot;Яриа&quot;. For example, &quot;Talk&quot; for articles is &quot;Хэлэлцүүлэг&quot;, &quot;User talk&quot; is &quot;Хэрэглэгчийн яриа&quot;, and &quot;Template talk&quot; is &quot;Загварын хэлэлцүүлэг&quot;.

Is it good? Perhaps it should be consistent? [[Хэрэглэгч:Amire80|Amir E. Aharoni]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Amire80|talk]]) 14:53, 10 Арванхоёрдугаар сар 2021 (UTC)

:яриа means talk, narration, conversation, discussion...
:хэлэлцүүлэг means discussion, consultation...
:I think [[Хэрэглэгч:Wikibilig|Wikibilig]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Wikibilig|talk]]) 15:05, 10 Арванхоёрдугаар сар 2021 (UTC)
::Thanks @[[Хэрэглэгч:Wikibilig|Wikibilig]]! Which one is better to use?
::In English, it's always &quot;talk&quot; in the names of all pages..
::The word &quot;discussion&quot; is sometimes used in other texts, but in names of pages, it's always &quot;talk&quot;. Perhaps you should choose one and stick to it. [[Хэрэглэгч:Amire80|Amir E. Aharoni]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Amire80|ج]]) 15:12, 10 Арванхоёрдугаар сар 2021 (UTC)
:::For me, хэлэлцүүлэг is better  [[Хэрэглэгч:Wikibilig|Wikibilig]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Wikibilig|talk]]) 02:40, 13 Арванхоёрдугаар сар 2021 (UTC)
::::Thank you! Any other opinions? [[Хэрэглэгч:Amire80|Amir E. Aharoni]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Amire80|talk]]) 12:44, 13 Арванхоёрдугаар сар 2021 (UTC)

== IMPORTANT: Admin activity review ==

Hello. A policy regarding the removal of &quot;advanced rights&quot; (administrator, bureaucrat, interface administrator, etc.) was adopted by [[:m:Requests for comment/Activity levels of advanced administrative rights holders|global community consensus]] in 2013. According to this policy, the [[:m:stewards|stewards]] are reviewing administrators' activity on all Wikimedia Foundation wikis with no inactivity policy. To the best of our knowledge, your wiki does not have a formal process for removing &quot;advanced rights&quot; from inactive accounts. This means that the stewards will take care of this according to the [[:m:Admin activity review|admin activity review]].

We have determined that the following users meet the inactivity criteria (no edits and no logged actions for more than 2 years):

# MongolWiki (administrator)

These users will receive a notification soon, asking them to start a community discussion if they want to retain some or all of their rights. If the users do not respond, then their advanced rights will be removed by the stewards.

However, if you as a community would like to create your own activity review process superseding the global one, want to make another decision about these inactive rights holders, or already have a policy that we missed, then please notify the [[:m:Stewards' noticeboard|stewards on Meta-Wiki]] so that we know not to proceed with the rights review on your wiki. Thanks, [[Хэрэглэгч:Stanglavine|Stanglavine]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Stanglavine|talk]]) 01:17, 19 Нэгдүгээр сар 2022 (UTC)

== Монгол үндэстэн аль эсвэл Монголчууд ==
: Сайн байцгаана уу, Монгол үндэстэн гэсэн өгүүллийн нэрийг Munkhzaya админ Монголчууд гэж өөрчилжээ. Мөн бусдыг нь хасагууд гэх мэтээр өөрчилжээ. Өгүүллийн нэрийг ингэж олон тооны үгээр илэрхийлж байгаа нь гадаад хэлний онцлогийг шууд хуулбарласан зохимжгүй гэж үзэж байна. Мэгзэр ч мөн Монгол үндэстэн гэсэн нэрийг яагаад өөрчлөв гэж тус хуудсын хэлэлцүүлэгт бичсэнтэй санал нэг байна. Уг монгол хэлний онцлогоор бол юмны гарчгийг ганц тоогоор Да багш, Ри багш, монгол хэл, монгол үндэстэн гэж мэтээр бичдэг гэж судалсан юм аа. Эрхэм викин админ нар маань энэ учрыг тунгаан эдгээр өгүүллийн нэрийг буцаан засахыг хүсье. MongolWiki. 2022-03-31

== Article requests ==

Is there a place where I could request ideas where somebody could write an article about a subject? [[:en:Huugjilt]] is a topic that I think would be important in Mongolian, as the topic is about an Inner Mongolian. Thanks
[[Хэрэглэгч:WhisperToMe|WhisperToMe]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:WhisperToMe|talk]]) 23:25, 27 Тавдугаар сар 2022 (UTC)

== Үндэстэн эсвэл Чууд, Ууд  ==

Сүүлийн үед яагаад үндэстэн гэдэг үгэнд дайн зарлаад эхэлчив ээ? Харь хэлний википедиагаас орчуулж, эшлэл авах байдаг л зүйл. 
Жишээ нь: Монгол үндэстэн, Орос үндэстэн байсан одоо Монголчууд, Оросууд

Гэхдээ аль хэдийн нийтээр хүлээн зөвшөөрсөн, боловсрол шинжлэх ухаанд хэрэглэж байгаа нэр томьёог хувь хүний хар ярианы хэллэгээр солих чинь ДҮРЭМД нийцэхгүй байна.
Буцааж хэвэнд нь оруулаач. Эсвэл Үндэстэн гэдэг хуудсаа .амар юм биш үү? [[Хэрэглэгч:Megzer|Megzer]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Megzer|talk]]) 07:38, 4 Зургаадугаар сар 2022 (UTC)

== Мобинет хүсэлт ==

Сайн байна уу. Мобинет нь Мобикомын компанийн охин компани байгаа юм. Бид байгууллагын танилцуулгаа нэмсэн чинь устгасан байна. Байгууллагын хуудсаа үүсгэхийн тулд яах хэрэгтэй вэ? Тусалцаа үзүүлнэ үү. 
Эсвэл холбогдох дугаар үлдээж тус болно уу.
Маш их баярлалаа.

{{Туслаач}}

https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%9C%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BD%D0%B5%D1%82

цаг гаргаж оруулсан мэдээлэл анхааруулга холбоо барихгүйгээр шууд устгасан.

Синсиннати гэж хотын нэрийг  яагаад Цициннати болгоод байгаа юм бэ? Англи дуудлагаар эь бичих ёстой бус уу? Яагаад оросуудыг дагаж нэрлээд байгаа юм бэ?

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Editing news 2022 #1&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;message&quot;/&gt;&lt;i&gt;[[metawiki:VisualEditor/Newsletter/2022/April|Read this in another language]] • [[m:VisualEditor/Newsletter|Subscription list for this multilingual newsletter]]&lt;/i&gt;
[[File:Junior Contributor New Topic Tool Completion Rate.png|thumb|New editors were more successful with this new tool.]]

The [[mw:Special:MyLanguage/Help:DiscussionTools#New discussion tool|New topic tool]] helps editors create new ==Sections== on discussion pages.  New editors are more successful with this new tool.  You can [[mw:Talk pages project/New topic#21 April 2022|read the report]].  Soon, the Editing team will offer this to all editors at the 20 Wikipedias that participated in the test.  You will be able to turn it off at [[Special:Preferences#mw-prefsection-editing-discussion]].&lt;section end=&quot;message&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

[[User:Whatamidoing (WMF)|Whatamidoing (WMF)]] 18:55, 2 Тавдугаар сар 2022 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/VisualEditor/Newsletter/Wikis_with_VE&amp;oldid=22019984 --&gt;

== Асуулт ==

Би ч бас хөдөлгөөн хуудсыг устгасан шалтгаан юу вэ? Би юуг нь засах ёстой вэ хэлж өгнө үү.

Баярлалаа [[Хэрэглэгч:Myagmar S|Myagmar S]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Myagmar S|talk]]) 17:03, 11 Зургаадугаар сар 2022 (UTC)

== Тусламж ==

Сайн байна уу? Сүүлийн үед Юань улсын Хубилай хаан, тэдний хатад, хан хөвгүүд, гүнж нарын мэдээлэлийг санаатайгаар солих, овог аймгийн нэрийг нь өөр аймгаар солих, эх сурвалжгүйгээр зохиомол бичвэр ихээр хийгдэж байна. [[Хэрэглэгч:Zorigt|Zorigt]] админ та болон бусад идэвхтэй викичид анхааралаа нааш хандуулахыг хүсч байна. '''122.201.31.33, 202.126.88.89, ''' айпи хаягнаас санаатай үйлдэл хийж байгаа нь ганц '''Монгол хэлний википедиа''' биш '''Англи хэлний википедиад''' явж байна. Юань улсын түүх нь [[Юань улсын судар]] (зарим тохиолдолд [[Судрын чуулган]], [https://zh.wikisource.org/wiki/%E9%AB%98%E9%BA%97%E5%8F%B2 Гуулин улсын судар] гэх мэт) дээр төвлөрч байдаг. Нотолгоо баримтанд тулгуурлаж байх ёстой зүйлийг сэтгэлийн хөөрлөөр бичиж болохгүй.
Энэ айпи хэрэглэгчийн алдаатай засварын Жишээг тоймловол: Ард нь би тодруулга хийсэн байгаа. 
# Чаби хатныг Чингим, Мангала, Номуган, Хөхэчи... 4 хүү 6 охин төрүүлсэн гэжээ '''(Юань улсын түүхтэй холбоотой эх сурвалжид Чаби хатан 6 охин төрүүлсэн гэх зүйл ерөөс бичигдээгүй.)'''
# Хубилай хааны 6 гүнжийг бүгдийг нь Чаби хатнаас төрсөн болгож ('''Юань улсын сударт Гүнжийн шастир гэж байдаг. Тэнд гүнжийн нэр, цол, нөхрийн угсаа гарал нэр бичсэн байдаг. Цөөхөн гүнжийн эхийн нэр байдаг. Тэдгээр гүнж хүүхэд төрүүлсэн тэмдэглэл бараг байдаггүй)'''
# [[Дөрвөд|Дөрвөн]] овгийн [[Дөрөвчин хатан]]: Шипин ван [[Агругчи]], [[Хөхчү (Нин ван)|Хөхчү]] хоёрыг төрүүлсэн. ('''Судрын чуулганд тэмдэглэснээр Дөрөвчин хатнаас Агругчи, Хөхэчи хан хөвгүүд төрсөн''')
# [[Үүшин|Хушин]] овгийн [[Хушинжин хатан]]: [[Аячи|Аячи тайж]]&lt;nowiki/&gt;ийг төрүүлсэн ('''Судрын чуулганд бичснээр Хушинжин хатнаас Аячи тайж, Хөхчү нин ван нар төрсөн гэж байгаа.''')
# '''Буянхэрмиш''' нь [[ихирэс]] аймгийн Тэлигань ноёны охин '''(Юань улсын судрын 116 дэвтэрт Буянхэрмиш хатны товч намтар байдаг. Тэнд Хонгирад аймгийнх гэснээс өөр зүйл байхгүй. Ихирэс аймагтай ямарч хамаагүй.)'''
# Раднашири [[хонгирад]] аймгийн Сэнгэбал, [[Пуна гүнж|Пуна]] гүнж төрсөн. '''(Энэ хатан бол Хонгирад аймгийн хүн. Гэхдээ Сэнгэбал, Пуна гүнжтэй хамаатай гэсэн баримт байхгүй. Раднашири хатны намтар зөвхөн Юань улсын сударын 114-р дэвтэрд зөвхөн хонгирад аймгийнх гэж  байгаа.)'''
#Хүслэн хааны эх [[Шүншири хатан]]: [[Ихирэс|Ихирэсийн]] Тэлигань хүргэн, [[Чалун гүнж]] (Хүслэн хааны эхийн нэр түүхэнд бичигдэж үлдээгүй. Зөвхөн Ихирэс аймгийн бага хатан гэж бичсэн байдаг. Шүншири гэдэг нэрийг Сүхшири хатны нэртэй андуурч байна. Тэгээд ч Чалун гүнж, Тэлигань хүргэн хоёр Хүслэн хааны ээжтэй хамаатай гэсэн баримт Юань улсын сударт байхгүй)
#''' Буянхэрмиш хатан, Хүслэн хааны ээж хоёрыг эгч дүүс болгож бичээд байна. Юань улсын сударт энэ хоёр хүн өөр өөр овгийн хоёр өөр цаг үеийн хүн.'''
# Борохулын охин Бавужин хатан (Үүшчин) их хаан [[Хубилай хаан|Хубилайн]] эхнэрүүдийн нэг байсан бөгөөд түүний хөвгүүд [[Аячи]], [[Тогоон (Хубилай хааны хүү)|Тогоон]] нарыг төрүүлжээ.''' ( Судрын чуулганд тэмдэглснээр Хубилай хаанд Баяуд овгийн Борогчингийн охин Баяужин хатан, Хушин овгийн Борохул ноёны охин Хушижин хатан гэж хатад байсан. Энэ хоёр хатны эцгийн нэр, овог, төрүүлсэн хүүхдийн нэрийг зориуд сольж тавиад байна.)'''
# Шириндарь хатан [[хонгирад]] аймгийн Анчин ноёны Олучин ноён ба [[Өлзий гүнж]] охин '''(Шириндарь хатан Хонгирад аймгийн хүн мөн ч, Олучин ноён, Өлзий гүнж хоёр охин биш. Юань улсын сударт тийм Ямар ч баримт байхгүй.)'''
# Хутулужин гүнж (1259-1297) Хубилай хааны отгон охин бөгөөд эх нь Чаби хатан.''' (Хутулужин бэхи гэж нэр Юань улсын судар, Курёса гэх Гуулин улсын сударт Кутулу Кэлимши гэж байгаа. Гүнжийн намтар Гуулин улсын судрын  89-р дэвтэр Хатадын шастирт бичигдсэн байдаг. Гүнжийг Асужин хатанаас төрсөн гэж байдаг.)'''
Энэ мэт баримт нотолгоогүй вандалист үйлдэл монгол, англи википедиад өдөр бүр давтамжтайгаар хийгдэж байгаа ч өөрийн зүгээс засаад л байна. Гэхдээ байнга ийм байх юм бол надад хүндрэлтэй, цаг нар их шаардаж байна. Энэ новшийн үйлдэл ганц миний аргалж болох хэмжээнээс хэтрээд байна. Монголын түүхийг улам бүр холион бантантай нь хутгаж байгаа энэ этгээдийг блоклох, Хубилай хаан, Чаби хатан зэрэг томоохон хүмүүсийн хуудсыг түгжиж орхивол яадаг юм бол гэж бодож байна.[[Хэрэглэгч:Megzer|Megzer]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Megzer|talk]]) 16:17, 10 Есдүгээр сар 2022 (UTC)
: Сайн байна уу, [[Хубилай хаан]], [[Чаби хатан]] хуудсуудыг autoconfirmed хэрэглэгч нар л засаж болохоор түгжлээ. --[[User_talk:Chinneeb|&lt;span style=&quot;color:blue&quot;&gt;chinneeb&lt;/span&gt;]]

== Interface Admin болох хүсэлт ==

Сайн байна уу,

Монгол викигийн дизайныг шинэчлэх буюу засах тал дээр анхаарч ажиллах хүсэлтэй байгаа тул [[mediawiki:common.css]], [[mediawiki:vector.css]] гэх мэт файлуудад засвар хийхийн тулд Interface admin болох хүсэлтийг дэмжинэ үү. Одоогоор админ эрхтэй бөгөөд хуучнаар энэ файлуудад засвар хийж байсан ч процессууд сүүлийн 10 жилд нилээд өөрчлөгдсөн байна: https://meta.wikimedia.org/wiki/Steward_requests/Permissions#Interface_administrator_access

Жич: Хамгийн түрүүнд бусад хэлний вики шиг [[Нүүр хуудас]]наас гарчиг болон &quot;Чөлөөт нэвтэрхий толь — Википедиагаас&quot; хэсгүүдийг CSS ашиглан арилгах (`display:none`) үйлдэл хийх гэж байна.

Баярлалаа [[User_talk:Chinneeb|&lt;span style=&quot;color:blue&quot;&gt;chinneeb&lt;/span&gt;]] 06:00, 24 Есдүгээр сар 2022 (UTC)
** Шинэчлэх юм бол сайн л байна. Харин санал өгөх  нь энд үү, өөр газар уу?[[Хэрэглэгч:Megzer|Megzer]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Megzer|talk]]) 07:39, 25 Есдүгээр сар 2022 (UTC)

***Тэгье, эндээ шууд бичээд явчих уу? Дүрмээрээ энд 7 хоног санал асуулга явуулаад metawikiгийн Steward-д хандах юм байна лээ. [[Wikipedia:%D0%A5%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB/%D0%95%D1%80%D3%A9%D0%BD%D1%85%D0%B8%D0%B9/%D0%90%D1%80%D1%85%D0%B8%D0%B2_01#%D0%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D0%BD%D1%8D%D1%80%D1%81_%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%BD_%D1%82%D0%BE%D0%BE%D0%BD_%D0%B4%D1%8D%D1%8D%D1%80_%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D1%85_%D1%91%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%B9/Category_names_should_be_in_plural|Хуучных шигээ]] '''Дэмжинэ'''/'''Дэмжихгүй''' гээд явчих уу? --[[User_talk:Chinneeb|&lt;span style=&quot;color:blue&quot;&gt;chinneeb&lt;/span&gt;]] 10:22, 26 Есдүгээр сар 2022 (UTC)
*** @[[User:chinneeb]] Гарчиг нь зүүн талын баганад ороод өгүүллийн талбар маань өмнөхөөсөө арай хавчиг болсон байна. Энэ хэлбэрийг оруулсан уу? --[[Хэрэглэгч:MongolWikiNew|MongolWikiNew]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:MongolWikiNew|talk]]) 09:54, 28 Аравдугаар сар 2022 (UTC)
***:Vector 2022 skin ийг ярьж байгаа бол үгүй үгүй, саяхан default болгосон.  [[User_talk:Chinneeb|&lt;span style=&quot;color:blue&quot;&gt;chinneeb&lt;/span&gt;]] 11:21, 28 Аравдугаар сар 2022 (UTC)

===Санал асуулга===
'''Санал асуулга''': Interface Admin болох хүсэлт
&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;'''Дэмжинэ'''&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; эсвэл &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;'''Дэмжихгүй'''&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; гэж оруулаад саналаа өгнө үү.

====Дэмжиж байна ====
* ✅ '''Дэмжинэ''' Монгол Википедиагийн эхлэл хуудасыг шинэчлээд гоё болгоно гэвэл дэмжиж байна.  [[Хэрэглэгч:Megzer|Megzer]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Megzer|talk]]) 09:17, 30 Есдүгээр сар 2022 (UTC)
* ✅ '''Дэмжинэ''' Шинэчлэл хэзээд хэрэгтэй. --[[Хэрэглэгч:MongolWikiNew|MongolWikiNew]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:MongolWikiNew|talk]]) 05:05, 30 Арваннэгдүгээр сар 2022 (UTC)
====Дэмжихгүй ====
* ❌ '''Дэмжихгүй'''

== Proposal: Closure of Mongolian Wikipedia ==

Hello, Closure of Mongolian Wikipedia is proposed ([[metawiki:Proposals_for_closing_projects/Closure_of_Mongolian_Wikipedia|Proposals for closing projects/Closure of Mongolian Wikipedia - Meta (wikimedia.org)]]). Please check it out and feel free to discuss. [[Хэрэглэгч:LeonardoDameson|LeonardoDameson]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:LeonardoDameson|talk]]) 13:25, 27 Аравдугаар сар 2022 (UTC)

== Хамтын ажиллагаагаа сайжруулъя ==

Сайн байна уу бүгдээрээ,

Юуны түрүүнд Википедиагаа хөгжүүлж байгаа хүмүүстээ баярлалаа.

Википедиагаа арай төлөвлөлт/зохион байгуулалттайгаар хөгжүүлэх тал дээр хамтарч ажиллах сонирхолтой хүмүүс байгаа болов уу? Хэд хэдэн зүйлийг туршиж үзэх/тэдгээрийн талаар ярилцах сонирхол байна. Хамгийн эхэнд ярилцмаар байгаа юм нь - хамтарч ажиллах/ярилцах түүлүүдээ сонгох - Discord/Slack/Telegram/бүр болохгүй бол Facebook гэх мэт апп ашиглаад чат нээж Нүүр хуудсандаа хадвал хүмүүст хэрэгтэй/хамтын ажиллагааг сайжруулах болов уу гэж бодлоо - та бүхэн санал бодлоо хуваалцана уу. 🙏 [[User_talk:Chinneeb|&lt;span style=&quot;color:blue&quot;&gt;chinneeb&lt;/span&gt;]] 04:49, 29 Аравдугаар сар 2022 (UTC)

:Одоогийн байгаа [https://www.facebook.com/groups/1732571190215127|1] группийг илүү цэгцэлж дараагийн шатаар Дискорд платформ дээр групп чат нээе гэсэн саналтай байна. Энэний дараа танхимын байдлаар байнгын үндсэн дээр хурал зөвлөгөөн уулзалт зохион байгуулдаг болъё? [[Хэрэглэгч:Enkhsaihan2005|Enkhsaihan2005]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Enkhsaihan2005|talk]]) 15:32, 4 Арваннэгдүгээр сар 2022 (UTC)

Админууд мэдээд шийдвэл болохгүй гэх зүйлгүй. Хэрвээ тийм хуудас пэйж нээгдвэл олон хүн оролцоотой байж чадах болов уу?[[Хэрэглэгч:Megzer|Megzer]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Megzer|talk]]) 09:43, 3 Арваннэгдүгээр сар 2022 (UTC)
: Зөв зөв. Дискордоос илүү Телеграмм дээр групп байвал арай хэрэглэхэд хялбар санагдаж байна. Дискорд дээр төрөлжүүлдэг учраас зүгээр ч юм уу. Энхсайхан нэгийг үүсгэх үү. --[[Хэрэглэгч:MongolWikiNew|MongolWikiNew]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:MongolWikiNew|talk]]) 02:06, 7 Арваннэгдүгээр сар 2022 (UTC) 02:03, 7 Арваннэгдүгээр сар 2022 (UTC)
::🙏 [[User_talk:Chinneeb|&lt;span style=&quot;color:blue&quot;&gt;chinneeb&lt;/span&gt;]] 01:57, 9 Арваннэгдүгээр сар 2022 (UTC)
:::@[[Хэрэглэгч:Enkhsaihan2005|Enkhsaihan2005]] @[[Хэрэглэгч:Megzer|Megzer]] @[[Хэрэглэгч:MongolWikiNew|MongolWikiNew]]
:::Discord нээчихлээ: https://discord.gg/5Y5Xz9gA [[User_talk:Chinneeb|&lt;span style=&quot;color:blue&quot;&gt;chinneeb&lt;/span&gt;]] 07:58, 2 Арванхоёрдугаар сар 2022 (UTC)

== Ангилал? Анги? Категори? ==

Энэ нэршлийг өөрчилсөн нь дээр үү? [[User_talk:Chinneeb|&lt;span style=&quot;color:blue&quot;&gt;chinneeb&lt;/span&gt;]] 22:52, 16 Арваннэгдүгээр сар 2022 (UTC)
=== Ангилал-ын нэршлийн тухайд ===
* 1)  Миний бодлоор бол товчхон л байвал зүгээр санагддаг. Дан ганц хуудасны хувьд нь бодвол Анги: гээд явчихмаар, тэгтэл Анги: хуудсууд нь дахиад Анги: хуудсууд болж дотор дотроо багтдагийг нь бодвол олон салаа, мөчир бүхий мод хэлбэртэй гэж үзээд Ангилал: гээд явж байснаараа үргэлжлүүлж явж болох мэт санагддаг. (Одоо маш олон Ангилал: байгаа тул бүгдийг Анги: гэж засахад хүнд болов уу) ---- 2) Харин Анги:, Ангилал: нь өөрөө Олон тооны нэр гэдгийг нь илэрхийлж байгаа учраас Олон тоог давхардуулахгүйн тулд :-ийн ардаас бичигдэж буй утга дандаа ганц тоон дээр явбал зохимжтой санагдана. (жишээ нь &quot;Таван хүн&quot; гэхээс биш &quot;Таван хүмүүс&quot; гэхгүйтэй адил) Товч бөгөөд тодорхой &quot;Ангилал:Говь-Алтайн бөх&quot; гэх мэт (&quot;Ангилал:Говь-Алтай аймгийн бөхчүүд&quot; гэж уртсахгүйгээр). ---- 3) Категори:-ын тухайд монгол хэлний энэ тольд үүнийг ашиглахгүй байцгаая.--[[Хэрэглэгч:MongolWikiNew|MongolWikiNew]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:MongolWikiNew|talk]]) 10:21, 24 Арваннэгдүгээр сар 2022 (UTC)
*:&gt; Одоо маш олон Ангилал: байгаа тул бүгдийг Анги: гэж засахад хүнд болов уу
*:Энэ бол автоматчлахад гайгүй байх. Ер нь бол хамаг юмаа consistent л болгох хэрэгтэй санагдаад байгаа юм, одоогоор category гэхийг ангилал/Бүлэг/категори/анги гээд (ангилал юмуу бүлэг гэх нь зүгээр болов уу) олон янзаар хэрэглэж байна, template (загвар, үлгэр, темплейт), talk (яриа, хэлэлцүүлэг) ч мөн адил. Ангиллын хувьд тиймээ, нэршлийн дүрэм маягийн юм гаргавал зүгээр санагдаад байгаа - ганц тоотой ангиллын нэр хэрэглэх нь зөв байх. [[User_talk:Chinneeb|&lt;span style=&quot;color:blue&quot;&gt;chinneeb&lt;/span&gt;]] 07:21, 2 Арванхоёрдугаар сар 2022 (UTC)
*:: Автоматаар хийгдэх бол Анги: гээд бичиж болно, Загвар: гээд явж болно. Talk:-ийг Хэлэлцүүлэг: гээд тус бүр нэг мөр болгох санал миний зүгээс дэвшүүлье.--[[Хэрэглэгч:MongolWikiNew|MongolWikiNew]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:MongolWikiNew|talk]]) 09:03, 6 Арванхоёрдугаар сар 2022 (UTC)
*:::Alias үүсгээд явчихад ботгүй ч болчих юм шиг байна - https://meta.wikimedia.org/wiki/Tech#Namespace_naming_changes - юутай ч энд хүмүүсээс санаа оноо ирэхийг жаахан хүлээе. [[User_talk:Chinneeb|&lt;span style=&quot;color:blue&quot;&gt;chinneeb&lt;/span&gt;]] 22:24, 6 Арванхоёрдугаар сар 2022 (UTC)

=== Ангилал-ын араас ганц тооны нэр залгах тухайд ===
* Жишээ нь [[Пүрэвдоржийн Сэрдамба]] тамирчны хуудасны доорх ангилал нь маш олон хэсэгтэй бөгөөд зөв болон буруу зэрэгцээд байж байна. &quot;Анги:Боксын азийн аварга&quot; гэх биш &quot;Анги:Азийн аварга боксчин&quot; гэж ангиллын нэр нь байх байсан юм. Орон байр заасан утга нь эхэндээ ажил мэргэжил заасан утга нь төгсгөлдөө байхаар бодоход дараалал нь ийн солигдох юм. &quot;Анги:Монголын боксын улсын аварга&quot; гэх биш &quot;Анги:Монгол улсын аварга боксчин&quot; гэх байсан, &quot;Анги:Монголчууд&quot; гэх биш &quot;Анги:Монгол үндэстэн&quot; гэх байсан гэж бодож байна.--[[Хэрэглэгч:MongolWikiNew|MongolWikiNew]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:MongolWikiNew|talk]]) 10:40, 24 Арваннэгдүгээр сар 2022 (UTC)

*:&gt;  Жишээ нь Пүрэвдоржийн Сэрдамба тамирчны хуудасны
*: Англи викигийн жишээг дагаад монгол викид байхгүй ангиллуудыг нэмээд specific ангиллуудыг өгүүллүддэд оноогоод байх нь зөв болов уу (бандуулчихсан Мөнхзаяа гээд хэрэглэгч Герман викигийн жишээг дагаад нилээд олон ангилал үүсгэсэн байна лээ). Би одоогоор ерөөсөө ангилалгүй өгүүллүүдийг ангилах дээр ажиллаад явж байна. [[User_talk:Chinneeb|&lt;span style=&quot;color:blue&quot;&gt;chinneeb&lt;/span&gt;]] 07:26, 2 Арванхоёрдугаар сар 2022 (UTC)
*:: Тийм. Ангилалгүй өгүүллийг ангилалтай болгох нь юун түрүүнд хийх ажил мөн.--[[Хэрэглэгч:MongolWikiNew|MongolWikiNew]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:MongolWikiNew|talk]]) 09:03, 6 Арванхоёрдугаар сар 2022 (UTC)

== Телеграмм групп нээв ==

Бүх Монголын Википедиачдад энэ өдрийн мэндийг хүргэе. Шинэ телеграм групп чат нээв. https://t.me/+9-YGJvyuwhU1YTRl

@[[Хэрэглэгч:Chinneeb|Chinneeb]] @[[Хэрэглэгч:Megzer|Megzer]] @[[Хэрэглэгч:MongolWikiNew|MongolWikiNew]] [[Хэрэглэгч:Enkhsaihan2005|Enkhsaihan2005]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Enkhsaihan2005|talk]]) 10:15, 28 Нэгдүгээр сар 2023 (UTC)

== Сайжруулсан хайлт ==

Сайн байна уу, Wikimedia Phabricator-тай холбогдоод монгол викигийн хайлт (autocomplete)-ийг сайжруулах шинэчлэлт хийгдлээ.
Товчхондоо DEFAULTSORT-оо зөв ашиглаад өгвөл илэрцүүд зөв гарч ирэх ёстой.

Монгол хүнийг нэрээр нь хайхад өмнө нь ийм байсан:

[[Файл:MongolWikipediaSearchOld.png|300px]]

Одоо:

[[Файл:MongolWikipediaSearchAutocompleteNew1.png|300px]]

Өөр жишээ:

[[Файл:MongolWikipediaSearchAutocomplete2.png|300px]]

Дэлгэрэнгүй мэдээллийг: https://phabricator.wikimedia.org/T327878 [[User_talk:Chinneeb|&lt;span style=&quot;color:blue&quot;&gt;chinneeb&lt;/span&gt;]] 05:55, 14 Хоёрдугаар сар 2023 (UTC)

== Editing news 2023 #1 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;message&quot;/&gt;&lt;i&gt;[[m:Special:MyLanguage/VisualEditor/Newsletter/2023/February|Read this in another language]] • [[m:Special:MyLanguage/VisualEditor/Newsletter|Subscription list for this multilingual newsletter]]&lt;/i&gt;

This newsletter includes two key updates about the [[mw:Special:MyLanguage/Editing team|Editing]] team's work:

# The Editing team will finish adding new features to the [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project|Talk pages project]] and deploy it.
# They are beginning a new project, [[mw:Special:MyLanguage/Edit check|Edit check]].

&lt;strong&gt;Talk pages project&lt;/strong&gt;
[[File:Page Frame Features on desktop.png|alt=Screenshot showing the talk page design changes that are currently available as beta features at all Wikimedia wikis. These features include information about the number of people and comments within each discussion.|thumb|300px|Some of the upcoming changes]]

The Editing team is nearly finished with this first phase of the [[mw:Special:MyLanguage/Talk_pages_project|Talk pages project]]. Nearly all [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Usability|new features]] are available now in the [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|Beta Feature for {{int:discussiontools-preference-label}}]].

It will show information about how active a discussion is, such as the date of the most recent comment. There will soon be a new &quot;{{int:skin-action-addsection}}&quot; button. You will be able to turn them off at [[Special:Preferences#mw-prefsection-editing-discussion]]. Please [[mw:Special:MyLanguage/Talk:Talk_pages_project/Usability#c-PPelberg_(WMF)-20230215001000-Feedback:_Proposed_Revisions_to_%22Add_topic%22_button|tell them what you think]].

[[File:Daily edit completion rates mobile talk pages.png|thumb|300px|Daily edit completion rate by test group: DiscussionTools (test group) and MobileFrontend overlay (control group)]]

An A/B test for [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Mobile|{{int:discussiontools-preference-label}} on the mobile site]] has finished. Editors were [[mw:Special:MyLanguage/Talk_pages_project/Mobile#Status_Updates|more successful with {{int:discussiontools-preference-label}}]]. The Editing team is enabling these features for all editors on the mobile site.

&lt;strong&gt;New Project: Edit Check&lt;/strong&gt;

The Editing team is beginning [[mw:Special:MyLanguage/Edit check|a project to help new editors of Wikipedia]]. It will help people identify some problems before they click &quot;{{int:publishchanges}}&quot;. The first tool will encourage people to add references when they add new content. Please [[mw:Special:MyLanguage/Help:Watchlist|watch]] that page for more information. You can [[mw:Special:MyLanguage/Editing_team/Community_Conversations#20230303|join a conference call on 3&amp;nbsp;March&amp;nbsp;2023]] to learn more.&lt;section end=&quot;message&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

–[[User:Whatamidoing (WMF)|Whatamidoing (WMF)]] ([[User talk:Whatamidoing (WMF)|{{int:Talkpagelinktext}}]]) 23:24, 22 Хоёрдугаар сар 2023 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/VisualEditor/Newsletter/Wikis_with_VE&amp;oldid=24611966 --&gt;

== Эш татах ==

VisualEditorийн эш татах түүлүүдийг монгол вики рүү хууллаа, хэрэг болох болов уу. 

Интерфэйс орчуулга дутмаг байгаа, translatewiki.net руу орж туслах боломжтой шүү. 
[[Файл:Citation_example.gif]]
[[User_talk:Chinneeb|&lt;span style=&quot;color:blue&quot;&gt;chinneeb&lt;/span&gt;]] 13:35, 3 Тавдугаар сар 2023 (UTC)

== Edit-a-thon төлөвлөж зохион байгуулах уу? ==

&quot;An [[:en:Edit-a-thon|edit-a-thon]] is an event where some editors of online communities improve a specific topic or type of content. The events typically include basic editing training for new editors and may be combined with a more general social meetup. An edit-a-thon can either be &quot;in-person&quot; or online or a blended version of both&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;

Та бүхэн санал бодлоо хуваалцана уу. [[Хэрэглэгч:Genieofateapot|Genieofateapot]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Genieofateapot|talk]]) 14:56, 9 Тавдугаар сар 2023 (UTC)

== Introducing Adiutor Project ==

Dear fellow Wikimedia enthusiasts, we are excited to introduce the [[metawiki:Adiutor|'''Adiutor''']] Project, an initiative aimed at enhancing the Wikipedia editing experience! Adiutor is a user-friendly gadget designed to simplify various tasks for Wikipedia editors, making editing easier, faster, and more enjoyable. From creating deletion requests to conducting copyright checks, Adiutor streamlines repetitive processes, giving you more time to focus on creating valuable content for the community. If you're interested in using Adiutor on your local wiki, we'd love to hear from you! Drop us a message here or reach out to us with your Wikimedia community details. Let's collaborate to bring Adiutor to your language and wiki! Join the Adiutor Project, and together, let's make Wikipedia editing a more efficient and rewarding experience! For any questions or to express your interest in bringing Adiutor to your local wiki, feel free to contact us, you can also join our [https://t.me/+uYq8tNFQaWQyNjBk telegram group] - we're here to support and work together with you! Looking forward to your enthusiastic participation! [[Хэрэглэгч:Vikipolimer|Vikipolimer]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Vikipolimer|talk]]) 10:13, 6 Наймдугаар сар 2023 (UTC)

== Англи хэл дээр Wikipedia-г хөгжүүлэх хүндрэлтэй байна. ==

Би англи хэл дээр монгол тухай мэдээ оруулах хүсдэг. Гэхдээ гадаад эдитор монгол хэл мэдэхгүй учир миний мэдээг устгадаг. надад монгол хэл дээр холбоос хэрэгтэй бас намайг дэмжих монгол эдитор хэрэгтэй. туслаач. Гадаад эдидор надад туслах дургүй гэхдээ миний юмыг устгах дуртай. надад хэцүү байна. тусламж [[Хэрэглэгч:Gologmine|Gologmine]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Gologmine|talk]]) 19:01, 23 Арванхоёрдугаар сар 2023 (UTC)

== 🥳 20 жилийн ой ==

Өнөөдөр монгол википедиа нээгдээд 20 жил [https://web.archive.org/web/20040415162248/http://mn.wikipedia.org:80/wiki/Main_Page болж байгаа юм байна]. Жилийн жилд википедиаг хөгжүүлэхэд цаг заваа зарцуулсан бүхэнд, википедиаг хэрэглэдэг бүхэнд баярын мэнд хүргэе. [[Хэрэглэгч:Chinneeb|Chinneeb]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Chinneeb|яриа]]) 11:27, 28 Хоёрдугаар сар 2024 (UTC)

== Шинээр админ болох хүсэлт ==

Харж амжаагүй хүн байвал: Enkhsaihan2005 хэрэглэгч админ болох хүсэлт гаргасан байгаа, санал бодлоо бичээрэй: [[Википедиа:Админ_болох_хүсэлтүүд]] --[[Хэрэглэгч:Chinneeb|Chinneeb]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Chinneeb|яриа]]) 23:08, 22 Арваннэгдүгээр сар 2024 (UTC)

== Хуудас засварлах тухай ==

Энэ өдрийн мэнд хүргэе. Өмнө нь Монгол Википедиад компьютерээс өгүүлэл засахдаа бүлэг бүрийн харалдаах &quot;Засах&quot; гэсэн товч дарж, зөвхөн тэр бүлэг зүйлээ засах нь амар байжээ. Одоо хэзээнээс юм мэдэхгүй энэ нь алга болоод, зөвхөн дээд талын &quot;Засах&quot;, &quot;Кодоор засах&quot; гэсэн товч дарж, бүх нийтээр нь засдаг болжээ. Урт хэмжээний өгүүлэл, олон бүлэгтэй бол их төвөгтэй, бүх нийтээр нь засах учраас аль хэсгээ засахаа хайж олох жоохон төвөгтэй байна. Энийг буцаагаад хуучинд нь оруулж болох уу?[[Хэрэглэгч:Megzer|Megzer]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Megzer|яриа]]) 11:58, 4 Хоёрдугаар сар 2025 (UTC)

== Энэ хуудсыг хараад зөвлөгөө өгөөч. ==

[[Халим хэлбэртний зүйлүүд]]

Овог, төрөл, зүйлүүдийн нэрийг яахаа мэддэггүй ээ. Линкүүдийг цэгцлэнэ, нэмэлт бичвэрүүд нэмнэ. Тэрнээс гадна юу хийвэл зүгээр вэ, хэлж өгөөч [[Хэрэглэгч:ChocolateLemon|ChocolateLemon]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:ChocolateLemon|яриа]]) 16:53, 2 Дөрөвдүгээр сар 2026 (UTC)</text>
      <sha1>r6fz342lgd6khi3cl6s3u87y7rzilzs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Вязьмагийн бүслэлт</title>
    <ns>0</ns>
    <id>41136</id>
    <revision>
      <id>852075</id>
      <parentid>850858</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T02:51:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bayarkhangai</username>
        <id>1129</id>
      </contributor>
      <origin>852075</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34439" sha1="kqr9zpov5d4nyj8x1b1wmh7tsawvhnn" xml:space="preserve">{{Short description|&quot;Тайфун&quot; ажиллагааны үеэрх бүслэлтийн цуврал тулаалдаанууд}}
{{Инфобокс дайн
| conflict    = Вязьма— Брянский тулалдаан
| partof      = [[Дорнод фронт (Дэлхийн хоёрдугаар дайн)|Дорнод фронт (Дэлхийн 2-р дайн)]]
| image       = Invasion1941.jpg
| caption     = Дорнод Фронт дахь байлдааны шугам (1941)
| date        = 9 сарын 30-10 сарын 30, 1941
| place       = [[Вязьма]] болон [[Брянск]], [[ЗХУ]]
| result      = Германы ялалт
| combatant1  = {{flagcountry|Нацист Герман}}
| combatant2  = {{flag|Зөвлөлт Холбоот Улс|1936}}
| commander1  = [[Федор фон Бок]]&lt;br /&gt;[[Гюнтер фон Клюге]]&lt;br /&gt;[[Херманн Гот]]&lt;br /&gt;[[Эрих Хёпнер]]&lt;br /&gt;[[Адольф Штраусс (генерал)|Адольф Штраусс]]&lt;br /&gt;[[Георг-Ханс Райнхардт]]
| commander2  = [[Иван Конев]]&lt;br /&gt;[[Семён Будённый]]&lt;br /&gt;[[Георгий Жуков]]&lt;br /&gt;[[Михаил Лукин]]
| strength1   = 46 явган цэргийн дивиз&lt;br /&gt;1 морин цэргийн дивиз&lt;br /&gt;14 хуягт дивиз&lt;br /&gt;8 моторт явган цэргийн дивиз&lt;br /&gt;6 аюулгүй байдлын дивиз&lt;br /&gt;1 СС морин цэргийн бригад&lt;br /&gt;'''Нийт:'''&lt;br /&gt;'''1,929,406 цэрэг'''*&lt;ref name=&quot;reinhardt&quot;&gt;{{cite book|last=Райнхардт|first=Клаус|title=Die Wende vor Moskau – Das Scheitern der Strategie Hitlers im Winter 1941/42|trans-title=The Turning Point before Moscow – The Failure of Hitler's Strategy in the Winter of 1941/42|publisher=Deutsche Verlags-Anstalt|location=Штутгарт|year=1972|page=57|language=de}}&lt;/ref&gt;
| strength2   = 84 винтовын дивиз&lt;br /&gt;1 винтовын бригад&lt;br /&gt;9 морин цэргийн дивиз&lt;br /&gt;3 моторт дивиз&lt;br /&gt;13 танкын бригад&lt;br /&gt;'''Нийт:'''&lt;br /&gt;'''1,250,000 цэрэг'''&lt;ref name=&quot;Krivoseev&quot; /&gt;
| casualties1 = үл мэдэгдэх
| casualties2 = 67 винтовын дивиз&lt;br /&gt;6 морин цэргийн дивиз&lt;br /&gt;7 хуягт дивиз&lt;br /&gt;1,242 танк&lt;br /&gt;5,412 буу&lt;br /&gt;663,000 хоригдол&lt;ref name=&quot;Tippelskirch&quot;&gt;{{cite book|last=фон Типпельскирх|first=Кюрт|title=Geschichte des Zweiten Weltkrieges|trans-title=History of the Second World War|publisher=Argon|location=Бонн|year=1956|page=206|language=de}}&lt;/ref&gt;
| notes       = * Германы бүх цэрэг довтолгоонд оролцоогүй.&lt;ref name=&quot;reinhardt&quot; /&gt;
}}

'''Вязьмагийн бүслэлт''' буюу '''Вязьмагийн хориглон хамгаалалт''' гэж [[Адольф Хитлер|Хитлерийн]] [[Москва]]г эзлэх [[&quot;Тайфун&quot; ажиллагаа]]ны эхний үед 1941 оны 10 сарын 2-13-д [[Вязьма]] хотын дэргэд [[зөвлөлт]]ийн [[Баруун фронт]] ба [[Нөөц фронт]]ын цэргийг бүслэн бут цохисон байлдааны ажиллагааг хэлдэг байна. Энэхүү байлдааны үр дүнд зөвлөлтийн 688 мянган [[Улаан Арми|зөвлөлтийн цэрэг]] олзлогдсон бөгөөд  85 мянган [[цэрэг]] [[бүслэлт]]ээс гарч чадсан байна.

== Баруун фронтын нөхцөл байдал ==
1941 оны 9-р сарын хоёрдугаар хагаст томоохон хэмжээний цэргүүдийг дахин нэгтгэсний дараа Германы командлал гол хүчээ баруун чиглэлд төвлөрүүлжээ.

Тэд Зөвлөлтийн хамгийн хүчирхэг бүлэглэлийг ялж, улмаар намрын кампанит ажлын зорилгод хүрч, дайнд бүхэлд нь таатай үр дүнд хүрэхийг хүсч байв.

Москвагийн чиглэлд хийсэн довтолгооны ажиллагааг &quot;Тайфун&quot; гэж нэрлэжээ.

Төлөвлөгөөнд Армийн бүлгийн төв гурван чиглэлд цохилт өгөх, Зөвлөлтийн хамгаалалтын фронтыг задлах, Вязьма, Брянскийн бүсэд Баруун болон Брянскийн фронтын цэргүүдийг бүслэн устгах, Москва руу ухарч орохоос урьдчилан сэргийлэх байв. Дараа нь тэд хот руу ойртохыг хамгаалж байсан Зөвлөлтийн цэргийг ялж, ЗХУ-ын нийслэлийг эзлэх ёстой байв.

Зөвлөлтийн цэргүүд бараг бүх фронтын дагуу хамгаалалт хийхээр төлөвлөж байв. 9-р сарын 10-нд Ставка Баруун фронтод хамгаалалтад гарч, ухаж, хүчирхэг маневрлах хүч бий болгохын тулд 6-7 дивиз хуваарилахыг тушаав.

Жанжин штабын орлогч дарга Василевский 9-р сарын 18-нд Германчууд Ярцево, Ельня чиглэлд довтлохоор бэлтгэж байгааг анхааруулсан.

9-р сарын 27-нд Ставкагийн удирдамжаар Баруун фронтын цэргүүдэд хамгаалалтад гарахыг тушааж, зөвхөн тагнуул, хааяа довтлох ажиллагаа явуулахыг зөвшөөрсөн.

== Талуудын төлөвлөгөө ==
Баруун фронтын командлал дайсныг Смоленск-Вязьма-Москва замаар давшилт хийхийг урьдчилан таамаглаж байсан бөгөөд энэ нь нийслэл рүү хүрэх хамгийн богино зам бөгөөд маш сайн хурдны зам байв.

Энэ бол гол хүчнүүд төвлөрсөн газар бөгөөд К. Рокоссовскийн удирдлаган дор 16-р арми (тухайн үеийн хамгийн хүчирхэг, хамгийн мэргэжлийн) болон 19-р армиудын уулзвар дээр байв. Түүнээс гадна, 16, 19-р армиуд зэвсгээр сайн тоноглогдсон ч нарийн шугамыг (тус бүр 25-35 км, хөршүүд шигээ 100 км биш) хамгаалж байв.

Гэхдээ бусад аюултай газруудыг тийм ч үр дүнтэй хамрах боломжгүй байв. Тиймээс Хоменкогийн 30-р арми (Германы 3-р танкийн бүлэг цохилт өгсөн газар) 50 км урт фронтыг хамруулсан. Бүх хамгаалалтын шугам нь 76 мм ба түүнээс дээш калибрын 157 их буу, 45 мм-ийн их бууны зөвхөн нэг батерей, 85 мм-ийн 24 зенитийн их буутай байв. Армид танк байгаагүй.

Гэсэн хэдий ч дайсан (6-р сарын 22-ноос хойш хийж байсан шигээ) томоохон хурдны замаар урагшлах зуршлаа орхиж, хойд болон өмнөд зүг рүү довтлов. Германчууд цаг агаар сайхан байгаад найдаж, шороон замаар урагшлах боломжтой болно гэж найдаж байв.

Түүнээс гадна, Хоепнерийн 4-р танкийн бүлгийг Ленинградаас яаран, нууцаар шилжүүлэв. Тэд их бууны сум хүлээлгүйгээр дугуйтай тулалдаанд хурдан орлоо.

Германчууд Духовщина, Рославлаас Вязьма руу чиглэсэн хүчирхэг довтолгоо хийхээр төлөвлөж байсан бөгөөд Зөвлөлтийн хамгаалалтыг эвдэж, Вязьмад бүслэн устгаж, дараа нь Москва руу довтлохоор төлөвлөж байжээ.[2]

Тэд Армийн бүлгийн төвийн гол хүчийг байршуулсан.

Духовщинад төвлөрсөн 9-р арми болон 3-р танкийн бүлэг Вязьма-Ржевийн шугамд хүрч, Вязьма хотыг хойд болон зүүн талаас нь бүслэх үүрэг хүлээсэн байв.

Өмнө зүгээс Вязьма хотыг Рославл орчимд төвлөрсөн 4-р арми болон 4-р танкийн бүлэг бүсэлсэн байв. Тэдний зорилго нь Варшавын хурдны замаар урагшилж, Спас-Деменск хүрэх, Вязьма руу хойд зүг рүү эргэх, Баруун фронтын гол хүчийг бүслэх байв.

Ажиллагаа эхлэх үед дайсан дахин бүлэглэж, Духовщина зэрэг сонгогдсон газруудад тоон давуу байдал тогтоосон байв:

3 дахин их цэрэг, 1.7 дахин их танк, 3.8 дахин их буу, миномёт.

Рославлийн бүсэд: 3.2 дахин их цэрэг, 8.5 дахин их танк[2], 8.5 дахин их буу, миномёт.

== Талуудын бүрэлдэхүүн ба үйл ажиллагааны хэлбэр ==
=== ЗХУ ===
Иван Коневын удирдлаган дор Баруун фронт 340 км хүртэл үргэлжилсэн шугамыг эзэлж байв.

1941 оны 10-р сарын 1 гэхэд зургаан армиас бүрдэж байв:

Юшкевичийн 22-р (Осташковын чиглэл)

Масленниковын 29-р (Ржевийн чиглэл)

Хоменкогийн 30-р болон Лукины 19-р (Сычевкагийн чиглэл)

Рокоссовскийн 16-р болон Ершаковын 20-р (Вязьма)

Нийт 30 винтовын дивиз, 1 винтовын бригад, 3 морин цэргийн дивиз, 28 их бууны хороо, 2 моторт винтовын дивиз, дөрвөн бэхлэгдсэн талбай, таван танкийн дивиз (126, 127, 128, 143, 147), нэг механикжсан бригад.

Нийт: 320,000 хүн, 2,253 их буу, 733 миномёт, 272 онгоц. Фронт нь 475 танктай (үүнд 51 шинэ Т-34 болон 19 КВ багтсан).

Баруун фронтын цэргүүд Андреаполын зүүн талд, Ярцевогийн зүүн талд, Ельнягийн баруун талд[2] нэг эшелон хэлбэрээр байрлаж байв.

Фронтын нөөц нь хоёр морин цэргийн дивиз, нэг моторт винтовын дивиз (101-р), дөрвөн танкийн бригад (126, 128, 143, 147-р) болон бусад хэд хэдэн ангиас бүрдсэн байв. Баруун фронтын анхны эшелон цэргүүдийн ажиллагааны нягтрал нь: дивиз тутамд 15 км; Фронтын километр тутамд: 1.6 танк, 7.5 их буу, миномёт, 1.5 танк эсэргүүцэгч их буу байв.

Нөөцийн фронт нь Баруун фронтын арын хэсэгт, зүүн жигүүрт хэсэгчлэн байрладаг байв. Энэ нь зургаан армиас бүрдэж байв:

Нэгдүгээр эшелоны Ракутины 24-р болон Собенниковын 43-р дивизүүд фронтын 100 километрийн турш Ельня болон Юхновын тэнхлэгүүдийг хамарч байв.

Баруун фронтын ард байрлах Ржев-Вязьма хамгаалалтын шугамын хоёрдугаар эшелоны Далматовын 31-р, Вишневскийн 32-р, Онуприенкогийн 33-р, Захаркины 49-р дивизүүд байв.

Нийт: 16 винтовын болон 12 ардын цэргийн дивиз, дөрвөн танкийн дивиз, хоёр морин цэргийн дивиз, нэг бэхлэгдсэн бүс, нэг танкийн бригад байв. Фронтын үйл ажиллагааны бүрэлдэхүүн хоёр эшелонд байв.

Хоёр фронтын Зөвлөлтийн хамгаалалт нь үе үе, гүехэн (15-20 км), инженерийн хувьд муу бэлтгэгдсэн байв [2].

=== Герман ===
Германы 9-р арми болон 3-р танкийн бүлэг нь гурван танк, хоёр моторт, 18 явган цэргийн дивизээс бүрдсэн байв. Үйл ажиллагааны бүрэлдэхүүн нэг эшелонд байсан бөгөөд энэ нь 3.2 км тутамд нэг дивизийн өндөр нягтралтай цэрэг байрлуулах боломжийг олгосон.

Германы 4-р арми болон 4-р танкийн бүлэг нь таван танк, хоёр моторт, 15 явган цэргийн дивизээс бүрдсэн байв. Үйл ажиллагааны бүрэлдэхүүн хоёр эшелонд байв. Бүх танк, моторт дивизүүд, мөн 10 явган цэргийн дивиз нь гол довтолгооны 56 км өргөн тэнхлэгт төвлөрсөн бөгөөд энэ нь мөн 3.3 км тутамд нэг дивизийн өндөр нягтралтай цэрэг байрлуулах боломжийг олгосон.

== Тулалдааны явц ==


1941 оны 10-р сарын 2-ны өглөө Армийн бүлгийн төвийн гол хүч довтолгоон эхлүүлэв.

9-р арми болон 3-р танкийн бүлэг 30-р армийн бүх фронт болон Баруун фронтын 19-р армийн 244-р винтовын дивизийн секторт Духовщина-Вязьма руу довтлов.

4-р арми болон 4-р танкийн бүлэг Рославль-Вязьма руу довтлон Нөөцийн фронтын 43-р армийг онилов.

Үйл ажиллагааны эхний өдөр дайсан Духовщина болон Рославлийн чиглэлд Зөвлөлтийн хамгаалалтыг эвдэж, 15-30 километрийн гүнд нэвтэрчээ.

Өдрийн төгсгөлд 4-р танкийн бүлгийн дивизүүд Зөвлөлтийн цэргүүдийн хоёрдугаар эшелон болох 33-р арми руу довтлов. Германы нисэх онгоц Баруун фронтын штаб руу хоёр удаа цохилт өгснөөр удирдлага, хяналтаа хэсэгчлэн алдсан.

10-р сарын 3-нд Германчууд Баруун фронтын бүсэд 50 км, Резервныйд 80 км хүртэл урагшилсан.

30-р армийн бүсэд дайсны давшилтыг эсэргүүцэхийн тулд Баруун фронтын командлал Болдины тусгай анги (152-р винтовын дивиз, 101-р мото бууны дивиз, 126, 128, 143, 147-р танкийн бригадууд, 10-р харуулын миномётын хороо)-г байгуулсан.

10-р сарын 3-5-ны хооронд Холм-Жирковскийн бүсэд Германы 3-р танкийн бүлэг (41, 56-р мото бууны корпус)-ын эсрэг сөрөг довтолгоо эхэлсэн. Гэсэн хэдий ч Германчууд үүнийг няцааж, хүссэн үр дүндээ хүрч чадаагүй. Германчууд мөн агаарын давуу байдлыг эдэлж байсан - Рихтгофений 8-р агаарын корпус тулалдааны талбарт хуурай замынхаа хүчийг идэвхтэй дэмжиж байв.

10-р сарын 4-нд Рославлийн чиглэлд Германы 4-р арми болон 4-р танкийн бүлэг Нөөцийн фронтын 43, 33-р армийн бүрэлдэхүүн, анги нэгтгэлүүдийг түлхэн Ельня-Спас-Деменск-Мосальск шугамд хүрэв. 10-р сарын 4-ний эцэс гэхэд дайсан Баруун фронтын 19, 16, 20-р арми болон Нөөцийн фронтын 32, 24, 43-р армийн бүлгийг гүн бүсэлсэн байв. Энэ нь дайсны танкийн анги нэгтгэлүүд хойд болон өмнөд хэсгээс Вязьма мужид хүрэх бодит аюулыг бий болгосон.

10-р сарын 5-нд Ставка Баруун фронтын командлагчийн цэргүүдийг Ржев-Вязьма хамгаалалтын шугам руу татах шийдвэрийг баталж, 31, 32-р армийг Баруун фронт руу шилжүүлэв.

10-р сарын 6-нд Зөвлөлтийн командлал ухрах тушаал гаргасан. Гэсэн хэдий ч ширүүн тулалдаан, командлалын хэсэгчлэн алдагдсаны улмаас ухрах ажиллагаа амжилтгүй болсон. 16-р армийн командлал ухарч, 20, 19-р армид цэргээ шилжүүлэн өгч, Вязма орчимд хамгаалалт зохион байгуулах үүрэг хүлээв.

==== Вязмагийн бүслэлтийн тогоонд болсон тулаан ====

Германы танкууд Вязмагийн ойролцоо давшиж байв. 1941 оны 9-р сар.
10-р сарын 7-нд Германы 3-р танкийн бүлгийн 56-р моторт корпус хойд зүгээс, 4-р танкийн бүлгийн 46, 40-р моторт корпус өмнөд болон зүүн зүгээс Вязма руу нэвтэрчээ. Тэд 19, 20, 24, 32-р армийн томоохон хүчнүүд, мөн Болдины бүлгийг бүслэн, Вяземскийн халаасыг байгуулав.

Бусад армиуд мөн Вяземскийн ойролцоо тусдаа халаасанд байрлаж байв. 22, 30, 31-р армийн зургаан винтовын дивиз Белы болон Ржев хотуудын хооронд, 43-р армийн анги нэгтгэлүүд Спас-Деменск, Юхновын хооронд бүслэгдсэн байв. Дөрвөн армийн штаб, 37 дивиз (35 винтов болон ардын цэргийн дивиз, 1 моторт винтовын дивиз, 45-р морин цэргийн дивиз), есөн танкийн бригад (126, 128, 144, 145, 146, 147, 148), РГК-ийн 31 их бууны хороо, олон тооны бие даасан ангиуд бүслэгдсэн байв.[3]

Бүслэгдсэн цэргүүд 10-р сарын 13 хүртэл Вязьма орчимд ширүүн тулалдаж, улмаар дайсны томоохон хүчийг буюу дор хаяж 28 Германы дивизийг хязгаарласан.

10-р сарын 10-нд дэслэгч генерал Ершаковын 20-р арми нээлт хийсэн; тулаан ширүүн болж, өдрийн турш үргэлжилсэн. Үүний үр дүнд армийн таван дивиз бүрэн бут цохигдсон (Генерал Ершаков 11-р сарын 2-нд олзлогдсон).

10-р сарын 11-нд Вязма хотын хойд хэсэгт 19, 32-р армийн болон Армийн командлагч Лукины удирдсан генерал Болдины бүлэглэлийн хүчнүүд нэвтрэхийг оролдсон. Зөвхөн 12-нд тэд Германы хамгаалалтыг эвдэж чадсан боловч хажуу талыг бэхжүүлж чадаагүй; Германчууд цоорхойг хурдан хааж, зөвхөн зарим ангиуд л зугтаж чадсан. Болдин зугтсан хүмүүсийн дунд байв.

Германчууд бүслэгдсэн цэргүүдийг жижиг хэсгүүдэд хувааж, нэг нэгээр нь устгасан.[4] Бүслэгдсэн цэргүүдийн зарим нь 10-р сарын 12-нд бүслэлтийг эвдэж, Можайскийн хамгаалалтын шугам руу тулалдсан. 500-2000 цэрэгтэй арван зургаан дивиз тус бүрийг нэвтлэн гарсан. Үлдсэн дивизүүдээс зөвхөн жижиг, тархай бутархай бүлэглэлүүд болон бие даасан тулаанчид л нэвтэрч чадсан. 10-р сарын 10 гэхэд Баруун фронтын баруун жигүүр (22, 29, 31-р арми) Осташков-Ельцы-Сычевка шугамыг эзэлж, долоон дивизийг Можайскийн хамгаалалтын шугам руу шилжүүлэв.

10-р сарын 10-нд бүслэгдээгүй Баруун болон Нөөцийн фронтын цэргүүдийг шинээр томилогдсон командлагч Жуковын удирдлага дор нэгдсэн Баруун фронт болгон нэгтгэв.[2]

Бүслэгдэн үлдсэн цэргүүдийн баатарлаг эсэргүүцэл нь Зөвлөлтийн командлалд Москвагийн фронтын хамгаалалтыг сэргээх боломжийг олгов. Эхэндээ Жуков Москва руу хөтөлдөг гол замуудыг өөрийн мэдэлд үлдсэн хүч болон яаран ирж буй нөөцөөр хаасан.

10-р сарын сүүл гэхэд үргэлжилсэн хамгаалалтын фронтыг сэргээв.

== Тулалдааны үр дүн ==
Вермахтын цэргүүд Улаан армийн хамгаалалтын фронтыг бүрэн ажиллагаатай гүнд нь нэвтлэн, Баруун болон Нөөцийн фронтын зарим цэргийг устгасны дараа Москвагийн Можайскийн хамгаалалтын шугамд ойртож, Москва руу цаашдын довтолгоо хийх нөхцөлийг бүрдүүлэв.
== Хохирол ==
Вязмагийн гамшигт Зөвлөлтийн цэргүүдын хохиролын асуудал маргаантай хэвээр байна. Нарийн тоо баримт байхгүй байна. Германы мэдээллээр Брянск, Ельнягийн ойролцоох хоёр &quot;тогоо&quot;-нд  600,000 гаруй хүн олзлогдсон гэж мэдээлсэн[5].

Оросын зарим судлаачид, сэтгүүлчид бүр ч өндөр тоо баримтыг дурдсан байдаг. Жишээлбэл, &quot;Новая газета&quot;-гийн зохиолч Н. Иванова-Гладильщиковагийн мэдээлснээр ойролцоогоор 688,000 Зөвлөлтийн цэрэг, командлагч олзлогдсон бөгөөд ердөө 85,000 орчим нь бүслэлтээс зугтаж чадсан байна.[6] Мөн өөр нэг зохиолч П.Гутионтов дараах тооцоог иш татсан: шархнаас болж нас барсан болон нас барсан - 200,000–275,000; Ариун цэврийн хохирол 120,000–150,000; тулалдаанд хоригдлууд болон сураггүй алга болсон хүмүүс 450,000–500,000 байсан бол Баруун болон Нөөцийн фронтууд, ОХУ-ын Батлан ​​​​хамгаалах яамны Ерөнхий газрын Баруун газрын хээрийн барилгын ангиуд болон бусад иргэний Ардын комиссариатуудын нийт хохирол 770,000–925,000 гэж тооцоолсон байна.[7]

Г.Ф.Кривошеевын хэлснээр Москвагийн Стратегийн хамгаалалтын ажиллагаанд (1941 оны 9-р сарын 30-наас 1941 оны 12-р сарын 5-ны хооронд) Зөвлөлтийн хохирол 514,338 эргэлт буцалтгүй хохирол, 143,941 ариун цэврийн хохирол амссан байна. Үүний дагуу, дараагийн тулалдаануудын цус урсгалыг харгалзан үзвэл Вязьма тогоонд гарсан хохирол эдгээр тооноос хамаагүй бага байх ёстой.[8]

1941 оны хамгаалалтын тулалдааныг өргөн хүрээнд судалсан судлаач Л.Н.Лопуховский энэ бүтээлд гарсан алдагдлын тоо баримттай санал нийлэхгүй байна. Түүний мэдээллээр 1941 оны 9-р сарын 28-наас 10-р сарын 18-ны хооронд Баруун болон Нөөцийн фронтын цэргүүд нийтдээ 780,000 орчим хүнээ алдсан бөгөөд үүнээс 527,000 нь дайсанд олзлогдсон байна.[9]

Зөвлөлтийн генералууд мөн их хэмжээний хохирол амссан. Улаан арми дөрвөн армийн командлагчаа алджээ. Олзлогдсон хүмүүсийн дунд хүнд шархадсан 19-р армийн командлагч, дэслэгч генерал М.Ф.Лукин, 32-р армийн командлагч, хошууч генерал С.В.Вишневский, 20-р армийн командлагч, дэслэгч генерал Ф.А.Ершаков нар байв. 24-р армийн командлагч, хошууч генерал К.И.Ракутин алагджээ.

Олзлогдсон хүмүүсийн дунд 20-р армийн их бууны дарга, хошууч генерал И.П.Прохоров байв. 19-р армийн штабын дарга, хошууч генерал В.Ф.Малышкин; 24-р армийн их бууны дарга, хошууч генерал С.А.Мошенин; корпусын командлагч Ф.А.Семёновский (германчуудад комиссараар олзлогдон цаазлагдсан); болон бригадын цэргийн хуульч И.А.Ваганов нар тулалдаанд амь үрэгдсэн.

Дивизийн командлагч, хошууч генерал Л.И.Котельников, Я.Г.Котельников, Б.Д.Бобров; дивизийн комиссар И.П.Шекланов; бригадын командлагч Д.П.Скрипников; болон бригадын комиссар П.Ф.Афиногенов, А.Н.Антропов, Г.М.Зубов, В.Я.Михайлов, Л.П.Погодин нар тулалдаанд амь үрэгдсэн.

Дивизийн командлагч А. Н. Шустин, бригадын командлагч Б. А. Алексеев, К. Н. Березкин, В. Г. Ванеев, П. Н. Иванов, В. Н. Кафанов, бригадын цэргийн хуульч офицерууд Н. М. Гарбузов, Я. П. Серпуховитин нар тулалдаанд сураггүй алга болсон.

Германы хохирол Зөвлөлтийн алдагдалтай харьцуулшгүй байсан (Л. Н. Лопуховскийн хэлснээр нийт алдагдал долоо дахин бага байсан) боловч Германы командлал үүнийг ихээхэн ач холбогдолтой гэж үзсэн. Армийн бүлгийн төвийн нэгжүүд аравдугаар сарын эхний хагаст ойролцоогоор 500 танк алджээ.

Хорооны командлагч хурандаа Ханс Дауберт (497-р хороо, 267-р явган цэргийн дивиз) болон Хорст фон Вольф (478-р хороо, 258-р явган цэргийн дивиз) нар алагдаж, хурандаа Эрнст Шредер (254-р хороо, 110-р явган цэргийн дивизийн командлагч) хүнд шархадаж, эмнэлэгт нас баржээ (гурвуулаа нас барсны дараа хошууч генерал цол хүртсэн).

== Зөвлөлтийн олзлогдсон цэргийн  оршуулга ==
Ажиллагааны үеэр олзлогдсон Зөвлөлтийн цэргүүд болон сайн дурын цэргүүдийг Вязьма дахь Германы Дулаг №184 дамжин өнгөрөх хуаранд байлгаж байжээ.[10] Хуаранд өдөрт 300 хүн нас барж байжээ.

Хуаранд 4 х 100 метрийн хэмжээтэй 40 шуудуу байсан бөгөөд янз бүрийн эх сурвалжийн мэдээлснээр 70,000-80,000 хүн оршуулсан байна. 2009 оны байдлаар нас барагсдын оршуулгын газруудад хүнсний ногооны цэцэрлэг, гарааш, машин үйлдвэрлэлийн үйлдвэр, орон нутгийн мах боловсруулах үйлдвэр байрладаг бөгөөд уг үйлдвэрт хуаранд байрлаж байжээ.[11]

Вяземскийн мах боловсруулах үйлдвэрийн талбайд байрлах хэдэн арван мянган хохирогчдын олон нийтийн булш 2009 оны 7-р сарын байдлаар тэмдэглэгдээгүй хэвээр байна.[12]

== Түүхийн судалгаа ==
1941 оны Вяземскийн довтолгооны явц, нарийн ширийн зүйлийг судалсан Оросын хамгийн нэр хүндтэй судалгаануудын нэг нь одоогоор тэтгэвэрт гарсан цэргийн албан хаагч, Оросын Цэргийн шинжлэх ухааны академийн профессор, Оросын Сэтгүүлчдийн холбооны гишүүн Лев Лопуховскийн бүтээл гэж тооцогддог. Зохиолч Аугаа их эх орны дайны энэхүү эмгэнэлт үеийн талаар баримтат нотлох баримт цуглуулахад дөчин жил зарцуулж, 1941 оны 11-р сарын 30-нд тулалдаанд сураггүй алга болсон гэж бүртгэгдсэн 120-р гаубицын их бууны хорооны командлагч, хурандаа Николай Ильич Лопуховскийн аавын үхлийн нарийн ширийн зүйлийг илрүүлэхийг оролдсон. Энэхүү судалгааны үр дүн нь 2007 онд зохиогчийн шинэчилсэн хувилбараар хэвлэгдсэн цэргийн ажиллагааны явцын олон тооны диаграмм бүхий суурь бүтээл байв.[13]

== Дурсгал ==
2005 оны 6-р сарын 22-нд Вяземскийн дүүргийн Богородицкое тосгоны ойролцоо Богородицкое туйлын дурсгалын цогцолбор нээгдсэн бөгөөд энэ нь Хмелита улсын музей-нөөцийн газрын нэг хэсэг юм.
== Мөн үзэх ==
* [[Киевийн бүслэлт]]
* [[Баруун хилийн бүсийн тулалдаан]]
* [[Харьковын сүйрэл]]
== Эшлэл ==
{{Reflist}}

== Ном зүй ==
* {{Книга:Советская военная энциклопедия|2||Вязьмийн операци 1941}}
* Битва под Москвой. Хроника, факты, люди: В 2 кн. — М.: ОЛМА-ПРЕСС, 2001. — Кн. 1.
* {{книга
 |автор         = Лопуховский Л. Н.
 |заглавие      = Вяземская катастрофа 41-го года
 |ссылка        = http://militera.lib.ru/h/lopuhovsky_ln01/index.html
 |место         = М.
 |издательство  = Яуза, Эксмо
 |год           = 2007
 |страниц       = 640, [40]
 |серия         = Великая Отечественная: цена Победы
 |isbn          = 5-699-18689-1
 |тираж         = 5000
|ref = Лопуховский
}}

== Цахим холбоос ==
* [https://web.archive.org/web/20181006173742/http://mil.ru/winner_may/history/more.htm?id=12109387@cmsArticle Вяземская оборонительная операция 2—13 октября 1941 г.] на сайте Минобороны России
* [http://www.hrono.info/sobyt/1900sob/1941vyazma.php hrono.info]

[[Ангилал:Дэлхийн хоёрдугаар дайны тулалдаан]]
[[Ангилал:Герман-Зөвлөлтийн дайны зэвсэгт хүчний операци]]
[[Ангилал:Германы Орос дахь булаан эзлэлт 1941–1944]]
[[Ангилал:1941 оны зөрчилдөөн]]
[[Ангилал:Далд нэр]]</text>
      <sha1>kqr9zpov5d4nyj8x1b1wmh7tsawvhnn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>852076</id>
      <parentid>852075</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T02:58:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bayarkhangai</username>
        <id>1129</id>
      </contributor>
      <origin>852076</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="39725" sha1="sggt0hydfj2kn3qjnmpm7dmqe7cq5v2" xml:space="preserve">{{Short description|&quot;Тайфун&quot; ажиллагааны үеэрх бүслэлтийн цуврал тулаалдаанууд}}
{{Инфобокс дайн
| conflict    = Вязьма— Брянский тулалдаан
| partof      = [[Дорнод фронт (Дэлхийн хоёрдугаар дайн)|Дорнод фронт (Дэлхийн 2-р дайн)]]
| image       = Invasion1941.jpg
| caption     = Дорнод Фронт дахь байлдааны шугам (1941)
| date        = 9 сарын 30-10 сарын 30, 1941
| place       = [[Вязьма]] болон [[Брянск]], [[ЗХУ]]
| result      = Германы ялалт
| combatant1  = {{flagcountry|Нацист Герман}}
| combatant2  = {{flag|Зөвлөлт Холбоот Улс|1936}}
| commander1  = [[Федор фон Бок]]&lt;br /&gt;[[Гюнтер фон Клюге]]&lt;br /&gt;[[Херманн Гот]]&lt;br /&gt;[[Эрих Хёпнер]]&lt;br /&gt;[[Адольф Штраусс (генерал)|Адольф Штраусс]]&lt;br /&gt;[[Георг-Ханс Райнхардт]]
| commander2  = [[Иван Конев]]&lt;br /&gt;[[Семён Будённый]]&lt;br /&gt;[[Георгий Жуков]]&lt;br /&gt;[[Михаил Лукин]]
| strength1   = 46 явган цэргийн дивиз&lt;br /&gt;1 морин цэргийн дивиз&lt;br /&gt;14 хуягт дивиз&lt;br /&gt;8 моторт явган цэргийн дивиз&lt;br /&gt;6 аюулгүй байдлын дивиз&lt;br /&gt;1 СС морин цэргийн бригад&lt;br /&gt;'''Нийт:'''&lt;br /&gt;'''1,929,406 цэрэг'''*&lt;ref name=&quot;reinhardt&quot;&gt;{{cite book|last=Райнхардт|first=Клаус|title=Die Wende vor Moskau – Das Scheitern der Strategie Hitlers im Winter 1941/42|trans-title=The Turning Point before Moscow – The Failure of Hitler's Strategy in the Winter of 1941/42|publisher=Deutsche Verlags-Anstalt|location=Штутгарт|year=1972|page=57|language=de}}&lt;/ref&gt;
| strength2   = 84 винтовын дивиз&lt;br /&gt;1 винтовын бригад&lt;br /&gt;9 морин цэргийн дивиз&lt;br /&gt;3 моторт дивиз&lt;br /&gt;13 танкын бригад&lt;br /&gt;'''Нийт:'''&lt;br /&gt;'''1,250,000 цэрэг'''&lt;ref name=&quot;Krivoseev&quot; /&gt;
| casualties1 = үл мэдэгдэх
| casualties2 = 67 винтовын дивиз&lt;br /&gt;6 морин цэргийн дивиз&lt;br /&gt;7 хуягт дивиз&lt;br /&gt;1,242 танк&lt;br /&gt;5,412 буу&lt;br /&gt;663,000 хоригдол&lt;ref name=&quot;Tippelskirch&quot;&gt;{{cite book|last=фон Типпельскирх|first=Кюрт|title=Geschichte des Zweiten Weltkrieges|trans-title=History of the Second World War|publisher=Argon|location=Бонн|year=1956|page=206|language=de}}&lt;/ref&gt;
| notes       = * Германы бүх цэрэг довтолгоонд оролцоогүй.&lt;ref name=&quot;reinhardt&quot; /&gt;
}}

'''Вязьмагийн бүслэлт''' буюу '''Вязьмагийн хориглон хамгаалалт''' гэж [[Адольф Хитлер|Хитлерийн]] [[Москва]]г эзлэх [[&quot;Тайфун&quot; ажиллагаа]]ны эхний үед 1941 оны 10 сарын 2-13-д [[Вязьма]] хотын дэргэд [[зөвлөлт]]ийн [[Баруун фронт]] ба [[Нөөц фронт]]ын цэргийг бүслэн бут цохисон байлдааны ажиллагааг хэлдэг байна. Энэхүү байлдааны үр дүнд зөвлөлтийн 688 мянган [[Улаан Арми|зөвлөлтийн цэрэг]] олзлогдсон бөгөөд  85 мянган [[цэрэг]] [[бүслэлт]]ээс гарч чадсан байна.

== Баруун фронтын нөхцөл байдал ==
1941 оны 9-р сарын хоёрдугаар хагаст томоохон хэмжээний цэргүүдийг дахин нэгтгэсний дараа Германы командлал гол хүчээ баруун чиглэлд төвлөрүүлжээ.

Тэд Зөвлөлтийн хамгийн хүчирхэг бүлэглэлийг ялж, улмаар намрын кампанит ажлын зорилгод хүрч, дайнд бүхэлд нь таатай үр дүнд хүрэхийг хүсч байв.

Москвагийн чиглэлд хийсэн довтолгооны ажиллагааг &quot;Тайфун&quot; гэж нэрлэжээ.

Төлөвлөгөөнд Армийн бүлгийн төв гурван чиглэлд цохилт өгөх, Зөвлөлтийн хамгаалалтын фронтыг задлах, Вязьма, Брянскийн бүсэд Баруун болон Брянскийн фронтын цэргүүдийг бүслэн устгах, Москва руу ухарч орохоос урьдчилан сэргийлэх байв. Дараа нь тэд хот руу ойртохыг хамгаалж байсан Зөвлөлтийн цэргийг ялж, ЗХУ-ын нийслэлийг эзлэх ёстой байв.

Зөвлөлтийн цэргүүд бараг бүх фронтын дагуу хамгаалалт хийхээр төлөвлөж байв. 9-р сарын 10-нд Ставка Баруун фронтод хамгаалалтад гарч, ухаж, хүчирхэг маневрлах хүч бий болгохын тулд 6-7 дивиз хуваарилахыг тушаав.

Жанжин штабын орлогч дарга Василевский 9-р сарын 18-нд Германчууд Ярцево, Ельня чиглэлд довтлохоор бэлтгэж байгааг анхааруулсан.

9-р сарын 27-нд Ставкагийн удирдамжаар Баруун фронтын цэргүүдэд хамгаалалтад гарахыг тушааж, зөвхөн тагнуул, хааяа довтлох ажиллагаа явуулахыг зөвшөөрсөн.

== Талуудын төлөвлөгөө ==
Баруун фронтын командлал дайсныг Смоленск-Вязьма-Москва замаар давшилт хийхийг урьдчилан таамаглаж байсан бөгөөд энэ нь нийслэл рүү хүрэх хамгийн богино зам бөгөөд маш сайн хурдны зам байв.

Энэ бол гол хүчнүүд төвлөрсөн газар бөгөөд К. Рокоссовскийн удирдлаган дор 16-р арми (тухайн үеийн хамгийн хүчирхэг, хамгийн мэргэжлийн) болон 19-р армиудын уулзвар дээр байв. Түүнээс гадна, 16, 19-р армиуд зэвсгээр сайн тоноглогдсон ч нарийн шугамыг (тус бүр 25-35 км, хөршүүд шигээ 100 км биш) хамгаалж байв.

Гэхдээ бусад аюултай газруудыг тийм ч үр дүнтэй хамрах боломжгүй байв. Тиймээс Хоменкогийн 30-р арми (Германы 3-р танкийн бүлэг цохилт өгсөн газар) 50 км урт фронтыг хамруулсан. Бүх хамгаалалтын шугам нь 76 мм ба түүнээс дээш калибрын 157 их буу, 45 мм-ийн их бууны зөвхөн нэг батерей, 85 мм-ийн 24 зенитийн их буутай байв. Армид танк байгаагүй.

Гэсэн хэдий ч дайсан (6-р сарын 22-ноос хойш хийж байсан шигээ) томоохон хурдны замаар урагшлах зуршлаа орхиж, хойд болон өмнөд зүг рүү довтлов. Германчууд цаг агаар сайхан байгаад найдаж, шороон замаар урагшлах боломжтой болно гэж найдаж байв.

Түүнээс гадна, Хоепнерийн 4-р танкийн бүлгийг Ленинградаас яаран, нууцаар шилжүүлэв. Тэд их бууны сум хүлээлгүйгээр дугуйтай тулалдаанд хурдан орлоо.

Германчууд Духовщина, Рославлаас Вязьма руу чиглэсэн хүчирхэг довтолгоо хийхээр төлөвлөж байсан бөгөөд Зөвлөлтийн хамгаалалтыг эвдэж, Вязьмад бүслэн устгаж, дараа нь Москва руу довтлохоор төлөвлөж байжээ.[2]

Тэд Армийн бүлгийн төвийн гол хүчийг байршуулсан.

Духовщинад төвлөрсөн 9-р арми болон 3-р танкийн бүлэг Вязьма-Ржевийн шугамд хүрч, Вязьма хотыг хойд болон зүүн талаас нь бүслэх үүрэг хүлээсэн байв.

Өмнө зүгээс Вязьма хотыг Рославл орчимд төвлөрсөн 4-р арми болон 4-р танкийн бүлэг бүсэлсэн байв. Тэдний зорилго нь Варшавын хурдны замаар урагшилж, Спас-Деменск хүрэх, Вязьма руу хойд зүг рүү эргэх, Баруун фронтын гол хүчийг бүслэх байв.

Ажиллагаа эхлэх үед дайсан дахин бүлэглэж, Духовщина зэрэг сонгогдсон газруудад тоон давуу байдал тогтоосон байв:

3 дахин их цэрэг, 1.7 дахин их танк, 3.8 дахин их буу, миномёт.

Рославлийн бүсэд: 3.2 дахин их цэрэг, 8.5 дахин их танк[2], 8.5 дахин их буу, миномёт.

== Талуудын бүрэлдэхүүн ба үйл ажиллагааны хэлбэр ==
=== ЗХУ ===
Иван Коневын удирдлаган дор Баруун фронт 340 км хүртэл үргэлжилсэн шугамыг эзэлж байв.

1941 оны 10-р сарын 1 гэхэд зургаан армиас бүрдэж байв:

Юшкевичийн 22-р (Осташковын чиглэл)

Масленниковын 29-р (Ржевийн чиглэл)

Хоменкогийн 30-р болон Лукины 19-р (Сычевкагийн чиглэл)

Рокоссовскийн 16-р болон Ершаковын 20-р (Вязьма)

Нийт 30 винтовын дивиз, 1 винтовын бригад, 3 морин цэргийн дивиз, 28 их бууны хороо, 2 моторт винтовын дивиз, дөрвөн бэхлэгдсэн талбай, таван танкийн дивиз (126, 127, 128, 143, 147), нэг механикжсан бригад.

Нийт: 320,000 хүн, 2,253 их буу, 733 миномёт, 272 онгоц. Фронт нь 475 танктай (үүнд 51 шинэ Т-34 болон 19 КВ багтсан).

Баруун фронтын цэргүүд Андреаполын зүүн талд, Ярцевогийн зүүн талд, Ельнягийн баруун талд[2] нэг эшелон хэлбэрээр байрлаж байв.

Фронтын нөөц нь хоёр морин цэргийн дивиз, нэг моторт винтовын дивиз (101-р), дөрвөн танкийн бригад (126, 128, 143, 147-р) болон бусад хэд хэдэн ангиас бүрдсэн байв. Баруун фронтын анхны эшелон цэргүүдийн ажиллагааны нягтрал нь: дивиз тутамд 15 км; Фронтын километр тутамд: 1.6 танк, 7.5 их буу, миномёт, 1.5 танк эсэргүүцэгч их буу байв.

Нөөцийн фронт нь Баруун фронтын арын хэсэгт, зүүн жигүүрт хэсэгчлэн байрладаг байв. Энэ нь зургаан армиас бүрдэж байв:

Нэгдүгээр эшелоны Ракутины 24-р болон Собенниковын 43-р дивизүүд фронтын 100 километрийн турш Ельня болон Юхновын тэнхлэгүүдийг хамарч байв.

Баруун фронтын ард байрлах Ржев-Вязьма хамгаалалтын шугамын хоёрдугаар эшелоны Далматовын 31-р, Вишневскийн 32-р, Онуприенкогийн 33-р, Захаркины 49-р дивизүүд байв.

Нийт: 16 винтовын болон 12 ардын цэргийн дивиз, дөрвөн танкийн дивиз, хоёр морин цэргийн дивиз, нэг бэхлэгдсэн бүс, нэг танкийн бригад байв. Фронтын үйл ажиллагааны бүрэлдэхүүн хоёр эшелонд байв.

Хоёр фронтын Зөвлөлтийн хамгаалалт нь үе үе, гүехэн (15-20 км), инженерийн хувьд муу бэлтгэгдсэн байв [2].

=== Герман ===
Германы 9-р арми болон 3-р танкийн бүлэг нь гурван танк, хоёр моторт, 18 явган цэргийн дивизээс бүрдсэн байв. Үйл ажиллагааны бүрэлдэхүүн нэг эшелонд байсан бөгөөд энэ нь 3.2 км тутамд нэг дивизийн өндөр нягтралтай цэрэг байрлуулах боломжийг олгосон.

Германы 4-р арми болон 4-р танкийн бүлэг нь таван танк, хоёр моторт, 15 явган цэргийн дивизээс бүрдсэн байв. Үйл ажиллагааны бүрэлдэхүүн хоёр эшелонд байв. Бүх танк, моторт дивизүүд, мөн 10 явган цэргийн дивиз нь гол довтолгооны 56 км өргөн тэнхлэгт төвлөрсөн бөгөөд энэ нь мөн 3.3 км тутамд нэг дивизийн өндөр нягтралтай цэрэг байрлуулах боломжийг олгосон.

== Тулалдааны явц ==


1941 оны 10-р сарын 2-ны өглөө Армийн бүлгийн төвийн гол хүч довтолгоон эхлүүлэв.

9-р арми болон 3-р танкийн бүлэг 30-р армийн бүх фронт болон Баруун фронтын 19-р армийн 244-р винтовын дивизийн секторт Духовщина-Вязьма руу довтлов.

4-р арми болон 4-р танкийн бүлэг Рославль-Вязьма руу довтлон Нөөцийн фронтын 43-р армийг онилов.

Үйл ажиллагааны эхний өдөр дайсан Духовщина болон Рославлийн чиглэлд Зөвлөлтийн хамгаалалтыг эвдэж, 15-30 километрийн гүнд нэвтэрчээ.

Өдрийн төгсгөлд 4-р танкийн бүлгийн дивизүүд Зөвлөлтийн цэргүүдийн хоёрдугаар эшелон болох 33-р арми руу довтлов. Германы нисэх онгоц Баруун фронтын штаб руу хоёр удаа цохилт өгснөөр удирдлага, хяналтаа хэсэгчлэн алдсан.

10-р сарын 3-нд Германчууд Баруун фронтын бүсэд 50 км, Резервныйд 80 км хүртэл урагшилсан.

30-р армийн бүсэд дайсны давшилтыг эсэргүүцэхийн тулд Баруун фронтын командлал Болдины тусгай анги (152-р винтовын дивиз, 101-р мото бууны дивиз, 126, 128, 143, 147-р танкийн бригадууд, 10-р харуулын миномётын хороо)-г байгуулсан.

10-р сарын 3-5-ны хооронд Холм-Жирковскийн бүсэд Германы 3-р танкийн бүлэг (41, 56-р мото бууны корпус)-ын эсрэг сөрөг довтолгоо эхэлсэн. Гэсэн хэдий ч Германчууд үүнийг няцааж, хүссэн үр дүндээ хүрч чадаагүй. Германчууд мөн агаарын давуу байдлыг эдэлж байсан - Рихтгофений 8-р агаарын корпус тулалдааны талбарт хуурай замынхаа хүчийг идэвхтэй дэмжиж байв.

10-р сарын 4-нд Рославлийн чиглэлд Германы 4-р арми болон 4-р танкийн бүлэг Нөөцийн фронтын 43, 33-р армийн бүрэлдэхүүн, анги нэгтгэлүүдийг түлхэн Ельня-Спас-Деменск-Мосальск шугамд хүрэв. 10-р сарын 4-ний эцэс гэхэд дайсан Баруун фронтын 19, 16, 20-р арми болон Нөөцийн фронтын 32, 24, 43-р армийн бүлгийг гүн бүсэлсэн байв. Энэ нь дайсны танкийн анги нэгтгэлүүд хойд болон өмнөд хэсгээс Вязьма мужид хүрэх бодит аюулыг бий болгосон.

10-р сарын 5-нд Ставка Баруун фронтын командлагчийн цэргүүдийг Ржев-Вязьма хамгаалалтын шугам руу татах шийдвэрийг баталж, 31, 32-р армийг Баруун фронт руу шилжүүлэв.

10-р сарын 6-нд Зөвлөлтийн командлал ухрах тушаал гаргасан. Гэсэн хэдий ч ширүүн тулалдаан, командлалын хэсэгчлэн алдагдсаны улмаас ухрах ажиллагаа амжилтгүй болсон. 16-р армийн командлал ухарч, 20, 19-р армид цэргээ шилжүүлэн өгч, Вязма орчимд хамгаалалт зохион байгуулах үүрэг хүлээв.

==== Вязмагийн бүслэлтийн тогоонд болсон тулаан ====

Германы танкууд Вязмагийн ойролцоо давшиж байв. 1941 оны 9-р сар.
10-р сарын 7-нд Германы 3-р танкийн бүлгийн 56-р моторт корпус хойд зүгээс, 4-р танкийн бүлгийн 46, 40-р моторт корпус өмнөд болон зүүн зүгээс Вязма руу нэвтэрчээ. Тэд 19, 20, 24, 32-р армийн томоохон хүчнүүд, мөн Болдины бүлгийг бүслэн, Вяземскийн халаасыг байгуулав.

Бусад армиуд мөн Вяземскийн ойролцоо тусдаа халаасанд байрлаж байв. 22, 30, 31-р армийн зургаан винтовын дивиз Белы болон Ржев хотуудын хооронд, 43-р армийн анги нэгтгэлүүд Спас-Деменск, Юхновын хооронд бүслэгдсэн байв. Дөрвөн армийн штаб, 37 дивиз (35 винтов болон ардын цэргийн дивиз, 1 моторт винтовын дивиз, 45-р морин цэргийн дивиз), есөн танкийн бригад (126, 128, 144, 145, 146, 147, 148), РГК-ийн 31 их бууны хороо, олон тооны бие даасан ангиуд бүслэгдсэн байв.[3]

Бүслэгдсэн цэргүүд 10-р сарын 13 хүртэл Вязьма орчимд ширүүн тулалдаж, улмаар дайсны томоохон хүчийг буюу дор хаяж 28 Германы дивизийг хязгаарласан.

10-р сарын 10-нд дэслэгч генерал Ершаковын 20-р арми нээлт хийсэн; тулаан ширүүн болж, өдрийн турш үргэлжилсэн. Үүний үр дүнд армийн таван дивиз бүрэн бут цохигдсон (Генерал Ершаков 11-р сарын 2-нд олзлогдсон).

10-р сарын 11-нд Вязма хотын хойд хэсэгт 19, 32-р армийн болон Армийн командлагч Лукины удирдсан генерал Болдины бүлэглэлийн хүчнүүд нэвтрэхийг оролдсон. Зөвхөн 12-нд тэд Германы хамгаалалтыг эвдэж чадсан боловч хажуу талыг бэхжүүлж чадаагүй; Германчууд цоорхойг хурдан хааж, зөвхөн зарим ангиуд л зугтаж чадсан. Болдин зугтсан хүмүүсийн дунд байв.

Германчууд бүслэгдсэн цэргүүдийг жижиг хэсгүүдэд хувааж, нэг нэгээр нь устгасан.[4] Бүслэгдсэн цэргүүдийн зарим нь 10-р сарын 12-нд бүслэлтийг эвдэж, Можайскийн хамгаалалтын шугам руу тулалдсан. 500-2000 цэрэгтэй арван зургаан дивиз тус бүрийг нэвтлэн гарсан. Үлдсэн дивизүүдээс зөвхөн жижиг, тархай бутархай бүлэглэлүүд болон бие даасан тулаанчид л нэвтэрч чадсан. 10-р сарын 10 гэхэд Баруун фронтын баруун жигүүр (22, 29, 31-р арми) Осташков-Ельцы-Сычевка шугамыг эзэлж, долоон дивизийг Можайскийн хамгаалалтын шугам руу шилжүүлэв.

10-р сарын 10-нд бүслэгдээгүй Баруун болон Нөөцийн фронтын цэргүүдийг шинээр томилогдсон командлагч Жуковын удирдлага дор нэгдсэн Баруун фронт болгон нэгтгэв.[2]

Бүслэгдэн үлдсэн цэргүүдийн баатарлаг эсэргүүцэл нь Зөвлөлтийн командлалд Москвагийн фронтын хамгаалалтыг сэргээх боломжийг олгов. Эхэндээ Жуков Москва руу хөтөлдөг гол замуудыг өөрийн мэдэлд үлдсэн хүч болон яаран ирж буй нөөцөөр хаасан.

10-р сарын сүүл гэхэд үргэлжилсэн хамгаалалтын фронтыг сэргээв.

== Тулалдааны дараа ==
Гитлер болон Вермахтын дээд командлал, мөн Ерөнхий штаб хоёулаа &quot;Тайфун&quot; ажиллагаа анхны амжилтуудын дараа өөдрөг үзэлтэй болж, Москвагаас цааш холын зорилготой цаашдын үйл ажиллагааны төлөвлөгөө боловсруулсан ч довтолгоо 1941 оны 10-р сарын сүүлээр зогссон байв. Түүнчлэн, Гитлер 10-р сарын 12-нд Москваг бүслэн авч, дараа нь хотыг буудахыг санал болгосон ч хүлээн авахгүй байх тушаал гаргасан байв. Үүний оронд Германы давшилт Зөвлөлтийн нийслэлээс 80 км-ийн зайд зогссон байв. Дайсны хүчний массыг устгах гол зорилго, Москваг эзлэх хоёрдогч зорилго аль нь ч биелээгүй байв.

Гэсэн хэдий ч Улаан арми их хэмжээний хохирол амссан. Зөвлөлтийн яг тодорхой тоо баримт байхгүй тул нэг нь Германы эх сурвалжууд, тухайлбал Вермахтын тайланд тулгуурладаг бөгөөд уг тайланд Зөвлөлтийн 67 буудлагын, 6 морин цэргийн, 7 хуягт танкийн дивиз, 1242 танк, 5412 их буу устгагдсан, мөн Улаан армийн 663,000 цэрэг олзлогдсон тухай мэдээлсэн байдаг. Зөвлөлтийн тоо баримтаар 10-р сарын дундуур Москваг хамгаалахад 100,000-аас бага цэрэг байсан тул энэ дүрслэл үнэмшилтэй юм.

Москвад үйл явдлууд хямралд хүргэсэн. 10-р сарын 13-нд Москва хотын хорооны дарга А.С.Щербаков нийслэлд аюул заналхийлж байгааг олон нийтэд зарлав. Үүний явцад хотын эргэн тойрон дахь хамгаалалтын байгууламжийг өргөжүүлэхэд мянга мянган Москвачуудыг ашиглаж, 12,000 сайн дурын 25 ажилчны батальон байгуулагдаж, 10-р сарын 17-ноос хойш эдгээр байр суурийг эзэлж байжээ.[84] Гэсэн хэдий ч Сталин 10-р сарын 16-нд хотыг нүүлгэн шилжүүлэхээр шийдсэн тул засгийн газар, нам, цэргийн ихэнх байгууллагууд Куйбышев руу нүүж эхэлсэн. Аж үйлдвэрийн аж ахуйн нэгжүүдийг ч нүүлгэн шилжүүлсэн. Үүний дараа нийслэлд үймээн самуун дэгдэж, Сталин Москвад үлдэхээр шийдсэн нь үүнийг зогсоож чадаагүй юм. Олон оршин суугчид зугтаж, хомс хоол хүнсийг дээрэмдсэн. Тиймээс 10-р сарын 19-нд бүслэлтийн байдал зарлаж, цэргийн дэглэм тогтоосон.[85]

Арваннэгдүгээр сарын эхний хоёр долоо хоногт, үйл ажиллагаа нь ихэвчлэн зогсонги байдалд орсон үед хоёр тал хоёулаа суларсан бүрэлдэхүүнээ нөхөж чадсангүй. Аль ч тал өмнөх алдагдлаа бүрэн нөхөж чадаагүй, ялангуяа маш урт хангамжийн шугамтай Вермахтыг нөхөж чадаагүй. Германы хэд хэдэн фронтын командлагчид хамгаалалтад шилжиж, өвлийн саруудад таатай байр суурь сонгохоо илэрхийлж байсан бол ОКХ-д Зөвлөлт Холбоот Улсын эсрэг кампанит ажлын зорилгод хүрэхийн тулд зөвхөн сүүлийн &quot;хүчний үйлдэл&quot; хэрэгтэй гэж үзэж байв. Хүйтний улирал эхэлсний дараа замууд илүү сайн нэвтэрч эхэлсэн тул 11-р сарын 13-нд Орша хотод болсон цэргийн дээд командлагчдын уулзалтын үеэр довтолгоог дахин эхлүүлэх шийдвэр гаргажээ. 1941 оны 11-р сарын 17-нд Москвагийн тулалдаанаар Германы довтолгоон шинэчлэгдэж эхлэв. Мөн энэ оролдлогоор Вермахт шийдэмгий амжилтанд хүрэхгүй байх ёстой байв. 12-р сарын 5-нд Улаан арми нөөцөөрөө сөрөг довтолгоонд шилжиж, 1942 оны хавар хүртэл намар алдагдсан газар нутгийнхаа ихэнх хэсгийг эргүүлэн авч чадсан юм.
== Тулалдааны үр дүн ==
Вермахтын цэргүүд Улаан армийн хамгаалалтын фронтыг бүрэн ажиллагаатай гүнд нь нэвтлэн, Баруун болон Нөөцийн фронтын зарим цэргийг устгасны дараа Москвагийн Можайскийн хамгаалалтын шугамд ойртож, Москва руу цаашдын довтолгоо хийх нөхцөлийг бүрдүүлэв.
== Хохирол ==
Вязмагийн гамшигт Зөвлөлтийн цэргүүдын хохиролын асуудал маргаантай хэвээр байна. Нарийн тоо баримт байхгүй байна. Германы мэдээллээр Брянск, Ельнягийн ойролцоох хоёр &quot;тогоо&quot;-нд  600,000 гаруй хүн олзлогдсон гэж мэдээлсэн[5].

Оросын зарим судлаачид, сэтгүүлчид бүр ч өндөр тоо баримтыг дурдсан байдаг. Жишээлбэл, &quot;Новая газета&quot;-гийн зохиолч Н. Иванова-Гладильщиковагийн мэдээлснээр ойролцоогоор 688,000 Зөвлөлтийн цэрэг, командлагч олзлогдсон бөгөөд ердөө 85,000 орчим нь бүслэлтээс зугтаж чадсан байна.[6] Мөн өөр нэг зохиолч П.Гутионтов дараах тооцоог иш татсан: шархнаас болж нас барсан болон нас барсан - 200,000–275,000; Ариун цэврийн хохирол 120,000–150,000; тулалдаанд хоригдлууд болон сураггүй алга болсон хүмүүс 450,000–500,000 байсан бол Баруун болон Нөөцийн фронтууд, ОХУ-ын Батлан ​​​​хамгаалах яамны Ерөнхий газрын Баруун газрын хээрийн барилгын ангиуд болон бусад иргэний Ардын комиссариатуудын нийт хохирол 770,000–925,000 гэж тооцоолсон байна.[7]

Г.Ф.Кривошеевын хэлснээр Москвагийн Стратегийн хамгаалалтын ажиллагаанд (1941 оны 9-р сарын 30-наас 1941 оны 12-р сарын 5-ны хооронд) Зөвлөлтийн хохирол 514,338 эргэлт буцалтгүй хохирол, 143,941 ариун цэврийн хохирол амссан байна. Үүний дагуу, дараагийн тулалдаануудын цус урсгалыг харгалзан үзвэл Вязьма тогоонд гарсан хохирол эдгээр тооноос хамаагүй бага байх ёстой.[8]

1941 оны хамгаалалтын тулалдааныг өргөн хүрээнд судалсан судлаач Л.Н.Лопуховский энэ бүтээлд гарсан алдагдлын тоо баримттай санал нийлэхгүй байна. Түүний мэдээллээр 1941 оны 9-р сарын 28-наас 10-р сарын 18-ны хооронд Баруун болон Нөөцийн фронтын цэргүүд нийтдээ 780,000 орчим хүнээ алдсан бөгөөд үүнээс 527,000 нь дайсанд олзлогдсон байна.[9]

Зөвлөлтийн генералууд мөн их хэмжээний хохирол амссан. Улаан арми дөрвөн армийн командлагчаа алджээ. Олзлогдсон хүмүүсийн дунд хүнд шархадсан 19-р армийн командлагч, дэслэгч генерал М.Ф.Лукин, 32-р армийн командлагч, хошууч генерал С.В.Вишневский, 20-р армийн командлагч, дэслэгч генерал Ф.А.Ершаков нар байв. 24-р армийн командлагч, хошууч генерал К.И.Ракутин алагджээ.

Олзлогдсон хүмүүсийн дунд 20-р армийн их бууны дарга, хошууч генерал И.П.Прохоров байв. 19-р армийн штабын дарга, хошууч генерал В.Ф.Малышкин; 24-р армийн их бууны дарга, хошууч генерал С.А.Мошенин; корпусын командлагч Ф.А.Семёновский (германчуудад комиссараар олзлогдон цаазлагдсан); болон бригадын цэргийн хуульч И.А.Ваганов нар тулалдаанд амь үрэгдсэн.

Дивизийн командлагч, хошууч генерал Л.И.Котельников, Я.Г.Котельников, Б.Д.Бобров; дивизийн комиссар И.П.Шекланов; бригадын командлагч Д.П.Скрипников; болон бригадын комиссар П.Ф.Афиногенов, А.Н.Антропов, Г.М.Зубов, В.Я.Михайлов, Л.П.Погодин нар тулалдаанд амь үрэгдсэн.

Дивизийн командлагч А. Н. Шустин, бригадын командлагч Б. А. Алексеев, К. Н. Березкин, В. Г. Ванеев, П. Н. Иванов, В. Н. Кафанов, бригадын цэргийн хуульч офицерууд Н. М. Гарбузов, Я. П. Серпуховитин нар тулалдаанд сураггүй алга болсон.

Германы хохирол Зөвлөлтийн алдагдалтай харьцуулшгүй байсан (Л. Н. Лопуховскийн хэлснээр нийт алдагдал долоо дахин бага байсан) боловч Германы командлал үүнийг ихээхэн ач холбогдолтой гэж үзсэн. Армийн бүлгийн төвийн нэгжүүд аравдугаар сарын эхний хагаст ойролцоогоор 500 танк алджээ.

Хорооны командлагч хурандаа Ханс Дауберт (497-р хороо, 267-р явган цэргийн дивиз) болон Хорст фон Вольф (478-р хороо, 258-р явган цэргийн дивиз) нар алагдаж, хурандаа Эрнст Шредер (254-р хороо, 110-р явган цэргийн дивизийн командлагч) хүнд шархадаж, эмнэлэгт нас баржээ (гурвуулаа нас барсны дараа хошууч генерал цол хүртсэн).

== Зөвлөлтийн олзлогдсон цэргийн  оршуулга ==
Ажиллагааны үеэр олзлогдсон Зөвлөлтийн цэргүүд болон сайн дурын цэргүүдийг Вязьма дахь Германы Дулаг №184 дамжин өнгөрөх хуаранд байлгаж байжээ.[10] Хуаранд өдөрт 300 хүн нас барж байжээ.

Хуаранд 4 х 100 метрийн хэмжээтэй 40 шуудуу байсан бөгөөд янз бүрийн эх сурвалжийн мэдээлснээр 70,000-80,000 хүн оршуулсан байна. 2009 оны байдлаар нас барагсдын оршуулгын газруудад хүнсний ногооны цэцэрлэг, гарааш, машин үйлдвэрлэлийн үйлдвэр, орон нутгийн мах боловсруулах үйлдвэр байрладаг бөгөөд уг үйлдвэрт хуаранд байрлаж байжээ.[11]

Вяземскийн мах боловсруулах үйлдвэрийн талбайд байрлах хэдэн арван мянган хохирогчдын олон нийтийн булш 2009 оны 7-р сарын байдлаар тэмдэглэгдээгүй хэвээр байна.[12]

== Түүхийн судалгаа ==
1941 оны Вяземскийн довтолгооны явц, нарийн ширийн зүйлийг судалсан Оросын хамгийн нэр хүндтэй судалгаануудын нэг нь одоогоор тэтгэвэрт гарсан цэргийн албан хаагч, Оросын Цэргийн шинжлэх ухааны академийн профессор, Оросын Сэтгүүлчдийн холбооны гишүүн Лев Лопуховскийн бүтээл гэж тооцогддог. Зохиолч Аугаа их эх орны дайны энэхүү эмгэнэлт үеийн талаар баримтат нотлох баримт цуглуулахад дөчин жил зарцуулж, 1941 оны 11-р сарын 30-нд тулалдаанд сураггүй алга болсон гэж бүртгэгдсэн 120-р гаубицын их бууны хорооны командлагч, хурандаа Николай Ильич Лопуховскийн аавын үхлийн нарийн ширийн зүйлийг илрүүлэхийг оролдсон. Энэхүү судалгааны үр дүн нь 2007 онд зохиогчийн шинэчилсэн хувилбараар хэвлэгдсэн цэргийн ажиллагааны явцын олон тооны диаграмм бүхий суурь бүтээл байв.[13]

== Дурсгал ==
2005 оны 6-р сарын 22-нд Вяземскийн дүүргийн Богородицкое тосгоны ойролцоо Богородицкое туйлын дурсгалын цогцолбор нээгдсэн бөгөөд энэ нь Хмелита улсын музей-нөөцийн газрын нэг хэсэг юм.
== Мөн үзэх ==
* [[Киевийн бүслэлт]]
* [[Баруун хилийн бүсийн тулалдаан]]
* [[Харьковын сүйрэл]]
== Эшлэл ==
{{Reflist}}

== Ном зүй ==
* {{Книга:Советская военная энциклопедия|2||Вязьмийн операци 1941}}
* Битва под Москвой. Хроника, факты, люди: В 2 кн. — М.: ОЛМА-ПРЕСС, 2001. — Кн. 1.
* {{книга
 |автор         = Лопуховский Л. Н.
 |заглавие      = Вяземская катастрофа 41-го года
 |ссылка        = http://militera.lib.ru/h/lopuhovsky_ln01/index.html
 |место         = М.
 |издательство  = Яуза, Эксмо
 |год           = 2007
 |страниц       = 640, [40]
 |серия         = Великая Отечественная: цена Победы
 |isbn          = 5-699-18689-1
 |тираж         = 5000
|ref = Лопуховский
}}

== Цахим холбоос ==
* [https://web.archive.org/web/20181006173742/http://mil.ru/winner_may/history/more.htm?id=12109387@cmsArticle Вяземская оборонительная операция 2—13 октября 1941 г.] на сайте Минобороны России
* [http://www.hrono.info/sobyt/1900sob/1941vyazma.php hrono.info]

[[Ангилал:Дэлхийн хоёрдугаар дайны тулалдаан]]
[[Ангилал:Герман-Зөвлөлтийн дайны зэвсэгт хүчний операци]]
[[Ангилал:Германы Орос дахь булаан эзлэлт 1941–1944]]
[[Ангилал:1941 оны зөрчилдөөн]]
[[Ангилал:Далд нэр]]</text>
      <sha1>sggt0hydfj2kn3qjnmpm7dmqe7cq5v2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>852081</id>
      <parentid>852076</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T03:42:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bayarkhangai</username>
        <id>1129</id>
      </contributor>
      <origin>852081</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="39763" sha1="n8h64hlz6yi8ynhu312gkvwuezavxn0" xml:space="preserve">{{Short description|&quot;Тайфун&quot; ажиллагааны үеэрх бүслэлтийн цуврал тулаалдаанууд}}
{{Инфобокс дайн
| conflict    = Вязьма— Брянский тулалдаан
| partof      = [[Дорнод фронт (Дэлхийн хоёрдугаар дайн)|Дорнод фронт (Дэлхийн 2-р дайн)]]
| image       = Invasion1941.jpg
| caption     = Дорнод Фронт дахь байлдааны шугам (1941)
| date        = 9 сарын 30-10 сарын 30, 1941
| place       = [[Вязьма]] болон [[Брянск]], [[ЗХУ]]
| result      = Германы ялалт
| combatant1  = {{flagcountry|Нацист Герман}}
| combatant2  = {{flag|Зөвлөлт Холбоот Улс|1936}}
| commander1  = [[Федор фон Бок]]&lt;br /&gt;[[Гюнтер фон Клюге]]&lt;br /&gt;[[Херманн Гот]]&lt;br /&gt;[[Эрих Хёпнер]]&lt;br /&gt;[[Адольф Штраусс (генерал)|Адольф Штраусс]]&lt;br /&gt;[[Георг-Ханс Райнхардт]]
| commander2  = [[Иван Конев]]&lt;br /&gt;[[Семён Будённый]]&lt;br /&gt;[[Георгий Жуков]]&lt;br /&gt;[[Михаил Лукин]]
| strength1   = 46 явган цэргийн дивиз&lt;br /&gt;1 морин цэргийн дивиз&lt;br /&gt;14 хуягт дивиз&lt;br /&gt;8 моторт явган цэргийн дивиз&lt;br /&gt;6 аюулгүй байдлын дивиз&lt;br /&gt;1 СС морин цэргийн бригад&lt;br /&gt;'''Нийт:'''&lt;br /&gt;'''1,929,406 цэрэг'''*&lt;ref name=&quot;reinhardt&quot;&gt;{{cite book|last=Райнхардт|first=Клаус|title=Die Wende vor Moskau – Das Scheitern der Strategie Hitlers im Winter 1941/42|trans-title=The Turning Point before Moscow – The Failure of Hitler's Strategy in the Winter of 1941/42|publisher=Deutsche Verlags-Anstalt|location=Штутгарт|year=1972|page=57|language=de}}&lt;/ref&gt;
| strength2   = 84 винтовын дивиз&lt;br /&gt;1 винтовын бригад&lt;br /&gt;9 морин цэргийн дивиз&lt;br /&gt;3 моторт дивиз&lt;br /&gt;13 танкын бригад&lt;br /&gt;'''Нийт:'''&lt;br /&gt;'''1,250,000 цэрэг'''&lt;ref name=&quot;Krivoseev&quot; /&gt;
| casualties1 = үл мэдэгдэх
| casualties2 = 67 винтовын дивиз&lt;br /&gt;6 морин цэргийн дивиз&lt;br /&gt;7 хуягт дивиз&lt;br /&gt;1,242 танк&lt;br /&gt;5,412 буу&lt;br /&gt;663,000 хоригдол&lt;ref name=&quot;Tippelskirch&quot;&gt;{{cite book|last=фон Типпельскирх|first=Кюрт|title=Geschichte des Zweiten Weltkrieges|trans-title=History of the Second World War|publisher=Argon|location=Бонн|year=1956|page=206|language=de}}&lt;/ref&gt;
| notes       = * Германы бүх цэрэг довтолгоонд оролцоогүй.&lt;ref name=&quot;reinhardt&quot; /&gt;
}}

'''Вязьмагийн бүслэлт''' буюу '''Вязьмагийн хориглон хамгаалалт''' гэж [[Адольф Хитлер|Хитлерийн]] [[Москва]]г эзлэх [[&quot;Тайфун&quot; ажиллагаа]]ны эхний үед 1941 оны 10 сарын 2-13-д [[Вязьма]] хотын дэргэд [[зөвлөлт]]ийн [[Баруун фронт]] ба [[Нөөц фронт]]ын цэргийг бүслэн бут цохисон байлдааны ажиллагааг хэлдэг байна. Энэхүү байлдааны үр дүнд зөвлөлтийн 688 мянган [[Улаан Арми|зөвлөлтийн цэрэг]] олзлогдсон бөгөөд  85 мянган [[цэрэг]] [[бүслэлт]]ээс гарч чадсан байна.

