Википедиа mnwiki https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D2%AF%D2%AF%D1%80_%D1%85%D1%83%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%81 MediaWiki 1.46.0-wmf.22 first-letter Медиа Тусгай Хэлэлцүүлэг Хэрэглэгч Хэрэглэгчийн яриа Википедиа Википедиагийн хэлэлцүүлэг Файл Файлын хэлэлцүүлэг МедиаВики МедиаВикигийн хэлэлцүүлэг Загвар Загварын хэлэлцүүлэг Тусламж Тусламжийн хэлэлцүүлэг Ангилал Ангиллын хэлэлцүүлэг TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 5534 852271 848880 2026-04-05T04:50:17Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 852271 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Арабын Нэгдсэн Эмират Улс | common_name = Арабын Нэгдсэн Эмират | native_name = {{native name|ar|الإمارات العربية المتحدة}}<br />{{small|{{transliteration|ar|al-ʾImārāt al-ʿArabiyya l-Muttaḥida}}}} | image_flag = Flag of the United Arab Emirates.svg | flag_type = [[Арабын Нэгдсэн Эмират Улсын төрийн далбаа|Далбаа]] | image_coat = Emblem of the United Arab Emirates.svg | symbol_type = [[Арабын Нэгдсэн Эмират Улсын төрийн сүлд|Сүлд]] | national_motto = {{lang|ar|الله الوطن الرئيس}} | englishmotto = Бурхан, Үндэстэн, Ерөнхийлөгч | national_anthem = <nowiki>عيشي بلادي</nowiki><br />"''[[Ishy Bilady|{{transliteration|ar|Īšiy Bilādī}}]]''"<br />"Миний улс мөнх оршиг"<br />{{parabr}}{{center| }} | image_map = United Arab Emirates (orthographic projection).svg | map_caption = {{map caption |location_color= ногоон |region=[[Арабын хойг]] |region_color= none}} | image_map2 = {{maplink |frame=yes | frame-width=275 |frame-height=275 |frame-align=center | text= '''Арабын Нэгдсэн Эмират Улс''' | type=line|id=Q878|stroke-width=1|stroke-colour=#0000ff|title=UAE }} | capital = [[Абу-Даби]] | coordinates = {{Coord|24|28|N|54|22|E|type:city}} | largest_city = <!-- Don't change to Abu Dhabi without a citation -->[[Дубай]]<br />{{coord|25|15|N|55|18|E|display=inline}} | official_languages = [[Стандарт араб хэл|Араб хэл]]<ref>{{cite web |title=Fact sheet |url=https://u.ae/en/about-the-uae/fact-sheet |website=United Arab Emirates |publisher=U.ae |access-date=31 August 2020}}</ref> | common_languages = [[Булангийн араб хэл]], [[Англи хэл]]{{refn|group=nb|Англи хэл нь АНЭУ дахь яригддаг нийтлэг хэл юм.<ref>{{cite journal |last1=Siemund |first1=Peter |last2=Al‐Issa |first2=Ahmad |last3=Leimgruber |first3=Jakob R. E. |title=Multilingualism and the role of English in the United Arab Emirates |journal=World Englishes |date=June 2021 |volume=40 |issue=2 |pages=191–204 |doi=10.1111/weng.12507 |s2cid=219903631 |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1111/weng.12507 |access-date=15 May 2023 |language=en |issn=0883-2919}}</ref><ref>{{cite web |title=What Languages are Spoken in Dubai? {{!}} Visit Dubai |url=https://www.visitdubai.com/en/articles/spoken-languages-in-dubai#:~:text=Absolutely.,English%20is%20always%20an%20option. |website=www.visitdubai.com |publisher=Dubai Department of Economy and Tourism |access-date=15 May 2023 |language=en}}</ref>}} | ethnic_groups = {{tree list}} * 59.4% [[Өмнөд Азийн угсаатны бүлгүүд|Өмнөд Ази]] ** 38.2% [[Арабын Нэгдсэн Эмират Улс дахь энэтхэгчүүд|Энэтхэгчүүд]] ** 9.5% [[Арабын Нэгдсэн Эмират Улс дахь бангладешчууд|Бангладешчууд]] ** 9.4% [[Арабын Нэгдсэн Эмират Улс дахь пакистанчууд|Пакистанчууд]] ** 2.3% [[Өмнөд Азийн угсаатны бүлгүүд|бусад]] * 11.6% [[Эмиратчууд|Эмиратын Арабчууд]] * 10.2% [[Арабын Нэгдсэн Эмират Улс дахь гадаадын иргэд#Египетчүүд|Египетчүүд]] * 6.1% [[Арабын Нэгдсэн Эмират Улс дахь филиппинчүүд|Филиппинчүүд]] * 12.8% [[Арабын Нэгдсэн Эмират Улс дахь гадаадын иргэд|бусад]] | ethnic_groups_ref = <ref>{{cite web |title=United Arab Emirates |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/united-arab-emirates/ |website=cia.gov |access-date=19 February 2023 |archive-date=9 Нэгдүгээр сар 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210109053052/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/united-arab-emirates/ |url-status=dead }}</ref> | ethnic_groups_year = 2015 | religion_year = 2023 | demonym = [[Эмиратчууд]]<ref name=WorldFactbook/> | government_type = [[Холбооны хаант засаглал|Холбооны]] [[Исламын хаант засаглал|Лалын]] [[парламент]]ын [[Сонгомол хаант засаглал|сонгомол]] [[Үндсэн хуульт хаант засаг|хагас-үндсэн хуульт хаант засаг]]<ref>{{cite book|last=Stewart|first=Dona J.|title=The Middle East Today: Political, Geographical and Cultural Perspectives|publisher=Routledge|date=2013|location=London and New York|isbn=978-0415782432|page=155}}</ref><ref>{{cite book|last=Day|first=Alan John|title=Political Parties of The World|publisher=Stockton|date=1996|isbn=1561591440|page=599}}</ref><ref>{{cite web|url=https://elaws.moj.gov.ae/MainArabicTranslation.aspx?val=UAE-MOJ_LC-En/00_CONSTITUTION/UAE-LC-En_1971-07-18_00000_Dos.html&np=&lmp=undefined|title=United Arab Emirates Constitution|work=UAE Ministry of Justice|access-date=10 October 2018|archive-date=2018-10-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20181011053637/https://elaws.moj.gov.ae/MainArabicTranslation.aspx?val=UAE-MOJ_LC-En/00_CONSTITUTION/UAE-LC-En_1971-07-18_00000_Dos.html&np=&lmp=undefined|url-status=dead}}</ref> | leader_title1 = [[Арабын Нэгдсэн Эмират Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = [[Мухаммад ибн Заид аль Нахайян]] | leader_title2 = [[Арабын Нэгдсэн Эмират Улсын ерөнхий сайдын жагсаалт|Ерөнхий Сайд]] | leader_name2 = [[Мохаммед ибн Рашид аль Мактум]] | leader_title3 = [[Арабын Нэгдсэн Эмират Улсын Дэд Ерөнхийлөгч|Дэд Ерөнхийлөгч]] | leader_name3 = [[Мохаммед ибн Рашид аль Мактум]] ба [[Мансур ибн Заид аль Нахайян]] | legislature = {{plainlist| * [[Холбооны Дээд Зөвлөл]] * [[Холбооны Үндэсний Зөвлөл]] }} | sovereignty_type = [[Арабын Нэгдсэн Эмират Улсын түүх|Түүх]] | established_event1 = [[Персийн булангийн резиденци]]йн [[Британийн протекторат]] | established_date1 = 1820 болон 1892 | established_event2 = [[Үндэсний Өдөр (Арабын Нэгдсэн Эмират Улс)|Тусгаар тогтнол]] | established_date2 = 12 сарын 2, 1971 | established_event3 = [[НҮБ]]-д [[НҮБ-ын Аюулгүйн Зөвлөлийн 304-р тогтоол|элсэв]] | established_date3 = 12 сарын 9, 1971 | established_event4 = [[Рас ал-Хайма]] нэгдэв | established_date4 = 2 сарын 10, 1972 | area_km2 = 83,600 | area_rank = 114 | area_sq_mi = 32,278 <!--Do not remove per [[Wikipedia:Manual of Style/Dates and numbers]]--> | percent_water = бага | population_estimate_year = 2020 | population_estimate = 9,282,410<ref name="u.ae">{{cite web|url=https://u.ae/en/about-the-uae/fact-sheet/|title=United Arab Emirates Population (2020) |website=u.ae}}</ref> | population_census = 4,106,427 | population_estimate_rank = 92 | population_census_year = 2005 | population_density_km2 = 121 | population_density_sq_mi = 256 <!--Do not remove per [[Wikipedia:Manual of Style/Dates and numbers]]--> | population_density_rank = 110 | GDP_PPP = {{increase}} $779.234 тэрбум<ref name=imf2>{{cite web |url= https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2021/April/weo-report |title=United Arab Emirates |publisher=[[International Monetary Fund]]}}</ref> | GDP_PPP_year = 2020 | GDP_PPP_rank = 34 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $78,255<ref name=imf2/> | GDP_PPP_per_capita_rank = 6 | GDP_nominal = {{increase}} $501.354 тэрбум<ref name=imf2/> | GDP_nominal_year = 2022 | GDP_nominal_rank = 32 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $50,349<ref name=imf2/> | GDP_nominal_per_capita_rank = 21 | Gini = 26.0 <!--number only--> | Gini_year = 2018 | Gini_change = <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref>{{cite web|title=GINI index (World Bank estimate) – United Arab Emirates|url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=AE|website=data.worldbank.org |publisher=World Bank|access-date=30 March 2020}}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.911 <!--number only--> | HDI_year = 2021 <!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase <!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2021-22.pdf|title=Human Development Report 2021-22|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=15 December 2021|access-date=15 December 2021}}</ref> | HDI_rank = 26th | currency = [[Арабын Нэгдсэн Эмират Улсын дирхам|АНЭУ дирхам]] | currency_code = AED | calling_code = [[Арабын Нэгдсэн Эмират Улс дахь утасны дугаар|+971]] | time_zone = [[Арабын Нэгдсэн Эмират Улс дахь цаг|GST]] | utc_offset = +04:00 <!--- | Communication Companies = Etisalat<ref>{{cite web|url=http://www.etisalat.ae/|title=Welcome to Etisalat|publisher=Etisalat.ae}}</ref> | Communication Companies = du<ref>{{cite web|url=http://www.du.ae/|title=Emirates Integrated Telecommunications Company|publisher=Du.ae}}</ref> | Local calling_code = {{unbulleted list|[[Abu Dhabi]]: 02|[[Dubai]]: 04|[[Sharjah (emirate)|Sharjah]] nd [[Ajman]] : 06|[[Al-Ain]]: 03|[[Fujairah]]: 09|[[Umm al-Quwain]] and [[Ras al-Khaimah]]: 07}} ---->| cctld = {{unbulleted list |[[.ae]] |[[emarat|امارات.]]}} | footnotes = | linking_name = }} '''Арабын Нэгдсэн Эмират Улс''' (АНЭУ) нь [[Ойрх Дорнод]] буюу [[Баруун Ази]]д орших [[Арабын хойг]] дахь 7 орны холбоо улс юм. 7 улс буюу эмират нь [[Абу-Даби (эмират)|Абу-Даби]], [[Ажман (эмират)|Ажман]], [[Дубай (эмират)|Дубай]], [[Фужайра]], [[Рас ал-Хайма]], [[Шаржа]], [[Умм ал-Кувейн]] юм. == Түүх == [[Оманы булан]]гийн баруун хойд эрэг болон [[Персийн булан]]гийн өмнөд эргийн дагуу байрлах багаахан шейх омгууд 17-р зуунд Исламын шашин дэлгэрсэн [[Арабын халифт]]ын бүрэлдэхүүнд орсон. Энэ үед Дубай, Шаржа, Эль-Фужайра хотууд үүсжээ. Халифтын хүч сулрахын хэрээр шейхүүд бүх эрх мэдлийг өөртөө авч байсан. Х-ХI зуунд [[Арабын хойг]]ийн дорнод хэсэг карматовын бүрэлдэхүүнд орж, харин түүнийг задрахад Оманы эрхшээлд орсон байна. 15-р зууны сүүлчээр тус бүсэд Европын нөлөө ихээр орж ирсэн юм. [[Португал]] нь [[Бахрейн]] болон [[Жульфар]] мөн [[Ормузын хоолой]]д хяналт тогтоон тус хойгт бэхлэгдэж чадсанаараа барууны гүрнүүдээс анхдагч нь болжээ. Гол төлөв худалдаа эрхэлдэг Арабын вант улсын хүн ам 18-р зуунаас [[Их Британи]]тай тэмцэлдэж эхэлсэн. Их британийн усан онгоцууд Персийн булангийн боомтуудын хооронд ачаа зөөвөрлөхөд голлож байсан нь нутгийн иргэдийг амьдрах гол эх үүсвэрээс нь салгасан. Энэ нь "Ост-Индийн компани" болон Арабын нутгийн иргэдийн хооронд дуусашгүй зөрчилдөөн үүсэхэд хүргэжээ. Арабын нутгийн иргэдийг англичууд - "далайн дээрэмчид", харин вант улсын бүс – "далайн дээрэмчдийн эрэг" гэж нэрлэдэг байв. === Британийн протекторат (ивээн эзэрхэх журам) === Ост-Индийн компани цэргийн ангиа байнга Персийн булан руу чиглүүлж байсан ба 1820 онд Арабын 7 вант улсын эмир шейхүүдэд Оманыг Имамат Оман, Султанат Маскат, Далайн дээрэмчдийн эрэг гэж 3 хуваах "ерөнхий гэрээ"-нд гарын үсэг зурахыг тулгасан. 1853 оноос энэхүү вант улсуудыг "Гэрээний Оман" гэж нэрлэх болсон. Вант улсын нутаг дэвсгэр дээр английн цэргийн бааз үүссэн юм. Английн улс төрийн тагнуулч улс төрийн эрх мэдлээ хэрэгжүүлж байсан. Гэсэн хэдий ч английн протекторат нь нутгийн уламжлалт хуучин системийг нь эвдэж чадаагүй юм. Нутгийн иргэд эртний ёс заншлаа хадгалсаар байсан. Гэвч тэд цөөхөн хүн амтай төдийгүй дотроо бусад овог аймгуудтайгаа байнга хагаралдаж байсан учраас колоничлогчдод нухацтай эсэргүүцэл үзүүлж чадахгүй байсан. Энэхүү газар нутаг дээр зонхилж тодорч байсан овог нь үржил сайтай баян бүрдүүд болох Лива ба [[Аль-Айн]]д анхнаасаа нутагшиж байсан Бани-яз овог юм. 1833 онд Мактумын омог - Бани-яз нь баян бүрдээсээ нүүж, [[Дубай хот|Дубайд]] суурьшин, улмаар хотынхоо тусгаар тогтнолыг зарласан. Ингэж Мактум гүрэн үүссэн бөгөөд өнөөдрийг хүртэл Дубайн эмиратыг захирч байна. 1920 оны эхээр "Гэрээний Оман"-д тусгаар тогтнолын төлөөх тэмцэл өрнөсөн бөгөөд энэ нь Шаржа ба Рас-эль-Хаймд илүү далайцтай болсон. Яг энэ үед Эмиратын болон бүх [[Ойрх Дорнод]]ын түүхэнд эрс өөрчлөлтийн үйл явдал болсон нь Персийн буланд нефтийн асар их нөөцийг олж нээсэн. 1922 онд англичууд шейхийн эрхэнд хяналт тогтоож, [[нефть]] хайж олборлох концесс байгуулсан. Харин "Гэрээний Оман"-д нефть олборлолт нь ашиг авчраагүй бөгөөд вант улсад үндсэн орлогыг сувдны худалдаа л авчирж байлаа. ==Тэмдэглэл== {{Reflist|group=nb}} {{notelist}} == Эх сурвалж == {{reflist}} {{Ази}} {{Хөтлөгч мөр Арабын Барилдлага}} {{Хөтлөгч мөр Газрын Тос Экспортлогч Орнуудын Байгууллага}} {{OIC}} [[Ангилал:Арабын Нэгдсэн Эмират Улс| ]] [[Ангилал:Азийн орон]] [[Ангилал:Арабын түүх]] [[Ангилал:Холбооны Хаант Улс]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] ehikt1n02gmynr7c4bmpe6gqjuae8cy 0 5835 852264 721074 2026-04-04T19:30:19Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Оклэндийн арлууд]] to [[Оклендийн арлууд]] 721074 wikitext text/x-wiki [[Файл:Auckland Islands - South Coast.jpg|thumb|right|Оклэнд арлын өмнөд эрэг]] '''Оклэндийн арлууд''' ([[англи хэл|англиар]] Auckland Islands) нь [[Шинэ Зеланд]]ын [[Өмнөд арал (Шинэ Зеланд)|Өмнөд арлаас]] өмнө зүгт 465км зайд орших хүнгүй арлууд. Өмнөд өргөргийн 50°30′-аас өмнөд өргөргийн 50°55′, дорнод уртрагийн 165°50′-аас 166°20′ хүртэл талбайд оршино. [[Дэлхийн өв]]д [[Шинэ Зеландын Антарктик орчмын арлууд]]ын нэг хэсэг болон бүртгэгдсэн байдаг. == Газарзүй == [[Файл:STS089-743-5.jpg|thumb|left|Спэйс Шаттл Эндэвоур (STS-89) хөлгөөс авсан Оклэнд арлын зураг]] Оклэндийн арлуудын дотроос хамгийн том нь [[Оклэнд арал]] бөгөөд талбай нь 510км², урт нь 42км. Эгц хадан цохио бүхий онгон зэрлэг байгальтай бөгөөд хадан цохионы өндөр нь 600 метрт хүрнэ. [[Каверны оргил]] (650 метр), [[Рейнал уул]] (635 метр), [[Д'Юрвилл уул]] (630 метр), [[Истон уул]] (610 метр), [[Бабел цамхаг]] (550 метр) зэрэг уулстай. Оклэнд арлын өмнө талд [[Адамс арал]] байх бөгөөд [[Оклэнд арал]], [[Адамс арал]] нь [[Карнли суваг]] гэгдэх нарийн сувгаар тусгаарлагдана. Энэ суваг нь унтарсан галт уулын тогооны үлдэгдэл бөгөөд эрт цагт Оклэнд арлын өмнөд хэсэг ба Адамс арал нь нэг галт уулын цагираг байсан. Адамс аралд өндөр нь 660 метрт хүрэх [[Дик уул]] байдаг. Оклэндийн арлуудад дээрх хоёроос гадна маш олон жижиг арал байдаг. == Түүх == Оклэндийн арлуудыг [[полинез]]ууд мэддэг байсан аж. Харин өрнөдийнхнөөс [[1806]] онд [[Англи]]йн [[халим агнуурын онгоц]]ны ахмад [[Абрахам Бристоу нээж, аавынхаа найз [[Уильям Эден]]ий (Нэгдүгээр Оклэндийн тайж) цолыг билэгдэн [[1806]] оны [[8 сарын 18]]-нд "Лорд Оклэндийн эзэмшил" хэмээжээ. [[1807]] онд [[Англи]] нь Оклэндийн арлуудыг өөрийн эзэмшил хэмээн зарлаж, [[1839]] онд аялагч [[Дюмон Д'Юрвилл]]ыг илгээсэн. Мөн [[1839]], [[1840]] онуудад [[Жэймс Кларк Росс]] ирж байжээ. [[1846]] онд [[Англи]]йн шинэчлэгч [[Чарльз Эндербай]] Оклэндийн арлуудад [[газар тариалан]], [[халим агнуур]] эрхлэх байгууллага байгуулж, [[Маори үндэстэн|маоричуудын]] нэг хэсгийг Шинэ Зеландын арлуудаас Оклэндийн арлууд руу шилжүүлэн суурьшуулах төлөвлөгөө гаргасан. Түүний удирдсан баг [[1850]] онд [[Порт Росс]]т суурьшихыг оролдсон боловч хоёрхон жилийн дотор шантарчээ. Өдгөө Оклэндийн арлуудад хүн амьдардаггүй. [[1863]] онд [[Английн эзэнт гүрний парламент]] [[Шинэ Зеланд]]ын хилийг Оклэндийн арлууд хүртэл өргөтгөсөн. Тус арлуудын эрэг хөвөө нь эгц хад асга бүхий тул хөлөг онгоцнууд газардахад маш хэцүү байжээ. [[1940]]-өөд онд Оклэндийн арлуудыг Шинэ Зеландын цаг уурын станц хянаж эхэлсэн боловч хэдхэн жилийн дараа зогсоосон. == Экологи == [[Файл:Nzhookerso1.jpg|thumb|Шинэ Зеландын далайн хав]] [[21-р зуун]]ы эхээр Оклэндийн арлууд нь [[Шинэ Зеландын далайн хав]]ны үржих гол нутаг болсон. == Мөн үзэх == * [[Дэлхийн өв]] [[Шинэ Зеландын Антарктик орчмын арлууд]]ад бүртгэгдсэн арлууд - [[Антиподесын арлууд]], [[Оклэндийн арлууд]], [[Кэмпбеллийн арлууд]], [[Снэйрсийн арлууд]], [[Баунти арлууд]] * [[Шинэ Зеландын дэлхийн өв]] * [[Өмнөд Туйл орчмын арлууд]] == Цахим холбоос == {{Commonscat|Auckland Islands|Оклэндийн арлууд}} == Эшлэл == * ''Wise's New Zealand Guide'' (4th ed.) ([[1969]]). Dunedin: H. Wise & Co. (N.Z.) Ltd. * ''Appendix to the Journals of the House of Representatives of New Zealand'' (1863, Session III Oct-Dec) (A5). [[Ангилал:Оклэндийн арлууд| ]] [[Ангилал:Австрали ба Далайн орнуудын арлын бүлэг]] [[Ангилал:Номхон далайн арлын бүлэг]] [[Ангилал:Шинэ Зеландын арлын бүлэг]] [[Ангилал:Австрали ба Далайн орнууд дахь дэлхийн байгалийн өв]] [[Ангилал:Шинэ Зеланд дахь дэлхийн байгалийн өв]] [[Ангилал:Тэнгисийн хамгаалагдсан бүс]] [[Ангилал:Шинэ Зеландын тусгай хамгаалалттай газар нутаг]] [[Ангилал:Эзэнгүй арлын бүлэг]] mghsgjzqkkasl6qg0bbjetnpz4fdvpg 0 5897 852283 848786 2026-04-05T05:54:19Z HorseBro the hemionus 100126 852283 wikitext text/x-wiki {{Short description|Зүүнгарын хаант улсын хаан}} {{Инфобокс хаан | name ={{lang|mn|Галдан Бошигт Хаан}} | title =Бошигт [[Хаан]] | image =Statue of Galdan Boshughtu Khan.jpg | caption = | succession = [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын хаант улсын хаан]] | reign = 1671-1697 | coronation = | full name = | regnal name = Boshugtu Khan ({{MongolUnicode|ᠪᠤᠱᠤᠭᠲᠤ}} {{MongolUnicode|ᠬᠠᠭᠠᠨ}}) | predecessor = [[Сэнгэ хунтайж]] | successor = [[Цэвээнравдан]] | queen = [[Ану хатан]] | spouse = | spouse-type = Хатан | issue = | royal house = [[Цорос]] | dynasty = [[Зүүнгарын Хаант Улс]] | father =[[Эрдэнэбаатар хунтайж]] | mother = Юм Агас | religion = [[Төвөдийн Буддын шашин]] | birth_date =1644 | birth_place = | death_date =1697 оны 5 сарын 3 (52–53 насалсан) | death_place =Ховд аймаг | date of burial = | place of burial = |}} '''Галдан бошигт хаан''' (1644-1697) нь [[Зүүнгарын хаант улс|Зүүнгарын хаант улсыг]] 1671-1697 он хүртэл захирч байсан бөгөөд 1688-1696 он хүртэл Халх, Ойрад хоёрыг нэгтгэн захирахыг оролдсон сүүлчийн хаан юм. 1671 онд эх нэгтэй ах [[Сэнгэ хунтайж]] нас барсны дараа эх нутагтаа буцаж очоод нөлөө бүхий ноёдын дэмжлэгээр зүүнгарын [[хунтайж]] болж 1676 он гэхэд түүнийг эсэргүүцэж байсан [[Очирт сэцэн хан|Очирт цэцэн хан]] тэргүүтэй [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|дөрвөн ойрадын чуулганы]] ноёдыг даран сөнөөж, дөрвөн ойрадыг чуулганы бус хаан/хунтайжийн шууд удирдлагад нэгтгэн зангидаж чадсан. 1679 онд тавдугаар Далай ламаас Бошигт хаан цол хүртснээр Галдан бошигт хаан хэмээн алдаршсан. == Бага нас == Галдан 1644 онд [[Дөрвөн Ойрад]]ын зонхилох аймгуудын нэг, зүүн жигүүрийг өмгөөлөн явагч [[Цорос]] аймгийн тэргүүн [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар Хотогчин хунтайжын]] зургадугаар [[Хүүхэд|хөвгүүн]] болон төржээ. Эрдэнэбаатар хунтайжийг 10, 11, 12 хөвгүүнтэй байсан гэсэн зөрүүтэй мэдээнүүд сурвалж бичгүүдэд бий. Мөн [[хатан|хатадын]] тоог 5, 9 байсан гэсэн зөрүүтэй тоо ч бий. Ихэнх эрдэмтдийн санал нэгтэй байдаг ганцхан үнэн бол Галдан бошигт түүний зургадугаар хүү юм гэсэн мэдээ билээ.{{Citation needed}} Галданг төрөхөд [[Ойрад]]ад их хөл үймээн болж түүнийг [[Зонхов]]ын шавь [[дүлжин]] [[Дагважалцан]]гийн [[хувилгаан]]аар өргөмжилжээ. Чингээд 7 наснаас нь [[Лхас]] хотноо [[5-р Далай лам|V Далай лам]], [[Банчин Богд]] нарын дэргэд [[Их Шавь|шавь]] оруулсан байна. Галдан Төвөдийн өндөр мяндагт лам Энса Брүлгүгийн хойд дүрээр тодорч, 1656 оноос 10 жилийн хугацаанд Төвөдөд суралцаж, Далай лам, Банчэн ламын дэргэд шавилан суужээ. Гэвч Сэнгэ үеэл нартаа алуулсны дараа түүний өшөөг Галдан авч, 1671 онд Далай багшаас хунтайж цол хүртэн Зүүнгар аймгийн ахлагч болсон юм. 1678 оны өвөл тавдугаар Далай лам Галданд “Шашныг баригч бошогт хаан” цолыг олгосноор Зүүнгарын эздийн дотроос Галдан ганцаараа хаан цолтой болжээ. Энэ үед Монголд бурханы шашин ид дэлгэрч байсан бөгөөд үүнээс өмнөх үед монголчууд Тэнгэрээ шүтэж амьдардаг байлаа. Төвөд боловсрол олсон Галдан Далай ламын бүхнээс үнэнч шавь нарын нэг болжээ. Хожим тэрбээр Далай ламын төлөө бүх амьдрал, тэмцлээ зориулжээ. == Хаан болсон нь == [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар]] хунтайжийн зургаадугаар хөвгүүн [[Сэнгэ хунтайж]] аавынхаа хунтайжын орыг залгамжилсан боловч эцэг нэг, эх ондоо ах нарынхаа гарт зэрлэгээр алуулав.<ref name="Smith116">Smith 1997, p. 116</ref> Энэ [[Сэнгэ]] бол [[Галдан бошигт]]ын төрсөн ах бөгөөд тэдний эх [[Юм Ага]] бол [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хотогчин хунтайжийн]] гуравдугаар [[хатан]] байсан бололтой. [[Сэнгэ]] [[хан]]ыг алсан [[Цэцэн тайж]], [[Зодов баатар]] нар [[хунтайж]]ийн [[их хатан|их хатны]] хөвгүүд байсан юм. Яагаад ч юм [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] хатдынхаа хөвгүүдээс Торгуудын Шүхэр дайчины охин Юм Агагийн хөвгүүдийг ихэд тоон нэгийг нь хувилгаанаар тодруулж Төвөдөд суулгаад, нөгөөд нь хунтайжын суудлаа залгамжлуулсан нь цаанаа учиртай байсан бололтой. Сэнгийг алагдахад түүний хөвгүүн [[Цэвээнравдан]] нас бага байсан тул Галдан<ref>Martha Avery -The Tea Road: China and Russia meet across the Steppe, p.104</ref>г Төвөдөөс дуудаж хунтайжын ор суулгасан нь эртний ёсыг дагасан хэрэг ажээ. == Хүчирхэгжилт == Галдан бошигт Төвдөөс [[Ойрад]]ад ирээд [[Цорос|Цорос аймгийн]] хунтайжын ширээнд сууж, тухайн үедээ [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|дөрвөн түмнийг]] зонхилж асан [[Хошууд|Хошууд аймгийн]] тэргүүн [[Очирт цэцэн хан]]ы ач охин [[Ану хата энжи хөөрхөн н|Ану]]г өөрийн их [[хатан]] болгож,тархай бутархай [[Баруун Монголчууд|баруун монголчуудыг]] харгис хүчээр нэгтгэн [[Зүүнгарын хаант улс]]ыг байгуулаад, энэ улсынхаа [[хаан]] нь болсон юм. Хаан цолыг Төвдийн Далай ламаас авав. Түүнийг зөвхөн баруун Монголыг төдийгүй бүх [[Монгол үндэстэн|монгол үндэстнийг]] нэгтгэн хүчирхэг нэгдсэн улс байгуулах зорилготой байсан гэж түүхчид анх дүгнэсэн байдаг. Үүний тулд газар нутгаа тэлж, цэрэг армиа зузаатгасаар байв. 1686 он гэхэд [[Зүүнгарын хаант улс]]ын хүчирхэг саварт [[Хамил тойрог|Хами]], [[Турфан]], [[Кашгар]], [[Сайрам]], [[Бухар]], [[Самарканд]] зэрэг төв болон дундад [[Ази]]йн 1000 гаруй том жижиг хот атгагдсан байлаа. Энэ үед [[Төв Ази]]йн хамгийн хүчирхэг хүн нь Галдан бошигт байв. Тэрээр [[Орос]]той [[Дипломат ёс|дипломат бодлого]] явуулж, худалдаа хийж, [[Элчин сайд|элчин төлөөлөгч]] солилцох бодлого барьсан юм. Энэ бол бүр ааваас нь уламжилсан найрсаг харилцаа байсан юм. [[Орос]], [[Хятад]]ыг холбосон [[Торгоны зам]]ыг хяналтдаа байлгаж байсан болохоор түүний хувьд таатай нөхцөл бүрдсэн байв. 1688 онд Галдан бошогт цэрэглэж Халх монгол руу дайрсанаар Монголын уламжилалт төрийн сүүлчийн хант улс буюу Алтан ургийн төрийг унагаж Манжид дагаар орох нөхцлийг бүрдүүлжээ. Үүнээс болж Манжтай тулгарахад хүрчээ. Тэрбээр Монголоос Ойрадыг салан тусгаарлаж Зүүн гарын хант улс байгуулах түүхэн нөхцлийг ашиглаж чадсан улс төрч байв. == Гэр бүл == * Эцэг: [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Хотогчин эрдэнэбаатар хунтайж]] * Эх: [[Торгууд|Торгуудын]] '''Юм Агас хатан''' * Ах: [[Сэнгэ хунтайж]] * Хатан: [[Хошууд|Хошуудын]] [[Ану хатан]] * Хөвүүн: '''Сэвдэнбалжир тайж'''<ref>{{cite book|first1=Arthur William|last1=Hummel|title=Eminent Chinese of the Ch'ing Period (1644-1912)|url=https://books.google.com/books?id=NhjanQEACAAJ|year=1944|publisher=Eds. US Government Printing Office|author-link1=Arthur William Hummel, Sr.|page=266}}</ref><ref>{{cite book|first1=Peter C|last1=Perdue|title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia|url=https://books.google.com/books?id=J4L-_cjmSqoC|year=2009|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-674-04202-5|page=289}}</ref> * Охин: '''Юмчихай, Бум'''<ref>{{cite book|first1=Arthur William|last1=Hummel|title=Eminent Chinese of the Ch'ing Period (1644-1912)|url=https://books.google.com/books?id=NhjanQEACAAJ|year=1944|publisher=Eds. US Government Printing Office|author-link1=Arthur William Hummel, Sr.|page=266}}</ref><ref>{{cite book|first1=Peter C|last1=Perdue|title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia|url=https://books.google.com/books?id=J4L-_cjmSqoC|year=2009|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-674-04202-5|page=289}}</ref> == Галдан бошигт хааны шадар болон ойрын хүмүүс, тэдгээрийн хувь заяа== Галдан бошогт Зуун модны тулаанд ялагдсаны дараа олон сар оргож явав. Тэрбээр Манжид бууж өгөхийг санал болгож байсан боловч Манжийн урилгад очилгүй байсаар Халх Урианхайн нутагт гэнэт өөд болжээ. - Дай Баатар Зайсан: Зуун Модны тулалдаанд их бууны суманд оногдож үхжээ. - Болад Хожа: Зуун Модны тулалдаанд суманд xарвуулж үхжээ. - Ану Xатан: Зуун Модны тулалдааны үеэр цахиур бууны суманд оногдон таалал төгссөн. - Дамба Хашиха, Цагаан Шадар Хашиха: Зуун Модны тулалдаанaар 100 гаруй хүн дагуулан манж генерал Маскад дагаар оржээ. - Цэрэнжав Тайж, Баатар Тайж, Мэй Зайсан, Маму Гүен Зайсан, Эринчин Хашиха, Бишрэлт Цорж: Зуун Модны тулалдаанaар хүмүүсийнхаа хамт манж генерал Фиянгу-д дагаар оржээ. - Зайсан Түшээт Норов: Зуун Модны тулалдааны дараа Галдантай хэсэг хамт байж байгаад 80 хүн дагуулан Манжид дагаар оржээ(1697 оны эхээр). - Үржинжав, Цэрэн, Аба: Галданг нас барсны дараа Цэвээнравданд баригдсан. - Аралбай: Галданг нас барсны дараа өөрийгөө дүүжилж үхжээ. - Данжин Омбо: Цэвээнравдангийн дүү. Галданг нас барсны дараа Цэвээнравдан руу очсон. Түүнийг шоронд хийсэн байна. - Гэлэй Гүен: 1697 онд Галдангаас салан хүмүүсийнхээ хамтаар Манжид дагаар оржээ. - Данжила: Галданг нас барсны дараа түүний охин Юмчихай, мөн Галдангийн үнсийг Далай ламд хүлээлгэж өгөхөөр явах замд нь Цэвээнрабдангийн цэргүүд довтолж Юмчихайг олзолжээ(1697 оны 7-р сар). Данжила Хами орчимын лал шашинтнууд руу зугтан тэднээр хамгаалуулан Бэйжинд очсон байна(1697 оны 10-р сар). Түүнд хүмүүсийнх нь хамт Жанчүүгийн давааны хойно нутаг зааж өгчээ. Мөн Манжийн хаанаас өндөр цол хэргэм хүртжээ. - Ялгуусан Хутагт: Хошуудын Очирт Цэцэн Ханы хүү. Далай ламын элчээр Манжийн Сунши хаанд очиж байcaн. 1685 онд Хөххотын, 1687 онд Бэйжин хотын тэргүүн хамба болсон байна. Канши хааны элчээр Галдан Бошигт руу очиж байсан, удалгүй Галдангийн талд оржээ. Галданг нас барсны дарaa Цэвээнрабдан түүнийг Манжийн хаанд барьж тушаасан байна. Түүнийг Бэйжингийн Их шар сүмд монгол ноёдын өмнө мөчлөж алжээ(1697.11.29). - Цэнбэй Сангбу: Галдангийн хувийн эмч. Цэвээнрабданд баригдаад Манжийн хаанд хүргэгджээ. Түүнийг цаазалсан байна. - Мөнх: Галдангийн бүх цэргийн жанжин бөгөөд Халхын болон Манжийн эсрэг дайныг удирдаж байсан. Энэ хүний талаарх мэдээлэл түүх судраас олдох нь ховор. - Сэвдэнбалжир: Галдангийн 14 настай хүү. Хами орчимын лал шашинтнууд түүнийг барин Манжийн хаанд хүргүүлжээ(1697 оны 3-р сар). Канши түүнийг эцэгийнх нь хамт цаазлах хүсэлтэй байсан боловч Галданг нас барсны дараа амьд үлдээжээ. Сэвдэнбалжир Бэйжинд Юмчихай эгчтэйгээ нэг хэсэг амьдарч байгаад Манжийн хааны хэшигтэн цэрэгт орсон байна.<ref>{{cite book|first1=Arthur William|last1=Hummel|title=Eminent Chinese of the Ch'ing Period (1644-1912)|url=https://books.google.com/books?id=NhjanQEACAAJ|year=1944|publisher=Eds. US Government Printing Office|author-link1=Arthur William Hummel, Sr.|page=266}}</ref><ref>{{cite book|first1=Peter C|last1=Perdue|title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia|url=https://books.google.com/books?id=J4L-_cjmSqoC|year=2009|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-674-04202-5|page=289}}</ref> - Юмчихай: Галдан, Ану хоёрын охин. Цэвээнрабдан түүнийг Манжийн хаанд хүргүүлжээ(1701 он). Тэнд дүү Сэвдэнбалжиртайгаа хамт амьдарч байгаад Манжийн хэшигтэн цэргийн Шагдар гэдэг хүнтэй суужээ.<ref>{{cite book|first1=Arthur William|last1=Hummel|title=Eminent Chinese of the Ch'ing Period (1644-1912)|url=https://books.google.com/books?id=NhjanQEACAAJ|year=1944|publisher=Eds. US Government Printing Office|author-link1=Arthur William Hummel, Sr.|page=266}}</ref><ref>{{cite book|first1=Peter C|last1=Perdue|title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia|url=https://books.google.com/books?id=J4L-_cjmSqoC|year=2009|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-674-04202-5|page=289}}</ref> - Цэрэнсанруб: Галдангийн хүү. Цэвээнрабдан түүнийг ээжийнх нь хамт (Бүрин) Манжийн хаанд хүргүүлэхээр явуулжээ. Гэвч замдаа нас барсан байна. - Рабдан: 1702 онд хүмүүсээ аван Манжид дагаар оржээ. == Эшлэл== {{Reflist}} [[Ангилал:Галдан бошигт| ]] [[Ангилал:Зүүнгарын хаан]] [[Ангилал:1644 онд төрсөн]] [[Ангилал:1697 онд өнгөрсөн]] 3t1rh2g0amwnbub6aziv9vmlvaka8v1 0 5988 852310 833164 2026-04-05T11:57:25Z ~2026-20982-24 103734 852310 wikitext text/x-wiki {{Redirect|Жаргалант сум}} {{Инфобокс суурин | name = Жаргалант сум | native_name = {{lower|0.2em|{{MongolUnicode|ᠵᠢᠷᠭᠠᠯᠠᠩᠲᠤ}}{{MongolUnicode|ᠰᠤᠮᠤ}}}} | native_name_lang = mn | settlement_type = [[Монгол Улсын сумд|Сум]] | nickname = | motto = | image_skyline = File:Jargalant Soum.jpg | imagesize = | image_caption = | image_flag = | flag_size = | image_seal = | seal_size = | image_shield = | shield_size = | image_blank_emblem = | blank_emblem_size = | image_map = Mon-bayankhongorjargalant.png | mapsize = | map_caption = | image_map1 = | mapsize1 = | map_caption1 = | pushpin_map = | pushpin_label_position = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Монгол}} | subdivision_type1 = [[Монгол Улсын аймгууд|Аймаг]] | subdivision_name1 = {{flagicon image|Mn flag bayankhongor aymag.png}} [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор]] | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | seat_type = Сумын төв | seat = Жаргалант | government_type = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = <!-- for places with, say, both a mayor and a city manager --> | leader_name1 = | established_title = | established_date = | area_magnitude = | unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> | area_footnotes = | area_total_km2 = 4,175 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_total_sq_mi = | area_land_sq_mi = | area_water_sq_mi = | area_water_percent = | area_urban_km2 = | area_urban_sq_mi = | area_metro_km2 = | area_metro_sq_mi = | population_as_of = 2022 | population_footnotes = | population_note = | population_total = {{decrease}} 2,912 | population_density_km2 = auto | population_density_sq_mi = | population_metro = | population_density_metro_km2 = | population_density_metro_sq_mi = | population_urban = | population_density_urban_km2 = | population_density_urban_mi2 = | timezone = UTC + 8 | utc_offset = +8 | latd = | latm = | lats = | latNS = | longd = | longm = | longs = | longEW = | elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> | elevation_m = | elevation_ft = | postal_code_type = <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> | postal_code = 64180 | area_code = | website = | footnotes = }} '''Жаргалант''' ([[Зураг:Jirɣalangtu.png]] ) нь [[Баянхонгор]] аймгийн [[сум]] юм. Жаргалант нь 1940 онд [[Заг сум]]аас салж Байдрагийн үржлийн сангийн аж ахуйг түшиглэн байгуулагджээ. Байдраг үржлийн сангийн аж ахуй нь нарийн, нарийвтар ноосны чиглэлийн хонин сүргийн бүтцийг шинээр бий болгож түүнийгээ "Чамаар" ([[Байдраг]]) үүлдрийн хонь гэж нэрлэсэн. Энэхүү сангийн аж ахуй нь тухайн үедээ "[[Эрдэнэт хивс]]" компанид ноосоо нийлүүлдэг байсан ба Эрдэнэт хивсний үндсэн түүхий эд нь мөнөөх нарийн нарийвтар урт ноос юм. Жаргалант сум нь Байдрагийн сангийн аж ахуйг түшиглэн байгуулагдсан болохоор нийт монголчууд Жаргалант гэхээсээ илүүтэйгээр Байдраг гэж нэрийдэх болжээ. Жаргалант сум нь дөрвөн багтай. 2015 оны жилийн эцсийн хүн амын болон малын тооллогоор 2882 хүн, 126 гаруй мянган толгой мал бүртгэгдсэн. Жаргалант сум нь аймгийнхаа хамгийн хойд талын сум бөгөөд өөрийн аймгийнхаа [[Галуут сум|Галуут]], [[Гурванбулаг сум (Баянхонгор)|Гурванбулаг]], [[Заг сум]]д болон [[Архангай]] аймгийн [[Чулуут сум|Чулуут]], [[Хангай сум]]дтай хиллэдэг. Тус сум нь Баянхонгор аймгийн Хангайн бүсийн сумдын төв нь бөгөөд сум дундын эмнэлэг, МУСГЗ Ц.Намсрайн нэрэмжит арван хоёр жилийн сургалттай сургууль, Сум дундын Цагдаагийн хэсэг, Эрчим хүчний байгууллагатай. 2008 онд Жаргалант сум хөдөлгөөнт үүрэн холбоотой болсон. 2009 онд төвийн эрчим хүчний шугамд холбогдож, байнгын эрчим хүчээр хангагдсан. == Газар зүй == Жаргалант сум нь [[Хангайн нуруу|Хангайн нурууны]] өвөрт оршино. Тус суманд [[Байдраг гол|Байдраг]], Мандал, Цохиот, Хүрэм, Хавцгай, Нарийн тээл, Цагаан дөрөлж зэрэг гол, Биндэръяа Хөх нуур, Байцагааны давсан нуур зэрэг нуур, Эг, Нам зэрэг өндөр даваа бий. Газрын зурагт тэмдэглэгддэг [[Монгол улс|Монгол улсын]] томоохон голуудын нэг [[Байдраг гол]] нь тус сумын Гурван голын эх хэмээх газраас эх авч [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор]] аймгийнхаа нутгаар урссаар [[Бөөн цагаан нуур|Бөөнцагаан]] нуурт цутгана. === Түүхэн, домогт газрууд === *Байдраг гол ([[Байдраг голын домог|домог]]) *Морьтын хясаа ([[Жаргалант сумын уул усны домог|домог]]) *Цагаан дөрөлж *Хүн толгой *Цагт уул *Хэцүү дөрөлж *Дөрөө хангинах *Эмээл толгой ==Хүмүүс== *[[Цэндийн Намсрай]]-БНМАУ-ын [[Төрийн шагнал|Маршал Чойбалсангийн нэрэмжит шагналт]], [[Соёлын Гавьяат Зүтгэлтэн]] сэтгүүлч *[[Намсрайн Сувд]]-Монгол Улсын Хөдөлмөрийн баатар, [[Төрийн шагнал|Төрийн шагналт]], [[Ардын Жүжигчин]], тайз, дэлгэцийн [[жүжигчин]] *[[Баттогтохын Бордух|Б. Бордух]] - Үндэсний бөхийн улсын начин * Шарын Намжилсүрэн- Үндэсний бөхийн цэргийн начин *[[Цогзонгийн Магванрэнцэн|Ц. Магванрэнцэн]] - Үндэсний бөхийн аймгийн заан *[[Дагвын Сайнбилэг|Д. Сайнбилэг]] - Үндэсний бөхийн аймгийн заан *Д.Ганбаатар -Үндэсний бөхийн аймгийн заан *Ш.Намжилсүрэн-Үндэсний бөхийн цэргийн начин *Мөнхжаргалын Эрдэнэхуяг- Үндэсний бөхийн аймгийн начин *Мөнхжаргалын Батбаатар- Үндэсний бөхийн аймгийн харцага *Ж. Баярдамба - Үндэсний бөхийн аймгийн начин *Ч. Пунцаг - Хүний гавьяат эмч *[[Оохнойн Батсайхан|О. Батсайхан]] - Монгол улсын Төрийн шагналт, түүхч *[[Батбаярын Отгонбаяр|Б. Отгонбаяр]] - Тэквондогийн ДАШТ-ий мөнгөн медальт тамирчин *Э. Цэнд-Аюуш - Монгол Улсын Боксын Насанд Хүрэгчид, Залуучуудын улсын аваргын хошой хүрэл медальт тамирчин *М. Эрдэнэдалай - Бригадын генерал <gallery> File:Valley of Baidrag.jpg|Байдраг голын хөндий </gallery> {{Хөтлөгч мөр Баянхонгорын сумууд}} [[Ангилал:Жаргалант сум (Баянхонгор)| ]] [[Ангилал:Баянхонгор аймгийн сум]] [[Ангилал:Монголын сум]] ldz4nrm2nqdcg09klk10lo10e4j9oiu 0 9820 852269 851268 2026-04-05T02:20:59Z ~2026-20862-75 103730 852269 wikitext text/x-wiki {{Ялгах5|ястанг|Дөрвөд (салаа утга)}} {{Инфобокс үндэстэн | group = Дөрвөд <br />{{MongolUnicode|ᠳᠥᠷᠪᠡᠳ}} | image = Map of the Oirat Confederation.png | caption = [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Ойрадын холбоон]] дахь Дөрвөдийн байршил | pop = 130,000–150,000 | region1 = {{flagcountry|Монгол}} | pop1 = 83,719 | ref1 = <ref name="mongolian">[https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf|url-status=live ХҮН АМ, ОРОН СУУЦНЫ 2020 ОНЫ УЛСЫН ЭЭЛЖИТ ТООЛЛОГЫН НЭГДСЭН ДҮН] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201107230723/https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf |date=2020-11-07 }}</ref> | region2 = {{flagcountry|Орос}} | pop2 = 54,000 | ref2 = | region3 = | pop3 = | ref3 = | languages = [[Ойрад аялга|Ойрад]], [[Орос хэл|Орос]], [[Монгол хэл]] | religions = [[Төвөдийн Буддын шашин|Төвөдийн Буддизм]], [[Монголын бөө мөргөл]], [[Шашингүйн үзэл]] | related = [[Монголчууд]], ялангуяа [[Ойрадууд]] }} '''Дөрвөд'''<ref>''Дөрбэн'' ('''Дөрвөн''') гэх ганц тооны үг Монгол бичгийн дүрмээр сүүл "н"-ээр төгссөн учир олон тооны ''-д'' дагавар залгаж ''Дөрбэд'' ('''Дөрвөд''') гэх олон тооны нэр үүсчээ.</ref> - [[Монгол үндэстэн|Монгол үндэстний]] [[ястан]], [[Ойрад]] аялгатай, [[Монгол хэл|Монгол хэлтэн]]. [[Монгол]]д Дөрвөд ястан гэж 72,403 хүн бүртгэгджээ<ref>[http://www.toollogo2010.mn/doc/Main%20results_20110615_to%20EZBH_for%20print.pdf 2010 хүн амын тооллогын урьдчилсан дүн]</ref>. Мөн [[Орос]] дахь [[Халимаг]]уудын 35 орчим хувь нь Дөрвөд гэгдэж, [[Хятад]] дахь Монголчуудын дотор Дөрвөд, Дөрвөн овогтон олноороо бий<ref>ОХУ-д зөвхөн Халимаг, БНХАУ-д зөвхөн Монгол гэж бүртгэдэг тул тэдгээрийн дотор хэдий тооны Дөрвөд ястан байгааг мэдэх төвөгтэй.</ref>. [[Увс|Увс]] аймгийн [[Бөхмөрөн сум|Бөхмөрөн]], [[Давст сум|Давст]], [[Наранбулаг сум|Наранбулаг]], [[Өлгий сум|Өлгий]], [[Өмнөговь сум|Өмнөговь]], [[Сагил сум|Сагил]], [[Түргэн сум|Түргэн]], [[Ховд сум (Увс)|Ховд]], [[Улаангом]], [[Тариалан сум (Увс)|Тариалан]], [[Ховд]] аймгийн [[Дөргөн сум|Дөргөн]], [[Баян-Өлгий]] аймгийн [[Ногооннуур сум|Ногооннуур]] суманд болон Увс аймгийн Завхан суманд нэг баг, Ховд аймгийн Эрдэнэбүрэн суманд "онгоцны дөрвөдүүд", Мянгад суманд нэг баг дөрвөдүүд амьдарч байна. Мөн социализмын үед атар эзэмших, аж үйлдвэржүүлэх зорилгоор, 1990 оноос хойш зах зээлд ойртох зорилгоор [[Улаанбаатар]], [[Эрдэнэт]], [[Дархан]] хотууд, [[Төв аймаг|Төв]], [[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ]], [[Булган]] аймгийн сумдаар ихээхэн шилжин нүүж суурьшсан байна. ==Түүх== [[Монголын Нууц Товчоо]]ны 11-р зүйлд [[Дува сохор]]ын 4 хөвүүнийг Добу мэргэн ахаас салж "дөрвөн овогтон" болов гэж бичсэн байдаг. ([[Монгол бичиг|мо.б. галиг.]] ''дөрбэн обогтан болжу дөрбэн иргэн тэдэ болба''<ref>{{Webarchiv|url=http://www.linguamongolia.com/The%20Secret%20History%20of%20the%20Mongols.pdf |wayback=20210421014702 |text=''Emyr R. E. Pugh''-ийн эмхэтгэсэн ханз, Монгол бичиг, латин галигийн цахим эх |archiv-bot=2023-09-26 10:09:42 InternetArchiveBot }}-ээс галиглав</ref>) Дөрвөд гэдэг нь Дөрвөний олон тоо юм. Энэ нь 9 дүгээр зууны эцэс, 10 дугаар зууны үед хамаарах явдал гэж үздэг. Мөн [[Абулгази хан]] өөрийн ургийн бичигтээ " [[Бөртэ Чино|Бөртэ Чинын]] хүү Хоо марал түүний хүү Бэчин хиан, тэр 5 хүүтэй ба бага түү Тамачиг илүү хайрлах тул том 4 хүү нь гомдож харийн нутаг руу нүүж, тэднийг Дөрвөн гэж дуудах болов"{{Citation needed}} хэмээн бичжээ. Энэ нь 8 дугаар зууны эцэс, 9 дүгээр зууны эхэн үед хамаарах явдал гэж үздэг. Дээрх баримтууд Дөрвөд болбоос [[Хиад]] гаралтай язгуурын монгол овог гэдгийг баталдаг. 12 дугаар зуунд Дөрвөн овогтон Дарлигин Монголын дотор багтаж байв. [[Рашид ад-Дин|Рашид ад-Дины]] “[[Судрын чуулган]]”-д, Дува сохорын дөрвөн хөвгүүн [[Енисей мөрөн|Горлос]] (Енисей мөрөн Д.Б) мөрний сав газар нутаглан сууж XIII зууны эхэн үе гэхэд тухайлсан нутагтай, тус бүрийн эзэмшилтэй болсон[9] гэсэн бол хожмын [[Саган сэцэн|Саган сэцэний]] “[[Эрдэнийн товч]]”-д, Дува сохорын дөрвөн хөвгүүн '''Доной, Догшин, Эмнэг, Эрх''' нарын харьяат ард нь [[Ойрад|Ойрадын]] '''[[Өөлд]], [[Баатууд|Баатад]], [[Хойд (овог)|Хойд]], [[Хэрнүүд]]''' овогтон болов гэх зэргээр тэмдэглэсэн байдаг. Дөрвөд нь 1400-1755 оны хооронд тогтносон Дөрвөн [[Ойрад]]ын дөрвөн гол аймгийн нэг нь байв. 10 дугаар зууны үед Дува сохорын 4 хүүгийн албатууд [[Енисей мөрөн|Енисей]], Эрчис мөрний хавиар, 12 дугаар зууны үед дөрвөдүүд Халх гол, улмаар [[Байгал нуур]]ын ойролцоо ирж нутаглажээ. Чингис хаан Монголын эзэнт гүрнийг байгуулахад дөрвөдүүд Ойрадын Хархируга, [[Худуга бэхи|Хутагбэх]], Дөрбэй догшин, Мөч бүдүүн ноёдын удирдлагын дор явж хүчин зүтгэсэн байна. Чингис хаан энэ гавьяа зүтгэлийг үнэлж ойрадын Хутагбэхтэй худ ураг болж өөрийн охин Цэцэйхэнийг Хутагбэхийн хүү Иналчид гэргий болгон өгснийг түүхэнд тэмдэглэжээ. Чингис хааны дараах үед дөрвөдүүд [[Алтайн нуруу]] болон [[Или мөрөн|Или]], [[Тарвагатайн нуруу|Тарвагатайд]] очиж нутагласан ажээ. Нэгэн үе бүх Монголыг нэгтгэн захирч их хаан ширээнд суусан ойрадын [[Эсэн тайш]] өөрийн ууган хүү [[Борнагал|Борнагалд]] дөрвөдүүдийг өгч захируулсан бөгөөд дөрвөдийн ноёд түүний удмын хүмүүс байдаг. 14 дугаар зууны эхнээс дөрвөдүүд ойрадын дөрвөн гол аймгийн нэг болж түүхийн тавцанд гарч дотроо их, бага дөрвөд, баруун зүүн дөрвөд гэж хуваагдсан байна. 17 дугаар зуунд Ойрадын их бутрал эхлэхэд дөрвөдүүдийн нэг хэсэг нь [[Гүш хаан|Гүүш хаан]] хэмээх Төрбайх ноёны удирдлагаар хошууд нар [[Хөхнуур]] руу нүүхэд дагалдан оджээ.{{Citation needed}} Тэднийг өдгөө [[БНХАУ]]-ын Хөх нуурын мужийн Сог монгол буюу дээд монголчууд гэдэг. Мөн их, бага дөрвөдүүд [[Далай тайш|Далай тайшийн]] удирдлага дор баруун зүг нүүдэллэн Баруун Сибирь, Ил, Урал мөрнийг гатлан [[Ижил мөрөн|Ижил мөрний]] хөвөөнд очиж нутаглахдаа '''[[Бүгд Найрамдах Халимаг Улс|Халимаг]]''' хэмээх нэр авч Орос улсын бүрэлдэхүүнд оржээ. ОХУ-ын Бүгд найрамдах Халимаг улсын Бага дөрвөд аймаг (Малодербетовский район)-т бага дөрвөдүүд, их дөрвөдийн хойчис нь бусад аймгуудад нь амьдарч байна. Мөн Ижил мөрөнд очсон торгууд, дөрвөдүүдээс шашнаа сольж оросын үнэн алдартны шашинтан болсон Монголчуудыг нэрлэснээр үүссэн бузаав халимаг гэж ястан хүн амынх нь 15 хувийг эзэлдэг. Үлдсэн дөрвөдүүд баядуудын хамт 1750-иад он хүртэл [[Зүүнгар улс|Зүүнгар улсын]] [[Эрчис мөрөн]] хавиар нутаглан аж төрж байснаа 1753 онд Зүүнгарын дотоодын тэмцэлээс дайжиж Цэрэн, Цэрэн увш, Цэрэнмөнх гэсэн гурван ноёноор удирдуулсан 3300 гаруй өрхийн 17000 хүн ард<ref name=":0">{{Cite journal |last=Ochir |first=Oyunjargal |date=2024-01-01 |title=Зүүнгарын тайжууд ба хотонгууд |url=https://www.academia.edu/128752469/%D0%97%D2%AF%D2%AF%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D1%83%D1%83%D0%B4_%D0%B1%D0%B0_%D1%85%D0%BE%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D1%83%D1%83%D0%B4 |journal=Шашин, өв соёл судлал |pages=179}}</ref> Алтайг даван нүүж Чин гүрэнд дагаар орсонд тэдгээр ардыг Сайн заяатын чуулганы зүүн, баруун гарын олон хошуунд хуваан, цол хэргэмээр шагнаад Заг, Байдрагийн газар нутаг заан суулгасан. Зүүнгарын хаант улс мөхсний дараа 1759 оноос<ref name=":0" /> эхлэн одоогийн нутагтаа [[Увс нуур]]ын газар [[Баяд|баядууд]]тайгаа ирж нутаглажээ. Увс нуурын баруун талаар дөрвөдүүд, зүүн талаар баядууд амьдрах болжээ. Мөн БНХАУ-ын Хар мөрөн муж (Өвөрмонгол, ОХУ-ын Владивосток болон БНАСАУ-ын хооронд орших муж)-ийн Дачин хотын (Аймагтай дүйх хот) Дөрвөд Монголын өөртөө засах хошуу (Мужийнхаа баруун хойт тал)-нд дөрвөд ястан бөөнөөрөө орших бөгөөд эдгээрийг дөрвөдүүд Енисей мөрнөөс Халх гол, Байгал нуур луу 14 дүгээр зуунд нүүдэллэн ирж нутаглаж байгаад баруун тийш нүүх үед тасран үлдсэн гэж үздэг. Түүнчлэн Хөхнуур мужийн Хошууд монголчуудын дунд дөрвөдүүд амьдарч байна. Шинжаан-Уйгарын өөртөө засах орны Баянгол аймгийн Хэжин суманд Торгуудын их нүүдэлтэй хамт Ижил мөрнөөс ирсэн дөрвөдүүд, мөн Торгууд ханы хатнаар охиноо мордуулахдаа дөчин дөрвөд өрх дагуулж Дөрвөд хан илгээсний үр хойчис болох дөчид дөрвөдүүд Баянгол аймгийн Баянбулагийн тал нутагт амьдарч байна. 17 дугаар зууны үед ойрадуудыг манжаас хамгаалахын тулд торгууд, дөрвөд, өөлдүүдээс сайн эрсийг шилж гэр бүлээр нь захлуулан амьдруулснаар одоогийн [[захчин]] ястан бий болсон. Өөрөөр хэлбэл захчин ястан нь энэ гурван ястнаас үүссэн. Дэгрээ тамга захчин түмний дунд тааралддаг нь ийм учиртай. ==Алдартнууд== '''''Монгол Улсад харьяалагдах дөрвөдүүдээс:''''' '''НАМ ТӨРИЙН ЗҮТГЭЛТНҮҮД''': Төрийн тэргүүнээр 10 жил, МУ-ын 12 дахь ерөнхий сайдаар 22 жил, [[МАХН]]-ын даргаар буюу Улс төрийн товчооны даргаар 44 жил ажилласан Улсын баатар, Хөдөлмөрийн баатар, маршал [[Юмжаагийн Цэдэнбал]], Социализмын үеийн '''ТӨРИЙН САЙД''': [[Өлзийтийн Бадрах|Ө.Бадрах]] (Сангийн сайд, ХАА-н сайд, намын генсек, Давст сум), [[Бугын Дэжид|Б.Дэжид]] (НАХЯ-ны сайд, Өмнөговь сум), Ц.Нансалжав (НАХЯ-ны сайд, Түргэн), Р.Гүнсэн (Түргэн), П.Баатар, Т.Машлай (Давст), Ц.Молом (Сангийн сайд, Давст), К.Чимэд, Э.Бямбажав (Өмнөговь). Ардчиллын буюу 1990 оноос хойш үеийн '''ТӨРИЙН САЙД''' Э.Бямбажав (Сангийн сайд, Өмнөговь сум), З.Батжаргал (Байгаль орчны сайд, Сагил), Ж.Амарсанаа (Хууль зүйн сайд, Давст), Д.Насанжаргал (ХХАА-н сайд, Бөхмөрөн), Н.Баяртсайхан (Сангийн сайд, Түргэн), Ч.Хүрэлбаатар (Сангийн сайд, Түлш, эрчим хүчний сайд, ЗГХЭГ-ын дарга, Эдийн засаг, хөгжлийн сайд, Давст), С.Отгонбаяр (Онцгой байдлын сайд, Бөхмөрөн), С.Амарсайхан (Монгол Улсын Шадар сайд, Хууль зүй, дотоод хэргийн сайд. Бөхмөрөн), Н.Хүрэлбаатар (Эрүүл мэндийн сайд, Түргэн сум), Б.Бат-Эрдэнэ (Байгаль орчны сайд, Бөхмөрөн), Ж.Ганбаатар (Уул уурхайн сайд, Наранбулаг), Э.Одбаяр (МУ-ын сайд, Бөхмөрөн), Спорт, соёл, аялал жуулчлал, залуучуудын сайд Ж.Алдаржавхлан (Түргэн). '''УИХ-ын ГИШҮҮД''': Д.Мөнхөө (Өмнөговь), Н.Баяртсайхан (Түргэн), Х.Балсандорж (Өмнөговь), Н.Гэрэлсүрэн (Түргэн), Б.Эрдэнэсүрэн (Өмнөговь), С.Отгонбаяр (Бөхмөрөн), Г.Нямдаваа (Ховд аймаг), Ч.Хүрэлбаатар (Давст), Ж.Ганбаатар (Наранбулаг), С.Амарсайхан (Бөхмөрөн), Б.Бат-Эрдэнэ (Бөхмөрөн), Ж.Алдаржавхлан (Түргэн), П.Сайнзориг (Сагил), Э.Одбаяр (Бөхмөрөн), М.Мандхай (Сагил). '''ГЕНЕРАЛ''': Армийн генерал, маршал Ю.Цэдэнбал (Давст), хурандаа генерал Б.Дэжид (Өмнөговь), хошууч генерал Ц.Нансалжав (Түргэн), Р.Гүнсэн (Түргэн), Г.Ариунбуян (Ховд), бригадын генерал М.Хүрлээ (Бөхмөрөн), Ц.Амгаланбаяр (Сагил), Өлзийн Цагаанбилэг (Ховд аймгийн Дөргөн сум) '''АКАДЕМИЧ, ШИНЖЛЭХ УХААНЫ ДОКТОР Sc:''' Х.Цэрэв, Д.Лхагваа (Баян-Өлгий, Ногооннуур), Ц.Нанзад (Давст), З.Омбоо (Бөхмөрөн), К.Цоохүү (Өмнөговь), Ж.Чогдон (Ховд), М.Шагдарсүрэн, Г.Ширнэн, Б.Эрдэнэбаатар, Ө.Пүрэв (Өлгий), А.Нямаа, Б.Кукэ, С.Дамдинсүрэн, Х.Буян-Орших, Х.Батцэнгэл, Ж.Амарсанаа (Давст), Г.Мягмаржав (Ховд), Шинжлэх ухааны доктор ScD. Цагаанбилэгийн Цэдэн (Ховд аймгийн Дөргөн сум), О.Сэргэлэн (Сагил). '''ЭРДЭМТЭН Ph:''' С.Баатар, Б.Балган (Ховд), Б.Батжаргал, Ш.Батсүх, Д.Бат-Эрдэнэ, Ж.Баянсан, Г.Баярсүрэн, Б.Биньеэ (Сагил), О.Бирзана, Б.Бямбагар (Химийн ухаан. Түргэн), Х.Буяннэмэх, Б.Бат-Эрдэнэ, А.Буянтөгс, М.Бэхтөр, Д.Гантөмөр, С.Гончиг, Б.Гончигсүрэн, Ц.Готов, Г.Даваасамбуу (Ховд), Д.Даваасамбуу, Ү.Түмэндэмбэрэл (Давст), Ц.Дамдинсүрэн, Ц.Даш, Г.Додон, Г.Долгорсүрэн, Ц.Жамбалсүрэн (Давст), Д.Жамц, Г.Жамьян, Ш.Жумдаан, Б.Катуу (Давст), А.Ламжав, Е.Моголцог (Ховд), З.Мөнхөө, Г.Мягмаржав (Ховд), Ч.Намжаа, М.Насанбат, О.Насанбат, Б.Насанжаргал (Өмнөговь) , Д.Нямжав, Ц.Одонхүү (Гүн ухаан. Сагил, Ямаач овгийн Б.Цэвэгмэдийн хоёр дахь хүү), О.Мөнхжаргал (Сэтгэл судлалын ухаан. Сагил, Ямаач овгийн Ц.Одонхүүгийн ууган хүү), О.Мөнхсайхан (Хууль зүйн ухаан. Сагил, Ямаач овгийн Ц.Одонхүүгийн отгон хүү), Ж.Октябрь, Д.Өлзий-Орших (Бөхмөрөн), Д.Өлзийбаяр, Д.Өлзийсайхан, Ц.Пунсаа, Д.Пүрэв (Ховд), Ж.Пүрэвжал, У.Рагчаа, Д.Рийзэн, Ж.Роозон, Н.Сайжаа, Т.Сайнжаргал, Д.Сахиа, Т.Тойвгоо, Ч.Төмөрбаатар, Ч.Түмэндэлгэр, Д.Түмэнжаргал, М.Хүрлээ (Цэргийн шинжлэх ухаан. Бөхмөрөн), Т.Цагаанбаньд, Т.Цэвэгмэд, З.Цэвээн, С.Цэвээндорж, Н.Цэрэн (Давст), Ц.Цэрэн, Г.Чимэддорж, Л.Чойбалсан, Л.Чулуунбаатар, Г.Элдэв-Очир (Сагиль), Б.Эрдэнэсүрэн (Өмнөговь), С.Баатар (Давст), Ч.Нанзад (Давст), Э.Жанцан (Ховд, Дөргөн), Г.Нямдаваа (Ховдын засаг дарга), На.Сүхбаатар (Сагиль), Г.Эрдэнэчимэг (Ховд), Рийзэн (Давст), С.Бат-Эрдэнэ (Өлгий), Н.Тэгшбаяр (Өмнөговь), М.Баярпүрэв (Ховд), Н.Пүрэвцогт (Бөхмөрөн), Б.Цоггэрэл (Ховд), М.Авирмэд (Өлгий), Я.Батханд (Өлгий), Э.Отгон-Эрдэнэ (Ховд), Ү.Тулга (Давст), С.Батхүрэл (Ховд), Д.Бат-Өлзий (Ховд). '''ЗОХИОЛЧ:''' Н.Батбаяр (Бөхмөрөн), А.Даваасамбуу, Д.Саманд (Бөхмөрөн), Н.Пүрэвцогт, яруу найрагч Д.Ган-Очир (Бөхмөрөн. Дорнодод төрсөн) '''УЛСЫН БААТАР''': Улсын баатар [[Бэгзийн Гиваан]] (Өлгий), Ховд хотыг манж болон гамингаас чөлөөлөхөд онцгой гавьяа байгуулсан учир Богд хааны зарлигаар улсын баатар цол хүртсэн Дамбийжанцан буюу Да лам (Халимагийн дөрвөд) '''ХӨДӨЛМӨРИЙН БААТАР''': Д.Батсуурь (Сагил), Ц.Буниа (Түргэн), Н.Буянжаргал (Өмнөговь), Ц.Ганчимэг, Б.Дистэй, Б.Жанцансамбуу (Өмнөговь), Г.Тэгшжав (Түргэн), С.Цэвээн (Тариалан), С.Эрдэнэ (Түргэн), Р.Пүрвээ (Ховд), О.Балжинням (Наранбулаг), Д.Жамц (Сагил), Д.Мөнхөө (Өмнөговь), Д.Пунцаг (Бөхмөрөн) '''ШАШИН:''' Гандан хийдийн тэргүүн хамба лам, PhD эрдэмтэн Х.Гаадан (Сагил), Говийн догшин хутагт Данзанравжаагийн аав Дулдуйт хэмээх Өлзийт (Хүүхэд байхаасаа Төвдөд бурхны шашнаар олон жил суралцсан). '’’ПАРТИЗАН’’’: Т.Хөх (Баян-Өлгий, Ногооннуур), Б.Алаг, Б.Аюур, Ц.Аюушжав, Ш.Бүргэлдэй, З.Бямба-Иш, Д.Гомбосүрэн, Б.Равдан, Б.Таяа, Б.Тогтох, М.Цулдган (Ховд), Б.Цэрэв, А.Шагдар (Бөхмөрөн), Ү.Янжив, '''МУ-ын АРДЫН ЦОЛТОН''': О.Балжинням (Ардын багш, Наранбулаг), Самбуугийн Сарантуяа (Ардын жүжигчин, Давст), Г.Мягмаржав (Ардын багш, Ховд), С.Жавхлан (Ардын жүжигчин, Бөхмөрөн), О.Сэргэлэн (Ардын эмч, Сагил). '''МУ-ын ГАВЪЯАТ ЦОЛТОН''': Х.Лэгрэв (Баян-Өлгий, Ногооннуур), М.Алтай, Г.Баазар, Б.Бадам, Ц.Молом (Давст), Т.Батзул, Д.Батаа, багш Г.Гомбожав (Давст), Ө.Нарангэрэл (Ховд), Ц.Батнасан, Ё.Бат-Өлзий (Бөхмөрөн), Д.Баяраа, Г.Гомбожав, Ц.Дэмбэрэл, Х.Жаргалсайхан, багш Хүүхээ (Давст), Л.Моголдой, Д.Мөнхөө (Өмнөговь), Б.Норжин, Б.Оргой (Сагиль), Ж.Очир, Д.Пунцаг (Бөхмөрөн), Д.Жамц (Сагил), Б.Сайнбуян (Бөхмөрөн), Т.Сономпэл, Б.Сумхүү (Давст), А.Таяа, Б.Хүүхээ, Ж.Цэвээн, Э.Цэрэв (Түргэн), Н.Цэрэн, Г.Мягмаржав (Ховд), эмч Сүрэнжав (Давст), Х.Жаргалсайхан (Бөхмөрөн), Б.Бямбагар (Түргэн), жүжигчин Лэгжмаа (Давст), Б.Балган (Ховд), П.Батаа (Ховд), О.Сэргэлэн (Сагил), Д.Батаа (Ховд), О.Балжинням (Наранбулаг), З.Батжаргал (Сагил), Э.Бямбажав (Өмнөговь), Байгалмаа (Давст), Б.Равсал (Ховд,Дөргөн), Ц.Түвшинтөгс (Ховд,Дөргөн), А.Эрдэнэбилэг /Хүний их эмч,Бөхмөрөн/, жүжигчин [[Пунцагийн Эрдэнэзаан|П.Эрдэнэзаан]] (Өлгий), багш Баатар (Давст), Ж.Бумнанжид (Ховд), Х.Сүхбаатар (Ховд), М.Ганбаатар (Ховд), Харанга хамтлаг [[Яринпилийн Одсүрэн]] (Бөхмөрөн), С.Жавхлан (Бөхмөрөн), Д.Нямхүү (Түргэн), Н.Батсуурь (Ховд), У.Баатар (Түргэн), Гомбосүрэн (Өмнөговь), З.Амангельд (Түргэн), Д.Нямжав (Түргэн), С.Батбаньд (Сагил). '''ТӨРИЙН СОЁРХОЛТ''': Ж.Гээзэн, М.Намсрай, К.Цагаан (Өмнөговь), Д.Янжив, Б.Баатар, Б.Балган (Ховд), Ц.Дорж (Ховд), Харанга хамтлаг Я.Одсүрэн (Бөхмөрөн), О.Сэргэлэн (Сагил) '''СПОРТ''': Жүдо бөхийн ДАШТ-ын мөнгөн медальт, үндэсний бөхийн улсын аварга, Хөдөлмөрийн баатар, ардын багш, гавьяат тамирчин [[Одвогийн Балжинням|О.Балжинням]] (Наранбулаг), Сумо бөхийн дэлхийн аварга, жүдо бөхийн 2 удаагийн улсын аварга, жүдо бөхийн дэлхийн цомын болон Азийн аваргын хүрэл медальт, самбо бөхийн дэлхийн аваргын хүрэл медальт, ОУХМ, Монгол Улсын Дархан аварга Н.Батсуурь (Ховд), Монгол Улсын аварга П.Бүрэнтөгс (Давст), Сумо бөхийн 73 дахь екозуна, их аварга Терүнофүжи Г.Ган-Эрдэнэ (Наранбулаг), улсын арслан [[Мядагийн Мөнгөн|М.Мөнгөн]] (Давст), улсын гарьд Ө.Бат-Орших (Улаангом), улсын заан [[Санжжавын Сүхбаатар|С.Сүхбаатар]] (Наранбулаг), улсын харцага [[Гэлэгийн Намсрайжав|Г.Намсрайжав]] (Ховд), А.Бямбажав (Сагил), улсын начин Ж.Гэлэг (Ховд), Г.Даваасамбуу (Ховд), Л.Бандихүү (Ховд аймаг Дөргөн), Нямжав (Сагил), Г.Даваасамбуу (Сагиль), Эрхэмбаяр (Түргэн), Ю.Батаа (Наранбулаг), Насандэлгэр (Сагил), Энхбаяр (Түргэн), Л.Энхсаруул (Ховд), Г.Дармаажанцан (Ховд, Дөргөн). Чөлөөт бөхийн Ази тивийн аварга, улсын 4 удаагийн аварга, ОУХМ, аймгийн арслан Н.Баярмагнай (Бөхмөрөн, Ховд), Монгол Улсын хөлбөмбөгийн шигшээ багийн ахлагчаар 11 жил тоголсон, мэргэн бууч, ОУХМ Д.Лүмбэнгарав (Давст), Сагсан бөмбөгийн дээд лигийн аварга, ОУХМ Даваадорж (Уугаа) (Сагил), Волейболын дээд лигийн аварга, Монголын Волейболын холбооны ЕНБДаргаар 22 жил ажилласан, спортын мастер Ц.Бат-Энх (Сагил), Таеквондогийн ОУХМ Б.Бямбажав (Түргэн), “Улаанбаатар марафон” ОУ-ын тэмцээний аварга, Ази тивийн аваргын хүрэл медальт, ОУХМ Ц.Бямбажав (2016, 2020 олимпод оролцсон, Өлгий), Усанд сэлэлтийн ОУХМ, улсын рекордыг 50м, 100м-т эзэмшигч, 2020 оны олимпт оролцогч М.Дэлгэрхүү (Ховд). Шатрын улсын аварга, ФИДЕ мастер Б.Баярмандах (Өмнөговь), ФИДЕ мастер З.Бямбаа (Өмнөговь), насанд хүрэгчдийн шатрын улсын аварга, спортын мастер Ү.Агьбилэг (Өмнөговь), шатрын их мастер, насанд хүрэгчдийн улсын аварга Ү.Үүрийнтуяа (Өмнөговь), сагсан бөмбөгийн ОУХМ, улсын шигшээ багийн тамирчин Б.Өнөрзаяа (Дөргөн), буудлагын спортын ОУХМ Э.Даваахүү (Өмнөговь), Волейболын дээд лигийн аварга, МУ-ын үндэсний шигшээ багийн тамирчин, спортын мастер А.Төр-Эрдэнэ (Сагил). '''УРЛАГИЙН САЛБАРТ''': Алдарт туульч Ц.Зодов (Бөхмөрөн), Г.Хайнзан, МУГЖ бүжигчин Ж.Лэгжмаа, МУГЗ кино найруулагч Б.Сумхүү (Давст), Ардын жүжигчин, МУГЖ дуучин [[Самандын Жавхлан]] (Бөхмөрөн), Ардын жүжигчин [[Самбуугийн Сарантуяа]] (Давст), МУГЖ эстрадын дуучин Уранчимэг (Давст), МУГЖ дуучин М.Бямбажав (Өмнөговь), МУГЖ дуучин Г.Бямбажаргал (Өмнөговь), МУГЖ П.Эрдэнэзаан (Өлгий), Харанга хамтлаг, хөгжмийн зохиолч Я.Одсүрэн (Бөхмөрөн), Нисванис хамлагийн ахлагч, ая зохиогч Л.Энх-Амгалан (Ховд), жүжигчин Цэрэнболд (Бөхмөрөн). 1962 онд Чингис хааны хөшөөг урлаад хэлмэгдсэн, их зохиолч Д.Нацагдоржийн хөшөөг бүтээгч, театрын ерөнхий зураач асан Н.Махбал (Харлаг бэйсийн хүү), ХҮ хамтлагийг үүсгэн байгуулагч, МУУГЖ Б.Дашдондог. '''ЭРХЭМСЭГ БҮСГҮЙЧҮҮД:''' Өндөр гэгээн Занабазар богдын ээж Ханджамц хатан (Дөрвөдийн Далай тайшийн охин), Анхны долоогийн нэг Д.Догсом хурцын дурлалт бүсгүй "Хөх торгон дээл" дууны эзэн Баяндалайн БАДАМ (Жинжий Бадам), Фронтод 1600 хонь, 96 агт, 16 атан тэмээ, 10000 төгрөг (тухайн үеийн 12500 хоньтой тэнцэх мөнгө) бэлэглэсэн [[Энгэлийн Бадам]], Монголын Эмэгтэйчүүдийн байгууллагыг олон жил нэр төртэй удирдсан хөдөлмөрийн баатар Д.Мөнхөө (Өмнөговь), Н.Гэрэлсүрэн (Түргэн) нар, Ардын жүжигчин С.Сарантуяа (Давст), Төрийн соёрхолт, ардын эмч, гавьяат эмч, ШУ-ы доктор (ScD), профессор О.Сэргэлэн (Сагил), Холливудын од жүжигчин Стивен Сигалын дурлалт бүсгүй, эхнэр Б.Эрдэнэтуяа (Өмнөговь). '''УЯАЧИД:''' МУ-ын манлай уяач Н.Батбаяр (Ховд, Дөргөн), МУ-ын алдарт уяач С.Анхбаяр (Түргэн), Б.Түмэнжаргал (Ховд) '''Халимагийн дөрвөдүүд (ОХУ)''': ЗХУ-ын жанжин, хошууч генерал Басан Бадьминович Городовиков. Алдарт туульч, дуучин О.Цагаанзам. Дэлхийн шатрын их мастер Санан Сюгиров. Алдарт балетчин Марина Тундутова. '''БНХАУ дахь дөрвөдүүд''': '''ДӨРВӨДИЙН ЗЭЭ НАР:''' [[Занабазар|Өндөр гэгээн Занабазар]], [[Түшээт хан Чахундорж]]; [[Монголын Ардчилсан Нам|АН]]-ын дарга, МУ-ын шадар сайд, Боловсролын сайд асан, УИХ-ын гишүүн [[Лувсаннямын Гантөмөр|Лу.Гантөмөр]] (Ховд); улсын начин, Чөлөөт бөхийн дэлхийн аваргын хүрэл медальт, МУГТамирчин [[Лувсангийн Энхбаяр|Лу.Энхбаяр]] (Сагил); МУ-ын математикийн олимпиадын 5 удаагийн аварга, МУ-ын гавьяат багш Д.Бат-Орших (Сагил), Хүрд компанийг үүсгэн байгуулагч, МУ-ын гавьяат Энхжаргал (Сагил), МУ-ын гавьяат дасгалжуулагч, улсын харцага Т.Өсөх-Ирээдүй (Түргэн), улсын начин Лу.Өлзийбаяр (Сагил), улсын начин Ч.Баянмөнх (Давст), улсын начин Ц.Бямба-Очир (Сагил), дуучин рэппер, уран бүтээлч Rokit Bay О.Баярсайхан (Өмнөговь), дуучин рэппер, продюсер Big Gee Т.Мөнх-Эрдэнэ (Бөхмөрөн), Сагсан бөмбөгийн дээд лигийн 2 удаагийн аварга, Азийн элсний наадмын 3х3 сагсан бөмбөгийн мөнгөн медальт О.Нямбаяр (Ховд), Эрчим хүчний сайд, УИХ-ын гишүүн Б.Найдалаа (Сагил). == Мөн үзэх == * [[Бүгд Найрамдах Халимаг Улс]] * [[Халимаг]] * [[Ойрад]] * [https://www.academia.edu/4855138/An_Asian-specific_9-bp_deletion_in_region_V_of_mitochondrial_DNA_is_found_in_Europe ''Ovtchinnikova O., Druzina E., Galushkin S., Spitsyn V., Ovtchinnikov I.'' An Azian-specific 9-bp deletion in region V of mitochondrial DNA is found in Europe // Medizinische Genetic. 9 Tahrestagung der Gesellschaft für Humangenetik, 1997, p. 85.] * [https://www.academia.edu/4855211/Genetic_Structure_of_Mongolic-speaking_Kalmyks ''Galushkin S.K., Spitsyn V.A., Crawford M.H.'' Genetic Structure of Mongolic-speaking Kalmyks // Human Biology, December 2001, v.73, no. 6, pp.&nbsp;823–834.] * [https://www.academia.edu/4855556/_ABO_RH_HP_TF_GC_ACP1_PGM1_ESD_GLO1_SOD-A_Genetic_Structure_of_European_Oyrat_groups_based_on_loci_ABO_RH_HP_TF_GC_ACP1_PGM1_ESD_GLO1_SOD-A_ ''Хойт С.К.'' Генетическая структура европейских ойратских групп по локусам ABO, RH, HP, TF, GC, ACP1, PGM1, ESD, GLO1, SOD-A // Проблемы этнической истории и культуры тюрко-монгольских народов. Сборник научных трудов. Вып. I. Элиста: КИГИ РАН, 2009. с. 146-183. - in Russian] * [hamagmongol.narod.ru/library/khoyt_2008_r.htm ''Хойт С.К.'' Антропологические характеристики калмыков по данным исследователей XVIII-XIX вв. // Вестник Прикаспия: археология, история, этнография. № 1. Элиста: Изд-во КГУ, 2008. с. 220-243.] * [hamagmongol.narod.ru/library/khoyt_2012_r.htm ''Хойт С.К.'' Калмыки в работах антропологов первой половины XX вв. // Вестник Прикаспия: археология, история, этнография. № 3, 2012. с. 215-245.] * [https://www.academia.edu/4855574/Y-chromosome_diversity_in_the_Kalmyks_at_the_ethnical_and_tribal_levels ''Boris Malyarchuk, Miroslava Derenko, Galina Denisova, Sanj Khoyt, Marcin Wozniak, Tomasz Grzybowski and Ilya Zakharov'' Y-chromosome diversity in the Kalmyks at theethnical and tribal levels // Journal of Human Genetics (2013), 1–8.] == Зүүлт, иш баримт == {{reflist}} {{Хөтлөгч мөр Монгол угсаатан}} [[Ангилал:Дөрвөд ястан| ]] [[Ангилал:Монгол овог аймаг]] 9u0xpt7yuiqg5nbu3iol1dc6cjoa9pt 0 13654 852270 850528 2026-04-05T02:26:42Z CommonsDelinker 211 [[File:I24_0203.jpg]]-г [[File:Grand-Palais_JO_Paris_2024_Taekwondo.jpg]]-р сольж байна. Сольсон хэрэглэгч нь [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]], шалтгаан нь: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR1|Criterion 1]] (original uploader’s request) 852270 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Олимпын наадам|2024|Зуны|Олимп| |image = |image_size = 220 |caption = 2024 оны Зуны Олимпын бэлгэ тэмдэг |host_city = [[Парис]], Франц{{Efn|Дээрээс нь Францын Полинезийн Таити дахь нэг газар.}} |motto =''Өргөн дэлгэр нээлттэй наадам'' ({{lang-fr|Ouvrons grand les Jeux}})<ref>{{cite web |url=https://olympics.com/ioc/news/new-paris-2024-slogan-games-wide-open-welcomed-by-ioc-president |title=2024 оны Парисын Олимпын "Өргөн дэлгэр нээлттэй наадам" шинэ уриаг ОУОХ-ны ерөнхийлөгч угтан авлаа |date=2022-07-25 |publisher=Олон Улсын Паралимпын Хороо |language=en |access-date=2022-07-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220726043101/https://olympics.com/ioc/news/new-paris-2024-slogan-games-wide-open-welcomed-by-ioc-president |archive-date=2022-07-26 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |date=2022-07-25 |title=Le nouveau slogan de Paris 2024 "Ouvrons grand les Jeux" accueilli favorablement par le président du CIO |trans-title=2024 оны Парисын Олимпын "Тоглоомыг нээцгээе" шинэ уриаг ОУОХ-ны ерөнхийлөгч сайшаав |url=https://olympics.com/cio/news/le-nouveau-slogan-de-paris-2024-ouvrons-grand-les-jeux-accueilli-favorablement-par-le-president-du-cio |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220726042800/https://olympics.com/cio/news/le-nouveau-slogan-de-paris-2024-ouvrons-grand-les-jeux-accueilli-favorablement-par-le-president-du-cio |archive-date=2022-07-26 |access-date=2022-07-25 |publisher=Олон Улсын Паралимпын Хороо |language=fr}}</ref> |nations = 206 ([[Бие даасан төвийг сахисан тамирчид 2024 оны Зуны Олимпод|AIN]] болон [[Дүрвэгчдийн олимпын баг|EOR]] багуудийг оруулан) |athletes = 10,714 |events = 32 спортын төрөлд 329 |opening = 2024 оны 7 сарын 26 |closing = 2024 оны 8 сарын 11 |opened_by = [[Францын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] [[Эмманюэл Макрон]] |cauldron = [[Тедди Ринер]]<br>[[Мари-Жозе Перек]] |stadium = [[Трокадерогийн цэцэрлэгт хүрээлэн]] болон [[Сена мөрөн]] (нээлт)<br />[[Стад де Франс]] (хаалт)<ref>{{cite web |url=https://www.paris2024.org/en/venue/stade-de-france/ |title=Stade de France |access-date=6 August 2022 |archive-date=18 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230218131659/https://www.paris2024.org/en/site/stade-de-france/ |url-status=live}}</ref> |summer_prev = [[2020 оны Зуны Олимп|Токио 2020]] |summer_next = ''[[2028 оны Зуны Олимп|Лос-Анжелес 2028]]'' |winter_prev = [[2022 оны Өвлийн Олимп|Бээжин 2022]] |winter_next = ''[[2026 оны Өвлийн Олимп|Милан-Кортина 2026]]'' }} {{2024 оны Зуны Олимп}} '''2024 оны Зуны Олимп''',{{efn|{{lang-en|2024 Summer Olympics}}, {{lang-fr|Jeux Olympiques d'été de 2024}}}} албан ёсоор '''Зуны Олимпын XXXIII наадам'''{{efn|{{lang-fr|Jeux de la XXXIIIe olympiade de l'ère moderne}}}} нь [[Франц]] улсад 2024 оны 7-р сарын 26-нд албан ёсны [[2024 оны Зуны Олимпын наадмын нээлт|нээлтээ]] хийсэн бөгөөд 2024 оны 7-р сарын 24-өөс 8-р сарын 11-ний хооронд зохион байгуулагдсан олон улсын хамгийн том спортын арга хэмжээ юм. Зохион байгуулагч хот нь [[Парис]] бөгөөд эх газрын Франц даяар тархсан нэмэлт 16 газарт, [[Францын Полинез|Францын Полинезийн]] [[Таити|Таитид]] нэг дэд газарт зохион байгуулагдсан байна.<ref>{{cite web |last=Батлер |first=Ник |date=2018-02-07 |title=Paris 2024 to start week earlier than planned after IOC approve date change |url=https://www.insidethegames.biz/articles/1061155/paris-2024-to-start-week-earlier-than-planned-after-ioc-approve-date-change |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201109023013/https://www.insidethegames.biz/articles/1061155/paris-2024-to-start-week-earlier-than-planned-after-ioc-approve-date-change |archive-date=2020-11-09 |access-date=2018-02-07 |website=Inside the Games}}</ref> 2017 оны 9-р сарын 13-нд [[Перу]] улсын [[Лима]] хотод болсон [[ОУОХ-ны 131-р чуулган]]аар Парис хот зуны Олимп зохион байгуулах эрхээ авсан. Олон хотууд нэрээ татсаны дараа [[Парисын 2024 оны Зуны Олимпын наадмыг зохион байгуулах санал|Парис]], [[Лос-Анжелесын 2024 оны Зуны Олимпын наадмыг зохион байгуулах санал|Лос-Анжелес]] хотууд шигимгдэж үлдсэн тул [[Олон Улсын Олимпын Хороо]] (ОУОХ) 2024, 2028 оны Зуны Олимпын наадмыг үлдсэн хоёр нэр дэвшигч хотод нэгэн зэрэг олгох үйл явцыг баталсан; хоёр саналын аль алийг нь өндөр техникийн төлөвлөгөө, одоо байгаа болон түр зуурын байгууламжуудыг ашиглах шинэлэг арга барилыг дээд зэргээр үнэлсэн. Өмнө нь [[1900 оны Зуны Олимп|1900]], [[1924 оны Зуны Олимп|1924]] онд зохион байгуулж байсан Парис хот зуны олимпыг гурван удаа зохион байгуулсан хоёр дахь хот болсон ([[1908 оны Зуны Олимп|1908]], [[1948 оны Зуны Олимп|1948]], [[2012 оны Зуны Олимп|2012]] оны олимпын наадмыг зохион байгуулсан [[Лондон]]ы дараа).<ref>{{Cite news |date=2024-07-21 |title=When do the Summer Olympics start? What you need to know ahead of Paris 2024 |url=https://www.abc.net.au/news/2024-07-22/what-you-need-to-know-ahead-of-paris-2024-summer-olympics/103963744 |access-date=2024-07-23 |work=ABC News AU |language=en-AU |archive-url=https://web.archive.org/web/20240721220513/https://www.abc.net.au/news/2024-07-22/what-you-need-to-know-ahead-of-paris-2024-summer-olympics/103963744 |archive-date=21 July 2024 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news |date=2024-07-22 |title=Paris 2024: How is France preparing for the Olympics and Paralympics? |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-68018536 |access-date=23 July 2024 |work=BBC News |archive-url=https://web.archive.org/web/20240722190530/https://www.bbc.com/news/world-europe-68018536 |archive-date=2024-07-22 |url-status=live}}</ref> 2020 оны наадам [[COVID-19 цар тахал|COVID-19 цар тахлын]] улмаас 2021 он хүртэл хойшлогдсоны дараа Зуны наадам уламжлалт дөрвөн жил үргэлжилдэг олимпын мөчлөг рүү буцаж орсон байна. Парис 2024-т [[Зуны Олимпын брейк бүжгийн төрөл|брейк бүжиг]] анх удаа олимпын төрөл болох бөгөөд<ref>{{cite web |last=Кейча |first=Мешак |date=2020-12-19 |title=Kenya To Send Break Dancers To Paris For 2024 Olympic Games |url=https://boxscorenews.com/kenya-to-send-break-dancers-to-paris-for-olympic-games-p158469-272.htm |access-date=2023-03-31 |website=Boxscore |language=en-US |archive-date=2023-04-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230401031746/https://boxscorenews.com/kenya-to-send-break-dancers-to-paris-for-olympic-games-p158469-272.htm}}</ref> [[Олон Улсын Олимпын Хорооны ерөнхийлөгч|ОУОХ-ны ерөнхийлөгч]] [[Томас Бах|Томас Бахын]] үед зохиогдсон сүүлчийн Олимпын наадам болно.<ref>{{cite web |author=Дундарап, Грэхэм |date=2021-03-10 |title=Томас Бах 2025 он хүртэл ОУОХ-ны ерөнхийлөгчөөр дахин сонгогдлоо |url=https://apnews.com/article/winter-olympics-thomas-bach-tokyo-coronavirus-pandemic-covid-19-pandemic-9a82458e2099b6de49afeddd1128a877 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220729142414/https://apnews.com/article/winter-olympics-thomas-bach-tokyo-coronavirus-pandemic-covid-19-pandemic-9a82458e2099b6de49afeddd1128a877 |archive-date=2022-07-29 |access-date=2022-07-29 |website=Associated Press |language=en}}</ref> 2024 оны наадмыг зохион байгуулахад 9 тэрбум [[евро]] зарцуулагдах төсөвтэй байв.<ref>{{cite web |date=2024-07-01 |title=Франц улс олимпын алтаар олон тэрбум еврогийн бооцоо тавьжээ |url=https://www.insidethegames.biz/articles/1146333/france-makes-multibillion-euro-gamble |website=Inside the Games |archive-date=2024-07-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240701151158/https://www.insidethegames.biz/articles/1146333/france-makes-multibillion-euro-gamble |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |date=2022-07-26 |title=Макроны 8.5 тэрбум долларын өртөгтэй олимпын зардал хэдийнэ өсөөд байна |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2022-07-26/macron-s-8-5-billion-olympics-is-already-facing-soaring-costs |access-date=2023-01-19 |website=Bloomberg |language=en-US |archive-date=2022-07-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220726043528/https://www.bloomberg.com/news/articles/2022-07-26/macron-s-8-5-billion-olympics-is-already-facing-soaring-costs |url-status=live |author=Nussbaum, Ania}}</ref><ref>{{cite web |date=2024-04-17 |title=Наадмын санхүүжүүлэлт – Парис 2024 |url=https://olympics.com/en/paris-2024/committee/our-responsibilities/games-funding |website=Paris 2024 |archive-date=2024-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240417162044/https://olympics.com/en/paris-2024/committee/our-responsibilities/games-funding |url-status=live}}</ref> Нээлтийн ёслолыг орчин үеийн Олимпын түүхэнд анх удаа цэнгэлдэх хүрээлэнгээс гадуур ил талбайд зохион байгуулж, тамирчдыг [[Сена мөрөн|Сена мөрний]] дагуу завиар жагсаасан. 2024 оны Парисын Олимп нь эрэгтэй, эмэгтэй тамирчдын тоо тэнцүү, хүйсийн тэгш байдлыг бүрэн хангасан түүхэн дэх анхны олимп байв.<ref>{{Cite web |last=Мастерсон |first=Викториа |date=2024-04-05 |title=Яаж 2024 оны Парисын Олимп анхны хүйсийн тэгш эрхийн олимп болохын зорьж байна вэ {{!}} Дэлхийн эдийн засгийн форум |url=https://www.weforum.org/agenda/2024/04/paris-olympics-2024-gender-parity/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240821221141/https://www.weforum.org/agenda/2024/04/paris-olympics-2024-gender-parity/ |archive-date=2024-04-21 |access-date=2024-04-22 |website=[[Дэлхийн эдийн засгийн форум]]}}</ref> [[Америкийн Нэгдсэн Улс 2024 оны Зуны Олимпод|Америкийн Нэгдсэн Улс]] 40 алтан медаль, нийт 126 медальтайгаар дөрөв дэх удаагаа [[2024 оны Зуны Олимпын медалийн хүснэгт|медалийн хүснэгтийг]] тэргүүлэв.<ref>{{Cite web|last=|first=|date=2024-08-11|title=Сүүлийн алтан медаль хүртсэнийхээ дараа АНУ медалийн хүснэгтийг тэргүүлж байна|url=https://www.bbc.com/sport/olympics/articles/c80evjzy2jlo|website=BBC|language=en|access-date=2024-08-13|archive-date=2024-08-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20240812022213/https://www.bbc.com/sport/olympics/articles/c80evjzy2jlo|url-status=live }}</ref> [[Хятад 2024 оны Зуны Олимпод|Хятад]] алтан медалийн тоогоор (40) АНУ-тай тэнцэж, нийт 91 медальтайгаар хоёрдугаар байрт оржээ. Энэ нь түүхэндээ хамгийн амжилттай хоёр улсын дунд алтан медалийн тоо тэнцсэн анхны тохиолдол юм.<ref>{{Cite web |last=Редактор |first=Gabe Whisnant Deputy Weekend |date=2024-08-11 |title=Олимпын медалийн тоо нь Хятад улс АНУ-ын багтай тулалдсаны дараа түүхэнд бичигдсэнийг харуулж байна |url=https://www.newsweek.com/olympic-medal-count-show-china-making-history-team-usa-cant-stop-them-1937541 |access-date=2024-09-09 |website=Newsweek |language=en}}</ref> [[Япон 2024 оны Зуны Олимпод|Япон]] 20 алтан медальтайгаар гуравдугаар байр, медалийн нийлбэр дүнгээр зургаадугаар байрт оржээ. [[Австрали 2024 оны Зуны Олимпод|Австрали]] 18 алтан медальтайгаар дөрөвдүгээр байр, медалийн нийлбэр дүнгээр тавдугаар байрт оржээ. Зохион байгуулагч [[Франц 2024 оны Зуны Олимпод|Франц]] 16 алт, нийт 64 медальтайгаар тавдугаар байрт оржээ. [[Доминика 2024 оны Зуны Олимпод|Доминика]], [[Сент-Люси 2024 оны Зуны Олимпод|Сент-Люси]], [[Кабо-Верде 2024 оны Зуны Олимпод|Кабо-Верде]], [[Албани 2024 оны Зуны Олимпод|Албани]] улсууд анхны олимпын медалиа хүртэж, эхний хоёр нь хоёулаа алт, [[Ботсвана 2024 оны Зуны Олимпод|Ботсвана]], [[Гватемал 2024 оны Зуны Олимпод|Гватемал]] мөн түүхэн дэх анхны алтан медалиа хүртэв. Парисын Олимпын наадам тасалбар борлуулалтаараа бүх цаг үеийн дээд амжилтыг эвдсэн бөгөөд тус наадам 9,556,792 тасалбар борлуулсан байна (2024 оны Парисын Паралимпыг нийлүүлвэл 12,132,647 тасалбар борлуулсан).