== Баруун фронтын нөхцөл байдал ==
1941 оны 9-р сарын хоёрдугаар хагаст томоохон хэмжээний цэргүүдийг дахин нэгтгэсний дараа Германы командлал гол хүчээ баруун чиглэлд төвлөрүүлжээ.

Тэд Зөвлөлтийн хамгийн хүчирхэг бүлэглэлийг ялж, улмаар намрын кампанит ажлын зорилгод хүрч, дайнд бүхэлд нь таатай үр дүнд хүрэхийг хүсч байв.

Москвагийн чиглэлд хийсэн довтолгооны ажиллагааг &quot;Тайфун&quot; гэж нэрлэжээ.

Төлөвлөгөөнд Армийн бүлгийн төв гурван чиглэлд цохилт өгөх, Зөвлөлтийн хамгаалалтын фронтыг задлах, Вязьма, Брянскийн бүсэд Баруун болон Брянскийн фронтын цэргүүдийг бүслэн устгах, Москва руу ухарч орохоос урьдчилан сэргийлэх байв. Дараа нь тэд хот руу ойртохыг хамгаалж байсан Зөвлөлтийн цэргийг ялж, ЗХУ-ын нийслэлийг эзлэх ёстой байв.

Зөвлөлтийн цэргүүд бараг бүх фронтын дагуу хамгаалалт хийхээр төлөвлөж байв. 9-р сарын 10-нд Ставка Баруун фронтод хамгаалалтад гарч, ухаж, хүчирхэг маневрлах хүч бий болгохын тулд 6-7 дивиз хуваарилахыг тушаав.

Жанжин штабын орлогч дарга Василевский 9-р сарын 18-нд Германчууд Ярцево, Ельня чиглэлд довтлохоор бэлтгэж байгааг анхааруулсан.

9-р сарын 27-нд Ставкагийн удирдамжаар Баруун фронтын цэргүүдэд хамгаалалтад гарахыг тушааж, зөвхөн тагнуул, хааяа довтлох ажиллагаа явуулахыг зөвшөөрсөн.

== Талуудын төлөвлөгөө ==
Баруун фронтын командлал дайсныг Смоленск-Вязьма-Москва замаар давшилт хийхийг урьдчилан таамаглаж байсан бөгөөд энэ нь нийслэл рүү хүрэх хамгийн богино зам бөгөөд маш сайн хурдны зам байв.

Энэ бол гол хүчнүүд төвлөрсөн газар бөгөөд К. Рокоссовскийн удирдлаган дор 16-р арми (тухайн үеийн хамгийн хүчирхэг, хамгийн мэргэжлийн) болон 19-р армиудын уулзвар дээр байв. Түүнээс гадна, 16, 19-р армиуд зэвсгээр сайн тоноглогдсон ч нарийн шугамыг (тус бүр 25-35 км, хөршүүд шигээ 100 км биш) хамгаалж байв.

Гэхдээ бусад аюултай газруудыг тийм ч үр дүнтэй хамрах боломжгүй байв. Тиймээс Хоменкогийн 30-р арми (Германы 3-р танкийн бүлэг цохилт өгсөн газар) 50 км урт фронтыг хамруулсан. Бүх хамгаалалтын шугам нь 76 мм ба түүнээс дээш калибрын 157 их буу, 45 мм-ийн их бууны зөвхөн нэг батерей, 85 мм-ийн 24 зенитийн их буутай байв. Армид танк байгаагүй.

Гэсэн хэдий ч дайсан (6-р сарын 22-ноос хойш хийж байсан шигээ) томоохон хурдны замаар урагшлах зуршлаа орхиж, хойд болон өмнөд зүг рүү довтлов. Германчууд цаг агаар сайхан байгаад найдаж, шороон замаар урагшлах боломжтой болно гэж найдаж байв.

Түүнээс гадна, Хоепнерийн 4-р танкийн бүлгийг Ленинградаас яаран, нууцаар шилжүүлэв. Тэд их бууны сум хүлээлгүйгээр дугуйтай тулалдаанд хурдан орлоо.

Германчууд Духовщина, Рославлаас Вязьма руу чиглэсэн хүчирхэг довтолгоо хийхээр төлөвлөж байсан бөгөөд Зөвлөлтийн хамгаалалтыг эвдэж, Вязьмад бүслэн устгаж, дараа нь Москва руу довтлохоор төлөвлөж байжээ.[2]

Тэд Армийн бүлгийн төвийн гол хүчийг байршуулсан.

Духовщинад төвлөрсөн 9-р арми болон 3-р танкийн бүлэг Вязьма-Ржевийн шугамд хүрч, Вязьма хотыг хойд болон зүүн талаас нь бүслэх үүрэг хүлээсэн байв.

Өмнө зүгээс Вязьма хотыг Рославл орчимд төвлөрсөн 4-р арми болон 4-р танкийн бүлэг бүсэлсэн байв. Тэдний зорилго нь Варшавын хурдны замаар урагшилж, Спас-Деменск хүрэх, Вязьма руу хойд зүг рүү эргэх, Баруун фронтын гол хүчийг бүслэх байв.

Ажиллагаа эхлэх үед дайсан дахин бүлэглэж, Духовщина зэрэг сонгогдсон газруудад тоон давуу байдал тогтоосон байв:

3 дахин их цэрэг, 1.7 дахин их танк, 3.8 дахин их буу, миномёт.

Рославлийн бүсэд: 3.2 дахин их цэрэг, 8.5 дахин их танк[2], 8.5 дахин их буу, миномёт.

== Талуудын бүрэлдэхүүн ба үйл ажиллагааны хэлбэр ==
=== ЗХУ ===
Иван Коневын удирдлаган дор Баруун фронт 340 км хүртэл үргэлжилсэн шугамыг эзэлж байв.

1941 оны 10-р сарын 1 гэхэд зургаан армиас бүрдэж байв:

Юшкевичийн 22-р (Осташковын чиглэл)

Масленниковын 29-р (Ржевийн чиглэл)

Хоменкогийн 30-р болон Лукины 19-р (Сычевкагийн чиглэл)

Рокоссовскийн 16-р болон Ершаковын 20-р (Вязьма)

Нийт 30 винтовын дивиз, 1 винтовын бригад, 3 морин цэргийн дивиз, 28 их бууны хороо, 2 моторт винтовын дивиз, дөрвөн бэхлэгдсэн талбай, таван танкийн дивиз (126, 127, 128, 143, 147), нэг механикжсан бригад.

Нийт: 320,000 хүн, 2,253 их буу, 733 миномёт, 272 онгоц. Фронт нь 475 танктай (үүнд 51 шинэ Т-34 болон 19 КВ багтсан).

Баруун фронтын цэргүүд Андреаполын зүүн талд, Ярцевогийн зүүн талд, Ельнягийн баруун талд[2] нэг эшелон хэлбэрээр байрлаж байв.

Фронтын нөөц нь хоёр морин цэргийн дивиз, нэг моторт винтовын дивиз (101-р), дөрвөн танкийн бригад (126, 128, 143, 147-р) болон бусад хэд хэдэн ангиас бүрдсэн байв. Баруун фронтын анхны эшелон цэргүүдийн ажиллагааны нягтрал нь: дивиз тутамд 15 км; Фронтын километр тутамд: 1.6 танк, 7.5 их буу, миномёт, 1.5 танк эсэргүүцэгч их буу байв.

Нөөцийн фронт нь Баруун фронтын арын хэсэгт, зүүн жигүүрт хэсэгчлэн байрладаг байв. Энэ нь зургаан армиас бүрдэж байв:

Нэгдүгээр эшелоны Ракутины 24-р болон Собенниковын 43-р дивизүүд фронтын 100 километрийн турш Ельня болон Юхновын тэнхлэгүүдийг хамарч байв.

Баруун фронтын ард байрлах Ржев-Вязьма хамгаалалтын шугамын хоёрдугаар эшелоны Далматовын 31-р, Вишневскийн 32-р, Онуприенкогийн 33-р, Захаркины 49-р дивизүүд байв.

Нийт: 16 винтовын болон 12 ардын цэргийн дивиз, дөрвөн танкийн дивиз, хоёр морин цэргийн дивиз, нэг бэхлэгдсэн бүс, нэг танкийн бригад байв. Фронтын үйл ажиллагааны бүрэлдэхүүн хоёр эшелонд байв.

Хоёр фронтын Зөвлөлтийн хамгаалалт нь үе үе, гүехэн (15-20 км), инженерийн хувьд муу бэлтгэгдсэн байв [2].

=== Герман ===
Германы 9-р арми болон 3-р танкийн бүлэг нь гурван танк, хоёр моторт, 18 явган цэргийн дивизээс бүрдсэн байв. Үйл ажиллагааны бүрэлдэхүүн нэг эшелонд байсан бөгөөд энэ нь 3.2 км тутамд нэг дивизийн өндөр нягтралтай цэрэг байрлуулах боломжийг олгосон.

Германы 4-р арми болон 4-р танкийн бүлэг нь таван танк, хоёр моторт, 15 явган цэргийн дивизээс бүрдсэн байв. Үйл ажиллагааны бүрэлдэхүүн хоёр эшелонд байв. Бүх танк, моторт дивизүүд, мөн 10 явган цэргийн дивиз нь гол довтолгооны 56 км өргөн тэнхлэгт төвлөрсөн бөгөөд энэ нь мөн 3.3 км тутамд нэг дивизийн өндөр нягтралтай цэрэг байрлуулах боломжийг олгосон.

== Тулалдааны явц ==


1941 оны 10-р сарын 2-ны өглөө Армийн бүлгийн төвийн гол хүч довтолгоон эхлүүлэв.

9-р арми болон 3-р танкийн бүлэг 30-р армийн бүх фронт болон Баруун фронтын 19-р армийн 244-р винтовын дивизийн секторт Духовщина-Вязьма руу довтлов.

4-р арми болон 4-р танкийн бүлэг Рославль-Вязьма руу довтлон Нөөцийн фронтын 43-р армийг онилов.

Үйл ажиллагааны эхний өдөр дайсан Духовщина болон Рославлийн чиглэлд Зөвлөлтийн хамгаалалтыг эвдэж, 15-30 километрийн гүнд нэвтэрчээ.

Өдрийн төгсгөлд 4-р танкийн бүлгийн дивизүүд Зөвлөлтийн цэргүүдийн хоёрдугаар эшелон болох 33-р арми руу довтлов. Германы нисэх онгоц Баруун фронтын штаб руу хоёр удаа цохилт өгснөөр удирдлага, хяналтаа хэсэгчлэн алдсан.

10-р сарын 3-нд Германчууд Баруун фронтын бүсэд 50 км, Резервныйд 80 км хүртэл урагшилсан.

30-р армийн бүсэд дайсны давшилтыг эсэргүүцэхийн тулд Баруун фронтын командлал Болдины тусгай анги (152-р винтовын дивиз, 101-р мото бууны дивиз, 126, 128, 143, 147-р танкийн бригадууд, 10-р харуулын миномётын хороо)-г байгуулсан.

10-р сарын 3-5-ны хооронд Холм-Жирковскийн бүсэд Германы 3-р танкийн бүлэг (41, 56-р мото бууны корпус)-ын эсрэг сөрөг довтолгоо эхэлсэн. Гэсэн хэдий ч Германчууд үүнийг няцааж, хүссэн үр дүндээ хүрч чадаагүй. Германчууд мөн агаарын давуу байдлыг эдэлж байсан - Рихтгофений 8-р агаарын корпус тулалдааны талбарт хуурай замынхаа хүчийг идэвхтэй дэмжиж байв.

10-р сарын 4-нд Рославлийн чиглэлд Германы 4-р арми болон 4-р танкийн бүлэг Нөөцийн фронтын 43, 33-р армийн бүрэлдэхүүн, анги нэгтгэлүүдийг түлхэн Ельня-Спас-Деменск-Мосальск шугамд хүрэв. 10-р сарын 4-ний эцэс гэхэд дайсан Баруун фронтын 19, 16, 20-р арми болон Нөөцийн фронтын 32, 24, 43-р армийн бүлгийг гүн бүсэлсэн байв. Энэ нь дайсны танкийн анги нэгтгэлүүд хойд болон өмнөд хэсгээс Вязьма мужид хүрэх бодит аюулыг бий болгосон.

10-р сарын 5-нд Ставка Баруун фронтын командлагчийн цэргүүдийг Ржев-Вязьма хамгаалалтын шугам руу татах шийдвэрийг баталж, 31, 32-р армийг Баруун фронт руу шилжүүлэв.

10-р сарын 6-нд Зөвлөлтийн командлал ухрах тушаал гаргасан. Гэсэн хэдий ч ширүүн тулалдаан, командлалын хэсэгчлэн алдагдсаны улмаас ухрах ажиллагаа амжилтгүй болсон. 16-р армийн командлал ухарч, 20, 19-р армид цэргээ шилжүүлэн өгч, Вязма орчимд хамгаалалт зохион байгуулах үүрэг хүлээв.

==== Вязмагийн бүслэлтийн тогоонд болсон тулаан ====

Германы танкууд Вязмагийн ойролцоо давшиж байв. 1941 оны 9-р сар.
10-р сарын 7-нд Германы 3-р танкийн бүлгийн 56-р моторт корпус хойд зүгээс, 4-р танкийн бүлгийн 46, 40-р моторт корпус өмнөд болон зүүн зүгээс Вязма руу нэвтэрчээ. Тэд 19, 20, 24, 32-р армийн томоохон хүчнүүд, мөн Болдины бүлгийг бүслэн, Вяземскийн халаасыг байгуулав.

Бусад армиуд мөн Вяземскийн ойролцоо тусдаа халаасанд байрлаж байв. 22, 30, 31-р армийн зургаан винтовын дивиз Белы болон Ржев хотуудын хооронд, 43-р армийн анги нэгтгэлүүд Спас-Деменск, Юхновын хооронд бүслэгдсэн байв. Дөрвөн армийн штаб, 37 дивиз (35 винтов болон ардын цэргийн дивиз, 1 моторт винтовын дивиз, 45-р морин цэргийн дивиз), есөн танкийн бригад (126, 128, 144, 145, 146, 147, 148), РГК-ийн 31 их бууны хороо, олон тооны бие даасан ангиуд бүслэгдсэн байв.[3]

Бүслэгдсэн цэргүүд 10-р сарын 13 хүртэл Вязьма орчимд ширүүн тулалдаж, улмаар дайсны томоохон хүчийг буюу дор хаяж 28 Германы дивизийг хязгаарласан.

10-р сарын 10-нд дэслэгч генерал Ершаковын 20-р арми нээлт хийсэн; тулаан ширүүн болж, өдрийн турш үргэлжилсэн. Үүний үр дүнд армийн таван дивиз бүрэн бут цохигдсон (Генерал Ершаков 11-р сарын 2-нд олзлогдсон).

10-р сарын 11-нд Вязма хотын хойд хэсэгт 19, 32-р армийн болон Армийн командлагч Лукины удирдсан генерал Болдины бүлэглэлийн хүчнүүд нэвтрэхийг оролдсон. Зөвхөн 12-нд тэд Германы хамгаалалтыг эвдэж чадсан боловч хажуу талыг бэхжүүлж чадаагүй; Германчууд цоорхойг хурдан хааж, зөвхөн зарим ангиуд л зугтаж чадсан. Болдин зугтсан хүмүүсийн дунд байв.

Германчууд бүслэгдсэн цэргүүдийг жижиг хэсгүүдэд хувааж, нэг нэгээр нь устгасан.[4] Бүслэгдсэн цэргүүдийн зарим нь 10-р сарын 12-нд бүслэлтийг эвдэж, Можайскийн хамгаалалтын шугам руу тулалдсан. 500-2000 цэрэгтэй арван зургаан дивиз тус бүрийг нэвтлэн гарсан. Үлдсэн дивизүүдээс зөвхөн жижиг, тархай бутархай бүлэглэлүүд болон бие даасан тулаанчид л нэвтэрч чадсан. 10-р сарын 10 гэхэд Баруун фронтын баруун жигүүр (22, 29, 31-р арми) Осташков-Ельцы-Сычевка шугамыг эзэлж, долоон дивизийг Можайскийн хамгаалалтын шугам руу шилжүүлэв.

10-р сарын 10-нд бүслэгдээгүй Баруун болон Нөөцийн фронтын цэргүүдийг шинээр томилогдсон командлагч Жуковын удирдлага дор нэгдсэн Баруун фронт болгон нэгтгэв.[2]

Бүслэгдэн үлдсэн цэргүүдийн баатарлаг эсэргүүцэл нь Зөвлөлтийн командлалд Москвагийн фронтын хамгаалалтыг сэргээх боломжийг олгов. Эхэндээ Жуков Москва руу хөтөлдөг гол замуудыг өөрийн мэдэлд үлдсэн хүч болон яаран ирж буй нөөцөөр хаасан.

10-р сарын сүүл гэхэд үргэлжилсэн хамгаалалтын фронтыг сэргээв.

== Тулалдааны дараа ==
Гитлер болон Вермахтын дээд командлал, мөн Ерөнхий штаб хоёулаа &quot;Тайфун&quot; ажиллагаа анхны амжилтуудын дараа өөдрөг үзэлтэй болж, Москвагаас цааш холын зорилготой цаашдын үйл ажиллагааны төлөвлөгөө боловсруулсан ч довтолгоо 1941 оны 10-р сарын сүүлээр зогссон байв. Түүнчлэн, Гитлер 10-р сарын 12-нд Москваг бүслэн авч, дараа нь хотыг буудахыг санал болгосон ч хүлээн авахгүй байх тушаал гаргасан байв. Үүний оронд Германы давшилт Зөвлөлтийн нийслэлээс 80 км-ийн зайд зогссон байв. Дайсны хүчний массыг устгах гол зорилго, Москваг эзлэх хоёрдогч зорилго аль нь ч биелээгүй байв.

Гэсэн хэдий ч Улаан арми их хэмжээний хохирол амссан. Зөвлөлтийн яг тодорхой тоо баримт байхгүй тул нэг нь Германы эх сурвалжууд, тухайлбал Вермахтын тайланд тулгуурладаг бөгөөд уг тайланд Зөвлөлтийн 67 буудлагын, 6 морин цэргийн, 7 хуягт танкийн дивиз, 1242 танк, 5412 их буу устгагдсан, мөн Улаан армийн 663,000 цэрэг олзлогдсон тухай мэдээлсэн байдаг. Зөвлөлтийн тоо баримтаар 10-р сарын дундуур Москваг хамгаалахад 100,000-аас бага цэрэг байсан тул энэ дүрслэл үнэмшилтэй юм.

Москвад үйл явдлууд хямралд хүргэсэн. 10-р сарын 13-нд Москва хотын хорооны дарга А.С.Щербаков нийслэлд аюул заналхийлж байгааг олон нийтэд зарлав. Үүний явцад хотын эргэн тойрон дахь хамгаалалтын байгууламжийг өргөжүүлэхэд мянга мянган Москвачуудыг ашиглаж, 12,000 сайн дурын 25 ажилчны батальон байгуулагдаж, 10-р сарын 17-ноос хойш эдгээр байр суурийг эзэлж байжээ.[84] Гэсэн хэдий ч Сталин 10-р сарын 16-нд хотыг нүүлгэн шилжүүлэхээр шийдсэн тул засгийн газар, нам, цэргийн ихэнх байгууллагууд Куйбышев руу нүүж эхэлсэн. Аж үйлдвэрийн аж ахуйн нэгжүүдийг ч нүүлгэн шилжүүлсэн. Үүний дараа нийслэлд үймээн самуун дэгдэж, Сталин Москвад үлдэхээр шийдсэн нь үүнийг зогсоож чадаагүй юм. Олон оршин суугчид зугтаж, хомс хоол хүнсийг дээрэмдсэн. Тиймээс 10-р сарын 19-нд бүслэлтийн байдал зарлаж, цэргийн дэглэм тогтоосон.[85]

Арваннэгдүгээр сарын эхний хоёр долоо хоногт, үйл ажиллагаа нь ихэвчлэн зогсонги байдалд орсон үед хоёр тал хоёулаа суларсан бүрэлдэхүүнээ нөхөж чадсангүй. Аль ч тал өмнөх алдагдлаа бүрэн нөхөж чадаагүй, ялангуяа маш урт хангамжийн шугамтай Вермахтыг нөхөж чадаагүй. Германы хэд хэдэн фронтын командлагчид хамгаалалтад шилжиж, өвлийн саруудад таатай байр суурь сонгохоо илэрхийлж байсан бол ОКХ-д Зөвлөлт Холбоот Улсын эсрэг кампанит ажлын зорилгод хүрэхийн тулд зөвхөн сүүлийн &quot;хүчний үйлдэл&quot; хэрэгтэй гэж үзэж байв. Хүйтний улирал эхэлсний дараа замууд илүү сайн нэвтэрч эхэлсэн тул 11-р сарын 13-нд Орша хотод болсон цэргийн дээд командлагчдын уулзалтын үеэр довтолгоог дахин эхлүүлэх шийдвэр гаргажээ. 1941 оны 11-р сарын 17-нд Москвагийн тулалдаанаар Германы довтолгоон шинэчлэгдэж эхлэв. Мөн энэ оролдлогоор Вермахт шийдэмгий амжилтанд хүрэхгүй байх ёстой байв. 12-р сарын 5-нд Улаан арми нөөцөөрөө сөрөг довтолгоонд шилжиж, 1942 оны хавар хүртэл намар алдагдсан газар нутгийнхаа ихэнх хэсгийг эргүүлэн авч чадсан юм.
== Тулалдааны үр дүн ==
Вермахтын цэргүүд Улаан армийн хамгаалалтын фронтыг бүрэн ажиллагаатай гүнд нь нэвтлэн, Баруун болон Нөөцийн фронтын зарим цэргийг устгасны дараа Москвагийн Можайскийн хамгаалалтын шугамд ойртож, Москва руу цаашдын довтолгоо хийх нөхцөлийг бүрдүүлэв.
== Хохирол ==
Вязмагийн гамшигт Зөвлөлтийн цэргүүдын хохиролын асуудал маргаантай хэвээр байна. Нарийн тоо баримт байхгүй байна. Германы мэдээллээр Брянск, Ельнягийн ойролцоох хоёр &quot;тогоо&quot;-нд  600,000 гаруй хүн олзлогдсон гэж мэдээлсэн[5].

Оросын зарим судлаачид, сэтгүүлчид бүр ч өндөр тоо баримтыг дурдсан байдаг. Жишээлбэл, &quot;Новая газета&quot;-гийн зохиолч Н. Иванова-Гладильщиковагийн мэдээлснээр ойролцоогоор 688,000 Зөвлөлтийн цэрэг, командлагч олзлогдсон бөгөөд ердөө 85,000 орчим нь бүслэлтээс зугтаж чадсан байна.[6] Мөн өөр нэг зохиолч П.Гутионтов дараах тооцоог иш татсан: шархнаас болж нас барсан болон нас барсан - 200,000–275,000; Ариун цэврийн хохирол 120,000–150,000; тулалдаанд хоригдлууд болон сураггүй алга болсон хүмүүс 450,000–500,000 байсан бол Баруун болон Нөөцийн фронтууд, ОХУ-ын Батлан ​​​​хамгаалах яамны Ерөнхий газрын Баруун газрын хээрийн барилгын ангиуд болон бусад иргэний Ардын комиссариатуудын нийт хохирол 770,000–925,000 гэж тооцоолсон байна.[7]

Г.Ф.Кривошеевын хэлснээр Москвагийн Стратегийн хамгаалалтын ажиллагаанд (1941 оны 9-р сарын 30-наас 1941 оны 12-р сарын 5-ны хооронд) Зөвлөлтийн хохирол 514,338 эргэлт буцалтгүй хохирол, 143,941 ариун цэврийн хохирол амссан байна. Үүний дагуу, дараагийн тулалдаануудын цус урсгалыг харгалзан үзвэл Вязьма тогоонд гарсан хохирол эдгээр тооноос хамаагүй бага байх ёстой.[8]

1941 оны хамгаалалтын тулалдааныг өргөн хүрээнд судалсан судлаач Л.Н.Лопуховский энэ бүтээлд гарсан алдагдлын тоо баримттай санал нийлэхгүй байна. Түүний мэдээллээр 1941 оны 9-р сарын 28-наас 10-р сарын 18-ны хооронд Баруун болон Нөөцийн фронтын цэргүүд нийтдээ 780,000 орчим хүнээ алдсан бөгөөд үүнээс 527,000 нь дайсанд олзлогдсон байна.[9]

Зөвлөлтийн генералууд мөн их хэмжээний хохирол амссан. Улаан арми дөрвөн армийн командлагчаа алджээ. Олзлогдсон хүмүүсийн дунд хүнд шархадсан 19-р армийн командлагч, дэслэгч генерал М.Ф.Лукин, 32-р армийн командлагч, хошууч генерал С.В.Вишневский, 20-р армийн командлагч, дэслэгч генерал Ф.А.Ершаков нар байв. 24-р армийн командлагч, хошууч генерал К.И.Ракутин алагджээ.

Олзлогдсон хүмүүсийн дунд 20-р армийн их бууны дарга, хошууч генерал И.П.Прохоров байв. 19-р армийн штабын дарга, хошууч генерал В.Ф.Малышкин; 24-р армийн их бууны дарга, хошууч генерал С.А.Мошенин; корпусын командлагч Ф.А.Семёновский (германчуудад комиссараар олзлогдон цаазлагдсан); болон бригадын цэргийн хуульч И.А.Ваганов нар тулалдаанд амь үрэгдсэн.

Дивизийн командлагч, хошууч генерал Л.И.Котельников, Я.Г.Котельников, Б.Д.Бобров; дивизийн комиссар И.П.Шекланов; бригадын командлагч Д.П.Скрипников; болон бригадын комиссар П.Ф.Афиногенов, А.Н.Антропов, Г.М.Зубов, В.Я.Михайлов, Л.П.Погодин нар тулалдаанд амь үрэгдсэн.

Дивизийн командлагч А. Н. Шустин, бригадын командлагч Б. А. Алексеев, К. Н. Березкин, В. Г. Ванеев, П. Н. Иванов, В. Н. Кафанов, бригадын цэргийн хуульч офицерууд Н. М. Гарбузов, Я. П. Серпуховитин нар тулалдаанд сураггүй алга болсон.

Германы хохирол Зөвлөлтийн алдагдалтай харьцуулшгүй байсан (Л. Н. Лопуховскийн хэлснээр нийт алдагдал долоо дахин бага байсан) боловч Германы командлал үүнийг ихээхэн ач холбогдолтой гэж үзсэн. Армийн бүлгийн төвийн нэгжүүд аравдугаар сарын эхний хагаст ойролцоогоор 500 танк алджээ.

Хорооны командлагч хурандаа Ханс Дауберт (497-р хороо, 267-р явган цэргийн дивиз) болон Хорст фон Вольф (478-р хороо, 258-р явган цэргийн дивиз) нар алагдаж, хурандаа Эрнст Шредер (254-р хороо, 110-р явган цэргийн дивизийн командлагч) хүнд шархадаж, эмнэлэгт нас баржээ (гурвуулаа нас барсны дараа хошууч генерал цол хүртсэн).

== Зөвлөлтийн олзлогдсон цэргийн  оршуулга ==
Ажиллагааны үеэр олзлогдсон Зөвлөлтийн цэргүүд болон сайн дурын цэргүүдийг Вязьма дахь Германы Дулаг №184 дамжин өнгөрөх хуаранд байлгаж байжээ.[10] Хуаранд өдөрт 300 хүн нас барж байжээ.

Хуаранд 4 х 100 метрийн хэмжээтэй 40 шуудуу байсан бөгөөд янз бүрийн эх сурвалжийн мэдээлснээр 70,000-80,000 хүн оршуулсан байна. 2009 оны байдлаар нас барагсдын оршуулгын газруудад хүнсний ногооны цэцэрлэг, гарааш, машин үйлдвэрлэлийн үйлдвэр, орон нутгийн мах боловсруулах үйлдвэр байрладаг бөгөөд уг үйлдвэрт хуаранд байрлаж байжээ.[11]

Вяземскийн мах боловсруулах үйлдвэрийн талбайд байрлах хэдэн арван мянган хохирогчдын олон нийтийн булш 2009 оны 7-р сарын байдлаар тэмдэглэгдээгүй хэвээр байна.[12]

== Түүхийн судалгаа ==
1941 оны Вяземскийн довтолгооны явц, нарийн ширийн зүйлийг судалсан Оросын хамгийн нэр хүндтэй судалгаануудын нэг нь одоогоор тэтгэвэрт гарсан цэргийн албан хаагч, Оросын Цэргийн шинжлэх ухааны академийн профессор, Оросын Сэтгүүлчдийн холбооны гишүүн Лев Лопуховскийн бүтээл гэж тооцогддог. Зохиолч Аугаа их эх орны дайны энэхүү эмгэнэлт үеийн талаар баримтат нотлох баримт цуглуулахад дөчин жил зарцуулж, 1941 оны 11-р сарын 30-нд тулалдаанд сураггүй алга болсон гэж бүртгэгдсэн 120-р гаубицын их бууны хорооны командлагч, хурандаа Николай Ильич Лопуховскийн аавын үхлийн нарийн ширийн зүйлийг илрүүлэхийг оролдсон. Энэхүү судалгааны үр дүн нь 2007 онд зохиогчийн шинэчилсэн хувилбараар хэвлэгдсэн цэргийн ажиллагааны явцын олон тооны диаграмм бүхий суурь бүтээл байв.[13]

== Дурсгал ==
2005 оны 6-р сарын 22-нд Вяземскийн дүүргийн Богородицкое тосгоны ойролцоо Богородицкое туйлын дурсгалын цогцолбор нээгдсэн бөгөөд энэ нь Хмелита улсын музей-нөөцийн газрын нэг хэсэг юм.
== Мөн үзэх ==
* [[Минскийн бүслэлт]]
* [[Киевийн бүслэлт]]
* [[Баруун хилийн бүсийн тулалдаан]]
* [[Харьковын сүйрэл]]
== Эшлэл ==
{{Reflist}}

== Ном зүй ==
* {{Книга:Советская военная энциклопедия|2||Вязьмийн операци 1941}}
* Битва под Москвой. Хроника, факты, люди: В 2 кн. — М.: ОЛМА-ПРЕСС, 2001. — Кн. 1.
* {{книга
 |автор         = Лопуховский Л. Н.
 |заглавие      = Вяземская катастрофа 41-го года
 |ссылка        = http://militera.lib.ru/h/lopuhovsky_ln01/index.html
 |место         = М.
 |издательство  = Яуза, Эксмо
 |год           = 2007
 |страниц       = 640, [40]
 |серия         = Великая Отечественная: цена Победы
 |isbn          = 5-699-18689-1
 |тираж         = 5000
|ref = Лопуховский
}}

== Цахим холбоос ==
* [https://web.archive.org/web/20181006173742/http://mil.ru/winner_may/history/more.htm?id=12109387@cmsArticle Вяземская оборонительная операция 2—13 октября 1941 г.] на сайте Минобороны России
* [http://www.hrono.info/sobyt/1900sob/1941vyazma.php hrono.info]

[[Ангилал:Дэлхийн хоёрдугаар дайны тулалдаан]]
[[Ангилал:Герман-Зөвлөлтийн дайны зэвсэгт хүчний операци]]
[[Ангилал:Германы Орос дахь булаан эзлэлт 1941–1944]]
[[Ангилал:1941 оны зөрчилдөөн]]
[[Ангилал:Далд нэр]]</text>
      <sha1>n8h64hlz6yi8ynhu312gkvwuezavxn0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Нямтайширын Номтойбаяр</title>
    <ns>0</ns>
    <id>52445</id>
    <revision>
      <id>852057</id>
      <parentid>829985</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T18:27:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>852057</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4933" sha1="00plfqaw9qa3521v9xbtqx08foz6zu6" xml:space="preserve">{{Short description|Монголын улс төрч (1978 онд төрсөн)}}
{{Инфобокс албан тушаалтан
| name = Нямтайширын Номтойбаяр
| image = Nomtoibayar.png
| caption = Номтойбаяр 2024 онд
| office = Хөдөлмөр, Нийгмийн хамгааллын сайд
| primeminister = [[Жаргалтулгын Эрдэнэбат]]
| term_start = 2016 оны 7 сарын 8
| term_end = 2017 оны 9 сарын 7
| predecessor = Гарьдхүүгийн Баярсайхан
| successor = Аюушийн Ариунзаяа
| office1 = [[Үндэсний Эвсэл (Монгол)|Үндэсний Эвслийн]] тэргүүн
| termstart1 = 2024 оны 1 сарын 19
| termend1 = 
| predecessor1 = ''Албан тушаал бий болсон''
| office2 = [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] гишүүн
| constituency2 = [[Хаалттай жагсаалт]]
| termstart2 = 2024 оны 7 сарын 2
| constituency3 = 15-р, [[Дорнод]]&lt;br /&gt;([[Улсын Их Хурлын гишүүдийн жагсаалт, 2016–2020|2016–2020]])&lt;br/&gt;7-р, Дорнод&lt;br /&gt;([[Улсын Их Хурлын гишүүдийн жагсаалт, 2012–2016|2012–2016]])
| termstart3 = 2012 оны 7 сарын 6
| termend3 = 2020 оны 6 сарын 30
| birth_date = {{Birth date and age|1978|07|02}}
| birth_place = [[Улаанбаатар]], [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|Монгол]]
| party = [[Үндэсний Эвсэл (Монгол)|Үндэсний Эвсэл]]&lt;br/&gt;(2024 оноос)
| alma_mater = [[Валпарайсо Их Сургууль]]&lt;br/&gt;[[HTW Berlin их сургууль]]&lt;br/&gt;[[Кембрижийн Их Сургууль]]&lt;br/&gt;[[Оксфордын Их Сургууль]]
| otherparty = [[Монгол Ардын Нам]] (2020 он хүртэл)
}}

'''Нямтайширын Номтойбаяр''' нь Монголын улс төрч. АНУ-ын Индиана мужийн Валпарайсо Их Сургуулийг 2001 онд Улс төрийн шинжлэх ухаан мэргэжлээр бакалаврын зэрэгтэй, 2010 онд ХБНГУ-ын Берлин хотын Бизнесийн удирдлага, эдийн засгийн их сургуулийг Бизнесийн удирдлага, инженерингийн магистр зэрэгтэйгээр тус тус төгссөн. 2012, 2016, 2024 онуудад Монгол Улсын Их Хуралд 3 удаа сонгогдсон. Мөн 2012 онд Хөдөлмөр, Нийгмийн хамгааллын дэд сайд, 2016-2017 онд Хөдөлмөр, Нийгмийн хамгааллын сайдын албан тушаалыг тус тус хашсан.  

== Төгссөн сургууль, мэргэжил ==
* 1986-1996 онд Нийслэлийн Ерөнхий Боловсролын сургууль
* 1996-1997 онд [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]]-ын Индиана мужийн &quot;Interlink&quot; хэлний институт
* 1997-2001 онд [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]]-ын Индиана мужийн Валпарайсо Их Сургууль - Улс төрийн шинжлэх ухаан, Практик бизнесийн бакалавр
* 2001-2002 онд Үндэсний тагнуулын академийн Тагнуулын ажилтны сургалтын хөтөлбөр
* 2009-2010 онд HTW Berlin их сургуулийн Бизнесийн удирдлага, инженерингийн магистр
* 2022 онд Кембрижийн их сургуулийн Удирдлагын хөтөлбөр
* 2023 онд Оксфордын их сургуулийн Удирдлагын хөтөлбөр

== Ажилласан байдал==
* 2012-2016 онд Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн
* 2016-2017 онд Монгол Улсын Хөдөлмөр, Нийгмийн хамгааллын сайд
* 2016-2020 онд Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн
* 2024 оноос Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн, &quot;Үндэсний Эвсэл&quot;-ийн тэргүүн

== Шагнал ==
* Алтан гадас одон
* Цэргийн гавьяаны улаан тугийн одон
* Тагнуулын Ерөнхий газрын Аюулгүй байдлын төлөө - III медаль
* Спортын мастер

==Гадны холбоосууд==
{{commonscat}}
*{{Твиттер|id=Nomt7|name=Nomtoibayar Nyamtaishir}}

{{DEFAULTSORT:Номтойбаяр, Нямтайширын}}
[[Ангилал:1978 онд төрсөн]]
[[Ангилал:Монголын улс төрч]]
[[Ангилал:Монголын хөдөлмөр ба нийгмийн хамгааллын сайд]]
[[Ангилал:Монголчууд]]</text>
      <sha1>00plfqaw9qa3521v9xbtqx08foz6zu6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Пань Ги-мүнь</title>
    <ns>0</ns>
    <id>53493</id>
    <revision>
      <id>852058</id>
      <parentid>696822</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T18:35:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>852058</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4279" sha1="hby78fw56z22r5kjxkygys7742ethsy" xml:space="preserve">{{Short description|2007-2016 онд НҮБ-ын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга}}
{{Инфобокс албан тушаалтан
| name = Пань Ги-мүнь
| native_name = {{nobold|반기문 (潘基文)}}
| native_name_lang = ko
| image = File:Ban Ki-moon February 2016.jpg
| caption = Пань 2016 онд
| office = 8 дахь [[НҮБ-ын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга]]
| deputy = {{ubl | [[Аша-Роуз Мигиро]] | [[Ян Элиассон]] }}
| term_start = 2007 оны 1 сарын 1
| term_end = 2016 оны 12 сарын 31
| predecessor = [[Кофи Аннан]]
| successor = [[Антониу Гутерреш]]
| office1 = [[Гадаад хэргийн яам (Өмнөд Солонгос)|Гадаад хэрэг, гадаад худалдааны сайд]]
| president1 = [[Ну Мүхёнь]]
| term_start1 = 2004 оны 1 сарын 17
| term_end1 = 2006 оны 12 сарын 1
| predecessor1 = [[Юнь Ён-гвань]]
| successor1 = [[Сун Минь-сүнь]]
| birth_date = {{birth date and age|1944|6|13}}
| birth_place = [[Ымсон-гүнь|Инсэй]], [[Чусейхокү муж]], [[Японы эзэмшлийн Солонгос|Солонгос, Японы эзэнт гүрэн]]
| death_date = 
| death_place = 
| party = [[Бие даагч]]
| spouse = {{marriage|Ю Сүнь-дэг|1971}}
| children = 3
| signature = Ban Ki Moon Signature.svg
| education = {{ubl | [[Сөүлийн Үндэсний Их Сургууль]] (BA) | [[Харвардын их сургууль]] (MPA) }}
| module = {{Инфобокс Солонгос нэр/auto
|child=yes
|hangul     = %반기문
|hanja      = 潘基文
|ipa  = {{IPA|ko|pan.ɡi.mun|}}&lt;!-- Please do not change to [ban.ɡi.mun]. Hangeul &quot;ㅂ&quot; is voiceless in an initial position. --&gt;
}}
}}
'''Пань Ги-мүнь''' ([[Солонгос үсэг|Хангүл]]: &lt;span lang=&quot;ko-Hang&quot;&gt;&lt;span lang=&quot;KO&quot;&gt;반기문&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&amp;#x3B;&lt;span&gt; &lt;/span&gt;ханз:&amp;nbsp;&lt;span lang=&quot;ko-Hani&quot;&gt;&lt;span lang=&quot;KO&quot;&gt;潘基文&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;, мөн [[солонгос хэл]]ний латин галигийг дагаж '''Бан Ги Мүн''' гэж бичих нь бий; 1944 оны 6-р сарын 13н-д төрсөн) нь  [[Өмнөд Солонгос]]ын төрийн зүтгэлтэн, улс төрч, [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын]] 8 дахь Ерөнхий нарийн бичгийн дарга юм. Тэрээр их сургууль төгссөн жилээ дипломат албанд орж,  [[Шинэ Дели]]д томилогджээ.

==Эшлэл==
{{Reflist}}

{{Хөтлөгч мөр НҮБ-ын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга}}
[[Ангилал:НҮБ-ын ерөнхий нарийн бичгийн дарга]]
[[Ангилал:Өмнөд Солонгосын гадаад хэргийн сайд]]
[[Ангилал:Австри дахь Өмнөд Солонгосын элчин сайд]]
[[Ангилал:АНУ дахь Өмнөд Солонгосын элчин сайд]]
[[Ангилал:Словени дахь Өмнөд Солонгосын элчин сайд]]
[[Ангилал:Австрийн Бүгд Найрамдах Улсын төлөөх гавьяаны одтой их алтан хүндэт тэмдгийн шагналтан]]
[[Ангилал:Гэгээн Карлын одон шагналтан (их загалмай)]]
[[Ангилал:Найрамдлын одон шагналтан]]
[[Ангилал:Перугийн Нарны одон шагналтан]]
[[Ангилал:Холбооны Германы Гавьяаны Загалмай одон шагналтан (их загалмай)]]
[[Ангилал:Сөүлийн үндэсний их сургуулийн хүндэт доктор]]
[[Ангилал:Сан Маркосын их сургуулийн хүндэт доктор]]
[[Ангилал:Сөүлийн үндэсний их сургуулийн хүн]]
[[Ангилал:Харвардын их сургуулийн төгсөгч]]
[[Ангилал:Өмнөд Солонгосчууд]]
[[Ангилал:1944 онд төрсөн]]</text>
      <sha1>hby78fw56z22r5kjxkygys7742ethsy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Лүндэгийн Пүрэвсүрэн</title>
    <ns>0</ns>
    <id>54889</id>
    <revision>
      <id>852059</id>
      <parentid>847355</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T18:39:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>852059</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3506" sha1="18znfew3427y4k8p3pwfmp0e19h08hm" xml:space="preserve">{{Short description|Монголын дипломатч}}
{{Unreferenced}}
{{Инфобокс албан тушаалтан
| name = Лүндэгийн Пүрэвсүрэн
| image = Mongolian Foreign Minister Lundeg Purevsuren (27394393971) (cropped).jpg
| caption = Пүрэвсүрэн 2016 онд
| office = [[Гадаад хэргийн яам (Монгол)|Гадаад хэргийн сайд]]
| term_start = 2014 оны 12 сарын 10
| term_end = 2016 оны 7 сарын 22
| primeminister = [[Чимэдийн Сайханбилэг]]
| predecessor = [[Лувсанвандангийн Болд]]
| successor = [[Цэндийн Мөнх-Оргил]]&lt;br/&gt;&lt;small&gt;(Гадаад харилцааны сайд)&lt;/small&gt;
| birth_date = {{birth date and age|1964|10|24}}
| birth_place = [[Говь-Алтай]], Монгол
}}
'''Лүндэгийн Пүрэвсүрэн''' (1964 оны 12 дугаар сарын 24-нд Говь-Алтай аймагт төрсөн) нь 2014-2016 онд Монгол Улсын Гадаад хэргийн сайд байсан, дипломатч.

Тэрээр Жеффри Эпстейнтэй 2015 он буюу гадаад хэргийн яамны сайд хийж байхдаа холбоотой байсан ба түүнтэй бичиж байсан цахим мейл байдаг. &quot;Ховч хар&quot; гэдэг хочтой.

==Боловсрол==
*1983 онд Говь-Алтай аймгийн Алтай хотын 10 жилийн 2 дугаар дунд сургууль төгссөн.
*1989 онд ЗХУ-ын Москва хотын Олон улсын харилцааны дээд сургууль төгссөн.

==Ажилласан байдал==
*1989-1991 Гадаад хэргийн яамны Захиргааны хэлтэст атташе.
*1991-1993 Улаанбаатар дахь Германы Элчин сайдын яаманд орчуулагч.
*1993-1995 Гадаад хэргийн яамны Европ, Америкийн газар атташе.
*1995-2000 ХБНГУ дахь Монгол Улсын Элчин сайдын яамнд 1-р нарийн бичгийн дарга.
*2000-2009 Гадаад хэргийн яамны Европын газар 1-р нарийн бичгийн дарга.
*2009-2014 Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Ц.элбэгдоржийн гадаад бодлогын зөвлөх.
*2014-2016 Монгол Улсын Гадаад хэргийн сайд.
*2016-2017 Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Ц.Элбэгдоржийн Гадаад бодлогын зөвлөх.
*2017-2021 оноос Монгол Улсаас Швейцарт суугаа Элчин сайд, Женев дахь НҮБ-ын дэргэд суугаа Байнгын төлөөлөгчөөр ажилласан.
*
Герман, орос хэлний мэдлэгтэй.

==Гэр бүл==
Л.Пүрэвсүрэн эхнэр, хоёр хүүхэдтэй.

{{commonscat}}
{{Монгол Улсын Гадаад хэргийн сайд}}

{{DEFAULTSORT:Пүрэвсүрэн, Лүндэгийн}}
[[Ангилал:Монголын гадаад хэргийн сайд]]
[[Ангилал:Монголын дипломатч]]
[[Ангилал:НҮБ дахь Монголын байнгын төлөөлөгч]]
[[Ангилал:Швейцар дахь Монголын элчин сайд]]
[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:1964 онд төрсөн]]</text>
      <sha1>18znfew3427y4k8p3pwfmp0e19h08hm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Нямаагийн Энхболд</title>
    <ns>0</ns>
    <id>55436</id>
    <revision>
      <id>852060</id>
      <parentid>839534</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T18:42:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>852060</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5677" sha1="dpk2ro9e7c5bxmssn5drazuo5a8ljwy" xml:space="preserve">{{short description|Монголын улс төрч|bot=PearBOT 5}}
{{Инфобокс албан тушаалтан
| name                = Нямаагийн Энхболд
| image               = File:Nyamaagiin Enkhbold Senate of Poland.JPG
| office              = [[Батлан хамгаалах яам (Монгол)|Батлан хамгаалахын сайд]]
| president           = [[Халтмаагийн Баттулга]]
| primeminister       = [[Ухнаагийн Хүрэлсүх]]
| predecessor         = [[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ]]
| successor           = [[Гүрсэдийн Сайханбаяр]]
| term_start          = 2017 оны 10 сарын 19
| term_end            = 2020 оны 7 сарын 8
| office1             = [[Гадаад хэргийн яам (Монгол)|Гадаад хэргийн сайд]]
| primeminister1      = [[Миеэгомбын Энхболд]]
| predecessor1        = [[Цэндийн Мөнх-Оргил]]
| successor1          = [[Санжаасүрэнгийн Оюун]]
| term_start1         = 2006
| term_end1           = 2007
| office2             = {{MGL}}ын [[Монгол улсын Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газар|засгийн газрын хэрэг эрхлэх газрын дарга]]
| primeminister2      = [[Санжаагийн Баяр]]
| predecessor2        = [[Сундуйн Батболд]]
| successor2          = [[Бадраагийн Долгор]]
| term_start2         = 2007
| term_end2           = 2008
| birth_date          = {{birth date and age|1957|1|6}}
| birth_place         = [[Улиастай]], [[Завхан аймаг]], [[Монгол]]
| death_date          = 
| death_place         = 
| party               = [[Монгол Ардын Нам]]
| profession          = Эдийн засагч, Улс төрч
}}
'''Нямаагийн Энхболд''' ([[1957 он]]ы [[1 сарын 6]]-нд [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] [[Улиастай|Улиастай хот]]од төрсөн) нь Монгол Улсын улс төрийн зүтгэлтэн. Монгол Улсын Их Хурлын гишүүнээр тасралтгүй 5 удаа Төв аймгаас сонгогдсон.

1974 онд Төв аймгийн Зуунмод хотын 10 жилийн дунд сургууль,
1979 онд ЗХУ-ын Москва хотын Хэвлэлийн дээд сургууль Инженер- эдийн засагч мэргэжлээр,
1990 онд ЗХУ-ын Москва хотын КН-ын дээд сургууль,
1996 онд Австрали улсын Сиднейн их сургуулийн магистрантур тус тус төгссөн англи, орос хэлтэй.

Удирдлагын ухааны магистр.

== Ажилласан байдал ==

*1979 - 1980 онд Соёлын яамны хэвлэлийн нэгдсэн редакцид эдийн засагч
*1980 - 1986 онд Соёлын яамны Төлөвлөгөө эдийн засгийн хэлтэст мэргэжилтэн, ахлах мэргэжилтэн
*1986 - 1990 онд Улсын Хэвлэлийн Комбинатын орлогч дарга
*1990 - 1993 онд Монгол Хэвлэл нэгтгэлийн ерөнхий захирал
*1993 - 1995 онд Монгол Улсын Шадар сайдын /Л.Энэбиш/ зөвлөх
*1997 - 2000 онд Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн Тамгын газрын Мэдээлэл харилцааны албаны дарга
*2000 оноос хойш Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн
*2004 - 2008 онд Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн
*2006 - 2007 онд Монгол Улсын Засгийн газрын гишүүн, Гадаад хэргийн сайд
*2007 - 2008 онд Монгол Улсын Засгийн газрын гишүүн, Монгол Улсын сайд, Засгийн газрын хэрэг эрхлэх газрын дарга
*2008 - 2012 онд Монгол Улсын Их Хурлын дэд дарга
*2008 - 2012 онд Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн
*2012 - 2013 онд Монгол Улсын Их Хурал дахь Монгол Ардын Намын бүлгийн дарга
*2017 - 2020 онд Монгол Улсын Засгийн газрын гишүүн, Батлан хамгаалахын сайд
*2020- оноос УИХ-ын гишүүн.

== Шагнал ==
* 2001 онд Алтангадас одон,
* 2001, 2011, 2021 онд Ардын хувьсгалын ойн медалиуд,
* 2006 онд Их Монгол Улс байгуулагдсаны 800 жилийн ойн хүндэт медаль

{{commonscat}}
{{NaviBlock
|2012-2016 оны УИХ-ын гишүүд
|Монголын Батлан Хамгаалахын сайд
|Монгол Улсын Гадаад хэргийн сайд
}}

{{DEFAULTSORT:Энхболд, Нямаагийн}}
[[Ангилал:Монголын батлан хамгаалахын сайд]]
[[Ангилал:Монголын гадаад хэргийн сайд]]
[[Ангилал:Монголын засгийн газрын хэрэг эрхлэх газрын дарга]]
[[Ангилал:Монголын улс төрч]]
[[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн]]
[[Ангилал:Алтан гадас одон шагналтан]]
[[Ангилал:Улиастайн хүн]]
[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:1957 онд төрсөн]]</text>
      <sha1>dpk2ro9e7c5bxmssn5drazuo5a8ljwy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>852061</id>
      <parentid>852060</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T18:43:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>852061</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5665" sha1="18x0fbhh4rx3hh22nfjbgp3c11b9qbn" xml:space="preserve">{{short description|Монголын улс төрч|bot=PearBOT 5}}
{{Инфобокс албан тушаалтан
| name                = Нямаагийн Энхболд
| image               = File:Nyamaagiin Enkhbold Senate of Poland.JPG
| office              = [[Батлан хамгаалах яам (Монгол)|Батлан хамгаалахын сайд]]
| president           = [[Халтмаагийн Баттулга]]
| primeminister       = [[Ухнаагийн Хүрэлсүх]]
| predecessor         = [[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ]]
| successor           = [[Гүрсэдийн Сайханбаяр]]
| term_start          = 2017 оны 10 сарын 19
| term_end            = 2020 оны 7 сарын 8
| office1             = [[Гадаад хэргийн яам (Монгол)|Гадаад хэргийн сайд]]
| primeminister1      = [[Миеэгомбын Энхболд]]
| predecessor1        = [[Цэндийн Мөнх-Оргил]]
| successor1          = [[Санжаасүрэнгийн Оюун]]
| term_start1         = 2006
| term_end1           = 2007
| office2             = [[Монгол Улсын Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газар|Засгийн газрын хэрэг эрхлэх газрын дарга]]
| primeminister2      = [[Санжаагийн Баяр]]
| predecessor2        = [[Сундуйн Батболд]]
| successor2          = [[Бадраагийн Долгор]]
| term_start2         = 2007
| term_end2           = 2008
| birth_date          = {{birth date and age|1957|1|6}}
| birth_place         = [[Улиастай]], [[Завхан аймаг]], [[Монгол]]
| death_date          = 
| death_place         = 
| party               = [[Монгол Ардын Нам]]
| profession          = Эдийн засагч, Улс төрч
}}
'''Нямаагийн Энхболд''' ([[1957 он]]ы [[1 сарын 6]]-нд [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] [[Улиастай|Улиастай хот]]од төрсөн) нь Монгол Улсын улс төрийн зүтгэлтэн. Монгол Улсын Их Хурлын гишүүнээр тасралтгүй 5 удаа Төв аймгаас сонгогдсон.

1974 онд Төв аймгийн Зуунмод хотын 10 жилийн дунд сургууль,
1979 онд ЗХУ-ын Москва хотын Хэвлэлийн дээд сургууль Инженер- эдийн засагч мэргэжлээр,
1990 онд ЗХУ-ын Москва хотын КН-ын дээд сургууль,
1996 онд Австрали улсын Сиднейн их сургуулийн магистрантур тус тус төгссөн англи, орос хэлтэй.

Удирдлагын ухааны магистр.

== Ажилласан байдал ==

*1979 - 1980 онд Соёлын яамны хэвлэлийн нэгдсэн редакцид эдийн засагч
*1980 - 1986 онд Соёлын яамны Төлөвлөгөө эдийн засгийн хэлтэст мэргэжилтэн, ахлах мэргэжилтэн
*1986 - 1990 онд Улсын Хэвлэлийн Комбинатын орлогч дарга
*1990 - 1993 онд Монгол Хэвлэл нэгтгэлийн ерөнхий захирал
*1993 - 1995 онд Монгол Улсын Шадар сайдын /Л.Энэбиш/ зөвлөх
*1997 - 2000 онд Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн Тамгын газрын Мэдээлэл харилцааны албаны дарга
*2000 оноос хойш Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн
*2004 - 2008 онд Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн
*2006 - 2007 онд Монгол Улсын Засгийн газрын гишүүн, Гадаад хэргийн сайд
*2007 - 2008 онд Монгол Улсын Засгийн газрын гишүүн, Монгол Улсын сайд, Засгийн газрын хэрэг эрхлэх газрын дарга
*2008 - 2012 онд Монгол Улсын Их Хурлын дэд дарга
*2008 - 2012 онд Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн
*2012 - 2013 онд Монгол Улсын Их Хурал дахь Монгол Ардын Намын бүлгийн дарга
*2017 - 2020 онд Монгол Улсын Засгийн газрын гишүүн, Батлан хамгаалахын сайд
*2020- оноос УИХ-ын гишүүн.

== Шагнал ==
* 2001 онд Алтангадас одон,
* 2001, 2011, 2021 онд Ардын хувьсгалын ойн медалиуд,
* 2006 онд Их Монгол Улс байгуулагдсаны 800 жилийн ойн хүндэт медаль

{{commonscat}}
{{NaviBlock
|2012-2016 оны УИХ-ын гишүүд
|Монголын Батлан Хамгаалахын сайд
|Монгол Улсын Гадаад хэргийн сайд
}}

{{DEFAULTSORT:Энхболд, Нямаагийн}}
[[Ангилал:Монголын батлан хамгаалахын сайд]]
[[Ангилал:Монголын гадаад хэргийн сайд]]
[[Ангилал:Монголын засгийн газрын хэрэг эрхлэх газрын дарга]]
[[Ангилал:Монголын улс төрч]]
[[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн]]
[[Ангилал:Алтан гадас одон шагналтан]]
[[Ангилал:Улиастайн хүн]]
[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:1957 онд төрсөн]]</text>
      <sha1>18x0fbhh4rx3hh22nfjbgp3c11b9qbn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Болдын Жавхлан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>59005</id>
    <revision>
      <id>852062</id>
      <parentid>850744</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T18:51:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>852062</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4322" sha1="trsl1ccbarxwfmwni93738im8oijcjk" xml:space="preserve">{{short description|Монголын улс төрч}}
{{Инфобокс албан тушаалтан
| name                = Болдын Жавхлан
| image               =
| caption             = 
| office1             = [[Сангийн яам (Монгол)|Сангийн сайд]]
| primeminister1      = [[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]]&lt;br&gt;[[Гомбожавын Занданшатар]]
| term_start1         = 2021 оны 1 сарын 29
| term_end1           = 
| predecessor1        = [[Чимэдийн Хүрэлбаатар]]
| successor1          = 
| birth_date          = {{birth date and age|1975|5|12}}
| birth_place         = [[Дархан хот]], Монгол
| death_date          =
| death_place         =
| party               = [[Монгол Ардын Нам]]
| spouse              =
| children            = 
| alma_mater          = [[Монгол Улсын Их Сургууль]] &lt;br&gt; АНУ, Индианагийн Их Сургууль
| profession          =  Эдийн засагч
| website             = 
}}
'''Болдын Жавхлан ''' (1975 оны 5 сарын 12-нд [[Дархан]]д төрсөн) нь [[Монгол Улс]]ын улс төрч, эдийн засагч. Монголбанкны тэргүүн дэд ерөнхийлөгчөөр ажиллаж байсан тэрээр [[2016 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2016 оны УИХ-ын сонгуульд]] [[МАН]]-аас Дархан-Уул аймагт нэр дэвшин ялалт байгуулсан бөгөөд, 2020 онд дахин сонгогджээ. Улмаар 2021 оны 1-р сарын 29-нд Монгол Улсын Сангийн сайдаар томилогдсон.

== Намтар ==
Болдын Жавхлан 1975 оны 5 дугаар сарын 12-ны өдөр Дархан хотын Нэгдсэн эмнэлэгт, эцэг Лувсангийн Болд, эх Мэндбаярын Энхмандах нарын дунд хүү болон төржээ.  

=== Боловсрол ===
*1977-1982 онд Дархан хотын 5 дугаар цэцэрлэг
*1982-1990 онд Дархан хотын 17-р дунд сургууль 
*1990-1992 онд Сүхбаатар аймаг 1-р дунд сургууль  /бүрэн дунд боловсрол/
*1992-1997 онд МУИС, Эдийн Засгийн Сургуульд банкны эдийн засагч
*2007-2008 онд АНУ, Калифорнийн Их Сургуулийн Риверсайдын хэлний сургууль
*2008–2009 онд АНУ, [[Индианагийн Их Сургууль|Индианагийн Их Сургуульд]] тус тус суралцсан.

Эдийн засагч мэргэжилтэй, орос, англи хэлтэй. 

== Ажилласан байдал ==

*1997-1999 онд Монголбанк, Хяналт шалгалтын газрын хянан шалгагч
*1999-2000 онд Монголбанкнаас ХААН банкинд Бүрэн эрхт төлөөлөгч, Эрх хүлээн авагч
*2000-2004 онд Монголбанк, Хяналт шалгалтын газрын ахлах хянан шалгагч
*2004-2006 онд [[Худалдаа Хөгжлийн Банк]], Үйл ажиллагаа эрхэлсэн захирал
*2006-2007 онд Худалдаа Хөгжлийн Банк, Дэд ерөнхийлөгч
*2010 -2016 онд Монголбанкны Тэргүүн Дэд Ерөнхийлөгч
*2016-2020 онд УИХ-ын гишүүн, УИХ дахь МАН-ын бүлгийн зөвлөх.
*2021 оны 1 сарын 29-нөөс Сангийн сайдаар томилогдон ажиллаж байна.

==Гэр бүл==
Тэрээр эхнэр, нэг хүүтэй.

==Гадны холбоос==
*[https://web.archive.org/web/20160615002210/http://javkhlan.mn/ Албан ёсны хуудас]

{{Монголын Сангийн сайд}}
{{DEFAULTSORT:Жавхлан, Болдын}}
[[Ангилал:1975 онд төрсөн]]
[[Ангилал:Монголын эдийн засагч]]
[[Ангилал:Монголын сангийн сайд]]
[[Ангилал:Монголын улс төрч]]
[[Ангилал:Монголчууд]]</text>
      <sha1>trsl1ccbarxwfmwni93738im8oijcjk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Цэдэнгийн Гарамжав</title>
    <ns>0</ns>
    <id>59314</id>
    <revision>
      <id>852063</id>
      <parentid>817866</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T18:58:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>852063</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3795" sha1="g39pqmadaq39b2gk0518rlpnhktgwnh" xml:space="preserve">{{Short description|Монголын бизнесвүмэн, улс төрч}}
{{Инфобокс албан тушаалтан
|name         = Цэдэнгийн Гарамжав
|image        = 
|office       = Эрдэс Баялаг Эрчим Хүчний Дэд сайд
|term_start   = 2012 оны 2 сар
|term_end     = 2012 оны 9 сар
|office2      = [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] гишүүн
|constituency2= 71-р, [[Сонгинохайрхан]]
|term_start2  = 2016 оны 7 сар
|term_end2    = 2020 оны 6 сар 
|birth_date   = {{Birth year and age|1959}}
|birth_place  = [[Улаанбаатар]], [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|Монгол]]
|party        = [[Монгол Ардын Нам]]
|website      = [http://www.garamjav.mn/ Албан ёсны цахим хуудас]
}}
'''Цэдэнгийн Гарамжав нь''' нь Монполимет группийг үүсгэн байгуулагч бизнес эрхлэгч, улс төрч эмэгтэй.

== Төгссөн сургууль ==
*1969 он  Улаанбаатар хотын 4-р бага сургууль
*1975 он  Баатар хот Москвагийн нэрэмжит 33 дугаар сургууль
*1981 он  МУИС-ийн Геологи уул уурхайн сургуулийг инженер, геологич-гидрогеологич мэргэжлээр
*1984 он  ЗХУ-ын Москва хотын их сургуулийн уул уурхайн факультетийг инженер геологич, хөрс судлаач мэргэжлээр
*1994 он  Итали Улсын Ром хотноо Олон улсын ашигт малтмалын гэрээ эрх зүйн мэргэжилтний сургалт

== Ажлын туршлага ==
*1983 - 1989 Барилгын зургийн институтын инженер, геологийн товчоонд инженер, ахлах инженер, лабораторийн эрхлэгч,
*1989 - 1992 Барилгын зургийн институтын Инженер хайгуулын товчоонд эрдэм шинжилгээний ажилтан, 
*1992 - 2012 Монполимет ХХК-ийг үүсгэн байгуулж, Ерөнхий Захирлаар
*2012.02-09 Эрдэс Баялаг Эрчим Хүчний Дэд сайд, 
*2013-2016 Монполимет Группийн Зөвлөх
*2016-2020 Улсын Их Хурлын гишүүн

== Гишүүнчлэл ==
* Монголын Бизнес Эмэгтэйчүүдийн Холбооны Дэд Ерөнхийлөгч 
* Нийгмийн Ардчилал–Монголын Эмэгтэйчүүдийн Холбооны Зөвлөлийн гишүүн
* Булган Хишиг Хөгжлийн Сангийн Үүсгэн байгуулагч, Зөвлөлийн тэргүүн
* Монголын Уул Уурхайн Үндэсний Ассоциацийн Зөвлөлийн гишүүн
* МАН-ын Бага хурлын гишүүн

== Гавьяа шагнал ==
*2003 онд   Монгол Улсын Уул Уурхайн Тэргүүний Ажилтан
*2004 онд   ОХУ-ын Уул Уурхайн Тэргүүний Ажилтан
*2006 онд   МУ-ын Төрийн Дээд Шагнал Алтан Гадас Одон
*2009 онд   МУ-ын Аж Үйлдвэрийн Гавьяат Ажилтан

== Зүүлт тайлбар ==
&lt;references /&gt;

{{DEFAULTSORT:Гарамжав, Цэдэнгийн}}
[[Ангилал:1959 онд төрсөн]]
[[Ангилал:Монголын бизнесмен]]
[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн]]</text>
      <sha1>g39pqmadaq39b2gk0518rlpnhktgwnh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Байжу ноён</title>
    <ns>0</ns>
    <id>59801</id>
    <revision>
      <id>852064</id>
      <parentid>824328</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T19:00:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>852064</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3321" sha1="83fz3qwft93qj4bhga53fazmhloygpk" xml:space="preserve">{{Short description|Монголын жанжин, эзэн хааны захирагч}}
{{about|Ойрх Дорнодод суух Байжу ноёны|Юань төрийн зүтгэлтэн Жалайрын Байжу ноёны талаар|Байжу ноён (Жалайр)}}
{{Инфобокс албан тушаалтан
| name = Байжу ноён
| death_date = {{circa|1258}}
| birth_date = 
| predecessor  = [[Чормаган хорчи]]
| successor = [[Элжигидэй ноён]]
| image = Baiju, from AscelinOfCremone (cropped).jpg
| caption = 1462 онд Франц ''Хаадын товчоонд'' Давид Оберийн дүрсэлснээр
| native_name = {{MongolUnicode|ᠪᠠᠶᠢᠵᠤ ᠨᠣᠶᠠᠨ|lang=mn}}
| appointer1 = [[Мөнх хаан]]
| width = 120px
| office = [[Ойрх Дорнод|Ойрх Дорнодод]] суух [[Их Монгол Улс|Их Монгол Улсын]] захирагч 
| native_name_lang    = mn
| spouse = {{ill|Рузукан|hy|Ռուզուքան}}
}}
'''Байжу ноён''' ({{MongolUnicode|ᠪᠠᠶᠢᠵᠤ ᠨᠣᠶᠠᠨ}}; [[Цагадайн хэл]]: بایجو نویان; {{Lang-zh|c=拜住|s=|t=|p=Bàizhù}}; [[Франк]] сурвалжид: Bayothnoy) бол [[Иран|Перс]], [[Армени]], [[Бага Ази]], [[Гүрж|Гүржид]] суух монгол жанжин байв. 1241 онд [[Чормаган хорчи]] нас барсны хойно [[Өгэдэй хаан|Өгэдэй хааны]] зарлигаар Чормаган ноёны орыг залгаж, [[Ойрх Дорнод|Ойрх дорнод]] дахь монгол цэргийн их жанжин, төрийн сайдаар томилогджээ. 1243 онд [[Селжукийн Румын султант улс|Селжукийн Румын султант улстай]] дайтаж, тус оны 6 сарын 26 нд болсон тулалдаанд Кейкосров султаны удирдсан 80000 цэргийн эсрэг, монгол болон гүрж, армян зэрэг холбоотны 30000 цэргийг удирдаж, [[Көсэ Дагийн тулалдаан|Көсе Даг ууланд]] байлдан бут ниргэснээр Румын султант улс дагаар орж [[Бага Ази|Бага Азийн]] ихэнх нутаг Монголын эрхшээлд орсон. Түүнийг өнгөрсний хойно захирч байсан нутаг нь [[Хүлэгү хан|Хүлэгү ханы]] удамд шилжжээ. 

== Уг гарал ==
Байжу [[Бэсүд]] овгоос гаралтай, [[Зэв]] жанжны төрөл юм. Эцэг нь [[Чингис хаан|Чингис хаанд]] зүтгэж байсан [[Мянган|мянганы]] ноён байсан ба эцэг нь өнгөрөхөд албан тушаалыг нь өвлөн авчээ.&lt;ref&gt;{{cite book |last=May |first=Timothy |title=The Mongol Empire: A Historical Encyclopedia |volume=1 |year=2016 |publisher=ABC-CLIO |isbn=9781610693400 |page=68 |language=Англи}}&lt;/ref&gt;

==Эх сурвалж==
{{reflist}}

[[Ангилал:Иx Монгол Улсын жанжин]]
[[Ангилал:1260-д онд өнгөрсөн]]
[[Ангилал:Бэсүд]]</text>
      <sha1>83fz3qwft93qj4bhga53fazmhloygpk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>852096</id>
      <parentid>852064</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T06:53:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bayarkhangai</username>
        <id>1129</id>
      </contributor>
      <origin>852096</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3782" sha1="949epnfj8h4z7zl3ovgt8xajhm375hp" xml:space="preserve">{{Short description|Монголын жанжин, эзэн хааны захирагч}}
{{about|Ойрх Дорнодод суух Байжу ноёны|Юань төрийн зүтгэлтэн Жалайрын Байжу ноёны талаар|Байжу ноён (Жалайр)}}
{{Инфобокс албан тушаалтан
| name = Байжу ноён
| death_date = {{circa|1258}}
| birth_date = 
| predecessor  = [[Чормаган хорчи]]
| successor = [[Элжигидэй ноён]]
| image = Baiju, from AscelinOfCremone (cropped).jpg
| caption = 1462 онд Франц ''Хаадын товчоонд'' Давид Оберийн дүрсэлснээр
| native_name = {{MongolUnicode|ᠪᠠᠶᠢᠵᠤ ᠨᠣᠶᠠᠨ|lang=mn}}
| appointer1 = [[Мөнх хаан]]
| width = 120px
| office = [[Ойрх Дорнод|Ойрх Дорнодод]] суух [[Их Монгол Улс|Их Монгол Улсын]] захирагч 
| native_name_lang    = mn
| spouse = {{ill|Рузукан|hy|Ռուզուքան}}
}}
'''Байжу ноён''' ({{MongolUnicode|ᠪᠠᠶᠢᠵᠤ ᠨᠣᠶᠠᠨ}}; [[Цагадайн хэл]]: بایجو نویان; {{Lang-zh|c=拜住|s=|t=|p=Bàizhù}}; [[Франк]] сурвалжид: Bayothnoy) бол [[Иран|Перс]], [[Армени]], [[Бага Ази]], [[Гүрж|Гүржид]] суух монгол жанжин байв. 1241 онд [[Чормаган хорчи]] нас барсны хойно [[Өгэдэй хаан|Өгэдэй хааны]] зарлигаар Чормаган ноёны орыг залгаж, [[Ойрх Дорнод|Ойрх дорнод]] дахь монгол цэргийн их жанжин, төрийн сайдаар томилогджээ. 1243 онд [[Селжукийн Румын султант улс|Селжукийн Румын султант улстай]] дайтаж, тус оны 6 сарын 26 нд болсон тулалдаанд Кейкосров султаны удирдсан 80000 цэргийн эсрэг, монгол болон гүрж, армян зэрэг холбоотны 30000 цэргийг удирдаж, [[Көсэ Дагийн тулалдаан|Көсе Даг ууланд]] байлдан бут ниргэснээр Румын султант улс дагаар орж [[Бага Ази|Бага Азийн]] ихэнх нутаг Монголын эрхшээлд орсон. Түүнийг өнгөрсний хойно захирч байсан нутаг нь [[Хүлэгү хан|Хүлэгү ханы]] удамд шилжжээ. 
Байжу 1259 онд Сирийг эзлэх Хүлэгү хааны бэлтгэлд оролцож байснаа гэнэт баривчлагдан цаазлагджээ. Цаазлуулах шалтгаан нь Хүлэгү Алтан ордны Бэрхтэй хагаралцсанаас болсон байж мэдэх юм. Байжугийн захирагчийн үүргийг Чормаханы хүү Ширэмүнд шилжүүлжээ.

== Уг гарал ==
Байжу [[Бэсүд]] овгоос гаралтай, [[Зэв]] жанжны төрөл юм. Эцэг нь [[Чингис хаан|Чингис хаанд]] зүтгэж байсан [[Мянган|мянганы]] ноён байсан ба эцэг нь өнгөрөхөд албан тушаалыг нь өвлөн авчээ.&lt;ref&gt;{{cite book |last=May |first=Timothy |title=The Mongol Empire: A Historical Encyclopedia |volume=1 |year=2016 |publisher=ABC-CLIO |isbn=9781610693400 |page=68 |language=Англи}}&lt;/ref&gt;

==Эх сурвалж==
{{reflist}}

[[Ангилал:Иx Монгол Улсын жанжин]]
[[Ангилал:1260-д онд өнгөрсөн]]
[[Ангилал:Бэсүд]]</text>
      <sha1>949epnfj8h4z7zl3ovgt8xajhm375hp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Жаргалтулгын Эрдэнэбат</title>
    <ns>0</ns>
    <id>60021</id>
    <revision>
      <id>852065</id>
      <parentid>850509</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T19:06:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>852065</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5952" sha1="bimh1m2q9pmmtfelqpwdyberf0bqqiq" xml:space="preserve">{{short description|2016-2017 онд Монгол Улсын Ерөнхий сайд}}
{{Инфобокс албан тушаалтан
| name = Жаргалтулгын Эрдэнэбат
| image = Mongolia_PM_Jargatulgyn_Erdenebat_2017.jpg
| image_size = 220px
| caption = Эрдэнэбат 2017 онд
| office = 29 дэх [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд]]
| term_start = 2016 оны 7 сарын 7
| term_end = 2017 оны 10 сарын 4
| president = [[Цахиагийн Элбэгдорж]]&lt;br&gt;[[Халтмаагийн Баттулга]]
| predecessor = [[Чимэдийн Сайханбилэг]]
| successor = [[Ухнаагийн Хүрэлсүх]]
| office2 = [[Сангийн яам (Монгол)|Сангийн сайд]]
| term_start2 = 2014 оны 11 сарын 21
| term_end2 = 2015 оны 9 сарын 8
| prime_minister2 = Чимэдийн Сайханбилэг
| predecessor2 = [[Чүлтэмийн Улаан]]
| successor2 = [[Баярбаатарын Болор]]
| office3 = [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] гишүүн
| term_start3 = 2012 оны 7 сарын 6
| term_end3 = 2020 оны 6 сарын 30
| constituency3 = 19-р, [[Сэлэнгэ]]&lt;br&gt;([[Улсын Их Хурлын гишүүдийн жагсаалт, 2012–2016|2012–2016]])&lt;br&gt;26-р, Сэлэнгэ&lt;br&gt;([[Улсын Их Хурлын гишүүдийн жагсаалт, 2016–2020|2016–2020]])
| term_start4 = 2021 оны 3 сарын 18
| term_end4 = 2024 оны 7 сарын 2
| constituency4 = 13-р, Сэлэнгэ
| office5 = [[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ аймгийн]] засаг дарга
| term_start5 = 2008
| term_end5 = 2012
| predecessor5 = 
| successor5 = 
| birth_date = {{birth date and age|1974|7|17}}
| birth_place = [[Мандал сум|Мандал]], [[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ]], [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|Монгол]]
| death_date = &lt;!-- {{Death date and age|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} --&gt;
| death_place = 
| party = [[Монгол Ардын Нам]]
| children = 2 охин, 1 хүү
| alma_mater = Худалдаа үйлдвэрлэлийн дээд сургууль&lt;br&gt;[[Хөдөө Аж Ахуйн Их Сургууль]]
| occupation = 
| profession = 
| awards = [[Алтан гадас одон]]
| blank1 = 
| data1 = 
| signature = 
| signature_size = 
| website = 
}}
'''Жаргалтулгын Эрдэнэбат''' нь [[Монгол Улс]]ын 29 дахь [[Ерөнхий сайд]]аар сонгогдон ажиллаж байсан бөгөөд 2017 оны 9-р сарын 8 нд Ерөнхийн сайдын албан тушаалаас огцрон дараагийн Ерөнхий сайд сонгогдох хүртэл түр орлон гүйцэтгэж байна. Жаргалтулгын Эрдэнэбат 1973 онд [[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ]] аймгийн [[Мандал сум|Мандал]] суманд төрсөн.

== Боловсрол ==
Ж. Эрдэнэбат 1981-1991 онд [[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ]] аймгийн Мандал сумын 10 жилийн дунд сургууль,  

1992-1995 онд [[Худалдаа Үйлдвэрлэлийн Дээд Сургууль]] 

1997-1998 онд Монголын мэргэшсэн нягтлан бодогчдын институт, 

2002-2004 онд Монгол Улсын [[Удирдлагын Академи]] 

2003-2005 онд [[Хөдөө Аж Ахуйн Их Сургууль]] тус тус төгссөн. 

Эдийн засагч мэргэжилтэй. Эдийн засгийн ухааны магистр.

== Ажил эрхлэлт ==
1996-1997 онд [[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ аймгийн]] [[Мандал сум|Мандал сумын]] “Сүүтэй” ХХКомпанид нягтлан бодогч, 

1997-2000 онд Сэлэнгэ аймгийн Хянан шалгах хороонд байцаагч, 

2000-2004 онд Сэлэнгэ аймгийн Засаг даргын Тамгын газрын Санхүү, эдийн засгийн бодлого зохицуулалтын хэлтсийн дарга, 

2004-2005 онд Сэлэнгэ аймгийн Засаг даргын орлогч, 

2005-2008 онд Сэлэнгэ аймгийн Засаг даргын Тамгын газрын Санхүү, төрийн сангийн хэлтсийн дарга,

2008-2012 онд Сэлэнгэ аймгийн Засаг даргаар томилогдон ажилласан.

2012 2016 онд [[Улсын Их Хурал|Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн]]

2014-2015 онд Сангийн сайд

2016 оны 7 дугаар сарын 8 -  2017 оны 9 сарын 6 хүртэл [[Монгол Улсын Ерөнхий сайд]]

2020-2024 онд Улсын Их Хурлын гишүүн

{{s-start}}
{{Залгамжлал 
|өмнө         = [[Чимэдийн Сайханбилэг|Сайханбилэг]] 
|албан_тушаал =[[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд]]
|он           =2016-2017 
|дараа        = [[Ухнаагийн Хүрэлсүх|Хүрэлсүх]]
}}
{{end}}

{{commonscat}}
{{Монгол Улсын Ерөнхий Сайд}}
{{Монголын Сангийн сайд}}

{{DEFAULTSORT:Эрдэнэбат, Жаргалтулгын}}
[[Ангилал:Монгол Улсын Ерөнхий Сайд]]
[[Ангилал:Монголын сангийн сайд]]
[[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн]]
[[Ангилал:Удирдлагын Академийн төгсөгч]]
[[Ангилал:Хөдөө Аж Ахуйн Их Сургуулийн төгсөгч]]
[[Ангилал:Мандалын хүн]]
[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:1973 онд төрсөн]]</text>
      <sha1>bimh1m2q9pmmtfelqpwdyberf0bqqiq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Цэндийн Мөнх-Оргил</title>
    <ns>0</ns>
    <id>60122</id>
    <revision>
      <id>852066</id>
      <parentid>835357</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T19:13:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>852066</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5966" sha1="nnwuplbndwe21mx8k9eijjsjujm7buc" xml:space="preserve">{{short description|Монголын улс төрч}}
{{Инфобокс албан тушаалтан
| name                = Цэндийн Мөнх-Оргил
| image               = File:Tsend Munkh-Orgil.jpg
| office              = [[Гадаад харилцааны яам (Монгол)|Гадаад харилцааны сайд]]
| term_start          = 2016 оны 7 сарын 22
| term_end            = 2017 оны 10 сарын 4
| primeminister       = [[Жаргалтулгын Эрдэнэбат]]
| predecessor         = [[Лүндэгийн Пүрэвсүрэн]]
| successor           = [[Дамдины Цогтбаатар]]
| term_start1         = 2004 оны 9 сарын 28
| term_end1           = 2006 оны 1 сарын 28
| primeminister1      = [[Цахиагийн Элбэгдорж]]
| predecessor1        = [[Лувсангийн Эрдэнэчулуун]]
| successor1          = [[Нямаагийн Энхболд]]
| office2             = [[Хууль зүй, дотоод хэргийн яам (Монгол)|Хууль зүй, дотоод хэргийн сайд]]
| term_start2         = 2007 оны 11 сар
| term_end2           = 2008 оны 9 сар
| primeminister2      = [[Санжаагийн Баяр]]
| predecessor2        = [[Доржийн Одбаяр]]
| successor2          = [[Цэндийн Нямдорж]]
| office3             = [[Хууль зүй, дотоод хэргийн яам (Монгол)|Хууль зүй, дотоод хэргийн дэд сайд]]
| term_start3         = 2000
| term_end3           = 2004
| office4             = [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] гишүүн
| term_start4         = 2020 оноос
| term_end4           = 
| constituency4       = [[Сүхбаатар дүүрэг|Улаанбаатар, &lt;br /&gt; Сүхбаатар дүүрэг]]
| term_start5         = 2016
| term_end5           = 2020
| constituency5       = [[Сүхбаатар дүүрэг|Улаанбаатар, &lt;br /&gt; Сүхбаатар дүүрэг]]
| term_start6         = 2008
| term_end6           = 2012
| constituency6       = [[Баянгол дүүрэг|Улаанбаатар, &lt;br /&gt; Баянгол дүүрэг]]
| term_start7         = 2004
| term_end7           = 2008
| constituency7       = [[Сүхбаатар дүүрэг|Улаанбаатар, &lt;br /&gt; Сүхбаатар дүүрэг]]
| birth_date          = {{birth date and age|1964|10|18}}
| birth_place         = [[Баруун-Урт]], [[Сүхбаатар аймаг]], [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]]
| party               = [[Монгол Ардын Нам]]
| alma_mater          = [[Москвагийн Олон Улсын Харилцааны Улсын Хүрээлэн]] (LL.B.), &lt;br /&gt;[[Харвардын Хуулийн Сургууль]] &lt;br /&gt;(LL.M.)
| allegiance          = {{flag|Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс}}
| branch              = [[File:Emblem of Mongolian People's Army.svg|23px]] [[Монголын Ардын Арми]]
| rank                = 
| serviceyears        = 1982–1983
}}
'''Цэндийн Мөнх-Оргил''' ([[Сүхбаатар аймаг|Сүхбаатар]] аймгийн [[Баруун-Урт|Баруун-Урт сум]]анд 1964 оны 10 дугаар сарын 18-нд төрсөн) Монгол Улсын улс төрч, хуульч, дипломатч.

==Боловсрол==
*1982 онд Нийслэлийн 10 жилийн [[23 дугаар сургууль]]
*1988 онд Москвагийн Олон Улсын Харилцааны Дээд Сургууль
*1996 онд АНУ-ын Харвардын Их Сургуулийн Хуулийн Сургууль

Эрх зүйн бакалавр, Хууль зүйн магистрийн зэрэгтэй.

==Ажилласан байдал==
*1988-1991 онд БНМАУ-ын Гадаад харилцааны яаманд атташе
*1991-1995 онд Монгол Улсаас НҮБ-ын дэргэд суугаа Байнгын төлөөлөгчийн газарт улс төр, эрх зүйн асуудал хариуцсан III, II нарийн бичгийн дарга
*1996-1997 онд АНУ-ын Вашингтон хотноо хуульч
*1997-2000 онд Хуулийн зөвлөгөө өгөх “Мөнх-Оргил, Идэш, Линч” компанийн гүйцэтгэх захирал
*2000-2004 онд  Хууль зүй, дотоод хэргийн дэд сайд
*2004-2008 онд Монгол Улсын Улсын Их Хурлын гишүүн
*2004-2006 онд Монгол Улсын Засгийн газрын гишүүн, Гадаад хэргийн сайд
*2006-2007 онд Улсын Их Хурлын гишүүн, Хууль зүйн байнгын хорооны дарга
*2007-2008 онд Монгол Улсын Засгийн газрын гишүүн, Хууль зүй, дотоод хэргийн сайд
*2008-2012 онд Улсын Их Хурлын гишүүн
*2012-2013 онд Монгол Ардын Намын нарийн бичгийн дарга
*2016 оноос Улсын Их Хурлын гишүүн
*2016-2017 онд Гадаад харилцааны сайд

==Гэр бүл==
Мөнх-Оргил эхнэр, 3 хүүхэдтэй.

{{commonscat}}
{{Монгол Улсын Гадаад хэргийн сайд}}

{{DEFAULTSORT:Мөнх-Оргил, Цэндийн}}
[[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн]]
[[Ангилал:Монголын гадаад хэргийн сайд]]
[[Ангилал:Монголын хууль зүй, дотоод хэргийн сайд]]
[[Ангилал:Монголын дипломатч]]
[[Ангилал:Монголын хуульч]]
[[Ангилал:Баруун-Уртын хүн]]
[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:1964 онд төрсөн]]</text>
      <sha1>nnwuplbndwe21mx8k9eijjsjujm7buc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ухнаагийн Хүрэлсүх</title>
    <ns>0</ns>
    <id>62744</id>
    <revision>
      <id>852067</id>
      <parentid>850504</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T20:59:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>852067</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9588" sha1="14xnfytwdjxitlpzbsum4d3urw4qe5x" xml:space="preserve">{{Short description|2021 оноос Монгол Улсын Ерөнхийлөгч}}
{{Инфобокс албан тушаалтан
| honorific_prefix = [[Эрхэмсэг|Эрхэмсэг ноён]]
| name = Ухнаагийн Хүрэлсүх
| image = Official presidential portrait of Ukhnaagiin Khurelsukh.jpg
| caption = Албан ёсны хөрөг, 2023
| order = 6 дахь
| office = Монгол Улсын Ерөнхийлөгч
| prime_minister = [[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]]&lt;br&gt;[[Гомбожавын Занданшатар]]&lt;br&gt;[[Ням-Осорын Учрал]]
| term_start = 2021 оны 6 сарын 25
| term_end = 
| predecessor = [[Халтмаагийн Баттулга]]
| successor = 
| order1 = 30 дахь
| office1 = Монгол Улсын Ерөнхий сайд
| president1 = Халтмаагийн Баттулга
| deputy1 = [[Өлзийсайханы Энхтүвшин]]&lt;br&gt;[[Янгугийн Содбаатар]]
| term_start1 = 2017 оны 10 сарын 4
| term_end1 = 2021 оны 1 сарын 27
| predecessor1 = [[Жаргалтулгын Эрдэнэбат]]
| successor1 = Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ
| office2 = [[Монгол Улсын Шадар сайд]]
| prime_minister2 = Жаргалтулгын Эрдэнэбат
| term_start2 = 2016 оны 7 сарын 23
| term_end2 = 2017 оны 10 сарын 4
| predecessor2 = [[Цэрэндашийн Оюунбаатар]]
| successor2 = Өлзийсайханы Энхтүвшин
| prime_minister3 = [[Чимэдийн Сайханбилэг]]
| term_start3 = 2014 оны 12 сарын 10
| term_end3 = 2015 оны 8 сарын 6
| predecessor3 = [[Дэндэвийн Тэрбишдагва]]
| successor3 = [[Цэрэндашийн Оюунбаатар]]
| office4 = [[Монгол Ардын Намын дарга]]
| term_start4 = 2017 оны 11 сарын 21
| term_end4 = 2021 оны 6 сарын 25
| predecessor4 = [[Миеэгомбын Энхболд]]
| successor4 = Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ
| office5 = [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] гишүүн
| term_start5 = 2000
| term_end5 = 2004
| constituency5 = [[Хэнтий аймаг]]
| term_start6 = 2004
| term_end6 = 2008
| constituency6 = [[Хэнтий аймаг]]
| term_start7 = 2012
| term_end7 = 2012
| constituency7 = Пропорционал
| term_start8 = 2020
| term_end8 = 2021
| constituency8 = [[Хэнтий аймаг]]
| office9 = Мэргэжлийн хяналтын асуудал эрхэлсэн сайд
| president9 = [[Намбарын Энхбаяр]]
| prime_minister9 = [[Миеэгомбын Энхболд]]&lt;br&gt;[[Санжийн Баяр]]
| term_start9 = 2006 оны 1 сарын 28
| term_end9 = 2007 оны 11 сарын 29
| predecessor9 = [[Дамбийн Дорлигжав]]
| successor9 = ''Албан тушаал байхгүй болсон''
| office10 = [[Онцгой Байдлын Ерөнхий Газар (Монгол)|Онцгой байдлын асуудал эрхэлсэн сайд]]
| president10 = [[Нацагийн Багабанди]]&lt;br&gt;[[Намбарын Энхбаяр]]
| prime_minister10 = [[Цахиагийн Элбэгдорж]]
| predecessor10 = ''Албан тушаал бий болсон''
| successor10 = Сайнбуянгийн Отгонбаяр
| term_start10 = 2004 оны 9 сарын 28
| term_end10 = 2006 оны 1 сарын 28
| birth_place = [[Улаанбаатар]], [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|Монгол]]
| birth_date = {{birth date and age|1968|6|14}}
| death_place = 
| death_date = 
| party = [[Монгол Ардын Нам]]
| spouse = Лувсандоржийн Болорцэцэг
| children = 2 охин
| alma_mater = [[Батлан хамгаалахын их сургууль (Монгол)|Батлан хамгаалахын их сургууль]]&lt;br/&gt;[[Монгол Улсын Их Сургууль]]
| website = {{URL|khurelsukh.mn|Албан ёсны вэбсайт}}
| allegiance = [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]]
| branch = [[Монголын Ардын Арми]]
| service_years = 1985–1990
| rank = [[Хурандаа]]
}}
'''Ухнаагийн Хүрэлсүх'''  (1968 оны 6-р сарын 14-нд [[Улаанбаатар]] хотод төрсөн) нь Монгол Улсын улс төрч юм. Тэрбээр  Монгол Улсын 30, 31 дахь [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|Ерөнхий Сайд]], [[Монгол Ардын Нам|МАН]]-ын дарга байсан бөгөөд 2021 оны 7-р сараас Монгол Улсын 6 дахь Ерөнхийлөгчөөр сонгогдоод байна. 

== Намтар ==
2016 оны 7-р сард 2 дахь удаагаа Шадар сайдаар томилогдон ажиллаж байгаад 2017 оны 10 сарын 4-нд Ерөнхий сайдаар томилогдсон. Мөн тэрээр НҮБ-ын Манлайлагч төрийн түшээ өргөмжлөл, спортын мастер, бэлтгэл хурандаа цолтой.

* [[1985 он|1985]] онд нийслэлийн 10 жилийн 2-р дунд сургууль төгссөн,
* [[1989 он|1989]] онд Батлан Хамгаалахын Их Сургууль, улс төр судлаач мэргэжлээр төгссөн,
* [[1994 он|1994]] онд Төрийн Захиргаа, Удирдлагын Хөгжлийн Институтийг төрийн удирдлагын арга зүйч 
* [[2000 он|2000]] онд Монгол Улсын Их Сургуулийн Хууль Зүйн Дээд Сургуулийг эрх зүйч мэргэжлээр төгссөн.

[[2020 он|2020]] оны [[7 сарын 2|7 сарын 02]]-ны өдрийн УИХ-ын Анхдугаар чуулганы хуралдаанаар У.Хүрэлсүх-ийг дахин улираан Монгол Улсын Ерөнхий сайдад 98.5 хувийн саналаар томилов.

[[2021 он|2021]] оны [[1 сарын 21|01 сарын 21]]-ны өдөр Монгол Улсын Ерөнхий сайд У.Хүрэлсүх Монгол Улсын түүхэнд анх удаа өөрийн хүсэлтээр огцрох өргөгдлөө өгөн УИХ-ийн гишүүд энэхүү саналыг 95 хувийн саналаар огцруулав. 

[[2021 он|2021]] оны ерөнхийлөгчийн сонгуульд нийт ард түмний 72.02% ~ийн дэмжлэгээр буюу 823.326 хүний саналаар Монгол Улсын Ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон байна. 

==Ажилласан байдал==
* 1989-1990 онд Монголын Ардын Армийн 152 дугаар ангид улс төрийн орлогч
* 1991-1994 онд МАХН-ын Төв хороонд улс төрийн ажилтан
* 1994-1996 онд Улсын Их Хурал дахь МАХН-ын Бүлгийн Ажлын албанд зөвлөх
* 1997-1999 онд Монголын Ардчилсан Социалист Залуучуудын Холбооны Ерөнхийлөгч
* 1999-2000 онд Улсын Их Хурал дахь МАХН-ын Бүлгийн Ажлын албанд Нийгмийн бодлогын зөвлөх
* 2000-2005 онд Монголын Ардчилсан Социалист Залуучуудын Холбооны Ерөнхийлөгч
* 2000-2008 онд Улсын Их Хурлын гишүүн
* 2004-2006 онд Засгийн Газрын гишүүн, Онцгой Байдлын Асуудал эрхэлсэн Монгол Улсын Сайд.
* 2006-2008 онд Засгийн Газрын гишүүн, Мэргэжлийн Хяналтын Асуудал эрхэлсэн Монгол Улсын Сайд
* 2007 оноос Монголын Зүүний хүчний холбооны ерөнхийлөгч
* 2008-2012 МАН-ын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга
* 2012-2013 онд Улсын Их Хурлын гишүүн.
* 2014-2017 онд Монгол Улсын Шадар сайд
* 2017-2021 онд Монгол Улсын Ерөнхий Сайд
* 2017 оноос [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Намын]] дарга
* 2021-оноос Монгол Улсын Ерөнхийлөгч. 

{{s-start}}
{{Залгамжлал 
|өмнө         = [[Халтмаагийн Баттулга]]
|албан_тушаал = [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч]] 
|он           = 2021 - 
|дараа        = - 
}}
{{end}}

{{NaviBlock
|Монголын төрийн тэргүүн
|Монгол Улсын Ерөнхий Сайд
|Хөтлөгч мөр Монгол Ардын Намын дарга
}}

{{DEFAULTSORT:Хүрэлсүх, Ухнаагийн}}
[[Ангилал:Монгол Улсын Ерөнхийлөгч]]
[[Ангилал:Одооны төрийн тэргүүн]]
[[Ангилал:Монгол Улсын Ерөнхий Сайд]]
[[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн]]
[[Ангилал:Монголын засгийн газрын гишүүн]]
[[Ангилал:Монгол Ардын Намын дарга]]
[[Ангилал:Монгол Ардын Намын гишүүн]]
[[Ангилал:Улаанбаатарын хүн]]
[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:1968 онд төрсөн]]</text>
      <sha1>14xnfytwdjxitlpzbsum4d3urw4qe5x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хун Сен</title>
    <ns>0</ns>
    <id>71518</id>
    <revision>
      <id>852118</id>
      <parentid>780730</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T10:54:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>852118</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11170" sha1="nlxm17xsmw4j8wc58vm8h1ywoc9ot8s" xml:space="preserve">[[Файл:Cambodian President of the Senate Hun Sen met United States Secretary of Defense Lloyd Austin during his visit to senior Cambodian government officials in Phnom Penh on June 4, 2024 (cropped).jpg|thumb|Хун Сен]]
'''Хун Сен''' ([[Кхмер хэл|кхмер хэл.]]  ហ៊ុន សែន; [[Англи хэл|англи.]] ''Hun Sen''. 1952 оны 8-р сарын 5-нд Кампонг Чам мужид төрсөн) - [[Камбож]]ийн улс төрийн зүтгэлтэн, 1985-2023 онуудад Камбожийн Вант Улсын Ерөнхий сайд, төрийн эрхэнд байгаа [[Камбожийн Ардын намын]] дарга. Кхмер үндэстэн. Өнөөгийн байдлаар дэлхийд Ерөнхий сайдын албыг хамгийн удаан хашиж буй хүнээр тодроод байгаа хүн юм. 2023 оны 8-р сарын 22-нд Камбожийн хаан [[Нородом Сихамони]] түүнийг  Хааны Зөвлөлийн даргаар томилсон юм.   

==Намтар==
Хун Сен албан ёсны баримт бичигт 1951 оны 4-р сарын 4-нд төрсөн гэж бүртгүүлсэн боловч 1952 оны 8 дугаар сарын 5-нд төрсөн юм. Тэрээр Камбожийн Кампонг Чам /Kampong Cham/ мужид тариачин эцэг Хун Ниенг, эх Дий Йон нарын 6 хүүхдийн гурав дахь хүү болж төржээ. Жинхэнэ нэр Хун Бунал гэдэг байсан бөгөөд Хун Нал төрөлх тосгондоо бага сургуулиа төгссөн. Тэрээр 13 настайдаа гэрээ орхиж Нийслэл [[Пномпень|Пномпеньд]] шашны сургуульд шавилан суусан байна. Багшийг нь улс төрийн шалтгаанаар баривчилсны дараа тэрээр хичээлээ орхихоос өөр аргагүй болсон. Тэрээр Мемот мужид каучук тариалангийн талбайд ажиллаж, Үйлдвэрчний эвлэлийн үйл ажиллагаанд оролцдог байжээ.Бага наснаасаа тэрээр тууштай, хүсэл тэмүүлэлтэйгээрээ ялгардаг байв. Тэндээ анх коммунист намд элссэн гэж үздэг. 

1970-аад онд 18 тай Хун Бунал /Хун Сен/ сургуулиа орхиж “[[Улаан кхмерууд|Улаан Кхмерууд]]”-ийн эгнээнд элсэж 1970-1975 онуудад Камбожид америкийг баримтлагч Лон Нолын Засгийн газартай тэмцэх хөдөлгөөнд нэгдэн орсон байна. Кампучийн Хувьсгалт Армид анх зарлага хийж эхлээд 1974 он гэхэд батальоны дарга хүртлээ дэвшиж чадсан. Энэ үеэр 5 удаа шархдаж байсан бөгөөд нэгэн тулааны үед бууны суманд зүүн нүдээ алдсан. Мөн энэ үед буюу 1972 онд Хун Сен гэж нууц нэр нь жинхэнэ нэр болж хувирсан түүхтэй.

1975 онд Камбожид төрийн эргэлт гарч, хунтайж Нородом Сианукийг засгийн эрхээс түлхэн унагааж, генерал Лон Нолын удирдлага дор Кхмерийн Бүгд Найрамдах Улс байгуулагдсан. Үүний дараа тэрээр Улаан кхмеруудын эгнээнд нэгдэн орж [[Пол Пот]]&lt;nowiki/&gt;ын дэглэмийн “Зүүн бүс”-ийн бригадын даргаар ажиллаж байжээ. 1977 онд Пол Потын удирдлага “их цэвэрлэгээ” хийж эхлэхэд [[Вьетнам]] руу зугтаж амь гарсан гэж үздэг. Тэндээ хэдэн сар шоронд сууж шалгагдаад гарч вьетнамчуудын хяналт дор [[Хенг Самрин|Хенг Самрины]] удирдаж байсан “Кампучийг аврах Үндэсний нэгдсэн Фронт”-д элссэн байна.

1978 оны 12-р сард вьетнам цэргүүд Кампучи руу довтолж 1979 оны 1-р сарын 7-нд [[Пномпень]] хотыг эзэлж Бүгд Найрамдах Кампучи Улсыг зарлан тунхагалаж “Кампучийг аврах Үндэсний нэгдсэн Фронт”-ынхон төрийн эрхэнд гарсан. Пол Потын цэргүүд уулархаг нутаг руу зугтаж партизаны дайнаа эхлүүлсэн. 

Улмаар 1979 оны 1-р сард Хун Сен Засгийн газрын гишүүн Гадаад хэргийн сайдаар томилогдсон. Энэ үед тэрээр [[Хенг Самрин]]&lt;nowiki/&gt;ы нэг намын тогтолцоотой “социалист” баримжааг бүрэн дэмжиж ирсэн. 1985 онд Хенг Самрины итгэлийг хүлээж ойрын хүрээнд орж чадсан тэрээр Камбожийн түүхэнд хамгийн залуу Ерөнхий сайдаар томилогджээ. Энэ үеэс улс төрийн хүрээнд янз бүрийн арга заль хэрэглэж өөрийн байр сууриа бэхжүүлж эхэлсэн гэж үздэг юм.

1991 онд олон жилийн иргэний дайнд [[Парисын энхийн Хэлэлцээр]] төгсгөл тавьсан. Хенг Самрин Кампучийн удирдлагад байсан КАХН-ын ерөнхий нарийн бичгийн даргын суудлаа Чеа Симд шилжүүлж өгсөн хэдий ч бодит удирдлага Хун Сений гарт үлдсэн юм. 

'''1993 онд НҮБ-ын хяналтан дор чөлөөт сонгууль явуулж''' улмаар Камбожийн Вант Улс байгуулагдаж 1970 онд хаан ширээнээс буусан [[Нородом Сианук]] эргэн хаан болж олон намын тогтолцоо бий болсон хэдий ч Хун Сен Ерөнхий сайдын суудлаа болон эрх мэдлээ хадгалж чадсан.    

1998, 2003, 2008, 2013, 2018 оны Камбожийн парламентын сонгуулиудаар түүний удирдаж байсан [[Камбожийн Ардын нам]] /КАН/ олонхи болж чадсан тул тэрээр Ерөнхий сайдаар ажиллаж байв. 2013 оны сонгуулийн дүнг сөрөг хүчин хүлээн зөвшөөрөөгүй тул 2 жилийн турш бослого гаргаж байсан. Уг бослогуудыг Хун Сений Засгийн газар хүчээр дарж хүний эрхийг бүдүүлгээр зөрчиж байсан бөгөөд '''Хун Сенийг дарангуйлагч''' гэж өрнөдийнхөн үзэж байгаа. 2018 онд ээлжит сонгуулийн өмнө Засгийн газар хамгийн том сөрөг хүчнийг үйл ажиллагаа явуулахыг хориглож, удирдагчдыг нь баривчилснаар сонгуульд хүчтэй өрсөлдөгчгүйгээр оролцож, улмаар парламентын бүх суудлыг авсан.  

2016 оны 7-р сард Монгол Улсад зохион байгуулсан [[Ази-Европын уулзалт|АСЕМ]]-ын Дээд түвшний 11 дүгээр уулзалтад Камбожийн Вант Улсын Ерөнхий сайд Хун Сен тэргүүтэй төлөөлөгчид оролцсон. 

Хун Сен нь 1985 оноос 2023 он хүртэл Камбож улсын Ерөнхий сайдын албыг тасралтгүй хашиж байсан бөгөөд дэлхийд хамгийн урт хугацаанд ажиллласан ерөнхий сайдуудын нэг гэж тооцогддог. Тэрээр Бээжингийн бодлогыг тууштай дэмждэгээрээ алдартай улс төрч. Камбож улсын эдийн засгийн гол түнш нь Хятад улс юм.  

1960 оны 11-р сарын 30-нд Монгол Улс, Камбожийн хаант улстай  дипломат харилцаа тогтоосон.  

==Хувийн амьдрал==
 
'''Бун Рани''' хэмээх сувилагч бүсгүйтэй 1976 онд дайнд авсан шархаа эмчлүүлэх үеэр эмнэлэгт танилцаж гэрлэсэн. 1998 оноос албан ёсоор тэргүүн хатагтай болсон бөгөөд өдгөө тэрбээр Камбожийн “Улаан загалмайн” нийгэмлэгийг удирддаг. Хун Сен, Бун Рани нар 4 хүү, 2 охинтой. Тэдний ууган хүү Хун Камсот багадаа нас барсан, удаах хүү [[Хун Манет]] нь 1977 онд төрсөн 2018 оноос Камбожийн Зэвсэгт хүчний командлагчаар ажиллаж байв. 2023 онд Камбожийн дараагийн удам залгасан Ерөнхий сайд болсон, 3 дахь хүү Хун Манит цэргийн генерал, удаах хүү Хун Мани нь парламентын гишүүн, охин Хун Мана нь томоохон хэвлэл, мэдээллийн компаний эзэн зэрэг томоохон албан тушаал хашдаг байна.   

Хун Сен Улс төрийн ухааны чиглэлээр хоёр дээд сургууль төгссөн. Тэрээр [[вьетнам хэл]] сайн мэддэг, англи хэлээр ярьдаг боловч албан ёсны яриа хэлэлцээр, хэвлэлийн мэдэгдэл хийх зэрэгт орчуулагчийн тусламж авдаг байна.

== Цахим холбоос ==
* [http://www.mekong.net/cambodia/sen_demc.htm Хун Сен ба Ардчилал].
* [https://web.archive.org/web/20190107070824/http://cnv.org.kh/samdech-akka-moha-sena-padei-techo-hun-sen/ Хун Сений намтар (англиар)]

{{DEFAULTSORT:Сен, Хун}}
[[Ангилал:Камбожийн ерөнхий сайд]]
[[Ангилал:Камбожийн гадаад хэргийн сайд]]
[[Ангилал:Улаан кхмерийн гишүүн]]
[[Ангилал:Камбожийн зэвсэгт хүчний хүн]]
[[Ангилал:Камбожчууд]]
[[Ангилал:1952 онд төрсөн]]</text>
      <sha1>nlxm17xsmw4j8wc58vm8h1ywoc9ot8s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Боловсрол, Шинжлэх Ухааны Яам</title>
    <ns>0</ns>
    <id>102763</id>
    <redirect title="Боловсролын яам (Монгол)" />
    <revision>
      <id>852068</id>
      <parentid>819689</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T01:12:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Xqbot</username>
        <id>3213</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>исправление двойного перенаправления на [[Боловсролын яам (Монгол)]]</comment>
      <origin>852068</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="68" sha1="kzmj2pku6n62rqe70glk60rga3jq2hs" xml:space="preserve">#ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Боловсролын яам (Монгол)]]</text>
      <sha1>kzmj2pku6n62rqe70glk60rga3jq2hs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Богд Баатар Биеэр Дайлсан Тэмдэглэл</title>
    <ns>0</ns>
    <id>110669</id>
    <revision>
      <id>852105</id>
      <parentid>769385</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T07:45:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Megzer</username>
        <id>20491</id>
      </contributor>
      <origin>852105</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8067" sha1="kcux32lyz3r48qu6gwatdsrv06krz5p" xml:space="preserve">'''Богд Баатар Биеэр Дайлсан Тэмдэглэл''' ([[хятадаар]]: 聖武親征録, [[пиньинь]]: Shèng wǔ qīnzhēng lù) нь XIII зуунд [[Монгол]]ын [[Юань улс]]ын [[Хубилай сэцэн хаан]]ы үед [[Чингис хаан]]ы түүх намтрыг багтаан бичсэн, зохиолч нь тодорхойгүй түүхэн сурвалж бичиг юм. Түүхчдийн судалснаар 1271-1287 оны хооронд Хубилай хааны цаг үед монгол хэл бичгээр анх зохиогдсон ч, Юань улс мөхөж, [[Мин улс]] байгуулагдах үед монгол бичгийн эх хувь нь гээгдэж одоо үед зөвхөн хятад хэл, ханз бичгээр бичигдсэн хуулбар эхүүд нь өвлөгдөж ирсэн.

==Агуулга==
Энэ сурвалж бичиг нь [[Монголын нууц товчоо]], [[Юань улсын судар|Юань улсын судрын]] хэмжээтэй дүйцэх олон бүлэг зүйлтэй биш хэдий ч, тэдгээрт байдаггүй [[Чингис хаан]], [[Өгэдэй хаан]]ы олон чухал  мэдээллийг агуулснаараа үнэ цэнтэй байж чаддаг. Энэ ном нь Чингис хааны төрсөн 1162 оноос [[Өгэдэй хаан|Өгэдэй хааны]] тэнгэрт хальсан 1241 он хүртэл болж өрнөсөн үйл явдлыг жил бүрээр нь тодорхой бичсэн ч, алдаатай зүйлс цөөнгүй байдаг. Жишээлбэл, Чингис хааны [[Алтан улс]], [[Хорезмын эзэнт улс|Сартуулын султант улсад]] хийсэн аян дайн, Өгэдэй хааны Алтан улсад хийсэн аян дайны цаг хугацаанд өрнөсөн үйл явдлыг тодорхой бичжээ. Мөн Чингис хааны нас, жилийг тэмдэглэсэн цорын ганц сурвалж бичиг юм. 
Хэдийгээр Монголын нууц товчоотой харьцуулахад уран сайхны үг хэллэг, шүлэг домог сэлтийг агуулаагүй ч, болж өрнөсөн үйл явдлыг нэмэлт хачиргүйгээр ойлгомжтой бичжээ. 
''Жишээлбэл “манай цэрэг”, ” бид” гэсэн хэллэг энэ номд байнга гардгаараа “Нууц Товчоо”-ноос ялгагдана. ''

''Жэгүрэйд аймгийн Үлэг баатар, Чингис хаанд дагаар ирж (1189 оноос өмнө) “Би тайчуудыг ятган чамд зүтгүүлье” гэсэн санал хэлэхэд хаан их баярлаж “Яг миний нэвшрэн унтахуй дор үснээс татан сэрээсэн, мунхарч суухыг минь сахлаас чимхэж босгосон мэт, таны хэлсэн нь миний уул санаа болой. Таны тэрэг, хөсөг хүрэх газар бүрд би бүх хүчээр тусалсугай” гэжээ. Хэдийгээр тийнхүү үг барилдаж анд бололцсон ч удалгүй тэд үгээ няцаж урван оджээ. ''&lt;ref&gt;https://andpublishing.mn/2019/06/19/%D1%88%D0%BE%D0%BE%D0%B2%D0%B4%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B4%D1%81%D0%BE%D0%BD-%D1%81%D1%83%D1%80%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D0%B6-%D0%B1%D0%B8%D1%87%D0%B8%D0%B3/{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

.

==Судлагдсан түүх==
Мин улсын эхэн үед хятад хэлээр бичигдэж үлдсэн ч, [[Чин улс|Чин гүрний]] сүүл үе хүртэл тусгайлан судлагдаагүй байдаг. Энэ нь Монгол улс, үндэстний эсрэг хятадын [[Мин улс]]ын хатуу бодлого, мөн хэтэрхий товчхон, үгийн сонголт алдаатай, [[Монголын Нууц Товчоо]]ны товчилсон хуулбар шиг бичсэн мэтийн байдлаас болж, түүхийн ном гэдэг ангилалд багталгүй олон зуун жил сул түүх гэсэн ангилалд оруулж, үеэс үед гар бичмэлээр дамжигдан хуулсаар ирсэн. Манж Чин улсын сүүл үед '''түүхийн элдэв зүйл''' гэсэн дансанд ёс төдий оруулсан. XIX зууны сүүлчээр Японы судлаач [[Нака Боши]] анхлан судалсан ч, '''''Монголын Нууц Товчоо'''-г шууд товчилсон бичиг тул тулгар сурвалж биш&lt;ref&gt;https://andpublishing.mn/2019/06/19/%D1%88%D0%BE%D0%BE%D0%B2%D0%B4%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B4%D1%81%D0%BE%D0%BD-%D1%81%D1%83%D1%80%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D0%B6-%D0%B1%D0%B8%D1%87%D0%B8%D0%B3/{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;'' гэж дүгнэжээ. Харин хятадын эрдэмтэн Чянь Жүтин ховор чухал болохыг онцлон тэмдэглэж, Жан Шижэү, Хэ Чютао нар анх хянан харгуулж, 1894 онд хятад түүхч Хэ Чютао, Жан Шижөү нар чулуун бараар сийлж хэвлүүлсэн.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book |last=Дамдинбазарын |first=Пүрэвдорж |title=Богд баатар биеэр дайлсан тэмдэглэл : Монголын түүхийн сурвалж бичгийн харьцуулсан судалгаа |publisher=Ганпринт |year=2010 |location=Улаанбаатар |pages=18-19}}&lt;/ref&gt; 1926 онд Хятадын түүхч [[Ван Говэй]] бусад хувилбартай харьцууулж, төмөр бараар хэвлүүлэв. 1955 онд францын эрдэмтэн [[Поль Пеллиот]] хятад хэлнээс франц хэл рүү орчуулж, тайлбар бичиж ном болгон хэвлүүлсэн.   

1981 онд Өвөрмонголын эрдэмтэн Хөн Өндөр тосон бараар хэвлэж&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;, 1983 онд [[Өвөр Монгол]]ын эрдэмтэн [[Хөх-Өндөр]] нар хятад хэлнээс, монгол хэлээр орчуулахдаа ᠋᠋Богд Баатар Биеэр Дайлсан Тэмдэглэл хэмээн нэрлэж [[Хөх хот|Хөххотод]] хэвлүүлжээ. 1984 онд Өвөр Монголын эрдэмтэн Б.Багана монгол хэл рүү орчуулахдаа Ван Говэйн хятад хэлний хувилбараас монгол хэл рүү орчуулсан.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;   

Харин [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|Монгол улсад]] 1960 аад онд түүхч [[Чулууны Далай]] нь [[БНМАУ-ын түүх]] номыг зохиоход хятад эхээс нь эшлэл авч түүвэрлэн оруулсан. 2010 онд Монгол Улсын судлаач Д.Пүрэвдорж &quot;Богд баатар биеэр дайлсан тэмдэглэл: Монголын түүхийн сурвалж бичгийн харьцуулсан судалгаа&quot; нэрээр Хөх Өндөрийн орчуулсан номыг монгол бичигээс кирилл үсэгт хөрвүүлж, тайлбар бичин хэвлүүлж судлагааны эргэлтэнд оруулжээ.  

==Эшлэл==
{{Reflist}}

[[Ангилал:Монголын түүхийн сурвалж бичиг]]
[[Ангилал:Монголын түүх]]</text>
      <sha1>kcux32lyz3r48qu6gwatdsrv06krz5p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сергей Сергеевич Разов</title>
    <ns>0</ns>
    <id>113327</id>
    <revision>
      <id>852089</id>
      <parentid>666766</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T04:31:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>StarDeg</username>
        <id>12146</id>
      </contributor>
      <origin>852089</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2334" sha1="7j0jjihwl4v6100xfw1tnomrl3hgw90" xml:space="preserve">[[Файл:Razov.jpg|thumb|Сергей Разов]]
'''Сергей Сергеевич Разов''' (1953 оны 1 дүгээр сарын 28-нд төрсөн) - Зөвлөлтийн болон Оросын дипломатч, ОХУ-ын дипломат албаны гавьяат ажилтан (2013).

1975 онд ЗХУ-ын ГХЯ-ны Москва хотын Олон улсын харилцааны дээд сургууль төгссөн. [[Англи хэл|Англи]], [[Хятад хэл|хятад]], [[Польш хэл|польш]] хэлтэй. 

== Намтар ==
Сургууль төгсөөд ЗХУ-аас БНХАУ-д суугаа Худалдааны төлөөлөгчийн газар, ЗХУ-ын Коммунист намын Төв хорооны Олон улсын харилцааны хэлтэс, Гадаад хэргийн яамны төв аппарат, гадаад дахь ДТГ-т ажиллаж байсан. 

* 1990—1992 онд ЗХУ-ын ГХЯ-ны Алс Дорнод, Энэтхэг-хятадын бүс нутгийн Удирдах газрын дарга.
* 1992—1996 онд '''''ОХУ-аас Монгол Улсад суугаа Онц бөгөөд Бүрэн Эрхт Элчин сайд'''''.
* 1996—1999 онд ОХУ-ын ГХЯ-ны ТУХН-ын газрын 3 дугаар газрын захирал.
* 1999—2002 онд ОХУ-аас БНПольш Улсад суугаа Онц бөгөөд Бүрэн Эрхт Элчин сайд. 
* 2002—2005 онд ОХУ-ын Гадаад хэргийн орлогч сайд. 
* 2005—2013 онд ОХУ-аас БНХАУ-д суугаа Онц бөгөөд Бүрэн Эрхт Элчин сайд. 
* 2013 оны 5 дугаар сараас ОХУ-аас БН Итали улсад суугаа Онц бөгөөд Бүрэн Эрхт Элчин сайд.

Эдийн засгийн ухааны доктор. 1992 онд Онц бөгөөд Бүрэн Эрхт Элчин сайд дипломат цол хүртсэн.

==Гэр бүл==
Эхнэр, хүү, охинтой.

{{DEFAULTSORT:Разов, Сергей Сергеевич}}
[[Ангилал:Оросын дипломатч]]
[[Ангилал:Монгол дахь Оросын элчин сайд]]
[[Ангилал:1953 онд төрсөн]]</text>
      <sha1>7j0jjihwl4v6100xfw1tnomrl3hgw90</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Наньцунь чуогэнлу</title>
    <ns>0</ns>
    <id>126667</id>
    <revision>
      <id>852098</id>
      <parentid>851035</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T07:24:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Megzer</username>
        <id>20491</id>
      </contributor>
      <origin>852098</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6685" sha1="gdbk4iwmf4etaad9i2t8hov8hqpp0z1" xml:space="preserve">[[File:SSID-13003147 南村輟耕錄 1 卷1-2.pdf|thumb|&quot;Наньцунь чуогэнлу&quot; номын хэсгээс|page=34]]
'''Наньцунь чуогэнлу''' ([[Хятад хэл|хятад]]: 南村辍耕录, [[пиньинь]]: Náncūn chuò gēng lù) буюу '''Өмнөд нутагт тариалан эрхэлсэн тэмдэглэл''' хэмээх уг бүтээлийг [[Юань улс|Юань улсын]] сүүл үеийн [[Жяньжэ нутгийн син жун шу шэн|Жяньжэ мужийн]] [[Сүнжянь фу|Сүнжянь фугийн]] [[Хуатин тосгон|Хуатин тосгоны]] бичгийн хүн [[Тао Зуни]] (陶宗儀, 1322-1403) 1360 аад онд бичсэн бүтээл юм. Энэ бүтээл нь нийт 30 дэвтэр, 585 гарчаг, хоёр зуун мянган ханзтай. 

==Товч тойм==
Тус номыг бичсэн Тао Зун-и нь үймээн самуунаас зугтаж хөдөө тосгонд нуугдан хүүхэдэд бичиг заахын хажуугаар 10 гаруй жил модны холтос, навчин дээр үзсэн сонссоноо бичиж хадгалсаныг нь шавь нар нь нийлүүлэн эмхэлж цэгцлээд энэхүү 30 боть номыг хэвлүүлжээ. Ном нь [[Сүн улс|Сүн]], [[Юань Улс|Юань улсын]] үеийн [[шүлэг]], [[яруу найраг]], [[аман зохиол]], хууль зүй, монгол хаадын ургийн бичиг, 72 монгол овог аймгийн нэрс, зарим монгол үг нэр томьёоны тайлбар, [[хятад ший жүжиг]], [[тууж]], аман цуу яриа, [[одон орон]], [[Газар зүй|газарзүй]], түүхэн дурсгалт зүйлс, [[уран бичлэг]], [[ёс заншил]] зэрэг олон төрлийн мэдээллийг багтаасан нь өнөө үед Юань улсын үеийн түүхийг олон талаас нь харах боломжтой нь судлаачдын хувьд нэмэлт эх сурвалж болдог. Ялангуяа монголын түүхтэй холбогдох баримт материал цөөнгүй юм.

== Агуулга ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Ботийн дугаар
!Дотоод агуулга
|-
|1
|Монгол хаадын угсаа залгамжлал; 72&lt;ref&gt;Давхардсан тоо&lt;/ref&gt; монгол овог, 31 өнгөт нүдтэн овог, хятадын 8 угсаа, зүрчидийн хятаджсан 31 овог; Өмнөд хятадыг түвшитгэсэн нь; төрийн ёслол, дэг журам, яам хэлтэс үүсгэсэн тухай; улсын шалгалтын тухай; илдэч, гүйгч, шувууч гэх үгсийн тайлбар
|-
|2
|Хаан хүний мэргэн ухаан, багшийг дээдлэх, буддын сахил хүртэх тухай, хааны арвич хямгач байдал, хатан хүний ёс журам, эрдэмтэнийг урих тухай, уран дархачуудыг захирах, күнзийг сургаалын тухай, сахал будах, ял шийтгэл болон шүүн таслан хянан шийтгэх тухай зүйлүүд, нэр сийлсэн түшмэлийн тамга, улсын тамганы тухай, урвагч түшмэдийн тухай, мэргэ төлөг шинжих, ховор бичиг үсэг
|-
|3
|Хууль ёсыг мөрдөх, шударга үнэнч зан чанар, Юэ Фэй жанжны тухай, шарил хатаан хадгалах ёслолын зүйл
|-
|4
|Сүн улсын оршуулгын тухай, ахмад настаны даруу эелдэг зан, шүлэг судлан шүүмжлэх, ухаалаг эхнэрийн тухай, ухаалаг хүний тухай, шүлэг яруу найраглалууд, эрүүл энх гэр бүлийн сахилга батын тухай
|-
|5
|Баяр ёслол, тахил тайлгын зүйлүүд; хүнлэг ёс суртахуунтай зарим хүний намтарууд; Сүн улсын тамгануудыг устгасан тухай; цаг, календарь ашиглах арга; алдар гавъяаг тунхаглах; хуучин ялыг цуцлах; сийлбэр уран баримлын чадвар; булшны тонуулчид; шударга журам, энэрэн ачлахуйн тухай үлгэрүүд;  
|-
|6
|Лантин жи цуглуулгын тухай, албаны тамга бичиг, гэрийн зарц, эцэг эхийн ачлах ёс, шударга түшмэлийн тухай, газар усны нэрийн зүйлс, сүсэгтэний тухай, албаны зарц, хууч яриа
|-
|7
|
|-
|8
|
|-
|9
|
|-
|10
|[[Чанчунь бомбо|Цю жэнрэн]]
|-
|11
|
|-
|12
|
|-
|13
|
|-
|14
|
|-
|15
|
|-
|16
|
|-
|17
|
|-
|18
|
|-
|19
|Сүн улсын гэрийн дүрэм, Жи-юаний цаасан мөнгөний загвар зохиосон түүх, 4 хэлтэс 6 товчоо, 
|-
|20
|
|-
|21
|Орд харш барих дүрэм, төрийн тогтолцоо, ордны баяр ёслолын дэг жаяг
|-
|22
|
|-
|23
|
|-
|24
|
|-
|25
|
|-
|26
|Улсын хаш тамга, жи-юаний цаасан мөнгө, [[Баянхутаг хатан|Баянхутаг хатны]] тухай, [[Тугтөмөр хаан|Вэньзун хааны]] зургийн авъяас
|-
|27
|
|-
|28
|
|-
|29
|
|-
|30
|Тамганы дүрэм, мөнгө урлах, ачлалт хүүгийн тухай, дүрс билэгдэлийн тухай, будагтай сав суулга, баяр ёслолын дээл хувцас, мөнгөн тамга тэмдэг, Сүнжянгийн үймээн, шүлэг мөргөлийн мэргэ, уран зураг, алт мөнгөөр эд урлах, малгайны тухай, гутал шаахайны тухай, шүлэг уран бичлэгүүд
|}

== Нэмэлт мэдээлэл ==

* [https://zh.wikisource.org/wiki/%E8%BC%9F%E8%80%95%E9%8C%84 Wikisource дэх хятад эх]

==Эшлэл==
[[Ангилал:Хятадын түүхэн улсын сэдэв]]
[[Ангилал:Хятадын түүх]]
[[Ангилал:Юань улс]]
[[Ангилал:Хятад хэлээрх утга зохиол]]</text>
      <sha1>gdbk4iwmf4etaad9i2t8hov8hqpp0z1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Пунцагийн Жасрайн Засгийн газар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>134649</id>
    <revision>
      <id>852054</id>
      <parentid>778870</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T17:08:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Egzs</username>
        <id>88168</id>
      </contributor>
      <origin>852054</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5409" sha1="0ec0dcmws4xnnasb344a4qt87ru2l4s" xml:space="preserve">{{Засгийн газар|cabinet_name=П.Жасрайн Засгийн газар|jurisdiction=Монгол|flag=Flag of Mongolia (1992–2011).svg|cabinet_number=2|date_formed=1992 оны 7 сарын 21|incumbent=1992 оны 7 сарын 21 - 1996 оны 7 сарын 19|president=[[Пунсалмаагийн Очирбат]]|prime_minister=[[Пунцагийн Жасрай]]|total_number=18|predecessor=[[Дашийн Бямбасүрэнгийн Засгийн газар|Д.Бямбасүрэнгийн Засгийн газар]]|legislature_term=1 дэх [[Улсын Их Хурал]]|election=[[1992 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|1992 оны сонгууль]]|legislature_status=[[Монгол Ардын Нам|МАХН]]-ын олонх&lt;br&gt;70 / 76 (92.1%)
{{Composition_bar/advanced
|divisionname =
|boxwidth     = 126
|total        = 76
|party1      = 70
|partycolor1  = {{party color|Монгол Ардын Нам}}
}}|deputy_government_head=[[Чойжилсүрэнгийн Пүрэвдорж]]|image=|date_dissolved=1996 оны 7 сарын 19|successor=[[Мэндсайханы Энхсайханы Засгийн газар|М.Энхсайханы Засгийн газар]]|opposition_parties={{Unbulleted list
 | {{Color box|{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}|border=darkgray}} МҮАН{{efn|Монголын Үндэсний Ардчилсан Нам}}
 | {{Color box|#025ab4|border=darkgray}} [[Монголын Социал-Демократ Нам|МСДН]]
}}|political_party={{Unbulleted list
 | {{Color box|{{party color|Монгол Ардын Нам}}|border=darkgray}} [[Монгол Ардын Нам|МАХН]]
}}|members_number=15}}[[1992 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|1992 оны Улсын Их Хурлын сонгуульд]] [[МАХН]] олонхын санал авч, [[Пунцагийн Жасрай|Пунцагийн Жасрайг]] ерөнхий сайдаар томилж, 15 яамтай засгийн газрыг байгуулсан. [[1996 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|1996 оны сонгуульд]] Ардчилсан эвсэл ялалт байгуулж, [[Мэндсайханы Энхсайханы Засгийн газар|Мэндсайханы Энхсайханы Засгийн газарт]] албаа хүлээлгэн өгсөн.

== Засгийн газар ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+Яамдын сайд нар&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://eagle.mn/r/53202 |access-date=2024-05-17 |website=eagle.mn}}&lt;/ref&gt;
!Албан тушаал
!Сайдын нэр
!Ажилласан жил
! colspan=&quot;2&quot; |'''Нам, эвсэл'''
|-
|[[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд]]
|[[Пунцагийн Жасрай]]
|1992 оны 7 сарын 21 - 1996 оны 7 сарын 19
| rowspan=&quot;19&quot; bgcolor=&quot;{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot;|
| rowspan=&quot;19&quot; |[[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам|МАХН]]
|-
|Шадар сайд
|[[Чойжилсүрэнгийн Пүрэвдорж]]
|1992-1996
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |[[Монгол Улсын Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газар|Засгийн газрын хэрэг эрхлэх газрын дарга]]
|[[Гомбын Цогтсайхан]]
|1992-1993
|-
|[[Самданы Банзрагч]]
|1993-1996
|-
|Байгаль, орчны сайд
|[[Замбын Батжаргал]]
|1992-1996
|-
|Барилга, хот байгуулалтын сайд
|[[Цэрэндашийн Дамиран]]
|1992-1994
|-
|[[Батлан хамгаалах яам (Монгол)|Батлан хамгаалахын сайд]]
|[[Шагалын Жадамбаа]]
| rowspan=&quot;13&quot; |1992-1996
|-
|[[Гадаад харилцааны яам (Монгол)|Гадаад харилцааны сайд]]
|[[Цэрэнпилийн Гомбосүрэн]]
|-
|Зам, тээвэр, холбооны сайд
|[[Раздакийн Сандалхан]]
|-
|Геологи, эрдэс баялгийн сайд
|[[Доржийн Цогбаатар]]
|-
|[[Сангийн яам (Монгол)|Сангийн сайд]]
|[[Далрайн Даваасамбуу]]
|-
|Соёлын сайд
|[[Намбарын Энхбаяр]]
|-
|Түлш, эрчим хүчний сайд
|[[Бямбын Жигжид]]
|-
|Худалдаа, үйлдвэрийн сайд
|[[Цэвэгмидийн Цогт]]
|-
|Хууль зүйн сайд
|[[Намсрайжавын Лувсанжав]]
|-
|Хүн ам зүйн бодлого, хөдөлмөрийн сайд
|[[Эрдэнийн Гомбожав]]
|-
|Хүнс, хөдөө аж ахуйн сайд
|[[Цэвээнжавын Өөлд]]
|-
|[[Боловсролын яам (Монгол)|Шинжлэх ухаан, боловсролын сайд]]
|[[Надмидын Өлзийхутаг]]&lt;ref&gt;{{Cite web |title=БШУЯ |url=https://100.edu.mn/history.html |access-date=2024-05-17 |website=100.edu.mn}}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Эрүүл Мэндийн Яам (Монгол)|Эрүүл мэндийн сайд]]
|[[Пагважавын Нямдаваа]]
|}

== Мөн үзэх ==
* [[Монгол Улсын Засгийн Газар]]

== Эшлэл ==
[[Ангилал:1992 онд байгуулагдсан]]
[[Ангилал:1996 онд татан буугдсан]]
[[Ангилал:Монголын засгийн газар]]</text>
      <sha1>0ec0dcmws4xnnasb344a4qt87ru2l4s</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>852055</id>
      <parentid>852054</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T17:09:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Egzs</username>
        <id>88168</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>852055</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5448" sha1="kgis8g0t5zg3btauhskrdlmmg45hmm2" xml:space="preserve">{{Засгийн газар|cabinet_name=П.Жасрайн Засгийн газар|jurisdiction=Монгол|flag=Flag of Mongolia (1992–2011).svg|cabinet_number=2|date_formed=1992 оны 7 сарын 21|incumbent=1992 оны 7 сарын 21 - 1996 оны 7 сарын 19|president=[[Пунсалмаагийн Очирбат]]|prime_minister=[[Пунцагийн Жасрай]]|total_number=18|predecessor=[[Дашийн Бямбасүрэнгийн Засгийн газар|Д.Бямбасүрэнгийн Засгийн газар]]|legislature_term=1 дэх [[Улсын Их Хурал]]|election=[[1992 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|1992 оны сонгууль]]|legislature_status=[[Монгол Ардын Нам|МАХН]]-ын олонх&lt;br&gt;70 / 76 (92.1%)
{{Composition_bar/advanced
|divisionname =
|boxwidth     = 126
|total        = 76
|party1      = 70
|partycolor1  = {{party color|Монгол Ардын Нам}}
}}|deputy_government_head=[[Чойжилсүрэнгийн Пүрэвдорж]]|image=|date_dissolved=1996 оны 7 сарын 19|successor=[[Мэндсайханы Энхсайханы Засгийн газар|М.Энхсайханы Засгийн газар]]|opposition_parties={{Unbulleted list
 | {{Color box|{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}|border=darkgray}} МҮАН{{efn|Монголын Үндэсний Ардчилсан Нам}}
 | {{Color box|#025ab4|border=darkgray}} [[Монголын Социал-Демократ Нам|МСДН]]
}}|political_party={{Unbulleted list
 | {{Color box|{{party color|Монгол Ардын Нам}}|border=darkgray}} [[Монгол Ардын Нам|МАХН]]
}}|members_number=15}}[[1992 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|1992 оны Улсын Их Хурлын сонгуульд]] [[МАХН]] олонхын санал авч, [[Пунцагийн Жасрай|Пунцагийн Жасрайг]] ерөнхий сайдаар томилж, 15 яамтай засгийн газрыг байгуулсан. [[1996 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|1996 оны сонгуульд]] Ардчилсан эвсэл ялалт байгуулж, [[Мэндсайханы Энхсайханы Засгийн газар|Мэндсайханы Энхсайханы Засгийн газарт]] албаа хүлээлгэн өгсөн.

== Засгийн газар ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+Яамдын сайд нар&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://eagle.mn/r/53202 |access-date=2024-05-17 |website=eagle.mn}}&lt;/ref&gt;
!Албан тушаал
!Сайдын нэр
!Ажилласан жил
! colspan=&quot;2&quot; |'''Нам, эвсэл'''
|-
|[[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд]]
|[[Пунцагийн Жасрай]]
|1992 оны 7 сарын 21 - 1996 оны 7 сарын 19
| rowspan=&quot;19&quot; bgcolor=&quot;{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot;|
| rowspan=&quot;19&quot; |[[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам|МАХН]]
|-
|Шадар сайд
|[[Чойжилсүрэнгийн Пүрэвдорж]]
|1992-1996
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |[[Монгол Улсын Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газар|Засгийн газрын хэрэг эрхлэх газрын дарга]]
|[[Гомбын Цогтсайхан]]
|1992-1993
|-
|[[Самданы Банзрагч]]
|1993-1996
|-
|Байгаль, орчны сайд
|[[Замбын Батжаргал]]
|1992-1996
|-
|Барилга, хот байгуулалтын сайд
|[[Цэрэндашийн Дамиран]]
|1992-1994
|-
|[[Батлан хамгаалах яам (Монгол)|Батлан хамгаалахын сайд]]
|[[Шагалын Жадамбаа]]
| rowspan=&quot;13&quot; |1992-1996
|-
|[[Гадаад харилцааны яам (Монгол)|Гадаад харилцааны сайд]]
|[[Цэрэнпилийн Гомбосүрэн]]
|-
|Зам, тээвэр, холбооны сайд
|[[Раздакийн Сандалхан]]
|-
|Геологи, эрдэс баялгийн сайд
|[[Доржийн Цогбаатар]]
|-
|[[Сангийн яам (Монгол)|Сангийн сайд]]
|[[Далрайн Даваасамбуу]]
|-
|Соёлын сайд
|[[Намбарын Энхбаяр]]
|-
|Түлш, эрчим хүчний сайд
|[[Бямбын Жигжид]]
|-
|Худалдаа, үйлдвэрийн сайд
|[[Цэвэгмидийн Цогт]]
|-
|Хууль зүйн сайд
|[[Намсрайжавын Лувсанжав]]
|-
|Хүн ам зүйн бодлого, хөдөлмөрийн сайд
|[[Эрдэнийн Гомбожав]]
|-
|Хүнс, хөдөө аж ахуйн сайд
|[[Цэвээнжавын Өөлд]]
|-
|[[Боловсролын яам (Монгол)|Шинжлэх ухаан, боловсролын сайд]]
|[[Надмидын Өлзийхутаг]]&lt;ref&gt;{{Cite web |title=БШУЯ |url=https://100.edu.mn/history.html |access-date=2024-05-17 |website=100.edu.mn}}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Эрүүл Мэндийн Яам (Монгол)|Эрүүл мэндийн сайд]]
|[[Пагважавын Нямдаваа]]
|}

== Мөн үзэх ==
* [[Монгол Улсын Засгийн Газар]]

== Тэмдэглэл ==
{{Notelist}}

== Эшлэл ==
[[Ангилал:1992 онд байгуулагдсан]]
[[Ангилал:1996 онд татан буугдсан]]
[[Ангилал:Монголын засгийн газар]]</text>
      <sha1>kgis8g0t5zg3btauhskrdlmmg45hmm2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дашийн Бямбасүрэнгийн Засгийн газар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>134650</id>
    <revision>
      <id>852052</id>
      <parentid>778265</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T16:54:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Egzs</username>
        <id>88168</id>
      </contributor>
      <origin>852052</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5411" sha1="ib00c0svrvlmv8sczgcgx3jj5s1702e" xml:space="preserve">{{Засгийн газар|cabinet_name=Д.Бямбасүрэнгийн Засгийн газар|jurisdiction=Монгол|flag=Flag of Mongolia (1992–2011).svg|cabinet_number=1|date_formed=1990 оны 9 сарын 11|incumbent=1990 оны 9 сарын 11 - 1992 оны 7 сарын 21|president=[[Пунсалмаагийн Очирбат]]|prime_minister=[[Дашийн Бямбасүрэн]]|total_number=16 сайд|predecessor=[[Шаравын Гунгаадорж|Ш.Гунгаадоржийн Засгийн газар]]|legislature_term=12 дахь [[Ардын Их Хурал]]&lt;br&gt;1 дэх [[Улсын Бага Хурал]]|election=[[1990 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|1990 оны сонгууль]]|political_parties={{Unbulleted list
 | {{Color box|{{party color|Монгол Ардын Нам}}|border=darkgray}} [[Монгол Ардын Нам|МАХН]]
 | {{Color box|#144a9e|border=darkgray}} МҮДН{{efn|Монголын Үндэсний Дэвшлийн Нам}}
 | {{Color box|#025aaa|border=darkgray}} МоАН{{efn|Монголын Ардчилсан Нам}}
}}|opposition_party={{Unbulleted list
 | {{Color box|#025ab4|border=darkgray}} [[Монголын Социал-Демократ Нам|МСДН]]
}}|legislature_status=Эвслийн засгийн газар|deputy_government_head=[[Чойжилсүрэнгийн Пүрэвдорж]]&lt;br&gt;[[Дамбийн Дорлигжав]]|image=|date_dissolved=1992 оны 7 сарын 21|successor=[[Пунцагийн Жасрайн Засгийн газар|П.Жасрайн Засгийн газар]]|first_minister_title=Тэргүүн шадар&lt;br&gt;сайд|first_minister=[[Даваадоржийн Ганболд]]}}1990 оны 9 сарын 11-нд [[Дашийн Бямбасүрэн|Дашийн Бямбасүрэнийг]] [[БНМАУ]]-ын [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|Ерөнхий сайдаар]] томилж, 11 яам, 14 сайдтай засгийн газрыг байгуулсан. [[1992 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|1992 оны Улсын Их Хурлын сонгуульд]] [[МАХН]] ялалт байгуулж, [[Пунцагийн Жасрайн Засгийн газар|Пунцагийн Жасрай тэргүүтэй засгийн газарт]] үүргээ шилжүүлсэн. 

== Засгийн газар ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+Яамдын сайд нар&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://eagle.mn/r/53202 |access-date=2024-05-17 |website=eagle.mn}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монгол Улсын Сангийн яам |url=https://mof.gov.mn/static/ministers |access-date=2024-05-17 |website=Монгол Улсын Сангийн яам |language=mn}}&lt;/ref&gt;
!Албан тушаал
!Сайдын нэр
!Ажилласан хугацаа
! colspan=&quot;2&quot; |Нам, эвсэл
|-
|[[Монгол Улсын Ерөнхий сайд|Ерөнхий сайд]]
|[[Дашийн Бямбасүрэн]]
|1990 оны 9 сарын 11 - 1992 оны 7 сарын 21
| bgcolor=&quot;{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot;|
|[[МАХН]]
|-
|Тэргүүн шадар сайд
|[[Даваадоржийн Ганболд]]
| rowspan=&quot;15&quot; |1990 оны 9 сар - 1992 оны 7 сар
| bgcolor=&quot;#144a9e&quot;|
|МҮДН
|-
|Шадар сайд
|[[Чойжилсүрэнгийн Пүрэвдорж]]
| bgcolor=&quot;{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot;|
|[[МАХН]]
|-
|Шадар сайд
|[[Дамбийн Дорлигжав]]
| bgcolor=&quot;#025aaa&quot;|
|МоАН
|-
|[[Монгол улсын Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газар|Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын дарга]]
|[[Дэмчигжавын Моломжамц]]
| rowspan=&quot;12&quot; bgcolor=&quot;{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot;|
| rowspan=&quot;12&quot; |[[МАХН]]
|-
|Байгаль орчны хяналтын улсын хорооны дарга
|[[Замбын Батжаргал]]
|-
|[[Боловсролын яам (Монгол)|Боловсролын сайд]]
|[[Норовын Уртнасан]]
|-
|[[Батлан хамгаалах яам (Монгол)|Батлан хамгаалахын сайд]]
|[[Шагалын Жадамбаа]]
|-
|[[Гадаад харилцааны яам (Монгол)|Гадаад харилцааны сайд]]
|[[Цэрэнпилийн Гомбосүрэн]]
|-
|Үндэсний хөгжлийн сайд
|[[Жамъянгийн Батсуурь]]
|-
|[[Сангийн яам (Монгол)|Сангийн сайд]]
|[[Аюурзанын Базархүү]]
|-
|Хөдөө аж ахуйн сайд
|[[Данзангийн Раднаарагчаа]]
|-
|Хөдөлмөрийн сайд
|[[Цэрэндашийн Цолмон]]
|-
|Худалдаа, үйлдвэрийн сайд
|[[Сэд-Очирын Баярбаатар]]
|-
|Хууль зүйн сайд
|[[Жүгнээгийн Амарсанаа]]
|-
|Эрүүлийг хамгаалах, нийгмийн хангамжийн сайд
|[[Пагважавын Нямдаваа]]
|}

== Мөн үзэх ==

* [[Монгол Улсын Засгийн Газар]]

== Тэмдэглэл ==
{{Notelist}}

== Эшлэл ==
[[Ангилал:1990 онд байгуулагдсан]]
[[Ангилал:1992 онд татан буугдсан]]
[[Ангилал:Монголын засгийн газар]]</text>
      <sha1>ib00c0svrvlmv8sczgcgx3jj5s1702e</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>852053</id>
      <parentid>852052</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T16:56:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Egzs</username>
        <id>88168</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>852053</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5420" sha1="mi0eyixjli0uhk546093hymzmzefni6" xml:space="preserve">{{Засгийн газар|cabinet_name=Д.Бямбасүрэнгийн Засгийн газар|jurisdiction=Монгол|flag=Flag of Mongolia (1992–2011).svg|cabinet_number=1|date_formed=1990 оны 9 сарын 11|incumbent=1990 оны 9 сарын 11 - 1992 оны 7 сарын 21|president=[[Пунсалмаагийн Очирбат]]|prime_minister=[[Дашийн Бямбасүрэн]]|total_number=16|predecessor=[[Шаравын Гунгаадорж|Ш.Гунгаадоржийн Засгийн газар]]|legislature_term=12 дахь [[Ардын Их Хурал]]&lt;br&gt;1 дэх [[Улсын Бага Хурал]]|election=[[1990 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|1990 оны сонгууль]]|political_parties={{Unbulleted list
 | {{Color box|{{party color|Монгол Ардын Нам}}|border=darkgray}} [[Монгол Ардын Нам|МАХН]]
 | {{Color box|#144a9e|border=darkgray}} МҮДН{{efn|Монголын Үндэсний Дэвшлийн Нам}}
 | {{Color box|#025aaa|border=darkgray}} МоАН{{efn|Монголын Ардчилсан Нам}}
}}|opposition_party={{Unbulleted list
 | {{Color box|#025ab4|border=darkgray}} [[Монголын Социал-Демократ Нам|МСДН]]
}}|legislature_status=Эвслийн засгийн газар|deputy_government_head=[[Чойжилсүрэнгийн Пүрэвдорж]]&lt;br&gt;[[Дамбийн Дорлигжав]]|image=|date_dissolved=1992 оны 7 сарын 21|successor=[[Пунцагийн Жасрайн Засгийн газар|П.Жасрайн Засгийн газар]]|first_minister_title=Тэргүүн шадар&lt;br&gt;сайд|first_minister=[[Даваадоржийн Ганболд]]|members_number=11}}1990 оны 9 сарын 11-нд [[Дашийн Бямбасүрэн|Дашийн Бямбасүрэнийг]] [[БНМАУ]]-ын [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|Ерөнхий сайдаар]] томилж, 11 яам, 14 сайдтай засгийн газрыг байгуулсан. [[1992 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|1992 оны Улсын Их Хурлын сонгуульд]] [[МАХН]] ялалт байгуулж, [[Пунцагийн Жасрайн Засгийн газар|Пунцагийн Жасрай тэргүүтэй засгийн газарт]] үүргээ шилжүүлсэн. 

== Засгийн газар ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+Яамдын сайд нар&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://eagle.mn/r/53202 |access-date=2024-05-17 |website=eagle.mn}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монгол Улсын Сангийн яам |url=https://mof.gov.mn/static/ministers |access-date=2024-05-17 |website=Монгол Улсын Сангийн яам |language=mn}}&lt;/ref&gt;
!Албан тушаал
!Сайдын нэр
!Ажилласан хугацаа
! colspan=&quot;2&quot; |Нам, эвсэл
|-
|[[Монгол Улсын Ерөнхий сайд|Ерөнхий сайд]]
|[[Дашийн Бямбасүрэн]]
|1990 оны 9 сарын 11 - 1992 оны 7 сарын 21
| bgcolor=&quot;{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot;|
|[[МАХН]]
|-
|Тэргүүн шадар сайд
|[[Даваадоржийн Ганболд]]
| rowspan=&quot;15&quot; |1990 оны 9 сар - 1992 оны 7 сар
| bgcolor=&quot;#144a9e&quot;|
|МҮДН
|-
|Шадар сайд
|[[Чойжилсүрэнгийн Пүрэвдорж]]
| bgcolor=&quot;{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot;|
|[[МАХН]]
|-
|Шадар сайд
|[[Дамбийн Дорлигжав]]
| bgcolor=&quot;#025aaa&quot;|
|МоАН
|-
|[[Монгол улсын Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газар|Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын дарга]]
|[[Дэмчигжавын Моломжамц]]
| rowspan=&quot;12&quot; bgcolor=&quot;{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot;|
| rowspan=&quot;12&quot; |[[МАХН]]
|-
|Байгаль орчны хяналтын улсын хорооны дарга
|[[Замбын Батжаргал]]
|-
|[[Боловсролын яам (Монгол)|Боловсролын сайд]]
|[[Норовын Уртнасан]]
|-
|[[Батлан хамгаалах яам (Монгол)|Батлан хамгаалахын сайд]]
|[[Шагалын Жадамбаа]]
|-
|[[Гадаад харилцааны яам (Монгол)|Гадаад харилцааны сайд]]
|[[Цэрэнпилийн Гомбосүрэн]]
|-
|Үндэсний хөгжлийн сайд
|[[Жамъянгийн Батсуурь]]
|-
|[[Сангийн яам (Монгол)|Сангийн сайд]]
|[[Аюурзанын Базархүү]]
|-
|Хөдөө аж ахуйн сайд
|[[Данзангийн Раднаарагчаа]]
|-
|Хөдөлмөрийн сайд
|[[Цэрэндашийн Цолмон]]
|-
|Худалдаа, үйлдвэрийн сайд
|[[Сэд-Очирын Баярбаатар]]
|-
|Хууль зүйн сайд
|[[Жүгнээгийн Амарсанаа]]
|-
|Эрүүлийг хамгаалах, нийгмийн хангамжийн сайд
|[[Пагважавын Нямдаваа]]
|}

== Мөн үзэх ==

* [[Монгол Улсын Засгийн Газар]]

== Тэмдэглэл ==
{{Notelist}}

== Эшлэл ==
[[Ангилал:1990 онд байгуулагдсан]]
[[Ангилал:1992 онд татан буугдсан]]
[[Ангилал:Монголын засгийн газар]]</text>
      <sha1>mi0eyixjli0uhk546093hymzmzefni6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Алунгоо хатны түүхэн дурсгалт хөшөө</title>
    <ns>0</ns>
    <id>145228</id>
    <revision>
      <id>852102</id>
      <parentid>851173</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T07:39:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Munkhbat Batbayar9</username>
        <id>101343</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Munkhbat Batbayar9 moved page [[Алунгоо хатны дурсгал]] to [[Алунгоо хатны түүхэн дурсгалт хөшөө]]</comment>
      <origin>851017</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12813" sha1="tdz0adv8w7jxq3qixza85of7ugux998" xml:space="preserve">[[Файл:Alungoo.jpg|thumb]]
[[Файл:Mn coa khövsgöl aimag 2014.svg|thumb]]

'''[[Алун Гуа|Алун-гоо]] хатны хөшөө''' нь Монголын домогт эх [[Алун Гуа|Алунгоо хатны]] дурсгалд зориулан босгосон бөгөөд [[Хөвсгөл аймаг|Хөвсгөл аймгийн]] [[Чандмань-Өндөр сум|Чандмань‑Өндөр сум]]&lt;nowiki/&gt;ын нутагт байрладаг. Монголын түүх, угсаа гарлын бэлгэдэл болсон Алунгоо эхийн эв нэгдэл, ухааныг илэрхийлсэн дурсгал юм. Хөшөө нь Монголын түүхэнд онцгой байр суурь эзэлдэг Алунгоо эхийн тухай домог, сургаалыг хойч үедээ түгээх зорилготой юм.

1992 онд Хөвсгөл аймгийн Чандмань-Өндөр сумын Аригийн гол орчимд Алун-Гоо эхийн хөшөөг босгосон. Уг дурсгалыг байгуулах санаачилгыг Г.Даваасүрэн гаргаж, хөшөөний эх загварыг барималч Ц.Цэдэн-Иш, [[:commons:File:Tom Dashnyam.jpg|Д.Отгонтөгс]] нар бүтээжээ.

== Түүх ==
Алунгоо хатны дурсгалыг мөнхжүүлэх санааг 1992 онд Чандмань-Өндөр сумын иргэн Галиндийн Даваасүрэн Алунгоо эхийн холбогдолтой түүхийн эх сурвалжуудаас эш татан хөшөө дурсгал босгох, мөнхжүүлэх санал санаачилгыг тухайн үеийн &quot;[https://www.facebook.com/erhchuluuSONIN/ Эрх чөлөө]&quot; сонинд нийтлэл бичсэнээр олны анхааралд өртөж өдгөө Хөвсгөлчүүдийн бахархал болсон [[Алун Гуа эхийн домог|домогт Алунгоо эхийн]] хөшөө [[Монголын Нууц Товчоо|Монголын нууц товчоо]]нд дурдагдсан Аригийн голын дэнж дээр сүндэрлэн босох эхлэл тавигджээ.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite news |last=Даваасүрэн |first=Галиндий |author-link=Галиндий Даваасүрэн |date=1992 оны 03 сарын 19 |title=Алунгоо эхийн дурсгалыг ариг нутагт мөнхжүүлье |pages=11 |work=Эрх чөлөө сонин|year=1992|location=Хөвсгөл аймаг Мөрөн хот|publication-date=1992-03-19}}&lt;/ref&gt; Энэхүү санал санаачилгыг аймаг орон нутгийн удирдлагууд дэмжиж эх загварыг зураач, барималч Ц.Цэдэн-Ишээр гаргуулан 1992 онд хөшөө босгон мөнхжүүлжээ. Үүнээс улбаалан 2002 оноос 4 жил тутам Алунгоо эхийн сургаалын баяр нэртэйгээр баяр наадам болгон дэлгэрүүлж тэмдэглэх болсон. Мөн түүнчлэн [[Хөвсгөл аймаг|Хөвсгөл аймгийн сүлд]], далбаанд Алунгоо эхийн сургаалын 5 сум дүрслэгдэж, Хөвсгөл аймгийн сүлд дуунд хүртэл орсон байдаг.

Алунгоо хатан нь Монголын олон овог аймгийн угсаа гарлын домогт эх бөгөөд түүний хөвгүүдээс [[Боржигин|Боржигин овог]] үүссэн гэж үздэг. Домогт өгүүлснээр Алунгоо эх таван хүүгээ эв нэгдэлтэй байхын чухлыг сургаж, “нэг сум амархан хугарна, харин таван сумыг хамтад нь хугалах хэцүү” хэмээн зүйрлэн тайлбарласан нь Монголчуудын эв нэгдлийн бэлгэдэл болжээ.

== Санаачлагчийн 1992 онд хэвлүүлсэн нийтлэл&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; ==
[[Монголын сонинуудын жагсаалт|&quot;ЭРХ ЧӨЛӨӨ&quot; СОНИН]]  

1992-3-19 №11

&quot;АЛУН-ГОО ЭХИЙН ДУРСГАЛЫГ АРИГ НУТАГТ МӨНХЖҮҮЛЬЕ&quot;
[[Файл:Эрх_чөлөө.jpg|thumb]]

Монгол түмний түүхэнд мөнхрөн үлдсэн [[Алун Гуа|Алун-гоо]] эхийн эв эеийг эрхэмлэн захисан сургаал үе үеийг хүмүүжүүлсээр өдгөөг хүрч, бие засаад төрөө засах монгол ухаан нар болон цацарсаар байна.

[[Рашид ад-Дин|Рашид-Ад-Дин]]&lt;nowiki/&gt;ий [[Судрын чуулган|зохиолд]] &quot;Бүгдийн эмэг ижий Алун-гоо&quot; гэж тэмдэглэснээс гадна Монголын түүхийн гайхамшигт эх сурвалж &quot;[[Монголын Нууц Товчоо|Монголын нууц товчоо]]&quot;-нд Алун-гоо эхийн тухай тодорхой өгүүлсэн бөгөөд монгол түмний маань бахархалт нэгэн эх билээ.

Алун-гоо Хөвсгөл аймгийн нутаг дахь Аригийн голд төрсөн нь Хөвсгөлчүүд, түүний дотроос Чандмань-Өндөрчүүдийн бахархал юм. Түүнийг нотлох яриа, хэвлэлд нийтлэгдсэн өлгөцөөс мэдэж болно.

# &quot;Монголын нууц товчоо&quot;-нд &quot;[[Түмэд|Хорь түмдийн ноён]] [[Хорилардай мэргэн]]&lt;nowiki/&gt;ий охин Ариг уснаа төрсөн [[Алун Гуа|Алун-гоо]]&lt;nowiki/&gt;г гуйж [[Добу мэргэн]]&lt;nowiki/&gt;ий гэргий болгосон ёс тийм ажээ&quot; хэмээн бичсэн нь бий.
# [[Хөдөөгийн Пэрлээ]] 1958 онд хэвлүүлсэн &quot;Монголын нууц товчоо&quot;-нд гардаг газар усны зарим нэрийг хайж олсон нь&quot; бүтээлдээ Ариг Усун 101 дүгээр уртраг, 50 дугаар өргөрөгт бий гэсэн нь Хөвсгөл аймгийн Чандмань-Өндөр сумын нутаг дахь Аригийн гол мөн билээ.
# Академич [[Бямбын Ринчен|Б.Ринчен]] 1968 онд нэрт монголч эрдэмтэн [[Лев Гумилёв|Лев Гумилевт]] &quot;Монголын нууц товчоо&quot;-ны талаар бичсэн захидалдаа [[Добу мэргэн]]&lt;nowiki/&gt;ий гэргийг Алун-гоо гэх бөгөөд Ариг Усанд төрсөн бөгөөд одоо ч монгол [[урианхай]] нэр түүнийг сайн зүгийн тэнгэр гэлцдэг, бас одоо ч тэр голыг Ариг-Усны гол гэж нэрлэсээр байдаг. Би тэр гол дээр очиж Алун-гоогийн онгоны тэндээс авчирсан. Энэ гол Хөвсгөл аймагт байна гэж бичсэн баримт бий.
# 1970 онд [https://history.ac.mn/ шинжлэх ухааны академийн түүхийн хүрээлэн]гээс гаргасан [[Дүгэрийн Гонгор|Д.Гонгор]]&lt;nowiki/&gt;ын &quot;[https://internom.mn/%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B0/9789919038052-%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%85-%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%87%D0%BE%D0%BE%D0%BD-%D0%B1%D0%BE%D1%82%D1%8C?srsltid=AfmBOopvWJz5d5_9iKw7KfBQPu6VihV2jQf8ygrWknVxogygUa74S0hb Халхын товчоон]&quot; номын нэгдүгээр ботид &quot;[[Бөртэ Чино|Бөртэ Чинуо]]&quot; нь Хөвсгөл аймгийн Чандмань-Өндөр сумын нутагт буй Аригийн гол буюу Ариг усны орчмоос харьяат албат иргэдэд дагуулан [[Онон гол|Онон голын]] эхэн газар нүүдэллэн ирсэн Монгол овог аймгийн нэгэн зонхилогч' юм гэжээ. [[Аюудайн Очир|Эрдэмтэн А.Очир]] &quot;Алун-гоогийн төрсөн газар хэмээн &quot;Монголын нууц товчоо&quot;-нд өгүүлж буй Ариг ус гол бол одоогийн Хөвсгөл аймагт байгаа Аригийн гол мөн бололтой гэж ихэнх судлаачид үздэг нь үнэнтэй билээ гэж бичжээ.
# 1988 онд [https://eagle.mn/r/53505 &quot;Хөдөлмөр&quot; сонинд], 1990, 1991 онд &quot;Эрх чөлөө&quot; сонинд &quot;Алун-Гоогийн төрсөн Аригийн гол&quot;, &quot;Алун-Гоо эхийн дурсгалыг Ариг нутагт мөнхжүүлье&quot; гарчигтай өлгөц нийтлэлүүдийг Ч.Лувсандорж багш бичсэн. Мөн Ж.Гун-Аасүрэнгийн бичсэн нийтлэл 1990 онд &quot;Эрх чөлөө&quot; сонинд &quot;Алун-Гоо сэцэн эхийн сургаал оршвой&quot;, &quot;Айраг-Ариг&quot; гарчигтайгаар гарсан. Чандмань-Өндөр сумын дунд сургуулийн багш Г.Халтарын бичсэн хүсэлт &quot;Эрх чөлөө&quot; сонинд &quot;Дурсгалын багана босгохсон&quot; гарчигтайгаар нийтлэгджээ.
# Дээрх түүхэн баримт судлагаануудыг батлах домог ярив. Үүнтэй холбоотой газар ус, уул даваа, хөшөө чулуу Ариг нутагт олон байх бөгөөд нутгийн ард түмэн өнөөг хүртэл ярьж нэрлэсээр ирсэн нь түүхэн учир холбогдолтой юм. Аригийн урианхайн олон овгийн дотор өөрсдийгөө [[Бөртэ Чино|Бөртэ-Чоно]], Алун-Гоо, Чингис нарын удам хойч үе хэмээн үзэж тэнгэрээс заяат хүмүүс гэж нэрлэдэг овог хүмүүс ч одоо амьдарч байна. Монголчуудын нэгэн үеийн их голомт байсныг нотлох [[Буган чулуун хөшөө|буган чулуун хөшөөнүүд]], хаа сайгүй тааралдах том жижиг [[Хиргисүүр|хиргэсүүд]], бууц, зам харгуй, түүхэн домогт [[Аригийн гол]], Хөвөн даваа, [https://www.touristinfocenter.mn/cate1_more.aspx?ItemID=351 Булжихын гол, Чингисийн ширээ чулуу, Гурван тулга] гэрчлэх буй заа.
# Энэ бүхэнд үндэслэн Ариг нутагт Алун-Гоо эхийн дурсгалын хөшөө босгох санаачилга нутгийн хөдөлмөрчдийн дунд өрнөж аймгийн хэмжээнд асуудал болов.

[[Чингис хаан|Чингисийн мэндэлсний 830 жилийн ойг]] орон даяар тэмдэглэх болсон учир түүхт ойтой хамтатган хөшөөний нээлтийг сум орноороо баяр болгон тэмдэглэх нь зүйтэй санагдана. Энэ үеэр Алун-Гоо эхийн дурсгалыг Ариг нутагт мөнхжүүлэхэд албан газар, иргэд чин сэтгэлээсээ туслана гэдэгт итгэж байна.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== Соёлын ач холбогдол ==
Алунгоо хатны хөшөө нь Монголын угсаатны домог, соёлын өвийг илэрхийлсэн дурсгал бөгөөд нутгийн иргэд болон жуулчдын сонирхлыг татдаг түүхэн газар юм.

==Эх сурвалж==
&lt;references /&gt;
&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite news
 |author= Галиндийн Даваасүрэн
 |title=Алун-гоо эхийн дурсгалыг Ариг нутагт мөнхжүүлье
 |newspaper=Эрх чөлөө сонин
 |date=1992-03-19
 |issue=Дугаар 11
 |language=mn
}}&lt;/ref&gt;

[[Ангилал:Хөвсгөл аймаг]]
[[Ангилал:Чандмань-Өндөр сум]]
[[Ангилал:Хөвсгөл аймгийн гол мөрөн]]
[[Ангилал:Монголын түүх]]
[[Ангилал:Түүх]]
[[Ангилал:Түүх судлал]]
[[Ангилал:Түүх дурсгалт газрын хамгаалалт]]
[[Ангилал:Хөшөө дурсгал судлал]]</text>
      <sha1>tdz0adv8w7jxq3qixza85of7ugux998</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хэрэглэгч:ChocolateLemon/Халим хэлбэртнүүдийн жагсаалт</title>
    <ns>2</ns>
    <id>145617</id>
    <revision>
      <id>852045</id>
      <parentid>851943</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T15:55:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ChocolateLemon</username>
        <id>91232</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Нийтлэхээс өмнөх засалт</comment>
      <origin>852045</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="69293" sha1="pd4kkz5zhfa4up2rfif37pjc69nn0cm" xml:space="preserve">{{Short description|Амьд байгаа халим, далайн гахайн зүйлүүдийн жагсаалт}}{{IUCN тайлбар|ex=1|ew=2|cr=3|en=4|vu=5|nt=6|lc=7|suppress-others=8|dd=9|ne=10}}

Халим хэлбэртний доод баг нь дотроо [[шүдэт халим]] болон [[сахалт халим]] гэж хуваагдах 94 зүйлийг агуулах ба сахалт халим болон шүдэт халимыг 50 сая жилийн өмнө Эоцений эпохийн үед салан хөгжсөн гэж үздэг. 

== Сахалт халимнууд ==
Сахалт халимны дэд багт 4 овгийн нийт 15 зүйлийн халимнууд багтана. Сахалт халимнууд нь том бие, хос хамрын нүх, шүүлтүүр хооллолтод ашиглагдах сахалтайгаараа онцлог.
{{Clear}}

=== Balaenidae ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%;text-align:center&quot;
| colspan=&quot;100%&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#BBBBFF&quot; |Төрөл '''''[[Balaena]]''''' &lt;small&gt;[[Карл Линней|Linnaeus]], [[10th edition of Systema Naturae|1758]]&lt;/small&gt; – нэг зүйл
|-
! scope=&quot;col&quot; |Түгээмэл нэр
! scope=&quot;col&quot; |Шинжлэх ухааны нэр
! scope=&quot;col&quot; |IUCN Red List status
! scope=&quot;col&quot; |Global population estimate
! scope=&quot;col&quot; |Тархалт
! scope=&quot;col&quot; |Хэмжээ
! scope=&quot;col&quot; |Зураг
|-
|[[Bowhead whale]]
|''Balaena mysticetus''
&lt;small&gt;[[Карл Линней|Linnaeus]], [[10th edition of Systema Naturae|1758]]&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|LC|2467|1}}
|43,000&lt;ref&gt;{{cite news |date=16 April 2008 |title=Eastern Arctic bowhead whales not threatened after all, government says |work=CBC News |url=https://www.cbc.ca/news/science/eastern-arctic-bowhead-whales-not-threatened-after-all-government-says-1.717576}}&lt;/ref&gt;
|[[Файл:Cetacea_range_map_Bowhead_Whale.png|150x150px|Bowhead whale range]]
|[[Файл:Bowhead_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Bowhead whale size]]
{{cvt|60|MT|ST}}
|[[Файл:A_bowhead_whale_breaches_off_the_coast_of_western_Sea_of_Okhotsk_by_Olga_Shpak,_Marine_Mammal_Council,_IEE_RAS.jpg|194x194px|Bowhead whale]]
|-
| colspan=&quot;100%&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#BBBBFF&quot; |Төрөл '''''[[Eubalaena]]''''' &lt;small&gt;[[John Edward Gray|Gray]], 1864&lt;/small&gt; – гурван зүйл
|-
! scope=&quot;col&quot; |Түгээмэл нэр
! scope=&quot;col&quot; |Шинжлэх ухааны нэр
! scope=&quot;col&quot; |IUCN Red List status
! scope=&quot;col&quot; |Global population estimate
! scope=&quot;col&quot; |Тархалт
! scope=&quot;col&quot; |Хэмжээ
! scope=&quot;col&quot; |Зураг
|-
|[[North Atlantic right whale]]
|''Eubalaena glacialis''
&lt;small&gt;[[Johannes Peter Müller|Müller]], 1776&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|CR|41712|1}}
|350
|[[Файл:Eubalaena_glacialis_range_map.png|150x150px|North Atlantic right whale range]]
|[[Файл:Right_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|North Atlantic right whale size]]
{{cvt|40|–|80|MT|ST}}
|[[Файл:Anim1750_-_Flickr_-_NOAA_Photo_Library.jpg|150x150px|North Atlantic right whale]]
|-
|[[North Pacific right whale]]
|''Eubalaena japonica''
&lt;small&gt;[[Bernard Germain de Lacépède|Lacépède]], 1818&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|EN|41711|1}}
|404–2,108&lt;ref&gt;{{cite report|last1=Miyashita|first1=T|last2=Kato|first2=H|year=1998|title=Recent data on the status of right whales in the NW Pacific Ocean|website=International Whaling Commission|location=Cambridge, UK}}&lt;/ref&gt;
|[[Файл:Eubalaena_japonica_range_map.png|150x150px|North Pacific right whale range]]
|[[Файл:Right_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|North Pacific right whale size]]
{{cvt|60|–|80|MT|ST}}
|[[Файл:NoPacificRightWhale_Pitman_1.jpg|150x150px|North Pacific right whale]]
|-
|[[Southern right whale]]
|''Eubalaena australis''
&lt;small&gt;[[Desmoulins]], 1822&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|LC|8153|1}}
|13,600&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Migratory secrets of recovering whale species |url=https://www.bas.ac.uk/media-post/migratory-secrets-of-recovering-whale-species/ |website=British Antarctic Survey}}&lt;/ref&gt;
|[[Файл:Cetacea_range_map_Southern_Right_Whale.png|150x150px|Southern right whale range]]
|[[Файл:Right_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Southern right whale size]]
{{cvt|40|–|80|MT|ST}}
|[[Файл:Southern_right_whale.jpg|225x225px|Southern right whale]]
|}
&lt;/onlyinclude&gt;

=== '''Balaenopteridae''' ===
&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt;Эдэний халим нь (Eden's whale) Брайдын халимны (Bryde's whale) дэд зүйл гэж одоогоор ангилагдаж байгаа ба ойролцоогоор 7.8 сая жилийн өмнөөс эхлэн Брайдын халимнаас тусдаа хөгжжээ.
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%;text-align:center&quot;
| colspan=&quot;100%&quot; align=&quot;center&quot; style=&quot;background-color:lightblue;&quot; |Subfamily '''Balaenopteridae''' – нэг төрөл, есөн зүйл
|-
| colspan=&quot;100%&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#BBBBFF&quot; |Төрөл '''''[[Balaenoptera]]''''' – есөн зүйл
|-
! scope=&quot;col&quot; |Түгээмэл нэр
! scope=&quot;col&quot; |Шинжлэх ухааны нэр
! scope=&quot;col&quot; |Ховордолтын зэрэглэл
! scope=&quot;col&quot; |Тоо толгой
! scope=&quot;col&quot; |Тархалт
! scope=&quot;col&quot; |Хэмжээ
! scope=&quot;col&quot; |Зураг
|-
|[[Хөх судалт халим|Хөх халим]]
|''Balaenoptera musculus''
&lt;small&gt;[[Карл Линней|Linnaeus]], [[10th edition of Systema Naturae|1758]]&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|EN|2477|1}}
|5,000–15,000
|[[Файл:Cetacea_range_map_Blue_Whale.PNG|150x150px|Blue whale range]]
|[[Файл:Blue_whale_size.svg|150x150px|Blue whale size]]
{{cvt|50|-|150|MT|ST}}
|[[Файл:Anim1754_-_Flickr_-_NOAA_Photo_Library.jpg|150x150px|Blue whale]]
|-
|[[Bryde's whale]]
|''Balaenoptera brydei''
&lt;small&gt;Olsen, 1913&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|LC|2476|1}}
|90,000–100,000
|[[Файл:Balaenoptera_brydei_range.png|150x150px|Bryde's whale range]]
|[[Файл:Bryde's_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Bryde's whale size]]
{{cvt|14|–|30|MT|ST}}
|[[Файл:Brydeswhale_sophiewebb-swfsc-star2006.jpg|150x150px|Bryde's whale]]
|-style=&quot;background:#ffff99&quot;
|[[Bryde's whale#Taxonomy|Eden's whale]]{{efn|The [[Society for Marine Mammalogy]] considers Eden's whale a smaller morph of the more widespread Bryde's whale based on current research.&lt;ref name=&quot;SMM&quot;&gt;{{cite web |title=List of Marine Mammal Species and Subspecies |url=https://marinemammalscience.org/science-and-publications/list-marine-mammal-species-subspecies/ |website=MarineMammalScience.org |publisher=[[Society for Marine Mammalogy]] |date=May 2022}}&lt;/ref&gt;}}
|''Balaenoptera edeni''
&lt;small&gt;[[John Anderson (zoologist)|Anderson]], 1879&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|LC|2476|1}}
|Unknown
|[[Файл:Balaenoptera_brydei2_range.png|150x150px|Eden's whale range]]
|Unknown
|[[Файл:Rorcual_Edeni.jpg|150x150px|Eden's whale (illustration)]]
|-
|[[Common minke whale]]
|''Balaenoptera acutorostrata''
&lt;small&gt;[[Bernard Germain de Lacépède|Lacépède]], 1804&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|LC|2474|1}}
|200,000
|[[Файл:Cetacea_range_map_Minke_Whale.png|150x150px|Common minke whale range]]
|[[Файл:Minke_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Common minke whale size]]
{{cvt|2|-|4|MT|ST}}
|[[Файл:Minke_Whale_(NOAA).jpg|150x150px|Common minke whale]]
|-
|[[Rice's whale]]&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Rosel |first1=Patricia E. |last2=Wilcox |first2=Lynsey A. |last3=Yamada |first3=Tadasu K. |last4=Mullin |first4=Keith D. |year=2021 |title=A new species of baleen whale (Balaenoptera) from the Gulf of Mexico, with a review of its geographic distribution |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/mms.12776 |journal=Marine Mammal Science |language=en |volume=37 |issue=2 |pages=577–610 |bibcode=2021MMamS..37..577R |doi=10.1111/mms.12776 |issn=1748-7692 |s2cid=234256521}}&lt;/ref&gt;
|''Balaenoptera ricei''
&lt;small&gt;Rosel ''et al.'', 2021&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|CR|41712|1}}
|30–100
|[[Файл:Balaenoptera_ricei_range.svg|frameless|148x148px]]
|[[Файл:Rice's_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px]] 
~{{cvt|13.9|MT|ST}}
|[[Файл:GoM_Bryde's_Whale.jpg|frameless|150x150px]]
|-
|[[Fin whale]]
|''Balaenoptera physalus''
&lt;small&gt;[[Карл Линней|Linnaeus]], [[10th edition of Systema Naturae|1758]]&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|VU|2478|1}}
|100,000
|[[Файл:Balaenoptera_physalus_-_distribution_range.svg|150x150px|Fin whale range]]
|[[Файл:Fin_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Fin whale size]]
{{cvt|30|–|80|MT|ST}}
|[[Файл:LMazzuca_Fin_Whale.jpg|150x150px|Fin whale]]
|-
|[[Omura's whale]]
|''[[Balaenoptera omurai]]''
&lt;small&gt;Wada et al., 2003&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|DD|136623|1}}
|Unknown
|Unknown
|Unknown
|[[Файл:Balaenoptera_omurai,_Madagascar_-_Royal_Society_Open_Science_1.jpg|150x150px|Omura's whale]]
|-
|[[Sei whale]]
|''Balaenoptera borealis''
&lt;small&gt;[[René-Primevère Lesson|Lesson]], 1828&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|EN|2475|1}}
|80,000&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Sei Whale |url=https://oceanwide-expeditions.com/to-do/wildlife/sei-whale |access-date=2021-10-11 |website=oceanwide-expeditions.com |language=en}}&lt;/ref&gt;
|[[Файл:Cetacea_range_map_Sei_Whale.PNG|150x150px|Sei whale range]]
|[[Файл:Sei_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Sei whale size]]
{{cvt|20|–|25|MT|ST}}
|[[Файл:Sei_whale_mother_and_calf_Christin_Khan_NOAA.jpg|150x150px|Sei whales]]
|-
|[[Antarctic minke whale]]
|''Balaenoptera bonaerensis''
&lt;small&gt;[[Hermann Burmeister|Burmeister]], 1867&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|NT|2480|1}}
|515,000&lt;ref name=&quot;IWC2013&quot;&gt;International Whaling Commission. (2013). &quot;Report of the Scientific Committee&quot;. ''Journal of Cetacean Research and Management'' '''14''' (Supplement): 1–86.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |author1=S. |author2=Ten |year=2022 |title=Epibiotic fauna of the Antarctic minke whale as a reliable indicator of seasonal movements |journal=Scientific Reports |volume=12 |issue=22214 |bibcode=2022NatSR..1222214T |doi=10.1038/s41598-022-25929-1 |pmc=9789092 |pmid=36564393 |article-number=22214}}&lt;/ref&gt;
|[[Файл:Cetacea_range_map_Antarctic_Minke_Whale.png|150x150px|Antarctic minke whale range]]
|[[Файл:Minke_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Antarctic minke whale size]]
{{cvt|6|-|10|MT|ST}}
|[[Файл:Minke_whale_in_ross_sea.jpg|150x150px|Antarctic minke whale]]
|-
| colspan=&quot;100%&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#BBBBFF&quot; |Төрөл '''''[[Megaptera]]''''' &lt;small&gt;[[John Edward Gray|Gray]], 1846&lt;/small&gt; – нэг зүйл
|-
! scope=&quot;col&quot; |Түгээмэл нэр
! scope=&quot;col&quot; |Шинжлэх ухааны нэр
! scope=&quot;col&quot; |Ховордолтын зэрэглэл
! scope=&quot;col&quot; |Тоо толгой
! scope=&quot;col&quot; |Тархалт
! scope=&quot;col&quot; |Хэмжээ
! scope=&quot;col&quot; |Зураг
|-
|[[Бөгтөр халим]]
|''Megaptera novaeangliae''
&lt;small&gt;Borowski, 1781&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|LC|13006|1}}
|84,000
|[[Файл:Cetacea_range_map_Humpback_Whale.png|150x150px|Humpback whale range]]
|[[Файл:Humpback_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Humpback whale size]]
{{cvt|25|–|30|MT|ST}}
|[[Файл:Humpback_Whale_underwater_shot.jpg|150x150px|Humpback whale]]
|}
=== Eschrichtiidae ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;text-align:center&quot;
| colspan=&quot;100%&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#BBBBFF&quot; |Төрөл '''''[[Eschrichtius]]''''' &lt;small&gt;[[John Edward Gray|Gray]], 1864&lt;/small&gt; – one зүйл
|-
! scope=&quot;col&quot; |Түгээмэл нэр
! scope=&quot;col&quot; |Шинжлэх ухааны нэр
! scope=&quot;col&quot; |Ховордолтын зэрэглэл
! scope=&quot;col&quot; |Тоо толгой
! scope=&quot;col&quot; |Тархалт
! scope=&quot;col&quot; |Хэмжээ
! scope=&quot;col&quot; |Зураг
|-
|[[Gray whale]]
|''Eschrichtius robustus''
&lt;small&gt;Lilljeborg, 1861&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|LC|8097|1}}
|21,000&lt;ref name=&quot;ABUNDANCE OF EASTERN NORTH PACIFIC GRAY WHALES 2019/2020&quot;&gt;{{cite journal |last1=Stewart |first1=Joshua D. |last2=Weller |first2=David W. |date=January 2021 |title=Abundance of eastern North Pacific gray whales 2019/2020 |url=https://repository.library.noaa.gov/view/noaa/27928 |journal=NOAA Technical Memorandum NMFS |doi=10.25923/bmam-pe91 |access-date=3 February 2022}}&lt;/ref&gt;
|[[Файл:Cetacea_range_map_Gray_Whale.png|150x150px|Gray whale range]]
|[[Файл:Gray_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Gray whale size]]
{{cvt|15|–|40|MT|ST}}
|[[Файл:Eschrichtius_robustus_01.jpg|150x150px|Gray whale]]
|}

=== Neobalaenidae ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;text-align:center&quot;
| colspan=&quot;100%&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#BBBBFF&quot; |Төрөл '''''Caperea''''' &lt;small&gt;[[John Edward Gray|Gray]], 1864&lt;/small&gt; – нэг зүйл
|-
! scope=&quot;col&quot; |Түгээмэл нэр
! scope=&quot;col&quot; |Шинжлэх ухааны нэр
! scope=&quot;col&quot; |Ховордолтын зэрэглэл
! scope=&quot;col&quot; |Тоо толгой
! scope=&quot;col&quot; |Тархалт
! scope=&quot;col&quot; |Хэмжээ
! scope=&quot;col&quot; |Зураг
|-
|[[Pygmy right whale]]
|''Caperea marginata''
&lt;small&gt;[[John Edward Gray|Gray]], 1846&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|LC|3778|1}}
|Unknown
|[[Файл:Cetacea_range_map_Pygmy_Right_Whale.png|150x150px|Pygmy right whale range]]
|[[Файл:Pygmy_right_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Pygmy right whale size]]
{{cvt|3|-|3.5|MT|ST}}
|[[Файл:Pygmy_right_whale.png|alt=Pygmy right whale|150x150px|Pygmy right whale (illustration)]]
|}

== Шүдэт халимнууд ==
=== Physeteridae ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;text-align:center&quot;
| colspan=&quot;100%&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#BBBBFF&quot; |Төрөл '''''[[Physeter]]''''' – нэг зүйл
|-
! scope=&quot;col&quot; |Түгээмэл нэр
! scope=&quot;col&quot; |Шинжлэх ухааны нэр
! scope=&quot;col&quot; |Ховордолтын зэрэглэл
! scope=&quot;col&quot; |Тоо толгой
! scope=&quot;col&quot; |Тархалт
! scope=&quot;col&quot; |Хэмжээ
! scope=&quot;col&quot; |Зураг
|-
|[[Кашалот]]
|''Physeter macrocephalus''
&lt;small&gt;[[Карл Линней|Linnaeus]], [[10th edition of Systema Naturae|1758]]&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|VU|41755|1}}
|200,000–2,000,000{{efn|The total number of sperm whales throughout the world is unknown. Crude estimates, obtained by surveying small areas and extrapolating the result to all the world's oceans, range from 200,000 to 2,000,000 individuals}}
|[[Файл:Cetacea_range_map_Sperm_Whale_4.PNG|150x150px|Sperm whale range]]
|[[Файл:Sperm_whale_size.svg|150x150px|Sperm whale size]]
{{cvt|25|–|50|MT|ST}}
|[[Файл:Mother_and_baby_sperm_whale.jpg|150x150px|Sperm whale]]
|}

=== Kogiidae ===

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;text-align:center&quot;
| colspan=&quot;100%&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#BBBBFF&quot; |Төрөл '''''[[Kogia]]''''' – хоёр зүйл
|-
! scope=&quot;col&quot; |Түгээмэл нэр
! scope=&quot;col&quot; |Шинжлэх ухааны нэр
! scope=&quot;col&quot; |Ховордолтын зэрэглэл
! scope=&quot;col&quot; |Тоо толгой
! scope=&quot;col&quot; |Тархалт
! scope=&quot;col&quot; |Хэмжээ
! scope=&quot;col&quot; |Зураг
|-
|[[Одой кашалот]]
|''Kogia sima''
&lt;small&gt;[[Richard Owen|Owen]], 1866&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|LC|11048|1}}
|Unknown{{efn|No global population estimates have been made. One survey estimated a population of about 11,000 in the eastern Pacific}}
|[[Файл:Cetacea_range_map_Dwarf_Sperm_Whale.png|150x150px|Dwarf sperm whale range]]
|[[Файл:Dwarf_sperm_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Dwarf sperm whale size]]
{{cvt|250|kg|lbs}}
|[[Файл:Kogia_sima.jpg|150x150px|Dwarf sperm whale (reconstruction)]]
|-
|[[Давжаа кашалот]]
|''Kogia breviceps''
&lt;small&gt;[[Henri Marie Ducrotay de Blainville|Blainville]], 1838&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|LC|11047|1}}
|Unknown{{efn|No global population estimates have been made. One survey estimated a population of about 11,000 in the eastern Pacific}}
|[[Файл:Kogia_breviceps_range.png|150x150px|Pygmy sperm whale range]]
|[[Файл:Pygmy_sperm_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Pygmy sperm whale size]]
{{cvt|400|kg|lbs}}
|[[Файл:Kogia_breviceps.jpg|150x150px|Pygmy sperm whale]]
|}

=== Ziphiidae ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;text-align:center&quot;
| colspan=&quot;100%&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#BBBBFF&quot; |Төрөл '''''[[Berardius]]''''' – гурван зүйл
|-
! scope=&quot;col&quot; |Түгээмэл нэр
! scope=&quot;col&quot; |Шинжлэх ухааны нэр
! scope=&quot;col&quot; |Ховордолтын зэрэглэл
! scope=&quot;col&quot; |Тоо толгой
! scope=&quot;col&quot; |Тархалт
! scope=&quot;col&quot; |Хэмжээ
! scope=&quot;col&quot; |Зураг
|-
|[[Arnoux's beaked whale]]
|''Berardius arnuxii''
&lt;small&gt;[[Georges Louis Duvernoy|Duvernoy]], 1851&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|LC|2762|1}}
|Unknown{{efn|Arnoux's beaked whales seem to be relatively abundant in Cook Strait during summer}}
|[[Файл:Cetacea_range_map_Arnoux_27s_Beaked_Whale.png|150x150px|Arnoux's beaked whale range]]
|[[Файл:Arnoux's_beaked_whale_size.svg|150x150px|Arnoux's beaked whale size]]
{{cvt|8|MT|ST}}
|[[Файл:Berardius_arnuxii_2.jpg|150x150px|Arnoux's beaked whale]]
|-
|[[Baird's beaked whale]]
|''Berardius bairdii''
&lt;small&gt;[[Leonhard Hess Stejneger|Stejneger]], 1883&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|LC|2763|1}}
|Unknown{{efn|Virtually nothing is known about the abundance of Baird's beaked whales, except they are not rare as was formerly thought}}
|[[Файл:Cetacea_range_map_Baird_27s_Beaked_Whale.png|150x150px|Baird's beaked whale range]]
|[[Файл:Baird's_beaked_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Baird's beaked whale size]]
{{cvt|12|MT|ST}}
|[[Файл:Berardius_bairdii.jpg|150x150px|Berardius bairdii]]
|-
|[[Sato's beaked whale]]
|''Berardius minimus''
&lt;small&gt;Yamada et al., 2019&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|NT|178756893|1}}
|Unknown
|North Pacific
|[[Файл:Berardius_minimus_beaked_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Sato's beaked whale size]]
Unknown
|[[Файл:Berardius_minimus_illustration.png|150x150px|Berardius minimus illustration]]
|-
| colspan=&quot;100%&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#BBBBFF&quot; |Төрөл '''''[[Tasmacetus]]''''' – нэг зүйл
|-
! scope=&quot;col&quot; |Түгээмэл нэр
! scope=&quot;col&quot; |Шинжлэх ухааны нэр
! scope=&quot;col&quot; |Ховордолтын зэрэглэл
! scope=&quot;col&quot; |Тоо толгой
! scope=&quot;col&quot; |Тархалт
! scope=&quot;col&quot; |Хэмжээ
! scope=&quot;col&quot; |Зураг
|-
|[[Shepherd's beaked whale]]
|''Tasmacetus shepherdi''
&lt;small&gt;Oliver, 1937&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|DD|21500|1}}
|Unknown{{efn|Nothing is known about the relative abundance of this зүйл or its population composition}}
|[[Файл:Cetacea_range_map_Shepherd_27s_Beaked_Whale.png|150x150px|Shepherd's beaked whale range]]
|[[Файл:Shepherd's_beaked_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Shepherd's beaked whale size]]
{{cvt|2|-|2.5|MT|ST}}
|[[Файл:Tasmacetus_shepherdi.jpg|150x150px|Shepherd's beaked whale]]
|-
| colspan=&quot;100%&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#BBBBFF&quot; |Төрөл '''''[[Ziphius]]''''' – нэг зүйл
|-
! scope=&quot;col&quot; |Түгээмэл нэр
! scope=&quot;col&quot; |Шинжлэх ухааны нэр
! scope=&quot;col&quot; |Ховордолтын зэрэглэл
! scope=&quot;col&quot; |Тоо толгой
! scope=&quot;col&quot; |Тархалт
! scope=&quot;col&quot; |Хэмжээ
! scope=&quot;col&quot; |Зураг
|-
|[[Cuvier's beaked whale]]
|''Ziphius cavirostris''
&lt;small&gt;[[Georges Cuvier|G. Cuvier]], 1823&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|LC|23211|1}}
|100,000{{efn|Because of the difficulty of identifying the species the total global population is unknown}}
|[[Файл:Cetacea_range_map_Cuvier's_Beaked_Whale.PNG|150x150px|Cuvier's beaked whale range]]
|[[Файл:Cuvier's_beaked_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Cuvier's beaked whale size]]
{{cvt|2|–|3|MT|ST}}
|[[Файл:Ziphius_carvirostris.jpg|150x150px|Cuvier's beaked whale]]
|-
| colspan=&quot;100%&quot; align=&quot;center&quot; style=&quot;background-color:lightblue;&quot; |Subfamily '''[[Hyperoodontinae]]''' – three genera, 17 species
|-
| colspan=&quot;100%&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#BBBBFF&quot; |Төрөл '''''[[Hyperoodon]]''''' – хоёр зүйл
|-
! scope=&quot;col&quot; |Түгээмэл нэр
! scope=&quot;col&quot; |Шинжлэх ухааны нэр
! scope=&quot;col&quot; |Ховордолтын зэрэглэл
! scope=&quot;col&quot; |Тоо толгой
! scope=&quot;col&quot; |Тархалт
! scope=&quot;col&quot; |Хэмжээ
! scope=&quot;col&quot; |Зураг
|-
|[[Northern bottlenose whale]]
|''Hyperoodon ampullatus''
&lt;small&gt;[[Johann Reinhold Forster|Forster]], 1770&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|NT|10707|1}}
|10,000{{efn|Total population is unknown but likely to be of the order of 10,000}}
|[[Файл:Cetacea_range_map_Northern_Bottlenose_Whale.PNG|150x150px|Northern bottlenose whale range]]
|[[Файл:Northern_bottlenose_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Northern bottlenose whale size]]
{{cvt|7|MT|ST}}
|[[Файл:Hyperoodon_ampullatus_2.jpg|150x150px|Northern bottlenose whale]]
|-
|[[Southern bottlenose whale]]
|''Hyperoodon planifrons''
&lt;small&gt;[[William Henry Flower|Flower]], 1882&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|LC|10708|1}}
|500,000
|[[Файл:Cetacea_range_map_Southern_Bottlenose_Whale.PNG|150x150px|Southern bottlenose range]]
|[[Файл:Southern_bottlenose_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Southern bottlenose whale size]]
{{cvt|6|MT|ST}}
|[[Файл:Hyperoodon_planifrons.jpg|150x150px|Southern bottlenose whale]]
|-
| colspan=&quot;100%&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#BBBBFF&quot; |Төрөл '''''[[Indopacetus]]''''' – нэг зүйл
|-
! scope=&quot;col&quot; |Түгээмэл нэр
! scope=&quot;col&quot; |Шинжлэх ухааны нэр
! scope=&quot;col&quot; |Ховордолтын зэрэглэл
! scope=&quot;col&quot; |Тоо толгой
! scope=&quot;col&quot; |Тархалт
! scope=&quot;col&quot; |Хэмжээ
! scope=&quot;col&quot; |Зураг
|-
|[[Tropical bottlenose whale]]
|''Indopacetus pacificus''
&lt;small&gt;Longman, 1926&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|LC|40635|1}}
|Unknown{{efn|A 2002 survey estimates there are 766 animals around [[Hawaii]]. No other population estimates exist for other locales}}
|[[Файл:Cetacea_range_map_Longman_27s_Beaked_Whale.png|150x150px|Tropical bottlenose whale range]]
|[[Файл:Indopacetus_pacificus_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Tropical bottlenose whale size]]
{{cvt|3.5|-|4|MT|ST}}
|[[Файл:Indopacetus_pacificus_2.jpg|alt=Tropical bottlenose whale illustration|150x150px|Tropical bottlenose whale]]
|-
| colspan=&quot;100%&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#BBBBFF&quot; |Төрөл '''''[[Mesoplodon]]''''' &lt;small&gt;[[Paul Gervais|Gervais]], 1850&lt;/small&gt; – 15 зүйл
|-
! scope=&quot;col&quot; |Түгээмэл нэр
! scope=&quot;col&quot; |Шинжлэх ухааны нэр
! scope=&quot;col&quot; |Ховордолтын зэрэглэл
! scope=&quot;col&quot; |Тоо толгой
! scope=&quot;col&quot; |Тархалт
! scope=&quot;col&quot; |Хэмжээ
! scope=&quot;col&quot; |Зураг
|-
|[[Andrews' beaked whale]]
|''Mesoplodon bowdoini''
&lt;small&gt;[[Roy Chapman Andrews|Andrews]], 1908&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|DD|13242|1}}
|Unknown
|[[Файл:Cetacea_range_map_Andrews_Beaked_Whale.png|150x150px|Andrew's beaked whale range]]
|[[Файл:Andrew's_beaked_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Andrew's beaked whale size]]
{{cvt|1|MT|ST}}
|[[Файл:Mesoplodon_bowdoini.jpg|alt=Andrew's beaked whale (illustration)|150x150px|Andrew's beaked whale (skeleton)]]
|-
|[[Blainville's beaked whale]]
|''Mesoplodon densirostris''
&lt;small&gt;Blainville, 1817&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|LC|13244|1}}
|Unknown
|[[Файл:Cetacea_range_map_Blainvilles_Beaked_Whale.png|150x150px|Blainville's beaked whale range]]
|[[Файл:Blainville's_beaked_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Blainville's beaked whale size]]
|[[Файл:Mesoplodon_densirostris.jpg|150x150px|Blainville's beaked whale]]
|-
|[[Deraniyagala's beaked whale]]
|''Mesoplodon hotaula''
&lt;small&gt;[[Paules Edward Pieris Deraniyagala|P. E. P. Deraniyagala]], 1963&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|DD|127826787|1}}
|Unknown
|Indian and South Pacific
|{{cvt|4|-|5|m}}
|[''cetacean needed'']
|-
|[[Gervais' beaked whale]]
|''Mesoplodon europaeus''
&lt;small&gt;[[Paul Gervais|Gervais]], 1855&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|LC|13245|1}}
|Unknown
|[[Файл:Cetacea_range_map_Gervais_Beaked_Whale.png|150x150px|Gervais' beaked whale range]]
|[[Файл:Gervais'_beaked_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Gervais' beaked whale]]
{{cvt|1.2|MT|ST}}
|[[Файл:Mesoplodon_europaeus_2.jpg|150x150px|Gervais' beaked whale]]
|-
|[[Ginkgo-toothed beaked whale]]
|''Mesoplodon ginkgodens''
&lt;small&gt;Nishiwaki &amp; Kamiya, 1958&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|DD|127827012|1}}
|Unknown
|[[Файл:Cetacea_range_map_Ginkgo-toothed_Beaked_Whale.png|150x150px|Ginkgo-toothed beaked whale range]]
|[[Файл:Ginkgo-toothed_beaked_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Ginkgo-toothed beaked whale size]]
{{cvt|1.5|MT|ST}}
|[[Файл:Mesoplodon_ginkgodens_2.jpg|alt=Ginkgo-toothed beaked whale (illustration)|150x150px|Ginkgo-toothed beaked whale (skull)]]
|-
|[[Gray's beaked whale]]
|''Mesoplodon grayi''
&lt;small&gt;[[Julius von Haast|von Haast]], 1876&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|LC|13247|1}}
|Unknown
|[[Файл:Cetacea_range_map_Grays_Beaked_Whale.png|150x150px|Gray's beaked whale range]]
|[[Файл:Gray's_beaked_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Gray's beaked whale size]]
{{cvt|1.5|MT|ST}}
|[[Файл:Mesoplodon_grayi_2.jpg|150x150px|Gray's beaked whale]]
|-
|[[Hector's beaked whale]]
|''Mesoplodon hectori''
&lt;small&gt;[[John Edward Gray|Gray]], 1871&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|DD|13248|1}}
|Unknown
|[[Файл:Cetacea_range_map_Hectors_Beaked_Whale.png|150x150px|Hector's beaked whale range]]
|[[Файл:Hector's_beaked_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Hector's beaked whale size]]
{{cvt|1|MT|ST}}
|[[Файл:Mesoplodon_hectori.jpg|alt=Hector's beaked whale (illustration)|150x150px|Hector's beaked whale]]
|-
|[[Hubbs' beaked whale]]
|''Mesoplodon carlhubbsi''
&lt;small&gt;Moore, 1963&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|DD|13243|1}}
|Unknown
|[[Файл:Cetacea_range_map_Hubbs_Beaked_Whale.png|150x150px|Hubb's beaked whale range]]
|[[Файл:Hubb's_beaked_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Hubb's beaked whale size]]
{{cvt|1.4|MT|ST}}
|[[Файл:Mesoplodon_carlhubbsi.jpg|alt=Hubbs' beaked whale (illustration)|150x150px|Hubbs' beaked whale skull]]
|-
|[[Perrin's beaked whale]]
|''Mesoplodon perrini''
&lt;small&gt;Dalebout, Mead, Baker, Baker, &amp; van Helding, 2002&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|EN|41759|1}}
|500–1,164
|North Pacific
|[[Файл:Mesoplodon_perrini_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Perrin's beaked whale size]]
{{cvt|1.3|–|1.5|MT|ST}}
|[[Файл:Mesoplodon_perrini.jpg|150x150px|''Mesoplodon perrini'', oil on paper]]
|-
|[[Pygmy beaked whale]]
|''Mesoplodon peruvianus''
&lt;small&gt;Reyes, Mead, and Van Waerebeek, 1991&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|LC|13251|1}}
|Unknown
|[[Файл:Cetacea_range_map_Pygmy_Beaked_Whale.png|185x185px|Pygmy beaked whale range]]
|[[Файл:Mesoplodon_peruvianus_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Pygmy beaked whale size]]
{{cvt|800|kg|lbs}}
|[[Файл:Mesoplodon_peruvianus.jpg|150x150px|''Mesoplodon peruvianus'', oil on paper]]
|-
|[[Ramari's beaked whale]]
|''Mesoplodon eueu''
&lt;small&gt;Carroll ''et al'', 2021&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|DD|215824818|1}}
|Unknown
|[[Файл:M._mirus_&amp;_M._eueu_distribution.jpg|150x150px|Ramari's beaked whale range]]
(red circle)
|Unknown
|[[Файл:Mesoplodon_eueu.jpg|150x150px|Ramari's beaked whale]]
|-
|[[Sowerby's beaked whale]]
|''Mesoplodon bidens''
&lt;small&gt;Sowerby, 1804&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|LC|13241|1}}
|Unknown
|[[Файл:Cetacea_range_map_Sowerbys_Beaked_Whale.png|150x150px|Sowerby's beaked whale range]]
|[[Файл:Sowerby's_beaked_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Sowerby's beaked whale size]]
{{cvt|1|-|1.3|MT|ST}}
|[[Файл:Mesoplodon_bidens_2.jpg|150x150px|Sowerby's beaked whale]]
|-
|[[Spade-toothed whale]]
|''Mesoplodon traversii'', [[Synonym (taxonomy)|syn.]] ''Mesoplodon bahamondi''
&lt;small&gt;[[John Edward Gray|Gray]], 1874&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|DD|41760|1}}
|Unknown
|[[Файл:Mesoplodon_traversii_distribution.png|150x150px|Spade-toothed whale range]]
|[[Файл:Mesoplodon_bahamondi_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Spade-toothed whale size]]
{{cvt|1.2|MT|ST}}
|[[Файл:Mesoplodon_traversii.svg|frameless|150x150px]]
|-
|[[Stejneger's beaked whale]]
|''Mesoplodon stejnegeri''
&lt;small&gt;[[Frederick W. True|True]], 1885&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|NT|13252|1}}
|Unknown
|[[Файл:Cetacea_range_map_Stejneger_sBeaked_Whale.png|150x150px|Stejneger's beaked whale range]]
|[[Файл:Stejneger's_beaked_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Stejneger's beaked whale size]]
{{cvt|1.5|MT|ST}}
|[[Файл:Mesoplodon_stejnegeri.jpg|alt=Stejneger's beaked whale (illustration)|150x150px|Stejneger's beaked whale (skull)]]
|-
|[[Strap-toothed whale]]
|''Mesoplodon layardii''
&lt;small&gt;[[John Edward Gray|Gray]], 1865&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|LC|13249|1}}
|Unknown
|[[Файл:Cetacea_range_map_Layards_Beaked_Whale.png|150x150px|Strap-toothed whale range]]
|[[Файл:Straptoothed_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Strap-toothed whale size]]
{{cvt|2|MT|ST}}
|[[Файл:Mesoplodon_layardii.jpg|150x150px|Strap-toothed whale]]
|-
|[[True's beaked whale]]
|''Mesoplodon mirus''
&lt;small&gt;[[Frederick W. True|True]], 1913&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|LC|13250|1}}
|Unknown
|[[Файл:Cetacea_range_map_Trues_Beaked_Whale.png|150x150px|True's beaked whale range]]
(North Atlantic only; map includes range of ''M. eueu'' in Indian Ocean)
|[[Файл:True's_beaked_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|True's beaked whale size]]
{{cvt|1.4|MT|ST}}
|[[Файл:True's_beaked_whale.jpg|frameless|150x150px]]
|}

=== Platanistidae ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;text-align:center&quot;
| colspan=&quot;100%&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#BBBBFF&quot; |Төрөл '''''[[Platanista]]''''' – хоёр зүйл
|-
! scope=&quot;col&quot; |Түгээмэл нэр
! scope=&quot;col&quot; |Шинжлэх ухааны нэр
! scope=&quot;col&quot; |Ховордолтын зэрэглэл
! scope=&quot;col&quot; |Тоо толгой
! scope=&quot;col&quot; |Тархалт
! scope=&quot;col&quot; |Хэмжээ
! scope=&quot;col&quot; |Зураг
|-
|[[Ganges river dolphin]]
|''Platanista gangetica''
&lt;small&gt;(Lebeck, 1801)&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|EN|41756|1}}
|3,500&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Sinha |first1=Ravindra K. |last2=Kannan |first2=Kurunthachalam |date=2014-12-01 |title=Ganges River Dolphin: An Overview of Biology, Ecology, and Conservation Status in India |journal=Ambio |language=en |volume=43 |issue=8 |pages=1029–1046 |bibcode=2014Ambio..43.1029S |doi=10.1007/s13280-014-0534-7 |issn=1654-7209 |pmc=4235892 |pmid=24924188}}&lt;/ref&gt;
|[[Файл:SouthAsianRiverDolphin_distribution2019.png|150x150px|South Asian dolphin range]]
(улбар шар)
|[[Файл:South_Asian_river_dolphin_size_comparison.svg|class=skin-invert|150x150px|South Asian river dolphin size]]
{{cvt|200|kg|lbs}}
|[[Файл:Ganges_River_Dolphin.jpg|frameless|150x150px]]
|-
|[[Indus river dolphin]]
|''Platanista minor''
&lt;small&gt;[[Richard Owen|Owen]], 1853&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|EN|41757|1}}
|1,450&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Braulik |first1=Gill T. |last2=Noureen |first2=Uzma |last3=Arshad |first3=Masood |last4=Reeves |first4=Randall R. |date=2015-12-01 |title=Review of status, threats, and conservation management options for the endangered Indus River blind dolphin |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0006320715300999 |journal=Biological Conservation |language=en |volume=192 |pages=30–41 |bibcode=2015BCons.192...30B |doi=10.1016/j.biocon.2015.09.008 |issn=0006-3207 |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;
|[[Файл:SouthAsianRiverDolphin_distribution2019.png|150x150px|South Asian dolphin range]]
(цэнхэр)
|[[Файл:South_Asian_river_dolphin_size_comparison.svg|class=skin-invert|150x150px|South Asian river dolphin size]]
{{cvt|200|kg|lbs}}
|[[Файл:A-Platanista-gangetica-showing-the-body-shape-and-especially-the-head-with-a-long-beak.png|frameless|150x150px]]
|}

=== Iniidae ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;text-align:center&quot;
| colspan=&quot;100%&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#BBBBFF&quot; |Төрөл '''''[[Inia]]''''' – хоёр зүйл
|-
! scope=&quot;col&quot; |Түгээмэл нэр
! scope=&quot;col&quot; |Шинжлэх ухааны нэр
! scope=&quot;col&quot; |Ховордолтын зэрэглэл
! scope=&quot;col&quot; |Тоо толгой
! scope=&quot;col&quot; |Тархалт
! scope=&quot;col&quot; |Хэмжээ
! scope=&quot;col&quot; |Зураг
|-
|[[Amazon river dolphin]]
|''Inia geoffrensis''
&lt;small&gt;[[Henri Marie Ducrotay de Blainville|Blainville]], 1817&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|EN|10831|1}}
|Unknown
|[[Файл:Cetacea_range_map_Amazon_River_Dolphin.PNG|154x154px|Amazon river dolphin range]]
|[[Файл:Amazon_river_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Amazon river dolphin size]]
{{cvt|150|kg|lbs}}
|[[Файл:Amazonas_Flussdelfin_Apure_Orinoco_Duisburg_01.jpg|217x217px|Amazon river dolphin]]
|-
|[[Araguaian river dolphin]]{{efn|As of November 2021, the Araguaian river dolphin is not recognized by the [[Society for Marine Mammalogy]], which cites small sample size&lt;ref name=&quot;SMM&quot; /&gt;}}
|''Inia araguaiaensis''
&lt;small&gt;Hrbek, Da Silva, Dutra, Farias, 2014&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|NE}}
|Unknown
|[[Файл:Inia_range_map_PLoS_ONE.jpg|154x154px|Araguaian river dolphin range]]
&lt;small&gt;Araguaian river dolphin in blue&lt;/small&gt;
|[[Файл:Amazon_river_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Araguaian river dolphin size]]
{{cvt|150|kg|lbs}}
|[[Файл:Inia_araguaiensis.jpg|150x150px|Araguaian river dolphin]]
|}

=== Lipotidae ===
Сөнөсөн байх боломжтой
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;text-align:center&quot;
| colspan=&quot;100%&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#BBBBFF&quot; |Төрөл '''''[[Lipotes]]''''' – нэг зүйл
|-
! scope=&quot;col&quot; |Түгээмэл нэр
! scope=&quot;col&quot; |Шинжлэх ухааны нэр
! scope=&quot;col&quot; |Ховордолтын зэрэглэл
! scope=&quot;col&quot; |Тоо толгой
! scope=&quot;col&quot; |Тархалт
! scope=&quot;col&quot; |Хэмжээ
! scope=&quot;col&quot; |Зураг
|-
|[[Baiji]]
|''Lipotes vexillifer''
&lt;small&gt;[[Gerrit S. Miller|Miller]], 1918&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|CR|12119|1}}
|0–13{{efn|[[Yangtze Freshwater Dolphin Expedition 2006|A survey]] from November–December 2006 failed to find any individuals. Another survey, from 1997, counted only 13 individuals. In 1986, surveys estimated the number to be at about 300}}
|[[Файл:Yangtze_Dolphins_range.jpg|150x150px|Baiji range]]
|[[Файл:Baiji_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Baiji size]]
{{cvt|130|kg|lbs}}
|[[Файл:Baiji_1.jpg|150x150px|Baiji]]
|}

=== Pontoporiidae ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;text-align:center&quot;
| colspan=&quot;100%&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#BBBBFF&quot; |Төрөл '''''[[La Plata dolphin|Pontoporia]]''''' – нэг зүйл
|-
! scope=&quot;col&quot; |Түгээмэл нэр
! scope=&quot;col&quot; |Шинжлэх ухааны нэр
! scope=&quot;col&quot; |Ховордолтын зэрэглэл
! scope=&quot;col&quot; |Тоо толгой
! scope=&quot;col&quot; |Тархалт
! scope=&quot;col&quot; |Хэмжээ
! scope=&quot;col&quot; |Зураг
|-
|[[La Plata dolphin]]
|''Pontoporia blainvillei''
&lt;small&gt;Gervais &amp; d'Orbigny, 1844&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|VU|17978|1}}
|4,000–4,500
|[[Файл:Cetacea_range_map_La_Plata_River_Dolphin.PNG|150x150px|La Plata dolphin range]]
|[[Файл:La_plata_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|La Plata dolphin size]]
{{cvt|50|kg|lbs}}
|[[Файл:Pontoporia_blainvillei_296896096.jpg|alt=Beached La Plata dolphin|150x150px|La Plata dolphin (skeleton)]]
|}

=== Monodontidae ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;text-align:center&quot;
| colspan=&quot;100%&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#BBBBFF&quot; |Төрөл '''''[[Delphinapterus]]''''' – нэг зүйл
|-
! scope=&quot;col&quot; |Түгээмэл нэр
! scope=&quot;col&quot; |Шинжлэх ухааны нэр
! scope=&quot;col&quot; |Ховордолтын зэрэглэл
! scope=&quot;col&quot; |Тоо толгой
! scope=&quot;col&quot; |Тархалт
! scope=&quot;col&quot; |Хэмжээ
! scope=&quot;col&quot; |Зураг
|-
|[[Beluga whale|Beluga]]
|''Delphinapterus leucas''
&lt;small&gt;[[Peter Simon Pallas|Pallas]], 1776&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|LC|6335|1}}
|136,000{{efn|There are estimated to be 40,000 individuals in the [[Beaufort Sea]], 25,000 in [[Hudson Bay]], 18,000 in the [[Bering Sea]] and 28,000 in the Canadian High Arctic. The population in the St. Lawrence estuary is estimated to be around [https://web.archive.org/web/20051026124931/http://www.wdcs.org/dan/publishing.nsf/allweb/1B8A4EB4B9FA1BBF80256D11004B2EA2 1000]}}
|[[Файл:Cetacea_range_map_Beluga.png|150x150px|Beluga whale range]]
|[[Файл:Beluga_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Beluga whale size]]
{{cvt|1.5|MT|ST}}
|[[Файл:Belugawhale_MMC.jpg|150x150px|Beluga whale]]
|-
| colspan=&quot;100%&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#BBBBFF&quot; |Төрөл '''''[[Monodon]]''''' – нэг зүйл
|-
! scope=&quot;col&quot; |Түгээмэл нэр
! scope=&quot;col&quot; |Шинжлэх ухааны нэр
! scope=&quot;col&quot; |Ховордолтын зэрэглэл
! scope=&quot;col&quot; |Тоо толгой
! scope=&quot;col&quot; |Тархалт
! scope=&quot;col&quot; |Хэмжээ
! scope=&quot;col&quot; |Зураг
|-
|[[Narwhal]]
|''Monodon monoceros''
&lt;small&gt;[[Карл Линней|Linnaeus]], [[10th edition of Systema Naturae|1758]]&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|LC|13704|1}}
|123,000
|[[Файл:Cetacea_range_map_Narwhal.png|150x150px|Narwhal range]]
|[[Файл:Narwhal_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Narwhal size]]
{{cvt|900|-|1,500|kg|lbs}}
|[[Файл:Pod_Monodon_monoceros.jpg|150x150px|Narwhal pod]]
|-
|}