<ref>{{Cite news |date=2024-09-14 |title=JO de Paris 2024 : cinq chiffres vertigineux à retenir après la clôture de la compétition |language=fr-FR |work=actuParis |url=https://actu.fr/ile-de-france/paris_75056/jo-de-paris-2024-cinq-chiffres-vertigineux-a-retenir-apres-la-cloture-de-la-competition_61602685.html |url-status=live |access-date=2024-09-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240915151133/https://actu.fr/ile-de-france/paris_75056/jo-de-paris-2024-cinq-chiffres-vertigineux-a-retenir-apres-la-cloture-de-la-competition_61602685.html |archive-date=2024-09-15}}</ref> ==Зохион байгуулах хотыг сонгох үйл явц== {{further|2024, 2028 оны Зуны Олимпыг зохион байгуулах саналууд}} Зохион байгуулах санал гаргасан зургаан хот нь [[Парисын 2024 оны Зуны Олимпын наадмыг зохион байгуулах санал|Парис]], [[Хамбургын 2024 оны Зуны Олимпын наадмыг зохион байгуулах санал|Хамбург]], [[Бостоны 2024 оны Зуны Олимпын наадмыг зохион байгуулах санал|Бостон]], [[Будапештын 2024 оны Зуны Олимпын наадмыг зохион байгуулах санал|Будапешт]], [[Ромын 2024 оны Зуны Олимпын наадмыг зохион байгуулах санал|Ром]] болон [[Лос-Анжелесын 2024 оны Зуны Олимпын наадмыг зохион байгуулах санал|Лос-Анжелес]] юм. Саналыг эргүүлэн татах, улс төрийн тодорхойгүй байдал, зардлаа таслан зогсоох зэрэг шалтгаанаар үйл явц удааширсан. Бостон АНУ-ын албан ёсны тендерт Лос-Анжелес, Сан-Франциско, Вашингтоныг гүйцэж түрүүлсэн. 2015 оны 7 сарын 27-нд Бостон болон [[АНУ-ын Олимпын Хороо]] нь Бостоны наадмыг зохион байгуулах хүсэлтийг цуцлахаар харилцан тохиролцсон. Хамбург 2015 оны 11 сарын 29-нд бүх нийтийн санал асуулга явуулсны дараа саналаа цуцалсан.<ref>{{cite press release |author=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |title=2024 оны Олимпын наадамд өрсөлдөх дэлхийн хэмжээний таван хот - ОУОХ орон нутгийн зохион байгуулах хороонд 1.7 тэрбум ам.доллар хандивлахаар болжээ. |url=http://www.olympic.org/news/five-world-class-cities-in-strong-competition-for-olympic-games-2024/247185 |location=Лозанн, Швейцар |publisher=[[Олон Улсын Олимпын Хороо]] |date=2015-09-16 |access-date=2015-09-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150918005848/http://www.olympic.org/news/five-world-class-cities-in-strong-competition-for-olympic-games-2024/247185 |archive-date=2015-09-18}}</ref> Ром 2016 оны 9 сарын 21-нд санхүүгийн хүндрэлтэй гэж үзэн саналаа буцаасан.<ref>{{cite news |date=2016-09-21 |title=Ром 2024 оны Олимпын наадамд зохион байгуулах санал нь огцом унав |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-37432928 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160921143930/http://www.bbc.com/news/world-europe-37432928 |archive-date=2016-09-21 |work=BBC News}}</ref> Будапешт 2017 оны 2 сарын 22-нд саналын эсрэг өргөдөл гаргасан хүний ​​гарын үсэг бүх нийтийн санал асуулга явуулахад шаардагдахаас илүү цугларсан улмаас саналаа буцаасан.<ref>{{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/olympics/39059452 |title=2024 оны Олимп: Будапешт наадам зохион байгуулах саналаа цуцална |work=BBC Sport |date=2017-02-22 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170223074947/http://www.bbc.com/sport/olympics/39059452 |archive-date=2017-02-23}}</ref><ref>{{cite news |last=Матер |first=Виктор |title=Будапешт 2024 оны Зуны Олимпын наадмыг зохион байгуулах саналаа эргүүлэн татлаа |url=https://www.nytimes.com/2017/02/22/sports/olympics/budapest-2024-summer-games.html?_r=0 |access-date=2017-02-23 |work=The New York Times |date=2017-02-22 |archive-date=2017-07-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170726044720/https://www.nytimes.com/2017/02/22/sports/olympics/budapest-2024-summer-games.html?_r=0 |url-status=live}}</ref><ref name="Budapest withdraw-LAT">{{cite news |url=http://www.latimes.com/sports/sportsnow/la-sp-budapest-2024-olympics-withdraw-20170222-story.html |title=Будапешт 2024 оны Олимпын наадмыг зохион байгуулах хүсэлтээ эргүүлэн татаж, Лос-Анжелес, Парис хоёр л өрсөлдөгч хэвээр үлдэнэ. |work=[[Los Angeles Times]] |date=2017-02-22 |access-date=2017-02-22 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170223062457/http://www.latimes.com/sports/sportsnow/la-sp-budapest-2024-olympics-withdraw-20170222-story.html |archive-date=2017-02-23 |author=Вартон, Дэвид}}</ref> ОУОХ-ны Гүйцэтгэх зөвлөл 2017 оны 6 сарын 9-нд Швейцарийн [[Лозанн]] хотод хуралдаж, 2024, 2028 оны зохион байгуулах хотыг сонгох үйл явцыг хэлэлцсэн.<ref name=":0">{{cite web |url=https://www.olympic.org/news/meeting-of-the-ioc-executive-board-in-lausanne-information-for-the-media |title=Лозанн дахь ОУОХ-ны Гүйцэтгэх зөвлөлийн хурал – Хэвлэл мэдээллийнхэнд зориулсан мэдээлэл |date=2017-05-19 |website=Olympic.org |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170622192457/https://www.olympic.org/news/meeting-of-the-ioc-executive-board-in-lausanne-information-for-the-media |archive-date=2017-06-22}}</ref><ref name="2024_2028">{{cite web |last=Батлер |first=Ник |date=2017-06-09 |title=ОУОХ-ны Гүйцэтгэх зөвлөл 2024, 2028 оны Олимпын шагналын хамтарсан төлөвлөгөөг баталлаа. |url=http://www.insidethegames.biz/articles/1051329/ioc-executive-board-approve-joint-awarding-plans-for-2024-and-2028-olympics |website=Inside the Games |access-date=2023-01-16 |archive-date=2017-08-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170801004320/http://www.insidethegames.biz/articles/1051329/ioc-executive-board-approve-joint-awarding-plans-for-2024-and-2028-olympics |url-status=live}}</ref> Олон Улсын Олимпын Хорооноос 2024, 2028 оны олимпыг зохион байгуулах хотуудыг 2017 онд нэгэн зэрэг сонгохыг албан ёсоор санал болгосныг ОУОХ-ны ээлжит бус чуулган 2017 оны 7 сарын 11-ний өдөр Лозанн хотод баталсан.<ref name="2024_2028"/> ОУОХ 2024, 2028 онд зохион байгуулагдах наадмыг аль хотод зохион байгуулах, нэгэн зэрэг зохион байгуулах хотуудыг сонгох боломжтой эсэхийг хэлэлцэхээр ОУОХ-той 2024 оны Лос-Анжелес 2024, Парис 2024 оны сонгон шалгаруулалтын хороонууд уулзсан.<ref>{{cite web |url=https://gamesbids.com/eng/featured/bach-says-paris-and-la-mayors-are-optimistic-about-agreement-after-initial-discussions/ |title=Парис болон Лос-Анжелес хотын дарга нар анхны хэлэлцүүлгийн дараа тохиролцоонд өөдрөг байна гэж Бах хэлэв |website=gamesbids.com |date=2017-07-12 |access-date=2023-01-16 |archive-date=2017-08-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170801165526/https://gamesbids.com/eng/featured/bach-says-paris-and-la-mayors-are-optimistic-about-agreement-after-initial-discussions/ |url-status=live |author=Ливингстөүн, Роберт}}</ref> Хоёр наадмыг зэрэг олгох шийдвэр гаргасны дараа Парис 2024 оны зохион байгуулагчаар тодорсон. 2017 оны 7-р сарын 31-нд ОУОХ Лос-Анжелесийг 2028 оны цорын ганц нэр дэвшигчээр зарлаж,<ref name="LA 2028">{{cite web |title=Лос-Анжелес 2028 оны Олимпын наадмын нэр дэвшигч хот болохоо зарлав – ОУОХ орон нутгийн зохион байгуулах хороонд 1.8 тэрбум ам.доллар хандивлана |url=https://www.olympic.org/news/los-angeles-declares-candidature-for-olympic-games-2028-ioc-to-contribute-usd-1-8-billion-to-the-local-organising-committee |date=2017-07-31 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170801033249/https://www.olympic.org/news/los-angeles-declares-candidature-for-olympic-games-2028-ioc-to-contribute-usd-1-8-billion-to-the-local-organising-committee |archive-date=2017-08-01 |access-date=2017-08-01 |publisher=ОУОХ}}</ref><ref>{{cite web |last=Вартон |first=Дэвид |date=2017-07-31 |title=2028 оны Зуны Олимпыг Лос Анжелес хотод авчрах хэлэлцээрийн нарийн ширийн зүйлийг тодрууллаа |url=http://www.latimes.com/sports/sportsnow/la-sp-2028-olympics-deal-20170731-story.html |access-date=31 July 2017 |website=Los Angeles Times |archive-date=2017-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170922160657/http://www.latimes.com/sports/sportsnow/la-sp-2028-olympics-deal-20170731-story.html |url-status=live}}</ref> Парис хотыг 2024 оны зохион байгуулагчаар баталгаажуулах боломжтой болгосон. Хоёр шийдвэрийг 2017 оны 9 сарын 13-нд болсон [[ОУОХ-ны 131-р чуулган]]аар баталсан.<ref>{{cite news |title=Парис 2024 оны Олимпыг зохион байгуулж, Лос-Анжелес хотод 2028 оны Олимпын эрхийг ОУОХ олгоно |url=http://www.abc.net.au/news/2017-08-01/paris-set-to-host-2024-olympics-los-angeles-to-be-awarded-2028/8762478 |work=ABC News |date=2017-07-31 |access-date=2017-08-01 |archive-date=2022-08-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220815083155/https://www.abc.net.au/news/2017-08-01/paris-set-to-host-2024-olympics-los-angeles-to-be-awarded-2028/8762478 |url-status=live}}</ref> === Зохион байгуулах хотын сонгууль === 2017 оны 9-р сарын 13-нд Перу улсын [[Лима]]д болсон [[ОУОХ-ны 131-р чуулган]]аар Парис хотыг зохион байгуулах хотоор сонгосон. Францын ОУОХ-ны гишүүн [[Гай Дрю]], [[Тони Эстанге]] нар [[олимпын дүрэм|Олимпын дүрмийн]] дагуу санал өгөх эрхгүй байв.<ref>{{cite web |website=ОУОХ |date=2017-09-13 |access-date=2024-05-23 |title=Лимад болсон ОУОХ-ны чуулган эрч хүчтэй ёслолоор нээлтээ хийлээ |url=https://olympics.com/ioc/news/ioc-session-in-lima-opened-with-energetic-ceremony |archive-date=2021-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210513211228/https://olympics.com/ioc/news/ioc-session-in-lima-opened-with-energetic-ceremony |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |title=ОУОХ түүхэн шийдвэр гаргаж, 2024 оны наадмыг Парист, 2028 оны наадмын Лос Анжелес хотод нэгэн зэрэг олгохоор боллоо. |url=https://olympics.com/ioc/news/ioc-makes-historic-decision-by-simultaneously-awarding-olympic-games-2024-to-paris-and-2028-to-los-angeles |date=2017-09-13 |access-date=2024-05-23 |archive-date=2021-05-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210512082624/https://olympics.com/ioc/news/ioc-makes-historic-decision-by-simultaneously-awarding-olympic-games-2024-to-paris-and-2028-to-los-angelesy |url-status=live}}</ref> {|class="wikitable" style="text-align: center;" |+ 2024 оны Зуны Олимпын<br />тендерийн үр дүн |- ! scope="col" |Хот ! scope="col" |Улс ! scope="col" |Санал |- |'''[[Парис]]''' |align=left|'''{{Flag|Франц}}''' |'''2024 оны зохион байгуулагч''' |- |[[Лос-Анжелес]] |align=left|{{Flag|АНУ}} |[[2028 оны Зуны Олимп|2028 оны]] зохион байгуулагч |- |[[Хамбург]] |align=left|{{Flag|Герман}} | rowspan="3" |Саналаа татсан |- |[[Ром]] |align=left|{{Flag|Итали}} |- |[[Будапешт]] |align=left|{{Flag|Унгар}} |} == Хөгжүүлэлт ба бэлтгэл ажил == === Байгууламжууд === {{Location map+|Франц Парис болон дотоод цагираг|float=right|width=500|caption=Парисын бүс дэх байгууламжуудын байршил|places= {{Location map~|Франц Парис болон дотоод цагираг|lat=48.9710|long=2.5207|background=#ffcc7777|label={{resize|70%|'''[[Виллепинт үзэсгэлэнгийн төв|Хойд Парис Арена болон Villepinte PMC Range]]'''}}}} {{Location map~|Франц Парис болон дотоод цагираг|lat=48.8414|long=2.2530|background = #ffcc7777|label={{resize|70%|'''[[Парк де Пренс]]'''<br />'''[[Ролан Гаррос цэнгэлдэх хүрээлэн|Ролан Гаррос]]'''}}|position=left}} {{Location map~|Франц Парис болон дотоод цагираг|lat=48.8385|long=2.3786|background = #ffcc7777|label={{resize|70%|'''[[Аккор Арена|Берси Арена]]'''}}|position=right}} {{Location map~|Франц Парис болон дотоод цагираг|lat=48.8556|long=2.2986|background = #ffcc7777|label={{resize|70%|'''[[Марсын талбай]]'''}}|position=left}} {{Location map~|Франц Парис болон дотоод цагираг|lat=48.8327|long=2.2866|background = #ffcc7777|label={{resize|70%|'''[[Парис Экспо Порт де Версаль]]'''<br />'''[[Dôme de Paris]]'''}}}} {{Location map~|Франц Парис болон дотоод цагираг|lat=48.9353|long=2.4256|background = #ffcc7777|label={{resize|70%|'''[[Ле Бурже]]'''}}|position=right}} {{Location map~|Франц Парис болон дотоод цагираг|lat=48.8656|long=2.3212|background = #ffcc7777|label={{resize|70%|'''[[Эв нэгдлийн талбай (Парис)|Конкорд]]'''}}|position=right}} {{Location map~|Франц Парис болон дотоод цагираг|lat=48.8737|long=2.2950|background=#ffcc7777|label={{resize|70%|'''[[Ялалтын хаалга (Парис)|Ялалтын хаалга]]'''<br />'''[[Шарль де Голлийн талбай]]'''}}|position=top}} {{Location map~|Франц Парис болон дотоод цагираг|lat=48.8661|long=2.3125|background = #ffcc7777|label={{resize|70%|'''[[Их ордон (Парис)|Их ордон]]'''}}|position=left}} {{Location map~|Франц Парис болон дотоод цагираг|lat=48.8565|long=2.3127|background = #ffcc7777|label={{resize|70%|'''[[Les Invalides]]'''}}|position=right}} {{Location map~|Франц Парис болон дотоод цагираг|lat=48.9245|long=2.3602|background = #ffcc7777|label={{resize|70%|'''[[Стад де Франс]]'''<br />'''[[Парисын усан спортын төв]]'''}}|position=right}} {{Location map~|Франц Парис болон дотоод цагираг|lat=48.8980|long=2.3604|background = #ffcc7777|label={{resize|70%|'''[[Адидас Арена]]'''}}|position=right}} {{Location map~|Франц Парис болон дотоод цагираг|lat=48.8958|long=2.2302|background = #ffcc7777|label={{resize|70%|'''[[Парисын Ла Дефенс Арена]]'''}}|position=left}} {{Location map~|Франц Парис болон дотоод цагираг|lat=48.9293|long=2.2478|background = #ffcc7777|label={{resize|70%|'''[[Ив-дю-Мануар]]'''}}|position=left}} }} Олимпын ихэнх арга хэмжээ Парис хот болон түүний нийслэлд болох бөгөөд хөрш зэргэлдээх [[Сен-Дени]], [[Ле Бурже]], [[Нантер]], [[Версаль]], [[Вер-сюр-Марн]] зэрэг хотуудад болсон.<ref>{{Cite web |title=Парис 2024 тэмцээн болох газрын үзэл баримтлалын зураг |url=https://www.paris2024.org/en/competition-venue-concept/ |access-date=2024-03-18 |website=Парис 2024 |language=en |archive-date=2024-03-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240318015927/https://www.paris2024.org/en/competition-venue-concept/ |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |title=Парис 2024 тэмцээний газрууд |url=https://www.paris2024.org/fr/sites-de-competition/ |access-date=2024-03-18 |website=Парис 2024 |language=fr |archive-date=2024-03-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240318020001/https://www.paris2024.org/fr/sites-de-competition/ |url-status=live}}</ref> Сагсан бөмбөгийн урьдчилсан болон гандболын шигшээ тоглолтууд зохион байгуулагч хотоос 225 км зайд орших [[Лилль]] хотод болно; дарвуулт завины болон зарим хөлбөмбөгийн тэмцээн зохион байгуулагч хотоос 777 км зайд орших [[Газар дундын тэнгис|Газар дундын тэнгисийн]] боомт [[Марсель]] хотод болно; энэ үед серфингийн тэмцээн зохион байгуулагч хот болох Парисаас 15,716 км зайд орших далайн чанад дахь [[Францын Полинез]]ийн [[Теахупоо]] тосгонд болох төлөвтэй байна. Хөлбөмбөгийг мөн [[Бордо]], [[Десин-Шарпье]] ([[Лион]]), [[Нант]], [[Ницца]], [[Сент-Этьен]] зэрэг өөр таван хотод зохион байгуулав. ====Том Парис==== [[File:Épreuve Athlétisme Jeux Olympiques 2024 Stade France - Saint-Denis (FR93) - 2024-08-02 - 138.jpg|thumb|[[Стад де Франс]]]] [[File:Paris2024 Water-Polo Italy-Montenegro 004.jpg|thumb|[[Парисын усан спортын төв]]]] [[File:Épreuve Badminton Jeux Olympiques 2024 Arena Porte Chapelle - Paris XVIII (FR75) - 2024-07-28 - 68.jpg|thumb|[[Адидас Арена]]]] {|class="wikitable sortable" !Байгууламж !Үйл явдал !Багтаамж !Төлөв !class="unsortable" |Эх.с |- |[[Ив-дю-Мануар]] |Талбайн хоккей |15,000 |Шинэчлэгдсэн |<ref>{{Cite web |title=Ив-дю-Мануар цэнгэлдэх {{!}} Парис 2024 |url=https://olympics.com/en/paris-2024/venues/yves-du-manoir-stadium |archive-url=https://web.archive.org/web/20240802055947/https://olympics.com/en/paris-2024/venues/yves-du-manoir-stadium |archive-date=2024-08-02 |access-date=2024-08-25 |website=Olympics.com}}</ref> |- |rowspan="3"|[[Стад де Франс]] |Регби |rowspan="3"|77,083 |rowspan="4"|Байсан |rowspan="3"|<ref>{{Cite web |title=Стад де Франс {{!}} Парис 2024 |url=https://olympics.com/en/paris-2024/venues/stade-de-france |archive-url=https://web.archive.org/web/20240728060550/https://olympics.com/en/paris-2024/venues/stade-de-france |archive-date=2024-07-28 |access-date=2024-08-25 |website=Olympics.com}}</ref> |- |Хөнгөн атлетик (гүйлт, харайлт) |- |Хаалтын үйл ажиллагаа |- |[[Парисын Ла Дефенс Арена]] |Усан спорт (усанд сэлэлт, усны поло шигшээ) |15,220 |<ref>{{Cite web |title=Парисын Ла Дефенс Арена {{!}} Парис 2024 |url=https://olympics.com/en/paris-2024/venues/paris-la-defense-arena |archive-url=https://web.archive.org/web/20240728060645/https://olympics.com/en/paris-2024/venues/paris-la-defense-arena |archive-date=2024-07-28 |access-date=2024-08-25 |website=Olympics.com}}</ref> |- |rowspan="2"|[[Адидас Арена]] |Бадминтон |rowspan="2"|8,000 |rowspan="3"|Наадамд зориулж барьсан |rowspan="2"|<ref>{{Cite web |title=Адидас Арена {{!}} Парис 2024 |url=https://olympics.com/en/paris-2024/venues/porte-de-la-chapelle-arena |archive-url=https://web.archive.org/web/20240803023046/https://olympics.com/en/paris-2024/venues/porte-de-la-chapelle-arena |archive-date=2024-08-03 |access-date=2024-08-25 |website=Olympics.com}}</ref> |- |Гимнастик (хэмнэлтэй) |- |[[Парисын усан спортын төв]] |Усан спорт (усны пологийн урьдчилсан шат, шумбалт, уран сайхны сэлэлт) |5,000 |<ref>{{cite web |date=2020-04-29 |title=JO de Paris 2024: voici à quoi ressemblera le futur centre aquatique de Saint-Denis |trans-title=Парис 2024 олимп: Сен-Денис дэх ирээдүйн усан спортын төв иймэрхүү харагдах болно |url=http://www.leparisien.fr/sports/JO/paris-2024/jo-de-paris-2024-voici-a-quoi-ressemblera-le-futur-centre-aquatique-29-04-2020-8308179.php |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211022001145/https://www.leparisien.fr/sports/JO/paris-2024/jo-de-paris-2024-voici-a-quoi-ressemblera-le-futur-centre-aquatique-29-04-2020-8308179.php |archive-date=2021-10-22 |access-date=2020-04-30 |website=leparisien.fr |language=French}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.paris2024.org/en/olympic-aquatics-centre/ |title=Усан спортын төв: Сен Сен-Денисийн хүмүүст зориулсан Олимпын зэрэглэлийн цогцолбор |date=2020-06-12 |newspaper=Paris 2024 |access-date=2022-08-29 |archive-date=2022-08-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220814130330/https://www.paris2024.org/en/olympic-aquatics-centre/ |last=Леви |first=Тео}}</ref><ref>{{Cite web |title=Усан спортын төв {{!}} Парисs 2024 |url=https://olympics.com/en/paris-2024/venues/aquatics-centre |archive-url=https://web.archive.org/web/20240728060629/https://olympics.com/en/paris-2024/venues/aquatics-centre |archive-date= 2024-07-28 |access-date=2024-08-25 |website=Olympics.com}}</ref> |- |[[Ле Бурже|Ле Буржегийн авирах газар]] |Спорт авиралт |5,000 |Түр зуурын |<ref>{{Cite web |title=Ле Буржегийн авирах газар {{!}} Парис 2024 |url=https://olympics.com/en/paris-2024/venues/le-bourget-climbing-venue |archive-url=https://web.archive.org/web/20240730065903/https://olympics.com/en/paris-2024/venues/le-bourget-climbing-venue |archive-date=2024-07-30 |access-date=2024-08-25 |website=Olympics.com}}</ref> |- |rowspan="2"|[[Хойд Парис Арена]] |Бокс (урьдчилсан шат, шөвгийн найм) |rowspan="2"|6,000 |rowspan="2"|Байсан |rowspan="2"|<ref>{{Cite web |title=Хойд Парис Арена {{!}} Парис 2024 |url=https://olympics.com/en/paris-2024/venues/north-paris-arena |archive-url=https://web.archive.org/web/20240728060558/https://olympics.com/en/paris-2024/venues/north-paris-arena |archive-date=2024-07-28 |access-date=2024-08-25 |website=Olympics.com}}</ref> |- |Орчин үеийн таван төрөлт (туялзуур сэлэм) |} ====Төв Парис==== [[File:Site olympique Champ-de-Mars 2024.jpg|thumb|[[Марсын талбай]]]] [[File:Grand-Palais JO Paris 2024 Taekwondo.jpg|thumb|[[Их Ордон (Парис)|Их Ордон]]]] [[File:Site Olympique Invalides - Paris VII (FR75) - 2024-08-07 - 2.jpg|thumb|[[Les Invalides]]]] [[File:Match Football Paraguay x Mali Jeux Olympiques 2024 Stade Parc Princes - Paris XVI (FR75) - 2024-07-30 - 1.jpg|thumb|[[Парк де Пренс]]]] [[File:Novak Djokovic vs. Carlos Alcaraz, 2024 Summer Olympics men's singles tennis tournament, 2024-08-04 (96).jpg|thumb|[[Ролан Гаррос цэнгэлдэх хүрээлэн|Ролан Гаррос]]]] {|class="wikitable sortable" !Байгууламж !Үйл явдал !Багтаамж !Төлөв |- |[[Парк де Пренс]] |Хөлбөмбөг (хэсгийн шат, шөвгийн наймын болон алтан медалийн төлөөх тоглолтууд) |48,583 | rowspan="11" |Байсан |- |rowspan="2"|[[Ролан Гаррос цэнгэлдэх хүрээлэн|Ролан Гаррос]]<ref>{{cite web |date=2021-06-01 |title=Ролан Гаррос 2024: Сюзанн-Ленглен талбай дээрх эвхэгддэг дээвэр |url=https://www.rolandgarros.com/en-us/article/roland-garros-2024-retractable-roof-suzanne-lenglen-court |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211022174558/https://www.rolandgarros.com/en-us/article/roland-garros-2024-retractable-roof-suzanne-lenglen-court |archive-date=2021-10-22 |access-date=2021-07-26 |website=Roland-Garros |language=en-us}}</ref> |Теннис |rowspan="2"|36,000<br />(15,000 + 12,000 + 9,000) |- |Бокс (шигшээ) |- |rowspan="4"|[[Парис Экспо Порт де Версаль]] |Волейбол |rowspan="4"| 18,000<br />(12,000 + 12,000) |- |Ширээний теннис |- |Гандбол (урьдчилсан шат) |- |Хүндийн өргөлт |- |rowspan="2"|[[Аккор Арена|Берси Арена]] |Гимнастик (урлагийн болон трамплин) |rowspan="2"|15,000 |- |Сагсан бөмбөг (шигшээ) |- |rowspan="2"|[[Их Ордон (Парис)|Их Ордон]] |Туялзуур сэлэм |rowspan="2"|8,000 |- |Тэквондо |- |rowspan="4"|[[Эв нэгдлийн талбай (Парис)|Эв нэгдлийн талбай]] |Сагсан бөмбөр (3x3) |rowspan="4"|30,000 (ерөнхийдөө) | rowspan="16" |Түр зуурын |- |Брейк бүжиг |- |Унадаг дугуй (чөлөөт BMX) |- |Скейтбординг |- |[[Отель де Виль, Парис|Отель де Виль]] |Хөнгөн атлетик (марафоны гараа) | rowspan="4" |1,500 |- | rowspan="3" |[[III Александрын гүүр]] |Усан спорт (марафон сэлэлт) |- |Триатлон |- |Унадаг дугуй (бөөн гарааны бариа) |- | rowspan="2" |[[Йенийн гүүр|Трокадеро (Йенийн гүүр)]] |Хөнгөн атлетик (спорт алхаа) | rowspan="2" |13,000<br />(3,000&nbsp;сандал) |- |Унадаг дугуй (замын уралдаан) |- |[[Марсын талбай#Спорт|Эйфелийн цамхгийн цэнгэлдэх (Марсын талбай)]] |Элсний волейбол |12,000 |- |rowspan="2"|[[Гран-Пале-Эфемер]] |Жүдо |rowspan="2"|9,000 |- |Чөлөөт бөх |- | rowspan="3" |[[Les Invalides]] |Байт харваа | rowspan="3" |8,000 |- |Хөнгөн атлетик (марафоны бариа) |- |Унадаг дугуй (бөөн гарааны гараа) |} ==== Версалийн бүс ==== [[File:Golf national 2011 06.jpg|thumb|Үндэсний гольфын талбай]] [[File:140201 Velodrome.jpg|thumb|[[Үндэсний велодром (Франц)|Үндэсний велодром]]]] [[File:OG2024-equestrian-sports-stands.jpg|thumb|[[Версалийн ордон]]]] [[File:Épreuve Aviron Jeux Olympiques 2024 Stade Nautique Vaires Marne - Vaires-sur-Marne (FR77) - 2024-07-28 - 97.jpg|thumb|Вайре-Торси далайн төв]] {|class="wikitable sortable" !Байгууламж !Үйл явдал !Багтаамж !Төлөв |- |rowspan="2"|[[Версалийн ордон|Версалийн ордны]] цэцэрлэг |Морин спорт |rowspan="2"|80,000<br />(22,000 + 58,000) |rowspan="2"|Түр зуурын |- |Орчин үеийн таван төрөлт (туялзуур сэлмээс бусад) |- |Үндэсний гольфын талбай |Гольф |35,000 |rowspan="4"|Байсан |- |[[Еланкур]] |Унадаг дугуй (уулын дугуй) |25,000 |- |rowspan="2"|[[Үндэсний велодром (Франц)|Үндэсний велодром]] |Унадаг дугуй (замын) |5,000 |- |Унадаг дугуй (BMX уралдаан) |5,000 |} ==== Гадны газрууд ==== [[File:Japan vs. Spain, 2024 Summer Olympic men's association football, 2024-08-02.jpg|thumb|[[Лионы Олимпын цэцэрлэгт хүрээлэн]]]] [[File:París2024 - Nacra.jpg|thumb|Рукас Бланк Олимпын марин, [[Марсель]]]] {|class="wikitable sortable" !Байгууламж !Үйл явдал !Багтаамж !Төлөв |- |rowspan="2"|[[Пьер-Моруа цэнгэлдэх хүрээлэн]], [[Лилль]] |Сагсан бөмбөг (хэсгийн шат) |rowspan="2"|26,000 |rowspan="13"|Байсан |- |Гандбол (шигшээ) |- |rowspan="2"|{{ill|Île de loisirs de Vaires-Torcy|fr|lt=Иль-де-Франсын үндэсний олимпын далайн цэнгэлдэх хүрээлэн}}, [[Вер-сюр-Марн]] |Сэлүүрт завь |rowspan="2"|22,000 |- |Каноэ (слалом, спринт) |- |[[Үндэсний велодром (Франц)|Үндэсний велодром]], [[Марсель]] |Хөлбөмбөг (6 хэсгийн шатны тоглолт, шөвгийн найм, эмэгтэй, эрэгтэйн хагас шигшээ) |67,394 |- |[[Лионы Олимпын цэцэрлэгт хүрээлэн]], [[Лион]] |Хөлбөмбөг (6 хэсгийн шатны тоглолт, шөвгийн найм, эмэгтэй, эрэгтэйн хагас шигшээ, эмэгтэйчүүдийн хүрэл медалийн төлөөх тоглолт) |59,186 |- |[[Матмют Атлантик]], [[Бордо]] |Хөлбөмбөг (6 хэсгийн шатны тоглолт, шөвгийн найм) |42,115 |- |[[Жоффруа Гишар цэнгэлдэх хүрээлэн]], [[Сент-Этьен]] |Хөлбөмбөг (6 хэсгийн шатны тоглолт) |41,965 |- |[[Альянц Ривьера]], [[Ницца]] |Хөлбөмбөг (6 хэсгийн шатны тоглолт) |35,624 |- |[[Божуар цэнгэлдэх хүрээлэн]], [[Нант]] |Хөлбөмбөг (6 хэсгийн шатны тоглолт, шөвгийн найм, эрэгтэйчүүдийн хүрэл медалийн төлөөх тоглолт) |35,322 |- |{{ill|Рукас Бланк Олимпын марин|fr|Marina olympique du Roucas-Blanc}}, [[Марсель]] |Далбаат завь |5,000 |- |[[Теахупоо]], [[Тахити]] |Серфинг |5,000 |- |[[Үндэсний буудлагын төв (Франц)|Үндэсний буудлагын төв]], [[Шатору]] |Буудлага |3,000 |} ==== Тэмцээний бус ==== {|class="wikitable sortable" !Байгууламж !Үйл явдал !Багтаамж !Төлөв |- | rowspan="2"| [[Трокадерогийн цэцэрлэгт хүрээлэн]] | Нээлтийн үйл ажиллагаа | rowspan="2"| 30,000 / 13,000 | rowspan="3"| Түр зуурын |- |Аваргуудын парк |- | [[Сена мөрөн]] | Нээлтийн үйл ажиллагаа | 570,000 |- | {{Ill|Олимпын тосгон (Парис)|lt=Олимпын тосгон|fr|Village_olympique_de_Saint-Denis}} | Олимпын тосгон | 18,000 тамирчин | Наадамд зориулж баригдсан |- | [[Арануи 5]], [[Тахити]] | Серфингийн Олимпын тосгон | 256 тамирчин | Байсан |- | Parc de l'Aire des Vents, [[Дьюни]] | Хэвлэл мэдээллийн тосгон | style="text-align:center;" {{N/A}} | Түр зуурын |- | {{ill|Parc des expositions de Paris-Le Bourget|fr|lt=Ле Бурже үзэсгэлэнгийн төв ба медиа тосгон}}, [[Ле Бурже]] | Олон улсын дамжуулалтын төв | 15,000 | rowspan="3"|Байсан |- | [[Palais des congrès de Paris|Парисын Конгрессын төв]] | Гол хэвлэлийн төв | rowspan="3" style="text-align:center;" {{N/A}} |- | {{ill|Polygone de Vincennes|fr}} | Замын дугуйн бэлтгэлийн газар |- | [[Тюильрийн цэцэрлэгт хүрээлэн]] | [[Олимпын гал|Олимпын бамбар]] | Түр зуурын |} === Медаль === Парис 2024 оны Олимпыг зохион байгуулах хорооны ерөнхийлөгч Тони Эстанге 2024 оны 2 сард болох [[Олимпын медаль|Олимп, Паралимпын медалийг]] танилцуулсан бөгөөд нүүрэн талд нь [[Эйфелийн цамхаг|Эйфелийн цамхгийн]] анхны бүтээн байгуулалтаас авсан төмрийн сэгээр хийсэн тоглоомын логог сийлсэн зургаан өнцөгт хэлбэртэй тэмдэгтүүд байв.<ref>{{cite news |url=https://www.bbc.com/sport/olympics/68239167 |work=BBC Sport |title=Парис 2024: Эйфелийн цамхгийн металл Олимп, Паралимпын медальд |date=2024-02-08 |access-date=2024-02-08 |archive-date=2024-02-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240208115449/https://www.bbc.com/sport/olympics/68239167 |url-status=live}}</ref> Ойролцоогоор 5,084 медалийг Францын [[Монне де Пари]] [[дархны үйлдвэр]] үйлдвэрлэх бөгөөд Парис хотод байрладаг [[Шоме]] хэмээх тансаг үнэт эдлэлийн компани зохион бүтээжээ.<ref>{{cite web |last=Тейссен |first=Марион |date=2024-07-18 |title=Парис 2024: Олимп, Паралимпын медалийг дэлгэв |url=https://www.sportstiger.com/paris-2024-olympics/medal-tally |access-date=2024-07-18 |website=SportsTiger |archive-date=2024-07-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240718104050/https://www.sportstiger.com/paris-2024-olympics/medal-tally |url-status=live}}</ref> Медалийн ар талд 1896 онд [[1896 оны Зуны Олимп|орчин үеийн анхны олимпыг]] зохион байгуулсан [[Панатинаикос цэнгэлдэх хүрээлэн]]д Грекийн ялалтын бурхан [[Ника (домог зүй)|Ника]]г дүрсэлсэн байна. Парфенон болон Эйфелийн цамхаг мөн медалийн хоёр талд арын дэвсгэр дээр харагдаж байна.<ref>{{cite news |date=2024-02-08 |title=Парисын олимп, паралимпын медальд Эйфелийн цамхгийн хэсгүүд багтана |url=https://www.theguardian.com/sport/2024/feb/08/paris-olympic-and-paralympic-medals-will-contain-chunks-of-eiffel-tower |access-date=2024-02-08 |work=The Guardian |agency=Ройтерс |archive-date=2024-02-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240208110259/https://www.theguardian.com/sport/2024/feb/08/paris-olympic-and-paralympic-medals-will-contain-chunks-of-eiffel-tower |url-status=live}}</ref> Медаль тус бүр 455-529 грамм жинтэй, 85 мм диаметртэй, 9.2 мм зузаантай.<ref>{{cite news |url=https://news.sky.com/story/paris-2024-first-look-at-olympic-and-paralympic-medals-featuring-chunks-of-eiffel-tower-13066755 |work=Sky News |title=Парис 2024: Эйфелийн цамхгийн хэсгүүдээс бүрдсэн олимп, паралимпын медалийн анхны харагдац |date=2024-02-08 |access-date=2024-02-08 |archive-date=2024-02-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240208133234/https://news.sky.com/story/paris-2024-first-look-at-olympic-and-paralympic-medals-featuring-chunks-of-eiffel-tower-13066755 |url-status=live}}</ref> Алтан медалийг 98.8 хувийн мөнгө, 1.13 хувийн алтаар хийсэн бол хүрэл медалийг зэс, цайр, цагаан тугалга зэргээр хийсэн.<ref>{{cite news |date=2024-02-08 |title=Парис 2024 Паралимп, Олимпын наадмын медалийг танилцууллаа |url=https://www.paralympic.org/news/paris-2024-unveils-paralympic-and-olympic-games-medals |access-date=2024-02-08 |work=Паралимп |archive-date=2024-02-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240208110601/https://www.paralympic.org/news/paris-2024-unveils-paralympic-and-olympic-games-medals |url-status=live}}</ref> === Аюулгүй байдал === Франц улс [[Европол]] болон [[Их Британийн Дотоод хэргийн яам]]тай Наадмын үеэр аюулгүй байдлыг бэхжүүлэх, "үйл ажиллагааны мэдээлэл солилцох, олон улсын хууль сахиулах хамтын ажиллагааг хөнгөвчлөх" талаар тохиролцоонд хүрсэн.<ref>{{cite news |url=https://www.europol.europa.eu/media-press/newsroom/news/olympics-2024-security-topped |work=Европол |title=2024 оны Олимпын наадмын хамгаалалтыг нэмэгдүүлэв |date=2023-10-31 |access-date=2024-02-08 |archive-date=2023-12-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231204043109/https://www.europol.europa.eu/media-press/newsroom/news/olympics-2024-security-topped |url-status=live}}</ref> Хэлэлцээрт жижиг завь [[Ла-Маншийн хоолой|сувгийг]] хууль бусаар гатлахаас сэргийлэхийн тулд олон тооны нисгэгчгүй онгоц, далайн саадыг байрлуулах төлөвлөгөө багтсан байна.<ref>{{cite news |url=https://www.theguardian.com/sport/2024/jan/30/british-police-and-security-services-to-help-protect-paris-olympics |work=The Guardian |title=Их Британийн цагдаа, аюулгүй байдлын алба Парисын олимпыг хамгаалахад туслах болно |date=2024-01-30 |access-date=2024-02-09 |author=Сял, Ражив |archive-date=2024-02-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240208202836/https://www.theguardian.com/sport/2024/jan/30/british-police-and-security-services-to-help-protect-paris-olympics |url-status=live}}</ref> [[Британийн Арми]] агаарын аюулгүй байдлыг хангах зорилгоор [[Starstreak]]-ийн газар-агаар ангиллын пуужингийн нэгжүүдийг байрлуулах замаар дэмжлэг үзүүлэх болно.<ref>{{cite news |title=Starstreak үйлдвэрлэгч Thales Украины улмаас зэвсгийн үйлдвэрлэл хоёр дахин нэмэгдсэн гэж үзэж байна |url=https://www.forces.net/technology/weapons-and-kit/nlaw-and-starstreak-manufacturer-thales-sees-weapons-production-double |access-date=2024-04-03 |work=[[Forces News]] |date=2024-03-25 |archive-date=2024-04-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240403173331/https://www.forces.net/technology/weapons-and-kit/nlaw-and-starstreak-manufacturer-thales-sees-weapons-production-double |url-status=live}}</ref> Наадмын бэлтгэлийг хангахын тулд Парисын цагдаа нар [[Стад де Франс]] цэнгэлдэхэд [[2023 оны Регбигийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2023 оны Регбигийн ДАШТ-д]] бэлтгэж байгаатай адил тэсрэх бөмбөг устгах ангидаа хяналт шалгалт, сургуулилт хийжээ.<ref name="F24">{{cite news |url=https://www.france24.com/en/france/20231205-paris-police-expect-2024-olympics-to-be-considerable-challenge-for-bomb-disposal-squad |work=France 24 |title=Парисын цагдаа нар 2024 оны олимп тэсрэх бөмбөг устгах багийн хувьд "нэлээн сорилт" болно гэж үзэж байна. |date=2023-12-05 |access-date=2024-02-09 |archive-date=2024-01-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240131191431/https://www.france24.com/en/france/20231205-paris-police-expect-2024-olympics-to-be-considerable-challenge-for-bomb-disposal-squad |url-status=live}}</ref> [[Катарын Эмир]] [[Тамим бин Хамад Аль Тани|Шейх Тамим бин Хамад Аль-Танигийн]] Францад хийсэн айлчлалын хүрээнд [[Франц–Катарын харилцаа|хоёр улсын хооронд]] Олимпын аюулгүй байдлыг хангах чиглэлээр хэд хэдэн гэрээ хэлэлцээрт гарын үсэг зурсан.<ref>{{Cite web |title=Франц болон Катар |url=https://www.diplomatie.gouv.fr/en/country-files/qatar/france-and-qatar-65122/ |date=2022-10-27 |access-date=2024-03-05 |work=[[Европын болон Гадаад хэргийн яам (Франц)]] |language=en |archive-date=2023-01-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230131182342/https://www.diplomatie.gouv.fr/en/country-files/qatar/france-and-qatar-65122/ |url-status=live}}</ref> Аюулгүй байдлын чухал шаардлага болон [[Анти-терроризм|терроризмын эсрэг]] арга хэмжээнд бэлтгэхийн тулд [[Польш]] улс наадмын аюулгүй байдлыг хангахад чиглэсэн олон улсын хүчин чармайлтыг дэмжихийн тулд аюулгүй байдлын цэргүүд, тэр дундаа үнэрч нохойг оролцуулахаа амлав.<ref>{{Cite web |title=Аюулгүй байдлын асуудлын улмаас Польш улс Парисын олимпод цэргээ илгээнэ |url=https://www.reuters.com/sports/poland-send-troops-paris-olympics-amid-security-challenge-2024-03-28/ |date=2024-03-28 |access-date=2024-03-29 |work=Reuters |archive-date=2024-03-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240329210000/https://www.reuters.com/sports/poland-send-troops-paris-olympics-amid-security-challenge-2024-03-28/ |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.france24.com/en/live-news/20240328-france-asks-for-foreign-help-for-olympics-security-officials |work=France 24 |title=Франц Парисын олимпын үеэр аюулгүй байдлыг бэхжүүлэхийн тулд холбоотнуудаасаа тусламж хүсч байна |date=2024-03-28 |access-date=2024-03-29 |archive-date=2024-03-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240329172438/https://www.france24.com/en/live-news/20240328-france-asks-for-foreign-help-for-olympics-security-officials |url-status=live}}</ref> Катарын Дотоод хэргийн сайд, Лехвиягийн командлагч (Катарын Аюулгүй байдлын хүчин) 2024 оны 4 сарын 3-ны өдөр хуралдаж, Олимпын өмнөх аюулгүй байдлын ажиллагааны талаар хэлэлцсэн бөгөөд үүнд [[Нассер Аль-Хелайфи]], Шейх Жассим бин Мансур Аль Тани зэрэг албаны хүмүүс болон аюулгүй байдлын удирдагчид оролцов.<ref>{{Cite web |title=Катарын Дотоод хэргийн сайд Парисын олимпын өмнө албаны хүмүүстэй уулзалт хийж байна |url=https://dohanews.co/qatars-interior-minister-chairs-meeting-with-officials-ahead-of-paris-olympics/ |last=Сулейман |first=Факрия М. |website=[[Doha News]] |date=2024-04-04 |access-date=2024-04-04 |archive-date=2024-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240404133122/https://dohanews.co/qatars-interior-minister-chairs-meeting-with-officials-ahead-of-paris-olympics/ |url-status=live}}</ref> Нээлтийн ёслол болохоос долоо хоногийн өмнө 2024 оны 7 сарын 16-нд Лехвия Парист ирсэн гэж мэдээлсэн.<ref>{{cite news|date=2024-07-16|title=Хуягт машин, шөнийн харааны дуран: Катар Францын цагдаа нарт олимпод зориулж тоног төхөөрөмж зээлж байна|url=https://www.lemonde.fr/en/france/article/2024/07/16/armored-vehicles-night-vision-binoculars-qatar-lends-its-equipment-to-the-gendarmerie-for-the-olympics_6685379_7.html|last1=Альбертини|first1=Антуан|last2=Карпентье|first2=Артур|url-access=subscription|archive-url=https://web.archive.org/web/20240716040923/https://www.lemonde.fr/en/france/article/2024/07/16/armored-vehicles-night-vision-binoculars-qatar-lends-its-equipment-to-the-gendarmerie-for-the-olympics_6685379_7.html|access-date=2024-07-22|archive-date=2024-07-16|website=Le Monde|url-status=live}}</ref> Парисын олимпын нээлтийн өмнөх долоо хоногт АНУ ([[Лос Анжелесийн цагдаагийн газар|ЛАЦГ]]<ref name="LAT">{{cite news |date=2024-07-23 |title=Франц зөвшөөрсний дараа ЛАЦГ-ын ажилтнууд Парисын олимпод буу авч явахыг зөвшөөрөв |last=Жейни |first=Либор |url=https://www.latimes.com/california/story/2024-07-23/lapd-officers-paris-olympics |archive-url=https://web.archive.org/web/20240723104540/https://www.latimes.com/california/story/2024-07-23/lapd-officers-paris-olympics |access-date=2024-07-25 |archive-date=2024-07-23 |website=The Los Angeles Times |url-status=live}}</ref>/[[Лос-Анжелес тойргийн Шерифийн хэлтэс|ЛАШХ]]<ref>{{Cite web|url=https://signalscv.com/2024/07/scv-sheriffs-deputy-part-of-cohort-at-paris-olympics/|title=Парисын олимпод оролцох багийн SCV шерифийн орлогч хэсэг|first=Тайлер|last=Вайнфилд|work=[[The Santa Clarita Valley Signal]]|date=2024-07-26|access-date=2024-07-27|archive-date=2024-07-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20240727121353/https://signalscv.com/2024/07/scv-sheriffs-deputy-part-of-cohort-at-paris-olympics/|url-status=live}}</ref>/[[Нью-Йорк хотын цагдаагийн газар|НЙЦГ]]<ref>{{cite web |url=https://www.cbsnews.com/newyork/news/nypd-k9-paris-olympics/ |title=НЙЦГ-ын K-9 багууд Парисын олимпийг аюулгүй байлгахад хэрхэн тусалж байна |website=[[CBS News]] |date=2024-07-26 |last=Карлин |first=Дэйв |access-date=2024-07-27 |archive-date=2024-07-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240727051529/https://www.cbsnews.com/newyork/news/nypd-k9-paris-olympics/ |url-status=live }}</ref>/[[Фэйрфакс тойргийн цагдаагийн хэлтэс|ФТЦХ-ээр]]<ref>{{cite web |url=https://wjla.com/news/local/fairfax-county-police-department-fcpd-virginia-law-enforcement-2024-paris-olympics-public-safety-k9-officer-international-security-paris-france-dmv/ |title=ҮЗ: Фэйрфакс дүүргийн цагдаа нар 2024 оны Парисын олимпод туслахаар K9 офицеруудыг илгээжээ. |last=Локман |first=Жанна Тайлер М. |website=[[wjla.com]] |date=2024-07-23 |access-date=2024-07-27 |archive-date=2024-07-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240724011520/https://wjla.com/news/local/fairfax-county-police-department-fcpd-virginia-law-enforcement-2024-paris-olympics-public-safety-k9-officer-international-security-paris-france-dmv |url-status=live}}</ref> дамжуулан), АНЭУ,<ref>{{cite news |date=2024-07-11 |title=АНЭУ-ын цагдаа нар Парис 2024 Олимпод оролцоно; сургалтад франц хэл орно |url=https://www.khaleejtimes.com/uae/uae-police-to-serve-at-paris-2024-olympics-training-includes-french-lessons |access-date=2024-07-23 |work=[[Khaleej Times]] |archive-date=2024-07-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240711122238/https://www.khaleejtimes.com/uae/uae-police-to-serve-at-paris-2024-olympics-training-includes-french-lessons |url-status=live}}</ref> Бельги,<ref>{{cite news |url=https://www.vrt.be/vrtnws/en/2024/07/23/belgian-federal-police-service-dispatches-offices-to-paris-to-he/ |title=Бельгийн Холбооны цагдаагийн алба Олимпын наадмын үеэр Францчуудад аюулгүй байдлыг хангахад туслах офицеруудыг Парис руу илгээнэ |website=[[vrt.be]] |date=2024-07-23 |access-date=2024-07-25 |archive-date=2024-07-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240731074428/https://www.vrt.be/vrtnws/en/2024/07/23/belgian-federal-police-service-dispatches-offices-to-paris-to-he/ |url-status=live }}</ref> Бразил,<ref>{{cite news |url=https://www.rfi.fr/br/podcasts/reportagem/20240717-pf-do-brasil-refor%C3%A7a-seguran%C3%A7a-das-olimp%C3%ADadas-de-paris-a-convite-da-fran%C3%A7a |language=pt |title=Polícia Federal do Brasil reforça segurança das Olimpíadas de Paris a convite da França |website=[[Radio France Internationale|RFI]] |trans-title=Бразилийн Холбооны цагдаа Францын урилгаар Парисын олимпын хамгаалалтыг бэхжүүлж байна |date=2024-07-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240718035914/https://www.rfi.fr/br/podcasts/reportagem/20240717-pf-do-brasil-refor%C3%A7a-seguran%C3%A7a-das-olimp%C3%ADadas-de-paris-a-convite-da-fran%C3%A7a |archive-date=2024-07-18 |access-date=2024-07-25 |url-status=live}}</ref> Герман (Холбооны цагдаа<ref>{{Cite web|url=https://www.bild.de/sport/olympia/olympia-2024-deutsche-spezial-polizisten-beschuetzen-die-olympischen-spiele-669a2b1d4b9ee64d3870b628|title=Olympia 2024: Deutsche Spezial-Polizisten beschützen die Olympischen Spiele |trans-title=Германы тусгай цагдаа нар олимпыг хамгаална |last=Штратен |first=Вальтер М. |language=de |date=2024-07-26 |work=[[Bild]] |access-date=2024-07-27|archive-date=2024-07-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20240727093958/https://www.bild.de/sport/olympia/olympia-2024-deutsche-spezial-polizisten-beschuetzen-die-olympischen-spiele-669a2b1d4b9ee64d3870b628|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.fr.de/sport/sport-mix/befugnisse-olympische-spiele-sicherheit-olympia-polizei-deutsch-daniel-nivel-zr-93209129.html|title=Sicherheit bei Olympia: Sogar deutsche Spezial-Polizisten im Einsatz – sie haben besondere Befugnisse |trans-title=Олимпын аюулгүй байдал: Германы тусгай цагдаа нар хүртэл тусгай эрх мэдэлтэй |last=Ринген |first=Яннек |language=de |date=2024-07-28|work=[[Frankfurter Rundschau]]|access-date=2024-07-29|archive-date=2024-07-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20240729183458/https://www.fr.de/sport/sport-mix/befugnisse-olympische-spiele-sicherheit-olympia-polizei-deutsch-daniel-nivel-zr-93209129.html|url-status=live}}</ref>/ХРВ-ийн цагдаагаар<ref>{{cite web |url=https://www1.wdr.de/nachrichten/landespolitik/nrw-polizisten-bei-olympia-frankreich-100.html |title=NRW-Polizisten helfen bei Olympia in Frankreich |language=German |trans-title=ХРВ-ийн цагдаа нар Парисын олимпод тусална |date=2024-07-22 |last=Сартори |first=Бенжамин |website=[[wdr.de]] |access-date=2024-07-27 |archive-date=2024-07-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240724091440/https://www1.wdr.de/nachrichten/landespolitik/nrw-polizisten-bei-olympia-frankreich-100.html |url-status=live}}</ref>),<ref>{{cite news |date=2024-07-16 |title=Герман улс Евро 2024 хилийн хяналтыг сунгах талаар хэлэлцэж байна |url=https://www.dw.com/en/germany-debates-extending-euro-2024-border-controls/a-69680404 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240716131055/https://www.dw.com/en/germany-debates-extending-euro-2024-border-controls/a-69680404 |access-date=2024-07-22 |archive-date=2024-07-16 |last=Найт |first=Бен |work=[[DW News]] |url-status=live}}</ref> Дани,<ref>{{cite web |last=Кальверт |first=Никлас |date=2024-04-09 |title=Dansk politi skal til OL i Paris |trans-title=Данийн цагдаа нар Парист болох олимпод оролцох гэж байна |url=https://ekstrabladet.dk/sport/ol/dansk-politi-skal-til-ol-i-paris/10191316 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240728032538/https://ekstrabladet.dk/sport/ol/dansk-politi-skal-til-ol-i-paris/10191316 |archive-date=2024-07-28 |access-date=2024-07-27 |work=[[Ekstra Bladet]] |language=da}}</ref> Ирланд,<ref>{{cite news |url=https://www.anglocelt.ie/2024/06/17/gardai-to-be-sent-to-france-to-help-security-operations-at-paris-olympics/ |work=[[The Anglo-Celt]] |title=Парисын олимпын аюулгүй байдлын ажиллагаанд туслахаар Гардайг Франц руу илгээнэ |date=2024-06-17 |last=Слатер |first=Сара |access-date=2024-07-24 |archive-date=2024-07-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240724054206/https://www.anglocelt.ie/2024/06/17/gardai-to-be-sent-to-france-to-help-security-operations-at-paris-olympics/ |url-status=live}}</ref> Испани ([[Үндэсний цагдаагийн корпус (Испани)|ҮЦК]]/[[Иргэний харуул (Испани)|ИХ-аар]] дамжуулан),<ref>{{Cite web|url=https://euractiv.it/section/mondo/news/le-forze-di-polizia-europee-si-incontrano-a-parigi-per-garantire-la-sicurezza-dei-giochi-olimpici/|title=Le forze di polizia europee si incontrano a Parigi per garantire la sicurezza dei Giochi Olimpici|language=it |trans-title=European police forces meet in Paris to ensure Olympic Games security|first=Sarah|last=N'tsia|date=26 July 2024|website=[[Euractiv]]|access-date=27 July 2024|archive-date=31 July 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240731074346/https://euractiv.it/section/mondo/news/le-forze-di-polizia-europee-si-incontrano-a-parigi-per-garantire-la-sicurezza-dei-giochi-olimpici/|url-status=live}}</ref> Итали,<ref>{{Cite web|url=https://questure.poliziadistato.it/it/Imperia/articolo/87066a4c50989d72511471814|title=Il Dipartimento della Pubblica Sicurezza e la Questura di Imperia collaborano al pattugliamento a Parigi in occasione dei Giochi Olimpici|date=27 July 2024|language=it|trans-title=The Department of Public Security and the Imperia Police Headquarters collaborate on patrolling in Paris during the Olympic Games|website=questure.poliziadistato.it|access-date=27 July 2024|archive-date=31 July 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240731074314/https://questure.poliziadistato.it/it/Imperia/articolo/87066a4c50989d72511471814|url-status=live}}</ref> Их Британи,<ref name="F24"/> Канад (КХМЦ/ОМЦ/КХЦА-аар дамжуулан),<ref>{{cite news |date=2024-04-04 |url=https://www.thestar.com/news/canada/rcmp-will-provide-intelligence-help-police-to-help-secure-paris-olympics-this-summer/article_615c0403-c622-5734-b373-0f666cc7fdb6.html |title=КХМЦ энэ зун Парисын олимпыг аюулгүй болгохын тулд тагнуулын тусламж үзүүлж, цагдаа нар туслах болно |work=[[Toronto Star]] |agency=The Canadian Press |access-date=2024-07-25 |archive-date=2024-04-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240407160833/https://www.thestar.com/news/canada/rcmp-will-provide-intelligence-help-police-to-help-secure-paris-olympics-this-summer/article_615c0403-c622-5734-b373-0f666cc7fdb6.html |url-status=live}}</ref><ref name="OC">{{cite news |url=https://ottawacitizen.com/news/local-news/ottawa-police-officer-dog-paris-olympic-security |title=Оттавагийн цагдаа, нохой Парисын олимпын аюулгүй байдлын цэвэрлэгээнд тусалж байна |last=Моррисон |first=Кэтрин |work=[[Ottawa Citizen]] |date=2024-07-25 |access-date=2024-07-25 |archive-date=2024-07-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240731074312/https://ottawacitizen.com/news/local-news/ottawa-police-officer-dog-paris-olympic-security |url-status=live }}</ref><ref>https://www.ledevoir.com/sports/817208/douze-policiers-quebecois-rues-paris</ref> Кипр,<ref>{{cite news |date=2024-06-07 |url=https://knews.kathimerini.com.cy/en/news/cyprus-sends-trained-detection-dogs-to-paris-olympics |title=Кипр улс Парисын олимпод сургагдсан илрүүлэгч нохойгоо илгээнэ |website=[[Kathimerini|KNews Cyprus]] |access-date=2024-07-25 |archive-date=2024-06-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240611164343/https://knews.kathimerini.com.cy/en/news/cyprus-sends-trained-detection-dogs-to-paris-olympics |url-status=live}}</ref> Люксембург,<ref>{{cite news |date=2024-07-17 |title=Парисын олимпод дэлхийн 40 өөр орны 1750 цагдаа оролцоно |url=https://today.rtl.lu/news/world/a/2214674.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20240717125130/https://today.rtl.lu/news/world/a/2214674.html |access-date=2024-07-22 |archive-date=2024-07-17 |website=[[rtl.lu]] |url-status=live}}</ref> Марокко,<ref>{{cite news |url=https://northafricapost.com/78880-moroccan-police-contribute-to-paris-olympics-security-effort.html |title=Мароккогийн цагдаа нар Парисын олимпын аюулгүй байдлын ажилд хувь нэмрээ оруулна |work=[[The North Africa Post]] |date=2024-07-19 |access-date=2024-07-25 |archive-date=2024-07-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240727032659/https://northafricapost.com/78880-moroccan-police-contribute-to-paris-olympics-security-effort.html |url-status=live }}</ref> Нидерланд,<ref>{{cite news |date=2024-07-22 |url=https://www.trouw.nl/buitenland/nederlandse-politie-houdt-parijs-veilig-tijdens-olympische-spelen~bd5f34a2/ |title=Nederlandse politie houdt Parijs veilig tijdens Olympische Spelen |trans-title=Нидерландын цагдаа нар Олимпын наадмын үеэр Парис хотыг аюулгүй байлгана |last=Раммелоо |first=Эва |work=[[Trouw]] |language=nl |access-date=2024-07-25 |url-status=live |archive-date=2024-07-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240726195643/https://www.trouw.nl/buitenland/nederlandse-politie-houdt-parijs-veilig-tijdens-olympische-spelen~bd5f34a2/}}</ref> Норвеги,<ref name="OC"/> Өмнөд Солонгос,<ref>{{cite news |date=2024-07-19 |title=Солонгосын цагдаа нар олимпыг дэмжих зорилгоор Парисын гудамжинд эргүүл хийж байна |url=https://koreajoongangdaily.joins.com/news/2024-07-19/national/socialAffairs/Korean-police-patrol-Paris-streets-to-support-Olympics/2094259 |access-date=2024-07-22 |last=Боллей |first=Жим |work=[[Korea JoongAng Daily]] |archive-date=2024-07-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240719100523/https://koreajoongangdaily.joins.com/news/2024-07-19/national/socialAffairs/Korean-police-patrol-Paris-streets-to-support-Olympics/2094259 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://m.yna.co.kr/view/AKR20240719001000007 |title=[올림픽] 몽마르트르 언덕에 나타난 한국 경찰..."우리 국민 도와야죠" &#124; 연합뉴스 |language=ko |trans-title=[Олимп] Солонгосын цагдаа нар Монмартрийн толгод дээр гарч ирэв ... "Бид ард түмэндээ туслах ёстой" |work=[[Yonhap News Agency]] |date=2024-07-19 |access-date=2024-07-27 |archive-date=2024-07-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240720175604/https://m.yna.co.kr/view/AKR20240719001000007 |url-status=live}}</ref> Польш,<ref>{{Cite web|url=https://www.gazetaprawna.pl/wiadomosci/swiat/artykuly/9553934,polskie-wojsko-i-policja-prowadza-dzialania-w-paryzu-na-igrzyskach-oli.html|title=Polskie wojsko i policja na Igrzyskach Olimpijskich. Jakie mają zadania w Paryżu? |trans-title=Олимпын наадамд Польшийн цэрэг, цагдаа нар Парист ажиллагаа явуулж байна |last=Целей |first=Петер |language=pl |date=2024-07-26|work=Dziennik Gazeta Prawna|access-date=2024-07-27|archive-date=2024-07-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20240727122848/https://www.gazetaprawna.pl/wiadomosci/swiat/artykuly/9553934,polskie-wojsko-i-policja-prowadza-dzialania-w-paryzu-na-igrzyskach-oli.html|url-status=live}}</ref> Португал,<ref>{{cite news |date=2024-07-24 |url=https://pontopt.fr/jo-paris-2024-portugal-envia-uma-centena-de-policias/ |title=JO Paris 2024: Portugal envia uma centena de polícia |trans-title=Парис 2024 олимп: Португалиас зуун цагдаа илгээв |website=PontoPT.fr |language=pt |access-date=2024-07-25 |url-status=live |archive-date=2024-07-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240730165205/https://pontopt.fr/jo-paris-2024-portugal-envia-uma-centena-de-policias/}}</ref> Словак,<ref>{{Cite web|url=https://ereport.sk/olympiada-2024-na-bezpecnost-v-parizi/|title=Olympiáda 2024: Na bezpečnosť v Paríži dohliadajú aj slovenskí policajti |language=sk |trans-title=Олимп 2024: Словакийн цагдаа нар Парис хотын аюулгүй байдлыг мөн хянаж байна |first=Эма|last=Червена|date=2024-07-26|website=eReport.sk|access-date=2024-07-27|archive-date=2024-07-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20240727113237/https://ereport.sk/olympiada-2024-na-bezpecnost-v-parizi/|url-status=live}}</ref> Финланд,<ref>{{cite web |url=https://yle.fi/a/74-20101064 |title=Финляндын "баатар нохой" Парисын олимпын хамгаалалтын ажилд тусалж байна |date=2024-07-28 |orig-date=2024-07-23 |website=[[yle.fi]] |access-date=2024-07-27 |archive-date=2024-07-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240725143006/https://yle.fi/a/74-20101064 |url-status=live}}</ref> Чех,<ref>{{cite web |url=https://english.radio.cz/six-czech-police-officers-oversee-security-paris-olympic-games-8823723 |title=Чехийн зургаан цагдаа Парисын олимпын наадмын аюулгүй байдалд хяналт тавина |date=2024-07-24 |last=Франкова |first=Рутх |website=[[radio.cz]] |access-date=2024-07-27 |archive-date=2024-07-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240725055421/https://english.radio.cz/six-czech-police-officers-oversee-security-paris-olympic-games-8823723 |url-status=live}}</ref> Швед,<ref>{{cite news |date=25 July 2024 |url=https://polisen.se/aktuellt/nyheter/nationell/2024/juli/svenska-bombhundar-bistar-vid-os-i-paris/ |title=Svenska bombhundar bistår vid OS i Paris |trans-title=Парисын олимпод Шведийн бөмбөгдөгч ноход тусалж байна |work=[[Шведийн цагдаагийн газар]] |access-date=2024-07-25 |language=sv |url-status=live |archive-date=2024-07-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240727050347/https://polisen.se/aktuellt/nyheter/nationell/2024/juli/svenska-bombhundar-bistar-vid-os-i-paris/}}</ref> Энэтхэг,<ref>{{Cite web |date=2024-07-17 |title=Энэтхэгийн CAPF, Франц дахь тусгай хүчний нохойн баг Олимпын наадам болох газрын аюулгүй байдлыг хангана |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/sports/indian-capf-special-forces-canine-squad-in-france-for-olympics-venue-security/articleshow/111803465.cms |access-date=2024-07-25 |website=The Economic Times |archive-url=https://web.archive.org/web/20240717080917/https://economictimes.indiatimes.com/news/sports/indian-capf-special-forces-canine-squad-in-france-for-olympics-venue-security/articleshow/111803465.cms |archive-date=2024-07-17 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.hindustantimes.com/world-news/mission-impawsible-indian-envoy-meets-k-9-unit-deployed-for-2024-paris-olympics-101721052204301.html |work=Hindustan Times |title=2024 оны Парисын олимпод зориулан байрлуулсан К-9 ангитай Энэтхэгийн элч уулзав. |date=2024-07-15 |archive-date=2024-07-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240717022252/https://www.hindustantimes.com/world-news/mission-impawsible-indian-envoy-meets-k-9-unit-deployed-for-2024-paris-olympics-101721052204301.html |url-status=live}}</ref> Эстони,<ref>{{cite news |date=2024-05-28 |url=https://news.err.ee/1609353885/estonia-sends-security-team-to-paris-olympics |title=Эстони улс Парисын олимпод хамгаалалтын багаа илгээв |work=[[Eesti Rahvusringhääling|ERR News]] |access-date=2024-07-25 |archive-date=2024-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240530080009/https://news.err.ee/1609353885/estonia-sends-security-team-to-paris-olympics |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |date=2024-07-09 |url=https://www.rescue.ee/et/uudised/pariisi-suveoluempiamaenge-laehevad-turvama-paeaestjad-politseinikud-ja-sojavaeepolitsei-2464 |title=Pariisi suveolümpiamänge lähevad turvama päästjad, politseinikud ja sõjaväepolitsei |work=[[Эстонийн Аврах зөвлөл|ЭАЗ]] |trans-title=Парист болох зуны олимпын наадмыг аврагч, цагдаа, цэргийн цагдаа нар хамгаалах гэж байна |access-date=2024-07-25 |language=et |url-status=live |archive-date=2024-07-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240727051857/https://www.rescue.ee/et/uudised/pariisi-suveoluempiamaenge-laehevad-turvama-paeaestjad-politseinikud-ja-sojavaeepolitsei-2464}}</ref> зэрэг 40 гаруй улс Францын хамтрагчиддаа цагдаагийн тусламж үзүүлнэ.<ref>{{cite news |url=https://www.france24.com/en/video/20240714-foreign-police-to-help-patrol-paris-streets-during-olympics |work=France 24 |title=Парисын олимпын аюулгүй байдлыг хангахад гадаадын 2000 орчим цэрэг оролцоно |date=2024-04-13 |access-date=2024-07-22 |archive-date=2024-04-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240413084959/https://www.france24.com/en/europe/20240413-about-2-000-foreign-troops-to-bolster-security-during-paris-olympics |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |date=2024-03-29 |title=Франц улс Парисын олимпын аюулгүй байдлын томоохон сорилтод гадаадын цагдаа, цэргийн тусламж хүсч байна |url=https://apnews.com/article/paris-olympics-security-france-police-21b14b6eaf01fb2bf63c2b17fdd8da71 |access-date=2024-07-23 |last=Лестер |first=Жон |website=AP News |language=en-US |archive-url=https://web.archive.org/web/20240329123025/https://apnews.com/article/paris-olympics-security-france-police-21b14b6eaf01fb2bf63c2b17fdd8da71 |archive-date=2024-03-29 |url-status=live}}</ref> Аюулгүй байдлын асуудал нь [[Сена мөрөн|Сена мөрний]] дагуу олон нийтийн арга хэмжээ болох нээлтийн ёслолын талаар зарласан төлөвлөгөөнд нөлөөлсөн; хүлээгдэж буй ирц 600,000-аас 300,000 болж хоёр дахин буурч, зөвхөн урилгаар үнэ төлбөргүй үзэх боломжийг мөн төлөвлөв. 2024 оны 4 сард [[Исламын улс бүлэглэл]] [[Крокус Сити Холлын халдлага|Крокус Сити Холлын халдлагын]] хариуцлагыг өөртөө хүлээж, [[2023-2024 оны УЕФА-гийн Аваргуудын лигийн хасагдах шат#Шөвгийн найм|УЕФА-гийн Аваргуудын лигийн шөвгийн наймд]] хэд хэдэн удаа заналхийлсний дараа Францын Ерөнхийлөгч [[Эмманюэл Макрон]] шаардлагатай бол нээлтийн ёслолыг хойшлуулж, дахин зохион байгуулж болно гэж мэдэгдсэн.<ref name=":1">{{Cite news |date=2024-04-15 |title=Макрон Парисын олимпын нээлтийн ёслолыг нүүлгэж магадгүй гэж мэдэгдэв |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-68815081 |access-date=2024-04-15 |work=BBC News |archive-date=2024-04-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240415120257/https://www.bbc.com/news/world-europe-68815081 |url-status=live}}</ref><ref name=":5">{{Cite web |date=2024-04-15 |title=Сена мөрөн дээр Парисын олимпын нээлтийн ёслол аюулгүй байдлын үүднээс нүүж магадгүй гэж Макрон хэлэв |url=https://www.france24.com/en/france/20240415-paris-olympics-opening-ceremony-on-the-seine-could-move-for-security-reasons-says-macron |access-date=2024-04-15 |website=France 24 |language=en |archive-date=2024-04-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240415122612/https://www.france24.com/en/france/20240415-paris-olympics-opening-ceremony-on-the-seine-could-move-for-security-reasons-says-macron |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |date=2024-04-03 |title=Франц улс Парис 2024 оны нээлтийн ёслолын "Б төлөвлөгөө"-тэй |url=https://www.insidethegames.biz/articles/1144519/plan-b-paris-2024-opening-ceremony |archive-url=https://web.archive.org/web/20240403115411/https://www.insidethegames.biz/articles/1144519/plan-b-paris-2024-opening-ceremony |archive-date=2024-04-03 |access-date=2024-04-03 |website=Inside the Games |url-status=live}}</ref> Францын эрх баригчид Наадмын өмнөхөн Парисын гудамжинд ойролцоогоор 75,000 цагдаа, цэргийн албан хаагчдыг байрлуулжээ.<ref>{{Cite news |last=Хардинг |first=Эндрю |date=2024-07-24 |title=Олимп дөхөж байхад Парис 75 мянган цэргээ гудамжинд гаргаж байна |url=https://www.bbc.com/news/articles/cq5j8gk20r1o |access-date=2024-07-24 |work=BBC News |archive-url=https://web.archive.org/web/20240723235224/https://www.bbc.com/news/articles/cq5j8gk20r1o |archive-date=2024-07-23 |url-status=live}}</ref> Наадам дууссаны дараа терроризмын эсрэг үндэсний прокурор Оливье Кристен Францын эрх баригчид Олимп, Паралимпын наадамд халдлага үйлдэх гэсэн гурван террорист төлөвлөгөөг таслан зогсоож, таван сэжигтнийг баривчилсан гэж мэдэгдэв.<ref>{{cite web |date=2024-09-11 |title=Францын албаныхан: Олимпын терроризмын төлөвлөгөөг таслан зогсоолоо |url=https://www.aljazeera.com/news/2024/9/11/france-says-it-foiled-three-plots-to-attack-paris-olympics |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240911202051/https://www.aljazeera.com/news/2024/9/11/france-says-it-foiled-three-plots-to-attack-paris-olympics |archive-date=2024-09-11 |work=Al Jazeera}}</ref> === Хоол хүнс === 2024 оны наадмын байгаль орчинд үзүүлэх нөлөөлөл, уур амьсгалын ул мөрийг багасгахын тулд,<ref name=":9" /> олимпын байгууламжууд [[2012 оны Зуны Олимп|2012 онд Лондон]], [[2016 оны Зуны Олимп|2016 онд Риод]] байснаас хоёр дахин илүү ургамлын гаралтай хоолоор үйлчилсэн.<ref>{{Cite web |last1=Варли |first1=Киаран |last2=Локвүүд |first2=Дэйв |date=2024-07-23 |title=Дахин боловсруулсан лонхны орой болон шаттлокоор хийсэн ширээ - Хамгийн ногоон олимп уу? |url=https://www.bbc.co.uk/sport/articles/cm52drr0lp1o |access-date=2024-07-23 |website=BBC Sport |archive-url=https://web.archive.org/web/20240723183323/https://www.bbc.co.uk/sport/articles/cm52drr0lp1o |archive-date=2024-07-23 |url-status=live}}</ref> Цэсний 30 хувийг ургамлын гаралтай болгохын тулд махаар хийсэн биш харин [[Тахианы наггетс#Цагаан хоолтны тахианы наггетс|цагаан хоолтны тахианы наггетс]], [[цагаан хоолтны хот-дог]] өгөх болно.<ref name="chicken nuggets">{{Cite news |last=Ингл |first=Син |date=2024-07-22 |title=Илүү хурдан, илүү өндөр, илүү хүчтэй ..., илүү эрүүл: Парис 2024 тахианы наггетсгүй цэс |url=https://www.theguardian.com/sport/article/2024/jul/22/chicken-nuggets-paris-2024-olympic-games-food-health |access-date=2024-07-23 |work=The Guardian |issn=0261-3077 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240722214012/https://www.theguardian.com/sport/article/2024/jul/22/chicken-nuggets-paris-2024-olympic-games-food-health |archive-date=2024-07-22 |url-status=live}}</ref> Үзэгчдэд зориулсан газруудад дунджаар гуравны хоёр нь ургамлын гаралтай хоолоор үйлчилсэн. Скейтборд, брейк бүжгийн болон BMX тэмцээнийг зохион байгуулсан газар болох [[Эв нэгдлийн талбай (Парис)|Эв нэгдлийн талбайд]] зөвхөн ургамлын гаралтай хоолоор үйлчлэв. Хөлбөмбөгийн цэнгэлдэх хүрээлэнгийн 40% нь ургамлын гаралтай хоолоор үйлчлэв. Олимпын тосгонд тамирчдад өгдөг хоолны 30 орчим хувь нь ургамлын гаралтай байсан.<ref>{{Cite web|title=Ургамлын гаралтай хүнсний уралдаан: Парисын олимп хэрхэн хамгийн веган болсон бэ?|url=https://www.bbc.com/future/article/20240808-vive-la-vegan-the-paris-olympics-race-to-meat-free|access-date=2024-08-12|website=www.bbc.com|language=en-GB|archive-date=2024-08-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20240812063842/https://www.bbc.com/future/article/20240808-vive-la-vegan-the-paris-olympics-race-to-meat-free|url-status=live }}</ref> Наадамд ойролцоогоор 13 сая хоол;<ref name=":9">{{Cite web |title=Парис 2024 Хүнсний алсын хараа |url=https://olympics.com/en/paris-2024/our-commitments/the-environment/food-vision |website=Парис 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240423064502/https://olympics.com/en/paris-2024/our-commitments/the-environment/food-vision |archive-date=2024-04-23 |url-status=live}}</ref> өдөр бүр 40,000 орчим хоол өгөх бол тэд нараас 1200 нь [[Мишелин хөтөч#Од|Мишелин од]]той байв.<ref name="chicken nuggets"/> Өдөр бүр [[нарийн боовны газар]] шинэ [[багет]] болон бусад талхыг жигнэж бэлдсэн.<ref>{{Cite web |last=Корбет |first=Сильви |date=2024-05-01 |orig-date=2024-04-30 |title=Парисын олимпын тамирчид шинэхэн шатаасан талх, сонгосон бяслаг, олон ногоогоор хооллоно. |url=https://apnews.com/article/olympics-paris-french-food-vegetarian-f863445f5b44d868b6949f34f5f70403 |access-date=2024-07-23 |website=AP News |language=en-US |archive-url=https://web.archive.org/web/20240514203952/https://apnews.com/article/olympics-paris-french-food-vegetarian-f863445f5b44d868b6949f34f5f70403 |archive-date=2024-05-14 |url-status=live}}</ref> Наадамд зориулан дэлхийн хоолыг онцлох зорилготой 3,500 хүний ​​суудалтай зоогийн газар байгуулсан. Их Британийн баг цэсэнд каша нэмэхийг хүссэн бол Өмнөд Солонгосын баг [[кимчи]] хүссэн байна.<ref name="chicken nuggets" /> Наадмын турш Олимпын тосгон дахь тамирчид болон өрсөлдөгчид [[Өндөг (хоолны бүтээгдэхүүн)|өндөг]], [[Шарах|шарсан мах]] зэрэг зарим хоол хүнс дутагдаж байгаа талаар гомдоллосон.<ref>{{Cite web |last=Кларк Биллингс |first=Люси |date=2024-07-25 |title=Өндөг биш: Тамирчид Олимпын тосгонд өндөгний хомсдол үүссэн гэж мэдэгджээ |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/c0xj26w651qo |access-date=2024-07-25 |website=BBC Sport |url-status=live |archive-date=2024-07-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240726231547/https://www.bbc.co.uk/news/articles/c0xj26w651qo}}</ref><ref>{{Cite web |last=МУШИ|first=КРИСТИН|date=2024-07-27|title="Түүхий мах": Британийн баг Олимпын тосгоны хоолонд дургүйцлээ илэрхийлэв|url=https://www.lemonde.fr/en/sports/article/2024/07/26/raw-meat-british-team-hit-out-at-olympic-village-food_6699939_9.html|website=lemonde|language=en-gb}}</ref> Британийн тамирчид түүхий махаар үйлчилж байна гэж гомдоллож, хоол хүнсний асуудлаас болж тэдний олонх нь Олимпын тосгоны хоолны газруудаас зайлсхийж, өөр газар хооллоход хүргэсэн; Британийн Олимпын холбоо Олимпын тосгоны гадна байрлах газарт Британийн тамирчдын хоол тэжээлийг хариуцахаар тогооч нараа нисгэжээ.<ref>{{Cite web |last=МУШИ|first=КРИСТИН|date=2024-07-27|title="Түүхий мах": Британийн баг Олимпын тосгоны хоолонд дургүйцлээ илэрхийлэв|url=https://www.lemonde.fr/en/sports/article/2024/07/26/raw-meat-british-team-hit-out-at-olympic-village-food_6699939_9.html|website=lemonde|language=en-gb}}</ref><ref>{{Cite web |last=Пасифика|first=Моана|date=2024-07-27|title=Их Британи түүхий махтай холбоотой гомдол гарсны дараа Парисын Олимпын тосгоны хоолноос татгалзжээ|url=https://www.nzherald.co.nz/sport/olympics/olympics-2024-great-britain-snub-paris-olympic-village-food-after-complaints-of-raw-meat/3CZQYPN7UNG3VLRTCBJZ2LM2SE/|website=nzherald}}</ref><ref>{{Cite web|date=2024-07-27|title=Их Британи тосгонд хоол ундны гомдол гарсны улмаас Олимпод туслах тогооч дууджээ|url=https://www.sportsnet.ca/olympics/article/great-britain-calls-in-emergency-chef-at-olympics-because-of-food-complaints-at-village/|website=sportsnet}}</ref><ref>{{cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/life-style/food-news/paris-olympics-2024-athletes-raise-concerns-about-food-shortages-and-raw-meat-at-games-village/articleshow/112105201.cms|title=2024 оны Парисын Олимп: Тамирчид түүхий махаар үйлчлүүлэх талаар санаа зовж байна, Олимп хоол хүнсний хомсдолтой тэмцэж байна|date=2024-07-30|newspaper=The Times of India|access-date=2024-07-30|archive-date=2024-07-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20240731074313/https://timesofindia.indiatimes.com/life-style/food-news/paris-olympics-2024-athletes-raise-concerns-about-food-shortages-and-raw-meat-at-games-village/articleshow/112105201.cms|url-status=live}}</ref> === Агааржуулалт === Наадмын өмнөхөн Олимпын тосгон [[агаржуулалт|агааржуулагчгүй]] байхыг зарласан; байгаль орчныг хамгаалах хэмжүүрийн хувьд барилга байгууламжууд доторх температурыг гаднаасаа 6 °C илүү сэрүүн байлгахын тулд [[Газрын гүний дулааны халаалт|газрын гүний дулааны]] [[байгалийн хөргөлт]]ийн системийг ашиглах болно.<ref>{{cite web|url=https://www.latimes.com/opinion/story/2024-07-27/editorial-no-air-conditioning-paris-olympics-unfair-to-athletes |title=Редакц: Парист олимпын тамирчдад агааржуулагч байхгүй юу? Сайн санаа, гэхдээ муу санаа |website=[[Los Angeles Times]] |date=2024-07-27 |url-status=live |archive-date=2024-07-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240728010832/https://www.latimes.com/opinion/story/2024-07-27/editorial-no-air-conditioning-paris-olympics-unfair-to-athletes}}</ref> Үүнийг дараа Герман, Грек, Дани, Их Британи, Итали, Канад, Япон зэрэг олон багууд Наадамд өөрсдийн агааржуулагч төхөөрөмжөө нийлүүлэхээр шийджээ.<ref>{{cite web|url=https://www.eonline.com/news/1405347/the-truth-about-olympic-villages-air-conditioning-ban |title=Олимпын тосгоны агааржуулагчийг хориглосон тухай үнэн |date=2024-07-25 |last=Сантафлорентина |first=Хэйли |website=[[eonline.com]] |url-status=live |archive-date=2024-07-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240726020122/https://www.eonline.com/news/1405347/the-truth-about-olympic-villages-air-conditioning-ban}}</ref> Уганда зэрэг ядуу буурай орны олимпын төлөөлөгчид тамирчдаа агааржуулагчаар хангаж чадахгүй байна гэж гомдолложээ.