=== Delphinidae ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%;text-align:center&quot;
| colspan=&quot;100%&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#BBBBFF&quot; |Төрөл '''''[[Cephalorhynchus]]''''' &lt;small&gt;[[John Edward Gray|Gray]], 1846&lt;/small&gt; – дөрвөн зүйл
|-
! scope=&quot;col&quot; |Түгээмэл нэр
! scope=&quot;col&quot; |Шинжлэх ухааны нэр
! scope=&quot;col&quot; |Ховордолтын зэрэглэл
! scope=&quot;col&quot; |Тоо толгой
! scope=&quot;col&quot; |Тархалт
! scope=&quot;col&quot; |Хэмжээ
! scope=&quot;col&quot; |Зураг
|-
|[[Chilean dolphin]]
|''Cephalorhynchus eutropia''
&lt;small&gt;[[John Edward Gray|Gray]], 1846&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|NT|4160|1}}
|Unknown{{efn|Population estimated to be in the low thousands at the highest.}}
|[[Файл:Cetacea_range_map_Chilean_Dolphin.PNG|188x188px|Chilean dolphin range]]
|[[Файл:Chilean_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Chilean dolphin size]]
{{cvt|60|kg|lbs}}
|[[Файл:Cephalorhynchus_eutropia_406715652.jpg|150x150px|Chilean dolphin]]
|-
|[[Commerson's dolphin]]
|''Cephalorhynchus commersonii''
&lt;small&gt;[[Bernard Germain de Lacépède|Lacépède]], 1804&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|LC|4159|1}}
|22,000&lt;ref name=&quot;Spatial Models of Abundance and Habitat Preferences of Commerson's and Peale's Dolphin in Southern Patagonian Waters&quot;&gt;{{cite journal |last1=Dellabianca |first1=Natalia A. |date=26 October 2016 |title=Spatial Models of Abundance and Habitat Preferences of Commerson's and Peale's Dolphin in Southern Patagonian Waters |url=https://www.researchgate.net/publication/309468362 |journal=PLOS ONE |volume=11 |issue=10 |bibcode=2016PLoSO..1163441D |doi=10.1371/journal.pone.0163441 |pmc=5082685 |pmid=27783627 |access-date=21 January 2022 |doi-access=free |article-number=e0163441}}&lt;/ref&gt;
|[[Файл:Cetacea_range_map_Commerson's_Dolphin.PNG|150x150px|Commerson's dolphin range]]
|[[Файл:Commerson's_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Commerson's dolphin size]]
{{cvt|35|–|60|kg|lbs}}
|[[Файл:Commdolph01.jpg|150x150px|Commerson's dolphin]]
|-
|[[Heaviside's dolphin]]
|''Cephalorhynchus heavisidii''
&lt;small&gt;[[John Edward Gray|Gray]], 1828&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|NT|4161|1}}
|Unknown
|[[Файл:Cetacea_range_map_Heaviside's_Dolphin.PNG|170x170px|Heaviside's dolphin range]]
|[[Файл:Heaviside's_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Heaviside's dolphin size]]
{{cvt|40|–|75|kg|lbs}}
|[[Файл:Heaviside-Delphin.jpg|150x150px|Heaviside's dolphin]]
|-
|[[Hector's dolphin]]
|''Cephalorhynchus hectori''
&lt;small&gt;Van Beneden, 1881&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|EN|4162|1}} (subspecies ''[[Māui dolphin|Maui dolphin]]'' {{IUCN status|CR|39427|1}})
|7,381 (subspecies ''Maui dolphin'' 57–75 in 2016)
|[[Файл:Cetacea_range_map_Hector's_Dolphin.PNG|150x150px|Hector's dolphin range (Maui dolphin in green)]]
|[[Файл:Hector's_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Hector's dolphin size]]
{{cvt|35|–|60|kg|lbs}}
|[[Файл:Hectors_Dolphin.jpg|150x150px|Hector's dolphin]]
|-
| colspan=&quot;100%&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#BBBBFF&quot; |Төрөл '''''[[Delphinus (genus)|Delphinus]]''''' – нэг зүйл
|-
! scope=&quot;col&quot; |Түгээмэл нэр
! scope=&quot;col&quot; |Шинжлэх ухааны нэр
! scope=&quot;col&quot; |Ховордолтын зэрэглэл
! scope=&quot;col&quot; |Тоо толгой
! scope=&quot;col&quot; |Тархалт
! scope=&quot;col&quot; |Хэмжээ
! scope=&quot;col&quot; |Зураг
|-
|[[Common dolphin]]
|''Delphinus delphis''
&lt;small&gt;[[Карл Линней|Linnaeus]], [[10th edition of Systema Naturae|1758]]&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|LC|134817215|1}}
|Unknown{{efn|There are estimated to be at least several million common dolphins worldwide, but several large portions of its range have not been surveyed.}}
|[[Файл:DelphinusRange.png|frameless|150x150px]]
|[[Файл:Common_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Long-beaked common dolphin size]]
{{cvt|70|–|150|kg|lbs}}
|[[Файл:Delphinus_delphis_with_calf.jpg|150x150px|Short-beaked common dolphin]]
|-
| colspan=&quot;100%&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#BBBBFF&quot; |Төрөл '''''[[Feresa]]''''' – нэг зүйл
|-
! scope=&quot;col&quot; |Түгээмэл нэр
! scope=&quot;col&quot; |Шинжлэх ухааны нэр
! scope=&quot;col&quot; |Ховордолтын зэрэглэл
! scope=&quot;col&quot; |Тоо толгой
! scope=&quot;col&quot; |Тархалт
! scope=&quot;col&quot; |Хэмжээ
! scope=&quot;col&quot; |Зураг
|-
|[[Pygmy killer whale]]
|''Feresa attenuata''
&lt;small&gt;[[John Edward Gray|Gray]], 1875&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|LC|8551|1}}
|Unknown{{efn|The only population estimate is of 38,900 individuals in the eastern tropical Pacific Ocean.}}
|[[Файл:Cetacea_range_map_Pygmy_Killer_Whale.PNG|150x150px|Pygmy killer whale range]]
|[[Файл:Pygmy_killer_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Pygmy killer whale size]]
{{cvt|160|–|350|kg|lbs}}
|[[Файл:Feresa_attenuata.jpg|150x150px|Pygmy killer whale]]
|-
| colspan=&quot;100%&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#BBBBFF&quot; |Төрөл '''''[[Globicephala]]''''' – хоёр зүйл
|-
! scope=&quot;col&quot; |Түгээмэл нэр
! scope=&quot;col&quot; |Шинжлэх ухааны нэр
! scope=&quot;col&quot; |Ховордолтын зэрэглэл
! scope=&quot;col&quot; |Тоо толгой
! scope=&quot;col&quot; |Тархалт
! scope=&quot;col&quot; |Хэмжээ
! scope=&quot;col&quot; |Зураг
|-
|[[Long-finned pilot whale]]
|''Globicephala melas''
&lt;small&gt;[[Thomas Stewart Traill|Traill]], 1809&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|LC|9250|1}}
|Unknown{{efn|Total population is not known. There are estimated to be in excess of 200,000 in the Southern Ocean. The North Atlantic population is not known.}}
|[[Файл:Pilot_Whale_range.png|150x150px|Pilot whale range]]
(ногоон)
|[[Файл:Long-finned_pilot_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Long-finned pilot whale size]]
{{cvt|1.8|-|3.5|MT|ST}}
|[[Файл:Photo_of_the_Week_-_Long-finned_Pilot_Whales_(RI)_(6892801246).jpg|150x150px|Long-finned pilot whale]]
|-
|[[Short-finned pilot whale]]
|''Globicephala macrorhynchus''
&lt;small&gt;[[John Edward Gray|Gray]], 1846&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|LC|9249|1}}
|Unknown{{efn|Total population not known. There are 150,000 individuals in the eastern tropical Pacific Ocean. There are estimated to be more than 30,000 animals in the western Pacific, off the coast of Japan.}}
|[[Файл:Pilot_Whale_range.png|150x150px|Pilot whale range]]
(хөх)
|[[Файл:Short-finned_pilot_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Short-finned pilot whale size]]
{{cvt|1|–|4|MT|ST}}
|[[Файл:Short-finned_Pilot_Whale_(8790153918).jpg|150x150px|Short-finned pilot whale]]
|-
| colspan=&quot;100%&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#BBBBFF&quot; |Төрөл '''''[[Grampus (genus)|Grampus]]''''' – нэг зүйл
|-
! scope=&quot;col&quot; |Түгээмэл нэр
! scope=&quot;col&quot; |Шинжлэх ухааны нэр
! scope=&quot;col&quot; |Ховордолтын зэрэглэл
! scope=&quot;col&quot; |Тоо толгой
! scope=&quot;col&quot; |Тархалт
! scope=&quot;col&quot; |Хэмжээ
! scope=&quot;col&quot; |Зураг
|-
|[[Risso's dolphin]]
|''Grampus griseus''
&lt;small&gt;[[Georges Cuvier|G. Cuvier]], 1812&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|LC|9461|1}}
|Unknown{{efn|The population around the continental shelf of the United States has been recorded to be in excess of 60,000. In the Pacific, a census recorded 175,000 individuals in eastern tropical waters and 85,000 in the west. No global estimate of population exists}}
|[[Файл:Grampus_griseus_distribution.png|150x150px|Risso's dolphin range]]
|[[Файл:Risso's_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Risso's dolphin size]]
{{cvt|300|kg|lbs}}
|[[Файл:Risso's_dolphin.jpg|150x150px|Risso's dolphin]]
|-
| colspan=&quot;100%&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#BBBBFF&quot; |Төрөл '''''[[Lagenodelphis]]''''' – нэг зүйл
|-
! scope=&quot;col&quot; |Түгээмэл нэр
! scope=&quot;col&quot; |Шинжлэх ухааны нэр
! scope=&quot;col&quot; |Ховордолтын зэрэглэл
! scope=&quot;col&quot; |Тоо толгой
! scope=&quot;col&quot; |Тархалт
! scope=&quot;col&quot; |Хэмжээ
! scope=&quot;col&quot; |Зураг
|-
|[[Fraser's dolphin]]
|''Lagenodelphis hosei''
&lt;small&gt;[[Louis Fraser|Fraser]], 1956&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|LC|11140|1}}
|Unknown{{efn|There are estimated to be at least 320,000 Fraser's dolphins worldwide, but several large portions of its range have not been surveyed}}
|[[Файл:Cetacea_range_map_Fraser'sDolphin.png|150x150px|Fraser's dolphin range]]
|[[Файл:Fraser's_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Fraser's dolphin size]]
{{cvt|209|kg|lbs}}
|[[Файл:Fraser_s_group.jpg.jpeg|150x150px|Fraser's dolphin]]
|-
| colspan=&quot;100%&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#BBBBFF&quot; |Төрөл '''''[[Lagenorhynchus]]''''' &lt;small&gt;[[John Edward Gray|Gray]], 1846&lt;/small&gt; – зургаан зүйл{{efn|The genus [[Lagenorhynchus]] is under revision and likely to be split into several different genera}}
|-
! scope=&quot;col&quot; |Түгээмэл нэр
! scope=&quot;col&quot; |Шинжлэх ухааны нэр
! scope=&quot;col&quot; |Ховордолтын зэрэглэл
! scope=&quot;col&quot; |Тоо толгой
! scope=&quot;col&quot; |Тархалт
! scope=&quot;col&quot; |Хэмжээ
! scope=&quot;col&quot; |Зураг
|-
|[[White-beaked dolphin]]
|''Lagenorhynchus albirostris''
&lt;small&gt;[[John Edward Gray|Gray]], 1846&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|LC|11142|1}}
|100,000{{efn|Estimates of various stocks throughout the North Atlantic give an overall value into the high tens or low hundreds of thousands}}
|[[Файл:Cetacea_range_map_White-beaked_Dolphin.PNG|150x150px|White-beaked dolphin range]]
|[[Файл:White-beaked_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|White beaked dolphin size]]
{{cvt|180|kg|lbs}}
|[[Файл:White_beaked_dolphin.jpg|150x150px|White-beaked dolphin]]
|-
|[[Atlantic white-sided dolphin]]
|''Lagenorhynchus acutus''
&lt;small&gt;[[John Edward Gray|Gray]], 1828&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|LC|11141|1}}
|200,000–300,000{{citation needed|date=July 2021}}
|[[Файл:Cetacea_range_map_Atlantic_White-sided_Dolphin.PNG|150x150px|Atlantic white-sided dolphin range]]
|[[Файл:Atlantic_white-sided_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Atlantic white-sided dolphin size]]
{{cvt|235|kg|lbs}}
|[[Файл:Anim1135_-_Flickr_-_NOAA_Photo_Library.jpg|150x150px|Atlantic white-sided dolphin]]
|-
|[[Dusky dolphin]]
|''Lagenorhynchus obscurus''
&lt;small&gt;[[John Edward Gray|Gray]], 1828&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|LC|11146|1}}
|Unknown
|[[Файл:Cetacea_range_map_Dusky_Dolphin.PNG|150x150px|Dusky dolphin range]]
|[[Файл:Dusky_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Dusky dolphin size]]
{{cvt|100|kg|lbs}}
|[[Файл:DuskyDolphin.jpg|150x150px|Dusky dolphin]]
|-
|[[Hourglass dolphin]]
|''Lagenorhynchus cruciger''
&lt;small&gt;[[Jean René Constant Quoy|Quoy]] &amp; [[Joseph Paul Gaimard|Gaimard]], 1824&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|LC|11144|1}}
|140,000
|[[Файл:Cetacea_range_map_Hourglass_Dolphin.PNG|150x150px|Hourglass dolphin range]]
|[[Файл:Hourglass_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Hourglass dolphin size]]
{{cvt|90|–|120|kg|lbs}}
|[[Файл:Hourglas_dolphin.jpg|150x150px|Hourglass dolphin]]
|-
|[[Pacific white-sided dolphin]]
|''Lagenorhynchus obliquidens'' 
&lt;small&gt;[[Theodore Gill|Gill]], 1865&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|LC|11145|1}}
|1,000,000
|[[Файл:Cetacea_range_map_Pacific_White-sided_Dolphin.PNG|150x150px|Pacific white-sided dolphin range]]
|[[Файл:Pacific_white-sided_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Pacific white-sided dolphin size]]
{{cvt|85|–|150|kg|lbs}}
|[[Файл:Pacific_white_side_dolphin.jpg|150x150px|Pacific white-sided dolphin]]
|-
|[[Peale's dolphin]]
|''Lagenorhynchus australis''
&lt;small&gt;[[Titian Peale|Peale]], 1848&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|LC|11143|1}}
|Unknown{{efn|Total population unknown but thought to be locally common – it is the most common dolphin found around the Falkland Islands}}
|[[Файл:Cetacea_range_map_Black-chinned_Dolphin.PNG|174x174px|Peale's dolphin range]]
|[[Файл:Peale's_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Peale's dolphin size]]
{{cvt|115|kg|lbs}}
|[[Файл:Lagenorhynchus_australis.jpg|150x150px|Peale's dolphin]]
|-
| colspan=&quot;100%&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#BBBBFF&quot; |Төрөл '''''[[Lissodelphis]]''''' – хоёр зүйл
|-
! scope=&quot;col&quot; |Түгээмэл нэр
! scope=&quot;col&quot; |Шинжлэх ухааны нэр
! scope=&quot;col&quot; |Ховордолтын зэрэглэл
! scope=&quot;col&quot; |Тоо толгой
! scope=&quot;col&quot; |Тархалт
! scope=&quot;col&quot; |Хэмжээ
! scope=&quot;col&quot; |Зураг
|-
|[[Northern right whale dolphin]]
|''Lissodelphis borealis''
&lt;small&gt;[[Titian Peale|Peale]], 1848&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|LC|12125|1}}
|400,000{{efn|Varying population estimates for areas around California and the North Pacific give a total of up to 400,000}}
|[[Файл:Cetacea_range_map_Northern_Right_Whale_Dolphin.PNG|150x150px|Northern right whale dolphin range]]
|[[Файл:Northern_right_whale_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Northern right whale dolphin size]]
{{cvt|115|kg|lbs}}
|[[Файл:Anim1749_-_Flickr_-_NOAA_Photo_Library.jpg|150x150px|Northern right whale dolphin]]
|-
|[[Southern right whale dolphin]]
|''Lissodelphis peronii''
&lt;small&gt;[[Bernard Germain de Lacépède|Lacépède]], 1804&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|LC|12126|1}}
|Unknown{{efn|Surveys suggest this is the most common dolphin off of Chilean waters}}
|[[Файл:Cetacea_range_map_Southern_Right_Whale_Dolphin.PNG|150x150px|Southern right whale dolphin range]]
|[[Файл:Southern_right_whale_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Southern right whale dolphin size]]
{{cvt|60|–|100|kg|lbs}}
|[[Файл:Anim0796_-_Flickr_-_NOAA_Photo_Library.jpg|150x150px|Southern right whale dolphin]]
|-
| colspan=&quot;100%&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#BBBBFF&quot; |Төрөл '''''[[Orcaella]]''''' &lt;small&gt;[[John Edward Gray|Gray]], 1866&lt;/small&gt; – хоёр зүйл
|-
! scope=&quot;col&quot; |Түгээмэл нэр
! scope=&quot;col&quot; |Шинжлэх ухааны нэр
! scope=&quot;col&quot; |Ховордолтын зэрэглэл
! scope=&quot;col&quot; |Тоо толгой
! scope=&quot;col&quot; |Тархалт
! scope=&quot;col&quot; |Хэмжээ
! scope=&quot;col&quot; |Зураг
|-
|[[Australian snubfin dolphin]]
|''Orcaella heinsohni''
&lt;small&gt;Beasley, Robertson &amp; Arnold, 2005&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|VU|136315|1}}
|9,000–10,000
|[[Файл:Orcaella_heinsohni_range.png|150x150px|Australian snubfin dolphin range]]
|[[Файл:Orcaella_heinsohni_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Australian snubfin dolphin size]]
{{cvt|130|–|145|kg|lbs}}
|[[Файл:Snubfin-3.jpg|150x150px|Australian snubfin dolphin]]
|-
|[[Irrawaddy dolphin]]
|''Orcaella brevirostris''
&lt;small&gt;[[John Edward Gray|Gray]], 1866&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|EN|15419|1}}
|78–102
|[[Файл:Irrawaddy_dolphin_range.png|150x150px|Irrawaddy dolphin range]]
|[[Файл:Irrawaddy_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Irrawaddy dolphin size]]
{{cvt|130|kg|lbs}}
|[[Файл:DKoehl_Irrawaddi_Dolphin_jumping.jpg|150x150px|Irrawaddy dolphin]]
|-
| colspan=&quot;100%&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#BBBBFF&quot; |Төрөл '''''[[Orcinus]]''''' – нэг зүйл
|-
! scope=&quot;col&quot; |Түгээмэл нэр
! scope=&quot;col&quot; |Шинжлэх ухааны нэр
! scope=&quot;col&quot; |Ховордолтын зэрэглэл
! scope=&quot;col&quot; |Тоо толгой
! scope=&quot;col&quot; |Тархалт
! scope=&quot;col&quot; |Хэмжээ
! scope=&quot;col&quot; |Зураг
|-
|[[Orca]]
|''Orcinus orca''
&lt;small&gt;[[Карл Линней|Linnaeus]], [[10th edition of Systema Naturae|1758]]&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|DD|15421|1}}
|100,000{{efn|Local estimates include 70–80,000 in the Antarctic, 8,000 in the tropical Pacific (although tropical waters are not the orca's preferred environment, the sheer size of this area — 19 million square kilometres — means there are thousands of orcas), up to 2,000 off Japan, 1,500 off the cooler northeast Pacific and 1,500 off Norway}}
|[[Файл:Cetacea_range_map_Orca.PNG|150x150px|Killer whale range]]
|[[Файл:Orca_size-2.svg|150x150px|Killer whale size]]
{{cvt|4.5|MT|ST}}
|[[Файл:Killerwhales_jumping.jpg|150x150px|Killer whale]]
|-
| colspan=&quot;100%&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#BBBBFF&quot; |Төрөл '''''[[Peponocephala]]''''' – нэг зүйл
|-
! scope=&quot;col&quot; |Түгээмэл нэр
! scope=&quot;col&quot; |Шинжлэх ухааны нэр
! scope=&quot;col&quot; |Ховордолтын зэрэглэл
! scope=&quot;col&quot; |Тоо толгой
! scope=&quot;col&quot; |Тархалт
! scope=&quot;col&quot; |Хэмжээ
! scope=&quot;col&quot; |Зураг
|-
|[[Melon-headed whale]]
|''Peponocephala electra''
&lt;small&gt;[[John Edward Gray|Gray]], 1846&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|LC|16564|1}}
|Unknown{{efn|Estimates for eastern tropical Pacific are 45,000 and another recent survey estimates population to be 1,200 for the eastern Sulu Sea, no global estimate is known}}
|[[Файл:Cetacea_range_map_Melon-headed_Whale.PNG|150x150px|Melon-headed whale range]]
|[[Файл:Melon-headed_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Melon-headed whale size]]
{{cvt|225|kg|lbs}}
|[[Файл:Peponocephala_electra_Mayotte.jpg|150x150px|Melon-headed whale]]
|-
| colspan=&quot;100%&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#BBBBFF&quot; |Төрөл '''''[[Pseudorca]]''''' – нэг зүйл
|-
! scope=&quot;col&quot; |Түгээмэл нэр
! scope=&quot;col&quot; |Шинжлэх ухааны нэр
! scope=&quot;col&quot; |Ховордолтын зэрэглэл
! scope=&quot;col&quot; |Тоо толгой
! scope=&quot;col&quot; |Тархалт
! scope=&quot;col&quot; |Хэмжээ
! scope=&quot;col&quot; |Зураг
|-
|[[False killer whale]]
|''Pseudorca crassidens''
&lt;small&gt;[[Richard Owen|Owen]], 1846&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|NT|18596|1}}
|Unknown{{efn|The total population is unknown. The eastern Pacific was estimated to have in excess of 40,000 individuals and is probably the home of the largest grouping}}
|[[Файл:Cetacea_range_map_False_Killer_Whale.svg|150x150px|False killer whale range]]
|[[Файл:False_killer_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|False killer whale size]]
{{cvt|1.5-2|MT|ST}}
|[[Файл:False_killer_whale_890002.jpg|150x150px|False killer whale]]
|-
| colspan=&quot;100%&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#BBBBFF&quot; |Төрөл '''''[[Sousa (genus)|Sousa]]''''' – дөрвөн зүйл
|-
! scope=&quot;col&quot; |Түгээмэл нэр
! scope=&quot;col&quot; |Шинжлэх ухааны нэр
! scope=&quot;col&quot; |Ховордолтын зэрэглэл
! scope=&quot;col&quot; |Тоо толгой
! scope=&quot;col&quot; |Тархалт
! scope=&quot;col&quot; |Хэмжээ
! scope=&quot;col&quot; |Зураг
|-
|[[Atlantic humpback dolphin]]
|''Sousa teuszii''
&lt;small&gt;Kükenthal, 1892&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|CR|20425|1}}
|1,500
|[[Файл:Cetacea_range_map_Atlantic_Humpback_Dolphin.PNG|150x150px|Atlantic humpback dolphin range]]
|[[Файл:Humpback_dolphins_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Atlantic humpback dolphin size]]
{{cvt|100|–|150|kg|lbs}}
|[[Файл:Sousa_teuszii1.jpg|150x150px|Atlantic humpback dolphin]]
|-
|[[Australian humpback dolphin]]
|''Sousa sahulensis''
&lt;small&gt;Jefferson &amp; Rosenbaum, 2014&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|VU|82031667|1}}
|10,000
|[[Файл:Sousa_sahulensis_-_map.svg|152x152px|Australian humpback dolphin range]]
|{{cvt|230|–|250|kg|lbs}}
|[[Файл:Australian_humpback_dolphins,_Tin_Can_Bay,_2016.jpg|150x150px|Australian humpback dolphin]]
|-
|[[Indian Ocean humpback dolphin]]
|''Sousa plumbea''
&lt;small&gt;[[Georges Cuvier|Cuvier]], 1829&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|EN|82031633|1}}
|Unknown{{efn|Population estimated to be in the low tens of thousands}}
|[[Файл:Cetacea_range_map_Indian_Humpback_Dolphin.PNG|150x150px|Indian humpback dolphin range]]
|[[Файл:Humpback_dolphins_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Indian humpback dolphin size]]
|[[Файл:Dolphin-Musandam_2.jpg|150x150px|Indian humpback dolphin]]
|-
|[[Indo-Pacific humpback dolphin]]
|''Sousa chinensis''
&lt;small&gt;[[Pehr Osbeck|Osbeck]], 1765&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|VU|82031425|1}}
|Unknown
|[[Файл:Cetacea_range_map_Pacific_Humpback_Dolphin.PNG|150x150px|Pacific humpback dolphin range]]
|[[Файл:Humpback_dolphins_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Pacific humpback dolphin size]]
{{cvt|250|–|280|kg|lbs}}
|[[Файл:Pink_Dolphin.JPG|150x150px|Pacific humpback dolphin]]
|-
| colspan=&quot;100%&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#BBBBFF&quot; |Төрөл '''''[[Sotalia]]''''' – хоёр зүйл
|-
! scope=&quot;col&quot; |Түгээмэл нэр
! scope=&quot;col&quot; |Шинжлэх ухааны нэр
! scope=&quot;col&quot; |Ховордолтын зэрэглэл
! scope=&quot;col&quot; |Тоо толгой
! scope=&quot;col&quot; |Тархалт
! scope=&quot;col&quot; |Хэмжээ
! scope=&quot;col&quot; |Зураг
|-
|[[Guiana dolphin]]
|''Sotalia guianensis''
&lt;small&gt;[[Van Bénéden|Bénéden]], 1864&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|NT|181359|1}}
|Unknown
|[[Файл:Sotalia_guianensis_-_map.svg|150x150px|Costero range]]
|[[Файл:Tucuxi_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Costero size]]
{{cvt|35|–|45|kg|lbs}}
|[[Файл:Delfin_en_el_parque_Nacional_Mochima.jpg|150x150px|Costero]]
|-
|[[Tucuxi]]
|''Sotalia fluviatilis''
&lt;small&gt;[[Paul Gervais|Gervais]] &amp; Deville, 1853&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|EN|190871|1}}
|Unknown
|[[Файл:Sotalia_fluviatilis_-_map.svg|150x150px|Tucuxi range]]
|[[Файл:Tucuxi_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Tucuxi size]]
{{cvt|35|–|45|kg|lbs}}
|[[Файл:DELFIN_DEL_ORINOCO2.JPG|150x150px|Tucuxi]]
|-
| colspan=&quot;100%&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#BBBBFF&quot; |Төрөл '''''[[Stenella]]''''' &lt;small&gt;[[John Edward Gray|Gray]], 1866&lt;/small&gt; – таван зүйл
|-
! scope=&quot;col&quot; |Түгээмэл нэр
! scope=&quot;col&quot; |Шинжлэх ухааны нэр
! scope=&quot;col&quot; |Ховордолтын зэрэглэл
! scope=&quot;col&quot; |Тоо толгой
! scope=&quot;col&quot; |Тархалт
! scope=&quot;col&quot; |Хэмжээ
! scope=&quot;col&quot; |Зураг
|-
|[[Atlantic spotted dolphin]]
|''Stenella frontalis''
&lt;small&gt;[[Georges Cuvier|Cuvier]], 1829&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|LC|20732|1}}
|100,000{{citation needed|date=July 2021}}
|[[Файл:Verbreitungsgebiet_des_Zügeldelfins_Stenella_frontalis.PNG|150x150px|Atlantic spotted dolphin range]]
|[[Файл:Atlantic_spotted_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Atlantic spotted dolphin size]]
100&amp;nbsp;kg
|[[Файл:Atlantic_spotted_dolphin_(Stenella_frontalis)_NOAA.jpg|150x150px|Atlantic spotted dolphin]]
|-
|[[Clymene dolphin]]
|''Stenella clymene''
&lt;small&gt;[[John Edward Gray|Gray]], 1846&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|LC|20730|1}}
|Unknown
|[[Файл:Cetacea_range_map_Clymene_Dolphin.png|150x150px|Clymene dolphin range]]
|[[Файл:Clymene_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Clymene dolphin size]]
{{cvt|75|–|80|kg|lbs}}
|[[Файл:Clymenes.jpg|150x150px|Clymene dolphin]]
|-
|[[Pantropical spotted dolphin]]
|''Stenella attenuata''
&lt;small&gt;[[John Edward Gray|Gray]], 1846&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|LC|20729|1}}
|3,000,000{{citation needed|date=July 2021}}
|[[Файл:Cetacea_range_map_Pantropical_Spotted_Dolphin.PNG|150x150px|Pantropical spotted dolphin range]]
|[[Файл:Pantropical_spotted_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Pantropical spotted dolphin size]]
{{cvt|100|kg|lbs}}
|[[Файл:Schlankdelfin.jpg|150x150px|Pantropical spotted dolphin]]
|-
|[[Spinner dolphin]]
|''Stenella longirostris''
&lt;small&gt;[[John Edward Gray|Gray]], 1828&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|LC|20733|1}}
|Unknown
|[[Файл:Cetacea_range_map_Spinner_Dolphin.PNG|150x150px|Spinner dolphin range]]
|[[Файл:Spinner_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Spinner dolphin size]]
{{cvt|90|kg|lbs}}
|[[Файл:Spinner_dolphins.jpg|150x150px|Spinner dolphin]]
|-
|[[Striped dolphin]]
|''Stenella coeruleoalba''
&lt;small&gt;[[Franz Meyen|Meyen]], 1833&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|LC|20731|1}}
|2,000,000{{citation needed|date=July 2021}}
|[[Файл:Cetacea_range_map_Striped_Dolphin.PNG|150x150px|Striped dolphin range]]
|[[Файл:Striped_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Striped dolphin size]]
{{cvt|100|kg|lbs}}
|[[Файл:Stenella_coeruleoalba-cropped.jpg|150x150px|Striped dolphin]]
|-
| colspan=&quot;100%&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#BBBBFF&quot; |Төрөл '''''[[Steno (genus)|Steno]]''''' – нэг зүйл
|-
! scope=&quot;col&quot; |Түгээмэл нэр
! scope=&quot;col&quot; |Шинжлэх ухааны нэр
! scope=&quot;col&quot; |Ховордолтын зэрэглэл
! scope=&quot;col&quot; |Тоо толгой
! scope=&quot;col&quot; |Тархалт
! scope=&quot;col&quot; |Хэмжээ
! scope=&quot;col&quot; |Зураг
|-
|[[Rough-toothed dolphin]]
|''Steno bredanensis''
&lt;small&gt;[[Rene Primevere Lesson|Lesson]], 1828&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|LC|20738|1}}
|150,000
|[[Файл:Cetacea_range_map_Rough-toothed_Dolphin.PNG|150x150px|Rough-toothed dolphin range]]
|[[Файл:Rough-toothed_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Rough-toothed dolphin size]]
{{cvt|100|–|135|kg|lbs}}
|[[Файл:Rough_toothed_dolphin.jpg|150x150px|Rough-toothed dolphin]]
|-
| colspan=&quot;100%&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#BBBBFF&quot; |Төрөл '''''[[Tursiops]]''''' – гурван зүйл
|-
! scope=&quot;col&quot; |Түгээмэл нэр
! scope=&quot;col&quot; |Шинжлэх ухааны нэр
! scope=&quot;col&quot; |Ховордолтын зэрэглэл
! scope=&quot;col&quot; |Тоо толгой
! scope=&quot;col&quot; |Тархалт
! scope=&quot;col&quot; |Хэмжээ
! scope=&quot;col&quot; |Зураг
|-
|[[Common bottlenose dolphin]]
|''Tursiops truncatus''
&lt;small&gt;[[George Montagu (biologist)|Montagu]], 1821&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|LC|22563|1}}
|600,000&lt;ref&gt;{{cite web |title=Common Bottlenose Dolphin |url=https://www.worldwildlife.org/species/common-bottlenose-dolphin |access-date=2019-05-13 |work=WWF}}&lt;/ref&gt;
|[[Файл:Cypron-Range_Tursiops_truncatus.svg|150x150px|Common bottlenose dolphin range]]
|[[Файл:Bottlenose_dolphin_size.svg|150x150px|Common bottlenose dolphin size]]
{{cvt|150|–|650|kg|lbs}}
|[[Файл:Tursiops_truncatus_01.jpg|150x150px|Common bottlenose dolphin]]
|-
|[[Indo-Pacific bottlenose dolphin]]
|''Tursiops aduncus''
&lt;small&gt;Ehrenberg, 1833&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|NT|41714|1}}
|Unknown
|[[Файл:Distribution_of_Tursiops_aduncus.png|frameless|150x150px]]
|{{convert|230|kg|lb|abbr=on}}
|[[Файл:Tursiops_aduncus.JPG|150x150px|Indo-Pacific dolphin]]
|-
|[[Tamanend's bottlenose dolphin]]
|''Tursiops erebennus''
&lt;small&gt;Cope, 1865&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|NE}}
|Unknown
|Unknown
|Unknown
|[[Файл:Tamanend's_bottlenose_dolphin.jpg|frameless|159x159px]]
|-
|}

=== Phocoenidae ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;text-align:center&quot;
| colspan=&quot;100%&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#BBBBFF&quot; |Төрөл '''''[[Finless porpoise|Neophocaena]]''''' – хоёр зүйл
|-
! scope=&quot;col&quot; |Түгээмэл нэр
! scope=&quot;col&quot; |Шинжлэх ухааны нэр
! scope=&quot;col&quot; |Ховордолтын зэрэглэл
! scope=&quot;col&quot; |Тоо толгой
! scope=&quot;col&quot; |Тархалт
! scope=&quot;col&quot; |Хэмжээ
! scope=&quot;col&quot; |Зураг
|-
|[[Indo-Pacific finless porpoise]]
|''Neophocaena phocaenoides''{{pb}}&lt;small&gt;[[Georges Cuvier|Cuvier]], 1829&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|VU|198920|1}}{{efn|There is not enough data to place finless porpoises on the endangered species list}}
|Unknown{{efn|There are no good estimates of the animals' abundance. However a comparison of two surveys, one from the late 1970s and the other from 1999/2000 shows a decline in population and distribution.}}
|[[Файл:Cetacea_range_map_Finless_Porpoise.PNG|150x150px|Indo-pacific finless porpoise range]]
|[[Файл:Finless_porpoise_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Indo-pacific finless porpoise size]]{{pb}}{{cvt|30|–|45|kg|lbs}}
|[[Файл:Neophocaena_phocaenoides_-Miyajima_Aquarium_-Japan-8a.jpg|alt=Indo-pacific finless porpoise|150x150px|Indo-pacific finless porpoise (skeleton)]]
|-
|[[Yangtze finless porpoise]]
|''Neophocaena asiaeorientalis''{{pb}}&lt;small&gt;[[Georges Cuvier|Cuvier]], 1829&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|EN|41754|1}} (subspecies ''[[Yangtze finless porpoise]]'' {{IUCN status|CR|43205774|1}}){{efn|In China, they are endangered. Their propensity for staying close to shore places them in great danger from fishing.}}
|Unknown (subspecies ''Yangtze finless porpoise'' 1,012 in 2018&lt;ref&gt;{{cite news |date=25 July 2018 |script-title=zh:长江江豚减少 仅剩约1012头 |language=zh |work=[[The Beijing News]] |url=http://epaper.bjnews.com.cn/html/2018-07/25/content_727143.htm |access-date=28 August 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |date=25 July 2018 |script-title=zh:农业农村部：长江江豚减少 仅剩约1012头 |language=zh |work=[[The Beijing News]] |agency=[[Xinhua News Agency]] |url=http://www.xinhuanet.com/politics/2018-07/25/c_1123171998.htm |access-date=28 August 2021}}&lt;/ref&gt;)
|[[Файл:江豚的分布.svg|150x150px|Narrow-ridged finless porpoise range (red color)]]
|[[Файл:Finless_porpoise_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Finless porpoise size]]{{pb}}{{cvt|30|–|45|kg|lbs}}
|[[Файл:Yangtze_finless_porpoise,_10_November_2006.jpg|alt=Yangtze finless porpoise|204x204px|Narrow-ridged finless porpoise]]
|-
| colspan=&quot;100%&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#BBBBFF&quot; |Төрөл '''''[[Phocoena]]''''' – дөрвөн зүйл
|-
! scope=&quot;col&quot; |Түгээмэл нэр
! scope=&quot;col&quot; |Шинжлэх ухааны нэр
! scope=&quot;col&quot; |Ховордолтын зэрэглэл
! scope=&quot;col&quot; |Тоо толгой
! scope=&quot;col&quot; |Тархалт
! scope=&quot;col&quot; |Хэмжээ
! scope=&quot;col&quot; |Зураг
|-
|[[Burmeister's porpoise]]
|''Phocoena spinipinnis''{{pb}}&lt;small&gt;[[Hermann Burmeister|Burmeister]], 1865&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|NT|17029|1}}
|Unknown{{efn|There are no quantitative data on abundance.}}
|[[Файл:Cetacea_range_map_Burmeister's_Porpoise.PNG|195x195px|Burmeister's porpoise range]]
|[[Файл:Burmeister's_porpoise_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Burmeister's porpoise size]]{{pb}}{{cvt|50|–|75|kg|lbs}}
|[[Файл:Burmeister's_porpoise_-_Phocoena_spinipinnis_-_2022-02-24.png|150x150px|Burmeister's porpoise]]
|-
|[[Harbour porpoise]]
|''Phocoena phocoena''{{pb}}&lt;small&gt;[[Карл Линней|Linnaeus]], [[10th edition of Systema Naturae|1758]]&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|LC|17027|1}}
|700,000&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Bjorge |first1=Arne |title=Encyclopedia of Marine Mammals |last2=A Tolley |first2=Krystal |year=2008 |editor1=William F. Perrin |pages=530–532 |chapter=Harbor porpoise ''Phocoena phocoena'' |editor2=Bernd Wursig |editor3=J. G.M. Thewissen}}&lt;/ref&gt;
|[[Файл:Cetacea_range_map_Harbour_Porpoise.PNG|150x150px|Harbour porpoise range]]
|[[Файл:Harbour_porpoise_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Harbour porpoise size]]{{pb}}{{cvt|75|kg}}
|[[Файл:Ecomare_-_bruinvis_Berend_(berend3).jpg|150x150px|Harbour porpoise]]
|-
|[[Spectacled porpoise]]
|''Phocoena dioptrica''{{pb}}&lt;small&gt;Lahille, 1912&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|LC|41715|1}}
|Unknown{{efn|Nothing is known of the abundance of this porpoise. It was the most commonly encountered species during preliminary beach surveys undertaken on [[Tierra del Fuego]].}}
|[[Файл:Cetacea_range_map_Spectacled_Porpoise.PNG|150x150px|Spectacled porpoise range]]
|[[Файл:Spectacled_porpoise_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Spectacled porpoise size]]{{pb}}{{cvt|60|–|84|kg|lbs}}
|[[Файл:Subadult_female_spectacled_porpoise.png|150x150px|Subadult female spectacled porpoise]]
|-
|[[Vaquita]]
|''Phocoena sinus''{{pb}}&lt;small&gt;Norris &amp; McFarland, 1958&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|CR|17028|1}}
|12&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Hoffner |first1=Erik |date=2018-03-08 |title=Only 12 vaquita porpoises remain, watchdog group reports |url=https://news.mongabay.com/2018/03/only-12-vaquita-porpoises-remain-watchdog-groups-report/ |access-date=19 April 2018 |website=Mongabay}}&lt;/ref&gt;
|[[Файл:Cetacea_range_map_Vaquita.PNG|150x150px|Vaquita range]]
|[[Файл:Vaquita_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Vaquita size]]{{pb}}{{cvt|50|kg|lbs}}
|[[Файл:Vaquita2_Olson_NOAA_crop2.jpg|150x150px|Vaquita]]
|-
| colspan=&quot;100%&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#BBBBFF&quot; |Төрөл '''''[[Phocoenoides]]''''' – нэг зүйл
|-
! scope=&quot;col&quot; |Түгээмэл нэр
! scope=&quot;col&quot; |Шинжлэх ухааны нэр
! scope=&quot;col&quot; |Ховордолтын зэрэглэл
! scope=&quot;col&quot; |Тоо толгой
! scope=&quot;col&quot; |Тархалт
! scope=&quot;col&quot; |Хэмжээ
! scope=&quot;col&quot; |Зураг
|-
|[[Dall's porpoise]]
|''Phocoenoides dalli''{{pb}}&lt;small&gt;[[Frederick W. True|True]], 1885&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|LC|17032|1}}
|1,100,000{{efn|The most recent estimate for the North Pacific and Bering Sea is 1,186,000.}}
|[[Файл:Cetacea_range_map_Dall's_Porpoise.PNG|150x150px|Dall's porpoise range]]
|[[Файл:Dall's_porpoise_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Dall's porpoise size]]{{pb}}{{cvt|130|–|200|kg|lbs}}
|[[Файл:Dalls_Porpoise_Underwater.JPG|150x150px|Dall's porpoise]]
|}

== Эшлэл ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>pd4kkz5zhfa4up2rfif37pjc69nn0cm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Р-1 онгоц</title>
    <ns>0</ns>
    <id>145677</id>
    <revision>
      <id>852071</id>
      <parentid>851860</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T01:52:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bayarkhangai</username>
        <id>1129</id>
      </contributor>
      <origin>852071</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10133" sha1="pxupbfd93t1ri9jl3wvdh9yq8bameon" xml:space="preserve">'''R-1 &quot;Хайгуулчин Нэг&quot;''' нь 1916 оны Британийн хөнгөн бөмбөгдөгч болон тагнуулын de Havilland D.H.9A онгоцыг суурь болгон авч, зохион бүтээгч Н.Н. Поликарповын зохион бүтээсэн Зөвлөлтийн анхны олноор үйлдвэрлэсэн онгоц.

== Зохион бүтээсэн түүх ==
[[Файл:Soviet R 1 19 OAO 1929.jpg|thumb|280пкс|[[лётчик|Пилот]]  «АлсДорнодын тулган шаардлага» 19-р нисэх отрядын ''Р-1'' онгоц, 1929 он.]][[Файл:KVZHD 1929 planes R 1.jpg|thumb|280пкс|''Р-1'' онгоцууд Дорнолд хятадын төмөр замын мөргөлдөөний үед (1929).]]
D.H.9A дээр суурилсан шинэ онгоц бүтээх санаа нь Н.Н.Поликарповын удирдсан ГАЗ №1-ийн дизайны хэлтсийн санаачилгаар гарч ирсэн. 1923 оны 2-р сард Д.П.Григорович ГАЗ №1-ийн техникийн захирлаар томилогдож, үүний дагуу дизайны хэлтсийн даргаар ажиллаж, 1924 оны 8-р сар хүртэл энэ албан тушаалд ажилласан. Поликарпов дараа нь буцаж ирэв. Ийнхүү хоёр дизайнер хоёулаа онгоц бүтээхэд оролцсон бөгөөд хожим нь R-1 гэсэн тэмдэглэгээ авсан. D.H.9A-д өөрчлөлт оруулах шаардлагатай байгааг Поликарповын төслийн тайлбарт дурдсан байдаг: &quot;Онгоцыг дайны үеийн яаруу үед бүтээсэн, олон тооны дизайны дутагдалтай, Английн материалаар хийгдсэн бөгөөд Оросын үйлдвэрүүдэд барихад тохиромжгүй.&quot; &quot;Англи материал&quot; гэдэг нь голчлон гацуур модыг хэлдэг байсан - маш сайн бат бөх, зангилаагүй гэдгээрээ алдартай Америкийн далайн гацуур мод. Энэ модны бүх давуу талуудыг үл харгалзан Орос руу импортлох нь практик бус гэж үзсэн. Тиймээс R-1 загварыг Сибирийн нарс ашиглахаар дахин боловсруулсан. Энэхүү үйл явц нь дизайн болон технологийн өөрчлөлтийг оролцуулан хэдэн жилийн турш үргэлжилсэн боловч онгоцны гадаад төрх байдалд бага нөлөө үзүүлэв. Дизайныг хянах, дахин зохион бүтээх явцад их бие, далавчны хайрцаг, доод далавчны бэхэлгээний цэгүүд, бүхээгийн шал, хөдөлгүүрийн бэхэлгээг дахин зохион бүтээж, далавчны профайлыг өөрчилсөн. Үйлдвэрлэлийн технологийг GAZ №1-ийн хүчин чадалд тохируулсан. Ерөнхийдөө шинэ онгоц нь DH-9A-ийн ерөнхий хэлбэрийг хадгалсан ч эд анги 30%-иар бага, хөдөлмөрийн эрчим 30-35%-иар бага байв. Онгоцны жин нь анхны DH-9A-аас 20 кг хөнгөн байсан бөгөөд ачааны хэмжээ 90 кг-аар нэмэгдсэн.[3]:97-98 R-1 онгоц нь Зөвлөлтийн нисэхийн салбарыг хөгжүүлэхэд тусалсан. 1930 он хүртэл R-1 нь дунд зэргийн шинж чанартай хэдий ч ЗХУ-д хамгийн өргөн үйлдвэрлэгдсэн онгоц хэвээр байв. Үүнийг 1931 он хүртэл Таганрог дахь 31-р нисэх онгоцны үйлдвэрт үйлдвэрлэж байжээ.[4] 1000 гаруй онгоц барьсан.[4] 1925 оны 8-9-р сард М.М.Громов, М.А.Волковойнов нарын жолоодсон хоёр R-1 онгоц Москва-Бээжин-Токиогийн нислэгийг дуусгасан. Ленинградын Обуховын үйлдвэрт үйлдвэрлэгдэж, Америкийн Либерти L-12 онгоцны хөдөлгүүрээс хуулбарласан Зөвлөлтийн анхны олноор үйлдвэрлэсэн М-5 хөдөлгүүрүүд ашиглалтын хугацаагаа ямар ч асуудалгүй ажилласан. Улс төрийн шалтгаанаар тухайн үеийн хэвлэл мэдээллийн хэрэгслүүд зөвхөн Москва-Бээжингийн нислэгийн талаар л мэдээлж байсан. Энэ онгоцыг 10 гаруй жилийн турш тагнуул, их бууны галын тохируулга, хөнгөн бөмбөгдөгч болон дайралтын онгоц болгон ашиглах, иргэний болон цэргийн нисгэгчдийг сургах, далайн эргүүл, харилцаа холбоо, байг чирэх, шуудан хүргэх, туршилтын зорилгоор ашиглаж байжээ. 1920-иод оны дунд үеэс Перс, Афганистан, Монголд нийлүүлсэн.

== Байлдаанд ашигласан байдал ==
* 1923 — Афганистанд иргэний дайн. Онгоцыг Зөвлөлтийн нисгэгчид жолоодож байжээ. 
* 1925 — Хятадад иргэний дайн. ЗХУ-аас худалдаж авсан онгоцыг Гоминдан нам ашиглаж байжээ. Онгоцыг Зөвлөлтийн нисгэгчид жолоодож байжээ. 
*1925 — Перс. ЗХУ-аас худалдаж авсан онгоцыг Реза Шахын Персийн засгийн газар Ираны Азербайжан дахь үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөний эсрэг, дараа нь Курд, Луристани болон бусад овог аймгуудын бослогыг дарахад ашиглаж байжээ. 
*1925 — Чечен-Ингушийн өөртөө засах тойрогт Зөвлөлтийн эсрэг бослогыг дарах ажиллагаа. 
*1928 — Афганистанд иргэний дайн. 1920-иод оны эхээр худалдаж авсан онгоцыг Афганистаны нисгэгчид ашиглаж байжээ. 
*1929 — Төв Европын бүс дэх мөргөлдөөн. Онгоцыг Зөвлөлтийн тал бөмбөгдөгч онгоц, довтолгооны онгоц, тагнуулын онгоц, холбоо барих онгоц болгон ашиглаж байжээ. 
*1932 — Зөвлөлт, Монголын агаарын цэргийн хүчин 1929-1932 оны Монголын Баруун дөрвөн аймагт гарсан зэвсэгт бослогыг дарахад ашигласан.

== Тэмдэглэл ==
{{тэмдэглэл}}

== Бүтээл ==
* {{книга |автор =Маслов М. А. |заглавие = Разведчик Р-1 |место = М. |издательство = Моделист-конструктор |год = 3.2004 |страниц = 32 |серия = Авиаколлекция |тираж =2010 }}
* {{Книга:Шавров В. Б.:История конструкций самолётов в СССР до 1938 г}}
* [[Копенгаген, Вильфрид|Wilfried Kopenhagen]]: Sowjetische Bombenflugzeuge. Transpress, Berlin 1989, ISBN 3-344-00391-7.
* Wilfried Kopenhagen, Jochen K. Beeck: Das große Flugzeugtypenbuch. Motorbuch, Stuttgart 2005, ISBN 978-3-613-02522-6, S. 500.

== холбоос ==
* [http://www.airwar.ru/enc/other1/r1.html Р-1 на сайте AirWar.ru] {{Wayback|url=http://www.airwar.ru/enc/other1/r1.html |date=20070607202531 }}

{{Navbox
|name  = Polikarpov aircraft
|title = [[Поликарпов]]ын онгоц
|state    = {{{state|autocollapse}}}
|listclass = hlist

|group1 = Бөмбөгдөгч
|list1  = 
* [[Поликарпов TБ-2|TБ-2]]
* [[Поликарпов СПБ (D)|СПБ (D)]]
* [[Поликарпов НБ|НБ]]

|group2 = Сөнөөгч
|list2  = 
* [[Поликарпов И-1|И-1]]
* [[ДИ-1|ДИ-1 (2И-Н1)]]
* [[И-3]]
* [[ДИ-2|Д-2 (ДИ-2)]]
* [[И-5]]
* [[И-6]]
* [[И-15]]
* [[И-15 бис|И-15 бис (И-152)]]
* [[И-153]]
* [[И-16]]
* [[И-17]]
* [[И-170]]
* [[И-172]]
* [[И-173]]
* [[И-180]]
* [[И-185]]
* [[И-190]]
* [[И-195]]
* [[МиГ-1|И-200]]
* [[ИТП]]
* [[Хүнд сөнөөгч|ТИС]]
* [[Өндрийн тосон сөнөөгч|ВП]]
* «[[Малютка (истребитель)|Малютка]]»

|group3 = Тангуулын/Дайрагч
|list3  = 
* [[Р-1 онгоц|Р-1]]
* [[МР-1 онгоц|МР-1]]
* [[Р-2 онгоц|Р-2]]
* [[Р-4 онгоц|Р-4]]
* [[Р-5 онгоц|Р-5]]
* [[Р-5 онгоц|Р-5ССС]]
* [[Р-Z]]
* [[ИВАНОВ|ПИ]]

|group4 = Тээврийн онгоц
|list4  = 
* [[ПМ-1|Поликарпов PM-1]]
* [[десантын планёр|БДП]]
* [[У-2]]СП

|group5 = Сургуулийн онгоц
|list5  = 
* [[П-1 (Поликарповын сургуулийн онгоц)|П-1]]
* [[У-1]]
* [[У-2|У-2 (По-2)]]
* [[УТИ-2]]
* [[УТИ-4]]
}}&lt;noinclude&gt;

[[Ангилал:Зэвсэгт хүчний нисэх онгоцны төрөл]]
[[Ангилал:ЗХУ-ын дэлхийн хоёрдугаар дайны нисэх онгоцны төрөл]]
[[Ангилал:Нэг хөдөлгүүрт нисэх онгоц]]
[[Ангилал:Газрын байлдааны нисэх онгоц]]
[[Ангилал:Анхны нислэг 1923 он]]</text>
      <sha1>pxupbfd93t1ri9jl3wvdh9yq8bameon</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>852072</id>
      <parentid>852071</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T01:53:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bayarkhangai</username>
        <id>1129</id>
      </contributor>
      <origin>852072</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10139" sha1="fu3y7j8x3523blrfhctpt80vev7ckxl" xml:space="preserve">'''R-1 &quot;Хайгуулчин Нэг&quot;''' нь 1916 оны Британийн хөнгөн бөмбөгдөгч болон тагнуулын de Havilland D.H.9A онгоцыг суурь болгон авч, зохион бүтээгч Н.Н. Поликарповын зохион бүтээсэн Зөвлөлтийн анхны олноор үйлдвэрлэсэн онгоц.

== Зохион бүтээсэн түүх ==
[[Файл:Soviet R 1 19 OAO 1929.jpg|thumb|280пкс|[[нисгэгч|Нисгэгч]]  «АлсДорнодын тулган шаардлага» 19-р нисэх отрядын ''Р-1'' онгоц, 1929 он.]][[Файл:KVZHD 1929 planes R 1.jpg|thumb|280пкс|''Р-1'' онгоцууд Дорнолд хятадын төмөр замын мөргөлдөөний үед (1929).]]
D.H.9A дээр суурилсан шинэ онгоц бүтээх санаа нь Н.Н.Поликарповын удирдсан ГАЗ №1-ийн дизайны хэлтсийн санаачилгаар гарч ирсэн. 1923 оны 2-р сард Д.П.Григорович ГАЗ №1-ийн техникийн захирлаар томилогдож, үүний дагуу дизайны хэлтсийн даргаар ажиллаж, 1924 оны 8-р сар хүртэл энэ албан тушаалд ажилласан. Поликарпов дараа нь буцаж ирэв. Ийнхүү хоёр дизайнер хоёулаа онгоц бүтээхэд оролцсон бөгөөд хожим нь R-1 гэсэн тэмдэглэгээ авсан. D.H.9A-д өөрчлөлт оруулах шаардлагатай байгааг Поликарповын төслийн тайлбарт дурдсан байдаг: &quot;Онгоцыг дайны үеийн яаруу үед бүтээсэн, олон тооны дизайны дутагдалтай, Английн материалаар хийгдсэн бөгөөд Оросын үйлдвэрүүдэд барихад тохиромжгүй.&quot; &quot;Англи материал&quot; гэдэг нь голчлон гацуур модыг хэлдэг байсан - маш сайн бат бөх, зангилаагүй гэдгээрээ алдартай Америкийн далайн гацуур мод. Энэ модны бүх давуу талуудыг үл харгалзан Орос руу импортлох нь практик бус гэж үзсэн. Тиймээс R-1 загварыг Сибирийн нарс ашиглахаар дахин боловсруулсан. Энэхүү үйл явц нь дизайн болон технологийн өөрчлөлтийг оролцуулан хэдэн жилийн турш үргэлжилсэн боловч онгоцны гадаад төрх байдалд бага нөлөө үзүүлэв. Дизайныг хянах, дахин зохион бүтээх явцад их бие, далавчны хайрцаг, доод далавчны бэхэлгээний цэгүүд, бүхээгийн шал, хөдөлгүүрийн бэхэлгээг дахин зохион бүтээж, далавчны профайлыг өөрчилсөн. Үйлдвэрлэлийн технологийг GAZ №1-ийн хүчин чадалд тохируулсан. Ерөнхийдөө шинэ онгоц нь DH-9A-ийн ерөнхий хэлбэрийг хадгалсан ч эд анги 30%-иар бага, хөдөлмөрийн эрчим 30-35%-иар бага байв. Онгоцны жин нь анхны DH-9A-аас 20 кг хөнгөн байсан бөгөөд ачааны хэмжээ 90 кг-аар нэмэгдсэн.[3]:97-98 R-1 онгоц нь Зөвлөлтийн нисэхийн салбарыг хөгжүүлэхэд тусалсан. 1930 он хүртэл R-1 нь дунд зэргийн шинж чанартай хэдий ч ЗХУ-д хамгийн өргөн үйлдвэрлэгдсэн онгоц хэвээр байв. Үүнийг 1931 он хүртэл Таганрог дахь 31-р нисэх онгоцны үйлдвэрт үйлдвэрлэж байжээ.[4] 1000 гаруй онгоц барьсан.[4] 1925 оны 8-9-р сард М.М.Громов, М.А.Волковойнов нарын жолоодсон хоёр R-1 онгоц Москва-Бээжин-Токиогийн нислэгийг дуусгасан. Ленинградын Обуховын үйлдвэрт үйлдвэрлэгдэж, Америкийн Либерти L-12 онгоцны хөдөлгүүрээс хуулбарласан Зөвлөлтийн анхны олноор үйлдвэрлэсэн М-5 хөдөлгүүрүүд ашиглалтын хугацаагаа ямар ч асуудалгүй ажилласан. Улс төрийн шалтгаанаар тухайн үеийн хэвлэл мэдээллийн хэрэгслүүд зөвхөн Москва-Бээжингийн нислэгийн талаар л мэдээлж байсан. Энэ онгоцыг 10 гаруй жилийн турш тагнуул, их бууны галын тохируулга, хөнгөн бөмбөгдөгч болон дайралтын онгоц болгон ашиглах, иргэний болон цэргийн нисгэгчдийг сургах, далайн эргүүл, харилцаа холбоо, байг чирэх, шуудан хүргэх, туршилтын зорилгоор ашиглаж байжээ. 1920-иод оны дунд үеэс Перс, Афганистан, Монголд нийлүүлсэн.

== Байлдаанд ашигласан байдал ==
* 1923 — Афганистанд иргэний дайн. Онгоцыг Зөвлөлтийн нисгэгчид жолоодож байжээ. 
* 1925 — Хятадад иргэний дайн. ЗХУ-аас худалдаж авсан онгоцыг Гоминдан нам ашиглаж байжээ. Онгоцыг Зөвлөлтийн нисгэгчид жолоодож байжээ. 
*1925 — Перс. ЗХУ-аас худалдаж авсан онгоцыг Реза Шахын Персийн засгийн газар Ираны Азербайжан дахь үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөний эсрэг, дараа нь Курд, Луристани болон бусад овог аймгуудын бослогыг дарахад ашиглаж байжээ. 
*1925 — Чечен-Ингушийн өөртөө засах тойрогт Зөвлөлтийн эсрэг бослогыг дарах ажиллагаа. 
*1928 — Афганистанд иргэний дайн. 1920-иод оны эхээр худалдаж авсан онгоцыг Афганистаны нисгэгчид ашиглаж байжээ. 
*1929 — Төв Европын бүс дэх мөргөлдөөн. Онгоцыг Зөвлөлтийн тал бөмбөгдөгч онгоц, довтолгооны онгоц, тагнуулын онгоц, холбоо барих онгоц болгон ашиглаж байжээ. 
*1932 — Зөвлөлт, Монголын агаарын цэргийн хүчин 1929-1932 оны Монголын Баруун дөрвөн аймагт гарсан зэвсэгт бослогыг дарахад ашигласан.

== Тэмдэглэл ==
{{тэмдэглэл}}

== Бүтээл ==
* {{книга |автор =Маслов М. А. |заглавие = Разведчик Р-1 |место = М. |издательство = Моделист-конструктор |год = 3.2004 |страниц = 32 |серия = Авиаколлекция |тираж =2010 }}
* {{Книга:Шавров В. Б.:История конструкций самолётов в СССР до 1938 г}}
* [[Копенгаген, Вильфрид|Wilfried Kopenhagen]]: Sowjetische Bombenflugzeuge. Transpress, Berlin 1989, ISBN 3-344-00391-7.
* Wilfried Kopenhagen, Jochen K. Beeck: Das große Flugzeugtypenbuch. Motorbuch, Stuttgart 2005, ISBN 978-3-613-02522-6, S. 500.

== холбоос ==
* [http://www.airwar.ru/enc/other1/r1.html Р-1 на сайте AirWar.ru] {{Wayback|url=http://www.airwar.ru/enc/other1/r1.html |date=20070607202531 }}

{{Navbox
|name  = Polikarpov aircraft
|title = [[Поликарпов]]ын онгоц
|state    = {{{state|autocollapse}}}
|listclass = hlist

|group1 = Бөмбөгдөгч
|list1  = 
* [[Поликарпов TБ-2|TБ-2]]
* [[Поликарпов СПБ (D)|СПБ (D)]]
* [[Поликарпов НБ|НБ]]

|group2 = Сөнөөгч
|list2  = 
* [[Поликарпов И-1|И-1]]
* [[ДИ-1|ДИ-1 (2И-Н1)]]
* [[И-3]]
* [[ДИ-2|Д-2 (ДИ-2)]]
* [[И-5]]
* [[И-6]]
* [[И-15]]
* [[И-15 бис|И-15 бис (И-152)]]
* [[И-153]]
* [[И-16]]
* [[И-17]]
* [[И-170]]
* [[И-172]]
* [[И-173]]
* [[И-180]]
* [[И-185]]
* [[И-190]]
* [[И-195]]
* [[МиГ-1|И-200]]
* [[ИТП]]
* [[Хүнд сөнөөгч|ТИС]]
* [[Өндрийн тосон сөнөөгч|ВП]]
* «[[Малютка (истребитель)|Малютка]]»

|group3 = Тангуулын/Дайрагч
|list3  = 
* [[Р-1 онгоц|Р-1]]
* [[МР-1 онгоц|МР-1]]
* [[Р-2 онгоц|Р-2]]
* [[Р-4 онгоц|Р-4]]
* [[Р-5 онгоц|Р-5]]
* [[Р-5 онгоц|Р-5ССС]]
* [[Р-Z]]
* [[ИВАНОВ|ПИ]]

|group4 = Тээврийн онгоц
|list4  = 
* [[ПМ-1|Поликарпов PM-1]]
* [[десантын планёр|БДП]]
* [[У-2]]СП

|group5 = Сургуулийн онгоц
|list5  = 
* [[П-1 (Поликарповын сургуулийн онгоц)|П-1]]
* [[У-1]]
* [[У-2|У-2 (По-2)]]
* [[УТИ-2]]
* [[УТИ-4]]
}}&lt;noinclude&gt;

[[Ангилал:Зэвсэгт хүчний нисэх онгоцны төрөл]]
[[Ангилал:ЗХУ-ын дэлхийн хоёрдугаар дайны нисэх онгоцны төрөл]]
[[Ангилал:Нэг хөдөлгүүрт нисэх онгоц]]
[[Ангилал:Газрын байлдааны нисэх онгоц]]
[[Ангилал:Анхны нислэг 1923 он]]</text>
      <sha1>fu3y7j8x3523blrfhctpt80vev7ckxl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>852073</id>
      <parentid>852072</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T01:53:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bayarkhangai</username>
        <id>1129</id>
      </contributor>
      <origin>852073</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10137" sha1="1oeumhjudzip02fs9pvu8ofhksypfxy" xml:space="preserve">'''R-1 &quot;Хайгуулчин Нэг&quot;''' нь 1916 оны Британийн хөнгөн бөмбөгдөгч болон тагнуулын de Havilland D.H.9A онгоцыг суурь болгон авч, зохион бүтээгч Н.Н. Поликарповын зохион бүтээсэн Зөвлөлтийн анхны олноор үйлдвэрлэсэн онгоц.

== Зохион бүтээсэн түүх ==
[[Файл:Soviet R 1 19 OAO 1929.jpg|thumb|280пкс|[[нисгэгч|Нисгэгч]]  «АлсДорнодын тулган шаардлага» 19-р нисэх отрядын ''Р-1'' онгоц, 1929 он.]][[Файл:KVZHD 1929 planes R 1.jpg|thumb|280пкс|''Р-1'' онгоцууд Дорнод хятадын төмөр замын мөргөлдөөний үед (1929).]]
D.H.9A дээр суурилсан шинэ онгоц бүтээх санаа нь Н.Н.Поликарповын удирдсан ГАЗ №1-ийн дизайны хэлтсийн санаачилгаар гарч ирсэн. 1923 оны 2-р сард Д.П.Григорович ГАЗ №1-ийн техникийн захирлаар томилогдож, үүний дагуу дизайны хэлтсийн даргаар ажиллаж, 1924 оны 8-р сар хүртэл энэ албан тушаалд ажилласан. Поликарпов дараа нь буцаж ирэв. Ийнхүү хоёр дизайнер хоёулаа онгоц бүтээхэд оролцсон бөгөөд хожим нь R-1 гэсэн тэмдэглэгээ авсан. D.H.9A-д өөрчлөлт оруулах шаардлагатай байгааг Поликарповын төслийн тайлбарт дурдсан байдаг: &quot;Онгоцыг дайны үеийн яаруу үед бүтээсэн, олон тооны дизайны дутагдалтай, Английн материалаар хийгдсэн бөгөөд Оросын үйлдвэрүүдэд барихад тохиромжгүй.&quot; &quot;Англи материал&quot; гэдэг нь голчлон гацуур модыг хэлдэг байсан - маш сайн бат бөх, зангилаагүй гэдгээрээ алдартай Америкийн далайн гацуур мод. Энэ модны бүх давуу талуудыг үл харгалзан Орос руу импортлох нь практик бус гэж үзсэн. Тиймээс R-1 загварыг Сибирийн нарс ашиглахаар дахин боловсруулсан. Энэхүү үйл явц нь дизайн болон технологийн өөрчлөлтийг оролцуулан хэдэн жилийн турш үргэлжилсэн боловч онгоцны гадаад төрх байдалд бага нөлөө үзүүлэв. Дизайныг хянах, дахин зохион бүтээх явцад их бие, далавчны хайрцаг, доод далавчны бэхэлгээний цэгүүд, бүхээгийн шал, хөдөлгүүрийн бэхэлгээг дахин зохион бүтээж, далавчны профайлыг өөрчилсөн. Үйлдвэрлэлийн технологийг GAZ №1-ийн хүчин чадалд тохируулсан. Ерөнхийдөө шинэ онгоц нь DH-9A-ийн ерөнхий хэлбэрийг хадгалсан ч эд анги 30%-иар бага, хөдөлмөрийн эрчим 30-35%-иар бага байв. Онгоцны жин нь анхны DH-9A-аас 20 кг хөнгөн байсан бөгөөд ачааны хэмжээ 90 кг-аар нэмэгдсэн.[3]:97-98 R-1 онгоц нь Зөвлөлтийн нисэхийн салбарыг хөгжүүлэхэд тусалсан. 1930 он хүртэл R-1 нь дунд зэргийн шинж чанартай хэдий ч ЗХУ-д хамгийн өргөн үйлдвэрлэгдсэн онгоц хэвээр байв. Үүнийг 1931 он хүртэл Таганрог дахь 31-р нисэх онгоцны үйлдвэрт үйлдвэрлэж байжээ.[4] 1000 гаруй онгоц барьсан.[4] 1925 оны 8-9-р сард М.М.Громов, М.А.Волковойнов нарын жолоодсон хоёр R-1 онгоц Москва-Бээжин-Токиогийн нислэгийг дуусгасан. Ленинградын Обуховын үйлдвэрт үйлдвэрлэгдэж, Америкийн Либерти L-12 онгоцны хөдөлгүүрээс хуулбарласан Зөвлөлтийн анхны олноор үйлдвэрлэсэн М-5 хөдөлгүүрүүд ашиглалтын хугацаагаа ямар ч асуудалгүй ажилласан. Улс төрийн шалтгаанаар тухайн үеийн хэвлэл мэдээллийн хэрэгслүүд зөвхөн Москва-Бээжингийн нислэгийн талаар л мэдээлж байсан. Энэ онгоцыг 10 гаруй жилийн турш тагнуул, их бууны галын тохируулга, хөнгөн бөмбөгдөгч болон дайралтын онгоц болгон ашиглах, иргэний болон цэргийн нисгэгчдийг сургах, далайн эргүүл, харилцаа холбоо, байг чирэх, шуудан хүргэх, туршилтын зорилгоор ашиглаж байжээ. 1920-иод оны дунд үеэс Перс, Афганистан, Монголд нийлүүлсэн.

== Байлдаанд ашигласан байдал ==
* 1923 — Афганистанд иргэний дайн. Онгоцыг Зөвлөлтийн нисгэгчид жолоодож байжээ. 
* 1925 — Хятадад иргэний дайн. ЗХУ-аас худалдаж авсан онгоцыг Гоминдан нам ашиглаж байжээ. Онгоцыг Зөвлөлтийн нисгэгчид жолоодож байжээ. 
*1925 — Перс. ЗХУ-аас худалдаж авсан онгоцыг Реза Шахын Персийн засгийн газар Ираны Азербайжан дахь үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөний эсрэг, дараа нь Курд, Луристани болон бусад овог аймгуудын бослогыг дарахад ашиглаж байжээ. 
*1925 — Чечен-Ингушийн өөртөө засах тойрогт Зөвлөлтийн эсрэг бослогыг дарах ажиллагаа. 
*1928 — Афганистанд иргэний дайн. 1920-иод оны эхээр худалдаж авсан онгоцыг Афганистаны нисгэгчид ашиглаж байжээ. 
*1929 — Төв Европын бүс дэх мөргөлдөөн. Онгоцыг Зөвлөлтийн тал бөмбөгдөгч онгоц, довтолгооны онгоц, тагнуулын онгоц, холбоо барих онгоц болгон ашиглаж байжээ. 
*1932 — Зөвлөлт, Монголын агаарын цэргийн хүчин 1929-1932 оны Монголын Баруун дөрвөн аймагт гарсан зэвсэгт бослогыг дарахад ашигласан.

== Тэмдэглэл ==
{{тэмдэглэл}}

== Бүтээл ==
* {{книга |автор =Маслов М. А. |заглавие = Разведчик Р-1 |место = М. |издательство = Моделист-конструктор |год = 3.2004 |страниц = 32 |серия = Авиаколлекция |тираж =2010 }}
* {{Книга:Шавров В. Б.:История конструкций самолётов в СССР до 1938 г}}
* [[Копенгаген, Вильфрид|Wilfried Kopenhagen]]: Sowjetische Bombenflugzeuge. Transpress, Berlin 1989, ISBN 3-344-00391-7.
* Wilfried Kopenhagen, Jochen K. Beeck: Das große Flugzeugtypenbuch. Motorbuch, Stuttgart 2005, ISBN 978-3-613-02522-6, S. 500.

== холбоос ==
* [http://www.airwar.ru/enc/other1/r1.html Р-1 на сайте AirWar.ru] {{Wayback|url=http://www.airwar.ru/enc/other1/r1.html |date=20070607202531 }}

{{Navbox
|name  = Polikarpov aircraft
|title = [[Поликарпов]]ын онгоц
|state    = {{{state|autocollapse}}}
|listclass = hlist

|group1 = Бөмбөгдөгч
|list1  = 
* [[Поликарпов TБ-2|TБ-2]]
* [[Поликарпов СПБ (D)|СПБ (D)]]
* [[Поликарпов НБ|НБ]]

|group2 = Сөнөөгч
|list2  = 
* [[Поликарпов И-1|И-1]]
* [[ДИ-1|ДИ-1 (2И-Н1)]]
* [[И-3]]
* [[ДИ-2|Д-2 (ДИ-2)]]
* [[И-5]]
* [[И-6]]
* [[И-15]]
* [[И-15 бис|И-15 бис (И-152)]]
* [[И-153]]
* [[И-16]]
* [[И-17]]
* [[И-170]]
* [[И-172]]
* [[И-173]]
* [[И-180]]
* [[И-185]]
* [[И-190]]
* [[И-195]]
* [[МиГ-1|И-200]]
* [[ИТП]]
* [[Хүнд сөнөөгч|ТИС]]
* [[Өндрийн тосон сөнөөгч|ВП]]
* «[[Малютка (истребитель)|Малютка]]»

|group3 = Тангуулын/Дайрагч
|list3  = 
* [[Р-1 онгоц|Р-1]]
* [[МР-1 онгоц|МР-1]]
* [[Р-2 онгоц|Р-2]]
* [[Р-4 онгоц|Р-4]]
* [[Р-5 онгоц|Р-5]]
* [[Р-5 онгоц|Р-5ССС]]
* [[Р-Z]]
* [[ИВАНОВ|ПИ]]

|group4 = Тээврийн онгоц
|list4  = 
* [[ПМ-1|Поликарпов PM-1]]
* [[десантын планёр|БДП]]
* [[У-2]]СП

|group5 = Сургуулийн онгоц
|list5  = 
* [[П-1 (Поликарповын сургуулийн онгоц)|П-1]]
* [[У-1]]
* [[У-2|У-2 (По-2)]]
* [[УТИ-2]]
* [[УТИ-4]]
}}&lt;noinclude&gt;

[[Ангилал:Зэвсэгт хүчний нисэх онгоцны төрөл]]
[[Ангилал:ЗХУ-ын дэлхийн хоёрдугаар дайны нисэх онгоцны төрөл]]
[[Ангилал:Нэг хөдөлгүүрт нисэх онгоц]]
[[Ангилал:Газрын байлдааны нисэх онгоц]]
[[Ангилал:Анхны нислэг 1923 он]]</text>
      <sha1>1oeumhjudzip02fs9pvu8ofhksypfxy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>852074</id>
      <parentid>852073</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T02:10:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bayarkhangai</username>
        <id>1129</id>
      </contributor>
      <origin>852074</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12904" sha1="n3bl7yzhiujrgkdzwp98yb5ezinj1wz" xml:space="preserve">'''R-1 &quot;Хайгуулчин Нэг&quot;''' нь 1916 оны Британийн хөнгөн бөмбөгдөгч болон тагнуулын de Havilland D.H.9A онгоцыг суурь болгон авч, зохион бүтээгч Н.Н. Поликарповын зохион бүтээсэн Зөвлөлтийн анхны олноор үйлдвэрлэсэн онгоц.

== Зохион бүтээсэн түүх ==
[[Файл:Soviet R 1 19 OAO 1929.jpg|thumb|280пкс|[[нисгэгч|Нисгэгч]]  «АлсДорнодын тулган шаардлага» 19-р нисэх отрядын ''Р-1'' онгоц, 1929 он.]][[Файл:KVZHD 1929 planes R 1.jpg|thumb|280пкс|''Р-1'' онгоцууд Дорнод хятадын төмөр замын мөргөлдөөний үед (1929).]]
D.H.9A дээр суурилсан шинэ онгоц бүтээх санаа нь Н.Н.Поликарповын удирдсан ГАЗ №1-ийн дизайны хэлтсийн санаачилгаар гарч ирсэн. 1923 оны 2-р сард Д.П.Григорович ГАЗ №1-ийн техникийн захирлаар томилогдож, үүний дагуу дизайны хэлтсийн даргаар ажиллаж, 1924 оны 8-р сар хүртэл энэ албан тушаалд ажилласан. Поликарпов дараа нь буцаж ирэв. Ийнхүү хоёр дизайнер хоёулаа онгоц бүтээхэд оролцсон бөгөөд хожим нь R-1 гэсэн тэмдэглэгээ авсан. D.H.9A-д өөрчлөлт оруулах шаардлагатай байгааг Поликарповын төслийн тайлбарт дурдсан байдаг: &quot;Онгоцыг дайны үеийн яаруу үед бүтээсэн, олон тооны дизайны дутагдалтай, Английн материалаар хийгдсэн бөгөөд Оросын үйлдвэрүүдэд барихад тохиромжгүй.&quot; &quot;Англи материал&quot; гэдэг нь голчлон гацуур модыг хэлдэг байсан - маш сайн бат бөх, зангилаагүй гэдгээрээ алдартай Америкийн далайн гацуур мод. Энэ модны бүх давуу талуудыг үл харгалзан Орос руу импортлох нь практик бус гэж үзсэн. Тиймээс R-1 загварыг Сибирийн нарс ашиглахаар дахин боловсруулсан. Энэхүү үйл явц нь дизайн болон технологийн өөрчлөлтийг оролцуулан хэдэн жилийн турш үргэлжилсэн боловч онгоцны гадаад төрх байдалд бага нөлөө үзүүлэв. Дизайныг хянах, дахин зохион бүтээх явцад их бие, далавчны хайрцаг, доод далавчны бэхэлгээний цэгүүд, бүхээгийн шал, хөдөлгүүрийн бэхэлгээг дахин зохион бүтээж, далавчны профайлыг өөрчилсөн. Үйлдвэрлэлийн технологийг GAZ №1-ийн хүчин чадалд тохируулсан. Ерөнхийдөө шинэ онгоц нь DH-9A-ийн ерөнхий хэлбэрийг хадгалсан ч эд анги 30%-иар бага, хөдөлмөрийн эрчим 30-35%-иар бага байв. Онгоцны жин нь анхны DH-9A-аас 20 кг хөнгөн байсан бөгөөд ачааны хэмжээ 90 кг-аар нэмэгдсэн.[3]:97-98 R-1 онгоц нь Зөвлөлтийн нисэхийн салбарыг хөгжүүлэхэд тусалсан. 1930 он хүртэл R-1 нь дунд зэргийн шинж чанартай хэдий ч ЗХУ-д хамгийн өргөн үйлдвэрлэгдсэн онгоц хэвээр байв. Үүнийг 1931 он хүртэл Таганрог дахь 31-р нисэх онгоцны үйлдвэрт үйлдвэрлэж байжээ.[4] 1000 гаруй онгоц барьсан.[4] 1925 оны 8-9-р сард М.М.Громов, М.А.Волковойнов нарын жолоодсон хоёр R-1 онгоц Москва-Бээжин-Токиогийн нислэгийг дуусгасан. Ленинградын Обуховын үйлдвэрт үйлдвэрлэгдэж, Америкийн Либерти L-12 онгоцны хөдөлгүүрээс хуулбарласан Зөвлөлтийн анхны олноор үйлдвэрлэсэн М-5 хөдөлгүүрүүд ашиглалтын хугацаагаа ямар ч асуудалгүй ажилласан. Улс төрийн шалтгаанаар тухайн үеийн хэвлэл мэдээллийн хэрэгслүүд зөвхөн Москва-Бээжингийн нислэгийн талаар л мэдээлж байсан. Энэ онгоцыг 10 гаруй жилийн турш тагнуул, их бууны галын тохируулга, хөнгөн бөмбөгдөгч болон дайралтын онгоц болгон ашиглах, иргэний болон цэргийн нисгэгчдийг сургах, далайн эргүүл, харилцаа холбоо, байг чирэх, шуудан хүргэх, туршилтын зорилгоор ашиглаж байжээ. 1920-иод оны дунд үеэс Перс, Афганистан, Монголд нийлүүлсэн.

[[Файл:Polikarpov R-1.svg|right|300px|Поликарпов Р-1]]
{{Техникийн үзүүлэлт
|онгоц эсхүл нисдэг тэрэг? =онгоц
|источник =Маслов М.А., 2004 г.; Шавров, 1985 г.
|экипаж =2
|суудлын тоо =
|даац =
|урт =9,24 м
|размах/сэнсний диаметр =14,024 м
|өндөр =
|талбай =45,0 м² (хоёр далавц орсон)
|профиль =
|хоосон жин =1441 кг
|ачаалсан жин =
|нислэгийн хэвийн жин =2191 кг
|нислэгийн дээд цин=
|түлшний жин =360 кг
|тийрэлэлт эсхүл сэнст? =сэнстэй
|хөдөлгүүрийн тоо =1
|тийрэлтэт хөдөлгүүрийн тоо =
|сэнсэт хөдөлгүүрийн тоо =
|хөдөлгүүрийн төрөл =шингэн хөргөлтөт
|тийрэлтэт хөдөлгүүрийн төрөл =
|сэнсэт хөдөлгүүрийн төрөл =
|хөдөлгүүр =[[М-5 (хөдөлгүүр)|М-5]]
|тийрэлтэт хөдөлгүүр =
|сэнсэт хөдөлгүүр =
|хүч м/х =400 [[м/х]]
|чадал квт =294 кВт
|агаарын сэнс =
|сэнсний диаметр =
|татах хүч =
|форсаж хийх хүч =
|Туслах төхөөрөмж =
|туслах төхөөрөмжийн төрөл =
|Хөдөлгүүрийн тоо =
|Хөдөлгүүрийн хүч =
|форсаж хийх хүч =
|үндсэн нэмэлт =
|дээд хурд = &lt;!-- тооцооллын дээд хурд--&gt;
|хамгийн их хурд =202 км/цаг (газарт)
* '''буух хурд:''' 90 км/цаг
|дундаж хурд =
|савлах хурд =
|байлдааны  үеийн алслалт=
|бодит алслалт =700 км
|дамужжлах үеийн алслалт =
|бодит тааз =4800 м
* '''өндөр авах хурд:''' 2000 м хүрэхэд  10,2 мин
* '''вираж хийх хугацаа:''' 30 с
|статик хөвөлт=
|динамик хөвөлт =
|хурд авалт =
|ачаалал = 49,2 кг/м²
|хүчжүүлэлт =134 Вт/кг
|хөөрөлтийн гүйлт хийх зай = 250 м
|буултын гүйл хийх зай =
|зуны =
|их буу =&amp;nbsp;
** давшилтын: 1 × 7,62 мм [[пулемёт]] [[ПВ-1]]
** хамгаалалтын: 2 × 7,62 мм пулемёта [[ДП (пулемёт)#хувилбар|ДА-2]] ''эсхүл'' [[Lewis (пулемёт)|«Льюис»]]
|зүүлтийн тоо =
|байлдааны үед =до 400 кг
|бөмбөг =
|удирдлагат пуужин =
|неуправляемые ракеты =
|нэмэлт зэвсэг =
}}
== Байлдаанд ашигласан байдал ==
* 1923 — Афганистанд иргэний дайн. Онгоцыг Зөвлөлтийн нисгэгчид жолоодож байжээ. 
* 1925 — Хятадад иргэний дайн. ЗХУ-аас худалдаж авсан онгоцыг Гоминдан нам ашиглаж байжээ. Онгоцыг Зөвлөлтийн нисгэгчид жолоодож байжээ. 
*1925 — Перс. ЗХУ-аас худалдаж авсан онгоцыг Реза Шахын Персийн засгийн газар Ираны Азербайжан дахь үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөний эсрэг, дараа нь Курд, Луристани болон бусад овог аймгуудын бослогыг дарахад ашиглаж байжээ. 
*1925 — Чечен-Ингушийн өөртөө засах тойрогт Зөвлөлтийн эсрэг бослогыг дарах ажиллагаа. 
*1928 — Афганистанд иргэний дайн. 1920-иод оны эхээр худалдаж авсан онгоцыг Афганистаны нисгэгчид ашиглаж байжээ. 
*1929 — Төв Европын бүс дэх мөргөлдөөн. Онгоцыг Зөвлөлтийн тал бөмбөгдөгч онгоц, довтолгооны онгоц, тагнуулын онгоц, холбоо барих онгоц болгон ашиглаж байжээ. 
*1932 — Зөвлөлт, Монголын агаарын цэргийн хүчин 1929-1932 оны Монголын Баруун дөрвөн аймагт гарсан зэвсэгт бослогыг дарахад ашигласан.

== Тэмдэглэл ==
{{тэмдэглэл}}

== Бүтээл ==
* {{книга |автор =Маслов М. А. |заглавие = Разведчик Р-1 |место = М. |издательство = Моделист-конструктор |год = 3.2004 |страниц = 32 |серия = Авиаколлекция |тираж =2010 }}
* {{Книга:Шавров В. Б.:История конструкций самолётов в СССР до 1938 г}}
* [[Копенгаген, Вильфрид|Wilfried Kopenhagen]]: Sowjetische Bombenflugzeuge. Transpress, Berlin 1989, ISBN 3-344-00391-7.
* Wilfried Kopenhagen, Jochen K. Beeck: Das große Flugzeugtypenbuch. Motorbuch, Stuttgart 2005, ISBN 978-3-613-02522-6, S. 500.

== холбоос ==
* [http://www.airwar.ru/enc/other1/r1.html Р-1 на сайте AirWar.ru] {{Wayback|url=http://www.airwar.ru/enc/other1/r1.html |date=20070607202531 }}

{{Navbox
|name  = Polikarpov aircraft
|title = [[Поликарпов]]ын онгоц
|state    = {{{state|autocollapse}}}
|listclass = hlist

|group1 = Бөмбөгдөгч
|list1  = 
* [[Поликарпов TБ-2|TБ-2]]
* [[Поликарпов СПБ (D)|СПБ (D)]]
* [[Поликарпов НБ|НБ]]

|group2 = Сөнөөгч
|list2  = 
* [[Поликарпов И-1|И-1]]
* [[ДИ-1|ДИ-1 (2И-Н1)]]
* [[И-3]]
* [[ДИ-2|Д-2 (ДИ-2)]]
* [[И-5]]
* [[И-6]]
* [[И-15]]
* [[И-15 бис|И-15 бис (И-152)]]
* [[И-153]]
* [[И-16]]
* [[И-17]]
* [[И-170]]
* [[И-172]]
* [[И-173]]
* [[И-180]]
* [[И-185]]
* [[И-190]]
* [[И-195]]
* [[МиГ-1|И-200]]
* [[ИТП]]
* [[Хүнд сөнөөгч|ТИС]]
* [[Өндрийн тосон сөнөөгч|ВП]]
* «[[Малютка (истребитель)|Малютка]]»

|group3 = Тангуулын/Дайрагч
|list3  = 
* [[Р-1 онгоц|Р-1]]
* [[МР-1 онгоц|МР-1]]
* [[Р-2 онгоц|Р-2]]
* [[Р-4 онгоц|Р-4]]
* [[Р-5 онгоц|Р-5]]
* [[Р-5 онгоц|Р-5ССС]]
* [[Р-Z]]
* [[ИВАНОВ|ПИ]]

|group4 = Тээврийн онгоц
|list4  = 
* [[ПМ-1|Поликарпов PM-1]]
* [[десантын планёр|БДП]]
* [[У-2]]СП

|group5 = Сургуулийн онгоц
|list5  = 
* [[П-1 (Поликарповын сургуулийн онгоц)|П-1]]
* [[У-1]]
* [[У-2|У-2 (По-2)]]
* [[УТИ-2]]
* [[УТИ-4]]
}}&lt;noinclude&gt;

[[Ангилал:Зэвсэгт хүчний нисэх онгоцны төрөл]]
[[Ангилал:ЗХУ-ын дэлхийн хоёрдугаар дайны нисэх онгоцны төрөл]]
[[Ангилал:Нэг хөдөлгүүрт нисэх онгоц]]
[[Ангилал:Газрын байлдааны нисэх онгоц]]
[[Ангилал:Анхны нислэг 1923 он]]</text>
      <sha1>n3bl7yzhiujrgkdzwp98yb5ezinj1wz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Куинслэндийн Урлагийн төв</title>
    <ns>0</ns>
    <id>145697</id>
    <revision>
      <id>852030</id>
      <timestamp>2026-04-02T12:15:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hongorzul22</username>
        <id>103353</id>
      </contributor>
      <comment>Куинслэндийн Урлагийн төв (Австрали) Брисбэн хотод байрлах томоохон соёл урлагийн төв. Жилд олон төрлийн тоглолт зохион байгуулдаг бөгөөд орчин үеийн тайз, тоног төхөөрөмжтэй.</comment>
      <origin>852030</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1350" sha1="1viffdkeg9wi6fh86v0u2zhk9l6lf6e" xml:space="preserve">Куинслэндийн Урлагийн төв (Австрали) Куинслэндийн Урлагийн төв (QPAC) нь Австралийн Куинслэнд мужийн нийслэл Брисбэн хотын Саут Банк дүүрэгт байрлах урлагийн томоохон төв юм. 1985 онд нээгдсэн бөгөөд жилд 1,200 гаруй тоглолт, арга хэмжээг зохион байгуулдаг.

Тус цогцолбор нь олон улсын хэмжээний архитектурын хэв маягтайгаар алдарт архитектор Робин Гибсоны загвараар баригдсан. Томоохон концерт, дуурь, балет, оркестрын тоглолт зохион байгуулахад зориулагдсан.Мөн Куинслэндийн балет, Куинслэндийн симфони найрал хөгжим, Куинслэндийн дуурийн компани зэрэг байгууллагууд энд байрладаг.

Театр нь орчин үеийн, уян хатан тайз, дуу, гэрэлтүүлгийн системтэй бөгөөд жүжиг, концерт, туршилтын тоглолт зэрэг төрөл бүрийн арга хэмжээнд ашиглагддаг.</text>
      <sha1>1viffdkeg9wi6fh86v0u2zhk9l6lf6e</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>852042</id>
      <parentid>852030</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T12:59:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Asaaa18</username>
        <id>98448</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Asaaa18 moved page [[Queensland Performing Arts Centre (australia)]] to [[Куинслэндийн Урлагийн төв]]</comment>
      <origin>852030</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1350" sha1="1viffdkeg9wi6fh86v0u2zhk9l6lf6e" xml:space="preserve">Куинслэндийн Урлагийн төв (Австрали) Куинслэндийн Урлагийн төв (QPAC) нь Австралийн Куинслэнд мужийн нийслэл Брисбэн хотын Саут Банк дүүрэгт байрлах урлагийн томоохон төв юм. 1985 онд нээгдсэн бөгөөд жилд 1,200 гаруй тоглолт, арга хэмжээг зохион байгуулдаг.

Тус цогцолбор нь олон улсын хэмжээний архитектурын хэв маягтайгаар алдарт архитектор Робин Гибсоны загвараар баригдсан. Томоохон концерт, дуурь, балет, оркестрын тоглолт зохион байгуулахад зориулагдсан.Мөн Куинслэндийн балет, Куинслэндийн симфони найрал хөгжим, Куинслэндийн дуурийн компани зэрэг байгууллагууд энд байрладаг.

Театр нь орчин үеийн, уян хатан тайз, дуу, гэрэлтүүлгийн системтэй бөгөөд жүжиг, концерт, туршилтын тоглолт зэрэг төрөл бүрийн арга хэмжээнд ашиглагддаг.</text>
      <sha1>1viffdkeg9wi6fh86v0u2zhk9l6lf6e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хэрэглэгч:Hongorzul22</title>
    <ns>2</ns>
    <id>145698</id>
    <revision>
      <id>852031</id>
      <timestamp>2026-04-02T12:31:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hongorzul22</username>
        <id>103353</id>
      </contributor>
      <comment>You sent Хо Ши Мин хотын Дуурийн театр (Вьетнам) 1897 онд Францын хэв маягаар баригдсан түүхэн барилга. Одоо концерт, бүжиг, театрын тоглолт болдог соёлын чухал төв. Se</comment>
      <origin>852031</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="949" sha1="ka9r7pzdalxaa4pl0z6zl5h13jmgv1q" xml:space="preserve">Хо Ши Мин хотын Дуурийн театр (Вьетнам) Хо Ши Мин хотын Дуурийн театр нь Вьетнамын Сайгон хотод байрлах Франц колонийн үеийн архитектурын жишээ юм. 1897 онд баригдсан.

Энэ театр нь анх Францын колонийн үед баригдсан бөгөөд Парисын дуурийн театрын хэв маягтай. Чимэглэл, баримал, сийлбэрүүд нь Европын сонгодог хэв маягийг илэрхийлдэг.

1975 оноос хойш Вьетнамын соёлын чухал төв болж, концерт, бүжиг, театрын тоглолт зохион байгуулдаг. 1990-ээд онд их засвар хийж, орчин үеийн дуу, гэрэлтүүлгийн тоног төхөөрөмжөөр шинэчилсэн.</text>
      <sha1>ka9r7pzdalxaa4pl0z6zl5h13jmgv1q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хо Ши Мин Хотын театр</title>
    <ns>0</ns>
    <id>145699</id>
    <revision>
      <id>852032</id>
      <timestamp>2026-04-02T12:37:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hongorzul22</username>
        <id>103353</id>
      </contributor>
      <comment>Хо Ши Мин хотын Дуурийн театр (Вьетнам) 1897 онд Францын хэв маягаар баригдсан түүхэн барилга. Одоо концерт, бүжиг, театрын тоглолт болдог соёлын чухал төв.</comment>
      <origin>852032</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="949" sha1="ka9r7pzdalxaa4pl0z6zl5h13jmgv1q" xml:space="preserve">Хо Ши Мин хотын Дуурийн театр (Вьетнам) Хо Ши Мин хотын Дуурийн театр нь Вьетнамын Сайгон хотод байрлах Франц колонийн үеийн архитектурын жишээ юм. 1897 онд баригдсан.

Энэ театр нь анх Францын колонийн үед баригдсан бөгөөд Парисын дуурийн театрын хэв маягтай. Чимэглэл, баримал, сийлбэрүүд нь Европын сонгодог хэв маягийг илэрхийлдэг.

1975 оноос хойш Вьетнамын соёлын чухал төв болж, концерт, бүжиг, театрын тоглолт зохион байгуулдаг. 1990-ээд онд их засвар хийж, орчин үеийн дуу, гэрэлтүүлгийн тоног төхөөрөмжөөр шинэчилсэн.</text>
      <sha1>ka9r7pzdalxaa4pl0z6zl5h13jmgv1q</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>852035</id>
      <parentid>852032</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T12:50:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hongorzul22</username>
        <id>103353</id>
      </contributor>
      <comment>Хо Ши Мин хотын Дуурийн театр (Вьетнам) 1897 онд Францын хэв маягаар баригдсан түүхэн барилга. Одоо концерт, бүжиг, театрын тоглолт болдог соёлын чухал төв.</comment>
      <origin>852035</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2055" sha1="jbb9ulrq5o15a93pq9b14swr4hklytn" xml:space="preserve">Хо Ши Мин хотын Хотын театр (Сайгоны дуурийн театр гэж мөн нэрлэдэг) нь Вьетнам дахь Франц колонийн архитектурын гоёмсог жишээ юм. 1897 онд архитектор Эжен Феррегийн зураг төслөөр баригдсан бөгөөд анх Сайгонд амьдарч байсан Францын колонийн дээд давхаргынхныг зугаацуулах зориулалттай байжээ.

Барилгын загвар нь Парисын “Пти Пале” ордны нөлөөгөөр бүтээгдсэн бөгөөд уран баримал, нарийн чулуун сийлбэр бүхий гоёл чимэглэлтэй.Францын колонийн засаглал нуран унасны дараа энэ барилга нь Өмнөд Вьетнамын доод танхимын байр болж ашиглагдаж, 1975 онд дахин театрын зориулалтаар сэргээгдсэн. Өнөөдөр энэ нь Хо Ши Мин хотын хамгийн алдартай дурсгалт газруудын нэг бөгөөд Донг Хой гудамжны эхэнд байрладаг.

Театрын дотоод засал нь гурван давхартаа нийтдээ ойролцоогоор 500 хүний суудалтай бөгөөд тоглолтод тохиромжтой уур амьсгал бүрдүүлдэг. 1990-ээд онд Сайгон байгуулагдсаны 300 жилийн ойд зориулсан их засварын үеэр дуу, гэрэлтүүлгийн системийг шинэчилсэн.

Одоогоор балет, дуурь, уламжлалт Вьетнамын театр, мөн орчин үеийн бүжиг болон уламжлалт хулсан циркийг хослуулсан “A O Show” зэрэг олон төрлийн тоглолт зохион байгуулдаг.</text>
      <sha1>jbb9ulrq5o15a93pq9b14swr4hklytn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>852037</id>
      <parentid>852035</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T12:57:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Asaaa18</username>
        <id>98448</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Asaaa18 moved page [[Municipal Theatre of Ho Chi Minh City (vietnam)]] to [[Хо Ши Мин Хотын театр]]</comment>
      <origin>852035</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2055" sha1="jbb9ulrq5o15a93pq9b14swr4hklytn" xml:space="preserve">Хо Ши Мин хотын Хотын театр (Сайгоны дуурийн театр гэж мөн нэрлэдэг) нь Вьетнам дахь Франц колонийн архитектурын гоёмсог жишээ юм. 1897 онд архитектор Эжен Феррегийн зураг төслөөр баригдсан бөгөөд анх Сайгонд амьдарч байсан Францын колонийн дээд давхаргынхныг зугаацуулах зориулалттай байжээ.

Барилгын загвар нь Парисын “Пти Пале” ордны нөлөөгөөр бүтээгдсэн бөгөөд уран баримал, нарийн чулуун сийлбэр бүхий гоёл чимэглэлтэй.Францын колонийн засаглал нуран унасны дараа энэ барилга нь Өмнөд Вьетнамын доод танхимын байр болж ашиглагдаж, 1975 онд дахин театрын зориулалтаар сэргээгдсэн. Өнөөдөр энэ нь Хо Ши Мин хотын хамгийн алдартай дурсгалт газруудын нэг бөгөөд Донг Хой гудамжны эхэнд байрладаг.

Театрын дотоод засал нь гурван давхартаа нийтдээ ойролцоогоор 500 хүний суудалтай бөгөөд тоглолтод тохиромжтой уур амьсгал бүрдүүлдэг. 1990-ээд онд Сайгон байгуулагдсаны 300 жилийн ойд зориулсан их засварын үеэр дуу, гэрэлтүүлгийн системийг шинэчилсэн.

Одоогоор балет, дуурь, уламжлалт Вьетнамын театр, мөн орчин үеийн бүжиг болон уламжлалт хулсан циркийг хослуулсан “A O Show” зэрэг олон төрлийн тоглолт зохион байгуулдаг.</text>
      <sha1>jbb9ulrq5o15a93pq9b14swr4hklytn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>852039</id>
      <parentid>852037</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T12:58:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Asaaa18</username>
        <id>98448</id>
      </contributor>
      <origin>852039</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2044" sha1="pn9efy3oru87wfl4rbq5tyag2mcpcz9" xml:space="preserve">Хо Ши Мин Хотын театр (Сайгоны дуурийн театр гэж мөн нэрлэдэг) нь Вьетнам дахь Франц колонийн архитектурын гоёмсог жишээ юм. 1897 онд архитектор Эжен Феррегийн зураг төслөөр баригдсан бөгөөд анх Сайгонд амьдарч байсан Францын колонийн дээд давхаргынхныг зугаацуулах зориулалттай байжээ.

Барилгын загвар нь Парисын “Пти Пале” ордны нөлөөгөөр бүтээгдсэн бөгөөд уран баримал, нарийн чулуун сийлбэр бүхий гоёл чимэглэлтэй.Францын колонийн засаглал нуран унасны дараа энэ барилга нь Өмнөд Вьетнамын доод танхимын байр болж ашиглагдаж, 1975 онд дахин театрын зориулалтаар сэргээгдсэн. Өнөөдөр энэ нь Хо Ши Мин хотын хамгийн алдартай дурсгалт газруудын нэг бөгөөд Донг Хой гудамжны эхэнд байрладаг.

Театрын дотоод засал нь гурван давхартаа нийтдээ ойролцоогоор 500 хүний суудалтай бөгөөд тоглолтод тохиромжтой уур амьсгал бүрдүүлдэг. 1990-ээд онд Сайгон байгуулагдсаны 300 жилийн ойд зориулсан их засварын үеэр дуу, гэрэлтүүлгийн системийг шинэчилсэн.

Одоогоор балет, дуурь, уламжлалт Вьетнамын театр, мөн орчин үеийн бүжиг болон уламжлалт хулсан циркийг хослуулсан “A O Show” зэрэг олон төрлийн тоглолт зохион байгуулдаг.</text>
      <sha1>pn9efy3oru87wfl4rbq5tyag2mcpcz9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Алхамра Урлагийн Зөвлөл</title>
    <ns>0</ns>
    <id>145700</id>
    <revision>
      <id>852033</id>
      <timestamp>2026-04-02T12:41:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hongorzul22</username>
        <id>103353</id>
      </contributor>
      <comment>Алмарна Урлагийн зөвлөл (Пакистан) Лахор хотод байрлах соёл урлагийн байгууллага. Театр, үзэсгэлэн, концерт зохион байгуулж, уран бүтээлчдийг дэмждэг.</comment>
      <origin>852033</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="846" sha1="0hrdbo35vt0h6h4ptdwg2s0s361lxau" xml:space="preserve">Алмарна урлагийн зөвлөл (Пакистан) Алмарна урлагийн зөвлөл нь Пакистан улсын Лахор хотод байрлах соёл урлагийн төв юм.

1979–1992 оны хооронд байгуулагдсан бөгөөд Пакистаны урлаг, соёлыг хөгжүүлэхэд чухал үүрэгтэй. Театр, хөгжмийн концерт, дүрслэх урлагийн үзэсгэлэн зэрэг олон төрлийн үйл ажиллагаа зохион байгуулдаг.

1998 онд шинэчлэгдэж, орчин үеийн байгууламж, сургалтын төвүүдтэй болсон. Урлаг соёлын боловсрол олгох, залуу уран бүтээлчдийг дэмжих зорилготой.</text>
      <sha1>0hrdbo35vt0h6h4ptdwg2s0s361lxau</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>852034</id>
      <parentid>852033</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T12:45:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hongorzul22</username>
        <id>103353</id>
      </contributor>
      <comment>Алмарна Урлагийн зөвлөл (Пакистан) Лахор хотод байрлах соёл урлагийн байгууллага. Театр, үзэсгэлэн, концерт зохион байгуулж, уран бүтээлчдийг дэмждэг.</comment>
      <origin>852034</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1888" sha1="cc1a6yim4dq09l1vrxc0tdlpyyyn8tb" xml:space="preserve">Алхамра Урлагийн Зөвлөл нь Пакистаны Лахор хотын Молл Роуд дээр байрладаг бөгөөд тус улсын урлагийн салбарын чухал төв юм. Алдарт архитектор Найяр Алигийн зураг төслөөр баригдсан бөгөөд 1979–1992 оны хооронд үе шаттайгаар баригдаж дууссан. Улаан тоосгоор барьсан нь Лахорын уламжлалт архитектурыг илэрхийлсэн ч орчин үеийн, ашиглалтын хувьд тохиромжтой загвартай.

1998 онд орон нутгийн барилгын уламжлалыг орчин үеийн дизайнтай амжилттай хослуулснаараа Ага Ханы шагнал хүртсэн. Энэ цогцолбор нь театр, хөгжим, дүрслэх урлаг, утга зохиолын арга хэмжээнүүдийг зохион байгуулдаг бөгөөд Пакистаны баялаг соёлын өвийг хадгалахад чухал үүрэг гүйцэтгэдэг.

Тус төв нь янз бүрийн хэмжээтэй хэд хэдэн театртай бөгөөд хамгийн том нь 700 гаруй хүний багтаамжтай. Мөн урлагийн галерей, бэлтгэлийн танхим, хөгжмийн академитай бөгөөд оюутнуудыг сонгодог болон орчин үеийн Пакистан хөгжмөөр сургадаг.

Энэхүү газар нь нийгэм, худалдааны шинжтэй театрын уламжлалаараа алдартай бөгөөд орчин үеийн асуудлуудыг элэглэл, жүжгээр дамжуулан хөнддөг.</text>
      <sha1>cc1a6yim4dq09l1vrxc0tdlpyyyn8tb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>852040</id>
      <parentid>852034</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T12:58:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Asaaa18</username>
        <id>98448</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Asaaa18 moved page [[Alhamra Arts Council (pakistan)]] to [[Алхамра Урлагийн Зөвлөл]]</comment>
      <origin>852034</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1888" sha1="cc1a6yim4dq09l1vrxc0tdlpyyyn8tb" xml:space="preserve">Алхамра Урлагийн Зөвлөл нь Пакистаны Лахор хотын Молл Роуд дээр байрладаг бөгөөд тус улсын урлагийн салбарын чухал төв юм. Алдарт архитектор Найяр Алигийн зураг төслөөр баригдсан бөгөөд 1979–1992 оны хооронд үе шаттайгаар баригдаж дууссан. Улаан тоосгоор барьсан нь Лахорын уламжлалт архитектурыг илэрхийлсэн ч орчин үеийн, ашиглалтын хувьд тохиромжтой загвартай.

1998 онд орон нутгийн барилгын уламжлалыг орчин үеийн дизайнтай амжилттай хослуулснаараа Ага Ханы шагнал хүртсэн. Энэ цогцолбор нь театр, хөгжим, дүрслэх урлаг, утга зохиолын арга хэмжээнүүдийг зохион байгуулдаг бөгөөд Пакистаны баялаг соёлын өвийг хадгалахад чухал үүрэг гүйцэтгэдэг.

Тус төв нь янз бүрийн хэмжээтэй хэд хэдэн театртай бөгөөд хамгийн том нь 700 гаруй хүний багтаамжтай. Мөн урлагийн галерей, бэлтгэлийн танхим, хөгжмийн академитай бөгөөд оюутнуудыг сонгодог болон орчин үеийн Пакистан хөгжмөөр сургадаг.

Энэхүү газар нь нийгэм, худалдааны шинжтэй театрын уламжлалаараа алдартай бөгөөд орчин үеийн асуудлуудыг элэглэл, жүжгээр дамжуулан хөнддөг.</text>
      <sha1>cc1a6yim4dq09l1vrxc0tdlpyyyn8tb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Municipal Theatre of Ho Chi Minh City (vietnam)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>145701</id>
    <redirect title="Хо Ши Мин Хотын театр" />
    <revision>
      <id>852038</id>
      <timestamp>2026-04-02T12:57:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Asaaa18</username>
        <id>98448</id>
      </contributor>
      <comment>Asaaa18 moved page [[Municipal Theatre of Ho Chi Minh City (vietnam)]] to [[Хо Ши Мин Хотын театр]]</comment>
      <origin>852038</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="62" sha1="aydua8abz5efrxmsd75az14bmxbb5ob" xml:space="preserve">#ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Хо Ши Мин Хотын театр]]</text>
      <sha1>aydua8abz5efrxmsd75az14bmxbb5ob</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Alhamra Arts Council (pakistan)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>145702</id>
    <redirect title="Алхамра Урлагийн Зөвлөл" />
    <revision>
      <id>852041</id>
      <timestamp>2026-04-02T12:58:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Asaaa18</username>
        <id>98448</id>
      </contributor>
      <comment>Asaaa18 moved page [[Alhamra Arts Council (pakistan)]] to [[Алхамра Урлагийн Зөвлөл]]</comment>
      <origin>852041</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="68" sha1="e9xul6fghtohuzpn5uxjcdzrtfc2b9k" xml:space="preserve">#ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Алхамра Урлагийн Зөвлөл]]</text>
      <sha1>e9xul6fghtohuzpn5uxjcdzrtfc2b9k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Queensland Performing Arts Centre (australia)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>145703</id>
    <redirect title="Куинслэндийн Урлагийн төв" />
    <revision>
      <id>852043</id>
      <timestamp>2026-04-02T12:59:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Asaaa18</username>
        <id>98448</id>
      </contributor>
      <comment>Asaaa18 moved page [[Queensland Performing Arts Centre (australia)]] to [[Куинслэндийн Урлагийн төв]]</comment>
      <origin>852043</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="72" sha1="nmjqst36vs31blkukc2yawu1ea5p3qc" xml:space="preserve">#ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Куинслэндийн Урлагийн төв]]</text>
      <sha1>nmjqst36vs31blkukc2yawu1ea5p3qc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дөрвөн Улирал Театр</title>
    <ns>0</ns>
    <id>145704</id>
    <revision>
      <id>852044</id>
      <timestamp>2026-04-02T13:21:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enhhuslennn</username>
        <id>103524</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;Four Seasons Centre for the Performing Arts нь Канадын Toronto хотод байрлах 2,071 хүний суудалтай театр юм. 2006 онд нээгдсэн бөгөөд Canadian Opera Company болон National Ballet of Canada-ийн байнгын гэр болж үйлчилдэг. Энэхүү барилгыг шагналт Diamond and Schmitt Architects компани зохион бүтээсэн бөгөөд дэлхийн хам...&quot;</comment>
      <origin>852044</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2365" sha1="6ofbo0wi2bgrkq6qgssqhtsxbl9rw1k" xml:space="preserve">Four Seasons Centre for the Performing Arts нь Канадын Toronto хотод байрлах 2,071 хүний суудалтай театр юм. 2006 онд нээгдсэн бөгөөд Canadian Opera Company болон National Ballet of Canada-ийн байнгын гэр болж үйлчилдэг. Энэхүү барилгыг шагналт Diamond and Schmitt Architects компани зохион бүтээсэн бөгөөд дэлхийн хамгийн төгс акустиктай танхимуудын нэг байхаар тусгайлан инженерчилжээ.

Зураг төсөлд R-30 акустик тусгаарлах систем ашигласан бөгөөд энэ нь танхимыг бүхэлд нь резинэн дэвсгэр дээр “хөвж” буй мэт тусгаарлаж, ойролцоох метро болон хотын төвийн дуу чимээ, доргилтоос хамгаалдаг. Дотоод зохион байгуулалт нь Европын алдарт дуурийн театруудаас санаа авсан морин тах хэлбэртэй тул үзэгдэх орчин сайтай, үзэгч ба тайзны хооронд ойр дотно мэдрэмжийг бүрдүүлдэг.

Тус төвийн онцлох архитектурын нэг хэсэг нь “City Room” нэртэй шилэн ханатай атриум бөгөөд University Avenue руу харсан байрлалтай. Энэ ил тод фасад нь театр доторх үйл ажиллагааг гадагшаа харуулахын зэрэгцээ завсарлагааны үеэр хотын үзэмжийг гайхалтайгаар харах боломж олгодог. Танхимын дотор хэсэг нь бараан өнгийн царс модоор бүрэгдсэн бөгөөд 100 хүртэл хөгжимчнийг багтаах том оркестрын нүхтэй.

Акустикийг Soundspace Design болон Aercoustics Engineering нар нарийн тооцоолж, өсгөгчгүй хүний дууг хамгийн сайн дамжуулах нөхцөлийг бүрдүүлсэн нь том хэмжээний дуурийн тоглолтод төгс тохиромжтой болгодог.</text>
      <sha1>6ofbo0wi2bgrkq6qgssqhtsxbl9rw1k</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>852086</id>
      <parentid>852044</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T04:18:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Asaaa18</username>
        <id>98448</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Asaaa18 moved page [[Four Seasons Centre for the Performing Arts (Canada)]] to [[Дөрвөн Улирал Театр]]</comment>
      <origin>852044</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2365" sha1="6ofbo0wi2bgrkq6qgssqhtsxbl9rw1k" xml:space="preserve">Four Seasons Centre for the Performing Arts нь Канадын Toronto хотод байрлах 2,071 хүний суудалтай театр юм. 2006 онд нээгдсэн бөгөөд Canadian Opera Company болон National Ballet of Canada-ийн байнгын гэр болж үйлчилдэг. Энэхүү барилгыг шагналт Diamond and Schmitt Architects компани зохион бүтээсэн бөгөөд дэлхийн хамгийн төгс акустиктай танхимуудын нэг байхаар тусгайлан инженерчилжээ.

Зураг төсөлд R-30 акустик тусгаарлах систем ашигласан бөгөөд энэ нь танхимыг бүхэлд нь резинэн дэвсгэр дээр “хөвж” буй мэт тусгаарлаж, ойролцоох метро болон хотын төвийн дуу чимээ, доргилтоос хамгаалдаг. Дотоод зохион байгуулалт нь Европын алдарт дуурийн театруудаас санаа авсан морин тах хэлбэртэй тул үзэгдэх орчин сайтай, үзэгч ба тайзны хооронд ойр дотно мэдрэмжийг бүрдүүлдэг.

Тус төвийн онцлох архитектурын нэг хэсэг нь “City Room” нэртэй шилэн ханатай атриум бөгөөд University Avenue руу харсан байрлалтай. Энэ ил тод фасад нь театр доторх үйл ажиллагааг гадагшаа харуулахын зэрэгцээ завсарлагааны үеэр хотын үзэмжийг гайхалтайгаар харах боломж олгодог. Танхимын дотор хэсэг нь бараан өнгийн царс модоор бүрэгдсэн бөгөөд 100 хүртэл хөгжимчнийг багтаах том оркестрын нүхтэй.

Акустикийг Soundspace Design болон Aercoustics Engineering нар нарийн тооцоолж, өсгөгчгүй хүний дууг хамгийн сайн дамжуулах нөхцөлийг бүрдүүлсэн нь том хэмжээний дуурийн тоглолтод төгс тохиромжтой болгодог.</text>
      <sha1>6ofbo0wi2bgrkq6qgssqhtsxbl9rw1k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Халим хэлбэртний зүйлүүд</title>
    <ns>0</ns>
    <id>145705</id>
    <revision>
      <id>852046</id>
      <timestamp>2026-04-02T16:17:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ChocolateLemon</username>
        <id>91232</id>
      </contributor>
      <comment>Халим хэлбэртнүүдийн жагсаалт. Их хэмжээний нэмэлт засвар шаардлагатай</comment>
      <origin>852046</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="69922" sha1="fjrubg6m0ft5ylpkxm014q7x4chlqnv" xml:space="preserve">{{Short description|Амьд байгаа халим, далайн гахайн зүйлүүдийн жагсаалт}}{{IUCN тайлбар|ex=1|ew=2|cr=3|en=4|vu=5|nt=6|lc=7|suppress-others=8|dd=9|ne=10}}

Халим хэлбэртний доод баг нь дотроо [[шүдэт халим]] болон [[сахалт халим]] гэж хуваагдах 94 зүйлийг агуулах ба сахалт халим болон шүдэт халимыг 34 сая жилийн өмнө салан хөгжсөн гэж үздэг.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2025 |title=Society for Marine Mammalogy |url=https://marinemammalscience.org/science-and-publications/list-marine-mammal-species-subspecies/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Steeman |first=Mette E. |date=2009 |title=Radiation of Extant Cetaceans Driven by Restructuring of the Oceans |url=https://academic.oup.com/sysbio/article/58/6/573/1634561 |journal=Systematic Biology |volume=58 |issue=6 |pages=573–585 |doi=10.1093/sysbio/syp060}}&lt;/ref&gt;

== Сахалт халимнууд ==
Сахалт халимны дэд багт 4 овгийн нийт 15 зүйлийн халимнууд багтана.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2025 |title=Society for Marine Mammalogy |url=https://marinemammalscience.org/science-and-publications/list-marine-mammal-species-subspecies/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt; Сахалт халимнууд нь том бие, хос хамрын нүх, шүүлтүүр хооллолтод ашиглагдах сахалтайгаараа онцлог.
{{Clear}}

=== Balaenidae ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%;text-align:center&quot;
| colspan=&quot;100%&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#BBBBFF&quot; |Төрөл '''''[[Balaena]]''''' &lt;small&gt;[[Карл Линней|Linnaeus]], [[10th edition of Systema Naturae|1758]]&lt;/small&gt; – нэг зүйл
|-
! scope=&quot;col&quot; |Түгээмэл нэр
! scope=&quot;col&quot; |Шинжлэх ухааны нэр
! scope=&quot;col&quot; |IUCN Red List status
! scope=&quot;col&quot; |Global population estimate
! scope=&quot;col&quot; |Тархалт
! scope=&quot;col&quot; |Хэмжээ
! scope=&quot;col&quot; |Зураг
|-
|[[Bowhead whale]]
|''Balaena mysticetus''
&lt;small&gt;[[Карл Линней|Linnaeus]], [[10th edition of Systema Naturae|1758]]&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|LC|2467|1}}
|43,000&lt;ref&gt;{{cite news |date=16 April 2008 |title=Eastern Arctic bowhead whales not threatened after all, government says |work=CBC News |url=https://www.cbc.ca/news/science/eastern-arctic-bowhead-whales-not-threatened-after-all-government-says-1.717576}}&lt;/ref&gt;
|[[Файл:Cetacea_range_map_Bowhead_Whale.png|150x150px|Bowhead whale range]]
|[[Файл:Bowhead_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Bowhead whale size]]
{{cvt|60|MT|ST}}
|[[Файл:A_bowhead_whale_breaches_off_the_coast_of_western_Sea_of_Okhotsk_by_Olga_Shpak,_Marine_Mammal_Council,_IEE_RAS.jpg|194x194px|Bowhead whale]]
|-
| colspan=&quot;100%&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#BBBBFF&quot; |Төрөл '''''[[Eubalaena]]''''' &lt;small&gt;[[John Edward Gray|Gray]], 1864&lt;/small&gt; – гурван зүйл
|-
! scope=&quot;col&quot; |Түгээмэл нэр
! scope=&quot;col&quot; |Шинжлэх ухааны нэр
! scope=&quot;col&quot; |IUCN Red List status
! scope=&quot;col&quot; |Global population estimate
! scope=&quot;col&quot; |Тархалт
! scope=&quot;col&quot; |Хэмжээ
! scope=&quot;col&quot; |Зураг
|-
|[[North Atlantic right whale]]
|''Eubalaena glacialis''
&lt;small&gt;[[Johannes Peter Müller|Müller]], 1776&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|CR|41712|1}}
|350
|[[Файл:Eubalaena_glacialis_range_map.png|150x150px|North Atlantic right whale range]]
|[[Файл:Right_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|North Atlantic right whale size]]
{{cvt|40|–|80|MT|ST}}
|[[Файл:Anim1750_-_Flickr_-_NOAA_Photo_Library.jpg|150x150px|North Atlantic right whale]]
|-
|[[North Pacific right whale]]
|''Eubalaena japonica''
&lt;small&gt;[[Bernard Germain de Lacépède|Lacépède]], 1818&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|EN|41711|1}}
|404–2,108&lt;ref&gt;{{cite report|last1=Miyashita|first1=T|last2=Kato|first2=H|year=1998|title=Recent data on the status of right whales in the NW Pacific Ocean|website=International Whaling Commission|location=Cambridge, UK}}&lt;/ref&gt;
|[[Файл:Eubalaena_japonica_range_map.png|150x150px|North Pacific right whale range]]
|[[Файл:Right_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|North Pacific right whale size]]
{{cvt|60|–|80|MT|ST}}
|[[Файл:NoPacificRightWhale_Pitman_1.jpg|150x150px|North Pacific right whale]]
|-
|[[Southern right whale]]
|''Eubalaena australis''
&lt;small&gt;[[Desmoulins]], 1822&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|LC|8153|1}}
|13,600&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Migratory secrets of recovering whale species |url=https://www.bas.ac.uk/media-post/migratory-secrets-of-recovering-whale-species/ |website=British Antarctic Survey}}&lt;/ref&gt;
|[[Файл:Cetacea_range_map_Southern_Right_Whale.png|150x150px|Southern right whale range]]
|[[Файл:Right_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Southern right whale size]]
{{cvt|40|–|80|MT|ST}}
|[[Файл:Southern_right_whale.jpg|225x225px|Southern right whale]]
|}
&lt;/onlyinclude&gt;

=== Balaenopteridae ===
&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt;Эдэний халим нь (Eden's whale) Брайдын халимны (Bryde's whale) дэд зүйл гэж одоогоор ангилагдаж байгаа ба ойролцоогоор 7.8 сая жилийн өмнөөс эхлэн Брайдын халимнаас тусдаа хөгжжээ.
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%;text-align:center&quot;
| colspan=&quot;100%&quot; align=&quot;center&quot; style=&quot;background-color:lightblue;&quot; |Subfamily '''Balaenopteridae''' – нэг төрөл, есөн зүйл
|-
| colspan=&quot;100%&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#BBBBFF&quot; |Төрөл '''''[[Balaenoptera]]''''' – есөн зүйл
|-
! scope=&quot;col&quot; |Түгээмэл нэр
! scope=&quot;col&quot; |Шинжлэх ухааны нэр
! scope=&quot;col&quot; |Ховордолтын зэрэглэл
! scope=&quot;col&quot; |Тоо толгой
! scope=&quot;col&quot; |Тархалт
! scope=&quot;col&quot; |Хэмжээ
! scope=&quot;col&quot; |Зураг
|-
|[[Хөх судалт халим|Хөх халим]]
|''Balaenoptera musculus''
&lt;small&gt;[[Карл Линней|Linnaeus]], [[10th edition of Systema Naturae|1758]]&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|EN|2477|1}}
|5,000–15,000
|[[Файл:Cetacea_range_map_Blue_Whale.PNG|150x150px|Blue whale range]]
|[[Файл:Blue_whale_size.svg|150x150px|Blue whale size]]
{{cvt|50|-|150|MT|ST}}
|[[Файл:Anim1754_-_Flickr_-_NOAA_Photo_Library.jpg|150x150px|Blue whale]]
|-
|[[Bryde's whale]]
|''Balaenoptera brydei''
&lt;small&gt;Olsen, 1913&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|LC|2476|1}}
|90,000–100,000
|[[Файл:Balaenoptera_brydei_range.png|150x150px|Bryde's whale range]]
|[[Файл:Bryde's_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Bryde's whale size]]
{{cvt|14|–|30|MT|ST}}
|[[Файл:Brydeswhale_sophiewebb-swfsc-star2006.jpg|150x150px|Bryde's whale]]
|-style=&quot;background:#ffff99&quot;
|[[Bryde's whale#Taxonomy|Eden's whale]]{{efn|The [[Society for Marine Mammalogy]] considers Eden's whale a smaller morph of the more widespread Bryde's whale based on current research.&lt;ref name=&quot;SMM&quot;&gt;{{cite web |title=List of Marine Mammal Species and Subspecies |url=https://marinemammalscience.org/science-and-publications/list-marine-mammal-species-subspecies/ |website=MarineMammalScience.org |publisher=[[Society for Marine Mammalogy]] |date=May 2022}}&lt;/ref&gt;}}
|''Balaenoptera edeni''
&lt;small&gt;[[John Anderson (zoologist)|Anderson]], 1879&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|LC|2476|1}}
|Unknown
|[[Файл:Balaenoptera_brydei2_range.png|150x150px|Eden's whale range]]
|Unknown
|[[Файл:Rorcual_Edeni.jpg|150x150px|Eden's whale (illustration)]]
|-
|[[Common minke whale]]
|''Balaenoptera acutorostrata''
&lt;small&gt;[[Bernard Germain de Lacépède|Lacépède]], 1804&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|LC|2474|1}}
|200,000
|[[Файл:Cetacea_range_map_Minke_Whale.png|150x150px|Common minke whale range]]
|[[Файл:Minke_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Common minke whale size]]
{{cvt|2|-|4|MT|ST}}
|[[Файл:Minke_Whale_(NOAA).jpg|150x150px|Common minke whale]]
|-
|[[Rice's whale]]&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Rosel |first1=Patricia E. |last2=Wilcox |first2=Lynsey A. |last3=Yamada |first3=Tadasu K. |last4=Mullin |first4=Keith D. |year=2021 |title=A new species of baleen whale (Balaenoptera) from the Gulf of Mexico, with a review of its geographic distribution |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/mms.12776 |journal=Marine Mammal Science |language=en |volume=37 |issue=2 |pages=577–610 |bibcode=2021MMamS..37..577R |doi=10.1111/mms.12776 |issn=1748-7692 |s2cid=234256521}}&lt;/ref&gt;
|''Balaenoptera ricei''
&lt;small&gt;Rosel ''et al.'', 2021&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|CR|41712|1}}
|30–100
|[[Файл:Balaenoptera_ricei_range.svg|frameless|148x148px]]
|[[Файл:Rice's_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px]] 
~{{cvt|13.9|MT|ST}}
|[[Файл:GoM_Bryde's_Whale.jpg|frameless|150x150px]]
|-
|[[Fin whale]]
|''Balaenoptera physalus''
&lt;small&gt;[[Карл Линней|Linnaeus]], [[10th edition of Systema Naturae|1758]]&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|VU|2478|1}}
|100,000
|[[Файл:Balaenoptera_physalus_-_distribution_range.svg|150x150px|Fin whale range]]
|[[Файл:Fin_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Fin whale size]]
{{cvt|30|–|80|MT|ST}}
|[[Файл:LMazzuca_Fin_Whale.jpg|150x150px|Fin whale]]
|-
|[[Omura's whale]]
|''[[Balaenoptera omurai]]''
&lt;small&gt;Wada et al., 2003&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|DD|136623|1}}
|Unknown
|Unknown
|Unknown
|[[Файл:Balaenoptera_omurai,_Madagascar_-_Royal_Society_Open_Science_1.jpg|150x150px|Omura's whale]]
|-
|[[Sei whale]]
|''Balaenoptera borealis''
&lt;small&gt;[[René-Primevère Lesson|Lesson]], 1828&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|EN|2475|1}}
|80,000&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Sei Whale |url=https://oceanwide-expeditions.com/to-do/wildlife/sei-whale |access-date=2021-10-11 |website=oceanwide-expeditions.com |language=en}}&lt;/ref&gt;
|[[Файл:Cetacea_range_map_Sei_Whale.PNG|150x150px|Sei whale range]]
|[[Файл:Sei_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Sei whale size]]
{{cvt|20|–|25|MT|ST}}
|[[Файл:Sei_whale_mother_and_calf_Christin_Khan_NOAA.jpg|150x150px|Sei whales]]
|-
|[[Antarctic minke whale]]
|''Balaenoptera bonaerensis''
&lt;small&gt;[[Hermann Burmeister|Burmeister]], 1867&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|NT|2480|1}}
|515,000&lt;ref name=&quot;IWC2013&quot;&gt;International Whaling Commission. (2013). &quot;Report of the Scientific Committee&quot;. ''Journal of Cetacean Research and Management'' '''14''' (Supplement): 1–86.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |author1=S. |author2=Ten |year=2022 |title=Epibiotic fauna of the Antarctic minke whale as a reliable indicator of seasonal movements |journal=Scientific Reports |volume=12 |issue=22214 |bibcode=2022NatSR..1222214T |doi=10.1038/s41598-022-25929-1 |pmc=9789092 |pmid=36564393 |article-number=22214}}&lt;/ref&gt;
|[[Файл:Cetacea_range_map_Antarctic_Minke_Whale.png|150x150px|Antarctic minke whale range]]
|[[Файл:Minke_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Antarctic minke whale size]]
{{cvt|6|-|10|MT|ST}}
|[[Файл:Minke_whale_in_ross_sea.jpg|150x150px|Antarctic minke whale]]
|-
| colspan=&quot;100%&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#BBBBFF&quot; |Төрөл '''''[[Megaptera]]''''' &lt;small&gt;[[John Edward Gray|Gray]], 1846&lt;/small&gt; – нэг зүйл
|-
! scope=&quot;col&quot; |Түгээмэл нэр
! scope=&quot;col&quot; |Шинжлэх ухааны нэр
! scope=&quot;col&quot; |Ховордолтын зэрэглэл
! scope=&quot;col&quot; |Тоо толгой
! scope=&quot;col&quot; |Тархалт
! scope=&quot;col&quot; |Хэмжээ
! scope=&quot;col&quot; |Зураг
|-
|[[Бөгтөр халим]]
|''Megaptera novaeangliae''
&lt;small&gt;Borowski, 1781&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|LC|13006|1}}
|84,000
|[[Файл:Cetacea_range_map_Humpback_Whale.png|150x150px|Humpback whale range]]
|[[Файл:Humpback_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Humpback whale size]]
{{cvt|25|–|30|MT|ST}}
|[[Файл:Humpback_Whale_underwater_shot.jpg|150x150px|Humpback whale]]
|}
=== Eschrichtiidae ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;text-align:center&quot;
| colspan=&quot;100%&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#BBBBFF&quot; |Төрөл '''''[[Eschrichtius]]''''' &lt;small&gt;[[John Edward Gray|Gray]], 1864&lt;/small&gt; – one зүйл
|-
! scope=&quot;col&quot; |Түгээмэл нэр
! scope=&quot;col&quot; |Шинжлэх ухааны нэр
! scope=&quot;col&quot; |Ховордолтын зэрэглэл
! scope=&quot;col&quot; |Тоо толгой
! scope=&quot;col&quot; |Тархалт
! scope=&quot;col&quot; |Хэмжээ
! scope=&quot;col&quot; |Зураг
|-
|[[Gray whale]]
|''Eschrichtius robustus''
&lt;small&gt;Lilljeborg, 1861&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|LC|8097|1}}
|21,000&lt;ref name=&quot;ABUNDANCE OF EASTERN NORTH PACIFIC GRAY WHALES 2019/2020&quot;&gt;{{cite journal |last1=Stewart |first1=Joshua D. |last2=Weller |first2=David W. |date=January 2021 |title=Abundance of eastern North Pacific gray whales 2019/2020 |url=https://repository.library.noaa.gov/view/noaa/27928 |journal=NOAA Technical Memorandum NMFS |doi=10.25923/bmam-pe91 |access-date=3 February 2022}}&lt;/ref&gt;
|[[Файл:Cetacea_range_map_Gray_Whale.png|150x150px|Gray whale range]]
|[[Файл:Gray_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Gray whale size]]
{{cvt|15|–|40|MT|ST}}
|[[Файл:Eschrichtius_robustus_01.jpg|150x150px|Gray whale]]
|}

=== Neobalaenidae ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;text-align:center&quot;
| colspan=&quot;100%&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#BBBBFF&quot; |Төрөл '''''Caperea''''' &lt;small&gt;[[John Edward Gray|Gray]], 1864&lt;/small&gt; – нэг зүйл
|-
! scope=&quot;col&quot; |Түгээмэл нэр
! scope=&quot;col&quot; |Шинжлэх ухааны нэр
! scope=&quot;col&quot; |Ховордолтын зэрэглэл
! scope=&quot;col&quot; |Тоо толгой
! scope=&quot;col&quot; |Тархалт
! scope=&quot;col&quot; |Хэмжээ
! scope=&quot;col&quot; |Зураг
|-
|[[Pygmy right whale]]
|''Caperea marginata''
&lt;small&gt;[[John Edward Gray|Gray]], 1846&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|LC|3778|1}}
|Unknown
|[[Файл:Cetacea_range_map_Pygmy_Right_Whale.png|150x150px|Pygmy right whale range]]
|[[Файл:Pygmy_right_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Pygmy right whale size]]
{{cvt|3|-|3.5|MT|ST}}
|[[Файл:Pygmy_right_whale.png|alt=Pygmy right whale|150x150px|Pygmy right whale (illustration)]]
|}

== Шүдэт халимнууд ==
=== Physeteridae ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;text-align:center&quot;
| colspan=&quot;100%&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#BBBBFF&quot; |Төрөл '''''[[Physeter]]''''' – нэг зүйл
|-
! scope=&quot;col&quot; |Түгээмэл нэр
! scope=&quot;col&quot; |Шинжлэх ухааны нэр
! scope=&quot;col&quot; |Ховордолтын зэрэглэл
! scope=&quot;col&quot; |Тоо толгой
! scope=&quot;col&quot; |Тархалт
! scope=&quot;col&quot; |Хэмжээ
! scope=&quot;col&quot; |Зураг
|-
|[[Кашалот]]
|''Physeter macrocephalus''
&lt;small&gt;[[Карл Линней|Linnaeus]], [[10th edition of Systema Naturae|1758]]&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|VU|41755|1}}
|200,000–2,000,000{{efn|The total number of sperm whales throughout the world is unknown. Crude estimates, obtained by surveying small areas and extrapolating the result to all the world's oceans, range from 200,000 to 2,000,000 individuals}}
|[[Файл:Cetacea_range_map_Sperm_Whale_4.PNG|150x150px|Sperm whale range]]
|[[Файл:Sperm_whale_size.svg|150x150px|Sperm whale size]]
{{cvt|25|–|50|MT|ST}}
|[[Файл:Mother_and_baby_sperm_whale.jpg|150x150px|Sperm whale]]
|}

=== Kogiidae ===

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;text-align:center&quot;
| colspan=&quot;100%&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#BBBBFF&quot; |Төрөл '''''[[Kogia]]''''' – хоёр зүйл
|-
! scope=&quot;col&quot; |Түгээмэл нэр
! scope=&quot;col&quot; |Шинжлэх ухааны нэр
! scope=&quot;col&quot; |Ховордолтын зэрэглэл
! scope=&quot;col&quot; |Тоо толгой
! scope=&quot;col&quot; |Тархалт
! scope=&quot;col&quot; |Хэмжээ
! scope=&quot;col&quot; |Зураг
|-
|[[Одой кашалот]]
|''Kogia sima''
&lt;small&gt;[[Richard Owen|Owen]], 1866&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|LC|11048|1}}
|Unknown{{efn|No global population estimates have been made. One survey estimated a population of about 11,000 in the eastern Pacific}}
|[[Файл:Cetacea_range_map_Dwarf_Sperm_Whale.png|150x150px|Dwarf sperm whale range]]
|[[Файл:Dwarf_sperm_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Dwarf sperm whale size]]
{{cvt|250|kg|lbs}}
|[[Файл:Kogia_sima.jpg|150x150px|Dwarf sperm whale (reconstruction)]]
|-
|[[Давжаа кашалот]]
|''Kogia breviceps''
&lt;small&gt;[[Henri Marie Ducrotay de Blainville|Blainville]], 1838&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|LC|11047|1}}
|Unknown{{efn|No global population estimates have been made. One survey estimated a population of about 11,000 in the eastern Pacific}}
|[[Файл:Kogia_breviceps_range.png|150x150px|Pygmy sperm whale range]]
|[[Файл:Pygmy_sperm_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Pygmy sperm whale size]]
{{cvt|400|kg|lbs}}
|[[Файл:Kogia_breviceps.jpg|150x150px|Pygmy sperm whale]]
|}

=== Ziphiidae ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;text-align:center&quot;
| colspan=&quot;100%&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#BBBBFF&quot; |Төрөл '''''[[Berardius]]''''' – гурван зүйл
|-
! scope=&quot;col&quot; |Түгээмэл нэр
! scope=&quot;col&quot; |Шинжлэх ухааны нэр
! scope=&quot;col&quot; |Ховордолтын зэрэглэл
! scope=&quot;col&quot; |Тоо толгой
! scope=&quot;col&quot; |Тархалт
! scope=&quot;col&quot; |Хэмжээ
! scope=&quot;col&quot; |Зураг
|-
|[[Arnoux's beaked whale]]
|''Berardius arnuxii''
&lt;small&gt;[[Georges Louis Duvernoy|Duvernoy]], 1851&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|LC|2762|1}}
|Unknown{{efn|Arnoux's beaked whales seem to be relatively abundant in Cook Strait during summer}}
|[[Файл:Cetacea_range_map_Arnoux_27s_Beaked_Whale.png|150x150px|Arnoux's beaked whale range]]
|[[Файл:Arnoux's_beaked_whale_size.svg|150x150px|Arnoux's beaked whale size]]
{{cvt|8|MT|ST}}
|[[Файл:Berardius_arnuxii_2.jpg|150x150px|Arnoux's beaked whale]]
|-
|[[Baird's beaked whale]]
|''Berardius bairdii''
&lt;small&gt;[[Leonhard Hess Stejneger|Stejneger]], 1883&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|LC|2763|1}}
|Unknown{{efn|Virtually nothing is known about the abundance of Baird's beaked whales, except they are not rare as was formerly thought}}
|[[Файл:Cetacea_range_map_Baird_27s_Beaked_Whale.png|150x150px|Baird's beaked whale range]]
|[[Файл:Baird's_beaked_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Baird's beaked whale size]]
{{cvt|12|MT|ST}}
|[[Файл:Berardius_bairdii.jpg|150x150px|Berardius bairdii]]
|-
|[[Sato's beaked whale]]
|''Berardius minimus''
&lt;small&gt;Yamada et al., 2019&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|NT|178756893|1}}
|Unknown
|North Pacific
|[[Файл:Berardius_minimus_beaked_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Sato's beaked whale size]]
Unknown
|[[Файл:Berardius_minimus_illustration.png|150x150px|Berardius minimus illustration]]
|-
| colspan=&quot;100%&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#BBBBFF&quot; |Төрөл '''''[[Tasmacetus]]''''' – нэг зүйл
|-
! scope=&quot;col&quot; |Түгээмэл нэр
! scope=&quot;col&quot; |Шинжлэх ухааны нэр
! scope=&quot;col&quot; |Ховордолтын зэрэглэл
! scope=&quot;col&quot; |Тоо толгой
! scope=&quot;col&quot; |Тархалт
! scope=&quot;col&quot; |Хэмжээ
! scope=&quot;col&quot; |Зураг
|-
|[[Shepherd's beaked whale]]
|''Tasmacetus shepherdi''
&lt;small&gt;Oliver, 1937&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|DD|21500|1}}
|Unknown{{efn|Nothing is known about the relative abundance of this зүйл or its population composition}}
|[[Файл:Cetacea_range_map_Shepherd_27s_Beaked_Whale.png|150x150px|Shepherd's beaked whale range]]
|[[Файл:Shepherd's_beaked_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Shepherd's beaked whale size]]
{{cvt|2|-|2.5|MT|ST}}
|[[Файл:Tasmacetus_shepherdi.jpg|150x150px|Shepherd's beaked whale]]
|-
| colspan=&quot;100%&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#BBBBFF&quot; |Төрөл '''''[[Ziphius]]''''' – нэг зүйл
|-
! scope=&quot;col&quot; |Түгээмэл нэр
! scope=&quot;col&quot; |Шинжлэх ухааны нэр
! scope=&quot;col&quot; |Ховордолтын зэрэглэл
! scope=&quot;col&quot; |Тоо толгой
! scope=&quot;col&quot; |Тархалт
! scope=&quot;col&quot; |Хэмжээ
! scope=&quot;col&quot; |Зураг
|-
|[[Cuvier's beaked whale]]
|''Ziphius cavirostris''
&lt;small&gt;[[Georges Cuvier|G. Cuvier]], 1823&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|LC|23211|1}}
|100,000{{efn|Because of the difficulty of identifying the species the total global population is unknown}}
|[[Файл:Cetacea_range_map_Cuvier's_Beaked_Whale.PNG|150x150px|Cuvier's beaked whale range]]
|[[Файл:Cuvier's_beaked_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Cuvier's beaked whale size]]
{{cvt|2|–|3|MT|ST}}
|[[Файл:Ziphius_carvirostris.jpg|150x150px|Cuvier's beaked whale]]
|-
| colspan=&quot;100%&quot; align=&quot;center&quot; style=&quot;background-color:lightblue;&quot; |Subfamily '''[[Hyperoodontinae]]''' – three genera, 17 species
|-
| colspan=&quot;100%&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#BBBBFF&quot; |Төрөл '''''[[Hyperoodon]]''''' – хоёр зүйл
|-
! scope=&quot;col&quot; |Түгээмэл нэр
! scope=&quot;col&quot; |Шинжлэх ухааны нэр
! scope=&quot;col&quot; |Ховордолтын зэрэглэл
! scope=&quot;col&quot; |Тоо толгой
! scope=&quot;col&quot; |Тархалт
! scope=&quot;col&quot; |Хэмжээ
! scope=&quot;col&quot; |Зураг
|-
|[[Northern bottlenose whale]]
|''Hyperoodon ampullatus''
&lt;small&gt;[[Johann Reinhold Forster|Forster]], 1770&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|NT|10707|1}}
|10,000{{efn|Total population is unknown but likely to be of the order of 10,000}}
|[[Файл:Cetacea_range_map_Northern_Bottlenose_Whale.PNG|150x150px|Northern bottlenose whale range]]
|[[Файл:Northern_bottlenose_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Northern bottlenose whale size]]
{{cvt|7|MT|ST}}
|[[Файл:Hyperoodon_ampullatus_2.jpg|150x150px|Northern bottlenose whale]]
|-
|[[Southern bottlenose whale]]
|''Hyperoodon planifrons''
&lt;small&gt;[[William Henry Flower|Flower]], 1882&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|LC|10708|1}}
|500,000
|[[Файл:Cetacea_range_map_Southern_Bottlenose_Whale.PNG|150x150px|Southern bottlenose range]]
|[[Файл:Southern_bottlenose_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Southern bottlenose whale size]]
{{cvt|6|MT|ST}}
|[[Файл:Hyperoodon_planifrons.jpg|150x150px|Southern bottlenose whale]]
|-
| colspan=&quot;100%&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#BBBBFF&quot; |Төрөл '''''[[Indopacetus]]''''' – нэг зүйл
|-
! scope=&quot;col&quot; |Түгээмэл нэр
! scope=&quot;col&quot; |Шинжлэх ухааны нэр
! scope=&quot;col&quot; |Ховордолтын зэрэглэл
! scope=&quot;col&quot; |Тоо толгой
! scope=&quot;col&quot; |Тархалт
! scope=&quot;col&quot; |Хэмжээ
! scope=&quot;col&quot; |Зураг
|-
|[[Tropical bottlenose whale]]
|''Indopacetus pacificus''
&lt;small&gt;Longman, 1926&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|LC|40635|1}}
|Unknown{{efn|A 2002 survey estimates there are 766 animals around [[Hawaii]]. No other population estimates exist for other locales}}
|[[Файл:Cetacea_range_map_Longman_27s_Beaked_Whale.png|150x150px|Tropical bottlenose whale range]]
|[[Файл:Indopacetus_pacificus_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Tropical bottlenose whale size]]
{{cvt|3.5|-|4|MT|ST}}
|[[Файл:Indopacetus_pacificus_2.jpg|alt=Tropical bottlenose whale illustration|150x150px|Tropical bottlenose whale]]
|-
| colspan=&quot;100%&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#BBBBFF&quot; |Төрөл '''''[[Mesoplodon]]''''' &lt;small&gt;[[Paul Gervais|Gervais]], 1850&lt;/small&gt; – 15 зүйл
|-
! scope=&quot;col&quot; |Түгээмэл нэр
! scope=&quot;col&quot; |Шинжлэх ухааны нэр
! scope=&quot;col&quot; |Ховордолтын зэрэглэл
! scope=&quot;col&quot; |Тоо толгой
! scope=&quot;col&quot; |Тархалт
! scope=&quot;col&quot; |Хэмжээ
! scope=&quot;col&quot; |Зураг
|-
|[[Andrews' beaked whale]]
|''Mesoplodon bowdoini''
&lt;small&gt;[[Roy Chapman Andrews|Andrews]], 1908&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|DD|13242|1}}
|Unknown
|[[Файл:Cetacea_range_map_Andrews_Beaked_Whale.png|150x150px|Andrew's beaked whale range]]
|[[Файл:Andrew's_beaked_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Andrew's beaked whale size]]
{{cvt|1|MT|ST}}
|[[Файл:Mesoplodon_bowdoini.jpg|alt=Andrew's beaked whale (illustration)|150x150px|Andrew's beaked whale (skeleton)]]
|-
|[[Blainville's beaked whale]]
|''Mesoplodon densirostris''
&lt;small&gt;Blainville, 1817&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|LC|13244|1}}
|Unknown
|[[Файл:Cetacea_range_map_Blainvilles_Beaked_Whale.png|150x150px|Blainville's beaked whale range]]
|[[Файл:Blainville's_beaked_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Blainville's beaked whale size]]
|[[Файл:Mesoplodon_densirostris.jpg|150x150px|Blainville's beaked whale]]
|-
|[[Deraniyagala's beaked whale]]
|''Mesoplodon hotaula''
&lt;small&gt;[[Paules Edward Pieris Deraniyagala|P. E. P. Deraniyagala]], 1963&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|DD|127826787|1}}
|Unknown
|Indian and South Pacific
|{{cvt|4|-|5|m}}
|[''cetacean needed'']
|-
|[[Gervais' beaked whale]]
|''Mesoplodon europaeus''
&lt;small&gt;[[Paul Gervais|Gervais]], 1855&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|LC|13245|1}}
|Unknown
|[[Файл:Cetacea_range_map_Gervais_Beaked_Whale.png|150x150px|Gervais' beaked whale range]]
|[[Файл:Gervais'_beaked_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Gervais' beaked whale]]
{{cvt|1.2|MT|ST}}
|[[Файл:Mesoplodon_europaeus_2.jpg|150x150px|Gervais' beaked whale]]
|-
|[[Ginkgo-toothed beaked whale]]
|''Mesoplodon ginkgodens''
&lt;small&gt;Nishiwaki &amp; Kamiya, 1958&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|DD|127827012|1}}
|Unknown
|[[Файл:Cetacea_range_map_Ginkgo-toothed_Beaked_Whale.png|150x150px|Ginkgo-toothed beaked whale range]]
|[[Файл:Ginkgo-toothed_beaked_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Ginkgo-toothed beaked whale size]]
{{cvt|1.5|MT|ST}}
|[[Файл:Mesoplodon_ginkgodens_2.jpg|alt=Ginkgo-toothed beaked whale (illustration)|150x150px|Ginkgo-toothed beaked whale (skull)]]
|-
|[[Gray's beaked whale]]
|''Mesoplodon grayi''
&lt;small&gt;[[Julius von Haast|von Haast]], 1876&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|LC|13247|1}}
|Unknown
|[[Файл:Cetacea_range_map_Grays_Beaked_Whale.png|150x150px|Gray's beaked whale range]]
|[[Файл:Gray's_beaked_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Gray's beaked whale size]]
{{cvt|1.5|MT|ST}}
|[[Файл:Mesoplodon_grayi_2.jpg|150x150px|Gray's beaked whale]]
|-
|[[Hector's beaked whale]]
|''Mesoplodon hectori''
&lt;small&gt;[[John Edward Gray|Gray]], 1871&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|DD|13248|1}}
|Unknown
|[[Файл:Cetacea_range_map_Hectors_Beaked_Whale.png|150x150px|Hector's beaked whale range]]
|[[Файл:Hector's_beaked_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Hector's beaked whale size]]
{{cvt|1|MT|ST}}
|[[Файл:Mesoplodon_hectori.jpg|alt=Hector's beaked whale (illustration)|150x150px|Hector's beaked whale]]
|-
|[[Hubbs' beaked whale]]
|''Mesoplodon carlhubbsi''
&lt;small&gt;Moore, 1963&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|DD|13243|1}}
|Unknown
|[[Файл:Cetacea_range_map_Hubbs_Beaked_Whale.png|150x150px|Hubb's beaked whale range]]
|[[Файл:Hubb's_beaked_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Hubb's beaked whale size]]
{{cvt|1.4|MT|ST}}
|[[Файл:Mesoplodon_carlhubbsi.jpg|alt=Hubbs' beaked whale (illustration)|150x150px|Hubbs' beaked whale skull]]
|-
|[[Perrin's beaked whale]]
|''Mesoplodon perrini''
&lt;small&gt;Dalebout, Mead, Baker, Baker, &amp; van Helding, 2002&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|EN|41759|1}}
|500–1,164
|North Pacific
|[[Файл:Mesoplodon_perrini_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Perrin's beaked whale size]]
{{cvt|1.3|–|1.5|MT|ST}}
|[[Файл:Mesoplodon_perrini.jpg|150x150px|''Mesoplodon perrini'', oil on paper]]
|-
|[[Pygmy beaked whale]]
|''Mesoplodon peruvianus''
&lt;small&gt;Reyes, Mead, and Van Waerebeek, 1991&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|LC|13251|1}}
|Unknown
|[[Файл:Cetacea_range_map_Pygmy_Beaked_Whale.png|185x185px|Pygmy beaked whale range]]
|[[Файл:Mesoplodon_peruvianus_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Pygmy beaked whale size]]
{{cvt|800|kg|lbs}}
|[[Файл:Mesoplodon_peruvianus.jpg|150x150px|''Mesoplodon peruvianus'', oil on paper]]
|-
|[[Ramari's beaked whale]]
|''Mesoplodon eueu''
&lt;small&gt;Carroll ''et al'', 2021&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|DD|215824818|1}}
|Unknown
|[[Файл:M._mirus_&amp;_M._eueu_distribution.jpg|150x150px|Ramari's beaked whale range]]
(red circle)
|Unknown
|[[Файл:Mesoplodon_eueu.jpg|150x150px|Ramari's beaked whale]]
|-
|[[Sowerby's beaked whale]]
|''Mesoplodon bidens''
&lt;small&gt;Sowerby, 1804&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|LC|13241|1}}
|Unknown
|[[Файл:Cetacea_range_map_Sowerbys_Beaked_Whale.png|150x150px|Sowerby's beaked whale range]]
|[[Файл:Sowerby's_beaked_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Sowerby's beaked whale size]]
{{cvt|1|-|1.3|MT|ST}}
|[[Файл:Mesoplodon_bidens_2.jpg|150x150px|Sowerby's beaked whale]]
|-
|[[Spade-toothed whale]]
|''Mesoplodon traversii'', [[Synonym (taxonomy)|syn.]] ''Mesoplodon bahamondi''
&lt;small&gt;[[John Edward Gray|Gray]], 1874&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|DD|41760|1}}
|Unknown
|[[Файл:Mesoplodon_traversii_distribution.png|150x150px|Spade-toothed whale range]]
|[[Файл:Mesoplodon_bahamondi_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Spade-toothed whale size]]
{{cvt|1.2|MT|ST}}
|[[Файл:Mesoplodon_traversii.svg|frameless|150x150px]]
|-
|[[Stejneger's beaked whale]]
|''Mesoplodon stejnegeri''
&lt;small&gt;[[Frederick W. True|True]], 1885&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|NT|13252|1}}
|Unknown
|[[Файл:Cetacea_range_map_Stejneger_sBeaked_Whale.png|150x150px|Stejneger's beaked whale range]]
|[[Файл:Stejneger's_beaked_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Stejneger's beaked whale size]]
{{cvt|1.5|MT|ST}}
|[[Файл:Mesoplodon_stejnegeri.jpg|alt=Stejneger's beaked whale (illustration)|150x150px|Stejneger's beaked whale (skull)]]
|-
|[[Strap-toothed whale]]
|''Mesoplodon layardii''
&lt;small&gt;[[John Edward Gray|Gray]], 1865&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|LC|13249|1}}
|Unknown
|[[Файл:Cetacea_range_map_Layards_Beaked_Whale.png|150x150px|Strap-toothed whale range]]
|[[Файл:Straptoothed_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Strap-toothed whale size]]
{{cvt|2|MT|ST}}
|[[Файл:Mesoplodon_layardii.jpg|150x150px|Strap-toothed whale]]
|-
|[[True's beaked whale]]
|''Mesoplodon mirus''
&lt;small&gt;[[Frederick W. True|True]], 1913&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|LC|13250|1}}
|Unknown
|[[Файл:Cetacea_range_map_Trues_Beaked_Whale.png|150x150px|True's beaked whale range]]
(North Atlantic only; map includes range of ''M. eueu'' in Indian Ocean)
|[[Файл:True's_beaked_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|True's beaked whale size]]
{{cvt|1.4|MT|ST}}
|[[Файл:True's_beaked_whale.jpg|frameless|150x150px]]
|}

=== Platanistidae ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;text-align:center&quot;
| colspan=&quot;100%&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#BBBBFF&quot; |Төрөл '''''[[Platanista]]''''' – хоёр зүйл
|-
! scope=&quot;col&quot; |Түгээмэл нэр
! scope=&quot;col&quot; |Шинжлэх ухааны нэр
! scope=&quot;col&quot; |Ховордолтын зэрэглэл
! scope=&quot;col&quot; |Тоо толгой
! scope=&quot;col&quot; |Тархалт
! scope=&quot;col&quot; |Хэмжээ
! scope=&quot;col&quot; |Зураг
|-
|[[Ganges river dolphin]]
|''Platanista gangetica''
&lt;small&gt;(Lebeck, 1801)&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|EN|41756|1}}
|3,500&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Sinha |first1=Ravindra K. |last2=Kannan |first2=Kurunthachalam |date=2014-12-01 |title=Ganges River Dolphin: An Overview of Biology, Ecology, and Conservation Status in India |journal=Ambio |language=en |volume=43 |issue=8 |pages=1029–1046 |bibcode=2014Ambio..43.1029S |doi=10.1007/s13280-014-0534-7 |issn=1654-7209 |pmc=4235892 |pmid=24924188}}&lt;/ref&gt;
|[[Файл:SouthAsianRiverDolphin_distribution2019.png|150x150px|South Asian dolphin range]]
(улбар шар)
|[[Файл:South_Asian_river_dolphin_size_comparison.svg|class=skin-invert|150x150px|South Asian river dolphin size]]
{{cvt|200|kg|lbs}}
|[[Файл:Ganges_River_Dolphin.jpg|frameless|150x150px]]
|-
|[[Indus river dolphin]]
|''Platanista minor''
&lt;small&gt;[[Richard Owen|Owen]], 1853&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|EN|41757|1}}
|1,450&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Braulik |first1=Gill T. |last2=Noureen |first2=Uzma |last3=Arshad |first3=Masood |last4=Reeves |first4=Randall R. |date=2015-12-01 |title=Review of status, threats, and conservation management options for the endangered Indus River blind dolphin |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0006320715300999 |journal=Biological Conservation |language=en |volume=192 |pages=30–41 |bibcode=2015BCons.192...30B |doi=10.1016/j.biocon.2015.09.008 |issn=0006-3207 |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;
|[[Файл:SouthAsianRiverDolphin_distribution2019.png|150x150px|South Asian dolphin range]]
(цэнхэр)
|[[Файл:South_Asian_river_dolphin_size_comparison.svg|class=skin-invert|150x150px|South Asian river dolphin size]]
{{cvt|200|kg|lbs}}
|[[Файл:A-Platanista-gangetica-showing-the-body-shape-and-especially-the-head-with-a-long-beak.png|frameless|150x150px]]
|}

=== Iniidae ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;text-align:center&quot;
| colspan=&quot;100%&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#BBBBFF&quot; |Төрөл '''''[[Inia]]''''' – хоёр зүйл
|-
! scope=&quot;col&quot; |Түгээмэл нэр
! scope=&quot;col&quot; |Шинжлэх ухааны нэр
! scope=&quot;col&quot; |Ховордолтын зэрэглэл
! scope=&quot;col&quot; |Тоо толгой
! scope=&quot;col&quot; |Тархалт
! scope=&quot;col&quot; |Хэмжээ
! scope=&quot;col&quot; |Зураг
|-
|[[Amazon river dolphin]]
|''Inia geoffrensis''
&lt;small&gt;[[Henri Marie Ducrotay de Blainville|Blainville]], 1817&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|EN|10831|1}}
|Unknown
|[[Файл:Cetacea_range_map_Amazon_River_Dolphin.PNG|154x154px|Amazon river dolphin range]]
|[[Файл:Amazon_river_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Amazon river dolphin size]]
{{cvt|150|kg|lbs}}
|[[Файл:Amazonas_Flussdelfin_Apure_Orinoco_Duisburg_01.jpg|217x217px|Amazon river dolphin]]
|-
|[[Araguaian river dolphin]]{{efn|As of November 2021, the Araguaian river dolphin is not recognized by the [[Society for Marine Mammalogy]], which cites small sample size&lt;ref name=&quot;SMM&quot; /&gt;}}
|''Inia araguaiaensis''
&lt;small&gt;Hrbek, Da Silva, Dutra, Farias, 2014&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|NE}}
|Unknown
|[[Файл:Inia_range_map_PLoS_ONE.jpg|154x154px|Araguaian river dolphin range]]
&lt;small&gt;Araguaian river dolphin in blue&lt;/small&gt;
|[[Файл:Amazon_river_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Araguaian river dolphin size]]
{{cvt|150|kg|lbs}}
|[[Файл:Inia_araguaiensis.jpg|150x150px|Araguaian river dolphin]]
|}

=== Lipotidae ===
Сөнөсөн байх боломжтой
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;text-align:center&quot;
| colspan=&quot;100%&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#BBBBFF&quot; |Төрөл '''''[[Lipotes]]''''' – нэг зүйл
|-
! scope=&quot;col&quot; |Түгээмэл нэр
! scope=&quot;col&quot; |Шинжлэх ухааны нэр
! scope=&quot;col&quot; |Ховордолтын зэрэглэл
! scope=&quot;col&quot; |Тоо толгой
! scope=&quot;col&quot; |Тархалт
! scope=&quot;col&quot; |Хэмжээ
! scope=&quot;col&quot; |Зураг
|-
|[[Baiji]]
|''Lipotes vexillifer''
&lt;small&gt;[[Gerrit S. Miller|Miller]], 1918&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|CR|12119|1}}
|0–13{{efn|[[Yangtze Freshwater Dolphin Expedition 2006|A survey]] from November–December 2006 failed to find any individuals. Another survey, from 1997, counted only 13 individuals. In 1986, surveys estimated the number to be at about 300}}
|[[Файл:Yangtze_Dolphins_range.jpg|150x150px|Baiji range]]
|[[Файл:Baiji_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Baiji size]]
{{cvt|130|kg|lbs}}
|[[Файл:Baiji_1.jpg|150x150px|Baiji]]
|}

=== Pontoporiidae ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;text-align:center&quot;
| colspan=&quot;100%&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#BBBBFF&quot; |Төрөл '''''[[La Plata dolphin|Pontoporia]]''''' – нэг зүйл
|-
! scope=&quot;col&quot; |Түгээмэл нэр
! scope=&quot;col&quot; |Шинжлэх ухааны нэр
! scope=&quot;col&quot; |Ховордолтын зэрэглэл
! scope=&quot;col&quot; |Тоо толгой
! scope=&quot;col&quot; |Тархалт
! scope=&quot;col&quot; |Хэмжээ
! scope=&quot;col&quot; |Зураг
|-
|[[La Plata dolphin]]
|''Pontoporia blainvillei''
&lt;small&gt;Gervais &amp; d'Orbigny, 1844&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|VU|17978|1}}
|4,000–4,500
|[[Файл:Cetacea_range_map_La_Plata_River_Dolphin.PNG|150x150px|La Plata dolphin range]]
|[[Файл:La_plata_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|La Plata dolphin size]]
{{cvt|50|kg|lbs}}
|[[Файл:Pontoporia_blainvillei_296896096.jpg|alt=Beached La Plata dolphin|150x150px|La Plata dolphin (skeleton)]]
|}

=== Monodontidae ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;text-align:center&quot;
| colspan=&quot;100%&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#BBBBFF&quot; |Төрөл '''''[[Delphinapterus]]''''' – нэг зүйл
|-
! scope=&quot;col&quot; |Түгээмэл нэр
! scope=&quot;col&quot; |Шинжлэх ухааны нэр
! scope=&quot;col&quot; |Ховордолтын зэрэглэл
! scope=&quot;col&quot; |Тоо толгой
! scope=&quot;col&quot; |Тархалт
! scope=&quot;col&quot; |Хэмжээ
! scope=&quot;col&quot; |Зураг
|-
|[[Beluga whale|Beluga]]
|''Delphinapterus leucas''
&lt;small&gt;[[Peter Simon Pallas|Pallas]], 1776&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|LC|6335|1}}
|136,000{{efn|There are estimated to be 40,000 individuals in the [[Beaufort Sea]], 25,000 in [[Hudson Bay]], 18,000 in the [[Bering Sea]] and 28,000 in the Canadian High Arctic. The population in the St. Lawrence estuary is estimated to be around [https://web.archive.org/web/20051026124931/http://www.wdcs.org/dan/publishing.nsf/allweb/1B8A4EB4B9FA1BBF80256D11004B2EA2 1000]}}
|[[Файл:Cetacea_range_map_Beluga.png|150x150px|Beluga whale range]]
|[[Файл:Beluga_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Beluga whale size]]
{{cvt|1.5|MT|ST}}
|[[Файл:Belugawhale_MMC.jpg|150x150px|Beluga whale]]
|-
| colspan=&quot;100%&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#BBBBFF&quot; |Төрөл '''''[[Monodon]]''''' – нэг зүйл
|-
! scope=&quot;col&quot; |Түгээмэл нэр
! scope=&quot;col&quot; |Шинжлэх ухааны нэр
! scope=&quot;col&quot; |Ховордолтын зэрэглэл
! scope=&quot;col&quot; |Тоо толгой
! scope=&quot;col&quot; |Тархалт
! scope=&quot;col&quot; |Хэмжээ
! scope=&quot;col&quot; |Зураг
|-
|[[Narwhal]]
|''Monodon monoceros''
&lt;small&gt;[[Карл Линней|Linnaeus]], [[10th edition of Systema Naturae|1758]]&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|LC|13704|1}}
|123,000
|[[Файл:Cetacea_range_map_Narwhal.png|150x150px|Narwhal range]]
|[[Файл:Narwhal_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Narwhal size]]
{{cvt|900|-|1,500|kg|lbs}}
|[[Файл:Pod_Monodon_monoceros.jpg|150x150px|Narwhal pod]]
|-
|}

=== Delphinidae ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%;text-align:center&quot;
| colspan=&quot;100%&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#BBBBFF&quot; |Төрөл '''''[[Cephalorhynchus]]''''' &lt;small&gt;[[John Edward Gray|Gray]], 1846&lt;/small&gt; – дөрвөн зүйл
|-
! scope=&quot;col&quot; |Түгээмэл нэр
! scope=&quot;col&quot; |Шинжлэх ухааны нэр
! scope=&quot;col&quot; |Ховордолтын зэрэглэл
! scope=&quot;col&quot; |Тоо толгой
! scope=&quot;col&quot; |Тархалт
! scope=&quot;col&quot; |Хэмжээ
! scope=&quot;col&quot; |Зураг
|-
|[[Chilean dolphin]]
|''Cephalorhynchus eutropia''
&lt;small&gt;[[John Edward Gray|Gray]], 1846&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|NT|4160|1}}
|Unknown{{efn|Population estimated to be in the low thousands at the highest.}}
|[[Файл:Cetacea_range_map_Chilean_Dolphin.PNG|188x188px|Chilean dolphin range]]
|[[Файл:Chilean_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Chilean dolphin size]]
{{cvt|60|kg|lbs}}
|[[Файл:Cephalorhynchus_eutropia_406715652.jpg|150x150px|Chilean dolphin]]
|-
|[[Commerson's dolphin]]
|''Cephalorhynchus commersonii''
&lt;small&gt;[[Bernard Germain de Lacépède|Lacépède]], 1804&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|LC|4159|1}}
|22,000&lt;ref name=&quot;Spatial Models of Abundance and Habitat Preferences of Commerson's and Peale's Dolphin in Southern Patagonian Waters&quot;&gt;{{cite journal |last1=Dellabianca |first1=Natalia A. |date=26 October 2016 |title=Spatial Models of Abundance and Habitat Preferences of Commerson's and Peale's Dolphin in Southern Patagonian Waters |url=https://www.researchgate.net/publication/309468362 |journal=PLOS ONE |volume=11 |issue=10 |bibcode=2016PLoSO..1163441D |doi=10.1371/journal.pone.0163441 |pmc=5082685 |pmid=27783627 |access-date=21 January 2022 |doi-access=free |article-number=e0163441}}&lt;/ref&gt;
|[[Файл:Cetacea_range_map_Commerson's_Dolphin.PNG|150x150px|Commerson's dolphin range]]
|[[Файл:Commerson's_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Commerson's dolphin size]]
{{cvt|35|–|60|kg|lbs}}
|[[Файл:Commdolph01.jpg|150x150px|Commerson's dolphin]]
|-
|[[Heaviside's dolphin]]
|''Cephalorhynchus heavisidii''
&lt;small&gt;[[John Edward Gray|Gray]], 1828&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|NT|4161|1}}
|Unknown
|[[Файл:Cetacea_range_map_Heaviside's_Dolphin.PNG|170x170px|Heaviside's dolphin range]]
|[[Файл:Heaviside's_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Heaviside's dolphin size]]
{{cvt|40|–|75|kg|lbs}}
|[[Файл:Heaviside-Delphin.jpg|150x150px|Heaviside's dolphin]]
|-
|[[Hector's dolphin]]
|''Cephalorhynchus hectori''
&lt;small&gt;Van Beneden, 1881&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|EN|4162|1}} (subspecies ''[[Māui dolphin|Maui dolphin]]'' {{IUCN status|CR|39427|1}})
|7,381 (subspecies ''Maui dolphin'' 57–75 in 2016)
|[[Файл:Cetacea_range_map_Hector's_Dolphin.PNG|150x150px|Hector's dolphin range (Maui dolphin in green)]]
|[[Файл:Hector's_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Hector's dolphin size]]
{{cvt|35|–|60|kg|lbs}}
|[[Файл:Hectors_Dolphin.jpg|150x150px|Hector's dolphin]]
|-
| colspan=&quot;100%&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#BBBBFF&quot; |Төрөл '''''[[Delphinus (genus)|Delphinus]]''''' – нэг зүйл
|-
! scope=&quot;col&quot; |Түгээмэл нэр
! scope=&quot;col&quot; |Шинжлэх ухааны нэр
! scope=&quot;col&quot; |Ховордолтын зэрэглэл
! scope=&quot;col&quot; |Тоо толгой
! scope=&quot;col&quot; |Тархалт
! scope=&quot;col&quot; |Хэмжээ
! scope=&quot;col&quot; |Зураг
|-
|[[Common dolphin]]
|''Delphinus delphis''
&lt;small&gt;[[Карл Линней|Linnaeus]], [[10th edition of Systema Naturae|1758]]&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|LC|134817215|1}}
|Unknown{{efn|There are estimated to be at least several million common dolphins worldwide, but several large portions of its range have not been surveyed.}}
|[[Файл:DelphinusRange.png|frameless|150x150px]]
|[[Файл:Common_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Long-beaked common dolphin size]]
{{cvt|70|–|150|kg|lbs}}
|[[Файл:Delphinus_delphis_with_calf.jpg|150x150px|Short-beaked common dolphin]]
|-
| colspan=&quot;100%&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#BBBBFF&quot; |Төрөл '''''[[Feresa]]''''' – нэг зүйл
|-
! scope=&quot;col&quot; |Түгээмэл нэр
! scope=&quot;col&quot; |Шинжлэх ухааны нэр
! scope=&quot;col&quot; |Ховордолтын зэрэглэл
! scope=&quot;col&quot; |Тоо толгой
! scope=&quot;col&quot; |Тархалт
! scope=&quot;col&quot; |Хэмжээ
! scope=&quot;col&quot; |Зураг
|-
|[[Pygmy killer whale]]
|''Feresa attenuata''
&lt;small&gt;[[John Edward Gray|Gray]], 1875&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|LC|8551|1}}
|Unknown{{efn|The only population estimate is of 38,900 individuals in the eastern tropical Pacific Ocean.}}
|[[Файл:Cetacea_range_map_Pygmy_Killer_Whale.PNG|150x150px|Pygmy killer whale range]]
|[[Файл:Pygmy_killer_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Pygmy killer whale size]]
{{cvt|160|–|350|kg|lbs}}
|[[Файл:Feresa_attenuata.jpg|150x150px|Pygmy killer whale]]
|-
| colspan=&quot;100%&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#BBBBFF&quot; |Төрөл '''''[[Globicephala]]''''' – хоёр зүйл
|-
! scope=&quot;col&quot; |Түгээмэл нэр
! scope=&quot;col&quot; |Шинжлэх ухааны нэр
! scope=&quot;col&quot; |Ховордолтын зэрэглэл
! scope=&quot;col&quot; |Тоо толгой
! scope=&quot;col&quot; |Тархалт
! scope=&quot;col&quot; |Хэмжээ
! scope=&quot;col&quot; |Зураг
|-
|[[Long-finned pilot whale]]
|''Globicephala melas''
&lt;small&gt;[[Thomas Stewart Traill|Traill]], 1809&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|LC|9250|1}}
|Unknown{{efn|Total population is not known. There are estimated to be in excess of 200,000 in the Southern Ocean. The North Atlantic population is not known.}}
|[[Файл:Pilot_Whale_range.png|150x150px|Pilot whale range]]
(ногоон)
|[[Файл:Long-finned_pilot_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Long-finned pilot whale size]]
{{cvt|1.8|-|3.5|MT|ST}}
|[[Файл:Photo_of_the_Week_-_Long-finned_Pilot_Whales_(RI)_(6892801246).jpg|150x150px|Long-finned pilot whale]]
|-
|[[Short-finned pilot whale]]
|''Globicephala macrorhynchus''
&lt;small&gt;[[John Edward Gray|Gray]], 1846&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|LC|9249|1}}
|Unknown{{efn|Total population not known. There are 150,000 individuals in the eastern tropical Pacific Ocean. There are estimated to be more than 30,000 animals in the western Pacific, off the coast of Japan.}}
|[[Файл:Pilot_Whale_range.png|150x150px|Pilot whale range]]
(хөх)
|[[Файл:Short-finned_pilot_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Short-finned pilot whale size]]
{{cvt|1|–|4|MT|ST}}
|[[Файл:Short-finned_Pilot_Whale_(8790153918).jpg|150x150px|Short-finned pilot whale]]
|-
| colspan=&quot;100%&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#BBBBFF&quot; |Төрөл '''''[[Grampus (genus)|Grampus]]''''' – нэг зүйл
|-
! scope=&quot;col&quot; |Түгээмэл нэр
! scope=&quot;col&quot; |Шинжлэх ухааны нэр
! scope=&quot;col&quot; |Ховордолтын зэрэглэл
! scope=&quot;col&quot; |Тоо толгой
! scope=&quot;col&quot; |Тархалт
! scope=&quot;col&quot; |Хэмжээ
! scope=&quot;col&quot; |Зураг
|-
|[[Risso's dolphin]]
|''Grampus griseus''
&lt;small&gt;[[Georges Cuvier|G. Cuvier]], 1812&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|LC|9461|1}}
|Unknown{{efn|The population around the continental shelf of the United States has been recorded to be in excess of 60,000. In the Pacific, a census recorded 175,000 individuals in eastern tropical waters and 85,000 in the west. No global estimate of population exists}}
|[[Файл:Grampus_griseus_distribution.png|150x150px|Risso's dolphin range]]
|[[Файл:Risso's_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Risso's dolphin size]]
{{cvt|300|kg|lbs}}
|[[Файл:Risso's_dolphin.jpg|150x150px|Risso's dolphin]]
|-
| colspan=&quot;100%&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#BBBBFF&quot; |Төрөл '''''[[Lagenodelphis]]''''' – нэг зүйл
|-
! scope=&quot;col&quot; |Түгээмэл нэр
! scope=&quot;col&quot; |Шинжлэх ухааны нэр
! scope=&quot;col&quot; |Ховордолтын зэрэглэл
! scope=&quot;col&quot; |Тоо толгой
! scope=&quot;col&quot; |Тархалт
! scope=&quot;col&quot; |Хэмжээ
! scope=&quot;col&quot; |Зураг
|-
|[[Fraser's dolphin]]
|''Lagenodelphis hosei''
&lt;small&gt;[[Louis Fraser|Fraser]], 1956&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|LC|11140|1}}
|Unknown{{efn|There are estimated to be at least 320,000 Fraser's dolphins worldwide, but several large portions of its range have not been surveyed}}
|[[Файл:Cetacea_range_map_Fraser'sDolphin.png|150x150px|Fraser's dolphin range]]
|[[Файл:Fraser's_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Fraser's dolphin size]]
{{cvt|209|kg|lbs}}
|[[Файл:Fraser_s_group.jpg.jpeg|150x150px|Fraser's dolphin]]
|-
| colspan=&quot;100%&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#BBBBFF&quot; |Төрөл '''''[[Lagenorhynchus]]''''' &lt;small&gt;[[John Edward Gray|Gray]], 1846&lt;/small&gt; – зургаан зүйл{{efn|The genus [[Lagenorhynchus]] is under revision and likely to be split into several different genera}}
|-
! scope=&quot;col&quot; |Түгээмэл нэр
! scope=&quot;col&quot; |Шинжлэх ухааны нэр
! scope=&quot;col&quot; |Ховордолтын зэрэглэл
! scope=&quot;col&quot; |Тоо толгой
! scope=&quot;col&quot; |Тархалт
! scope=&quot;col&quot; |Хэмжээ
! scope=&quot;col&quot; |Зураг
|-
|[[White-beaked dolphin]]
|''Lagenorhynchus albirostris''
&lt;small&gt;[[John Edward Gray|Gray]], 1846&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|LC|11142|1}}
|100,000{{efn|Estimates of various stocks throughout the North Atlantic give an overall value into the high tens or low hundreds of thousands}}
|[[Файл:Cetacea_range_map_White-beaked_Dolphin.PNG|150x150px|White-beaked dolphin range]]
|[[Файл:White-beaked_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|White beaked dolphin size]]
{{cvt|180|kg|lbs}}
|[[Файл:White_beaked_dolphin.jpg|150x150px|White-beaked dolphin]]
|-
|[[Atlantic white-sided dolphin]]
|''Lagenorhynchus acutus''
&lt;small&gt;[[John Edward Gray|Gray]], 1828&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|LC|11141|1}}
|200,000–300,000{{citation needed|date=July 2021}}
|[[Файл:Cetacea_range_map_Atlantic_White-sided_Dolphin.PNG|150x150px|Atlantic white-sided dolphin range]]
|[[Файл:Atlantic_white-sided_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Atlantic white-sided dolphin size]]
{{cvt|235|kg|lbs}}
|[[Файл:Anim1135_-_Flickr_-_NOAA_Photo_Library.jpg|150x150px|Atlantic white-sided dolphin]]
|-
|[[Dusky dolphin]]
|''Lagenorhynchus obscurus''
&lt;small&gt;[[John Edward Gray|Gray]], 1828&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|LC|11146|1}}
|Unknown
|[[Файл:Cetacea_range_map_Dusky_Dolphin.PNG|150x150px|Dusky dolphin range]]
|[[Файл:Dusky_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Dusky dolphin size]]
{{cvt|100|kg|lbs}}
|[[Файл:DuskyDolphin.jpg|150x150px|Dusky dolphin]]
|-
|[[Hourglass dolphin]]
|''Lagenorhynchus cruciger''
&lt;small&gt;[[Jean René Constant Quoy|Quoy]] &amp; [[Joseph Paul Gaimard|Gaimard]], 1824&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|LC|11144|1}}
|140,000
|[[Файл:Cetacea_range_map_Hourglass_Dolphin.PNG|150x150px|Hourglass dolphin range]]
|[[Файл:Hourglass_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Hourglass dolphin size]]
{{cvt|90|–|120|kg|lbs}}
|[[Файл:Hourglas_dolphin.jpg|150x150px|Hourglass dolphin]]
|-
|[[Pacific white-sided dolphin]]
|''Lagenorhynchus obliquidens'' 
&lt;small&gt;[[Theodore Gill|Gill]], 1865&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|LC|11145|1}}
|1,000,000
|[[Файл:Cetacea_range_map_Pacific_White-sided_Dolphin.PNG|150x150px|Pacific white-sided dolphin range]]
|[[Файл:Pacific_white-sided_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Pacific white-sided dolphin size]]
{{cvt|85|–|150|kg|lbs}}
|[[Файл:Pacific_white_side_dolphin.jpg|150x150px|Pacific white-sided dolphin]]
|-
|[[Peale's dolphin]]
|''Lagenorhynchus australis''
&lt;small&gt;[[Titian Peale|Peale]], 1848&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|LC|11143|1}}
|Unknown{{efn|Total population unknown but thought to be locally common – it is the most common dolphin found around the Falkland Islands}}
|[[Файл:Cetacea_range_map_Black-chinned_Dolphin.PNG|174x174px|Peale's dolphin range]]
|[[Файл:Peale's_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Peale's dolphin size]]
{{cvt|115|kg|lbs}}
|[[Файл:Lagenorhynchus_australis.jpg|150x150px|Peale's dolphin]]
|-
| colspan=&quot;100%&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#BBBBFF&quot; |Төрөл '''''[[Lissodelphis]]''''' – хоёр зүйл
|-
! scope=&quot;col&quot; |Түгээмэл нэр
! scope=&quot;col&quot; |Шинжлэх ухааны нэр
! scope=&quot;col&quot; |Ховордолтын зэрэглэл
! scope=&quot;col&quot; |Тоо толгой
! scope=&quot;col&quot; |Тархалт
! scope=&quot;col&quot; |Хэмжээ
! scope=&quot;col&quot; |Зураг
|-
|[[Northern right whale dolphin]]
|''Lissodelphis borealis''
&lt;small&gt;[[Titian Peale|Peale]], 1848&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|LC|12125|1}}
|400,000{{efn|Varying population estimates for areas around California and the North Pacific give a total of up to 400,000}}
|[[Файл:Cetacea_range_map_Northern_Right_Whale_Dolphin.PNG|150x150px|Northern right whale dolphin range]]
|[[Файл:Northern_right_whale_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Northern right whale dolphin size]]
{{cvt|115|kg|lbs}}
|[[Файл:Anim1749_-_Flickr_-_NOAA_Photo_Library.jpg|150x150px|Northern right whale dolphin]]
|-
|[[Southern right whale dolphin]]
|''Lissodelphis peronii''
&lt;small&gt;[[Bernard Germain de Lacépède|Lacépède]], 1804&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|LC|12126|1}}
|Unknown{{efn|Surveys suggest this is the most common dolphin off of Chilean waters}}
|[[Файл:Cetacea_range_map_Southern_Right_Whale_Dolphin.PNG|150x150px|Southern right whale dolphin range]]
|[[Файл:Southern_right_whale_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Southern right whale dolphin size]]
{{cvt|60|–|100|kg|lbs}}
|[[Файл:Anim0796_-_Flickr_-_NOAA_Photo_Library.jpg|150x150px|Southern right whale dolphin]]
|-
| colspan=&quot;100%&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#BBBBFF&quot; |Төрөл '''''[[Orcaella]]''''' &lt;small&gt;[[John Edward Gray|Gray]], 1866&lt;/small&gt; – хоёр зүйл
|-
! scope=&quot;col&quot; |Түгээмэл нэр
! scope=&quot;col&quot; |Шинжлэх ухааны нэр
! scope=&quot;col&quot; |Ховордолтын зэрэглэл
! scope=&quot;col&quot; |Тоо толгой
! scope=&quot;col&quot; |Тархалт
! scope=&quot;col&quot; |Хэмжээ
! scope=&quot;col&quot; |Зураг
|-
|[[Australian snubfin dolphin]]
|''Orcaella heinsohni''
&lt;small&gt;Beasley, Robertson &amp; Arnold, 2005&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|VU|136315|1}}
|9,000–10,000
|[[Файл:Orcaella_heinsohni_range.png|150x150px|Australian snubfin dolphin range]]
|[[Файл:Orcaella_heinsohni_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Australian snubfin dolphin size]]
{{cvt|130|–|145|kg|lbs}}
|[[Файл:Snubfin-3.jpg|150x150px|Australian snubfin dolphin]]
|-
|[[Irrawaddy dolphin]]
|''Orcaella brevirostris''
&lt;small&gt;[[John Edward Gray|Gray]], 1866&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|EN|15419|1}}
|78–102
|[[Файл:Irrawaddy_dolphin_range.png|150x150px|Irrawaddy dolphin range]]
|[[Файл:Irrawaddy_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Irrawaddy dolphin size]]
{{cvt|130|kg|lbs}}
|[[Файл:DKoehl_Irrawaddi_Dolphin_jumping.jpg|150x150px|Irrawaddy dolphin]]
|-
| colspan=&quot;100%&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#BBBBFF&quot; |Төрөл '''''[[Orcinus]]''''' – нэг зүйл
|-
! scope=&quot;col&quot; |Түгээмэл нэр
! scope=&quot;col&quot; |Шинжлэх ухааны нэр
! scope=&quot;col&quot; |Ховордолтын зэрэглэл
! scope=&quot;col&quot; |Тоо толгой
! scope=&quot;col&quot; |Тархалт
! scope=&quot;col&quot; |Хэмжээ
! scope=&quot;col&quot; |Зураг
|-
|[[Orca]]
|''Orcinus orca''
&lt;small&gt;[[Карл Линней|Linnaeus]], [[10th edition of Systema Naturae|1758]]&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|DD|15421|1}}
|100,000{{efn|Local estimates include 70–80,000 in the Antarctic, 8,000 in the tropical Pacific (although tropical waters are not the orca's preferred environment, the sheer size of this area — 19 million square kilometres — means there are thousands of orcas), up to 2,000 off Japan, 1,500 off the cooler northeast Pacific and 1,500 off Norway}}
|[[Файл:Cetacea_range_map_Orca.PNG|150x150px|Killer whale range]]
|[[Файл:Orca_size-2.svg|150x150px|Killer whale size]]
{{cvt|4.5|MT|ST}}
|[[Файл:Killerwhales_jumping.jpg|150x150px|Killer whale]]
|-
| colspan=&quot;100%&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#BBBBFF&quot; |Төрөл '''''[[Peponocephala]]''''' – нэг зүйл
|-
! scope=&quot;col&quot; |Түгээмэл нэр
! scope=&quot;col&quot; |Шинжлэх ухааны нэр
! scope=&quot;col&quot; |Ховордолтын зэрэглэл
! scope=&quot;col&quot; |Тоо толгой
! scope=&quot;col&quot; |Тархалт
! scope=&quot;col&quot; |Хэмжээ
! scope=&quot;col&quot; |Зураг
|-
|[[Melon-headed whale]]
|''Peponocephala electra''
&lt;small&gt;[[John Edward Gray|Gray]], 1846&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|LC|16564|1}}
|Unknown{{efn|Estimates for eastern tropical Pacific are 45,000 and another recent survey estimates population to be 1,200 for the eastern Sulu Sea, no global estimate is known}}
|[[Файл:Cetacea_range_map_Melon-headed_Whale.PNG|150x150px|Melon-headed whale range]]
|[[Файл:Melon-headed_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Melon-headed whale size]]
{{cvt|225|kg|lbs}}
|[[Файл:Peponocephala_electra_Mayotte.jpg|150x150px|Melon-headed whale]]
|-
| colspan=&quot;100%&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#BBBBFF&quot; |Төрөл '''''[[Pseudorca]]''''' – нэг зүйл
|-
! scope=&quot;col&quot; |Түгээмэл нэр
! scope=&quot;col&quot; |Шинжлэх ухааны нэр
! scope=&quot;col&quot; |Ховордолтын зэрэглэл
! scope=&quot;col&quot; |Тоо толгой
! scope=&quot;col&quot; |Тархалт
! scope=&quot;col&quot; |Хэмжээ
! scope=&quot;col&quot; |Зураг
|-
|[[False killer whale]]
|''Pseudorca crassidens''
&lt;small&gt;[[Richard Owen|Owen]], 1846&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|NT|18596|1}}
|Unknown{{efn|The total population is unknown. The eastern Pacific was estimated to have in excess of 40,000 individuals and is probably the home of the largest grouping}}
|[[Файл:Cetacea_range_map_False_Killer_Whale.svg|150x150px|False killer whale range]]
|[[Файл:False_killer_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|False killer whale size]]
{{cvt|1.5-2|MT|ST}}
|[[Файл:False_killer_whale_890002.jpg|150x150px|False killer whale]]
|-
| colspan=&quot;100%&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#BBBBFF&quot; |Төрөл '''''[[Sousa (genus)|Sousa]]''''' – дөрвөн зүйл
|-
! scope=&quot;col&quot; |Түгээмэл нэр
! scope=&quot;col&quot; |Шинжлэх ухааны нэр
! scope=&quot;col&quot; |Ховордолтын зэрэглэл
! scope=&quot;col&quot; |Тоо толгой
! scope=&quot;col&quot; |Тархалт
! scope=&quot;col&quot; |Хэмжээ
! scope=&quot;col&quot; |Зураг
|-
|[[Atlantic humpback dolphin]]
|''Sousa teuszii''
&lt;small&gt;Kükenthal, 1892&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|CR|20425|1}}
|1,500
|[[Файл:Cetacea_range_map_Atlantic_Humpback_Dolphin.PNG|150x150px|Atlantic humpback dolphin range]]
|[[Файл:Humpback_dolphins_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Atlantic humpback dolphin size]]
{{cvt|100|–|150|kg|lbs}}
|[[Файл:Sousa_teuszii1.jpg|150x150px|Atlantic humpback dolphin]]
|-
|[[Australian humpback dolphin]]
|''Sousa sahulensis''
&lt;small&gt;Jefferson &amp; Rosenbaum, 2014&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|VU|82031667|1}}
|10,000
|[[Файл:Sousa_sahulensis_-_map.svg|152x152px|Australian humpback dolphin range]]
|{{cvt|230|–|250|kg|lbs}}
|[[Файл:Australian_humpback_dolphins,_Tin_Can_Bay,_2016.jpg|150x150px|Australian humpback dolphin]]
|-
|[[Indian Ocean humpback dolphin]]
|''Sousa plumbea''
&lt;small&gt;[[Georges Cuvier|Cuvier]], 1829&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|EN|82031633|1}}
|Unknown{{efn|Population estimated to be in the low tens of thousands}}
|[[Файл:Cetacea_range_map_Indian_Humpback_Dolphin.PNG|150x150px|Indian humpback dolphin range]]
|[[Файл:Humpback_dolphins_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Indian humpback dolphin size]]
|[[Файл:Dolphin-Musandam_2.jpg|150x150px|Indian humpback dolphin]]
|-
|[[Indo-Pacific humpback dolphin]]
|''Sousa chinensis''
&lt;small&gt;[[Pehr Osbeck|Osbeck]], 1765&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|VU|82031425|1}}
|Unknown
|[[Файл:Cetacea_range_map_Pacific_Humpback_Dolphin.PNG|150x150px|Pacific humpback dolphin range]]
|[[Файл:Humpback_dolphins_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Pacific humpback dolphin size]]
{{cvt|250|–|280|kg|lbs}}
|[[Файл:Pink_Dolphin.JPG|150x150px|Pacific humpback dolphin]]
|-
| colspan=&quot;100%&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#BBBBFF&quot; |Төрөл '''''[[Sotalia]]''''' – хоёр зүйл
|-
! scope=&quot;col&quot; |Түгээмэл нэр
! scope=&quot;col&quot; |Шинжлэх ухааны нэр
! scope=&quot;col&quot; |Ховордолтын зэрэглэл
! scope=&quot;col&quot; |Тоо толгой
! scope=&quot;col&quot; |Тархалт
! scope=&quot;col&quot; |Хэмжээ
! scope=&quot;col&quot; |Зураг
|-
|[[Guiana dolphin]]
|''Sotalia guianensis''
&lt;small&gt;[[Van Bénéden|Bénéden]], 1864&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|NT|181359|1}}
|Unknown
|[[Файл:Sotalia_guianensis_-_map.svg|150x150px|Costero range]]
|[[Файл:Tucuxi_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Costero size]]
{{cvt|35|–|45|kg|lbs}}
|[[Файл:Delfin_en_el_parque_Nacional_Mochima.jpg|150x150px|Costero]]
|-
|[[Tucuxi]]
|''Sotalia fluviatilis''
&lt;small&gt;[[Paul Gervais|Gervais]] &amp; Deville, 1853&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|EN|190871|1}}
|Unknown
|[[Файл:Sotalia_fluviatilis_-_map.svg|150x150px|Tucuxi range]]
|[[Файл:Tucuxi_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Tucuxi size]]
{{cvt|35|–|45|kg|lbs}}
|[[Файл:DELFIN_DEL_ORINOCO2.JPG|150x150px|Tucuxi]]
|-
| colspan=&quot;100%&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#BBBBFF&quot; |Төрөл '''''[[Stenella]]''''' &lt;small&gt;[[John Edward Gray|Gray]], 1866&lt;/small&gt; – таван зүйл
|-
! scope=&quot;col&quot; |Түгээмэл нэр
! scope=&quot;col&quot; |Шинжлэх ухааны нэр
! scope=&quot;col&quot; |Ховордолтын зэрэглэл
! scope=&quot;col&quot; |Тоо толгой
! scope=&quot;col&quot; |Тархалт
! scope=&quot;col&quot; |Хэмжээ
! scope=&quot;col&quot; |Зураг
|-
|[[Atlantic spotted dolphin]]
|''Stenella frontalis''
&lt;small&gt;[[Georges Cuvier|Cuvier]], 1829&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|LC|20732|1}}
|100,000{{citation needed|date=July 2021}}
|[[Файл:Verbreitungsgebiet_des_Zügeldelfins_Stenella_frontalis.PNG|150x150px|Atlantic spotted dolphin range]]
|[[Файл:Atlantic_spotted_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Atlantic spotted dolphin size]]
100&amp;nbsp;kg
|[[Файл:Atlantic_spotted_dolphin_(Stenella_frontalis)_NOAA.jpg|150x150px|Atlantic spotted dolphin]]
|-
|[[Clymene dolphin]]
|''Stenella clymene''
&lt;small&gt;[[John Edward Gray|Gray]], 1846&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|LC|20730|1}}
|Unknown
|[[Файл:Cetacea_range_map_Clymene_Dolphin.png|150x150px|Clymene dolphin range]]
|[[Файл:Clymene_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Clymene dolphin size]]
{{cvt|75|–|80|kg|lbs}}
|[[Файл:Clymenes.jpg|150x150px|Clymene dolphin]]
|-
|[[Pantropical spotted dolphin]]
|''Stenella attenuata''
&lt;small&gt;[[John Edward Gray|Gray]], 1846&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|LC|20729|1}}
|3,000,000{{citation needed|date=July 2021}}
|[[Файл:Cetacea_range_map_Pantropical_Spotted_Dolphin.PNG|150x150px|Pantropical spotted dolphin range]]
|[[Файл:Pantropical_spotted_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Pantropical spotted dolphin size]]
{{cvt|100|kg|lbs}}
|[[Файл:Schlankdelfin.jpg|150x150px|Pantropical spotted dolphin]]
|-
|[[Spinner dolphin]]
|''Stenella longirostris''
&lt;small&gt;[[John Edward Gray|Gray]], 1828&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|LC|20733|1}}
|Unknown
|[[Файл:Cetacea_range_map_Spinner_Dolphin.PNG|150x150px|Spinner dolphin range]]
|[[Файл:Spinner_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Spinner dolphin size]]
{{cvt|90|kg|lbs}}
|[[Файл:Spinner_dolphins.jpg|150x150px|Spinner dolphin]]
|-
|[[Striped dolphin]]
|''Stenella coeruleoalba''
&lt;small&gt;[[Franz Meyen|Meyen]], 1833&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|LC|20731|1}}
|2,000,000{{citation needed|date=July 2021}}
|[[Файл:Cetacea_range_map_Striped_Dolphin.PNG|150x150px|Striped dolphin range]]
|[[Файл:Striped_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Striped dolphin size]]
{{cvt|100|kg|lbs}}
|[[Файл:Stenella_coeruleoalba-cropped.jpg|150x150px|Striped dolphin]]
|-
| colspan=&quot;100%&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#BBBBFF&quot; |Төрөл '''''[[Steno (genus)|Steno]]''''' – нэг зүйл
|-
! scope=&quot;col&quot; |Түгээмэл нэр
! scope=&quot;col&quot; |Шинжлэх ухааны нэр
! scope=&quot;col&quot; |Ховордолтын зэрэглэл
! scope=&quot;col&quot; |Тоо толгой
! scope=&quot;col&quot; |Тархалт
! scope=&quot;col&quot; |Хэмжээ
! scope=&quot;col&quot; |Зураг
|-
|[[Rough-toothed dolphin]]
|''Steno bredanensis''
&lt;small&gt;[[Rene Primevere Lesson|Lesson]], 1828&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|LC|20738|1}}
|150,000
|[[Файл:Cetacea_range_map_Rough-toothed_Dolphin.PNG|150x150px|Rough-toothed dolphin range]]
|[[Файл:Rough-toothed_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Rough-toothed dolphin size]]
{{cvt|100|–|135|kg|lbs}}
|[[Файл:Rough_toothed_dolphin.jpg|150x150px|Rough-toothed dolphin]]
|-
| colspan=&quot;100%&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#BBBBFF&quot; |Төрөл '''''[[Tursiops]]''''' – гурван зүйл
|-
! scope=&quot;col&quot; |Түгээмэл нэр
! scope=&quot;col&quot; |Шинжлэх ухааны нэр
! scope=&quot;col&quot; |Ховордолтын зэрэглэл
! scope=&quot;col&quot; |Тоо толгой
! scope=&quot;col&quot; |Тархалт
! scope=&quot;col&quot; |Хэмжээ
! scope=&quot;col&quot; |Зураг
|-
|[[Common bottlenose dolphin]]
|''Tursiops truncatus''
&lt;small&gt;[[George Montagu (biologist)|Montagu]], 1821&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|LC|22563|1}}
|600,000&lt;ref&gt;{{cite web |title=Common Bottlenose Dolphin |url=https://www.worldwildlife.org/species/common-bottlenose-dolphin |access-date=2019-05-13 |work=WWF}}&lt;/ref&gt;
|[[Файл:Cypron-Range_Tursiops_truncatus.svg|150x150px|Common bottlenose dolphin range]]
|[[Файл:Bottlenose_dolphin_size.svg|150x150px|Common bottlenose dolphin size]]
{{cvt|150|–|650|kg|lbs}}
|[[Файл:Tursiops_truncatus_01.jpg|150x150px|Common bottlenose dolphin]]
|-
|[[Indo-Pacific bottlenose dolphin]]
|''Tursiops aduncus''
&lt;small&gt;Ehrenberg, 1833&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|NT|41714|1}}
|Unknown
|[[Файл:Distribution_of_Tursiops_aduncus.png|frameless|150x150px]]
|{{convert|230|kg|lb|abbr=on}}
|[[Файл:Tursiops_aduncus.JPG|150x150px|Indo-Pacific dolphin]]
|-
|[[Tamanend's bottlenose dolphin]]
|''Tursiops erebennus''
&lt;small&gt;Cope, 1865&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|NE}}
|Unknown
|Unknown
|Unknown
|[[Файл:Tamanend's_bottlenose_dolphin.jpg|frameless|159x159px]]
|-
|}

=== Phocoenidae ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;text-align:center&quot;
| colspan=&quot;100%&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#BBBBFF&quot; |Төрөл '''''[[Finless porpoise|Neophocaena]]''''' – хоёр зүйл
|-
! scope=&quot;col&quot; |Түгээмэл нэр
! scope=&quot;col&quot; |Шинжлэх ухааны нэр
! scope=&quot;col&quot; |Ховордолтын зэрэглэл
! scope=&quot;col&quot; |Тоо толгой
! scope=&quot;col&quot; |Тархалт
! scope=&quot;col&quot; |Хэмжээ
! scope=&quot;col&quot; |Зураг
|-
|[[Indo-Pacific finless porpoise]]
|''Neophocaena phocaenoides''{{pb}}&lt;small&gt;[[Georges Cuvier|Cuvier]], 1829&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|VU|198920|1}}{{efn|There is not enough data to place finless porpoises on the endangered species list}}
|Unknown{{efn|There are no good estimates of the animals' abundance. However a comparison of two surveys, one from the late 1970s and the other from 1999/2000 shows a decline in population and distribution.}}
|[[Файл:Cetacea_range_map_Finless_Porpoise.PNG|150x150px|Indo-pacific finless porpoise range]]
|[[Файл:Finless_porpoise_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Indo-pacific finless porpoise size]]{{pb}}{{cvt|30|–|45|kg|lbs}}
|[[Файл:Neophocaena_phocaenoides_-Miyajima_Aquarium_-Japan-8a.jpg|alt=Indo-pacific finless porpoise|150x150px|Indo-pacific finless porpoise (skeleton)]]
|-
|[[Yangtze finless porpoise]]
|''Neophocaena asiaeorientalis''{{pb}}&lt;small&gt;[[Georges Cuvier|Cuvier]], 1829&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|EN|41754|1}} (subspecies ''[[Yangtze finless porpoise]]'' {{IUCN status|CR|43205774|1}}){{efn|In China, they are endangered. Their propensity for staying close to shore places them in great danger from fishing.}}
|Unknown (subspecies ''Yangtze finless porpoise'' 1,012 in 2018&lt;ref&gt;{{cite news |date=25 July 2018 |script-title=zh:长江江豚减少 仅剩约1012头 |language=zh |work=[[The Beijing News]] |url=http://epaper.bjnews.com.cn/html/2018-07/25/content_727143.htm |access-date=28 August 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |date=25 July 2018 |script-title=zh:农业农村部：长江江豚减少 仅剩约1012头 |language=zh |work=[[The Beijing News]] |agency=[[Xinhua News Agency]] |url=http://www.xinhuanet.com/politics/2018-07/25/c_1123171998.htm |access-date=28 August 2021}}&lt;/ref&gt;)
|[[Файл:江豚的分布.svg|150x150px|Narrow-ridged finless porpoise range (red color)]]
|[[Файл:Finless_porpoise_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Finless porpoise size]]{{pb}}{{cvt|30|–|45|kg|lbs}}
|[[Файл:Yangtze_finless_porpoise,_10_November_2006.jpg|alt=Yangtze finless porpoise|204x204px|Narrow-ridged finless porpoise]]
|-
| colspan=&quot;100%&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#BBBBFF&quot; |Төрөл '''''[[Phocoena]]''''' – дөрвөн зүйл
|-
! scope=&quot;col&quot; |Түгээмэл нэр
! scope=&quot;col&quot; |Шинжлэх ухааны нэр
! scope=&quot;col&quot; |Ховордолтын зэрэглэл
! scope=&quot;col&quot; |Тоо толгой
! scope=&quot;col&quot; |Тархалт
! scope=&quot;col&quot; |Хэмжээ
! scope=&quot;col&quot; |Зураг
|-
|[[Burmeister's porpoise]]
|''Phocoena spinipinnis''{{pb}}&lt;small&gt;[[Hermann Burmeister|Burmeister]], 1865&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|NT|17029|1}}
|Unknown{{efn|There are no quantitative data on abundance.}}
|[[Файл:Cetacea_range_map_Burmeister's_Porpoise.PNG|195x195px|Burmeister's porpoise range]]
|[[Файл:Burmeister's_porpoise_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Burmeister's porpoise size]]{{pb}}{{cvt|50|–|75|kg|lbs}}
|[[Файл:Burmeister's_porpoise_-_Phocoena_spinipinnis_-_2022-02-24.png|150x150px|Burmeister's porpoise]]
|-
|[[Harbour porpoise]]
|''Phocoena phocoena''{{pb}}&lt;small&gt;[[Карл Линней|Linnaeus]], [[10th edition of Systema Naturae|1758]]&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|LC|17027|1}}
|700,000&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Bjorge |first1=Arne |title=Encyclopedia of Marine Mammals |last2=A Tolley |first2=Krystal |year=2008 |editor1=William F. Perrin |pages=530–532 |chapter=Harbor porpoise ''Phocoena phocoena'' |editor2=Bernd Wursig |editor3=J. G.M. Thewissen}}&lt;/ref&gt;
|[[Файл:Cetacea_range_map_Harbour_Porpoise.PNG|150x150px|Harbour porpoise range]]
|[[Файл:Harbour_porpoise_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Harbour porpoise size]]{{pb}}{{cvt|75|kg}}
|[[Файл:Ecomare_-_bruinvis_Berend_(berend3).jpg|150x150px|Harbour porpoise]]
|-
|[[Spectacled porpoise]]
|''Phocoena dioptrica''{{pb}}&lt;small&gt;Lahille, 1912&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|LC|41715|1}}
|Unknown{{efn|Nothing is known of the abundance of this porpoise. It was the most commonly encountered species during preliminary beach surveys undertaken on [[Tierra del Fuego]].}}
|[[Файл:Cetacea_range_map_Spectacled_Porpoise.PNG|150x150px|Spectacled porpoise range]]
|[[Файл:Spectacled_porpoise_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Spectacled porpoise size]]{{pb}}{{cvt|60|–|84|kg|lbs}}
|[[Файл:Subadult_female_spectacled_porpoise.png|150x150px|Subadult female spectacled porpoise]]
|-
|[[Vaquita]]
|''Phocoena sinus''{{pb}}&lt;small&gt;Norris &amp; McFarland, 1958&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|CR|17028|1}}
|12&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Hoffner |first1=Erik |date=2018-03-08 |title=Only 12 vaquita porpoises remain, watchdog group reports |url=https://news.mongabay.com/2018/03/only-12-vaquita-porpoises-remain-watchdog-groups-report/ |access-date=19 April 2018 |website=Mongabay}}&lt;/ref&gt;
|[[Файл:Cetacea_range_map_Vaquita.PNG|150x150px|Vaquita range]]
|[[Файл:Vaquita_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Vaquita size]]{{pb}}{{cvt|50|kg|lbs}}
|[[Файл:Vaquita2_Olson_NOAA_crop2.jpg|150x150px|Vaquita]]
|-
| colspan=&quot;100%&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#BBBBFF&quot; |Төрөл '''''[[Phocoenoides]]''''' – нэг зүйл
|-
! scope=&quot;col&quot; |Түгээмэл нэр
! scope=&quot;col&quot; |Шинжлэх ухааны нэр
! scope=&quot;col&quot; |Ховордолтын зэрэглэл
! scope=&quot;col&quot; |Тоо толгой
! scope=&quot;col&quot; |Тархалт
! scope=&quot;col&quot; |Хэмжээ
! scope=&quot;col&quot; |Зураг
|-
|[[Dall's porpoise]]
|''Phocoenoides dalli''{{pb}}&lt;small&gt;[[Frederick W. True|True]], 1885&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|LC|17032|1}}
|1,100,000{{efn|The most recent estimate for the North Pacific and Bering Sea is 1,186,000.}}
|[[Файл:Cetacea_range_map_Dall's_Porpoise.PNG|150x150px|Dall's porpoise range]]
|[[Файл:Dall's_porpoise_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Dall's porpoise size]]{{pb}}{{cvt|130|–|200|kg|lbs}}
|[[Файл:Dalls_Porpoise_Underwater.JPG|150x150px|Dall's porpoise]]
|}

== Эшлэл ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>fjrubg6m0ft5ylpkxm014q7x4chlqnv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>852047</id>
      <parentid>852046</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T16:24:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ChocolateLemon</username>
        <id>91232</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Зураг нэмэв.</comment>
      <origin>852047</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="69924" sha1="6ssiuvep4eh1xtxgsewshlxz1y4ulkl" xml:space="preserve">{{Short description|Амьд байгаа халим, далайн гахайн зүйлүүдийн жагсаалт|
}}{{IUCN тайлбар|ex=1|ew=2|cr=3|en=4|vu=5|nt=6|lc=7|suppress-others=8|dd=9|ne=10}}

Халим хэлбэртний доод баг нь дотроо [[шүдэт халим]] болон [[сахалт халим]] гэж хуваагдах 94 зүйлийг агуулах ба сахалт халим болон шүдэт халимыг 34 сая жилийн өмнө салан хөгжсөн гэж үздэг.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2025 |title=Society for Marine Mammalogy |url=https://marinemammalscience.org/science-and-publications/list-marine-mammal-species-subspecies/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Steeman |first=Mette E. |date=2009 |title=Radiation of Extant Cetaceans Driven by Restructuring of the Oceans |url=https://academic.oup.com/sysbio/article/58/6/573/1634561 |journal=Systematic Biology |volume=58 |issue=6 |pages=573–585 |doi=10.1093/sysbio/syp060}}&lt;/ref&gt;

== Сахалт халимнууд ==
Сахалт халимны дэд багт 4 овгийн нийт 15 зүйлийн халимнууд багтана.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2025 |title=Society for Marine Mammalogy |url=https://marinemammalscience.org/science-and-publications/list-marine-mammal-species-subspecies/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt; Сахалт халимнууд нь том бие, хос хамрын нүх, шүүлтүүр хооллолтод ашиглагдах сахалтайгаараа онцлог.
{{Clear}}

=== Balaenidae ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%;text-align:center&quot;
| colspan=&quot;100%&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#BBBBFF&quot; |Төрөл '''''[[Balaena]]''''' &lt;small&gt;[[Карл Линней|Linnaeus]], [[10th edition of Systema Naturae|1758]]&lt;/small&gt; – нэг зүйл
|-
! scope=&quot;col&quot; |Түгээмэл нэр
! scope=&quot;col&quot; |Шинжлэх ухааны нэр
! scope=&quot;col&quot; |IUCN Red List status
! scope=&quot;col&quot; |Global population estimate
! scope=&quot;col&quot; |Тархалт
! scope=&quot;col&quot; |Хэмжээ
! scope=&quot;col&quot; |Зураг
|-
|[[Bowhead whale]]
|''Balaena mysticetus''
&lt;small&gt;[[Карл Линней|Linnaeus]], [[10th edition of Systema Naturae|1758]]&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|LC|2467|1}}
|43,000&lt;ref&gt;{{cite news |date=16 April 2008 |title=Eastern Arctic bowhead whales not threatened after all, government says |work=CBC News |url=https://www.cbc.ca/news/science/eastern-arctic-bowhead-whales-not-threatened-after-all-government-says-1.717576}}&lt;/ref&gt;
|[[Файл:Cetacea_range_map_Bowhead_Whale.png|150x150px|Bowhead whale range]]
|[[Файл:Bowhead_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Bowhead whale size]]
{{cvt|60|MT|ST}}
|[[Файл:A_bowhead_whale_breaches_off_the_coast_of_western_Sea_of_Okhotsk_by_Olga_Shpak,_Marine_Mammal_Council,_IEE_RAS.jpg|194x194px|Bowhead whale]]
|-
| colspan=&quot;100%&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#BBBBFF&quot; |Төрөл '''''[[Eubalaena]]''''' &lt;small&gt;[[John Edward Gray|Gray]], 1864&lt;/small&gt; – гурван зүйл
|-
! scope=&quot;col&quot; |Түгээмэл нэр
! scope=&quot;col&quot; |Шинжлэх ухааны нэр
! scope=&quot;col&quot; |IUCN Red List status
! scope=&quot;col&quot; |Global population estimate
! scope=&quot;col&quot; |Тархалт
! scope=&quot;col&quot; |Хэмжээ
! scope=&quot;col&quot; |Зураг
|-
|[[North Atlantic right whale]]
|''Eubalaena glacialis''
&lt;small&gt;[[Johannes Peter Müller|Müller]], 1776&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|CR|41712|1}}
|350
|[[Файл:Eubalaena_glacialis_range_map.png|150x150px|North Atlantic right whale range]]
|[[Файл:Right_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|North Atlantic right whale size]]
{{cvt|40|–|80|MT|ST}}
|[[Файл:Anim1750_-_Flickr_-_NOAA_Photo_Library.jpg|150x150px|North Atlantic right whale]]
|-
|[[North Pacific right whale]]
|''Eubalaena japonica''
&lt;small&gt;[[Bernard Germain de Lacépède|Lacépède]], 1818&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|EN|41711|1}}
|404–2,108&lt;ref&gt;{{cite report|last1=Miyashita|first1=T|last2=Kato|first2=H|year=1998|title=Recent data on the status of right whales in the NW Pacific Ocean|website=International Whaling Commission|location=Cambridge, UK}}&lt;/ref&gt;
|[[Файл:Eubalaena_japonica_range_map.png|150x150px|North Pacific right whale range]]
|[[Файл:Right_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|North Pacific right whale size]]
{{cvt|60|–|80|MT|ST}}
|[[Файл:NoPacificRightWhale_Pitman_1.jpg|150x150px|North Pacific right whale]]
|-
|[[Southern right whale]]
|''Eubalaena australis''
&lt;small&gt;[[Desmoulins]], 1822&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|LC|8153|1}}
|13,600&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Migratory secrets of recovering whale species |url=https://www.bas.ac.uk/media-post/migratory-secrets-of-recovering-whale-species/ |website=British Antarctic Survey}}&lt;/ref&gt;
|[[Файл:Cetacea_range_map_Southern_Right_Whale.png|150x150px|Southern right whale range]]
|[[Файл:Right_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Southern right whale size]]
{{cvt|40|–|80|MT|ST}}
|[[Файл:Southern_right_whale.jpg|225x225px|Southern right whale]]
|}
&lt;/onlyinclude&gt;

=== Balaenopteridae ===
&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt;Эдэний халим нь (Eden's whale) Брайдын халимны (Bryde's whale) дэд зүйл гэж одоогоор ангилагдаж байгаа ба ойролцоогоор 7.8 сая жилийн өмнөөс эхлэн Брайдын халимнаас тусдаа хөгжжээ.
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%;text-align:center&quot;
| colspan=&quot;100%&quot; align=&quot;center&quot; style=&quot;background-color:lightblue;&quot; |Subfamily '''Balaenopteridae''' – нэг төрөл, есөн зүйл
|-
| colspan=&quot;100%&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#BBBBFF&quot; |Төрөл '''''[[Balaenoptera]]''''' – есөн зүйл
|-
! scope=&quot;col&quot; |Түгээмэл нэр
! scope=&quot;col&quot; |Шинжлэх ухааны нэр
! scope=&quot;col&quot; |Ховордолтын зэрэглэл
! scope=&quot;col&quot; |Тоо толгой
! scope=&quot;col&quot; |Тархалт
! scope=&quot;col&quot; |Хэмжээ
! scope=&quot;col&quot; |Зураг
|-
|[[Хөх судалт халим|Хөх халим]]
|''Balaenoptera musculus''
&lt;small&gt;[[Карл Линней|Linnaeus]], [[10th edition of Systema Naturae|1758]]&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|EN|2477|1}}
|5,000–15,000
|[[Файл:Cetacea_range_map_Blue_Whale.PNG|150x150px|Blue whale range]]
|[[Файл:Blue_whale_size.svg|150x150px|Blue whale size]]
{{cvt|50|-|150|MT|ST}}
|[[Файл:Anim1754_-_Flickr_-_NOAA_Photo_Library.jpg|150x150px|Blue whale]]
|-
|[[Bryde's whale]]
|''Balaenoptera brydei''
&lt;small&gt;Olsen, 1913&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|LC|2476|1}}
|90,000–100,000
|[[Файл:Balaenoptera_brydei_range.png|150x150px|Bryde's whale range]]
|[[Файл:Bryde's_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Bryde's whale size]]
{{cvt|14|–|30|MT|ST}}
|[[Файл:Brydeswhale_sophiewebb-swfsc-star2006.jpg|150x150px|Bryde's whale]]
|-style=&quot;background:#ffff99&quot;
|[[Bryde's whale#Taxonomy|Eden's whale]]{{efn|The [[Society for Marine Mammalogy]] considers Eden's whale a smaller morph of the more widespread Bryde's whale based on current research.&lt;ref name=&quot;SMM&quot;&gt;{{cite web |title=List of Marine Mammal Species and Subspecies |url=https://marinemammalscience.org/science-and-publications/list-marine-mammal-species-subspecies/ |website=MarineMammalScience.org |publisher=[[Society for Marine Mammalogy]] |date=May 2022}}&lt;/ref&gt;}}
|''Balaenoptera edeni''
&lt;small&gt;[[John Anderson (zoologist)|Anderson]], 1879&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|LC|2476|1}}
|Unknown
|[[Файл:Balaenoptera_brydei2_range.png|150x150px|Eden's whale range]]
|Unknown
|[[Файл:Rorcual_Edeni.jpg|150x150px|Eden's whale (illustration)]]
|-
|[[Common minke whale]]
|''Balaenoptera acutorostrata''
&lt;small&gt;[[Bernard Germain de Lacépède|Lacépède]], 1804&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|LC|2474|1}}
|200,000
|[[Файл:Cetacea_range_map_Minke_Whale.png|150x150px|Common minke whale range]]
|[[Файл:Minke_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Common minke whale size]]
{{cvt|2|-|4|MT|ST}}
|[[Файл:Minke_Whale_(NOAA).jpg|150x150px|Common minke whale]]
|-
|[[Rice's whale]]&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Rosel |first1=Patricia E. |last2=Wilcox |first2=Lynsey A. |last3=Yamada |first3=Tadasu K. |last4=Mullin |first4=Keith D. |year=2021 |title=A new species of baleen whale (Balaenoptera) from the Gulf of Mexico, with a review of its geographic distribution |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/mms.12776 |journal=Marine Mammal Science |language=en |volume=37 |issue=2 |pages=577–610 |bibcode=2021MMamS..37..577R |doi=10.1111/mms.12776 |issn=1748-7692 |s2cid=234256521}}&lt;/ref&gt;
|''Balaenoptera ricei''
&lt;small&gt;Rosel ''et al.'', 2021&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|CR|41712|1}}
|30–100
|[[Файл:Balaenoptera_ricei_range.svg|frameless|148x148px]]
|[[Файл:Rice's_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px]] 
~{{cvt|13.9|MT|ST}}
|[[Файл:GoM_Bryde's_Whale.jpg|frameless|150x150px]]
|-
|[[Fin whale]]
|''Balaenoptera physalus''
&lt;small&gt;[[Карл Линней|Linnaeus]], [[10th edition of Systema Naturae|1758]]&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|VU|2478|1}}
|100,000
|[[Файл:Balaenoptera_physalus_-_distribution_range.svg|150x150px|Fin whale range]]
|[[Файл:Fin_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Fin whale size]]
{{cvt|30|–|80|MT|ST}}
|[[Файл:LMazzuca_Fin_Whale.jpg|150x150px|Fin whale]]
|-
|[[Omura's whale]]
|''[[Balaenoptera omurai]]''
&lt;small&gt;Wada et al., 2003&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|DD|136623|1}}
|Unknown
|Unknown
|Unknown
|[[Файл:Balaenoptera_omurai,_Madagascar_-_Royal_Society_Open_Science_1.jpg|150x150px|Omura's whale]]
|-
|[[Sei whale]]
|''Balaenoptera borealis''
&lt;small&gt;[[René-Primevère Lesson|Lesson]], 1828&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|EN|2475|1}}
|80,000&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Sei Whale |url=https://oceanwide-expeditions.com/to-do/wildlife/sei-whale |access-date=2021-10-11 |website=oceanwide-expeditions.com |language=en}}&lt;/ref&gt;
|[[Файл:Cetacea_range_map_Sei_Whale.PNG|150x150px|Sei whale range]]
|[[Файл:Sei_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Sei whale size]]
{{cvt|20|–|25|MT|ST}}
|[[Файл:Sei_whale_mother_and_calf_Christin_Khan_NOAA.jpg|150x150px|Sei whales]]
|-
|[[Antarctic minke whale]]
|''Balaenoptera bonaerensis''
&lt;small&gt;[[Hermann Burmeister|Burmeister]], 1867&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|NT|2480|1}}
|515,000&lt;ref name=&quot;IWC2013&quot;&gt;International Whaling Commission. (2013). &quot;Report of the Scientific Committee&quot;. ''Journal of Cetacean Research and Management'' '''14''' (Supplement): 1–86.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |author1=S. |author2=Ten |year=2022 |title=Epibiotic fauna of the Antarctic minke whale as a reliable indicator of seasonal movements |journal=Scientific Reports |volume=12 |issue=22214 |bibcode=2022NatSR..1222214T |doi=10.1038/s41598-022-25929-1 |pmc=9789092 |pmid=36564393 |article-number=22214}}&lt;/ref&gt;
|[[Файл:Cetacea_range_map_Antarctic_Minke_Whale.png|150x150px|Antarctic minke whale range]]
|[[Файл:Minke_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Antarctic minke whale size]]
{{cvt|6|-|10|MT|ST}}
|[[Файл:Minke_whale_in_ross_sea.jpg|150x150px|Antarctic minke whale]]
|-
| colspan=&quot;100%&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#BBBBFF&quot; |Төрөл '''''[[Megaptera]]''''' &lt;small&gt;[[John Edward Gray|Gray]], 1846&lt;/small&gt; – нэг зүйл
|-
! scope=&quot;col&quot; |Түгээмэл нэр
! scope=&quot;col&quot; |Шинжлэх ухааны нэр
! scope=&quot;col&quot; |Ховордолтын зэрэглэл
! scope=&quot;col&quot; |Тоо толгой
! scope=&quot;col&quot; |Тархалт
! scope=&quot;col&quot; |Хэмжээ
! scope=&quot;col&quot; |Зураг
|-
|[[Бөгтөр халим]]
|''Megaptera novaeangliae''
&lt;small&gt;Borowski, 1781&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|LC|13006|1}}
|84,000
|[[Файл:Cetacea_range_map_Humpback_Whale.png|150x150px|Humpback whale range]]
|[[Файл:Humpback_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Humpback whale size]]
{{cvt|25|–|30|MT|ST}}
|[[Файл:Humpback_Whale_underwater_shot.jpg|150x150px|Humpback whale]]
|}
=== Eschrichtiidae ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;text-align:center&quot;
| colspan=&quot;100%&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#BBBBFF&quot; |Төрөл '''''[[Eschrichtius]]''''' &lt;small&gt;[[John Edward Gray|Gray]], 1864&lt;/small&gt; – one зүйл
|-
! scope=&quot;col&quot; |Түгээмэл нэр
! scope=&quot;col&quot; |Шинжлэх ухааны нэр
! scope=&quot;col&quot; |Ховордолтын зэрэглэл
! scope=&quot;col&quot; |Тоо толгой
! scope=&quot;col&quot; |Тархалт
! scope=&quot;col&quot; |Хэмжээ
! scope=&quot;col&quot; |Зураг
|-
|[[Gray whale]]
|''Eschrichtius robustus''
&lt;small&gt;Lilljeborg, 1861&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|LC|8097|1}}
|21,000&lt;ref name=&quot;ABUNDANCE OF EASTERN NORTH PACIFIC GRAY WHALES 2019/2020&quot;&gt;{{cite journal |last1=Stewart |first1=Joshua D. |last2=Weller |first2=David W. |date=January 2021 |title=Abundance of eastern North Pacific gray whales 2019/2020 |url=https://repository.library.noaa.gov/view/noaa/27928 |journal=NOAA Technical Memorandum NMFS |doi=10.25923/bmam-pe91 |access-date=3 February 2022}}&lt;/ref&gt;
|[[Файл:Cetacea_range_map_Gray_Whale.png|150x150px|Gray whale range]]
|[[Файл:Gray_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Gray whale size]]
{{cvt|15|–|40|MT|ST}}
|[[Файл:Eschrichtius_robustus_01.jpg|150x150px|Gray whale]]
|}

=== Neobalaenidae ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;text-align:center&quot;
| colspan=&quot;100%&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#BBBBFF&quot; |Төрөл '''''Caperea''''' &lt;small&gt;[[John Edward Gray|Gray]], 1864&lt;/small&gt; – нэг зүйл
|-
! scope=&quot;col&quot; |Түгээмэл нэр
! scope=&quot;col&quot; |Шинжлэх ухааны нэр
! scope=&quot;col&quot; |Ховордолтын зэрэглэл
! scope=&quot;col&quot; |Тоо толгой
! scope=&quot;col&quot; |Тархалт
! scope=&quot;col&quot; |Хэмжээ
! scope=&quot;col&quot; |Зураг
|-
|[[Pygmy right whale]]
|''Caperea marginata''
&lt;small&gt;[[John Edward Gray|Gray]], 1846&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|LC|3778|1}}
|Unknown
|[[Файл:Cetacea_range_map_Pygmy_Right_Whale.png|150x150px|Pygmy right whale range]]
|[[Файл:Pygmy_right_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Pygmy right whale size]]
{{cvt|3|-|3.5|MT|ST}}
|[[Файл:Pygmy_right_whale.png|alt=Pygmy right whale|150x150px|Pygmy right whale (illustration)]]
|}

== Шүдэт халимнууд ==
=== Physeteridae ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;text-align:center&quot;
| colspan=&quot;100%&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#BBBBFF&quot; |Төрөл '''''[[Physeter]]''''' – нэг зүйл
|-
! scope=&quot;col&quot; |Түгээмэл нэр
! scope=&quot;col&quot; |Шинжлэх ухааны нэр
! scope=&quot;col&quot; |Ховордолтын зэрэглэл
! scope=&quot;col&quot; |Тоо толгой
! scope=&quot;col&quot; |Тархалт
! scope=&quot;col&quot; |Хэмжээ
! scope=&quot;col&quot; |Зураг
|-
|[[Кашалот]]
|''Physeter macrocephalus''
&lt;small&gt;[[Карл Линней|Linnaeus]], [[10th edition of Systema Naturae|1758]]&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|VU|41755|1}}
|200,000–2,000,000{{efn|The total number of sperm whales throughout the world is unknown. Crude estimates, obtained by surveying small areas and extrapolating the result to all the world's oceans, range from 200,000 to 2,000,000 individuals}}
|[[Файл:Cetacea_range_map_Sperm_Whale_4.PNG|150x150px|Sperm whale range]]
|[[Файл:Sperm_whale_size.svg|150x150px|Sperm whale size]]
{{cvt|25|–|50|MT|ST}}
|[[Файл:Mother_and_baby_sperm_whale.jpg|150x150px|Sperm whale]]
|}

=== Kogiidae ===

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;text-align:center&quot;
| colspan=&quot;100%&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#BBBBFF&quot; |Төрөл '''''[[Kogia]]''''' – хоёр зүйл
|-
! scope=&quot;col&quot; |Түгээмэл нэр
! scope=&quot;col&quot; |Шинжлэх ухааны нэр
! scope=&quot;col&quot; |Ховордолтын зэрэглэл
! scope=&quot;col&quot; |Тоо толгой
! scope=&quot;col&quot; |Тархалт
! scope=&quot;col&quot; |Хэмжээ
! scope=&quot;col&quot; |Зураг
|-
|[[Одой кашалот]]
|''Kogia sima''
&lt;small&gt;[[Richard Owen|Owen]], 1866&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|LC|11048|1}}
|Unknown{{efn|No global population estimates have been made. One survey estimated a population of about 11,000 in the eastern Pacific}}
|[[Файл:Cetacea_range_map_Dwarf_Sperm_Whale.png|150x150px|Dwarf sperm whale range]]
|[[Файл:Dwarf_sperm_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Dwarf sperm whale size]]
{{cvt|250|kg|lbs}}
|[[Файл:Kogia_sima.jpg|150x150px|Dwarf sperm whale (reconstruction)]]
|-
|[[Давжаа кашалот]]
|''Kogia breviceps''
&lt;small&gt;[[Henri Marie Ducrotay de Blainville|Blainville]], 1838&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|LC|11047|1}}
|Unknown{{efn|No global population estimates have been made. One survey estimated a population of about 11,000 in the eastern Pacific}}
|[[Файл:Kogia_breviceps_range.png|150x150px|Pygmy sperm whale range]]
|[[Файл:Pygmy_sperm_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Pygmy sperm whale size]]
{{cvt|400|kg|lbs}}
|[[Файл:Kogia_breviceps.jpg|150x150px|Pygmy sperm whale]]
|}