<ref>{{cite web|url=https://www.npr.org/2024/06/24/nx-s1-5017544/paris-olympics-air-conditioning-usa |title=Парис агааржуулагчгүй Олимпын тосгонтой болохыг хүсч байна. АНУ болон бусад баг үүнд тийм ч таатай хандсангүй |date=2024-06-24 |last=Трейсман |first=Рэйчел |website=[[NPR]] |url-status=live |archive-date=28 July 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240728033128/https://www.npr.org/2024/06/24/nx-s1-5017544/paris-olympics-air-conditioning-usa}}</ref> === Тээвэрлэлт === {{main|2024 оны Зуны Олимп, Паралимпын үеийн тээвэрлэлт}} 500 сая еврогийн хөрөнгө оруулалтыг<ref name=":12">{{Cite web |date=2024-04-17 |title=Наадам хүртэл 100 хоног: Тээврийн төлөвлөгөө бэлэн боллоо |url=https://www.prnewswire.com/news-releases/one-hundred-days-to-the-games-transport-plan-ready-302118445.html |access-date=2024-07-25 |website=PR Newswire |publisher=Île-de-France Mobilités |language=en |archive-date=2024-05-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240507040908/https://www.prnewswire.com/news-releases/one-hundred-days-to-the-games-transport-plan-ready-302118445.html |url-status=live}}</ref> [[Парисын метро]]ны өргөтгөл, 60 км дугуйн шинэ зам зэрэгт зориулж тээврийг сайжруулахад зориулжээ.<ref name="24 June 20242">{{Cite web |last1=Компаньон |first1=Себастиан |last2=Силлион |first2=Марион |date=2024-06-24 |title=Ligne 14 de Saint-Denis – Pleyel à l'aéroport d'Orly : " Ces nouvelles stations, c'est vraiment waouh ! " |trans-title=Сент-Денис - Плейелээс Орли нисэх онгоцны буудал хүртэлх 14-р шугам: "Эдгээр шинэ станцууд үнэхээр гайхалтай!" |url=https://www.leparisien.fr/info-paris-ile-de-france-oise/transports/ligne-14-de-saint-denis-pleyel-a-laeroport-dorly-ces-nouvelles-stations-cest-vraiment-waouh-24-06-2024-XCDH4PAG2RFYTLS4Z4VIVJT66Y.php |access-date=2024-06-24 |work=[[Le Parisien]] |language=fr-FR |archive-date=2024-06-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240624130514/https://www.leparisien.fr/info-paris-ile-de-france-oise/transports/ligne-14-de-saint-denis-pleyel-a-laeroport-dorly-ces-nouvelles-stations-cest-vraiment-waouh-24-06-2024-XCDH4PAG2RFYTLS4Z4VIVJT66Y.php |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |title=Олимп, Паралимпын бүх байруудыг холбох 60 км дугуйн зам |url=https://www.paris.fr/en/pages/all-olympic-venues-to-be-accessible-by-bike-27091 |access-date=2024-07-25 |website=Paris.fr |language=en |archive-date=2024-06-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240613074527/https://www.paris.fr/en/pages/all-olympic-venues-to-be-accessible-by-bike-27091 |url-status=live}}</ref> Парист ирсэн жуулчид наадмын үеэр нийтийн тээврээр энгийн 2,15 еврогийн оронд 4 еврогийн илүү өндөр үнэ төлнө. Энэ нь наадмын үеэр нийтийн тээврийн үйлчилгээний давтамж, цагийн нэмэгдлийн төлбөрийг төлөх бөгөөд үйлчилгээний үнэ дунджаар 15%-иар нэмэгдэнэ.<ref name=":12"/><ref name=":22">{{Cite news |last=Виллшер |first=Ким |date=2024-05-06 |title=Парисын эрх баригчид Олимпын үеэр метроны явган аялал, автобусны зардлыг нэмжэ |url=https://www.theguardian.com/world/article/2024/may/06/paris-authority-slated-for-doubling-cost-of-metro-and-bus-trips-during-olympics |access-date=2024-07-25 |work=The Guardian |issn=0261-3077 |url-status=live |archive-date=2024-06-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240601114701/https://www.theguardian.com/world/article/2024/may/06/paris-authority-slated-for-doubling-cost-of-metro-and-bus-trips-during-olympics}}</ref> Өмнөх наадмын нэгэн адил тамирчид, албаны хүмүүс болон хэвлэл мэдээллийнхэнд найдвартай аялах хугацааг баталгаажуулахын тулд 185 километр замын хөдөлгөөний зурвасыг ашиглана.<ref>{{Cite web |title=Voies olympiques et paralympiques réservées : quels sont les axes concernés dans Paris ? |url=https://www.paris.fr/pages/voies-olympiques-et-paralympiques-reservees-quels-sont-les-axes-concernes-dans-paris-27862 |trans-title=Олимп, Паралимпын замууд: Парист ямар маршрутууд өртөж байна вэ? |date=2024-07-11 |access-date=2024-07-25 |website=Paris.fr |language=fr |url-status=live |archive-date=2024-07-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240723152512/https://www.paris.fr/pages/voies-olympiques-et-paralympiques-reservees-quels-sont-les-axes-concernes-dans-paris-27862}}</ref> === Сайн дурынхан === Парис-2024 Олимп, Паралимпын наадамд зориулсан сайн дурынхны платформ 2023 оны 3 сард олон нийтэд нээлттэй болсон. Энэхүү наадамд дэлхий даяар 45,000 сайн дурын ажилтан элсүүлэх төлөвтэй байсан.<ref>{{cite news |url=https://olympics.com/en/news/paris-2024-volunteer-programme-application-timeline |work=Олимп |title=Парис 2024 сайн дурын ажилтны хөтөлбөр: Хугацаа болон өргөдөл гаргах үйл явцыг дэлгэв |date=2022-10-18 |access-date=2024-02-10 |archive-date=2022-11-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221104120318/https://olympics.com/en/news/paris-2024-volunteer-programme-application-timeline |url-status=live}}</ref> Бүртгэл 2023 оны 5 сарын 3-нд дууссаны дараа Парисын Зохион байгуулах хороонд 300,000 гаруй өргөдөл ирүүлсэн нь өмнөх хоёр олимпод оролцох хүсэлт гаргагчдын тооноос давсан байна.<ref name=":2">{{cite news |last=Беркли |first=Жоф |date=2023-05-05 |title=Парис 2024-д 45,000 сайн дурын ажил хийхээр 300,000 гаруй өргөдөл ирэв |url=https://www.insidethegames.biz/articles/1136665/paris-2024-volunteering-applications |access-date=2024-02-10 |work=Inside The Games |archive-date=2023-10-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231003044349/https://www.insidethegames.biz/articles/1136665/paris-2024-volunteering-applications |url-status=live}}</ref> Өргөдөл гаргагчдад 2023 оны 9 сараас 12 сарын хооронд өргөдлийн үр дүнгийн талаар мэдэгдэв.<ref>{{cite news |last=Мэттьюс |first=Линдси |date=2023-04-14 |title=Та Парисын олимпод хэрхэн үнэ төлбөргүй оролцох боломжтойг эндээс үзнэ үү |url=https://www.afar.com/magazine/how-to-apply-to-volunteer-at-the-paris-2024-olympics |access-date=2024-02-10 |work=AFAR |archive-date=2023-06-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230608181027/https://www.afar.com/magazine/how-to-apply-to-volunteer-at-the-paris-2024-olympics? |url-status=live}}</ref> Аюулгүй байдлын үүднээс 800 гаруй өргөдөл гаргагчийг хассан бөгөөд тэдгээрийн 15 нь Fiche S гэсэн тэмдэгтэй байв.<ref>{{cite news |date=2024-04-01 |title=Аюулгүй байдлын үүднээс 800 хүнийг Парисын олимпоос хасав: Дотоод хэргийн яам |url=https://www.rfi.fr/en/france/20240401-800-excluded-from-paris-olympics-over-security-fears-interior-ministry |access-date=2024-04-01 |work=[[Radio France Internationale|RFI]] |archive-date=2024-04-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240402015717/https://www.rfi.fr/en/france/20240401-800-excluded-from-paris-olympics-over-security-fears-interior-ministry}}</ref> === Бамбарын буухиа === {{main|2024 оны Зуны Олимпын бамбарын буухиа}} [[File:Carcassonne, Relais de la flamme olympique Paris 2024 (112).jpg|thumb|[[Каркасон]] дахь хоёр бамбар зөөгч]] Олимпын бамбарыг 4-р сарын 16-нд Грекийн [[Олимп, Грек|Олимпод]] наадам эхлэхээс 100 хоногийн өмнө [[Олимпын гал]]ыг асааснаар эхэлсэн юм. Грекийн сэлүүрт завины тамирчин [[Стефанос Дускос]] анхны бамбар зөөгч байсан бөгөөд усанд сэлэгч [[Лор Маноду]] Францын анхны бамбар зөөгч байсан.<ref name="100d">{{Cite press release |url=https://press.paris2024.org/news/100-days-before-the-games-france-prepares-to-welcome-the-olympic-flame-of-paris-2024-85e8-7578a.html |title=Наадмаас 100 хоногийн өмнө: Франц 2024 оны Парисын олимпын бамбарыг угтан авахад бэлдэж байна |date=2024-04-16 |website=paris2024.com |access-date=2024-05-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240425061055/https://press.paris2024.org/news/100-days-before-the-games-france-prepares-to-welcome-the-olympic-flame-of-paris-2024-85e8-7578a.html |archive-date=2024-04-25 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |date=2024-04-15 |author=Пиказо, Раул Даффунчио |title=Олимпын галыг энэ мягмар гарагт Эртний Олимпиад асаана |url=https://www.insidethegames.biz/articles/1144691/olympic-flame-ancient-olympia-tuesday |archive-url=https://web.archive.org/web/20240415173347/https://www.insidethegames.biz/articles/1144691/olympic-flame-ancient-olympia-tuesday |archive-date=2024-04-15 |access-date=2024-04-15 |website=Inside the Games |url-status=live}}</ref> Тэрээр мөн усанд сэлэгч [[Флоран Маноду]] (түүний дүү), паратриатлонч Мона Францис, пара тамирчин [[Димитри Паваде]] нартай хамт бамбарыг буухиалах дөрвөн ахмадын нэгээр сонгогджээ.<ref>{{Cite press release |url=https://press.paris2024.org/news/laure-manaudou-first-french-torchbearer-at-olympia-a449-7578a.html |title=Лор Маноду, Олимпиа дахь анхны Францын бамбар зөөгч |website=paris2024.com |date=2024-04-15 |access-date=2024-05-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240425061057/https://press.paris2024.org/news/laure-manaudou-first-french-torchbearer-at-olympia-a449-7578a.html |archive-date=2024-04-25 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |date=2024-04-16 |author=Салгуэро, Дэвид Рубио |title=Лор Маноду, Олимпиа дахь анхны Францын бамбар зөөгч |url=https://www.insidethegames.biz/articles/1144696/laure-manaudou-first-french-torchbearer |archive-url=https://web.archive.org/web/20240416090215/https://www.insidethegames.biz/articles/1144696/laure-manaudou-first-french-torchbearer |archive-date=2024-04-16 |access-date=2024-04-16 |website=Inside the Games |url-status=live}}</ref> Бамбарын буухиа 10,000 бамбар зөөгчтэй байх бөгөөд Францын 65 нутаг дэвсгэрийн 400 гаруй суурингаар зочлох төлөвтэй байна.<ref name="100d" /> 5 сарын 18-нд [[Шинэ Каледони]] дахь буухианы хэсэг [[2024 оны Шинэ Каледонийн эмх замбараагүй байдал|нийгэмлэгт эмх замбараагүй байдал]] үүссэний улмаас цуцлагдсан гэж мэдээлсэн.<ref>{{Cite web |url=https://www.lemonde.fr/en/france/article/2024/05/18/new-caledonia-removed-from-olympic-torch-s-route-following-unrest_6671869_7.html |title=Шинэ Каледони эмх замбараагүй байдлын улмаас Олимпын бамбарын замаас хасагдав |date=2024-05-18 |work=[[Le Monde]] |access-date=2024-05-20 |archive-date=2024-05-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240519034649/https://www.lemonde.fr/en/france/article/2024/05/18/new-caledonia-removed-from-olympic-torch-s-route-following-unrest_6671869_7.html |url-status=live}}</ref> === Тасалбар === Тоглолтын 10 сая тасалбараас 9.5 сая нь зарагдсан. Хэд хэдэн спортын төрөлд дээд амжилт тогтоосон байна.<ref>{{Cite web|url=https://www.sportspromedia.com/insights/analysis/paris-2024-olympics-stats-ticket-sales-viewership-tiktok-social-media-merch-sales/|title=Парис 2024: Цэнгэлдэх хүрээлэнгүүд дүүрэн, үзэгчдийн тоо, Олимпын вируст маффинууд|date=2024-08-15|work=SportsPro|access-date=2024-08-19|archive-date=2024-08-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20240815234222/https://www.sportspromedia.com/insights/analysis/paris-2024-olympics-stats-ticket-sales-viewership-tiktok-social-media-merch-sales/#:~:text=More%20than%209.5%20million%20out,1%2C068%2C032%20set%20at%20Atalanta%201996.|url-status=bot: unknown}}</ref> == Наадам == === Нээлтийн ажиллагаа === {{Main|2024 оны Зуны Олимпын нээлтийн ёслол}} [[File:Vasque Olympique Jardin Tuileries - Paris I (FR75) - 2024-08-07 - 18.jpg|thumb|Тоглоомын үеэр [[Тюйлри цэцэрлэгт хүрээлэн|Тюйлри цэцэрлэгт хүрээлэнгийн]] дээгүүр нисэж буй [[2024 оны Зуны Олимпын наадмын тогоо|тогоо]]. [[LED гэрэл|LED]] болон [[Аэрозоль шүршигч|аэрозоль]] нь галын хуурмаг байдлыг бий болгосон бол [[Олимпын дөл]] өөрөө ойролцоох жижиг [[дэнлүү]]нд хадгалагдаж байв.]] Нээлтийн ёслол 2024 оны 7 сарын 26-ны [[Төв Европын Зуны Цаг]]аар 19:30 (Монголын цагаар 01:30) цагт эхэлсэн.<ref>{{cite news |last=Даффунчио Пиказо |first=Рауль |date=2024-03-09 |title=Парис 2024: Нээлтийн ажиллагаа 19:30 цагт эхэлнэ |url=https://www.insidethegames.biz/articles/1144138/paris-2024-opening-ceremony-start-1930 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240309161535/https://www.insidethegames.biz/articles/1144138/paris-2024-opening-ceremony-start-1930 |archive-date=2024-03-09 |access-date=2024-03-09 |website=Inside the Games}}</ref> [[Тома Жолли|Тома Жоллигийн]] найруулсан<ref>{{Cite web |date=2024-01-26 |title=Tears and fears for the man planning Paris Olympics show |url=https://www.france24.com/en/live-news/20240126-tears-and-fears-for-the-man-planning-paris-olympics-show |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240126064523/https://www.france24.com/en/live-news/20240126-tears-and-fears-for-the-man-planning-paris-olympics-show |archive-date=2024-01-26 |access-date=2024-01-27 |website=France 24 |language=en}}</ref><ref>{{cite web |last=Павитт |first=Майкл |date=2022-09-21 |title=2024 оны Олимпын Сена гол дээрх нээлтийн ёслолын уран сайхны удирдагчийг томилов |url=https://www.insidethegames.biz/articles/1128301/jolly-ceremony |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220921203109/https://www.insidethegames.biz/articles/1128301/jolly-ceremony |archive-date=2022-09-21 |access-date=2022-09-21 |website=Inside the Games}}</ref><ref name="ceremonies">{{cite web |date=2022-09-21 |title=Францын тайзны найруулагч Тома Жолли, кино найруулагч Мишель Хазанависью нар 2024 оны Парисын олимпын нээлт, хаалтын ёслолыг найруулна. |url=https://www.espn.com/olympics/story/_/id/34636158/paris-appoints-french-stage-director-thomas-jolly-opening-closing-ceremonies-2024-olympics |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230125224002/https://www.espn.com/olympics/story/_/id/34636158/paris-appoints-french-stage-director-thomas-jolly-opening-closing-ceremonies-2024-olympics |archive-date=2023-01-25 |access-date=2023-01-25 |language=en |website=[[ESPN.com]] |agency=Associated Press}}</ref> энэ удаагийн нээлт нь уламжлалт цэнгэлдэх хүрээлэнгийн гадна зохион байгуулагдсан анхны зуны Олимпын нээлт байсан; [[2024 оны Зуны Олимпын үндэстнүүдийн жагсаал|тамирчдын жагсаал]] [[Аустерлицийн гүүр|Аустерлицийн гүүрээс]] [[Йенийн гүүр]] хүртэл [[Сена мөрөн|Сена мөрний]] дагуу завины жагсаал хэлбэрээр явагдсан бөгөөд маршрутын дагуух янз бүрийн дурсгалт газруудад соёлын хэсгүүд явагдсан.<ref name=":82" /> Ёслол нь [[Францын түүх]]эн дэх онцгой мөчүүдийг онцолж, хайр ба "хүн төрөлхтөн"-ийн ерөнхий сэдвээр онцлон тэмдэглэнэ гэж Жолли мэдэгдэв.<ref name=":82">{{Cite news |last=Портер |first=Кэтрин |date=2024-07-24 |title=Парисын олимп эхлэхэд Сена мөрөн тайз болно |url=https://www.nytimes.com/2024/07/24/world/olympics/thomas-jolly-olympics-opening-ceremony.html |url-access=limited |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240725232006/https://www.nytimes.com/2024/07/24/world/olympics/thomas-jolly-olympics-opening-ceremony.html |archive-date=2024-07-25 |access-date=2024-07-25 |work=[[The New York Times]] |issn=1553-8095}}</ref> Дараа нь тамирчид [[Эйфелийн цамхаг|Эйфелийн цамхгийн]] өмнөх [[Трокадерогийн цэцэрлэгт хүрээлэн]]д болсон албан ёсны протоколд оролцсон.<ref name=":13">{{Cite news |last=Претот |first=Жулиен |date=2023-12-21 |title=Парис 2024 нээлтийн ёслолын төлөвлөгөөтэй байна |url=https://www.reuters.com/sports/paris-2024-has-contingency-plans-opening-ceremony-2023-12-21/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231221231956/https://www.reuters.com/sports/paris-2024-has-contingency-plans-opening-ceremony-2023-12-21/ |archive-date=2023-12-21 |access-date=2023-12-21 |work=[[Ройтерс агентлаг|Ройтерс]]}}</ref> Ойролцоогоор 326,000 тасалбар Сена мөрний дагуух газруудаар үзэх зорилгоор зарагдсанаас 222,000 тасалбарыг наадмын сайн дурынхан, залуучууд, орлого багатай гэр бүлүүдэд тараасан байна.<ref>{{Cite web |date=2024-03-05 |title=Парисын олимпын нээлтийн ёслолын 326 мянган тасалбар зарагдана гэж сайд мэдэгдэв |url=https://www.france24.com/en/live-news/20240305-326-000-tickets-for-paris-olympics-opening-ceremony-minister-says |access-date=2024-07-22 |website=France 24 |agency=AFP |language=en |archive-date=2024-07-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240728154244/https://www.france24.com/en/live-news/20240305-326-000-tickets-for-paris-olympics-opening-ceremony-minister-says |url-status=live }}</ref> Ёслолын арга хэмжээнд Америкийн дуучин [[Лэди Гага]],<ref>{{Cite web |last=Кесласси |first=Эльза |date=2024-07-28 |title=Олимпын бүжиг дэглээч Лэди Гагатай хамтран нээлтийн тоглолтоо бэлдэж байгаа бөгөөд борооны улмаас яагаад тоглолтыг хойшлуулах дөхөв |url=https://variety.com/2024/music/global/lady-gaga-zizi-jeanmaire-performance-rain-olympics-choreographer-1236087753/ |archive-url=https://archive.ph/uiVKi |archive-date=2024-07-28 |website=[[Variety Magazine]]}}</ref> Франц-Малийн дуучин [[Ая Накамура]], хүнд металлын хамтлаг [[Гожира]], сопрано Марина Виотти,<ref name=":6">{{cite news |last=Толентино |first=Дайсиа |date=2024-07-26 |title=Селин Дион, Лэди Гага нар Олимпын нээлтийн ёслолын үеэр дуулна |url=https://www.nbcnews.com/news/olympic-opening-ceremony-celine-dion-lady-gaga-paris-rcna163793 |access-date=2024-07-28 |work=[[NBC News]] |url-status=live |archive-date=2024-07-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240728111052/https://www.nbcnews.com/news/olympic-opening-ceremony-celine-dion-lady-gaga-paris-rcna163793}}</ref> [[Аксел Сен-Сирел]] ([[Их Ордон (Франц)|Их Ордны]] дээр Францын төрийн дуулал "[[La Marseillaise|Ла Марсельезыг]]" дуулсан),<ref name="RMC1">{{cite web |title=JO 2024: qui est Axelle Saint-Cirel, qui a interprété "La Marseillaise" durant la cérémonie d'ouverture? |url=https://rmcsport.bfmtv.com/jeux-olympiques/people/jo-2024-qui-est-axelle-saint-cirel-qui-a-interprete-la-marseillaise-durant-la-ceremonie-d-ouverture_AN-202407260623.html |trans-title=2024 оны Олимп: Нээлтийн ёслолын үеэр "Ла Марсельеза" дуулсан Аксел Сен-Сирел гэж хэн бэ? |last=Пьер |first=Бенжамин |date=2024-07-26 |access-date=2024-07-26 |website=RMC Sport Jeux Olympiques |language=fr |url-status=live |archive-date=27 July 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240727050845/https://rmcsport.bfmtv.com/jeux-olympiques/people/jo-2024-qui-est-axelle-saint-cirel-qui-a-interprete-la-marseillaise-durant-la-ceremonie-d-ouverture_AN-202407260623.html}}<!-- auto-translated from French by Module:CS1 translator --></ref> реппер [[Rim'K]],<ref>{{Cite web |last1=Блейк |first1=Мередит |last2=МакНамара |first2=Мэри |date=2024-07-26 |title=Олимп 2024: Селин Дион Эйфелийн цамхгийн орой дээрх гайхалтай нээлтийн ёслолыг хааж байна |url=https://www.latimes.com/entertainment-arts/tv/story/2024-07-26/paris-olympics-opening-ceremony-live-updates |access-date=2024-07-29 |website=Los Angeles Times |language=en-US |url-status=live |archive-date=2024-07-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240730193917/https://www.latimes.com/entertainment-arts/tv/story/2024-07-26/paris-olympics-opening-ceremony-live-updates}}</ref> [[Филипп Катерин]] (Грекийн бурхан [[Дионис]]ын дүрийг бүтээсэн), [[Жульетт Арманет]], [[Софиан Памарт]] болон [[Селин Дион]] нар хөгжмийн үзүүлбэр үзүүлсэн.<ref name=":6" /> Наадмыг ерөнхийлөгч Эмманюэл Макрон албан ёсоор нээсэн.<ref>{{Cite news |date=2024-07-27 |title=Макрон Францыг "маш их бахархалтай" болгосон Олимпын нээлтийн ёслолыг магтлаа |url=https://www.lemonde.fr/en/sports/article/2024/07/27/macron-praises-olympics-opening-ceremony-that-made-france-extremely-proud_6701571_9.html |access-date=2024-07-29 |work=Le Monde |language=en |archive-date=2024-07-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240729042831/https://www.lemonde.fr/en/sports/article/2024/07/27/macron-praises-olympics-opening-ceremony-that-made-france-extremely-proud_6701571_9.html |url-status=live }}</ref> [[Гваделуп]]ын жүдоч [[Тедди Ринер]], гүйлтийн тамирчин [[Мари-Жозе Перек]] нарын асаасан Олимпын тогоо нь 30 метр өндөр гели бөмбөрцөг бүхий халуун [[агаарын бөмбөлөг]] загвартай; шөнийн цагаар [[Тюйлри цэцэрлэгт хүрээлэн|Тюйлри цэцэрлэгт хүрээлэнгийн]] дээгүүр агаарт хөвөх боломжтой. Анхны удаа тогоог шаталтаар гэрэлтүүлээгүй; дөлийг [[LED гэрэл|LED гэрэлтүүлгийн]] систем болон аэрозолийн усны тийрэлтэт онгоцоор дуурайлган хийв.<ref>{{Cite news |last=Васавда |first=Михир |date=2024-07-28 |title=40 LED гэрэл, гэрэлтүүлэх зориулалттай усны уурын үүл, 200 өндөр даралтын манантай цорго: Парисын олимпын нисдэг тогоо хэрхэн ассан вэ |url=https://indianexpress.com/article/sports/sport-others/paris-2024-olympics-cauldron-opening-ceremony-9479655/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240728015312/https://indianexpress.com/article/sports/sport-others/paris-2024-olympics-cauldron-opening-ceremony-9479655/ |archive-date=2024-07-28 |access-date=2024-07-28 |work=[[The Indian Express]]}}</ref> Нээлтийн ёслол дээр нэг хэсэг [[сүүлчийн оройн зоог]]ийг дуурайлгасан гэж маргаан дэгдээв. Зохион байгуулагчид маргаан гаргасандаа уучлалт гуйсан.<ref>{{Cite web |url=https://www.theguardian.com/sport/article/2024/jul/28/paris-olympics-organisers-apologise-to-christians-for-last-supper-parody |work=The Guardian |date=2024-07-28 |last=Giuffrida |first=Angela |title= Парисын олимпыг зохион байгуулагчид "Сүүлчийн оройн зоог"-ийг санамсаргүй элэглэсэндээ Христийн шашинтнуудаас уучлалт гуйв |access-date= 2024-07-31 |url-status=live |archive-date=2024-07-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240729120659/https://www.theguardian.com/sport/article/2024/jul/28/paris-olympics-organisers-apologise-to-christians-for-last-supper-parody}}</ref> Олимпын Дэлхийн Номын Сан болон баримт шалгагчид энэ хэсэг нь Сүүлчийн зоогийн элэглэл байсан гэсэн тайлбарыг хожим үгүйсгэх болно. Мөн [[Олимпын далбаа]]г буруу харуулж мандуулсан.<ref>{{Cite web |date=2024-07-27 |title=Олимпын онцлох үйл явдлууд: Парист далбааг буруу харуулж өргөв |url=https://www.bbc.com/sport/olympics/videos/c3gdyy00733o |access-date=2024-08-05 |website=BBC Sport |language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite web|date=2024-07-26|title=Бороонд норсон нээлтийн ёслолын төгсгөлд Олимпын далбааг дээш доош өргөв|url=https://www.independent.co.uk/sport/olympics/olympic-flag-upside-down-paris-2024-b2586729.html|access-date=2024-08-05|website=The Independent|language=en-GB|url-status=live|archive-date=2024-07-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20240726221523/https://www.independent.co.uk/sport/olympics/olympic-flag-upside-down-paris-2024-b2586729.html}}</ref> Нээлтийн ёслолын өдөр Парист гэрэл тасарсан гэх мэдээлэл байсан ч мөн үгүйсгэсэн.<ref>{{cite web |last=Кулунда |first=Мэри |date=2024-08-06 |title=Олимпын нээлтийн ёслолын дараа Парисын цахилгаан тасарсан тухай бичлэгүүд хэтрүүлэгтэй байна |url=https://factcheck.afp.com/doc.afp.com.368R2GT |access-date=2024-08-06 |website=AFP |archive-url=https://web.archive.org/web/20240823134827/https://factcheck.afp.com/doc.afp.com.368R2GT |archive-date=2024-08-23 |url-status=live}}</ref> === Спорт === [[File:2017-07 Natural Games extreme racing 09.jpg|thumb|[[Каноэ слалом#Каяк кросс|Каяк кросс]] ''(зураг дээр)'' болон [[кайтбординг]] нь олимпын үндсэн хөтөлбөрт анх удаагаа орсон.]] [[File:Dancesport at the 2018 Summer Youth Olympics – Mixed Team – Quarterfinal 4 62.jpg|thumb|[[брейк бүжиг|Брейкинг]] (зураг дээр) нь [[скейтбординг]], [[спорт авиралт]], [[серфинг]] зэрэг дөрвөн нэмэлт спортын төрлийн нэгээр сонгогдсон.]] 2024 оны Зуны Олимпын хөтөлбөрт нийт 48 төрлийг багтаасан 32 спортын 329 тэмцээн багтсан.<ref>{{cite news|date=2024-02-07|title=Олимпыг зохион байгуулагчид Парисын наадамд зориулж хэдэн арван мянган шинэ тасалбар гаргахаар болжээ|url=https://www.usatoday.com/story/sports/olympics/2024/02/07/olympic-organizers-to-release-tens-of-thousands-of-new-tickets-for-the-paris-games/72505000007/|access-date=2024-08-02|work=[[USA Today]]|agency=[[Associated Press]]|url-status=live|archive-date=2024-02-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20240209043331/https://www.usatoday.com/story/sports/olympics/2024/02/07/olympic-organizers-to-release-tens-of-thousands-of-new-tickets-for-the-paris-games/72505000007/}}</ref> Үүнд 2016, 2020 онд зохиогдсон Олимпын 28 "үндсэн" спорт,<ref>{{cite web|date=2017-09-15|title=Парис 2024 оны Олимпын үндсэн спортод өөрчлөлт ороогүй|url=http://aroundtherings.com/site/A__61566/Title__No-Changes-in-Core-Olympic-Sports-for-Paris-2024/292/Articles|archive-url=https://web.archive.org/web/20210419090951/http://aroundtherings.com/site/A__61566/Title__No-Changes-in-Core-Olympic-Sports-for-Paris-2024/292/Articles|archive-date=2021-04-19|access-date=2023-01-16|website=Around the Rings}}</ref> Парисын Зохион байгуулах хорооноос санал болгосон нэмэлт спортын 4 төрөл багтсан: [[Брейк бүжиг 2024 оны Зуны Олимпод|брейк бүжиг]], [[Скейтбординг 2024 оны Зуны Олимпод|скейтбординг]], [[Спорт авиралт 2024 оны Зуны Олимпод|спорт авиралт]] болон [[Серфинг 2024 оны Зуны Олимпод|серфинг]].<ref name="auto" /><ref name="itg20180719">{{cite web|last=Даймонд|first=Жеймс|date=2018-07-19|title=Парисын 2024 оны шинэ спортод хоёр үе шаттай сонгон шалгаруулах үйл явц батлагдсан боловч эспортыг авч үзэхгүй|url=https://www.insidethegames.biz/articles/1067685/two-phase-selection-process-confirmed-for-new-paris-2024-sports-as-esports-told-it-cannot-be-considered|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220413045225/https://www.insidethegames.biz/articles/1067685/two-phase-selection-process-confirmed-for-new-paris-2024-sports-as-esports-told-it-cannot-be-considered|archive-date=2022-04-13|access-date=2018-07-19|website=Inside the Games}}</ref><ref name="IOCConfirm2">{{cite web|date=2020-12-07|title=Парис 2024 оны Олимпын спортын хөтөлбөрийн гол цөм нь жендэрийн тэгш байдал ба залуучууд|url=https://olympics.com/ioc/news/gender-equality-and-youth-at-the-heart-of-the-paris-2024-olympic-sports-programme|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210512070259/https://olympics.com/ioc/news/gender-equality-and-youth-at-the-heart-of-the-paris-2024-olympic-sports-programme|archive-date=2021-05-12|access-date=2023-04-17|publisher=Олон Улсын Олимпын Хороо}}</ref> Хүндийн өргөлтөөс дөрвөн төрөл хасагдсан. Сэлүүрт завины төрөлд хоёр спринт төрөл хоёр слалом төрлөөр солигдож, нийт төрөл 16 болсон. Спорт авиралтын хувьд өмнөх "хосолсон" төрөл нь [[хурдан авиралт]], [[Боулдеринг#Өрсөлдөөнт боулдеринг|боулдер]]-ба-[[өндөрт авиралт]] гэсэн хоёр тусдаа төрөлд хуваагдсан.<ref>{{cite web|title=Парис 2024 Олимпын наадмын албан ёсны хөтөлбөр (Англи хувилбар)|url=https://stillmed.olympics.com/media/Documents/Olympic-Games/Paris-2024/Paris-2024-Event-Programme.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20240523055122/https://stillmed.olympics.com/media/Documents/Olympic-Games/Paris-2024/Paris-2024-Event-Programme.pdf|archive-date=2024-05-23|access-date=2024-06-12|website=stillmed.olympics.com}}</ref> Парис 2017 оны 8 сард зохион байгуулах саналаа тавьж байх үед Парисын Зохион байгуулах хороо 2024 онд өрсөлдөөнт [[цахим спорт]]ын арга хэмжээг зохион байгуулах боломжийн талаар ОУОХ болон мэргэжлийн цахим спортын байгууллагуудтай яриа хэлэлцээ хийх хүсэлтэй байгаагаа зарласан.<ref>{{cite web|date=2017-08-08|title=Парисын олимпын эрх олгох хороо 2024 оны Олимпын хөтөлбөрт эспортод нээлттэй байна.|url=http://www.espn.co.uk/olympics/story/_/id/20286757/paris-open-esports-competition-2024-summer-olympics|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20171124080424/http://www.espn.co.uk/olympics/story/_/id/20286757/paris-open-esports-competition-2024-summer-olympics|archive-date=2017-11-24|access-date=2017-08-09|work=ESPN|agency=[[Associated Press]]}}</ref><ref>{{cite news|last=Моррис|first=Крис|date=2017-08-09|title=Видео тоглоомууд 2024 оны Олимпын нэг хэсэг болж магадгүй|url=http://fortune.com/2017/08/09/video-games-2024-olympics/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220412102136/https://fortune.com/2017/08/09/video-games-2024-olympics/|archive-date=2022-04-12|access-date=2023-01-16|work=Fortune|language=en}}</ref> 2018 оны 7 сард ОУОХ 2024 оны Олимпод цахим спортыг харж үзэхгүй гэдгийг баталсан.<ref name="itg20180719"/> 2019 оны 6 сард болсон [[ОУОХ-ны 134-р чуулга]]наар Парисын Зохион байгуулах хорооноос санал болгож буй [[Скейтбордингийн төрөл Зуны Олимпод|скейтбординг]], [[Спорт авиралтийн төрөл Зуны Олимпод|спорт авиралт]], [[Серфингийн төрөл Зуны Олимпод|серфинг]] зэрэг 2020 онд анх орсон гурван спортын төрөл болох [[Брейк бүжиг 2024 оны Зуны Олимпод|брейк бүжиг]] гэсэн нэмэлт спортыг баталсан.<ref>{{cite web|date=2019-02-21|title=Олимпын наадам: Парисын зохион байгуулагчид ОУОХ-нд 2024 онд брейк бүжигийг шинэ спорт болгохыг санал болгож байна|url=https://www.bbc.com/sport/olympics/47317052|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220222092846/https://www.bbc.com/sport/olympics/47317052|archive-date=2022-02-22|access-date=2019-02-24|work=BBC Sport}}</ref><ref name="auto">{{cite web|date=2019-06-25|title=Олимпын наадам: Брейк бүжгийн тэмцээн Парис 2024-д нэг алхам ойртож байна|url=https://www.bbc.com/sport/olympics/48762089|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220422161848/https://www.bbc.com/sport/olympics/48762089|archive-date=2022-04-22|access-date=2019-06-26|work=BBC Sport}}</ref><ref name="itg20180719" /><ref name="IOCConfirm2" /> 2024 оны Парисын олимпод хэд хэдэн шинэ арга хэмжээ, хэлбэрийг нэвтрүүлсэн. "Олимпын Формула-1" гэгдсэн [[Formula Kite]] анхны удаагаа эрэгтэй, эмэгтэй төрөлтэй зохион байгуулагдсан.<ref>{{cite news |last=Смит |first=Александр |date=2024-08-04 |title=Olympics-Sailing-Kiteboarding comes of age as the Formula One of the Games |work=Ройтерс |url=https://www.reuters.com/sports/olympics/olympics-sailing-kiteboarding-comes-age-formula-one-games-2024-08-04/ |url-status=live |access-date=2024-08-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240807120000/https://www.reuters.com/sports/olympics/olympics-sailing-kiteboarding-comes-age-formula-one-games-2024-08-04/ |archive-date=2024-08-07}}</ref> Каяк кросс мөн дебютээ хийсэн бөгөөд дөрвөн тамирчин олон хаалгатай зам дээр өөр хоорондоо уралдсан нь Олимпын каноэ слаломын түүхэн дэх анхны уралдаан болсон юм. Спорт авиралт нь хурдны төрлөөс гадна боулдеринг болон өндөр авиралтын хосолсон төрөлд хуваагдан шинэ хэлбэрээр эргэн ирсэн. Токиод нээлтээ хийсэн 3х3 сагсан бөмбөгийн төрөл 8 сарын 5-нд [[Эв нэгдлийн талбай (Парис)|Эв нэгдлийн талбайд]] болохоор товлогдсон шигшээ тоглолттой эргэн ирсэн. Спортын бусад төрлүүдэд орсон өөрчлөлтүүд гэвэл уран сайхны сэлэлтэд эрэгтэйчүүдийн төрөл, боксын төрөлд эмэгтэйчүүдийн шинэ жингийн ангилал болон хөнгөн атлетикийн хөнгөн атлетикийн марафон алхалтын холимог буухиа гүйлт нэмэгдсэн юм.<ref>{{cite web|date=2023-08-07|title=2024 оны Олимпын шинэ спорт, арга хэмжээ|url=https://www.nbcphiladelphia.com/paris-2024-summer-olympics/new-sports-events-2024-olympics-paris/3906086/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20240807120000/https://www.nbcphiladelphia.com/paris-2024-summer-olympics/new-sports-events-2024-olympics-paris/3906086/|archive-date=2024-08-07|access-date=2024-08-08|work=NBC Philadelphia}}</ref> {{Div col|colwidth=20em}} * {{GamesSport|Бадминтон|Events=5|Format=d}} * {{GamesSport|Байт харваа|Events=5|Format=d}} * {{GamesSport|Бокс|Events=13|Format=d}} * {{GamesSport|Бөх|Format=d}} ** Сонгомол <small>(6)</small> ** Чөлөөт <small>(12)</small> * {{GamesSport|Брейк бүжиг|Events=2|Format=d}} * {{GamesSport|Буудлага|Events=15|Format=d}} * {{GamesSport|Волейбол|Format=d}} ** Волейбол <small>(2)</small> ** Элсний волейбол <small>(2)</small> * {{GamesSport|Гандбол|Events=2|Format=d}} * {{GamesSport|Гимнастик|Format=d}} ** Спорт <small>(14)</small> ** Трамполин <small>(2)</small> ** Уран сайхны <small>(2)</small> * {{GamesSport|Гольф|Events=2|Format=d}} * {{GamesSport|Далбаат завь|Events=10|Format=d}} * {{GamesSport|Жүдо|Events=15|Format=d}} * {{GamesSport|Зүлэгний хоккей|Events=2|Format=d}} * {{GamesSport|Каноэ|Format=d}} ** Слалом <small>(6)</small> ** Спринт <small>(10)</small> * {{GamesSport|Морин спорт|Format=d}} ** Гурван төрөлт <small>(2)</small> ** Уран явдал <small>(2)</small> ** Харайлт <small>(2)</small> * {{GamesSport|Орчин үеийн таван төрөлт|Events=2|Format=d}} * {{GamesSport|Регби-7|Events=2|Format=d}} * {{GamesSport|Сагсан бөмбөг|Format=d}} ** Сагсан бөмбөг <small>(2)</small> ** 3×3 сагсан бөмбөг <small>(2)</small> * {{GamesSport|Серфинг|Events=2|Format=d}} * {{GamesSport|Скейтбординг|Events=4|Format=d}} * {{GamesSport|Спорт авиралт|Events=4|Format=d}} * {{GamesSport|Сэлүүрт завь|Events=14|Format=d}} * {{GamesSport|Теннис|Events=5|Format=d}} * {{GamesSport|Триатлон|Events=3|Format=d}} * {{GamesSport|Туялзуур сэлэм|Events=12|Format=d}} * {{GamesSport|Тэквондо|Events=8|Format=d}} * {{GamesSport|Унадаг дугуйн спорт|Format=d}} ** Засмал замын уралдаан <small>(4)</small> ** BMX чөлөөт үзүүлбэр <small>(2)</small> ** BMX уралдаан <small>(2)</small> ** Налуу замын уралдаан <small>(12)</small> ** Уулын дугуй <small>(2)</small> * Усан спорт ** {{GamesSport|Марафон сэлэлт|Events=2|Format=d}} ** {{GamesSport|Уран сайхны сэлэлт|Events=2|Format=d}} ** {{GamesSport|Усанд үсрэлт|Events=8|Format=d}} ** {{GamesSport|Усанд сэлэлт|Events=35|Format=d}} ** {{GamesSport|Усны поло|Events=2|Format=d}} * {{GamesSport|Хөлбөмбөг|Events=2|Format=d}} * {{GamesSport|Хөнгөн атлетик|Events=48|Format=d}} * {{GamesSport|Хүндийн өргөлт|Events=10|Format=d}} * {{GamesSport|Ширээний теннис|Events=5|Format=d}} {{Div col end}} === Өмнөх Олимпын медалийн дахин хуваарилалт === Баярын арга хэмжээнээс гадна Аваргуудын цэцэрлэгт хүрээлэнд [[2000 оны Зуны Олимп|2000 он]] хүртэлх Олимпын медалийг дахин хуваарилах ёслолыг хийхээр төлөвлөсөн. ОУОХ-ны шинэ дүрэм, протоколын дагуу Бээжингийн [[2022 оны Өвлийн Олимп]]ын [[Уран гулгалт 2022 оны Өвлийн Олимпод – Багийн төрөл|уран гулгалтын багийн төрлийн]] нэг медалийг дахин хуваарилах ёслол 8 сарын 7-нд болсон. Энэ нь анхны алтан медальт ОХУ-ын [[Камила Валиева|Камила Валиевагаас]] 2021 онд [[триметазидин]] илэрсэн нь тогтоогдсоны дараа хойшилсон анхны Олимпын медаль гардуулах ёслол байсан. 2024 оны 1 сард [[Спортын Арбитрын Шүүх]] допингийн эсрэг дүрэм зөрчсөн гэж үзэн Валиеваг 2021 оны 12 сарын 25-ны өдрөөс дөрвөн жилийн хугацаагаар хасч, улмаар [[Олон Улсын Тэшүүрийн Холбоо]] Валиевагийн оноог хасч, АНУ-ыг алт, Японыг мөнгөн медаль болгон ахиулсан. ОУОХ-ны Медалийг дахин хуваарилах шинэ дүрмийн дагуу 2024 оны Зуны Олимпын наадмын үеэр алт, мөнгөн медалийг дахин хуваарилах ёслолын үеэр ОУОХ, ОУТХ болон АНУ, Японы Үндэсний Олимпын Хорооноос медаль гардуулах ёслолыг зохицуулсан. 2022 оны Олимпын дууг медаль гардуулах ёслолд ашигласан ч хоёр баг 2024 оны Олимпын үндэсний хувцастай байсан бөгөөд 2022 онд [[COVID-19 цар тахал|COVID-19 цар тахлын]] улмаас үзэгчдийн тоо цөөрсөн 2022 оны Өвлийн Олимпын наадмаас хойш анхны дүүрэн үзэгчтэй медаль гардуулах ёслол байсан юм.<ref>{{Cite web|last=Манн|first=Брайн|date=2024-07-25|title=АНУ-ын уран гулгагчид Валиевагийн допингийн улмаас саатсаны дараа багийн алтан медаль хүртэх гэж байна|url=https://www.npr.org/2024/07/25/nx-s1-5051796/u-s-team-figure-skaters-beijing-gold-kamila-valieva-doping|access-date=2024-07-29|website=[[NPR]]|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20240807202208/https://www.npr.org/2024/07/25/nx-s1-5051796/u-s-team-figure-skaters-beijing-gold-kamila-valieva-doping|archive-date=2024-08-07}}</ref><ref>{{Cite tweet|author=International Olympic Committee Media|number=1817853447032418723|user=iocmedia|title=Medal allocation announcement Olympic medal allocation ceremonies for the @ISU_Figure Figure Skating Team Event from Beijing 2022 will be held at the Champions Park at 5 pm on 7 August. Other Olympic medal reallocation ceremonies will be held on 9 of August, with a 13:45 start. #Paris2024|date=2024-07-29|access-date=2024-07-29|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20240729092330/https://x.com/iocmedia/status/1817853447032418723|archive-date=29 July 2024}}</ref><ref>{{cite news|last1=Йаннакони|first1=Эмили|title=Хоёр жил гаруйн дараа АНУ-ын уран гулгалтын баг олимпын алтан медаль хүртэв (NBC Olympics)|url=https://www.nbcolympics.com/news/more-two-years-later-us-figure-skating-team-receives-olympic-gold-medals|access-date=2024-08-07|work=NBC Olympics|publisher=NBCUniversal|date=2024-08-07|language=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20240807173352/https://www.nbcolympics.com/news/more-two-years-later-us-figure-skating-team-receives-olympic-gold-medals|archive-date=2024-08-07}}</ref><ref>{{cite news|title=“Бээжин 2022” допингийн түүх Парист өндөрлөлөө|url=https://www.insidethegames.biz/articles/1147602/2022-beijing-doping-saga-finally-ends|website=Inside the Games|access-date=2024-08-08|date=2024-08-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20240808171552/https://www.insidethegames.biz/articles/1147602/2022-beijing-doping-saga-finally-ends|archive-date=2024-08-08|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|title=АНУ-ын уран гулгагчид эцэст нь 2022 онд авсан медалиа хүртлээ|url=https://www.insidethegames.biz/articles/1147619/usa-skaters-awarded-belated-medals|website=Inside the Games|access-date=2024-08-08|date=2024-08-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20240808223457/https://www.insidethegames.biz/articles/1147619/usa-skaters-awarded-belated-medals|archive-date=2024-08-08|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=Уран гулгалтын багийн төрөлд "Бээжин-2022" өвлийн олимпын наадмын медальтнууд Парист боллоо - Олон Улсын Тэшүүрийн Холбоо|url=https://www.isu.org/isu-news/news/145-news/15036-figure-skating-team-event-medalists-from-beijing-2022-olympic-winter-games-honored-in-paris?templateParam=15|publisher=[[Олон Улсын Тэшүүрийн Холбоо]]|access-date=2024-08-08|date=2024-08-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20240808165039/https://www.isu.org/isu-news/news/145-news/15036-figure-skating-team-event-medalists-from-beijing-2022-olympic-winter-games-honored-in-paris|archive-date=2024-08-08|url-status=live}}</ref> === Хаалтын ёслол === {{Main|2024 оны Зуны Олимпын хаалтын ёслол}} Хаалтын ёслол 2024 оны 8 сарын 11-нд [[Стад де Франс]] цэнгэлдэх хүрээлэнд болсон бөгөөд [[1984 оны Өвлийн Олимп|1984 оны Олимпоос]] хойш анх удаа Олимпын нээлт, хаалтын ёслолыг өөр өөр газар зохион байгуулсан ([[2026 оны Өвлийн Олимп|2026 оны Олимпод]] ч мөн адил болно).<ref name="ceremonies" /> "Рекорд" нэртэй уг ёслол нь Олимпын наадам алга болсон, харь гарагийнхан үүнийг дахин зохион бүтээсэн [[дистопи]] ирээдүйн тухай сэдэвтэй байв. Хаалтын ёслолд акробат, бүжигчин, циркийн уран бүтээлчид зэрэг зуу гаруй жүжигчид оролцсон.<ref>{{cite web|last=Мэй|first=Сэм|date=2024-07-05|title=Парис 2024: Олимпын хаалтын ёслол тодорлоо|url=https://www.insidethegames.biz/articles/1146450/paris-2024-closing-ceremony-images|website=Inside the Games|archive-url=https://web.archive.org/web/20240705160937/https://www.insidethegames.biz/articles/1146450/paris-2024-closing-ceremony-images|archive-date=2024-07-05|access-date=2024-07-05}}</ref> Ёслолын ''LA28 хүлээлгэн өгөх ёслолын'' үеэр Америкийн жүжигчин [[Том Круз]] мөн Америкийн дуучид [[Red Hot Chili Peppers]], [[Билли Айлиш]], [[Snoop Dogg]], [[H.E.R.]] нар тоглосон.<ref>{{cite news|date=2024-08-10|title=2024 ОНЫ ПАРИСЫН ОЛИМПЫН НААДМЫН ХААЛТЫН ҮЙЛ АЖИЛЛАГААНЫ ҮЕД LA28-Д ХҮЛЭЭЛГЭН ӨГӨХ ЁСЛОЛЫН ҮЕД БИЛЛИ АЙЛИШ, H.E.R., RED HOT CHILI PEPPERS, SNOOP DOGG нар оролцохоор болжээ.|url=https://la28.org/en/newsroom/la28-handover-celebration.html|access-date=2024-08-11|work=la28.org|publisher=|archive-date=2024-08-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20240811154545/https://la28.org/en/newsroom/la28-handover-celebration.html|url-status=live }}</ref><ref>{{cite web|last=Мунана|first=Густаво|date=2024-08-07|title=Том Круз "дистопи" Олимпын хаалтын ёслолд тоглохоор болжээ|url=https://www.insidethegames.biz/articles/1147576/tom-cruise-olympics-closing-ceremony|website=Inside the Games|archive-url=https://web.archive.org/web/20240807195429/https://www.insidethegames.biz/articles/1147576/tom-cruise-olympics-closing-ceremony|archive-date=2024-08-07|url-status=live}}</ref> 2028 оны Зуны Олимпын наадмыг зохион байгуулагч [[Лос-Анжелес]] хотод Олимпын тугийг гардуулах Антверпений ёслолын ажиллагааг Бен Уинстон болон түүний Фулвелл 73 студи бүтээжээ.<ref>{{Cite web|last=О'Коннелл|first=Майки|date=2024-06-15|title=Продюсер Бен Уинстон Грэмми, "Кардашиан нарын ирээдүй" болон Эллен ДеЖенересийн тусгай тоглолтын талаар ярилцлаа.|url=https://www.hollywoodreporter.com/tv/tv-features/ben-winston-interview-grammys-kardashians-ellen-degeneres-special-1235922168/|access-date=2024-07-11|website=The Hollywood Reporter|archive-url=https://web.archive.org/web/20240615143124/https://www.hollywoodreporter.com/tv/tv-features/ben-winston-interview-grammys-kardashians-ellen-degeneres-special-1235922168/|archive-date=2024-06-15|url-status=live|language=en-US}}</ref> == Оролцогч Үндэсний Олимпын Хороонууд == 2024 оны Зуны Наадамд 206 [[Үндэсний Олимпын Хороо]]ноос [[Африкийн Үндэсний Олимпын Хороонуудын Холбоо|Африкаас]] 54, [[Европын Олимпын Хороонууд|Европоос]] 48, [[Азийн Олимпын Зөвлөл|Азиас]] 44, [[Панамерикийн спортын байгууллага|Америкаас]] 41, [[Далайн орнуудын Үндэсний Олимпын Хороонууд|Далайн орнуудаас]] 17 нийт 204 үндэсний хороо оролцсон байна. [[Хойд Солонгос 2024 оны Зуны Олимпод|Хойд Солонгос]] 2020 оны наадамд оролцоогүйн дараа 2024 онд эргэн ирсэн. [[Оросын Украин руу хийсэн довтолгоо (2022)|Оросын Украин руу довтолсны дараа]] ОУОХ [[Олимпын эвлэрэл|Олимпын эвлэрлийг]] зөрчсөний улмаас [[Орос улс Олимпод|Орос]], [[Беларусь улс Олимпод|Беларусийн]] Олимпын Хороог түдгэлзүүлсэн. Орос, Беларусийн тамирчид дайныг "идэвхтэй" дэмжээгүй л бол<ref>{{cite web|title=Украинтай эв санааны нэгдлийн тухай мэдэгдэл, Орос, Беларусийн эсрэг авсан хориг арга хэмжээ, эдгээр орны тамирчдын статус|website=Olympics.com|date=25 January 2023|url=https://olympics.com/ioc/news/statement-on-solidarity-with-ukraine-sanctions-against-russia-and-belarus-and-the-status-of-athletes|access-date=2024-01-01|archive-date=2023-03-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20230310215540/https://olympics.com/ioc/news/statement-on-solidarity-with-ukraine-sanctions-against-russia-and-belarus-and-the-status-of-athletes|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|date=2023-12-06|title=Спортын байгууллагууд 2024 оны Олимпод оросуудыг төвийг сахисан байдалтай оролцохыг зөвшөөрөхийг ОУОХ-ноос шаардаж байна|url=https://www.insidethegames.biz/articles/1142851/sports-bodies-ioc-russians-neutrals|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20231207044114/https://www.insidethegames.biz/articles/1142851/sports-bodies-ioc-russians-neutrals|archive-date=2023-12-07|access-date=2024-04-02|website=insidethegames.biz}}</ref> үндэсний үнэмлэхгүй "[[Бие даасан төвийг сахисан тамирчид 2024 оны Зуны Олимпод|Бие даасан төвийг сахисан тамирчид]]" (AIN) нэрээр өрсөлдөв.<ref>{{cite web|title=ОУОХ-ны ГЗ 2024 оны Парисын Олимпын наадамд оролцох бие даасан төвийг сахисан тамирчдыг (AIN-ууд) баталснаар шалгуур хангасан байх хатуу нөхцөл бий.|website=Olympics.com|date=2023-12-08|url=https://olympics.com/ioc/news/strict-eligibility-conditions-in-place-as-ioc-eb-approves-individual-neutral-athletes-ains-for-the-olympic-games-paris-2024|access-date=2024-01-01|archive-date=2023-12-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20231208142546/https://olympics.com/ioc/news/strict-eligibility-conditions-in-place-as-ioc-eb-approves-individual-neutral-athletes-ains-for-the-olympic-games-paris-2024|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=La commission exécutive du CIO admet les athlètes individuels neutres aux Jeux Olympiques de Paris 2024 et impose des conditions d'admission strictes|trans-title=ОУОХ-ны Гүйцэтгэх зөвлөл 2024 оны Парисын Олимпын наадамд төвийг сахисан тамирчдыг оролцуулж, тэмцээнд оролцох хатуу шаардлага тавьжээ.|website=Olympics.com|date=2023-12-08|url=https://olympics.com/cio/news/la-commission-executive-du-cio-admet-les-athletes-individuels-neutres-aux-jeux-olympiques-de-paris-2024-et-impose-des-conditions-d-admission-strictes|language=fr|access-date=2024-01-01|archive-date=2023-12-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20231218103002/https://olympics.com/cio/news/la-commission-executive-du-cio-admet-les-athletes-individuels-neutres-aux-jeux-olympiques-de-paris-2024-et-impose-des-conditions-d-admission-strictes|url-status=live}}</ref> Төвийг сахисан тамирчдыг спортын төрөл бүрийн [[Олон улсын спортын холбоодын жагсаалт|олон улсын холбоо]], дараа нь ОУОХ-ны зөвлөл батлах ёстой байв.<ref>{{cite web|url=https://www.insidethegames.biz/articles/1143057/russia-banned-things-change-says-coe|title=Орос улсад хориг тавьсан хэвээр байгаа ч "зүйл өөрчлөгдсөн" гэж Себастьян Кое хэлэв|date=2023-12-20|website=insidethegames.biz|access-date=2024-04-02|archive-date=2023-12-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20231225063653/https://www.insidethegames.biz/articles/1143057/russia-banned-things-change-says-coe|url-status=live}}</ref> Бие даасан тамирчдын хувьд AIN-ийг нээлтийн ёслолын үеэр болон медалийн хүснэгтэд баг гэж үзээгүй.<ref>{{Cite news|date=2024-03-19|title=Орос, Беларусийн тамирчид Парисын Олимпын нээлтэд оролцохгүй|url=https://www.france24.com/en/europe/20240319-russian-belarusian-athletes-will-not-take-part-in-paris-olympics-opening-ceremony|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20240319180952/https://www.france24.com/en/europe/20240319-russian-belarusian-athletes-will-not-take-part-in-paris-olympics-opening-ceremony|archive-date=2024-03-19|access-date=2024-03-19|work=France 24}}</ref><ref>{{Cite news|date=2024-03-19|title=Парисын 2024 оны Олимп: Орос, Беларусийн тамирчид нээлтийн ёслолд оролцохгүй.|url=https://www.bbc.com/sport/athletics/68606455|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20240319133023/https://www.bbc.com/sport/athletics/68606455|archive-date=2024-03-19|access-date=2024-03-19|work=BBC Sport}}</ref><ref>{{cite news|last=Даффунчио Пиказо|first=Раул|date=2024-03-05|title=Парис 2024: Төвийг сахисан тамирчдын далбаа, сүлд дуу, дүрмийг батлав|url=https://www.insidethegames.biz/articles/1144297/flag-anthem-rules-neutral-paris-2024|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20240319183600/https://www.insidethegames.biz/articles/1144297/flag-anthem-rules-neutral-paris-2024|archive-date=2024-03-19|access-date=2024-03-20|website=Inside the Games}}</ref> Мөн [[Дүрвэгчдийн Олимпын Баг 2024 оны Зуны Олимпод|Дүрвэгчдийн Олимпын Баг]] өрсөлдсөн. [[File:2024 Summer Olympic games countries.svg|thumb|center|upright=2.5|Оролцогч улсууд]] [[File:2024 Summer Olympics team numbers.svg|thumb|center|upright=2.5|Улс багийн хэмжээгээр]] {|class="wikitable mw-collapsible" style="width:100%;" |- ! [[:Ангилал:Улс, орнууд 2024 оны Зуны Олимпод|Оролцогч Үндэсний Олимпын Хороонууд]] |- |{{div col|colwidth=18em}} * {{flagIOC|AUS|2024 оны Зуны|461}} * {{flagIOC|AUT|2024 оны Зуны|78}} * {{flagIOC|AZE|2024 оны Зуны|48}} * {{flagIOC|ALB|2024 оны Зуны|8}} * {{flagIOC|ALG|2024 оны Зуны|45}} * {{flagIOC|USA|2024 оны Зуны|592}} * {{flagIOC|ASA|2024 оны Зуны|2}} * {{flagIOC|ANG|2024 оны Зуны|24}} * {{flagIOC|AND|2024 оны Зуны|2}} * {{flagIOC|ANT|2024 оны Зуны|5}} * {{flagIOC|UAE|2024 оны Зуны|13}} * {{flagIOC|ARG|2024 оны Зуны|136}} * {{flagIOC|ARM|2024 оны Зуны|15}} * {{flagIOC|ARU|2024 оны Зуны|6}} * {{flagIOC|AFG|2024 оны Зуны|6}} * {{flagIOC|NEP|2024 оны Зуны|7}} * {{flagIOC|BAN|2024 оны Зуны|5}} * {{flagIOC|BAR|2024 оны Зуны|4}} * {{flagIOC|BAH|2024 оны Зуны|18}} * {{flagIOC|BRN|2024 оны Зуны|13}} * {{flagIOC|BIZ|2024 оны Зуны|1}} * {{flagIOC|BEL|2024 оны Зуны|165}} * {{flagIOC|BEN|2024 оны Зуны|5}} * {{flagIOC|BER|2024 оны Зуны|8}} * {{flagIOC|AIN|2024 оны Зуны|32}} * {{flagIOC|BUL|2024 оны Зуны|46}} * {{flagIOC|BOL|2024 оны Зуны|4}} * {{flagIOC|BIH|2024 оны Зуны|5}} * {{flagIOC|BOT|2024 оны Зуны|11}} * {{flagIOC|BRA|2024 оны Зуны|277}} * {{flagIOC|IVB|2024 оны Зуны|4}} * {{flagIOC|BRU|2024 оны Зуны|3}} * {{flagIOC|BUR|2024 оны Зуны|8}} * {{flagIOC|BDI|2024 оны Зуны|7}} * {{flagIOC|BHU|2024 оны Зуны|3}} * {{flagIOC|COD|2024 оны Зуны|6}} * {{flagIOC|CGO|2024 оны Зуны|4}} * {{flagIOC|VAN|2024 оны Зуны|6}} * {{flagIOC|VEN|2024 оны Зуны|33}} * {{flagIOC|ISV|2024 оны Зуны|5}} * {{flagIOC|VIE|2024 оны Зуны|16}} * {{flagIOC|GAB|2024 оны Зуны|5}} * {{flagIOC|GUY|2024 оны Зуны|5}} * {{flagIOC|GAM|2024 оны Зуны|7}} * {{flagIOC|GHA|2024 оны Зуны|8}} * {{flagIOC|GUA|2024 оны Зуны|16}} * {{flagIOC|GUI|2024 оны Зуны|24}} * {{flagIOC|GBS|2024 оны Зуны|6}} * {{flagIOC|GER|2024 оны Зуны|428}} * {{flagIOC|GRE|2024 оны Зуны|100}} * {{flagIOC|GRN|2024 оны Зуны|6}} * {{flagIOC|GUM|2024 оны Зуны|8}} * {{flagIOC|GEO|2024 оны Зуны|28}} * {{flagIOC|DEN|2024 оны Зуны|124}} * {{flagIOC|DMA|2024 оны Зуны|4}} * {{flagIOC|DOM|2024 оны Зуны|58}} * {{flagIOC|EOR|2024 оны Зуны|37}} * {{flagIOC|EGY|2024 оны Зуны|148}} * {{flagIOC|DJI|2024 оны Зуны|7}} * {{flagIOC|ZAM|2024 оны Зуны|27}} * {{flagIOC|ZIM|2024 оны Зуны|7}} * {{flagIOC|TLS|2024 оны Зуны|4}} * {{flagIOC|ISR|2024 оны Зуны|88}} * {{flagIOC|INA|2024 оны Зуны|29}} * {{flagIOC|IRQ|2024 оны Зуны|22}} * {{flagIOC|IRI|2024 оны Зуны|41}} * {{flagIOC|IRL|2024 оны Зуны|134}} * {{flagIOC|ISL|2024 оны Зуны|5}} * {{flagIOC|ESP|2024 оны Зуны|383}} * {{flagIOC|ITA|2024 оны Зуны|402}} * {{flagIOC|GBR|2024 оны Зуны|327}} * {{flagIOC|YEM|2024 оны Зуны|4}} * {{flagIOC|JOR|2024 оны Зуны|12}} * {{flagIOC|CPV|2024 оны Зуны|7}} * {{flagIOC|KAZ|2024 оны Зуны|79}} * {{flagIOC|CAY|2024 оны Зуны|4}} * {{flagIOC|CAM|2024 оны Зуны|3}} * {{flagIOC|CMR|2024 оны Зуны|6}} * {{flagIOC|CAN|2024 оны Зуны|315}} * {{flagIOC|QAT|2024 оны Зуны|14}} * {{flagIOC|KEN|2024 оны Зуны|72}} * {{flagIOC|CYP|2024 оны Зуны|16}} * {{flagIOC|KGZ|2024 оны Зуны|16}} * {{flagIOC|KIR|2024 оны Зуны|3}} * {{flagIOC|COL|2024 оны Зуны|87}} * {{flagIOC|COM|2024 оны Зуны|4}} * {{flagIOC|KOS|2024 оны Зуны|9}} * {{flagIOC|CRC|2024 оны Зуны|6}} * {{flagIOC|CIV|2024 оны Зуны|11}} * {{flagIOC|CUB|2024 оны Зуны|61}} * {{flagIOC|KUW|2024 оны Зуны|9}} * {{flagIOC|COK|2024 оны Зуны|2}} * {{flagIOC|LAO|2024 оны Зуны|4}} * {{flagIOC|LAT|2024 оны Зуны|29}} * {{flagIOC|LES|2024 оны Зуны|3}} * {{flagIOC|LBR|2024 оны Зуны|8}} * {{flagIOC|LBN|2024 оны Зуны|10}} * {{flagIOC|LBA|2024 оны Зуны|6}} * {{flagIOC|LTU|2024 оны Зуны|51}} * {{flagIOC|LIE|2024 оны Зуны|1}} * {{flagIOC|LUX|2024 оны Зуны|14}} * {{flagIOC|MRI|2024 оны Зуны|13}} * {{flagIOC|MTN|2024 оны Зуны|2}} * {{flagIOC|MAD|2024 оны Зуны|7}} * {{flagIOC|MAW|2024 оны Зуны|3}} * {{flagIOC|MAS|2024 оны Зуны|26}} * {{flagIOC|MLI|2024 оны Зуны|23}} * {{flagIOC|MDV|2024 оны Зуны|5}} * {{flagIOC|MLT|2024 оны Зуны|5}} * {{flagIOC|MAR|2024 оны Зуны|59}} * {{flagIOC|MHL|2024 оны Зуны|4}} * {{flagIOC|MEX|2024 оны Зуны|107}} * {{flagIOC|FSM|2024 оны Зуны|3}} * {{flagIOC|MOZ|2024 оны Зуны|7}} * {{flagIOC|MDA|2024 оны Зуны|26}} * {{flagIOC|MON|2024 оны Зуны|6}} * {{flagIOC|MGL|2024 оны Зуны|32}} * {{flagIOC|MNE|2024 оны Зуны|19}} * {{flagIOC|MYA|2024 оны Зуны|2}} * {{flagIOC|NAM|2024 оны Зуны|4}} * {{flagIOC|NRU|2024 оны Зуны|1}} * {{flagIOC|NGR|2024 оны Зуны|88}} * {{flagIOC|NED|2024 оны Зуны|273}} * {{flagIOC|NIG|2024 оны Зуны|7}} * {{flagIOC|NCA|2024 оны Зуны|7}} * {{flagIOC|NOR|2024 оны Зуны|107}} * {{flagIOC|OMA|2024 оны Зуны|4}} * {{flagIOC|RSA|2024 оны Зуны|149}} * {{flagIOC|KOR|2024 оны Зуны|141}} * {{flagIOC|SSD|2024 оны Зуны|14}} * {{flagIOC|PAK|2024 оны Зуны|7}} * {{flagIOC|PLW|2024 оны Зуны|3}} * {{flagIOC|PLE|2024 оны Зуны|8}} * {{flagIOC|PAN|2024 оны Зуны|8}} * {{flagIOC|PNG|2024 оны Зуны|7}} * {{flagIOC|PAR|2024 оны Зуны|28}} * {{flagIOC|PER|2024 оны Зуны|26}} * {{flagIOC|POL|2024 оны Зуны|210}} * {{flagIOC|POR|2024 оны Зуны|73}} * {{flagIOC|PUR|2024 оны Зуны|51}} * {{flagIOC|RWA|2024 оны Зуны|8}} * {{flagIOC|ROU|2024 оны Зуны|106}} * {{flagIOC|ESA|2024 оны Зуны|8}} * {{flagIOC|SAM|2024 оны Зуны|24}} * {{flagIOC|SMR|2024 оны Зуны|5}} * {{flagIOC|STP|2024 оны Зуны|3}} * {{flagIOC|KSA|2024 оны Зуны|9}} * {{flagIOC|SEY|2024 оны Зуны|3}} * {{flagIOC|SEN|2024 оны Зуны|11}} * {{flagIOC|VIN|2024 оны Зуны|4}} * {{flagIOC|SKN|2024 оны Зуны|3}} * {{flagIOC|LCA|2024 оны Зуны|4}} * {{flagIOC|SRB|2024 оны Зуны|113}} * {{flagIOC|SGP|2024 оны Зуны|23}} * {{flagIOC|SYR|2024 оны Зуны|6}} * {{flagIOC|SVK|2024 оны Зуны|28}} * {{flagIOC|SLO|2024 оны Зуны|90}} * {{flagIOC|SOL|2024 оны Зуны|2}} * {{flagIOC|SOM|2024 оны Зуны|1}} * {{flagIOC|SUD|2024 оны Зуны|4}} * {{flagIOC|SUR|2024 оны Зуны|5}} * {{flagIOC|SLE|2024 оны Зуны|4}} * {{flagIOC|TJK|2024 оны Зуны|14}} * {{flagIOC|THA|2024 оны Зуны|51}} * {{flagIOC|TAN|2024 оны Зуны|7}} * {{flagIOC|TOG|2024 оны Зуны|5}} * {{flagIOC|TGA|2024 оны Зуны|4}} * {{flagIOC|CAF|2024 оны Зуны|4}} * {{flagIOC|TTO|2024 оны Зуны|18}} * {{flagIOC|TUV|2024 оны Зуны|2}} * {{flagIOC|TUN|2024 оны Зуны|27}} * {{flagIOC|TUR|2024 оны Зуны|101}} * {{flagIOC|TKM|2024 оны Зуны|6}} * {{flagIOC|UGA|2024 оны Зуны|24}} * {{flagIOC|UZB|2024 оны Зуны|86}} * {{flagIOC|UKR|2024 оны Зуны|140}} * {{flagIOC|MKD|2024 оны Зуны|7}} * {{flagIOC|HUN|2024 оны Зуны|170}} * {{flagIOC|URU|2024 оны Зуны|25}} * {{flagIOC|FIJ|2024 оны Зуны|33}} * {{flagIOC|PHI|2024 оны Зуны|22}} * {{flagIOC|FIN|2024 оны Зуны|56}} * {{flagIOC|FRA|2024 оны Зуны|573}} '''(зохион байгуулагч)''' * {{flagIOC|HAI|2024 оны Зуны|7}} * {{flagIOC|PRK|2024 оны Зуны|16}} * {{flagIOC|HON|2024 оны Зуны|4}} * {{flagIOC|HKG|2024 оны Зуны|36}} * {{flagIOC|CRO|2024 оны Зуны|73}} * {{flagIOC|CHN|2024 оны Зуны|388}} * {{flagIOC|TPE|2024 оны Зуны|60}} * {{flagIOC|CHA|2024 оны Зуны|3}} * {{flagIOC|CZE|2024 оны Зуны|110}} * {{flagIOC|CHI|2024 оны Зуны|48}} * {{flagIOC|SWE|2024 оны Зуны|118}} * {{flagIOC|SUI|2024 оны Зуны|127}} * {{flagIOC|NZL|2024 оны Зуны|195}} * {{flagIOC|SRI|2024 оны Зуны|6}} * {{flagIOC|ECU|2024 оны Зуны|40}} * {{flagIOC|GEQ|2024 оны Зуны|3}} * {{flagIOC|IND|2024 оны Зуны|117}} * {{flagIOC|ERI|2024 оны Зуны|12}} * {{flagIOC|SWZ|2024 оны Зуны|3}} * {{flagIOC|EST|2024 оны Зуны|24}} * {{flagIOC|ETH|2024 оны Зуны|34}} * {{flagIOC|JAM|2024 оны Зуны|58}} * {{flagIOC|JPN|2024 оны Зуны|403}} {{div col end}} |} '''Тамирчдын тоо Үндэсний Олимпын Хороогоор''' {|class="wikitable collapsible collapsed sortable" style="border:0;" |- ! width=50|Эрэмбэ ! width=250|[[ОУОХ-ны улсын кодын жагсаалт|ҮОХ]] ! width=25|Тамирчид |- |align=center|1||{{flagIOC|USA|2024 оны Зуны}}||align=center|592 |-style="background:#9acdff;" |align=center|2||{{flagIOC|FRA|2024 оны Зуны}}||align=center|573 |- |align=center|3||{{flagIOC|AUS|2024 оны Зуны}}||align=center|460 |- |align=center|4||{{flagIOC|GER|2024 оны Зуны}}||align=center|428 |- |align="center"|5||{{flagIOC|CHN|2024 оны Зуны}}||align="center"|405 |- |align=center|6||{{flagIOC|JPN|2024 оны Зуны}}||align=center|403 |- |align=center|7||{{flagIOC|ESP|2024 оны Зуны}}||align=center|383 |- |align=center|8||{{flagIOC|ITA|2024 оны Зуны}}||align=center|371 |- |align=center|9||{{flagIOC|GBR|2024 оны Зуны}}||align=center|327 |- |align=center|10||{{flagIOC|CAN|2024 оны Зуны}}||align=center|315 |- |align=center|11||{{flagIOC|BRA|2024 оны Зуны}}||align=center|277 |- |align=center|12||{{flagIOC|NED|2024 оны Зуны}}||align=center|258 |- |align=center|13||{{flagIOC|POL|2024 оны Зуны}}||align=center|210 |- |align=center|14||{{flagIOC|NZL|2024 оны Зуны}}||align=center|195 |- |align=center|15||{{flagIOC|HUN|2024 оны Зуны}}||align=center|170 |- |align=center|16||{{flagIOC|BEL|2024 оны Зуны}}||align=center|165 |- |align=center|17||{{flagIOC|RSA|2024 оны Зуны}}||align=center|149 |- |align=center|18||{{flagIOC|EGY|2024 оны Зуны}}||align=center|148 |- |align=center|19||{{flagIOC|KOR|2024 оны Зуны}}||align=center|141 |- |align=center|20||{{flagIOC|UKR|2024 оны Зуны}}||align=center|140 |- |align=center|21||{{flagIOC|ARG|2024 оны Зуны}}||align=center|136 |- |align=center|22||{{flagIOC|IRL|2024 оны Зуны}}||align=center|134 |- |align=center|23||{{flagIOC|SUI|2024 оны Зуны}}||align=center|127 |- |align=center|24||{{flagIOC|DEN|2024 оны Зуны}}||align=center|124 |- |align="center"|25||{{flagIOC|IND|2024 оны Зуны}}||align="center"|117 |- |align=center|25||{{flagIOC|SWE|2024 оны Зуны}}||align=center|117 |- |align=center|27||{{flagIOC|SRB|2024 оны Зуны}}||align=center|113 |- |align=center|28||{{flagIOC|CZE|2024 оны Зуны}}||align=center|110 |- |align=center|29||{{flagIOC|MEX|2024 оны Зуны}}||align=center|107 |- |align=center|30||{{flagIOC|NOR|2024 оны Зуны}}||align=center|107 |- |align=center|31||{{flagIOC|ROU|2024 оны Зуны}}||align=center|106 |- |align=center|32||{{flagIOC|TUR|2024 оны Зуны}}||align=center|102 |- |align=center|33||{{flagIOC|GRE|2024 оны Зуны}}||align=center|100 |- |align=center|34||{{flagIOC|SLO|2024 оны Зуны}}||align=center|90 |- |align=center|35||{{flagIOC|ISR|2024 оны Зуны}}||align=center|88 |- |align=center|35||{{flagIOC|NGR|2024 оны Зуны}}||align=center|88 |- |align=center|37||{{flagIOC|COL|2024 оны Зуны}}||align=center|87 |- |align=center|38||{{flagIOC|UZB|2024 оны Зуны}}||align=center|86 |- |align=center|39||{{flagIOC|KAZ|2024 оны Зуны}}||align=center|79 |- |align=center|40||{{flagIOC|AUT|2024 оны Зуны}}||align=center|78 |- |align=center|41||{{flagIOC|CRO|2024 оны Зуны}}||align=center|73 |- |align=center|41||{{flagIOC|POR|2024 оны Зуны}}||align=center|73 |- |align=center|43||{{flagIOC|KEN|2024 оны Зуны}}||align=center|72 |- |align=center|44||{{flagIOC|CUB|2024 оны Зуны}}||align=center|61 |- |align=center|45||{{flagIOC|TPE|2024 оны Зуны}}||align=center|60 |- |align=center|45||{{flagIOC|MAR|2024 оны Зуны}}||align=center|60 |- |align=center|47||{{flagIOC|DOM|2024 оны Зуны}}||align=center|58 |- |align=center|47||{{flagIOC|JAM|2024 оны Зуны}}||align=center|58 |- |align=center|49||{{flagIOC|FIN|2024 оны Зуны}}||align=center|56 |- |align=center|50||{{flagIOC|PUR|2024 оны Зуны}}||align=center|51 |- |align=center|50||{{flagIOC|THA|2024 оны Зуны}}||align=center|51 |- |align=center|50||{{flagIOC|LTU|2024 оны Зуны}}||align=center|51 |- |align=center|53||{{flagIOC|CHI|2024 оны Зуны}}||align=center|48 |- |align=center|53||{{flagIOC|AZE|2024 оны Зуны}}||align=center|48 |- |align=center|55||{{flagIOC|BUL|2024 оны Зуны}}||align=center|46 |- |align=center|56||{{flagIOC|ALG|2024 оны Зуны}}||align=center|45 |- |align=center|57||{{flagIOC|IRI|2024 оны Зуны}}||align=center|41 |- |align=center|58||{{flagIOC|ECU|2024 оны Зуны}}||align=center|40 |- |align=center|59||{{flagIOC|EOR|2024 оны Зуны}}||align=center|37 |- |align=center|60||{{flagIOC|HKG|2024 оны Зуны}}||align=center|36 |- |align=center|61||{{flagIOC|ETH|2024 оны Зуны}}||align=center|34 |- |align=center|62||{{flagIOC|FIJ|2024 оны Зуны}}||align=center|33 |- |align=center|62||{{flagIOC|VEN|2024 оны Зуны}}||align=center|33 |- |align=center|64||{{flagicon image|Flag of the Individual Neutral Athletes at the 2024 Summer Olympics.svg}} [[Бие даасан төвийг сахисан тамирчид 2024 оны Зуны Олимпод|Бие даасан төвийг сахисан тамирчид]]||align=center|32 |- |align=center|64||{{flagIOC|MGL|2024 оны Зуны}}||align=center|32 |- |align=center|66||{{flagIOC|INA|2024 оны Зуны}}||align=center|29 |- |align=center|66||{{flagIOC|LAT|2024 оны Зуны}}||align=center|29 |- |align=center|68||{{flagIOC|GEO|2024 оны Зуны}}||align=center|28 |- |align=center|68||{{flagIOC|PAR|2024 оны Зуны}}||align=center|28 |- |align=center|68||{{flagIOC|SVK|2024 оны Зуны}}||align=center|28 |- |align=center|71||{{flagIOC|TUN|2024 оны Зуны}}||align=center|27 |- |align=center|71||{{flagIOC|ZAM|2024 оны Зуны}}||align=center|27 |- |align=center|73||{{flagIOC|MAS|2024 оны Зуны}}||align=center|26 |- |align=center|73||{{flagIOC|MDA|2024 оны Зуны}}||align=center|26 |- |align=center|73||{{flagIOC|PER|2024 оны Зуны}}||align=center|26 |- |align=center|76||{{flagIOC|URU|2024 оны Зуны}}||align=center|25 |- |align=center|77||{{flagIOC|ANG|2024 оны Зуны}}||align=center|24 |- |align=center|77||{{flagIOC|EST|2024 оны Зуны}}||align=center|24 |- |align=center|77||{{flagIOC|GUI|2024 оны Зуны}}||align=center|24 |- |align=center|77||{{flagIOC|SAM|2024 оны Зуны}}||align=center|24 |- |align=center|77||{{flagIOC|UGA|2024 оны Зуны}}||align=center|24 |- |align=center|82||{{flagIOC|MLI|2024 оны Зуны}}||align=center|23 |- |align=center|82||{{flagIOC|SGP|2024 оны Зуны}}||align=center|23 |- |align=center|84||{{flagIOC|IRQ|2024 оны Зуны}}||align=center|22 |- |align=center|84||{{flagIOC|PHI|2024 оны Зуны}}||align=center|22 |- |align=center|86||{{flagIOC|MNE|2024 оны Зуны}}||align=center|19 |- |align=center|87||{{flagIOC|BAH|2024 оны Зуны}}||align=center|18 |- |align=center|87||{{flagIOC|TTO|2024 оны Зуны}}||align=center|18 |- |align=center|89||{{flagIOC|CYP|2024 оны Зуны}}||align=center|16 |- |align=center|89||{{flagIOC|GUA|2024 оны Зуны}}||align=center|16 |- |align=center|89||{{flagIOC|KGZ|2024 оны Зуны}}||align=center|16 |- |align=center|89||{{flagIOC|PRK|2024 оны Зуны}}||align=center|16 |- |align=center|89||{{flagIOC|VIE|2024 оны Зуны}}||align=center|16 |- |align=center|94||{{flagIOC|ARM|2024 оны Зуны}}||align=center|15 |- |align=center|95||{{flagIOC|LUX|2024 оны Зуны}}||align=center|14 |- |align=center|95||{{flagIOC|QAT|2024 оны Зуны}}||align=center|14 |- |align=center|95||{{flagIOC|SSD|2024 оны Зуны}}||align=center|14 |- |align=center|95||{{flagIOC|TJK|2024 оны Зуны}}||align=center|14 |- |align=center|99||{{flagIOC|BRN|2024 оны Зуны}}||align=center|13 |- |align=center|99||{{flagIOC|MRI|2024 оны Зуны}}||align=center|13 |- |align=center|99||{{flagIOC|UAE|2024 оны Зуны}}||align=center|13 |- |align=center|102||{{flagIOC|ERI|2024 оны Зуны}}||align=center|12 |- |align=center|102||{{flagIOC|JOR|2024 оны Зуны}}||align=center|12 |- |align=center|104||{{flagIOC|BOT|2024 оны Зуны}}||align=center|11 |- |align=center|104||{{flagIOC|CIV|2024 оны Зуны}}||align=center|11 |- |align=center|104||{{flagIOC|SEN|2024 оны Зуны}}||align=center|11 |- |align=center|107||{{flagIOC|LBN|2024 оны Зуны}}||align=center|10 |- |align=center|108||{{flagIOC|KOS|2024 оны Зуны}}||align=center|9 |- |align=center|108||{{flagIOC|KUW|2024 оны Зуны}}||align=center|9 |- |align=center|108||{{flagIOC|KSA|2024 оны Зуны}}||align=center|9 |- |align=center|111||{{flagIOC|ALB|2024 оны Зуны}}||align=center|8 |- |align=center|111||{{flagIOC|BER|2024 оны Зуны}}||align=center|8 |- |align=center|111||{{flagIOC|BUR|2024 оны Зуны}}||align=center|8 |- |align=center|111||{{flagIOC|ESA|2024 оны Зуны}}||align=center|8 |- |align=center|111||{{flagIOC|GHA|2024 оны Зуны}}||align=center|8 |- |align=center|111||{{flagIOC|GUM|2024 оны Зуны}}||align=center|8 |- |align=center|111||{{flagIOC|LBR|2024 оны Зуны}}||align=center|8 |- |align=center|111||{{flagIOC|PLE|2024 оны Зуны}}||align=center|8 |- |align=center|111||{{flagIOC|PAN|2024 оны Зуны}}||align=center|8 |- |align=center|111||{{flagIOC|RWA|2024 оны Зуны}}||align=center|8 |- |align=center|121||{{flagIOC|BDI|2024 оны Зуны}}||align=center|7 |- |align=center|121||{{flagIOC|CPV|2024 оны Зуны}}||align=center|7 |- |align=center|121||{{flagIOC|DJI|2024 оны Зуны}}||align=center|7 |- |align=center|121||{{flagIOC|GAM|2024 оны Зуны}}||align=center|7 |- |align=center|121||{{flagIOC|HAI|2024 оны Зуны}}||align=center|7 |- |align=center|121||{{flagIOC|MAD|2024 оны Зуны}}||align=center|7 |- |align=center|121||{{flagIOC|MOZ|2024 оны Зуны}}||align=center|7 |- |align=center|121||{{flagIOC|NEP|2024 оны Зуны}}||align=center|7 |- |align=center|121||{{flagIOC|NCA|2024 оны Зуны}}||align=center|7 |- |align=center|121||{{flagIOC|NIG|2024 оны Зуны}}||align=center|7 |- |align=center|121||{{flagIOC|MKD|2024 оны Зуны}}||align=center|7 |- |align=center|121||{{flagIOC|PAK|2024 оны Зуны}}||align=center|7 |- |align=center|121||{{flagIOC|PNG|2024 оны Зуны}}||align=center|7 |- |align=center|121||{{flagIOC|TAN|2024 оны Зуны}}||align=center|7 |- |align=center|121||{{flagIOC|ZIM|2024 оны Зуны}}||align=center|7 |- |align=center|136||{{flagIOC|AFG|2024 оны Зуны}}||align=center|6 |- |align=center|136||{{flagIOC|ARU|2024 оны Зуны}}||align=center|6 |- |align=center|136||{{flagIOC|CMR|2024 оны Зуны}}||align=center|6 |- |align=center|136||{{flagIOC|CRC|2024 оны Зуны}}||align=center|6 |- |align=center|136||{{flagIOC|COD|2024 оны Зуны}}||align=center|6 |- |align=center|136||{{flagIOC|GRN|2024 оны Зуны}}||align=center|6 |- |align=center|136||{{flagIOC|GBS|2024 оны Зуны}}||align=center|6 |- |align=center|136||{{flagIOC|LBA|2024 оны Зуны}}||align=center|6 |- |align=center|136||{{flagIOC|MON|2024 оны Зуны}}||align=center|6 |- |align=center|136||{{flagIOC|SRI|2024 оны Зуны}}||align=center|6 |- |align=center|136||{{flagIOC|SYR|2024 оны Зуны}}||align=center|6 |- |align=center|136||{{flagIOC|TKM|2024 оны Зуны}}||align=center|6 |- |align=center|136||{{flagIOC|VAN|2024 оны Зуны}}||align=center|6 |- |align=center|149||{{flagIOC|ANT|2024 оны Зуны}}||align=center|5 |- |align=center|149||{{flagIOC|BAN|2024 оны Зуны}}||align=center|5 |- |align=center|149||{{flagIOC|BEN|2024 оны Зуны}}||align=center|5 |- |align=center|149||{{flagIOC|BIH|2024 оны Зуны}}||align=center|5 |- |align=center|149||{{flagIOC|GAB|2024 оны Зуны}}||align=center|5 |- |align=center|149||{{flagIOC|GUY|2024 оны Зуны}}||align=center|5 |- |align=center|149||{{flagIOC|ISL|2024 оны Зуны}}||align=center|5 |- |align=center|149||{{flagIOC|MDV|2024 оны Зуны}}||align=center|5 |- |align=center|149||{{flagIOC|MLT|2024 оны Зуны}}||align=center|5 |- |align=center|149||{{flagIOC|SMR|2024 оны Зуны}}||align=center|5 |- |align=center|149||{{flagIOC|SUR|2024 оны Зуны}}||align=center|5 |- |align=center|149||{{flagIOC|TOG|2024 оны Зуны}}||align=center|5 |- |align=center|149||{{flagIOC|ISV|2024 оны Зуны}}||align=center|5 |- |align=center|162||{{flagIOC|BAR|2024 оны Зуны}}||align=center|4 |- |align=center|162||{{flagIOC|IVB|2024 оны Зуны}}||align=center|4 |- |align=center|162||{{flagIOC|BOL|2024 оны Зуны}}||align=center|4 |- |align=center|162||{{flagIOC|CAY|2024 оны Зуны}}||align=center|4 |- |align=center|162||{{flagIOC|CAF|2024 оны Зуны}}||align=center|4 |- |align=center|162||{{flagIOC|COM|2024 оны Зуны}}||align=center|4 |- |align=center|162||{{flagIOC|DMA|2024 оны Зуны}}||align=center|4 |- |align=center|162||{{flagIOC|TLS|2024 оны Зуны}}||align=center|4 |- |align=center|162||{{flagIOC|HON|2024 оны Зуны}}||align=center|4 |- |align=center|162||{{flagIOC|LAO|2024 оны Зуны}}||align=center|4 |- |align=center|162||{{flagIOC|MHL|2024 оны Зуны}}||align=center|4 |- |align=center|162||{{flagIOC|NAM|2024 оны Зуны}}||align=center|4 |- |align=center|162||{{flagIOC|OMA|2024 оны Зуны}}||align=center|4 |- |align=center|162||{{flagIOC|CGO|2024 оны Зуны}}||align=center|4 |- |align=center|162||{{flagIOC|VIN|2024 оны Зуны}}||align=center|4 |- |align=center|162||{{flagIOC|LCA|2024 оны Зуны}}||align=center|4 |- |align=center|162||{{flagIOC|SLE|2024 оны Зуны}}||align=center|4 |- |align=center|162||{{flagIOC|SUD|2024 оны Зуны}}||align=center|4 |- |align=center|162||{{flagIOC|TGA|2024 оны Зуны}}||align=center|4 |- |align=center|162||{{flagIOC|YEM|2024 оны Зуны}}||align=center|4 |- |align=center|182||{{flagIOC|BHU|2024 оны Зуны}}||align=center|3 |- |align=center|182||{{flagIOC|BRU|2024 оны Зуны}}||align=center|3 |- |align=center|182||{{flagIOC|CAM|2024 оны Зуны}}||align=center|3 |- |align=center|182||{{flagIOC|CHA|2024 оны Зуны}}||align=center|3 |- |align=center|182||{{flagIOC|GEQ|2024 оны Зуны}}||align=center|3 |- |align=center|182||{{flagIOC|SWZ|2024 оны Зуны}}||align=center|3 |- |align=center|182||{{flagIOC|FSM|2024 оны Зуны}}||align=center|3 |- |align=center|182||{{flagIOC|KIR|2024 оны Зуны}}||align=center|3 |- |align=center|182||{{flagIOC|LES|2024 оны Зуны}}||align=center|3 |- |align=center|182||{{flagIOC|MAW|2024 оны Зуны}}||align=center|3 |- |align=center|182||{{flagIOC|PLW|2024 оны Зуны}}||align=center|3 |- |align=center|182||{{flagIOC|SKN|2024 оны Зуны}}||align=center|3 |- |align=center|182||{{flagIOC|STP|2024 оны Зуны}}||align=center|3 |- |align=center|182||{{flagIOC|SEY|2024 оны Зуны}}||align=center|3 |- |align=center|196||{{flagIOC|ASA|2024 оны Зуны}}||align=center|2 |- |align=center|196||{{flagIOC|AND|2024 оны Зуны}}||align=center|2 |- |align=center|196||{{flagIOC|COK|2024 оны Зуны}}||align=center|2 |- |align=center|196||{{flagIOC|MTN|2024 оны Зуны}}||align=center|2 |- |align=center|196||{{flagIOC|MYA|2024 оны Зуны}}||align=center|2 |- |align=center|196||{{flagIOC|SOL|2024 оны Зуны}}||align=center|2 |- |align=center|196||{{flagIOC|TUV|2024 оны Зуны}}||align=center|2 |- |align=center|203||{{flagIOC|BIZ|2024 оны Зуны}}||align=center|1 |- |align=center|203||{{flagIOC|LIE|2024 оны Зуны}}||align=center|1 |- |align=center|203||{{flagIOC|NRU|2024 оны Зуны}}||align=center|1 |- |align=center|203||{{flagIOC|SOM|2024 оны Зуны}}||align=center|1 |} == Хуваарь == {{Main|2024 оны Зуны Олимпын он цагийн хураангүй}} 2024 оны Зуны Олимпын наадмын дараах хуваарьд цэнхэр хайрцаг тухайн өдрийн шигшээ тэмцээн гэх мэт тэмцээнийг төлөөлнө. Шар хайрцагнууд спортын төрөлд медаль гардуулах тэмцээн зохиогдсон өдрүүдийг илэрхийлнэ. Зүүн талд, хуваарь дээр спортын төрөл тус бүрийг наадмын үеэр зохион байгуулсан арга хэмжээ, баруун талд тухайн спортоос хэдэн алтан медаль хүртсэнийг жагсаав.