=== Ziphiidae ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;text-align:center&quot;
| colspan=&quot;100%&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#BBBBFF&quot; |Төрөл '''''[[Berardius]]''''' – гурван зүйл
|-
! scope=&quot;col&quot; |Түгээмэл нэр
! scope=&quot;col&quot; |Шинжлэх ухааны нэр
! scope=&quot;col&quot; |Ховордолтын зэрэглэл
! scope=&quot;col&quot; |Тоо толгой
! scope=&quot;col&quot; |Тархалт
! scope=&quot;col&quot; |Хэмжээ
! scope=&quot;col&quot; |Зураг
|-
|[[Arnoux's beaked whale]]
|''Berardius arnuxii''
&lt;small&gt;[[Georges Louis Duvernoy|Duvernoy]], 1851&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|LC|2762|1}}
|Unknown{{efn|Arnoux's beaked whales seem to be relatively abundant in Cook Strait during summer}}
|[[Файл:Cetacea_range_map_Arnoux_27s_Beaked_Whale.png|150x150px|Arnoux's beaked whale range]]
|[[Файл:Arnoux's_beaked_whale_size.svg|150x150px|Arnoux's beaked whale size]]
{{cvt|8|MT|ST}}
|[[Файл:Berardius_arnuxii_2.jpg|150x150px|Arnoux's beaked whale]]
|-
|[[Baird's beaked whale]]
|''Berardius bairdii''
&lt;small&gt;[[Leonhard Hess Stejneger|Stejneger]], 1883&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|LC|2763|1}}
|Unknown{{efn|Virtually nothing is known about the abundance of Baird's beaked whales, except they are not rare as was formerly thought}}
|[[Файл:Cetacea_range_map_Baird_27s_Beaked_Whale.png|150x150px|Baird's beaked whale range]]
|[[Файл:Baird's_beaked_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Baird's beaked whale size]]
{{cvt|12|MT|ST}}
|[[Файл:Berardius_bairdii.jpg|150x150px|Berardius bairdii]]
|-
|[[Sato's beaked whale]]
|''Berardius minimus''
&lt;small&gt;Yamada et al., 2019&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|NT|178756893|1}}
|Unknown
|North Pacific
|[[Файл:Berardius_minimus_beaked_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Sato's beaked whale size]]
Unknown
|[[Файл:Berardius_minimus_illustration.png|150x150px|Berardius minimus illustration]]
|-
| colspan=&quot;100%&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#BBBBFF&quot; |Төрөл '''''[[Tasmacetus]]''''' – нэг зүйл
|-
! scope=&quot;col&quot; |Түгээмэл нэр
! scope=&quot;col&quot; |Шинжлэх ухааны нэр
! scope=&quot;col&quot; |Ховордолтын зэрэглэл
! scope=&quot;col&quot; |Тоо толгой
! scope=&quot;col&quot; |Тархалт
! scope=&quot;col&quot; |Хэмжээ
! scope=&quot;col&quot; |Зураг
|-
|[[Shepherd's beaked whale]]
|''Tasmacetus shepherdi''
&lt;small&gt;Oliver, 1937&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|DD|21500|1}}
|Unknown{{efn|Nothing is known about the relative abundance of this зүйл or its population composition}}
|[[Файл:Cetacea_range_map_Shepherd_27s_Beaked_Whale.png|150x150px|Shepherd's beaked whale range]]
|[[Файл:Shepherd's_beaked_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Shepherd's beaked whale size]]
{{cvt|2|-|2.5|MT|ST}}
|[[Файл:Tasmacetus_shepherdi.jpg|150x150px|Shepherd's beaked whale]]
|-
| colspan=&quot;100%&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#BBBBFF&quot; |Төрөл '''''[[Ziphius]]''''' – нэг зүйл
|-
! scope=&quot;col&quot; |Түгээмэл нэр
! scope=&quot;col&quot; |Шинжлэх ухааны нэр
! scope=&quot;col&quot; |Ховордолтын зэрэглэл
! scope=&quot;col&quot; |Тоо толгой
! scope=&quot;col&quot; |Тархалт
! scope=&quot;col&quot; |Хэмжээ
! scope=&quot;col&quot; |Зураг
|-
|[[Cuvier's beaked whale]]
|''Ziphius cavirostris''
&lt;small&gt;[[Georges Cuvier|G. Cuvier]], 1823&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|LC|23211|1}}
|100,000{{efn|Because of the difficulty of identifying the species the total global population is unknown}}
|[[Файл:Cetacea_range_map_Cuvier's_Beaked_Whale.PNG|150x150px|Cuvier's beaked whale range]]
|[[Файл:Cuvier's_beaked_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Cuvier's beaked whale size]]
{{cvt|2|–|3|MT|ST}}
|[[Файл:Ziphius_carvirostris.jpg|150x150px|Cuvier's beaked whale]]
|-
| colspan=&quot;100%&quot; align=&quot;center&quot; style=&quot;background-color:lightblue;&quot; |Subfamily '''[[Hyperoodontinae]]''' – three genera, 17 species
|-
| colspan=&quot;100%&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#BBBBFF&quot; |Төрөл '''''[[Hyperoodon]]''''' – хоёр зүйл
|-
! scope=&quot;col&quot; |Түгээмэл нэр
! scope=&quot;col&quot; |Шинжлэх ухааны нэр
! scope=&quot;col&quot; |Ховордолтын зэрэглэл
! scope=&quot;col&quot; |Тоо толгой
! scope=&quot;col&quot; |Тархалт
! scope=&quot;col&quot; |Хэмжээ
! scope=&quot;col&quot; |Зураг
|-
|[[Northern bottlenose whale]]
|''Hyperoodon ampullatus''
&lt;small&gt;[[Johann Reinhold Forster|Forster]], 1770&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|NT|10707|1}}
|10,000{{efn|Total population is unknown but likely to be of the order of 10,000}}
|[[Файл:Cetacea_range_map_Northern_Bottlenose_Whale.PNG|150x150px|Northern bottlenose whale range]]
|[[Файл:Northern_bottlenose_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Northern bottlenose whale size]]
{{cvt|7|MT|ST}}
|[[Файл:Hyperoodon_ampullatus_2.jpg|150x150px|Northern bottlenose whale]]
|-
|[[Southern bottlenose whale]]
|''Hyperoodon planifrons''
&lt;small&gt;[[William Henry Flower|Flower]], 1882&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|LC|10708|1}}
|500,000
|[[Файл:Cetacea_range_map_Southern_Bottlenose_Whale.PNG|150x150px|Southern bottlenose range]]
|[[Файл:Southern_bottlenose_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Southern bottlenose whale size]]
{{cvt|6|MT|ST}}
|[[Файл:Hyperoodon_planifrons.jpg|150x150px|Southern bottlenose whale]]
|-
| colspan=&quot;100%&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#BBBBFF&quot; |Төрөл '''''[[Indopacetus]]''''' – нэг зүйл
|-
! scope=&quot;col&quot; |Түгээмэл нэр
! scope=&quot;col&quot; |Шинжлэх ухааны нэр
! scope=&quot;col&quot; |Ховордолтын зэрэглэл
! scope=&quot;col&quot; |Тоо толгой
! scope=&quot;col&quot; |Тархалт
! scope=&quot;col&quot; |Хэмжээ
! scope=&quot;col&quot; |Зураг
|-
|[[Tropical bottlenose whale]]
|''Indopacetus pacificus''
&lt;small&gt;Longman, 1926&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|LC|40635|1}}
|Unknown{{efn|A 2002 survey estimates there are 766 animals around [[Hawaii]]. No other population estimates exist for other locales}}
|[[Файл:Cetacea_range_map_Longman_27s_Beaked_Whale.png|150x150px|Tropical bottlenose whale range]]
|[[Файл:Indopacetus_pacificus_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Tropical bottlenose whale size]]
{{cvt|3.5|-|4|MT|ST}}
|[[Файл:Indopacetus_pacificus_2.jpg|alt=Tropical bottlenose whale illustration|150x150px|Tropical bottlenose whale]]
|-
| colspan=&quot;100%&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#BBBBFF&quot; |Төрөл '''''[[Mesoplodon]]''''' &lt;small&gt;[[Paul Gervais|Gervais]], 1850&lt;/small&gt; – 15 зүйл
|-
! scope=&quot;col&quot; |Түгээмэл нэр
! scope=&quot;col&quot; |Шинжлэх ухааны нэр
! scope=&quot;col&quot; |Ховордолтын зэрэглэл
! scope=&quot;col&quot; |Тоо толгой
! scope=&quot;col&quot; |Тархалт
! scope=&quot;col&quot; |Хэмжээ
! scope=&quot;col&quot; |Зураг
|-
|[[Andrews' beaked whale]]
|''Mesoplodon bowdoini''
&lt;small&gt;[[Roy Chapman Andrews|Andrews]], 1908&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|DD|13242|1}}
|Unknown
|[[Файл:Cetacea_range_map_Andrews_Beaked_Whale.png|150x150px|Andrew's beaked whale range]]
|[[Файл:Andrew's_beaked_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Andrew's beaked whale size]]
{{cvt|1|MT|ST}}
|[[Файл:Mesoplodon_bowdoini.jpg|alt=Andrew's beaked whale (illustration)|150x150px|Andrew's beaked whale (skeleton)]]
|-
|[[Blainville's beaked whale]]
|''Mesoplodon densirostris''
&lt;small&gt;Blainville, 1817&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|LC|13244|1}}
|Unknown
|[[Файл:Cetacea_range_map_Blainvilles_Beaked_Whale.png|150x150px|Blainville's beaked whale range]]
|[[Файл:Blainville's_beaked_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Blainville's beaked whale size]]
|[[Файл:Mesoplodon_densirostris.jpg|150x150px|Blainville's beaked whale]]
|-
|[[Deraniyagala's beaked whale]]
|''Mesoplodon hotaula''
&lt;small&gt;[[Paules Edward Pieris Deraniyagala|P. E. P. Deraniyagala]], 1963&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|DD|127826787|1}}
|Unknown
|Indian and South Pacific
|{{cvt|4|-|5|m}}
|[''cetacean needed'']
|-
|[[Gervais' beaked whale]]
|''Mesoplodon europaeus''
&lt;small&gt;[[Paul Gervais|Gervais]], 1855&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|LC|13245|1}}
|Unknown
|[[Файл:Cetacea_range_map_Gervais_Beaked_Whale.png|150x150px|Gervais' beaked whale range]]
|[[Файл:Gervais'_beaked_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Gervais' beaked whale]]
{{cvt|1.2|MT|ST}}
|[[Файл:Mesoplodon_europaeus_2.jpg|150x150px|Gervais' beaked whale]]
|-
|[[Ginkgo-toothed beaked whale]]
|''Mesoplodon ginkgodens''
&lt;small&gt;Nishiwaki &amp; Kamiya, 1958&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|DD|127827012|1}}
|Unknown
|[[Файл:Cetacea_range_map_Ginkgo-toothed_Beaked_Whale.png|150x150px|Ginkgo-toothed beaked whale range]]
|[[Файл:Ginkgo-toothed_beaked_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Ginkgo-toothed beaked whale size]]
{{cvt|1.5|MT|ST}}
|[[Файл:Mesoplodon_ginkgodens_2.jpg|alt=Ginkgo-toothed beaked whale (illustration)|150x150px|Ginkgo-toothed beaked whale (skull)]]
|-
|[[Gray's beaked whale]]
|''Mesoplodon grayi''
&lt;small&gt;[[Julius von Haast|von Haast]], 1876&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|LC|13247|1}}
|Unknown
|[[Файл:Cetacea_range_map_Grays_Beaked_Whale.png|150x150px|Gray's beaked whale range]]
|[[Файл:Gray's_beaked_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Gray's beaked whale size]]
{{cvt|1.5|MT|ST}}
|[[Файл:Mesoplodon_grayi_2.jpg|150x150px|Gray's beaked whale]]
|-
|[[Hector's beaked whale]]
|''Mesoplodon hectori''
&lt;small&gt;[[John Edward Gray|Gray]], 1871&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|DD|13248|1}}
|Unknown
|[[Файл:Cetacea_range_map_Hectors_Beaked_Whale.png|150x150px|Hector's beaked whale range]]
|[[Файл:Hector's_beaked_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Hector's beaked whale size]]
{{cvt|1|MT|ST}}
|[[Файл:Mesoplodon_hectori.jpg|alt=Hector's beaked whale (illustration)|150x150px|Hector's beaked whale]]
|-
|[[Hubbs' beaked whale]]
|''Mesoplodon carlhubbsi''
&lt;small&gt;Moore, 1963&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|DD|13243|1}}
|Unknown
|[[Файл:Cetacea_range_map_Hubbs_Beaked_Whale.png|150x150px|Hubb's beaked whale range]]
|[[Файл:Hubb's_beaked_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Hubb's beaked whale size]]
{{cvt|1.4|MT|ST}}
|[[Файл:Mesoplodon_carlhubbsi.jpg|alt=Hubbs' beaked whale (illustration)|150x150px|Hubbs' beaked whale skull]]
|-
|[[Perrin's beaked whale]]
|''Mesoplodon perrini''
&lt;small&gt;Dalebout, Mead, Baker, Baker, &amp; van Helding, 2002&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|EN|41759|1}}
|500–1,164
|North Pacific
|[[Файл:Mesoplodon_perrini_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Perrin's beaked whale size]]
{{cvt|1.3|–|1.5|MT|ST}}
|[[Файл:Mesoplodon_perrini.jpg|150x150px|''Mesoplodon perrini'', oil on paper]]
|-
|[[Pygmy beaked whale]]
|''Mesoplodon peruvianus''
&lt;small&gt;Reyes, Mead, and Van Waerebeek, 1991&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|LC|13251|1}}
|Unknown
|[[Файл:Cetacea_range_map_Pygmy_Beaked_Whale.png|185x185px|Pygmy beaked whale range]]
|[[Файл:Mesoplodon_peruvianus_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Pygmy beaked whale size]]
{{cvt|800|kg|lbs}}
|[[Файл:Mesoplodon_peruvianus.jpg|150x150px|''Mesoplodon peruvianus'', oil on paper]]
|-
|[[Ramari's beaked whale]]
|''Mesoplodon eueu''
&lt;small&gt;Carroll ''et al'', 2021&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|DD|215824818|1}}
|Unknown
|[[Файл:M._mirus_&amp;_M._eueu_distribution.jpg|150x150px|Ramari's beaked whale range]]
(red circle)
|Unknown
|[[Файл:Mesoplodon_eueu.jpg|150x150px|Ramari's beaked whale]]
|-
|[[Sowerby's beaked whale]]
|''Mesoplodon bidens''
&lt;small&gt;Sowerby, 1804&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|LC|13241|1}}
|Unknown
|[[Файл:Cetacea_range_map_Sowerbys_Beaked_Whale.png|150x150px|Sowerby's beaked whale range]]
|[[Файл:Sowerby's_beaked_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Sowerby's beaked whale size]]
{{cvt|1|-|1.3|MT|ST}}
|[[Файл:Mesoplodon_bidens_2.jpg|150x150px|Sowerby's beaked whale]]
|-
|[[Spade-toothed whale]]
|''Mesoplodon traversii'', [[Synonym (taxonomy)|syn.]] ''Mesoplodon bahamondi''
&lt;small&gt;[[John Edward Gray|Gray]], 1874&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|DD|41760|1}}
|Unknown
|[[Файл:Mesoplodon_traversii_distribution.png|150x150px|Spade-toothed whale range]]
|[[Файл:Mesoplodon_bahamondi_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Spade-toothed whale size]]
{{cvt|1.2|MT|ST}}
|[[Файл:Mesoplodon_traversii.svg|frameless|150x150px]]
|-
|[[Stejneger's beaked whale]]
|''Mesoplodon stejnegeri''
&lt;small&gt;[[Frederick W. True|True]], 1885&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|NT|13252|1}}
|Unknown
|[[Файл:Cetacea_range_map_Stejneger_sBeaked_Whale.png|150x150px|Stejneger's beaked whale range]]
|[[Файл:Stejneger's_beaked_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Stejneger's beaked whale size]]
{{cvt|1.5|MT|ST}}
|[[Файл:Mesoplodon_stejnegeri.jpg|alt=Stejneger's beaked whale (illustration)|150x150px|Stejneger's beaked whale (skull)]]
|-
|[[Strap-toothed whale]]
|''Mesoplodon layardii''
&lt;small&gt;[[John Edward Gray|Gray]], 1865&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|LC|13249|1}}
|Unknown
|[[Файл:Cetacea_range_map_Layards_Beaked_Whale.png|150x150px|Strap-toothed whale range]]
|[[Файл:Straptoothed_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Strap-toothed whale size]]
{{cvt|2|MT|ST}}
|[[Файл:Mesoplodon_layardii.jpg|150x150px|Strap-toothed whale]]
|-
|[[True's beaked whale]]
|''Mesoplodon mirus''
&lt;small&gt;[[Frederick W. True|True]], 1913&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|LC|13250|1}}
|Unknown
|[[Файл:Cetacea_range_map_Trues_Beaked_Whale.png|150x150px|True's beaked whale range]]
(North Atlantic only; map includes range of ''M. eueu'' in Indian Ocean)
|[[Файл:True's_beaked_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|True's beaked whale size]]
{{cvt|1.4|MT|ST}}
|[[Файл:True's_beaked_whale.jpg|frameless|150x150px]]
|}

=== Platanistidae ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;text-align:center&quot;
| colspan=&quot;100%&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#BBBBFF&quot; |Төрөл '''''[[Platanista]]''''' – хоёр зүйл
|-
! scope=&quot;col&quot; |Түгээмэл нэр
! scope=&quot;col&quot; |Шинжлэх ухааны нэр
! scope=&quot;col&quot; |Ховордолтын зэрэглэл
! scope=&quot;col&quot; |Тоо толгой
! scope=&quot;col&quot; |Тархалт
! scope=&quot;col&quot; |Хэмжээ
! scope=&quot;col&quot; |Зураг
|-
|[[Ganges river dolphin]]
|''Platanista gangetica''
&lt;small&gt;(Lebeck, 1801)&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|EN|41756|1}}
|3,500&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Sinha |first1=Ravindra K. |last2=Kannan |first2=Kurunthachalam |date=2014-12-01 |title=Ganges River Dolphin: An Overview of Biology, Ecology, and Conservation Status in India |journal=Ambio |language=en |volume=43 |issue=8 |pages=1029–1046 |bibcode=2014Ambio..43.1029S |doi=10.1007/s13280-014-0534-7 |issn=1654-7209 |pmc=4235892 |pmid=24924188}}&lt;/ref&gt;
|[[Файл:SouthAsianRiverDolphin_distribution2019.png|150x150px|South Asian dolphin range]]
(улбар шар)
|[[Файл:South_Asian_river_dolphin_size_comparison.svg|class=skin-invert|150x150px|South Asian river dolphin size]]
{{cvt|200|kg|lbs}}
|[[Файл:Ganges_River_Dolphin.jpg|frameless|150x150px]]
|-
|[[Indus river dolphin]]
|''Platanista minor''
&lt;small&gt;[[Richard Owen|Owen]], 1853&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|EN|41757|1}}
|1,450&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Braulik |first1=Gill T. |last2=Noureen |first2=Uzma |last3=Arshad |first3=Masood |last4=Reeves |first4=Randall R. |date=2015-12-01 |title=Review of status, threats, and conservation management options for the endangered Indus River blind dolphin |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0006320715300999 |journal=Biological Conservation |language=en |volume=192 |pages=30–41 |bibcode=2015BCons.192...30B |doi=10.1016/j.biocon.2015.09.008 |issn=0006-3207 |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;
|[[Файл:SouthAsianRiverDolphin_distribution2019.png|150x150px|South Asian dolphin range]]
(цэнхэр)
|[[Файл:South_Asian_river_dolphin_size_comparison.svg|class=skin-invert|150x150px|South Asian river dolphin size]]
{{cvt|200|kg|lbs}}
|[[Файл:A-Platanista-gangetica-showing-the-body-shape-and-especially-the-head-with-a-long-beak.png|frameless|150x150px]]
|}

=== Iniidae ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;text-align:center&quot;
| colspan=&quot;100%&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#BBBBFF&quot; |Төрөл '''''[[Inia]]''''' – хоёр зүйл
|-
! scope=&quot;col&quot; |Түгээмэл нэр
! scope=&quot;col&quot; |Шинжлэх ухааны нэр
! scope=&quot;col&quot; |Ховордолтын зэрэглэл
! scope=&quot;col&quot; |Тоо толгой
! scope=&quot;col&quot; |Тархалт
! scope=&quot;col&quot; |Хэмжээ
! scope=&quot;col&quot; |Зураг
|-
|[[Amazon river dolphin]]
|''Inia geoffrensis''
&lt;small&gt;[[Henri Marie Ducrotay de Blainville|Blainville]], 1817&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|EN|10831|1}}
|Unknown
|[[Файл:Cetacea_range_map_Amazon_River_Dolphin.PNG|154x154px|Amazon river dolphin range]]
|[[Файл:Amazon_river_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Amazon river dolphin size]]
{{cvt|150|kg|lbs}}
|[[Файл:Amazonas_Flussdelfin_Apure_Orinoco_Duisburg_01.jpg|217x217px|Amazon river dolphin]]
|-
|[[Araguaian river dolphin]]{{efn|As of November 2021, the Araguaian river dolphin is not recognized by the [[Society for Marine Mammalogy]], which cites small sample size&lt;ref name=&quot;SMM&quot; /&gt;}}
|''Inia araguaiaensis''
&lt;small&gt;Hrbek, Da Silva, Dutra, Farias, 2014&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|NE}}
|Unknown
|[[Файл:Inia_range_map_PLoS_ONE.jpg|154x154px|Araguaian river dolphin range]]
&lt;small&gt;Araguaian river dolphin in blue&lt;/small&gt;
|[[Файл:Amazon_river_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Araguaian river dolphin size]]
{{cvt|150|kg|lbs}}
|[[Файл:Inia_araguaiensis.jpg|150x150px|Araguaian river dolphin]]
|}

=== Lipotidae ===
Сөнөсөн байх боломжтой
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;text-align:center&quot;
| colspan=&quot;100%&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#BBBBFF&quot; |Төрөл '''''[[Lipotes]]''''' – нэг зүйл
|-
! scope=&quot;col&quot; |Түгээмэл нэр
! scope=&quot;col&quot; |Шинжлэх ухааны нэр
! scope=&quot;col&quot; |Ховордолтын зэрэглэл
! scope=&quot;col&quot; |Тоо толгой
! scope=&quot;col&quot; |Тархалт
! scope=&quot;col&quot; |Хэмжээ
! scope=&quot;col&quot; |Зураг
|-
|[[Baiji]]
|''Lipotes vexillifer''
&lt;small&gt;[[Gerrit S. Miller|Miller]], 1918&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|CR|12119|1}}
|0–13{{efn|[[Yangtze Freshwater Dolphin Expedition 2006|A survey]] from November–December 2006 failed to find any individuals. Another survey, from 1997, counted only 13 individuals. In 1986, surveys estimated the number to be at about 300}}
|[[Файл:Yangtze_Dolphins_range.jpg|150x150px|Baiji range]]
|[[Файл:Baiji_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Baiji size]]
{{cvt|130|kg|lbs}}
|[[Файл:Baiji_1.jpg|150x150px|Baiji]]
|}

=== Pontoporiidae ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;text-align:center&quot;
| colspan=&quot;100%&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#BBBBFF&quot; |Төрөл '''''[[La Plata dolphin|Pontoporia]]''''' – нэг зүйл
|-
! scope=&quot;col&quot; |Түгээмэл нэр
! scope=&quot;col&quot; |Шинжлэх ухааны нэр
! scope=&quot;col&quot; |Ховордолтын зэрэглэл
! scope=&quot;col&quot; |Тоо толгой
! scope=&quot;col&quot; |Тархалт
! scope=&quot;col&quot; |Хэмжээ
! scope=&quot;col&quot; |Зураг
|-
|[[La Plata dolphin]]
|''Pontoporia blainvillei''
&lt;small&gt;Gervais &amp; d'Orbigny, 1844&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|VU|17978|1}}
|4,000–4,500
|[[Файл:Cetacea_range_map_La_Plata_River_Dolphin.PNG|150x150px|La Plata dolphin range]]
|[[Файл:La_plata_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|La Plata dolphin size]]
{{cvt|50|kg|lbs}}
|[[Файл:Pontoporia_blainvillei_296896096.jpg|alt=Beached La Plata dolphin|150x150px|La Plata dolphin (skeleton)]]
|}

=== Monodontidae ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;text-align:center&quot;
| colspan=&quot;100%&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#BBBBFF&quot; |Төрөл '''''[[Delphinapterus]]''''' – нэг зүйл
|-
! scope=&quot;col&quot; |Түгээмэл нэр
! scope=&quot;col&quot; |Шинжлэх ухааны нэр
! scope=&quot;col&quot; |Ховордолтын зэрэглэл
! scope=&quot;col&quot; |Тоо толгой
! scope=&quot;col&quot; |Тархалт
! scope=&quot;col&quot; |Хэмжээ
! scope=&quot;col&quot; |Зураг
|-
|[[Beluga whale|Beluga]]
|''Delphinapterus leucas''
&lt;small&gt;[[Peter Simon Pallas|Pallas]], 1776&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|LC|6335|1}}
|136,000{{efn|There are estimated to be 40,000 individuals in the [[Beaufort Sea]], 25,000 in [[Hudson Bay]], 18,000 in the [[Bering Sea]] and 28,000 in the Canadian High Arctic. The population in the St. Lawrence estuary is estimated to be around [https://web.archive.org/web/20051026124931/http://www.wdcs.org/dan/publishing.nsf/allweb/1B8A4EB4B9FA1BBF80256D11004B2EA2 1000]}}
|[[Файл:Cetacea_range_map_Beluga.png|150x150px|Beluga whale range]]
|[[Файл:Beluga_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Beluga whale size]]
{{cvt|1.5|MT|ST}}
|[[Файл:Belugawhale_MMC.jpg|150x150px|Beluga whale]]
|-
| colspan=&quot;100%&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#BBBBFF&quot; |Төрөл '''''[[Monodon]]''''' – нэг зүйл
|-
! scope=&quot;col&quot; |Түгээмэл нэр
! scope=&quot;col&quot; |Шинжлэх ухааны нэр
! scope=&quot;col&quot; |Ховордолтын зэрэглэл
! scope=&quot;col&quot; |Тоо толгой
! scope=&quot;col&quot; |Тархалт
! scope=&quot;col&quot; |Хэмжээ
! scope=&quot;col&quot; |Зураг
|-
|[[Narwhal]]
|''Monodon monoceros''
&lt;small&gt;[[Карл Линней|Linnaeus]], [[10th edition of Systema Naturae|1758]]&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|LC|13704|1}}
|123,000
|[[Файл:Cetacea_range_map_Narwhal.png|150x150px|Narwhal range]]
|[[Файл:Narwhal_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Narwhal size]]
{{cvt|900|-|1,500|kg|lbs}}
|[[Файл:Pod_Monodon_monoceros.jpg|150x150px|Narwhal pod]]
|-
|}

=== Delphinidae ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%;text-align:center&quot;
| colspan=&quot;100%&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#BBBBFF&quot; |Төрөл '''''[[Cephalorhynchus]]''''' &lt;small&gt;[[John Edward Gray|Gray]], 1846&lt;/small&gt; – дөрвөн зүйл
|-
! scope=&quot;col&quot; |Түгээмэл нэр
! scope=&quot;col&quot; |Шинжлэх ухааны нэр
! scope=&quot;col&quot; |Ховордолтын зэрэглэл
! scope=&quot;col&quot; |Тоо толгой
! scope=&quot;col&quot; |Тархалт
! scope=&quot;col&quot; |Хэмжээ
! scope=&quot;col&quot; |Зураг
|-
|[[Chilean dolphin]]
|''Cephalorhynchus eutropia''
&lt;small&gt;[[John Edward Gray|Gray]], 1846&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|NT|4160|1}}
|Unknown{{efn|Population estimated to be in the low thousands at the highest.}}
|[[Файл:Cetacea_range_map_Chilean_Dolphin.PNG|188x188px|Chilean dolphin range]]
|[[Файл:Chilean_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Chilean dolphin size]]
{{cvt|60|kg|lbs}}
|[[Файл:Cephalorhynchus_eutropia_406715652.jpg|150x150px|Chilean dolphin]]
|-
|[[Commerson's dolphin]]
|''Cephalorhynchus commersonii''
&lt;small&gt;[[Bernard Germain de Lacépède|Lacépède]], 1804&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|LC|4159|1}}
|22,000&lt;ref name=&quot;Spatial Models of Abundance and Habitat Preferences of Commerson's and Peale's Dolphin in Southern Patagonian Waters&quot;&gt;{{cite journal |last1=Dellabianca |first1=Natalia A. |date=26 October 2016 |title=Spatial Models of Abundance and Habitat Preferences of Commerson's and Peale's Dolphin in Southern Patagonian Waters |url=https://www.researchgate.net/publication/309468362 |journal=PLOS ONE |volume=11 |issue=10 |bibcode=2016PLoSO..1163441D |doi=10.1371/journal.pone.0163441 |pmc=5082685 |pmid=27783627 |access-date=21 January 2022 |doi-access=free |article-number=e0163441}}&lt;/ref&gt;
|[[Файл:Cetacea_range_map_Commerson's_Dolphin.PNG|150x150px|Commerson's dolphin range]]
|[[Файл:Commerson's_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Commerson's dolphin size]]
{{cvt|35|–|60|kg|lbs}}
|[[Файл:Commdolph01.jpg|150x150px|Commerson's dolphin]]
|-
|[[Heaviside's dolphin]]
|''Cephalorhynchus heavisidii''
&lt;small&gt;[[John Edward Gray|Gray]], 1828&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|NT|4161|1}}
|Unknown
|[[Файл:Cetacea_range_map_Heaviside's_Dolphin.PNG|170x170px|Heaviside's dolphin range]]
|[[Файл:Heaviside's_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Heaviside's dolphin size]]
{{cvt|40|–|75|kg|lbs}}
|[[Файл:Heaviside-Delphin.jpg|150x150px|Heaviside's dolphin]]
|-
|[[Hector's dolphin]]
|''Cephalorhynchus hectori''
&lt;small&gt;Van Beneden, 1881&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|EN|4162|1}} (subspecies ''[[Māui dolphin|Maui dolphin]]'' {{IUCN status|CR|39427|1}})
|7,381 (subspecies ''Maui dolphin'' 57–75 in 2016)
|[[Файл:Cetacea_range_map_Hector's_Dolphin.PNG|150x150px|Hector's dolphin range (Maui dolphin in green)]]
|[[Файл:Hector's_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Hector's dolphin size]]
{{cvt|35|–|60|kg|lbs}}
|[[Файл:Hectors_Dolphin.jpg|150x150px|Hector's dolphin]]
|-
| colspan=&quot;100%&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#BBBBFF&quot; |Төрөл '''''[[Delphinus (genus)|Delphinus]]''''' – нэг зүйл
|-
! scope=&quot;col&quot; |Түгээмэл нэр
! scope=&quot;col&quot; |Шинжлэх ухааны нэр
! scope=&quot;col&quot; |Ховордолтын зэрэглэл
! scope=&quot;col&quot; |Тоо толгой
! scope=&quot;col&quot; |Тархалт
! scope=&quot;col&quot; |Хэмжээ
! scope=&quot;col&quot; |Зураг
|-
|[[Common dolphin]]
|''Delphinus delphis''
&lt;small&gt;[[Карл Линней|Linnaeus]], [[10th edition of Systema Naturae|1758]]&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|LC|134817215|1}}
|Unknown{{efn|There are estimated to be at least several million common dolphins worldwide, but several large portions of its range have not been surveyed.}}
|[[Файл:DelphinusRange.png|frameless|150x150px]]
|[[Файл:Common_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Long-beaked common dolphin size]]
{{cvt|70|–|150|kg|lbs}}
|[[Файл:Delphinus_delphis_with_calf.jpg|150x150px|Short-beaked common dolphin]]
|-
| colspan=&quot;100%&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#BBBBFF&quot; |Төрөл '''''[[Feresa]]''''' – нэг зүйл
|-
! scope=&quot;col&quot; |Түгээмэл нэр
! scope=&quot;col&quot; |Шинжлэх ухааны нэр
! scope=&quot;col&quot; |Ховордолтын зэрэглэл
! scope=&quot;col&quot; |Тоо толгой
! scope=&quot;col&quot; |Тархалт
! scope=&quot;col&quot; |Хэмжээ
! scope=&quot;col&quot; |Зураг
|-
|[[Pygmy killer whale]]
|''Feresa attenuata''
&lt;small&gt;[[John Edward Gray|Gray]], 1875&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|LC|8551|1}}
|Unknown{{efn|The only population estimate is of 38,900 individuals in the eastern tropical Pacific Ocean.}}
|[[Файл:Cetacea_range_map_Pygmy_Killer_Whale.PNG|150x150px|Pygmy killer whale range]]
|[[Файл:Pygmy_killer_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Pygmy killer whale size]]
{{cvt|160|–|350|kg|lbs}}
|[[Файл:Feresa_attenuata.jpg|150x150px|Pygmy killer whale]]
|-
| colspan=&quot;100%&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#BBBBFF&quot; |Төрөл '''''[[Globicephala]]''''' – хоёр зүйл
|-
! scope=&quot;col&quot; |Түгээмэл нэр
! scope=&quot;col&quot; |Шинжлэх ухааны нэр
! scope=&quot;col&quot; |Ховордолтын зэрэглэл
! scope=&quot;col&quot; |Тоо толгой
! scope=&quot;col&quot; |Тархалт
! scope=&quot;col&quot; |Хэмжээ
! scope=&quot;col&quot; |Зураг
|-
|[[Long-finned pilot whale]]
|''Globicephala melas''
&lt;small&gt;[[Thomas Stewart Traill|Traill]], 1809&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|LC|9250|1}}
|Unknown{{efn|Total population is not known. There are estimated to be in excess of 200,000 in the Southern Ocean. The North Atlantic population is not known.}}
|[[Файл:Pilot_Whale_range.png|150x150px|Pilot whale range]]
(ногоон)
|[[Файл:Long-finned_pilot_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Long-finned pilot whale size]]
{{cvt|1.8|-|3.5|MT|ST}}
|[[Файл:Photo_of_the_Week_-_Long-finned_Pilot_Whales_(RI)_(6892801246).jpg|150x150px|Long-finned pilot whale]]
|-
|[[Short-finned pilot whale]]
|''Globicephala macrorhynchus''
&lt;small&gt;[[John Edward Gray|Gray]], 1846&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|LC|9249|1}}
|Unknown{{efn|Total population not known. There are 150,000 individuals in the eastern tropical Pacific Ocean. There are estimated to be more than 30,000 animals in the western Pacific, off the coast of Japan.}}
|[[Файл:Pilot_Whale_range.png|150x150px|Pilot whale range]]
(хөх)
|[[Файл:Short-finned_pilot_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Short-finned pilot whale size]]
{{cvt|1|–|4|MT|ST}}
|[[Файл:Short-finned_Pilot_Whale_(8790153918).jpg|150x150px|Short-finned pilot whale]]
|-
| colspan=&quot;100%&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#BBBBFF&quot; |Төрөл '''''[[Grampus (genus)|Grampus]]''''' – нэг зүйл
|-
! scope=&quot;col&quot; |Түгээмэл нэр
! scope=&quot;col&quot; |Шинжлэх ухааны нэр
! scope=&quot;col&quot; |Ховордолтын зэрэглэл
! scope=&quot;col&quot; |Тоо толгой
! scope=&quot;col&quot; |Тархалт
! scope=&quot;col&quot; |Хэмжээ
! scope=&quot;col&quot; |Зураг
|-
|[[Risso's dolphin]]
|''Grampus griseus''
&lt;small&gt;[[Georges Cuvier|G. Cuvier]], 1812&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|LC|9461|1}}
|Unknown{{efn|The population around the continental shelf of the United States has been recorded to be in excess of 60,000. In the Pacific, a census recorded 175,000 individuals in eastern tropical waters and 85,000 in the west. No global estimate of population exists}}
|[[Файл:Grampus_griseus_distribution.png|150x150px|Risso's dolphin range]]
|[[Файл:Risso's_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Risso's dolphin size]]
{{cvt|300|kg|lbs}}
|[[Файл:Risso's_dolphin.jpg|150x150px|Risso's dolphin]]
|-
| colspan=&quot;100%&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#BBBBFF&quot; |Төрөл '''''[[Lagenodelphis]]''''' – нэг зүйл
|-
! scope=&quot;col&quot; |Түгээмэл нэр
! scope=&quot;col&quot; |Шинжлэх ухааны нэр
! scope=&quot;col&quot; |Ховордолтын зэрэглэл
! scope=&quot;col&quot; |Тоо толгой
! scope=&quot;col&quot; |Тархалт
! scope=&quot;col&quot; |Хэмжээ
! scope=&quot;col&quot; |Зураг
|-
|[[Fraser's dolphin]]
|''Lagenodelphis hosei''
&lt;small&gt;[[Louis Fraser|Fraser]], 1956&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|LC|11140|1}}
|Unknown{{efn|There are estimated to be at least 320,000 Fraser's dolphins worldwide, but several large portions of its range have not been surveyed}}
|[[Файл:Cetacea_range_map_Fraser'sDolphin.png|150x150px|Fraser's dolphin range]]
|[[Файл:Fraser's_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Fraser's dolphin size]]
{{cvt|209|kg|lbs}}
|[[Файл:Fraser_s_group.jpg.jpeg|150x150px|Fraser's dolphin]]
|-
| colspan=&quot;100%&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#BBBBFF&quot; |Төрөл '''''[[Lagenorhynchus]]''''' &lt;small&gt;[[John Edward Gray|Gray]], 1846&lt;/small&gt; – зургаан зүйл{{efn|The genus [[Lagenorhynchus]] is under revision and likely to be split into several different genera}}
|-
! scope=&quot;col&quot; |Түгээмэл нэр
! scope=&quot;col&quot; |Шинжлэх ухааны нэр
! scope=&quot;col&quot; |Ховордолтын зэрэглэл
! scope=&quot;col&quot; |Тоо толгой
! scope=&quot;col&quot; |Тархалт
! scope=&quot;col&quot; |Хэмжээ
! scope=&quot;col&quot; |Зураг
|-
|[[White-beaked dolphin]]
|''Lagenorhynchus albirostris''
&lt;small&gt;[[John Edward Gray|Gray]], 1846&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|LC|11142|1}}
|100,000{{efn|Estimates of various stocks throughout the North Atlantic give an overall value into the high tens or low hundreds of thousands}}
|[[Файл:Cetacea_range_map_White-beaked_Dolphin.PNG|150x150px|White-beaked dolphin range]]
|[[Файл:White-beaked_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|White beaked dolphin size]]
{{cvt|180|kg|lbs}}
|[[Файл:White_beaked_dolphin.jpg|150x150px|White-beaked dolphin]]
|-
|[[Atlantic white-sided dolphin]]
|''Lagenorhynchus acutus''
&lt;small&gt;[[John Edward Gray|Gray]], 1828&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|LC|11141|1}}
|200,000–300,000{{citation needed|date=July 2021}}
|[[Файл:Cetacea_range_map_Atlantic_White-sided_Dolphin.PNG|150x150px|Atlantic white-sided dolphin range]]
|[[Файл:Atlantic_white-sided_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Atlantic white-sided dolphin size]]
{{cvt|235|kg|lbs}}
|[[Файл:Anim1135_-_Flickr_-_NOAA_Photo_Library.jpg|150x150px|Atlantic white-sided dolphin]]
|-
|[[Dusky dolphin]]
|''Lagenorhynchus obscurus''
&lt;small&gt;[[John Edward Gray|Gray]], 1828&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|LC|11146|1}}
|Unknown
|[[Файл:Cetacea_range_map_Dusky_Dolphin.PNG|150x150px|Dusky dolphin range]]
|[[Файл:Dusky_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Dusky dolphin size]]
{{cvt|100|kg|lbs}}
|[[Файл:DuskyDolphin.jpg|150x150px|Dusky dolphin]]
|-
|[[Hourglass dolphin]]
|''Lagenorhynchus cruciger''
&lt;small&gt;[[Jean René Constant Quoy|Quoy]] &amp; [[Joseph Paul Gaimard|Gaimard]], 1824&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|LC|11144|1}}
|140,000
|[[Файл:Cetacea_range_map_Hourglass_Dolphin.PNG|150x150px|Hourglass dolphin range]]
|[[Файл:Hourglass_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Hourglass dolphin size]]
{{cvt|90|–|120|kg|lbs}}
|[[Файл:Hourglas_dolphin.jpg|150x150px|Hourglass dolphin]]
|-
|[[Pacific white-sided dolphin]]
|''Lagenorhynchus obliquidens'' 
&lt;small&gt;[[Theodore Gill|Gill]], 1865&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|LC|11145|1}}
|1,000,000
|[[Файл:Cetacea_range_map_Pacific_White-sided_Dolphin.PNG|150x150px|Pacific white-sided dolphin range]]
|[[Файл:Pacific_white-sided_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Pacific white-sided dolphin size]]
{{cvt|85|–|150|kg|lbs}}
|[[Файл:Pacific_white_side_dolphin.jpg|150x150px|Pacific white-sided dolphin]]
|-
|[[Peale's dolphin]]
|''Lagenorhynchus australis''
&lt;small&gt;[[Titian Peale|Peale]], 1848&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|LC|11143|1}}
|Unknown{{efn|Total population unknown but thought to be locally common – it is the most common dolphin found around the Falkland Islands}}
|[[Файл:Cetacea_range_map_Black-chinned_Dolphin.PNG|174x174px|Peale's dolphin range]]
|[[Файл:Peale's_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Peale's dolphin size]]
{{cvt|115|kg|lbs}}
|[[Файл:Lagenorhynchus_australis.jpg|150x150px|Peale's dolphin]]
|-
| colspan=&quot;100%&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#BBBBFF&quot; |Төрөл '''''[[Lissodelphis]]''''' – хоёр зүйл
|-
! scope=&quot;col&quot; |Түгээмэл нэр
! scope=&quot;col&quot; |Шинжлэх ухааны нэр
! scope=&quot;col&quot; |Ховордолтын зэрэглэл
! scope=&quot;col&quot; |Тоо толгой
! scope=&quot;col&quot; |Тархалт
! scope=&quot;col&quot; |Хэмжээ
! scope=&quot;col&quot; |Зураг
|-
|[[Northern right whale dolphin]]
|''Lissodelphis borealis''
&lt;small&gt;[[Titian Peale|Peale]], 1848&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|LC|12125|1}}
|400,000{{efn|Varying population estimates for areas around California and the North Pacific give a total of up to 400,000}}
|[[Файл:Cetacea_range_map_Northern_Right_Whale_Dolphin.PNG|150x150px|Northern right whale dolphin range]]
|[[Файл:Northern_right_whale_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Northern right whale dolphin size]]
{{cvt|115|kg|lbs}}
|[[Файл:Anim1749_-_Flickr_-_NOAA_Photo_Library.jpg|150x150px|Northern right whale dolphin]]
|-
|[[Southern right whale dolphin]]
|''Lissodelphis peronii''
&lt;small&gt;[[Bernard Germain de Lacépède|Lacépède]], 1804&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|LC|12126|1}}
|Unknown{{efn|Surveys suggest this is the most common dolphin off of Chilean waters}}
|[[Файл:Cetacea_range_map_Southern_Right_Whale_Dolphin.PNG|150x150px|Southern right whale dolphin range]]
|[[Файл:Southern_right_whale_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Southern right whale dolphin size]]
{{cvt|60|–|100|kg|lbs}}
|[[Файл:Anim0796_-_Flickr_-_NOAA_Photo_Library.jpg|150x150px|Southern right whale dolphin]]
|-
| colspan=&quot;100%&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#BBBBFF&quot; |Төрөл '''''[[Orcaella]]''''' &lt;small&gt;[[John Edward Gray|Gray]], 1866&lt;/small&gt; – хоёр зүйл
|-
! scope=&quot;col&quot; |Түгээмэл нэр
! scope=&quot;col&quot; |Шинжлэх ухааны нэр
! scope=&quot;col&quot; |Ховордолтын зэрэглэл
! scope=&quot;col&quot; |Тоо толгой
! scope=&quot;col&quot; |Тархалт
! scope=&quot;col&quot; |Хэмжээ
! scope=&quot;col&quot; |Зураг
|-
|[[Australian snubfin dolphin]]
|''Orcaella heinsohni''
&lt;small&gt;Beasley, Robertson &amp; Arnold, 2005&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|VU|136315|1}}
|9,000–10,000
|[[Файл:Orcaella_heinsohni_range.png|150x150px|Australian snubfin dolphin range]]
|[[Файл:Orcaella_heinsohni_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Australian snubfin dolphin size]]
{{cvt|130|–|145|kg|lbs}}
|[[Файл:Snubfin-3.jpg|150x150px|Australian snubfin dolphin]]
|-
|[[Irrawaddy dolphin]]
|''Orcaella brevirostris''
&lt;small&gt;[[John Edward Gray|Gray]], 1866&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|EN|15419|1}}
|78–102
|[[Файл:Irrawaddy_dolphin_range.png|150x150px|Irrawaddy dolphin range]]
|[[Файл:Irrawaddy_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Irrawaddy dolphin size]]
{{cvt|130|kg|lbs}}
|[[Файл:DKoehl_Irrawaddi_Dolphin_jumping.jpg|150x150px|Irrawaddy dolphin]]
|-
| colspan=&quot;100%&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#BBBBFF&quot; |Төрөл '''''[[Orcinus]]''''' – нэг зүйл
|-
! scope=&quot;col&quot; |Түгээмэл нэр
! scope=&quot;col&quot; |Шинжлэх ухааны нэр
! scope=&quot;col&quot; |Ховордолтын зэрэглэл
! scope=&quot;col&quot; |Тоо толгой
! scope=&quot;col&quot; |Тархалт
! scope=&quot;col&quot; |Хэмжээ
! scope=&quot;col&quot; |Зураг
|-
|[[Orca]]
|''Orcinus orca''
&lt;small&gt;[[Карл Линней|Linnaeus]], [[10th edition of Systema Naturae|1758]]&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|DD|15421|1}}
|100,000{{efn|Local estimates include 70–80,000 in the Antarctic, 8,000 in the tropical Pacific (although tropical waters are not the orca's preferred environment, the sheer size of this area — 19 million square kilometres — means there are thousands of orcas), up to 2,000 off Japan, 1,500 off the cooler northeast Pacific and 1,500 off Norway}}
|[[Файл:Cetacea_range_map_Orca.PNG|150x150px|Killer whale range]]
|[[Файл:Orca_size-2.svg|150x150px|Killer whale size]]
{{cvt|4.5|MT|ST}}
|[[Файл:Killerwhales_jumping.jpg|150x150px|Killer whale]]
|-
| colspan=&quot;100%&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#BBBBFF&quot; |Төрөл '''''[[Peponocephala]]''''' – нэг зүйл
|-
! scope=&quot;col&quot; |Түгээмэл нэр
! scope=&quot;col&quot; |Шинжлэх ухааны нэр
! scope=&quot;col&quot; |Ховордолтын зэрэглэл
! scope=&quot;col&quot; |Тоо толгой
! scope=&quot;col&quot; |Тархалт
! scope=&quot;col&quot; |Хэмжээ
! scope=&quot;col&quot; |Зураг
|-
|[[Melon-headed whale]]
|''Peponocephala electra''
&lt;small&gt;[[John Edward Gray|Gray]], 1846&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|LC|16564|1}}
|Unknown{{efn|Estimates for eastern tropical Pacific are 45,000 and another recent survey estimates population to be 1,200 for the eastern Sulu Sea, no global estimate is known}}
|[[Файл:Cetacea_range_map_Melon-headed_Whale.PNG|150x150px|Melon-headed whale range]]
|[[Файл:Melon-headed_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Melon-headed whale size]]
{{cvt|225|kg|lbs}}
|[[Файл:Peponocephala_electra_Mayotte.jpg|150x150px|Melon-headed whale]]
|-
| colspan=&quot;100%&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#BBBBFF&quot; |Төрөл '''''[[Pseudorca]]''''' – нэг зүйл
|-
! scope=&quot;col&quot; |Түгээмэл нэр
! scope=&quot;col&quot; |Шинжлэх ухааны нэр
! scope=&quot;col&quot; |Ховордолтын зэрэглэл
! scope=&quot;col&quot; |Тоо толгой
! scope=&quot;col&quot; |Тархалт
! scope=&quot;col&quot; |Хэмжээ
! scope=&quot;col&quot; |Зураг
|-
|[[False killer whale]]
|''Pseudorca crassidens''
&lt;small&gt;[[Richard Owen|Owen]], 1846&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|NT|18596|1}}
|Unknown{{efn|The total population is unknown. The eastern Pacific was estimated to have in excess of 40,000 individuals and is probably the home of the largest grouping}}
|[[Файл:Cetacea_range_map_False_Killer_Whale.svg|150x150px|False killer whale range]]
|[[Файл:False_killer_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|False killer whale size]]
{{cvt|1.5-2|MT|ST}}
|[[Файл:False_killer_whale_890002.jpg|150x150px|False killer whale]]
|-
| colspan=&quot;100%&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#BBBBFF&quot; |Төрөл '''''[[Sousa (genus)|Sousa]]''''' – дөрвөн зүйл
|-
! scope=&quot;col&quot; |Түгээмэл нэр
! scope=&quot;col&quot; |Шинжлэх ухааны нэр
! scope=&quot;col&quot; |Ховордолтын зэрэглэл
! scope=&quot;col&quot; |Тоо толгой
! scope=&quot;col&quot; |Тархалт
! scope=&quot;col&quot; |Хэмжээ
! scope=&quot;col&quot; |Зураг
|-
|[[Atlantic humpback dolphin]]
|''Sousa teuszii''
&lt;small&gt;Kükenthal, 1892&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|CR|20425|1}}
|1,500
|[[Файл:Cetacea_range_map_Atlantic_Humpback_Dolphin.PNG|150x150px|Atlantic humpback dolphin range]]
|[[Файл:Humpback_dolphins_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Atlantic humpback dolphin size]]
{{cvt|100|–|150|kg|lbs}}
|[[Файл:Sousa_teuszii1.jpg|150x150px|Atlantic humpback dolphin]]
|-
|[[Australian humpback dolphin]]
|''Sousa sahulensis''
&lt;small&gt;Jefferson &amp; Rosenbaum, 2014&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|VU|82031667|1}}
|10,000
|[[Файл:Sousa_sahulensis_-_map.svg|152x152px|Australian humpback dolphin range]]
|{{cvt|230|–|250|kg|lbs}}
|[[Файл:Australian_humpback_dolphins,_Tin_Can_Bay,_2016.jpg|150x150px|Australian humpback dolphin]]
|-
|[[Indian Ocean humpback dolphin]]
|''Sousa plumbea''
&lt;small&gt;[[Georges Cuvier|Cuvier]], 1829&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|EN|82031633|1}}
|Unknown{{efn|Population estimated to be in the low tens of thousands}}
|[[Файл:Cetacea_range_map_Indian_Humpback_Dolphin.PNG|150x150px|Indian humpback dolphin range]]
|[[Файл:Humpback_dolphins_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Indian humpback dolphin size]]
|[[Файл:Dolphin-Musandam_2.jpg|150x150px|Indian humpback dolphin]]
|-
|[[Indo-Pacific humpback dolphin]]
|''Sousa chinensis''
&lt;small&gt;[[Pehr Osbeck|Osbeck]], 1765&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|VU|82031425|1}}
|Unknown
|[[Файл:Cetacea_range_map_Pacific_Humpback_Dolphin.PNG|150x150px|Pacific humpback dolphin range]]
|[[Файл:Humpback_dolphins_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Pacific humpback dolphin size]]
{{cvt|250|–|280|kg|lbs}}
|[[Файл:Pink_Dolphin.JPG|150x150px|Pacific humpback dolphin]]
|-
| colspan=&quot;100%&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#BBBBFF&quot; |Төрөл '''''[[Sotalia]]''''' – хоёр зүйл
|-
! scope=&quot;col&quot; |Түгээмэл нэр
! scope=&quot;col&quot; |Шинжлэх ухааны нэр
! scope=&quot;col&quot; |Ховордолтын зэрэглэл
! scope=&quot;col&quot; |Тоо толгой
! scope=&quot;col&quot; |Тархалт
! scope=&quot;col&quot; |Хэмжээ
! scope=&quot;col&quot; |Зураг
|-
|[[Guiana dolphin]]
|''Sotalia guianensis''
&lt;small&gt;[[Van Bénéden|Bénéden]], 1864&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|NT|181359|1}}
|Unknown
|[[Файл:Sotalia_guianensis_-_map.svg|150x150px|Costero range]]
|[[Файл:Tucuxi_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Costero size]]
{{cvt|35|–|45|kg|lbs}}
|[[Файл:Delfin_en_el_parque_Nacional_Mochima.jpg|150x150px|Costero]]
|-
|[[Tucuxi]]
|''Sotalia fluviatilis''
&lt;small&gt;[[Paul Gervais|Gervais]] &amp; Deville, 1853&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|EN|190871|1}}
|Unknown
|[[Файл:Sotalia_fluviatilis_-_map.svg|150x150px|Tucuxi range]]
|[[Файл:Tucuxi_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Tucuxi size]]
{{cvt|35|–|45|kg|lbs}}
|[[Файл:DELFIN_DEL_ORINOCO2.JPG|150x150px|Tucuxi]]
|-
| colspan=&quot;100%&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#BBBBFF&quot; |Төрөл '''''[[Stenella]]''''' &lt;small&gt;[[John Edward Gray|Gray]], 1866&lt;/small&gt; – таван зүйл
|-
! scope=&quot;col&quot; |Түгээмэл нэр
! scope=&quot;col&quot; |Шинжлэх ухааны нэр
! scope=&quot;col&quot; |Ховордолтын зэрэглэл
! scope=&quot;col&quot; |Тоо толгой
! scope=&quot;col&quot; |Тархалт
! scope=&quot;col&quot; |Хэмжээ
! scope=&quot;col&quot; |Зураг
|-
|[[Atlantic spotted dolphin]]
|''Stenella frontalis''
&lt;small&gt;[[Georges Cuvier|Cuvier]], 1829&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|LC|20732|1}}
|100,000{{citation needed|date=July 2021}}
|[[Файл:Verbreitungsgebiet_des_Zügeldelfins_Stenella_frontalis.PNG|150x150px|Atlantic spotted dolphin range]]
|[[Файл:Atlantic_spotted_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Atlantic spotted dolphin size]]
100&amp;nbsp;kg
|[[Файл:Atlantic_spotted_dolphin_(Stenella_frontalis)_NOAA.jpg|150x150px|Atlantic spotted dolphin]]
|-
|[[Clymene dolphin]]
|''Stenella clymene''
&lt;small&gt;[[John Edward Gray|Gray]], 1846&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|LC|20730|1}}
|Unknown
|[[Файл:Cetacea_range_map_Clymene_Dolphin.png|150x150px|Clymene dolphin range]]
|[[Файл:Clymene_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Clymene dolphin size]]
{{cvt|75|–|80|kg|lbs}}
|[[Файл:Clymenes.jpg|150x150px|Clymene dolphin]]
|-
|[[Pantropical spotted dolphin]]
|''Stenella attenuata''
&lt;small&gt;[[John Edward Gray|Gray]], 1846&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|LC|20729|1}}
|3,000,000{{citation needed|date=July 2021}}
|[[Файл:Cetacea_range_map_Pantropical_Spotted_Dolphin.PNG|150x150px|Pantropical spotted dolphin range]]
|[[Файл:Pantropical_spotted_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Pantropical spotted dolphin size]]
{{cvt|100|kg|lbs}}
|[[Файл:Schlankdelfin.jpg|150x150px|Pantropical spotted dolphin]]
|-
|[[Spinner dolphin]]
|''Stenella longirostris''
&lt;small&gt;[[John Edward Gray|Gray]], 1828&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|LC|20733|1}}
|Unknown
|[[Файл:Cetacea_range_map_Spinner_Dolphin.PNG|150x150px|Spinner dolphin range]]
|[[Файл:Spinner_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Spinner dolphin size]]
{{cvt|90|kg|lbs}}
|[[Файл:Spinner_dolphins.jpg|150x150px|Spinner dolphin]]
|-
|[[Striped dolphin]]
|''Stenella coeruleoalba''
&lt;small&gt;[[Franz Meyen|Meyen]], 1833&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|LC|20731|1}}
|2,000,000{{citation needed|date=July 2021}}
|[[Файл:Cetacea_range_map_Striped_Dolphin.PNG|150x150px|Striped dolphin range]]
|[[Файл:Striped_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Striped dolphin size]]
{{cvt|100|kg|lbs}}
|[[Файл:Stenella_coeruleoalba-cropped.jpg|150x150px|Striped dolphin]]
|-
| colspan=&quot;100%&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#BBBBFF&quot; |Төрөл '''''[[Steno (genus)|Steno]]''''' – нэг зүйл
|-
! scope=&quot;col&quot; |Түгээмэл нэр
! scope=&quot;col&quot; |Шинжлэх ухааны нэр
! scope=&quot;col&quot; |Ховордолтын зэрэглэл
! scope=&quot;col&quot; |Тоо толгой
! scope=&quot;col&quot; |Тархалт
! scope=&quot;col&quot; |Хэмжээ
! scope=&quot;col&quot; |Зураг
|-
|[[Rough-toothed dolphin]]
|''Steno bredanensis''
&lt;small&gt;[[Rene Primevere Lesson|Lesson]], 1828&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|LC|20738|1}}
|150,000
|[[Файл:Cetacea_range_map_Rough-toothed_Dolphin.PNG|150x150px|Rough-toothed dolphin range]]
|[[Файл:Rough-toothed_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Rough-toothed dolphin size]]
{{cvt|100|–|135|kg|lbs}}
|[[Файл:Rough_toothed_dolphin.jpg|150x150px|Rough-toothed dolphin]]
|-
| colspan=&quot;100%&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#BBBBFF&quot; |Төрөл '''''[[Tursiops]]''''' – гурван зүйл
|-
! scope=&quot;col&quot; |Түгээмэл нэр
! scope=&quot;col&quot; |Шинжлэх ухааны нэр
! scope=&quot;col&quot; |Ховордолтын зэрэглэл
! scope=&quot;col&quot; |Тоо толгой
! scope=&quot;col&quot; |Тархалт
! scope=&quot;col&quot; |Хэмжээ
! scope=&quot;col&quot; |Зураг
|-
|[[Common bottlenose dolphin]]
|''Tursiops truncatus''
&lt;small&gt;[[George Montagu (biologist)|Montagu]], 1821&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|LC|22563|1}}
|600,000&lt;ref&gt;{{cite web |title=Common Bottlenose Dolphin |url=https://www.worldwildlife.org/species/common-bottlenose-dolphin |access-date=2019-05-13 |work=WWF}}&lt;/ref&gt;
|[[Файл:Cypron-Range_Tursiops_truncatus.svg|150x150px|Common bottlenose dolphin range]]
|[[Файл:Bottlenose_dolphin_size.svg|150x150px|Common bottlenose dolphin size]]
{{cvt|150|–|650|kg|lbs}}
|[[Файл:Tursiops_truncatus_01.jpg|150x150px|Common bottlenose dolphin]]
|-
|[[Indo-Pacific bottlenose dolphin]]
|''Tursiops aduncus''
&lt;small&gt;Ehrenberg, 1833&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|NT|41714|1}}
|Unknown
|[[Файл:Distribution_of_Tursiops_aduncus.png|frameless|150x150px]]
|{{convert|230|kg|lb|abbr=on}}
|[[Файл:Tursiops_aduncus.JPG|150x150px|Indo-Pacific dolphin]]
|-
|[[Tamanend's bottlenose dolphin]]
|''Tursiops erebennus''
&lt;small&gt;Cope, 1865&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|NE}}
|Unknown
|Unknown
|Unknown
|[[Файл:Tamanend's_bottlenose_dolphin.jpg|frameless|159x159px]]
|-
|}

=== Phocoenidae ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;text-align:center&quot;
| colspan=&quot;100%&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#BBBBFF&quot; |Төрөл '''''[[Finless porpoise|Neophocaena]]''''' – хоёр зүйл
|-
! scope=&quot;col&quot; |Түгээмэл нэр
! scope=&quot;col&quot; |Шинжлэх ухааны нэр
! scope=&quot;col&quot; |Ховордолтын зэрэглэл
! scope=&quot;col&quot; |Тоо толгой
! scope=&quot;col&quot; |Тархалт
! scope=&quot;col&quot; |Хэмжээ
! scope=&quot;col&quot; |Зураг
|-
|[[Indo-Pacific finless porpoise]]
|''Neophocaena phocaenoides''{{pb}}&lt;small&gt;[[Georges Cuvier|Cuvier]], 1829&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|VU|198920|1}}{{efn|There is not enough data to place finless porpoises on the endangered species list}}
|Unknown{{efn|There are no good estimates of the animals' abundance. However a comparison of two surveys, one from the late 1970s and the other from 1999/2000 shows a decline in population and distribution.}}
|[[Файл:Cetacea_range_map_Finless_Porpoise.PNG|150x150px|Indo-pacific finless porpoise range]]
|[[Файл:Finless_porpoise_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Indo-pacific finless porpoise size]]{{pb}}{{cvt|30|–|45|kg|lbs}}
|[[Файл:Neophocaena_phocaenoides_-Miyajima_Aquarium_-Japan-8a.jpg|alt=Indo-pacific finless porpoise|150x150px|Indo-pacific finless porpoise (skeleton)]]
|-
|[[Yangtze finless porpoise]]
|''Neophocaena asiaeorientalis''{{pb}}&lt;small&gt;[[Georges Cuvier|Cuvier]], 1829&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|EN|41754|1}} (subspecies ''[[Yangtze finless porpoise]]'' {{IUCN status|CR|43205774|1}}){{efn|In China, they are endangered. Their propensity for staying close to shore places them in great danger from fishing.}}
|Unknown (subspecies ''Yangtze finless porpoise'' 1,012 in 2018&lt;ref&gt;{{cite news |date=25 July 2018 |script-title=zh:长江江豚减少 仅剩约1012头 |language=zh |work=[[The Beijing News]] |url=http://epaper.bjnews.com.cn/html/2018-07/25/content_727143.htm |access-date=28 August 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |date=25 July 2018 |script-title=zh:农业农村部：长江江豚减少 仅剩约1012头 |language=zh |work=[[The Beijing News]] |agency=[[Xinhua News Agency]] |url=http://www.xinhuanet.com/politics/2018-07/25/c_1123171998.htm |access-date=28 August 2021}}&lt;/ref&gt;)
|[[Файл:江豚的分布.svg|150x150px|Narrow-ridged finless porpoise range (red color)]]
|[[Файл:Finless_porpoise_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Finless porpoise size]]{{pb}}{{cvt|30|–|45|kg|lbs}}
|[[Файл:Yangtze_finless_porpoise,_10_November_2006.jpg|alt=Yangtze finless porpoise|204x204px|Narrow-ridged finless porpoise]]
|-
| colspan=&quot;100%&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#BBBBFF&quot; |Төрөл '''''[[Phocoena]]''''' – дөрвөн зүйл
|-
! scope=&quot;col&quot; |Түгээмэл нэр
! scope=&quot;col&quot; |Шинжлэх ухааны нэр
! scope=&quot;col&quot; |Ховордолтын зэрэглэл
! scope=&quot;col&quot; |Тоо толгой
! scope=&quot;col&quot; |Тархалт
! scope=&quot;col&quot; |Хэмжээ
! scope=&quot;col&quot; |Зураг
|-
|[[Burmeister's porpoise]]
|''Phocoena spinipinnis''{{pb}}&lt;small&gt;[[Hermann Burmeister|Burmeister]], 1865&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|NT|17029|1}}
|Unknown{{efn|There are no quantitative data on abundance.}}
|[[Файл:Cetacea_range_map_Burmeister's_Porpoise.PNG|195x195px|Burmeister's porpoise range]]
|[[Файл:Burmeister's_porpoise_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Burmeister's porpoise size]]{{pb}}{{cvt|50|–|75|kg|lbs}}
|[[Файл:Burmeister's_porpoise_-_Phocoena_spinipinnis_-_2022-02-24.png|150x150px|Burmeister's porpoise]]
|-
|[[Harbour porpoise]]
|''Phocoena phocoena''{{pb}}&lt;small&gt;[[Карл Линней|Linnaeus]], [[10th edition of Systema Naturae|1758]]&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|LC|17027|1}}
|700,000&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Bjorge |first1=Arne |title=Encyclopedia of Marine Mammals |last2=A Tolley |first2=Krystal |year=2008 |editor1=William F. Perrin |pages=530–532 |chapter=Harbor porpoise ''Phocoena phocoena'' |editor2=Bernd Wursig |editor3=J. G.M. Thewissen}}&lt;/ref&gt;
|[[Файл:Cetacea_range_map_Harbour_Porpoise.PNG|150x150px|Harbour porpoise range]]
|[[Файл:Harbour_porpoise_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Harbour porpoise size]]{{pb}}{{cvt|75|kg}}
|[[Файл:Ecomare_-_bruinvis_Berend_(berend3).jpg|150x150px|Harbour porpoise]]
|-
|[[Spectacled porpoise]]
|''Phocoena dioptrica''{{pb}}&lt;small&gt;Lahille, 1912&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|LC|41715|1}}
|Unknown{{efn|Nothing is known of the abundance of this porpoise. It was the most commonly encountered species during preliminary beach surveys undertaken on [[Tierra del Fuego]].}}
|[[Файл:Cetacea_range_map_Spectacled_Porpoise.PNG|150x150px|Spectacled porpoise range]]
|[[Файл:Spectacled_porpoise_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Spectacled porpoise size]]{{pb}}{{cvt|60|–|84|kg|lbs}}
|[[Файл:Subadult_female_spectacled_porpoise.png|150x150px|Subadult female spectacled porpoise]]
|-
|[[Vaquita]]
|''Phocoena sinus''{{pb}}&lt;small&gt;Norris &amp; McFarland, 1958&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|CR|17028|1}}
|12&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Hoffner |first1=Erik |date=2018-03-08 |title=Only 12 vaquita porpoises remain, watchdog group reports |url=https://news.mongabay.com/2018/03/only-12-vaquita-porpoises-remain-watchdog-groups-report/ |access-date=19 April 2018 |website=Mongabay}}&lt;/ref&gt;
|[[Файл:Cetacea_range_map_Vaquita.PNG|150x150px|Vaquita range]]
|[[Файл:Vaquita_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Vaquita size]]{{pb}}{{cvt|50|kg|lbs}}
|[[Файл:Vaquita2_Olson_NOAA_crop2.jpg|150x150px|Vaquita]]
|-
| colspan=&quot;100%&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#BBBBFF&quot; |Төрөл '''''[[Phocoenoides]]''''' – нэг зүйл
|-
! scope=&quot;col&quot; |Түгээмэл нэр
! scope=&quot;col&quot; |Шинжлэх ухааны нэр
! scope=&quot;col&quot; |Ховордолтын зэрэглэл
! scope=&quot;col&quot; |Тоо толгой
! scope=&quot;col&quot; |Тархалт
! scope=&quot;col&quot; |Хэмжээ
! scope=&quot;col&quot; |Зураг
|-
|[[Dall's porpoise]]
|''Phocoenoides dalli''{{pb}}&lt;small&gt;[[Frederick W. True|True]], 1885&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|LC|17032|1}}
|1,100,000{{efn|The most recent estimate for the North Pacific and Bering Sea is 1,186,000.}}
|[[Файл:Cetacea_range_map_Dall's_Porpoise.PNG|150x150px|Dall's porpoise range]]
|[[Файл:Dall's_porpoise_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Dall's porpoise size]]{{pb}}{{cvt|130|–|200|kg|lbs}}
|[[Файл:Dalls_Porpoise_Underwater.JPG|150x150px|Dall's porpoise]]
|}

== Эшлэл ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>6ssiuvep4eh1xtxgsewshlxz1y4ulkl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>852048</id>
      <parentid>852047</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T16:29:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ChocolateLemon</username>
        <id>91232</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>852048</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="70041" sha1="c60x1taqlm3x737thu1ogu2iygbfliz" xml:space="preserve">{{Short description|Амьд байгаа халим, далайн гахайн зүйлүүдийн жагсаалт|
}}{{IUCN тайлбар|ex=1|ew=2|cr=3|en=4|vu=5|nt=6|lc=7|suppress-others=8|dd=9|ne=10}}

Халим хэлбэртний доод баг нь дотроо [[шүдэт халим]] болон [[сахалт халим]] гэж хуваагдах 94 зүйлийг агуулах ба сахалт халим болон шүдэт халимыг 34 сая жилийн өмнө салан хөгжсөн гэж үздэг.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2025 |title=Society for Marine Mammalogy |url=https://marinemammalscience.org/science-and-publications/list-marine-mammal-species-subspecies/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Steeman |first=Mette E. |date=2009 |title=Radiation of Extant Cetaceans Driven by Restructuring of the Oceans |url=https://academic.oup.com/sysbio/article/58/6/573/1634561 |journal=Systematic Biology |volume=58 |issue=6 |pages=573–585 |doi=10.1093/sysbio/syp060}}&lt;/ref&gt;

== Сахалт халимнууд ==
Сахалт халимны дэд багт 4 овгийн нийт 15 зүйлийн халимнууд багтана.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2025 |title=Society for Marine Mammalogy |url=https://marinemammalscience.org/science-and-publications/list-marine-mammal-species-subspecies/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt; Сахалт халимнууд нь том бие, хос хамрын нүх, шүүлтүүр хооллолтод ашиглагдах сахалтайгаараа онцлог.
{{Clear}}

=== Balaenidae ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%;text-align:center&quot;
| colspan=&quot;100%&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#BBBBFF&quot; |Төрөл '''''[[Balaena]]''''' &lt;small&gt;[[Карл Линней|Linnaeus]], [[10th edition of Systema Naturae|1758]]&lt;/small&gt; – нэг зүйл
|-
! scope=&quot;col&quot; |Түгээмэл нэр
! scope=&quot;col&quot; |Шинжлэх ухааны нэр
! scope=&quot;col&quot; |IUCN Red List status
! scope=&quot;col&quot; |Global population estimate
! scope=&quot;col&quot; |Тархалт
! scope=&quot;col&quot; |Хэмжээ
! scope=&quot;col&quot; |Зураг
|-
|[[Bowhead whale]]
|''Balaena mysticetus''
&lt;small&gt;[[Карл Линней|Linnaeus]], [[10th edition of Systema Naturae|1758]]&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|LC|2467|1}}
|43,000&lt;ref&gt;{{cite news |date=16 April 2008 |title=Eastern Arctic bowhead whales not threatened after all, government says |work=CBC News |url=https://www.cbc.ca/news/science/eastern-arctic-bowhead-whales-not-threatened-after-all-government-says-1.717576}}&lt;/ref&gt;
|[[Файл:Cetacea_range_map_Bowhead_Whale.png|150x150px|Bowhead whale range]]
|[[Файл:Bowhead_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Bowhead whale size]]
{{cvt|60|MT|ST}}
|[[Файл:A_bowhead_whale_breaches_off_the_coast_of_western_Sea_of_Okhotsk_by_Olga_Shpak,_Marine_Mammal_Council,_IEE_RAS.jpg|194x194px|Bowhead whale]]
|-
| colspan=&quot;100%&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#BBBBFF&quot; |Төрөл '''''[[Eubalaena]]''''' &lt;small&gt;[[John Edward Gray|Gray]], 1864&lt;/small&gt; – гурван зүйл
|-
! scope=&quot;col&quot; |Түгээмэл нэр
! scope=&quot;col&quot; |Шинжлэх ухааны нэр
! scope=&quot;col&quot; |IUCN Red List status
! scope=&quot;col&quot; |Global population estimate
! scope=&quot;col&quot; |Тархалт
! scope=&quot;col&quot; |Хэмжээ
! scope=&quot;col&quot; |Зураг
|-
|[[North Atlantic right whale]]
|''Eubalaena glacialis''
&lt;small&gt;[[Johannes Peter Müller|Müller]], 1776&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|CR|41712|1}}
|350
|[[Файл:Eubalaena_glacialis_range_map.png|150x150px|North Atlantic right whale range]]
|[[Файл:Right_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|North Atlantic right whale size]]
{{cvt|40|–|80|MT|ST}}
|[[Файл:Anim1750_-_Flickr_-_NOAA_Photo_Library.jpg|150x150px|North Atlantic right whale]]
|-
|[[North Pacific right whale]]
|''Eubalaena japonica''
&lt;small&gt;[[Bernard Germain de Lacépède|Lacépède]], 1818&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|EN|41711|1}}
|404–2,108&lt;ref&gt;{{cite report|last1=Miyashita|first1=T|last2=Kato|first2=H|year=1998|title=Recent data on the status of right whales in the NW Pacific Ocean|website=International Whaling Commission|location=Cambridge, UK}}&lt;/ref&gt;
|[[Файл:Eubalaena_japonica_range_map.png|150x150px|North Pacific right whale range]]
|[[Файл:Right_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|North Pacific right whale size]]
{{cvt|60|–|80|MT|ST}}
|[[Файл:NoPacificRightWhale_Pitman_1.jpg|150x150px|North Pacific right whale]]
|-
|[[Southern right whale]]
|''Eubalaena australis''
&lt;small&gt;[[Desmoulins]], 1822&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|LC|8153|1}}
|13,600&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Migratory secrets of recovering whale species |url=https://www.bas.ac.uk/media-post/migratory-secrets-of-recovering-whale-species/ |website=British Antarctic Survey}}&lt;/ref&gt;
|[[Файл:Cetacea_range_map_Southern_Right_Whale.png|150x150px|Southern right whale range]]
|[[Файл:Right_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Southern right whale size]]
{{cvt|40|–|80|MT|ST}}
|[[Файл:Southern_right_whale.jpg|225x225px|Southern right whale]]
|}
&lt;/onlyinclude&gt;

=== Balaenopteridae ===
&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt;Эдэний халим нь (Eden's whale) Брайдын халимны (Bryde's whale) дэд зүйл гэж одоогоор ангилагдаж байгаа ба ойролцоогоор 7.8 сая жилийн өмнөөс эхлэн Брайдын халимнаас тусдаа хөгжжээ.
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%;text-align:center&quot;
| colspan=&quot;100%&quot; align=&quot;center&quot; style=&quot;background-color:lightblue;&quot; |Subfamily '''Balaenopteridae''' – нэг төрөл, есөн зүйл
|-
| colspan=&quot;100%&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#BBBBFF&quot; |Төрөл '''''[[Balaenoptera]]''''' – есөн зүйл
|-
! scope=&quot;col&quot; |Түгээмэл нэр
! scope=&quot;col&quot; |Шинжлэх ухааны нэр
! scope=&quot;col&quot; |Ховордолтын зэрэглэл
! scope=&quot;col&quot; |Тоо толгой
! scope=&quot;col&quot; |Тархалт
! scope=&quot;col&quot; |Хэмжээ
! scope=&quot;col&quot; |Зураг
|-
|[[Хөх судалт халим|Хөх халим]]
|''Balaenoptera musculus''
&lt;small&gt;[[Карл Линней|Linnaeus]], [[10th edition of Systema Naturae|1758]]&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|EN|2477|1}}
|5,000–15,000
|[[Файл:Cetacea_range_map_Blue_Whale.PNG|150x150px|Blue whale range]]
|[[Файл:Blue_whale_size.svg|150x150px|Blue whale size]]
{{cvt|50|-|150|MT|ST}}
|[[Файл:Anim1754_-_Flickr_-_NOAA_Photo_Library.jpg|150x150px|Blue whale]]
|-
|[[Bryde's whale]]
|''Balaenoptera brydei''
&lt;small&gt;Olsen, 1913&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|LC|2476|1}}
|90,000–100,000
|[[Файл:Balaenoptera_brydei_range.png|150x150px|Bryde's whale range]]
|[[Файл:Bryde's_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Bryde's whale size]]
{{cvt|14|–|30|MT|ST}}
|[[Файл:Brydeswhale_sophiewebb-swfsc-star2006.jpg|150x150px|Bryde's whale]]
|-style=&quot;background:#ffff99&quot;
|[[Bryde's whale#Taxonomy|Eden's whale]]{{efn|The [[Society for Marine Mammalogy]] considers Eden's whale a smaller morph of the more widespread Bryde's whale based on current research.&lt;ref name=&quot;SMM&quot;&gt;{{cite web |title=List of Marine Mammal Species and Subspecies |url=https://marinemammalscience.org/science-and-publications/list-marine-mammal-species-subspecies/ |website=MarineMammalScience.org |publisher=[[Society for Marine Mammalogy]] |date=May 2022}}&lt;/ref&gt;}}
|''Balaenoptera edeni''
&lt;small&gt;[[John Anderson (zoologist)|Anderson]], 1879&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|LC|2476|1}}
|Unknown
|[[Файл:Balaenoptera_brydei2_range.png|150x150px|Eden's whale range]]
|Unknown
|[[Файл:Rorcual_Edeni.jpg|150x150px|Eden's whale (illustration)]]
|-
|[[Common minke whale]]
|''Balaenoptera acutorostrata''
&lt;small&gt;[[Bernard Germain de Lacépède|Lacépède]], 1804&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|LC|2474|1}}
|200,000
|[[Файл:Cetacea_range_map_Minke_Whale.png|150x150px|Common minke whale range]]
|[[Файл:Minke_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Common minke whale size]]
{{cvt|2|-|4|MT|ST}}
|[[Файл:Minke_Whale_(NOAA).jpg|150x150px|Common minke whale]]
|-
|[[Rice's whale]]&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Rosel |first1=Patricia E. |last2=Wilcox |first2=Lynsey A. |last3=Yamada |first3=Tadasu K. |last4=Mullin |first4=Keith D. |year=2021 |title=A new species of baleen whale (Balaenoptera) from the Gulf of Mexico, with a review of its geographic distribution |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/mms.12776 |journal=Marine Mammal Science |language=en |volume=37 |issue=2 |pages=577–610 |bibcode=2021MMamS..37..577R |doi=10.1111/mms.12776 |issn=1748-7692 |s2cid=234256521}}&lt;/ref&gt;
|''Balaenoptera ricei''
&lt;small&gt;Rosel ''et al.'', 2021&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|CR|41712|1}}
|30–100
|[[Файл:Balaenoptera_ricei_range.svg|frameless|148x148px]]
|[[Файл:Rice's_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px]] 
~{{cvt|13.9|MT|ST}}
|[[Файл:GoM_Bryde's_Whale.jpg|frameless|150x150px]]
|-
|[[Fin whale]]
|''Balaenoptera physalus''
&lt;small&gt;[[Карл Линней|Linnaeus]], [[10th edition of Systema Naturae|1758]]&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|VU|2478|1}}
|100,000
|[[Файл:Balaenoptera_physalus_-_distribution_range.svg|150x150px|Fin whale range]]
|[[Файл:Fin_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Fin whale size]]
{{cvt|30|–|80|MT|ST}}
|[[Файл:LMazzuca_Fin_Whale.jpg|150x150px|Fin whale]]
|-
|[[Omura's whale]]
|''[[Balaenoptera omurai]]''
&lt;small&gt;Wada et al., 2003&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|DD|136623|1}}
|Unknown
|Unknown
|Unknown
|[[Файл:Balaenoptera_omurai,_Madagascar_-_Royal_Society_Open_Science_1.jpg|150x150px|Omura's whale]]
|-
|[[Sei whale]]
|''Balaenoptera borealis''
&lt;small&gt;[[René-Primevère Lesson|Lesson]], 1828&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|EN|2475|1}}
|80,000&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Sei Whale |url=https://oceanwide-expeditions.com/to-do/wildlife/sei-whale |access-date=2021-10-11 |website=oceanwide-expeditions.com |language=en}}&lt;/ref&gt;
|[[Файл:Cetacea_range_map_Sei_Whale.PNG|150x150px|Sei whale range]]
|[[Файл:Sei_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Sei whale size]]
{{cvt|20|–|25|MT|ST}}
|[[Файл:Sei_whale_mother_and_calf_Christin_Khan_NOAA.jpg|150x150px|Sei whales]]
|-
|[[Antarctic minke whale]]
|''Balaenoptera bonaerensis''
&lt;small&gt;[[Hermann Burmeister|Burmeister]], 1867&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|NT|2480|1}}
|515,000&lt;ref name=&quot;IWC2013&quot;&gt;International Whaling Commission. (2013). &quot;Report of the Scientific Committee&quot;. ''Journal of Cetacean Research and Management'' '''14''' (Supplement): 1–86.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |author1=S. |author2=Ten |year=2022 |title=Epibiotic fauna of the Antarctic minke whale as a reliable indicator of seasonal movements |journal=Scientific Reports |volume=12 |issue=22214 |bibcode=2022NatSR..1222214T |doi=10.1038/s41598-022-25929-1 |pmc=9789092 |pmid=36564393 |article-number=22214}}&lt;/ref&gt;
|[[Файл:Cetacea_range_map_Antarctic_Minke_Whale.png|150x150px|Antarctic minke whale range]]
|[[Файл:Minke_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Antarctic minke whale size]]
{{cvt|6|-|10|MT|ST}}
|[[Файл:Minke_whale_in_ross_sea.jpg|150x150px|Antarctic minke whale]]
|-
| colspan=&quot;100%&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#BBBBFF&quot; |Төрөл '''''[[Megaptera]]''''' &lt;small&gt;[[John Edward Gray|Gray]], 1846&lt;/small&gt; – нэг зүйл
|-
! scope=&quot;col&quot; |Түгээмэл нэр
! scope=&quot;col&quot; |Шинжлэх ухааны нэр
! scope=&quot;col&quot; |Ховордолтын зэрэглэл
! scope=&quot;col&quot; |Тоо толгой
! scope=&quot;col&quot; |Тархалт
! scope=&quot;col&quot; |Хэмжээ
! scope=&quot;col&quot; |Зураг
|-
|[[Бөгтөр халим]]
|''Megaptera novaeangliae''
&lt;small&gt;Borowski, 1781&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|LC|13006|1}}
|84,000
|[[Файл:Cetacea_range_map_Humpback_Whale.png|150x150px|Humpback whale range]]
|[[Файл:Humpback_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Humpback whale size]]
{{cvt|25|–|30|MT|ST}}
|[[Файл:Humpback_Whale_underwater_shot.jpg|150x150px|Humpback whale]]
|}
=== Eschrichtiidae ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;text-align:center&quot;
| colspan=&quot;100%&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#BBBBFF&quot; |Төрөл '''''[[Eschrichtius]]''''' &lt;small&gt;[[John Edward Gray|Gray]], 1864&lt;/small&gt; – one зүйл
|-
! scope=&quot;col&quot; |Түгээмэл нэр
! scope=&quot;col&quot; |Шинжлэх ухааны нэр
! scope=&quot;col&quot; |Ховордолтын зэрэглэл
! scope=&quot;col&quot; |Тоо толгой
! scope=&quot;col&quot; |Тархалт
! scope=&quot;col&quot; |Хэмжээ
! scope=&quot;col&quot; |Зураг
|-
|[[Gray whale]]
|''Eschrichtius robustus''
&lt;small&gt;Lilljeborg, 1861&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|LC|8097|1}}
|21,000&lt;ref name=&quot;ABUNDANCE OF EASTERN NORTH PACIFIC GRAY WHALES 2019/2020&quot;&gt;{{cite journal |last1=Stewart |first1=Joshua D. |last2=Weller |first2=David W. |date=January 2021 |title=Abundance of eastern North Pacific gray whales 2019/2020 |url=https://repository.library.noaa.gov/view/noaa/27928 |journal=NOAA Technical Memorandum NMFS |doi=10.25923/bmam-pe91 |access-date=3 February 2022}}&lt;/ref&gt;
|[[Файл:Cetacea_range_map_Gray_Whale.png|150x150px|Gray whale range]]
|[[Файл:Gray_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Gray whale size]]
{{cvt|15|–|40|MT|ST}}
|[[Файл:Eschrichtius_robustus_01.jpg|150x150px|Gray whale]]
|}

=== Neobalaenidae ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;text-align:center&quot;
| colspan=&quot;100%&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#BBBBFF&quot; |Төрөл '''''Caperea''''' &lt;small&gt;[[John Edward Gray|Gray]], 1864&lt;/small&gt; – нэг зүйл
|-
! scope=&quot;col&quot; |Түгээмэл нэр
! scope=&quot;col&quot; |Шинжлэх ухааны нэр
! scope=&quot;col&quot; |Ховордолтын зэрэглэл
! scope=&quot;col&quot; |Тоо толгой
! scope=&quot;col&quot; |Тархалт
! scope=&quot;col&quot; |Хэмжээ
! scope=&quot;col&quot; |Зураг
|-
|[[Pygmy right whale]]
|''Caperea marginata''
&lt;small&gt;[[John Edward Gray|Gray]], 1846&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|LC|3778|1}}
|Unknown
|[[Файл:Cetacea_range_map_Pygmy_Right_Whale.png|150x150px|Pygmy right whale range]]
|[[Файл:Pygmy_right_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Pygmy right whale size]]
{{cvt|3|-|3.5|MT|ST}}
|[[Файл:Pygmy_right_whale.png|alt=Pygmy right whale|150x150px|Pygmy right whale (illustration)]]
|}

== Шүдэт халимнууд ==
=== Physeteridae ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;text-align:center&quot;
| colspan=&quot;100%&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#BBBBFF&quot; |Төрөл '''''[[Physeter]]''''' – нэг зүйл
|-
! scope=&quot;col&quot; |Түгээмэл нэр
! scope=&quot;col&quot; |Шинжлэх ухааны нэр
! scope=&quot;col&quot; |Ховордолтын зэрэглэл
! scope=&quot;col&quot; |Тоо толгой
! scope=&quot;col&quot; |Тархалт
! scope=&quot;col&quot; |Хэмжээ
! scope=&quot;col&quot; |Зураг
|-
|[[Кашалот]]
|''Physeter macrocephalus''
&lt;small&gt;[[Карл Линней|Linnaeus]], [[10th edition of Systema Naturae|1758]]&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|VU|41755|1}}
|200,000–2,000,000{{efn|The total number of sperm whales throughout the world is unknown. Crude estimates, obtained by surveying small areas and extrapolating the result to all the world's oceans, range from 200,000 to 2,000,000 individuals}}
|[[Файл:Cetacea_range_map_Sperm_Whale_4.PNG|150x150px|Sperm whale range]]
|[[Файл:Sperm_whale_size.svg|150x150px|Sperm whale size]]
{{cvt|25|–|50|MT|ST}}
|[[Файл:Mother_and_baby_sperm_whale.jpg|150x150px|Sperm whale]]
|}

=== Kogiidae ===

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;text-align:center&quot;
| colspan=&quot;100%&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#BBBBFF&quot; |Төрөл '''''[[Kogia]]''''' – хоёр зүйл
|-
! scope=&quot;col&quot; |Түгээмэл нэр
! scope=&quot;col&quot; |Шинжлэх ухааны нэр
! scope=&quot;col&quot; |Ховордолтын зэрэглэл
! scope=&quot;col&quot; |Тоо толгой
! scope=&quot;col&quot; |Тархалт
! scope=&quot;col&quot; |Хэмжээ
! scope=&quot;col&quot; |Зураг
|-
|[[Одой кашалот]]
|''Kogia sima''
&lt;small&gt;[[Richard Owen|Owen]], 1866&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|LC|11048|1}}
|Unknown{{efn|No global population estimates have been made. One survey estimated a population of about 11,000 in the eastern Pacific}}
|[[Файл:Cetacea_range_map_Dwarf_Sperm_Whale.png|150x150px|Dwarf sperm whale range]]
|[[Файл:Dwarf_sperm_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Dwarf sperm whale size]]
{{cvt|250|kg|lbs}}
|[[Файл:Kogia_sima.jpg|150x150px|Dwarf sperm whale (reconstruction)]]
|-
|[[Давжаа кашалот]]
|''Kogia breviceps''
&lt;small&gt;[[Henri Marie Ducrotay de Blainville|Blainville]], 1838&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|LC|11047|1}}
|Unknown{{efn|No global population estimates have been made. One survey estimated a population of about 11,000 in the eastern Pacific}}
|[[Файл:Kogia_breviceps_range.png|150x150px|Pygmy sperm whale range]]
|[[Файл:Pygmy_sperm_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Pygmy sperm whale size]]
{{cvt|400|kg|lbs}}
|[[Файл:Kogia_breviceps.jpg|150x150px|Pygmy sperm whale]]
|}

=== Ziphiidae ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;text-align:center&quot;
| colspan=&quot;100%&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#BBBBFF&quot; |Төрөл '''''[[Berardius]]''''' – гурван зүйл
|-
! scope=&quot;col&quot; |Түгээмэл нэр
! scope=&quot;col&quot; |Шинжлэх ухааны нэр
! scope=&quot;col&quot; |Ховордолтын зэрэглэл
! scope=&quot;col&quot; |Тоо толгой
! scope=&quot;col&quot; |Тархалт
! scope=&quot;col&quot; |Хэмжээ
! scope=&quot;col&quot; |Зураг
|-
|[[Arnoux's beaked whale]]
|''Berardius arnuxii''
&lt;small&gt;[[Georges Louis Duvernoy|Duvernoy]], 1851&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|LC|2762|1}}
|Unknown{{efn|Arnoux's beaked whales seem to be relatively abundant in Cook Strait during summer}}
|[[Файл:Cetacea_range_map_Arnoux_27s_Beaked_Whale.png|150x150px|Arnoux's beaked whale range]]
|[[Файл:Arnoux's_beaked_whale_size.svg|150x150px|Arnoux's beaked whale size]]
{{cvt|8|MT|ST}}
|[[Файл:Berardius_arnuxii_2.jpg|150x150px|Arnoux's beaked whale]]
|-
|[[Baird's beaked whale]]
|''Berardius bairdii''
&lt;small&gt;[[Leonhard Hess Stejneger|Stejneger]], 1883&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|LC|2763|1}}
|Unknown{{efn|Virtually nothing is known about the abundance of Baird's beaked whales, except they are not rare as was formerly thought}}
|[[Файл:Cetacea_range_map_Baird_27s_Beaked_Whale.png|150x150px|Baird's beaked whale range]]
|[[Файл:Baird's_beaked_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Baird's beaked whale size]]
{{cvt|12|MT|ST}}
|[[Файл:Berardius_bairdii.jpg|150x150px|Berardius bairdii]]
|-
|[[Sato's beaked whale]]
|''Berardius minimus''
&lt;small&gt;Yamada et al., 2019&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|NT|178756893|1}}
|Unknown
|North Pacific
|[[Файл:Berardius_minimus_beaked_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Sato's beaked whale size]]
Unknown
|[[Файл:Berardius_minimus_illustration.png|150x150px|Berardius minimus illustration]]
|-
| colspan=&quot;100%&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#BBBBFF&quot; |Төрөл '''''[[Tasmacetus]]''''' – нэг зүйл
|-
! scope=&quot;col&quot; |Түгээмэл нэр
! scope=&quot;col&quot; |Шинжлэх ухааны нэр
! scope=&quot;col&quot; |Ховордолтын зэрэглэл
! scope=&quot;col&quot; |Тоо толгой
! scope=&quot;col&quot; |Тархалт
! scope=&quot;col&quot; |Хэмжээ
! scope=&quot;col&quot; |Зураг
|-
|[[Shepherd's beaked whale]]
|''Tasmacetus shepherdi''
&lt;small&gt;Oliver, 1937&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|DD|21500|1}}
|Unknown{{efn|Nothing is known about the relative abundance of this зүйл or its population composition}}
|[[Файл:Cetacea_range_map_Shepherd_27s_Beaked_Whale.png|150x150px|Shepherd's beaked whale range]]
|[[Файл:Shepherd's_beaked_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Shepherd's beaked whale size]]
{{cvt|2|-|2.5|MT|ST}}
|[[Файл:Tasmacetus_shepherdi.jpg|150x150px|Shepherd's beaked whale]]
|-
| colspan=&quot;100%&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#BBBBFF&quot; |Төрөл '''''[[Ziphius]]''''' – нэг зүйл
|-
! scope=&quot;col&quot; |Түгээмэл нэр
! scope=&quot;col&quot; |Шинжлэх ухааны нэр
! scope=&quot;col&quot; |Ховордолтын зэрэглэл
! scope=&quot;col&quot; |Тоо толгой
! scope=&quot;col&quot; |Тархалт
! scope=&quot;col&quot; |Хэмжээ
! scope=&quot;col&quot; |Зураг
|-
|[[Cuvier's beaked whale]]
|''Ziphius cavirostris''
&lt;small&gt;[[Georges Cuvier|G. Cuvier]], 1823&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|LC|23211|1}}
|100,000{{efn|Because of the difficulty of identifying the species the total global population is unknown}}
|[[Файл:Cetacea_range_map_Cuvier's_Beaked_Whale.PNG|150x150px|Cuvier's beaked whale range]]
|[[Файл:Cuvier's_beaked_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Cuvier's beaked whale size]]
{{cvt|2|–|3|MT|ST}}
|[[Файл:Ziphius_carvirostris.jpg|150x150px|Cuvier's beaked whale]]
|-
| colspan=&quot;100%&quot; align=&quot;center&quot; style=&quot;background-color:lightblue;&quot; |Subfamily '''[[Hyperoodontinae]]''' – three genera, 17 species
|-
| colspan=&quot;100%&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#BBBBFF&quot; |Төрөл '''''[[Hyperoodon]]''''' – хоёр зүйл
|-
! scope=&quot;col&quot; |Түгээмэл нэр
! scope=&quot;col&quot; |Шинжлэх ухааны нэр
! scope=&quot;col&quot; |Ховордолтын зэрэглэл
! scope=&quot;col&quot; |Тоо толгой
! scope=&quot;col&quot; |Тархалт
! scope=&quot;col&quot; |Хэмжээ
! scope=&quot;col&quot; |Зураг
|-
|[[Northern bottlenose whale]]
|''Hyperoodon ampullatus''
&lt;small&gt;[[Johann Reinhold Forster|Forster]], 1770&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|NT|10707|1}}
|10,000{{efn|Total population is unknown but likely to be of the order of 10,000}}
|[[Файл:Cetacea_range_map_Northern_Bottlenose_Whale.PNG|150x150px|Northern bottlenose whale range]]
|[[Файл:Northern_bottlenose_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Northern bottlenose whale size]]
{{cvt|7|MT|ST}}
|[[Файл:Hyperoodon_ampullatus_2.jpg|150x150px|Northern bottlenose whale]]
|-
|[[Southern bottlenose whale]]
|''Hyperoodon planifrons''
&lt;small&gt;[[William Henry Flower|Flower]], 1882&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|LC|10708|1}}
|500,000
|[[Файл:Cetacea_range_map_Southern_Bottlenose_Whale.PNG|150x150px|Southern bottlenose range]]
|[[Файл:Southern_bottlenose_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Southern bottlenose whale size]]
{{cvt|6|MT|ST}}
|[[Файл:Hyperoodon_planifrons.jpg|150x150px|Southern bottlenose whale]]
|-
| colspan=&quot;100%&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#BBBBFF&quot; |Төрөл '''''[[Indopacetus]]''''' – нэг зүйл
|-
! scope=&quot;col&quot; |Түгээмэл нэр
! scope=&quot;col&quot; |Шинжлэх ухааны нэр
! scope=&quot;col&quot; |Ховордолтын зэрэглэл
! scope=&quot;col&quot; |Тоо толгой
! scope=&quot;col&quot; |Тархалт
! scope=&quot;col&quot; |Хэмжээ
! scope=&quot;col&quot; |Зураг
|-
|[[Tropical bottlenose whale]]
|''Indopacetus pacificus''
&lt;small&gt;Longman, 1926&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|LC|40635|1}}
|Unknown{{efn|A 2002 survey estimates there are 766 animals around [[Hawaii]]. No other population estimates exist for other locales}}
|[[Файл:Cetacea_range_map_Longman_27s_Beaked_Whale.png|150x150px|Tropical bottlenose whale range]]
|[[Файл:Indopacetus_pacificus_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Tropical bottlenose whale size]]
{{cvt|3.5|-|4|MT|ST}}
|[[Файл:Indopacetus_pacificus_2.jpg|alt=Tropical bottlenose whale illustration|150x150px|Tropical bottlenose whale]]
|-
| colspan=&quot;100%&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#BBBBFF&quot; |Төрөл '''''[[Mesoplodon]]''''' &lt;small&gt;[[Paul Gervais|Gervais]], 1850&lt;/small&gt; – 15 зүйл
|-
! scope=&quot;col&quot; |Түгээмэл нэр
! scope=&quot;col&quot; |Шинжлэх ухааны нэр
! scope=&quot;col&quot; |Ховордолтын зэрэглэл
! scope=&quot;col&quot; |Тоо толгой
! scope=&quot;col&quot; |Тархалт
! scope=&quot;col&quot; |Хэмжээ
! scope=&quot;col&quot; |Зураг
|-
|[[Andrews' beaked whale]]
|''Mesoplodon bowdoini''
&lt;small&gt;[[Roy Chapman Andrews|Andrews]], 1908&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|DD|13242|1}}
|Unknown
|[[Файл:Cetacea_range_map_Andrews_Beaked_Whale.png|150x150px|Andrew's beaked whale range]]
|[[Файл:Andrew's_beaked_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Andrew's beaked whale size]]
{{cvt|1|MT|ST}}
|[[Файл:Mesoplodon_bowdoini.jpg|alt=Andrew's beaked whale (illustration)|150x150px|Andrew's beaked whale (skeleton)]]
|-
|[[Blainville's beaked whale]]
|''Mesoplodon densirostris''
&lt;small&gt;Blainville, 1817&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|LC|13244|1}}
|Unknown
|[[Файл:Cetacea_range_map_Blainvilles_Beaked_Whale.png|150x150px|Blainville's beaked whale range]]
|[[Файл:Blainville's_beaked_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Blainville's beaked whale size]]
|[[Файл:Mesoplodon_densirostris.jpg|150x150px|Blainville's beaked whale]]
|-
|[[Deraniyagala's beaked whale]]
|''Mesoplodon hotaula''
&lt;small&gt;[[Paules Edward Pieris Deraniyagala|P. E. P. Deraniyagala]], 1963&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|DD|127826787|1}}
|Unknown
|Indian and South Pacific
|{{cvt|4|-|5|m}}
|[''cetacean needed'']
|-
|[[Gervais' beaked whale]]
|''Mesoplodon europaeus''
&lt;small&gt;[[Paul Gervais|Gervais]], 1855&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|LC|13245|1}}
|Unknown
|[[Файл:Cetacea_range_map_Gervais_Beaked_Whale.png|150x150px|Gervais' beaked whale range]]
|[[Файл:Gervais'_beaked_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Gervais' beaked whale]]
{{cvt|1.2|MT|ST}}
|[[Файл:Mesoplodon_europaeus_2.jpg|150x150px|Gervais' beaked whale]]
|-
|[[Ginkgo-toothed beaked whale]]
|''Mesoplodon ginkgodens''
&lt;small&gt;Nishiwaki &amp; Kamiya, 1958&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|DD|127827012|1}}
|Unknown
|[[Файл:Cetacea_range_map_Ginkgo-toothed_Beaked_Whale.png|150x150px|Ginkgo-toothed beaked whale range]]
|[[Файл:Ginkgo-toothed_beaked_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Ginkgo-toothed beaked whale size]]
{{cvt|1.5|MT|ST}}
|[[Файл:Mesoplodon_ginkgodens_2.jpg|alt=Ginkgo-toothed beaked whale (illustration)|150x150px|Ginkgo-toothed beaked whale (skull)]]
|-
|[[Gray's beaked whale]]
|''Mesoplodon grayi''
&lt;small&gt;[[Julius von Haast|von Haast]], 1876&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|LC|13247|1}}
|Unknown
|[[Файл:Cetacea_range_map_Grays_Beaked_Whale.png|150x150px|Gray's beaked whale range]]
|[[Файл:Gray's_beaked_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Gray's beaked whale size]]
{{cvt|1.5|MT|ST}}
|[[Файл:Mesoplodon_grayi_2.jpg|150x150px|Gray's beaked whale]]
|-
|[[Hector's beaked whale]]
|''Mesoplodon hectori''
&lt;small&gt;[[John Edward Gray|Gray]], 1871&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|DD|13248|1}}
|Unknown
|[[Файл:Cetacea_range_map_Hectors_Beaked_Whale.png|150x150px|Hector's beaked whale range]]
|[[Файл:Hector's_beaked_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Hector's beaked whale size]]
{{cvt|1|MT|ST}}
|[[Файл:Mesoplodon_hectori.jpg|alt=Hector's beaked whale (illustration)|150x150px|Hector's beaked whale]]
|-
|[[Hubbs' beaked whale]]
|''Mesoplodon carlhubbsi''
&lt;small&gt;Moore, 1963&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|DD|13243|1}}
|Unknown
|[[Файл:Cetacea_range_map_Hubbs_Beaked_Whale.png|150x150px|Hubb's beaked whale range]]
|[[Файл:Hubb's_beaked_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Hubb's beaked whale size]]
{{cvt|1.4|MT|ST}}
|[[Файл:Mesoplodon_carlhubbsi.jpg|alt=Hubbs' beaked whale (illustration)|150x150px|Hubbs' beaked whale skull]]
|-
|[[Perrin's beaked whale]]
|''Mesoplodon perrini''
&lt;small&gt;Dalebout, Mead, Baker, Baker, &amp; van Helding, 2002&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|EN|41759|1}}
|500–1,164
|North Pacific
|[[Файл:Mesoplodon_perrini_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Perrin's beaked whale size]]
{{cvt|1.3|–|1.5|MT|ST}}
|[[Файл:Mesoplodon_perrini.jpg|150x150px|''Mesoplodon perrini'', oil on paper]]
|-
|[[Pygmy beaked whale]]
|''Mesoplodon peruvianus''
&lt;small&gt;Reyes, Mead, and Van Waerebeek, 1991&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|LC|13251|1}}
|Unknown
|[[Файл:Cetacea_range_map_Pygmy_Beaked_Whale.png|185x185px|Pygmy beaked whale range]]
|[[Файл:Mesoplodon_peruvianus_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Pygmy beaked whale size]]
{{cvt|800|kg|lbs}}
|[[Файл:Mesoplodon_peruvianus.jpg|150x150px|''Mesoplodon peruvianus'', oil on paper]]
|-
|[[Ramari's beaked whale]]
|''Mesoplodon eueu''
&lt;small&gt;Carroll ''et al'', 2021&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|DD|215824818|1}}
|Unknown
|[[Файл:M._mirus_&amp;_M._eueu_distribution.jpg|150x150px|Ramari's beaked whale range]]
(red circle)
|Unknown
|[[Файл:Mesoplodon_eueu.jpg|150x150px|Ramari's beaked whale]]
|-
|[[Sowerby's beaked whale]]
|''Mesoplodon bidens''
&lt;small&gt;Sowerby, 1804&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|LC|13241|1}}
|Unknown
|[[Файл:Cetacea_range_map_Sowerbys_Beaked_Whale.png|150x150px|Sowerby's beaked whale range]]
|[[Файл:Sowerby's_beaked_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Sowerby's beaked whale size]]
{{cvt|1|-|1.3|MT|ST}}
|[[Файл:Mesoplodon_bidens_2.jpg|150x150px|Sowerby's beaked whale]]
|-
|[[Spade-toothed whale]]
|''Mesoplodon traversii'', [[Synonym (taxonomy)|syn.]] ''Mesoplodon bahamondi''
&lt;small&gt;[[John Edward Gray|Gray]], 1874&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|DD|41760|1}}
|Unknown
|[[Файл:Mesoplodon_traversii_distribution.png|150x150px|Spade-toothed whale range]]
|[[Файл:Mesoplodon_bahamondi_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Spade-toothed whale size]]
{{cvt|1.2|MT|ST}}
|[[Файл:Mesoplodon_traversii.svg|frameless|150x150px]]
|-
|[[Stejneger's beaked whale]]
|''Mesoplodon stejnegeri''
&lt;small&gt;[[Frederick W. True|True]], 1885&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|NT|13252|1}}
|Unknown
|[[Файл:Cetacea_range_map_Stejneger_sBeaked_Whale.png|150x150px|Stejneger's beaked whale range]]
|[[Файл:Stejneger's_beaked_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Stejneger's beaked whale size]]
{{cvt|1.5|MT|ST}}
|[[Файл:Mesoplodon_stejnegeri.jpg|alt=Stejneger's beaked whale (illustration)|150x150px|Stejneger's beaked whale (skull)]]
|-
|[[Strap-toothed whale]]
|''Mesoplodon layardii''
&lt;small&gt;[[John Edward Gray|Gray]], 1865&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|LC|13249|1}}
|Unknown
|[[Файл:Cetacea_range_map_Layards_Beaked_Whale.png|150x150px|Strap-toothed whale range]]
|[[Файл:Straptoothed_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Strap-toothed whale size]]
{{cvt|2|MT|ST}}
|[[Файл:Mesoplodon_layardii.jpg|150x150px|Strap-toothed whale]]
|-
|[[True's beaked whale]]
|''Mesoplodon mirus''
&lt;small&gt;[[Frederick W. True|True]], 1913&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|LC|13250|1}}
|Unknown
|[[Файл:Cetacea_range_map_Trues_Beaked_Whale.png|150x150px|True's beaked whale range]]
(North Atlantic only; map includes range of ''M. eueu'' in Indian Ocean)
|[[Файл:True's_beaked_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|True's beaked whale size]]
{{cvt|1.4|MT|ST}}
|[[Файл:True's_beaked_whale.jpg|frameless|150x150px]]
|}

=== Platanistidae ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;text-align:center&quot;
| colspan=&quot;100%&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#BBBBFF&quot; |Төрөл '''''[[Platanista]]''''' – хоёр зүйл
|-
! scope=&quot;col&quot; |Түгээмэл нэр
! scope=&quot;col&quot; |Шинжлэх ухааны нэр
! scope=&quot;col&quot; |Ховордолтын зэрэглэл
! scope=&quot;col&quot; |Тоо толгой
! scope=&quot;col&quot; |Тархалт
! scope=&quot;col&quot; |Хэмжээ
! scope=&quot;col&quot; |Зураг
|-
|[[Ganges river dolphin]]
|''Platanista gangetica''
&lt;small&gt;(Lebeck, 1801)&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|EN|41756|1}}
|3,500&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Sinha |first1=Ravindra K. |last2=Kannan |first2=Kurunthachalam |date=2014-12-01 |title=Ganges River Dolphin: An Overview of Biology, Ecology, and Conservation Status in India |journal=Ambio |language=en |volume=43 |issue=8 |pages=1029–1046 |bibcode=2014Ambio..43.1029S |doi=10.1007/s13280-014-0534-7 |issn=1654-7209 |pmc=4235892 |pmid=24924188}}&lt;/ref&gt;
|[[Файл:SouthAsianRiverDolphin_distribution2019.png|150x150px|South Asian dolphin range]]
(улбар шар)
|[[Файл:South_Asian_river_dolphin_size_comparison.svg|class=skin-invert|150x150px|South Asian river dolphin size]]
{{cvt|200|kg|lbs}}
|[[Файл:Ganges_River_Dolphin.jpg|frameless|150x150px]]
|-
|[[Indus river dolphin]]
|''Platanista minor''
&lt;small&gt;[[Richard Owen|Owen]], 1853&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|EN|41757|1}}
|1,450&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Braulik |first1=Gill T. |last2=Noureen |first2=Uzma |last3=Arshad |first3=Masood |last4=Reeves |first4=Randall R. |date=2015-12-01 |title=Review of status, threats, and conservation management options for the endangered Indus River blind dolphin |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0006320715300999 |journal=Biological Conservation |language=en |volume=192 |pages=30–41 |bibcode=2015BCons.192...30B |doi=10.1016/j.biocon.2015.09.008 |issn=0006-3207 |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;
|[[Файл:SouthAsianRiverDolphin_distribution2019.png|150x150px|South Asian dolphin range]]
(цэнхэр)
|[[Файл:South_Asian_river_dolphin_size_comparison.svg|class=skin-invert|150x150px|South Asian river dolphin size]]
{{cvt|200|kg|lbs}}
|[[Файл:A-Platanista-gangetica-showing-the-body-shape-and-especially-the-head-with-a-long-beak.png|frameless|150x150px]]
|}