<ref>{{Cite web|title=Олимпын Хуваарь|url=https://olympics.com/en/paris-2024/schedule|access-date=2024-03-12|archive-date=2024-03-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20240312145204/https://olympics.com/en/paris-2024/schedule|url-status=live}}</ref> <section begin="Calendar"/> :''[[Төв Европын Зуны Цаг]]ийг ашигласан ([[UTC+2]])'' <div align=center> {|class="wikitable" style="margin:0.5em auto; font-size:90%; position:relative; width:75%;" |- |style="width:2.5em; background-color:#00cc33; text-align:center;"|'''НЁ'''||Нээлтийн ёслол |style="width:2.5em; background-color:#3399ff; text-align:center;"|●||Тэмцээний тоглолт |style="width:2.5em; background-color:#ffcc00; text-align:center;"|'''1'''||Алтан медалийн тоглолт |style="width:2.5em; background-color:#FF8888; text-align:center;"|'''ХЁ'''||Хаалтын ёслол |} {{sticky header}} {|class="wikitable sortable sticky-header-multi" style="margin:0.5em auto; font-size:90%; line-height:1.25em; width:75%; text-align:center;" |- !class="unsortable" style="width:18%;" colspan="2" rowspan="2"|2024 оны 7/8 сар !class="unsortable" colspan="8"|7 сар !class="unsortable" colspan="11"|8 сар !class="unsortable" style="width:6%;" rowspan="2"|Тоглолт |- !class="unsortable" style="width:4%;"|24<br />Лха !class="unsortable" style="width:4%;"|25<br />Пүр !class="unsortable" style="width:4%;"|26<br />Баа !class="unsortable" style="width:4%;"|27<br />Бям !class="unsortable" style="width:4%;"|28<br />Ням !class="unsortable" style="width:4%;"|29<br />Дав !class="unsortable" style="width:4%;"|30<br />Мяг !class="unsortable" style="width:4%;"|31<br />Лха !class="unsortable" style="width:4%;"|1<br />Пүр !class="unsortable" style="width:4%;"|2<br />Баа !class="unsortable" style="width:4%;"|3<br />Бям !class="unsortable" style="width:4%;"|4<br />Ням !class="unsortable" style="width:4%;"|5<br />Дав !class="unsortable" style="width:4%;"|6<br />Мяг !class="unsortable" style="width:4%;"|7<br />Лха !class="unsortable" style="width:4%;"|8<br />Пүр !class="unsortable" style="width:4%;"|9<br />Баа !class="unsortable" style="width:4%;"|10<br />Бям !class="unsortable" style="width:4%;"|11<br />Ням |- |style="text-align:left;" colspan="2"|[[File:Olympic Rings Icon.svg|20px|class=skin-invert]] Ёслолууд||||||style="background-color:#00cc33;"|'''[[2024 оны Зуны Олимпын нээлтийн ёслол|НЁ]]'''||||||||||||||||||||||||||||||||style="background-color:#FF8888;"|'''[[2024 оны Зуны Олимпын хаалтын ёслол|ХЁ]]'''||{{N/A}} |- |style="text-align:left;" colspan=2|[[File:Badminton pictogram.svg|20px|class=skin-invert]] [[Бадминтон 2024 оны Зуны Олимпод|Бадминтон]] <!--24-->| <!--25-->| <!--26-->! <!--27-->|style="background-color:#3399ff;"|● <!--28-->|style="background-color:#3399ff;"|● <!--29-->|style="background-color:#3399ff;"|● <!--30-->|style="background-color:#3399ff;"|● <!--31-->|style="background-color:#3399ff;"|● <!--1-->|style="background-color:#3399ff;"|● <!--2-->|style="background-color:#ffcc00;"|'''1''' <!--3-->|style="background-color:#ffcc00;"|'''1''' <!--4-->|style="background-color:#ffcc00;"|'''1''' <!--5-->|style="background-color:#ffcc00;"|'''2''' <!--6-->| <!--7-->| <!--8-->| <!--9-->| <!--10-->| <!--11-->! ||'''5''' |- |style="text-align:left;" colspan=2|[[File:Archery pictogram.svg|20px|class=skin-invert]] [[Байт харваа 2024 оны Зуны Олимпод|Байт харваа]] <!--24-->| <!--25-->|style="background-color:#3399ff;"|● <!--26-->! <!--27-->| <!--28-->|style="background-color:#ffcc00;"|'''1''' <!--29-->|style="background-color:#ffcc00;"|'''1''' <!--30-->|style="background-color:#3399ff;"|● <!--31-->|style="background-color:#3399ff;"|● <!--1-->|style="background-color:#3399ff;"|● <!--2-->|style="background-color:#ffcc00;"|'''1''' <!--3-->|style="background-color:#ffcc00;"|'''1''' <!--4-->|style="background-color:#ffcc00;"|'''1''' <!--5-->| <!--6-->| <!--7-->| <!--8-->| <!--9-->| <!--10-->| <!--11-->! ||'''5''' |- |style="text-align:left;" colspan=2|[[File:Boxing pictogram.svg|20px|class=skin-invert]] [[Бокс 2024 оны Зуны Олимпод|Бокс]] <!--24-->| <!--25-->| <!--26-->! <!--27-->|style="background-color:#3399ff;"|● <!--28-->|style="background-color:#3399ff;"|● <!--29-->|style="background-color:#3399ff;"|● <!--30-->|style="background-color:#3399ff;"|● <!--31-->|style="background-color:#3399ff;"|● <!--1-->|style="background-color:#3399ff;"|● <!--2-->|style="background-color:#3399ff;"|● <!--3-->|style="background-color:#3399ff;"|● <!--4-->|style="background-color:#3399ff;"|● <!--5-->| <!--6-->|style="background-color:#ffcc00;"|'''1''' <!--7-->|style="background-color:#ffcc00;"|'''2''' <!--8-->|style="background-color:#ffcc00;"|'''2''' <!--9-->|style="background-color:#ffcc00;"|'''4''' <!--10-->|style="background-color:#ffcc00;"|'''4''' <!--11-->! ||'''13''' |- |style="text-align:left;" colspan=2|[[File:Wrestling pictogram.svg|20px|class=skin-invert]] [[Бөх 2024 оны Зуны Олимпод|Бөх]] <!--24-->| <!--25-->| <!--26-->! <!--27-->| <!--28-->| <!--29-->| <!--30-->| <!--31-->| <!--1-->| <!--2-->| <!--3-->| <!--4-->| <!--5-->|style="background-color:#3399ff;"|● <!--6-->|style="background-color:#ffcc00;"|'''3''' <!--7-->|style="background-color:#ffcc00;"|'''3''' <!--8-->|style="background-color:#ffcc00;"|'''3''' <!--9-->|style="background-color:#ffcc00;"|'''3''' <!--10-->|style="background-color:#ffcc00;"|'''3''' <!--11-->|style="background-color:#ffcc00;"|'''3''' ||'''18''' |- |style="text-align:left;" colspan=2|[[File:Breakdancing pictogram.svg|20px|class=skin-invert]] [[Брейк бүжиг 2024 оны Зуны Олимпод|Брейкинг]] <!--24-->| <!--25-->| <!--26-->! <!--27-->| <!--28-->| <!--29-->| <!--30-->| <!--31-->| <!--1-->| <!--2-->| <!--3-->| <!--4-->| <!--5-->| <!--6-->| <!--7-->| <!--8-->| <!--9-->|style="background-color:#ffcc00;"|'''1''' <!--10-->|style="background-color:#ffcc00;"|'''1''' <!--11-->! ||'''2''' |- |style="text-align:left;" colspan=2|[[File:Shooting pictogram.svg|20px|class=skin-invert]] [[Буудлага 2024 оны Зуны Олимпод|Буудлага]] <!--24-->| <!--25-->| <!--26-->! <!--27-->|style="background-color:#ffcc00;"|'''1''' <!--28-->|style="background-color:#ffcc00;"|'''2''' <!--29-->|style="background-color:#ffcc00;"|'''2''' <!--30-->|style="background-color:#ffcc00;"|'''2''' <!--31-->|style="background-color:#ffcc00;"|'''1''' <!--1-->|style="background-color:#ffcc00;"|'''1''' <!--2-->|style="background-color:#ffcc00;"|'''1''' <!--3-->|style="background-color:#ffcc00;"|'''2''' <!--4-->|style="background-color:#ffcc00;"|'''1''' <!--5-->|style="background-color:#ffcc00;"|'''2''' <!--6-->| <!--7-->| <!--8-->| <!--9-->| <!--10-->| <!--11-->! ||'''15''' |- |style="text-align:left;" rowspan=2|[[Волейбол 2024 оны Зуны Олимпод|Волейбол]] |style="text-align:left;"|[[File:Volleyball (indoor) pictogram.svg|20px|class=skin-invert]] Волейбол <!--24-->| <!--25-->| <!--26-->! <!--27-->|style="background-color:#3399ff;"|● <!--28-->|style="background-color:#3399ff;"|● <!--29-->|style="background-color:#3399ff;"|● <!--30-->|style="background-color:#3399ff;"|● <!--31-->|style="background-color:#3399ff;"|● <!--1-->|style="background-color:#3399ff;"|● <!--2-->|style="background-color:#3399ff;"|● <!--3-->|style="background-color:#3399ff;"|● <!--4-->|style="background-color:#3399ff;"|● <!--5-->|style="background-color:#3399ff;"|● <!--6-->|style="background-color:#3399ff;"|● <!--7-->|style="background-color:#3399ff;"|● <!--8-->|style="background-color:#3399ff;"|● <!--9-->|style="background-color:#3399ff;"|● <!--10-->|style="background-color:#ffcc00;"|'''1''' <!--11-->|style="background-color:#ffcc00;"|'''1''' ||'''2''' |- |style="text-align:left;"|{{no wrap|[[File:Volleyball (beach) pictogram.svg|20px|class=skin-invert]] Элсний волейбол}} <!--24-->| <!--25-->| <!--26-->! <!--27-->|style="background-color:#3399ff;"|● <!--28-->|style="background-color:#3399ff;"|● <!--29-->|style="background-color:#3399ff;"|● <!--30-->|style="background-color:#3399ff;"|● <!--31-->|style="background-color:#3399ff;"|● <!--1-->|style="background-color:#3399ff;"|● <!--2-->|style="background-color:#3399ff;"|● <!--3-->|style="background-color:#3399ff;"|● <!--4-->|style="background-color:#3399ff;"|● <!--5-->|style="background-color:#3399ff;"|● <!--6-->|style="background-color:#3399ff;"|● <!--7-->|style="background-color:#3399ff;"|● <!--8-->|style="background-color:#3399ff;"|● <!--9-->|style="background-color:#ffcc00;"|'''1''' <!--10-->|style="background-color:#ffcc00;"|'''1''' <!--11-->! ||'''2''' |- |style="text-align:left;" colspan=2|[[File:Handball pictogram.svg|20px|class=skin-invert]] [[Гандбол 2024 оны Зуны Олимпод|Гандбол]] <!--24-->| <!--25-->|style="background-color:#3399ff;"|● <!--26-->! <!--27-->|style="background-color:#3399ff;"|● <!--28-->|style="background-color:#3399ff;"|● <!--29-->|style="background-color:#3399ff;"|● <!--30-->|style="background-color:#3399ff;"|● <!--31-->|style="background-color:#3399ff;"|● <!--1-->|style="background-color:#3399ff;"|● <!--2-->|style="background-color:#3399ff;"|● <!--3-->|style="background-color:#3399ff;"|● <!--4-->|style="background-color:#3399ff;"|● <!--5-->| <!--6-->|style="background-color:#3399ff;"|● <!--7-->|style="background-color:#3399ff;"|● <!--8-->|style="background-color:#3399ff;"|● <!--9-->|style="background-color:#3399ff;"|● <!--10-->|style="background-color:#ffcc00;"|'''1''' <!--11-->|style="background-color:#ffcc00;"|'''1''' ||'''2''' |- |style="text-align:left;" rowspan=3|[[Гимнастик 2024 оны Зуны Олимпод|Гимнастик]] |style="text-align:left;"|[[File:Gymnastics (rhythmic) pictogram.svg|20px|class=skin-invert]] Спорт <!--24-->| <!--25-->| <!--26-->! <!--27-->| <!--28-->| <!--29-->| <!--30-->| <!--31-->| <!--1-->| <!--2-->| <!--3-->| <!--4-->| <!--5-->| <!--6-->| <!--7-->| <!--8-->|style="background-color:#3399ff;"|● <!--9-->|style="background-color:#ffcc00;"|'''1''' <!--10-->|style="background-color:#ffcc00;"|'''1''' <!--11-->! ||'''2''' |- |style="text-align:left;"|[[File:Gymnastics (trampoline) pictogram.svg|20px|class=skin-invert]] Трамполин <!--24-->| <!--25-->| <!--26-->! <!--27-->| <!--28-->| <!--29-->| <!--30-->| <!--31-->| <!--1-->| <!--2-->|style="background-color:#ffcc00;"|'''2''' <!--3-->| <!--4-->| <!--5-->| <!--6-->| <!--7-->| <!--8-->| <!--9-->| <!--10-->| <!--11-->! ||'''2''' |- |style="text-align:left;"|[[File:Gymnastics (artistic) pictogram.svg|20px|class=skin-invert]] Уран сайхны <!--24-->| <!--25-->| <!--26-->! <!--27-->|style="background-color:#3399ff;"|● <!--28-->|style="background-color:#3399ff;"|● <!--29-->|style="background-color:#ffcc00;"|'''1''' <!--30-->|style="background-color:#ffcc00;"|'''1''' <!--31-->|style="background-color:#ffcc00;"|'''1''' <!--1-->|style="background-color:#ffcc00;"|'''1''' <!--2-->| <!--3-->|style="background-color:#ffcc00;"|'''3''' <!--4-->|style="background-color:#ffcc00;"|'''3''' <!--5-->|style="background-color:#ffcc00;"|'''4''' <!--6-->| <!--7-->| <!--8-->| <!--9-->| <!--10-->| <!--11-->! ||'''14''' |- |style="text-align:left;" colspan=2|[[File:Golf pictogram.svg|20px|class=skin-invert]] [[Гольф 2024 оны Зуны Олимпод|Гольф]] <!--24-->| <!--25-->| <!--26-->! <!--27-->| <!--28-->| <!--29-->| <!--30-->| <!--31-->| <!--1-->|style="background-color:#3399ff;"|● <!--2-->|style="background-color:#3399ff;"|● <!--3-->|style="background-color:#3399ff;"|● <!--4-->|style="background-color:#ffcc00;"|'''1''' <!--5-->| <!--6-->| <!--7-->|style="background-color:#3399ff;"|● <!--8-->|style="background-color:#3399ff;"|● <!--9-->|style="background-color:#3399ff;"|● <!--10-->|style="background-color:#ffcc00;"|'''1''' <!--11-->! ||'''2''' |- |style="text-align:left;" colspan=2|[[File:Sailing pictogram.svg|20px|class=skin-invert]] [[Далбаат завь 2024 оны Зуны Олимпод|Далбаат завь]] <!--24-->| <!--25-->| <!--26-->! <!--27-->| <!--28-->|style="background-color:#3399ff;"|● <!--29-->|style="background-color:#3399ff;"|● <!--30-->|style="background-color:#3399ff;"|● <!--31-->|style="background-color:#3399ff;"|● <!--1-->|style="background-color:#3399ff;"|● <!--2-->|style="background-color:#ffcc00;"|'''2''' <!--3-->|style="background-color:#ffcc00;"|'''2''' <!--4-->|style="background-color:#3399ff;"|● <!--5-->|style="background-color:#3399ff;"|● <!--6-->|style="background-color:#3399ff;"|● <!--7-->|style="background-color:#ffcc00;"|'''2''' <!--8-->|style="background-color:#ffcc00;"|'''3''' <!--9-->|style="background-color:#ffcc00;"|'''1''' <!--10-->| <!--11-->! ||'''10''' |- |style="text-align:left;" colspan=2|[[File:Judo pictogram.svg|20px|class=skin-invert]] [[Жүдо 2024 оны Зуны Олимпод|Жүдо]] <!--24-->| <!--25-->| <!--26-->! <!--27-->|style="background-color:#ffcc00;"|'''2''' <!--28-->|style="background-color:#ffcc00;"|'''2''' <!--29-->|style="background-color:#ffcc00;"|'''2''' <!--30-->|style="background-color:#ffcc00;"|'''2''' <!--31-->|style="background-color:#ffcc00;"|'''2''' <!--1-->|style="background-color:#ffcc00;"|'''2''' <!--2-->|style="background-color:#ffcc00;"|'''2''' <!--3-->|style="background-color:#ffcc00;"|'''1''' <!--4-->| <!--5-->| <!--6-->| <!--7-->| <!--8-->| <!--9-->| <!--10-->| <!--11-->! ||'''15''' |- |style="text-align:left;" colspan=2|[[File:Field hockey pictogram.svg|20px|class=skin-invert]] [[Зүлэгний хоккей 2024 оны Зуны Олимпод|Зүлэгний хоккей]] <!--24-->| <!--25-->| <!--26-->! <!--27-->|style="background-color:#3399ff;"|● <!--28-->|style="background-color:#3399ff;"|● <!--29-->|style="background-color:#3399ff;"|● <!--30-->|style="background-color:#3399ff;"|● <!--31-->|style="background-color:#3399ff;"|● <!--1-->|style="background-color:#3399ff;"|● <!--12 -->|style="background-color:#3399ff;"|● <!--3-->|style="background-color:#3399ff;"|● <!--4-->|style="background-color:#3399ff;"|● <!--5-->|style="background-color:#3399ff;"|● <!--6-->|style="background-color:#3399ff;"|● <!--7-->|style="background-color:#3399ff;"|● <!--8-->|style="background-color:#ffcc00;"|'''1''' <!--9-->|style="background-color:#ffcc00;"|'''1''' <!--10-->| <!--11-->! ||'''2''' |- |style="text-align:left;" rowspan=2|[[Каноэ 2024 оны Зуны Олимпод|Каноэ]] |style="text-align:left;"|[[File:Canoeing (slalom) pictogram.svg|20px|class=skin-invert]] Слалом <!--24-->| <!--25-->| <!--26-->! <!--27-->|style="background-color:#3399ff;"|● <!--28-->|style="background-color:#ffcc00;"|'''1''' <!--29-->|style="background-color:#ffcc00;"|'''1''' <!--30-->|style="background-color:#3399ff;"|● <!--31-->|style="background-color:#ffcc00;"|'''1''' <!--1-->|style="background-color:#ffcc00;"|'''1''' <!--2-->|style="background-color:#3399ff;"|● <!--3-->|style="background-color:#3399ff;"|● <!--4-->|style="background-color:#3399ff;"|● <!--5-->|style="background-color:#ffcc00;"|'''2''' <!--6-->| <!--7-->| <!--8-->| <!--9-->| <!--10-->| <!--11-->! ||'''6''' |- |style="text-align:left;"|[[File:Canoeing (flatwater) pictogram.svg|20px|class=skin-invert]] Спринт <!--24-->| <!--25-->| <!--26-->! <!--27-->| <!--28-->| <!--29-->| <!--30-->| <!--31-->| <!--1-->| <!--2-->| <!--3-->| <!--4-->| <!--5-->| <!--6-->|style="background-color:#3399ff;"|● <!--7-->|style="background-color:#3399ff;"|● <!--8-->|style="background-color:#ffcc00;"|'''3''' <!--9-->|style="background-color:#ffcc00;"|'''4''' <!--10-->|style="background-color:#ffcc00;"|'''3''' <!--11-->! ||'''10''' |- |style="text-align:left;" rowspan=4|[[Морин спорт 2024 оны Зуны Олимпод|Морин спорт]] |- |style="text-align:left;"|[[File:Equestrian Eventing pictogram.svg|20px|class=skin-invert]] Гурван төрөлт <!--24-->| <!--25-->| <!--26-->! <!--27-->|style="background-color:#3399ff;"|● <!--28-->|style="background-color:#3399ff;"|● <!--29-->|style="background-color:#ffcc00;"|'''2''' <!--30-->| <!--31-->| <!--1-->| <!--2-->| <!--3-->| <!--4-->| <!--5-->| <!--6-->| <!--7-->| <!--8-->| <!--9-->| <!--10-->| <!--11-->! ||'''2''' |- |style="text-align:left;"|[[File:Equestrian Dressage pictogram.svg|20px|class=skin-invert]] Уран явдал <!--24-->| <!--25-->| <!--26-->! <!--27-->| <!--28-->| <!--29-->| <!--30-->|style="background-color:#3399ff;"|● <!--31-->|style="background-color:#3399ff;"|● <!--1-->| <!--2-->| <!--3-->|style="background-color:#ffcc00;"|'''1''' <!--4-->|style="background-color:#ffcc00;"|'''1''' <!--5-->| <!--6-->| <!--7-->| <!--8-->| <!--9-->| <!--10-->| <!--11-->! ||'''2''' |- |style="text-align:left;"|[[File:Equestrian Jumping pictogram.svg|20px|class=skin-invert]] Харайлт <!--24-->| <!--25-->| <!--26-->! <!--27-->| <!--28-->| <!--29-->| <!--30-->| <!--31-->| <!--1-->|style="background-color:#3399ff;"|● <!--2-->|style="background-color:#ffcc00;"|'''1''' <!--3-->| <!--4-->| <!--5-->|style="background-color:#3399ff;"|● <!--6-->|style="background-color:#ffcc00;"|'''1''' <!--7-->| <!--8-->| <!--9-->| <!--10-->| <!--11-->! ||'''2''' |- |style="text-align:left;" colspan=2|[[File:Modern pentathlon pictogram (pre-2025).svg|20px|class=skin-invert]] [[Орчин үеийн таван төрөлт 2024 оны Зуны Олимпод|Орчин үеийн таван төрөлт]] <!--24-->| <!--25-->| <!--26-->! <!--27-->| <!--28-->| <!--29-->| <!--30-->| <!--31-->| <!--1-->| <!--2-->| <!--3-->| <!--4-->| <!--5-->| <!--6-->| <!--7-->| <!--8-->|style="background-color:#3399ff;"|● <!--9-->|style="background-color:#3399ff;"|● <!--10-->|style="background-color:#ffcc00;"|'''1''' <!--11-->|style="background-color:#ffcc00;"|'''1''' ||'''2''' |- |style="text-align:left;" colspan=2|[[File:Rugby Sevens pictogram.svg|20px|class=skin-invert]] [[Регби-7 2024 оны Зуны Олимпод|Регби-7]] <!--24-->|style="background-color:#3399ff;"|● <!--25-->|style="background-color:#3399ff;"|● <!--26-->! <!--27-->|style="background-color:#ffcc00;"|'''1''' <!--28-->|style="background-color:#3399ff;"|● <!--29-->|style="background-color:#3399ff;"|● <!--30-->|style="background-color:#ffcc00;"|'''1''' <!--31-->| <!--1-->| <!--2-->| <!--3-->| <!--4-->| <!--5-->| <!--6-->| <!--7-->| <!--8-->| <!--9-->| <!--10-->| <!--11-->! ||'''2''' |- |style="text-align:left;" rowspan=2|[[Сагсан бөмбөг 2024 оны Зуны Олимпод|Сагсан бөмбөг]] |style="text-align:left;"|[[File:Basketball pictogram.svg|20px|class=skin-invert]] Сагсан бөмбөг <!--24-->| <!--25-->| <!--26-->! <!--27-->|style="background-color:#3399ff;"|● <!--28-->|style="background-color:#3399ff;"|● <!--29-->|style="background-color:#3399ff;"|● <!--30-->|style="background-color:#3399ff;"|● <!--31-->|style="background-color:#3399ff;"|● <!--1-->|style="background-color:#3399ff;"|● <!--2-->|style="background-color:#3399ff;"|● <!--3-->|style="background-color:#3399ff;"|● <!--4-->|style="background-color:#3399ff;"|● <!--5-->| <!--6-->|style="background-color:#3399ff;"|● <!--7-->|style="background-color:#3399ff;"|● <!--8-->|style="background-color:#3399ff;"|● <!--9-->|style="background-color:#3399ff;"|● <!--10-->|style="background-color:#ffcc00;"|'''1''' <!--11-->|style="background-color:#ffcc00;"|'''1''' ||'''2''' |- |style="text-align:left;"|[[File:3-on-3 basketball pictogram.svg|20px|class=skin-invert]] 3×3 сагсан бөмбөг <!--24-->| <!--25-->| <!--26-->! <!--27-->| <!--28-->| <!--29-->| <!--30-->|style="background-color:#3399ff;"|● <!--31-->|style="background-color:#3399ff;"|● <!--1-->|style="background-color:#3399ff;"|● <!--2-->|style="background-color:#3399ff;"|● <!--3-->|style="background-color:#3399ff;"|● <!--4-->|style="background-color:#3399ff;"|● <!--5-->|style="background-color:#ffcc00;"|'''2''' <!--6-->| <!--7-->| <!--8-->| <!--9-->| <!--10-->| <!--11-->! ||'''2''' |- |style="text-align:left;" colspan=2|[[File:Surfing pictogram.svg|20px|class=skin-invert]] [[Серфинг 2024 оны Зуны Олимпод|Серфинг]] <!--24-->| <!--25-->| <!--26-->! <!--27-->|style="background-color:#3399ff;"|● <!--28-->|style="background-color:#3399ff;"|● <!--29-->|style="background-color:#3399ff;"|● <!--30-->|<!--style="background-color:#3399ff;"|●--> <!--31-->|<!--style="background-color:#3399ff;"|●--> <!--1-->|style="background-color:#3399ff;"|● <!--2-->| <!--3-->|<!--style="background-color:#ffcc00;"|'''2'''--> <!--4-->| <!--5-->|style="background-color:#ffcc00;"|'''2''' <!--6-->| <!--7-->| <!--8-->| <!--9-->| <!--10-->| <!--11-->! ||'''2''' |- |style="text-align:left;" colspan=2|[[File:Skateboarding pictogram.svg|20px|class=skin-invert]] [[Скейтбординг 2024 оны Зуны Олимпод|Скейтбординг]] <!--24-->| <!--25-->| <!--26-->! <!--27-->| <!--28-->|style="background-color:#ffcc00;"|'''1''' <!--29-->|style="background-color:#ffcc00;"|'''1''' <!--30-->| <!--31-->| <!--1-->| <!--2-->| <!--3-->| <!--4-->| <!--5-->| <!--6-->|style="background-color:#ffcc00;"|'''1''' <!--7-->|style="background-color:#ffcc00;"|'''1''' <!--8-->| <!--9-->| <!--10-->| <!--11-->! ||'''4''' |- |style="text-align:left;" colspan=2|[[File:Sport climbing pictogram.svg|20px|class=skin-invert]] [[Спорт авиралт 2024 оны Зуны Олимпод|Спорт авиралт]] <!--24-->| <!--25-->| <!--26-->! <!--27-->| <!--28-->| <!--29-->| <!--30-->| <!--31-->| <!--1-->| <!--2-->| <!--3-->| <!--4-->| <!--5-->|style="background-color:#3399ff;"|● <!--6-->|style="background-color:#3399ff;"|● <!--7-->|style="background-color:#ffcc00;"|'''1''' <!--8-->|style="background-color:#ffcc00;"|'''1''' <!--9-->|style="background-color:#ffcc00;"|'''1''' <!--10-->|style="background-color:#ffcc00;"|'''1''' <!--11-->! ||'''4''' |- |style="text-align:left;" colspan=2|[[File:Rowing pictogram.svg|20px|class=skin-invert]] [[Сэлүүрт завь 2024 оны Зуны Олимпод|Сэлүүрт завь]] <!--24-->| <!--25-->| <!--26-->! <!--27-->|style="background-color:#3399ff;"|● <!--28-->|style="background-color:#3399ff;"|● <!--29-->|style="background-color:#3399ff;"|● <!--30-->|style="background-color:#3399ff;"|● <!--31-->|style="background-color:#ffcc00;"|'''2''' <!--1-->|style="background-color:#ffcc00;"|'''4''' <!--2-->|style="background-color:#ffcc00;"|'''4''' <!--3-->|style="background-color:#ffcc00;"|'''4''' <!--4-->| <!--5-->| <!--6-->| <!--7-->| <!--8-->| <!--9-->| <!--10-->| <!--11-->! ||'''14''' |- |style="text-align:left;" colspan=2|[[File:Tennis pictogram.svg|20px|class=skin-invert]] [[Теннис 2024 оны Зуны Олимпод|Теннис]] <!--24-->| <!--25-->| <!--26-->! <!--27-->|style="background-color:#3399ff;"|● <!--28-->|style="background-color:#3399ff;"|● <!--29-->|style="background-color:#3399ff;"|● <!--30-->|style="background-color:#3399ff;"|● <!--31-->|style="background-color:#3399ff;"|● <!--1-->|style="background-color:#3399ff;"|● <!--2-->|style="background-color:#ffcc00;"|'''1''' <!--3-->|style="background-color:#ffcc00;"|'''2''' <!--4-->|style="background-color:#ffcc00;"|'''2''' <!--5-->| <!--6-->| <!--7-->| <!--8-->| <!--9-->| <!--10-->| <!--11-->! ||'''5''' |- |style="text-align:left;" colspan=2|[[File:Triathlon pictogram.svg|20px|class=skin-invert]] [[Триатлон 2024 оны Зуны Олимпод|Триатлон]] <!--24-->| <!--25-->| <!--26-->! <!--27-->| <!--28-->| <!--29-->| <!--30-->| <!--31-->|style="background-color:#ffcc00;"|'''2''' <!--1-->| <!--2-->| <!--3-->| <!--4-->| <!--5-->|style="background-color:#ffcc00;"|'''1''' <!--6-->| <!--7-->| <!--8-->| <!--9-->| <!--10-->| <!--11-->! ||'''3''' |- |style="text-align:left;" colspan=2|[[File:Fencing pictogram.svg|20px|class=skin-invert]] [[Туялзуур сэлэм 2024 оны Зуны Олимпод|Туялзуур сэлэм]] <!--24-->| <!--25-->| <!--26-->! <!--27-->|style="background-color:#ffcc00;"|'''2''' <!--28-->|style="background-color:#ffcc00;"|'''2''' <!--29-->|style="background-color:#ffcc00;"|'''2''' <!--30-->|style="background-color:#ffcc00;"|'''1''' <!--31-->|style="background-color:#ffcc00;"|'''1''' <!--1-->|style="background-color:#ffcc00;"|'''1''' <!--2-->|style="background-color:#ffcc00;"|'''1''' <!--3-->|style="background-color:#ffcc00;"|'''1''' <!--4-->|style="background-color:#ffcc00;"|'''1''' <!--5-->| <!--6-->| <!--7-->| <!--8-->| <!--9-->| <!--10-->| <!--11-->! ||'''12''' |- |style="text-align:left;" colspan=2|[[File:Taekwondo pictogram.svg|20px|class=skin-invert]] [[Тэквондо 2024 оны Зуны Олимпод|Тэквондо]] <!--24-->| <!--25-->| <!--26-->! <!--27-->| <!--28-->| <!--29-->| <!--30-->| <!--31-->| <!--1-->| <!--2-->| <!--3-->| <!--4-->| <!--5-->| <!--6-->| <!--7-->|style="background-color:#ffcc00;"|'''2''' <!--8-->|style="background-color:#ffcc00;"|'''2''' <!--9-->|style="background-color:#ffcc00;"|'''2''' <!--10-->|style="background-color:#ffcc00;"|'''2''' <!--11-->! ||'''8''' |- |style="text-align:left;" rowspan=4|[[Унадаг дугуйн спорт 2024 оны Зуны Олимпод|Унадаг дугуйн спорт]] |style="text-align:left;"|[[File:Cycling (road) pictogram.svg|20px|class=skin-invert]] Засмал замын <!--24-->| <!--25-->| <!--26-->! <!--27-->|style="background-color:#ffcc00;"|'''2''' <!--28-->| <!--29-->| <!--30-->| <!--31-->| <!--1-->| <!--2-->| <!--3-->|style="background-color:#ffcc00;"|'''1''' <!--4-->|style="background-color:#ffcc00;"|'''1''' <!--5-->| <!--6-->| <!--7-->| <!--8-->| <!--9-->| <!--10-->| <!--11-->! ||'''4''' |- |style="text-align:left;"|[[File:Cycling (BMX) pictogram.svg|20px|class=skin-invert]] BMX <!--24-->| <!--25-->| <!--26-->! <!--27-->| <!--28-->| <!--29-->| <!--30-->|style="background-color:#3399ff;"|● <!--31-->|style="background-color:#ffcc00;"|'''2''' <!--1-->|style="background-color:#3399ff;"|● <!--2-->|style="background-color:#ffcc00;"|'''2''' <!--3-->| <!--4-->| <!--5-->| <!--6-->| <!--7-->| <!--8-->| <!--9-->| <!--10-->| <!--11-->! ||'''4''' |- |style="text-align:left;"|[[File:Cycling (track) pictogram.svg|20px|class=skin-invert]] Налуу замын <!--24-->| <!--25-->| <!--26-->! <!--27-->| <!--28-->| <!--29-->| <!--30-->| <!--31-->| <!--1-->| <!--2-->| <!--3-->| <!--4-->| <!--5-->|style="background-color:#ffcc00;"|'''1''' <!--6-->|style="background-color:#ffcc00;"|'''1''' <!--7-->|style="background-color:#ffcc00;"|'''2''' <!--8-->|style="background-color:#ffcc00;"|'''2''' <!--9-->|style="background-color:#ffcc00;"|'''2''' <!--10-->|style="background-color:#ffcc00;"|'''1''' <!--11-->|style="background-color:#ffcc00;"|'''3''' ||'''12''' |- |style="text-align:left;"|[[File:Cycling (mountain biking) pictogram.svg|20px|class=skin-invert]] Уулын дугуй <!--24-->| <!--25-->| <!--26-->! <!--27-->| <!--28-->|style="background-color:#ffcc00;"|'''1''' <!--29-->|style="background-color:#ffcc00;"|'''1''' <!--30-->| <!--31-->| <!--1-->| <!--2-->| <!--3-->| <!--4-->| <!--5-->| <!--6-->| <!--7-->| <!--8-->| <!--9-->| <!--10-->| <!--11-->! ||'''2''' |- |style="text-align:left;" rowspan=5|Усан спорт |style="text-align:left;"|{{Nowrap|[[File:Open water swimming pictogram.svg|20px|class=skin-invert]] [[Усанд сэлэлт 2024 оны Зуны Олимпод|Марафон сэлэлт]]}} <!--24-->| <!--25-->| <!--26-->! <!--27-->| <!--28-->| <!--29-->| <!--30-->| <!--31-->| <!--1-->| <!--2-->| <!--3-->| <!--4-->| <!--5-->| <!--6-->| <!--7-->| <!--8-->|style="background-color:#ffcc00;"|'''1''' <!--9-->|style="background-color:#ffcc00;"|'''1''' <!--10-->| <!--11-->! ||'''2''' |- |style="text-align:left;"|{{nowrap|[[File:Synchronized swimming pictogram.svg|20px|class=skin-invert]] [[Уран сайхны сэлэлт 2024 оны Зуны Олимпод|Уран сайхны]]}} <!--24-->| <!--25-->| <!--26-->! <!--27-->| <!--28-->| <!--29-->| <!--30-->| <!--31-->| <!--1-->| <!--2-->| <!--3-->| <!--4-->| <!--5-->|style="background-color:#3399ff;"|● <!--6-->|style="background-color:#3399ff;"|● <!--7-->|style="background-color:#ffcc00;"|'''1''' <!--8-->| <!--9-->|style="background-color:#3399ff;"|● <!--10-->|style="background-color:#ffcc00;"|'''1''' <!--11-->! ||'''2''' |- |style="text-align:left;"|[[File:Diving pictogram.svg|20px|class=skin-invert]] [[Усанд үсрэлт 2024 оны Зуны Олимпод|Усанд үсрэлт]] <!--24-->| <!--25-->| <!--26-->! <!--27-->|style="background-color:#ffcc00;"|'''1''' <!--28-->| <!--29-->|style="background-color:#ffcc00;"|'''1''' <!--30-->| <!--31-->|style="background-color:#ffcc00;"|'''1''' <!--1-->| <!--2-->|style="background-color:#ffcc00;"|'''1''' <!--3-->| <!--4-->| <!--5-->|style="background-color:#3399ff;"|'''●''' <!--6-->|style="background-color:#ffcc00;"|'''1''' <!--7-->|style="background-color:#3399ff;"|'''●''' <!--8-->|style="background-color:#ffcc00;"|'''1''' <!--9-->|style="background-color:#ffcc00;"|'''1''' <!--10-->|style="background-color:#ffcc00;"|'''1''' <!--11-->! ||'''8''' |- |style="text-align:left;"|[[File:Swimming pictogram.svg|20px|class=skin-invert]] [[Усанд сэлэлт 2024 оны Зуны Олимпод|Усанд сэлэлт]] <!--24-->| <!--25-->| <!--26-->! <!--27-->|style="background-color:#ffcc00;"|'''4''' <!--28-->|style="background-color:#ffcc00;"|'''3''' <!--29-->|style="background-color:#ffcc00;"|'''5''' <!--30-->|style="background-color:#ffcc00;"|'''3''' <!--31-->|style="background-color:#ffcc00;"|'''5''' <!--1-->|style="background-color:#ffcc00;"|'''4''' <!--2-->|style="background-color:#ffcc00;"|'''3''' <!--3-->|style="background-color:#ffcc00;"|'''4''' <!--4-->|style="background-color:#ffcc00;"|'''4''' <!--5-->| <!--6-->| <!--7-->| <!--8-->| <!--9-->| <!--10-->| <!--11-->! ||'''35''' |- |style="text-align:left;"|[[File:Water polo pictogram.svg|20px|class=skin-invert]] [[Усны поло 2024 оны Зуны Олимпод|Усны поло]] <!--24-->| <!--25-->| <!--26-->! <!--27-->|style="background-color:#3399ff;"|● <!--28-->|style="background-color:#3399ff;"|● <!--29-->|style="background-color:#3399ff;"|● <!--30-->|style="background-color:#3399ff;"|● <!--31-->|style="background-color:#3399ff;"|● <!--1-->|style="background-color:#3399ff;"|● <!--2-->|style="background-color:#3399ff;"|● <!--3-->|style="background-color:#3399ff;"|● <!--4-->|style="background-color:#3399ff;"|● <!--5-->|style="background-color:#3399ff;"|● <!--6-->|style="background-color:#3399ff;"|● <!--7-->|style="background-color:#3399ff;"|● <!--8-->|style="background-color:#3399ff;"|● <!--9-->|style="background-color:#3399ff;"|● <!--10-->|style="background-color:#ffcc00;"|'''1''' <!--11-->|style="background-color:#ffcc00;"|'''1''' ||'''2''' |- |style="text-align:left;" colspan=2|[[File:Football pictogram.svg|20px|class=skin-invert]] [[Хөлбөмбөг 2024 оны Зуны Олимпод|Хөлбөмбөг]] <!--24-->|style="background-color:#3399ff;"|● <!--25-->|style="background-color:#3399ff;"|● <!--26-->! <!--27-->|style="background-color:#3399ff;"|● <!--28-->|style="background-color:#3399ff;"|● <!--29-->| <!--30-->|style="background-color:#3399ff;"|● <!--31-->|style="background-color:#3399ff;"|● <!--1-->| <!--2-->|style="background-color:#3399ff;"|● <!--3-->|style="background-color:#3399ff;"|● <!--4-->| <!--5-->|style="background-color:#3399ff"|● <!--6-->|style="background-color:#3399ff;"|● <!--7-->| <!--8-->|style="background-color:#3399ff"|● <!--9-->|style="background-color:#ffcc00;"|'''1''' <!--10-->|style="background-color:#ffcc00;"|'''1''' <!--11-->! ||'''2''' |- |style="text-align:left;" colspan=2|[[File:Athletics pictogram.svg|20px|class=skin-invert]] [[Хөнгөн атлетик 2024 оны Зуны Олимпод|Хөнгөн атлетик]] <!--24-->| <!--25-->| <!--26-->! <!--27-->| <!--28-->| <!--29-->| <!--30-->| <!--31-->| <!--1-->|style="background-color:#ffcc00;"|'''2''' <!--2-->|style="background-color:#ffcc00;"|'''1''' <!--3-->|style="background-color:#ffcc00;"|'''5''' <!--4-->|style="background-color:#ffcc00;"|'''3''' <!--5-->|style="background-color:#ffcc00;"|'''4''' <!--6-->|style="background-color:#ffcc00;"|'''5''' <!--7-->|style="background-color:#ffcc00;"|'''5''' <!--8-->|style="background-color:#ffcc00;"|'''5''' <!--9-->|style="background-color:#ffcc00;"|'''8''' <!--10-->|style="background-color:#ffcc00;"|'''9''' <!--11-->|style="background-color:#ffcc00;"|'''1''' ||'''48''' |- |style="text-align:left;" colspan=2|[[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|class=skin-invert]] [[Хүндийн өргөлт 2024 оны Зуны Олимпод|Хүндийн өргөлт]] <!--24-->| <!--25-->| <!--26-->! <!--27-->| <!--28-->| <!--29-->| <!--30-->| <!--31-->| <!--1-->| <!--2-->| <!--3-->| <!--4-->| <!--5-->| <!--6-->| <!--7-->|style="background-color:#ffcc00;"|'''2''' <!--8-->|style="background-color:#ffcc00;"|'''2''' <!--9-->|style="background-color:#ffcc00;"|'''2''' <!--10-->|style="background-color:#ffcc00;"|'''3''' <!--11-->|style="background-color:#ffcc00;"|'''1''' ||'''10''' |- |style="text-align:left;" colspan=2|[[File:Table tennis pictogram.svg|20px|class=skin-invert]] [[Ширээний теннис 2024 оны Зуны Олимпод|Ширээний теннис]] <!--24-->| <!--25-->| <!--26-->! <!--27-->|style="background-color:#3399ff;"|● <!--28-->|style="background-color:#3399ff;"|● <!--29-->|style="background-color:#3399ff;"|● <!--30-->|style="background-color:#ffcc00;"|'''1''' <!--31-->|style="background-color:#3399ff;"|● <!--1-->|style="background-color:#3399ff;"|● <!--2-->|style="background-color:#3399ff;"|● <!--3-->|style="background-color:#ffcc00;"|'''1''' <!--4-->|style="background-color:#ffcc00;"|'''1''' <!--5-->|style="background-color:#3399ff;"|● <!--6-->|style="background-color:#3399ff;"|● <!--7-->|style="background-color:#3399ff;"|● <!--8-->|style="background-color:#3399ff;"|● <!--9-->|style="background-color:#ffcc00;"|'''1''' <!--10-->|style="background-color:#ffcc00;"|'''1''' <!--11-->! ||'''5''' |- !colspan=2|Медалийн арга хэмжээ !! colspan="3"| 0!! 13 !! 13 !! 19 !! 11 !! 18 !! 16 !! 23 !! 29 !! 20 !! 20 !! 13 !! 21 !! 26 !! 35 !! 39 !! 13 !! rowspan=2|329 |- !colspan=2|Хуримтлагдсан нийт !! colspan="3"| 0!! 13 !! 26 !! 45 !! 56 !! 74 !! 90 !! 113 !! 142 !! 162 !! 182 !! 195 !! 216 !! 242 !! 277 !! 316 !! 329 |- !colspan=2 rowspan=3|2024 оны 7/8 сар |- !style="width:4%;"|24<br />Лха !style="width:4%;"|25<br />Пүр !style="width:4%;"|26<br />Баа !style="width:4%;"|27<br />Бям !style="width:4%;"|28<br />Ням !style="width:4%;"|29<br />Дав !style="width:4%;"|30<br />Мяг !style="width:4%;"|31<br />Лха !style="width:4%;"|1<br />Пүр !style="width:4%;"|2<br />Баа !style="width:4%;"|3<br />Бям !style="width:4%;"|4<br />Ням !style="width:4%;"|5<br />Дав !style="width:4%;"|6<br />Мяг !style="width:4%;"|7<br />Лха !style="width:4%;"|8<br />Пүр !style="width:4%;"|9<br />Баа !style="width:4%;"|10<br />Бям !style="width:4%;"|11<br />Ням !rowspan=2|Нийт тоглолт |- !colspan=8|7 сар !colspan=11|8 сар |} </div><section end="Calendar"/> == Медалийн хүснэгт == {{Main|2024 оны Зуны Олимпын медалийн хүснэгт}} {{See also|2024 оны Зуны Олимпын медальтнуудын жагсаалт}} {{:2024 оны Зуны Олимпын медалийн хүснэгт}} === Тавцан шүүрдэлт === Наадмын үеэр нэг тавцан шүүрдэлт болсон: {|class="wikitable sortable" |+ !Огноо !Спорт !Тоглолт !Баг !Алт !Мөнгө !Хүрэл !Эх сур |- |8 сарын 2 |[[Унадаг дугуйн спорт 2024 оны Зуны Олимпод|Унадаг дугуйн спорт]] |[[Унадаг дугуйн спорт 2024 оны Зуны Олимпод – Эрэгтэйчүүдийн BMX уралдаан|Эрэгтэй BMX уралдаан]] |{{flagIOC|FRA|2024 оны Зуны}} |[[Жори Дауде]] |[[Сильвен Андре]] |[[Ромен Махи]] |<ref>{{Cite web|date=2024-08-03|title=Францчууд BMX-ийн эрэгтэйчүүдийн Олимпын тавцаныг шүүрдэв|url=https://www.france24.com/en/sport/20240803-france-sweep-olympics-podium-men-bmx-joris-daudet-gold|access-date=2024-08-10|website=France 24|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20240803110432/https://www.france24.com/en/sport/20240803-france-sweep-olympics-podium-men-bmx-joris-daudet-gold|archive-date=2024-08-03|url-status=live }}</ref> |} == Маркетинг == === Бэлгэ тэмдэг === 2024 оны Зуны Олимп, Паралимпын бэлгэ тэмдгийг 2019 оны 10 сарын 21-нд [[Гран Рекс]]т нээлтээ хийсэн. Арт Декогоос санаа авсан<ref name="auto1"/><ref>{{cite web|url=https://www.latimes.com/sports/story/2019-10-24/paris-olympics-2024-logo|title=Олимпын лого юу? Эсвэл илэн далангүй хуйвалдаан уу?|date=2019-10-24|website=Los Angeles Times|language=en-US|access-date=2019-10-25|archive-date=2023-02-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20230218131636/https://www.latimes.com/sports/story/2019-10-24/paris-olympics-2024-logo|url-status=live|author=Вартон, Дэвид}}</ref> энэ нь Францын [[үндэсний дүр]] болох [[Марианна]]гийн дүрс бөгөөд түүний үсээр [[сөрөг орон зай]]д дөл үүсгэсэн байна. Сүлд нь мөн алтан медальтай төстэй. Тони Эстанге бэлгэ тэмдэг нь "Наадмын хүч ба ид шидийг" бөгөөд наадам нь "хүмүүст зориулагдсан" гэдгийг бэлгэдэж байгааг тайлбарлав. Мөн эмэгтэй хүний ​​дүрийг ашигласан нь Парист болсон [[1900 оны Зуны Олимп]]ын наадамд [[Олимп дахь эмэгтэйчүүдийн оролцоо|эмэгтэйчүүдийг оролцохыг зөвшөөрсөн]] анхны наадамд хүндэтгэл үзүүлж байгаа юм.<ref name="BBC20191022">{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-50135652|title=Олимпын дөл үү эсвэл болзох зар уу? Парис 2024 лого нь үзэл бодлыг хуваав|date=2019-10-22|work=BBC News|access-date=2019-10-25|archive-date=2023-05-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20230514070728/https://www.bbc.com/news/world-europe-50135652|url-status=live}}</ref> Энэхүү тэмдгийг Францын дизайнер Сильвен Бойер<ref name="auto1">{{Cite web|last=Виллиамс|first=Элиза|date=2019-12-03|title=2019 оны чиг хандлага: Брэнд болон лого|url=https://www.creativereview.co.uk/trends-of-2019-branding-and-logos/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201023111125/https://www.creativereview.co.uk/trends-of-2019-branding-and-logos/|archive-date=2020-10-23|access-date=2020-12-07|website=Creative Review}}</ref> Францын [[Royalties (агентлаг)|Royalties & Ecobranding]] загварын агентлагуудтай хамтран зохион бүтээжээ.<ref>{{cite web|date=2019-10-21|title=Парис 2024 шинэ логогоо хэрхэн дэлгэсэн бэ?|url=https://www.en24.news/2019/10/how-paris-2024-unveiled-its-new-logo.html|access-date=2019-10-22|website=en24.news|archive-date=2019-10-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20191022144147/https://www.en24.news/2019/10/how-paris-2024-unveiled-its-new-logo.html}}</ref><ref>{{cite news|last=Лепелтье|first=Николас|date=2019-10-21|title=Paris 2024: le logo des Jeux Olympique's dévoilé|trans-title=Парис 2024: Олимпын наадмын логог танилцууллаа|url=https://www.lemonde.fr/sport/article/2019/10/21/paris-2024-le-nouveau-logo-des-jeux-olympiques-se-devoile_6016373_3242.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20230218131633/https://www.lemonde.fr/sport/article/2019/10/21/paris-2024-le-nouveau-logo-des-jeux-olympiques-se-devoile_6016373_3242.html|archive-date=2023-02-18|access-date=2019-10-22|newspaper=Le Monde.fr|language=fr}}</ref><ref name="auto1" /> 2024 оны Парисын Олимпын бэлгэ тэмдгийг олон загварын сэтгүүл 2019 оны хамгийн том шинэ лого гэж үзжээ.<ref name="auto1"/><ref>{{cite web|last=Вон|first=Хенри|date=2019-12-06|title=2019 оны хамгийн том 10 брэнд, логоны загвар|url=https://www.designweek.co.uk/issues/2-8-december-2019/the-10-biggest-rebrands-and-logo-designs-of-2019/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20230218131659/https://www.designweek.co.uk/issues/2-8-december-2019/the-10-biggest-rebrands-and-logo-designs-of-2019/|archive-date=2023-02-18|access-date=2020-12-07|website=Design Week|language=en-US}}</ref> "Opinion Way"-ийн судалгаагаар Францчуудын 83 хувь нь "Парис 2024" наадмын шинэ бэлгэ тэмдэг таалагдсан гэж хариулжээ. Үнэлгээ өндөр байсан бөгөөд судалгаанд хамрагдагсдын 82 хувь нь гоо зүйн хувьд сэтгэл татам, 78 хувь нь бүтээлч гэж үзсэн байна.<ref>{{cite web|url=https://www.paris2024.org/en/content/83-of-french-people-approve-of-new-paris-2024-games-emblem/|title=Францын ард түмний 83% нь Парис 2024 наадмын шинэ бэлгэ тэмдгийг зөвшөөрчээ|date=2019-10-24|website=Paris 2024|language=en-US|access-date=2021-08-19|archive-date=2020-09-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20200919024929/https://www.paris2024.org/en/content/83-of-french-people-approve-of-new-paris-2024-games-emblem/}}</ref> Тэмдэг олон нийтийн сүлжээгээр шүүмжлэлд мөн өртсөн, нэг хэрэглэгч лого "болзох сайт эсвэл үсчинд илүү тохиромжтой" гэж тайлбарлав.<ref name="BBC20191022" /> Паралимпын наадам анх удаагаа Олимптой ижил сүлдтэй байсан бөгөөд удирдах байгууллагуудын лого ямар ч ялгаагүй байсан нь хоёр тэмцээний дунд нийтлэг "амбиц"-ыг илэрхийлж байв.<ref>{{cite news|last=Роуботтом|first=Майк|date=2019-10-21|title=Парис 2024 Олимп, Паралимпын хамтын шинэ бэлгэ тэмдгийг танилцууллаа|url=http://www.insidethegames.biz/articles/1086210/paris-2024-new-emblem-launch|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20191022034112/https://www.insidethegames.biz/articles/1086210/paris-2024-new-emblem-launch|archive-date=2019-10-22|access-date=2019-10-22|website=Inside the Games}}</ref> === Маскот === {{main|Фриж}} 2022 оны 11 сарын 14-нд Фрижийг 2024 оны Зуны Олимп, Паралимпын маскот болгон нээсэн; эдгээр нь Францын эрх чөлөө, эрх чөлөөний түүхэн бэлэг тэмдэг болсон хүн дүрст хос [[Фрижийн малгай]] юм.<ref>{{cite web|date=2021-10-29|title=Avec ses produits dérivés, Paris 2024 veut faire sauter la banque|trans-title=With its derivatives, Paris 2024 wants to break the bank|url=https://www.francsjeux.com/2021/10/29/avec-ses-produits-derives-paris-2024-veut-faire-sauter-la-banque/79501|website=francsjeux.com|language=fr|access-date=2024-02-19|archive-date=2023-09-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20230925054605/https://www.francsjeux.com/2021/10/29/avec-ses-produits-derives-paris-2024-veut-faire-sauter-la-banque/79501|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=Парис 2024 – Маскот|url=https://www.paris2024.org/en/mascots/|access-date=2023-07-28|website=Paris 2024|language=en|archive-date=2023-07-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20230728022331/https://www.paris2024.org/en/mascots/|url-status=live}}</ref> [[Марианна]]г ихэвчлэн Фрижийн малгай өмссөн байдлаар дүрсэлсэн байдаг, тэр дундаа [[Эжен Делакруа]]гийн "[[Ард түмнийг манлайлж буй эрх чөлөө]]" зурагт дүрсэлсэн байдаг.<ref>{{cite web|last=|date=2022-11-14|title=2024 оны Парисын Олимпын маскотоор Францын бүгд найрамдах улсыг бэлгэдсэн Фрижийн малгай сонгогджээ|url=https://www.france24.com/en/sport/20221114-phrygian-cap-symbolising-french-republic-chosen-as-2024-paris-olympic-mascot|access-date=2023-07-28|website=France 24|language=en|archive-date=2023-02-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20230209170108/https://www.france24.com/en/sport/20221114-phrygian-cap-symbolising-french-republic-chosen-as-2024-paris-olympic-mascot|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|last=Роуботтом|first=Майк|date=2022-11-14|title=Парисын 2024 оны маскотоор Фрижийн малгайг дүрсэлсэн нь спортын хувьсгалыг хүчирхэгжүүлэх эрх чөлөөний өхөөрдөм үзэл санаа|url=https://www.insidethegames.biz/articles/1130359/paris-2024-mascots-phrygian-caps-reveal|archive-url=https://web.archive.org/web/20221114151847/https://www.insidethegames.biz/articles/1130359/paris-2024-mascots-phrygian-caps-reveal|archive-date=2022-11-14|access-date=2022-11-14|website=Inside the Games|url-status=live}}</ref> Хоёр маскот "Ганцаараа бид илүү хурдан явдаг, гэхдээ хамтдаа бид илүү урагшилдаг" гэсэн хамтын уриатай.<ref>{{cite news|last=Белам|first=Мартин|date=2022-11-14|title=Фрижтэй танилц: Парис 2024 оны Олимп, Паралимпын маскотыг танилцууллаа.|work=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/sport/2022/nov/14/paris-2024-olympic-mascot-paralympic-mascot-phryges-france|access-date=2023-07-28|issn=0261-3077|archive-date=2022-11-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20221125160348/https://www.theguardian.com/sport/2022/nov/14/paris-2024-olympic-mascot-paralympic-mascot-phryges-france|url-status=live}}</ref> === Бараа === 2024 оны 4-р сард Olympics Go! Paris 2024 нэртэй албан ёсны [[Олимпын видео тоглоом]]ыг [[Animoca Brands]] [[Андройд (үйлдлийн систем)|Андройд]], [[iOS]] болон [[Microsoft Windows]] төхөөрөмжүүд дээр 6-р сард гаргахаа зарласан.<ref>{{Cite web|date=2024-04-16|title='Olympics Go! Paris 2024' Олимпын наадмын албан ёсны шинэ видео тоглоом 6-р сард нээлтээ хийнэ|url=https://www.animocabrands.com/olympics-go-paris-2024-new-official-video-game-for-olympic-games-paris-2024-to-launch-in-june|work=Animoca Brands|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20240421115931/https://www.animocabrands.com/olympics-go-paris-2024-new-official-video-game-for-olympic-games-paris-2024-to-launch-in-june|access-date=2024-07-25|archive-date=2024-04-21|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|date=2024-07-24|url-access=limited|title=Эдгээр Олимпын (видео) тоглоомоор өөрийгөө тамирчин шиг мэдэр|url=https://www.nytimes.com/2024/07/24/arts/video-games-olympics.html|access-date=2024-07-24|work=The New York Times|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20240724164721/https://www.nytimes.com/2024/07/24/arts/video-games-olympics.html|archive-date=2024-07-24|url-status=live}}</ref> 2024 оны Зуны Олимпын наадам нь сүүлийн 30 гаруй жилийн хугацаанд албан ёсны [[Видео тоглоомын консол|консол]] видео тоглоомгүй анхны зуны олимп болсон юм.<ref>{{cite web |last=Бенуа-Гонин |first=Корентин |date=2024-07-28 |title=Парис 2024: Энэ олимпод зориулсан консол видео тоглоом байхгүй |url=https://www.lemonde.fr/en/pixels/article/2024/07/28/paris-2024-no-console-video-game-for-this-olympics_6702778_13.html |url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240730104027/https://www.lemonde.fr/en/pixels/article/2024/07/28/paris-2024-no-console-video-game-for-this-olympics_6702778_13.html |archive-date=2024-07-30 |access-date=2024-07-30 |work=[[Le Monde]]}}</ref><ref>{{cite web |last=Робинсон |first=Энди |date=2024-07-29 |title=Парис 2024 бол сүүлийн 30 жилийн дараа консол видео тоглоомгүй анхны зуны олимп. |url=https://www.videogameschronicle.com/news/paris-2024-is-the-first-summer-olympics-in-30-years-to-have-no-console-video-game/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240729212137/https://www.videogameschronicle.com/news/paris-2024-is-the-first-summer-olympics-in-30-years-to-have-no-console-video-game/ |archive-date=2024-07-29 |website=[[Video Games Chronicle]]}}</ref> === Зурагт хуудас === Наадмын [[Олимпын зурагт хуудас|Олимпын зурагт хуудсыг]] 2024 оны 3 сарын 4-нд гаргасан. Уго Гаттонигийн зохион бүтээсэн уг зурагт хуудасны нэг тал нь Олимп, нөгөө тал нь Паралимпыг төлөөлсөн хоёр талт загвар ашигласан. Зуны наадмын түүхэнд анх удаа Олимпын зурагт хуудас болон Паралимпын зурагт хуудсыг хамтад нь зохион бүтээсэн, учир нь тус бүр нь бие даан хагас болж ажиллах эсвэл нэг зурагт хуудас болгон нэгтгэх боломжтой. Зурагт хуудсыг бүтээхэд зургаан сарын турш 2000 цаг зарцуулсан.<ref>{{cite web|title=Парис 2024 онцлох зурагт хуудас|url=https://www.paris2024.org/en/iconic-posters/|access-date=2024-03-06|website=Paris 2024|language=en|archive-date=2024-03-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20240306080855/https://www.paris2024.org/en/iconic-posters/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|last=Мунана|first=Густаво|date=2024-03-05|title=Парис 2024 Олимпод зориулсан "сюрреалист" диптич зурагт хуудас|url=https://www.insidethegames.biz/articles/1144080/surrealist-diptych-poster-for-paris|archive-url=https://web.archive.org/web/20240305111056/https://www.insidethegames.biz/articles/1144080/surrealist-diptych-poster-for-paris|archive-date=2024-03-05|access-date=2024-03-07|website=Inside the Games|url-status=live}}</ref> === Ивээн тэтгэгчид === TGM Research судалгаагаар [[Кока-Кола]] нь 2024 оны Олимптой дэлхийн хэмжээнд хамгийн их холбоотой брэнд бөгөөд хүмүүсийн 23% нь энэ тухай дурдсан байна. Олимпын наадмын албан ёсны ивээн тэтгэгч биш ч гэсэн [[Найки]] 16%-иар хоёрдугаарт бичигдэж байна.<ref>{{Cite web |last=TGM Research |title=TGM 2024 оны дэлхийн Олимпын наадмын судалгаа {{!}} Тайлан |url=https://tgmresearch.com/tgm-global-olympics-survey-2024.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240718091555/https://tgmresearch.com/tgm-global-olympics-survey-2024.html |archive-date=2024-07-18 |access-date=2024-07-22 |website=TGM Research}}</ref> Бельгийн ундаа үйлдвэрлэгч [[AB InBev]] нь наадмын үеэр дэлхийн анхны Олимпын түнш болсон,<ref>{{cite web |last=Ремзи |first=Жорж |date=2024-01-31 |title=AB InBev шар айрагны компанитай хийсэн Олимпын ивээн тэтгэгчийн гэрээг "учирхай", "сонин хосолсон" гэж шүүмжлэлд өртөв. |url=https://www.cnn.com/2024/01/31/sport/olympics-ab-inbev-beer-spt-intl/index.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240208083225/https://www.cnn.com/2024/01/31/sport/olympics-ab-inbev-beer-spt-intl/index.html |archive-date=2024-02-08 |access-date=2024-02-11 |website=CNN |language=en}}</ref> бол Японы хоёр компани 2024 оноос хойш ивээн тэтгэлэгээ сунгахгүй; автомашины үйлдвэрлэгч [[Тоёота]] ОУОХ ивээн тэтгэгчийн мөнгөө хэрхэн зарцуулж байгаад сэтгэл хангалуун байгаагүй<ref>{{cite web |last=Батлер |first=Элеанор |date=2024-05-27 |title=Автомашин үйлдвэрлэгч Тоёота Парисын наадмын дараа Олимпын ивээн тэтгэх гэрээгээ зогсоохоор болжээ |url=https://www.euronews.com/business/2024/05/27/carmaker-toyota-set-to-call-a-halt-to-olympic-sponsorship-deal-after-paris-2024-event |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240527095419/https://www.euronews.com/business/2024/05/27/carmaker-toyota-set-to-call-a-halt-to-olympic-sponsorship-deal-after-paris-2024-event |archive-date=2024-05-27 |website=[[Euronews]]}}</ref><ref>{{cite web |last=Пикасо |first=Раул Дафунчио |date=2024-05-27 |title=Тоёота Парис 2024 дараа баяртай гэж хэлнэ |url=https://www.insidethegames.biz/articles/1145610/toyota-to-say-goodbye-after-paris-2024 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240527114620/https://www.insidethegames.biz/articles/1145610/toyota-to-say-goodbye-after-paris-2024 |archive-date=2024-05-27 |website=Inside the Games}}</ref> ба [[Panasonic]] ивээн тэтгэгчийн асуудлаар тасралтгүй удирдлагын анхаарал хандуулж байгаа бөгөөд тус компани хэрэглээний цахилгаан бараанаас гадуур бизнесээ өргөжүүлэхээр зорьж байна.<ref>{{cite web |date=2024-09-10 |title=Японы Panasonic Олимпыг ивээн тэтгэх ажлыг дуусгана |url=https://www.insidethegames.biz/articles/1148514/japan-olympic-sponsorship-ends-37-years |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240910135308/https://www.insidethegames.biz/articles/1148514/japan-olympic-sponsorship-ends-37-years |archive-date=2024-09-10 |website=Inside the Games}}</ref><ref>{{cite web |date=2024-09-10 |title=Олимпын шилдэг ивээн тэтгэгч Panasonic ОУОХ-той байгуулсан гэрээгээ цуцаллаа |url=https://japantoday.com/category/sports/Top-Olympic-sponsor-Panasonic-is-ending-its-contract-with-IOC |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240910122853/https://japantoday.com/category/sports/Top-Olympic-sponsor-Panasonic-is-ending-its-contract-with-IOC |archive-date=2024-09-10 |website=Japan Today}}</ref> "Дээд зэрэглэлийн" ивээн тэтгэгчээр 150{{nbsp}}сая еврогоор (163{{nbsp}}сая доллар) үнэлэгдсэн гэрээний дагуу Францын тансаг зэрэглэлийн барааны конгломерат [[LVMH]] нь Олимпын бамбар, медалийг хадгалахад ашигладаг ачаа тээшийг болон медаль гардуулах хүмүүсийн хувцас, тавиурыг [[Louis Vuitton]] брэндээр хангаж, наадмын үйл ажиллагаанд оролцсон байна. ОУОХ-ны маркетингийн дарга асан [[Майкл Пэйн]] LVMH-ийн барааг Олимпын наадмын нэг хэсэг болгон ашиглах нь бусад албан ёсны ивээн тэтгэгчидтэй зөрчилдөж болзошгүй гэсэн болгоомжлолыг илэрхийлж, "загварлаг ивээн тэтгэгч бүтээгдэхүүнийг байршуулах нь буруу биш байж болох ч онцгой болгоомжтой менежмент шаардлагатай. Өнгөрсөн шөнө дэлхийн хэмжээний үнэгүй зар сурталчилгаа болон бусад хамтрагчид бүгдээрээ энэ яаж ажиллав гэж асуух болно?" гэж тэмдэглэв.<ref>{{Cite web |last=Роман |first=Иустина |date=2024-07-26 |title=LVMH Парис 2024 Олимпын наадамд хэрхэн тэмдэгээ тавьсан бэ? |url=https://elitetraveler.com/shopping-lifestyle/lvmh-paris-2024-olympic-games |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240726175149/https://elitetraveler.com/shopping-lifestyle/lvmh-paris-2024-olympic-games |archive-date=2024-07-26 |access-date=2024-07-28 |website=Elite Traveler |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite news |date=2024-07-26 |title=LVMH-ийн тансаг эдлэлүүд Олимпын нээлтийн үеэр хамгийн их орлого олов |work=[[Reuters]] |agency=[[Reuters]] |url=https://www.reuters.com/business/retail-consumer/lvmhs-luxury-wares-earn-top-billing-olympics-opening-2024-07-26/ |url-status=live |access-date=2024-07-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240727185650/https://www.reuters.com/business/retail-consumer/lvmhs-luxury-wares-earn-top-billing-olympics-opening-2024-07-26/ |archive-date=2024-07-27}}</ref> {| class="wikitable collapsible " style="float:center; margin:10px;" !2024 оны Зуны Олимпын ивээн тэтгэгчид<ref>{{cite web |title=Парис 2024 ивээн тэтгэгчид |url=https://www.paris2024.org/en/partners/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231018221319/https://www.paris2024.org/en/partners/ |archive-date=2023-10-18 |access-date=2024-01-23 |website=Paris 2024 |language=en}}</ref><ref>{{cite web |title=Partenaires de Paris 2024 |url=https://www.paris2024.org/fr/partenaires/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240220092053/https://www.paris2024.org/fr/partenaires/ |archive-date=2024-02-20 |access-date=2024-02-20 |website=Paris 2024 |language=fr}}</ref> |- |Дэлхийн Олимпын Түнш{{col-begin}} {{col-5}} * [[AB InBev]] ([[Corona (шар айраг)|Corona Cero]])<ref>{{cite web|url=https://olympics.com/ioc/news/international-olympic-committee-and-ab-inbev-announce-worldwide-olympic-partnership|title=Олон Улсын Олимпын Хороо болон AB InBev нь Дэлхийн Олимпын Түншлэлээ зарлалаа|date=12 January 2023|work=Олон Улсын Олимпын Хороо|access-date=2024-02-19|archive-date=2024-01-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20240113165453/https://olympics.com/ioc/news/international-olympic-committee-and-ab-inbev-announce-worldwide-olympic-partnership|url-status=live}}</ref> * [[Airbnb]] * [[Alibaba Group]] * [[Allianz]] * [[Atos]] {{col-5}} * [[Бриджстоун]] * [[Кока-Кола компани|Кока-Кола]]-[[Mengniu Dairy]] * [[Deloitte]] * [[Intel]] * [[Omega SA]] {{col-5}} * [[Panasonic]] * [[Procter & Gamble]] * [[Самсунг Электроникс]] * [[Тоёота]] * [[Visa Inc.]] {{col-end}} |- |Дээд зэрэглэлийн түнш{{col-begin}} {{col-5}} * [[Accor]] * [[Carrefour]] {{col-5}} * [[Électricité de France|EDF]]<ref>{{cite web|last=Овен|first=Дэвид|date=2019-11-19|title=Хотын дарга ОУОХ-ны Airbnb-ийн шинэ гэрээг шүүмжилсний улмаас EDF Парис 2024 оны Олимпын ивээн тэтгэгчээр тодорлоо.|url=https://www.insidethegames.biz/articles/1087201/edf-unveiled-premium-partner-paris-2024|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210815001718/https://www.insidethegames.biz/articles/1087201/edf-unveiled-premium-partner-paris-2024|archive-date=2021-08-15|access-date=2020-12-07|website=Inside the Games}}</ref> * [[Groupe BPCE]] {{col-5}} * [[LVMH]] * [[Orange S.A.]]<ref>{{cite web|last=Морган|first=Лиам|date=2020-10-01|title=Orange Парис 2024 оны Олимпын гурав дахь дээд зэрэглэлийн түншээр элсэв|url=https://www.insidethegames.biz/articles/1099072/paris-2024-orange-premium-partner-games|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210828055932/https://www.insidethegames.biz/articles/1099072/paris-2024-orange-premium-partner-games|archive-date=2021-08-28|access-date=2020-12-07|website=Inside the Games}}</ref> {{col-5}} * [[Sanofi]]<ref>{{cite web|last=Морган|first=Лиам|date=2021-07-14|title=Sanofi Олимп, Паралимпын шилдэг ивээн тэтгэгчээр гэрээ байгууллаа|url=https://www.insidethegames.biz/articles/1110140/sanofi-paris-2024-sponsorship-deal|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220215115812/https://www.insidethegames.biz/articles/1110140/sanofi-paris-2024-sponsorship-deal|archive-date=2022-02-15|access-date=2021-07-14|website=Inside the Games}}</ref> {{col-end}} |- |Албан ёсны түнш{{col-begin}} {{col-5}} * [[Air France–KLM]] ([[Air France]]) * [[ArcelorMittal]] * [[Caisse des dépôts et consignations|CDC]] * [[Cisco]]<ref>{{cite web|last=Морган|first=Лиам|date=2021-04-15|title=Парис 2024 нь Cisco-г Олимп, Паралимпын гурав дахь албан ёсны түншээ болголоо|url=https://www.insidethegames.biz/articles/1106629/paris-2024-sign-cisco-official-partner|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220215102712/https://www.insidethegames.biz/articles/1106629/paris-2024-sign-cisco-official-partner|archive-date=2022-02-15|access-date=2021-04-16|website=inside the Games}}</ref> * [[CMA CGM]] {{col-5}} * [[Danone]] * [[Decathlon]]<ref>{{cite web|last=Палмер|first=Дан|date=2021-07-17|title=Decathlon компани Парис 2024 оны Олимпын албан ёсны түншээр элсэв|url=https://www.insidethegames.biz/articles/1110302/paris-2024-decathlon-sponsorship|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220215115814/https://www.insidethegames.biz/articles/1110302/paris-2024-decathlon-sponsorship|archive-date=2022-02-15|access-date=2021-07-17|website=Inside the Games}}</ref> * [[Française des Jeux|FDJ]] * [[GL events]] * [[Groupe ADP]] {{col-5}} * [[Île-de-France Mobilités]] * [[Le Coq Sportif]] * [[PwC|PwC International]] {{col-end}} |- |Албан ёсны ханган нийлүүлэгчид болон дэмжигчид{{col-begin}} {{col-5}} * Abatable * {{ill|Abéo|fr}} * [[Air Liquide]] * Airweave * Aquatique Show * [[Arena (бренд)|Arena Group]] * [[Carlsberg Group]] ([[Kronenbourg|Tourtel Twist]]) * CRYSTAL * Doublet Wasserman * [[DXC Technology]] * [[Egis Group]] * [[Enedis]] {{col-5}} * ES Global * {{ill|Eviden|fr}} * {{ill|Fitness Park|fr}} * [[Fnac Darty]] * {{ill|Gerflor|fr}} * Highfield Boats * Hype Taxi * Indigo Group * [[La Poste (Франц)|La Poste]] * {{ill|Loxam|fr}} * [[Lyreco]] * [[Mondo (Италийн компани)|Mondo]] * MTD {{col-5}} * Myrtha Pools * [[Nestlé]] (Garden Gourmet) * OnePlan * {{ill|Optic 2000|fr}} * [[Randstad NV]] * [[Rapiscan Systems]] * [[RATP Group]] * Re-uz * RGS Events * [[Rigby Group|Rigby SCC]] * [[Saint-Gobain]] * [[Salesforce]] {{col-5}} * [[Schneider Electric]] * {{ill|SEDIF|fr|Syndicat des eaux d'Île-de-France}} * SLX * [[SNCF]] * [[Sodexo]] * [[Technogym]] * [[Terraillon]] * [[Thermo Fisher Scientific]] * [[Unilever]] ([[Heartbrand|Miko]]) * [[Unibail-Rodamco-Westfield|URW]] ([[Westfield Group|Westfield]]) * [[Vinci SA]] * {{ill|Viparis|fr}} {{col-end}} |} == Шууд дамжуулах эрх == {{main|2024 оны Зуны Олимпын нэвтрүүлэгчдийн жагсаалт}} Францад 2024 оны Зуны Олимпын наадмын дотоодын эрхийг [[Eurosport]]-оор дамжуулан [[Warner Bros. Discovery]] (хуучин нэрээр [[Discovery Inc.]]) эзэмшсэн бөгөөд тус улсын олон нийтийн [[France Télévisions]] телевизээр дамжуулан үнэ төлбөргүй нэвтрүүлсэн.<ref>{{cite news|last=Кэсласси|first=Эльза|date=2019-04-23|title=France Televisions Discovery-ээс Бээжин 2022, Парис 2024 Олимпын наадмын дэд лицензийг авах болно|url=https://variety.com/2019/tv/global/france-televisions-to-sub-license-olympic-games-for-beijing-2022-and-paris-2024-from-discovery-1203195167/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20211009035624/https://variety.com/2019/tv/global/france-televisions-to-sub-license-olympic-games-for-beijing-2022-and-paris-2024-from-discovery-1203195167/|archive-date=2021-10-09|access-date=2019-04-23|work=Variety}}</ref> Монгол Улсад Олимпын наадмыг албан ёсны эрхтэйгээр Premier Sports Network болон Central TV дамжуулсан.<ref>{{cite news|title=Хүн төрөлхтний эв нэгдлийн бэлгэ тэмдэг болсон 33 дахь удаагийн Зуны Олимпын наадам буюу Парис 2024, 17 дахь удаагийн Паралимпын наадам, буурал тивийн хөлбөмбөгийн аварга шалгаруулах Евро 2024 тэмцээн гэх энэ зуны хамгийн том гурван үйл ажиллагааг Централ телевиз албан ёсны онцгой эрхтэйгээр шууд дамжуулан хүргэх гэж байгааг дуулгахад таатай байна|url=https://www.instagram.com/centraltv.mn/p/C5QiIbXMB7v/|access-date=2024-06-11|publisher=Central TV|date=2024-04-02}}</ref><ref>{{cite news|title=Парис 2024" Олимпын наадмыг албан ёсны онцгой эрхтэйгээр "Централ" телевиз шууд дамжуулан хүргэхээр болжээ|url=https://isee.mn/n/66470|access-date=2024-07-19|date=2024-06-29}}</ref> Олимпын албан ёсны вэбсайт нь сонгогдсон зах зээл, ялангуяа Бразил, Орос (Оросын өргөн нэвтрүүлгийн компаниуд гарсны улмаас) болон Энэтхэгийн хойг дахь тэмцээнүүдийн шууд дамжуулалт болон сүүлийн үеийн бичлэгийг санал болгосон.<ref>{{Cite web|last=Лаки Зальцман|first=Фернанда|date=2024-07-23|title=ONDE ASSISTIR AOS JOGOS OLÍMPICOS PARIS 2024 NO BRASIL|trans-title=WHERE WATCH THE 2024 GAMES IN BRAZIL|url=https://olympics.com/pt/noticias/onde-assistir-jogos-olimpicos-paris-2024|website=Olympics.com|quote=Os Jogos Olímpicos Paris 2024 têm transmissão ao vivo pelo Olympics.com. Serão horas de conteúdos transmitidos em tempo real para que os fãs não percam nenhuma emoção.|trans-quote=Парисын 2024 оны Олимпын наадмыг Olympics.com сайтаар шууд дамжуулж, хөгжөөн дэмжигчид ямар ч баяр хөөрийг алдахгүйн тулд олон цагийн контентыг бодит цаг хугацаанд нь дамжуулах болно.|access-date=2024-08-08|archive-date=2024-08-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20240814044326/https://olympics.com/pt/noticias/onde-assistir-jogos-olimpicos-paris-2024|url-status=live }}</ref> == Мөн үзэх == * [[Допинг Олимпод#2024 оны Олимп|Парис 2024 дахь допингийн хориг]] * [[2024 оны Зуны Паралимп]] * [[2028 оны Зуны Олимп]] * [[2032 оны Зуны Олимп]] * Францад болсон бусад Олимпын Наадам ** [[1900 оны Зуны Олимп]] болон [[1924 оны Зуны Олимп]] мөн Парист болсон ** [[1924 оны Өвлийн Олимп]] ** [[1968 оны Өвлийн Олимп]] ** [[1992 оны Өвлийн Олимп]] ** [[2030 оны Өвлийн Олимп]] * [[ОУОХ-ны улсын кодын жагсаалт]] == Тэмдэглэл == {{notelist}} == Эх сурвалж == {{Reflist}} == Гадаад холбоос == * {{ОУОХ наадам|games=2024 оны Зуны Олимп}} * [https://oca.asia/noc/countries/ Азийн Олимпын Хороонууд] {{Олимп}} [[Ангилал:2024 оны Зуны Олимп|2024 оны Зуны Олимп]] kjb7s5rmdrs7ftfyd7rj4kqyngb1uzj 0 15849 852277 850680 2026-04-05T05:32:09Z HorseBro the hemionus 100126 852277 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс улс | image_flag = Banner of the Dzungar Khanate.png | flag_caption = Зүүнгарын хаант улсын тугийн Д. Цэрэнпунцагийн сэргээсэн бүтээл. | image_coat = Seal of Galdan Boshugtu Khan.png | alt_coat = Галдан Бошигт хааны тамга | symbol_type = Галдан Бошигт хааны тамга | image_map = Map of the Dzungar Khanate, in 1717.png | map_caption = Зүүнгарын хаант улсын оргил үе, 1717 он. | capital = [[Хулж]] | official_languages = [[Ойрад аялга]] | national_languages = [[Цагадайн хэл]] | religion = [[Төвөдийн Буддын шашин]] ([[Шарын шашин]]) | demonym = Зүүнгар | government_type = [[Хаант засаг]] | leader_title1 = [[Баатар]] [[Хунтайж]] | leader_name1 = [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] | leader_title2 = Цэцэн Хунтайж | leader_name2 = [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]] | leader_title3 = Бошигт [[Хаан]] | leader_name3 = [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] | leader_title4 = Зоригт [[Хунтайж]], [[Хаан]] | leader_name4 = [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] | leader_title5 = [[Хунтайж]], [[Хаан]] | leader_name5 = [[Галданцэрэн хаан]] | leader_title6 = [[Хунтайж]] | leader_name6 = [[Цэвээндоржнамжил]] | leader_title7 = [[Хунтайж]] | leader_name7 = [[Ламдаржаа]] | leader_title8 = [[Хунтайж]] | leader_name8 = [[Даваач]] | leader_title9 = [[Хойд]]ын [[Хаан]] | leader_name9 = [[Амарсанаа]] | legislature = [[Дөчин дөрвөн хоёрын их цааз]] | established = 1634 | established_event1 = Эрдэнэбаатар хунтайж Зүүнгарын хаант улсыг байгуулав | established_event2 = [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]] | established_date2 = 1635 | established_event3 = [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]] | established_date3 = 1665–1720 | established_event4 = Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан эзэлсэн нь | established_date4 = 1680–1681 | established_event5 = [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] | established_date5 = 1688–1758 | established_event6 = [[Зүүнгарын геноцид]] | established_date6 = 1758 | currency = Зэс зоос | p1 = Дөрвөн Ойрадын холбоо | s1 = Чин улс | p2 = Яркендын хант улс | p3 = Хошуудын хант улс }} '''Зүүнгарын хаант улс''' ( [[Халимаг хэл|халим]]. ''Зүнһар хаант улс''; ''Дөрвөн өөрд улс'' ) -ойрад буюу монгол угсааны улс бөгөөд түүхчид Зүүнгарыг нүүдэлчдийн сүүлчийн эзэнт гүрэн гэж бичдэг. Ойрадууд Монгол улсаас салан тусгаарлах урт тэмцэл явуулсанаараа алдартай бөгөөд 1635 оноос өөрсдийн Зүүнгар улсыг байгуулжээ. Зүүнгар нь [[Цагаан хэрэм|Цагаан хэрмийн]] баруун үзүүрээс одоогийн [[Казахстан]]ы зүүн хэсэг, [[Киргиз]]ийн хойд хэсгээс өмнөд [[Сибирь]] хүртэлх газар нутгийг эзлэн оршиж байв. 1610 оноос Зүүнгарын хаант улсын суурь тавигдах үеэс [[Ойрад]]ын [[Цорос]] аймгийн удирдагчид [[хунтайж]] хэмээх цолтой байв.<ref>C.P.Atwood-Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire, p.622</ref> 1678 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] [[Далай лам]]аас '''Бошигт хаан''' цол хүртсэн ч, Галдан бошигт хааныг нас барсны дараа [[Цэвээнравдан]], [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]], [[Цэвээндоржнамжил]], [[Лхамдаржаа]], [[Даваач]] нар [[Хунтайж|'''хунтайж''']] цолтойгоор засаглаж байсан. [[Ойрад]]ын [[Цорос]], [[Өөлд]] аймгууд Ойрадын цэргийн зүүн талын жигүүр болдог байсан уламжилалаар хожим Цоросууд 17-р зуунд хүчирхэгжин урьд нь Ойрадыг тэргүүлж байсан [[Хошууд]] аймгийн оронд Ойрадыг толгойлон хүчирхэг улс байгуулсан нь [[Зүүнгар]]ын улс болсон юм. == Түүх == ===Зүүнгарын улс байгуулагдсан нь === {{Загвар:Монголын түүх}} [[Файл:Mongolia XVI.png|thumb|Монгол улсууд 14-17-р зуунд: [[Монгол Улс 1368-1691|Монгол Улс]], [[Дөрвөн Ойрад]], [[Моголистан]]]] [[Зураг:Mongolia XVII.png|thumb|Монгол улсууд 17-р зуунд: [[Монгол Улс 1368-1691|Монгол Улс]], [[Зүүнгар]], [[Хошуудын хант улс]], [[Хотгойд]]ын хант улс, [[Халимаг]]ийн хант улс, [[Моголистан]]]] [[Зураг:Halh, Uvur Mongol, Zuungar 1720-iod on - Gerelbadrakh.jpeg|thumb|Монгол 1720-иод он]] [[Их Монгол Улс]] байгуулагдсаны дараа [[Чингис хаан]] хүү [[Зүчи|Зүчиэр]] удирдуулсан цэрэг илгээж ойн иргэдийг дагуулахаар очиход Ойрадын ноён [[Худуга Бэхи]] Ойрадуудаа дагуулан угтан ирж Их Монгол улсад нэгдсэн юм. Ийм учраас Чингис хаан Хутуг Бэхийн хүү Иналчид өөрийн охин Цэцэйхэнг, түүний дүү Төрөлчид Зүчийнхээ охин Холуйханыг хатан болгон өгч худ худгуй болж, Ойрадуудыг Их Монгол улсын Боорчийн харьяанд 4 түмэн болгожээ. Энэ цагаас [[Дөрвөн Ойрад]] гэдэг нэр гарчээ. Үүний дараа ойрадууд баруун зүг нүүж [[Енисей мөрөн|Енисей мөрний]] эх Дэлгэр мөрний саваар очиж нутаглаж байгаад XIII зууны II хагаст Завхан, Хүнүй гол Алтайн уулын зүүн бэл хүрч нутагласан бөгөөд тэд Аригбух, Хайду нарын харъяатууд болжээ. XIV зууны сүүлч үеэс Ойрадууд [[Боржигин|Чингисийн угсаа]]ны Монгол хаадын мэдлээс гарч салан тусгаарлахын төлөө тэмцэх болсноор [[Элбэг хаан]]ы үед уугуул Монгол орон баруун, зүүн Монгол, Урианхайн 3 хязгаар болж хуваагдан хоорондоо тэмцэлдэх үе эхэлжээ. Тэд Дөрвөн Ойрадын чуулган гэдэг эрх барих зөвлөлдөх дээд байгууллага байгуулж Бүүвэй Мирз, дараа нь Байбагас удирдаж байв. Эсэн тайшийн Монгол төрийг эсрэг бослогыг Ойрад нар гаргаж, алтан ургийг хоморголон хядаж давуу байдал олсон ч удалгүй унажээ. Үүнээс хойш Ойрад баруунш алслан суух болсон ба тэднийг Монголд буцааж нэгтгэхийг хаад ноёд олонтоо оролдож, харьяатад буцааж байжээ. Гэвч тэд үе үе босож зугатан оддог байжээ. 17-р зуунд (16-р зууны сүүл?) [[Торгууд]], [[Дөрвөд]]ийн зарим нь баруун хойш нүүж [[Ижил мөрөн]]д, [[Хошууд]] нар 1630-аад онд [[Төвд]], [[Хөх нуур]]т очиж нутаглажээ. Ижил мөрөнд очигсдыг [[Халимаг]] гэх болжээ. Гадагш нүүж одолгүй үлдэгсдийн нилээд нь [[Цорос]] овогтнууд болж, тэдний хүч нөлөө Ойрадуудын дунд өсөж эрх барих овог болсон үе байдаг. Цорос овогтны тэргүүн [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] 1640 онд [[Тарвагатайн нуруу|Тарвагатайн нурууны]] “Улаан бураа” одоогийн Тачван хот гэдэг газар Монгол ноёдын чуулган хийхийг санаачилжээ. Энэ чуулганд [[Халх]] болон Ойрадаас 28 ноён оролцсоны дотор Эрдэнэ бишрэлт засагт хаан [[Субадай засагт хан|Субадай]], Очирай түшээт хаан [[Гомбодорж Түшээт хан|Гомбодорж]], Сэцэн хан ноёдын төлөөлөл, Ойрадын Эрдэнэбаатар Хунтайж, [[Хөндлөн Убаши|Хөндлөн Уваш]], Хөх нуурын Хошууд аймгийн [[Гүш хаан|Гүш хаан Төрбайх]], Ижил мөрний Торгуудын [[Шүхэр Дайчин]] тэргүүтэй ноёд, Халх Ойрадын шашны зүтгэлтнүүд оролцсон юм. Энэ чуулганаар “[[Дөчин дөрвөн хоёрын их цааз]]” гэдэг 120 зүйл бүхий хууль батлав. Энэхүү Их цаазын гол үзэл санаа нь: - Манж гүрний зүгээс эзлэн түрэмгийлэх аюул занал нүүрлэж байгаа нөхцөлд: #Цогт тайжийн суусан нутаг, иргэдийг хуваах, Төвд, Алтайд Ойрадыг суулгах #Харийн түрэмгийллийн эсрэг хамтран тэмцэх явдлыг хүн амын нийт давхарааны үүрэг хариуцлага болгох #Шарын шашныг улсын шашин болгон хуульчилж шашны нөлөөн дор Монгол овогтны эв нэгдлийг бэхжүүлэх #Том ноёдын хоорондын зөрчил сөргөлдөөнийг зогсоож хүчээ төвлөрүүлэх зэрэг гол асуудлуудыг хуульчилж өгсөн юм. Монгол овогтны улс төрийн нэгдлийг сэргээх энэ чуулганы шийдвэр Эрдэнэбаатар хун тайж Ойрадын шарын шашны тэргүүн [[Зая бандид Намхайжамц|Зая Бандид Намхайжамц]] нарын хүчин чармайлтаар Ойрад нутагт зохих үр дүнд хүрч Ойрадын дотоод зөрчил зогсож аж ахуйн байдал нь сайжирч Орос, Казахтай холбоо харилцаа тогтоожээ. Гэтэл 1671 онд Эрдэнэбаатар хун тайжийг түүний Торгууд хатан Юм Агасаас төрсөн [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]] залгамжласныг хунтайжийн Хиргис хатан Дара Балжаас төрсөн хүү Цэцэн, Зодов хоёр эвсэж хороосон байна. Энэ тухай мэдээг [[Юм Агас]] хатан Төвдийн Далай ламын дэргэд шавилан сууж байсан хүү Галдандаа хүргэж яаралтай ир хэмээн дуудсан байна. [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] (1644-1697) улааны шашны сахил санваараа Далай багшдаа буцааж өгөөд нутагтаа ирж, Алдар хошууч, Данзан нарын туслалцааг авч хуйвалдагчийн эсрэг тэмцэхдээ Ойрадын чуулган дарга [[Очирт сэцэн хан|Очирт Сэцэн ханы]] дэмжлэгийг авсан байна. Очирт сэцэн хааны охин [[Ану хатан|Ану]]г Галдан хатан болгон авчээ. Галдан, Цэцэнг устгаад Зодовыг Хөх нуурын зүг зугтаалган өөрийн холбоотон агсан Алдар хошуучийг 1671 онд, Данзанг 1673 онд өөртөө нэгтгэн (газар нутаг харъяат ардын нь хамт) авмагц хадам аав Очирт Сэцэн, авга ах Цөхүр нь Галдангаас болгоомжлохдоо түүнийг айлган сүрдүүлэх зорилгоор Галдангийн захиргаанд орсон зарим аймгийг довтлон булаан авчээ. 1675 онд хадам аав түүний хүү Лувсангомборавдан нар шинээр хуйвалдаан зохион байгуулж байгааг Галдан мэдэж өрсөн цохилт өгсөнд Очирт Сэцэн, Жултаст (Казахт) зугтахад хөөн барьж аваад Бортал гэдэг газар гөрөөчний хоёр отгийг захируулан суулгажээ. (Очирт Сэцэн 1680 онд нас барсан) Нөгөө авга ах нь [[Цөхүр|Цөхүрийг]] 1676 онд бут цохисноор Ойрадын газар нутаг олон аймаг Галдангийн мэдэлд орж тэрээр 1676 онд Ойрадын эзэн суужээ. 1679 онд Галдан хаанд Далай лам Бошигт хаан цол хайрласан. == Зохион байгуулалт == XVI зууны эхэнд Ойрадын 40 хошуу нь зүүн, баруун 2 гар болж хуваагджээ. Чорос, Шарас, Махас гэсэн 3 аймгийн 20 хошууд Зүүнгар Ойрад болдог байв. Баруун гарын олонхи нь Галдангийн довтолгооноос гадагш дүрвэн нүүгээд (ихэнх нь Манжид орсон) Зүүнгарынхан нь нутагтаа үлдсэн учраас Галдан улсаа Зүүнгарын хаант улс гэж нэрлэв. (Социализмийн үеийн түүх бичлэгт Зүүнгарыг Эрдэнэбаатар хунтайж байгуулсан гэж бичсэн байдаг). Галдан Зүүнгарын засаг захиргааны хуучин зохион байгуулалт болох хошуудыг эвдэж, хааны харьяатыг гал голомт гэсэн утгаар "отог", ноёдын харьяатыг "анги" болгов. Энэ нь ноёдын эрх мэдэл, эдийн засгийн хүчийг хязгаарласан арга хэмжээ байв. Галдан “захиа зарлиг” гаргаж засаг захиргаа хот айл, арван, хорин, дөчин отог гэж хувааж харьяат ардууд нэг отгоос нөгөөд дураараа шилжихийг зогсоов. === Зүүнгарын отог, жас === Зүүнгарын аймгууд нь [[Цэвээнравдан]] хунтайжийн үед 12 отог, 5 жаст хуваагдаж байснаа, [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэнгийн]] үед 21 отог эсвэл ангид хувааж байснаа 1755 оны үед отог аймаг нь өсч үржисээр 26 отог, 9 жас болжээ.<ref>{{Cite journal |last=Enkhsaruul |first=Lkhagvasuren |title=Кичэнгэ. XVIII зууны Зүүнгарын 16 их отог (нэгэн манж айлтгалаар гол болгох нь). //Ойрад судлалын өгүүллүүд II (Гадаадад хэвлэгдсэн өгүүллүүдийн орчуулга, хөрвүүлэг) Bibliotheca Oiratica-107. Уб., 2021 |url=https://www.academia.edu/87884008/%D0%9A%D0%B8%D1%87%D1%8D%D0%BD%D0%B3%D1%8D_XVIII_%D0%B7%D1%83%D1%83%D0%BD%D1%8B_%D0%97%D2%AF%D2%AF%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_16_%D0%B8%D1%85_%D0%BE%D1%82%D0%BE%D0%B3_%D0%BD%D1%8D%D0%B3%D1%8D%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D1%82%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B0%D1%80_%D0%B3%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B3%D0%BE%D1%85_%D0%BD%D1%8C_%D0%9E%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%B4_%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD_%D3%A9%D0%B3%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D0%BB%D2%AF%D2%AF%D0%B4_II_%D0%93%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%B4_%D1%85%D1%8D%D0%B2%D0%BB%D1%8D%D0%B3%D0%B4%D1%81%D1%8D%D0%BD_%D3%A9%D0%B3%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D0%BB%D2%AF%D2%AF%D0%B4%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D1%87%D1%83%D1%83%D0%BB%D0%B3%D0%B0_%D1%85%D3%A9%D1%80%D0%B2%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D1%8D%D0%B3_Bibliotheca_Oiratica_107_%D0%A3%D0%B1_2021}}</ref> Зүүнгарын эхэн үеийн 16 отогууд {{div col|colwidth=20em}} # Урууд, # Хэрээд, # Харчин, # Цоохор, # Доголод, # Холбос, # Зуутраг, # Олодай, # Галзад, # Бартамууд, # Абагас, # Хадан, # Эрхтэн, # Хөтөчнар, # Бөхөнүүд, # Бөхөс<ref name=":0">{{Cite journal |last=Enkhsaruul |first=Lkhagvasuren |title=Кичэнгэ. XVIII зууны Зүүнгарын 16 их отог (нэгэн манж айлтгалаар гол болгох нь). //Ойрад судлалын өгүүллүүд II (Гадаадад хэвлэгдсэн өгүүллүүдийн орчуулга, хөрвүүлэг) Bibliotheca Oiratica-107. Уб., 2021 |url=https://www.academia.edu/87884008/%D0%9A%D0%B8%D1%87%D1%8D%D0%BD%D0%B3%D1%8D_XVIII_%D0%B7%D1%83%D1%83%D0%BD%D1%8B_%D0%97%D2%AF%D2%AF%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_16_%D0%B8%D1%85_%D0%BE%D1%82%D0%BE%D0%B3_%D0%BD%D1%8D%D0%B3%D1%8D%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D1%82%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B0%D1%80_%D0%B3%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B3%D0%BE%D1%85_%D0%BD%D1%8C_%D0%9E%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%B4_%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD_%D3%A9%D0%B3%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D0%BB%D2%AF%D2%AF%D0%B4_II_%D0%93%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%B4_%D1%85%D1%8D%D0%B2%D0%BB%D1%8D%D0%B3%D0%B4%D1%81%D1%8D%D0%BD_%D3%A9%D0%B3%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D0%BB%D2%AF%D2%AF%D0%B4%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D1%87%D1%83%D1%83%D0%BB%D0%B3%D0%B0_%D1%85%D3%A9%D1%80%D0%B2%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D1%8D%D0%B3_Bibliotheca_Oiratica_107_%D0%A3%D0%B1_2021 |journal= |pages=160-162}}</ref> {{div col end}} Сүүлд нэмэгдсэн 10 отогууд {{div col|colwidth=20em}} # Хиргис, # Мянгад, # Тэлэнгүүд, # Шарас, # Махас, # Алтчин, # Обит, # Тугут, # Хүрээт, # Хүүхэд {{div col end}} Мөн шарын шашны лам нарын дотоод асуудлыг хариуцсан дараах жасууд байсан. # Их Хурал, # Гакба, # Тойслон, # Ламрин, # Дулба, # Үндсэн жас, # Сайнпилин жас<ref name=":0" /> Отгийн захирагчийг “[[Зайсан]]”, Дөчиний захирагчийг “[[Дэмч]]” гэдэг байв. Зарга шүүх, маргаан таслах явдлыг чангатгаж, зарга буруу хагалбал, '''зарч'''ийг огцруулдаг болгов. 1654 оноос өмнөх буюу эцгийн үеийн өр төлбөрийг хүчингүй болгов. Галдан Зүүнгарт анх удаа зоос цутгуулсан юм. Бурхны шашны сүм хийдүүдийн [[жас]] байгуулсан юм. Оргодол босгуул этгээдийг барьж өгсөн хүнд түүний мал хөрөнгөөс урамшуулал болгон өгөх журам тогтоосон байна. Галдан хаанд [[Тод бичиг|тод]], [[Дөрвөлжин бичиг|дөрвөлжин]], [[Төвөд бичиг|түвд үсэгтэй]] алтан тамга байжээ. Хаанаас дооших албаны хүмүүст мөнгө, зэс, төмөр, цагаан тугалган тамга өгч зиндаалдаг болсон байна.{{Citation needed}} Галданцэрэнгийн үед 21 анги болгоод 4 түшмэлийг сонгодог болов. Түүний доор 6 заргач байна, түшмэлд туслан хэрэг шийтгэнэ. Зургаан газарт нүүдэллэн малжих хорин нэгэн ангийн их бага засгийн явдал бүхнийг зайсан гардан шийдвэрлээд түшмэлд мэдүүлнэ, түшмэл нарийн ойлгож зөвчлөн тогтоогоод дээш тайжид мэдүүлээд, дараа нь хэрэгжүүлнэ.<ref>{{Cite journal |last=Enkhsaruul |first=Lkhagvasuren |title=Кичэнгэ. XVIII зууны Зүүнгарын 16 их отог (нэгэн манж айлтгалаар гол болгох нь). //Ойрад судлалын өгүүллүүд II (Гадаадад хэвлэгдсэн өгүүллүүдийн орчуулга, хөрвүүлэг) Bibliotheca Oiratica-107. Уб., 2021 |url=https://www.academia.edu/87884008/%D0%9A%D0%B8%D1%87%D1%8D%D0%BD%D0%B3%D1%8D_XVIII_%D0%B7%D1%83%D1%83%D0%BD%D1%8B_%D0%97%D2%AF%D2%AF%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_16_%D0%B8%D1%85_%D0%BE%D1%82%D0%BE%D0%B3_%D0%BD%D1%8D%D0%B3%D1%8D%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D1%82%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B0%D1%80_%D0%B3%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B3%D0%BE%D1%85_%D0%BD%D1%8C_%D0%9E%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%B4_%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD_%D3%A9%D0%B3%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D0%BB%D2%AF%D2%AF%D0%B4_II_%D0%93%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%B4_%D1%85%D1%8D%D0%B2%D0%BB%D1%8D%D0%B3%D0%B4%D1%81%D1%8D%D0%BD_%D3%A9%D0%B3%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D0%BB%D2%AF%D2%AF%D0%B4%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D1%87%D1%83%D1%83%D0%BB%D0%B3%D0%B0_%D1%85%D3%A9%D1%80%D0%B2%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D1%8D%D0%B3_Bibliotheca_Oiratica_107_%D0%A3%D0%B1_2021 |journal= |pages=157-159}}</ref> Дөрвөн түшмэлийг сонгохдоо отгийн зайсангуудаас сонгож томилдог байжээ. 6 заргачийн доор 2 дэмч тушаалтан байна. Эдгээр нь Зүүнгарын хаадын төв засгийн газрын голлох тушаалтан бөгөөд 26 отог бүрийг өрхийн тооноос хамаарч харилцан адилгүй зайсан захирч, зайсангийн доор албач, дэмч зэрэг тушаалтад отгийн доторх албан үүргийг гүйцэтгэж байсан. Ногоон буюу алаг өнгөтэй туг хэрэглэж байв. Галдан Манж гүрэнтэй хөрш улсын хувьд худалдаа хийж эрх тэгш харилцаж байх хүсэлт тавьж байсан боловч [[Энх амгалан|Энх-Амгалан хаан]] [[Өөлд|Өөлд аймаг]] (Ойрадыг хэлж байна)-т Очирт хан, Аблай ноён, Галдан тайж гэж л байсан, ер Бошигт хаан гэж явсан газаргүй хэмээн Галданг ихэд дорд үзсэн хариу өгч байжээ. Гэвч Галдан Бээжинд ирж жил бүр элч илгээж олон мянган хасгаар өргөн хэрэглээний зүйлээ тээвэрлэж авдаг байв. Гэтэл 1683 онд Манж нар Ойрадын 200-гаас илүү хүнтэй элчийг цагаан хэрмийн хаалгаар оруулахыг хориглов.{{Citation needed}} 1678-1680 онд Галдан [[Зүүн Туркестан|Дорнод Туркестан]], [[Самарканд]], [[Бухар]] зэрэг баруун зүгт газар нутгаа тэлж худалдааны замд ноёрхох, цэрэг зэвсгийн чадавхаа нэмэгдүүлэхийн тулд Зүүнгарт амьдарч агсан Орос, Швед гаралтай уран дархануудаар галт зэвсэг, хуяг, дуулга, жад, илд хийлгэж Буучин отгийг 1000 өрхтэйгээр байгуулжээ.{{Citation needed}} == Аян дайнууд == {{Гол|Халх-Зүүнгарын дайнууд|Казах–Зүүнгарын дайнууд|Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн}} [[Зураг:Zuungar 18-r zuun.jpg|thumb|left|200px|Зүүнгарын хил хүчирхэг үедээ [[Ордос]] хүрч байв]] [[Зураг:Zuungar 18.jpg|thumb|left|200px|Зүүнгар, Оросын хил өмнө зүг рүү багасаж байна]] [[Яркендын хант улс]] ялагдсаны дараа. Галдан Бошигт хаан Төв ба Дундад Ази руу олон удаагийн аян дайн явуулж бүр Энэтхэгийн Кашмир хүрсэн байдаг. [[Хивын хант улс|Хиви]], [[Бухарын Эмират Улс|Бухар]], [[Самарканд]], [[Моголистан]], [[Кашгар]], [[Яркенд]], [[Турфан]], [[Коканд]] зэрэг ханлигууд, [[Хамил тойрог|Хами]], [[Ферган]] зэрэг эзэмшил газрууд түүнд бууж өгч алба татвар төлж байсан ажээ. Түүний мэдэлд Дундад Ази бараг бүхлээрээ орж Манж, Орос улсуудыг жийрхэн болгоомжлоход хүргэжээ. Галдан хаан уйгар цэргүүддээ орос цэргийн хувцас өмсгөөд "энэ манай орос цэргүүд" хэмээн манж нарыг сүрдүүлж байв.<ref>Ш.Адьшаа "Галдан Бошигт" 2006</ref> XVIII зууны эхэнд Зүүнгарын [[Цэвээнравдан]] хаан [[Енисей]]д байсан Зүүнгарын харъяат [[Енисейн киргиз]]үүдийг Оросын захиргаанд орохоос болгоомжлон өмнө зүг нүүлгэсэн байна.<ref name="Гусейнов">[http://www.turkist.org/2011/03/nikolai-huseinov-kyrgyz-kaqanat.html Николай Гусейнов "Кыргызский каганат - тюркское государство на Енисее"]</ref> 1703 оны 7 сард 3000 хүнтэй зүүнгарын цэрэг Хонгорайн нутагт очин нутгийн киргиз ноёдын тусламжтай 15-20,000 хүн буюу Хонгорайн хүн амын ихэнхийг цуглуулан 3 замаар зүүнгарын цэргийн хамгаалалтан дор Зүүнгарын хаант улсын гүн рүү нүүлгэн шилжүүлжээ.<ref name="Гусейнов"/> Нүүн ирсэн киргизүүд Зүүнгарын цэргийн болон хилийн албанд хүчин зүтгэж байсан<ref name="Гусейнов"/> Хонгорайчуудын ихэнхийг нүүснийг оросууд ашиглан 1704-1706 онд Минусын хотгорт үлдсэн киргизүүд рүү хэд хэдэн довтолгоон хийж мөн Зүүнгараас буцан ирсэн цөөн тооны киргизүүдыг довтолжээ.<ref name="Гусейнов"/> Хонгорайн нутгийг оросууд эзлээд Абаканскийн цэргийн шивээг яаран байгуулж цаашдын довтолгоондоо ашиглах болжээ. Ойрад Монгол улс тухайн үедээ Хятад, Дундад азийн гүүр болсон эртний түүхт торгоны замыг хяналтандаа байлгаж Узбек, Тажикийн зарим хэсэг, Киргиз, Казахстаны ихэнхи хэсгийг захирч байв. Аныракайн тулаан нь Зүүнгарын хилийн хамгаалалтын бүлэг цэрэг рүү казахууд давуу хүчээр гэнэдүүлэн довтолсон жижиг тулаан болохыг Оросын түүхчид бичиж байна. Европын колоничлогч их гүрнүүд ч тал засч асан манжтай зүүнгарчууд 1717-оос 1733 онд томоохон байлдааны ажиллагаа явуулжээ. Манжууд Зүүнгарыг унагахаар ойр ойрхон цэрэг татаж, дайны нүсэр зардал гаргасны эцэст өөрсдөө туйлджээ. Ази тивд хамгийн нөлөөтэйгээр оршиж байсан Манж чин гүрэн талын нүүдэлчин Монголчуудтай хийсэн дайны зардлаа дийлэхээ байж, эзэмшил нутаг даяар нь үгүйрсэн олны бослого оволзсон байна. Ийн аргадгүйдсэн Манж гүрэн ойрадуудтай гэрээ хийж Алтайн нуруугаар хил тогтоожээ. 1740-өөд оны эхэнд Казахын бага болон дунд жуз Галданцэрэнгийн захиргааг хүлээн зөвшөөрчээ.<ref name="Кушнерик">[http://www.dissercat.com/content/russko-dzhungarskie-diplomaticheskie-otnosheniya-nachalo-xvii-50-e-gg-xviii-vv#ixzz3WymP4oPh Русско-Джунгарские дипломатические отношения:Начало XVII-50-е гг.-XVIII вв. 07.00.02, кандидат исторических наук Кушнерик, Римма Арнольдовна]</ref> [[Захчин]] нар [[Чингэл]], [[Өрөнгө]] гол, [[Эрээн хавирга]] хавьд байв. Тэд Зүүнгарын зүүн, өмнөд хилийг хамгаалах үүрэгтэй байсан бөгөөд захчин нар манжийн удаа дараагийн цохилтыг өөрсдийн хүчээр няцааж байв. Манжийн хаан Зүүнгарыг эзлэх замд саад болж байгаа [[алтайн урианхай|урианхайчуудыг]] эхэлж цохих хэрэгтэй гэж хэлж байв.<ref>{{Cite web |url=http://www.lib.ua-ru.net/diss/cont/363373.html |title=Ичинхорлоогийн Лхагвасурэн. Алтайские урянхайцы |access-date=2016-03-04 |archive-date=2021-04-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210415181449/http://www.lib.ua-ru.net/diss/cont/363373.html |url-status=dead }}</ref><ref>Документы о политике Джунгаров 1991:9</ref> [[Файл:Зүүнгар.jpg|thumb|18-р зууны эхийн Зүүнгарын хаант улс]] Ардын аман зохиолоос үзвэл тус хаант улс 2 гарын буюу Зүүн 8 хошуу, Баруун 6 хошуунд хуваагдсан засаг захиргааны хуваарьтай байсан. Зүүнгар хаант улсын нийгмийн жижиг энгийн нэгж нь хот айл байв. Зарим судлаачдын үзсэнээр, хот айлд 5-6 өрх багтах бөгөөд гол шинж төрхөөрөө хөдөөгийн хүйн байдалтай байжээ. Тэд бэлчээр нутгийг хамтран ашиглаж, нүүх, худаг ус гаргах, хороо барих, малын ноос үс авах зэрэг ажлыг хамжин хийдэг байв. Хоёроос гурван хот айл нэгдэж нэг арван болно. Түүний ахлагчийг аравны ах гэнэ. Хоёр гурван арван нийлж байж хорин болно. Хоринг мэдэгчийг шүүлэнгэ гэнэ. Хоёроос дээш хорин нэгдэж байж дөчин болно. Дөчнийг эрхлэн мэдэгчийг дэмч гэнэ. Дэмч бол зайсангийн туслах юм. Зарим дөчинд зуу хүртэл айл багтдаг бөгөөд нэг отцийн дотор хүн амын тооноос хамаараад дөчний тоо янз бүр байна. Арван, хорин, дөчин нь засаг захиргааны жижиг нэгжүүд бөгөөд Зүүнгар улсын цэрэг захиргааны үндсэн том нэгж нь отог буюу анги юм. == Уналт == {{Гол|Зүүнгар-Чин улсын дайн}} [[Файл:Receiving the surrender of the Yili.jpg|right|thumb|230px|Даваач хааныг буулган авсан нь]] [[Файл:Battle of Oroi-Jalatu.jpg|right|thumb|230px|Зүүнгарчуудыг хядан устгаж байгаа нь, Орой-Залаат уулын орчим. 1755 он.]] [[Файл:Chengde, China - 022.jpg|right|thumb|230px|Зүүнгарыг мөхөөсөнд зориулан бариулсан Пунинг-цогчин дуган буюу түмэн амгалант тэнгэрийн сүм нэрээр алдаршсан Юнхэгүн сүм, Хэбэй муж]] Орос, Манж нар Төв Ази, Сибирийг эзлэхэд нь саад болж байсан Зүүнгарын эсрэг хуйвалдан нь ил болон далд олон баримтаар батлагддаг. Эрчис мөрөн хавиар байсан [[дөрвөд]], [[баяд]] нар дайнаас өмнө Зүүнгарын хаантай зөрчилдөн зүүн тийш Алтайг давж уулынхаа нөгөө талд гарсан боловч 1753 онд манжууд баригдаж аргагүй нь эрхэнд захиргаанд нь оржээ. Манж нар тэдийн эхлээд одоогийн [[Баянхонгор аймаг]] дараад нь [[Увс нуур]] орчим суулгажээ. Зүүнгарын хаан Галданцэрэнг нас барсны дараагаар түүний бага хүү хаан ширээнд залрах ёстой байсан ч хэтэрхий түргэн ширүүн ааштайгаасаа болж [[Зүүнгар улс]]-ын ноёдын итгэлийг хүлээж үл чадав. Үүнээс үүдэн Зүүнгарт улс төрийн хуйвалдаан болж Галданцэрэн хааны том хүү болох [[Дамбадаржаа]] хаан ширээнд залах болов. Гэвч [[Амарсанаа]] болон [[Даваач]] нар ахин хуйвалдаж баригдан нутгаасаа хөөгдсөн ба өөрсдийн 1500 хүнээс бүрдсэн армиа [[Дамбадаржаа]] хааны хүрээ рүү хөдөлгөв. Энэхүү довтолгоон нь амжилттай болж Даваач хаан ширээнд залрав. Даваач 1752-1755 хүртэл Зүүнгар улсын хаан ширээг 3 жил барихдаа Хаант Оростой холбоо тогтоож чадсан хэдий ч таранхай бутархай [[Зүүнгар]] улсыг нэгдэн нийлүүлж чадаагүй юм. Амарсанаа болон Даваач нар анх хамтран төр барихаар зэхэж байсан ч Даваач ганцаар хаан ширээнд суусан нь Амарсанаад таалагдсангүй. Удалгүй Амарсанаагаар удирдуулсан Ойрадууд дотроо иргэний дайн хийхэд хүрэв. Энэхүү иргэний дайн Зүүнгар хаант улсыг мөхөхөд хүргэсэн юм. Амарсанаа болон түүний цэргүүд ялагдан улмаар Манжийн дарлалд байсан Халхын нутаг руу дүрвэхээс өөр замгүй болсон. Энэхүү ялагдлын дараа Амарсанаа Манж-Чин улстай хамтарсан их цэргийн манлайд явав. 1755 онд Манжууд гол хүчийг нь ар, өвөр Монголоос татсан морьтон эрсээс бүрдүүлсэн 50 мянга орчим цэргийг Зүүнгар улс руу гурван замаар оруулсан байна. Манж цэргийн ерөнхийлөн захирагчаар Банди хэмээх өвөрлөгч жанжин явсан бол туслах жанжинаар Саарал гэх ойрдын ноён томилогдсон байлаа. Их цэргийн манлай ангийг Зүүнгарын хойд аймгийн цэрэг бүрдүүлж, ойрадын нөлөө бүхий ноён хойдын Амарсанаа тэргүүлсэн юм. Амарсанаа манлайлж явсан учраас ойрадын ард түмэн энэ удаад манжийг тэгтэлээ улайран эсэргүүцээгүй билээ...Шийдвэрлэх тулалдаан Гэдэн уулнаа болж Даваач хааны 8000 орчим цэрэг үлэмж давуу хүчний эсрэг хэдийгээр баатарлан тулсан боловч тэсч чадсангүй. Даваач хаан [[Кашгар]]ын нутгаас баригдаж, Бээжин хотноо хүргэгдсэн байна. 1755 онд буюу манжууд ойрадыг эзлэнгүүт цэрэглэн боссон юм. Энэ бослого зөвхөн ойрад түмний тэмцэл байсангүй. Амарсанаа хэдий Манж-Чин улстай нийлж Зүүнгар хаант улсыг мөхөөсөн ч удалгүй тэднээс урван Манжийн эсрэг бослого тэмцэл гарган тулалдаж эхлэв. Үүнтэй зэрэгцэн Хотгойдын Чингүнжаваар толгойлуулсан бослого халх Монголд ч эхлэв. Манжийн эзэн хаан энэ тухай сонсоод “Жарны донсолгоо эхэллээ...” гэж айдас дүүрэн дуу алдсан гэдэг. Ойрадын босогчид эхний тулаануудад манжийн 36 мянган цэргийг устгасны дараа манжууд яаралтай цэрэг татаж, бялтат буу, үхэр буугаар зэвсэглэсэн үлэмж хүчийг мөн л гурван замаар Зүүнгарын нутаг руу цөмрүүлсэн байна. Амарсанаа, Дондогманж, Ням, Занагарав нарын баатруудаар толгойлуулсан ойрадын дайчид тэрхүү их цэргийг нь дахин хиар цохив. Харамсалтай нь энэхүү ялалтын дараа ойрадууд хаан ширээний төлөө маргаан үүсгэж, хоорондоо зэвсэг зөрүүлсэн байдаг. Голлох хоёр удирдагч Дондогманж, Амарсанаа нар зөрчилдөж, Дондогманж нь Амарсанаагаа довтлон Казах руу дутаалгажээ. Энэхүү үйл явдал манжуудад ашигтай байв. Гуравдахь довтолгоо цэрэг, технологийн хувьд тухайн үедээ л сонгомол, бас хүчний хувьд дэндүү хол зөрүүтэй байлаа. Энэ удаад Манжийн эзэн хаан ойрадуудыг даран дагуулах бус үгүйртэл хядахыг шууд зарлиглаж, алсан ойрад хүний тоогоор мөнгөн шагнал амалсан байна. Зүүнгарын өргөн уудам нутаг даяар эмх замбараагүй цуст хядлага ийнхүү эхэлжээ. Эмэгтэйчүүд, хүүхэдгүй хутга ханцуйлан “дэр авч үхнэ” хэмээн эцсийн тэмцэлд босон манжийн цэрэгт нилээд хохирол учруулжээ. Үүний дараа манжийн жанжид хүүхэд, эмэгтэйчүүдийг ч хайрлахгүй алахыг тушаасан байна. 2 жилийн хугацаанд Зүүнгарын хүн амаас дөнгөж 100 мянга орчим хүн л дүрвэж нуугдаж, дагаар орж амь гарчээ. Амь үрэгдэгсдийн үлэмж хэсэг нь эмэгтэйчүүд, балчир хүүхдүүд байсан юм. Тэд уултай газрыг гар гараасаа барьж байгаад самнасан байна. Жанжнуудын айлтгалд “500 махчинг алав, 1000-ыг барьж сөнөөв, 2000 хулгайг хийсгэв” “махчин, босуул, хулгай, дээрэмчнийг алав” гэх мэтээр бичсэн байдаг. Эхэндээ дандаа эр хүнийг нь алах бодлого барьж байв. Гэтэл ойрад эмэгтэйчүүд бүгд ханцуйдаа хутга бариад боссон. Тиймээс бослого дарах үйл явцад эр, эм, хүүхэд гэж ялгалгүй алах болжээ<ref>{{Cite web |url=http://uvsnutag.mn/index.php?view=content&type=content&id=979#sthash.1etkDJmf.dpuf |title=Archive copy |access-date=2016-02-29 |archive-date=2013-09-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130910070931/http://www.uvsnutag.mn/index.php?view=content&type=content&id=979#sthash.1etkDJmf.dpuf |url-status=dead }}</ref>. Чин гүрний эрдэмтэн Вэй Юаний бичсэнээр Баруун Монголчуудын нийт хүн ам 1,500,000 гаруй байсны 30% буюу 480,000 гаруй нь Чин улсын цэрэгт алагдаж, 40% буюу 600,000 нь цэцэг өвчнөөр нас барж (Чин гүрний цэргүүд албаар тараасан гэх), 20% нь буюу 300,000 орчим нь Орос, Халимаг болон казах аймгууд руу дүрвэж, 10% буюу 150,000 орчим хүн уул хад, ус гол руу нуугдан амьд үлджээ. Энэ тухай Майкл Эдмунд Кларк "зөвхөн Зүүнгар улсыг эзэлсэн төдийгүй Зүүнгар улсын ард иргэдийг ч бүрэн устгасан" гэж тодорхойлсон. Харвардын их сургуулийн доктор, профессор, түүхч Питер Пердюэ "Зүүнгарын хаант улсын ард түмнийг устгасан нь Тэнгэр тэтгэгч эзэн хааны явуулсан харгис хядлага устгал бүхий бодлогын үр дүн" гэж үзжээ. Халхын цэрэг эхэн үеийн тулаанд оролцсон ч Халх, Өвөр Монголд манжийн эсрэг бослого үймээн эхэлсэн тул манжийн хааны тушаалаар нутаг буцсаныг Америкийн судлаач Бенжамин Леви судалгаандаа дурьджээ.<ref>[http://songolia.blogspot.com/2012/03/blog-post.html#!/2012/03/blog-post.html МУИС-н "Түүх" сэтгүүл 2011 оны дугаар. Б.Леви. Зүүнгар дахь Чингийн аян дайн ба сарнисан ойрадуудыг Илид нутаглуулсан нь, Benjamin Levi "Qing campaign in Zungharia and resettlement of dispersed Oirats in Ili region", "History" journal, NUM (National University of Mongolia), 2011]</ref>. Амьд үлдсэн цөөн ойрадуудын зарим нь Ижил мөрөн дэх халимагууд руу зугтан очиж, бусад нь манжийн захиргаанд оржээ. Л.Гумилев Зүүнгарчуудыг өмнө нь Хүннү, Түрэг, Уйгар улсуудын гүйцэтгэж байсан хятадын түрэлтийг зогсоох үүргийг гүйцэтгэж байсан гэсэн байдаг.<ref>[http://gumilevica.kulichki.net/articles/Article16.htm ЛЮДИ И ПРИРОДА ВЕЛИКОЙ СТЕПИ] Именно ойраты приняли на себя функцию, которую ранее отчасти несли хунны, тюрки и уйгуры, став барьером против агрессии Китая на север, и осуществляли эту роль до 1758 г., пока маньчжуро-китайские войска династии Цинь не истребили этот мужественный этнос</ref>. Баруун монголын ард түмэн ойрад-зүүнгаруудыг хядан устгаж төр улсын голомтыг нь самарсны дараа Тэнгэрийн Тэтгэсэн хаан "Гурван үеийн хаадын сүнсийг амраалаа" хэмээн дуу алдсан гэдэг билээ. [[Файл:Davaach.jpg|left|thumb|200px|Зүүнгарын сүүлийн хаан Даваач]] [[Файл:Amursana.jpg|left|thumb|200px|Амарсанаа Чин улсын эсрэг бослого гаргажээ]] Хядлагад манжийн эсрэг шаргуу байлдсан [[хойт]], [[өөлд]], [[захчин]], [[урианхай]], [[цорос]], [[Дөрвөд]], [[Баяд]] зэрэг аймгууд ихээхэн өртсөн байна. Бослогыг Дөрвөдийн гурван Цэрэнгээс бусад ойрдын бүх удирдагч дэмжин оролцжээ. Манж нар захчины ноён Мамуудыг баривчлан Тэнгэр уулын араар байсан захчингуудыг хойш Алтай давтал нүүлгэн захиргаанд оруулсан ч Амарсанаагийн бослогын үед ихэнх нь түүний талд орон тулалдсан ба Амарсанаа Мамуудыг цаазалсан байна. Манж нар захчингуудын нилээд хэсгийг хядаж, мөн зүүнгарын зарим эмэгтэй, хүүхдүүдийг нь Манжийн урд муж, Хятадын гүн хүртэл цөлөн манж цэргийн боол болгожээ. Мөн зарим захчингуудыг Өвөр Монголын [[Хөлөнбуйр]] зэрэг зүүн нутгаар цөлсөн байна. [[Торгууд]], [[хошууд]] нарын гадагш нүүлгүй Зүүнгарын захиргаанд үлдсэн хэсэг нь мөн л хядлагад өртсөн бололтой. Зүүнгарын хүчирхэг улсын гол цөмийг бүрдүүлж байсан хойд, өөлд, цоросын томоохон аймгууд үндсэндээ тэр чигтээ сүйрчээ. Одоо цөөн тооны өөлд ястан Монгол, Хятадад байгаа бөгөөд ястан, [[аймаг|аймгийн]] хэмжээтэй угсаатны бүлэг байсан хойд, цорос нар ихэнх нь хядагдаж одоо энд тарсан цөөн тооны овог төдий болсон байна. Мөн Чингүнжавыг дэмжсэн [[хотгойд]]уудыг 5, 10 айл болгон хэсэгчлэн хувааж Халх, Өвөр Монгол даяар тархаан цөлж хүчийг нь сарниулжээ. Одоо хотгойдууд [[Завхан]], [[Хөвсгөл аймаг]]д төвлөрөн суурьшиж байна. Манж улс Зүүнгарыг эзэлсний дараа Зүүнгарын нутаг дээр [[Шинжаан]] ("Шинэ муж") мужийг байгуулан уйгар, казах, хуй (дунган) нарыг суурьшуулжээ. Ойрадуудын нутаглаж байсан Казахстаны зүүн хэсэг, Киргизстанд монгол нэртэй газар усны нэр нилээдгүй үлдсэн бөгөөд эрдэмтэд тэндээс монгол газар усны нэр нэмж олсоор байна.<ref>{{Cite web |url=http://forum-eurasica.ru/index.php?/topic/2495-istoricheskaia-toponimika-dzhungarskogo-khanstva/ |title=Archive copy |access-date=2015-02-02 |archive-date=2014-07-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140709230649/http://forum-eurasica.ru/index.php?/topic/2495-istoricheskaia-toponimika-dzhungarskogo-khanstva/ |url-status=dead }}</ref> Киргизстаний зүүн хэсэгт Джиргалан буюу "жаргалан", Дьюрбельджин буюу "дөрвөлжин", Алтайн БНУ-н өмнөд хэсгээр Чиндагатуй буюу "чандагатай", Усть-Улаган буюу "улаан", Онгудай гэсэн хотууд бий. Мөн халимагуудын байсан Казахстаны баруун хойд хэсэгт [[Чаган нуур]] гэх мэт монгол нэртэй газрууд бий. 1718 онд оросууд Зүүнгарын Цоржийн хийдээс холгүй орших буддын 7 сүмтэй газрыг эзэлж Семипалатинск ("семь" - долоо, "палат" -майхан) гэсэн бэхлэлт байгуулсан нь хожим нь хот болон өргөжжээ. Оросууд ойрдын эдгээр сүмийн талаар бүр 1616 онд мэдэж байв. 1660—1670 онд энд зүүнгар-казахын томоохон тулалдаан болсон учир 1734 онд Герхард Фридрих Миллерийг ирэхэд сүмүүд нилээдгүй сүйрсэн байдалтай байв. XVIII зууны сүүлд нэрт судлаач Петер Паллас сүмүүдийн зургийг зурсан байна. Семипалатинскийг 2007 онд [[Семей]] нэртэй болгон өөрчилсөн бөгөөд энэ нь ойрадын түүхийг бүдэгрүүлэх зорилготой хийгдсэн гэдэг. Хотын иргэдийн дунд шинэ нэр тийм ч оновчтой нэр биш гэж үзэх хандлага байдаг.<ref>{{cite web|url=http://www.megapolis.kz/art/13_zapreshchyonnih_bukv|title=13 запрещённых букв|accessdate=2015-02-23}}{{Dead link|date=Хоёрдугаар сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Мөн Алма-Ата хотыг [[Алматы]] болгон өөрчилсөн ба Семей, Алматы нь казах хэлэнд ч ямар ч утга илэрхийлдэггүй зохиомол үг юм. О.Т. Молчанова [[Алтайн Бүгд Найрамдах Улс]]ын 5400 газар зүйн нэрийг судлааад 423 нь монгол гаралтайг тогтоожээ.<ref name="Бердибек">Бердибек Нуралдинович Бияров "ОСОБЕННОСТИ МОНГОЛОЯЗЫЧНЫХ ТОПОНИМОВ КАЗАХСКОГО АЛТАЯ"</ref> Мөн Алтайн нурууны Казахстанд хамаарах хэсгийн 2000 нэрний 7 хувь буюу 140 нь монгол үг байна.<ref name="Гусейнов"/> [[Эрчис]] мөрөнд цутгадаг [[:en:Bukhtarma River|Бүхдэрмэ]] голын зүүн эргээс урагшлах тусам монгол нэр олширч байгаa бол баруун эргээс нь хойшлох тусам орос нэр олширч байна. Зүүнгарын хядлагаас хойш олон зуун жил өнгөрсөн тул уул усных нь монгол нэр мартагдан орхигдох явдал гарч байна. 600 мянга орчим хүн амын 480 мянга нь үрэгдсэн Зүүнгарын хядлага нь дэлхийд томоохон орох 10 хядлагын нэг юм. Тэнд харуулын асуудлаар очсон манж түшмэл "20 хоног явахад нэг ч хүн таараагүй" гэж тэмдэглэн бичсэн байдаг. Мөн «ямар ч хvний мөргүй мянга мянган бээр эль хуль тал нутаг» хэмээн бичиж байв. Түүхч На.Сүхбаатар: "Гэтэл манай зарим түүхчид ойрадын түүхийг тэднийг дарангуйлж байсан Манжийн эх сурвалжаас авч бичдэг. Тэр сурвалжид “Ойрадууд хоорондоо дайтаад байхаар нь Манжийн их цэрэг очиж төвшитгэсэн” гэсэн байдаг. Тэгж алж хядаж, юу ч үгүй болгож төвшитгэдэг юм уу. Үүнийг ойрадын өөрийнх нь түүхийн эх сурвалж буюу худам, тод бичгийн сурвалжаас үзэх хэрэгтэй. Бид түүхийг олон талаас нь олон баримт сэлтээс үндэслэж, болгоомжтой бичих ёстой юм".<ref>{{Cite web |url=http://id.news.mn/content/152585.shtml |title=Archive copy |access-date=2016-03-04 |archive-date=2013-08-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130805024143/http://id.news.mn/content/152585.shtml |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.uvsnutag.mn/index.php?view=content&type=content&id=979#sthash.0jRM0GNd.dpuf |title=Archive copy |access-date=2016-01-14 |archive-date=2013-09-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130910070931/http://www.uvsnutag.mn/index.php?view=content&type=content&id=979#sthash.0jRM0GNd.dpuf |url-status=dead }}</ref> Аливаа бусдыг эзлэн түрэмгийлж, хүн ардыг хядан устгагч улс үндэстэн өөрийнхөө тэрхүү түүхээ цайруулан бичдэг түүхийг жишээ татан авбал: европчууд 1600 оноос Америк тивийг эзлэн түрэмгийлж эхэлснээс хойш 1900 он хүртэлх хугацаанд уугуул иргэдийн 75-80 хувь нь амь үрэгджээ. Тэдний дийлэнх нь цагаан арьстнуудын тээж ирсэн элдэв өвчнөөр үхжээ. Америкийн зарим нэгэн түүхч энэ бол санаатай хядлага байгаагүй, халдварт өвчнөөр үхсэн гэдэг ч зарим тохиолдолд англи, францчууд уугуул иргэдийн дунд халдварт өвчин зориуд тарааж байжээ. Иймээс манжийн түүхийн сурвалжид зүүнгарчуудын нилээд нь халдварт өвчөөр үрэгдсэн гэж тэмдэглэсэн байдагийг дахин тодруулах хэрэгтэй юм. Зүүнгараас үлдсэн иргэдийн бослого хөдөлгөөнөөс сэрэмжилж бүх галт буу, зэр зэвсэг, нум сумыг хурааж устган, зөвхөн урианхайчуудыг ангийн арьс бэлтгэх үүрэгтэйгээр нум сум хэрэглэх эрхтэй үлдээжээ. === Зүүнгарчууд манжийн 500 цэргийг бут цохисон нь === 1758 оны хавар Зүүнгарын нутаг цусанд живж байлаа. Учир нь Манжийн хааны зарлигаар манжийн цэрэг зүүнгарын эзлэгдсэн нутагт хомроглон устгах үйл ажиллагаа буюу геноцид үлдэж байв. Энэ үед Зүүн гарын монголчууд, эхнэр хүүхдүүд нь хүртэл "дэр авч үхнэ" хэмээн Манжын бослого дарах цэрэгтэй эцсээ хүртэл тэмцэлдэж байсан үед Манжийн хядлагаас зугтаж гарсан Шэйрэн тайшийн тухай сонирхолтой түүх байдаг. Тэр аймшгийн цагт Алтайн өвөрт нутаглаж байсан Шэйрэн хэмээх тайшийн албатуудыг хядаж устгахаар Манжийн Тангулуу /эсвэл Танлу/ жанжны удирдсан цэрэг иржээ. Цуст хядлагын чимээ авсан Шэйрэн тайшаар удирдуулсан хошууд, дөрвөд, хойдуудын нэг түмэн өрх Халимгийн Дондогдаш ханыг түшихээр амь тэмцэн зугтаж явсаар Хасагийн хилд орохын алдад манжийн нэхүүл цэрэгт гүйцэгдсэн байна. Нэгэнт гүйцэгдэх нь тодорхой болж эсэргүүцэх аргагүй болсон тул Шэйрэн тэргүүтэн арга сэдэж бүгд гэрээ барьж Манжийн цэргийг хүлээн авахад бэлтгэжээ. Манж жанжин ирмэгц түүнийг угтан авч "Бид та бүхнээс зугтсангүй, олон төрлөө нэхэж авахаар ирлээ. Одоо эндээс морь хүн шигшээд бүгдийг авч ирж Манж их эзний албат боол болгоно" гэсэнд Танлу жанжин ихэд баясаж бэрд хүүхдэд дур өгөн цэрэг бүгдээрийг их найраа хийв. Монголчууд тэднийг хоол архиар шахан бүгдийг согтоогоод толгой дараалан хядаж орхив. Манжийн цэргээс ганцхан цагаан морьтой хүн зулж гарчээ. Зүүнгарчууд цааш үргэлжлүүлэн нүүцгээсэн байна. “Дөрвөн Ойрадын түүх тууж хэмээн оршвой” сурвалжид буй эл мэдээг эш болговол, Шэйрэн тайш тэргүүтэн араас нь нэхэж ирсэн нэхүүлүүдэд “бид нүүж явсан төрлүүдээ буцааж авчрах санаатай” хэмээн заль хэрэглэн найрлаж, архи уулган согтоож устгаад Ижил рүү нүүсэн бололтой. Шэйрэн тайш Оросын хилд орохын урьд илгээсэн захидалд "бид тамын тогоотой адил нөхцөл байдлаас оргож гарч ирлээ" гэж бичсэн байдаг нь Зүүнгар дахь нөхцөл байдал ямар аймшигтай байсныг илэрхийлнэ. Хожим Тэнгэр тэтгэгч хаан энэ 500 цэргийнхээ өсийг санасаар байсан бөгөөд 1778 онд Халимгуудын хамт дагаар орохоор /Үнэндээ анхны төлөвлөгөө Зүүн гарын уугуул нутгийг дайрч эзлэх зорилготой байсан/ ирэхэд түүний талаар онцгойлон хэлэлцэж цаазаар авах эсэх талаар зарлиг гаргаж байжээ. Манжийн эзэн хаан, Манж Чин улсаас Зүүнгарын хаант улсыг эзэлсний дараа Ижил мөрний зүг зугатаж, тэнд хэсэг хугацаанд аж төрж байгаад 1771 онд Убашийн хамт буцаж ирсэн Шэйрэн тайшид ч мөн гавьяа шагнал хүртээх болсноо дуулгаад, түүнд хандаж сайхь бичигт ийн бичсэнийг сийрүүлбээс: “...Бас Шэйрэн чи урьд манай цэргийг дайлж Орост очсон одоо чи бурхны шажныг санаж, намайг тэмцэж ирсэн төлөө, би чиний урьдах явдлыг санахгүй, чамайг уучлан айлтгаж өршөөх хайрлах, хэрвээ урьд чамтай дайлалдсан тэр цагт манай цэрэг, чамайг барьж ирэхүлээ би яллах биш үү. Одоо чи өөрөө ирсэн төлөө чамд буруу үгүй. Би чамайг Убаши, Цэвэгдорж, одоогийн адил хайрлах..." гэжээ. == Зүүнгарын хаадын ургийн хэлхээ == {{Familytree/start}} {{Familytree| | | | | | | | | | | | | | |ERD|ERD='''[[Эрдэнэбаатар хунтайж]]'''<br>(1634-1653)}} {{Familytree| | | | | | | | | | | | |,|-|-|+|-|-|-|-|-|-|.|}} {{Familytree| | | | | | | | | | |SNG| |GLD| | | | |BM| | | |SNG='''[[Сэнгэ хунтайж]]'''<br>(1653-1671)|GLD='''[[Галдан бошигт хаан]]'''<br>(1671-1697)|BM=Бум тайж}} {{Familytree| | | | | | | | | | | | |!| | | | | | | | | |!| | |}} {{Familytree| | | | | | |LZ| | | |CWN| | | | | | |ICD| | |CWN='''[[Цэвээнравдан|Цэвээнравдан зоригт хунтайж]]'''<br>(1694-1727)|ICD=[[Их Цэрэндондов]]|LZ=[[Хошууд|Хошуудын]] [[Лхазан хан]]<br>(1698-1717)}} {{Familytree| | | | | | | |!| | | | |,|^|-|-|.| | | | | |!| |}} {{Familytree| | | | | |GDZ|~|y|~|BT| |GDC| | | |BTR| | | |GDC='''[[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хунтайж]]'''<br>(1727-1745)|BTR=Баатар тайж|BT=Ботлог хатан|GDZ=Галданданзан тайж}} {{Familytree| | | | | | | | | |!| | | |,|-|^|-|.| | | | |!|}} {{Familytree| | | | | | | | |AM| |LH| | |CWD| |NM| | | | | |LH='''[[Лхамдаржаа|Ламдаржаа хунтайж]]'''<br>(1750-1753)|CWD='''[[Цэвээндоржнамжил|Цэвээндоржнамжил хунтайж]]'''<br>(1745-1750)|AM='''[[Амарсанаа|Амарсанаа хунтайж]]'''<br>(1755-1757)|NM=Намжилдаш тайж}} {{Familytree| | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |!| | | |}} {{Familytree| | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |DWC| | | |DWC='''[[Даваач|Даваач хунтайж]]'''<br>(1753-1755)}} {{Familytree/end}} ==Мөн үзэх== *[[Зүүнгар нутаг]] ==Зураг== <gallery> Файл:Renat map.jpg|1716-1733 онд Зүүнгарт байсан швед офицер Ж.Ренатын зураг Файл:Kalmykia 1720.jpg|Швед цэргийн 1725 онд хийсэн Оросын газрын зургийн хэсэгт Зүүнгарын улсыг зуржээ. Файл:Pays des calmoucs.gif|Гьюлам де Л'Исле-гийн (1675-1726) 1706 онд хийсэн "[[Тартар]]ийн газрын зураг" дээр Зүүнгарын хилийг зуржээ. Энэ зураг АНУ-н Конгрессийн номын санд хадгалагдаж байна. Файл:Төв Ази 16-17-р зууны дунд үе.jpg|Төв Ази 16-17-р зууны 1-р хагас Файл:Телеутууд.jpg|Зүүнгарын захиргаанд орсон [[Телеут]]ын улсын бүрэлдэхүүнд [[Омь]] гол хүртэлх [[Новосибирск муж]]ийн өмнөд хэсэг, [[Алтайн хязгаар]], [[Алтайн Бүгд Найрамдах Улс]], [[Томь]] голын дагуух [[Кемерово муж]]ийн өмнөд хэсэг орж байв. Файл:17-р зууны төгсгөл, 18-р зууны эх.jpg|17-р зууны төгсгөл, 18-р зууны эх Файл:Манжийн довтолгоо 1747-1796.jpeg|Манжийн довтолгоо 1747-1796 он. Зүүнгарын улсын хил болон Амарсанаа, Чингүнжав нарын бослогийн хамарсан хүрээ Файл:Map-Qing Dynasty 1757-en.jpg|[[Дотор Ази]] 18-р зуун Файл:Монгол 12.jpg|Монгол Файл:Казахстан.jpg|Казахстан Файл:Киргизстан 12.jpg|Киргизстан File:Семиреченская область 1900.svg|Оросын хаант улсын бүрэлдэхүүн дэхь Семиречье буюу Долоон ус муж. 1900 он File:Lakebalkhashbasinmap.png|Или мөрний сав File:Irtysh river basin map.png|Эрчис мөрөн File:Irtysh basin.png|Эрчис мөрний сав File:Ob watershed.png|Обь мөрний сав Файл:Томь гол.png|Томь гол Файл:Баруун Монгол, Алтайн голууд.jpg|Монголын баруун аймгууд, Зүүн Казахстан, Алтайн голууд Файл:Баруун, Зүүн [[Саян]], [[Тагнын нуруу]] (Танну- Ола) болон Тувагийн бусад уул.png|Зүүн Саян, Тагнын нуруу (Танну- Ола) болон Тувагийн бусад уул Файл:Төв Сибирийн тэгш өндөрлөг, Зүүн Сибирийн уул нурууд.jpg|Төв Сибирийн тэгш өндөрлөг, Зүүн Сибирийн уул нурууд Файл:Оросын физик газарзүйн атлас.jpg|Оросын физик газарзүйн атлас </gallery> == Зүүлт == {{лавлах холбоос}} ==Гадаад холбоос== *[https://web.archive.org/web/20130608082328/http://new.hist.asu.ru/biblio/borod2/76-370.html Об историческом обосновании Китайских претензий на Джунгарское территориальное наследсво] *[https://web.archive.org/web/20160305194935/http://biznetwork.mn/network/topic/show/30223/2 Урт Цагаан мангасыг Жангар доройтуулсан бүлэг] {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө=[[XIV-XVII зууны Монгол орон|Монгол улс]]<br/>[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]<br/>[[Яркендын хант улс]] |дараа=[[Манж Чин улс]]<br/>[[Оросын Хаант Улс]] |он= 1671-1757 |албан_тушаал=Зүүнгарын хант улс }} {{end}} [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс| ]] [[Ангилал:Монголын түүхэн улс]] [[Ангилал:Төв Азийн түүхэн улс]] [[Ангилал:Ойрадын түүх]] [[Ангилал:Хаант Улс]] nlwn6wkixb970fw0m12nd6is4ey612a 852278 852277 2026-04-05T05:33:27Z HorseBro the hemionus 100126 852278 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс улс | common_name = Зүүнгарын хаант улс | native_name = Зүнһар хаант улс | image_flag = Banner of the Dzungar Khanate.png | flag_caption = Зүүнгарын хаант улсын тугийн Д. Цэрэнпунцагийн сэргээсэн бүтээл. | image_coat = Seal of Galdan Boshugtu Khan.png | alt_coat = Галдан Бошигт хааны тамга | symbol_type = Галдан Бошигт хааны тамга | image_map = Map of the Dzungar Khanate, in 1717.png | map_caption = Зүүнгарын хаант улсын оргил үе, 1717 он. | capital = [[Хулж]] | official_languages = [[Ойрад аялга]] | national_languages = [[Цагадайн хэл]] | religion = [[Төвөдийн Буддын шашин]] ([[Шарын шашин]]) | demonym = Зүүнгар | government_type = [[Хаант засаг]] | leader_title1 = [[Баатар]] [[Хунтайж]] | leader_name1 = [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] | leader_title2 = Цэцэн Хунтайж | leader_name2 = [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]] | leader_title3 = Бошигт [[Хаан]] | leader_name3 = [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] | leader_title4 = Зоригт [[Хунтайж]], [[Хаан]] | leader_name4 = [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] | leader_title5 = [[Хунтайж]], [[Хаан]] | leader_name5 = [[Галданцэрэн хаан]] | leader_title6 = [[Хунтайж]] | leader_name6 = [[Цэвээндоржнамжил]] | leader_title7 = [[Хунтайж]] | leader_name7 = [[Ламдаржаа]] | leader_title8 = [[Хунтайж]] | leader_name8 = [[Даваач]] | leader_title9 = [[Хойд]]ын [[Хаан]] | leader_name9 = [[Амарсанаа]] | legislature = [[Дөчин дөрвөн хоёрын их цааз]] | established = 1634 | established_event1 = Эрдэнэбаатар хунтайж Зүүнгарын хаант улсыг байгуулав | established_event2 = [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]] | established_date2 = 1635 | established_event3 = [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]] | established_date3 = 1665–1720 | established_event4 = Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан эзэлсэн нь | established_date4 = 1680–1681 | established_event5 = [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] | established_date5 = 1688–1758 | established_event6 = [[Зүүнгарын геноцид]] | established_date6 = 1758 | currency = Зэс зоос | p1 = Дөрвөн Ойрадын холбоо | s1 = Чин улс | p2 = Яркендын хант улс | p3 = Хошуудын хант улс }} '''Зүүнгарын хаант улс''' ( [[Халимаг хэл|халим]]. ''Зүнһар хаант улс''; ''Дөрвөн өөрд улс'' ) -ойрад буюу монгол угсааны улс бөгөөд түүхчид Зүүнгарыг нүүдэлчдийн сүүлчийн эзэнт гүрэн гэж бичдэг. Ойрадууд Монгол улсаас салан тусгаарлах урт тэмцэл явуулсанаараа алдартай бөгөөд 1635 оноос өөрсдийн Зүүнгар улсыг байгуулжээ. Зүүнгар нь [[Цагаан хэрэм|Цагаан хэрмийн]] баруун үзүүрээс одоогийн [[Казахстан]]ы зүүн хэсэг, [[Киргиз]]ийн хойд хэсгээс өмнөд [[Сибирь]] хүртэлх газар нутгийг эзлэн оршиж байв. 1610 оноос Зүүнгарын хаант улсын суурь тавигдах үеэс [[Ойрад]]ын [[Цорос]] аймгийн удирдагчид [[хунтайж]] хэмээх цолтой байв.<ref>C.P.Atwood-Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire, p.622</ref> 1678 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] [[Далай лам]]аас '''Бошигт хаан''' цол хүртсэн ч, Галдан бошигт хааныг нас барсны дараа [[Цэвээнравдан]], [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]], [[Цэвээндоржнамжил]], [[Лхамдаржаа]], [[Даваач]] нар [[Хунтайж|'''хунтайж''']] цолтойгоор засаглаж байсан. [[Ойрад]]ын [[Цорос]], [[Өөлд]] аймгууд Ойрадын цэргийн зүүн талын жигүүр болдог байсан уламжилалаар хожим Цоросууд 17-р зуунд хүчирхэгжин урьд нь Ойрадыг тэргүүлж байсан [[Хошууд]] аймгийн оронд Ойрадыг толгойлон хүчирхэг улс байгуулсан нь [[Зүүнгар]]ын улс болсон юм. == Түүх == ===Зүүнгарын улс байгуулагдсан нь === {{Загвар:Монголын түүх}} [[Файл:Mongolia XVI.png|thumb|Монгол улсууд 14-17-р зуунд: [[Монгол Улс 1368-1691|Монгол Улс]], [[Дөрвөн Ойрад]], [[Моголистан]]]] [[Зураг:Mongolia XVII.png|thumb|Монгол улсууд 17-р зуунд: [[Монгол Улс 1368-1691|Монгол Улс]], [[Зүүнгар]], [[Хошуудын хант улс]], [[Хотгойд]]ын хант улс, [[Халимаг]]ийн хант улс, [[Моголистан]]]] [[Зураг:Halh, Uvur Mongol, Zuungar 1720-iod on - Gerelbadrakh.jpeg|thumb|Монгол 1720-иод он]] [[Их Монгол Улс]] байгуулагдсаны дараа [[Чингис хаан]] хүү [[Зүчи|Зүчиэр]] удирдуулсан цэрэг илгээж ойн иргэдийг дагуулахаар очиход Ойрадын ноён [[Худуга Бэхи]] Ойрадуудаа дагуулан угтан ирж Их Монгол улсад нэгдсэн юм. Ийм учраас Чингис хаан Хутуг Бэхийн хүү Иналчид өөрийн охин Цэцэйхэнг, түүний дүү Төрөлчид Зүчийнхээ охин Холуйханыг хатан болгон өгч худ худгуй болж, Ойрадуудыг Их Монгол улсын Боорчийн харьяанд 4 түмэн болгожээ. Энэ цагаас [[Дөрвөн Ойрад]] гэдэг нэр гарчээ. Үүний дараа ойрадууд баруун зүг нүүж [[Енисей мөрөн|Енисей мөрний]] эх Дэлгэр мөрний саваар очиж нутаглаж байгаад XIII зууны II хагаст Завхан, Хүнүй гол Алтайн уулын зүүн бэл хүрч нутагласан бөгөөд тэд Аригбух, Хайду нарын харъяатууд болжээ. XIV зууны сүүлч үеэс Ойрадууд [[Боржигин|Чингисийн угсаа]]ны Монгол хаадын мэдлээс гарч салан тусгаарлахын төлөө тэмцэх болсноор [[Элбэг хаан]]ы үед уугуул Монгол орон баруун, зүүн Монгол, Урианхайн 3 хязгаар болж хуваагдан хоорондоо тэмцэлдэх үе эхэлжээ. Тэд Дөрвөн Ойрадын чуулган гэдэг эрх барих зөвлөлдөх дээд байгууллага байгуулж Бүүвэй Мирз, дараа нь Байбагас удирдаж байв. Эсэн тайшийн Монгол төрийг эсрэг бослогыг Ойрад нар гаргаж, алтан ургийг хоморголон хядаж давуу байдал олсон ч удалгүй унажээ. Үүнээс хойш Ойрад баруунш алслан суух болсон ба тэднийг Монголд буцааж нэгтгэхийг хаад ноёд олонтоо оролдож, харьяатад буцааж байжээ. Гэвч тэд үе үе босож зугатан оддог байжээ. 17-р зуунд (16-р зууны сүүл?) [[Торгууд]], [[Дөрвөд]]ийн зарим нь баруун хойш нүүж [[Ижил мөрөн]]д, [[Хошууд]] нар 1630-аад онд [[Төвд]], [[Хөх нуур]]т очиж нутаглажээ. Ижил мөрөнд очигсдыг [[Халимаг]] гэх болжээ. Гадагш нүүж одолгүй үлдэгсдийн нилээд нь [[Цорос]] овогтнууд болж, тэдний хүч нөлөө Ойрадуудын дунд өсөж эрх барих овог болсон үе байдаг. Цорос овогтны тэргүүн [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] 1640 онд [[Тарвагатайн нуруу|Тарвагатайн нурууны]] “Улаан бураа” одоогийн Тачван хот гэдэг газар Монгол ноёдын чуулган хийхийг санаачилжээ. Энэ чуулганд [[Халх]] болон Ойрадаас 28 ноён оролцсоны дотор Эрдэнэ бишрэлт засагт хаан [[Субадай засагт хан|Субадай]], Очирай түшээт хаан [[Гомбодорж Түшээт хан|Гомбодорж]], Сэцэн хан ноёдын төлөөлөл, Ойрадын Эрдэнэбаатар Хунтайж, [[Хөндлөн Убаши|Хөндлөн Уваш]], Хөх нуурын Хошууд аймгийн [[Гүш хаан|Гүш хаан Төрбайх]], Ижил мөрний Торгуудын [[Шүхэр Дайчин]] тэргүүтэй ноёд, Халх Ойрадын шашны зүтгэлтнүүд оролцсон юм. Энэ чуулганаар “[[Дөчин дөрвөн хоёрын их цааз]]” гэдэг 120 зүйл бүхий хууль батлав. Энэхүү Их цаазын гол үзэл санаа нь: - Манж гүрний зүгээс эзлэн түрэмгийлэх аюул занал нүүрлэж байгаа нөхцөлд: #Цогт тайжийн суусан нутаг, иргэдийг хуваах, Төвд, Алтайд Ойрадыг суулгах #Харийн түрэмгийллийн эсрэг хамтран тэмцэх явдлыг хүн амын нийт давхарааны үүрэг хариуцлага болгох #Шарын шашныг улсын шашин болгон хуульчилж шашны нөлөөн дор Монгол овогтны эв нэгдлийг бэхжүүлэх #Том ноёдын хоорондын зөрчил сөргөлдөөнийг зогсоож хүчээ төвлөрүүлэх зэрэг гол асуудлуудыг хуульчилж өгсөн юм. Монгол овогтны улс төрийн нэгдлийг сэргээх энэ чуулганы шийдвэр Эрдэнэбаатар хун тайж Ойрадын шарын шашны тэргүүн [[Зая бандид Намхайжамц|Зая Бандид Намхайжамц]] нарын хүчин чармайлтаар Ойрад нутагт зохих үр дүнд хүрч Ойрадын дотоод зөрчил зогсож аж ахуйн байдал нь сайжирч Орос, Казахтай холбоо харилцаа тогтоожээ. Гэтэл 1671 онд Эрдэнэбаатар хун тайжийг түүний Торгууд хатан Юм Агасаас төрсөн [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]] залгамжласныг хунтайжийн Хиргис хатан Дара Балжаас төрсөн хүү Цэцэн, Зодов хоёр эвсэж хороосон байна. Энэ тухай мэдээг [[Юм Агас]] хатан Төвдийн Далай ламын дэргэд шавилан сууж байсан хүү Галдандаа хүргэж яаралтай ир хэмээн дуудсан байна. [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] (1644-1697) улааны шашны сахил санваараа Далай багшдаа буцааж өгөөд нутагтаа ирж, Алдар хошууч, Данзан нарын туслалцааг авч хуйвалдагчийн эсрэг тэмцэхдээ Ойрадын чуулган дарга [[Очирт сэцэн хан|Очирт Сэцэн ханы]] дэмжлэгийг авсан байна. Очирт сэцэн хааны охин [[Ану хатан|Ану]]г Галдан хатан болгон авчээ. Галдан, Цэцэнг устгаад Зодовыг Хөх нуурын зүг зугтаалган өөрийн холбоотон агсан Алдар хошуучийг 1671 онд, Данзанг 1673 онд өөртөө нэгтгэн (газар нутаг харъяат ардын нь хамт) авмагц хадам аав Очирт Сэцэн, авга ах Цөхүр нь Галдангаас болгоомжлохдоо түүнийг айлган сүрдүүлэх зорилгоор Галдангийн захиргаанд орсон зарим аймгийг довтлон булаан авчээ. 1675 онд хадам аав түүний хүү Лувсангомборавдан нар шинээр хуйвалдаан зохион байгуулж байгааг Галдан мэдэж өрсөн цохилт өгсөнд Очирт Сэцэн, Жултаст (Казахт) зугтахад хөөн барьж аваад Бортал гэдэг газар гөрөөчний хоёр отгийг захируулан суулгажээ. (Очирт Сэцэн 1680 онд нас барсан) Нөгөө авга ах нь [[Цөхүр|Цөхүрийг]] 1676 онд бут цохисноор Ойрадын газар нутаг олон аймаг Галдангийн мэдэлд орж тэрээр 1676 онд Ойрадын эзэн суужээ. 1679 онд Галдан хаанд Далай лам Бошигт хаан цол хайрласан. == Зохион байгуулалт == XVI зууны эхэнд Ойрадын 40 хошуу нь зүүн, баруун 2 гар болж хуваагджээ. Чорос, Шарас, Махас гэсэн 3 аймгийн 20 хошууд Зүүнгар Ойрад болдог байв. Баруун гарын олонхи нь Галдангийн довтолгооноос гадагш дүрвэн нүүгээд (ихэнх нь Манжид орсон) Зүүнгарынхан нь нутагтаа үлдсэн учраас Галдан улсаа Зүүнгарын хаант улс гэж нэрлэв. (Социализмийн үеийн түүх бичлэгт Зүүнгарыг Эрдэнэбаатар хунтайж байгуулсан гэж бичсэн байдаг). Галдан Зүүнгарын засаг захиргааны хуучин зохион байгуулалт болох хошуудыг эвдэж, хааны харьяатыг гал голомт гэсэн утгаар "отог", ноёдын харьяатыг "анги" болгов. Энэ нь ноёдын эрх мэдэл, эдийн засгийн хүчийг хязгаарласан арга хэмжээ байв. Галдан “захиа зарлиг” гаргаж засаг захиргаа хот айл, арван, хорин, дөчин отог гэж хувааж харьяат ардууд нэг отгоос нөгөөд дураараа шилжихийг зогсоов. === Зүүнгарын отог, жас === Зүүнгарын аймгууд нь [[Цэвээнравдан]] хунтайжийн үед 12 отог, 5 жаст хуваагдаж байснаа, [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэнгийн]] үед 21 отог эсвэл ангид хувааж байснаа 1755 оны үед отог аймаг нь өсч үржисээр 26 отог, 9 жас болжээ.<ref>{{Cite journal |last=Enkhsaruul |first=Lkhagvasuren |title=Кичэнгэ. XVIII зууны Зүүнгарын 16 их отог (нэгэн манж айлтгалаар гол болгох нь). //Ойрад судлалын өгүүллүүд II (Гадаадад хэвлэгдсэн өгүүллүүдийн орчуулга, хөрвүүлэг) Bibliotheca Oiratica-107. Уб., 2021 |url=https://www.academia.edu/87884008/%D0%9A%D0%B8%D1%87%D1%8D%D0%BD%D0%B3%D1%8D_XVIII_%D0%B7%D1%83%D1%83%D0%BD%D1%8B_%D0%97%D2%AF%D2%AF%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_16_%D0%B8%D1%85_%D0%BE%D1%82%D0%BE%D0%B3_%D0%BD%D1%8D%D0%B3%D1%8D%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D1%82%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B0%D1%80_%D0%B3%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B3%D0%BE%D1%85_%D0%BD%D1%8C_%D0%9E%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%B4_%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD_%D3%A9%D0%B3%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D0%BB%D2%AF%D2%AF%D0%B4_II_%D0%93%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%B4_%D1%85%D1%8D%D0%B2%D0%BB%D1%8D%D0%B3%D0%B4%D1%81%D1%8D%D0%BD_%D3%A9%D0%B3%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D0%BB%D2%AF%D2%AF%D0%B4%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D1%87%D1%83%D1%83%D0%BB%D0%B3%D0%B0_%D1%85%D3%A9%D1%80%D0%B2%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D1%8D%D0%B3_Bibliotheca_Oiratica_107_%D0%A3%D0%B1_2021}}</ref> Зүүнгарын эхэн үеийн 16 отогууд {{div col|colwidth=20em}} # Урууд, # Хэрээд, # Харчин, # Цоохор, # Доголод, # Холбос, # Зуутраг, # Олодай, # Галзад, # Бартамууд, # Абагас, # Хадан, # Эрхтэн, # Хөтөчнар, # Бөхөнүүд, # Бөхөс<ref name=":0">{{Cite journal |last=Enkhsaruul |first=Lkhagvasuren |title=Кичэнгэ. XVIII зууны Зүүнгарын 16 их отог (нэгэн манж айлтгалаар гол болгох нь). //Ойрад судлалын өгүүллүүд II (Гадаадад хэвлэгдсэн өгүүллүүдийн орчуулга, хөрвүүлэг) Bibliotheca Oiratica-107. Уб., 2021 |url=https://www.academia.edu/87884008/%D0%9A%D0%B8%D1%87%D1%8D%D0%BD%D0%B3%D1%8D_XVIII_%D0%B7%D1%83%D1%83%D0%BD%D1%8B_%D0%97%D2%AF%D2%AF%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_16_%D0%B8%D1%85_%D0%BE%D1%82%D0%BE%D0%B3_%D0%BD%D1%8D%D0%B3%D1%8D%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D1%82%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B0%D1%80_%D0%B3%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B3%D0%BE%D1%85_%D0%BD%D1%8C_%D0%9E%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%B4_%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD_%D3%A9%D0%B3%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D0%BB%D2%AF%D2%AF%D0%B4_II_%D0%93%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%B4_%D1%85%D1%8D%D0%B2%D0%BB%D1%8D%D0%B3%D0%B4%D1%81%D1%8D%D0%BD_%D3%A9%D0%B3%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D0%BB%D2%AF%D2%AF%D0%B4%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D1%87%D1%83%D1%83%D0%BB%D0%B3%D0%B0_%D1%85%D3%A9%D1%80%D0%B2%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D1%8D%D0%B3_Bibliotheca_Oiratica_107_%D0%A3%D0%B1_2021 |journal= |pages=160-162}}</ref> {{div col end}} Сүүлд нэмэгдсэн 10 отогууд {{div col|colwidth=20em}} # Хиргис, # Мянгад, # Тэлэнгүүд, # Шарас, # Махас, # Алтчин, # Обит, # Тугут, # Хүрээт, # Хүүхэд {{div col end}} Мөн шарын шашны лам нарын дотоод асуудлыг хариуцсан дараах жасууд байсан. # Их Хурал, # Гакба, # Тойслон, # Ламрин, # Дулба, # Үндсэн жас, # Сайнпилин жас<ref name=":0" /> Отгийн захирагчийг “[[Зайсан]]”, Дөчиний захирагчийг “[[Дэмч]]” гэдэг байв. Зарга шүүх, маргаан таслах явдлыг чангатгаж, зарга буруу хагалбал, '''зарч'''ийг огцруулдаг болгов. 1654 оноос өмнөх буюу эцгийн үеийн өр төлбөрийг хүчингүй болгов. Галдан Зүүнгарт анх удаа зоос цутгуулсан юм. Бурхны шашны сүм хийдүүдийн [[жас]] байгуулсан юм. Оргодол босгуул этгээдийг барьж өгсөн хүнд түүний мал хөрөнгөөс урамшуулал болгон өгөх журам тогтоосон байна. Галдан хаанд [[Тод бичиг|тод]], [[Дөрвөлжин бичиг|дөрвөлжин]], [[Төвөд бичиг|түвд үсэгтэй]] алтан тамга байжээ. Хаанаас дооших албаны хүмүүст мөнгө, зэс, төмөр, цагаан тугалган тамга өгч зиндаалдаг болсон байна.{{Citation needed}} Галданцэрэнгийн үед 21 анги болгоод 4 түшмэлийг сонгодог болов. Түүний доор 6 заргач байна, түшмэлд туслан хэрэг шийтгэнэ. Зургаан газарт нүүдэллэн малжих хорин нэгэн ангийн их бага засгийн явдал бүхнийг зайсан гардан шийдвэрлээд түшмэлд мэдүүлнэ, түшмэл нарийн ойлгож зөвчлөн тогтоогоод дээш тайжид мэдүүлээд, дараа нь хэрэгжүүлнэ.<ref>{{Cite journal |last=Enkhsaruul |first=Lkhagvasuren |title=Кичэнгэ. XVIII зууны Зүүнгарын 16 их отог (нэгэн манж айлтгалаар гол болгох нь). //Ойрад судлалын өгүүллүүд II (Гадаадад хэвлэгдсэн өгүүллүүдийн орчуулга, хөрвүүлэг) Bibliotheca Oiratica-107. Уб., 2021 |url=https://www.academia.edu/87884008/%D0%9A%D0%B8%D1%87%D1%8D%D0%BD%D0%B3%D1%8D_XVIII_%D0%B7%D1%83%D1%83%D0%BD%D1%8B_%D0%97%D2%AF%D2%AF%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_16_%D0%B8%D1%85_%D0%BE%D1%82%D0%BE%D0%B3_%D0%BD%D1%8D%D0%B3%D1%8D%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D1%82%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B0%D1%80_%D0%B3%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B3%D0%BE%D1%85_%D0%BD%D1%8C_%D0%9E%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%B4_%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD_%D3%A9%D0%B3%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D0%BB%D2%AF%D2%AF%D0%B4_II_%D0%93%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%B4_%D1%85%D1%8D%D0%B2%D0%BB%D1%8D%D0%B3%D0%B4%D1%81%D1%8D%D0%BD_%D3%A9%D0%B3%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D0%BB%D2%AF%D2%AF%D0%B4%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D1%87%D1%83%D1%83%D0%BB%D0%B3%D0%B0_%D1%85%D3%A9%D1%80%D0%B2%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D1%8D%D0%B3_Bibliotheca_Oiratica_107_%D0%A3%D0%B1_2021 |journal= |pages=157-159}}</ref> Дөрвөн түшмэлийг сонгохдоо отгийн зайсангуудаас сонгож томилдог байжээ. 6 заргачийн доор 2 дэмч тушаалтан байна. Эдгээр нь Зүүнгарын хаадын төв засгийн газрын голлох тушаалтан бөгөөд 26 отог бүрийг өрхийн тооноос хамаарч харилцан адилгүй зайсан захирч, зайсангийн доор албач, дэмч зэрэг тушаалтад отгийн доторх албан үүргийг гүйцэтгэж байсан. Ногоон буюу алаг өнгөтэй туг хэрэглэж байв. Галдан Манж гүрэнтэй хөрш улсын хувьд худалдаа хийж эрх тэгш харилцаж байх хүсэлт тавьж байсан боловч [[Энх амгалан|Энх-Амгалан хаан]] [[Өөлд|Өөлд аймаг]] (Ойрадыг хэлж байна)-т Очирт хан, Аблай ноён, Галдан тайж гэж л байсан, ер Бошигт хаан гэж явсан газаргүй хэмээн Галданг ихэд дорд үзсэн хариу өгч байжээ. Гэвч Галдан Бээжинд ирж жил бүр элч илгээж олон мянган хасгаар өргөн хэрэглээний зүйлээ тээвэрлэж авдаг байв. Гэтэл 1683 онд Манж нар Ойрадын 200-гаас илүү хүнтэй элчийг цагаан хэрмийн хаалгаар оруулахыг хориглов.{{Citation needed}} 1678-1680 онд Галдан [[Зүүн Туркестан|Дорнод Туркестан]], [[Самарканд]], [[Бухар]] зэрэг баруун зүгт газар нутгаа тэлж худалдааны замд ноёрхох, цэрэг зэвсгийн чадавхаа нэмэгдүүлэхийн тулд Зүүнгарт амьдарч агсан Орос, Швед гаралтай уран дархануудаар галт зэвсэг, хуяг, дуулга, жад, илд хийлгэж Буучин отгийг 1000 өрхтэйгээр байгуулжээ.{{Citation needed}} == Аян дайнууд == {{Гол|Халх-Зүүнгарын дайнууд|Казах–Зүүнгарын дайнууд|Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн}} [[Зураг:Zuungar 18-r zuun.jpg|thumb|left|200px|Зүүнгарын хил хүчирхэг үедээ [[Ордос]] хүрч байв]] [[Зураг:Zuungar 18.jpg|thumb|left|200px|Зүүнгар, Оросын хил өмнө зүг рүү багасаж байна]] [[Яркендын хант улс]] ялагдсаны дараа. Галдан Бошигт хаан Төв ба Дундад Ази руу олон удаагийн аян дайн явуулж бүр Энэтхэгийн Кашмир хүрсэн байдаг. [[Хивын хант улс|Хиви]], [[Бухарын Эмират Улс|Бухар]], [[Самарканд]], [[Моголистан]], [[Кашгар]], [[Яркенд]], [[Турфан]], [[Коканд]] зэрэг ханлигууд, [[Хамил тойрог|Хами]], [[Ферган]] зэрэг эзэмшил газрууд түүнд бууж өгч алба татвар төлж байсан ажээ. Түүний мэдэлд Дундад Ази бараг бүхлээрээ орж Манж, Орос улсуудыг жийрхэн болгоомжлоход хүргэжээ. Галдан хаан уйгар цэргүүддээ орос цэргийн хувцас өмсгөөд "энэ манай орос цэргүүд" хэмээн манж нарыг сүрдүүлж байв.<ref>Ш.Адьшаа "Галдан Бошигт" 2006</ref> XVIII зууны эхэнд Зүүнгарын [[Цэвээнравдан]] хаан [[Енисей]]д байсан Зүүнгарын харъяат [[Енисейн киргиз]]үүдийг Оросын захиргаанд орохоос болгоомжлон өмнө зүг нүүлгэсэн байна.<ref name="Гусейнов">[http://www.turkist.org/2011/03/nikolai-huseinov-kyrgyz-kaqanat.html Николай Гусейнов "Кыргызский каганат - тюркское государство на Енисее"]</ref> 1703 оны 7 сард 3000 хүнтэй зүүнгарын цэрэг Хонгорайн нутагт очин нутгийн киргиз ноёдын тусламжтай 15-20,000 хүн буюу Хонгорайн хүн амын ихэнхийг цуглуулан 3 замаар зүүнгарын цэргийн хамгаалалтан дор Зүүнгарын хаант улсын гүн рүү нүүлгэн шилжүүлжээ.<ref name="Гусейнов"/> Нүүн ирсэн киргизүүд Зүүнгарын цэргийн болон хилийн албанд хүчин зүтгэж байсан<ref name="Гусейнов"/> Хонгорайчуудын ихэнхийг нүүснийг оросууд ашиглан 1704-1706 онд Минусын хотгорт үлдсэн киргизүүд рүү хэд хэдэн довтолгоон хийж мөн Зүүнгараас буцан ирсэн цөөн тооны киргизүүдыг довтолжээ.<ref name="Гусейнов"/> Хонгорайн нутгийг оросууд эзлээд Абаканскийн цэргийн шивээг яаран байгуулж цаашдын довтолгоондоо ашиглах болжээ. Ойрад Монгол улс тухайн үедээ Хятад, Дундад азийн гүүр болсон эртний түүхт торгоны замыг хяналтандаа байлгаж Узбек, Тажикийн зарим хэсэг, Киргиз, Казахстаны ихэнхи хэсгийг захирч байв. Аныракайн тулаан нь Зүүнгарын хилийн хамгаалалтын бүлэг цэрэг рүү казахууд давуу хүчээр гэнэдүүлэн довтолсон жижиг тулаан болохыг Оросын түүхчид бичиж байна. Европын колоничлогч их гүрнүүд ч тал засч асан манжтай зүүнгарчууд 1717-оос 1733 онд томоохон байлдааны ажиллагаа явуулжээ. Манжууд Зүүнгарыг унагахаар ойр ойрхон цэрэг татаж, дайны нүсэр зардал гаргасны эцэст өөрсдөө туйлджээ. Ази тивд хамгийн нөлөөтэйгээр оршиж байсан Манж чин гүрэн талын нүүдэлчин Монголчуудтай хийсэн дайны зардлаа дийлэхээ байж, эзэмшил нутаг даяар нь үгүйрсэн олны бослого оволзсон байна. Ийн аргадгүйдсэн Манж гүрэн ойрадуудтай гэрээ хийж Алтайн нуруугаар хил тогтоожээ. 1740-өөд оны эхэнд Казахын бага болон дунд жуз Галданцэрэнгийн захиргааг хүлээн зөвшөөрчээ.<ref name="Кушнерик">[http://www.dissercat.com/content/russko-dzhungarskie-diplomaticheskie-otnosheniya-nachalo-xvii-50-e-gg-xviii-vv#ixzz3WymP4oPh Русско-Джунгарские дипломатические отношения:Начало XVII-50-е гг.-XVIII вв. 07.00.02, кандидат исторических наук Кушнерик, Римма Арнольдовна]</ref> [[Захчин]] нар [[Чингэл]], [[Өрөнгө]] гол, [[Эрээн хавирга]] хавьд байв. Тэд Зүүнгарын зүүн, өмнөд хилийг хамгаалах үүрэгтэй байсан бөгөөд захчин нар манжийн удаа дараагийн цохилтыг өөрсдийн хүчээр няцааж байв. Манжийн хаан Зүүнгарыг эзлэх замд саад болж байгаа [[алтайн урианхай|урианхайчуудыг]] эхэлж цохих хэрэгтэй гэж хэлж байв.<ref>{{Cite web |url=http://www.lib.ua-ru.net/diss/cont/363373.html |title=Ичинхорлоогийн Лхагвасурэн. Алтайские урянхайцы |access-date=2016-03-04 |archive-date=2021-04-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210415181449/http://www.lib.ua-ru.net/diss/cont/363373.html |url-status=dead }}</ref><ref>Документы о политике Джунгаров 1991:9</ref> [[Файл:Зүүнгар.jpg|thumb|18-р зууны эхийн Зүүнгарын хаант улс]] Ардын аман зохиолоос үзвэл тус хаант улс 2 гарын буюу Зүүн 8 хошуу, Баруун 6 хошуунд хуваагдсан засаг захиргааны хуваарьтай байсан. Зүүнгар хаант улсын нийгмийн жижиг энгийн нэгж нь хот айл байв. Зарим судлаачдын үзсэнээр, хот айлд 5-6 өрх багтах бөгөөд гол шинж төрхөөрөө хөдөөгийн хүйн байдалтай байжээ. Тэд бэлчээр нутгийг хамтран ашиглаж, нүүх, худаг ус гаргах, хороо барих, малын ноос үс авах зэрэг ажлыг хамжин хийдэг байв. Хоёроос гурван хот айл нэгдэж нэг арван болно. Түүний ахлагчийг аравны ах гэнэ. Хоёр гурван арван нийлж байж хорин болно. Хоринг мэдэгчийг шүүлэнгэ гэнэ. Хоёроос дээш хорин нэгдэж байж дөчин болно. Дөчнийг эрхлэн мэдэгчийг дэмч гэнэ. Дэмч бол зайсангийн туслах юм. Зарим дөчинд зуу хүртэл айл багтдаг бөгөөд нэг отцийн дотор хүн амын тооноос хамаараад дөчний тоо янз бүр байна. Арван, хорин, дөчин нь засаг захиргааны жижиг нэгжүүд бөгөөд Зүүнгар улсын цэрэг захиргааны үндсэн том нэгж нь отог буюу анги юм. == Уналт == {{Гол|Зүүнгар-Чин улсын дайн}} [[Файл:Receiving the surrender of the Yili.jpg|right|thumb|230px|Даваач хааныг буулган авсан нь]] [[Файл:Battle of Oroi-Jalatu.jpg|right|thumb|230px|Зүүнгарчуудыг хядан устгаж байгаа нь, Орой-Залаат уулын орчим. 1755 он.]] [[Файл:Chengde, China - 022.jpg|right|thumb|230px|Зүүнгарыг мөхөөсөнд зориулан бариулсан Пунинг-цогчин дуган буюу түмэн амгалант тэнгэрийн сүм нэрээр алдаршсан Юнхэгүн сүм, Хэбэй муж]] Орос, Манж нар Төв Ази, Сибирийг эзлэхэд нь саад болж байсан Зүүнгарын эсрэг хуйвалдан нь ил болон далд олон баримтаар батлагддаг. Эрчис мөрөн хавиар байсан [[дөрвөд]], [[баяд]] нар дайнаас өмнө Зүүнгарын хаантай зөрчилдөн зүүн тийш Алтайг давж уулынхаа нөгөө талд гарсан боловч 1753 онд манжууд баригдаж аргагүй нь эрхэнд захиргаанд нь оржээ. Манж нар тэдийн эхлээд одоогийн [[Баянхонгор аймаг]] дараад нь [[Увс нуур]] орчим суулгажээ. Зүүнгарын хаан Галданцэрэнг нас барсны дараагаар түүний бага хүү хаан ширээнд залрах ёстой байсан ч хэтэрхий түргэн ширүүн ааштайгаасаа болж [[Зүүнгар улс]]-ын ноёдын итгэлийг хүлээж үл чадав. Үүнээс үүдэн Зүүнгарт улс төрийн хуйвалдаан болж Галданцэрэн хааны том хүү болох [[Дамбадаржаа]] хаан ширээнд залах болов. Гэвч [[Амарсанаа]] болон [[Даваач]] нар ахин хуйвалдаж баригдан нутгаасаа хөөгдсөн ба өөрсдийн 1500 хүнээс бүрдсэн армиа [[Дамбадаржаа]] хааны хүрээ рүү хөдөлгөв. Энэхүү довтолгоон нь амжилттай болж Даваач хаан ширээнд залрав. Даваач 1752-1755 хүртэл Зүүнгар улсын хаан ширээг 3 жил барихдаа Хаант Оростой холбоо тогтоож чадсан хэдий ч таранхай бутархай [[Зүүнгар]] улсыг нэгдэн нийлүүлж чадаагүй юм. Амарсанаа болон Даваач нар анх хамтран төр барихаар зэхэж байсан ч Даваач ганцаар хаан ширээнд суусан нь Амарсанаад таалагдсангүй. Удалгүй Амарсанаагаар удирдуулсан Ойрадууд дотроо иргэний дайн хийхэд хүрэв. Энэхүү иргэний дайн Зүүнгар хаант улсыг мөхөхөд хүргэсэн юм. Амарсанаа болон түүний цэргүүд ялагдан улмаар Манжийн дарлалд байсан Халхын нутаг руу дүрвэхээс өөр замгүй болсон. Энэхүү ялагдлын дараа Амарсанаа Манж-Чин улстай хамтарсан их цэргийн манлайд явав. 1755 онд Манжууд гол хүчийг нь ар, өвөр Монголоос татсан морьтон эрсээс бүрдүүлсэн 50 мянга орчим цэргийг Зүүнгар улс руу гурван замаар оруулсан байна. Манж цэргийн ерөнхийлөн захирагчаар Банди хэмээх өвөрлөгч жанжин явсан бол туслах жанжинаар Саарал гэх ойрдын ноён томилогдсон байлаа. Их цэргийн манлай ангийг Зүүнгарын хойд аймгийн цэрэг бүрдүүлж, ойрадын нөлөө бүхий ноён хойдын Амарсанаа тэргүүлсэн юм. Амарсанаа манлайлж явсан учраас ойрадын ард түмэн энэ удаад манжийг тэгтэлээ улайран эсэргүүцээгүй билээ...Шийдвэрлэх тулалдаан Гэдэн уулнаа болж Даваач хааны 8000 орчим цэрэг үлэмж давуу хүчний эсрэг хэдийгээр баатарлан тулсан боловч тэсч чадсангүй. Даваач хаан [[Кашгар]]ын нутгаас баригдаж, Бээжин хотноо хүргэгдсэн байна. 1755 онд буюу манжууд ойрадыг эзлэнгүүт цэрэглэн боссон юм. Энэ бослого зөвхөн ойрад түмний тэмцэл байсангүй. Амарсанаа хэдий Манж-Чин улстай нийлж Зүүнгар хаант улсыг мөхөөсөн ч удалгүй тэднээс урван Манжийн эсрэг бослого тэмцэл гарган тулалдаж эхлэв. Үүнтэй зэрэгцэн Хотгойдын Чингүнжаваар толгойлуулсан бослого халх Монголд ч эхлэв. Манжийн эзэн хаан энэ тухай сонсоод “Жарны донсолгоо эхэллээ...” гэж айдас дүүрэн дуу алдсан гэдэг. Ойрадын босогчид эхний тулаануудад манжийн 36 мянган цэргийг устгасны дараа манжууд яаралтай цэрэг татаж, бялтат буу, үхэр буугаар зэвсэглэсэн үлэмж хүчийг мөн л гурван замаар Зүүнгарын нутаг руу цөмрүүлсэн байна. Амарсанаа, Дондогманж, Ням, Занагарав нарын баатруудаар толгойлуулсан ойрадын дайчид тэрхүү их цэргийг нь дахин хиар цохив. Харамсалтай нь энэхүү ялалтын дараа ойрадууд хаан ширээний төлөө маргаан үүсгэж, хоорондоо зэвсэг зөрүүлсэн байдаг. Голлох хоёр удирдагч Дондогманж, Амарсанаа нар зөрчилдөж, Дондогманж нь Амарсанаагаа довтлон Казах руу дутаалгажээ. Энэхүү үйл явдал манжуудад ашигтай байв. Гуравдахь довтолгоо цэрэг, технологийн хувьд тухайн үедээ л сонгомол, бас хүчний хувьд дэндүү хол зөрүүтэй байлаа. Энэ удаад Манжийн эзэн хаан ойрадуудыг даран дагуулах бус үгүйртэл хядахыг шууд зарлиглаж, алсан ойрад хүний тоогоор мөнгөн шагнал амалсан байна. Зүүнгарын өргөн уудам нутаг даяар эмх замбараагүй цуст хядлага ийнхүү эхэлжээ. Эмэгтэйчүүд, хүүхэдгүй хутга ханцуйлан “дэр авч үхнэ” хэмээн эцсийн тэмцэлд босон манжийн цэрэгт нилээд хохирол учруулжээ. Үүний дараа манжийн жанжид хүүхэд, эмэгтэйчүүдийг ч хайрлахгүй алахыг тушаасан байна. 2 жилийн хугацаанд Зүүнгарын хүн амаас дөнгөж 100 мянга орчим хүн л дүрвэж нуугдаж, дагаар орж амь гарчээ. Амь үрэгдэгсдийн үлэмж хэсэг нь эмэгтэйчүүд, балчир хүүхдүүд байсан юм. Тэд уултай газрыг гар гараасаа барьж байгаад самнасан байна. Жанжнуудын айлтгалд “500 махчинг алав, 1000-ыг барьж сөнөөв, 2000 хулгайг хийсгэв” “махчин, босуул, хулгай, дээрэмчнийг алав” гэх мэтээр бичсэн байдаг. Эхэндээ дандаа эр хүнийг нь алах бодлого барьж байв. Гэтэл ойрад эмэгтэйчүүд бүгд ханцуйдаа хутга бариад боссон. Тиймээс бослого дарах үйл явцад эр, эм, хүүхэд гэж ялгалгүй алах болжээ<ref>{{Cite web |url=http://uvsnutag.mn/index.php?view=content&type=content&id=979#sthash.1etkDJmf.dpuf |title=Archive copy |access-date=2016-02-29 |archive-date=2013-09-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130910070931/http://www.uvsnutag.mn/index.php?view=content&type=content&id=979#sthash.1etkDJmf.dpuf |url-status=dead }}</ref>. Чин гүрний эрдэмтэн Вэй Юаний бичсэнээр Баруун Монголчуудын нийт хүн ам 1,500,000 гаруй байсны 30% буюу 480,000 гаруй нь Чин улсын цэрэгт алагдаж, 40% буюу 600,000 нь цэцэг өвчнөөр нас барж (Чин гүрний цэргүүд албаар тараасан гэх), 20% нь буюу 300,000 орчим нь Орос, Халимаг болон казах аймгууд руу дүрвэж, 10% буюу 150,000 орчим хүн уул хад, ус гол руу нуугдан амьд үлджээ. Энэ тухай Майкл Эдмунд Кларк "зөвхөн Зүүнгар улсыг эзэлсэн төдийгүй Зүүнгар улсын ард иргэдийг ч бүрэн устгасан" гэж тодорхойлсон. Харвардын их сургуулийн доктор, профессор, түүхч Питер Пердюэ "Зүүнгарын хаант улсын ард түмнийг устгасан нь Тэнгэр тэтгэгч эзэн хааны явуулсан харгис хядлага устгал бүхий бодлогын үр дүн" гэж үзжээ. Халхын цэрэг эхэн үеийн тулаанд оролцсон ч Халх, Өвөр Монголд манжийн эсрэг бослого үймээн эхэлсэн тул манжийн хааны тушаалаар нутаг буцсаныг Америкийн судлаач Бенжамин Леви судалгаандаа дурьджээ.