=== Iniidae ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;text-align:center&quot;
| colspan=&quot;100%&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#BBBBFF&quot; |Төрөл '''''[[Inia]]''''' – хоёр зүйл
|-
! scope=&quot;col&quot; |Түгээмэл нэр
! scope=&quot;col&quot; |Шинжлэх ухааны нэр
! scope=&quot;col&quot; |Ховордолтын зэрэглэл
! scope=&quot;col&quot; |Тоо толгой
! scope=&quot;col&quot; |Тархалт
! scope=&quot;col&quot; |Хэмжээ
! scope=&quot;col&quot; |Зураг
|-
|[[Amazon river dolphin]]
|''Inia geoffrensis''
&lt;small&gt;[[Henri Marie Ducrotay de Blainville|Blainville]], 1817&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|EN|10831|1}}
|Unknown
|[[Файл:Cetacea_range_map_Amazon_River_Dolphin.PNG|154x154px|Amazon river dolphin range]]
|[[Файл:Amazon_river_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Amazon river dolphin size]]
{{cvt|150|kg|lbs}}
|[[Файл:Amazonas_Flussdelfin_Apure_Orinoco_Duisburg_01.jpg|217x217px|Amazon river dolphin]]
|-
|[[Araguaian river dolphin]]{{efn|As of November 2021, the Araguaian river dolphin is not recognized by the [[Society for Marine Mammalogy]], which cites small sample size&lt;ref name=&quot;SMM&quot; /&gt;}}
|''Inia araguaiaensis''
&lt;small&gt;Hrbek, Da Silva, Dutra, Farias, 2014&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|NE}}
|Unknown
|[[Файл:Inia_range_map_PLoS_ONE.jpg|154x154px|Araguaian river dolphin range]]
&lt;small&gt;Araguaian river dolphin in blue&lt;/small&gt;
|[[Файл:Amazon_river_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Araguaian river dolphin size]]
{{cvt|150|kg|lbs}}
|[[Файл:Inia_araguaiensis.jpg|150x150px|Araguaian river dolphin]]
|}

=== Lipotidae ===
Сөнөсөн байх боломжтой
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;text-align:center&quot;
| colspan=&quot;100%&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#BBBBFF&quot; |Төрөл '''''[[Lipotes]]''''' – нэг зүйл
|-
! scope=&quot;col&quot; |Түгээмэл нэр
! scope=&quot;col&quot; |Шинжлэх ухааны нэр
! scope=&quot;col&quot; |Ховордолтын зэрэглэл
! scope=&quot;col&quot; |Тоо толгой
! scope=&quot;col&quot; |Тархалт
! scope=&quot;col&quot; |Хэмжээ
! scope=&quot;col&quot; |Зураг
|-
|[[Baiji]]
|''Lipotes vexillifer''
&lt;small&gt;[[Gerrit S. Miller|Miller]], 1918&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|CR|12119|1}}
|0–13{{efn|[[Yangtze Freshwater Dolphin Expedition 2006|A survey]] from November–December 2006 failed to find any individuals. Another survey, from 1997, counted only 13 individuals. In 1986, surveys estimated the number to be at about 300}}
|[[Файл:Yangtze_Dolphins_range.jpg|150x150px|Baiji range]]
|[[Файл:Baiji_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Baiji size]]
{{cvt|130|kg|lbs}}
|[[Файл:Baiji_1.jpg|150x150px|Baiji]]
|}

=== Pontoporiidae ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;text-align:center&quot;
| colspan=&quot;100%&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#BBBBFF&quot; |Төрөл '''''[[La Plata dolphin|Pontoporia]]''''' – нэг зүйл
|-
! scope=&quot;col&quot; |Түгээмэл нэр
! scope=&quot;col&quot; |Шинжлэх ухааны нэр
! scope=&quot;col&quot; |Ховордолтын зэрэглэл
! scope=&quot;col&quot; |Тоо толгой
! scope=&quot;col&quot; |Тархалт
! scope=&quot;col&quot; |Хэмжээ
! scope=&quot;col&quot; |Зураг
|-
|[[La Plata dolphin]]
|''Pontoporia blainvillei''
&lt;small&gt;Gervais &amp; d'Orbigny, 1844&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|VU|17978|1}}
|4,000–4,500
|[[Файл:Cetacea_range_map_La_Plata_River_Dolphin.PNG|150x150px|La Plata dolphin range]]
|[[Файл:La_plata_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|La Plata dolphin size]]
{{cvt|50|kg|lbs}}
|[[Файл:Pontoporia_blainvillei_296896096.jpg|alt=Beached La Plata dolphin|150x150px|La Plata dolphin (skeleton)]]
|}

=== Monodontidae ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;text-align:center&quot;
| colspan=&quot;100%&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#BBBBFF&quot; |Төрөл '''''[[Delphinapterus]]''''' – нэг зүйл
|-
! scope=&quot;col&quot; |Түгээмэл нэр
! scope=&quot;col&quot; |Шинжлэх ухааны нэр
! scope=&quot;col&quot; |Ховордолтын зэрэглэл
! scope=&quot;col&quot; |Тоо толгой
! scope=&quot;col&quot; |Тархалт
! scope=&quot;col&quot; |Хэмжээ
! scope=&quot;col&quot; |Зураг
|-
|[[Beluga whale|Beluga]]
|''Delphinapterus leucas''
&lt;small&gt;[[Peter Simon Pallas|Pallas]], 1776&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|LC|6335|1}}
|136,000{{efn|There are estimated to be 40,000 individuals in the [[Beaufort Sea]], 25,000 in [[Hudson Bay]], 18,000 in the [[Bering Sea]] and 28,000 in the Canadian High Arctic. The population in the St. Lawrence estuary is estimated to be around [https://web.archive.org/web/20051026124931/http://www.wdcs.org/dan/publishing.nsf/allweb/1B8A4EB4B9FA1BBF80256D11004B2EA2 1000]}}
|[[Файл:Cetacea_range_map_Beluga.png|150x150px|Beluga whale range]]
|[[Файл:Beluga_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Beluga whale size]]
{{cvt|1.5|MT|ST}}
|[[Файл:Belugawhale_MMC.jpg|150x150px|Beluga whale]]
|-
| colspan=&quot;100%&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#BBBBFF&quot; |Төрөл '''''[[Monodon]]''''' – нэг зүйл
|-
! scope=&quot;col&quot; |Түгээмэл нэр
! scope=&quot;col&quot; |Шинжлэх ухааны нэр
! scope=&quot;col&quot; |Ховордолтын зэрэглэл
! scope=&quot;col&quot; |Тоо толгой
! scope=&quot;col&quot; |Тархалт
! scope=&quot;col&quot; |Хэмжээ
! scope=&quot;col&quot; |Зураг
|-
|[[Narwhal]]
|''Monodon monoceros''
&lt;small&gt;[[Карл Линней|Linnaeus]], [[10th edition of Systema Naturae|1758]]&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|LC|13704|1}}
|123,000
|[[Файл:Cetacea_range_map_Narwhal.png|150x150px|Narwhal range]]
|[[Файл:Narwhal_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Narwhal size]]
{{cvt|900|-|1,500|kg|lbs}}
|[[Файл:Pod_Monodon_monoceros.jpg|150x150px|Narwhal pod]]
|-
|}

=== Delphinidae ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%;text-align:center&quot;
| colspan=&quot;100%&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#BBBBFF&quot; |Төрөл '''''[[Cephalorhynchus]]''''' &lt;small&gt;[[John Edward Gray|Gray]], 1846&lt;/small&gt; – дөрвөн зүйл
|-
! scope=&quot;col&quot; |Түгээмэл нэр
! scope=&quot;col&quot; |Шинжлэх ухааны нэр
! scope=&quot;col&quot; |Ховордолтын зэрэглэл
! scope=&quot;col&quot; |Тоо толгой
! scope=&quot;col&quot; |Тархалт
! scope=&quot;col&quot; |Хэмжээ
! scope=&quot;col&quot; |Зураг
|-
|[[Chilean dolphin]]
|''Cephalorhynchus eutropia''
&lt;small&gt;[[John Edward Gray|Gray]], 1846&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|NT|4160|1}}
|Unknown{{efn|Population estimated to be in the low thousands at the highest.}}
|[[Файл:Cetacea_range_map_Chilean_Dolphin.PNG|188x188px|Chilean dolphin range]]
|[[Файл:Chilean_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Chilean dolphin size]]
{{cvt|60|kg|lbs}}
|[[Файл:Cephalorhynchus_eutropia_406715652.jpg|150x150px|Chilean dolphin]]
|-
|[[Commerson's dolphin]]
|''Cephalorhynchus commersonii''
&lt;small&gt;[[Bernard Germain de Lacépède|Lacépède]], 1804&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|LC|4159|1}}
|22,000&lt;ref name=&quot;Spatial Models of Abundance and Habitat Preferences of Commerson's and Peale's Dolphin in Southern Patagonian Waters&quot;&gt;{{cite journal |last1=Dellabianca |first1=Natalia A. |date=26 October 2016 |title=Spatial Models of Abundance and Habitat Preferences of Commerson's and Peale's Dolphin in Southern Patagonian Waters |url=https://www.researchgate.net/publication/309468362 |journal=PLOS ONE |volume=11 |issue=10 |bibcode=2016PLoSO..1163441D |doi=10.1371/journal.pone.0163441 |pmc=5082685 |pmid=27783627 |access-date=21 January 2022 |doi-access=free |article-number=e0163441}}&lt;/ref&gt;
|[[Файл:Cetacea_range_map_Commerson's_Dolphin.PNG|150x150px|Commerson's dolphin range]]
|[[Файл:Commerson's_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Commerson's dolphin size]]
{{cvt|35|–|60|kg|lbs}}
|[[Файл:Commdolph01.jpg|150x150px|Commerson's dolphin]]
|-
|[[Heaviside's dolphin]]
|''Cephalorhynchus heavisidii''
&lt;small&gt;[[John Edward Gray|Gray]], 1828&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|NT|4161|1}}
|Unknown
|[[Файл:Cetacea_range_map_Heaviside's_Dolphin.PNG|170x170px|Heaviside's dolphin range]]
|[[Файл:Heaviside's_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Heaviside's dolphin size]]
{{cvt|40|–|75|kg|lbs}}
|[[Файл:Heaviside-Delphin.jpg|150x150px|Heaviside's dolphin]]
|-
|[[Hector's dolphin]]
|''Cephalorhynchus hectori''
&lt;small&gt;Van Beneden, 1881&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|EN|4162|1}} (subspecies ''[[Māui dolphin|Maui dolphin]]'' {{IUCN status|CR|39427|1}})
|7,381 (subspecies ''Maui dolphin'' 57–75 in 2016)
|[[Файл:Cetacea_range_map_Hector's_Dolphin.PNG|150x150px|Hector's dolphin range (Maui dolphin in green)]]
|[[Файл:Hector's_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Hector's dolphin size]]
{{cvt|35|–|60|kg|lbs}}
|[[Файл:Hectors_Dolphin.jpg|150x150px|Hector's dolphin]]
|-
| colspan=&quot;100%&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#BBBBFF&quot; |Төрөл '''''[[Delphinus (genus)|Delphinus]]''''' – нэг зүйл
|-
! scope=&quot;col&quot; |Түгээмэл нэр
! scope=&quot;col&quot; |Шинжлэх ухааны нэр
! scope=&quot;col&quot; |Ховордолтын зэрэглэл
! scope=&quot;col&quot; |Тоо толгой
! scope=&quot;col&quot; |Тархалт
! scope=&quot;col&quot; |Хэмжээ
! scope=&quot;col&quot; |Зураг
|-
|[[Common dolphin]]
|''Delphinus delphis''
&lt;small&gt;[[Карл Линней|Linnaeus]], [[10th edition of Systema Naturae|1758]]&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|LC|134817215|1}}
|Unknown{{efn|There are estimated to be at least several million common dolphins worldwide, but several large portions of its range have not been surveyed.}}
|[[Файл:DelphinusRange.png|frameless|150x150px]]
|[[Файл:Common_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Long-beaked common dolphin size]]
{{cvt|70|–|150|kg|lbs}}
|[[Файл:Delphinus_delphis_with_calf.jpg|150x150px|Short-beaked common dolphin]]
|-
| colspan=&quot;100%&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#BBBBFF&quot; |Төрөл '''''[[Feresa]]''''' – нэг зүйл
|-
! scope=&quot;col&quot; |Түгээмэл нэр
! scope=&quot;col&quot; |Шинжлэх ухааны нэр
! scope=&quot;col&quot; |Ховордолтын зэрэглэл
! scope=&quot;col&quot; |Тоо толгой
! scope=&quot;col&quot; |Тархалт
! scope=&quot;col&quot; |Хэмжээ
! scope=&quot;col&quot; |Зураг
|-
|[[Pygmy killer whale]]
|''Feresa attenuata''
&lt;small&gt;[[John Edward Gray|Gray]], 1875&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|LC|8551|1}}
|Unknown{{efn|The only population estimate is of 38,900 individuals in the eastern tropical Pacific Ocean.}}
|[[Файл:Cetacea_range_map_Pygmy_Killer_Whale.PNG|150x150px|Pygmy killer whale range]]
|[[Файл:Pygmy_killer_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Pygmy killer whale size]]
{{cvt|160|–|350|kg|lbs}}
|[[Файл:Feresa_attenuata.jpg|150x150px|Pygmy killer whale]]
|-
| colspan=&quot;100%&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#BBBBFF&quot; |Төрөл '''''[[Globicephala]]''''' – хоёр зүйл
|-
! scope=&quot;col&quot; |Түгээмэл нэр
! scope=&quot;col&quot; |Шинжлэх ухааны нэр
! scope=&quot;col&quot; |Ховордолтын зэрэглэл
! scope=&quot;col&quot; |Тоо толгой
! scope=&quot;col&quot; |Тархалт
! scope=&quot;col&quot; |Хэмжээ
! scope=&quot;col&quot; |Зураг
|-
|[[Long-finned pilot whale]]
|''Globicephala melas''
&lt;small&gt;[[Thomas Stewart Traill|Traill]], 1809&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|LC|9250|1}}
|Unknown{{efn|Total population is not known. There are estimated to be in excess of 200,000 in the Southern Ocean. The North Atlantic population is not known.}}
|[[Файл:Pilot_Whale_range.png|150x150px|Pilot whale range]]
(ногоон)
|[[Файл:Long-finned_pilot_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Long-finned pilot whale size]]
{{cvt|1.8|-|3.5|MT|ST}}
|[[Файл:Photo_of_the_Week_-_Long-finned_Pilot_Whales_(RI)_(6892801246).jpg|150x150px|Long-finned pilot whale]]
|-
|[[Short-finned pilot whale]]
|''Globicephala macrorhynchus''
&lt;small&gt;[[John Edward Gray|Gray]], 1846&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|LC|9249|1}}
|Unknown{{efn|Total population not known. There are 150,000 individuals in the eastern tropical Pacific Ocean. There are estimated to be more than 30,000 animals in the western Pacific, off the coast of Japan.}}
|[[Файл:Pilot_Whale_range.png|150x150px|Pilot whale range]]
(хөх)
|[[Файл:Short-finned_pilot_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Short-finned pilot whale size]]
{{cvt|1|–|4|MT|ST}}
|[[Файл:Short-finned_Pilot_Whale_(8790153918).jpg|150x150px|Short-finned pilot whale]]
|-
| colspan=&quot;100%&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#BBBBFF&quot; |Төрөл '''''[[Grampus (genus)|Grampus]]''''' – нэг зүйл
|-
! scope=&quot;col&quot; |Түгээмэл нэр
! scope=&quot;col&quot; |Шинжлэх ухааны нэр
! scope=&quot;col&quot; |Ховордолтын зэрэглэл
! scope=&quot;col&quot; |Тоо толгой
! scope=&quot;col&quot; |Тархалт
! scope=&quot;col&quot; |Хэмжээ
! scope=&quot;col&quot; |Зураг
|-
|[[Risso's dolphin]]
|''Grampus griseus''
&lt;small&gt;[[Georges Cuvier|G. Cuvier]], 1812&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|LC|9461|1}}
|Unknown{{efn|The population around the continental shelf of the United States has been recorded to be in excess of 60,000. In the Pacific, a census recorded 175,000 individuals in eastern tropical waters and 85,000 in the west. No global estimate of population exists}}
|[[Файл:Grampus_griseus_distribution.png|150x150px|Risso's dolphin range]]
|[[Файл:Risso's_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Risso's dolphin size]]
{{cvt|300|kg|lbs}}
|[[Файл:Risso's_dolphin.jpg|150x150px|Risso's dolphin]]
|-
| colspan=&quot;100%&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#BBBBFF&quot; |Төрөл '''''[[Lagenodelphis]]''''' – нэг зүйл
|-
! scope=&quot;col&quot; |Түгээмэл нэр
! scope=&quot;col&quot; |Шинжлэх ухааны нэр
! scope=&quot;col&quot; |Ховордолтын зэрэглэл
! scope=&quot;col&quot; |Тоо толгой
! scope=&quot;col&quot; |Тархалт
! scope=&quot;col&quot; |Хэмжээ
! scope=&quot;col&quot; |Зураг
|-
|[[Fraser's dolphin]]
|''Lagenodelphis hosei''
&lt;small&gt;[[Louis Fraser|Fraser]], 1956&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|LC|11140|1}}
|Unknown{{efn|There are estimated to be at least 320,000 Fraser's dolphins worldwide, but several large portions of its range have not been surveyed}}
|[[Файл:Cetacea_range_map_Fraser'sDolphin.png|150x150px|Fraser's dolphin range]]
|[[Файл:Fraser's_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Fraser's dolphin size]]
{{cvt|209|kg|lbs}}
|[[Файл:Fraser_s_group.jpg.jpeg|150x150px|Fraser's dolphin]]
|-
| colspan=&quot;100%&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#BBBBFF&quot; |Төрөл '''''[[Lagenorhynchus]]''''' &lt;small&gt;[[John Edward Gray|Gray]], 1846&lt;/small&gt; – зургаан зүйл{{efn|The genus [[Lagenorhynchus]] is under revision and likely to be split into several different genera}}
|-
! scope=&quot;col&quot; |Түгээмэл нэр
! scope=&quot;col&quot; |Шинжлэх ухааны нэр
! scope=&quot;col&quot; |Ховордолтын зэрэглэл
! scope=&quot;col&quot; |Тоо толгой
! scope=&quot;col&quot; |Тархалт
! scope=&quot;col&quot; |Хэмжээ
! scope=&quot;col&quot; |Зураг
|-
|[[White-beaked dolphin]]
|''Lagenorhynchus albirostris''
&lt;small&gt;[[John Edward Gray|Gray]], 1846&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|LC|11142|1}}
|100,000{{efn|Estimates of various stocks throughout the North Atlantic give an overall value into the high tens or low hundreds of thousands}}
|[[Файл:Cetacea_range_map_White-beaked_Dolphin.PNG|150x150px|White-beaked dolphin range]]
|[[Файл:White-beaked_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|White beaked dolphin size]]
{{cvt|180|kg|lbs}}
|[[Файл:White_beaked_dolphin.jpg|150x150px|White-beaked dolphin]]
|-
|[[Atlantic white-sided dolphin]]
|''Lagenorhynchus acutus''
&lt;small&gt;[[John Edward Gray|Gray]], 1828&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|LC|11141|1}}
|200,000–300,000{{citation needed|date=July 2021}}
|[[Файл:Cetacea_range_map_Atlantic_White-sided_Dolphin.PNG|150x150px|Atlantic white-sided dolphin range]]
|[[Файл:Atlantic_white-sided_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Atlantic white-sided dolphin size]]
{{cvt|235|kg|lbs}}
|[[Файл:Anim1135_-_Flickr_-_NOAA_Photo_Library.jpg|150x150px|Atlantic white-sided dolphin]]
|-
|[[Dusky dolphin]]
|''Lagenorhynchus obscurus''
&lt;small&gt;[[John Edward Gray|Gray]], 1828&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|LC|11146|1}}
|Unknown
|[[Файл:Cetacea_range_map_Dusky_Dolphin.PNG|150x150px|Dusky dolphin range]]
|[[Файл:Dusky_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Dusky dolphin size]]
{{cvt|100|kg|lbs}}
|[[Файл:DuskyDolphin.jpg|150x150px|Dusky dolphin]]
|-
|[[Hourglass dolphin]]
|''Lagenorhynchus cruciger''
&lt;small&gt;[[Jean René Constant Quoy|Quoy]] &amp; [[Joseph Paul Gaimard|Gaimard]], 1824&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|LC|11144|1}}
|140,000
|[[Файл:Cetacea_range_map_Hourglass_Dolphin.PNG|150x150px|Hourglass dolphin range]]
|[[Файл:Hourglass_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Hourglass dolphin size]]
{{cvt|90|–|120|kg|lbs}}
|[[Файл:Hourglas_dolphin.jpg|150x150px|Hourglass dolphin]]
|-
|[[Pacific white-sided dolphin]]
|''Lagenorhynchus obliquidens'' 
&lt;small&gt;[[Theodore Gill|Gill]], 1865&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|LC|11145|1}}
|1,000,000
|[[Файл:Cetacea_range_map_Pacific_White-sided_Dolphin.PNG|150x150px|Pacific white-sided dolphin range]]
|[[Файл:Pacific_white-sided_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Pacific white-sided dolphin size]]
{{cvt|85|–|150|kg|lbs}}
|[[Файл:Pacific_white_side_dolphin.jpg|150x150px|Pacific white-sided dolphin]]
|-
|[[Peale's dolphin]]
|''Lagenorhynchus australis''
&lt;small&gt;[[Titian Peale|Peale]], 1848&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|LC|11143|1}}
|Unknown{{efn|Total population unknown but thought to be locally common – it is the most common dolphin found around the Falkland Islands}}
|[[Файл:Cetacea_range_map_Black-chinned_Dolphin.PNG|174x174px|Peale's dolphin range]]
|[[Файл:Peale's_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Peale's dolphin size]]
{{cvt|115|kg|lbs}}
|[[Файл:Lagenorhynchus_australis.jpg|150x150px|Peale's dolphin]]
|-
| colspan=&quot;100%&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#BBBBFF&quot; |Төрөл '''''[[Lissodelphis]]''''' – хоёр зүйл
|-
! scope=&quot;col&quot; |Түгээмэл нэр
! scope=&quot;col&quot; |Шинжлэх ухааны нэр
! scope=&quot;col&quot; |Ховордолтын зэрэглэл
! scope=&quot;col&quot; |Тоо толгой
! scope=&quot;col&quot; |Тархалт
! scope=&quot;col&quot; |Хэмжээ
! scope=&quot;col&quot; |Зураг
|-
|[[Northern right whale dolphin]]
|''Lissodelphis borealis''
&lt;small&gt;[[Titian Peale|Peale]], 1848&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|LC|12125|1}}
|400,000{{efn|Varying population estimates for areas around California and the North Pacific give a total of up to 400,000}}
|[[Файл:Cetacea_range_map_Northern_Right_Whale_Dolphin.PNG|150x150px|Northern right whale dolphin range]]
|[[Файл:Northern_right_whale_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Northern right whale dolphin size]]
{{cvt|115|kg|lbs}}
|[[Файл:Anim1749_-_Flickr_-_NOAA_Photo_Library.jpg|150x150px|Northern right whale dolphin]]
|-
|[[Southern right whale dolphin]]
|''Lissodelphis peronii''
&lt;small&gt;[[Bernard Germain de Lacépède|Lacépède]], 1804&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|LC|12126|1}}
|Unknown{{efn|Surveys suggest this is the most common dolphin off of Chilean waters}}
|[[Файл:Cetacea_range_map_Southern_Right_Whale_Dolphin.PNG|150x150px|Southern right whale dolphin range]]
|[[Файл:Southern_right_whale_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Southern right whale dolphin size]]
{{cvt|60|–|100|kg|lbs}}
|[[Файл:Anim0796_-_Flickr_-_NOAA_Photo_Library.jpg|150x150px|Southern right whale dolphin]]
|-
| colspan=&quot;100%&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#BBBBFF&quot; |Төрөл '''''[[Orcaella]]''''' &lt;small&gt;[[John Edward Gray|Gray]], 1866&lt;/small&gt; – хоёр зүйл
|-
! scope=&quot;col&quot; |Түгээмэл нэр
! scope=&quot;col&quot; |Шинжлэх ухааны нэр
! scope=&quot;col&quot; |Ховордолтын зэрэглэл
! scope=&quot;col&quot; |Тоо толгой
! scope=&quot;col&quot; |Тархалт
! scope=&quot;col&quot; |Хэмжээ
! scope=&quot;col&quot; |Зураг
|-
|[[Australian snubfin dolphin]]
|''Orcaella heinsohni''
&lt;small&gt;Beasley, Robertson &amp; Arnold, 2005&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|VU|136315|1}}
|9,000–10,000
|[[Файл:Orcaella_heinsohni_range.png|150x150px|Australian snubfin dolphin range]]
|[[Файл:Orcaella_heinsohni_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Australian snubfin dolphin size]]
{{cvt|130|–|145|kg|lbs}}
|[[Файл:Snubfin-3.jpg|150x150px|Australian snubfin dolphin]]
|-
|[[Irrawaddy dolphin]]
|''Orcaella brevirostris''
&lt;small&gt;[[John Edward Gray|Gray]], 1866&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|EN|15419|1}}
|78–102
|[[Файл:Irrawaddy_dolphin_range.png|150x150px|Irrawaddy dolphin range]]
|[[Файл:Irrawaddy_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Irrawaddy dolphin size]]
{{cvt|130|kg|lbs}}
|[[Файл:DKoehl_Irrawaddi_Dolphin_jumping.jpg|150x150px|Irrawaddy dolphin]]
|-
| colspan=&quot;100%&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#BBBBFF&quot; |Төрөл '''''[[Orcinus]]''''' – нэг зүйл
|-
! scope=&quot;col&quot; |Түгээмэл нэр
! scope=&quot;col&quot; |Шинжлэх ухааны нэр
! scope=&quot;col&quot; |Ховордолтын зэрэглэл
! scope=&quot;col&quot; |Тоо толгой
! scope=&quot;col&quot; |Тархалт
! scope=&quot;col&quot; |Хэмжээ
! scope=&quot;col&quot; |Зураг
|-
|[[Orca]]
|''Orcinus orca''
&lt;small&gt;[[Карл Линней|Linnaeus]], [[10th edition of Systema Naturae|1758]]&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|DD|15421|1}}
|100,000{{efn|Local estimates include 70–80,000 in the Antarctic, 8,000 in the tropical Pacific (although tropical waters are not the orca's preferred environment, the sheer size of this area — 19 million square kilometres — means there are thousands of orcas), up to 2,000 off Japan, 1,500 off the cooler northeast Pacific and 1,500 off Norway}}
|[[Файл:Cetacea_range_map_Orca.PNG|150x150px|Killer whale range]]
|[[Файл:Orca_size-2.svg|150x150px|Killer whale size]]
{{cvt|4.5|MT|ST}}
|[[Файл:Killerwhales_jumping.jpg|150x150px|Killer whale]]
|-
| colspan=&quot;100%&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#BBBBFF&quot; |Төрөл '''''[[Peponocephala]]''''' – нэг зүйл
|-
! scope=&quot;col&quot; |Түгээмэл нэр
! scope=&quot;col&quot; |Шинжлэх ухааны нэр
! scope=&quot;col&quot; |Ховордолтын зэрэглэл
! scope=&quot;col&quot; |Тоо толгой
! scope=&quot;col&quot; |Тархалт
! scope=&quot;col&quot; |Хэмжээ
! scope=&quot;col&quot; |Зураг
|-
|[[Melon-headed whale]]
|''Peponocephala electra''
&lt;small&gt;[[John Edward Gray|Gray]], 1846&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|LC|16564|1}}
|Unknown{{efn|Estimates for eastern tropical Pacific are 45,000 and another recent survey estimates population to be 1,200 for the eastern Sulu Sea, no global estimate is known}}
|[[Файл:Cetacea_range_map_Melon-headed_Whale.PNG|150x150px|Melon-headed whale range]]
|[[Файл:Melon-headed_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Melon-headed whale size]]
{{cvt|225|kg|lbs}}
|[[Файл:Peponocephala_electra_Mayotte.jpg|150x150px|Melon-headed whale]]
|-
| colspan=&quot;100%&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#BBBBFF&quot; |Төрөл '''''[[Pseudorca]]''''' – нэг зүйл
|-
! scope=&quot;col&quot; |Түгээмэл нэр
! scope=&quot;col&quot; |Шинжлэх ухааны нэр
! scope=&quot;col&quot; |Ховордолтын зэрэглэл
! scope=&quot;col&quot; |Тоо толгой
! scope=&quot;col&quot; |Тархалт
! scope=&quot;col&quot; |Хэмжээ
! scope=&quot;col&quot; |Зураг
|-
|[[False killer whale]]
|''Pseudorca crassidens''
&lt;small&gt;[[Richard Owen|Owen]], 1846&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|NT|18596|1}}
|Unknown{{efn|The total population is unknown. The eastern Pacific was estimated to have in excess of 40,000 individuals and is probably the home of the largest grouping}}
|[[Файл:Cetacea_range_map_False_Killer_Whale.svg|150x150px|False killer whale range]]
|[[Файл:False_killer_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|False killer whale size]]
{{cvt|1.5-2|MT|ST}}
|[[Файл:False_killer_whale_890002.jpg|150x150px|False killer whale]]
|-
| colspan=&quot;100%&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#BBBBFF&quot; |Төрөл '''''[[Sousa (genus)|Sousa]]''''' – дөрвөн зүйл
|-
! scope=&quot;col&quot; |Түгээмэл нэр
! scope=&quot;col&quot; |Шинжлэх ухааны нэр
! scope=&quot;col&quot; |Ховордолтын зэрэглэл
! scope=&quot;col&quot; |Тоо толгой
! scope=&quot;col&quot; |Тархалт
! scope=&quot;col&quot; |Хэмжээ
! scope=&quot;col&quot; |Зураг
|-
|[[Atlantic humpback dolphin]]
|''Sousa teuszii''
&lt;small&gt;Kükenthal, 1892&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|CR|20425|1}}
|1,500
|[[Файл:Cetacea_range_map_Atlantic_Humpback_Dolphin.PNG|150x150px|Atlantic humpback dolphin range]]
|[[Файл:Humpback_dolphins_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Atlantic humpback dolphin size]]
{{cvt|100|–|150|kg|lbs}}
|[[Файл:Sousa_teuszii1.jpg|150x150px|Atlantic humpback dolphin]]
|-
|[[Australian humpback dolphin]]
|''Sousa sahulensis''
&lt;small&gt;Jefferson &amp; Rosenbaum, 2014&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|VU|82031667|1}}
|10,000
|[[Файл:Sousa_sahulensis_-_map.svg|152x152px|Australian humpback dolphin range]]
|{{cvt|230|–|250|kg|lbs}}
|[[Файл:Australian_humpback_dolphins,_Tin_Can_Bay,_2016.jpg|150x150px|Australian humpback dolphin]]
|-
|[[Indian Ocean humpback dolphin]]
|''Sousa plumbea''
&lt;small&gt;[[Georges Cuvier|Cuvier]], 1829&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|EN|82031633|1}}
|Unknown{{efn|Population estimated to be in the low tens of thousands}}
|[[Файл:Cetacea_range_map_Indian_Humpback_Dolphin.PNG|150x150px|Indian humpback dolphin range]]
|[[Файл:Humpback_dolphins_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Indian humpback dolphin size]]
|[[Файл:Dolphin-Musandam_2.jpg|150x150px|Indian humpback dolphin]]
|-
|[[Indo-Pacific humpback dolphin]]
|''Sousa chinensis''
&lt;small&gt;[[Pehr Osbeck|Osbeck]], 1765&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|VU|82031425|1}}
|Unknown
|[[Файл:Cetacea_range_map_Pacific_Humpback_Dolphin.PNG|150x150px|Pacific humpback dolphin range]]
|[[Файл:Humpback_dolphins_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Pacific humpback dolphin size]]
{{cvt|250|–|280|kg|lbs}}
|[[Файл:Pink_Dolphin.JPG|150x150px|Pacific humpback dolphin]]
|-
| colspan=&quot;100%&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#BBBBFF&quot; |Төрөл '''''[[Sotalia]]''''' – хоёр зүйл
|-
! scope=&quot;col&quot; |Түгээмэл нэр
! scope=&quot;col&quot; |Шинжлэх ухааны нэр
! scope=&quot;col&quot; |Ховордолтын зэрэглэл
! scope=&quot;col&quot; |Тоо толгой
! scope=&quot;col&quot; |Тархалт
! scope=&quot;col&quot; |Хэмжээ
! scope=&quot;col&quot; |Зураг
|-
|[[Guiana dolphin]]
|''Sotalia guianensis''
&lt;small&gt;[[Van Bénéden|Bénéden]], 1864&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|NT|181359|1}}
|Unknown
|[[Файл:Sotalia_guianensis_-_map.svg|150x150px|Costero range]]
|[[Файл:Tucuxi_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Costero size]]
{{cvt|35|–|45|kg|lbs}}
|[[Файл:Delfin_en_el_parque_Nacional_Mochima.jpg|150x150px|Costero]]
|-
|[[Tucuxi]]
|''Sotalia fluviatilis''
&lt;small&gt;[[Paul Gervais|Gervais]] &amp; Deville, 1853&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|EN|190871|1}}
|Unknown
|[[Файл:Sotalia_fluviatilis_-_map.svg|150x150px|Tucuxi range]]
|[[Файл:Tucuxi_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Tucuxi size]]
{{cvt|35|–|45|kg|lbs}}
|[[Файл:DELFIN_DEL_ORINOCO2.JPG|150x150px|Tucuxi]]
|-
| colspan=&quot;100%&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#BBBBFF&quot; |Төрөл '''''[[Stenella]]''''' &lt;small&gt;[[John Edward Gray|Gray]], 1866&lt;/small&gt; – таван зүйл
|-
! scope=&quot;col&quot; |Түгээмэл нэр
! scope=&quot;col&quot; |Шинжлэх ухааны нэр
! scope=&quot;col&quot; |Ховордолтын зэрэглэл
! scope=&quot;col&quot; |Тоо толгой
! scope=&quot;col&quot; |Тархалт
! scope=&quot;col&quot; |Хэмжээ
! scope=&quot;col&quot; |Зураг
|-
|[[Atlantic spotted dolphin]]
|''Stenella frontalis''
&lt;small&gt;[[Georges Cuvier|Cuvier]], 1829&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|LC|20732|1}}
|100,000{{citation needed|date=July 2021}}
|[[Файл:Verbreitungsgebiet_des_Zügeldelfins_Stenella_frontalis.PNG|150x150px|Atlantic spotted dolphin range]]
|[[Файл:Atlantic_spotted_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Atlantic spotted dolphin size]]
100&amp;nbsp;kg
|[[Файл:Atlantic_spotted_dolphin_(Stenella_frontalis)_NOAA.jpg|150x150px|Atlantic spotted dolphin]]
|-
|[[Clymene dolphin]]
|''Stenella clymene''
&lt;small&gt;[[John Edward Gray|Gray]], 1846&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|LC|20730|1}}
|Unknown
|[[Файл:Cetacea_range_map_Clymene_Dolphin.png|150x150px|Clymene dolphin range]]
|[[Файл:Clymene_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Clymene dolphin size]]
{{cvt|75|–|80|kg|lbs}}
|[[Файл:Clymenes.jpg|150x150px|Clymene dolphin]]
|-
|[[Pantropical spotted dolphin]]
|''Stenella attenuata''
&lt;small&gt;[[John Edward Gray|Gray]], 1846&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|LC|20729|1}}
|3,000,000{{citation needed|date=July 2021}}
|[[Файл:Cetacea_range_map_Pantropical_Spotted_Dolphin.PNG|150x150px|Pantropical spotted dolphin range]]
|[[Файл:Pantropical_spotted_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Pantropical spotted dolphin size]]
{{cvt|100|kg|lbs}}
|[[Файл:Schlankdelfin.jpg|150x150px|Pantropical spotted dolphin]]
|-
|[[Spinner dolphin]]
|''Stenella longirostris''
&lt;small&gt;[[John Edward Gray|Gray]], 1828&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|LC|20733|1}}
|Unknown
|[[Файл:Cetacea_range_map_Spinner_Dolphin.PNG|150x150px|Spinner dolphin range]]
|[[Файл:Spinner_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Spinner dolphin size]]
{{cvt|90|kg|lbs}}
|[[Файл:Spinner_dolphins.jpg|150x150px|Spinner dolphin]]
|-
|[[Striped dolphin]]
|''Stenella coeruleoalba''
&lt;small&gt;[[Franz Meyen|Meyen]], 1833&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|LC|20731|1}}
|2,000,000{{citation needed|date=July 2021}}
|[[Файл:Cetacea_range_map_Striped_Dolphin.PNG|150x150px|Striped dolphin range]]
|[[Файл:Striped_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Striped dolphin size]]
{{cvt|100|kg|lbs}}
|[[Файл:Stenella_coeruleoalba-cropped.jpg|150x150px|Striped dolphin]]
|-
| colspan=&quot;100%&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#BBBBFF&quot; |Төрөл '''''[[Steno (genus)|Steno]]''''' – нэг зүйл
|-
! scope=&quot;col&quot; |Түгээмэл нэр
! scope=&quot;col&quot; |Шинжлэх ухааны нэр
! scope=&quot;col&quot; |Ховордолтын зэрэглэл
! scope=&quot;col&quot; |Тоо толгой
! scope=&quot;col&quot; |Тархалт
! scope=&quot;col&quot; |Хэмжээ
! scope=&quot;col&quot; |Зураг
|-
|[[Rough-toothed dolphin]]
|''Steno bredanensis''
&lt;small&gt;[[Rene Primevere Lesson|Lesson]], 1828&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|LC|20738|1}}
|150,000
|[[Файл:Cetacea_range_map_Rough-toothed_Dolphin.PNG|150x150px|Rough-toothed dolphin range]]
|[[Файл:Rough-toothed_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Rough-toothed dolphin size]]
{{cvt|100|–|135|kg|lbs}}
|[[Файл:Rough_toothed_dolphin.jpg|150x150px|Rough-toothed dolphin]]
|-
| colspan=&quot;100%&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#BBBBFF&quot; |Төрөл '''''[[Tursiops]]''''' – гурван зүйл
|-
! scope=&quot;col&quot; |Түгээмэл нэр
! scope=&quot;col&quot; |Шинжлэх ухааны нэр
! scope=&quot;col&quot; |Ховордолтын зэрэглэл
! scope=&quot;col&quot; |Тоо толгой
! scope=&quot;col&quot; |Тархалт
! scope=&quot;col&quot; |Хэмжээ
! scope=&quot;col&quot; |Зураг
|-
|[[Common bottlenose dolphin]]
|''Tursiops truncatus''
&lt;small&gt;[[George Montagu (biologist)|Montagu]], 1821&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|LC|22563|1}}
|600,000&lt;ref&gt;{{cite web |title=Common Bottlenose Dolphin |url=https://www.worldwildlife.org/species/common-bottlenose-dolphin |access-date=2019-05-13 |work=WWF}}&lt;/ref&gt;
|[[Файл:Cypron-Range_Tursiops_truncatus.svg|150x150px|Common bottlenose dolphin range]]
|[[Файл:Bottlenose_dolphin_size.svg|150x150px|Common bottlenose dolphin size]]
{{cvt|150|–|650|kg|lbs}}
|[[Файл:Tursiops_truncatus_01.jpg|150x150px|Common bottlenose dolphin]]
|-
|[[Indo-Pacific bottlenose dolphin]]
|''Tursiops aduncus''
&lt;small&gt;Ehrenberg, 1833&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|NT|41714|1}}
|Unknown
|[[Файл:Distribution_of_Tursiops_aduncus.png|frameless|150x150px]]
|{{convert|230|kg|lb|abbr=on}}
|[[Файл:Tursiops_aduncus.JPG|150x150px|Indo-Pacific dolphin]]
|-
|[[Tamanend's bottlenose dolphin]]
|''Tursiops erebennus''
&lt;small&gt;Cope, 1865&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|NE}}
|Unknown
|Unknown
|Unknown
|[[Файл:Tamanend's_bottlenose_dolphin.jpg|frameless|159x159px]]
|-
|}

=== Phocoenidae ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;text-align:center&quot;
| colspan=&quot;100%&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#BBBBFF&quot; |Төрөл '''''[[Finless porpoise|Neophocaena]]''''' – хоёр зүйл
|-
! scope=&quot;col&quot; |Түгээмэл нэр
! scope=&quot;col&quot; |Шинжлэх ухааны нэр
! scope=&quot;col&quot; |Ховордолтын зэрэглэл
! scope=&quot;col&quot; |Тоо толгой
! scope=&quot;col&quot; |Тархалт
! scope=&quot;col&quot; |Хэмжээ
! scope=&quot;col&quot; |Зураг
|-
|[[Indo-Pacific finless porpoise]]
|''Neophocaena phocaenoides''{{pb}}&lt;small&gt;[[Georges Cuvier|Cuvier]], 1829&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|VU|198920|1}}{{efn|There is not enough data to place finless porpoises on the endangered species list}}
|Unknown{{efn|There are no good estimates of the animals' abundance. However a comparison of two surveys, one from the late 1970s and the other from 1999/2000 shows a decline in population and distribution.}}
|[[Файл:Cetacea_range_map_Finless_Porpoise.PNG|150x150px|Indo-pacific finless porpoise range]]
|[[Файл:Finless_porpoise_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Indo-pacific finless porpoise size]]{{pb}}{{cvt|30|–|45|kg|lbs}}
|[[Файл:Neophocaena_phocaenoides_-Miyajima_Aquarium_-Japan-8a.jpg|alt=Indo-pacific finless porpoise|150x150px|Indo-pacific finless porpoise (skeleton)]]
|-
|[[Yangtze finless porpoise]]
|''Neophocaena asiaeorientalis''{{pb}}&lt;small&gt;[[Georges Cuvier|Cuvier]], 1829&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|EN|41754|1}} (subspecies ''[[Yangtze finless porpoise]]'' {{IUCN status|CR|43205774|1}}){{efn|In China, they are endangered. Their propensity for staying close to shore places them in great danger from fishing.}}
|Unknown (subspecies ''Yangtze finless porpoise'' 1,012 in 2018&lt;ref&gt;{{cite news |date=25 July 2018 |script-title=zh:长江江豚减少 仅剩约1012头 |language=zh |work=[[The Beijing News]] |url=http://epaper.bjnews.com.cn/html/2018-07/25/content_727143.htm |access-date=28 August 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |date=25 July 2018 |script-title=zh:农业农村部：长江江豚减少 仅剩约1012头 |language=zh |work=[[The Beijing News]] |agency=[[Xinhua News Agency]] |url=http://www.xinhuanet.com/politics/2018-07/25/c_1123171998.htm |access-date=28 August 2021}}&lt;/ref&gt;)
|[[Файл:江豚的分布.svg|150x150px|Narrow-ridged finless porpoise range (red color)]]
|[[Файл:Finless_porpoise_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Finless porpoise size]]{{pb}}{{cvt|30|–|45|kg|lbs}}
|[[Файл:Yangtze_finless_porpoise,_10_November_2006.jpg|alt=Yangtze finless porpoise|204x204px|Narrow-ridged finless porpoise]]
|-
| colspan=&quot;100%&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#BBBBFF&quot; |Төрөл '''''[[Phocoena]]''''' – дөрвөн зүйл
|-
! scope=&quot;col&quot; |Түгээмэл нэр
! scope=&quot;col&quot; |Шинжлэх ухааны нэр
! scope=&quot;col&quot; |Ховордолтын зэрэглэл
! scope=&quot;col&quot; |Тоо толгой
! scope=&quot;col&quot; |Тархалт
! scope=&quot;col&quot; |Хэмжээ
! scope=&quot;col&quot; |Зураг
|-
|[[Burmeister's porpoise]]
|''Phocoena spinipinnis''{{pb}}&lt;small&gt;[[Hermann Burmeister|Burmeister]], 1865&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|NT|17029|1}}
|Unknown{{efn|There are no quantitative data on abundance.}}
|[[Файл:Cetacea_range_map_Burmeister's_Porpoise.PNG|195x195px|Burmeister's porpoise range]]
|[[Файл:Burmeister's_porpoise_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Burmeister's porpoise size]]{{pb}}{{cvt|50|–|75|kg|lbs}}
|[[Файл:Burmeister's_porpoise_-_Phocoena_spinipinnis_-_2022-02-24.png|150x150px|Burmeister's porpoise]]
|-
|[[Harbour porpoise]]
|''Phocoena phocoena''{{pb}}&lt;small&gt;[[Карл Линней|Linnaeus]], [[10th edition of Systema Naturae|1758]]&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|LC|17027|1}}
|700,000&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Bjorge |first1=Arne |title=Encyclopedia of Marine Mammals |last2=A Tolley |first2=Krystal |year=2008 |editor1=William F. Perrin |pages=530–532 |chapter=Harbor porpoise ''Phocoena phocoena'' |editor2=Bernd Wursig |editor3=J. G.M. Thewissen}}&lt;/ref&gt;
|[[Файл:Cetacea_range_map_Harbour_Porpoise.PNG|150x150px|Harbour porpoise range]]
|[[Файл:Harbour_porpoise_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Harbour porpoise size]]{{pb}}{{cvt|75|kg}}
|[[Файл:Ecomare_-_bruinvis_Berend_(berend3).jpg|150x150px|Harbour porpoise]]
|-
|[[Spectacled porpoise]]
|''Phocoena dioptrica''{{pb}}&lt;small&gt;Lahille, 1912&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|LC|41715|1}}
|Unknown{{efn|Nothing is known of the abundance of this porpoise. It was the most commonly encountered species during preliminary beach surveys undertaken on [[Tierra del Fuego]].}}
|[[Файл:Cetacea_range_map_Spectacled_Porpoise.PNG|150x150px|Spectacled porpoise range]]
|[[Файл:Spectacled_porpoise_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Spectacled porpoise size]]{{pb}}{{cvt|60|–|84|kg|lbs}}
|[[Файл:Subadult_female_spectacled_porpoise.png|150x150px|Subadult female spectacled porpoise]]
|-
|[[Vaquita]]
|''Phocoena sinus''{{pb}}&lt;small&gt;Norris &amp; McFarland, 1958&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|CR|17028|1}}
|12&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Hoffner |first1=Erik |date=2018-03-08 |title=Only 12 vaquita porpoises remain, watchdog group reports |url=https://news.mongabay.com/2018/03/only-12-vaquita-porpoises-remain-watchdog-groups-report/ |access-date=19 April 2018 |website=Mongabay}}&lt;/ref&gt;
|[[Файл:Cetacea_range_map_Vaquita.PNG|150x150px|Vaquita range]]
|[[Файл:Vaquita_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Vaquita size]]{{pb}}{{cvt|50|kg|lbs}}
|[[Файл:Vaquita2_Olson_NOAA_crop2.jpg|150x150px|Vaquita]]
|-
| colspan=&quot;100%&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#BBBBFF&quot; |Төрөл '''''[[Phocoenoides]]''''' – нэг зүйл
|-
! scope=&quot;col&quot; |Түгээмэл нэр
! scope=&quot;col&quot; |Шинжлэх ухааны нэр
! scope=&quot;col&quot; |Ховордолтын зэрэглэл
! scope=&quot;col&quot; |Тоо толгой
! scope=&quot;col&quot; |Тархалт
! scope=&quot;col&quot; |Хэмжээ
! scope=&quot;col&quot; |Зураг
|-
|[[Dall's porpoise]]
|''Phocoenoides dalli''{{pb}}&lt;small&gt;[[Frederick W. True|True]], 1885&lt;/small&gt;
|{{IUCN status|LC|17032|1}}
|1,100,000{{efn|The most recent estimate for the North Pacific and Bering Sea is 1,186,000.}}
|[[Файл:Cetacea_range_map_Dall's_Porpoise.PNG|150x150px|Dall's porpoise range]]
|[[Файл:Dall's_porpoise_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Dall's porpoise size]]{{pb}}{{cvt|130|–|200|kg|lbs}}
|[[Файл:Dalls_Porpoise_Underwater.JPG|150x150px|Dall's porpoise]]
|}

== Эшлэл ==
&lt;references /&gt;
[[Ангилал:Халим]]
[[Ангилал:Хөхтөн амьтны овгууд]]
__INDEX__
__NEWSECTIONLINK__</text>
      <sha1>c60x1taqlm3x737thu1ogu2iygbfliz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хэлэлцүүлэг:Халим хэлбэртний зүйлүүд</title>
    <ns>1</ns>
    <id>145706</id>
    <revision>
      <id>852050</id>
      <timestamp>2026-04-02T16:44:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ChocolateLemon</username>
        <id>91232</id>
      </contributor>
      <comment>/* Яаж орчуулах вэ? */ шинэ хэсэг</comment>
      <origin>852050</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1212" sha1="lf02kam9gjjat3d23fv1fpi9ir7p7v4" xml:space="preserve">== Яаж орчуулах вэ? ==

{{Туслаач}}
1. Би энэ хуудсыг англи хэлнээс орчуулсан юм уг нь (Засах юм зөндөө байгаа). Гэхдээ би зүйл, төрөл, овгуудыг яг яаж орчуулахаа мэдэхгүй байна аа. Интернэт болон өөр ганц нэг газраар хайсан ч 10 хүрэхгүй зүйлүүд л монгол орчуулгатай юм шиг байсан. Хэрвээ бүгдийг нь шинээр орчуулах ёстой бол ямар нэг гарын авлага ч юм уу байдгийн бол уу?. Мэргэжлийн орчуулагчдад зориулсан юм уг нь байдаг л байх.
2. Хэрэггүй линкүүдийг нь хасаад, хэрэгтэйд нь шинэ хуудас үүсгээд явна гэж бодож байна. Бичвэрүүд бас нэмнэ. Өөр юу юу хийх шаардлагатай бол, хэлж өгөөч. [[Хэрэглэгч:ChocolateLemon|ChocolateLemon]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:ChocolateLemon|яриа]]) 16:44, 2 Дөрөвдүгээр сар 2026 (UTC)</text>
      <sha1>lf02kam9gjjat3d23fv1fpi9ir7p7v4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Киевийн бүслэлт</title>
    <ns>0</ns>
    <id>145707</id>
    <revision>
      <id>852077</id>
      <timestamp>2026-04-03T03:05:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bayarkhangai</username>
        <id>1129</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;Зөвлөлтийн талын нэршлээр'''Киевийн стратегийн хамгаалалтын ажиллагаа''' буюу '''Киевийн фронтын тулаанууд''', харин Германы нэршлээр '''Киевийн бүслэлт''' нь [[Аугаа их эх орны дайн]]ы үеэр 1941 оны 7-р сараас 9-р сар хүртэл [[Баруун өмнөд фронт]]ын Зөвлөлтийн Улаа...&quot;</comment>
      <origin>852077</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3007" sha1="ccw8e63gama541ee21uzdlbbv6io8k8" xml:space="preserve">Зөвлөлтийн талын нэршлээр'''Киевийн стратегийн хамгаалалтын ажиллагаа''' буюу '''Киевийн фронтын тулаанууд''', харин Германы нэршлээр '''Киевийн бүслэлт''' нь [[Аугаа их эх орны дайн]]ы үеэр 1941 оны 7-р сараас 9-р сар хүртэл [[Баруун өмнөд фронт]]ын [[Зөвлөлтийн Улаан арми]]йн цэргүүд болон [[Вермахт]]ын өмнөд хэсгийн Германы армийн бүлэглэлийн хооронд болсон томоохон хэмжээний тулаан байв. Энэ нь Зөвлөлтийн фронтыг бүслэн авч, ялагдлаар төгсөв.

Германы талаас тулалдаанд [[Фельдмаршал Рундштедт]]ын удирдлаган дор [[Өмнөд армийн бүлэ]]г, мөн Армийн бүлгийн төвийн [[Хайнц Гудериан|Гудериан]]ы 2-р танкийн бүлэг багтжээ. Зөвлөлтийн талаас [[хурандаа генерал М.П.Кирпонос]]ын удирдлаган дор Баруун өмнөд фронт нь таван арми, [[Зөвлөлт Холбоот Улсын Маршал|Зөвлөлт Холбоот Улсын маршал]] С.М.[[Будённый]]гийн ерөнхий удирдлаган дор контр адмирал Д.Д.Рогачевын удирдлаган дор [[Пинскийн флотил]]иас бүрдэж байв.

1941 оны 8-р сарын сүүлээр [[Смоленск]]ийг эзэлсний дараа [[Адольф Хитлер|Хитлер]] генералуудынхаа [[Москва]] руу довтлох ажиллагааг үргэлжлүүлэх саналыг үл тоомсорлож, 3-р танкийн бүлгийг төв тэнхлэгээс хойд зүг рүү, 2-р танкийн бүлгийг өмнө зүг рүү шилжүүлэв. [[Днепр мөрөн|Днепр]]ийн зүүн эрэг дагуу өмнө зүг рүү урагшилж буй 2-р танкийн бүлэг нь Львов-Черновцийн стратегийн хамгаалалтын ажиллагаанд ялагдсаныхаа дараа Киевийн бүс рүү ухарсан Зөвлөлтийн баруун өмнөд фронтыг гүн бүслэн авчээ. Зөвлөлтийн цэргүүд бүслэгдэж, бут цохигдож, нийтдээ хагас сая орчим хүнээ алджээ; фронтын үлдэгдэл [[Воронеж муж]] руу ухарчээ.

&quot;Киевийн тогоо&quot; буюу &quot;Киевийн бүслэлт&quot; нь цэргийн урлагийн түүхэн дэх дайсны хүчийг бүслэн бут цохисон хамгийн том бүслэлт гэж тооцогддог</text>
      <sha1>ccw8e63gama541ee21uzdlbbv6io8k8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>852078</id>
      <parentid>852077</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T03:18:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bayarkhangai</username>
        <id>1129</id>
      </contributor>
      <origin>852078</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="39164" sha1="cxbsr4x3ovxoigjms8aayfr4lsggi6v" xml:space="preserve">Зөвлөлтийн талын нэршлээр'''Киевийн стратегийн хамгаалалтын ажиллагаа''' буюу '''Киевийн фронтын тулаанууд''', харин Германы нэршлээр '''Киевийн бүслэлт''' нь [[Аугаа их эх орны дайн]]ы үеэр 1941 оны 7-р сараас 9-р сар хүртэл [[Баруун өмнөд фронт]]ын [[Зөвлөлтийн Улаан арми]]йн цэргүүд болон [[Вермахт]]ын өмнөд хэсгийн Германы армийн бүлэглэлийн хооронд болсон томоохон хэмжээний тулаан байв. Энэ нь Зөвлөлтийн фронтыг бүслэн авч, ялагдлаар төгсөв.

Германы талаас тулалдаанд [[Фельдмаршал Рундштедт]]ын удирдлаган дор [[Өмнөд армийн бүлэ]]г, мөн Армийн бүлгийн төвийн [[Хайнц Гудериан|Гудериан]]ы 2-р танкийн бүлэг багтжээ. Зөвлөлтийн талаас [[хурандаа генерал М.П.Кирпонос]]ын удирдлаган дор Баруун өмнөд фронт нь таван арми, [[Зөвлөлт Холбоот Улсын Маршал|Зөвлөлт Холбоот Улсын маршал]] С.М.[[Будённый]]гийн ерөнхий удирдлаган дор контр адмирал Д.Д.Рогачевын удирдлаган дор [[Пинскийн флотил]]иас бүрдэж байв.

1941 оны 8-р сарын сүүлээр [[Смоленск]]ийг эзэлсний дараа [[Адольф Хитлер|Хитлер]] генералуудынхаа [[Москва]] руу довтлох ажиллагааг үргэлжлүүлэх саналыг үл тоомсорлож, 3-р танкийн бүлгийг төв тэнхлэгээс хойд зүг рүү, 2-р танкийн бүлгийг өмнө зүг рүү шилжүүлэв. [[Днепр мөрөн|Днепр]]ийн зүүн эрэг дагуу өмнө зүг рүү урагшилж буй 2-р танкийн бүлэг нь Львов-Черновцийн стратегийн хамгаалалтын ажиллагаанд ялагдсаныхаа дараа Киевийн бүс рүү ухарсан Зөвлөлтийн баруун өмнөд фронтыг гүн бүслэн авчээ. Зөвлөлтийн цэргүүд бүслэгдэж, бут цохигдож, нийтдээ хагас сая орчим хүнээ алджээ; фронтын үлдэгдэл [[Воронеж муж]] руу ухарчээ.

&quot;Киевийн тогоо&quot; буюу &quot;Киевийн бүслэлт&quot; нь цэргийн урлагийн түүхэн дэх дайсны хүчийг бүслэн бут цохисон хамгийн том бүслэлт гэж тооцогддог
== Германы командлалын 7-р сарын төлөвлөгөө ==
1941 оны 7-р сарын дунд үе гэхэд Германы Дээд командлал (OKW) Зөвлөлтийн нутаг дэвсгэрийг эзлэх ажиллагааг цаашид хөгжүүлэх стратегийн шийдвэр гаргасан байв. OKW-ийн 7-р сарын 19-ний өдрийн 33 дугаар удирдамжид Гитлер довтолгооны үндсэн зорилгыг өөрчлөхийг тушаасан бөгөөд өвөл эхлэхээс өмнө өмнө зүгт Донбасс, Крым, хойд зүгт Ленинградыг эзлэн Финчүүдтэй холбогдохоор төлөвлөжээ.[6] 33 дугаар удирдамжид:[6]

  *1. ...Өмнөд армийн бүлгийн хойд жигүүрийн идэвхтэй ажиллагаа, маневр хийх эрх чөлөөг Киевийн бэхлэлт болон Зөвлөлтийн 5-р армийн арын хэсэгт явуулж буй үйл ажиллагаа хязгаарлаж байна.

  *2. Цаашдын ажиллагааны зорилго нь дайсны томоохон ангиудыг манай нутаг дэвсгэрийн гүн рүү ухарч, устгах явдал байх ёстой. Үүний тулд дараах чиглэлд бэлтгэл ажил хийх ёстой:

  **а) Зүүн фронтын зүүн өмнөд хэсэг. Хамгийн чухал зорилго нь дайсны 12, 6-р армийг Днеприйн баруун тийш төвлөрсөн довтолгоогоор устгах, тэднийг гол гатлахаас урьдчилан сэргийлэх явдал байв.
 ...

7-р сарын 30-нд OKW-ийн 34-р удирдамж гарч, 33-р удирдамж болон түүний нэмэлтийг хүчингүй болгосон.[7] 34-р удирдамжаар Армийн бүлгийн төвд хамгаалалтад гарахыг, Армийн Өмнөд бүлэгт Днеприйн баруун талд Зөвлөлтийн томоохон хүчийг устгах, Днеприйн гүүрэн толгойг эзлэх замаар 1-р танкийн бүлгийн дараагийн гатлах нөхцөлийг бүрдүүлэх зорилгоор үйл ажиллагаагаа үргэлжлүүлэхийг тушаасан.[7]

== Улаан армийн стратегийн хамгаалалтын хүрээнд явуулсан байлдааны ажиллагаа ==
Энэхүү ажиллагааг Баруун Өмнөд фронтын цэргүүд болон Пинскийн цэргийн флотилийн нэг хэсэг гүйцэтгэсэн. Тулааны үеэр Төв фронтын 21-р арми, Өмнөд фронтын 6, 12-р арми, мөн Баруун өмнөд фронтын нэг хэсэг болгон шинээр байгуулагдсан 37, 38, 40-р армиудыг нэмж байрлуулсан. Нийт 28 дивиз, 4 бригад. Уг ажиллагаанд Киев рүү ойртох хамгаалалтын ажиллагаа болох Коростен фронтын хамгаалалтын ажиллагаа, Уман, Киев-Прылуки фронтын хамгаалалтын ажиллагаа багтсан.

Хугацаа: 82 хоног. Тулааны фронтын өргөн нь 300 км байв. Зөвлөлтийн цэргүүд ухрах гүн нь 600 км байв.[8]

==== 7-р сард болсон байлдааны ажиллагааны явц ====
Төвөгтэй нөхцөл байдлыг харгалзан 6-р сарын 30-нд Дээд Ерөнхий командлагч Баруун өмнөд фронтын командлагчид 1939 оны улсын хил дагуух бэхлэгдсэн бүс нутгуудад цэргээ татаж, эдгээр бүс нутгуудад тулгуурлан хүчирхэг хамгаалалт зохион байгуулахыг тушаав. Тушаалын дагуу 5-р арми Коростенийн бэхлэгдсэн бүс рүү ухарсан бол 6-р арми Бердичевийн бүс болон цааш өмнө зүг рүү ухарч, Новоград-Волынскийн бэхлэгдсэн бүсэд хамгаалалтын байрлал тогтоох үүрэг хүлээсэн.

Энэ хооронд хурандаа генерал фон Клейстийн 1-р танкийн бүлгийн 3-р моторт корпусын (Эберхард фон Маккенсен) анги нэгтгэлүүд эдгээр армийн хоорондох 60 км-ийн зайг эвдэж чадсан.

7-р сарын 9-нд дайсан Житомир хотыг эзэлж, Житомир хурдны замаар Киев рүү хоёр танкийн дивизээр хурдан довтолсон. 7-р сарын 11-нд Германы 13-р танкийн дивизийн танкийн тагнуул Ирпен гол дээрх Киевийн бэхлэгдсэн бүстэй байлдааны холбоо тогтоожээ.

Аюултай нөхцөл байдалд генерал М.И.Потаповын 5-р арми цохилтын хүчээрээ (31-р корпус, 9, 19, 22-р механикжсан корпус) Новоград-Волынскийн бүсэд Германы 6-р арми болон 1-р танкийн бүлгийн эсрэг сөрөг довтолгоо эхлүүлэв. Энэ нь Өмнөд армийн бүлгийн командлалыг есөн дивизийг хойд зүг рүү эргүүлэхэд хүргэв. Ийнхүү Дубно-Луцкийн бүсэд үйл ажиллагаа явуулж байсан 8, 15, 9, 19-р механикжсан корпусын идэвхтэй ажиллагаа, мөн голчлон Баруун өмнөд фронтын 5, 6-р армийн хээрийн анги нэгтгэлүүд 7-р сарын 9-нөөс 14-ний хооронд Киевийн салбар руу чиглэсэн Өмнөд армийн бүлгийн гол хүчийг хязгаарлав. Тэд Украины нийслэлийг эзлэх Германы анхны оролдлогыг няцаахад шийдвэрлэх үүрэг гүйцэтгэсэн.[9]

Зөвлөлтийн дайралтыг няцаасны дараа 3-р моторжуулсан корпус Киевийн ойролцоо хоёр долоо хоногийн шуудууны дайнд татагдаж, 6-р армийн сул зогссон явган цэргүүд ирэхийг хүлээж байв. Үүний зэрэгцээ, 1-р танкийн бүлгийн 48-р моторт корпус зүүн өмнө зүг рүү давшилтаа үргэлжлүүлэв. 14-р моторт корпус 3 ба 48-р моторт корпусын хоорондох зай руу давшилт хийв. Чухамдаа Сталины шугамыг нэвтэлсний дараа Германы хөдөлгөөнт ангиуд тархаж, бие биетэйгээ зарим ажиллагааны холбоо тасарсан.[10]

7-р сарын сүүлээр Зөвлөлтийн 5-р арми (М.И. Потапов) Коростен, Малин орчмын 6-р армийн явган цэргийн дивизүүдтэй тулалдсан. Үүний зэрэгцээ 26-р арми (Ф.Я. Костенко) Фастов хотыг эзлэх зорилготой Германы 14-р моторт корпусын эсрэг сөрөг довтолгоо хийж байв.

7-р сарын дундуур Германы 17-р арми Винница чиглэлд идэвхтэй довтолгоо эхлүүлэв. П.Г. Понеделины удирдлаган дор Зөвлөлтийн 12-р арми хотыг орхихоос өөр аргагүй болжээ. Цаашилбал, Била Церква хотын ойролцоо 26, 6-р армийн хооронд өргөн зай үүссэн. Эдгээр хүчин зүйлс нь Зөвлөлтийн командлалыг 6, 12-р армийг Уман бүс рүү татахад хүргэсэн. Гэсэн хэдий ч сарын сүүл гэхэд Германы танкийн ангиуд ухарч буй ангиудыг гүйцэж түрүүлж, Германы 17-р армийн явган цэргүүдтэй хамт Уманы цэргийг бүрдүүлж чадсан. [10]

7-р сарын 30-нд дайсан нарийхан Пинч фронтын 165, 175-р винтовын дивизүүдийн уулзвар дээр 26-р армийн 64-р винтовын корпусын эсрэг гурван явган цэргийн дивизээр хүчтэй довтолгоо хийсэн.

==== Наймдугаар сарын эхээр болсон цэргийн ажиллагааны явц ====
Мөн үзнэ үү: Киевийн бэхлэгдсэн бүсийг хамгаалах (1941)
Киевийн төлөөх тулаан бүр ч ширүүн болсон - Днеприйн шугамыг Зөвлөлтийн цэргүүдийн хангалттай хүчирхэг бүлэг бүрхэж байх хооронд Германчууд урагшилж чадаагүй. Киевийн бүс нутагт Германчуудыг Зөвлөлтийн хэд хэдэн армийн зохион байгуулалттай эсэргүүцэл саатуулж байв.

Хотын оршин суугчид Киевийг хамгаалахад идэвхтэй оролцов. Дайны эхэн үеэс Киевийн 200,000 гаруй оршин суугч (16,000 коммунист, 40,000 комсомол гишүүн багтсан) Улаан армид сайн дураараа элсэж, ардын цэрэг байгуулагдсан. Өдөр бүр 160,000 гаруй хотын оршин суугчид хамгаалалтын шугам барьж, гурван хамгаалалтын шугам босгож, 25 км урт танкны эсрэг суваг ухаж, ойролцоогоор 700 ширхэг дайны хайрцаг барьсан.

8-р сарын 11 хүртэл Вермахт их буу, агаарын хүчний дэмжлэгтэйгээр Киевийн бэхлэгдсэн бүс болон 27-р винтовын корпусын хамгаалалтын шугам руу тасралтгүй довтолж байв. Зөвлөлтийн командлал шинээр байгуулагдсан дивизүүдийг тулалдаанд оруулснаар Киевийн ойролцоох нөхцөл байдлын сүйрлийн хөгжлөөс зайлсхийж чадсан юм. 8-р сарын 7-8-нд хурандаа А. И. Родимцевын 5-р агаарын десантын бригад, хурандаа Г. П. Панковын 284-р винтовын дивиз, хурандаа И. Д. Андрюковын 295-р винтовын дивизийг Киевийн бэхлэгдсэн бүсэд шилжүүлж, сөрөг довтолгоо хийсэн. 8-р сарын 12-14-ний хооронд Тарасовка, Новоселки, Чабаны, Пирогово хотуудыг Германчуудаас чөлөөлөв. Үүний зэрэгцээ бараг долоо хоногийн турш бүслэгдсэн Киевийн бэхлэгдсэн бүсийн хамгаалалтын цэгүүдийг нээжээ. 8-р сарын 16 гэхэд байдал бараг сэргэж, Киевийн ойролцоох байдал түр тогтворжсон байв.[11]

==== 8-р сарын дунд үеийн байдал ====

1941 оны 6-р сараас 8-р сар
1941 оны 8-р сарын дунд үе гэхэд Германы Өмнөд армийн бүлгийн хүч Херсоноос Киев хүртэлх бүх замаар Днепр мөрөнд хүрсэн байв. Припять намагнаас хойд зүгт урагшилж буй Армийн бүлгийн төв Смоленск хүртэл урагшилж байв. 1-р танкийн армийн өмнөх ангиуд Запорожжийн ойролцоо Днеприйг гатлав. Ширүүн тулалдааны дараа Днепропетровск дахь понтон гарцыг мөн эзлэв. Үүний зэрэгцээ Вермахтын 17-р арми Кременчугийн ойролцоо Днеприйг гаталж, Черкассы хүртэл голын зүүн эрэг дээр гүүрэн гарц байгуулж чаджээ. 6-р арми Киевт ойртов.

Ийнхүү Днеприйн тохойд байрлаж байсан Зөвлөлтийн Баруун Өмнөд фронтын хүч бүслэгдэх аюулд оров. Зөвлөлтийн таван арми энд (хойдоос өмнө зүгт) төвлөрсөн байв: 21-р (командлагч – дэслэгч генерал В. И. Кузнецов), 5-р (командлагч – хошууч генерал М. И. Потапов), 37-р (командлагч – хошууч генерал А. А. Власов), 26-р (командлагч – дэслэгч генерал Ф. Я. Костенко), 38-р (командлагч – дэслэгч генерал Д. И. Рябышев). Чернобыль-Иванковын бүсэд Киевийг хойд зүгээс хамарч байсан Танкийн цэргийн хошууч генерал М. И. Потаповын удирдсан 5-р арми Днепрээс цааш ухарчээ.


=== 8-р сард талуудын төлөвлөгөө ===

==== Герман ====

8-р сарын 18-нд Германы армийн жанжин штабын дарга Франц Халдер Адольф Гитлерт Армийн бүлгийн төвийн хүчээр Москва руу довтлох төлөвлөгөөг танилцуулав.[7][12] Гэсэн хэдий ч 8-р сарын 20-нд Гитлер энэ саналыг гэнэт няцааж, 8-р сарын 21-нд Армийн бүлгийн төвийн хүчний нэг хэсгийг өмнө зүг рүү эргэхийг тушаасан тушаалд гарын үсэг зурж, Зөвлөлтийн баруун өмнөд фронтыг бүслэн, Армийн бүлэг Өмнөдтэй хамтран ялах зорилготой байв.[7][12][13][14] Уг тушаалд &quot;өвөл эхлэхээс өмнөх хамгийн чухал ажил бол Москваг эзлэх биш, харин Крым, Донец голын аж үйлдвэрийн болон нүүрсний бүс нутгийг эзлэх, Кавказаас Оросын газрын тосны хангамжийн замыг хаах явдал юм&quot; гэж заасан байв.[13][14]

8-р сарын 23-нд Халдер энэхүү тушаалыг Армийн бүлгийн төвийн штабт биечлэн хүргүүлсэн бөгөөд тэнд ялангуяа 2-р танкийн бүлгийн командлагч Хайнц Гудерианы дургүйцлийг хүлээн авчээ.[12] Тэр өдөр Гудериан Гитлерийн штаб руу нисч, намрын гэсэлт, хүйтэн цаг агаар эхлэхээс өмнө цаг алдахгүйн тулд Фюрерийг Москва руу довтлох шаардлагатай гэдэгт итгүүлэхийг оролдсон боловч амжилтгүй болсон.[12]

==== ЗХУ ====
Сталин баруун зүгийн чиглэлийг бэхжүүлэхэд илүү их санаа зовж байсан бөгөөд Германы цэргүүд удахгүй Москва руу довтлохоо үргэлжлүүлнэ гэдэгт итгэлтэй байв.[12] Түүний үүнд итгэх итгэлийг Зөвлөлтийн тагнуулын мэдээлэл баталж байв.[12] Тиймээс 1941 оны 8-р сарын эхний хагаст Москва Швейцарьт суугаа Зөвлөлтийн тагнуулын ажилтан Сандор Радогоос Германы командлал Брянскаар дамжин Москва руу довтлохоор төлөвлөж байгаа тухай мессеж хүлээн авчээ.[12] Энэ мессеж нь тухайн үеийн Германы хуурай замын командлалын зорилгод үнэхээр нийцэж байв.[12] Гэсэн хэдий ч Сталин 8-р сарын сүүлийн өдрүүдэд Гитлер өөр шийдвэр гаргасныг мэдээгүй байв: Армийн бүлгийн төвийн хүчний нэг хэсгийг өмнө зүг рүү эргүүлэх.

==== 8-р сарын сүүлээс хойшхи цэргийн ажиллагааны явц ====
8-р сарын сүүлээр Германы 2-р арми болон 2-р танкийн бүлэг Смоленскийн чиглэлээс өмнө зүг рүү эргэж, Баруун өмнөд фронтын баруун жигүүрийн цэргүүдийг бүслэн ялсан нь Төв фронтын бүсийн нөхцөл байдлыг ихээхэн хүндрүүлсэн.

Жанжин штабын дарга Жуков дурсамждаа тулалдаан эхлэхээс өмнө Сталинд Киевийн халаасны бодит байдлын талаар мэдээлж, Днеприйн тохойноос цэргээ татах санал тавьсан гэж бичжээ. Гэсэн хэдий ч тэр үед Сталин Жуковыг Жанжин штабын даргын албан тушаалаас нь чөлөөлж, Борис Шапошниковыг томилсон.[15] Дээд командлалын штаб Гудерианы 2-р танкийн бүлэг өмнө зүг рүү эргэж байгааг илрүүлсэн. 21-р арми Германчуудын түлхэж байсан Чернигов руу ухарч байв. 8-р сарын 19-нд штаб Баруун өмнөд фронтын баруун жигүүрээс Днеприйн зүүн эрэг хүртэл зарим цэргийг (5-р арми болон 27-р корпус) гаргахыг зөвшөөрөв. Киевийн бүлэг Киевийг эцсээ хүртэл хамгаалах тушаалтайгаар байрандаа үлдэв. Хойд зүгээс дайсны ар тал руу нэвтрэхийг эсэргүүцэхийн тулд К.М.Подласын удирдлага дор шинэ 40-р армийн гурван дивизийг Десна голын дагуу байрлуулав.

Германчууд Днеприйг гаталж буй гүүрнүүдийг эзэлж эхлэв. 8-р сарын 23-нд 11-р танкийн дивизийн ангиуд Киевээс хойд зүгт хэдэн арван километрийн зайд орших Окуниново тосгоны ойролцоох гүүрийг эзэлжээ. Энэ нь хотод нэмэлт аюул учруулж, Баруун өмнөд фронтын нөөцийн зарим хэсгийг татан авчээ. 9-р сарын дунд гэхэд Зөвлөлтийн арван хоёр хүртэлх дивиз болон Днеприйн цэргийн флотилла Германчуудыг Днепр рүү буцаахыг оролдов. Гэсэн хэдий ч дайсан Днепр мөрний гүүрийг барьж, Острагийн ойролцоох Десна голын гүүрийг эзэлжээ. Германы цэргүүд хөдөлж эхлэв. 8-р сарын 24-нд Гудерианы 2-р танкийн бүлэг Конотоп руу давшиж эхлэв. Хожим нь Клейстийн 1-р танкийн бүлэг Кременчуг орчмоос түүн рүү чиглэн хөдөлж, нэгэн зэрэг Полтав руу довтолсон боловч удалгүй бүх хүчээ зүүн хойд зүг рүү эргүүлэв.

8-р сарын сүүл гэхэд Гудериан Десна гол дээрх Короп, Новгород-Северскийн хоёр гүүрний толгойг эзэлжээ. Үүний зэрэгцээ өмнөд бүлэг (1-р танкийн бүлэг болон 17-р арми) Днеприйн зүүн эрэг дээрх Кременчугийн ойролцоох гүүрний толгойг эзэлж, өргөжүүлэв. Германы хоёр бүлэг Баруун өмнөд фронтын гол хүчийг бүслэхийг оролдож байгаа нь тодорхой байв.

Брянскийн фронт Рославль-Новозыбковын ажиллагаа гэж нэрлэгддэг сөрөг довтолгоо хийж Гудерианы танкуудыг хязгаарлахыг оролдов. Өмнөд фронтын Ромны зүг илгээж байсан 2-р морин цэргийн корпусыг Путивлийн бүсэд байрлуулах ёстой байв. Гэсэн хэдий ч Брянскийн фронтын цэргүүд сөрөг довтолгоо хийх цаг завгүй, командлалын алдаанаас болж дайсны давшилтыг зогсоож чадаагүй юм.

Зөвхөн танкууд төдийгүй явган цэргүүд ч урагшилсан. 8-р сарын 28-нд фон Вайхсын 2-р арми Гомелийн бүсээс Чернигов руу довтолж, Потаповын 5-р армийг өмнө зүг рүү түлхэв.

Бүслэлт аюулд өртөж, Брянскийн фронтын нэг хэсэг болох Кузнецовын 21-р арми Десна гол руу яаран ухарсан: Гудерианы 2-р танкийн бүлэг зүүн талаас нь, 9-р сарын 9-нд Черниговт хүрсэн 2-р арми баруун талаас нь дайрчээ.

9-р сарын 7-нд Гудерианы арми Конотоп хотод хүрч, бүслэлтийн бодит байдлыг үгүйсгэх боломжгүй болсон тул Будённый 5-р армийг татах хүсэлтийг Ставкад гаргажээ. Түүнд дахин татгалзсан хариу өгсөн байна. Ерөнхий штабын дарга Шапошников үүнийг эсэргүүцсэн; анхны санал нь дайсны хойд бүлгийг зогсоож, гол дээр хамгаалалтын шугам байгуулах явдал байв. Псел. Тэгээд л Киевийг орхих хэрэгтэй. Баруун өмнөд фронт тэсвэрлэх хангалттай хүч чадалтай гэж үзсэн. Үүний зэрэгцээ Баруун, Нөөцийн болон Брянскийн фронтын армиуд Германы хойд бүлгийн хажуу болон ар талыг цохиж, зогсоох болно. Сталины үзэж байгаагаар зөвхөн ийм байдлаар л цэргүүдээ бүслэгдэж, сүйрэх эрсдэлгүйгээр татах боломжтой байв.

9-р сарын 10 гэхэд Баруун өмнөд фронтыг бүслэн Гудериан Подласын 40-р армийг бут цохиж, Ромень мужид хүрсэн байна. Дайсан Черниговын зүүн хэсэгт Десна гол, Кременчукийн ойролцоох Днепр болон зүүн өмнөд хэсэгт гаталсан байна.

Кирпонос Сталинд фронтын цэргээ гаргах бодолгүй, цэргүүд нь эсэргүүцэх чадвартай гэж батлан ​​хэлэв. Тэрээр фронтыг нөөцөөр бэхжүүлэхийг хүссэн. Штаб нь хүнд байдалд байсан. Цэргийг гаргах саналыг Будённый гаргасан бөгөөд тэрээр фронтын Цэргийн зөвлөлийн хүсэлтийг дурдсан. Киевийг орхиж болохгүй, Ставкагийн цаашдын тушаал хүртэл гүүрийг дэлбэлэх ёсгүй байв. Баруун өмнөд фронтын шавхагдсан нөөцийг дэмжихийг оролдсон: Киевийн бэхлэгдсэн бүсээс 2.5 винтовын дивизийг Чернигов руу шилжүүлсэн. 9-р сарын 11-нд 26-р армийн хоёр дивизийг Конотоп руу шилжүүлсэн.

Ерөнхий дээд командлал командлагчаа сольж нөхцөл байдлыг аврахыг оролдсон. 9-р сарын 12-нд &quot;сандрал үүсгэгч&quot; Будённыйг Баруун өмнөд фронтын ерөнхий командлагчийн албан тушаалаас нь чөлөөлж, Тимошенкогоор сольсон. Гэвч боловсон хүчний өөрчлөлт ямар ч нэмэр болсонгүй - Германчууд аль хэдийнээ хаалтаа барьсан байв. 9-р сарын 13-нд Гудерианы анги нэгтгэлүүд Лохвицад хүрч, хоёр Германы дайны хооронд 60 орчим километрийн зай үлдээснээр Баруун Өмнөд Фронтын цэргүүдийг гаргах боломжгүй болжээ. Тэд гүн гацсан байв. Киевийн бүлэглэлийн довтолгоо болон хүчирхэг сөрөг довтолгоо шаардлагатай байв. Гэсэн хэдий ч 9-р сарын 13-нд Баруун Өмнөд Фронтын төв байранд ирсэн Тимошенко Сталинд Киевийг барих болно гэж батлав.

9-р сарын 14-нд Модель, Хубе нарын анги нэгтгэлүүд Лохвица, Лубныг эзлэв. Гэсэн хэдий ч Зөвлөлтийн цэргүүдийн хүчтэй эсэргүүцлийн улмаас тэд бие бие рүүгээ урагшилж чадаагүй юм. Дараагийн өдөр нь тулаан үргэлжилсэн. Зүүн өмнөд хэсгээс Лохвица руу нэмэлт хүч ирсэн: 1-р танкийн бүлгийн 9-р танкийн дивиз. 9-р сарын 15-нд Зөвлөлтийн 5, 21, 26, 37-р армийг тойрсон бүслэлт дууссан. Баруун өмнөд фронтын командлал мөн бүслэгдсэн.

9-р сарын 16-нд Тимошенко фронтын үйл ажиллагааны газрын дарга Иван Баграмяныг Михаил Кирпонос руу илгээв. Тэрээр фронтын цэргүүдийг Псел голын шугам руу татах тушаалыг Кирпоност амаар дамжуулсан. Киевээс гарахгүй байх Сталины зааврыг санаж байсан Кирпонос бичгээр зааварчилгаагүйгээр хотыг орхихоос татгалзсан. Тэрээр Тимошенкогийн штабтай холбоо бариагүй. Тиймээс 9-р сарын 17-ны өглөөний 5 цагт тэрээр шийдвэрээ баталгаажуулахын тулд Москватай холбоо барьсан. Цаг хугацаа алдсан байв.

9-р сарын 18-ны шөнө Шапошников эцэст нь мэдээлэв: Штаб 37-р армид Киевээс гарахыг зөвшөөрч байна. Гэсэн хэдий ч Кирпонос өөрөө армийн штабтай холбоо тасарснаас хэдхэн минутын өмнө 9-р сарын 17-ны орой зүүн тийш дайрах тушаалыг армид өгсөн байв. Бүслэлтийн гадна байрлах 38, 40-р армиуд Ромны болон Лубны руу довтлох замаар дайрах ажиллагааг дэмжих ёстой байв.

Цэргүүдийг эмх цэгцтэй гаргах ажиллагаа бүтэлгүйтэв. Дайсан бүх талаас нь шахаж, биеийг нь тасалж, командлалгүйгээр орхисон тул их хэмжээний хохирол амссан тул тэд ихэвчлэн жижиг бүлгүүдээр зохион байгуулалтгүй, эмх замбараагүй үйлдэл хийжээ.

5-р армийн хүчний нэг хэсэг болон командлал урд талын штабын цуваатай нэгдэж, Пирятин руу хөдөллөө. 9-р сарын 20-нд Баруун Өмнөд Фронт болон 5-р Армийн штабын офицеруудын цуваа Лохвицагаас баруун өмнө зүгт 15 км-т орших Дрюковщина тосгонд ойртов. Тэнд тэд Вермахтын 3-р Танкийн дивизийн гол хүчний довтолгоонд өртөв. Хэд хэдэн их буу, хуягт машинуудаа алдсаны дараа баганын үлдэгдэл Шумейковын төгөл рүү ухарчээ. Бүлэгт мянга гаруй хүн үлдсэнгүй бөгөөд үүнд 800 орчим командлагч багтжээ. Бүлэг бүслэлтээс гарч чадаагүй. Дараах хүмүүс амь үрэгджээ: Фронтын командлагч Михаил Кирпонос, Фронтын Зэвсэгт хүчний гишүүд Михаил Бурмистенко, Евгений Рыков, Штабын дарга Василий Тупиков, 5-р Армийн Зэвсэгт хүчний гишүүд Никишев, Кальченко, 5-р Армийн штабын дарга Писаревский. 5-р Армийн командлагч Михаил Потапов хүнд шархадаж, олзлогджээ.

37-р Арми хоёр бүсэд байрлаж байв: нэг нь зүүн өмнө зүгт 40-50 км, нөгөө нь Киевээс зүүн хойд зүгт 10-15 км зайд байв. Энэ нь 9-р сарын 21-23 хүртэл тэссэн. 5, 21-р армийн цэргүүдээс бүрдсэн Пирятин бүлэг 9-р сарын 25 хүртэл тэссэн. 26-р армийн үлдэгдэл Оржится орчимд хамгийн удаан (9-р сарын 26 хүртэл) тулалдсан.

Зөвлөлтийн цэргүүд 9-р сарын 18-19-ний шөнө Киевийг орхисон.

9-р сарын 24-нд Улаан армийн 2-р морин цэргийн корпусын 5-р морин цэргийн дивиз Лохвица руу өмнө зүг рүү довтолсон боловч тэнд Вермахтын 9-р танкийн дивизийн тэргүүн эгнээнд тулгарч, зогссон. 9-р сарын 26-нд Киевийн хамгаалалтын ажиллагааны Улаан армийн цаашдын бүх ажиллагааг хязгаарлаж, дуусгасан.

== Тулааны үр дүн ==

=== 1941 оны 8-р сараас 12-р сар ===
Киевийн ойролцоох ялагдал нь Улаан армид хүнд цохилт болсон. 9-р сарын 1-нд Баруун Өмнөд фронт нь фронтын нөөц, сэлбэг хэрэгсэл, ар талын үйлчилгээг оруулаагүй бол 752,000–760,000 цэрэг, 3,923 их буу, миномёт, 114 танк, 167 байлдааны онгоцноос бүрдсэн байв.

Бүслэлтэд орох үед 452,700 цэрэг, 2,642 их буу, 1,225 миномёт, 64 танк гацсан байв.

Германы мэдээллээр[16] 9-р сарын 24 гэхэд Киевийн ойролцоо 665,000 хүн олзлогдсон байна.

ОХУ-ын Зэвсэгт хүчний жанжин штабын 1993 онд нийтэлсэн мэдээллээр Зөвлөлтийн цэргүүд 700,000 гаруй цэрэгтэй байсан бөгөөд тэдний 627,800 нь нөхөж баршгүй байв. Эдгээр тоо баримтад Киевийн бэхлэгдсэн бүсийн дагуу Киевийг хамгаалах үеэр гарсан хохирлыг оруулсан болно. Эдгээр нь Улаан армийн нийт 48,000 орчим, Вермахтын нийт 14,000 орчим хохирол амссан байна.[3]

Фронтын үйл ажиллагааны газрын дарга, хошууч генерал Баграмяны удирдсан анги, хурандаа А. И. Родимцевын удирдсан 5-р агаарын десантын бригадын ангиуд болон дэслэгч генерал Ф. Я. Костенкогийн удирдсан 26-р армийн зарим ангиуд бүслэлтээс гарч чадсан.

== Үр дагавар ==
Баруун өмнөд фронтын ялагдал дайсан Украины зүүн хэсэг, Донбасс руу зам нээсэн. Улаан армийн Өмнөд фронтын хүчнүүд хүнд байдалд орсон:

10-р сарын 8-нд Өмнөд фронтын 18-р армийг Азовын бүсэд бүслэн устгасан;

10-р сарын 16-нд Одессагийн хамгаалалтын бүсийг дайсанд орхисон;

10-р сарын 17-нд Донбассыг эзэлсэн (Таганрог эзлэгдсэн);

10-р сарын 25-нд Харьковыг эзэлсэн;
11-р сарын 2-нд Крымыг эзэлж, Севастополь бүслэгдсэн;

11-р сарын 30-нд Армийн Өмнөд бүлгийн хүч Миус фронт дахь байр сууриа бэхжүүлэв.

Нөгөөтэйгүүр, Вермахтын 2-р танкийн бүлгийн төв чиглэлээс өмнө зүг рүү чиглүүлсэн нь Армийн бүлгийн төвийн давшилтыг удаашруулж, Зөвлөлтийн командлалд Москваг хамгаалахад бэлтгэх боломжийг олгосон [538 хоногийн эх сурвалжийг тодорхойлоогүй].

Хайнц Гудериан &quot;Цэргийн дурсамж&quot; дурсамждаа бичсэнчлэн:

 Киевийн төлөөх тулаан нь эргэлзээгүй томоохон тактикийн амжилтыг илэрхийлсэн. Гэсэн хэдий ч энэхүү тактикийн амжилт нь стратегийн томоохон ач холбогдолтой байсан эсэх нь эргэлзээтэй хэвээр байна. Одоо бүх зүйл өвөл эхлэхээс өмнө, магадгүй захын бүс эхлэхээс өмнө бид шийдвэрлэх үр дүнд хүрч чадах эсэхээс хамаарна.</text>
      <sha1>cxbsr4x3ovxoigjms8aayfr4lsggi6v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Комитас</title>
    <ns>0</ns>
    <id>145708</id>
    <revision>
      <id>852080</id>
      <timestamp>2026-04-03T03:38:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;[[Файл:Komitas 1902.jpg|thumb]] '''Комита́с''' ([[Армени хэл|арм.]] Կոմիտաս), жинхэнэ ово нэр нь '''Согомо́н Согомоня́н''' ([[Армени хэл|арм.]] Սողոմոն Գևորգի Սողոմոնյան; 1869 10-р сарын 8-нд [[Османы Эзэнт Улс|Османы эзэнт улсын]] Кютахья хотод төрсөн — 1935 оны 10-р сарын 22-нд Франц|Фр...&quot;</comment>
      <origin>852080</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4657" sha1="00d7ipw1hscubfzwckhe4o9jfwe47d1" xml:space="preserve">[[Файл:Komitas 1902.jpg|thumb]]
'''Комита́с''' ([[Армени хэл|арм.]] Կոմիտաս), жинхэнэ ово нэр нь '''Согомо́н Согомоня́н''' ([[Армени хэл|арм.]] Սողոմոն Գևորգի Սողոմոնյան; 1869 10-р сарын 8-нд [[Османы Эзэнт Улс|Османы эзэнт улсын]] Кютахья хотод төрсөн — 1935 оны 10-р сарын 22-нд [[Франц|Францын]] Вильжюиф хотод нас барсан) — [[Армени|армений]] [[хөгжмийн зохиолч]], хөгжим судлаач, ардын урлаг судлаач, дуучин, найрал дууны удирдаач, Армений сүмийн зүтгэлтэн ламтан. Комитасын бүтээл, шинжлэх ухааны судалгаа, хөгжмийн өвийг хадгалах хүчин чармайлт, өөрийн хөгжмийн зохиолууд нь түүнийг Арменийн хөгжимчид болон бусад уран бүтээлч хүмүүст маш их урам зориг өгсөн юм.

Согомон Согомонян 1869 оны 10-р сарын 8-нд Күтахья (армени: Կուտինա) хотод Геворк Согомонян, Тагухи Ованнисян нарын хөгжимчдийн гэр бүлд төрсөн. Түүний эцэг, эх нь авьяаслаг дуучид, хөгжмийн зохиолчид байсан бөгөөд хот даяараа тэднийг хүндлэгддэг байжээ.

1890 онд Согомон лам болжээ. 1893 онд тэрээр шашны семинарт суралцаж төгсөж, дараа нь лам цол хүртэж, 7-р зууны нэрт яруу найрагч, шаракануудын зохиолч байсан Католикос Комитасын нэрийг авчээ. Семинарт Комитас хөгжмийн багшаар ажиллахын зэрэгцээ Комитас найрал дуу, ардын найрал хөгжим байгуулж, ардын дуунуудыг найруулж, Арменийн сүмийн хөгжмийн талаар анхны судалгааны ажлуудаа бичжээ.

1895 онд Комитас шашны архимандрит цол хүртжээ. Тэр жилийн намар хөгжмийн сургуульд суралцахаар [[Тифлис]] рүү явжээ. Гэсэн хэдий ч Санкт-Петербургийн Консерваторид суралцаж байсан хөгжмийн зохиолч Макар Екмалянтай уулзсаны дараа тэрээр бодлоо өөрчилж, хөгжмийн гармоний чиглэлээр суралцжээ. Эдгээр судалгаа нь түүнд Европын хөгжмийн техникийг эзэмших өвөрмөц эхлэл, бат бөх суурь болсон юм.

Комитасын дараагийн амьдрал Европын томоохон хөгжмийн төв [[Берлин]] хотын эргэн тойронд өрнөсөн бөгөөд тэрээр Католикосын ивээл дор, Арменийн тэргүүлэх газрын тосны магнат [[Александр Манташян|Александр Манташяны]] санхүүжилтээр суралцахаар явжээ. Комитас профессор Ричард Шмидтын удирдлага дор консерваторид элсэн орсон. Консерваторид суралцахын зэрэгцээ Комитас Берлиний Эзэн хааны их сургуульд философи, гоо зүй, ерөнхий түүх, хөгжмийн түүхийн талаар лекцэнд суужээ. 

1899 оны 9-р сард Комитас төрлөх Этчмиазин руу буцаж ирээд хөгжмийн карьераа эхлүүлжээ. Богино хугацаанд тэрээр семинарын хөгжмийн сургалтын тогтолцоог эрс өөрчилж (түүний шавь нарын дунд нэрт хөгжмийн зохиолч Спиридон Меликян байсан), жижиг найрал хөгжим байгуулж, найрал дууны тоглолтыг төгөлдөржүүлжээ. Тэрээр Армени даяар аялж, мянга мянган Армен, Курд, Перс, Турк дууг бичиж, тэдгээрийн найруулгыг хийжээ.</text>
      <sha1>00d7ipw1hscubfzwckhe4o9jfwe47d1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Минскийн бүслэлт</title>
    <ns>0</ns>
    <id>145709</id>
    <revision>
      <id>852083</id>
      <timestamp>2026-04-03T03:46:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bayarkhangai</username>
        <id>1129</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;'''Минскийн бүслэлт''' буюу '''Белосток-Минскийн тулаан''' нь 1941 оны 6-р сарын 22-ноос 7-р сарын 9-ний хооронд болсон [[Аугаа их эх орны дайн|Аугаа эх орны дайн]]ы үеэр [[Зөвлөлт-Германы фронт]]ын төв хэсэгт болсон [[хилийн тулаан]] юм. Тулааны үр дүнд Зөвлөлтийн Баруу...&quot;</comment>
      <origin>852083</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8875" sha1="42efkw80dhcd7262827v0elwrfqku8o" xml:space="preserve">'''Минскийн бүслэлт''' буюу '''Белосток-Минскийн тулаан''' нь 1941 оны 6-р сарын 22-ноос 7-р сарын 9-ний хооронд болсон [[Аугаа их эх орны дайн|Аугаа эх орны дайн]]ы үеэр [[Зөвлөлт-Германы фронт]]ын төв хэсэгт болсон [[хилийн тулаан]] юм. Тулааны үр дүнд Зөвлөлтийн [[Баруун фронт (Дэлхийн хоёрдугаар дайн)|Баруун фронт]]ын гол хүч бүслэгдэж, бут цохигдож, ихэнх нь олзлогджээ. 6-р сарын 28-нд Германы цэргүүд [[Минск]]ийг эзлэн авав.

== Талуудын төлөвлөгөө ба хүч ==
==== Герман ====
[[Үндсэн өгүүлэл: Барбаросса ажиллагааны хүчний тэнцвэр § Армийн бүлгийн төв]]
Германы командлал Москвагийн фронтод Армийн бүлгийн төв (командлагч – Фельдмаршал Ф. фон Бок) болон 2-р агаарын флот (Фельдмаршал А. Кесселринг)-тэй гол довтолгоог хийсэн. 1941 оны 6-р сарын 22-ны байдлаар нийт хүч 1,453,200 цэрэг, офицер (50 дивиз), 1,700 танк, 910 онгоц, 3,000 их буу байв.

Сувалки бүсээс 3-р танкийн бүлэг (6, 5-р армийн корпус болон 57, 39-р моторт корпус, нийт 4 танк, 3 моторт, 4 явган цэргийн дивиз) давшиж байв. 2-р танкийн бүлэг (47, 24, 46-р моторт корпус болон 12-р армийн корпус, нийт 5 танк, 3 моторт, 1 морин цэрэг, 6 явган цэргийн дивиз, 1 бэхжүүлсэн хороо) Брест мужаас урагшлав.
Төлөвлөгөө нь харьцангуй сул төв рүү хүчтэй хажуугийн хүчээр цохилт өгөх байв. 2, 3-р бүлгүүд Минскийн баруун талд Зөвлөлтийн хүчнийг нэгтгэж, бүслэх ёстой байв. Үүний зэрэгцээ хоёр армид зохион байгуулагдсан явган цэргийн ангиуд (нийт 7 армийн корпус, 20 явган цэргийн дивиз) дайсан бүслэн Белостокийн зүүн талд нэгдэхээр урагшлав.

4-р арми (43, 7, 9, 13-р армийн корпус, нийт 12 явган цэрэг, 2 хамгаалалтын дивиз) Брест мужаас урагшлав.

9-р арми (8, 20, 42-р армийн корпус, нийт 8 явган цэрэг, 1 хамгаалалтын дивиз) Сувалки мужаас урагшлав.
&quot;Давхар хавчаар&quot; бий болгох нь 1941 оны кампанит ажлын туршид Вермахтын хамгийн дуртай тактик байв.

Люфтваффегийн зорилгод дайны эхний өдрүүдэд Зөвлөлтийн нисэх онгоцыг устгах, агаарын бүрэн давуу байдалд хүрэх явдал байв.

==== ЗХУ ====
Үндсэн өгүүлэл: Баруун фронт (Аугаа их эх орны дайн) § 1941
Баруун фронт болж өөрчлөгдсөн Зөвлөлтийн Баруун тусгай цэргийн тойрог (Армийн генерал Д.Г. Павловын удирдлага дор) гурван армиас бүрдсэн:

Дэслэгч генерал В.И. Кузнецовын удирдлаган дор 3-р арми (дөрвөн винтовын дивиз, хоёр танк, нэг моторт дивизээс бүрдсэн механикжсан корпус) Гродно мужид хамгаалалтын шугамыг эзэлж байв.
Хошууч генерал К.Д. Голубевын удирдлаган дор 10-р арми (хамгийн хүчирхэг нь хоёр винтов, хоёр механикжсан корпус, нэг нь бүрэн тулалдаанд бэлэн, мөн нэг морин цэргийн корпус, нийт зургаан винтов, хоёр морин цэрэг, дөрвөн танк, хоёр моторт дивизээс бүрдсэн) Белостокийн голд байрлаж байв.
Хошууч генерал А. А. Коробковын удирдлаган дор 4-р арми (4 винтов, 2 танк, 1 моторт дивиз) Брестийн бүсийг хамарч байв.
Дэслэгч генерал П. М. Филатовын удирдлаган дор шинээр байгуулагдсан 13-р арми (1941 оны 6-р сарын 22-ны байдлаар зөвхөн хээрийн командлалтай байсан) Белосток голын өмнөд хэсэгт хамгаалалтын шугам эзлэх ёстой байсан ч штаб нь дөнгөж баруун тийш урагшилж эхэлсэн байв.
Мөн дүүргийн командлагчид шууд захирагддаг 4-р винтовын корпус (2, 21, 44, 47), 50-р винтовын дивиз, 4-р агаарын цэргийн корпус, хоёр механикжсан корпус (17, 20), 6 бэхлэгдсэн бүс байв. [3]

Цэргийн тойргийн хамгийн чухал байгууламжуудын агаарын хамгаалалтыг Баруун агаарын довтолгооноос хамгаалах бүсийн цэргүүд гүйцэтгэсэн.

Нийтдээ тус тойрог нь 44 дивизээс бүрдэж байв (24 винтовын дивиз, 2 морин цэргийн дивиз, 12 танкийн дивиз, 6 моторт винтовын дивиз, 3 десантын бригад, 9 бэхлэгдсэн бүс).

1941 оны 6-р сарын 1-ний байдлаар тус тойрогт 2900 танк ажиллаж байсан бөгөөд үүнд 470 шинэ, ашиглагдаагүй тээврийн хэрэгсэл, 385 нь дунд зэргийн засвар, 323 нь их засвар шаардлагатай байв. Танкны флот нь голчлон янз бүрийн өөрчлөлттэй хөнгөн Т-26 танк, ойролцоогоор 600 БТ гэр бүлийн танк (402 БТ-7, 149 БТ-5, 56 БТ-2), мөн 479 хуягт машин (343 нь дунд зэргийн, 136 нь хөнгөн) байв. Мөн 117 КВ хүнд танк, 266 Т-34 танк (6, 11-р дивизүүдэд) байв. Механикжуулсан корпус).

21-р зууны эхээр нууцаас гарсан цэргийн тайлангийн баримт бичгүүдийн дагуу 1941 оны 6-р сарын 22-ны өглөөний байдлаар Баруун фронтын анги нэгтгэлүүд дараах бүрэлдэхүүнтэй байв[4]:

599,450 албан хаагч бүртгэлтэй байсан бөгөөд нэгжүүдэд 71,715 албан хаагч өргөн хүрээтэй сургалтанд хамрагдаж байна;

6,437 хээрийн их буу, 6,640 миномёт, 1,124 зенитийн их буу;

2,900 танк болон өөрөө явагч их бууны анги (үүнээс 2,192 нь ажиллаж байсан);

1,771 байлдааны онгоц (үүнээс 1,539 нь ажиллаж байсан), үүнд 489 бөмбөгдөгч онгоц, 1,043 сөнөөгч онгоц, 8 дайралтын онгоц, 231 тагнуулын онгоц, 41 туслах онгоц багтсан;

35,102 тээврийн хэрэгсэл;

5,706 трактор болон үндсэн зөөвөрлөгч;

68,648 морь.
4, 8-р хуягт галт тэрэгний дивизүүд тус дүүргийн удирдлага дор байв. 1938 он гэхэд гурван нэмэлт бэхлэлттэй бүс баригдсан байв. Полоцк, Минск, Мозырь, Слуцкийн бэхлэлттэй бүсүүд 876 байнгын бэхлэлттэй байсан бол Гродно, Осовец, Замбрув, Брестийн бэхлэлттэй бүсүүд 1941 оны 6-р сарын 1-ний байдлаар ойролцоогоор 200 бүрэн зэвсэглэсэн байнгын байрлал, 193 хуягт галлах цэг (булшлагдсан MS-1 танк), 909 хээрийн төрлийн хамгаалалтын бэхлэлттэй байв.[5]</text>
      <sha1>42efkw80dhcd7262827v0elwrfqku8o</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>852084</id>
      <parentid>852083</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T03:48:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bayarkhangai</username>
        <id>1129</id>
      </contributor>
      <origin>852084</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11504" sha1="an0xw1pt47b9tyrsydrhz6lro5gg34s" xml:space="preserve">'''Минскийн бүслэлт''' буюу '''Белосток-Минскийн тулаан''' нь 1941 оны 6-р сарын 22-ноос 7-р сарын 9-ний хооронд болсон [[Аугаа их эх орны дайн|Аугаа эх орны дайн]]ы үеэр [[Зөвлөлт-Германы фронт]]ын төв хэсэгт болсон [[хилийн тулаан]] юм. Тулааны үр дүнд Зөвлөлтийн [[Баруун фронт (Дэлхийн хоёрдугаар дайн)|Баруун фронт]]ын гол хүч бүслэгдэж, бут цохигдож, ихэнх нь олзлогджээ. 6-р сарын 28-нд Германы цэргүүд [[Минск]]ийг эзлэн авав.

== Талуудын төлөвлөгөө ба хүч ==
==== Герман ====
[[Үндсэн өгүүлэл: Барбаросса ажиллагааны хүчний тэнцвэр § Армийн бүлгийн төв]]
Германы командлал Москвагийн фронтод Армийн бүлгийн төв (командлагч – Фельдмаршал Ф. фон Бок) болон 2-р агаарын флот (Фельдмаршал А. Кесселринг)-тэй гол довтолгоог хийсэн. 1941 оны 6-р сарын 22-ны байдлаар нийт хүч 1,453,200 цэрэг, офицер (50 дивиз), 1,700 танк, 910 онгоц, 3,000 их буу байв.

Сувалки бүсээс 3-р танкийн бүлэг (6, 5-р армийн корпус болон 57, 39-р моторт корпус, нийт 4 танк, 3 моторт, 4 явган цэргийн дивиз) давшиж байв. 2-р танкийн бүлэг (47, 24, 46-р моторт корпус болон 12-р армийн корпус, нийт 5 танк, 3 моторт, 1 морин цэрэг, 6 явган цэргийн дивиз, 1 бэхжүүлсэн хороо) Брест мужаас урагшлав.
Төлөвлөгөө нь харьцангуй сул төв рүү хүчтэй хажуугийн хүчээр цохилт өгөх байв. 2, 3-р бүлгүүд Минскийн баруун талд Зөвлөлтийн хүчнийг нэгтгэж, бүслэх ёстой байв. Үүний зэрэгцээ хоёр армид зохион байгуулагдсан явган цэргийн ангиуд (нийт 7 армийн корпус, 20 явган цэргийн дивиз) дайсан бүслэн Белостокийн зүүн талд нэгдэхээр урагшлав.

4-р арми (43, 7, 9, 13-р армийн корпус, нийт 12 явган цэрэг, 2 хамгаалалтын дивиз) Брест мужаас урагшлав.

9-р арми (8, 20, 42-р армийн корпус, нийт 8 явган цэрэг, 1 хамгаалалтын дивиз) Сувалки мужаас урагшлав.
&quot;Давхар хавчаар&quot; бий болгох нь 1941 оны кампанит ажлын туршид Вермахтын хамгийн дуртай тактик байв.

Люфтваффегийн зорилгод дайны эхний өдрүүдэд Зөвлөлтийн нисэх онгоцыг устгах, агаарын бүрэн давуу байдалд хүрэх явдал байв.

==== ЗХУ ====
Үндсэн өгүүлэл: Баруун фронт (Аугаа их эх орны дайн) § 1941
Баруун фронт болж өөрчлөгдсөн Зөвлөлтийн Баруун тусгай цэргийн тойрог (Армийн генерал Д.Г. Павловын удирдлага дор) гурван армиас бүрдсэн:

Дэслэгч генерал В.И. Кузнецовын удирдлаган дор 3-р арми (дөрвөн винтовын дивиз, хоёр танк, нэг моторт дивизээс бүрдсэн механикжсан корпус) Гродно мужид хамгаалалтын шугамыг эзэлж байв.
Хошууч генерал К.Д. Голубевын удирдлаган дор 10-р арми (хамгийн хүчирхэг нь хоёр винтов, хоёр механикжсан корпус, нэг нь бүрэн тулалдаанд бэлэн, мөн нэг морин цэргийн корпус, нийт зургаан винтов, хоёр морин цэрэг, дөрвөн танк, хоёр моторт дивизээс бүрдсэн) Белостокийн голд байрлаж байв.
Хошууч генерал А. А. Коробковын удирдлаган дор 4-р арми (4 винтов, 2 танк, 1 моторт дивиз) Брестийн бүсийг хамарч байв.
Дэслэгч генерал П. М. Филатовын удирдлаган дор шинээр байгуулагдсан 13-р арми (1941 оны 6-р сарын 22-ны байдлаар зөвхөн хээрийн командлалтай байсан) Белосток голын өмнөд хэсэгт хамгаалалтын шугам эзлэх ёстой байсан ч штаб нь дөнгөж баруун тийш урагшилж эхэлсэн байв.
Мөн дүүргийн командлагчид шууд захирагддаг 4-р винтовын корпус (2, 21, 44, 47), 50-р винтовын дивиз, 4-р агаарын цэргийн корпус, хоёр механикжсан корпус (17, 20), 6 бэхлэгдсэн бүс байв. [3]

Цэргийн тойргийн хамгийн чухал байгууламжуудын агаарын хамгаалалтыг Баруун агаарын довтолгооноос хамгаалах бүсийн цэргүүд гүйцэтгэсэн.