<ref>[http://songolia.blogspot.com/2012/03/blog-post.html#!/2012/03/blog-post.html МУИС-н "Түүх" сэтгүүл 2011 оны дугаар. Б.Леви. Зүүнгар дахь Чингийн аян дайн ба сарнисан ойрадуудыг Илид нутаглуулсан нь, Benjamin Levi "Qing campaign in Zungharia and resettlement of dispersed Oirats in Ili region", "History" journal, NUM (National University of Mongolia), 2011]</ref>. Амьд үлдсэн цөөн ойрадуудын зарим нь Ижил мөрөн дэх халимагууд руу зугтан очиж, бусад нь манжийн захиргаанд оржээ. Л.Гумилев Зүүнгарчуудыг өмнө нь Хүннү, Түрэг, Уйгар улсуудын гүйцэтгэж байсан хятадын түрэлтийг зогсоох үүргийг гүйцэтгэж байсан гэсэн байдаг.<ref>[http://gumilevica.kulichki.net/articles/Article16.htm ЛЮДИ И ПРИРОДА ВЕЛИКОЙ СТЕПИ] Именно ойраты приняли на себя функцию, которую ранее отчасти несли хунны, тюрки и уйгуры, став барьером против агрессии Китая на север, и осуществляли эту роль до 1758 г., пока маньчжуро-китайские войска династии Цинь не истребили этот мужественный этнос</ref>. Баруун монголын ард түмэн ойрад-зүүнгаруудыг хядан устгаж төр улсын голомтыг нь самарсны дараа Тэнгэрийн Тэтгэсэн хаан "Гурван үеийн хаадын сүнсийг амраалаа" хэмээн дуу алдсан гэдэг билээ. [[Файл:Davaach.jpg|left|thumb|200px|Зүүнгарын сүүлийн хаан Даваач]] [[Файл:Amursana.jpg|left|thumb|200px|Амарсанаа Чин улсын эсрэг бослого гаргажээ]] Хядлагад манжийн эсрэг шаргуу байлдсан [[хойт]], [[өөлд]], [[захчин]], [[урианхай]], [[цорос]], [[Дөрвөд]], [[Баяд]] зэрэг аймгууд ихээхэн өртсөн байна. Бослогыг Дөрвөдийн гурван Цэрэнгээс бусад ойрдын бүх удирдагч дэмжин оролцжээ. Манж нар захчины ноён Мамуудыг баривчлан Тэнгэр уулын араар байсан захчингуудыг хойш Алтай давтал нүүлгэн захиргаанд оруулсан ч Амарсанаагийн бослогын үед ихэнх нь түүний талд орон тулалдсан ба Амарсанаа Мамуудыг цаазалсан байна. Манж нар захчингуудын нилээд хэсгийг хядаж, мөн зүүнгарын зарим эмэгтэй, хүүхдүүдийг нь Манжийн урд муж, Хятадын гүн хүртэл цөлөн манж цэргийн боол болгожээ. Мөн зарим захчингуудыг Өвөр Монголын [[Хөлөнбуйр]] зэрэг зүүн нутгаар цөлсөн байна. [[Торгууд]], [[хошууд]] нарын гадагш нүүлгүй Зүүнгарын захиргаанд үлдсэн хэсэг нь мөн л хядлагад өртсөн бололтой. Зүүнгарын хүчирхэг улсын гол цөмийг бүрдүүлж байсан хойд, өөлд, цоросын томоохон аймгууд үндсэндээ тэр чигтээ сүйрчээ. Одоо цөөн тооны өөлд ястан Монгол, Хятадад байгаа бөгөөд ястан, [[аймаг|аймгийн]] хэмжээтэй угсаатны бүлэг байсан хойд, цорос нар ихэнх нь хядагдаж одоо энд тарсан цөөн тооны овог төдий болсон байна. Мөн Чингүнжавыг дэмжсэн [[хотгойд]]уудыг 5, 10 айл болгон хэсэгчлэн хувааж Халх, Өвөр Монгол даяар тархаан цөлж хүчийг нь сарниулжээ. Одоо хотгойдууд [[Завхан]], [[Хөвсгөл аймаг]]д төвлөрөн суурьшиж байна. Манж улс Зүүнгарыг эзэлсний дараа Зүүнгарын нутаг дээр [[Шинжаан]] ("Шинэ муж") мужийг байгуулан уйгар, казах, хуй (дунган) нарыг суурьшуулжээ. Ойрадуудын нутаглаж байсан Казахстаны зүүн хэсэг, Киргизстанд монгол нэртэй газар усны нэр нилээдгүй үлдсэн бөгөөд эрдэмтэд тэндээс монгол газар усны нэр нэмж олсоор байна.<ref>{{Cite web |url=http://forum-eurasica.ru/index.php?/topic/2495-istoricheskaia-toponimika-dzhungarskogo-khanstva/ |title=Archive copy |access-date=2015-02-02 |archive-date=2014-07-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140709230649/http://forum-eurasica.ru/index.php?/topic/2495-istoricheskaia-toponimika-dzhungarskogo-khanstva/ |url-status=dead }}</ref> Киргизстаний зүүн хэсэгт Джиргалан буюу "жаргалан", Дьюрбельджин буюу "дөрвөлжин", Алтайн БНУ-н өмнөд хэсгээр Чиндагатуй буюу "чандагатай", Усть-Улаган буюу "улаан", Онгудай гэсэн хотууд бий. Мөн халимагуудын байсан Казахстаны баруун хойд хэсэгт [[Чаган нуур]] гэх мэт монгол нэртэй газрууд бий. 1718 онд оросууд Зүүнгарын Цоржийн хийдээс холгүй орших буддын 7 сүмтэй газрыг эзэлж Семипалатинск ("семь" - долоо, "палат" -майхан) гэсэн бэхлэлт байгуулсан нь хожим нь хот болон өргөжжээ. Оросууд ойрдын эдгээр сүмийн талаар бүр 1616 онд мэдэж байв. 1660—1670 онд энд зүүнгар-казахын томоохон тулалдаан болсон учир 1734 онд Герхард Фридрих Миллерийг ирэхэд сүмүүд нилээдгүй сүйрсэн байдалтай байв. XVIII зууны сүүлд нэрт судлаач Петер Паллас сүмүүдийн зургийг зурсан байна. Семипалатинскийг 2007 онд [[Семей]] нэртэй болгон өөрчилсөн бөгөөд энэ нь ойрадын түүхийг бүдэгрүүлэх зорилготой хийгдсэн гэдэг. Хотын иргэдийн дунд шинэ нэр тийм ч оновчтой нэр биш гэж үзэх хандлага байдаг.<ref>{{cite web|url=http://www.megapolis.kz/art/13_zapreshchyonnih_bukv|title=13 запрещённых букв|accessdate=2015-02-23}}{{Dead link|date=Хоёрдугаар сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Мөн Алма-Ата хотыг [[Алматы]] болгон өөрчилсөн ба Семей, Алматы нь казах хэлэнд ч ямар ч утга илэрхийлдэггүй зохиомол үг юм. О.Т. Молчанова [[Алтайн Бүгд Найрамдах Улс]]ын 5400 газар зүйн нэрийг судлааад 423 нь монгол гаралтайг тогтоожээ.<ref name="Бердибек">Бердибек Нуралдинович Бияров "ОСОБЕННОСТИ МОНГОЛОЯЗЫЧНЫХ ТОПОНИМОВ КАЗАХСКОГО АЛТАЯ"</ref> Мөн Алтайн нурууны Казахстанд хамаарах хэсгийн 2000 нэрний 7 хувь буюу 140 нь монгол үг байна.<ref name="Гусейнов"/> [[Эрчис]] мөрөнд цутгадаг [[:en:Bukhtarma River|Бүхдэрмэ]] голын зүүн эргээс урагшлах тусам монгол нэр олширч байгаa бол баруун эргээс нь хойшлох тусам орос нэр олширч байна. Зүүнгарын хядлагаас хойш олон зуун жил өнгөрсөн тул уул усных нь монгол нэр мартагдан орхигдох явдал гарч байна. 600 мянга орчим хүн амын 480 мянга нь үрэгдсэн Зүүнгарын хядлага нь дэлхийд томоохон орох 10 хядлагын нэг юм. Тэнд харуулын асуудлаар очсон манж түшмэл "20 хоног явахад нэг ч хүн таараагүй" гэж тэмдэглэн бичсэн байдаг. Мөн «ямар ч хvний мөргүй мянга мянган бээр эль хуль тал нутаг» хэмээн бичиж байв. Түүхч На.Сүхбаатар: "Гэтэл манай зарим түүхчид ойрадын түүхийг тэднийг дарангуйлж байсан Манжийн эх сурвалжаас авч бичдэг. Тэр сурвалжид “Ойрадууд хоорондоо дайтаад байхаар нь Манжийн их цэрэг очиж төвшитгэсэн” гэсэн байдаг. Тэгж алж хядаж, юу ч үгүй болгож төвшитгэдэг юм уу. Үүнийг ойрадын өөрийнх нь түүхийн эх сурвалж буюу худам, тод бичгийн сурвалжаас үзэх хэрэгтэй. Бид түүхийг олон талаас нь олон баримт сэлтээс үндэслэж, болгоомжтой бичих ёстой юм".<ref>{{Cite web |url=http://id.news.mn/content/152585.shtml |title=Archive copy |access-date=2016-03-04 |archive-date=2013-08-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130805024143/http://id.news.mn/content/152585.shtml |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.uvsnutag.mn/index.php?view=content&type=content&id=979#sthash.0jRM0GNd.dpuf |title=Archive copy |access-date=2016-01-14 |archive-date=2013-09-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130910070931/http://www.uvsnutag.mn/index.php?view=content&type=content&id=979#sthash.0jRM0GNd.dpuf |url-status=dead }}</ref> Аливаа бусдыг эзлэн түрэмгийлж, хүн ардыг хядан устгагч улс үндэстэн өөрийнхөө тэрхүү түүхээ цайруулан бичдэг түүхийг жишээ татан авбал: европчууд 1600 оноос Америк тивийг эзлэн түрэмгийлж эхэлснээс хойш 1900 он хүртэлх хугацаанд уугуул иргэдийн 75-80 хувь нь амь үрэгджээ. Тэдний дийлэнх нь цагаан арьстнуудын тээж ирсэн элдэв өвчнөөр үхжээ. Америкийн зарим нэгэн түүхч энэ бол санаатай хядлага байгаагүй, халдварт өвчнөөр үхсэн гэдэг ч зарим тохиолдолд англи, францчууд уугуул иргэдийн дунд халдварт өвчин зориуд тарааж байжээ. Иймээс манжийн түүхийн сурвалжид зүүнгарчуудын нилээд нь халдварт өвчөөр үрэгдсэн гэж тэмдэглэсэн байдагийг дахин тодруулах хэрэгтэй юм. Зүүнгараас үлдсэн иргэдийн бослого хөдөлгөөнөөс сэрэмжилж бүх галт буу, зэр зэвсэг, нум сумыг хурааж устган, зөвхөн урианхайчуудыг ангийн арьс бэлтгэх үүрэгтэйгээр нум сум хэрэглэх эрхтэй үлдээжээ. === Зүүнгарчууд манжийн 500 цэргийг бут цохисон нь === 1758 оны хавар Зүүнгарын нутаг цусанд живж байлаа. Учир нь Манжийн хааны зарлигаар манжийн цэрэг зүүнгарын эзлэгдсэн нутагт хомроглон устгах үйл ажиллагаа буюу геноцид үлдэж байв. Энэ үед Зүүн гарын монголчууд, эхнэр хүүхдүүд нь хүртэл "дэр авч үхнэ" хэмээн Манжын бослого дарах цэрэгтэй эцсээ хүртэл тэмцэлдэж байсан үед Манжийн хядлагаас зугтаж гарсан Шэйрэн тайшийн тухай сонирхолтой түүх байдаг. Тэр аймшгийн цагт Алтайн өвөрт нутаглаж байсан Шэйрэн хэмээх тайшийн албатуудыг хядаж устгахаар Манжийн Тангулуу /эсвэл Танлу/ жанжны удирдсан цэрэг иржээ. Цуст хядлагын чимээ авсан Шэйрэн тайшаар удирдуулсан хошууд, дөрвөд, хойдуудын нэг түмэн өрх Халимгийн Дондогдаш ханыг түшихээр амь тэмцэн зугтаж явсаар Хасагийн хилд орохын алдад манжийн нэхүүл цэрэгт гүйцэгдсэн байна. Нэгэнт гүйцэгдэх нь тодорхой болж эсэргүүцэх аргагүй болсон тул Шэйрэн тэргүүтэн арга сэдэж бүгд гэрээ барьж Манжийн цэргийг хүлээн авахад бэлтгэжээ. Манж жанжин ирмэгц түүнийг угтан авч "Бид та бүхнээс зугтсангүй, олон төрлөө нэхэж авахаар ирлээ. Одоо эндээс морь хүн шигшээд бүгдийг авч ирж Манж их эзний албат боол болгоно" гэсэнд Танлу жанжин ихэд баясаж бэрд хүүхдэд дур өгөн цэрэг бүгдээрийг их найраа хийв. Монголчууд тэднийг хоол архиар шахан бүгдийг согтоогоод толгой дараалан хядаж орхив. Манжийн цэргээс ганцхан цагаан морьтой хүн зулж гарчээ. Зүүнгарчууд цааш үргэлжлүүлэн нүүцгээсэн байна. “Дөрвөн Ойрадын түүх тууж хэмээн оршвой” сурвалжид буй эл мэдээг эш болговол, Шэйрэн тайш тэргүүтэн араас нь нэхэж ирсэн нэхүүлүүдэд “бид нүүж явсан төрлүүдээ буцааж авчрах санаатай” хэмээн заль хэрэглэн найрлаж, архи уулган согтоож устгаад Ижил рүү нүүсэн бололтой. Шэйрэн тайш Оросын хилд орохын урьд илгээсэн захидалд "бид тамын тогоотой адил нөхцөл байдлаас оргож гарч ирлээ" гэж бичсэн байдаг нь Зүүнгар дахь нөхцөл байдал ямар аймшигтай байсныг илэрхийлнэ. Хожим Тэнгэр тэтгэгч хаан энэ 500 цэргийнхээ өсийг санасаар байсан бөгөөд 1778 онд Халимгуудын хамт дагаар орохоор /Үнэндээ анхны төлөвлөгөө Зүүн гарын уугуул нутгийг дайрч эзлэх зорилготой байсан/ ирэхэд түүний талаар онцгойлон хэлэлцэж цаазаар авах эсэх талаар зарлиг гаргаж байжээ. Манжийн эзэн хаан, Манж Чин улсаас Зүүнгарын хаант улсыг эзэлсний дараа Ижил мөрний зүг зугатаж, тэнд хэсэг хугацаанд аж төрж байгаад 1771 онд Убашийн хамт буцаж ирсэн Шэйрэн тайшид ч мөн гавьяа шагнал хүртээх болсноо дуулгаад, түүнд хандаж сайхь бичигт ийн бичсэнийг сийрүүлбээс: “...Бас Шэйрэн чи урьд манай цэргийг дайлж Орост очсон одоо чи бурхны шажныг санаж, намайг тэмцэж ирсэн төлөө, би чиний урьдах явдлыг санахгүй, чамайг уучлан айлтгаж өршөөх хайрлах, хэрвээ урьд чамтай дайлалдсан тэр цагт манай цэрэг, чамайг барьж ирэхүлээ би яллах биш үү. Одоо чи өөрөө ирсэн төлөө чамд буруу үгүй. Би чамайг Убаши, Цэвэгдорж, одоогийн адил хайрлах..." гэжээ. == Зүүнгарын хаадын ургийн хэлхээ == {{Familytree/start}} {{Familytree| | | | | | | | | | | | | | |ERD|ERD='''[[Эрдэнэбаатар хунтайж]]'''<br>(1634-1653)}} {{Familytree| | | | | | | | | | | | |,|-|-|+|-|-|-|-|-|-|.|}} {{Familytree| | | | | | | | | | |SNG| |GLD| | | | |BM| | | |SNG='''[[Сэнгэ хунтайж]]'''<br>(1653-1671)|GLD='''[[Галдан бошигт хаан]]'''<br>(1671-1697)|BM=Бум тайж}} {{Familytree| | | | | | | | | | | | |!| | | | | | | | | |!| | |}} {{Familytree| | | | | | |LZ| | | |CWN| | | | | | |ICD| | |CWN='''[[Цэвээнравдан|Цэвээнравдан зоригт хунтайж]]'''<br>(1694-1727)|ICD=[[Их Цэрэндондов]]|LZ=[[Хошууд|Хошуудын]] [[Лхазан хан]]<br>(1698-1717)}} {{Familytree| | | | | | | |!| | | | |,|^|-|-|.| | | | | |!| |}} {{Familytree| | | | | |GDZ|~|y|~|BT| |GDC| | | |BTR| | | |GDC='''[[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хунтайж]]'''<br>(1727-1745)|BTR=Баатар тайж|BT=Ботлог хатан|GDZ=Галданданзан тайж}} {{Familytree| | | | | | | | | |!| | | |,|-|^|-|.| | | | |!|}} {{Familytree| | | | | | | | |AM| |LH| | |CWD| |NM| | | | | |LH='''[[Лхамдаржаа|Ламдаржаа хунтайж]]'''<br>(1750-1753)|CWD='''[[Цэвээндоржнамжил|Цэвээндоржнамжил хунтайж]]'''<br>(1745-1750)|AM='''[[Амарсанаа|Амарсанаа хунтайж]]'''<br>(1755-1757)|NM=Намжилдаш тайж}} {{Familytree| | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |!| | | |}} {{Familytree| | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |DWC| | | |DWC='''[[Даваач|Даваач хунтайж]]'''<br>(1753-1755)}} {{Familytree/end}} ==Мөн үзэх== *[[Зүүнгар нутаг]] ==Зураг== <gallery> Файл:Renat map.jpg|1716-1733 онд Зүүнгарт байсан швед офицер Ж.Ренатын зураг Файл:Kalmykia 1720.jpg|Швед цэргийн 1725 онд хийсэн Оросын газрын зургийн хэсэгт Зүүнгарын улсыг зуржээ. Файл:Pays des calmoucs.gif|Гьюлам де Л'Исле-гийн (1675-1726) 1706 онд хийсэн "[[Тартар]]ийн газрын зураг" дээр Зүүнгарын хилийг зуржээ. Энэ зураг АНУ-н Конгрессийн номын санд хадгалагдаж байна. Файл:Төв Ази 16-17-р зууны дунд үе.jpg|Төв Ази 16-17-р зууны 1-р хагас Файл:Телеутууд.jpg|Зүүнгарын захиргаанд орсон [[Телеут]]ын улсын бүрэлдэхүүнд [[Омь]] гол хүртэлх [[Новосибирск муж]]ийн өмнөд хэсэг, [[Алтайн хязгаар]], [[Алтайн Бүгд Найрамдах Улс]], [[Томь]] голын дагуух [[Кемерово муж]]ийн өмнөд хэсэг орж байв. Файл:17-р зууны төгсгөл, 18-р зууны эх.jpg|17-р зууны төгсгөл, 18-р зууны эх Файл:Манжийн довтолгоо 1747-1796.jpeg|Манжийн довтолгоо 1747-1796 он. Зүүнгарын улсын хил болон Амарсанаа, Чингүнжав нарын бослогийн хамарсан хүрээ Файл:Map-Qing Dynasty 1757-en.jpg|[[Дотор Ази]] 18-р зуун Файл:Монгол 12.jpg|Монгол Файл:Казахстан.jpg|Казахстан Файл:Киргизстан 12.jpg|Киргизстан File:Семиреченская область 1900.svg|Оросын хаант улсын бүрэлдэхүүн дэхь Семиречье буюу Долоон ус муж. 1900 он File:Lakebalkhashbasinmap.png|Или мөрний сав File:Irtysh river basin map.png|Эрчис мөрөн File:Irtysh basin.png|Эрчис мөрний сав File:Ob watershed.png|Обь мөрний сав Файл:Томь гол.png|Томь гол Файл:Баруун Монгол, Алтайн голууд.jpg|Монголын баруун аймгууд, Зүүн Казахстан, Алтайн голууд Файл:Баруун, Зүүн [[Саян]], [[Тагнын нуруу]] (Танну- Ола) болон Тувагийн бусад уул.png|Зүүн Саян, Тагнын нуруу (Танну- Ола) болон Тувагийн бусад уул Файл:Төв Сибирийн тэгш өндөрлөг, Зүүн Сибирийн уул нурууд.jpg|Төв Сибирийн тэгш өндөрлөг, Зүүн Сибирийн уул нурууд Файл:Оросын физик газарзүйн атлас.jpg|Оросын физик газарзүйн атлас </gallery> == Зүүлт == {{лавлах холбоос}} ==Гадаад холбоос== *[https://web.archive.org/web/20130608082328/http://new.hist.asu.ru/biblio/borod2/76-370.html Об историческом обосновании Китайских претензий на Джунгарское территориальное наследсво] *[https://web.archive.org/web/20160305194935/http://biznetwork.mn/network/topic/show/30223/2 Урт Цагаан мангасыг Жангар доройтуулсан бүлэг] {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө=[[XIV-XVII зууны Монгол орон|Монгол улс]]<br/>[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]<br/>[[Яркендын хант улс]] |дараа=[[Манж Чин улс]]<br/>[[Оросын Хаант Улс]] |он= 1671-1757 |албан_тушаал=Зүүнгарын хант улс }} {{end}} [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс| ]] [[Ангилал:Монголын түүхэн улс]] [[Ангилал:Төв Азийн түүхэн улс]] [[Ангилал:Ойрадын түүх]] [[Ангилал:Хаант Улс]] sein9xo2zcrx5wyeint9stym0m3w3k2 852279 852278 2026-04-05T05:34:42Z HorseBro the hemionus 100126 852279 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс улс | common_name = Зүүнгарын хаант улс | native_name = Зүнһар хаант улс | image_flag = Banner of the Dzungar Khanate.png | flag_caption = Зүүнгарын хаант улсын тугийн Д. Цэрэнпунцагийн сэргээсэн бүтээл. | image_coat = Seal of Galdan Boshugtu Khan.png | alt_coat = Галдан Бошигт хааны тамга | symbol_type = Галдан Бошигт хааны тамга | image_map = Map of the Dzungar Khanate, in 1717.png | map_caption = Зүүнгарын хаант улсын оргил үе, 1717 он. | capital = [[Хулж]] | official_languages = [[Ойрад аялга]] | national_languages = [[Цагадайн хэл]] | religion = [[Төвөдийн Буддын шашин]] ([[Шарын шашин]]) | demonym = Зүүнгар | government_type = [[Хаант засаг]] | leader_title1 = [[Баатар]] [[Хунтайж]] | leader_name1 = [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] | leader_title2 = Цэцэн Хунтайж | leader_name2 = [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]] | leader_title3 = Бошигт [[Хаан]] | leader_name3 = [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] | leader_title4 = Зоригт [[Хунтайж]], [[Хаан]] | leader_name4 = [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] | leader_title5 = [[Хунтайж]], [[Хаан]] | leader_name5 = [[Галданцэрэн хаан]] | leader_title6 = [[Хунтайж]] | leader_name6 = [[Цэвээндоржнамжил]] | leader_title7 = [[Хунтайж]] | leader_name7 = [[Ламдаржаа]] | leader_title8 = [[Хунтайж]] | leader_name8 = [[Даваач]] | leader_title9 = [[Хойд]]ын [[Хаан]] | leader_name9 = [[Амарсанаа]] | legislature = [[Дөчин дөрвөн хоёрын их цааз]] | established = 1634 | established_event1 = Эрдэнэбаатар хунтайж Зүүнгарын хаант улсыг байгуулав | established_event2 = [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]] | established_date2 = 1635 | established_event3 = [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]] | established_date3 = 1665–1720 | established_event4 = Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан эзэлсэн нь | established_date4 = 1680–1681 | established_event5 = [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] | established_date5 = 1688–1758 | established_event6 = [[Зүүнгарын геноцид]] | established_date6 = 1758 | currency = Зэс зоос | p1 = Дөрвөн Ойрадын холбоо | s1 = Чин улс | p2 = Яркендын хант улс | p3 = Хошуудын хант улс }} '''Зүүнгарын хаант улс''' ( [[Халимаг хэл|халим]]. ''Зүнһар хаант улс''; ''Дөрвөн өөрд улс'' ) -ойрад буюу монгол угсааны улс бөгөөд түүхчид Зүүнгарыг нүүдэлчдийн сүүлчийн эзэнт гүрэн гэж бичдэг. Ойрадууд Монгол улсаас салан тусгаарлах урт тэмцэл явуулсанаараа алдартай бөгөөд 1635 оноос өөрсдийн Зүүнгар улсыг байгуулжээ. Зүүнгар нь [[Цагаан хэрэм|Цагаан хэрмийн]] баруун үзүүрээс одоогийн [[Казахстан]]ы зүүн хэсэг, [[Киргиз]]ийн хойд хэсгээс өмнөд [[Сибирь]] хүртэлх газар нутгийг эзлэн оршиж байв. 1610 оноос Зүүнгарын хаант улсын суурь тавигдах үеэс [[Ойрад]]ын [[Цорос]] аймгийн удирдагчид [[хунтайж]] хэмээх цолтой байв.<ref>C.P.Atwood-Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire, p.622</ref> 1678 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] [[Далай лам]]аас '''Бошигт хаан''' цол хүртсэн ч, Галдан бошигт хааныг нас барсны дараа [[Цэвээнравдан]], [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]], [[Цэвээндоржнамжил]], [[Лхамдаржаа]], [[Даваач]] нар [[Хунтайж|'''хунтайж''']] цолтойгоор засаглаж байсан. [[Ойрад]]ын [[Цорос]], [[Өөлд]] аймгууд Ойрадын цэргийн зүүн талын жигүүр болдог байсан уламжилалаар хожим Цоросууд 17-р зуунд хүчирхэгжин урьд нь Ойрадыг тэргүүлж байсан [[Хошууд]] аймгийн оронд Ойрадыг толгойлон хүчирхэг улс байгуулсан нь [[Зүүнгар]]ын улс болсон юм. == Түүх == ===Зүүнгарын улс байгуулагдсан нь === {{Загвар:Монголын түүх}} [[Их Монгол Улс]] байгуулагдсаны дараа [[Чингис хаан]] хүү [[Зүчи|Зүчиэр]] удирдуулсан цэрэг илгээж ойн иргэдийг дагуулахаар очиход Ойрадын ноён [[Худуга Бэхи]] Ойрадуудаа дагуулан угтан ирж Их Монгол улсад нэгдсэн юм. Ийм учраас Чингис хаан Хутуг Бэхийн хүү Иналчид өөрийн охин Цэцэйхэнг, түүний дүү Төрөлчид Зүчийнхээ охин Холуйханыг хатан болгон өгч худ худгуй болж, Ойрадуудыг Их Монгол улсын Боорчийн харьяанд 4 түмэн болгожээ. Энэ цагаас [[Дөрвөн Ойрад]] гэдэг нэр гарчээ. Үүний дараа ойрадууд баруун зүг нүүж [[Енисей мөрөн|Енисей мөрний]] эх Дэлгэр мөрний саваар очиж нутаглаж байгаад XIII зууны II хагаст Завхан, Хүнүй гол Алтайн уулын зүүн бэл хүрч нутагласан бөгөөд тэд Аригбух, Хайду нарын харъяатууд болжээ. XIV зууны сүүлч үеэс Ойрадууд [[Боржигин|Чингисийн угсаа]]ны Монгол хаадын мэдлээс гарч салан тусгаарлахын төлөө тэмцэх болсноор [[Элбэг хаан]]ы үед уугуул Монгол орон баруун, зүүн Монгол, Урианхайн 3 хязгаар болж хуваагдан хоорондоо тэмцэлдэх үе эхэлжээ. Тэд Дөрвөн Ойрадын чуулган гэдэг эрх барих зөвлөлдөх дээд байгууллага байгуулж Бүүвэй Мирз, дараа нь Байбагас удирдаж байв. Эсэн тайшийн Монгол төрийг эсрэг бослогыг Ойрад нар гаргаж, алтан ургийг хоморголон хядаж давуу байдал олсон ч удалгүй унажээ. Үүнээс хойш Ойрад баруунш алслан суух болсон ба тэднийг Монголд буцааж нэгтгэхийг хаад ноёд олонтоо оролдож, харьяатад буцааж байжээ. Гэвч тэд үе үе босож зугатан оддог байжээ. 17-р зуунд (16-р зууны сүүл?) [[Торгууд]], [[Дөрвөд]]ийн зарим нь баруун хойш нүүж [[Ижил мөрөн]]д, [[Хошууд]] нар 1630-аад онд [[Төвд]], [[Хөх нуур]]т очиж нутаглажээ. Ижил мөрөнд очигсдыг [[Халимаг]] гэх болжээ. Гадагш нүүж одолгүй үлдэгсдийн нилээд нь [[Цорос]] овогтнууд болж, тэдний хүч нөлөө Ойрадуудын дунд өсөж эрх барих овог болсон үе байдаг. Цорос овогтны тэргүүн [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] 1640 онд [[Тарвагатайн нуруу|Тарвагатайн нурууны]] “Улаан бураа” одоогийн Тачван хот гэдэг газар Монгол ноёдын чуулган хийхийг санаачилжээ. Энэ чуулганд [[Халх]] болон Ойрадаас 28 ноён оролцсоны дотор Эрдэнэ бишрэлт засагт хаан [[Субадай засагт хан|Субадай]], Очирай түшээт хаан [[Гомбодорж Түшээт хан|Гомбодорж]], Сэцэн хан ноёдын төлөөлөл, Ойрадын Эрдэнэбаатар Хунтайж, [[Хөндлөн Убаши|Хөндлөн Уваш]], Хөх нуурын Хошууд аймгийн [[Гүш хаан|Гүш хаан Төрбайх]], Ижил мөрний Торгуудын [[Шүхэр Дайчин]] тэргүүтэй ноёд, Халх Ойрадын шашны зүтгэлтнүүд оролцсон юм. Энэ чуулганаар “[[Дөчин дөрвөн хоёрын их цааз]]” гэдэг 120 зүйл бүхий хууль батлав. Энэхүү Их цаазын гол үзэл санаа нь: - Манж гүрний зүгээс эзлэн түрэмгийлэх аюул занал нүүрлэж байгаа нөхцөлд: #Цогт тайжийн суусан нутаг, иргэдийг хуваах, Төвд, Алтайд Ойрадыг суулгах #Харийн түрэмгийллийн эсрэг хамтран тэмцэх явдлыг хүн амын нийт давхарааны үүрэг хариуцлага болгох #Шарын шашныг улсын шашин болгон хуульчилж шашны нөлөөн дор Монгол овогтны эв нэгдлийг бэхжүүлэх #Том ноёдын хоорондын зөрчил сөргөлдөөнийг зогсоож хүчээ төвлөрүүлэх зэрэг гол асуудлуудыг хуульчилж өгсөн юм. Монгол овогтны улс төрийн нэгдлийг сэргээх энэ чуулганы шийдвэр Эрдэнэбаатар хун тайж Ойрадын шарын шашны тэргүүн [[Зая бандид Намхайжамц|Зая Бандид Намхайжамц]] нарын хүчин чармайлтаар Ойрад нутагт зохих үр дүнд хүрч Ойрадын дотоод зөрчил зогсож аж ахуйн байдал нь сайжирч Орос, Казахтай холбоо харилцаа тогтоожээ. Гэтэл 1671 онд Эрдэнэбаатар хун тайжийг түүний Торгууд хатан Юм Агасаас төрсөн [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]] залгамжласныг хунтайжийн Хиргис хатан Дара Балжаас төрсөн хүү Цэцэн, Зодов хоёр эвсэж хороосон байна. Энэ тухай мэдээг [[Юм Агас]] хатан Төвдийн Далай ламын дэргэд шавилан сууж байсан хүү Галдандаа хүргэж яаралтай ир хэмээн дуудсан байна. [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] (1644-1697) улааны шашны сахил санваараа Далай багшдаа буцааж өгөөд нутагтаа ирж, Алдар хошууч, Данзан нарын туслалцааг авч хуйвалдагчийн эсрэг тэмцэхдээ Ойрадын чуулган дарга [[Очирт сэцэн хан|Очирт Сэцэн ханы]] дэмжлэгийг авсан байна. Очирт сэцэн хааны охин [[Ану хатан|Ану]]г Галдан хатан болгон авчээ. Галдан, Цэцэнг устгаад Зодовыг Хөх нуурын зүг зугтаалган өөрийн холбоотон агсан Алдар хошуучийг 1671 онд, Данзанг 1673 онд өөртөө нэгтгэн (газар нутаг харъяат ардын нь хамт) авмагц хадам аав Очирт Сэцэн, авга ах Цөхүр нь Галдангаас болгоомжлохдоо түүнийг айлган сүрдүүлэх зорилгоор Галдангийн захиргаанд орсон зарим аймгийг довтлон булаан авчээ. 1675 онд хадам аав түүний хүү Лувсангомборавдан нар шинээр хуйвалдаан зохион байгуулж байгааг Галдан мэдэж өрсөн цохилт өгсөнд Очирт Сэцэн, Жултаст (Казахт) зугтахад хөөн барьж аваад Бортал гэдэг газар гөрөөчний хоёр отгийг захируулан суулгажээ. (Очирт Сэцэн 1680 онд нас барсан) Нөгөө авга ах нь [[Цөхүр|Цөхүрийг]] 1676 онд бут цохисноор Ойрадын газар нутаг олон аймаг Галдангийн мэдэлд орж тэрээр 1676 онд Ойрадын эзэн суужээ. 1679 онд Галдан хаанд Далай лам Бошигт хаан цол хайрласан. == Зохион байгуулалт == XVI зууны эхэнд Ойрадын 40 хошуу нь зүүн, баруун 2 гар болж хуваагджээ. Чорос, Шарас, Махас гэсэн 3 аймгийн 20 хошууд Зүүнгар Ойрад болдог байв. Баруун гарын олонхи нь Галдангийн довтолгооноос гадагш дүрвэн нүүгээд (ихэнх нь Манжид орсон) Зүүнгарынхан нь нутагтаа үлдсэн учраас Галдан улсаа Зүүнгарын хаант улс гэж нэрлэв. (Социализмийн үеийн түүх бичлэгт Зүүнгарыг Эрдэнэбаатар хунтайж байгуулсан гэж бичсэн байдаг). Галдан Зүүнгарын засаг захиргааны хуучин зохион байгуулалт болох хошуудыг эвдэж, хааны харьяатыг гал голомт гэсэн утгаар "отог", ноёдын харьяатыг "анги" болгов. Энэ нь ноёдын эрх мэдэл, эдийн засгийн хүчийг хязгаарласан арга хэмжээ байв. Галдан “захиа зарлиг” гаргаж засаг захиргаа хот айл, арван, хорин, дөчин отог гэж хувааж харьяат ардууд нэг отгоос нөгөөд дураараа шилжихийг зогсоов. === Зүүнгарын отог, жас === Зүүнгарын аймгууд нь [[Цэвээнравдан]] хунтайжийн үед 12 отог, 5 жаст хуваагдаж байснаа, [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэнгийн]] үед 21 отог эсвэл ангид хувааж байснаа 1755 оны үед отог аймаг нь өсч үржисээр 26 отог, 9 жас болжээ.<ref>{{Cite journal |last=Enkhsaruul |first=Lkhagvasuren |title=Кичэнгэ. XVIII зууны Зүүнгарын 16 их отог (нэгэн манж айлтгалаар гол болгох нь). //Ойрад судлалын өгүүллүүд II (Гадаадад хэвлэгдсэн өгүүллүүдийн орчуулга, хөрвүүлэг) Bibliotheca Oiratica-107. Уб., 2021 |url=https://www.academia.edu/87884008/%D0%9A%D0%B8%D1%87%D1%8D%D0%BD%D0%B3%D1%8D_XVIII_%D0%B7%D1%83%D1%83%D0%BD%D1%8B_%D0%97%D2%AF%D2%AF%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_16_%D0%B8%D1%85_%D0%BE%D1%82%D0%BE%D0%B3_%D0%BD%D1%8D%D0%B3%D1%8D%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D1%82%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B0%D1%80_%D0%B3%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B3%D0%BE%D1%85_%D0%BD%D1%8C_%D0%9E%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%B4_%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD_%D3%A9%D0%B3%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D0%BB%D2%AF%D2%AF%D0%B4_II_%D0%93%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%B4_%D1%85%D1%8D%D0%B2%D0%BB%D1%8D%D0%B3%D0%B4%D1%81%D1%8D%D0%BD_%D3%A9%D0%B3%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D0%BB%D2%AF%D2%AF%D0%B4%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D1%87%D1%83%D1%83%D0%BB%D0%B3%D0%B0_%D1%85%D3%A9%D1%80%D0%B2%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D1%8D%D0%B3_Bibliotheca_Oiratica_107_%D0%A3%D0%B1_2021}}</ref> Зүүнгарын эхэн үеийн 16 отогууд {{div col|colwidth=20em}} # Урууд, # Хэрээд, # Харчин, # Цоохор, # Доголод, # Холбос, # Зуутраг, # Олодай, # Галзад, # Бартамууд, # Абагас, # Хадан, # Эрхтэн, # Хөтөчнар, # Бөхөнүүд, # Бөхөс<ref name=":0">{{Cite journal |last=Enkhsaruul |first=Lkhagvasuren |title=Кичэнгэ. XVIII зууны Зүүнгарын 16 их отог (нэгэн манж айлтгалаар гол болгох нь). //Ойрад судлалын өгүүллүүд II (Гадаадад хэвлэгдсэн өгүүллүүдийн орчуулга, хөрвүүлэг) Bibliotheca Oiratica-107. Уб., 2021 |url=https://www.academia.edu/87884008/%D0%9A%D0%B8%D1%87%D1%8D%D0%BD%D0%B3%D1%8D_XVIII_%D0%B7%D1%83%D1%83%D0%BD%D1%8B_%D0%97%D2%AF%D2%AF%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_16_%D0%B8%D1%85_%D0%BE%D1%82%D0%BE%D0%B3_%D0%BD%D1%8D%D0%B3%D1%8D%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D1%82%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B0%D1%80_%D0%B3%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B3%D0%BE%D1%85_%D0%BD%D1%8C_%D0%9E%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%B4_%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD_%D3%A9%D0%B3%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D0%BB%D2%AF%D2%AF%D0%B4_II_%D0%93%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%B4_%D1%85%D1%8D%D0%B2%D0%BB%D1%8D%D0%B3%D0%B4%D1%81%D1%8D%D0%BD_%D3%A9%D0%B3%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D0%BB%D2%AF%D2%AF%D0%B4%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D1%87%D1%83%D1%83%D0%BB%D0%B3%D0%B0_%D1%85%D3%A9%D1%80%D0%B2%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D1%8D%D0%B3_Bibliotheca_Oiratica_107_%D0%A3%D0%B1_2021 |journal= |pages=160-162}}</ref> {{div col end}} Сүүлд нэмэгдсэн 10 отогууд {{div col|colwidth=20em}} # Хиргис, # Мянгад, # Тэлэнгүүд, # Шарас, # Махас, # Алтчин, # Обит, # Тугут, # Хүрээт, # Хүүхэд {{div col end}} Мөн шарын шашны лам нарын дотоод асуудлыг хариуцсан дараах жасууд байсан. # Их Хурал, # Гакба, # Тойслон, # Ламрин, # Дулба, # Үндсэн жас, # Сайнпилин жас<ref name=":0" /> Отгийн захирагчийг “[[Зайсан]]”, Дөчиний захирагчийг “[[Дэмч]]” гэдэг байв. Зарга шүүх, маргаан таслах явдлыг чангатгаж, зарга буруу хагалбал, '''зарч'''ийг огцруулдаг болгов. 1654 оноос өмнөх буюу эцгийн үеийн өр төлбөрийг хүчингүй болгов. Галдан Зүүнгарт анх удаа зоос цутгуулсан юм. Бурхны шашны сүм хийдүүдийн [[жас]] байгуулсан юм. Оргодол босгуул этгээдийг барьж өгсөн хүнд түүний мал хөрөнгөөс урамшуулал болгон өгөх журам тогтоосон байна. Галдан хаанд [[Тод бичиг|тод]], [[Дөрвөлжин бичиг|дөрвөлжин]], [[Төвөд бичиг|түвд үсэгтэй]] алтан тамга байжээ. Хаанаас дооших албаны хүмүүст мөнгө, зэс, төмөр, цагаан тугалган тамга өгч зиндаалдаг болсон байна.{{Citation needed}} Галданцэрэнгийн үед 21 анги болгоод 4 түшмэлийг сонгодог болов. Түүний доор 6 заргач байна, түшмэлд туслан хэрэг шийтгэнэ. Зургаан газарт нүүдэллэн малжих хорин нэгэн ангийн их бага засгийн явдал бүхнийг зайсан гардан шийдвэрлээд түшмэлд мэдүүлнэ, түшмэл нарийн ойлгож зөвчлөн тогтоогоод дээш тайжид мэдүүлээд, дараа нь хэрэгжүүлнэ.<ref>{{Cite journal |last=Enkhsaruul |first=Lkhagvasuren |title=Кичэнгэ. XVIII зууны Зүүнгарын 16 их отог (нэгэн манж айлтгалаар гол болгох нь). //Ойрад судлалын өгүүллүүд II (Гадаадад хэвлэгдсэн өгүүллүүдийн орчуулга, хөрвүүлэг) Bibliotheca Oiratica-107. Уб., 2021 |url=https://www.academia.edu/87884008/%D0%9A%D0%B8%D1%87%D1%8D%D0%BD%D0%B3%D1%8D_XVIII_%D0%B7%D1%83%D1%83%D0%BD%D1%8B_%D0%97%D2%AF%D2%AF%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_16_%D0%B8%D1%85_%D0%BE%D1%82%D0%BE%D0%B3_%D0%BD%D1%8D%D0%B3%D1%8D%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D1%82%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B0%D1%80_%D0%B3%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B3%D0%BE%D1%85_%D0%BD%D1%8C_%D0%9E%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%B4_%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD_%D3%A9%D0%B3%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D0%BB%D2%AF%D2%AF%D0%B4_II_%D0%93%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%B4_%D1%85%D1%8D%D0%B2%D0%BB%D1%8D%D0%B3%D0%B4%D1%81%D1%8D%D0%BD_%D3%A9%D0%B3%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D0%BB%D2%AF%D2%AF%D0%B4%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D1%87%D1%83%D1%83%D0%BB%D0%B3%D0%B0_%D1%85%D3%A9%D1%80%D0%B2%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D1%8D%D0%B3_Bibliotheca_Oiratica_107_%D0%A3%D0%B1_2021 |journal= |pages=157-159}}</ref> Дөрвөн түшмэлийг сонгохдоо отгийн зайсангуудаас сонгож томилдог байжээ. 6 заргачийн доор 2 дэмч тушаалтан байна. Эдгээр нь Зүүнгарын хаадын төв засгийн газрын голлох тушаалтан бөгөөд 26 отог бүрийг өрхийн тооноос хамаарч харилцан адилгүй зайсан захирч, зайсангийн доор албач, дэмч зэрэг тушаалтад отгийн доторх албан үүргийг гүйцэтгэж байсан. Ногоон буюу алаг өнгөтэй туг хэрэглэж байв. Галдан Манж гүрэнтэй хөрш улсын хувьд худалдаа хийж эрх тэгш харилцаж байх хүсэлт тавьж байсан боловч [[Энх амгалан|Энх-Амгалан хаан]] [[Өөлд|Өөлд аймаг]] (Ойрадыг хэлж байна)-т Очирт хан, Аблай ноён, Галдан тайж гэж л байсан, ер Бошигт хаан гэж явсан газаргүй хэмээн Галданг ихэд дорд үзсэн хариу өгч байжээ. Гэвч Галдан Бээжинд ирж жил бүр элч илгээж олон мянган хасгаар өргөн хэрэглээний зүйлээ тээвэрлэж авдаг байв. Гэтэл 1683 онд Манж нар Ойрадын 200-гаас илүү хүнтэй элчийг цагаан хэрмийн хаалгаар оруулахыг хориглов.{{Citation needed}} 1678-1680 онд Галдан [[Зүүн Туркестан|Дорнод Туркестан]], [[Самарканд]], [[Бухар]] зэрэг баруун зүгт газар нутгаа тэлж худалдааны замд ноёрхох, цэрэг зэвсгийн чадавхаа нэмэгдүүлэхийн тулд Зүүнгарт амьдарч агсан Орос, Швед гаралтай уран дархануудаар галт зэвсэг, хуяг, дуулга, жад, илд хийлгэж Буучин отгийг 1000 өрхтэйгээр байгуулжээ.{{Citation needed}} == Аян дайнууд == {{Гол|Халх-Зүүнгарын дайнууд|Казах–Зүүнгарын дайнууд|Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн}} [[Яркендын хант улс]] ялагдсаны дараа. Галдан Бошигт хаан Төв ба Дундад Ази руу олон удаагийн аян дайн явуулж бүр Энэтхэгийн Кашмир хүрсэн байдаг. [[Хивын хант улс|Хиви]], [[Бухарын Эмират Улс|Бухар]], [[Самарканд]], [[Моголистан]], [[Кашгар]], [[Яркенд]], [[Турфан]], [[Коканд]] зэрэг ханлигууд, [[Хамил тойрог|Хами]], [[Ферган]] зэрэг эзэмшил газрууд түүнд бууж өгч алба татвар төлж байсан ажээ. Түүний мэдэлд Дундад Ази бараг бүхлээрээ орж Манж, Орос улсуудыг жийрхэн болгоомжлоход хүргэжээ. Галдан хаан уйгар цэргүүддээ орос цэргийн хувцас өмсгөөд "энэ манай орос цэргүүд" хэмээн манж нарыг сүрдүүлж байв.<ref>Ш.Адьшаа "Галдан Бошигт" 2006</ref> XVIII зууны эхэнд Зүүнгарын [[Цэвээнравдан]] хаан [[Енисей]]д байсан Зүүнгарын харъяат [[Енисейн киргиз]]үүдийг Оросын захиргаанд орохоос болгоомжлон өмнө зүг нүүлгэсэн байна.<ref name="Гусейнов">[http://www.turkist.org/2011/03/nikolai-huseinov-kyrgyz-kaqanat.html Николай Гусейнов "Кыргызский каганат - тюркское государство на Енисее"]</ref> 1703 оны 7 сард 3000 хүнтэй зүүнгарын цэрэг Хонгорайн нутагт очин нутгийн киргиз ноёдын тусламжтай 15-20,000 хүн буюу Хонгорайн хүн амын ихэнхийг цуглуулан 3 замаар зүүнгарын цэргийн хамгаалалтан дор Зүүнгарын хаант улсын гүн рүү нүүлгэн шилжүүлжээ.<ref name="Гусейнов"/> Нүүн ирсэн киргизүүд Зүүнгарын цэргийн болон хилийн албанд хүчин зүтгэж байсан<ref name="Гусейнов"/> Хонгорайчуудын ихэнхийг нүүснийг оросууд ашиглан 1704-1706 онд Минусын хотгорт үлдсэн киргизүүд рүү хэд хэдэн довтолгоон хийж мөн Зүүнгараас буцан ирсэн цөөн тооны киргизүүдыг довтолжээ.<ref name="Гусейнов"/> Хонгорайн нутгийг оросууд эзлээд Абаканскийн цэргийн шивээг яаран байгуулж цаашдын довтолгоондоо ашиглах болжээ. Ойрад Монгол улс тухайн үедээ Хятад, Дундад азийн гүүр болсон эртний түүхт торгоны замыг хяналтандаа байлгаж Узбек, Тажикийн зарим хэсэг, Киргиз, Казахстаны ихэнхи хэсгийг захирч байв. Аныракайн тулаан нь Зүүнгарын хилийн хамгаалалтын бүлэг цэрэг рүү казахууд давуу хүчээр гэнэдүүлэн довтолсон жижиг тулаан болохыг Оросын түүхчид бичиж байна. Европын колоничлогч их гүрнүүд ч тал засч асан манжтай зүүнгарчууд 1717-оос 1733 онд томоохон байлдааны ажиллагаа явуулжээ. Манжууд Зүүнгарыг унагахаар ойр ойрхон цэрэг татаж, дайны нүсэр зардал гаргасны эцэст өөрсдөө туйлджээ. Ази тивд хамгийн нөлөөтэйгээр оршиж байсан Манж чин гүрэн талын нүүдэлчин Монголчуудтай хийсэн дайны зардлаа дийлэхээ байж, эзэмшил нутаг даяар нь үгүйрсэн олны бослого оволзсон байна. Ийн аргадгүйдсэн Манж гүрэн ойрадуудтай гэрээ хийж Алтайн нуруугаар хил тогтоожээ. 1740-өөд оны эхэнд Казахын бага болон дунд жуз Галданцэрэнгийн захиргааг хүлээн зөвшөөрчээ.<ref name="Кушнерик">[http://www.dissercat.com/content/russko-dzhungarskie-diplomaticheskie-otnosheniya-nachalo-xvii-50-e-gg-xviii-vv#ixzz3WymP4oPh Русско-Джунгарские дипломатические отношения:Начало XVII-50-е гг.-XVIII вв. 07.00.02, кандидат исторических наук Кушнерик, Римма Арнольдовна]</ref> [[Захчин]] нар [[Чингэл]], [[Өрөнгө]] гол, [[Эрээн хавирга]] хавьд байв. Тэд Зүүнгарын зүүн, өмнөд хилийг хамгаалах үүрэгтэй байсан бөгөөд захчин нар манжийн удаа дараагийн цохилтыг өөрсдийн хүчээр няцааж байв. Манжийн хаан Зүүнгарыг эзлэх замд саад болж байгаа [[алтайн урианхай|урианхайчуудыг]] эхэлж цохих хэрэгтэй гэж хэлж байв.<ref>{{Cite web |url=http://www.lib.ua-ru.net/diss/cont/363373.html |title=Ичинхорлоогийн Лхагвасурэн. Алтайские урянхайцы |access-date=2016-03-04 |archive-date=2021-04-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210415181449/http://www.lib.ua-ru.net/diss/cont/363373.html |url-status=dead }}</ref><ref>Документы о политике Джунгаров 1991:9</ref> Ардын аман зохиолоос үзвэл тус хаант улс 2 гарын буюу Зүүн 8 хошуу, Баруун 6 хошуунд хуваагдсан засаг захиргааны хуваарьтай байсан. Зүүнгар хаант улсын нийгмийн жижиг энгийн нэгж нь хот айл байв. Зарим судлаачдын үзсэнээр, хот айлд 5-6 өрх багтах бөгөөд гол шинж төрхөөрөө хөдөөгийн хүйн байдалтай байжээ. Тэд бэлчээр нутгийг хамтран ашиглаж, нүүх, худаг ус гаргах, хороо барих, малын ноос үс авах зэрэг ажлыг хамжин хийдэг байв. Хоёроос гурван хот айл нэгдэж нэг арван болно. Түүний ахлагчийг аравны ах гэнэ. Хоёр гурван арван нийлж байж хорин болно. Хоринг мэдэгчийг шүүлэнгэ гэнэ. Хоёроос дээш хорин нэгдэж байж дөчин болно. Дөчнийг эрхлэн мэдэгчийг дэмч гэнэ. Дэмч бол зайсангийн туслах юм. Зарим дөчинд зуу хүртэл айл багтдаг бөгөөд нэг отцийн дотор хүн амын тооноос хамаараад дөчний тоо янз бүр байна. Арван, хорин, дөчин нь засаг захиргааны жижиг нэгжүүд бөгөөд Зүүнгар улсын цэрэг захиргааны үндсэн том нэгж нь отог буюу анги юм. == Уналт == {{Гол|Зүүнгар-Чин улсын дайн}} [[Файл:Receiving the surrender of the Yili.jpg|right|thumb|230px|Даваач хааныг буулган авсан нь]] [[Файл:Battle of Oroi-Jalatu.jpg|right|thumb|230px|Зүүнгарчуудыг хядан устгаж байгаа нь, Орой-Залаат уулын орчим. 1755 он.]] [[Файл:Chengde, China - 022.jpg|right|thumb|230px|Зүүнгарыг мөхөөсөнд зориулан бариулсан Пунинг-цогчин дуган буюу түмэн амгалант тэнгэрийн сүм нэрээр алдаршсан Юнхэгүн сүм, Хэбэй муж]] Орос, Манж нар Төв Ази, Сибирийг эзлэхэд нь саад болж байсан Зүүнгарын эсрэг хуйвалдан нь ил болон далд олон баримтаар батлагддаг. Эрчис мөрөн хавиар байсан [[дөрвөд]], [[баяд]] нар дайнаас өмнө Зүүнгарын хаантай зөрчилдөн зүүн тийш Алтайг давж уулынхаа нөгөө талд гарсан боловч 1753 онд манжууд баригдаж аргагүй нь эрхэнд захиргаанд нь оржээ. Манж нар тэдийн эхлээд одоогийн [[Баянхонгор аймаг]] дараад нь [[Увс нуур]] орчим суулгажээ. Зүүнгарын хаан Галданцэрэнг нас барсны дараагаар түүний бага хүү хаан ширээнд залрах ёстой байсан ч хэтэрхий түргэн ширүүн ааштайгаасаа болж [[Зүүнгар улс]]-ын ноёдын итгэлийг хүлээж үл чадав. Үүнээс үүдэн Зүүнгарт улс төрийн хуйвалдаан болж Галданцэрэн хааны том хүү болох [[Дамбадаржаа]] хаан ширээнд залах болов. Гэвч [[Амарсанаа]] болон [[Даваач]] нар ахин хуйвалдаж баригдан нутгаасаа хөөгдсөн ба өөрсдийн 1500 хүнээс бүрдсэн армиа [[Дамбадаржаа]] хааны хүрээ рүү хөдөлгөв. Энэхүү довтолгоон нь амжилттай болж Даваач хаан ширээнд залрав. Даваач 1752-1755 хүртэл Зүүнгар улсын хаан ширээг 3 жил барихдаа Хаант Оростой холбоо тогтоож чадсан хэдий ч таранхай бутархай [[Зүүнгар]] улсыг нэгдэн нийлүүлж чадаагүй юм. Амарсанаа болон Даваач нар анх хамтран төр барихаар зэхэж байсан ч Даваач ганцаар хаан ширээнд суусан нь Амарсанаад таалагдсангүй. Удалгүй Амарсанаагаар удирдуулсан Ойрадууд дотроо иргэний дайн хийхэд хүрэв. Энэхүү иргэний дайн Зүүнгар хаант улсыг мөхөхөд хүргэсэн юм. Амарсанаа болон түүний цэргүүд ялагдан улмаар Манжийн дарлалд байсан Халхын нутаг руу дүрвэхээс өөр замгүй болсон. Энэхүү ялагдлын дараа Амарсанаа Манж-Чин улстай хамтарсан их цэргийн манлайд явав. 1755 онд Манжууд гол хүчийг нь ар, өвөр Монголоос татсан морьтон эрсээс бүрдүүлсэн 50 мянга орчим цэргийг Зүүнгар улс руу гурван замаар оруулсан байна. Манж цэргийн ерөнхийлөн захирагчаар Банди хэмээх өвөрлөгч жанжин явсан бол туслах жанжинаар Саарал гэх ойрдын ноён томилогдсон байлаа. Их цэргийн манлай ангийг Зүүнгарын хойд аймгийн цэрэг бүрдүүлж, ойрадын нөлөө бүхий ноён хойдын Амарсанаа тэргүүлсэн юм. Амарсанаа манлайлж явсан учраас ойрадын ард түмэн энэ удаад манжийг тэгтэлээ улайран эсэргүүцээгүй билээ...Шийдвэрлэх тулалдаан Гэдэн уулнаа болж Даваач хааны 8000 орчим цэрэг үлэмж давуу хүчний эсрэг хэдийгээр баатарлан тулсан боловч тэсч чадсангүй. Даваач хаан [[Кашгар]]ын нутгаас баригдаж, Бээжин хотноо хүргэгдсэн байна. 1755 онд буюу манжууд ойрадыг эзлэнгүүт цэрэглэн боссон юм. Энэ бослого зөвхөн ойрад түмний тэмцэл байсангүй. Амарсанаа хэдий Манж-Чин улстай нийлж Зүүнгар хаант улсыг мөхөөсөн ч удалгүй тэднээс урван Манжийн эсрэг бослого тэмцэл гарган тулалдаж эхлэв. Үүнтэй зэрэгцэн Хотгойдын Чингүнжаваар толгойлуулсан бослого халх Монголд ч эхлэв. Манжийн эзэн хаан энэ тухай сонсоод “Жарны донсолгоо эхэллээ...” гэж айдас дүүрэн дуу алдсан гэдэг. Ойрадын босогчид эхний тулаануудад манжийн 36 мянган цэргийг устгасны дараа манжууд яаралтай цэрэг татаж, бялтат буу, үхэр буугаар зэвсэглэсэн үлэмж хүчийг мөн л гурван замаар Зүүнгарын нутаг руу цөмрүүлсэн байна. Амарсанаа, Дондогманж, Ням, Занагарав нарын баатруудаар толгойлуулсан ойрадын дайчид тэрхүү их цэргийг нь дахин хиар цохив. Харамсалтай нь энэхүү ялалтын дараа ойрадууд хаан ширээний төлөө маргаан үүсгэж, хоорондоо зэвсэг зөрүүлсэн байдаг. Голлох хоёр удирдагч Дондогманж, Амарсанаа нар зөрчилдөж, Дондогманж нь Амарсанаагаа довтлон Казах руу дутаалгажээ. Энэхүү үйл явдал манжуудад ашигтай байв. Гуравдахь довтолгоо цэрэг, технологийн хувьд тухайн үедээ л сонгомол, бас хүчний хувьд дэндүү хол зөрүүтэй байлаа. Энэ удаад Манжийн эзэн хаан ойрадуудыг даран дагуулах бус үгүйртэл хядахыг шууд зарлиглаж, алсан ойрад хүний тоогоор мөнгөн шагнал амалсан байна. Зүүнгарын өргөн уудам нутаг даяар эмх замбараагүй цуст хядлага ийнхүү эхэлжээ. Эмэгтэйчүүд, хүүхэдгүй хутга ханцуйлан “дэр авч үхнэ” хэмээн эцсийн тэмцэлд босон манжийн цэрэгт нилээд хохирол учруулжээ. Үүний дараа манжийн жанжид хүүхэд, эмэгтэйчүүдийг ч хайрлахгүй алахыг тушаасан байна. 2 жилийн хугацаанд Зүүнгарын хүн амаас дөнгөж 100 мянга орчим хүн л дүрвэж нуугдаж, дагаар орж амь гарчээ. Амь үрэгдэгсдийн үлэмж хэсэг нь эмэгтэйчүүд, балчир хүүхдүүд байсан юм. Тэд уултай газрыг гар гараасаа барьж байгаад самнасан байна. Жанжнуудын айлтгалд “500 махчинг алав, 1000-ыг барьж сөнөөв, 2000 хулгайг хийсгэв” “махчин, босуул, хулгай, дээрэмчнийг алав” гэх мэтээр бичсэн байдаг. Эхэндээ дандаа эр хүнийг нь алах бодлого барьж байв. Гэтэл ойрад эмэгтэйчүүд бүгд ханцуйдаа хутга бариад боссон. Тиймээс бослого дарах үйл явцад эр, эм, хүүхэд гэж ялгалгүй алах болжээ<ref>{{Cite web |url=http://uvsnutag.mn/index.php?view=content&type=content&id=979#sthash.1etkDJmf.dpuf |title=Archive copy |access-date=2016-02-29 |archive-date=2013-09-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130910070931/http://www.uvsnutag.mn/index.php?view=content&type=content&id=979#sthash.1etkDJmf.dpuf |url-status=dead }}</ref>. Чин гүрний эрдэмтэн Вэй Юаний бичсэнээр Баруун Монголчуудын нийт хүн ам 1,500,000 гаруй байсны 30% буюу 480,000 гаруй нь Чин улсын цэрэгт алагдаж, 40% буюу 600,000 нь цэцэг өвчнөөр нас барж (Чин гүрний цэргүүд албаар тараасан гэх), 20% нь буюу 300,000 орчим нь Орос, Халимаг болон казах аймгууд руу дүрвэж, 10% буюу 150,000 орчим хүн уул хад, ус гол руу нуугдан амьд үлджээ. Энэ тухай Майкл Эдмунд Кларк "зөвхөн Зүүнгар улсыг эзэлсэн төдийгүй Зүүнгар улсын ард иргэдийг ч бүрэн устгасан" гэж тодорхойлсон. Харвардын их сургуулийн доктор, профессор, түүхч Питер Пердюэ "Зүүнгарын хаант улсын ард түмнийг устгасан нь Тэнгэр тэтгэгч эзэн хааны явуулсан харгис хядлага устгал бүхий бодлогын үр дүн" гэж үзжээ. Халхын цэрэг эхэн үеийн тулаанд оролцсон ч Халх, Өвөр Монголд манжийн эсрэг бослого үймээн эхэлсэн тул манжийн хааны тушаалаар нутаг буцсаныг Америкийн судлаач Бенжамин Леви судалгаандаа дурьджээ.<ref>[http://songolia.blogspot.com/2012/03/blog-post.html#!/2012/03/blog-post.html МУИС-н "Түүх" сэтгүүл 2011 оны дугаар. Б.Леви. Зүүнгар дахь Чингийн аян дайн ба сарнисан ойрадуудыг Илид нутаглуулсан нь, Benjamin Levi "Qing campaign in Zungharia and resettlement of dispersed Oirats in Ili region", "History" journal, NUM (National University of Mongolia), 2011]</ref>. Амьд үлдсэн цөөн ойрадуудын зарим нь Ижил мөрөн дэх халимагууд руу зугтан очиж, бусад нь манжийн захиргаанд оржээ. Л.Гумилев Зүүнгарчуудыг өмнө нь Хүннү, Түрэг, Уйгар улсуудын гүйцэтгэж байсан хятадын түрэлтийг зогсоох үүргийг гүйцэтгэж байсан гэсэн байдаг.<ref>[http://gumilevica.kulichki.net/articles/Article16.htm ЛЮДИ И ПРИРОДА ВЕЛИКОЙ СТЕПИ] Именно ойраты приняли на себя функцию, которую ранее отчасти несли хунны, тюрки и уйгуры, став барьером против агрессии Китая на север, и осуществляли эту роль до 1758 г., пока маньчжуро-китайские войска династии Цинь не истребили этот мужественный этнос</ref>. Баруун монголын ард түмэн ойрад-зүүнгаруудыг хядан устгаж төр улсын голомтыг нь самарсны дараа Тэнгэрийн Тэтгэсэн хаан "Гурван үеийн хаадын сүнсийг амраалаа" хэмээн дуу алдсан гэдэг билээ. [[Файл:Amursana.jpg|left|thumb|200px|Амарсанаа Чин улсын эсрэг бослого гаргажээ]] Хядлагад манжийн эсрэг шаргуу байлдсан [[хойт]], [[өөлд]], [[захчин]], [[урианхай]], [[цорос]], [[Дөрвөд]], [[Баяд]] зэрэг аймгууд ихээхэн өртсөн байна. Бослогыг Дөрвөдийн гурван Цэрэнгээс бусад ойрдын бүх удирдагч дэмжин оролцжээ. Манж нар захчины ноён Мамуудыг баривчлан Тэнгэр уулын араар байсан захчингуудыг хойш Алтай давтал нүүлгэн захиргаанд оруулсан ч Амарсанаагийн бослогын үед ихэнх нь түүний талд орон тулалдсан ба Амарсанаа Мамуудыг цаазалсан байна. Манж нар захчингуудын нилээд хэсгийг хядаж, мөн зүүнгарын зарим эмэгтэй, хүүхдүүдийг нь Манжийн урд муж, Хятадын гүн хүртэл цөлөн манж цэргийн боол болгожээ. Мөн зарим захчингуудыг Өвөр Монголын [[Хөлөнбуйр]] зэрэг зүүн нутгаар цөлсөн байна. [[Торгууд]], [[хошууд]] нарын гадагш нүүлгүй Зүүнгарын захиргаанд үлдсэн хэсэг нь мөн л хядлагад өртсөн бололтой. Зүүнгарын хүчирхэг улсын гол цөмийг бүрдүүлж байсан хойд, өөлд, цоросын томоохон аймгууд үндсэндээ тэр чигтээ сүйрчээ. Одоо цөөн тооны өөлд ястан Монгол, Хятадад байгаа бөгөөд ястан, [[аймаг|аймгийн]] хэмжээтэй угсаатны бүлэг байсан хойд, цорос нар ихэнх нь хядагдаж одоо энд тарсан цөөн тооны овог төдий болсон байна. Мөн Чингүнжавыг дэмжсэн [[хотгойд]]уудыг 5, 10 айл болгон хэсэгчлэн хувааж Халх, Өвөр Монгол даяар тархаан цөлж хүчийг нь сарниулжээ. Одоо хотгойдууд [[Завхан]], [[Хөвсгөл аймаг]]д төвлөрөн суурьшиж байна. Манж улс Зүүнгарыг эзэлсний дараа Зүүнгарын нутаг дээр [[Шинжаан]] ("Шинэ муж") мужийг байгуулан уйгар, казах, хуй (дунган) нарыг суурьшуулжээ. Ойрадуудын нутаглаж байсан Казахстаны зүүн хэсэг, Киргизстанд монгол нэртэй газар усны нэр нилээдгүй үлдсэн бөгөөд эрдэмтэд тэндээс монгол газар усны нэр нэмж олсоор байна.<ref>{{Cite web |url=http://forum-eurasica.ru/index.php?/topic/2495-istoricheskaia-toponimika-dzhungarskogo-khanstva/ |title=Archive copy |access-date=2015-02-02 |archive-date=2014-07-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140709230649/http://forum-eurasica.ru/index.php?/topic/2495-istoricheskaia-toponimika-dzhungarskogo-khanstva/ |url-status=dead }}</ref> Киргизстаний зүүн хэсэгт Джиргалан буюу "жаргалан", Дьюрбельджин буюу "дөрвөлжин", Алтайн БНУ-н өмнөд хэсгээр Чиндагатуй буюу "чандагатай", Усть-Улаган буюу "улаан", Онгудай гэсэн хотууд бий. Мөн халимагуудын байсан Казахстаны баруун хойд хэсэгт [[Чаган нуур]] гэх мэт монгол нэртэй газрууд бий. 1718 онд оросууд Зүүнгарын Цоржийн хийдээс холгүй орших буддын 7 сүмтэй газрыг эзэлж Семипалатинск ("семь" - долоо, "палат" -майхан) гэсэн бэхлэлт байгуулсан нь хожим нь хот болон өргөжжээ. Оросууд ойрдын эдгээр сүмийн талаар бүр 1616 онд мэдэж байв. 1660—1670 онд энд зүүнгар-казахын томоохон тулалдаан болсон учир 1734 онд Герхард Фридрих Миллерийг ирэхэд сүмүүд нилээдгүй сүйрсэн байдалтай байв. XVIII зууны сүүлд нэрт судлаач Петер Паллас сүмүүдийн зургийг зурсан байна. Семипалатинскийг 2007 онд [[Семей]] нэртэй болгон өөрчилсөн бөгөөд энэ нь ойрадын түүхийг бүдэгрүүлэх зорилготой хийгдсэн гэдэг. Хотын иргэдийн дунд шинэ нэр тийм ч оновчтой нэр биш гэж үзэх хандлага байдаг.<ref>{{cite web|url=http://www.megapolis.kz/art/13_zapreshchyonnih_bukv|title=13 запрещённых букв|accessdate=2015-02-23}}{{Dead link|date=Хоёрдугаар сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Мөн Алма-Ата хотыг [[Алматы]] болгон өөрчилсөн ба Семей, Алматы нь казах хэлэнд ч ямар ч утга илэрхийлдэггүй зохиомол үг юм. О.Т. Молчанова [[Алтайн Бүгд Найрамдах Улс]]ын 5400 газар зүйн нэрийг судлааад 423 нь монгол гаралтайг тогтоожээ.<ref name="Бердибек">Бердибек Нуралдинович Бияров "ОСОБЕННОСТИ МОНГОЛОЯЗЫЧНЫХ ТОПОНИМОВ КАЗАХСКОГО АЛТАЯ"</ref> Мөн Алтайн нурууны Казахстанд хамаарах хэсгийн 2000 нэрний 7 хувь буюу 140 нь монгол үг байна.<ref name="Гусейнов"/> [[Эрчис]] мөрөнд цутгадаг [[:en:Bukhtarma River|Бүхдэрмэ]] голын зүүн эргээс урагшлах тусам монгол нэр олширч байгаa бол баруун эргээс нь хойшлох тусам орос нэр олширч байна. Зүүнгарын хядлагаас хойш олон зуун жил өнгөрсөн тул уул усных нь монгол нэр мартагдан орхигдох явдал гарч байна. 600 мянга орчим хүн амын 480 мянга нь үрэгдсэн Зүүнгарын хядлага нь дэлхийд томоохон орох 10 хядлагын нэг юм. Тэнд харуулын асуудлаар очсон манж түшмэл "20 хоног явахад нэг ч хүн таараагүй" гэж тэмдэглэн бичсэн байдаг. Мөн «ямар ч хvний мөргүй мянга мянган бээр эль хуль тал нутаг» хэмээн бичиж байв. Түүхч На.Сүхбаатар: "Гэтэл манай зарим түүхчид ойрадын түүхийг тэднийг дарангуйлж байсан Манжийн эх сурвалжаас авч бичдэг. Тэр сурвалжид “Ойрадууд хоорондоо дайтаад байхаар нь Манжийн их цэрэг очиж төвшитгэсэн” гэсэн байдаг. Тэгж алж хядаж, юу ч үгүй болгож төвшитгэдэг юм уу. Үүнийг ойрадын өөрийнх нь түүхийн эх сурвалж буюу худам, тод бичгийн сурвалжаас үзэх хэрэгтэй. Бид түүхийг олон талаас нь олон баримт сэлтээс үндэслэж, болгоомжтой бичих ёстой юм".<ref>{{Cite web |url=http://id.news.mn/content/152585.shtml |title=Archive copy |access-date=2016-03-04 |archive-date=2013-08-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130805024143/http://id.news.mn/content/152585.shtml |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.uvsnutag.mn/index.php?view=content&type=content&id=979#sthash.0jRM0GNd.dpuf |title=Archive copy |access-date=2016-01-14 |archive-date=2013-09-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130910070931/http://www.uvsnutag.mn/index.php?view=content&type=content&id=979#sthash.0jRM0GNd.dpuf |url-status=dead }}</ref> Аливаа бусдыг эзлэн түрэмгийлж, хүн ардыг хядан устгагч улс үндэстэн өөрийнхөө тэрхүү түүхээ цайруулан бичдэг түүхийг жишээ татан авбал: европчууд 1600 оноос Америк тивийг эзлэн түрэмгийлж эхэлснээс хойш 1900 он хүртэлх хугацаанд уугуул иргэдийн 75-80 хувь нь амь үрэгджээ. Тэдний дийлэнх нь цагаан арьстнуудын тээж ирсэн элдэв өвчнөөр үхжээ. Америкийн зарим нэгэн түүхч энэ бол санаатай хядлага байгаагүй, халдварт өвчнөөр үхсэн гэдэг ч зарим тохиолдолд англи, францчууд уугуул иргэдийн дунд халдварт өвчин зориуд тарааж байжээ. Иймээс манжийн түүхийн сурвалжид зүүнгарчуудын нилээд нь халдварт өвчөөр үрэгдсэн гэж тэмдэглэсэн байдагийг дахин тодруулах хэрэгтэй юм. Зүүнгараас үлдсэн иргэдийн бослого хөдөлгөөнөөс сэрэмжилж бүх галт буу, зэр зэвсэг, нум сумыг хурааж устган, зөвхөн урианхайчуудыг ангийн арьс бэлтгэх үүрэгтэйгээр нум сум хэрэглэх эрхтэй үлдээжээ. === Зүүнгарчууд манжийн 500 цэргийг бут цохисон нь === 1758 оны хавар Зүүнгарын нутаг цусанд живж байлаа. Учир нь Манжийн хааны зарлигаар манжийн цэрэг зүүнгарын эзлэгдсэн нутагт хомроглон устгах үйл ажиллагаа буюу геноцид үлдэж байв. Энэ үед Зүүн гарын монголчууд, эхнэр хүүхдүүд нь хүртэл "дэр авч үхнэ" хэмээн Манжын бослого дарах цэрэгтэй эцсээ хүртэл тэмцэлдэж байсан үед Манжийн хядлагаас зугтаж гарсан Шэйрэн тайшийн тухай сонирхолтой түүх байдаг. Тэр аймшгийн цагт Алтайн өвөрт нутаглаж байсан Шэйрэн хэмээх тайшийн албатуудыг хядаж устгахаар Манжийн Тангулуу /эсвэл Танлу/ жанжны удирдсан цэрэг иржээ. Цуст хядлагын чимээ авсан Шэйрэн тайшаар удирдуулсан хошууд, дөрвөд, хойдуудын нэг түмэн өрх Халимгийн Дондогдаш ханыг түшихээр амь тэмцэн зугтаж явсаар Хасагийн хилд орохын алдад манжийн нэхүүл цэрэгт гүйцэгдсэн байна. Нэгэнт гүйцэгдэх нь тодорхой болж эсэргүүцэх аргагүй болсон тул Шэйрэн тэргүүтэн арга сэдэж бүгд гэрээ барьж Манжийн цэргийг хүлээн авахад бэлтгэжээ. Манж жанжин ирмэгц түүнийг угтан авч "Бид та бүхнээс зугтсангүй, олон төрлөө нэхэж авахаар ирлээ. Одоо эндээс морь хүн шигшээд бүгдийг авч ирж Манж их эзний албат боол болгоно" гэсэнд Танлу жанжин ихэд баясаж бэрд хүүхдэд дур өгөн цэрэг бүгдээрийг их найраа хийв. Монголчууд тэднийг хоол архиар шахан бүгдийг согтоогоод толгой дараалан хядаж орхив. Манжийн цэргээс ганцхан цагаан морьтой хүн зулж гарчээ. Зүүнгарчууд цааш үргэлжлүүлэн нүүцгээсэн байна. “Дөрвөн Ойрадын түүх тууж хэмээн оршвой” сурвалжид буй эл мэдээг эш болговол, Шэйрэн тайш тэргүүтэн араас нь нэхэж ирсэн нэхүүлүүдэд “бид нүүж явсан төрлүүдээ буцааж авчрах санаатай” хэмээн заль хэрэглэн найрлаж, архи уулган согтоож устгаад Ижил рүү нүүсэн бололтой. Шэйрэн тайш Оросын хилд орохын урьд илгээсэн захидалд "бид тамын тогоотой адил нөхцөл байдлаас оргож гарч ирлээ" гэж бичсэн байдаг нь Зүүнгар дахь нөхцөл байдал ямар аймшигтай байсныг илэрхийлнэ. Хожим Тэнгэр тэтгэгч хаан энэ 500 цэргийнхээ өсийг санасаар байсан бөгөөд 1778 онд Халимгуудын хамт дагаар орохоор /Үнэндээ анхны төлөвлөгөө Зүүн гарын уугуул нутгийг дайрч эзлэх зорилготой байсан/ ирэхэд түүний талаар онцгойлон хэлэлцэж цаазаар авах эсэх талаар зарлиг гаргаж байжээ. Манжийн эзэн хаан, Манж Чин улсаас Зүүнгарын хаант улсыг эзэлсний дараа Ижил мөрний зүг зугатаж, тэнд хэсэг хугацаанд аж төрж байгаад 1771 онд Убашийн хамт буцаж ирсэн Шэйрэн тайшид ч мөн гавьяа шагнал хүртээх болсноо дуулгаад, түүнд хандаж сайхь бичигт ийн бичсэнийг сийрүүлбээс: “...Бас Шэйрэн чи урьд манай цэргийг дайлж Орост очсон одоо чи бурхны шажныг санаж, намайг тэмцэж ирсэн төлөө, би чиний урьдах явдлыг санахгүй, чамайг уучлан айлтгаж өршөөх хайрлах, хэрвээ урьд чамтай дайлалдсан тэр цагт манай цэрэг, чамайг барьж ирэхүлээ би яллах биш үү. Одоо чи өөрөө ирсэн төлөө чамд буруу үгүй. Би чамайг Убаши, Цэвэгдорж, одоогийн адил хайрлах..." гэжээ. ==Мөн үзэх== *[[Зүүнгар нутаг]] == Зүүлт == {{лавлах холбоос}} ==Гадаад холбоос== *[https://web.archive.org/web/20130608082328/http://new.hist.asu.ru/biblio/borod2/76-370.html Об историческом обосновании Китайских претензий на Джунгарское территориальное наследсво] *[https://web.archive.org/web/20160305194935/http://biznetwork.mn/network/topic/show/30223/2 Урт Цагаан мангасыг Жангар доройтуулсан бүлэг] {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө=[[XIV-XVII зууны Монгол орон|Монгол улс]]<br/>[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]<br/>[[Яркендын хант улс]] |дараа=[[Манж Чин улс]]<br/>[[Оросын Хаант Улс]] |он= 1671-1757 |албан_тушаал=Зүүнгарын хант улс }} {{end}} [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс| ]] [[Ангилал:Монголын түүхэн улс]] [[Ангилал:Төв Азийн түүхэн улс]] [[Ангилал:Ойрадын түүх]] [[Ангилал:Хаант Улс]] 99muhxttrlpeqfj8c7sgy6xjs72ak6l 852281 852279 2026-04-05T05:50:13Z HorseBro the hemionus 100126 852281 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс улс | common_name = Зүүнгарын хаант улс | native_name = Зүнһар хаант улс | image_flag = Banner of the Dzungar Khanate.png | flag_caption = Зүүнгарын хаант улсын тугийн Д. Цэрэнпунцагийн сэргээсэн бүтээл. | image_coat = Seal of Galdan Boshugtu Khan.png | alt_coat = Галдан Бошигт хааны тамга | symbol_type = Галдан Бошигт хааны тамга | image_map = Map of the Dzungar Khanate, in 1717.png | map_caption = Зүүнгарын хаант улсын оргил үе, 1717 он. | capital = [[Хулж]] | official_languages = [[Ойрад аялга]] | national_languages = [[Цагадайн хэл]] | religion = [[Төвөдийн Буддын шашин]] ([[Шарын шашин]]) | demonym = Зүүнгар | government_type = [[Хаант засаг]] | leader_title1 = [[Баатар]] [[Хунтайж]] | leader_name1 = [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] | leader_title2 = Цэцэн [[Хунтайж]] | leader_name2 = [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]] | leader_title3 = Бошигт [[Хаан]] | leader_name3 = [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] | leader_title4 = Зоригт [[Хунтайж]], [[Хаан]] | leader_name4 = [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] | leader_title5 = [[Хунтайж]], [[Хаан]] | leader_name5 = [[Галданцэрэн хаан]] | leader_title6 = [[Хунтайж]] | leader_name6 = [[Цэвээндоржнамжил]] | leader_title7 = [[Хунтайж]] | leader_name7 = [[Ламдаржаа]] | leader_title8 = [[Хунтайж]] | leader_name8 = [[Даваач]] | leader_title9 = [[Хойд]]ын [[Хаан]] | leader_name9 = [[Амарсанаа]] | legislature = [[Дөчин дөрвөн хоёрын их цааз]] | established = 1634 | established_event1 = Эрдэнэбаатар хунтайж Зүүнгарын хаант улсыг байгуулав | established_event2 = [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]] | established_date2 = 1635 | established_event3 = [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]] | established_date3 = 1665–1720 | established_event4 = Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан эзэлсэн нь | established_date4 = 1680–1681 | established_event5 = [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] | established_date5 = 1688–1758 | established_event6 = [[Зүүнгарын геноцид]] | established_date6 = 1758 | currency = Зэс зоос | p1 = Дөрвөн Ойрадын холбоо | s1 = Чин улс | p2 = Яркендын хант улс | p3 = Хошуудын хант улс }} '''Зүүнгарын хаант улс''' ([[Халимаг хэл|халим]]. ''Зүнһар хаант улс''){{efn| ([[Монгол бичиг|Монгол хэл]]: {{MongolUnicode|ᠵᠡᠭᠦᠨᠭᠠᠷ}} {{MongolUnicode|ᠣᠯᠣᠰ}} {{lang|mn-Cyrl|Зүүнгар улс}}}} заримдаа '''Баруун Монгол'''{{sfn|Гантулга|2018|p=59}} гэж нэрлэдэг нь эсвэл [[Ойрадууд]]<nowiki/>ын буюу монгол угсааны сүүлчийн [[нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн]] байсан.{{Sfn|Бартольд|1956|p=165}} Хамгийн өргөн хүрээндээ энэ нь хойд талаараа өмнөд [[Сибирь]]-ээс өмнөд талаараа [[Төвд]] хүртэл, одоогийн [[Монгол]]-ын баруун хэсэг, зүүн талаараа [[Хятадын цагаан хэрэм]]<nowiki/>ээс баруун талаараа өнөөгийн [[Казахстан]] хүртэлх нутгийг хамарч байв. Зүүнгарын хаант улсын цөм нь өнөөдөр хойд [[Шинжаан]]<nowiki/>ын нэг хэсэг бөгөөд үүнийг [[Зүүнгар нутаг|Зүүнгар]] гэж нэрлэдэг. 1620 оны орчимд баруун монголчууд [[Зүүнгарын сав газар]]<nowiki/>д нэгдсэн. 1678 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] [[Далай лам]]<nowiki/>аас ''бошигт [[хаан]]'' цолыг хүртсэнээр [[Зүүнгарын ард түмэн]] Ойрадын доторх тэргүүлэгч овог аймаг болгосон. Зүүнгарын захирагчид [[Хунтайж]] гэсэн цолыг ашигладаг байсан.{{sfn|Атвуд|2004|p=622}} 1680–1681 оны хооронд Зүүнгарууд одоогийн өмнөд Шинжаанд орших [[Таримын сав газар]]-ыг эзлэн авч, зүүн талаараа [[Халх|Халх Монголчуудыг]] ялсан. 1696 онд Галдан [[Чин улс|Чин]]-д [[Зуунмод-Тэрэлжийн тулалдаан|ялагдаж]], [[Ар Монгол]]<nowiki/>ыг алджээ. 1717 онд Зүүнгарууд [[Төвөд]]<nowiki/>ийг [[Зүүнгарын монголчууд Төвөдийг байлдан эзэлсэн нь|эзэлсэн]] боловч 1720 онд Чин улсаас [[Хятадын Төвд рүү хийсэн аян дайн (1720)|хөөгдсөн]]. 1755–1758 онуудад Чин улс Зүүнгарын иргэний дайныг ашиглан Зүүнгарыг эзлэн түрэмгийлж, [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын 70-80%-ийг хөнөөв]].{{sfn|Martel|2018|p=1583}} Зүүнгарын сүйрэл нь Чин Монголыг эзлэн түрэмгийлж, [[Чин Төвдийг эзлэн түрэмгийлж]], [[Шинжаан]] улс төрийн засаг захиргааны нэгж болж байгуулагдсан. == Түүх == ===Зүүнгарын улс байгуулагдсан нь === {{Загвар:Монголын түүх}} [[Их Монгол Улс]] байгуулагдсаны дараа [[Чингис хаан]] хүү [[Зүчи|Зүчиэр]] удирдуулсан цэрэг илгээж ойн иргэдийг дагуулахаар очиход Ойрадын ноён [[Худуга Бэхи]] Ойрадуудаа дагуулан угтан ирж Их Монгол улсад нэгдсэн юм. Ийм учраас Чингис хаан Хутуг Бэхийн хүү Иналчид өөрийн охин Цэцэйхэнг, түүний дүү Төрөлчид Зүчийнхээ охин Холуйханыг хатан болгон өгч худ худгуй болж, Ойрадуудыг Их Монгол улсын Боорчийн харьяанд 4 түмэн болгожээ. Энэ цагаас [[Дөрвөн Ойрад]] гэдэг нэр гарчээ. Үүний дараа ойрадууд баруун зүг нүүж [[Енисей мөрөн|Енисей мөрний]] эх Дэлгэр мөрний саваар очиж нутаглаж байгаад XIII зууны II хагаст Завхан, Хүнүй гол Алтайн уулын зүүн бэл хүрч нутагласан бөгөөд тэд Аригбух, Хайду нарын харъяатууд болжээ. XIV зууны сүүлч үеэс Ойрадууд [[Боржигин|Чингисийн угсаа]]ны Монгол хаадын мэдлээс гарч салан тусгаарлахын төлөө тэмцэх болсноор [[Элбэг хаан]]ы үед уугуул Монгол орон баруун, зүүн Монгол, Урианхайн 3 хязгаар болж хуваагдан хоорондоо тэмцэлдэх үе эхэлжээ. Тэд Дөрвөн Ойрадын чуулган гэдэг эрх барих зөвлөлдөх дээд байгууллага байгуулж Бүүвэй Мирз, дараа нь Байбагас удирдаж байв. Эсэн тайшийн Монгол төрийг эсрэг бослогыг Ойрад нар гаргаж, алтан ургийг хоморголон хядаж давуу байдал олсон ч удалгүй унажээ. Үүнээс хойш Ойрад баруунш алслан суух болсон ба тэднийг Монголд буцааж нэгтгэхийг хаад ноёд олонтоо оролдож, харьяатад буцааж байжээ. Гэвч тэд үе үе босож зугатан оддог байжээ. 17-р зуунд (16-р зууны сүүл?) [[Торгууд]], [[Дөрвөд]]ийн зарим нь баруун хойш нүүж [[Ижил мөрөн]]д, [[Хошууд]] нар 1630-аад онд [[Төвд]], [[Хөх нуур]]т очиж нутаглажээ. Ижил мөрөнд очигсдыг [[Халимаг]] гэх болжээ. Гадагш нүүж одолгүй үлдэгсдийн нилээд нь [[Цорос]] овогтнууд болж, тэдний хүч нөлөө Ойрадуудын дунд өсөж эрх барих овог болсон үе байдаг. Цорос овогтны тэргүүн [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] 1640 онд [[Тарвагатайн нуруу|Тарвагатайн нурууны]] “Улаан бураа” одоогийн Тачван хот гэдэг газар Монгол ноёдын чуулган хийхийг санаачилжээ. Энэ чуулганд [[Халх]] болон Ойрадаас 28 ноён оролцсоны дотор Эрдэнэ бишрэлт засагт хаан [[Субадай засагт хан|Субадай]], Очирай түшээт хаан [[Гомбодорж Түшээт хан|Гомбодорж]], Сэцэн хан ноёдын төлөөлөл, Ойрадын Эрдэнэбаатар Хунтайж, [[Хөндлөн Убаши|Хөндлөн Уваш]], Хөх нуурын Хошууд аймгийн [[Гүш хаан|Гүш хаан Төрбайх]], Ижил мөрний Торгуудын [[Шүхэр Дайчин]] тэргүүтэй ноёд, Халх Ойрадын шашны зүтгэлтнүүд оролцсон юм. Энэ чуулганаар “[[Дөчин дөрвөн хоёрын их цааз]]” гэдэг 120 зүйл бүхий хууль батлав. Энэхүү Их цаазын гол үзэл санаа нь: - Манж гүрний зүгээс эзлэн түрэмгийлэх аюул занал нүүрлэж байгаа нөхцөлд: #Цогт тайжийн суусан нутаг, иргэдийг хуваах, Төвд, Алтайд Ойрадыг суулгах #Харийн түрэмгийллийн эсрэг хамтран тэмцэх явдлыг хүн амын нийт давхарааны үүрэг хариуцлага болгох #Шарын шашныг улсын шашин болгон хуульчилж шашны нөлөөн дор Монгол овогтны эв нэгдлийг бэхжүүлэх #Том ноёдын хоорондын зөрчил сөргөлдөөнийг зогсоож хүчээ төвлөрүүлэх зэрэг гол асуудлуудыг хуульчилж өгсөн юм. Монгол овогтны улс төрийн нэгдлийг сэргээх энэ чуулганы шийдвэр Эрдэнэбаатар хун тайж Ойрадын шарын шашны тэргүүн [[Зая бандид Намхайжамц|Зая Бандид Намхайжамц]] нарын хүчин чармайлтаар Ойрад нутагт зохих үр дүнд хүрч Ойрадын дотоод зөрчил зогсож аж ахуйн байдал нь сайжирч Орос, Казахтай холбоо харилцаа тогтоожээ. Гэтэл 1671 онд Эрдэнэбаатар хун тайжийг түүний Торгууд хатан Юм Агасаас төрсөн [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]] залгамжласныг хунтайжийн Хиргис хатан Дара Балжаас төрсөн хүү Цэцэн, Зодов хоёр эвсэж хороосон байна. Энэ тухай мэдээг [[Юм Агас]] хатан Төвдийн Далай ламын дэргэд шавилан сууж байсан хүү Галдандаа хүргэж яаралтай ир хэмээн дуудсан байна. [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] (1644-1697) улааны шашны сахил санваараа Далай багшдаа буцааж өгөөд нутагтаа ирж, Алдар хошууч, Данзан нарын туслалцааг авч хуйвалдагчийн эсрэг тэмцэхдээ Ойрадын чуулган дарга [[Очирт сэцэн хан|Очирт Сэцэн ханы]] дэмжлэгийг авсан байна. Очирт сэцэн хааны охин [[Ану хатан|Ану]]г Галдан хатан болгон авчээ. Галдан, Цэцэнг устгаад Зодовыг Хөх нуурын зүг зугтаалган өөрийн холбоотон агсан Алдар хошуучийг 1671 онд, Данзанг 1673 онд өөртөө нэгтгэн (газар нутаг харъяат ардын нь хамт) авмагц хадам аав Очирт Сэцэн, авга ах Цөхүр нь Галдангаас болгоомжлохдоо түүнийг айлган сүрдүүлэх зорилгоор Галдангийн захиргаанд орсон зарим аймгийг довтлон булаан авчээ. 1675 онд хадам аав түүний хүү Лувсангомборавдан нар шинээр хуйвалдаан зохион байгуулж байгааг Галдан мэдэж өрсөн цохилт өгсөнд Очирт Сэцэн, Жултаст (Казахт) зугтахад хөөн барьж аваад Бортал гэдэг газар гөрөөчний хоёр отгийг захируулан суулгажээ. (Очирт Сэцэн 1680 онд нас барсан) Нөгөө авга ах нь [[Цөхүр|Цөхүрийг]] 1676 онд бут цохисноор Ойрадын газар нутаг олон аймаг Галдангийн мэдэлд орж тэрээр 1676 онд Ойрадын эзэн суужээ. 1679 онд Галдан хаанд Далай лам Бошигт хаан цол хайрласан. == Зохион байгуулалт == XVI зууны эхэнд Ойрадын 40 хошуу нь зүүн, баруун 2 гар болж хуваагджээ. Чорос, Шарас, Махас гэсэн 3 аймгийн 20 хошууд Зүүнгар Ойрад болдог байв. Баруун гарын олонхи нь Галдангийн довтолгооноос гадагш дүрвэн нүүгээд (ихэнх нь Манжид орсон) Зүүнгарынхан нь нутагтаа үлдсэн учраас Галдан улсаа Зүүнгарын хаант улс гэж нэрлэв. (Социализмийн үеийн түүх бичлэгт Зүүнгарыг Эрдэнэбаатар хунтайж байгуулсан гэж бичсэн байдаг). Галдан Зүүнгарын засаг захиргааны хуучин зохион байгуулалт болох хошуудыг эвдэж, хааны харьяатыг гал голомт гэсэн утгаар "отог", ноёдын харьяатыг "анги" болгов. Энэ нь ноёдын эрх мэдэл, эдийн засгийн хүчийг хязгаарласан арга хэмжээ байв. Галдан “захиа зарлиг” гаргаж засаг захиргаа хот айл, арван, хорин, дөчин отог гэж хувааж харьяат ардууд нэг отгоос нөгөөд дураараа шилжихийг зогсоов. === Зүүнгарын отог, жас === Зүүнгарын аймгууд нь [[Цэвээнравдан]] хунтайжийн үед 12 отог, 5 жаст хуваагдаж байснаа, [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэнгийн]] үед 21 отог эсвэл ангид хувааж байснаа 1755 оны үед отог аймаг нь өсч үржисээр 26 отог, 9 жас болжээ.<ref>{{Cite journal |last=Enkhsaruul |first=Lkhagvasuren |title=Кичэнгэ. XVIII зууны Зүүнгарын 16 их отог (нэгэн манж айлтгалаар гол болгох нь). //Ойрад судлалын өгүүллүүд II (Гадаадад хэвлэгдсэн өгүүллүүдийн орчуулга, хөрвүүлэг) Bibliotheca Oiratica-107. Уб., 2021 |url=https://www.academia.edu/87884008/%D0%9A%D0%B8%D1%87%D1%8D%D0%BD%D0%B3%D1%8D_XVIII_%D0%B7%D1%83%D1%83%D0%BD%D1%8B_%D0%97%D2%AF%D2%AF%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_16_%D0%B8%D1%85_%D0%BE%D1%82%D0%BE%D0%B3_%D0%BD%D1%8D%D0%B3%D1%8D%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D1%82%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B0%D1%80_%D0%B3%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B3%D0%BE%D1%85_%D0%BD%D1%8C_%D0%9E%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%B4_%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD_%D3%A9%D0%B3%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D0%BB%D2%AF%D2%AF%D0%B4_II_%D0%93%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%B4_%D1%85%D1%8D%D0%B2%D0%BB%D1%8D%D0%B3%D0%B4%D1%81%D1%8D%D0%BD_%D3%A9%D0%B3%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D0%BB%D2%AF%D2%AF%D0%B4%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D1%87%D1%83%D1%83%D0%BB%D0%B3%D0%B0_%D1%85%D3%A9%D1%80%D0%B2%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D1%8D%D0%B3_Bibliotheca_Oiratica_107_%D0%A3%D0%B1_2021}}</ref> Зүүнгарын эхэн үеийн 16 отогууд {{div col|colwidth=20em}} # Урууд, # Хэрээд, # Харчин, # Цоохор, # Доголод, # Холбос, # Зуутраг, # Олодай, # Галзад, # Бартамууд, # Абагас, # Хадан, # Эрхтэн, # Хөтөчнар, # Бөхөнүүд, # Бөхөс<ref name=":0">{{Cite journal |last=Enkhsaruul |first=Lkhagvasuren |title=Кичэнгэ. XVIII зууны Зүүнгарын 16 их отог (нэгэн манж айлтгалаар гол болгох нь). //Ойрад судлалын өгүүллүүд II (Гадаадад хэвлэгдсэн өгүүллүүдийн орчуулга, хөрвүүлэг) Bibliotheca Oiratica-107. Уб., 2021 |url=https://www.academia.edu/87884008/%D0%9A%D0%B8%D1%87%D1%8D%D0%BD%D0%B3%D1%8D_XVIII_%D0%B7%D1%83%D1%83%D0%BD%D1%8B_%D0%97%D2%AF%D2%AF%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_16_%D0%B8%D1%85_%D0%BE%D1%82%D0%BE%D0%B3_%D0%BD%D1%8D%D0%B3%D1%8D%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D1%82%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B0%D1%80_%D0%B3%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B3%D0%BE%D1%85_%D0%BD%D1%8C_%D0%9E%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%B4_%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD_%D3%A9%D0%B3%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D0%BB%D2%AF%D2%AF%D0%B4_II_%D0%93%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%B4_%D1%85%D1%8D%D0%B2%D0%BB%D1%8D%D0%B3%D0%B4%D1%81%D1%8D%D0%BD_%D3%A9%D0%B3%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D0%BB%D2%AF%D2%AF%D0%B4%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D1%87%D1%83%D1%83%D0%BB%D0%B3%D0%B0_%D1%85%D3%A9%D1%80%D0%B2%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D1%8D%D0%B3_Bibliotheca_Oiratica_107_%D0%A3%D0%B1_2021 |journal= |pages=160-162}}</ref> {{div col end}} Сүүлд нэмэгдсэн 10 отогууд {{div col|colwidth=20em}} # Хиргис, # Мянгад, # Тэлэнгүүд, # Шарас, # Махас, # Алтчин, # Обит, # Тугут, # Хүрээт, # Хүүхэд {{div col end}} Мөн шарын шашны лам нарын дотоод асуудлыг хариуцсан дараах жасууд байсан. # Их Хурал, # Гакба, # Тойслон, # Ламрин, # Дулба, # Үндсэн жас, # Сайнпилин жас<ref name=":0" /> Отгийн захирагчийг “[[Зайсан]]”, Дөчиний захирагчийг “[[Дэмч]]” гэдэг байв. Зарга шүүх, маргаан таслах явдлыг чангатгаж, зарга буруу хагалбал, '''зарч'''ийг огцруулдаг болгов. 1654 оноос өмнөх буюу эцгийн үеийн өр төлбөрийг хүчингүй болгов. Галдан Зүүнгарт анх удаа зоос цутгуулсан юм. Бурхны шашны сүм хийдүүдийн [[жас]] байгуулсан юм. Оргодол босгуул этгээдийг барьж өгсөн хүнд түүний мал хөрөнгөөс урамшуулал болгон өгөх журам тогтоосон байна. Галдан хаанд [[Тод бичиг|тод]], [[Дөрвөлжин бичиг|дөрвөлжин]], [[Төвөд бичиг|түвд үсэгтэй]] алтан тамга байжээ. Хаанаас дооших албаны хүмүүст мөнгө, зэс, төмөр, цагаан тугалган тамга өгч зиндаалдаг болсон байна.{{Citation needed}} Галданцэрэнгийн үед 21 анги болгоод 4 түшмэлийг сонгодог болов. Түүний доор 6 заргач байна, түшмэлд туслан хэрэг шийтгэнэ. Зургаан газарт нүүдэллэн малжих хорин нэгэн ангийн их бага засгийн явдал бүхнийг зайсан гардан шийдвэрлээд түшмэлд мэдүүлнэ, түшмэл нарийн ойлгож зөвчлөн тогтоогоод дээш тайжид мэдүүлээд, дараа нь хэрэгжүүлнэ.<ref>{{Cite journal |last=Enkhsaruul |first=Lkhagvasuren |title=Кичэнгэ. XVIII зууны Зүүнгарын 16 их отог (нэгэн манж айлтгалаар гол болгох нь). //Ойрад судлалын өгүүллүүд II (Гадаадад хэвлэгдсэн өгүүллүүдийн орчуулга, хөрвүүлэг) Bibliotheca Oiratica-107. Уб., 2021 |url=https://www.academia.edu/87884008/%D0%9A%D0%B8%D1%87%D1%8D%D0%BD%D0%B3%D1%8D_XVIII_%D0%B7%D1%83%D1%83%D0%BD%D1%8B_%D0%97%D2%AF%D2%AF%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_16_%D0%B8%D1%85_%D0%BE%D1%82%D0%BE%D0%B3_%D0%BD%D1%8D%D0%B3%D1%8D%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D1%82%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B0%D1%80_%D0%B3%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B3%D0%BE%D1%85_%D0%BD%D1%8C_%D0%9E%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%B4_%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD_%D3%A9%D0%B3%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D0%BB%D2%AF%D2%AF%D0%B4_II_%D0%93%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%B4_%D1%85%D1%8D%D0%B2%D0%BB%D1%8D%D0%B3%D0%B4%D1%81%D1%8D%D0%BD_%D3%A9%D0%B3%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D0%BB%D2%AF%D2%AF%D0%B4%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D1%87%D1%83%D1%83%D0%BB%D0%B3%D0%B0_%D1%85%D3%A9%D1%80%D0%B2%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D1%8D%D0%B3_Bibliotheca_Oiratica_107_%D0%A3%D0%B1_2021 |journal= |pages=157-159}}</ref> Дөрвөн түшмэлийг сонгохдоо отгийн зайсангуудаас сонгож томилдог байжээ. 6 заргачийн доор 2 дэмч тушаалтан байна. Эдгээр нь Зүүнгарын хаадын төв засгийн газрын голлох тушаалтан бөгөөд 26 отог бүрийг өрхийн тооноос хамаарч харилцан адилгүй зайсан захирч, зайсангийн доор албач, дэмч зэрэг тушаалтад отгийн доторх албан үүргийг гүйцэтгэж байсан. Ногоон буюу алаг өнгөтэй туг хэрэглэж байв. Галдан Манж гүрэнтэй хөрш улсын хувьд худалдаа хийж эрх тэгш харилцаж байх хүсэлт тавьж байсан боловч [[Энх амгалан|Энх-Амгалан хаан]] [[Өөлд|Өөлд аймаг]] (Ойрадыг хэлж байна)-т Очирт хан, Аблай ноён, Галдан тайж гэж л байсан, ер Бошигт хаан гэж явсан газаргүй хэмээн Галданг ихэд дорд үзсэн хариу өгч байжээ. Гэвч Галдан Бээжинд ирж жил бүр элч илгээж олон мянган хасгаар өргөн хэрэглээний зүйлээ тээвэрлэж авдаг байв. Гэтэл 1683 онд Манж нар Ойрадын 200-гаас илүү хүнтэй элчийг цагаан хэрмийн хаалгаар оруулахыг хориглов.{{Citation needed}} 1678-1680 онд Галдан [[Зүүн Туркестан|Дорнод Туркестан]], [[Самарканд]], [[Бухар]] зэрэг баруун зүгт газар нутгаа тэлж худалдааны замд ноёрхох, цэрэг зэвсгийн чадавхаа нэмэгдүүлэхийн тулд Зүүнгарт амьдарч агсан Орос, Швед гаралтай уран дархануудаар галт зэвсэг, хуяг, дуулга, жад, илд хийлгэж Буучин отгийг 1000 өрхтэйгээр байгуулжээ.{{Citation needed}} == Аян дайнууд == {{Гол|Халх-Зүүнгарын дайнууд|Казах–Зүүнгарын дайнууд|Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн}} [[Яркендын хант улс]] ялагдсаны дараа. Галдан Бошигт хаан Төв ба Дундад Ази руу олон удаагийн аян дайн явуулж бүр Энэтхэгийн Кашмир хүрсэн байдаг. [[Хивын хант улс|Хиви]], [[Бухарын Эмират Улс|Бухар]], [[Самарканд]], [[Моголистан]], [[Кашгар]], [[Яркенд]], [[Турфан]], [[Коканд]] зэрэг ханлигууд, [[Хамил тойрог|Хами]], [[Ферган]] зэрэг эзэмшил газрууд түүнд бууж өгч алба татвар төлж байсан ажээ. Түүний мэдэлд Дундад Ази бараг бүхлээрээ орж Манж, Орос улсуудыг жийрхэн болгоомжлоход хүргэжээ. Галдан хаан уйгар цэргүүддээ орос цэргийн хувцас өмсгөөд "энэ манай орос цэргүүд" хэмээн манж нарыг сүрдүүлж байв.<ref>Ш.Адьшаа "Галдан Бошигт" 2006</ref> XVIII зууны эхэнд Зүүнгарын [[Цэвээнравдан]] хаан [[Енисей]]д байсан Зүүнгарын харъяат [[Енисейн киргиз]]үүдийг Оросын захиргаанд орохоос болгоомжлон өмнө зүг нүүлгэсэн байна.<ref name="Гусейнов">[http://www.turkist.org/2011/03/nikolai-huseinov-kyrgyz-kaqanat.html Николай Гусейнов "Кыргызский каганат - тюркское государство на Енисее"]</ref> 1703 оны 7 сард 3000 хүнтэй зүүнгарын цэрэг Хонгорайн нутагт очин нутгийн киргиз ноёдын тусламжтай 15-20,000 хүн буюу Хонгорайн хүн амын ихэнхийг цуглуулан 3 замаар зүүнгарын цэргийн хамгаалалтан дор Зүүнгарын хаант улсын гүн рүү нүүлгэн шилжүүлжээ.<ref name="Гусейнов"/> Нүүн ирсэн киргизүүд Зүүнгарын цэргийн болон хилийн албанд хүчин зүтгэж байсан<ref name="Гусейнов"/> Хонгорайчуудын ихэнхийг нүүснийг оросууд ашиглан 1704-1706 онд Минусын хотгорт үлдсэн киргизүүд рүү хэд хэдэн довтолгоон хийж мөн Зүүнгараас буцан ирсэн цөөн тооны киргизүүдыг довтолжээ.<ref name="Гусейнов"/> Хонгорайн нутгийг оросууд эзлээд Абаканскийн цэргийн шивээг яаран байгуулж цаашдын довтолгоондоо ашиглах болжээ. Ойрад Монгол улс тухайн үедээ Хятад, Дундад азийн гүүр болсон эртний түүхт торгоны замыг хяналтандаа байлгаж Узбек, Тажикийн зарим хэсэг, Киргиз, Казахстаны ихэнхи хэсгийг захирч байв. Аныракайн тулаан нь Зүүнгарын хилийн хамгаалалтын бүлэг цэрэг рүү казахууд давуу хүчээр гэнэдүүлэн довтолсон жижиг тулаан болохыг Оросын түүхчид бичиж байна. Европын колоничлогч их гүрнүүд ч тал засч асан манжтай зүүнгарчууд 1717-оос 1733 онд томоохон байлдааны ажиллагаа явуулжээ. Манжууд Зүүнгарыг унагахаар ойр ойрхон цэрэг татаж, дайны нүсэр зардал гаргасны эцэст өөрсдөө туйлджээ. Ази тивд хамгийн нөлөөтэйгээр оршиж байсан Манж чин гүрэн талын нүүдэлчин Монголчуудтай хийсэн дайны зардлаа дийлэхээ байж, эзэмшил нутаг даяар нь үгүйрсэн олны бослого оволзсон байна. Ийн аргадгүйдсэн Манж гүрэн ойрадуудтай гэрээ хийж Алтайн нуруугаар хил тогтоожээ. 1740-өөд оны эхэнд Казахын бага болон дунд жуз Галданцэрэнгийн захиргааг хүлээн зөвшөөрчээ.<ref name="Кушнерик">[http://www.dissercat.com/content/russko-dzhungarskie-diplomaticheskie-otnosheniya-nachalo-xvii-50-e-gg-xviii-vv#ixzz3WymP4oPh Русско-Джунгарские дипломатические отношения:Начало XVII-50-е гг.-XVIII вв. 07.00.02, кандидат исторических наук Кушнерик, Римма Арнольдовна]</ref> [[Захчин]] нар [[Чингэл]], [[Өрөнгө]] гол, [[Эрээн хавирга]] хавьд байв. Тэд Зүүнгарын зүүн, өмнөд хилийг хамгаалах үүрэгтэй байсан бөгөөд захчин нар манжийн удаа дараагийн цохилтыг өөрсдийн хүчээр няцааж байв. Манжийн хаан Зүүнгарыг эзлэх замд саад болж байгаа [[алтайн урианхай|урианхайчуудыг]] эхэлж цохих хэрэгтэй гэж хэлж байв.<ref>{{Cite web |url=http://www.lib.ua-ru.net/diss/cont/363373.html |title=Ичинхорлоогийн Лхагвасурэн. Алтайские урянхайцы |access-date=2016-03-04 |archive-date=2021-04-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210415181449/http://www.lib.ua-ru.net/diss/cont/363373.html |url-status=dead }}</ref><ref>Документы о политике Джунгаров 1991:9</ref> Ардын аман зохиолоос үзвэл тус хаант улс 2 гарын буюу Зүүн 8 хошуу, Баруун 6 хошуунд хуваагдсан засаг захиргааны хуваарьтай байсан. Зүүнгар хаант улсын нийгмийн жижиг энгийн нэгж нь хот айл байв. Зарим судлаачдын үзсэнээр, хот айлд 5-6 өрх багтах бөгөөд гол шинж төрхөөрөө хөдөөгийн хүйн байдалтай байжээ. Тэд бэлчээр нутгийг хамтран ашиглаж, нүүх, худаг ус гаргах, хороо барих, малын ноос үс авах зэрэг ажлыг хамжин хийдэг байв. Хоёроос гурван хот айл нэгдэж нэг арван болно. Түүний ахлагчийг аравны ах гэнэ. Хоёр гурван арван нийлж байж хорин болно. Хоринг мэдэгчийг шүүлэнгэ гэнэ. Хоёроос дээш хорин нэгдэж байж дөчин болно. Дөчнийг эрхлэн мэдэгчийг дэмч гэнэ. Дэмч бол зайсангийн туслах юм. Зарим дөчинд зуу хүртэл айл багтдаг бөгөөд нэг отцийн дотор хүн амын тооноос хамаараад дөчний тоо янз бүр байна. Арван, хорин, дөчин нь засаг захиргааны жижиг нэгжүүд бөгөөд Зүүнгар улсын цэрэг захиргааны үндсэн том нэгж нь отог буюу анги юм. == Уналт == {{Гол|Зүүнгар-Чин улсын дайн}} [[Файл:Receiving the surrender of the Yili.jpg|right|thumb|230px|Даваач хааныг буулган авсан нь]] [[Файл:Battle of Oroi-Jalatu.jpg|right|thumb|230px|Зүүнгарчуудыг хядан устгаж байгаа нь, Орой-Залаат уулын орчим. 1755 он.]] [[Файл:Chengde, China - 022.jpg|right|thumb|230px|Зүүнгарыг мөхөөсөнд зориулан бариулсан Пунинг-цогчин дуган буюу түмэн амгалант тэнгэрийн сүм нэрээр алдаршсан Юнхэгүн сүм, Хэбэй муж]] Орос, Манж нар Төв Ази, Сибирийг эзлэхэд нь саад болж байсан Зүүнгарын эсрэг хуйвалдан нь ил болон далд олон баримтаар батлагддаг. Эрчис мөрөн хавиар байсан [[дөрвөд]], [[баяд]] нар дайнаас өмнө Зүүнгарын хаантай зөрчилдөн зүүн тийш Алтайг давж уулынхаа нөгөө талд гарсан боловч 1753 онд манжууд баригдаж аргагүй нь эрхэнд захиргаанд нь оржээ. Манж нар тэдийн эхлээд одоогийн [[Баянхонгор аймаг]] дараад нь [[Увс нуур]] орчим суулгажээ. Зүүнгарын хаан Галданцэрэнг нас барсны дараагаар түүний бага хүү хаан ширээнд залрах ёстой байсан ч хэтэрхий түргэн ширүүн ааштайгаасаа болж [[Зүүнгар улс]]-ын ноёдын итгэлийг хүлээж үл чадав. Үүнээс үүдэн Зүүнгарт улс төрийн хуйвалдаан болж Галданцэрэн хааны том хүү болох [[Дамбадаржаа]] хаан ширээнд залах болов. Гэвч [[Амарсанаа]] болон [[Даваач]] нар ахин хуйвалдаж баригдан нутгаасаа хөөгдсөн ба өөрсдийн 1500 хүнээс бүрдсэн армиа [[Дамбадаржаа]] хааны хүрээ рүү хөдөлгөв. Энэхүү довтолгоон нь амжилттай болж Даваач хаан ширээнд залрав. Даваач 1752-1755 хүртэл Зүүнгар улсын хаан ширээг 3 жил барихдаа Хаант Оростой холбоо тогтоож чадсан хэдий ч таранхай бутархай [[Зүүнгар]] улсыг нэгдэн нийлүүлж чадаагүй юм. Амарсанаа болон Даваач нар анх хамтран төр барихаар зэхэж байсан ч Даваач ганцаар хаан ширээнд суусан нь Амарсанаад таалагдсангүй. Удалгүй Амарсанаагаар удирдуулсан Ойрадууд дотроо иргэний дайн хийхэд хүрэв. Энэхүү иргэний дайн Зүүнгар хаант улсыг мөхөхөд хүргэсэн юм. Амарсанаа болон түүний цэргүүд ялагдан улмаар Манжийн дарлалд байсан Халхын нутаг руу дүрвэхээс өөр замгүй болсон. Энэхүү ялагдлын дараа Амарсанаа Манж-Чин улстай хамтарсан их цэргийн манлайд явав. 1755 онд Манжууд гол хүчийг нь ар, өвөр Монголоос татсан морьтон эрсээс бүрдүүлсэн 50 мянга орчим цэргийг Зүүнгар улс руу гурван замаар оруулсан байна. Манж цэргийн ерөнхийлөн захирагчаар Банди хэмээх өвөрлөгч жанжин явсан бол туслах жанжинаар Саарал гэх ойрдын ноён томилогдсон байлаа. Их цэргийн манлай ангийг Зүүнгарын хойд аймгийн цэрэг бүрдүүлж, ойрадын нөлөө бүхий ноён хойдын Амарсанаа тэргүүлсэн юм. Амарсанаа манлайлж явсан учраас ойрадын ард түмэн энэ удаад манжийг тэгтэлээ улайран эсэргүүцээгүй билээ...Шийдвэрлэх тулалдаан Гэдэн уулнаа болж Даваач хааны 8000 орчим цэрэг үлэмж давуу хүчний эсрэг хэдийгээр баатарлан тулсан боловч тэсч чадсангүй. Даваач хаан [[Кашгар]]ын нутгаас баригдаж, Бээжин хотноо хүргэгдсэн байна. 1755 онд буюу манжууд ойрадыг эзлэнгүүт цэрэглэн боссон юм. Энэ бослого зөвхөн ойрад түмний тэмцэл байсангүй. Амарсанаа хэдий Манж-Чин улстай нийлж Зүүнгар хаант улсыг мөхөөсөн ч удалгүй тэднээс урван Манжийн эсрэг бослого тэмцэл гарган тулалдаж эхлэв. Үүнтэй зэрэгцэн Хотгойдын Чингүнжаваар толгойлуулсан бослого халх Монголд ч эхлэв. Манжийн эзэн хаан энэ тухай сонсоод “Жарны донсолгоо эхэллээ...” гэж айдас дүүрэн дуу алдсан гэдэг. Ойрадын босогчид эхний тулаануудад манжийн 36 мянган цэргийг устгасны дараа манжууд яаралтай цэрэг татаж, бялтат буу, үхэр буугаар зэвсэглэсэн үлэмж хүчийг мөн л гурван замаар Зүүнгарын нутаг руу цөмрүүлсэн байна. Амарсанаа, Дондогманж, Ням, Занагарав нарын баатруудаар толгойлуулсан ойрадын дайчид тэрхүү их цэргийг нь дахин хиар цохив. Харамсалтай нь энэхүү ялалтын дараа ойрадууд хаан ширээний төлөө маргаан үүсгэж, хоорондоо зэвсэг зөрүүлсэн байдаг. Голлох хоёр удирдагч Дондогманж, Амарсанаа нар зөрчилдөж, Дондогманж нь Амарсанаагаа довтлон Казах руу дутаалгажээ. Энэхүү үйл явдал манжуудад ашигтай байв. Гуравдахь довтолгоо цэрэг, технологийн хувьд тухайн үедээ л сонгомол, бас хүчний хувьд дэндүү хол зөрүүтэй байлаа. Энэ удаад Манжийн эзэн хаан ойрадуудыг даран дагуулах бус үгүйртэл хядахыг шууд зарлиглаж, алсан ойрад хүний тоогоор мөнгөн шагнал амалсан байна. Зүүнгарын өргөн уудам нутаг даяар эмх замбараагүй цуст хядлага ийнхүү эхэлжээ. Эмэгтэйчүүд, хүүхэдгүй хутга ханцуйлан “дэр авч үхнэ” хэмээн эцсийн тэмцэлд босон манжийн цэрэгт нилээд хохирол учруулжээ. Үүний дараа манжийн жанжид хүүхэд, эмэгтэйчүүдийг ч хайрлахгүй алахыг тушаасан байна. 2 жилийн хугацаанд Зүүнгарын хүн амаас дөнгөж 100 мянга орчим хүн л дүрвэж нуугдаж, дагаар орж амь гарчээ. Амь үрэгдэгсдийн үлэмж хэсэг нь эмэгтэйчүүд, балчир хүүхдүүд байсан юм. Тэд уултай газрыг гар гараасаа барьж байгаад самнасан байна. Жанжнуудын айлтгалд “500 махчинг алав, 1000-ыг барьж сөнөөв, 2000 хулгайг хийсгэв” “махчин, босуул, хулгай, дээрэмчнийг алав” гэх мэтээр бичсэн байдаг. Эхэндээ дандаа эр хүнийг нь алах бодлого барьж байв. Гэтэл ойрад эмэгтэйчүүд бүгд ханцуйдаа хутга бариад боссон. Тиймээс бослого дарах үйл явцад эр, эм, хүүхэд гэж ялгалгүй алах болжээ<ref>{{Cite web |url=http://uvsnutag.mn/index.php?view=content&type=content&id=979#sthash.1etkDJmf.dpuf |title=Archive copy |access-date=2016-02-29 |archive-date=2013-09-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130910070931/http://www.uvsnutag.mn/index.php?view=content&type=content&id=979#sthash.1etkDJmf.dpuf |url-status=dead }}</ref>. Чин гүрний эрдэмтэн Вэй Юаний бичсэнээр Баруун Монголчуудын нийт хүн ам 1,500,000 гаруй байсны 30% буюу 480,000 гаруй нь Чин улсын цэрэгт алагдаж, 40% буюу 600,000 нь цэцэг өвчнөөр нас барж (Чин гүрний цэргүүд албаар тараасан гэх), 20% нь буюу 300,000 орчим нь Орос, Халимаг болон казах аймгууд руу дүрвэж, 10% буюу 150,000 орчим хүн уул хад, ус гол руу нуугдан амьд үлджээ. Энэ тухай Майкл Эдмунд Кларк "зөвхөн Зүүнгар улсыг эзэлсэн төдийгүй Зүүнгар улсын ард иргэдийг ч бүрэн устгасан" гэж тодорхойлсон. Харвардын их сургуулийн доктор, профессор, түүхч Питер Пердюэ "Зүүнгарын хаант улсын ард түмнийг устгасан нь Тэнгэр тэтгэгч эзэн хааны явуулсан харгис хядлага устгал бүхий бодлогын үр дүн" гэж үзжээ. Халхын цэрэг эхэн үеийн тулаанд оролцсон ч Халх, Өвөр Монголд манжийн эсрэг бослого үймээн эхэлсэн тул манжийн хааны тушаалаар нутаг буцсаныг Америкийн судлаач Бенжамин Леви судалгаандаа дурьджээ.<ref>[http://songolia.blogspot.com/2012/03/blog-post.html#!/2012/03/blog-post.html МУИС-н "Түүх" сэтгүүл 2011 оны дугаар. Б.Леви. Зүүнгар дахь Чингийн аян дайн ба сарнисан ойрадуудыг Илид нутаглуулсан нь, Benjamin Levi "Qing campaign in Zungharia and resettlement of dispersed Oirats in Ili region", "History" journal, NUM (National University of Mongolia), 2011]</ref>. Амьд үлдсэн цөөн ойрадуудын зарим нь Ижил мөрөн дэх халимагууд руу зугтан очиж, бусад нь манжийн захиргаанд оржээ. Л.Гумилев Зүүнгарчуудыг өмнө нь Хүннү, Түрэг, Уйгар улсуудын гүйцэтгэж байсан хятадын түрэлтийг зогсоох үүргийг гүйцэтгэж байсан гэсэн байдаг.<ref>[http://gumilevica.kulichki.net/articles/Article16.htm ЛЮДИ И ПРИРОДА ВЕЛИКОЙ СТЕПИ] Именно ойраты приняли на себя функцию, которую ранее отчасти несли хунны, тюрки и уйгуры, став барьером против агрессии Китая на север, и осуществляли эту роль до 1758 г., пока маньчжуро-китайские войска династии Цинь не истребили этот мужественный этнос</ref>. Баруун монголын ард түмэн ойрад-зүүнгаруудыг хядан устгаж төр улсын голомтыг нь самарсны дараа Тэнгэрийн Тэтгэсэн хаан "Гурван үеийн хаадын сүнсийг амраалаа" хэмээн дуу алдсан гэдэг билээ. [[Файл:Amursana.jpg|left|thumb|200px|Амарсанаа Чин улсын эсрэг бослого гаргажээ]] Хядлагад манжийн эсрэг шаргуу байлдсан [[хойт]], [[өөлд]], [[захчин]], [[урианхай]], [[цорос]], [[Дөрвөд]], [[Баяд]] зэрэг аймгууд ихээхэн өртсөн байна. Бослогыг Дөрвөдийн гурван Цэрэнгээс бусад ойрдын бүх удирдагч дэмжин оролцжээ. Манж нар захчины ноён Мамуудыг баривчлан Тэнгэр уулын араар байсан захчингуудыг хойш Алтай давтал нүүлгэн захиргаанд оруулсан ч Амарсанаагийн бослогын үед ихэнх нь түүний талд орон тулалдсан ба Амарсанаа Мамуудыг цаазалсан байна. Манж нар захчингуудын нилээд хэсгийг хядаж, мөн зүүнгарын зарим эмэгтэй, хүүхдүүдийг нь Манжийн урд муж, Хятадын гүн хүртэл цөлөн манж цэргийн боол болгожээ. Мөн зарим захчингуудыг Өвөр Монголын [[Хөлөнбуйр]] зэрэг зүүн нутгаар цөлсөн байна. [[Торгууд]], [[хошууд]] нарын гадагш нүүлгүй Зүүнгарын захиргаанд үлдсэн хэсэг нь мөн л хядлагад өртсөн бололтой. Зүүнгарын хүчирхэг улсын гол цөмийг бүрдүүлж байсан хойд, өөлд, цоросын томоохон аймгууд үндсэндээ тэр чигтээ сүйрчээ. Одоо цөөн тооны өөлд ястан Монгол, Хятадад байгаа бөгөөд ястан, [[аймаг|аймгийн]] хэмжээтэй угсаатны бүлэг байсан хойд, цорос нар ихэнх нь хядагдаж одоо энд тарсан цөөн тооны овог төдий болсон байна. Мөн Чингүнжавыг дэмжсэн [[хотгойд]]уудыг 5, 10 айл болгон хэсэгчлэн хувааж Халх, Өвөр Монгол даяар тархаан цөлж хүчийг нь сарниулжээ. Одоо хотгойдууд [[Завхан]], [[Хөвсгөл аймаг]]д төвлөрөн суурьшиж байна. Манж улс Зүүнгарыг эзэлсний дараа Зүүнгарын нутаг дээр [[Шинжаан]] ("Шинэ муж") мужийг байгуулан уйгар, казах, хуй (дунган) нарыг суурьшуулжээ. Ойрадуудын нутаглаж байсан Казахстаны зүүн хэсэг, Киргизстанд монгол нэртэй газар усны нэр нилээдгүй үлдсэн бөгөөд эрдэмтэд тэндээс монгол газар усны нэр нэмж олсоор байна.<ref>{{Cite web |url=http://forum-eurasica.ru/index.php?/topic/2495-istoricheskaia-toponimika-dzhungarskogo-khanstva/ |title=Archive copy |access-date=2015-02-02 |archive-date=2014-07-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140709230649/http://forum-eurasica.ru/index.php?/topic/2495-istoricheskaia-toponimika-dzhungarskogo-khanstva/ |url-status=dead }}</ref> Киргизстаний зүүн хэсэгт Джиргалан буюу "жаргалан", Дьюрбельджин буюу "дөрвөлжин", Алтайн БНУ-н өмнөд хэсгээр Чиндагатуй буюу "чандагатай", Усть-Улаган буюу "улаан", Онгудай гэсэн хотууд бий. Мөн халимагуудын байсан Казахстаны баруун хойд хэсэгт [[Чаган нуур]] гэх мэт монгол нэртэй газрууд бий. 1718 онд оросууд Зүүнгарын Цоржийн хийдээс холгүй орших буддын 7 сүмтэй газрыг эзэлж Семипалатинск ("семь" - долоо, "палат" -майхан) гэсэн бэхлэлт байгуулсан нь хожим нь хот болон өргөжжээ. Оросууд ойрдын эдгээр сүмийн талаар бүр 1616 онд мэдэж байв. 1660—1670 онд энд зүүнгар-казахын томоохон тулалдаан болсон учир 1734 онд Герхард Фридрих Миллерийг ирэхэд сүмүүд нилээдгүй сүйрсэн байдалтай байв. XVIII зууны сүүлд нэрт судлаач Петер Паллас сүмүүдийн зургийг зурсан байна. Семипалатинскийг 2007 онд [[Семей]] нэртэй болгон өөрчилсөн бөгөөд энэ нь ойрадын түүхийг бүдэгрүүлэх зорилготой хийгдсэн гэдэг. Хотын иргэдийн дунд шинэ нэр тийм ч оновчтой нэр биш гэж үзэх хандлага байдаг.<ref>{{cite web|url=http://www.megapolis.kz/art/13_zapreshchyonnih_bukv|title=13 запрещённых букв|accessdate=2015-02-23}}{{Dead link|date=Хоёрдугаар сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Мөн Алма-Ата хотыг [[Алматы]] болгон өөрчилсөн ба Семей, Алматы нь казах хэлэнд ч ямар ч утга илэрхийлдэггүй зохиомол үг юм. О.Т. Молчанова [[Алтайн Бүгд Найрамдах Улс]]ын 5400 газар зүйн нэрийг судлааад 423 нь монгол гаралтайг тогтоожээ.<ref name="Бердибек">Бердибек Нуралдинович Бияров "ОСОБЕННОСТИ МОНГОЛОЯЗЫЧНЫХ ТОПОНИМОВ КАЗАХСКОГО АЛТАЯ"</ref> Мөн Алтайн нурууны Казахстанд хамаарах хэсгийн 2000 нэрний 7 хувь буюу 140 нь монгол үг байна.<ref name="Гусейнов"/> [[Эрчис]] мөрөнд цутгадаг [[:en:Bukhtarma River|Бүхдэрмэ]] голын зүүн эргээс урагшлах тусам монгол нэр олширч байгаa бол баруун эргээс нь хойшлох тусам орос нэр олширч байна. Зүүнгарын хядлагаас хойш олон зуун жил өнгөрсөн тул уул усных нь монгол нэр мартагдан орхигдох явдал гарч байна. 600 мянга орчим хүн амын 480 мянга нь үрэгдсэн Зүүнгарын хядлага нь дэлхийд томоохон орох 10 хядлагын нэг юм. Тэнд харуулын асуудлаар очсон манж түшмэл "20 хоног явахад нэг ч хүн таараагүй" гэж тэмдэглэн бичсэн байдаг. Мөн «ямар ч хvний мөргүй мянга мянган бээр эль хуль тал нутаг» хэмээн бичиж байв. Түүхч На.Сүхбаатар: "Гэтэл манай зарим түүхчид ойрадын түүхийг тэднийг дарангуйлж байсан Манжийн эх сурвалжаас авч бичдэг. Тэр сурвалжид “Ойрадууд хоорондоо дайтаад байхаар нь Манжийн их цэрэг очиж төвшитгэсэн” гэсэн байдаг. Тэгж алж хядаж, юу ч үгүй болгож төвшитгэдэг юм уу. Үүнийг ойрадын өөрийнх нь түүхийн эх сурвалж буюу худам, тод бичгийн сурвалжаас үзэх хэрэгтэй. Бид түүхийг олон талаас нь олон баримт сэлтээс үндэслэж, болгоомжтой бичих ёстой юм".<ref>{{Cite web |url=http://id.news.mn/content/152585.shtml |title=Archive copy |access-date=2016-03-04 |archive-date=2013-08-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130805024143/http://id.news.mn/content/152585.shtml |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.uvsnutag.mn/index.php?view=content&type=content&id=979#sthash.0jRM0GNd.dpuf |title=Archive copy |access-date=2016-01-14 |archive-date=2013-09-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130910070931/http://www.uvsnutag.mn/index.php?view=content&type=content&id=979#sthash.0jRM0GNd.dpuf |url-status=dead }}</ref> Аливаа бусдыг эзлэн түрэмгийлж, хүн ардыг хядан устгагч улс үндэстэн өөрийнхөө тэрхүү түүхээ цайруулан бичдэг түүхийг жишээ татан авбал: европчууд 1600 оноос Америк тивийг эзлэн түрэмгийлж эхэлснээс хойш 1900 он хүртэлх хугацаанд уугуул иргэдийн 75-80 хувь нь амь үрэгджээ. Тэдний дийлэнх нь цагаан арьстнуудын тээж ирсэн элдэв өвчнөөр үхжээ. Америкийн зарим нэгэн түүхч энэ бол санаатай хядлага байгаагүй, халдварт өвчнөөр үхсэн гэдэг ч зарим тохиолдолд англи, францчууд уугуул иргэдийн дунд халдварт өвчин зориуд тарааж байжээ. Иймээс манжийн түүхийн сурвалжид зүүнгарчуудын нилээд нь халдварт өвчөөр үрэгдсэн гэж тэмдэглэсэн байдагийг дахин тодруулах хэрэгтэй юм. Зүүнгараас үлдсэн иргэдийн бослого хөдөлгөөнөөс сэрэмжилж бүх галт буу, зэр зэвсэг, нум сумыг хурааж устган, зөвхөн урианхайчуудыг ангийн арьс бэлтгэх үүрэгтэйгээр нум сум хэрэглэх эрхтэй үлдээжээ. === Зүүнгарчууд манжийн 500 цэргийг бут цохисон нь === 1758 оны хавар Зүүнгарын нутаг цусанд живж байлаа. Учир нь Манжийн хааны зарлигаар манжийн цэрэг зүүнгарын эзлэгдсэн нутагт хомроглон устгах үйл ажиллагаа буюу геноцид үлдэж байв. Энэ үед Зүүн гарын монголчууд, эхнэр хүүхдүүд нь хүртэл "дэр авч үхнэ" хэмээн Манжын бослого дарах цэрэгтэй эцсээ хүртэл тэмцэлдэж байсан үед Манжийн хядлагаас зугтаж гарсан Шэйрэн тайшийн тухай сонирхолтой түүх байдаг. Тэр аймшгийн цагт Алтайн өвөрт нутаглаж байсан Шэйрэн хэмээх тайшийн албатуудыг хядаж устгахаар Манжийн Тангулуу /эсвэл Танлу/ жанжны удирдсан цэрэг иржээ. Цуст хядлагын чимээ авсан Шэйрэн тайшаар удирдуулсан хошууд, дөрвөд, хойдуудын нэг түмэн өрх Халимгийн Дондогдаш ханыг түшихээр амь тэмцэн зугтаж явсаар Хасагийн хилд орохын алдад манжийн нэхүүл цэрэгт гүйцэгдсэн байна. Нэгэнт гүйцэгдэх нь тодорхой болж эсэргүүцэх аргагүй болсон тул Шэйрэн тэргүүтэн арга сэдэж бүгд гэрээ барьж Манжийн цэргийг хүлээн авахад бэлтгэжээ. Манж жанжин ирмэгц түүнийг угтан авч "Бид та бүхнээс зугтсангүй, олон төрлөө нэхэж авахаар ирлээ. Одоо эндээс морь хүн шигшээд бүгдийг авч ирж Манж их эзний албат боол болгоно" гэсэнд Танлу жанжин ихэд баясаж бэрд хүүхдэд дур өгөн цэрэг бүгдээрийг их найраа хийв. Монголчууд тэднийг хоол архиар шахан бүгдийг согтоогоод толгой дараалан хядаж орхив. Манжийн цэргээс ганцхан цагаан морьтой хүн зулж гарчээ. Зүүнгарчууд цааш үргэлжлүүлэн нүүцгээсэн байна. “Дөрвөн Ойрадын түүх тууж хэмээн оршвой” сурвалжид буй эл мэдээг эш болговол, Шэйрэн тайш тэргүүтэн араас нь нэхэж ирсэн нэхүүлүүдэд “бид нүүж явсан төрлүүдээ буцааж авчрах санаатай” хэмээн заль хэрэглэн найрлаж, архи уулган согтоож устгаад Ижил рүү нүүсэн бололтой. Шэйрэн тайш Оросын хилд орохын урьд илгээсэн захидалд "бид тамын тогоотой адил нөхцөл байдлаас оргож гарч ирлээ" гэж бичсэн байдаг нь Зүүнгар дахь нөхцөл байдал ямар аймшигтай байсныг илэрхийлнэ. Хожим Тэнгэр тэтгэгч хаан энэ 500 цэргийнхээ өсийг санасаар байсан бөгөөд 1778 онд Халимгуудын хамт дагаар орохоор /Үнэндээ анхны төлөвлөгөө Зүүн гарын уугуул нутгийг дайрч эзлэх зорилготой байсан/ ирэхэд түүний талаар онцгойлон хэлэлцэж цаазаар авах эсэх талаар зарлиг гаргаж байжээ. Манжийн эзэн хаан, Манж Чин улсаас Зүүнгарын хаант улсыг эзэлсний дараа Ижил мөрний зүг зугатаж, тэнд хэсэг хугацаанд аж төрж байгаад 1771 онд Убашийн хамт буцаж ирсэн Шэйрэн тайшид ч мөн гавьяа шагнал хүртээх болсноо дуулгаад, түүнд хандаж сайхь бичигт ийн бичсэнийг сийрүүлбээс: “...Бас Шэйрэн чи урьд манай цэргийг дайлж Орост очсон одоо чи бурхны шажныг санаж, намайг тэмцэж ирсэн төлөө, би чиний урьдах явдлыг санахгүй, чамайг уучлан айлтгаж өршөөх хайрлах, хэрвээ урьд чамтай дайлалдсан тэр цагт манай цэрэг, чамайг барьж ирэхүлээ би яллах биш үү. Одоо чи өөрөө ирсэн төлөө чамд буруу үгүй. Би чамайг Убаши, Цэвэгдорж, одоогийн адил хайрлах..." гэжээ. ==Мөн үзэх== *[[Зүүнгар нутаг]] == Зүүлт == {{лавлах холбоос}} ==Гадаад холбоос== *[https://web.archive.org/web/20130608082328/http://new.hist.asu.ru/biblio/borod2/76-370.html Об историческом обосновании Китайских претензий на Джунгарское территориальное наследсво] *[https://web.archive.org/web/20160305194935/http://biznetwork.mn/network/topic/show/30223/2 Урт Цагаан мангасыг Жангар доройтуулсан бүлэг] {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө=[[XIV-XVII зууны Монгол орон|Монгол улс]]<br/>[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]<br/>[[Яркендын хант улс]] |дараа=[[Манж Чин улс]]<br/>[[Оросын Хаант Улс]] |он= 1671-1757 |албан_тушаал=Зүүнгарын хант улс }} {{end}} [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс| ]] [[Ангилал:Монголын түүхэн улс]] [[Ангилал:Төв Азийн түүхэн улс]] [[Ангилал:Ойрадын түүх]] [[Ангилал:Хаант Улс]] 0ew4izyft7y3340bpf9czs22igut0st 852282 852281 2026-04-05T05:50:51Z HorseBro the hemionus 100126 852282 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс улс | common_name = Зүүнгарын хаант улс | native_name = Зүнһар хаант улс | image_flag = Banner of the Dzungar Khanate.png | flag_caption = Зүүнгарын хаант улсын тугийн Д. Цэрэнпунцагийн сэргээсэн бүтээл. | image_coat = Seal of Galdan Boshugtu Khan.png | alt_coat = Галдан Бошигт хааны тамга | symbol_type = Галдан Бошигт хааны тамга | image_map = Map of the Dzungar Khanate, in 1717.png | map_caption = Зүүнгарын хаант улсын оргил үе, 1717 он. | capital = [[Хулж]] | official_languages = [[Ойрад аялга]] | national_languages = [[Цагадайн хэл]] | religion = [[Төвөдийн Буддын шашин]] ([[Шарын шашин]]) | demonym = Зүүнгар | government_type = [[Хаант засаг]] | leader_title1 = [[Баатар]] [[Хунтайж]] | leader_name1 = [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] | leader_title2 = Цэцэн [[Хунтайж]] | leader_name2 = [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]] | leader_title3 = Бошигт [[Хаан]] | leader_name3 = [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] | leader_title4 = Зоригт [[Хунтайж]], [[Хаан]] | leader_name4 = [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] | leader_title5 = [[Хунтайж]], [[Хаан]] | leader_name5 = [[Галданцэрэн хаан]] | leader_title6 = [[Хунтайж]] | leader_name6 = [[Цэвээндоржнамжил]] | leader_title7 = [[Хунтайж]] | leader_name7 = [[Ламдаржаа]] | leader_title8 = [[Хунтайж]] | leader_name8 = [[Даваач]] | leader_title9 = [[Хойд]]ын [[Хаан]] | leader_name9 = [[Амарсанаа]] | legislature = [[Дөчин дөрвөн хоёрын их цааз]] | established = 1634 | established_event1 = Эрдэнэбаатар хунтайж Зүүнгарын хаант улсыг байгуулав | established_event2 = [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]] | established_date2 = 1635 | established_event3 = [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]] | established_date3 = 1665–1720 | established_event4 = Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан эзэлсэн нь | established_date4 = 1680–1681 | established_event5 = [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] | established_date5 = 1688–1758 | established_event6 = [[Зүүнгарын геноцид]] | established_date6 = 1758 | currency = Зэс зоос | p1 = Дөрвөн Ойрадын холбоо | s1 = Чин улс | p2 = Яркендын хант улс | p3 = Хошуудын хант улс }} '''Зүүнгарын хаант улс'''{{efn| ([[Монгол бичиг|Монгол хэл]]: {{MongolUnicode|ᠵᠡᠭᠦᠨᠭᠠᠷ}} {{MongolUnicode|ᠣᠯᠣᠰ}} {{lang|mn-Cyrl|Зүүнгар улс}} ([[Халимаг хэл|халим]]. ''Зүнһар хаант улс'')}} заримдаа '''Баруун Монгол'''{{sfn|Гантулга|2018|p=59}} гэж нэрлэдэг нь эсвэл [[Ойрадууд]]<nowiki/>ын буюу монгол угсааны сүүлчийн [[нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн]] байсан.{{Sfn|Бартольд|1956|p=165}} Хамгийн өргөн хүрээндээ энэ нь хойд талаараа өмнөд [[Сибирь]]-ээс өмнөд талаараа [[Төвд]] хүртэл, одоогийн [[Монгол]]-ын баруун хэсэг, зүүн талаараа [[Хятадын цагаан хэрэм]]<nowiki/>ээс баруун талаараа өнөөгийн [[Казахстан]] хүртэлх нутгийг хамарч байв. Зүүнгарын хаант улсын цөм нь өнөөдөр хойд [[Шинжаан]]<nowiki/>ын нэг хэсэг бөгөөд үүнийг [[Зүүнгар нутаг|Зүүнгар]] гэж нэрлэдэг. 1620 оны орчимд баруун монголчууд [[Зүүнгарын сав газар]]<nowiki/>д нэгдсэн. 1678 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] [[Далай лам]]<nowiki/>аас ''бошигт [[хаан]]'' цолыг хүртсэнээр [[Зүүнгарын ард түмэн]] Ойрадын доторх тэргүүлэгч овог аймаг болгосон. Зүүнгарын захирагчид [[Хунтайж]] гэсэн цолыг ашигладаг байсан.{{sfn|Атвуд|2004|p=622}} 1680–1681 оны хооронд Зүүнгарууд одоогийн өмнөд Шинжаанд орших [[Таримын сав газар]]-ыг эзлэн авч, зүүн талаараа [[Халх|Халх Монголчуудыг]] ялсан. 1696 онд Галдан [[Чин улс|Чин]]-д [[Зуунмод-Тэрэлжийн тулалдаан|ялагдаж]], [[Ар Монгол]]<nowiki/>ыг алджээ. 1717 онд Зүүнгарууд [[Төвөд]]<nowiki/>ийг [[Зүүнгарын монголчууд Төвөдийг байлдан эзэлсэн нь|эзэлсэн]] боловч 1720 онд Чин улсаас [[Хятадын Төвд рүү хийсэн аян дайн (1720)|хөөгдсөн]]. 1755–1758 онуудад Чин улс Зүүнгарын иргэний дайныг ашиглан Зүүнгарыг эзлэн түрэмгийлж, [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын 70-80%-ийг хөнөөв]].{{sfn|Martel|2018|p=1583}} Зүүнгарын сүйрэл нь Чин Монголыг эзлэн түрэмгийлж, [[Чин Төвдийг эзлэн түрэмгийлж]], [[Шинжаан]] улс төрийн засаг захиргааны нэгж болж байгуулагдсан. == Түүх == ===Зүүнгарын улс байгуулагдсан нь === {{Загвар:Монголын түүх}} [[Их Монгол Улс]] байгуулагдсаны дараа [[Чингис хаан]] хүү [[Зүчи|Зүчиэр]] удирдуулсан цэрэг илгээж ойн иргэдийг дагуулахаар очиход Ойрадын ноён [[Худуга Бэхи]] Ойрадуудаа дагуулан угтан ирж Их Монгол улсад нэгдсэн юм. Ийм учраас Чингис хаан Хутуг Бэхийн хүү Иналчид өөрийн охин Цэцэйхэнг, түүний дүү Төрөлчид Зүчийнхээ охин Холуйханыг хатан болгон өгч худ худгуй болж, Ойрадуудыг Их Монгол улсын Боорчийн харьяанд 4 түмэн болгожээ. Энэ цагаас [[Дөрвөн Ойрад]] гэдэг нэр гарчээ. Үүний дараа ойрадууд баруун зүг нүүж [[Енисей мөрөн|Енисей мөрний]] эх Дэлгэр мөрний саваар очиж нутаглаж байгаад XIII зууны II хагаст Завхан, Хүнүй гол Алтайн уулын зүүн бэл хүрч нутагласан бөгөөд тэд Аригбух, Хайду нарын харъяатууд болжээ. XIV зууны сүүлч үеэс Ойрадууд [[Боржигин|Чингисийн угсаа]]ны Монгол хаадын мэдлээс гарч салан тусгаарлахын төлөө тэмцэх болсноор [[Элбэг хаан]]ы үед уугуул Монгол орон баруун, зүүн Монгол, Урианхайн 3 хязгаар болж хуваагдан хоорондоо тэмцэлдэх үе эхэлжээ. Тэд Дөрвөн Ойрадын чуулган гэдэг эрх барих зөвлөлдөх дээд байгууллага байгуулж Бүүвэй Мирз, дараа нь Байбагас удирдаж байв. Эсэн тайшийн Монгол төрийг эсрэг бослогыг Ойрад нар гаргаж, алтан ургийг хоморголон хядаж давуу байдал олсон ч удалгүй унажээ. Үүнээс хойш Ойрад баруунш алслан суух болсон ба тэднийг Монголд буцааж нэгтгэхийг хаад ноёд олонтоо оролдож, харьяатад буцааж байжээ. Гэвч тэд үе үе босож зугатан оддог байжээ. 17-р зуунд (16-р зууны сүүл?) [[Торгууд]], [[Дөрвөд]]ийн зарим нь баруун хойш нүүж [[Ижил мөрөн]]д, [[Хошууд]] нар 1630-аад онд [[Төвд]], [[Хөх нуур]]т очиж нутаглажээ. Ижил мөрөнд очигсдыг [[Халимаг]] гэх болжээ. Гадагш нүүж одолгүй үлдэгсдийн нилээд нь [[Цорос]] овогтнууд болж, тэдний хүч нөлөө Ойрадуудын дунд өсөж эрх барих овог болсон үе байдаг. Цорос овогтны тэргүүн [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] 1640 онд [[Тарвагатайн нуруу|Тарвагатайн нурууны]] “Улаан бураа” одоогийн Тачван хот гэдэг газар Монгол ноёдын чуулган хийхийг санаачилжээ. Энэ чуулганд [[Халх]] болон Ойрадаас 28 ноён оролцсоны дотор Эрдэнэ бишрэлт засагт хаан [[Субадай засагт хан|Субадай]], Очирай түшээт хаан [[Гомбодорж Түшээт хан|Гомбодорж]], Сэцэн хан ноёдын төлөөлөл, Ойрадын Эрдэнэбаатар Хунтайж, [[Хөндлөн Убаши|Хөндлөн Уваш]], Хөх нуурын Хошууд аймгийн [[Гүш хаан|Гүш хаан Төрбайх]], Ижил мөрний Торгуудын [[Шүхэр Дайчин]] тэргүүтэй ноёд, Халх Ойрадын шашны зүтгэлтнүүд оролцсон юм. Энэ чуулганаар “[[Дөчин дөрвөн хоёрын их цааз]]” гэдэг 120 зүйл бүхий хууль батлав. Энэхүү Их цаазын гол үзэл санаа нь: - Манж гүрний зүгээс эзлэн түрэмгийлэх аюул занал нүүрлэж байгаа нөхцөлд: #Цогт тайжийн суусан нутаг, иргэдийг хуваах, Төвд, Алтайд Ойрадыг суулгах #Харийн түрэмгийллийн эсрэг хамтран тэмцэх явдлыг хүн амын нийт давхарааны үүрэг хариуцлага болгох #Шарын шашныг улсын шашин болгон хуульчилж шашны нөлөөн дор Монгол овогтны эв нэгдлийг бэхжүүлэх #Том ноёдын хоорондын зөрчил сөргөлдөөнийг зогсоож хүчээ төвлөрүүлэх зэрэг гол асуудлуудыг хуульчилж өгсөн юм. Монгол овогтны улс төрийн нэгдлийг сэргээх энэ чуулганы шийдвэр Эрдэнэбаатар хун тайж Ойрадын шарын шашны тэргүүн [[Зая бандид Намхайжамц|Зая Бандид Намхайжамц]] нарын хүчин чармайлтаар Ойрад нутагт зохих үр дүнд хүрч Ойрадын дотоод зөрчил зогсож аж ахуйн байдал нь сайжирч Орос, Казахтай холбоо харилцаа тогтоожээ. Гэтэл 1671 онд Эрдэнэбаатар хун тайжийг түүний Торгууд хатан Юм Агасаас төрсөн [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]] залгамжласныг хунтайжийн Хиргис хатан Дара Балжаас төрсөн хүү Цэцэн, Зодов хоёр эвсэж хороосон байна. Энэ тухай мэдээг [[Юм Агас]] хатан Төвдийн Далай ламын дэргэд шавилан сууж байсан хүү Галдандаа хүргэж яаралтай ир хэмээн дуудсан байна. [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] (1644-1697) улааны шашны сахил санваараа Далай багшдаа буцааж өгөөд нутагтаа ирж, Алдар хошууч, Данзан нарын туслалцааг авч хуйвалдагчийн эсрэг тэмцэхдээ Ойрадын чуулган дарга [[Очирт сэцэн хан|Очирт Сэцэн ханы]] дэмжлэгийг авсан байна. Очирт сэцэн хааны охин [[Ану хатан|Ану]]г Галдан хатан болгон авчээ. Галдан, Цэцэнг устгаад Зодовыг Хөх нуурын зүг зугтаалган өөрийн холбоотон агсан Алдар хошуучийг 1671 онд, Данзанг 1673 онд өөртөө нэгтгэн (газар нутаг харъяат ардын нь хамт) авмагц хадам аав Очирт Сэцэн, авга ах Цөхүр нь Галдангаас болгоомжлохдоо түүнийг айлган сүрдүүлэх зорилгоор Галдангийн захиргаанд орсон зарим аймгийг довтлон булаан авчээ. 1675 онд хадам аав түүний хүү Лувсангомборавдан нар шинээр хуйвалдаан зохион байгуулж байгааг Галдан мэдэж өрсөн цохилт өгсөнд Очирт Сэцэн, Жултаст (Казахт) зугтахад хөөн барьж аваад Бортал гэдэг газар гөрөөчний хоёр отгийг захируулан суулгажээ. (Очирт Сэцэн 1680 онд нас барсан) Нөгөө авга ах нь [[Цөхүр|Цөхүрийг]] 1676 онд бут цохисноор Ойрадын газар нутаг олон аймаг Галдангийн мэдэлд орж тэрээр 1676 онд Ойрадын эзэн суужээ. 1679 онд Галдан хаанд Далай лам Бошигт хаан цол хайрласан. == Зохион байгуулалт == XVI зууны эхэнд Ойрадын 40 хошуу нь зүүн, баруун 2 гар болж хуваагджээ. Чорос, Шарас, Махас гэсэн 3 аймгийн 20 хошууд Зүүнгар Ойрад болдог байв. Баруун гарын олонхи нь Галдангийн довтолгооноос гадагш дүрвэн нүүгээд (ихэнх нь Манжид орсон) Зүүнгарынхан нь нутагтаа үлдсэн учраас Галдан улсаа Зүүнгарын хаант улс гэж нэрлэв. (Социализмийн үеийн түүх бичлэгт Зүүнгарыг Эрдэнэбаатар хунтайж байгуулсан гэж бичсэн байдаг). Галдан Зүүнгарын засаг захиргааны хуучин зохион байгуулалт болох хошуудыг эвдэж, хааны харьяатыг гал голомт гэсэн утгаар "отог", ноёдын харьяатыг "анги" болгов. Энэ нь ноёдын эрх мэдэл, эдийн засгийн хүчийг хязгаарласан арга хэмжээ байв. Галдан “захиа зарлиг” гаргаж засаг захиргаа хот айл, арван, хорин, дөчин отог гэж хувааж харьяат ардууд нэг отгоос нөгөөд дураараа шилжихийг зогсоов. === Зүүнгарын отог, жас === Зүүнгарын аймгууд нь [[Цэвээнравдан]] хунтайжийн үед 12 отог, 5 жаст хуваагдаж байснаа, [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэнгийн]] үед 21 отог эсвэл ангид хувааж байснаа 1755 оны үед отог аймаг нь өсч үржисээр 26 отог, 9 жас болжээ.<ref>{{Cite journal |last=Enkhsaruul |first=Lkhagvasuren |title=Кичэнгэ. XVIII зууны Зүүнгарын 16 их отог (нэгэн манж айлтгалаар гол болгох нь). //Ойрад судлалын өгүүллүүд II (Гадаадад хэвлэгдсэн өгүүллүүдийн орчуулга, хөрвүүлэг) Bibliotheca Oiratica-107. Уб., 2021 |url=https://www.academia.edu/87884008/%D0%9A%D0%B8%D1%87%D1%8D%D0%BD%D0%B3%D1%8D_XVIII_%D0%B7%D1%83%D1%83%D0%BD%D1%8B_%D0%97%D2%AF%D2%AF%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_16_%D0%B8%D1%85_%D0%BE%D1%82%D0%BE%D0%B3_%D0%BD%D1%8D%D0%B3%D1%8D%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D1%82%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B0%D1%80_%D0%B3%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B3%D0%BE%D1%85_%D0%BD%D1%8C_%D0%9E%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%B4_%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD_%D3%A9%D0%B3%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D0%BB%D2%AF%D2%AF%D0%B4_II_%D0%93%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%B4_%D1%85%D1%8D%D0%B2%D0%BB%D1%8D%D0%B3%D0%B4%D1%81%D1%8D%D0%BD_%D3%A9%D0%B3%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D0%BB%D2%AF%D2%AF%D0%B4%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D1%87%D1%83%D1%83%D0%BB%D0%B3%D0%B0_%D1%85%D3%A9%D1%80%D0%B2%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D1%8D%D0%B3_Bibliotheca_Oiratica_107_%D0%A3%D0%B1_2021}}</ref> Зүүнгарын эхэн үеийн 16 отогууд {{div col|colwidth=20em}} # Урууд, # Хэрээд, # Харчин, # Цоохор, # Доголод, # Холбос, # Зуутраг, # Олодай, # Галзад, # Бартамууд, # Абагас, # Хадан, # Эрхтэн, # Хөтөчнар, # Бөхөнүүд, # Бөхөс<ref name=":0">{{Cite journal |last=Enkhsaruul |first=Lkhagvasuren |title=Кичэнгэ. XVIII зууны Зүүнгарын 16 их отог (нэгэн манж айлтгалаар гол болгох нь). //Ойрад судлалын өгүүллүүд II (Гадаадад хэвлэгдсэн өгүүллүүдийн орчуулга, хөрвүүлэг) Bibliotheca Oiratica-107. Уб., 2021 |url=https://www.academia.edu/87884008/%D0%9A%D0%B8%D1%87%D1%8D%D0%BD%D0%B3%D1%8D_XVIII_%D0%B7%D1%83%D1%83%D0%BD%D1%8B_%D0%97%D2%AF%D2%AF%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_16_%D0%B8%D1%85_%D0%BE%D1%82%D0%BE%D0%B3_%D0%BD%D1%8D%D0%B3%D1%8D%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D1%82%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B0%D1%80_%D0%B3%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B3%D0%BE%D1%85_%D0%BD%D1%8C_%D0%9E%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%B4_%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD_%D3%A9%D0%B3%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D0%BB%D2%AF%D2%AF%D0%B4_II_%D0%93%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%B4_%D1%85%D1%8D%D0%B2%D0%BB%D1%8D%D0%B3%D0%B4%D1%81%D1%8D%D0%BD_%D3%A9%D0%B3%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D0%BB%D2%AF%D2%AF%D0%B4%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D1%87%D1%83%D1%83%D0%BB%D0%B3%D0%B0_%D1%85%D3%A9%D1%80%D0%B2%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D1%8D%D0%B3_Bibliotheca_Oiratica_107_%D0%A3%D0%B1_2021 |journal= |pages=160-162}}</ref> {{div col end}} Сүүлд нэмэгдсэн 10 отогууд {{div col|colwidth=20em}} # Хиргис, # Мянгад, # Тэлэнгүүд, # Шарас, # Махас, # Алтчин, # Обит, # Тугут, # Хүрээт, # Хүүхэд {{div col end}} Мөн шарын шашны лам нарын дотоод асуудлыг хариуцсан дараах жасууд байсан. # Их Хурал, # Гакба, # Тойслон, # Ламрин, # Дулба, # Үндсэн жас, # Сайнпилин жас<ref name=":0" /> Отгийн захирагчийг “[[Зайсан]]”, Дөчиний захирагчийг “[[Дэмч]]” гэдэг байв. Зарга шүүх, маргаан таслах явдлыг чангатгаж, зарга буруу хагалбал, '''зарч'''ийг огцруулдаг болгов. 1654 оноос өмнөх буюу эцгийн үеийн өр төлбөрийг хүчингүй болгов. Галдан Зүүнгарт анх удаа зоос цутгуулсан юм. Бурхны шашны сүм хийдүүдийн [[жас]] байгуулсан юм. Оргодол босгуул этгээдийг барьж өгсөн хүнд түүний мал хөрөнгөөс урамшуулал болгон өгөх журам тогтоосон байна. Галдан хаанд [[Тод бичиг|тод]], [[Дөрвөлжин бичиг|дөрвөлжин]], [[Төвөд бичиг|түвд үсэгтэй]] алтан тамга байжээ. Хаанаас дооших албаны хүмүүст мөнгө, зэс, төмөр, цагаан тугалган тамга өгч зиндаалдаг болсон байна.{{Citation needed}} Галданцэрэнгийн үед 21 анги болгоод 4 түшмэлийг сонгодог болов. Түүний доор 6 заргач байна, түшмэлд туслан хэрэг шийтгэнэ. Зургаан газарт нүүдэллэн малжих хорин нэгэн ангийн их бага засгийн явдал бүхнийг зайсан гардан шийдвэрлээд түшмэлд мэдүүлнэ, түшмэл нарийн ойлгож зөвчлөн тогтоогоод дээш тайжид мэдүүлээд, дараа нь хэрэгжүүлнэ.<ref>{{Cite journal |last=Enkhsaruul |first=Lkhagvasuren |title=Кичэнгэ. XVIII зууны Зүүнгарын 16 их отог (нэгэн манж айлтгалаар гол болгох нь). //Ойрад судлалын өгүүллүүд II (Гадаадад хэвлэгдсэн өгүүллүүдийн орчуулга, хөрвүүлэг) Bibliotheca Oiratica-107. Уб., 2021 |url=https://www.academia.edu/87884008/%D0%9A%D0%B8%D1%87%D1%8D%D0%BD%D0%B3%D1%8D_XVIII_%D0%B7%D1%83%D1%83%D0%BD%D1%8B_%D0%97%D2%AF%D2%AF%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_16_%D0%B8%D1%85_%D0%BE%D1%82%D0%BE%D0%B3_%D0%BD%D1%8D%D0%B3%D1%8D%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D1%82%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B0%D1%80_%D0%B3%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B3%D0%BE%D1%85_%D0%BD%D1%8C_%D0%9E%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%B4_%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD_%D3%A9%D0%B3%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D0%BB%D2%AF%D2%AF%D0%B4_II_%D0%93%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%B4_%D1%85%D1%8D%D0%B2%D0%BB%D1%8D%D0%B3%D0%B4%D1%81%D1%8D%D0%BD_%D3%A9%D0%B3%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D0%BB%D2%AF%D2%AF%D0%B4%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D1%87%D1%83%D1%83%D0%BB%D0%B3%D0%B0_%D1%85%D3%A9%D1%80%D0%B2%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D1%8D%D0%B3_Bibliotheca_Oiratica_107_%D0%A3%D0%B1_2021 |journal= |pages=157-159}}</ref> Дөрвөн түшмэлийг сонгохдоо отгийн зайсангуудаас сонгож томилдог байжээ. 6 заргачийн доор 2 дэмч тушаалтан байна. Эдгээр нь Зүүнгарын хаадын төв засгийн газрын голлох тушаалтан бөгөөд 26 отог бүрийг өрхийн тооноос хамаарч харилцан адилгүй зайсан захирч, зайсангийн доор албач, дэмч зэрэг тушаалтад отгийн доторх албан үүргийг гүйцэтгэж байсан. Ногоон буюу алаг өнгөтэй туг хэрэглэж байв. Галдан Манж гүрэнтэй хөрш улсын хувьд худалдаа хийж эрх тэгш харилцаж байх хүсэлт тавьж байсан боловч [[Энх амгалан|Энх-Амгалан хаан]] [[Өөлд|Өөлд аймаг]] (Ойрадыг хэлж байна)-т Очирт хан, Аблай ноён, Галдан тайж гэж л байсан, ер Бошигт хаан гэж явсан газаргүй хэмээн Галданг ихэд дорд үзсэн хариу өгч байжээ. Гэвч Галдан Бээжинд ирж жил бүр элч илгээж олон мянган хасгаар өргөн хэрэглээний зүйлээ тээвэрлэж авдаг байв. Гэтэл 1683 онд Манж нар Ойрадын 200-гаас илүү хүнтэй элчийг цагаан хэрмийн хаалгаар оруулахыг хориглов.{{Citation needed}} 1678-1680 онд Галдан [[Зүүн Туркестан|Дорнод Туркестан]], [[Самарканд]], [[Бухар]] зэрэг баруун зүгт газар нутгаа тэлж худалдааны замд ноёрхох, цэрэг зэвсгийн чадавхаа нэмэгдүүлэхийн тулд Зүүнгарт амьдарч агсан Орос, Швед гаралтай уран дархануудаар галт зэвсэг, хуяг, дуулга, жад, илд хийлгэж Буучин отгийг 1000 өрхтэйгээр байгуулжээ.{{Citation needed}} == Аян дайнууд == {{Гол|Халх-Зүүнгарын дайнууд|Казах–Зүүнгарын дайнууд|Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн}} [[Яркендын хант улс]] ялагдсаны дараа. Галдан Бошигт хаан Төв ба Дундад Ази руу олон удаагийн аян дайн явуулж бүр Энэтхэгийн Кашмир хүрсэн байдаг. [[Хивын хант улс|Хиви]], [[Бухарын Эмират Улс|Бухар]], [[Самарканд]], [[Моголистан]], [[Кашгар]], [[Яркенд]], [[Турфан]], [[Коканд]] зэрэг ханлигууд, [[Хамил тойрог|Хами]], [[Ферган]] зэрэг эзэмшил газрууд түүнд бууж өгч алба татвар төлж байсан ажээ. Түүний мэдэлд Дундад Ази бараг бүхлээрээ орж Манж, Орос улсуудыг жийрхэн болгоомжлоход хүргэжээ. Галдан хаан уйгар цэргүүддээ орос цэргийн хувцас өмсгөөд "энэ манай орос цэргүүд" хэмээн манж нарыг сүрдүүлж байв.<ref>Ш.Адьшаа "Галдан Бошигт" 2006</ref> XVIII зууны эхэнд Зүүнгарын [[Цэвээнравдан]] хаан [[Енисей]]д байсан Зүүнгарын харъяат [[Енисейн киргиз]]үүдийг Оросын захиргаанд орохоос болгоомжлон өмнө зүг нүүлгэсэн байна.<ref name="Гусейнов">[http://www.turkist.org/2011/03/nikolai-huseinov-kyrgyz-kaqanat.html Николай Гусейнов "Кыргызский каганат - тюркское государство на Енисее"]</ref> 1703 оны 7 сард 3000 хүнтэй зүүнгарын цэрэг Хонгорайн нутагт очин нутгийн киргиз ноёдын тусламжтай 15-20,000 хүн буюу Хонгорайн хүн амын ихэнхийг цуглуулан 3 замаар зүүнгарын цэргийн хамгаалалтан дор Зүүнгарын хаант улсын гүн рүү нүүлгэн шилжүүлжээ.<ref name="Гусейнов"/> Нүүн ирсэн киргизүүд Зүүнгарын цэргийн болон хилийн албанд хүчин зүтгэж байсан<ref name="Гусейнов"/> Хонгорайчуудын ихэнхийг нүүснийг оросууд ашиглан 1704-1706 онд Минусын хотгорт үлдсэн киргизүүд рүү хэд хэдэн довтолгоон хийж мөн Зүүнгараас буцан ирсэн цөөн тооны киргизүүдыг довтолжээ.<ref name="Гусейнов"/> Хонгорайн нутгийг оросууд эзлээд Абаканскийн цэргийн шивээг яаран байгуулж цаашдын довтолгоондоо ашиглах болжээ. Ойрад Монгол улс тухайн үедээ Хятад, Дундад азийн гүүр болсон эртний түүхт торгоны замыг хяналтандаа байлгаж Узбек, Тажикийн зарим хэсэг, Киргиз, Казахстаны ихэнхи хэсгийг захирч байв. Аныракайн тулаан нь Зүүнгарын хилийн хамгаалалтын бүлэг цэрэг рүү казахууд давуу хүчээр гэнэдүүлэн довтолсон жижиг тулаан болохыг Оросын түүхчид бичиж байна. Европын колоничлогч их гүрнүүд ч тал засч асан манжтай зүүнгарчууд 1717-оос 1733 онд томоохон байлдааны ажиллагаа явуулжээ. Манжууд Зүүнгарыг унагахаар ойр ойрхон цэрэг татаж, дайны нүсэр зардал гаргасны эцэст өөрсдөө туйлджээ. Ази тивд хамгийн нөлөөтэйгээр оршиж байсан Манж чин гүрэн талын нүүдэлчин Монголчуудтай хийсэн дайны зардлаа дийлэхээ байж, эзэмшил нутаг даяар нь үгүйрсэн олны бослого оволзсон байна. Ийн аргадгүйдсэн Манж гүрэн ойрадуудтай гэрээ хийж Алтайн нуруугаар хил тогтоожээ. 1740-өөд оны эхэнд Казахын бага болон дунд жуз Галданцэрэнгийн захиргааг хүлээн зөвшөөрчээ.<ref name="Кушнерик">[http://www.dissercat.com/content/russko-dzhungarskie-diplomaticheskie-otnosheniya-nachalo-xvii-50-e-gg-xviii-vv#ixzz3WymP4oPh Русско-Джунгарские дипломатические отношения:Начало XVII-50-е гг.-XVIII вв. 07.00.02, кандидат исторических наук Кушнерик, Римма Арнольдовна]</ref> [[Захчин]] нар [[Чингэл]], [[Өрөнгө]] гол, [[Эрээн хавирга]] хавьд байв. Тэд Зүүнгарын зүүн, өмнөд хилийг хамгаалах үүрэгтэй байсан бөгөөд захчин нар манжийн удаа дараагийн цохилтыг өөрсдийн хүчээр няцааж байв. Манжийн хаан Зүүнгарыг эзлэх замд саад болж байгаа [[алтайн урианхай|урианхайчуудыг]] эхэлж цохих хэрэгтэй гэж хэлж байв.<ref>{{Cite web |url=http://www.lib.ua-ru.net/diss/cont/363373.html |title=Ичинхорлоогийн Лхагвасурэн. Алтайские урянхайцы |access-date=2016-03-04 |archive-date=2021-04-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210415181449/http://www.lib.ua-ru.net/diss/cont/363373.html |url-status=dead }}</ref><ref>Документы о политике Джунгаров 1991:9</ref> Ардын аман зохиолоос үзвэл тус хаант улс 2 гарын буюу Зүүн 8 хошуу, Баруун 6 хошуунд хуваагдсан засаг захиргааны хуваарьтай байсан. Зүүнгар хаант улсын нийгмийн жижиг энгийн нэгж нь хот айл байв. Зарим судлаачдын үзсэнээр, хот айлд 5-6 өрх багтах бөгөөд гол шинж төрхөөрөө хөдөөгийн хүйн байдалтай байжээ. Тэд бэлчээр нутгийг хамтран ашиглаж, нүүх, худаг ус гаргах, хороо барих, малын ноос үс авах зэрэг ажлыг хамжин хийдэг байв. Хоёроос гурван хот айл нэгдэж нэг арван болно. Түүний ахлагчийг аравны ах гэнэ. Хоёр гурван арван нийлж байж хорин болно. Хоринг мэдэгчийг шүүлэнгэ гэнэ. Хоёроос дээш хорин нэгдэж байж дөчин болно. Дөчнийг эрхлэн мэдэгчийг дэмч гэнэ. Дэмч бол зайсангийн туслах юм. Зарим дөчинд зуу хүртэл айл багтдаг бөгөөд нэг отцийн дотор хүн амын тооноос хамаараад дөчний тоо янз бүр байна. Арван, хорин, дөчин нь засаг захиргааны жижиг нэгжүүд бөгөөд Зүүнгар улсын цэрэг захиргааны үндсэн том нэгж нь отог буюу анги юм. == Уналт == {{Гол|Зүүнгар-Чин улсын дайн}} [[Файл:Receiving the surrender of the Yili.jpg|right|thumb|230px|Даваач хааныг буулган авсан нь]] [[Файл:Battle of Oroi-Jalatu.jpg|right|thumb|230px|Зүүнгарчуудыг хядан устгаж байгаа нь, Орой-Залаат уулын орчим. 1755 он.]] [[Файл:Chengde, China - 022.jpg|right|thumb|230px|Зүүнгарыг мөхөөсөнд зориулан бариулсан Пунинг-цогчин дуган буюу түмэн амгалант тэнгэрийн сүм нэрээр алдаршсан Юнхэгүн сүм, Хэбэй муж]] Орос, Манж нар Төв Ази, Сибирийг эзлэхэд нь саад болж байсан Зүүнгарын эсрэг хуйвалдан нь ил болон далд олон баримтаар батлагддаг. Эрчис мөрөн хавиар байсан [[дөрвөд]], [[баяд]] нар дайнаас өмнө Зүүнгарын хаантай зөрчилдөн зүүн тийш Алтайг давж уулынхаа нөгөө талд гарсан боловч 1753 онд манжууд баригдаж аргагүй нь эрхэнд захиргаанд нь оржээ. Манж нар тэдийн эхлээд одоогийн [[Баянхонгор аймаг]] дараад нь [[Увс нуур]] орчим суулгажээ. Зүүнгарын хаан Галданцэрэнг нас барсны дараагаар түүний бага хүү хаан ширээнд залрах ёстой байсан ч хэтэрхий түргэн ширүүн ааштайгаасаа болж [[Зүүнгар улс]]-ын ноёдын итгэлийг хүлээж үл чадав. Үүнээс үүдэн Зүүнгарт улс төрийн хуйвалдаан болж Галданцэрэн хааны том хүү болох [[Дамбадаржаа]] хаан ширээнд залах болов. Гэвч [[Амарсанаа]] болон [[Даваач]] нар ахин хуйвалдаж баригдан нутгаасаа хөөгдсөн ба өөрсдийн 1500 хүнээс бүрдсэн армиа [[Дамбадаржаа]] хааны хүрээ рүү хөдөлгөв. Энэхүү довтолгоон нь амжилттай болж Даваач хаан ширээнд залрав. Даваач 1752-1755 хүртэл Зүүнгар улсын хаан ширээг 3 жил барихдаа Хаант Оростой холбоо тогтоож чадсан хэдий ч таранхай бутархай [[Зүүнгар]] улсыг нэгдэн нийлүүлж чадаагүй юм. Амарсанаа болон Даваач нар анх хамтран төр барихаар зэхэж байсан ч Даваач ганцаар хаан ширээнд суусан нь Амарсанаад таалагдсангүй. Удалгүй Амарсанаагаар удирдуулсан Ойрадууд дотроо иргэний дайн хийхэд хүрэв. Энэхүү иргэний дайн Зүүнгар хаант улсыг мөхөхөд хүргэсэн юм. Амарсанаа болон түүний цэргүүд ялагдан улмаар Манжийн дарлалд байсан Халхын нутаг руу дүрвэхээс өөр замгүй болсон. Энэхүү ялагдлын дараа Амарсанаа Манж-Чин улстай хамтарсан их цэргийн манлайд явав. 1755 онд Манжууд гол хүчийг нь ар, өвөр Монголоос татсан морьтон эрсээс бүрдүүлсэн 50 мянга орчим цэргийг Зүүнгар улс руу гурван замаар оруулсан байна. Манж цэргийн ерөнхийлөн захирагчаар Банди хэмээх өвөрлөгч жанжин явсан бол туслах жанжинаар Саарал гэх ойрдын ноён томилогдсон байлаа. Их цэргийн манлай ангийг Зүүнгарын хойд аймгийн цэрэг бүрдүүлж, ойрадын нөлөө бүхий ноён хойдын Амарсанаа тэргүүлсэн юм. Амарсанаа манлайлж явсан учраас ойрадын ард түмэн энэ удаад манжийг тэгтэлээ улайран эсэргүүцээгүй билээ...Шийдвэрлэх тулалдаан Гэдэн уулнаа болж Даваач хааны 8000 орчим цэрэг үлэмж давуу хүчний эсрэг хэдийгээр баатарлан тулсан боловч тэсч чадсангүй. Даваач хаан [[Кашгар]]ын нутгаас баригдаж, Бээжин хотноо хүргэгдсэн байна. 1755 онд буюу манжууд ойрадыг эзлэнгүүт цэрэглэн боссон юм. Энэ бослого зөвхөн ойрад түмний тэмцэл байсангүй. Амарсанаа хэдий Манж-Чин улстай нийлж Зүүнгар хаант улсыг мөхөөсөн ч удалгүй тэднээс урван Манжийн эсрэг бослого тэмцэл гарган тулалдаж эхлэв. Үүнтэй зэрэгцэн Хотгойдын Чингүнжаваар толгойлуулсан бослого халх Монголд ч эхлэв. Манжийн эзэн хаан энэ тухай сонсоод “Жарны донсолгоо эхэллээ...” гэж айдас дүүрэн дуу алдсан гэдэг. Ойрадын босогчид эхний тулаануудад манжийн 36 мянган цэргийг устгасны дараа манжууд яаралтай цэрэг татаж, бялтат буу, үхэр буугаар зэвсэглэсэн үлэмж хүчийг мөн л гурван замаар Зүүнгарын нутаг руу цөмрүүлсэн байна. Амарсанаа, Дондогманж, Ням, Занагарав нарын баатруудаар толгойлуулсан ойрадын дайчид тэрхүү их цэргийг нь дахин хиар цохив. Харамсалтай нь энэхүү ялалтын дараа ойрадууд хаан ширээний төлөө маргаан үүсгэж, хоорондоо зэвсэг зөрүүлсэн байдаг. Голлох хоёр удирдагч Дондогманж, Амарсанаа нар зөрчилдөж, Дондогманж нь Амарсанаагаа довтлон Казах руу дутаалгажээ. Энэхүү үйл явдал манжуудад ашигтай байв. Гуравдахь довтолгоо цэрэг, технологийн хувьд тухайн үедээ л сонгомол, бас хүчний хувьд дэндүү хол зөрүүтэй байлаа. Энэ удаад Манжийн эзэн хаан ойрадуудыг даран дагуулах бус үгүйртэл хядахыг шууд зарлиглаж, алсан ойрад хүний тоогоор мөнгөн шагнал амалсан байна. Зүүнгарын өргөн уудам нутаг даяар эмх замбараагүй цуст хядлага ийнхүү эхэлжээ. Эмэгтэйчүүд, хүүхэдгүй хутга ханцуйлан “дэр авч үхнэ” хэмээн эцсийн тэмцэлд босон манжийн цэрэгт нилээд хохирол учруулжээ. Үүний дараа манжийн жанжид хүүхэд, эмэгтэйчүүдийг ч хайрлахгүй алахыг тушаасан байна. 2 жилийн хугацаанд Зүүнгарын хүн амаас дөнгөж 100 мянга орчим хүн л дүрвэж нуугдаж, дагаар орж амь гарчээ. Амь үрэгдэгсдийн үлэмж хэсэг нь эмэгтэйчүүд, балчир хүүхдүүд байсан юм. Тэд уултай газрыг гар гараасаа барьж байгаад самнасан байна. Жанжнуудын айлтгалд “500 махчинг алав, 1000-ыг барьж сөнөөв, 2000 хулгайг хийсгэв” “махчин, босуул, хулгай, дээрэмчнийг алав” гэх мэтээр бичсэн байдаг. Эхэндээ дандаа эр хүнийг нь алах бодлого барьж байв. Гэтэл ойрад эмэгтэйчүүд бүгд ханцуйдаа хутга бариад боссон. Тиймээс бослого дарах үйл явцад эр, эм, хүүхэд гэж ялгалгүй алах болжээ<ref>{{Cite web |url=http://uvsnutag.mn/index.php?view=content&type=content&id=979#sthash.1etkDJmf.dpuf |title=Archive copy |access-date=2016-02-29 |archive-date=2013-09-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130910070931/http://www.uvsnutag.mn/index.php?view=content&type=content&id=979#sthash.1etkDJmf.dpuf |url-status=dead }}</ref>. Чин гүрний эрдэмтэн Вэй Юаний бичсэнээр Баруун Монголчуудын нийт хүн ам 1,500,000 гаруй байсны 30% буюу 480,000 гаруй нь Чин улсын цэрэгт алагдаж, 40% буюу 600,000 нь цэцэг өвчнөөр нас барж (Чин гүрний цэргүүд албаар тараасан гэх), 20% нь буюу 300,000 орчим нь Орос, Халимаг болон казах аймгууд руу дүрвэж, 10% буюу 150,000 орчим хүн уул хад, ус гол руу нуугдан амьд үлджээ. Энэ тухай Майкл Эдмунд Кларк "зөвхөн Зүүнгар улсыг эзэлсэн төдийгүй Зүүнгар улсын ард иргэдийг ч бүрэн устгасан" гэж тодорхойлсон. Харвардын их сургуулийн доктор, профессор, түүхч Питер Пердюэ "Зүүнгарын хаант улсын ард түмнийг устгасан нь Тэнгэр тэтгэгч эзэн хааны явуулсан харгис хядлага устгал бүхий бодлогын үр дүн" гэж үзжээ. Халхын цэрэг эхэн үеийн тулаанд оролцсон ч Халх, Өвөр Монголд манжийн эсрэг бослого үймээн эхэлсэн тул манжийн хааны тушаалаар нутаг буцсаныг Америкийн судлаач Бенжамин Леви судалгаандаа дурьджээ.<ref>[http://songolia.blogspot.com/2012/03/blog-post.html#!/2012/03/blog-post.html МУИС-н "Түүх" сэтгүүл 2011 оны дугаар. Б.Леви. Зүүнгар дахь Чингийн аян дайн ба сарнисан ойрадуудыг Илид нутаглуулсан нь, Benjamin Levi "Qing campaign in Zungharia and resettlement of dispersed Oirats in Ili region", "History" journal, NUM (National University of Mongolia), 2011]</ref>. Амьд үлдсэн цөөн ойрадуудын зарим нь Ижил мөрөн дэх халимагууд руу зугтан очиж, бусад нь манжийн захиргаанд оржээ. Л.Гумилев Зүүнгарчуудыг өмнө нь Хүннү, Түрэг, Уйгар улсуудын гүйцэтгэж байсан хятадын түрэлтийг зогсоох үүргийг гүйцэтгэж байсан гэсэн байдаг.<ref>[http://gumilevica.kulichki.net/articles/Article16.htm ЛЮДИ И ПРИРОДА ВЕЛИКОЙ СТЕПИ] Именно ойраты приняли на себя функцию, которую ранее отчасти несли хунны, тюрки и уйгуры, став барьером против агрессии Китая на север, и осуществляли эту роль до 1758 г., пока маньчжуро-китайские войска династии Цинь не истребили этот мужественный этнос</ref>. Баруун монголын ард түмэн ойрад-зүүнгаруудыг хядан устгаж төр улсын голомтыг нь самарсны дараа Тэнгэрийн Тэтгэсэн хаан "Гурван үеийн хаадын сүнсийг амраалаа" хэмээн дуу алдсан гэдэг билээ. [[Файл:Amursana.jpg|left|thumb|200px|Амарсанаа Чин улсын эсрэг бослого гаргажээ]] Хядлагад манжийн эсрэг шаргуу байлдсан [[хойт]], [[өөлд]], [[захчин]], [[урианхай]], [[цорос]], [[Дөрвөд]], [[Баяд]] зэрэг аймгууд ихээхэн өртсөн байна. Бослогыг Дөрвөдийн гурван Цэрэнгээс бусад ойрдын бүх удирдагч дэмжин оролцжээ. Манж нар захчины ноён Мамуудыг баривчлан Тэнгэр уулын араар байсан захчингуудыг хойш Алтай давтал нүүлгэн захиргаанд оруулсан ч Амарсанаагийн бослогын үед ихэнх нь түүний талд орон тулалдсан ба Амарсанаа Мамуудыг цаазалсан байна. Манж нар захчингуудын нилээд хэсгийг хядаж, мөн зүүнгарын зарим эмэгтэй, хүүхдүүдийг нь Манжийн урд муж, Хятадын гүн хүртэл цөлөн манж цэргийн боол болгожээ. Мөн зарим захчингуудыг Өвөр Монголын [[Хөлөнбуйр]] зэрэг зүүн нутгаар цөлсөн байна. [[Торгууд]], [[хошууд]] нарын гадагш нүүлгүй Зүүнгарын захиргаанд үлдсэн хэсэг нь мөн л хядлагад өртсөн бололтой. Зүүнгарын хүчирхэг улсын гол цөмийг бүрдүүлж байсан хойд, өөлд, цоросын томоохон аймгууд үндсэндээ тэр чигтээ сүйрчээ. Одоо цөөн тооны өөлд ястан Монгол, Хятадад байгаа бөгөөд ястан, [[аймаг|аймгийн]] хэмжээтэй угсаатны бүлэг байсан хойд, цорос нар ихэнх нь хядагдаж одоо энд тарсан цөөн тооны овог төдий болсон байна. Мөн Чингүнжавыг дэмжсэн [[хотгойд]]уудыг 5, 10 айл болгон хэсэгчлэн хувааж Халх, Өвөр Монгол даяар тархаан цөлж хүчийг нь сарниулжээ. Одоо хотгойдууд [[Завхан]], [[Хөвсгөл аймаг]]д төвлөрөн суурьшиж байна. Манж улс Зүүнгарыг эзэлсний дараа Зүүнгарын нутаг дээр [[Шинжаан]] ("Шинэ муж") мужийг байгуулан уйгар, казах, хуй (дунган) нарыг суурьшуулжээ. Ойрадуудын нутаглаж байсан Казахстаны зүүн хэсэг, Киргизстанд монгол нэртэй газар усны нэр нилээдгүй үлдсэн бөгөөд эрдэмтэд тэндээс монгол газар усны нэр нэмж олсоор байна.<ref>{{Cite web |url=http://forum-eurasica.ru/index.php?/topic/2495-istoricheskaia-toponimika-dzhungarskogo-khanstva/ |title=Archive copy |access-date=2015-02-02 |archive-date=2014-07-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140709230649/http://forum-eurasica.ru/index.php?/topic/2495-istoricheskaia-toponimika-dzhungarskogo-khanstva/ |url-status=dead }}</ref> Киргизстаний зүүн хэсэгт Джиргалан буюу "жаргалан", Дьюрбельджин буюу "дөрвөлжин", Алтайн БНУ-н өмнөд хэсгээр Чиндагатуй буюу "чандагатай", Усть-Улаган буюу "улаан", Онгудай гэсэн хотууд бий. Мөн халимагуудын байсан Казахстаны баруун хойд хэсэгт [[Чаган нуур]] гэх мэт монгол нэртэй газрууд бий. 1718 онд оросууд Зүүнгарын Цоржийн хийдээс холгүй орших буддын 7 сүмтэй газрыг эзэлж Семипалатинск ("семь" - долоо, "палат" -майхан) гэсэн бэхлэлт байгуулсан нь хожим нь хот болон өргөжжээ. Оросууд ойрдын эдгээр сүмийн талаар бүр 1616 онд мэдэж байв. 1660—1670 онд энд зүүнгар-казахын томоохон тулалдаан болсон учир 1734 онд Герхард Фридрих Миллерийг ирэхэд сүмүүд нилээдгүй сүйрсэн байдалтай байв. XVIII зууны сүүлд нэрт судлаач Петер Паллас сүмүүдийн зургийг зурсан байна. Семипалатинскийг 2007 онд [[Семей]] нэртэй болгон өөрчилсөн бөгөөд энэ нь ойрадын түүхийг бүдэгрүүлэх зорилготой хийгдсэн гэдэг. Хотын иргэдийн дунд шинэ нэр тийм ч оновчтой нэр биш гэж үзэх хандлага байдаг.<ref>{{cite web|url=http://www.megapolis.kz/art/13_zapreshchyonnih_bukv|title=13 запрещённых букв|accessdate=2015-02-23}}{{Dead link|date=Хоёрдугаар сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Мөн Алма-Ата хотыг [[Алматы]] болгон өөрчилсөн ба Семей, Алматы нь казах хэлэнд ч ямар ч утга илэрхийлдэггүй зохиомол үг юм. О.Т. Молчанова [[Алтайн Бүгд Найрамдах Улс]]ын 5400 газар зүйн нэрийг судлааад 423 нь монгол гаралтайг тогтоожээ.<ref name="Бердибек">Бердибек Нуралдинович Бияров "ОСОБЕННОСТИ МОНГОЛОЯЗЫЧНЫХ ТОПОНИМОВ КАЗАХСКОГО АЛТАЯ"</ref> Мөн Алтайн нурууны Казахстанд хамаарах хэсгийн 2000 нэрний 7 хувь буюу 140 нь монгол үг байна.<ref name="Гусейнов"/> [[Эрчис]] мөрөнд цутгадаг [[:en:Bukhtarma River|Бүхдэрмэ]] голын зүүн эргээс урагшлах тусам монгол нэр олширч байгаa бол баруун эргээс нь хойшлох тусам орос нэр олширч байна. Зүүнгарын хядлагаас хойш олон зуун жил өнгөрсөн тул уул усных нь монгол нэр мартагдан орхигдох явдал гарч байна. 600 мянга орчим хүн амын 480 мянга нь үрэгдсэн Зүүнгарын хядлага нь дэлхийд томоохон орох 10 хядлагын нэг юм. Тэнд харуулын асуудлаар очсон манж түшмэл "20 хоног явахад нэг ч хүн таараагүй" гэж тэмдэглэн бичсэн байдаг. Мөн «ямар ч хvний мөргүй мянга мянган бээр эль хуль тал нутаг» хэмээн бичиж байв. Түүхч На.Сүхбаатар: "Гэтэл манай зарим түүхчид ойрадын түүхийг тэднийг дарангуйлж байсан Манжийн эх сурвалжаас авч бичдэг. Тэр сурвалжид “Ойрадууд хоорондоо дайтаад байхаар нь Манжийн их цэрэг очиж төвшитгэсэн” гэсэн байдаг. Тэгж алж хядаж, юу ч үгүй болгож төвшитгэдэг юм уу. Үүнийг ойрадын өөрийнх нь түүхийн эх сурвалж буюу худам, тод бичгийн сурвалжаас үзэх хэрэгтэй. Бид түүхийг олон талаас нь олон баримт сэлтээс үндэслэж, болгоомжтой бичих ёстой юм".<ref>{{Cite web |url=http://id.news.mn/content/152585.shtml |title=Archive copy |access-date=2016-03-04 |archive-date=2013-08-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130805024143/http://id.news.mn/content/152585.shtml |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.uvsnutag.mn/index.php?view=content&type=content&id=979#sthash.0jRM0GNd.dpuf |title=Archive copy |access-date=2016-01-14 |archive-date=2013-09-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130910070931/http://www.uvsnutag.mn/index.php?view=content&type=content&id=979#sthash.0jRM0GNd.dpuf |url-status=dead }}</ref> Аливаа бусдыг эзлэн түрэмгийлж, хүн ардыг хядан устгагч улс үндэстэн өөрийнхөө тэрхүү түүхээ цайруулан бичдэг түүхийг жишээ татан авбал: европчууд 1600 оноос Америк тивийг эзлэн түрэмгийлж эхэлснээс хойш 1900 он хүртэлх хугацаанд уугуул иргэдийн 75-80 хувь нь амь үрэгджээ. Тэдний дийлэнх нь цагаан арьстнуудын тээж ирсэн элдэв өвчнөөр үхжээ. Америкийн зарим нэгэн түүхч энэ бол санаатай хядлага байгаагүй, халдварт өвчнөөр үхсэн гэдэг ч зарим тохиолдолд англи, францчууд уугуул иргэдийн дунд халдварт өвчин зориуд тарааж байжээ. Иймээс манжийн түүхийн сурвалжид зүүнгарчуудын нилээд нь халдварт өвчөөр үрэгдсэн гэж тэмдэглэсэн байдагийг дахин тодруулах хэрэгтэй юм. Зүүнгараас үлдсэн иргэдийн бослого хөдөлгөөнөөс сэрэмжилж бүх галт буу, зэр зэвсэг, нум сумыг хурааж устган, зөвхөн урианхайчуудыг ангийн арьс бэлтгэх үүрэгтэйгээр нум сум хэрэглэх эрхтэй үлдээжээ. === Зүүнгарчууд манжийн 500 цэргийг бут цохисон нь === 1758 оны хавар Зүүнгарын нутаг цусанд живж байлаа. Учир нь Манжийн хааны зарлигаар манжийн цэрэг зүүнгарын эзлэгдсэн нутагт хомроглон устгах үйл ажиллагаа буюу геноцид үлдэж байв. Энэ үед Зүүн гарын монголчууд, эхнэр хүүхдүүд нь хүртэл "дэр авч үхнэ" хэмээн Манжын бослого дарах цэрэгтэй эцсээ хүртэл тэмцэлдэж байсан үед Манжийн хядлагаас зугтаж гарсан Шэйрэн тайшийн тухай сонирхолтой түүх байдаг. Тэр аймшгийн цагт Алтайн өвөрт нутаглаж байсан Шэйрэн хэмээх тайшийн албатуудыг хядаж устгахаар Манжийн Тангулуу /эсвэл Танлу/ жанжны удирдсан цэрэг иржээ. Цуст хядлагын чимээ авсан Шэйрэн тайшаар удирдуулсан хошууд, дөрвөд, хойдуудын нэг түмэн өрх Халимгийн Дондогдаш ханыг түшихээр амь тэмцэн зугтаж явсаар Хасагийн хилд орохын алдад манжийн нэхүүл цэрэгт гүйцэгдсэн байна. Нэгэнт гүйцэгдэх нь тодорхой болж эсэргүүцэх аргагүй болсон тул Шэйрэн тэргүүтэн арга сэдэж бүгд гэрээ барьж Манжийн цэргийг хүлээн авахад бэлтгэжээ. Манж жанжин ирмэгц түүнийг угтан авч "Бид та бүхнээс зугтсангүй, олон төрлөө нэхэж авахаар ирлээ. Одоо эндээс морь хүн шигшээд бүгдийг авч ирж Манж их эзний албат боол болгоно" гэсэнд Танлу жанжин ихэд баясаж бэрд хүүхдэд дур өгөн цэрэг бүгдээрийг их найраа хийв. Монголчууд тэднийг хоол архиар шахан бүгдийг согтоогоод толгой дараалан хядаж орхив. Манжийн цэргээс ганцхан цагаан морьтой хүн зулж гарчээ. Зүүнгарчууд цааш үргэлжлүүлэн нүүцгээсэн байна. “Дөрвөн Ойрадын түүх тууж хэмээн оршвой” сурвалжид буй эл мэдээг эш болговол, Шэйрэн тайш тэргүүтэн араас нь нэхэж ирсэн нэхүүлүүдэд “бид нүүж явсан төрлүүдээ буцааж авчрах санаатай” хэмээн заль хэрэглэн найрлаж, архи уулган согтоож устгаад Ижил рүү нүүсэн бололтой. Шэйрэн тайш Оросын хилд орохын урьд илгээсэн захидалд "бид тамын тогоотой адил нөхцөл байдлаас оргож гарч ирлээ" гэж бичсэн байдаг нь Зүүнгар дахь нөхцөл байдал ямар аймшигтай байсныг илэрхийлнэ. Хожим Тэнгэр тэтгэгч хаан энэ 500 цэргийнхээ өсийг санасаар байсан бөгөөд 1778 онд Халимгуудын хамт дагаар орохоор /Үнэндээ анхны төлөвлөгөө Зүүн гарын уугуул нутгийг дайрч эзлэх зорилготой байсан/ ирэхэд түүний талаар онцгойлон хэлэлцэж цаазаар авах эсэх талаар зарлиг гаргаж байжээ. Манжийн эзэн хаан, Манж Чин улсаас Зүүнгарын хаант улсыг эзэлсний дараа Ижил мөрний зүг зугатаж, тэнд хэсэг хугацаанд аж төрж байгаад 1771 онд Убашийн хамт буцаж ирсэн Шэйрэн тайшид ч мөн гавьяа шагнал хүртээх болсноо дуулгаад, түүнд хандаж сайхь бичигт ийн бичсэнийг сийрүүлбээс: “...Бас Шэйрэн чи урьд манай цэргийг дайлж Орост очсон одоо чи бурхны шажныг санаж, намайг тэмцэж ирсэн төлөө, би чиний урьдах явдлыг санахгүй, чамайг уучлан айлтгаж өршөөх хайрлах, хэрвээ урьд чамтай дайлалдсан тэр цагт манай цэрэг, чамайг барьж ирэхүлээ би яллах биш үү. Одоо чи өөрөө ирсэн төлөө чамд буруу үгүй. Би чамайг Убаши, Цэвэгдорж, одоогийн адил хайрлах..." гэжээ. ==Мөн үзэх== *[[Зүүнгар нутаг]] == Зүүлт == {{лавлах холбоос}} ==Гадаад холбоос== *[https://web.archive.org/web/20130608082328/http://new.hist.asu.ru/biblio/borod2/76-370.html Об историческом обосновании Китайских претензий на Джунгарское территориальное наследсво] *[https://web.archive.org/web/20160305194935/http://biznetwork.mn/network/topic/show/30223/2 Урт Цагаан мангасыг Жангар доройтуулсан бүлэг] {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө=[[XIV-XVII зууны Монгол орон|Монгол улс]]<br/>[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]<br/>[[Яркендын хант улс]] |дараа=[[Манж Чин улс]]<br/>[[Оросын Хаант Улс]] |он= 1671-1757 |албан_тушаал=Зүүнгарын хант улс }} {{end}} [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс| ]] [[Ангилал:Монголын түүхэн улс]] [[Ангилал:Төв Азийн түүхэн улс]] [[Ангилал:Ойрадын түүх]] [[Ангилал:Хаант Улс]] emd1o3q0kqp3vcjdactqwr4v4bk630e 0 16223 852296 824806 2026-04-05T09:07:42Z Avirmed Batsaikhan 53733 852296 wikitext text/x-wiki {{Жилийн өдрүүд|4 сарын}} '''4 сарын 6''' нь [[Григорийн тоолол|Григорийн тооллын]] жилийн 96 дахь ([[өндөр жил]] бол 97 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 269 өдөр үлдэж байна. == Онцлох үйл явдал == * МЭӨ 46 - Ромын аугаа эзэн хаан [[Юлий Цезарь]] [[Тапсусын тулалдаан|Тапсусын тулаан]]д Каесий Метелиус Скипио, Маркус Порсиус Като нарыг буулган авчээ. * 1199 - Английн хаан [[I Ричард]] мөрөндөө авсан нум сумны шархаа даалгүй амьсгал хураав. * 1250 - Загалмайтны долоодугаар аян дайн: Францын хаан IX Луй болн түүний арми Египетийн Аюубидсийн ханлигийг эзлэн авчээ. * 1385 - Португалийн хаан ширээнд I Жон суув. * 1453 - Османы эзэнт гүрний хаан [[II Мехмед]] [[Константинополь]] хотын бүслэлтийг эхлүүлжээ. * 1652 - Голландын далайчин Ян ван Риебийк [[Сайн Итгэлтийн хошуу|Сайн Итгэлтийн хошуунд]] хүрч улмаар түр амьдрах лагерь барин [[Кейптаун]] гэж нэрлэв. * 1712 - АНУ-ын [[Нью-Йорк хот|Нью-Йорк]] хотын Бродвейд боолуудын бослого дэгджээ. * 1748 - Эртний Ромын [[Помпеи]] хотын балгас олдсон. * 1776 - [[Америкийн хувьсгал]]: Их Британийн тэнгисийн цэргийн холбооны онгоцыг эзлэх Эх газрын тэнгисийн цэргийн оролдлого бүтэлгүйтэв. * 1782 - Сиамийн хаан ширээнд суусан I Рама хаан Чакригийн эзэнт гүрнийг байгуулжээ. * 1808 - Америкийн Жон Жейкоб Астор Америкийн үслэг эдлэлийн компани байгуулсанаар тус тив дэх анхны саятан болох замаа зассан байна. * 1812 - Веллингтоны гүнгээр удирдуулсан Британийн цэрэг Бадазой хотыг эзлэсэн нь хойгийн дайны эргэлтийн цэг болов. * 1814 - Бурбоны өөрчлөлтөөс шалтгаалан [[Наполеон]] Бонапартын эрх ямбыг халж, Элба арал руу цөлжээ. * 1830 - Хожмын үеийн гэгээнтнүүдийн хөдөлгөөний удирдагч Жозеф Смит АНУ-ын Нью-Йорк хотын Манчестер болон Фаейт хотуудад Христийн сүмийг байгуулав. * 1841 - Уиллиам Хенри Харрисоныг нас барснаас хоёр өдрийн дараа АНУ-ын ерөнхийлөгч [[Жон Тайлер]] тангараг өргөжээ. * 1862 - Америкийн иргэний дайн: Генерал Улиссес С.