Нийтдээ тус тойрог нь 44 дивизээс бүрдэж байв (24 винтовын дивиз, 2 морин цэргийн дивиз, 12 танкийн дивиз, 6 моторт винтовын дивиз, 3 десантын бригад, 9 бэхлэгдсэн бүс).

1941 оны 6-р сарын 1-ний байдлаар тус тойрогт 2900 танк ажиллаж байсан бөгөөд үүнд 470 шинэ, ашиглагдаагүй тээврийн хэрэгсэл, 385 нь дунд зэргийн засвар, 323 нь их засвар шаардлагатай байв. Танкны флот нь голчлон янз бүрийн өөрчлөлттэй хөнгөн Т-26 танк, ойролцоогоор 600 БТ гэр бүлийн танк (402 БТ-7, 149 БТ-5, 56 БТ-2), мөн 479 хуягт машин (343 нь дунд зэргийн, 136 нь хөнгөн) байв. Мөн 117 КВ хүнд танк, 266 Т-34 танк (6, 11-р дивизүүдэд) байв. Механикжуулсан корпус).

21-р зууны эхээр нууцаас гарсан цэргийн тайлангийн баримт бичгүүдийн дагуу 1941 оны 6-р сарын 22-ны өглөөний байдлаар Баруун фронтын анги нэгтгэлүүд дараах бүрэлдэхүүнтэй байв[4]:

599,450 албан хаагч бүртгэлтэй байсан бөгөөд нэгжүүдэд 71,715 албан хаагч өргөн хүрээтэй сургалтанд хамрагдаж байна;

6,437 хээрийн их буу, 6,640 миномёт, 1,124 зенитийн их буу;

2,900 танк болон өөрөө явагч их бууны анги (үүнээс 2,192 нь ажиллаж байсан);

1,771 байлдааны онгоц (үүнээс 1,539 нь ажиллаж байсан), үүнд 489 бөмбөгдөгч онгоц, 1,043 сөнөөгч онгоц, 8 дайралтын онгоц, 231 тагнуулын онгоц, 41 туслах онгоц багтсан;

35,102 тээврийн хэрэгсэл;

5,706 трактор болон үндсэн зөөвөрлөгч;

68,648 морь.
4, 8-р хуягт галт тэрэгний дивизүүд тус дүүргийн удирдлага дор байв. 1938 он гэхэд гурван нэмэлт бэхлэлттэй бүс баригдсан байв. Полоцк, Минск, Мозырь, Слуцкийн бэхлэлттэй бүсүүд 876 байнгын бэхлэлттэй байсан бол Гродно, Осовец, Замбрув, Брестийн бэхлэлттэй бүсүүд 1941 оны 6-р сарын 1-ний байдлаар ойролцоогоор 200 бүрэн зэвсэглэсэн байнгын байрлал, 193 хуягт галлах цэг (булшлагдсан MS-1 танк), 909 хээрийн төрлийн хамгаалалтын бэхлэлттэй байв.[5]
4, 8-р хуягт галт тэрэгний дивизүүд дүүргийн командлалд захирагдаж байв. 1938 он гэхэд гурван нэмэлт бэхлэлттэй бүс баригдсан байв. Полоцк, Минск, Мозырь, Слуцкийн бэхлэлттэй бүсүүд 876 байнгын бэхлэлттэй байсан бол Гродно, Осовец, Замбрув, Брестийн бэхлэлттэй бүсүүд 1941 оны 6-р сарын 1-ний байдлаар ойролцоогоор 200 бүрэн зэвсэглэсэн байнгын байрлал, 193 хуягт галлах цэг (булшлагдсан MS-1 танк), 909 хээрийн төрлийн хамгаалалтын бэхлэлттэй байв.[5]

Баруун тусгай цэргийн тойргийн хоёрдугаар зэрэглэлийн цэргүүд хил рүү урагшилж эхлэв. Ийнхүү дайны өмнөхөн 2-р винтовын корпусын штаб Минскээс Бельстокийн толгодын өмнөд хэсэгт байрлах Бельскийн бүсэд ирж, тэнд шинэ 13-р армийн штабын удирдлага дор байх ёстой байв; Гурван винтовын дивизээс (тус тус Смоленск, Вязьма, Могилевээс) бүрдсэн 44-р винтовын корпусыг Смоленскээс мөн адил армид шилжүүлэв.

Гурван винтовын дивизээс бүрдсэн 21-р винтовын корпус Витебскээс Лида бүс рүү нүүж, 3-р армийн штабт захирагдаж эхлэв.

47-р винтовын корпус дайны өмнөхөн Баруун фронтын хээрийн командлал байгуулагдсан Бобруйскээс Обуз-Лесна бүс рүү нүүж эхлэв.

Үүнээс гадна Уралын цэргийн тойргийн 22-р арми (дайны эхэн үед Полоцкийн бүсэд гурван винтовын дивиз ирсэн байсан) болон Волга цэргийн тойргийн 21-р арми (дайны эхэн үед Гомелийн бүсэд хэд хэдэн винтовын дивиз ирсэн байсан) Баруун цэргийн тойрогт шилжиж эхэлсэн. Эдгээр цэргүүд Хилийн тулалдаанд оролцоогүй боловч дайны дараагийн шатанд гол үүрэг гүйцэтгэсэн.</text>
      <sha1>an0xw1pt47b9tyrsydrhz6lro5gg34s</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>852088</id>
      <parentid>852084</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T04:20:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>852088</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11523" sha1="qbyus1r8ywmvzmftqf3brh8ase5m4de" xml:space="preserve">'''Минскийн бүслэлт''' буюу '''Белосток-Минскийн тулаан''' нь 1941 оны 6-р сарын 22-ноос 7-р сарын 9-ний хооронд болсон Зөвлөтийн [[Аугаа их эх орны дайн|Аугаа эх орны дайн]]ы үеэр [[Зөвлөлт-Германы фронт]]ын төв хэсэгт болсон [[хилийн тулаан]] юм. Тулааны үр дүнд Зөвлөлтийн [[Баруун фронт (Дэлхийн хоёрдугаар дайн)|Баруун фронт]]ын гол хүч бүслэгдэж, бут цохигдож, ихэнх нь олзлогджээ. 6-р сарын 28-нд Германы цэргүүд [[Минск]]ийг эзлэн авав.

== Талуудын төлөвлөгөө ба хүч ==
==== Герман ====
[[Үндсэн өгүүлэл: Барбаросса ажиллагааны хүчний тэнцвэр § Армийн бүлгийн төв]]
Германы командлал Москвагийн фронтод Армийн бүлгийн төв (командлагч – Фельдмаршал Ф. фон Бок) болон 2-р агаарын флот (Фельдмаршал А. Кесселринг)-тэй гол довтолгоог хийсэн. 1941 оны 6-р сарын 22-ны байдлаар нийт хүч 1,453,200 цэрэг, офицер (50 дивиз), 1,700 танк, 910 онгоц, 3,000 их буу байв.

Сувалки бүсээс 3-р танкийн бүлэг (6, 5-р армийн корпус болон 57, 39-р моторт корпус, нийт 4 танк, 3 моторт, 4 явган цэргийн дивиз) давшиж байв. 2-р танкийн бүлэг (47, 24, 46-р моторт корпус болон 12-р армийн корпус, нийт 5 танк, 3 моторт, 1 морин цэрэг, 6 явган цэргийн дивиз, 1 бэхжүүлсэн хороо) Брест мужаас урагшлав.
Төлөвлөгөө нь харьцангуй сул төв рүү хүчтэй хажуугийн хүчээр цохилт өгөх байв. 2, 3-р бүлгүүд Минскийн баруун талд Зөвлөлтийн хүчнийг нэгтгэж, бүслэх ёстой байв. Үүний зэрэгцээ хоёр армид зохион байгуулагдсан явган цэргийн ангиуд (нийт 7 армийн корпус, 20 явган цэргийн дивиз) дайсан бүслэн Белостокийн зүүн талд нэгдэхээр урагшлав.

4-р арми (43, 7, 9, 13-р армийн корпус, нийт 12 явган цэрэг, 2 хамгаалалтын дивиз) Брест мужаас урагшлав.

9-р арми (8, 20, 42-р армийн корпус, нийт 8 явган цэрэг, 1 хамгаалалтын дивиз) Сувалки мужаас урагшлав.
&quot;Давхар хавчаар&quot; бий болгох нь 1941 оны кампанит ажлын туршид Вермахтын хамгийн дуртай тактик байв.

Люфтваффегийн зорилгод дайны эхний өдрүүдэд Зөвлөлтийн нисэх онгоцыг устгах, агаарын бүрэн давуу байдалд хүрэх явдал байв.

==== ЗХУ ====
Үндсэн өгүүлэл: Баруун фронт (Аугаа их эх орны дайн) § 1941
Баруун фронт болж өөрчлөгдсөн Зөвлөлтийн Баруун тусгай цэргийн тойрог (Армийн генерал Д.Г. Павловын удирдлага дор) гурван армиас бүрдсэн:

Дэслэгч генерал В.И. Кузнецовын удирдлаган дор 3-р арми (дөрвөн винтовын дивиз, хоёр танк, нэг моторт дивизээс бүрдсэн механикжсан корпус) Гродно мужид хамгаалалтын шугамыг эзэлж байв.
Хошууч генерал К.Д. Голубевын удирдлаган дор 10-р арми (хамгийн хүчирхэг нь хоёр винтов, хоёр механикжсан корпус, нэг нь бүрэн тулалдаанд бэлэн, мөн нэг морин цэргийн корпус, нийт зургаан винтов, хоёр морин цэрэг, дөрвөн танк, хоёр моторт дивизээс бүрдсэн) Белостокийн голд байрлаж байв.
Хошууч генерал А. А. Коробковын удирдлаган дор 4-р арми (4 винтов, 2 танк, 1 моторт дивиз) Брестийн бүсийг хамарч байв.
Дэслэгч генерал П. М. Филатовын удирдлаган дор шинээр байгуулагдсан 13-р арми (1941 оны 6-р сарын 22-ны байдлаар зөвхөн хээрийн командлалтай байсан) Белосток голын өмнөд хэсэгт хамгаалалтын шугам эзлэх ёстой байсан ч штаб нь дөнгөж баруун тийш урагшилж эхэлсэн байв.
Мөн дүүргийн командлагчид шууд захирагддаг 4-р винтовын корпус (2, 21, 44, 47), 50-р винтовын дивиз, 4-р агаарын цэргийн корпус, хоёр механикжсан корпус (17, 20), 6 бэхлэгдсэн бүс байв. [3]

Цэргийн тойргийн хамгийн чухал байгууламжуудын агаарын хамгаалалтыг Баруун агаарын довтолгооноос хамгаалах бүсийн цэргүүд гүйцэтгэсэн.

Нийтдээ тус тойрог нь 44 дивизээс бүрдэж байв (24 винтовын дивиз, 2 морин цэргийн дивиз, 12 танкийн дивиз, 6 моторт винтовын дивиз, 3 десантын бригад, 9 бэхлэгдсэн бүс).

1941 оны 6-р сарын 1-ний байдлаар тус тойрогт 2900 танк ажиллаж байсан бөгөөд үүнд 470 шинэ, ашиглагдаагүй тээврийн хэрэгсэл, 385 нь дунд зэргийн засвар, 323 нь их засвар шаардлагатай байв. Танкны флот нь голчлон янз бүрийн өөрчлөлттэй хөнгөн Т-26 танк, ойролцоогоор 600 БТ гэр бүлийн танк (402 БТ-7, 149 БТ-5, 56 БТ-2), мөн 479 хуягт машин (343 нь дунд зэргийн, 136 нь хөнгөн) байв. Мөн 117 КВ хүнд танк, 266 Т-34 танк (6, 11-р дивизүүдэд) байв. Механикжуулсан корпус).

21-р зууны эхээр нууцаас гарсан цэргийн тайлангийн баримт бичгүүдийн дагуу 1941 оны 6-р сарын 22-ны өглөөний байдлаар Баруун фронтын анги нэгтгэлүүд дараах бүрэлдэхүүнтэй байв[4]:

599,450 албан хаагч бүртгэлтэй байсан бөгөөд нэгжүүдэд 71,715 албан хаагч өргөн хүрээтэй сургалтанд хамрагдаж байна;

6,437 хээрийн их буу, 6,640 миномёт, 1,124 зенитийн их буу;

2,900 танк болон өөрөө явагч их бууны анги (үүнээс 2,192 нь ажиллаж байсан);

1,771 байлдааны онгоц (үүнээс 1,539 нь ажиллаж байсан), үүнд 489 бөмбөгдөгч онгоц, 1,043 сөнөөгч онгоц, 8 дайралтын онгоц, 231 тагнуулын онгоц, 41 туслах онгоц багтсан;

35,102 тээврийн хэрэгсэл;

5,706 трактор болон үндсэн зөөвөрлөгч;

68,648 морь.
4, 8-р хуягт галт тэрэгний дивизүүд тус дүүргийн удирдлага дор байв. 1938 он гэхэд гурван нэмэлт бэхлэлттэй бүс баригдсан байв. Полоцк, Минск, Мозырь, Слуцкийн бэхлэлттэй бүсүүд 876 байнгын бэхлэлттэй байсан бол Гродно, Осовец, Замбрув, Брестийн бэхлэлттэй бүсүүд 1941 оны 6-р сарын 1-ний байдлаар ойролцоогоор 200 бүрэн зэвсэглэсэн байнгын байрлал, 193 хуягт галлах цэг (булшлагдсан MS-1 танк), 909 хээрийн төрлийн хамгаалалтын бэхлэлттэй байв.[5]
4, 8-р хуягт галт тэрэгний дивизүүд дүүргийн командлалд захирагдаж байв. 1938 он гэхэд гурван нэмэлт бэхлэлттэй бүс баригдсан байв. Полоцк, Минск, Мозырь, Слуцкийн бэхлэлттэй бүсүүд 876 байнгын бэхлэлттэй байсан бол Гродно, Осовец, Замбрув, Брестийн бэхлэлттэй бүсүүд 1941 оны 6-р сарын 1-ний байдлаар ойролцоогоор 200 бүрэн зэвсэглэсэн байнгын байрлал, 193 хуягт галлах цэг (булшлагдсан MS-1 танк), 909 хээрийн төрлийн хамгаалалтын бэхлэлттэй байв.[5]

Баруун тусгай цэргийн тойргийн хоёрдугаар зэрэглэлийн цэргүүд хил рүү урагшилж эхлэв. Ийнхүү дайны өмнөхөн 2-р винтовын корпусын штаб Минскээс Бельстокийн толгодын өмнөд хэсэгт байрлах Бельскийн бүсэд ирж, тэнд шинэ 13-р армийн штабын удирдлага дор байх ёстой байв; Гурван винтовын дивизээс (тус тус Смоленск, Вязьма, Могилевээс) бүрдсэн 44-р винтовын корпусыг Смоленскээс мөн адил армид шилжүүлэв.

Гурван винтовын дивизээс бүрдсэн 21-р винтовын корпус Витебскээс Лида бүс рүү нүүж, 3-р армийн штабт захирагдаж эхлэв.

47-р винтовын корпус дайны өмнөхөн Баруун фронтын хээрийн командлал байгуулагдсан Бобруйскээс Обуз-Лесна бүс рүү нүүж эхлэв.

Үүнээс гадна Уралын цэргийн тойргийн 22-р арми (дайны эхэн үед Полоцкийн бүсэд гурван винтовын дивиз ирсэн байсан) болон Волга цэргийн тойргийн 21-р арми (дайны эхэн үед Гомелийн бүсэд хэд хэдэн винтовын дивиз ирсэн байсан) Баруун цэргийн тойрогт шилжиж эхэлсэн. Эдгээр цэргүүд Хилийн тулалдаанд оролцоогүй боловч дайны дараагийн шатанд гол үүрэг гүйцэтгэсэн.</text>
      <sha1>qbyus1r8ywmvzmftqf3brh8ase5m4de</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Михаил Гнесин</title>
    <ns>0</ns>
    <id>145710</id>
    <revision>
      <id>852085</id>
      <timestamp>2026-04-03T04:02:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;[[Файл:Гнесин Михаил.jpg|thumb]] '''Михаил Гне́син''' ([[Орос хэл|орос.]] ''Михаи́л Фабиа́нович Гне́син,'' 1883 оны 2-р сарын 2-ндтөрсөн —1957 онд нас барсан) — оросын болон зөвлөлтийн хөгжмийн зохиолч, сурган хүмүүжүүлэгч, хөгжим судлаач, хөгжим-нийгмийн зүтгэлтэн, хөгжм...&quot;</comment>
      <origin>852085</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2462" sha1="rn0y1lmr8ob5w8wstpt9gmvmiojxy8c" xml:space="preserve">[[Файл:Гнесин Михаил.jpg|thumb]]
'''Михаил Гне́син''' ([[Орос хэл|орос.]] ''Михаи́л Фабиа́нович Гне́син,'' 1883 оны 2-р сарын 2-ндтөрсөн —1957 онд нас барсан) — оросын болон зөвлөлтийн хөгжмийн зохиолч, сурган хүмүүжүүлэгч, хөгжим судлаач, хөгжим-нийгмийн зүтгэлтэн, хөгжмийн шүүмжлэгч. Зөвлөлт Оросын урлагийн гавьяат зүтгэлтэн (1927). Сталины 2-р зэргийн шагналтан (1946). Урлаг судлалын Доктор (1943), Профессор (1925). Тэрээр Евгения, Елена, Мариа, Елизавета, Ольга нарын 5 эгч болон [[Григорий Гнесин]] гэх дүүтэй байжээ.

Михаил Гнесин 1883 оны 2-р сарын 2-нд еврей раввин Фабиан Осипович Гнесиний гэр бүлд төрсөн. Тэрээр Оросын хөгжим, хөгжмийн боловсролын хөгжилд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн хөгжимчдийн том, нэр хүндтэй гэр бүлээс гаралтай. Бага наснаасаа тэрээр хөгжимөөр хүрээлэгдсэн байв: 5 эгч нь (дөрвөн төгөлдөр хуурч, нэг хийлч) хөгжмийн зэмсэг тоглож, Москвад боловсрол эзэмшсэн бөгөөд эх нь сонирхогч дуучин байжээ. Түүний дүү Григорий бас дуучин болсон бөгөөд тэрээр түүнтэй онцгой дотно байжээ.

1901 онд Михаил Гнесин шалгалтаа амжилттай өгч, Санкт-Петербургийн Консерваторийн онол, хөгжмийн зохиолын тэнхимд элссэн юм. Тэнд түүний гол багш нь [[Николай Римский-Корсаков]] байсан нь залуу хөгжимчний хувьд аз завшаан болсон юм. Тэрээр агуу хөгжмийн зохиолчтой харилцах нь түүний дараагийн бүх бүтээлийн үндсэн зарчмуудыг бүрдүүлсэн гэдгийг тэр өөрөө хүлээн зөвшөөрсөн.</text>
      <sha1>rn0y1lmr8ob5w8wstpt9gmvmiojxy8c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Four Seasons Centre for the Performing Arts (Canada)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>145711</id>
    <redirect title="Дөрвөн Улирал Театр" />
    <revision>
      <id>852087</id>
      <timestamp>2026-04-03T04:18:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Asaaa18</username>
        <id>98448</id>
      </contributor>
      <comment>Asaaa18 moved page [[Four Seasons Centre for the Performing Arts (Canada)]] to [[Дөрвөн Улирал Театр]]</comment>
      <origin>852087</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="60" sha1="0zprhvgtqwxml78kqmfaeq3kr720s86" xml:space="preserve">#ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Дөрвөн Улирал Театр]]</text>
      <sha1>0zprhvgtqwxml78kqmfaeq3kr720s86</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>L’Orfeo</title>
    <ns>0</ns>
    <id>145712</id>
    <revision>
      <id>852090</id>
      <timestamp>2026-04-03T04:53:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хонгорзул.Б 11а</username>
        <id>103678</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;  L'Orfeo (SV 318) (Итали дуудлага: [lor'fe:o]), эсвэл La favola d'Orfeo [la 'fa:vola dor 'fe:o] нь Клаудиогийн Сэргэн мандалтын хожуу/барокко үеийн хөгжим буюу дуурь дахь фавола юм.  Алессандро Стриджиогийн либреттотой Монтеверди. Энэ нь Грекийн Орфей домогт үндэслэсэн бөгөөд түүний Ү...&quot;</comment>
      <origin>852090</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2214" sha1="g9slt73lbbs8lkn3aru6748fd76nhju" xml:space="preserve">

L'Orfeo (SV 318) (Итали дуудлага: [lor'fe:o]), эсвэл La favola d'Orfeo [la 'fa:vola dor 'fe:o] нь Клаудиогийн Сэргэн мандалтын хожуу/барокко үеийн хөгжим буюу дуурь дахь фавола юм.

Алессандро Стриджиогийн либреттотой Монтеверди. Энэ нь Грекийн Орфей домогт үндэслэсэн бөгөөд түүний Үхэгсдийн орон руу бууж ирсэн болон нас барсан сүйт бүсгүй Эвридикаа амьд ертөнцөд буцаан авчрах гэсэн бүтэлгүй оролдлогын тухай өгүүлдэг. Энэ нь 1607 онд Мантуа хотод жил бүр болдог Карнавалын үеэр ордонд тоглоход зориулагдсан юм. Жакопо Перигийн &quot;Дафне&quot; дуурийг ерөнхийдөө дуурийн төрөлд анхны бүтээл гэж үздэг бөгөөд хамгийн эртний үлдсэн дуурь нь Перигийн &quot;Эвридик&quot; дуурь бол &quot;Орфей&quot; дуурь нь өнөөг хүртэл тогтмол тоглогддог хамгийн эртний дуурь юм.

17-р зууны эхэн үе гэхэд уламжлалт завсрын жүжиг буюу шууд жүжгийн үзэгдлүүдийн хоорондох хөгжмийн дараалал нь бүрэн хэмжээний хөгжмийн жүжиг буюу &quot;дуурь&quot; хэлбэрт шилжиж байв. Монтевердигийн &quot;Орфео&quot; жүжиг нь энэ үйл явцыг туршилтын эрин үеэс нь гаргаж, шинэ төрлийн анхны бүрэн хөгжсөн жишээг бий болгосон. Анхны тоглолтын дараа уг бүтээлийг Мантуад дахин тайзнаа тавьсан бөгөөд дараагийн хэдэн жилд Италийн бусад төвүүдэд ч байж магадгүй юм. Хөгжмийн зохиолыг Монтеверди 1609 онд, 1615 онд дахин хэвлүүлжээ.</text>
      <sha1>g9slt73lbbs8lkn3aru6748fd76nhju</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Beinjing’People’Art theatre</title>
    <ns>0</ns>
    <id>145713</id>
    <revision>
      <id>852091</id>
      <timestamp>2026-04-03T05:01:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Маралаа 11а</username>
        <id>103522</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;Бээжингийн Ардын урлагийн театр  ↓  Бээжингийн Ардын Урлагийн Театр нь 1952 оны 6-р сард  жүжгийн мастер Цао Юйгийн үүсгэн байгуулсан театрын компани юм. Байгуулагдсанаасаа хойш тус компани сонгодог Хятадын сэдэвтэй жүжгээс эхлээд Мольерийн зохиол хүртэл...&quot;</comment>
      <origin>852091</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2632" sha1="l245yoocn01sg81x9u67mrds6xyw4vf" xml:space="preserve">Бээжингийн Ардын урлагийн театр

↓

Бээжингийн Ардын Урлагийн Театр нь 1952 оны 6-р сард  жүжгийн мастер Цао Юйгийн үүсгэн байгуулсан театрын компани юм. Байгуулагдсанаасаа хойш тус компани сонгодог Хятадын сэдэвтэй жүжгээс эхлээд Мольерийн зохиол хүртэл янз бүрийн хэв маягийн 300 орчим жүжиг тавьжээ. Театрын компани нь Хятадын Коммунист Намын Бээжин хотын хорооны харьяа бөгөөд Бээжингийн Нийслэлийн театрт байрладаг.

1960-аад оны үед энэ театр нь голчлон Го Моруо, Лао Ше, Цао Юй, Тиан Хан нарын төлөөлөл болсон бүтээлүүдийг тайзнаа тавьснаараа алдартай байв. 1980-аад оноос хойш тус театр нь Гао Синжианы бичсэн анхны жүжиг болох &quot;Дохионы дохиолол&quot; болон түүний хамгийн алдартай жүжиг болох &quot;Автобусны зогсоол&quot; зэрэг 27 шагналт жүжгийн зохиолчийн 80 орчим шинэ жүжгийг тайзнаа тавьжээ.

1980 онд тус компани анх удаа Хятадаас гадуур аялан тоглолт хийж, тус компанийн гол бүтээл болох Лао Шегийн &quot;Цайны байшин&quot; жүжгийг Япон болон Баруун Европт тоглосон. Тус компани 1983 онд жүжгийн зохиолч Артур Миллерийг тухайн үед Америкийн өвөрмөц драмын жүжиг гэж тооцогддог байсан &quot;Худалдаалагчийн үхэл&quot; жүжгийг найруулахаар урьснаар шинэ замналыг нээсэн бөгөөд Миллер энэ явдлыг &quot;Бээжин дэх худалдагч&quot; (1985) номондоо өдөр тутмын тэмдэглэл хэлбэрээр өгүүлжээ.

2005 онд тус компани АНУ-д анхны тоглолтоо Жон Ф.Кеннедийн нэрэмжит Урлагийн Төв [3] болон Нью-Йорк хотын Пэйсийн Их Сургуулийн Майкл Шиммелийн Урлагийн Төвд &quot;Цайны байшин&quot; жүжгүүдээ тавьснаар хийжээ.</text>
      <sha1>l245yoocn01sg81x9u67mrds6xyw4vf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>L’Orfea</title>
    <ns>0</ns>
    <id>145714</id>
    <revision>
      <id>852092</id>
      <timestamp>2026-04-03T05:30:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bayrtuya.B</username>
        <id>103681</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;21. Орфео  ........... (дуурь)  L'Orfeo (SV 318) (Итали дуудлага: [lor'fe:o]), эсвэл La favola d'Orfeo [la 'fa:vola dor 'fe:o] нь Клаудиогийн Сэргэн мандалтын хожуу/барокко үеийн хөгжим буюу дуурь дахь фавола юм.  Алессандро Стриджиогийн либреттотой Монтеверди. Энэ нь Грекийн Орфей домогт үндэс...&quot;</comment>
      <origin>852092</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2300" sha1="myirplq12ux6o8vcwg2st71f5r1q35l" xml:space="preserve">21. Орфео

........... (дуурь)

L'Orfeo (SV 318) (Итали дуудлага: [lor'fe:o]), эсвэл La favola d'Orfeo [la 'fa:vola dor 'fe:o] нь Клаудиогийн Сэргэн мандалтын хожуу/барокко үеийн хөгжим буюу дуурь дахь фавола юм.

Алессандро Стриджиогийн либреттотой Монтеверди. Энэ нь Грекийн Орфей домогт үндэслэсэн бөгөөд түүний Үхэгсдийн орон руу бууж ирсэн болон нас барсан сүйт бүсгүй Эвридикаа амьд ертөнцөд буцаан авчрах гэсэн бүтэлгүй оролдлогын тухай өгүүлдэг. Энэ нь 1607 онд Мантуа хотод жил бүр болдог Карнавалын үеэр ордонд тоглоход зориулагдсан юм. Жакопо Перигийн &quot;Дафне&quot; дуурийг ерөнхийдөө дуурийн төрөлд анхны бүтээл гэж үздэг бөгөөд хамгийн эртний үлдсэн дуурь нь Перигийн &quot;Эвридик&quot; дуурь бол &quot;Орфей&quot; дуурь нь өнөөг хүртэл тогтмол тоглогддог хамгийн эртний дуурь юм.

17-р зууны эхэн үе гэхэд уламжлалт завсрын жүжиг буюу шууд жүжгийн үзэгдлүүдийн хоорондох хөгжмийн дараалал нь бүрэн хэмжээний хөгжмийн жүжиг буюу &quot;дуурь&quot; хэлбэрт шилжиж байв. Монтевердигийн &quot;Орфео&quot; жүжиг нь энэ үйл явцыг туршилтын эрин үеэс нь гаргаж, шинэ төрлийн анхны бүрэн хөгжсөн жишээг бий болгосон. Анхны тоглолтын дараа уг бүтээлийг Мантуад дахин тайзнаа тавьсан бөгөөд дараагийн хэдэн жилд Италийн бусад төвүүдэд ч байж магадгүй юм. Хөгжмийн зохиолыг Монтеверди 1609 онд, 1615 онд дахин хэвлүүлжээ.

URL: https://en.wikipedia.org/wiki/L%27Orfeo</text>
      <sha1>myirplq12ux6o8vcwg2st71f5r1q35l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Itsana Budaya (Malaysia)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>145715</id>
    <revision>
      <id>852093</id>
      <timestamp>2026-04-03T05:33:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bayrtuya.B</username>
        <id>103681</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;Виктория Театр ба Концертын Танхим (Сингапур) Виктория Театр ба Виктория Концертын Танхим нь Сингапурын хамгийн алдартай түүхэн дурсгалт газруудын нэг бөгөөд хамгийн эртний урлагийн газар юм. Иргэний дүүргийн төвд байрладаг энэхүү цогцолбор нь колонич...&quot;</comment>
      <origin>852093</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2510" sha1="1mdil9dvei62c6tznndvaufzj2zw8dx" xml:space="preserve">Виктория Театр ба Концертын Танхим (Сингапур)
Виктория Театр ба Виктория Концертын Танхим нь Сингапурын хамгийн алдартай түүхэн дурсгалт газруудын нэг бөгөөд хамгийн эртний урлагийн газар юм. Иргэний дүүргийн төвд байрладаг энэхүү цогцолбор нь колоничлолын үеийн хоёр барилгаас бүрдэх бөгөөд төв хэсэгт нь 54 метр өндөр цагны цамхаг холбогдсон байдаг. Хоёрын хамгийн эртний нь болох Виктория Театрыг анх 1855-1862 оны хооронд хотын захиргааны инженер Жон Беннеттийн зохион бүтээсэн Хотын захиргааны танхим болгон барьсан. 1901 онд Хатан хаан Виктория нас барсны дараа олон нийтийн хурлаар түүний хүндэтгэлд зориулж дурсгалын танхим барихаар шийдвэрлэж, 1903-1905 оны хооронд Хотын захиргааны танхимын хажууд Викториягийн дурсгалын танхим баригджээ. Хожим нь 1906 онд зэс бөмбөгөр бөмбөгөр, хонхны хонхтой цагны цамхаг нэмж барьснаар хоёр барилгыг нэгтгэсэн. Энэхүү цогцолбор нь Сингапурын түүхэн дэх олон чухал мөчүүдийн гэрч болсон; Дэлхийн 2-р дайны үед эмнэлэг болгон ашиглаж байсан бөгөөд 1954 онд Ардын үйл ажиллагааны намын анхны хурлыг зохион байгуулсан. 1979 онд Дурсгалын танхимыг засварлаж, Виктория концертын танхим болгон хувиргаж, Сингапурын симфони найрал хөгжмийн байнгын байр болгон ашигласан. Бүхэл бүтэн цогцолборыг дөрвөн жилийн хугацаанд томоохон сэргээн засварлаж, 2014 онд түүхэн неоклассик фасадыг нь хадгалан орчин үеийн тоног төхөөрөмжөөр дахин нээсэн.</text>
      <sha1>1mdil9dvei62c6tznndvaufzj2zw8dx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Victoria Theatre and Concert Hall</title>
    <ns>0</ns>
    <id>145716</id>
    <revision>
      <id>852094</id>
      <timestamp>2026-04-03T05:35:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bayrtuya.B</username>
        <id>103681</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;Виктория Театр ба Концертын Танхим (Сингапур) Виктория Театр ба Виктория Концертын Танхим нь Сингапурын хамгийн алдартай түүхэн дурсгалт газруудын нэг бөгөөд хамгийн эртний урлагийн газар юм. Иргэний дүүргийн төвд байрладаг энэхүү цогцолбор нь колонич...&quot;</comment>
      <origin>852094</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2510" sha1="1mdil9dvei62c6tznndvaufzj2zw8dx" xml:space="preserve">Виктория Театр ба Концертын Танхим (Сингапур)
Виктория Театр ба Виктория Концертын Танхим нь Сингапурын хамгийн алдартай түүхэн дурсгалт газруудын нэг бөгөөд хамгийн эртний урлагийн газар юм. Иргэний дүүргийн төвд байрладаг энэхүү цогцолбор нь колоничлолын үеийн хоёр барилгаас бүрдэх бөгөөд төв хэсэгт нь 54 метр өндөр цагны цамхаг холбогдсон байдаг. Хоёрын хамгийн эртний нь болох Виктория Театрыг анх 1855-1862 оны хооронд хотын захиргааны инженер Жон Беннеттийн зохион бүтээсэн Хотын захиргааны танхим болгон барьсан. 1901 онд Хатан хаан Виктория нас барсны дараа олон нийтийн хурлаар түүний хүндэтгэлд зориулж дурсгалын танхим барихаар шийдвэрлэж, 1903-1905 оны хооронд Хотын захиргааны танхимын хажууд Викториягийн дурсгалын танхим баригджээ. Хожим нь 1906 онд зэс бөмбөгөр бөмбөгөр, хонхны хонхтой цагны цамхаг нэмж барьснаар хоёр барилгыг нэгтгэсэн. Энэхүү цогцолбор нь Сингапурын түүхэн дэх олон чухал мөчүүдийн гэрч болсон; Дэлхийн 2-р дайны үед эмнэлэг болгон ашиглаж байсан бөгөөд 1954 онд Ардын үйл ажиллагааны намын анхны хурлыг зохион байгуулсан. 1979 онд Дурсгалын танхимыг засварлаж, Виктория концертын танхим болгон хувиргаж, Сингапурын симфони найрал хөгжмийн байнгын байр болгон ашигласан. Бүхэл бүтэн цогцолборыг дөрвөн жилийн хугацаанд томоохон сэргээн засварлаж, 2014 онд түүхэн неоклассик фасадыг нь хадгалан орчин үеийн тоног төхөөрөмжөөр дахин нээсэн.</text>
      <sha1>1mdil9dvei62c6tznndvaufzj2zw8dx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Монголын түүхэн дэх 33 тулалдаан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>145717</id>
    <revision>
      <id>852095</id>
      <timestamp>2026-04-03T06:41:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bayarkhangai</username>
        <id>1129</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;Монголчуудын түүхэн дэх 33 цуут [[тулалдаан]] нь: # 1. Монголчуудын дээд өвөг [[Хүннү улс|Хүннү]]чүүд [[Хань улс|Хан улс]]ын их цэргийг буулган авсан [[Пинчений тулалдаан]] # 2.Европийн түүхийг шийдсэн нь буюу [[Каталины тулалдаан]] # 3.Тал нутагт тэргүүлэхийн төлөөх...&quot;</comment>
      <origin>852095</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6025" sha1="sm7y1vgrlmfggqyqr0rb5pb5zxem0z5" xml:space="preserve">Монголчуудын түүхэн дэх 33 цуут [[тулалдаан]] нь:
# 1. Монголчуудын дээд өвөг [[Хүннү улс|Хүннү]]чүүд [[Хань улс|Хан улс]]ын их цэргийг буулган авсан [[Пинчений тулалдаан]]
# 2.Европийн түүхийг шийдсэн нь буюу [[Каталины тулалдаан]]
# 3.Тал нутагт тэргүүлэхийн төлөөх тэмцэл буюу [[Хүйтэний тулалдаан]]
# 4.Тэмүжин холбоотонтойгоо дайтсан нь буюу [[Хар халзан элстийн тулалдаан]]
# 5.Тэмүжин тал нутаг дахь сүүлчийнхээ дайсныг дарсан нь буюу [[Наху уулын тулалдаан]]
# 6.Алтан улсын цэргийн сүлд хийморийг унагасан [[Үнэгэн давааны тулалдаан]]
# 7.[[Чингис хаан]] худалдаачдынхаа өсийг авсан [[Отрарын бүслэлт]]
# 8.Монголчууд лалын хамгийн том эзэнт гүрний нийслэлийг эзэлсэн нь буюу [[Багдадыг эзлэх тулалдаан]]
# 9.Хорезмын хуучин нийслэл Ургенч монголчуудад автсан нь буюу [[Ургенч хотыг эзэлсэн нь]]
# 10.Султан Желал-Адданыг нэхэн дарсан нь
# 11.Оросууд Монголын махир сэлэмний амтыг анх мэдэрсэн [[Калка голын тулалдаан]]
# 12.[[Бат хаан]]ы цэрэг зүүн хойд оросын нийслэл [[Владимирийг эзэлсэн нь]]
# 13.Орос орны хувь заяаг олон зуун жилээр угтуулан шийдсэн [[Сить голын тулалдаан]]
# 15.[[Рыцарь|Европын хөлөг баатр]]ууд Монголчуудын өмнө хүчин мөхөстсөн [[Легницийн тулалдаан|Лигницийн тулалдаан]]
# 16.Бела ван Мухамед шахын хувь заяаг давтсан [[Шайо голын тулалдаан]]
# 17.Монголчууд [[Ассассин|Лалын нууцлаг эзэнт улс]]ыг мөхөөсөн түүх буюу [[Аламут цайзыг эзэлсэн нь]]
# 18.[[Дамаск хотыг эзлэх тулалдаан]]
# 19.Монголчуудын түрэлтийн Өрнө хязгаарт цэг хатгасан [[Айн Жалутын тулалдаан]]
# 20.Монголын эзэнт гүрэн залрах үүдийг нээсэн [[Дербентийн хөндийн тулалдаан]]
# Дэлхийн түүхэн дэх усан цэргийн хамгийн том флот Японыг дайлсан нь буюу [[Далайн 1274 оны анхны довтолгоон]]
# 21.Дэлхийн түүхэн дэх усан цэргийн хамгийн том [[Далайн цэргийн Флот|флот]] [[Япон]]ыг дайлсан нь буюу [[Далайн  1281 оны хоёр дахь довтолгоон]]
# 22.[[Хайду (хан)|Хайду]], [[Наян (Салаа утга)|Наян]]ы эвсэл буюу Хубилайн эсрэг их тулаан
# 23.Монголчууд заант цэрэгтэй тулгарсан нь буюу [[Хубилай хаан|Хубилай]] [[Мьянмар|Бирм]]ийг эзэлсэн нь [[Бирмийн заант цэргийн эсрэг тулалдаан]]
# 24.Оросын түүхийн бахархал буюу [[Куликовын тулалдаан]] буюу [[Тутгаалжин шувуудын талын тулалдаан]]
# 25.[[Москвагийн Их Вант Улс|Орос]]уудын найдвар мөхсөн нь буюу [[Тохматыш хаан Москваг эзэлсэн нь]]
# 26.[[Доголон Төмөр|Төмөр хаан]] Алтан ордны улсыг дайлсан нь буюу [[Ижил мөрний дэргэд болсон их тулалдаан]]
# 27.[[Дэлхий]]д ноёрхохын төлөө [[Ангорын тулалдаан]]
# 28.[[Жөнтун|Мин улсын эзэн хаан]]ыг [[Монголчууд]] олзолсон [[Тумугийн тулалдаан|Түмүгийн тулалдаан]]
# 29.[[Галдан бошигт хаан|Галдан Бошгот]] [[Халх]]ыг түйвээсэн буюу [[Олгой нуурын тулалдаан]]
# 30.Цөс ихт [[Зүүнгарын Хаант Улс|Ойрад]]ууд [[Чин улс|Манж Чин гүрн]]ий Төв рүү давшин байлдсан [[Улаанбудангийн тулалдаан]]
# 31.Бошгот хааны нугарашгүй тэмцэл буюу [[Зуунмодны тулалдаан]]
# 32.Монголчууд төрийн тусгаар тогтнолоо бэхжүүлсэн [[Ховдыг чөлөөлөх байлдаан]]
# 33.[[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс|Богд хаант улс]] дахин мандсан нь буюу [[Цагаан хөдөлгөөн|Цагаантан]] [[Нийслэл хүрээг хятадын гамин цэргээс чөлөөлсөн нь|Их Хүрээг чөлөөлсөн нь]].


[[Ангилал:Монголын дайн]]
[[Ангилал:Их Монгол Улс]]
[[Ангилал:Монголын түүх]]
[[Ангилал:Чингис хаан]]
[[Ангилал:Мөнх хаан]]
[[Ангилал:Хүлэгү хаан]]
[[Ангилал:Хубилай хаан]]
[[Ангилал:Монголчуудын оролцсон дайн]]
[[Ангилал:Монголын зэвсэгт хүчний түүх]]
[[Ангилал:Монголчуудын дайн]]
[[Ангилал:Монгол-Японы харилцаа]]
[[Ангилал:Солонгосын түүх]]</text>
      <sha1>sm7y1vgrlmfggqyqr0rb5pb5zxem0z5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>852101</id>
      <parentid>852095</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T07:37:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bayarkhangai</username>
        <id>1129</id>
      </contributor>
      <origin>852101</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6031" sha1="euzstc51mjdffb46kf35c7x2lvvcro4" xml:space="preserve">Монголчуудын түүхэн дэх 33 цуут [[тулалдаан]] нь:
# 1. Монголчуудын дээд өвөг [[Хүннү улс|Хүннү]]чүүд [[Хань улс|Хан улс]]ын их цэргийг буулган авсан [[Пинчений тулалдаан]]
# 2.Европийн түүхийг шийдсэн нь буюу [[Каталины тулалдаан]]
# 3.Тал нутагт тэргүүлэхийн төлөөх тэмцэл буюу [[Хүйтэний тулалдаан]]
# 4.Тэмүжин холбоотонтойгоо дайтсан нь буюу [[Хар халзан элстийн тулалдаан]]
# 5.Тэмүжин тал нутаг дахь сүүлчийнхээ дайсныг дарсан нь буюу [[Наху уулын тулалдаан]]
# 6.Алтан улсын цэргийн сүлд хийморийг унагасан [[Үнэгэн давааны тулалдаан]]
# 7.[[Чингис хаан]] худалдаачдынхаа өсийг авсан [[Отрарын бүслэлт]]
# 8.Монголчууд лалын хамгийн том эзэнт гүрний нийслэлийг эзэлсэн нь буюу [[Багдадыг эзлэх тулалдаан]]
# 9.Хорезмын хуучин нийслэл Ургенч монголчуудад автсан нь буюу [[Ургенч хотыг эзэлсэн нь]]
# 10.Султан Желал-Адданыг нэхэн дарсан нь
# 11.Оросууд Монголын махир сэлэмний амтыг анх мэдэрсэн [[Калка голын тулалдаан]]
# 12.[[Бат хаан]]ы цэрэг зүүн хойд оросын нийслэл [[Владимирийг эзэлсэн нь]]
# 13.Орос орны хувь заяаг олон зуун жилээр угтуулан шийдсэн [[Сить голын тулалдаан]]
# 15.[[Рыцарь|Европын хөлөг баатр]]ууд Монголчуудын өмнө хүчин мөхөстсөн [[Легницийн тулалдаан|Лигницийн тулалдаан]]
# 16.Бела ван Мухамед шахын хувь заяаг давтсан [[Шайо голын тулалдаан]]
# 17.Монголчууд [[Ассассин|Лалын нууцлаг эзэнт улс]]ыг мөхөөсөн түүх буюу [[Аламут цайзыг эзэлсэн нь]]
# 18.[[Дамаск хотыг эзлэх тулалдаан]]
# 19.Монголчуудын түрэлтийн Өрнө хязгаарт цэг хатгасан [[Айн Жалутын тулалдаан]]
# 20.Монголын эзэнт гүрэн залрах үүдийг нээсэн [[Дербентийн хөндийн тулалдаан]]
# Дэлхийн түүхэн дэх усан цэргийн хамгийн том флот Японыг дайлсан нь буюу [[Далайн 1274 оны анхны довтолгоон]]
# 21.Дэлхийн түүхэн дэх усан цэргийн хамгийн том [[Далайн цэргийн Флот|флот]] [[Япон]]ыг дайлсан нь буюу [[Далайн  1281 оны хоёр дахь довтолгоон]]
# 22.[[Хайду (хан)|Хайду]], [[Наян (Салаа утга)|Наян]]ы эвсэл буюу Хубилайн эсрэг их тулаан
# 23.Монголчууд заант цэрэгтэй тулгарсан нь буюу [[Хубилай хаан|Хубилай]] [[Мьянмар|Бирм]]ийг эзэлсэн нь [[Бирмийн заант цэргийн эсрэг тулалдаан]]
# 24.Оросын түүхийн бахархал буюу [[Куликовын тулалдаан]] буюу [[Тутгаалжин шувуудын талын тулалдаан]]
# 25.[[Москвагийн Их Вант Улс|Орос]]уудын найдвар мөхсөн нь буюу [[Тохматыш хаан Москваг эзэлсэн нь]]
# 26.[[Доголон Төмөр|Төмөр хаан]] Алтан ордны улсыг дайлсан нь буюу [[Ижил мөрний дэргэд болсон их тулалдаан]]
# 27.[[Дэлхий]]д ноёрхохын төлөө [[Анкарагийн тулалдаан]]
# 28.[[Жөнтун|Мин улсын эзэн хаан]]ыг [[Монголчууд]] олзолсон [[Тумугийн тулалдаан|Түмүгийн тулалдаан]]
# 29.[[Галдан бошигт хаан|Галдан Бошгот]] [[Халх]]ыг түйвээсэн буюу [[Олгой нуурын тулалдаан]]
# 30.Цөс ихт [[Зүүнгарын Хаант Улс|Ойрад]]ууд [[Чин улс|Манж Чин гүрн]]ий Төв рүү давшин байлдсан [[Улаанбудангийн тулалдаан]]
# 31.Бошгот хааны нугарашгүй тэмцэл буюу [[Зуунмодны тулалдаан]]
# 32.Монголчууд төрийн тусгаар тогтнолоо бэхжүүлсэн [[Ховдыг чөлөөлөх байлдаан]]
# 33.[[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс|Богд хаант улс]] дахин мандсан нь буюу [[Цагаан хөдөлгөөн|Цагаантан]] [[Нийслэл хүрээг хятадын гамин цэргээс чөлөөлсөн нь|Их Хүрээг чөлөөлсөн нь]].


[[Ангилал:Монголын дайн]]
[[Ангилал:Их Монгол Улс]]
[[Ангилал:Монголын түүх]]
[[Ангилал:Чингис хаан]]
[[Ангилал:Мөнх хаан]]
[[Ангилал:Хүлэгү хаан]]
[[Ангилал:Хубилай хаан]]
[[Ангилал:Монголчуудын оролцсон дайн]]
[[Ангилал:Монголын зэвсэгт хүчний түүх]]
[[Ангилал:Монголчуудын дайн]]
[[Ангилал:Монгол-Японы харилцаа]]
[[Ангилал:Солонгосын түүх]]</text>
      <sha1>euzstc51mjdffb46kf35c7x2lvvcro4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>852104</id>
      <parentid>852101</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T07:41:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bayarkhangai</username>
        <id>1129</id>
      </contributor>
      <origin>852104</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6240" sha1="58fd1w3b7e3kqbvc87flhvclrdgw0m3" xml:space="preserve">Монголчуудын түүхэн дэх 33 цуут [[тулалдаан]] нь:
# 1. Монголчуудын дээд өвөг [[Хүннү улс|Хүннү]]чүүд [[Хань улс|Хан улс]]ын их цэргийг буулган авсан [[Пинчений тулалдаан]]
# 2.Европийн түүхийг шийдсэн нь буюу [[Каталины тулалдаан]]
# 3.Тал нутагт тэргүүлэхийн төлөөх тэмцэл буюу [[Хүйтэний тулалдаан]]
# 4.Тэмүжин холбоотонтойгоо дайтсан нь буюу [[Хар халзан элстийн тулалдаан]]
# 5.Тэмүжин тал нутаг дахь сүүлчийнхээ дайсныг дарсан нь буюу [[Наху уулын тулалдаан]]
# 6.Алтан улсын цэргийн сүлд хийморийг унагасан [[Үнэгэн давааны тулалдаан]]
# 7.[[Чингис хаан]] худалдаачдынхаа өсийг авсан [[Отрарын бүслэлт]]
# 8.Монголчууд лалын хамгийн том эзэнт гүрний нийслэлийг эзэлсэн нь буюу [[Монголчууд Самаркандыг эзэлсэн нь]]
# 9.Хорезмын хуучин нийслэл Ургенч монголчуудад автсан нь буюу [[Ургенч хотыг эзэлсэн нь]]
# 10.Султан Желал-Адданыг нэхэн дарсан нь
# 11.Оросууд Монголын махир сэлэмний амтыг анх мэдэрсэн [[Калка голын тулалдаан]]
# 12.[[Бат хаан]]ы цэрэг зүүн хойд оросын нийслэл [[Владимирийг эзэлсэн нь]]
# 13.Орос орны хувь заяаг олон зуун жилээр угтуулан шийдсэн [[Сить голын тулалдаан]]
# 15.[[Рыцарь|Европын хөлөг баатр]]ууд Монголчуудын өмнө хүчин мөхөстсөн [[Легницийн тулалдаан|Лигницийн тулалдаан]]
# 16.Бела ван Мухамед шахын хувь заяаг давтсан [[Шайо голын тулалдаан]]
# 17.Монголчууд [[Ассассин|Лалын нууцлаг эзэнт улс]]ыг мөхөөсөн түүх буюу [[Аламут цайзыг эзэлсэн нь]]
# Монголчууд лалын хамгийн том эзэнт гүрний нийслэлийг эзэлсэн нь буюу [[Монголчууд Багдадыг эзэлсэн нь]]
# 18.[[Дамаск хотыг эзлэх тулалдаан]]
# 19.Монголчуудын түрэлтийн Өрнө хязгаарт цэг хатгасан [[Айн Жалутын тулалдаан]]
# 20.Монголын эзэнт гүрэн залрах үүдийг нээсэн [[Дербентийн хөндийн тулалдаан]]
# Дэлхийн түүхэн дэх усан цэргийн хамгийн том флот Японыг дайлсан нь буюу [[Далайн 1274 оны анхны довтолгоон]]
# 21.Дэлхийн түүхэн дэх усан цэргийн хамгийн том [[Далайн цэргийн Флот|флот]] [[Япон]]ыг дайлсан нь буюу [[Далайн  1281 оны хоёр дахь довтолгоон]]
# 22.[[Хайду (хан)|Хайду]], [[Наян (Салаа утга)|Наян]]ы эвсэл буюу Хубилайн эсрэг их тулаан
# 23.Монголчууд заант цэрэгтэй тулгарсан нь буюу [[Хубилай хаан|Хубилай]] [[Мьянмар|Бирм]]ийг эзэлсэн нь [[Бирмийн заант цэргийн эсрэг тулалдаан]]
# 24.Оросын түүхийн бахархал буюу [[Куликовын тулалдаан]] буюу [[Тутгаалжин шувуудын талын тулалдаан]]
# 25.[[Москвагийн Их Вант Улс|Орос]]уудын найдвар мөхсөн нь буюу [[Тохматыш хаан Москваг эзэлсэн нь]]
# 26.[[Доголон Төмөр|Төмөр хаан]] Алтан ордны улсыг дайлсан нь буюу [[Ижил мөрний дэргэд болсон их тулалдаан]]
# 27.[[Дэлхий]]д ноёрхохын төлөө [[Анкарагийн тулалдаан]]
# 28.[[Жөнтун|Мин улсын эзэн хаан]]ыг [[Монголчууд]] олзолсон [[Тумугийн тулалдаан|Түмүгийн тулалдаан]]
# 29.[[Галдан бошигт хаан|Галдан Бошгот]] [[Халх]]ыг түйвээсэн буюу [[Олгой нуурын тулалдаан]]
# 30.Цөс ихт [[Зүүнгарын Хаант Улс|Ойрад]]ууд [[Чин улс|Манж Чин гүрн]]ий Төв рүү давшин байлдсан [[Улаанбудангийн тулалдаан]]
# 31.Бошгот хааны нугарашгүй тэмцэл буюу [[Зуунмодны тулалдаан]]
# 32.Монголчууд төрийн тусгаар тогтнолоо бэхжүүлсэн [[Ховдыг чөлөөлөх байлдаан]]
# 33.[[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс|Богд хаант улс]] дахин мандсан нь буюу [[Цагаан хөдөлгөөн|Цагаантан]] [[Нийслэл хүрээг хятадын гамин цэргээс чөлөөлсөн нь|Их Хүрээг чөлөөлсөн нь]].


[[Ангилал:Монголын дайн]]
[[Ангилал:Их Монгол Улс]]
[[Ангилал:Монголын түүх]]
[[Ангилал:Чингис хаан]]
[[Ангилал:Мөнх хаан]]
[[Ангилал:Хүлэгү хаан]]
[[Ангилал:Хубилай хаан]]
[[Ангилал:Монголчуудын оролцсон дайн]]
[[Ангилал:Монголын зэвсэгт хүчний түүх]]
[[Ангилал:Монголчуудын дайн]]
[[Ангилал:Монгол-Японы харилцаа]]
[[Ангилал:Солонгосын түүх]]</text>
      <sha1>58fd1w3b7e3kqbvc87flhvclrdgw0m3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Отрарын бүслэлт</title>
    <ns>0</ns>
    <id>145718</id>
    <revision>
      <id>852097</id>
      <timestamp>2026-04-03T07:21:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bayarkhangai</username>
        <id>1129</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;'''Отрарын бүслэлт''' нь [[Чингис хаан]]ы [[Хорезмын эзэнт улс|Хорезмын хаант улс]]ын эсрэг хийсэн [[дайн]]ы эхэнд болсон тулалдаан. Энэ хотын захирагч [[Иналчуг]] Чингис хааны 450 худалдаачинг алсан нь энэ дайны шалтгаан болсон. Иймд Чингис хаан [[Отрар хот]]ын зах...&quot;</comment>
      <origin>852097</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17000" sha1="he1odu66g6hn2mjpxpn2xsky9us6l26" xml:space="preserve">'''Отрарын бүслэлт''' нь [[Чингис хаан]]ы [[Хорезмын эзэнт улс|Хорезмын хаант улс]]ын эсрэг хийсэн [[дайн]]ы эхэнд болсон тулалдаан. Энэ хотын захирагч [[Иналчуг]] Чингис хааны 450 худалдаачинг алсан нь энэ дайны шалтгаан болсон. Иймд Чингис хаан [[Отрар хот]]ын захирагчийг барьж шийтгэх зорилгоор энэ хотыг тусгайлан цэрэг гарган бүслэн байлдаж эзэлсэн.

== Нөхцөл байдал/Дайны шалтгаан ==
Хорезмын хаант улсын [[Мухаммед ил хаан|Мухаммед шах]] [[торгоны зам]]д хяналтаа тогтоох зорилгын үүднээс [[Зүрчидийн Алтан Улс|Зүрчидийн Алтан улс]] болон [[Өмнөд Сүн улс]]ын тухай мэдээлэл цуглуулж байв. Гэтэл [[Их Монгол Улс|Их Монгол улс]]ын Чингис хаан [[Бяньлянь чөлгөө|Бяньлин]]г (Жунду) байлдаж байгаа мэдээг авмагц Чингис гэж хэн болох, Зүрчдийг байлдаж буй эсэхийг тандуулахаар 1215 онд [[Баха ал-Дин Ражи]] тэргүүтэй элч төлөөлгч заржээ. Мухаммедийн элч Жүндүгийн дэргэд Чингис хаанд бараалхжээ. Чингис хаан Хорезмшахтай найрсаг харилцаа тогтоох сонирхолтой байгаагаа илэрхийлжээ. Энэ нь [[Хар Хидан|Хар Кидан]]ыг [[Хүчүлүг|Хүчлүг]] эзлэн авснаас хойшх үед тасраад байгаа торгон замын худалдааг сэргээх, Их Монгол улсын баруун талын аюулгүй байдлыг бататган бэхжүүлэх ашиг сонирхолтой нь шууд холбоотой байв. Хорезмын хаант улсын элч төлөөлөгчид Чингис хааны хүсэл эрмэлзлийг Мухаммед шахад уламжлахдаа: “Би чиний хүч их, танай улс том гэдгийг мэднэ. Чамайг өргөн уудам газар нутгийг эзэмшин ноёрхож буйг би мэднэ. Би чамайг өөрийн хайртай хүүгийн нэгэн адил үзэж, чамтай сайн харилцаатай байхыг гүнээ хүсэж байна. Би нэгэнт Хятадыг байлдан дагуулж, Хятадын хойт нутгийн бүх угсаатныг эрхэндээ оруулсан, чи үүнийг мэдэх ёстой. Чи мөн манай улсын дайчид нь шоргоолж мэт олон, нөөц баялаг нь мөнгөний орд уурхай арвин, үнэхээр бусдын газар нутагт шунах горьдох шаардлагагүй гэдгийг ойлговол зохино. Би гагцхүү бидний ноёд түшмэд, ард иргэдийн хооронд эрх тэгш арилжаа наймаа хийж, энх тайвнаар харилцаж байгаасай гэж л хүссэн билээ” гэсэн байна. [Яотин 2002: 287]. Зөвлөлтийн түүхч И.П.Петрушевский:“Тэр үеийн дипломатуудын хэлээр, хаан өөр нэг хааныг “өөрийн хөвгүүн” гэвэл, түүнийг өөрийн хараат болгон үзэж байгаа хэрэг болдог байжээ” [Петрушевский 1984:124] гэж тэмдэглэжээ. Гэтэл Л.Н.Гумилев хэмээсэн билээ. “Мухаммед саяхан асар уудам газар орныг эрхэндээ оруулж, өөртэйгээ эгнэх хүн, өрсөлдөх дайсангүй хэмээн сэхүүн загнан, ялж дийлсэн тэр их эрч хүчээрээ гадагш давшилтаа үргэлжлүүлэх, тэр ч бүү хэл эзэмшил нутгаа дорно зүгт тэлэн өргөжүүлэх, Хятадыг байлдан дагуулж дэлхийн эзэнт улс байгуулах төлөвлөгөөтэй байжээ”. [Яотин 2002: 287].

Мухаммедийн элчийн хариуд Чингис хаан Хорезмын Махмуд, Бухарын Али-Хожа, Отрарын Юсуф Канка гэдэг Монголд амьдарч байсан мусульман худалдаач гурван хүнийг худалдааны гэрээ байгуулахаар Хорезмын хаант улсад илгээжээ. Мухаммед шахад өгөх бэлгийн дотор асар том тунгаамал алт, шижир алтан гулууз, үнэт хув болон зааны ясан эдлэлүүд, цагааг тэмээний ноосоор хийсэн асар үнэтэй зүйлүүд байв.[Груссе 2003:216]. Чингис хааны элч нарт Мухаммед шах хандан:”Манай улс том гэдгийг ертөнц даяар хэн хүнгүй мэднэ. Танай хаан чинь намайг хүүгээ гэж нэрлэж яахин зүрхлэнэ вэ?” Тэр ямар хайшаа амьтан юм, хэд хичнээн цэрэгтэй болооод тэр вэ?” гэхэд монголын элч Мухаммедийн уурлан хилэгнэж байгаа болон омгорхог дүрийг хараад түүнтэй маргалдахаас зайлсхийж: “Таны цэрэгтэй жишвээс Чингис хааны цэрэг ганц морьтой хүнтэй адил буйзаа” гэж хэлсэнд Мухаммед шахын сэтгэл уужирч, Чингис хаатай эвийн гэрээ байгуулахаар шийджээ. [Петрушевский мөн тэнд].

Энэ элчийн ташаа мэдээлэл шах Мухаммедийг төөрөгдүүлж, дараа нь Отрарт ирсэн монгол элч төлөөлөгч болон түүний дагалдах худалдаачдын талаар алдаатай шийдвэр гаргахад хүргэсэн болов уу. Чингис хаан хоёр улсын хоорондын арилжаа наймааг хөгжүүлэх үүднээс худалдааны зам дээр “Хараач” гэдэг харуул хамгаалат тавьж байжээ. Тэрбээр “Монгол улсын хилд нэвтрэн орж ирж буй худалдаачин хүн бүрт зар бичиг олгох, хааны хэрэгцээт барааг уул эзний хамт хаанд хүргэх, хаан зохих үнээр нь худалдан авах” тухай хууль хүртэл гаргаж байв. [Яотин 2002: 286].

Хорезмын улс руу Чингис хааны илгээсэн худалдааны хөсгийн талаар сурвалжид дурдсан зүйл болон судлаачдын санал нэлээд зөрөөтэй байна. Рашид ад-дины мэдээгээр тэмээн жинг дээрх гурван элч дагалдаж явсан бол [Рашид ад-дин т.I: 188] И.П.Петрушевскийн үзэж буйгаар тэдгээр элч тэмээн жингийн цуваанаасаа өмнө, тусдаа түрүүлж явсан гэжээ [Петрушевский 1984: 126] .Харин Р.Груссегийн үзэж буйгаар тэмээн хөсөг элч төлөөлгчдөөс нэлээд хожуу аян замд гарсан бөгөөд энэ удаа өөр элч нар болон их хааны бие төлөөлөгч монгол хүн явсан гэжээ. Тэрбээр бичихдээ: “Гурван элч Хорезм явснаас хойш хэсэг хугацаа өнгөрөөд Чингис хаан тавьсан саналаа хэрэгжүүлэх зорилгоор алт, мөнгө, хятад торго хоргой, тэмээний ноосон эдлэл, булга, халиу, минжний арьс тэргүүтэн ачсан маш баян худалдааны хөсгийг Хорезм руу хөдөлгөв. Энэ хөсгийн даамлаар бас л Монголд амьдардаг лал хүмүүсийг тохоон томилсон нь Омар Хожа (Отрарын), Гаммаль (Марагийн), Фахраддин-Дизаки (Бухар) гурав” байлаа. [Груссе 2003:217].Тэдэнтэй хамт өөрийн бие төлөөлөгч Ухуна гэдэг хүнийг Чингис хаан томилон илгээжээ. Ренэ Груссе бичихдээ: “Дорнод Ази, лалын ертөнц хоёрын хоорондын худалдаа наймааны ажлыг өргөтгөхийг Чингис хаан ихэд эрмэлзэж байсан” гэжээ. [Груссе 2003: 217].

Үнэт эдлэл бүхий 500 тэмээ ачааг авч явсан 450 худалдаачныг И.П.Петрушевский болон зарим судлаачид ихэд сэжиглэж тэдгээр хүмүүс “нүүдэлчин-цэргүүд” байсан бөгөөд худалдаа хийхээс гадна “цэргийн тагнуул хийх үүрэгтэй” байсан гэжээ. [Петрушевский 1984:130].Бидний бодлоор ийм их үнэ цэнтэй ачаа барааг сахин хамгаалах, замд ачаа бараагаа ачих буулгах, тэмээгээ арчлах маллах зэрэг холын аян замд зайлшгүй гарах хүндрэл бэрхшээлийг тооцож ийм олон хүнийг дагалдуулан явуулсан буйзаа. Харин цэргийн тагнуул хийхийн тулд ийм их үнэ бүхий бараагаар халхавч хийх нь дэндүү гоомой зүйл болно. Хааны хөсөг аян замдаа саад тотгоргүй явсаар Хорезмын хаант улсын хил Сыр-Дарья мөрний дунд салаанд орших өнөөгийн Туркестан хотын зэргэлдээ оршин байсан Отрар хотод хүрчээ. Хотын захирагч Иналчи нь Хорезмын Мухаммед шахын эх Теркены удам угсааны Хажир хан буюу “Хүчирхэг хаан” гэсэн цол хэргэмтэй, ихээхэн ов зальтай, бас шунахай этгээд байжээ. Тэрбээр кипчак, канглы түрэг овог аймгуудад тулгуурласан Теркен хатны талын хүн бөгөөд түркмен овог аймгаар гол тулгуураа хийсэн, төвлөрсөн хүчтэй засаг байгуулахыг эрмэлзэгч Мухаммед шахтай зөрчитэй нэгэн байв. Хорезмын улсын Теркен хатны талыхны тухай Жүвейни өгүүлсэн нь: ”Хайрлах өршөөхийг тэд ер мэддэггүй. Тэдний явж өнгөрсөн муж бүхэн цөлбөгдөн хоосорч, райатууд (тариачид) нь хэрэм цайзад нуугдан бүгж амь гарна” гэжээ. [Петрушевский 1984:124]. Иналчи хан Мухаммед шахад монголын худалдаачдын эд агуурсад шунасанаас хоёр улсын харилцаанд нэн сөрөг үр дагварыг бий болгожээ.

Монголын худалдаачид хилийн хот Отрарт худалдаа арилжаа хийхгүй, харин шахын өргөө байрлаж буй, нийслэл Самаркандад очиж Мухаммед шахад бараалхаж, дараа нь арилжаа наймаа хийх зарлиг хүлээсэн тухай тайлбарыг Иналчи ханхүлээж аваагүй байна. Иналчи хан бүх худалдаачдыг баривчилж, тэднийг Чингис хааны явуулсан тагнуул гэж зарлаад Мухаммед шахад энэ тухай мэдэгджээ. Монголын худалдаачдыг сайн харж хянаж байхыг Мухаммед шах зарлиг болгожээ. Гэтэл Иналчи хан худалдаачдын эд хөрөнгийг хураан авч Чингис хааны бие төлөөлөгч болон худалдаачдыг цаазаар авчээ. Тэднээс амь үлдсэн нэг хүн энэхүү аймшигт явдлын тухай Чингис хаанд айлтгажээ. Отрарын аллагын тухай В.В.Бартольд цохон тэмдэглэхдээ: ”Ийнхүү Хорезм шахын хийсэн хэрэг орчин үеийн олон улсын эрхийн үүднээс ч гэсэн Чингис хаанд дайн хийхэд нь хүрэлцэхээр барахгүй шалтаг өгчээ” гэжээ. [Бартольд 1963 а:467]. Гэхдээ энэ мөчийг хүртэл Хорезмтой дайтах тухай бодол Чингис хаанд хараахан төрөөгүй байсан гэж үзэж болно. Тийм учраас ч эе эвийг олох эцсийн горьдлого болгож Ибн Кафража Богра хэмээх лалын шашинт хүнийг хоёр монгол хүний хамт элчээр илгээж, худалдаачдыг алж хядсан хэргийн учрыг Мухаммед шахаас асуулгасан билээ. ”Чи надтай тохиролцсоноор бол манай улсын ямар ч худалдаачны ая тухыг алдуулахгүй гэсэн баталгаа өгсөн атал олон зуун худалдаачныг алж талж, гэрээ хэлэлцээнээс няцаад улсын эзэн гэсэн нэрээ хөөджээ. Хэрэв Отрарт худалдаачдыг алсан хэрэг чиний зарлигаар хийгдээгүй бол тэр жанжингаа надад тушаа, яаж шийтгэхээ би өөрөө мэдье. Эс бөгөөс чи дайтахад бэлтгэ” гэжээ. [Яотин 2002: 289]. Чингис хаанд Иналчи ханыг өгч явуулах боломж ч, хүсэл ч Мухаммед шахад байсангүй. Иналчи бол Мухаммед шахын эхийн талын хүн болохоор түүнийг Чингис хаанд барьж өгөх нь Хорезмын хагасыг өөрийн эсрэг босгохтой адил хэрэг байв. Ийм учраас Чингис хааны шаардлагыг Мухаммед шах хүлээж авсангүй. Лалын шашинтай хоёр монгол элчийг алж, Ибн Кафражагийн үс сахалыг хусаж туйлаас доромжлон буцаажээ. Насавийн өгүүлснээр гурван элчийг бүгдийг алсан аж [Бартольд 1963 a:467]. Зарим судлаачид Шах Мухаммедийн хүү Желал-ад-дин Иналчик ханыг Чингис хаанд өгч явуулах нь зүйтэй гэж эцэгтээ зөвлөсөн хэмээн зарим судлаач [Кычанов 2000:379] бичжээ.

Зүрчдийн Алтан улстай дайтаж явсан Чингис хаан үүссэн нөхцөл байдалын улмаас Хорезмын хаант улсад дайн зарлахаас өөр гарцгүй болжээ.

== Байлдааны ажиллагааны явц, өрнөл ==
Монголын цэрэг Тэнгэр уулыг давж, Отрар хотын дэргэд цуглаад, тэндээ Цагадай, Өгөдэй хоёрт 2 түмэн цэргээр Отрарыг эзлүүлэхээр үлдээсэн. Өгөдэй, Цагаадай нар Отрар хотыг бүслэн байлдсаар 1220 оны 2 сард  эзлэн шатаасан байна.</text>
      <sha1>he1odu66g6hn2mjpxpn2xsky9us6l26</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Каталины тулалдаан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>145719</id>
    <revision>
      <id>852099</id>
      <timestamp>2026-04-03T07:25:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bayarkhangai</username>
        <id>1129</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;[[Аттила хаан]]аар удирдуулсан [[Хүннүгийн арми|Хүннү]] нарын эсрэг [[Ромын эзэнт гүрэн|Ром]]ын болон түүний холбоотон нарын цэргийн хооронд Каталаны хөндийд [[451 он]]д болсон [[тулалдаан]].&quot;</comment>
      <origin>852099</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="335" sha1="2d7bbgfp2hgm86leb3cidvzbj44lest" xml:space="preserve">[[Аттила хаан]]аар удирдуулсан [[Хүннүгийн арми|Хүннү]] нарын эсрэг [[Ромын эзэнт гүрэн|Ром]]ын болон түүний холбоотон нарын цэргийн хооронд Каталаны хөндийд [[451 он]]д болсон [[тулалдаан]].</text>
      <sha1>2d7bbgfp2hgm86leb3cidvzbj44lest</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>852100</id>
      <parentid>852099</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T07:35:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bayarkhangai</username>
        <id>1129</id>
      </contributor>
      <origin>852100</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1965" sha1="ai5jbq7sv6o9lu97t4rn17pl3kkkt6g" xml:space="preserve">[[Аттила хаан]]аар удирдуулсан [[Хүннүгийн арми|Хүннү]] нарын эсрэг [[Ромын эзэнт гүрэн|Ром]]ын болон түүний холбоотон нарын цэргийн хооронд Каталаны хөндийд [[451 он]]д болсон [[тулалдаан]].
'''Каталауны талбайн тулаан''' (мөн уран зохиолд '''Үндэстнүүдийн тулаан''' гэж нэрлэдэг[2][3], [[Франц хэл|Францаар]]: Bataille des champs Catalauniques; [[Герман хэл|Герман]]аар: Völkerschlacht auf den katalaunischen Gefilden[4][5]) нь 451 оны 6-р сарын 15-ны дараа [[Галл]]д болсон тулаан бөгөөд энэ үеэр ромын жанжин [[Аетиус]]ын удирдлаган дор [[Баруун Ромын эзэнт гүрэн|Баруун Ромын эзэнт гүрн]]ий хүч Тулузын [[Вестготын хаант улс]]ын армитай хамтран Аттилагийн удирдлаган дор Хүннү, Герман овгуудын эвслийн [[Галл руу хийсэн довтолгоо]]г түр зогсоосон юм. Жилийн дараа Аттила [[Баруун Ромын эзэнт гүрэн|Ром]] руу дайрч, [[Итали|Итал]]ийн хойд хотуудыг эзлэн авч, Хүннүгийн цэргүүдийн дунд тахал дэгдэж, өөрсдийн нутаг дэвсгэр рүүгээ ухарсан юм.

Энэхүү тулаан нь Баруун Ромын эзэнт гүрэн нуран унахаас өмнөх түүхэн дэх хамгийн том бөгөөд сүүлчийн тулаануудын нэг байв. Тулааны үр дүн тодорхойгүй байсан ч Аттила Галлаас гарахаас өөр аргагүй болжээ.</text>
      <sha1>ai5jbq7sv6o9lu97t4rn17pl3kkkt6g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Алунгоо хатны дурсгал</title>
    <ns>0</ns>
    <id>145720</id>
    <redirect title="Алунгоо хатны түүхэн дурсгалт хөшөө" />
    <revision>
      <id>852103</id>
      <timestamp>2026-04-03T07:39:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Munkhbat Batbayar9</username>
        <id>101343</id>
      </contributor>
      <comment>Munkhbat Batbayar9 moved page [[Алунгоо хатны дурсгал]] to [[Алунгоо хатны түүхэн дурсгалт хөшөө]]</comment>
      <origin>852103</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="90" sha1="5wgtq1popnbyvdz6xr41emheluwmxps" xml:space="preserve">#ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Алунгоо хатны түүхэн дурсгалт хөшөө]]</text>
      <sha1>5wgtq1popnbyvdz6xr41emheluwmxps</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аламут цайзыг эзэлсэн нь</title>
    <ns>0</ns>
    <id>145721</id>
    <revision>
      <id>852106</id>
      <timestamp>2026-04-03T07:49:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bayarkhangai</username>
        <id>1129</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;Ассассин нар буюу Низари нарын гол хот болох Аламут цайзыг Монголын цэрэг бүслэн байлдаж эзэлсэн тулалдаан юм.  1256 оны 9-р сард Хүлэгү Низаригийн төв Рудбар руу гурван талаас довтолж, Ирак-и Ажам дахь бүх монгол гарнизонуудад мөргөлдөөнд бэлтгэхийг заава...&quot;</comment>
      <origin>852106</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3136" sha1="119sydk8tnaouhoktmlodxdl2rz0m6q" xml:space="preserve">Ассассин нар буюу Низари нарын гол хот болох Аламут цайзыг Монголын цэрэг бүслэн байлдаж эзэлсэн тулалдаан юм.

1256 оны 9-р сард Хүлэгү Низаригийн төв Рудбар руу гурван талаас довтолж, Ирак-и Ажам дахь бүх монгол гарнизонуудад мөргөлдөөнд бэлтгэхийг зааварлав.[29] Бука Төмөр, Көке Илгей нарын удирдлаган дор баруун жигүүр Табаристанаар дамжин дайрч, Тэгүдер, Китбука нарын удирдлаган дор зүүн жигүүр Хувар, Семнанаар дамжин дайрчээ. Төв хэсэг нь Хүлэгүгийн өөрийн удирдлаган дор байв. Үүний зэрэгцээ Хүлэгү Хуршах руу дахин нэг анхааруулга илгээв. Хуршах Маймун-Диз цайзад байсан бөгөөд цаг хугацаа шаардаж байсан бололтой; удаан эсэргүүцсэнээр өвөл ирэх нь монголчуудын аян дайныг зогсоож болох байв. Тэрээр өөрийн сайд Кайкубадыг илгээв; тэд Фирузкух хотод монголчуудтай уулзаж, Аламут, Ламбсараас бусад бүх бэхлэлтийг бууж өгөхийг санал болгосноор Хуршах Хүлэгүтэй биечлэн уулзахыг дахин нэг жилийн хугацаа хойшлуулахыг хүсэв. Үүний зэрэгцээ Хуршах Гердкух болон Кухистаны цайзуудад бууж өгөхийг тушаасан бөгөөд тэдний дарга нар бууж өгсөн боловч Гердкухын гарнизон эсэргүүцсээр байв. Монголчууд үргэлжлүүлэн давшиж, Лар, Дамаванд, Шахдизэд хүрэв. Хуршах 7 эсвэл 8 настай хүүгээ сайн санааны илэрхийлэл болгон илгээсэн боловч бага насны улмаас буцаажээ. Дараа нь Хуршах хоёр дахь ах Шаханшагаа (Шахин Шах) илгээсэн бөгөөд тэрээр Рейд монголчуудтай уулзжээ. Гэвч Хүлэгү өөрийн сайн санааны илэрхийлэл болгон Низарийн бэхлэлтийг нураахыг шаарджээ.[2][30][31][3]

Низарийн Имам болон Хүлэгү нарын хооронд олон удаагийн хэлэлцээр үр дүнгүй болсон. Низарийн Имам ядаж Низарийн гол бэхлэлтүүдийг хадгалахыг эрмэлзэж байсан бол Монголчууд Низаричуудыг бүрэн бууж өгөх ёстой гэж хатуу байр суурьтай байсан бололтой.[</text>
      <sha1>119sydk8tnaouhoktmlodxdl2rz0m6q</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>852108</id>
      <parentid>852106</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T08:01:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bayarkhangai</username>
        <id>1129</id>
      </contributor>
      <origin>852108</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1360" sha1="1ymc0vux7r5nkfiwd0xbuh7nhqy89zp" xml:space="preserve">Ассассин нар буюу Низари нарын гол хот болох Аламут цайзыг Монголын цэрэг бүслэн байлдаж эзэлсэн тулалдаан юм.

Аламутын бүслэлт 1256 оны 12-р сард болсон бөгөөд Низари Исмаили улсын нийслэл байсан Аламут цайзын стратегийн цайз Хүлэгү хааны удирдлага дор Монголын эзэнт гүрэнд унасныг тэмдэглэж байна. Низари Имам Рукн ад-Дин Хуршах Маймун-Дизд бууж өгсний дараа Хүлэгү хаан цайзыг аюулгүй болгохын тулд хүч илгээжээ. Хэдийгээр довтлоход хэцүү, удаан хугацааны бүслэлтэд сайн бэлтгэгдсэн байсан ч цайзын командлагч Мукаддам ад-Дин Мухаммед Мубариз Имамын тушаалыг дагаж, цайзыг бууж өгчээ. Үүний дараа Монголчууд бэхлэлтийг нурааж, алдарт номын санг нь устгаснаар Низари улс Персийн улс төрийн байгууллага болох албан ёсоор төгсгөл болжээ.й.[</text>
      <sha1>1ymc0vux7r5nkfiwd0xbuh7nhqy89zp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Рыцарь</title>
    <ns>0</ns>
    <id>145722</id>
    <revision>
      <id>852107</id>
      <timestamp>2026-04-03T07:54:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bayarkhangai</username>
        <id>1129</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;'''Рыцарь''' (Польшийн rycerz ← Германы ritter, анх &quot;морьтон, морьтон&quot; гэдэг нь Дундад Дээд Германы rîtære &quot;унах&quot; [1] гэсэн үгнээс гаралтай: орчин үеийн англи хэлний унах → морьтон; рыцарь, Латин миль, caballarius, Францын chevalier, Италийн cavaliere [2]) нь [[Европ]] дахь дундад зууны үе...&quot;</comment>
      <origin>852107</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1259" sha1="5eao74cdfpltpov9bxkdss32mtlns5n" xml:space="preserve">'''Рыцарь''' (Польшийн rycerz ← Германы ritter, анх &quot;морьтон, морьтон&quot; гэдэг нь Дундад Дээд Германы rîtære &quot;унах&quot; [1] гэсэн үгнээс гаралтай: орчин үеийн англи хэлний унах → морьтон; рыцарь, Латин миль, caballarius, Францын chevalier, Италийн cavaliere [2]) нь [[Европ]] дахь дундад зууны үеийн язгууртнуудын хүндэт цол юм.

8-р зуунд алдартай явган цэргээс вассалуудын морин цэргийн арми руу шилжсэнтэй холбогдуулан Франкуудын дунд цэргийн болон газар өмчлөлийн анги болох рыцарь байдал үүссэн. Сүм хийд болон яруу найргийн нөлөөнд автсанаар дайчны ёс суртахуун, гоо зүйн үзэл санааг хөгжүүлж, Загалмайтны аян дайны үед энэ үед үүссэн оюун санааны-баатарлаг тушаалын нөлөөн дор удамшлын язгууртнуудын бүлэглэлд хаагдсан.</text>
      <sha1>5eao74cdfpltpov9bxkdss32mtlns5n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Монголчууд Самаркандыг эзэлсэн нь</title>
    <ns>0</ns>
    <id>145723</id>
    <revision>
      <id>852109</id>
      <timestamp>2026-04-03T08:15:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bayarkhangai</username>
        <id>1129</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot; Бухарыг балгас болгоод орхин Монголын түрэмгийлэгчдийн арми Согдиана хөндийгөөр Самарканд руу дайран явав (янз бүрийн эх сурвалжийн мэдээлснээр 40,000 буюу 110,000 хүний ​​гарнизон; 20 дайны заан). Гурав дахь өдөр нь лам нарын нэг хэсэг хаалгыг онгойлгож, хот...&quot;</comment>
      <origin>852109</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2504" sha1="3xww2c674uo69vjw5kqyvpc2dlku03t" xml:space="preserve">
Бухарыг балгас болгоод орхин Монголын түрэмгийлэгчдийн арми Согдиана хөндийгөөр Самарканд руу дайран явав (янз бүрийн эх сурвалжийн мэдээлснээр 40,000 буюу 110,000 хүний ​​гарнизон; 20 дайны заан). Гурав дахь өдөр нь лам нарын нэг хэсэг хаалгыг онгойлгож, хотыг тулалдалгүйгээр бууж өгөв. Хорезмшах Мухаммед болон түүний ээж Туркан хатныг дэмжиж байсан гучин мянган Канглын дайчдыг монгол цэргүүд хядаж, алжээ [13].

Түүхч Ибн аль-Атирын бичсэнээр:

 &quot;Дөрөв дэх өдөр тэд хотод бүх хүн амыг тэдэн рүү гарч ирэхийг зарлаж, саатсан хэнийг ч ална гэж мэдэгдэв. Эрэгтэй, эмэгтэй, хүүхэд бүр тэдэн рүү гарч ирэхэд тэд Бухарын оршин суугчдын адил тэдэнд хандаж, дээрэмдэж, аллага үйлдэж, хүмүүсийг олзлон авч, бүх төрлийн доромжлол үйлджээ.&quot; Хотод орж ирээд тэд хотыг дээрэмдэж, гол сүмийг шатааж, үлдсэнийг нь хэвээр нь үлдээв.Тэд охидыг хүчирхийлж, хүмүүсийг бүх төрлийн тамлалд өртүүлж, мөнгө нэхдэг байв. Олзлогдоход тохиромжгүй хүмүүсийг хөнөөдөг байв.&quot;[14]

Самарканд хот бүрэн сүйрсэн. Хятадын Даоист лам Чан Чунын хэлснээр, Монголын довтолгооноос өмнө Самарканд хотод 100,000 гэр бүл (ойролцоогоор 600,000 хүн) амьдарч байсан боловч хядлага, нядалгааны дараа өмнөх хүн амын дөрөвний нэг нь л үлдсэн байна.[15] Шах-и-Зинда цогцолбороос бусад нь Саманид, Караханид, Хорезмшах нарын үед баригдсан бараг бүх барилга байгууламж, архитектурын шилдэг бүтээлүүд Монголын довтолгооны үеэр сүйрчээ.</text>
      <sha1>3xww2c674uo69vjw5kqyvpc2dlku03t</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>852110</id>
      <parentid>852109</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T08:16:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bayarkhangai</username>
        <id>1129</id>
      </contributor>
      <origin>852110</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2471" sha1="6sk8umseq2qwlka8366vbr0imdf8tdm" xml:space="preserve">
Бухарыг балгас болгоод орхин Монголын арми Согдиана хөндийгөөр Самарканд руу дайран явав (янз бүрийн эх сурвалжийн мэдээлснээр 40,000 буюу 110,000 хүний ​​гарнизон; 20 дайны заан). Гурав дахь өдөр нь лам нарын нэг хэсэг хаалгыг онгойлгож, хотыг тулалдалгүйгээр бууж өгөв. Хорезмшах Мухаммед болон түүний ээж Туркан хатныг дэмжиж байсан гучин мянган Канглын дайчдыг монгол цэргүүд хядаж, алжээ [13].

Түүхч Ибн аль-Атирын бичсэнээр:

 &quot;Дөрөв дэх өдөр тэд хотод бүх хүн амыг тэдэн рүү гарч ирэхийг зарлаж, саатсан хэнийг ч ална гэж мэдэгдэв. Эрэгтэй, эмэгтэй, хүүхэд бүр тэдэн рүү гарч ирэхэд тэд Бухарын оршин суугчдын адил тэдэнд хандаж, дээрэмдэж, аллага үйлдэж, хүмүүсийг олзлон авч, бүх төрлийн доромжлол үйлджээ.&quot; Хотод орж ирээд тэд хотыг дээрэмдэж, гол сүмийг шатааж, үлдсэнийг нь хэвээр нь үлдээв.Тэд охидыг хүчирхийлж, хүмүүсийг бүх төрлийн тамлалд өртүүлж, мөнгө нэхдэг байв. Олзлогдоход тохиромжгүй хүмүүсийг хөнөөдөг байв.&quot;[14]

Самарканд хот бүрэн сүйрсэн. Хятадын Даоист лам Чан Чунын хэлснээр, Монголын довтолгооноос өмнө Самарканд хотод 100,000 гэр бүл (ойролцоогоор 600,000 хүн) амьдарч байсан боловч хядлага, нядалгааны дараа өмнөх хүн амын дөрөвний нэг нь л үлдсэн байна.[15] Шах-и-Зинда цогцолбороос бусад нь Саманид, Караханид, Хорезмшах нарын үед баригдсан бараг бүх барилга байгууламж, архитектурын шилдэг бүтээлүүд Монголын довтолгооны үеэр сүйрчээ.</text>
      <sha1>6sk8umseq2qwlka8366vbr0imdf8tdm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Блитийн сэтгэл</title>
    <ns>0</ns>
    <id>145724</id>
    <revision>
      <id>852112</id>
      <timestamp>2026-04-03T09:22:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enerel111</username>
        <id>103686</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;'''Blithe Spirit бол Noël Coward-ын бичсэн, зохиогчийн хэлснээр “гурван бүлэгт өрнөх магадлал багатай хошин жүжиг” юм. Уг жүжиг нь нийгмийн дээд давхаргын хүн, зохиолч Чарльз Кондомины тухай өгүүлнэ. Тэрээр дараагийн номдоо материал цуглуулах зорилгоор этгээд зөнч...&quot;</comment>
      <origin>852112</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2031" sha1="rbsfucw5hwkmarnh34v04yjok64kti5" xml:space="preserve">'''Blithe Spirit бол Noël Coward-ын бичсэн, зохиогчийн хэлснээр “гурван бүлэгт өрнөх магадлал багатай хошин жүжиг” юм. Уг жүжиг нь нийгмийн дээд давхаргын хүн, зохиолч Чарльз Кондомины тухай өгүүлнэ. Тэрээр дараагийн номдоо материал цуглуулах зорилгоор этгээд зөнч, медиум хатагтай Аркати-г гэртээ урьж сүнс дуудах ёслол хийлгэдэг. Гэвч энэ төлөвлөгөө нь түүний нас барсан, ааштай анхны эхнэр Элвирагийн сүнс ирснээр эсрэгээр эргэнэ. Ёслолын дараа Элвира Чарльзыг дагаж, түүний хоёр дахь эхнэр Руттай гэрлэлтийг нь үймүүлэхийг оролдсоор байдаг. Харин Рут нь тэр сүнсийг харж ч, сонсож ч чаддаггүй.'''

'''Жүжиг анх 1941 онд Вест Эндэд тавигдаж, 1,997 удаагийн тоглолт хийсэн бөгөөд Лондонд хөгжимгүй жүжгийн шинэ рекорд тогтоосон. Мөн тэр жилдээ Бродвейд амжилттай тоглогдсон бөгөөд нийт 657 удаа тоглогджээ. 1945 онд кино болгож, 2020 онд дахин нэг хувилбар гарсан. Кауард 1964 онд Вест Энд болон Бродвейд тоглогдсон “High Spirits” нэртэй мюзикл хувилбарыг найруулсан. Жүжгийн радио болон телевизийн хувилбарууд 1944 оноос эхлэн Их Британи болон АНУ-д цацагдсан. Өнөөдрийг хүртэл Вест Энд, Бродвей болон бусад газруудад тоглогдсоор байна.'''</text>
      <sha1>rbsfucw5hwkmarnh34v04yjok64kti5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>852113</id>
      <parentid>852112</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T09:27:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Asaaa18</username>
        <id>98448</id>
      </contributor>
      <origin>852113</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2025" sha1="fc30gauyzi63p2ps3v86giz20d7elwb" xml:space="preserve">'''Blithe Spirit''' бол Noël Coward-ын бичсэн, зохиогчийн хэлснээр “гурван бүлэгт өрнөх магадлал багатай хошин жүжиг” юм. Уг жүжиг нь нийгмийн дээд давхаргын хүн, зохиолч Чарльз Кондомины тухай өгүүлнэ. Тэрээр дараагийн номдоо материал цуглуулах зорилгоор этгээд зөнч, медиум хатагтай Аркати-г гэртээ урьж сүнс дуудах ёслол хийлгэдэг. Гэвч энэ төлөвлөгөө нь түүний нас барсан, ааштай анхны эхнэр Элвирагийн сүнс ирснээр эсрэгээр эргэнэ. Ёслолын дараа Элвира Чарльзыг дагаж, түүний хоёр дахь эхнэр Руттай гэрлэлтийг нь үймүүлэхийг оролдсоор байдаг. Харин Рут нь тэр сүнсийг харж ч, сонсож ч чаддаггүй.

Жүжиг анх 1941 онд Вест Эндэд тавигдаж, 1,997 удаагийн тоглолт хийсэн бөгөөд Лондонд хөгжимгүй жүжгийн шинэ рекорд тогтоосон. Мөн тэр жилдээ Бродвейд амжилттай тоглогдсон бөгөөд нийт 657 удаа тоглогджээ. 1945 онд кино болгож, 2020 онд дахин нэг хувилбар гарсан. Кауард 1964 онд Вест Энд болон Бродвейд тоглогдсон “High Spirits” нэртэй мюзикл хувилбарыг найруулсан. Жүжгийн радио болон телевизийн хувилбарууд 1944 оноос эхлэн Их Британи болон АНУ-д цацагдсан. Өнөөдрийг хүртэл Вест Энд, Бродвей болон бусад газруудад тоглогдсоор байна.</text>
      <sha1>fc30gauyzi63p2ps3v86giz20d7elwb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тогоонтөмөр хааны түүх</title>
    <ns>0</ns>
    <id>145725</id>
    <revision>
      <id>852114</id>
      <timestamp>2026-04-03T09:51:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Megzer</username>
        <id>20491</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;{{Инфобокс ном|name=Тогоонтөмөр хааны түүх&lt;br&gt;庚申外史|author=Цюань Хэн (权衡)|pub_date=1371|translator=Балжуур|language=хятад хэл|mongolian_pub_date=2005 онд Өвөр Монголд&lt;br&gt;2010 онд Монгол Улсад|image=[[Зураг: NCL-02201 庚申外史.pdf|thumb|Номын эхний нүүр]]}}  '''Тогоонтөмөр хааны түүх''', бас өөрөөр &quot;'''Цагаан би...&quot;</comment>
      <origin>852114</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4293" sha1="9xqssnl1zwvxy6rsbsgs3mhgfciz5sa" xml:space="preserve">{{Инфобокс ном|name=Тогоонтөмөр хааны түүх&lt;br&gt;庚申外史|author=Цюань Хэн (权衡)|pub_date=1371|translator=Балжуур|language=хятад хэл|mongolian_pub_date=2005 онд Өвөр Монголд&lt;br&gt;2010 онд Монгол Улсад|image=[[Зураг: NCL-02201 庚申外史.pdf|thumb|Номын эхний нүүр]]}}

'''Тогоонтөмөр хааны түүх''', бас өөрөөр &quot;'''Цагаан бичин хааны гадаад түүх'''&quot; ([[Хятад хаадын жагсаалт|хятад]]: 庚申外史, [[пиньинь галиг]]: Gēngshēn wàishǐ) гэдэг зохиол нь [[Юань улс|Юань улсын]] сүүлч, [[Мин улс|Мин улсын]] эхэн үед амьдарч байсан Цюань Хэн (权衡) гэх бичгийн эрдэмтэний [[Тогоонтөмөр хаан|Тогоонтөмөр хааны]] засагласан 1333-1368 он хүртлэх үеийн үйл явдлыг жил бүрээр нь тэмдэглэсэн түүхэн шастир юм. 

== Нэр ==
Энэхүү түүхийн бүтээлийн хятад нэр нь Цагаан бичин хааны гадаад түүх гэдэг. Цагаан бичин 庚申 гэдэг нь Тогоонтөмөр хааны төрсөн жил 1320 оныг илэрхийлдэг. Харин 2005 онд монгол хэлээр орчуулсан нь өвөр монголын эрдэмтэд Балжуур, Алтансүмбэр нарын түүхчид &quot;Тогоонтөмөр хааны түүх&quot; гэж эерүүлэн орчуулжээ. Гадаад түүх 外史 гэсэн нь хятадын хааны ордны захиалгаар бичигдээгүй хааны ордны гаднах түүх гэсэн утгыг илэрхийлдэг. Хятад нэрийг нь утгачлан орчуулвал Тогоонтөмөр хааны гадаад түүх гэж болно. 

== Номын тухай ==
Уг ном нь дээд, доод гэсэн хоёр бүлэгтэй. Эхний бүлэг нь 1333-1355 оны хооронд болсон үйл явдлыг, сүүлчийн бүлэг нь 1355-1368 он хүртлэх үйл явдлыг багтаасан. Энэ номыг бичигдснээс удалгүй Юань улсын судрыг эмхэтгэж байсан бичээчид хайж олоод, Тогоонтөмөр хааны үеийн түүхийн тэмдэглэлийг бичихэд нилээд их ашиглаж, дараа үеийн ном зохиолууд үүнээс хуулан ашиглаж байсан. 

Орчин цагт уг номны хэд хэдэн модон барын эхүүд хадгалагдаж байна.

# Бао ян тангийн нууц товхимол (宝颜堂秘笈): Мин улсын [[Ваньли|Ваньлигийн]] үед зохиогдсон
# Хайшан сяньгуаний цуврал (海山仙馆丛书): 1840-1850 аад онд зохиогдсон
# Сюэжинь тао юань (学津讨原): 1805 он орчимд бичигдсэн
# Сюэхай лэй бянь (学海类编): 1831 онд модон бараар хэвлэгдсэн
# Ю жангийн цуврал (豫章丛书): 1895 оноос модон бараар хэвлэгдсэн

2005 онд [[Өвөр Монгол|өвөрмонголын]] түүхч Балжуур монгол хэлэнд орчуулж, Алтансүмбэр, Буянт нар &quot;Тогоонтөмөр хааны түүх&quot; нэрээр Бээжин хотод хэвлүүлсэн.

2010 онд [[Монгол Улс|Монгол Улсын]] [[МУБИС]]-ын багш, түүхч Д.Идэр кирилл үсэгт &quot;Тогоонтөмөр хааны цадиг&quot; нэртэйгээр монгол бичгээс хөрвүүлж, хятад барын эхтэй харьцуулан хэвлүүлжээ.

[[Ангилал:Хятадын түүхийн сурвалж бичиг]]
[[Ангилал:Мин улсын үеийн сурвалж бичиг]]
[[Ангилал:Юань улсын үеийн сурвалж бичиг]]
[[Ангилал:14-р зууны бүтээл]]</text>
      <sha1>9xqssnl1zwvxy6rsbsgs3mhgfciz5sa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тэатро Митрэ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>145726</id>
    <revision>
      <id>852115</id>
      <timestamp>2026-04-03T10:06:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enerel111</username>
        <id>103686</id>
      </contributor>
      <comment>Teatro Mitre нь 1901 онд байгуулагдсан, Аргентины хойд бүсийн чухал түүхэн театр юм.</comment>
      <origin>852115</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2447" sha1="9picgez8qlmtutry1s8l9gitqy6v6vd" xml:space="preserve">'''Teatro Mitre нь Аргентины Сан Сальвадор де Жужуй хотод байрладаг бөгөөд тус улсын хойд хэсгийн хамгийн эртний, нэр хүндтэй театруудын нэг юм. 1901 онд нээгдсэн энэ театр нь Аргентины ерөнхийлөгч асан Bartolomé Mitre-ийн нэрэмжит болсон.'''

'''Тус барилга нь Итали неоклассик хэв маягаар баригдсан бөгөөд XX зууны эхэн үеийн бүс нутгийн соёлын хөгжлийн хүсэл эрмэлзлийг илэрхийлдэг. Тухайн үед Жужуй хот нь нийслэл Buenos Aires-аас нэлээд тусгаарлагдсан байсан ч ийм театр баригдсан нь томоохон амжилт байв. Гадна фасад нь сонгодог багана, сүрлэг орцтой бол дотоод засал нь Европын уламжлалт дуурийн театруудыг дуурайлган хийсэн бөгөөд ойролцоогоор 600 хүний суудалтай.'''

'''Энэхүү театр нь Аргентины баруун хойд бүс нутгийн (NOA) соёлын хөгжилд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн. Түүхийн туршид аялан тоглодог дуурийн хамтлагуудаас эхлээд орчин үеийн Аргентины рок, ардын урлагийн алдартнууд хүртэл олон төрлийн тоглолтыг хүлээн авч иржээ.'''

'''Сүүлийн жилүүдэд театрын техник тоног төхөөрөмжийг шинэчлэхийн зэрэгцээ анхны архитектурын онцлог—нарийн хийцтэй гипсэн чимэглэл, түүхэн тайзны хөшгийг хадгалан сэргээн засварласан. Teatro Mitre нь мужийн урлагийн олон хамтлагийн үндсэн тайз бөгөөд Jujuy International Film Festival-ийн гол зохион байгуулах газар болдог.'''

'''Мужийн түүхэн дурсгалт барилгын хувьд энэ театр нь Андын бүс нутгийн баялаг соёлын өвийг илтгэх бэлгэ тэмдэг юм.'''</text>
      <sha1>9picgez8qlmtutry1s8l9gitqy6v6vd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>La Cenerentola</title>
    <ns>0</ns>
    <id>145727</id>
    <revision>
      <id>852116</id>
      <timestamp>2026-04-03T10:20:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Deku0715</username>
        <id>103684</id>
      </contributor>
      <comment>Created by translating the opening section from the page &quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1333421421|La Cenerentola]]&quot;</comment>
      <origin>852116</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2661" sha1="3xnkbl9rk8wokuouas81lsniio5qx4c" xml:space="preserve">“La Cenerentola буюу ‘Сайн сэтгэл ялалт байгуулна’” (“Синдерелла, эсвэл Сайн сэтгэл ялна”) нь Жоаккино Россинигийн зохиосон хоёр бүлэгтэй, хошин өнгө аястай дуурь юм. Либреттог Жакопо Ферретти гэдэг нэртэй хүн бичсэн бөгөөд энэ нь Шарлес-Гиуллауме Этьенн-ий Сендриллион дуурь (хөгжмийг Николя Изуар бичсэн, 1810 онд Парист анх тоглогдсон) болон Франческо Фиоринигийн Agatina, о ла вирту премиата (өөр үгээр хэлбэл “Шагнагдсан сайн чанар”, хөгжмийг Стефано Павези гэдэг хүн бичсэн тэгээд 1814 онд Миланд анх тоглогдсон) гэх мэтчилэн бүтээлүүд дээр тулгуурласан. Энэ бүх дууриуд нь Шарлес Перраултийн Сендриллион гэдэг үлгэрийн өөр өөр хувилбарууд юм. Россинигийн энэ дуурь нь 1817 оны 1-р сарын 25-нд Ром хотын Театро Валле гэдэг театрт анхны тоглолтоо тавьсан.

Энэ үлгэрийн хувилбарт санаа муутай хойд ээжийн оронд Дон Магнифико гэдэг нэртэй хорон муу санаатай хойд эцэг гардаг. Үлгэрийн шидэт эхийн оронд ханхүүгийн багш, гүн ухаантан Алидоро гардаг. Синдереллаг шилэн өндөр өсгийгөөр нь биш мөнгөн бугуйвчаар нь таньдаг. Синдереллагийн үлгэрийг уламжлалт байдлаар тодорхойлдог ер бусын (шидэт) элементүүдийг тайзан дээр тавихад илүү амар болгохын тулд либреттогээс хассан.

Россини “Ла Сенерентола”-г 25 настайдаа, өмнөх жил нь гаргасан “Севилийн үсчин” дуурийн амжилтын дараа зохиосон. Тэр уг бүтээлийг гурван долоо хоногийн дотор дуусгасан бөгөөд “Ла Сенерентола” нь гоцлол болон хамтлаг дууны хувьд түүний хамгийн шилдэг бүтээлүүдийн нэг гэж тооцогддог.</text>
      <sha1>3xnkbl9rk8wokuouas81lsniio5qx4c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Confederation Centre of the Arts</title>
    <ns>0</ns>
    <id>145728</id>
    <revision>
      <id>852117</id>
      <timestamp>2026-04-03T10:37:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enerel111</username>
        <id>103686</id>
      </contributor>
      <comment>Confederation Centre of the Arts нь 1964 онд байгуулагдсан Канадын чухал соёлын төв бөгөөд театр, музей, урлагийн наадам зохион байгуулдгаараа алдартай.</comment>
      <origin>852117</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2550" sha1="0anwgkzt11zqnh4kbncnlc3m59h1km3" xml:space="preserve">'''Confederation Centre of the Arts (Канад)'''

'''*Confederation Centre of the Arts нь Канадын Принс Эдвард арал дахь Шарлоттаун хотод байрлах томоохон соёлын цогцолбор бөгөөд Канадын Холбоог үүсгэн байгуулагчдад зориулсан үндэсний дурсгалын газар юм. Тус төв нь 1864 оны Шарлоттауны бага хурлын 100 жилийн ойг тэмдэглэх зорилгоор 1964 онд нээгдсэн бөгөөд Канадын бүх муж болон холбооны засгийн газрын санхүүжилтээр баригдсан. Барилгыг архитектор H.T. Langston бруталист хэв маягаар зохион бүтээсэн бөгөөд улаан элсэн чулуугаар хийсэн зузаан хананууд нь арал нутгийн геологийн онцлогийг илэрхийлдэг. Энэхүү цогцолбор нь бүтэн хотын нэг блок талбайг эзэлдэг бөгөөд үндсэн театр, уран зургийн галерей, номын сан, мужийн архивыг багтаадаг.'''

'''*Тус төвийн Main Stage нь 1,100 хүний суудалтай бөгөөд Канадын хамгийн нэр хүндтэй хөгжмийн театрын наадам болох Шарлоттауны фестивалийг зохион байгуулдгаараа алдартай. Төвийн хамгийн алдартай бүтээл бол “Anne of Green Gables: The Musical” бөгөөд 1965 оноос хойш жил бүрийн зун тасралтгүй тоглогдож ирсэн нь дэлхийн хамгийн удаан хугацаанд тоглогдож буй жил бүрийн мюзикл болжээ. Цогцолбор дахь уран зургийн галерей нь Канадын урлагийн чухал цуглуулгатай бөгөөд түүхэн болон орчин үеийн бүтээлүүдээр дамжуулан Канадын үндэсний онцлогийг илэрхийлдэг. Үндэсний ач холбогдол бүхий энэ газар нь Канадын улс төрийн түүхийг урлагийн ололт амжилттай хослуулж, Атлантын бүс нутаг дахь соёлын чухал төв болж байдаг.'''</text>
      <sha1>0anwgkzt11zqnh4kbncnlc3m59h1km3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хенг Самрин</title>
    <ns>0</ns>
    <id>145729</id>
    <revision>
      <id>852121</id>
      <timestamp>2026-04-03T11:04:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;[[Файл:Samdech Heng Samrin 2018 cropped.jpg|thumb]] '''Хенг Самрин''' (кхмер. ហេង សំរិន; 1934 оны 5-р сарын 25-нд Прей Венг хотод төрсөн) -Камбожийн коммунист намын улс төрч, төрийн зүтгэлтэн бөгөөд 1980-аад онд Кампучийн Бүгд Найрамдах Улсын тэргүүнээр ажиллаж байжээ. Тэрээр Улаа...&quot;</comment>
      <origin>852121</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1652" sha1="ooza5an6vl5zvl1aw77psy7x570u92j" xml:space="preserve">[[Файл:Samdech Heng Samrin 2018 cropped.jpg|thumb]]
'''Хенг Самрин''' (кхмер. ហេង សំរិន; 1934 оны 5-р сарын 25-нд Прей Венг хотод төрсөн) -Камбожийн коммунист намын улс төрч, төрийн зүтгэлтэн бөгөөд 1980-аад онд Кампучийн Бүгд Найрамдах Улсын тэргүүнээр ажиллаж байжээ. Тэрээр [[Улаан кхмерууд|Улаан Кхмеруудын]] талд Кампучийн иргэний дайнд тулалдсан. Тэрээр [[Пол Пот|Пол Потын]] дэглэмээс салж, Вьетнамын довтолгоог дэмжиж байжээ. 1979-1981 онд Бүгд Найрамдах Кампучийн Ардын хувьсгалт зөвлөлийн дарга, 1981-1992 онд Кампучийн Төрийн зөвлөлийн дарга, 1981-1991 онд Кампучийн Ардын хувьсгалт намын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга байсан. Тэрээр 1980-аад оны Кампучийн мөргөлдөөнд Вьетнам болон Зөвлөлтийн талыг баримталсан байр суурьтай байв. Зэвсэгт мөргөлдөөн дууссаны дараа тэрээр тус намын &quot;хүндэт&quot; даргын албан тушаалыг хашиж байжээ. Тэрээр 2006 оны 3-р сарын 21-нээс 2023 оны 8-р сарын 22 хүртэл Камбожийн Үндэсний Ассамблейн даргаар ажиллаж байсан.</text>
      <sha1>ooza5an6vl5zvl1aw77psy7x570u92j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Лон Нол</title>
    <ns>0</ns>
    <id>145730</id>
    <revision>
      <id>852122</id>
      <timestamp>2026-04-03T11:09:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;[[Файл:LonNol.jpg|thumb]] '''Лон Нол''' ([[кхмер хэл]]: លន់ នល់; 1913 оны 11-р сарын 13-нд төрсөн - 1985 оны 11-р сарын 17-нд нас барсан) нь Камбожийн төрийн зүтгэлтэн, цэргийн удирдагч, улс төрч, Бүгд Найрамдах Кхмер Улсыг үүсгэн байгуулагч, анхны сонгогдсон Ерөнхийлөгч (1972–1975),...&quot;</comment>
      <origin>852122</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="854" sha1="1mmxkzme9u7hyqbunhgl8ckhsyvi0dc" xml:space="preserve">[[Файл:LonNol.jpg|thumb]]
'''Лон Нол''' ([[кхмер хэл]]: លន់ នល់; 1913 оны 11-р сарын 13-нд төрсөн - 1985 оны 11-р сарын 17-нд нас барсан) нь Камбожийн төрийн зүтгэлтэн, цэргийн удирдагч, улс төрч, Бүгд Найрамдах Кхмер Улсыг үүсгэн байгуулагч, анхны сонгогдсон Ерөнхийлөгч (1972–1975), Камбожийн Ерөнхий сайд (1966–1967 болон 1969–1971), Үндэсний Батлан ​​​​хамгаалахын сайд (1959–1966), Ерөнхий сайдын орлогч (1964–1966) байв.  Бүгд Найрамдах Социал Намын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга (1972–1975). Фельдмаршал (1971).</text>
      <sha1>1mmxkzme9u7hyqbunhgl8ckhsyvi0dc</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>