Грантын удирдсан Холбоотны армийн цэргүүд Генерал Альберт Сидней Жонстоноор удирдуулсан Эх газрын армийн цэргүүдтэй тулав. * 1865 - Америкийн иргэний дайн: Эх газрын армийн Умард Виржиниагийн анги нэгтгэл генерал Роберт И.Лийгийн удирдлага дор сүүлийн томоохон тулаанаа эхлүүлжээ. * 1869 - Целлулойдыг зохион бүтээв. * 1888 - Америкийн анхны хөдөө аж ахуйн сургууль болох Клемсоны хөдөө аж ахуйн коллежийг үндэслэсэн Томас Грийн Клемсон насан эцэслэжээ. * 1893 - Америкийн уран барилгын хосгүй дурсгал болох Исүс Христийн хожмын үеийн гэгээнтнүүдийн сүм Солт Лейк хотноо баригдаж дуусчээ. Барилгын загварыг Уилфорд Вүүдрафф гаргасан гэдэг. * 1895 - Күийнсберригийн хатагтайд элдэв далд утга бүхий захидал явуулсныхаа төлөө алдарт зохиолч Оскар Уайлд Лондон хотноо баривчлагджээ. * 1896 - Грекын нийслэл [[Афин]] хотод орчин үеийн Олимпын анхдугаар наадам зохион байгуулагдаж олон улсад олимпизмийн хөдөлгөөн эрчээ авчээ. Ромын эзэн хаан I Теодосий олимпын наадмыг хориглосноос хойш 1,500 жилийн дараа олимпын наадам зохиогдсон нь энэ юм. * [[1909]] - Америкийн адмирал Роберт Пийри, Америкийн аялагч, судлаач Меттью Хенсон нар Хойд туйлд хүрэв. * [[1911]] - Албанийн тусгаар тогтнолын төлөө тэмцэх Малесори хөдөлгөөний удирдагч Деде Гьон Лули Дедвукай Монтенегрогийн Түзи тосгонд Албанийн далбааг мандуулжээ. * 1917 - Дэлхийн I дайн: АНУ-ын ерөнхийлөгч [[Вудро Вилсон|Вүдро Вилсон]] Герман улсад дайн зарлав. * 1919 - Энэтхэгийн тусгаар тогтнолын төлөө тэмцэгч [[Махатма Ганди|Мохандас Крамчанд Ганди]] өлсгөлөн зарлав. * 1926 - Хожим нь United Airlines компанитай нэгдсэн Varney Airlines компани анхны арилжааны нислэгийг үйлджээ. * 1930 - Энэтхэгийн тусгаар тогтнолын төлөө тэмцэгч Мохандас Крамчанд Ганди элс, давч, шавар зэргийг хольж байхдаа "Би Британийн эзэнт гүрнийг хайз олохоор сэгсэрч байгаа минь энэ" гэж мэдэгдэв. * 1941 - Дэлхийн II дайн: Нацистын Герман "25" ажиллагааны үеэр Югослав, Грек улсуудыг эзлэв. * 1945 - Дэлхийн II дайн: [[Сараево]] хотыг Югославын партизанууд Герман, Хорватын цэргүүдээс чөлөөлжээ. * 1947 - Америкийн театрын урлагийн шилдгийг шалгаруулах Тонигийн наадам анх удаагаа зохиогдов. * 1957 - Грекын усан онгоцын саятан [[Аристотель Онассис]] Элленикийн үндэсний агаарын тээврийн компанийг худалдан авч нэрийг Olympic Airlines болгон өөрчилжээ. * 1965 - Дэлхийн анхны харилцаа холбооны хиймэл дагуул болох "Эртэч шувуу" хиймэл дагуул хөөрчээ. * 1968 - АНУ-ын [[Индиана]] мужийн Ричмонд хотод хоёр ч удаагийн дэлбэрэлт болж 41 хүн амиа алдан, 150 хүн шархдав. ** Канадын Либерал намын даргаар Пьерр Эллиот Трюдо сонгогдож Канадын ерөнхий сайд болох замаа зассан юм. * 1972 - Вьетнамын дайн: АНУ-ын тэнгисийн цэрэг Вьетнамын талыг бөмбөгдөж эхэлжээ. * 1973 - Америкийн сансар судлалын агентлаг Бархасбадь гарагийг судлах зорилгоор "Пионер 11" хөлгийг хөөргөв. * 1974 - Европын дууны урлагийн ноён оргил Евровижн дууны тэмцээнд Шведийн поп хамтлаг [[АББА]] "Ватерлоо" дуугаараа түрүүлсэн нь их амжилтын гараа байлаа. * 1979 - Балбад болсон оюутнуудын бослогыг тараав. * 1984 - Камеруны бүгд найрамдах хамгаалагчид төрийн эргэлт хийсэн ч бүтэлгүйтэв. * 1992 - Боснийн дайн дэгдэв. * 1998 - Пакистанын засгийн газар дундын зайн пуужинг туршин нь Энэтхэгийн газар нутагт унав. ** Травелерс Групп Ситикорптой 76 тэрбум ам.долларын үнэ цэнээр нэгдэж бидний мэдэх Ситибанк байгуулагджээ. * 2004 - Литва улсад ардчилал энхийн замаар ялснаас хойш анх удаа ерөнхийлөгч [[Роландас Паксас]] албан тушаалаасаа огцров. * 2005 - Курдын удирдагч Жалал Талабани Иракийн ерөнхийлөгч болов. Дараа өдөр нь [[Шийт урсгал|Шийт урсгалыг]] дагагч Ибрахим аль-Жаафариг ерөнхий сайдад томилсон юм. * 2008 - Египет улсад төрийн бүх алба хаагчид ажил хаялт зарлав. * 2009 - Италийн Эль Акила мужид 6.3 магнитудын хүчтэй газар хөдөлж 307 хүн амиа алджээ. * 2010 - Энэтхэгийн Дантевада дүүрэгт цагдаагийн газрын явуулсан ажиллагаагаар 76 босогчийг устган хөнөөв. ** — Киргиз улсад хувьсгал эхлэв. * 2012 - Бүгд найрамдах Мали улсын Азавад муж өөрийгөө тусгаар улс гэж зарлан тунхаглав. == Мэндэлсэн алдартнууд == * 1483 - Италийн суут уран зураач [[Рафаель]] (1520 онд нас барсан) * 1773 - Шотландын эдийн засагч Жеймс Милл (1836 онд нас барсан) * 1824 - Шинэ Зеландын долоо дахь ерөнхий сайд Жорж Уотерхаус (1906 онд нас барсан) * 1890 - "Фоккер" нисэх онгоцны компанийг үндэслэгч Энтони Фоккер (1939 онд нас барсан) * [[1904]] - Германы гурав дахь канцлер Курт Георг Кайсингер (1988 онд нас барсан) * [[1911]] - Нобелийн шагналт Германы биохимич Феодор Феликс Конрад Линен (1979 онд нас барсан) * 1918 - Боливийн 56 дахь ерөнхийлөгч Альфредо Овандо Кандиа (1982 онд нас барсан) * 1920 - Нобелийн шагналт Америкийн биохимич Эдмонд Х.Фишер * 1928 - Нобелийн шагналт Америкийн биологич Жеймс Уатсон * 1942 - Академийн наадмын шагналт найруулагч Баррли Левинсон * 1947 - "Тоглоомын түүх", "Машинууд" хүүхэлдэйн кинонд дуу оруулсан жүжигчин Жон Ратценбергер * 1949 - Нобелийн шагналт Германы физикч Хорст Людвиг Стөрмер * 1955 - Академийн наадмын шагналт найруулагч, продьюсер Роб Эпстайн ** "Амьд үхдэл", "Галактикийн хамгаалагчид" киноны од жүжигчин Майкл Рүүкер * 1963 - Экуадорын 54 дэх ерөнхийлөгч, эдийн засагч Рафаель Корреа * [[1964]] - [[Америкийн Нэгдсэн Улс|Америкийн]] найрал хөгжмийн удирдаач, зохиолч [[Дэвид Вудард]] * 1969 - "Хөтлөгч: Рон Бургудигийн адал явдал", "Энэ бол 40 нас", "Ахмад Америк: Иргэний дайн", "Хүн шоргоолж" киноны од жүжигчин Пол Радд * 1970 - Олимпын мөнгөн медальт Хятадын усанд сэлэгч Хуанг Шиаомин * 1978 - Оросын хөлбөмбөгч Игорь Семшов * 1986 - Японы мэргэжлийн сүмо бөхийн озеки Гоейдо Готаро * 1988 - Байгаль орчны төлөө тэмцэгч, ирвэс хамгаалагч, биологич Т.Лхагвасүмбэрэл (2015 онд нас барсан) ** Английн хөлбөмбөгч Фабрис Муамба == Нас барсан алдартнууд == * 1199 - Английн хаан I Ричард (1157 онд төрсөн) * 1520 - Италийн суут уран зураач Рафаель (1483 онд төрсөн) * 1528 - Германы суут уран зураач Альбрехт Дюрер (1471 онд төрсөн) * 1961 - Нобелийн шагналт Бельгийн микробиологич Жюль Борде (1870 онд төрсөн) * 1971 - Америкийн хөгжмийн зохиолч Игор Стравинский (1882 онд төрсөн) * 1992 - Америкийн зөгнөлт зохиолч Айсек Асимов (1920 онд төрсөн) * 1994 - Руанда улсын гурав дахь ерөнхийлөгч Жувенал Хабряримана (1937 онд төрсөн) ** Бурунди улсын тав дахь ерөнхийлөгч Киприен Нтарямира (1955 онд төрсөн) * 1995 - Грекын ерөнхийлөгч Йоаннис Алеврас ([[1912]] онд төрсөн) * 2000 - Тунисийн анхны ерөнхийлөгч Хабиб Бургүйба ([[1903]] онд төрсөн) * 2014 - Академийн болон Академийн хүндэтгэлийн шагнал, "Алтан бөмбөрцөг" наадмын шагналт жүжигчин Мики Рүүний (1926 онд төрсөн) * == Тэмдэглэлт баярууд == * {{USA}} Шинэ шар айрагны баяр * {{IDN}} Үндэсний загасчдын өдөр * {{THA}} Чакригийн хаант улсыг дурсах өдөр * {{CAN}} {{USA}} Нэхмэл даавууны өдөр ---- {{Commonscat|6 April|4 сарын 6}} [[Ангилал:Өдөр|0406]] [[Ангилал:Дөрөвдүгээр сарын өдөр|06]] 8ing5zb6u89xblhzj6a3cxxwuc0nhyt 0 21572 852280 659641 2026-04-05T05:36:04Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 852280 wikitext text/x-wiki [[Зураг:Ulaanbaatar_city_Mongolia.ogv|thumb|right|320px|[[Улаанбаатар]] хотын барилга]] [[Файл:Schiffshebewerk Scharnebeck 3.jpg|thumb|[[Усан онгоц өргөгч]]]] [[Файл:Potala.jpg|thumb|([[Potala]]- [[ордон]])]] [[Файл:Panoramic-SBIA-garden01.jpg|thumb|Бангкокын [[нисэх буудал]]-Suvarnabhumi]] [[Файл:Greatwall badaling.jpg|thumb|[[Хятадын цагаан хэрэм]]]] [[Файл:Bild053.jpg|thumb|Германы Брандэнбүрг муж дахь [[Коттбус]] хотын хуучин орон сууцны сэргээн засварлалт]] '''Барилга''' нь [[барилгын хөрс]]тэй холбогдсон [[хүн]]ий байгуулсан [[барилгын хийц]] юм. Барилга нь ерөнхийдөө олон жилийн [[ашиглалт]]анд зориулагдана. Барилга ихэвчлэн [[барилгын эзэмшил газар]] дээр газартай хөдөлгөөнгүй холбогдсон байна. ([[Үл хөдлөх хөрөнгө]]тэй харьцуулан үзнэ үү.) Зарим барилга нь суурин ч гэсэн хөдөлгөөнтэй байна. Жишээ нь: [[эргэдэг ресторан]], [[эргэдэг сууц]], [[усан онгоц өргөгч]] гэх мэт. Хялбар угсардаг гүүр зэргийг барилгад тооцохгүй. == Түүх == Хамгийн эртний хүний бүтээсэн амьтны яс, [[арслан заан]]ы шүдээр хийсэн сууцны үлдэгдэл нь булш, мөн түүнчлэн Ниццагийн эргээс олдсон байдаг. Тэдгээрийг [[Неандертал]] хүмүүс Европ тивд хүмүүсийг ирэхээс өмнө бүтээжээ. == Ангилал == Барилгыг үндсэнд нь [[өндөр барилга]] ба [[гүний байгууламж]] гэж ангилна. Түүнчлэн барилгыг өөр олон янзаар ангилна: [[зориулалт]]аар нь ([[Барилгыг зориулалтаар нь ангилсан жагсаал]]тыг үзнэ үү.), [[барилгын ашиглалт]]аар нь, байршил, хэмжээ, хийц, эзэмшигч, архитектор, [[захиалагч]], [[барилгын материал]], [[барилгын хэлбэр]], [[архитектурын хэв маяг]]аар нь гэх мэт. →''Мөн үзнэ үү [[:Ангилал:Барилга]] und [[commons:Category:Structures]]'' == Үйлдвэрлэл == Барилгыг [[барилгын газар]] дээр барина. [[Барилгажилт]] ба [[барилгын төлөвлөлт]] нь [[барилгын үйл явц]]ад хамаарна. Санхүүгийн болон бусад шалтгаанаар баригдаж дуусаагүй барилгыг ''дутуу барилга'' гэнэ. Барилга нь [[барилгын материал]]уудаас бүрдсэн [[барилгын хэсэглэл]]үүдээс бүтнэ. Хийцийн төрөл болон [[барилгын материал]]ын хэрэглээ нь байршил, [[технологи]]йн хөгжил ба [[барилгын хэв маяг]]аас хамаарна. == Зориулалт == Барилга нь тодорхой үүргүүдтэй ба голчлон доорх байдлаар ангилна: * [[Байшин]] <br /> Хүний оршин байхад, амьтдын оромжинд, ургамал үржүүлэх болон юмсыг агуулах, хадгалахад зориулагдана. Жишээлбэл: [[орон сууц]], [[амбаар]], [[тэнгэр баганадсан барилга]], [[сүм]], [[хүлэмж]], [[үйлдвэр]], [[гараж]], [[агуулах]], [[малын байр]] * Тээврийн байгууламж <br /> [[Гүүр]], [[туннел]], [[гудамж]], [[хонгил]] * Хангамжийн ба зайлуулах байгууламжууд <br /> Усны ба бохир усны шугамууд, [[яндан]], [[цэвэрлэх байгууламж]], [[хамгаалалтын далан]], [[далан]], [[үерийн далан]]. Мөн энэ ангилалд [[өндөр хүчдэлийн шугам]] ба [[ТВ- ийн цамхаг]] орно. * Хамгаалалтын байгууламжууд <br /> [[Цасны нуралтын хамгаалалт]], [[аюулгүй өрөө]] * Байлдааны байгууламж <br /> [[Цайз]], [[хамгаалалтын цамхаг]] * Түр хугацааны байгууламжууд <br /> [[Нисдэг байгууламж]], [[майхан]], [[хөдөлгөөнт архитектур]], [[контейнер барилга]] == Нэмж унших == * Эрнст Зайдл: ''Барилгын хэлбэрүүдийн толь бичиг – Funktionen und Formen der Architektur'', Штуттгарт 2006 == Мөн үзэх == * [[Портал:Архитектур ба барилгын салбар]] * [[Архитектур]], [[барилгын инженерийн салбар]] == Гадаад холбоос == {{Wikibooks|Барилгын техник дэх өндрийн дэлхийн рекорд}} {{Wiktionary|Барилга}} * [http://www.archinform.net archINFORM] – Архитектур * [https://web.archive.org/web/20110927003307/http://structurae.de/ Structurae] – Барилгын инженер [[Ангилал:Барилга| ]] 5hxa373amslqirduurw4jcrf3en299x 0 22326 852302 851975 2026-04-05T09:58:18Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 852302 wikitext text/x-wiki [[Файл:Large format camera lens.jpg|thumb|right|Том форматтай камерын линз.]] '''Гэрэл зураг-'''гэрэл зургийн хальс эсвэл электрон зураг-мэдрэгч зэрэг [[цацаргалт]] мэдрэмтгий зүйлс дээрх цацаргалтыг буулгаж авах замаар зураг үүсгэх практик, шинжлэх ухаан бөгөөд урлаг юм. Линз нь ямар нэг обьектоос ялгарах эсвэл тухайн обьект дээр тусаад хугарсан гэрлийн цацрагийн фокусыг тааруулан, камерын дотор байрлах гэрэл мэдрэмтгий гадарга дээр бодит дүрс болгон буулгахад ашиглагддаг. Улмаар электрон дүрс мэдрэгч нь дүрсийг пикселийн (нягтрал) нарийвчлалаар буулган, боловсруулж дижитал файл хэлбэрээр хадгалдаг. Зураг, видео хэлбэрээр хадгалагдсан дижитал файлыг зургийн аппаратнаас шууд үзэх, компьютер лүү хуулах, дэлгэцээр харуулах буюу студид угааж, принтерээр хэвлэн ашиглаж болдог. Гэрэл зургийг шинжлэх ухаан, үйлдвэрлэл, бизнест өргөнөөр ашиглахын зэрэгцээ урлаг, уран бүтээл, харилцаа холбооны зорилгоор түгээмэл ашигладаг. Гэрэл зургийн ач холбогдол бол түүхэн баримт болдог гол онцлогтой юм. == Үгийн гарал зүй == Фотограф гэдэг үг нь Грекийн φωτός (''phōtos'') буюу гэрэл<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dfa%2Fos φάος], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek-English Lexicon'', on Perseus</ref> болон γραφή (''graphé'') буюу зураг<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dgrafh%2F γραφή], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek-English Lexicon'', on Perseus</ref> гэсэн хоёр үгний нийлбэр юм.<ref>Harper, Douglas. [http://www.etymonline.com/index.php?term=photograph "photograph"]. ''[[Online Etymology Dictionary]]''.</ref> == Түүх == === Анхны технологи === [[File:Camera obscura box.jpg|thumb|Зураг зурахад ашиглагддаг хайрцган аппарат]] Гэрэл зураг нь хэд хэдэн технологийн нийлбэр юм. Анхны гэрэл зураг гарахаас өмнө Хятадын философич Мо Ди болон Грекийн математикч [[Аристотель]], [[Евклид]] нар МЭӨ 4, 5-р зуунд хайрганы нүхээр гэрэл тусган зураг зурах камерны талаар дүрсэлсэн байдаг.<ref>Campbell, Jan (2005) ''[http://books.google.com/books?id=lOEqvkmSxhsC&pg=PA114 Film and cinema spectatorship: melodrama and mimesis]''. Polity. p. 114. [[:en:Special:BookSources/074562930X|ISBN 0-7456-2930-X]]</ref><ref>http://books.google.com/?id=MTXdplfiz-cC&pg=PA20</ref> Хүн төрөлхтний хөгжил дэвшлийн гайхамшгийн нэг болох гэрэл зургийн түүх эртний Арабын физикч, математикч, эмч, филисофич [[Ибн-Аль-Хайсам|Ибн-Аль-Хайсамын]] нэртэй салшгүй холбоотой. Дундад зууны Европт Альхазен хэмээн алдаршсан тэрээр 965 онд төрж 1039 онд өөд болсон ба тухайн үеийнхээ хамгийн өндөр боловсролыг эзэмшиж, гэрэл, гэрлийн туяаны тухай тодорхой бүх л мэдэгдэхүүнийг тусгасан оптикийн тухай шинжлэх ухааны өгүүллээ бичжээ. Тэр үед гэрэл зургийн талаар ямар ч ойлголт байхгүй байсан боловч чухам энэ эрдэмтэн гэрэл зургийн аппарат маягийн зүйл хийсэн нь өнөөгийн бидний сонирхлыг ихэд татдаг. Үүний тулд тэрээр жирийн 1 хайрцаг авч 1 талд нь цоолж нүх гаргаад түүнийхээ өмнө хэд хэдэн лаа асаажээ. Нүхний эсрэг талд цулгай дэлгэц буюу самбар байрлуулахад уг дэлгэц буюу самбар дээр лаануудын доош харсан дүрс гардаг болохыг нээжээ. Ийнхүү Ибн-Аль-Хайсам 200 жилийн дараа харанхуй каамер хэмээх нэр хүртсэн зүйлийг нээсэн хийгээд энэ нь түүний хийдэг ердийн туршилтуудын 1 байсан тул өөрийн нээлтэндээ төдийлөн ач холбогдол өгөлгүй орхисон бөгөөд Европ тив үүнийг 200 жилийн дараа олж мэджээ. === Дундад зуун<ref name=":0">http://jagaa.blogmn.net/21813/gerel-zurgiin-tuuhees.html</ref> === 1519 онд алдарт [[Леонардо да Винчи]] харанхуй камерийг шинжлэх ухааны ажиглалт хийхэд чухал төхөөрөмж гэж нэрлэсэн тэмдэглэл бичжээ. 1544 онд [[Нидерланд|Нидерландын]] математикч Хээма Фрийзиус түүний тусламжтайгаар нарны хиртэлтэнд анх ажиглалт хийж байсан түүхтэй. 16-р зууны дунд үед Италийн иргэн Жамбаттиссаделла Поорте харанхуй камерийн нүхэнд линз суулгах санаа төрсөн бөгөөд ингэснээр дүрсний чанарыг эрс сайжруулж, улам боловсронгуй болсон тул тэр дорхноо л аялагчид, зураачдын байнгын дагуул болжээ. Цаасан дээр гарсан оптик дүрсийг тэд үзэг харандаагаар дагуулан тодруулдаг байв. Шинжлэх ухааны лабораторит энэ нь өнөөдрийн гэрэл зургийн аппарат буюу туршлагыг бүртгэгч дуран байлаа. Астрономич Иохами Кээплэр суурин дээрээ эргэж, тал бүр тийш харах боломжтой, салхин тээрэмний хэмжээтэй харанхуй камерийг зохион бүтээв. Оросын эрдэмтэн [[Михаил Васильевич Ломоносов|Михаил Ломоносов]] лаборантууддаа, машинуудыг зурахад харанхуй камерийг байнга ашиглах шаардлага тавьдаг байв. Германы эрдэмтэн, физикч Крийстоф Шлайнэр харанхуй камерыг нар руу чиглүүлэв. Түүний дуран Кээплэрийн зөвлөснөөр 2 хэсэг цуглуулагч линзээс бүрдэж байснаараа [[Галилео Галилей|Галилео Галилейн]] дурангаас ялгарч байсан бөгөөд алсад буй зүйлүүдийн бодит дүрсийг дамжуулах боломжийг хангасан байна. Эрдэмтэд энэ камерийн тусламжтайгаар Галилейн нээсэн толбоноос гадна, гадаргуу дээр гарсан хаягдлууд тод ажиглагдаж буйг тогтоожээ. Үүнээс дахин 2 зууны дараа Францын одон орон судлаач, физикч [[Доминик Франсуа Жан Араго]] тэднийг дахин нээж “протуберац” ([[Герман хэл|герман]]. ''Protuberanzen'', лат. ''protubero'') хэмээн нэрлэжээ. Энэ үед эрдэмтэд бийр хэрэглэлгүй, зөвхөн гэрлээр зурах боломжийг шургуу судалж байлаа. Өөрөөр хэлбэл, дурангийн цуглуулж өгсөн дүрсийг бэхжүүлэх аргыг олох хэрэгтэй байв. Харанхуй камерийг гэрэл зургийн аппарат болгон хувиргах шаардлагатай байлаа. === 19-р зуун<ref name=":0" /> === 19-р зууны хамгийн гайхамшигтай бөгөөд ач холбогдолтой нээлтүүдийн нэг болох гэрэл зургийг Нийсэфор Ньепс (1765-1833) анхны харанхуй камерийг хийсэн. Тэр гэрлийн тусламжтайгаар сийлбэр хэвлэх хэв хийхийг мөрөөдөж, чулуун бараар хэвлэх аргатай нилээд нарийн танилцаж өөрийнхээ хийж буй зүйлээ гелиографи гэж нэрлэжээ. Мөн 1822 онд Парисын Маре гудамжинд Луи Жак Дагэр ([[Франц хэл|франц]]. ''Louis Jacques Mandé Daguerre'', 1787 —1851) “Диорама” хэмээх үзвэрийн газраа нээжээ. Тэрээр зургууд нь солигддог үзмэр хийсэн байна. Нимгэн, хагас тунгалаг даавуун дээр зурсан зургуудыг бүгдийг нь зэрэгцүүлэн сараалжуудаас зүүж байрлуулаад араас нь ээлжлэн гэрэлтүүлдэг байжээ. Үзэгчид гэгээн цагаан өдөр гэнэт шөнө болж хөгжмийн аялгуунд гоёмсог зураг харж байгаагаа гайхаж, шагшран магтаж байхад Дагэрт гэрлийн дүрсийг бэхжүүлэх аргыг олох санаа эргэлдсээр байв. Тэрээр тухайн үеийн бусад зураачдын адил харанхуй камер ашиглан зурдаг байсан бөгөөд оптикийг ч муугүй мэддэг байв. Ж.Дагэр францын зохион бүтээгч [[Жозеф Ньепс|Жозеф Нийсэфор Ньепс]] ([[Франц хэл|франц]]. ''Joseph Nicéphore Niépce''; 1765 —1833) тухай сонсоод түүнд захидал бичиж 1827 онд танилцаад 1829 онд хамтран ажиллаж, шинэчлэл хийхээр “Ноён Ньепсийн нээж ноён Дагэрийн боловсронгуй болгосон гелиографи” гэдэг нэртэй гэрээ байгуулжээ. Дагэр Ньепсийн олж харж чадаагүй хэв-барнаас хуулбарлах, байгаа байдлаар нь зураг авах 2-ын ялгааг ойлгож хөрөг зураг нь өнгөнүүдийн хувьд зөв, тод дамжуулахыг хамгаас илүү шаарддаг учир зураг авах хугацаа 5 хоромоос хэтрэх ёсгүй хэмээн үзэж йодоор боловсруулсан мөнгөөр бүрхсэн ялтас ашиглахыг санал болгожээ. Йодот мөнгө ашигласнаар орчин үеийн гэрэл зургийн аргад тун дөхөж ирсэн хэдий ч бүр 1818 онд Английн астрономч Жон Хээршэл йодот мөнгөний харлах процессыг тиосульфит зогсоодог болохыг нээснийг тэд мэдэж чадаагүй юм. Ньепсийг нас барсны дараа Даагэр йодот мөнгөөр богино хугацаанд позитив дүрс гаргаж бэхжүүлэх аргыг олж даагэреотип хэмээн нэрлэжээ. Энэ арга нь Ньепсийнхээс огт өөр арга байсан ч хамтын ажиллагааны гэрээ хүчин төгөлдөр хэвээр байсан тул дундынх болжээ. Даагэрийн нээсэн энэ арга маш энгийн бөгөөд түгээмэл байсан тул тэр дороо л нийтэд хүртээл болсон байна. Өөрийн дүрс-Даагэреотипийг харахыг хүсэгчид маш олон байсан ба тэдний хэрэгцээний хирээр харанхуй каамер, химийн бодисууд, дуран, мөнгөжүүлсэн ялтсуудыг үйлдвэрлэж эхлэв.Мөнгөн усны уураар дүрс тодруулах болон тиосульфитаар бэхжүүлэх аргыг ч Даагэр /Жооно Хээршэлийн нээснийг мэдэлгүйгээр/ нээжээ. Гэвч энэ бүгдийг Даагэр өөрөө санаачилсангүй, зөвхөн Ньепсийн санааг үргэлжлүүлж байж олж нээжээ. Гелиограф анх гарснаас хойш 13 жилийн дараа буюу 1839 оны 1-р сард Парисын ШУА-ийн хурал дээр нэрт эрдэмтэн, улс төрийн зүтгэлтэн Доминик-Франсуа Араго анх Луи Дагэр, Нийсэфор Ньепс нар хавтгай метал гадаргуу дээр объектуудын гэрлийн дүрсийг бэхжүүлэн авах боломжийг нээснийг илтгэжээ. Энэ үед Английн эрдэмтэн [[Уильям Тальбот|Уильям Фокс Тальбот]] ([[Англи хэл|англи]]. ''William Henry Fox Talbot''; 1800 —1877) харанхуй камер ашиглан дүрс буулгах процессыг сонирхож 1835 онд буюу ажиллаж эхэлснээсээ хойш 2 жилийн дараа, өөрийн байшин болон Лакокийн сүмийн зургийг авч чаджээ. Эдгээр зургийг 2 цагийн хугацаатай барил өгч авсан хэдий ч анхны, жинхэнэ гэрэл зургийн негативууд /энэ нэрийг Таальбот өгчээ/ байжээ. Гэвч Тальбот туршилтаа төдхөн орхисон байна. 1839 оны 1-р сарын сүүлчээр Уильям Тальбот Лондоны Эзэн хааны нийгэмлэгийн хурал дээр өөрийн нээсэн калотайпийн аргын тухай илтгэл тавьж гэрэл зургийг боловсронгуй болгох талаар ажиллаж эхэлсэн байна. Ингээд хэдхэн сарын дараа азот хүчлийн мөнгө бүхий хальсан дээр авдаг болсноор дүрсийг ердөө л 3 хоромд буулгах боломжтой болжээ. Таальбот өөрийн аргаа шууд гаргаж тавьсан бол дагэреотипийг гаргалгүйгээр мөхөөж чадах байсан ба нэгэнт их хүч хөрөнгө зарж бүтээсэн Даагэротипийг 10 жилийн дараа калотайп шахан гаргажээ. Хожим нь энэ арга эхлээд хуурай, дараа нь нойтон желатин ялтсуудад шахагдан өөрчлөгдсөн билээ. Ийнхүү хүн төрөлхтний олон чухал нээлтийн нэг болох гэрэл зураг урлагийн болон аж үйлдвэрийн шинэ салбар болон үүсэж хөгсөн байна. Хожим бромт мөнгө, хлорт мөнгө, йодот мөнгө зэрэг бодисуудаар гэрэл мэдрүүлэн, метол, эсвэл гидрохиноноор тодруулаад тиосульфат натригаар зогсоож төрөл бүрийн гадаргууд буулгадаг болсныг өнөөгийн бид хэрэглэж байна. Шинжлэх ухаан техникийн дэвшлийн эрин - өнөө үед тоон програмт зураг үүсэн хөгжиж байгаа нь зарим талаараа гэрэл зургийн ач холбогдлыг бууруулсан нь гэмт хэрэгтэн этгээдүүдийн бүртгэлээр ХIХ зууны сүүл үед баруун Европыг дагуулан шуугиулж байсан Бертильонаж буюу антропометрийн хэмжил зүйн арга ХХ зууны эхэнд дактилоскопихэмээх гарын мөрний ухаанд зайгаа тавин өгсөнтэй төстэй ч бодит байдлыг дүрслэх чадал, засвар хийх, хуурамчаар үйлдсэнийг тогтоох боломж өндрөөрөө урлаг, криминалистик зэрэг салбарт үнэлж баршгүй хэвээрээ байна. === Хар цагаан зураг === Бүх гэрэл зураг эхэндээ зөвхөн хар, цагаан өнгөтэй. Хар, цагаан зураг нь саарал болон цэнхэр, бор шаргал туяатай гардаг байсан. Одоо хэр нь камераар хар, цагаан зураг дарж болохоос гадна зөвхөн хар, цагаан зураг дардаг камер ч байдаг. Мөн зураг засварлах програмуудад хар, цагаан болгох үйлдлүүд байдаг. === Өнгөт зураг === 1903 онд авсан өнгөт зураг байдаг. Тухайн үед тусгай төхөөрөмж ашиглан, маш удаан хугацааны туршид зургийг бүтээж, хэвлэдэг байсан. Өнгөтөөр зураг авах боломжийг 1840 оны үеэс судалж эхэлсэн. Эхэн үед өнгөт зураг гэрэлд цохигдох, их хугацаа шаардах гэх мэт сул талтай байсан. 1855 онд физикч [[Жеймс Клерк Максвелл]] ([[Англи хэл|англи]]. ''James Clerk Maxwell''; 1831—1879) гурван үндсэн өнгийг тусгаарлах зарчмын талаар судалгаа гаргасан бөгөөд '''''1861''''' онд энэ зарчмын дагуу анхны өнгөт зургийг авсан. Максвелл улаан, ногоон, цэнхэр шүүлтүүр ашиглан 3 ширхэг хар, цагаан зураг авч, дараа нь нийлүүлэх замаар өнгөт зураг гаргаж авах санаа гаргажээ. 1860-аад оны сүүлээр Луйс Дукос ду Хаурон өнгөт зураг хэвлэх аргийг нээсэн. Улмаар хальс хийж зураг дарах камер бүтээгдэх болж 1935 он гэхэд Кодак өнгөт хальсыг нэвтрүүлсэн. Үүнтэй төстэй "''Agfacolor Neu"'' хальсыг Agfa компани 1936 онд бүтээжээ. 1963 онд Поларойд компани зураг дарсны дараа 1-2 минутын дотор хэвлэн гаргах камер гаргасан байна. 1995-2005 оны хооронд дижитал камер хэрэглээнд хүчтэй нэвтрэх болсон. === Дижитал гэрэл зураг === 1981 онд Японы [[Sony|"Sony"]] компани энгийн хүмүүс ашиглаж болох анхны хагас дижитал камерыг худалдаанд гаргасан. Мавика хэмээх энэхүү камер нь дүрсийг дискэнд хадгалдаг байсан бөгөөд дискэн дээр хадгалагдсан дүрсийг дэлгэцээр харах боломжтой байсан. 1991 онд Кодак анхны дижитал камер болох DCS 100-г гаргасан. Энэ камер өндөр үнэтэй байсан хэдий ч сэтгүүлч, мэргэжлийн гэрэл зурагчид өргөнөөр ашиглаж эхэлсэн байна. Дижитал камер нь электрон дүрс мэдрэгч ашиглан дүрсийг электрон дата болгон хадгалдаг бөгөөд өмнөх үеийн камеруудаас ялгаатай нь зураг угаах гэх мэт химийн процесс ашигладаггүй юм. Дижитал зургийг төрөл бүрийн янзалж, өөрчлөх боломжтой. Өнөөдөр дэлхий даяар дижитал камер болон ухаалаг гар утас ашиглан зураг авах болсон билээ. === Нийлэг гэрэл зураг === Нийлэг гэрэл зураг нь компьютер орчинд авах зураг бөгөөд зураг авалт нь бодитоор зураг авч байгаа мэт загварчлагдсан байдаг. Дижитал ертөнцөд дижитал зураг авалт хийх нь бодит ертөнцөд зураг авах хэмжээ, хязгаарыг давах боломжийг бий болгосон.<ref>{{cite conference|url = http://www.zhongart.com/marcol/premier/photoA_files/synthesis%20photography%20and%20architecture.html|title = Synthesis photography and architecture|last1 = Paux|first1 = Marc-Olivier|date = 1 February 2011|conference = [[Imagina]]|location = Monaco}}</ref> == Камерны түүхэн хөгжил == <!-- Images showing cameras typical for their time or cameras that were first of their kind (other suggestions for criterias?)--> <gallery widths="220" heights="180" perrow="5"> File:Studijskifotoaparat.JPG|19-р зууны 3 хөлтэй, студийн камер File:Box Camera.jpg|Чиглүүлээд зураг дарах [[хайрцган камер]], кино зураг авалтад ашиглагддаг анхны камер, c. 1910 File:No1-A Autographic Kodak Jr.jpg|Kodak-ийн хураадаг камер 1922 File:Leica-II-Camera-1932 cropped.jpg|[[Leica Camera|Leica-II]], [[135 мм]] кино зураг авалтын анхны камеруудын нэг, 1932 File:Contax-s.jpg|[[Contax]] S 1949&nbsp;– анхны [[олон талт призмт камер]] [[Single-lens reflex camera|SLR]] File:Polaroid Colorpack 80.jpg|Polaroid Colorpack 80 зураг хэвлэдэг камер, c 1975 File:Photography using Canon Digital IXUS 850 IS.jpg|[[Дижитал камер]], [[Canon Ixus]] загвар, c. 2000. File:Capas-d1.jpg|Nikon D1, анхны [[digital single-lens reflex camera|digital SLR]] сурвалжлага, спортын зураг авалтад ашиглагддаг, c. 2000 File:Phone photography.jpg|[[Ухаалаг утас]], c. 2010 </gallery> == Техникийн шинж чанар == Камер бол зураг авах хэрэгсэл бөгөөд дуу бичлэг хураах төхөөрөмж суулгаснаар видео бичлэг хийх буюу кино зураг авалт хийх боломжтой болсон. Дижитал сорон болон электрон соронзон бүхий санах ойтой.<ref>http://www.dpreview.com/learn/?/glossary/</ref> == Эшлэл == {{Reflist}} [[Ангилал:Гэрэл зураг| ]] [[Ангилал:Дүрслэх урлагийн төрөл]] [[Ангилал:Уран сайхны арга техник]] [[Ангилал:Хуулбарлах техник]] 5pyj00q6814qpoxzn4g7h56x53rq6j2 0 24173 852273 851972 2026-04-05T05:10:08Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 852273 wikitext text/x-wiki [[Файл:Ephesians 2,12 - Greek atheos.jpg|thumb|right|250px| ''atheoi'' буюу αθεοι гэсэн "бурхангүй хүмүүс" хэмээх Грек үг]] '''Атеизм''' буюу '''Шашингүйн үзэл''' гэж бурхан орших явдалд итгэхгүй байх үзэл.<ref name=Nielsen-EB/> Илүү давчуу байдлаар тайлбарлавал атеизм гэдэг нь [[бурхан]] тэнгэр байхгүй хэмээх үзэл юм.<ref name=RoweRoutledge/><ref name=oxdicphil/> Өргөнөөр тайлбарлавал атеизм бол ямар нэгэн бурхан тэнгэр байдаг эсэхэд үл итгэх явдал билээ.<ref name=oxdicphil/><ref name=religioustolerance/><ref>{{cite encyclopedia |url=http://oxforddictionaries.com/definition/atheism |encyclopedia=Oxford Dictionaries |title=atheism |publisher=Oxford University Press |accessdate=2012-04-09 }}</ref> Атеизмийн эсрэг<ref name=reldef/><ref name=OED-theism /> болох [[Тейзм]] гэдэг нь ядаж нэг бурхан оршдогт итгэх явдал.<ref name=OED-theism>{{cite book |title=Oxford English Dictionary |edition=2nd |year=1989 |quote=Belief in a deity, or deities, as opposed to atheism}} </ref><ref> {{cite web |url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/theism |title=Merriam-Webster Online Dictionary |quote=belief in the existence of a god or gods | accessdate=2011-04-09}}</ref> Атеизмийн үзэлтэй хүнийг Атеист гэнэ. Атеизм хэмээх үг нь Грек хэлний ἄθεος (''atheos'') буюу "бурхангүй" хэмээх үгнээс гаралтай бөгөөд үүнийг бүхэл нийгмээрээ бурхан тэнгэрт тахин шүтэх үзлийг эсэргүүцдэг хүмүүсийг тодорхойлдог, доош нь хийсэн утгатай үг байжээ. Чөлөөт үзэл баримтлал, эргэлзээт лавлагаа дэлгэрч, шашны шүүмжлэл ихэссэнээр тус үгийг хэрэглэх тохиолдол багасаж эхэлжээ. <ref name=KArmstrong>{{cite book |last=Armstrong |first=Karen |authorlink=Karen Armstrong |title=A History of God |year=1999 |publisher=London: Vintage |isbn=0-09-927367-5}} </ref> Атеистууд нь ер бусын зүйлтэй холбоотойгоор тайлбарладаг зүйлд эргэлзээтэй ханддаг бөгөөд баттай бодит үзэл баримтлалыг энэ тэргүүнд тавьдаг хүмүүс байдаг. Атеизм нь олонход ямар нэгэн бурхан тэнгэрт итгэхгүй байхыг зөвлөдөг. Атеизмийг дэмжигч маргаанууд нь гүн ухаан, нийгэм, түүх зэрэг олон олон шинжлэх ухаанаас гаралтай. Зарим атеистууд нь төрийг шашнаас тусгаарлах үзэлтэй<ref name=honderich/><ref> Fales, Evan. "Naturalism and Physicalism", in {{harvnb|Martin|2007|pp=122–131}}. </ref> байдаг ч хүмүүсийн дунд баримталдаг үзэл, философиуд нь ялгарах жишээтэй. Атеизм нь шашинг бодвол дэлхий ертөнцийг илүү хялбараар тайлбарладаг хэмээн олонх атеистууд хэлдэг бөгөөд ийм учраас атеизм нь бурхан байхгүйг батлах бус, эсрэгээр нь шашин нь бурхан байгаа гэдгийг тайлбарлах үүрэгтэй хэмээн үздэг.<ref>{{harvnb|Stenger|2007|pp=17–18}}, citing {{cite book|last=Parsons|first=Keith M.|title=God and the Burden of Proof: Plantinga, Swinburne, and the Analytical Defense of Theism|year=1989|location=Amherst, New York|publisher=Prometheus Books|isbn=978-0879755515}}</ref> Зарим шашин шүтлэгт атеизмийн дүр төрхүүд илэрдэг. Үүнд, [[Жайнизм]], [[Буддизм]], [[Хиндүизм]], [[Паган]] хөдөлгөөнүүд<ref name="Neopaganism">{{cite book|author=Carol S. Matthews|url=http://books.google.com/?id=RfGhUW8RdUIC&pg=PA194&dq=neopaganism+atheism#v=onepage&q&f=false|title=A New Vision A New Heart A Renewed Call - Volume Two|publisher=William Carey Library|quote=Although Neo-Pagans share common commitments to nature and spirit there is a diversity of beliefs and practices. Some are atheists, others are polytheists (several gods exists), some are pantheists (all is God) and others are panentheists (all is in God).|date=19 October 2009|isbn=9780878083640}} </ref> (Викка гэх мэт<ref name="Wicca">{{cite book|author=Carol S. Matthews|url=http://books.google.com/?id=stQQJlV9FT8C&pg=PA115&dq=neopaganism+atheism#v=onepage&q&f=false|title=New Religions|publisher=Chelsea House Publishers|quote=There is no universal worldview that all Neo-Pagans/Wiccans hold. One online information source indicates that depending on how the term ''God'' is defined, Neo-Pagans might be classified as monotheists, duotheists (two gods), polytheists, pantheists, or atheists.|date=19 October 2009|isbn=9780791080962}} </ref>), бурхангүй шашнууд хамаарагдана. Жайнизм болоод Буддизмийн зарим хэлбэрүүд нь бурханд итгэхийг санал болгодоггүй<ref>{{cite book |url=http://books.google.com.vc/books?id=Jb0rCQD9NcoC&printsec=frontcover#v=onepage&q=atheism&f=false |last=Kedar |first=Nath Tiwari |year=1997 |title=Comparative Religion |publisher=[[Motilal Banarsidass]] |isbn=81-208-0293-4 |page=50}} </ref> байхад Хиндүизм нь атеизмийг хүчинтэйд тооцдог ч дагаж мөрдөхөд хэцүү гэдэг.<ref>{{Cite book | last = Chakravarti| first = Sitansu| title = Hinduism, a way of life| publisher = Motilal Banarsidass Publ.| year = 1991| page = 71| url = http://books.google.com/?id=J_-rASTgw8wC&pg=PA71| isbn = 978-81-208-0899-7|quote = According to Hinduism, the path of the atheist is very difficult to follow in matters of spirituality, though it is a valid one. |accessdate=2011-04-09}} </ref> Атейзмийг тодорхойлогч шалгуурууд нь хоорондоо зөрчилддөг тул өнөө үед дэлхий дээрх Атейстуудын тоог тогтоох нь тийм ч амар биш юм.<ref name="Martin2007">{{cite book|last=Zuckerman|first=Phil|editor=Martin, Michael T|title=The Cambridge companion to atheism|year=2007|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge, England|isbn=0-521-84270-0|page=56|url=http://books.google.com/books?id=tAeFipOVx4MC&pg=PA56|accessdate=2011-04-09}} </ref> Нэгэн тооцоогоор дэлхийн хүн амын 2.3% нь атеистууд, 11.9% нь шашин шүтдэггүй гэсэн дүн гарчээ.<ref name="Britannica demographics">{{cite web |url=http://search.eb.com/eb/article-9432620 |title=Worldwide Adherents of All Religions by Six Continental Areas, Mid-2005 |publisher=Encyclopædia Britannica |year=2005 |accessdate=2007-04-15}} * 2.3% Atheists: Persons professing atheism, skepticism, disbelief, or irreligion, including the militantly antireligious (opposed to all religion). * 11.9% Nonreligious: Persons professing no religion, nonbelievers, agnostics, freethinkers, uninterested, or dereligionized secularists indifferent to all religion but not militantly so. </ref> Өөр нэг судалгаанаас харахад өөрсдийгөө атейст хэмээн тодорхойлсон хүмүүс нь барууныхны дунд хамгийн өндөр хувийг эзэлдэг, тухайлбал: [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]]-4 %, [[Итали]]-7%, [[Испани]]-11%, [[Их Британи]]-17%, [[Герман]]-20%, [[Франц]]-32% байдаг байна.<ref name="Harris">{{cite web |url=http://www.harrisinteractive.com/news/allnewsbydate.asp?NewsID=1131 |title=Religious Views and Beliefs Vary Greatly by Country, According to the Latest Financial Times/Harris Poll |publisher=Financial Times/Harris Interactive |date=2006-12-20 | accessdate=2011-04-09}} </ref> Харин [[Монгол улс]]ад 2010 онд хийсэн хүн амын тооллогоор нийт хүн амын 38.6% нь шашин шүтдэггүй гэсэн дүн гарчээ.<ref>[http://toollogo2010.mn/doc/Statistic_undsen_ur_dun.pdf 2010 оны Хүн амын тооллого, Үндсэн дүн]</ref> == Үгний гарал болоод хэрэглээ == Эртний Грек хэлэнд ''atheos'' (ἄθεος) нь "бурхангүй" хэмээх утгатай тэмдэг нэр байв. Энэ үгийг анх бурханы эсрэг, сүсэггүй хэмээх шүүмжлэлийн байдлаар хэрэглэж байжээ. МЭӨ 5-р зуунд энэ үг нь илүү утга төгөлдөршиж бурхантай харилцаа холбоог тасалсан, бурхныг үгүйсгэсэн хэмээх утгатай болов. ἀσεβής (''asebēs'') хэмээх үгийг өөрийн бурхныг үл шүтэж эсэргүүцдэг ч бусад бурхныг шүтдэг хүмүүст оноох болов. Сонгодог бичвэрүүдийн орчин үеийн хөрвүүлгээр ''atheos''-ийг "atheistic" буюу "атеист тал руугаа" гэж орчуулах нь бий. [[Цицеро]] нь тус үгийг латин хэлнээ ''atheos'' гэж хөрвүүлжээ. Анхны [[Христийн шашин]]тнууд, [[Эртний Грекийн шашин]]д итгэгчид нар тус үгийг нөгөөдөө оноож доромжилдог байжээ. Атеист (atheist) хэмээх үг нь англи хэлнээ Атеизм хэмээх үгнээс өмнө гарч ирсэн бөгөөд анх 1566, 1571 онд хэрэглэгдэж байв. Бурхан шашин үл шүтэх хэмээх утгаар Атеист хэмээх нэршлийг хамгийн эртний үедээ 1577 оны үед хэрэглэж байжээ. Түүнтэй холбоотой үгс, нэршлүүд нь хожим бий болжээ: деист - 1621 онд, теист - 1662 онд, [[деизм]] - 1675 онд, [[теизм]] - 1678 онд. Тухайн үедээ деизм, деист хэмээх үгс нь одоогийнхоо тодорхойлолтоор явж байсан бол теизм хэмээх үг нь сүүлдээ деизмээс ялгарах болжээ. Карен Армстронг бичихдээ 16 болон 17-р зууны үед атеист хэмээх үг нь зөвхөн доромжлол байдлаар хэрэглэгддэг байсан - хэн ч өөрийгөө атеист хэмээхгүй байх байсан гэжээ. 17-р зууны дунд үед бурханд итгэхгүй байх нь боломжгүй зүйл хэмээн үздэг байв. 18-р зууны сүүл үед Европт ''Атеизм''-г анх өөртөө олгогч үзэл хэмээн үзэх болов - үүнд, монотеист Авраамийн бурханд (Христ, Лал, Жүдизмийн бурхан) итгэхгүй байх явдлыг. 20-р зуунд даяаршил бий болсноор тус үгийг бүхий л бурханд итгэхгүй байх явдалд хэрэглэх болсон. Зарим Атеистууд "Атеизм" хэмээх үг нь хэрэгцээгүй хэмээн тайлбарладаг. Сэм Харис ''Letter to a Christian Nation'' номондоо: <blockquote>''Атеизм'' хэмээх үг нь угтаа оршин тогтнох ёсгүй. Атеизм нь ердөө л ямар нэг учир шалтгаангүй шашны үзлийн эсрэг гаргадаг ухаалаг хүмүүсийн дуу авиа юм.</blockquote> === Эерэг, сөрөг гэх === Философчид тухайлахад Антони Флю болон Майкл Мартин нар эерэг Атеизм-ийг сөрөг Атеизм-тай (сул дорой зөөлөн) анх эерэгцүүлэн гаргаж иржээ. Эерэг Атеизм гэдэг бол бурхан гэж байдаггүй гэх үзлийг хүлээн зөвшөөрсөн үзэл баримтлал юм. Сөрөг Атеизм нь non-theism-ийн бүхий л хэлбэрүүдийг өөртөө багтаадаг. Энэ ангиллийн дагуу хэн ч эерэг ба сөрөг Атеист биш юм. Сул дорой ба хүчтэй Атеизм нь харьцангуй сүүлийн үеийнх ба эерэг ба сөрөг Атеизм нь өмнө нь үүссэн ба тэдгээрийг философи, уран зохиол болон католик өршөөлд хэрэглэгдэж байв. Энэхүү нэршлийн доор ихэнх үл мэдэгчдийг сөрөг Атейзмууд хэмээн нэрлэж байлаа. Мартины үед тухайлахад үл мэдэгчид нь сөрөг Атеизмыг баталдаг ихэнх үл мэдэгчид нь Атеизмын талаас үзэл бодлоо илэрхийлдэг ба энэ нь theism(физм)-ээс илүү харьцуулж үздэг байна. Бурхан байхгүй хэмээх үзэл нь заримдаа итгэл үнэмшилээ хаяхад хүргэдэг. === Практик атейзм === Практик буюу прагматик атеизмд бас анатизм ч гэж нэрлэгддэг хувь үзэл санаатнууд /хүмүүс/ нь хэрвээ бурхан гэж байгаагүй бол мөн байгалийн хуулийг ангилахгүйгээр тайлбарлах байсан гэдэг. Бурхан байгаа эсэх нь тодорхойгүй гэвч шаардлаггүй болон огт хэрэгцээгүй мэтээр төсөөлөгддөг гэвч бурхад хүний амьдралын зорилгыг тодорхойлохгүй бидэнд өдөр тутмын амьдралд нөлөөлөхгүй юм. Практик атеизмын хэлбэр нь шинжлэх ухааны харилцаа хамааралтай далд хамааралтай, энэхүү шинжлэх ухааны утга хамаарал нь байгалын ухаан юм. Натурал философийн шинжлэх ухааны аргад үндэслэн батлах /нотлох/ эсвэл шууд хүлээн зөвшөөрч түүнд бүрэн итгэж үнэмших явдал байлаа. Практик атеизм нь дараах хэлбэртэй байна. *Шашны оновчгүй байдал – бурханд итгэх нь хүний зан, ёс суртахуун, шашны зан үйл болон бусад ямар нэгэн үйл явдалд нөлөөлөхгүй. *Бурхан шашны аливаа зан үйлүүд нь оюун ухааны бөгөөд практик үйл хэргүүдээс ангид байх. *Ялгаагүй байх- бурхан шашны асуудлуудын сонирхолд нөлөөлөхгүй байх. *Бурхан шашин үл шүтэх үзэл санаанаас ангид байх. === Онолын атеизм === Онолын атейзм нь бурхан байдаг гэх үзэлтэй зарчмын хувьд гарч ирсэн Үүнд:Паскалийн Вагерийн маргааны хариулт нь байдаг. Үнэндээ Онолын атеизм бол үндсэндээ онтологик болон физик онотологик юм. == Ишлэл == {{Reflist|3 |refs= <ref name=Nielsen-EB> *{{Cite encyclopedia |first=Kai |last=Nielsen |authorlink=Kai Nielsen (philosopher) |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |title=Atheism |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/40634/atheism |year=2011 |quote=Instead of saying that an atheist is someone who believes that it is false or probably false that there is a God, a more adequate characterization of atheism consists in the more complex claim that to be an atheist is to be someone who rejects belief in God for the following reasons...: for an anthropomorphic God, the atheist rejects belief in God because it is false or probably false that there is a God; for a nonanthropomorphic God... because the concept of such a God is either meaningless, unintelligible, contradictory, incomprehensible, or incoherent; for the God portrayed by some modern or contemporary theologians or philosophers... because the concept of God in question is such that it merely masks an atheistic substance—e.g., "God" is just another name for love, or ... a symbolic term for moral ideals. |accessdate=2011-12-06 |ref=harv}} *{{Cite encyclopedia |title=Atheism |first=Paul |last=Edwards |authorlink=Paul Edwards (philosopher) |publisher=MacMillan Reference USA (Gale)|editor=Donald M. Borchert |origyear=1967 |year=2005 |edition=2nd |encyclopedia=[[Encyclopedia of Philosophy|The Encyclopedia of Philosophy]] |volume=Vol. 1 |page=359 |isbn=9780028657806 |quote=On our definition, an 'atheist' is a person who rejects belief in God, regardless of whether or not his reason for the rejection is the claim that 'God exists' expresses a false proposition. People frequently adopt an attitude of rejection toward a position for reasons other than that it is a false proposition. It is common among contemporary philosophers, and indeed it was not uncommon in earlier centuries, to reject positions on the ground that they are meaningless. Sometimes, too, a theory is rejected on such grounds as that it is sterile or redundant or capricious, and there are many other considerations which in certain contexts are generally agreed to constitute good grounds for rejecting an assertion. |ref=harv}}(page 175 in 1967 edition) </ref><ref name=RoweRoutledge> {{cite encyclopedia |url=http://books.google.com/?id=lnuwFH_M5o0C&pg=PA530&lpg=PA530&dq=atheism+routledge#v=onepage&q=atheism%20routledge&f=false |first=William L. |last=Rowe |authorlink=William L. Rowe |encyclopedia=[[Routledge Encyclopedia of Philosophy]] |title=Atheism |year=1998 |editor=Edward Craig |isbn=9780415073103 |publisher=Taylor & Francis |quote=As commonly understood, atheism is the position that affirms the nonexistence of God. So an atheist is someone who disbelieves in God, whereas a theist is someone who believes in God. Another meaning of "atheism" is simply nonbelief in the existence of God, rather than positive belief in the nonexistence of God. ...an atheist, in the broader sense of the term, is someone who disbelieves in every form of deity, not just the God of traditional Western theology. |accessdate=2011-04-09 |ref=harv}} </ref> <!-- ТҮР ЗУУР ТАВЬСАН!!!!!! <ref name=agnosticism-contrast> *{{cite web|title = Atheism | url=http://www.merriam-webster.com/concise/atheism?show=0&t=1323944845|work=Encyclopædia Britannica Concise|publisher=Merriam Webster|accessdate=2011-12-15 | quote = Critique and denial of metaphysical beliefs in God or divine beings. Unlike agnosticism, which leaves open the question of whether there is a God, atheism is a positive denial. It is rooted in an array of philosophical systems.}} *{{cite book|last=Zuckerman|first=edited by Phil|title=Atheism and secularity|year=2010|publisher=Praeger|location=Santa Barbara, Calif. [u.a.]|isbn=9780313351839 | quote = A major source of these biases is the lack of clear definitions. Atheism and secularity are defined in opposition to religion, with atheism (the rejection of theism) often perceived as an extreme form of secularism (the decline of religious influence over society). But atheism is a narrow term referring to a specific belief (that there is no god), whereas secularism has various meanings, including a range of attitudes (such as religious indifference, doubt, agnosticism, and atheism) as as behaviors (such as lack of regular church attendance or disregard for traditional religious morality). }} *{{Cite encyclopedia |first=Kai |last=Nielsen |authorlink=Kai Nielsen (philosopher) |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |title=Atheism |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/40634/atheism |year=2011 |quote=atheism, in general, the critique and denial of metaphysical beliefs in God or spiritual beings. As such, it is usually distinguished from theism, which affirms the reality of the divine and often seeks to demonstrate its existence. Atheism is also distinguished from agnosticism, which leaves open the question whether there is a god or not, professing to find the questions unanswered or unanswerable. |accessdate=2011-12-06 |ref=harv}} *{{cite web |year=1911 |url=http://www.1911encyclopedia.org/Atheism |title=Atheism |work=Encyclopædia Britannica | accessdate=2011-04-09 | quote = But dogmatic atheism is rare compared with the sceptical type, which is identical with agnosticism in so far as it denies the capacity of the mind of man to form any conception of God, but is different from it in so far as the agnostic merely holds his judgment in suspense, though, in practice, agnosticism is apt to result in an attitude towards religion which is hardly distinguishable from a passive and unaggressive atheism.}} </ref> --> <ref name=honderich> Honderich, Ted (Ed.) (1995). "Humanism". ''The Oxford Companion to Philosophy''. Oxford University Press. p 376. ISBN 0-19-866132-0. </ref><ref name=religioustolerance> [[Religioustolerance.org]]'s short article on [http://www.religioustolerance.org/atheist4.htm Definitions of the term "Atheism"] suggests that there is no consensus on the definition of the term. Most dictionaries (see the OneLook query for [http://www.onelook.com/?w=atheism&ls=a "atheism"]) first list one of the more narrow definitions. * {{Cite book |url=http://www.ditext.com/runes/a.html |title=Dictionary of Philosophy |first=Dagobert D.(editor) |last=Runes |authorlink=Dagobert D. Runes |year=1942 edition |publisher=Littlefield, Adams & Co. Philosophical Library |location=New Jersey |isbn=0-06-463461-2 |quote=(a) the belief that there is no God; (b) Some philosophers have been called "atheistic" because they have not held to a belief in a personal God. Atheism in this sense means "not theistic". The former meaning of the term is a literal rendering. The latter meaning is a less rigorous use of the term though widely current in the history of thought |accessdate=2011-04-09}} – entry by [[Vergilius Ferm]] </ref><ref name=oxdicphil> {{cite encyclopedia |editor=Simon Blackburn |encyclopedia=The Oxford Dictionary of Philosophy |title=atheism |url=http://www.oxfordreference.com/views/ENTRY.html?subview=Main&entry=t98.e278 |accessdate=2011-12-05 |edition=2008 |year=2008 |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |quote= Either the lack of belief that there exists a god, or the belief that there exists none. Sometimes thought itself to be more dogmatic than mere agnosticism, although atheists retort that everyone is an atheist about most gods, so they merely advance one step further.}}<!--Same in 2005 edition: http://books.google.com/books?id=WHILCw0hDA4C&pg=PA27&dq=%22atheism%22#v=onepage&q=%22atheism%22&f=false --> </ref><ref name=reldef>{{cite web |url=http://www.as.ua.edu/rel/aboutreldefinitions.html |title=Definitions: Atheism |publisher=Department of Religious Studies, University of Alabama |accessdate=2011-04-09 |archive-date=2011-06-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110607093325/http://www.as.ua.edu/rel/aboutreldefinitions.html |url-status=dead }}</ref> }} [[Ангилал:Атеизм| ]] q9rghfsb83rcgvk5jvw53459u6xo2vm 0 25910 852249 750889 2026-04-04T15:39:44Z 唐吉訶德的侍從 5036 852249 wikitext text/x-wiki [[Зураг:ChinaHingganHorqinYouyiZhongqi.png|thumb|Хянган аймаг дахь байршил]] '''Хорчин баруун гарын дундад хошуу''' ({{lang-zh|科尔沁右翼中旗}} ''Kē'ěrqìn Yòuyì Zhōng Qí'') -<br/> [[Хятад|Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс]]ын доторх [[Өвөр Монгол|Өвөр Монголын ӨЗО]]-ы [[Хянган аймаг|Хянган аймгийн]] [[хошуу]]. 15,613 км² талбайт нутагтай тус хошуу 2000 онд 247,031 оршин суугчтай байсан.<ref> Хятадын Статистикийн газар: [http://www.stats.gov.cn/tjsj/ndsj/renkoupucha/2000jiedao/html/J15.htm ӨМӨЗО-ын хүн амын тоо (2000 он)] (Хятад хэлээр)</ref><br/>Дийлэнх олонх буюу 83.17%-ийг [[Монголчууд|Монгол үндэстэн]] эзлэдгээр хошууны (улсын гуравдугаар) түвшинд онцгойрно.<ref>"Baidu" сүлжээ: [http://baike.baidu.com/view/418800.htm Хорчин баруун гарын дундад хошуу] (Хятад хэлээр)</ref> Хошууны захиргааны газар [[Баянхошуу балгас]]анд байрладаг. Нутгийн тэхий голоор уртаашаа [[Хоолин гол]] (''Хуолин'', ''Холийн'' байж магадгүй) урсдаг. ==Түүх== Хорчин баруун гарын дундад хошуу нь 1626 онд байгуулагдсан. {| class="wikitable" |+ Засаг ноёдын үе залгамжлал |- ! Нэр !! Цол !! Бүрэн эрхийн хугацаа !! Тайлбар |- | [[Ууба]] || Түшээт хан || 1626-1632 || |- | [[Бадари]] || Засаг, Түшээт чин ван || 1636-1671 || |- | [[Баясгалан (Түшээт чин ван)|Баясгалан]] || Засаг, Түшээт чин ван || 1671-1672 || |- | [[Арашан (Түшээт чин ван)|Арашан]] || Засаг, Түшээт чин ван || 1674-1688 || |- | [[Шажин (Түшээт чин ван)|Шажин]] || Засаг, Түшээт чин ван || 1688-1702 || |- | [[Арашан (Түшээт чин ван)|Арашан]] || Засаг, Түшээт чин ван || 1702-1711 || |- | [[Өлзийт (Түшээт чин ван)|Өлзийт]] || Засаг, Түшээт чин ван || 1712-1720 || |- | [[Равдан (Түшээт чин ван)|Равдан]] || Засаг, Түшээт чин ван || 1720-1759 || |- | [[Чойжав (Түшээт чин ван)|Чойжав]] || Засаг, Түшээт чин ван || 1759-1767 || |- | [[Наваан (Түшээт чин ван)|Наваан]] || Засаг, Түшээт чин ван || 1767 || |- | [[Дашнамжил (Түшээт чин ван)|Дашнамжил]] || Засаг, Түшээт чин ван || 1767-1782 || |- | [[Норовринчи (Түшээт чин ван)|Норовринчи]] || Засаг, Түшээт чин ван || 1782-1840 || |- | [[Сэвдэндонров (Түшээт чин ван)|Сэвдэндонров]] || Засаг, Түшээт чин ван || 1840-1856 || |- | [[Бавуудорж (Түшээт чин ван)|Бавуудорж]] || Засаг, Түшээт чин ван || 1856-1890 || |- | Цэвээнноровсанвуу || Засаг, Түшээт чин ван || 1890-1901 || |- | [[Ишхайшун (Түшээт чин ван)|Ишхайшун]] || Засаг, Түшээт чин ван || 1902-1932 || |- |} ==Бусад холбогдол== * [[Хорчин]] ==Зүүлт== {{reflist}} ==Гадаад холбоос== * "Солонго" сүлжээ: [http://solongo.mnp.cc/mdls/ah/ahw.aspx?pid=0&alias=menkcms&iid=29990&mid=4787&wv=P Хорчин баруун гарын дунд хошуу]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (Монгол хэлээр) {{Өвөр Монгол}} [[Ангилал:Өвөр Монголын хошуу]] 2kmu89pgwwfo88cgs1p47au9123wefa 0 30041 852297 851138 2026-04-05T09:13:54Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 852297 wikitext text/x-wiki {{Short description|Вьетнамын нэгдсэн цэргийн хүчин}} {{Инфобокс зэвсэгт хүчин | name = Вьетнамын Ардын Арми | native_name = {{lang|vi|Quân đội nhân dân Việt Nam}} | image = Emblem VPA.svg | alt = | caption = Сүлд | image2 = Flag of the People's Army of Vietnam.svg | alt2 = | caption2 = "Ялахаар шийдсэн" цэргийн далбаа | motto = {{lang|vi|Quân đội ta trung với Đảng, hiếu với dân, sẵn sàng chiến đấu hy sinh vì độc lập, tự do của Tổ quốc, vì chủ nghĩa xã hội. Nhiệm vụ nào cũng hoàn thành, khó khăn nào cũng vượt qua, kẻ thù nào cũng đánh thắng}} ("Манай арми намд үнэнч, ард түмэнд үнэнч, Эх орны тусгаар тогтнол, эрх чөлөө, социализмын төлөө тэмцэж, золиослоход бэлэн. Ямар ч даалгаврыг биелүүлж, ямар ч бэрхшээлийг даван туулж, ямар ч дайсныг ялна.") | founded = {{Start date and age|1944|12|22}} | current_form = {{Start date and age|1976|7|7}} (УВА болон [[Өмнөд Вьетнамын Чөлөөлөх Арми|ӨВЧА-ийн]] албан ёсны нэгдэл)<ref>{{Cite web |title=KỶ NIỆM 50 NĂM NGÀY THÀNH LẬP QUÂN GIẢI PHÓNG MIỀN NAM VIỆT NAM (15-2-1961 – 15-2-2011):Trang sử vàng của Quân Giải phóng miền Nam |url=http://baodanang.vn/channel/5399/201102/ky-niem-50-nam-ngay-thanh-lap-quan-giai-phong-mien-nam-viet-nam-15-2-1961-15-2-2011-trang-su-vang-cua-quan-giai-phong-mien-nam-2032771/ |access-date=2026-03-22 |website=[[Báo Đà Nẵng]] |language=vi}}</ref> | disbanded = | branches = {{tree list}} *{{color box|#ce000c|border=#f1ad23}} [[Вьетнамын Ардын Хуурай Газрын Хүчин|Зэвсгийн нэгдсэн анги]] {{small|(''де-факто'' хуурай замын хүчин; албан ёсоор тусгаарлагдсан цэргийн нэгж биш)}} *{{color box|black|border=#f1ad23}} [[Вьетнамын Ардын Тэнгисийн Цэргийн Хүчин|Тэнгисийн цэргийн алба]] *{{color box|#3b83b5|border=#f1ad23}} [[Вьетнамын Ардын Нисэх Хүчин|Агаарын хамгаалах - Агаарын цэргийн алба]]<hr> *{{color box|#028661|border=#ce000c}} [[Вьетнамын Хилийн Цэргийн Хүрээлэн|Хилийн Цэргийн Командлал]] *{{color box striped|#2957a4|#f16138|border=#034ea2}} {{nowrap|[[Вьетнамын эргийн харуул|Эргийн харуулын командлал]]}} {{small|(бүтцийн хувьд [[Вьетнамын Засгийн газар|Вьетнамын Засгийн газрын]] ''[[де-юре]]'' захиргааны дор)}}<ref>{{cite web |title=Scope of operation, working measures and international cooperation of the Vietnam Coast Guard |url=http://tapchiqptd.vn/en/research-and-discussion/regulations-on-organisation-and-operation-of-the-vietnam-coast-guard/19048.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20220801184000/http://tapchiqptd.vn/en/research-and-discussion/regulations-on-organisation-and-operation-of-the-vietnam-coast-guard/19048.html |url-status=dead |archive-date=2022-08-01 |website=National Defence Journal |publisher=[[Батлан ​​​​хамгаалах яам (Вьетнам)]] }}</ref><hr> *{{nowrap|[[Их буу - Пуужингийн командлал]]}} *{{nowrap|[[Кибер үйл ажиллагааны командлал]]}} *{{nowrap|[[Ерөнхийлөгч Хо Ши Миний бунханыг хамгаалах хүчин|ХШМ бунханыг хамгаалах командлал]]}}{{Tree list/end}} | headquarters = [[Батлан ​​​​хамгаалах яам (Вьетнам)|Үндэсний Батлан ​​​​хамгаалах яам]], 7 дугаар Нгуен Чи Фонгийн зам, Динь Бинь [[Ба Динь дүүрэг|Ба Динь]], [[Ханой]] | website = {{Official website|http://mod.gov.vn/en/vpa}} <!-- Leadership -->| commander-in-chief = {{flagicon image|Flag of the Communist Party of Vietnam.svg|size=25px}} [[Вьетнамын Коммунист Намын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга|Ерөнхий нарийн бичгийн дарга]] [[То Лам]] | commander-in-chief_title = [[Вьетнамын Коммунист Намын Төв Цэргийн Комиссын нарийн бичгийн дарга|Цэргийн Төв Комиссын нарийн бичгийн дарга]] | chief minister = {{flagicon image|Flag of Vietnam.svg|size=25px}} [[Вьетнамын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] [[Лыонг Кыонг]] | chief minister_title = [[Вьетнамын Ерөнхийлөгч|Ерөнхий командлагч]] | minister = [[File:Vietnam People's Army OF-10.svg|25px]] [[Армийн генерал|Генерал]] [[Фан Ван Зянг]] | minister_title = [[Батлан ​​​​хамгаалахын сайд (Вьетнам)|Үндэсний батлан ​​​​хамгаалахын сайд]] | chief_of_staff = [[File:Vietnam People's Army OF-10.svg|25px]] [[Генерал]] [[Нгуен Тан Кыонг]] | chief_of_staff_title = [[Жанжин штабын дарга (Вьетнам)|Жанжин штабын дарга]] | commander = [[File:Vietnam People's Army OF-10.svg|25px]] [[Армийн генерал|Генерал]] {{ill|Нгуен Чонг Нгиа|vi|Nguyễn Trọng Nghĩa}} | commander_title = [[Улс төрийн асуудал эрхэлсэн ерөнхий газар|Улс төрийн асуудал эрхэлсэн ерөнхий газрын дарга]] <!-- Manpower -->| age = 18–25 нас (коллеж эсвэл их сургуульд сурдаг хүмүүст 18–27) | conscription = 2 жил | manpower_data = | manpower_age = | available = | available_f = | fit = | fit_f = | reaching = | reaching_f = | active = 450,000<ref name=IISSSRV08>{{cite book| title=The Military Balance 2014| author1=Стратегийн судалгааны олон улсын хүрээлэн| author-link1=Стратегийн судалгааны олон улсын хүрээлэн| date=3 February 2014| publisher=[[Routledge]]| location=[[Лондон]]| isbn=9781857437225| pages=287–289}}</ref> | ranked = 7-д | reserve = 5,000,000<ref name=IISSSRV08/> | deployed = <!-- Financial --> | amount = 273 их наял [[Вьетнам донг|донг]] = [[америк доллар|$]] 10.4 тэрбум (2025)<ref name="Budget2025">{{cite web |title=5 bộ 'ngốn' ngân sách nhiều nhất trong giai đoạn 2021 – 2025 |url=https://luatkhoa.com/2025/03/top-5-bo-ngon-ngan-sach-nhieu-nhat-giai-doan-2021-2025/ |publisher=luatkhoa.com |access-date=2025-07-07 |date=25 March 2025 | language=vi }}</ref> | percent_GDP = ~1.6% (2023; ''төсөөлсөн'')<ref name="National Assembly's 2023 state budget projection">{{cite web |title=Resolution no. 70/2022/QH15 of the National Assembly on the Distribution of Central Budget of 2023 |url=https://quochoi.vn/tintuc/Pages/tin-hoat-dong-cua-quoc-hoi.aspx?ItemID=71086 |publisher=[[Вьетнамын Үндэсний Ассемблей]] |access-date=2026-03-22 |date=2022-11-30 |archive-date=2024-10-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241004124713/https://quochoi.vn/tintuc/Pages/tin-hoat-dong-cua-quoc-hoi.aspx?ItemID=71086 |url-status=dead }}</ref> <!-- Industrial -->| domestic_suppliers = *[[Viettel]] *[[Z111]] *Z113 *Z153<ref>{{Cite web|url=https://www.shephardmedia.com/news/landwarfareintl/vietnam-domestically-upgrades-t-54b-tanks/|title=D&S 2019: Vietnam domestically upgrades T-54B tanks &#124; Shephard|website=shephardmedia.com|access-date=2026-03-22}}</ref> *[[Shipbuilding Industry Corporation]] *[[Z173 Shipyard|Hong Ha Shipbuilding Company (Z173)]] *Z176 *[[Z189]] *Ba Son Corporation *Song Thu Shipyard<ref>{{Cite web|url = https://militaryleak.com/2020/07/02/song-thu-corporation-launches-third-vietnam-peoples-navy-roro-5612-landing-ship/|title = Song Thu Corporation Launches Third Vietnam People's Navy Roro 5612 Landing Ship|date = 2020-07-02|access-date = 2026-03-22|archive-date = 2025-12-09|archive-url = https://web.archive.org/web/20251209174234/https://militaryleak.com/2020/07/02/song-thu-corporation-launches-third-vietnam-peoples-navy-roro-5612-landing-ship/|url-status = dead}}</ref> *[[Vietnam Helicopter Corporation]]{{citation needed|date=2023 оны 4 сар}} *Vietnam Aerospace Association (VASA)<ref name=kobus>{{cite web|last=Kobus|title=Vietnam to make unmanned aircraft|url=http://www.zimbio.com/Aircraft/articles/UWk8XplPNqr/Vietnam+make+unmanned+aircraft|publisher=zimbio.com|access-date=20 March 2013}}</ref> *A32<ref>{{Cite web|url=https://en.qdnd.vn/military/news/defense-mission-works-with-factory-a32-527844|title=Defense mission works with Factory A32|website=en.qdnd.vn|access-date=2026-03-22}}</ref> | foreign_suppliers = {{collapsible list|title=Түүхэн: |''{{flag|Бүгд Найрамдах Унгар Ард Улс}}''|''{{flag|ЗХУ}}''|''{{flag|Зүүн Герман}}''|''{{flag|Бүгд Найрамдах Румын Ард Улс|name=Румын}}''|''{{flagu|Хятад|1949}}''|''{{flag|Хойд Солонгос}}''|''{{flag|Бүгд Найрамдах Социалист Чехословак Улс|name=Чехословак}}''}} {{collapsible list|title=Одоогийн: |{{flag|Австрали}}|{{flag|Америкийн Нэгдсэн Улс}}|{{flag|Беларусь}}|{{flag|Бельги}}|{{flag|Болгар}}|{{flag|Бразил}}|{{flag|Герман}}|{{flag|Израил}}|{{flag|Индонез}}|{{flag|Итали}}<ref>{{Cite web|last=Wozniak|first=Jakub|title=Japan and Vietnam Reach Agreement on Arms Exports to Vietnam|url=https://www.overtdefense.com/2020/10/20/japan-and-vietnam-reach-agreement-on-arms-exports-to-vietnam/|website=Overt Defense|date=2020-10-20}}</ref>|{{flag|Канад}}|{{flag|Куба}}|{{flag|Монтенегро}}|{{flag|Нидерланд}}|{{flag|Нэгдсэн Хаант Улс}}|{{flag|Орос}}|{{flag|Өмнөд Африк}}|{{flag|Өмнөд Солонгос}}|{{flag|Польш}}|{{flag|Сингапур}}|{{flag|Тайвань}}|{{flag|Турк}}|{{flag|Украин}}|{{flag|Франц}}|{{flag|Хятад}}|{{flag|Чех}}|{{flag|Швейцар}}|{{flag|Энэтхэг}}|{{flag|Япон}}}} | imports = | exports = <!-- Related articles --> | history = [[Вьетнамын цэргийн түүх]] | ranks = [[Вьетнамын цэргийн цол, тэмдэг|Вьетнамын цэргийн цол]] | image_size = 180px | image_size2 = | country = {{VNM}} }} == Чадавхи == [[Файл:Mikoyan-Gurevich MiG-21PF USAF.jpg|right|thumb|200px|Вьетнам улсын [[Миг-21]] сөнөөгч онгоц]] [[Файл:Vietnamese BMP IFVs, November 2010.JPG|right|thumb|200px|Вьетнам улсын БМП хуягт тээвэрлэгч]] [[File:Soldiers of Vietnam People's Army.jpg|thumb|right|200px|Вьетнам улсын цэргүүд]] {| class="wikitable" ! style="text-align: center; background: lightsteelblue;"|Техник хэрэгсэл ! style="text-align: center; background: lightsteelblue;"|Үйлдвэрлэсэн улс ! style="text-align: center; background: lightsteelblue;"|Төрөл ! style="text-align: center; background: lightsteelblue;"|Ашиглаж байгаа ! style="text-align: center; background: lightsteelblue;"|Тайлбар |----- ! style="align: center; background: lavender;" colspan="6" |Танк |- |[[Т-34]] |{{USSR}} |[[Танк]] |45<ref name=militarybalance2010>[↑ The International Institute For Strategic Studies IISS The Military Balance 2010. — Nuffield Press, 2010. — С. 196. — 433 с. — ISBN 978-1-85743-557-3.]</ref> | |- |[[Т-54]]/[[Т-55]] |{{USSR}} |[[Танк]] |850<ref name=militarybalance2010/> | |- |[[Тип 59]] |{{PRC}} |[[Танк]] |350<ref name=militarybalance2010/> | |- |[[Т-62]] |{{USSR}} |[[Танк]] |70<ref name=militarybalance2010/> | |- |[[Тип 62]]/[[Тип 63]] |{{PRC}} |[[Танк]] |320<ref name=militarybalance2010/> | |- |[[ПТ-76]] |{{USSR}} |[[Танк]] |300<ref name=militarybalance2010/> | |- ! style="align: center; background: lavender;" colspan="5" |Хуягт тээвэрлэгч |- ||[[БМП-1]]/[[БМП-2]] |{{USSR}} |Хуягт тээвэрлэгч |300<ref name=militarybalance2010/> | |- |[[БРДМ-1]]/[[БРДМ-2]] |{{USSR}} |Хуягт тээвэрлэгч |100<ref name=militarybalance2010/> | |- |[[БТР-40]]/[[БТР-50]]/[[БТР-60]]/[[БТР-152]] |{{USSR}} |Хуягт тээвэрлэгч |1100<ref name=militarybalance2010 /> | |- |[[M113|M113A3]] |{{USA}} |Хуягт тээвэрлэгч |200<ref name=militarybalance2010 /> | |- |[[Тип-63 (Хуягт тээвэрлэгч)|Тип-63]] |{{PRC}} |Хуягт тээвэрлэгч |80<ref name=militarybalance2010 /> | |- ! style="align: center; background: lavender;" colspan="5" |Тийрэлтэт пуужингийн систем |- |[[Р-17|Р-300]] |{{USSR}} |Тийрэлтэт пуужингийн систем | | |- |[[Тип 63 (РСЗО)]] |{{PRC}} |Тийрэлтэт пуужингийн систем |360<ref name=militarybalance2010 /> | |- |[[БМ-21 «Град»]] |{{USSR}} |Тийрэлтэт пуужингийн систем |350<ref name=militarybalance2010 /> | |- |[[БМ-14]] |{{USSR}} |Тийрэлтэт пуужингийн систем | | |- ! style="align: center; background: lavender;" colspan="5" |Өөрөө явагч их буу |- |[[2С3|2С3 «Акация»]] |{{USSR}} |152 мм Өөрөө явагч их буу |30<ref name=militarybalance2010 /> | |- |[[2С9|2С9 «Нона-C»]] |{{USSR}} |120 мм Өөрөө явагч их буу | | |- ! style="align: center; background: lavender;" colspan="5" |Их буу |- |[[100-мм полевая пушка образца 1944 года (БС-3)|М-1944]] |{{USSR}} |100 мм их буу | | |- |[[105 mm Howitzer M101|M101]] |{{USA}} |105 мм их буу | | |- |[[122-мм гаубица Д-30|Д-30]] |{{USSR}} |122 мм их буу | | |- |[[122-мм гаубица образца 1938 года (М-30)|М-30]] |{{USSR}} |122 мм их буу | | |- |[[122-мм пушка Д-74|Д-74]] |{{USSR}} |122 мм их буу | | |- |[[130-мм пушка М46|М46]] |{{USSR}} |130 мм их буу | | |- |[[152-мм пушка-гаубица Д-20|Д-20]] |{{USSR}} |152-мм их буу | | |- |[[155 mm Howitzer M114|М-114]] |{{USA}} |155-мм их буу | | |- ! style="align: center; background: lavender;" colspan="5" |Миномёт |- |[[Миномёт 82 мм|БМ-37]] |{{USSR}} |82 мм миномёт | | |- |[[120-мм полковой миномёт обр. 1943 г.|М-43]] |{{USSR}} |120 мм миномёт | | |- |[[160-мм миномёт образца 1943 года|М-43]] |{{USSR}} |160 мм миномёт | | |- ! style="align: center; background: lavender;" colspan="5" |Танкны эсрэг ашиглах их буу |- |[[СУ-100]] |{{USSR}} |100 мм танкны эсрэг ашиглах их буу | | |- |[[СУ-122]] |{{USSR}} |122 мм танкны эсрэг ашиглах их буу | | |- |[[100-мм Танкны эсрэг ашиглах их буу Т-12|Т-12]] |{{USSR}} |100 мм танкны эсрэг ашиглах их буу | | |- ! style="align: center; background: lavender;" colspan="5" |Агаарын довтолгооноос хамгаалах хэрэгсэл |- |[[Шилка гол|ЗСУ-23-4 «Шилка»]] |{{USSR}} |Агаарын довтолгооноос хамгаалах хэрэгсэл | | |- |[[Игла (Агаарын довтолгооноос хамгаалах зөөврийн пуужингийн систем)|9К38 «Игла»]] |{{USSR}} |Агаарын довтолгооноос хамгаалах зөөврийн пуужингийн систем | | |- |[[C-300 ПМУ-1 (Агаарын довтолгооноос хамгаалах пуужингийн систем)|C-300]] |{{USSR}} |Агаарын довтолгооноос хамгаалах пуужингийн систем | | |- ! style="align: center; background: lavender;" colspan="5" |Нисдэг тэрэг |- |[[Ми-24]] |{{USSR}} |Байлдааны нисдэг тэрэг |26<ref name=militarybalance2010 /> | |- |[[Ка-25]] |{{USSR}} |Олон төрлийн ач холбогдолтой нисдэг тэрэг |3<ref name=militarybalance2010 /> | |- |[[Ка-28]] |{{USSR}} |Олон төрлийн ач холбогдолтой нисдэг тэрэг |10<ref name=militarybalance2010 /> | |- |[[Ка-32]] |{{USSR}} |Олон төрлийн ач холбогдолтой нисдэг тэрэг |2<ref name=militarybalance2010 /> | |- |[[Ми-6]] |{{USSR}} |Тээврийн нисдэг тэрэг |4<ref name=militarybalance2010 /> | |- |[[Ми-17]] |{{USSR}} |Олон төрлийн ач холбогдолтой нисдэг тэрэг |30<ref name=militarybalance2010 /> | |- |[[Bell UH-1 Iroquois]] |{{USA}} |Олон төрлийн ач холбогдолтой нисдэг тэрэг |12<ref name=militarybalance2010 /> | |- |[[PZL W-3 Sokol]] |{{POL}} |Олон төрлийн ач холбогдолтой нисдэг тэрэг |4<ref name=militarybalance2010 /> | |- ! style="align: center; background: lavender;" colspan="5" |Онгоцнууд |- |[[Миг-21]] |{{USSR}} |Олон төрлийн ач холбогдолтой сөнөөгч онгоц |140<ref name=militarybalance2010 /> | |- |[[Су-22|Су-22М4]] |{{USSR}} |сөнөөгч онгоц/бөмбөгдөгч |53<ref name=militarybalance2010 /> | |- |[[Су-27СК]] |{{RUS}} |Олон төрлийн ач холбогдолтой сөнөөгч онгоц |7<ref name=militarybalance2010 /> | |- |[[Су-30|Су-30МКК]] |{{RUS}} |Олон төрлийн ач холбогдолтой сөнөөгч онгоц |4<ref name=militarybalance2010 /> | |- |[[Бе-12]] |{{USSR}} |Шумбагч завины эсрэг онгоц |4<ref name=militarybalance2010 /> | |- |[[Ан-2]] |{{USSR}} |Давхар далавчтай тээврийн онгоц |12<ref name=militarybalance2010 /> | |- |[[Ан-26]] |{{USSR}} |тээвэрлэгч онгоц |12<ref name=militarybalance2010 /> | |- |[[Як-40]] |{{USSR}} |Тусгай тээврийн онгоц |4<ref name=militarybalance2010 /> | |- |[[Як-18]] |{{USSR}} |Сургалтын онгоц |10<ref name=militarybalance2010 /> | |- |[[Aero L-39 Albatros]] |{{CZE}} |Сургалтын/байлдааны онгоц |18<ref name=militarybalance2010 /> | |- |[[МиГ-21|МиГ-21УМ]] |{{USSR}} |Сургалтын/байлдааны онгоц |10<ref name=militarybalance2010 /> | |- |[[Су-27|Су-27УБК]] |{{USSR}} |Сургалтын/байлдааны онгоц |5<ref name=militarybalance2010 /> | |- |} == Эшлэл == <references/> [[Ангилал:Вьетнамын зэвсэгт хүчин| ]] [[Ангилал:Азийн зэвсэгт хүчин]] [[Ангилал:Вьетнамын байгууллага]] bb5rfssdkf9tn6f5qgi2zjsbwdyiw0d 0 31582 852274 780931 2026-04-05T05:17:21Z HorseBro the hemionus 100126 HorseBro the hemionus moved page [[Хойт]] to [[Хойд]] 780931 wikitext text/x-wiki '''Хойд''' нь [[Ойрад]] Монголын нэг ястны нэр. Цагтаа Ойрадын хамгийн том, хүчирхэг аймаг байсан тэдний ихэнхийг 1755-1758 оны үед Манж [[Чин улс]] [[Зүүнгарын хаант улс]]ыг унагах үеэр хядаж хүйс тэмтэрсэн гэдэг. Халх болон Ойрадын сөргөлдөөний үеэр маш их хохирол амсаж Ар халх, Өвөр монгол, Алтайн бүгд найрамдах улс, Бүгд найрамдах Халимаг улс гэх олон газар таран бутарчээ. Өдгөө [[Монгол Улс]]ад 5000, [[БНХАУ]]-д 15000, мөн [[ОХУ]]-ын [[Бүгд Найрамдах Халимаг Улс]]ад цөөн хэдэн мянган Хойдууд амьдардаг. Монгол улсын 3 аймагт хэсэг бүлгээр оршин суудаг: Говь-Алтай аймгийн Шарга сум, Ховд аймгийн Эрдэнэбүрэн сум, Увс аймгуудад оршин суудаг байна. Монгол-Ойрадын түүхнээ өөрийн балрашгүй ул мөрийг үлдээсэн олон арван улс төр, нийгмийн зүтгэлтнүүд Хойд аймгаас төрөн гарсан бөгөөд тухайлбал Хутуха бэх, Иналчи, Явган мэргэн, Төрөлчи, Хар хирүгэ, Мөнхтөмөр, Эсэлбэй, Сайн хиа, Султан тайш, Сүмэр тайш, Алдар хошууч, Баяр гүн, Амарсанаа зэрэг тухайн үедээ нөлөө бүхий д тооцогдон байсан төрийн зүтгэлтнүүдийн зэрэгцээ “Дөрвөн Ойрадын түүх”-ийг зохиогч Баатар увш түмэн Хойт хүн байсан ажээ. Чингүнжавын ноёны Хотгойд түмэн анх үүсэхдээ Ойрадын Хойд болон Жалайр овгуудыг нийлүүлж үүсгэсэн гэдэг. ==Нэрийн утга== # Хойт - Ар тал, ар үзэг, иигэд хойт аймаг - ар талын аймаг. # Баруун Монголд хонийг "хой" гэх бөгөөд энэхүү хой гэдэг үгээс хоньтон гэсэн утга бүхий хойт гэдэг нэр үүссэн юм гэж зарим судлаачид үздэг байна. == Угсаа гарал == Чингис хааны дээд өвөг болох Торголжин баян Дува сохор, Добу мэргэн хэмээх хоёр хүүтэй аж Дува сохор ах нь Доной, Догшин, Эмнэг, Эрх гэх дөрвөн хүүтэй атал Дува сохорыг үгүй болсны хойно дөрвөн хөвгүүн нь Добу мэргэн авга юугаа урагт үл тоон гурван голын сав нутгаас дүрвэн нүүж Горлос буюу Енисей мөрний сав газар нутагласан хэмээн Монголын нууц товчоонд бичжээ. Энэ үйл явдал IX зууны сүүл X зууны эхэн үед болжээ. Ингээд Дува сохорын хөвгүүдээс салбарласан нь Ойрад /баруун монгол/ Добу мэргэний хөвгүүдээс салбарласан нь язгуурын монгол /зүүн монгол/ хэмээн нэрлэгдэх болжээ.<br> Дува сохорын дөрвөн хөвгүүн Доной, Догшин, Эмнэг, Эрх нар Ойрадын Өөлд, Баатуд, Хойд, Хэрэгнүүд, аймгуудын өвөг дээдэс болсон гэнэ. == Бутралт == XVII зууны эхэн үеэс Хойдууд тархан сарниж эхэлсэн бөгөөд 1612 оны Халх-Ойрадын дайны өшөөр Хотогойдын Алтан хан Хойдод сэхэл өгөхгүй довтлох болж улмаар Их мянган овгийн голдуу хүн амыг өөрийн эрхшээлдээ оруулж авч чадсан байна. Ингэснээр Хотогойдын зургаан том отгийн нэгэн нь бүрэлдэн бий болжээ [Монголо-Ойратскiе законы, 2004, тал 40]. Харин XVIII зууны сүүл үе буюу 1770-аад оны орчим Их мянган отгийнхон Хотогойдоос салан Ойрад түмнээ зорин ирсэн нь өнөөгийн Ховд аймгийн Мянгадууд юм. 1752 онд Хойдыг захирч байсан Амарсанаа Даваач хаантай эвдрэлцэн өөрийн харъяат 2000 Хойдын хамтаар Манжид дагаар орсонд Халхын Засагт ханы нутагт нутаг заан суулгасан улмаар Манж нар Ойрадыг эзлэх явцад Султан тайшийн удмын Галдандаржаа 1755 онд хүчинд автан дагаар орсонд Манж нар түүнийг тэргүүн зэргийн тайж өргөмжлөн Амарсанаагийн харъяаттай хамтаар захируулан нэгэн хошуу зохион Засагт хан аймагт хавсруулжээ. 1767 онд Галдандаржааг бие барсаны хойно түүний дүү Лагчин харыг засаг ноёноор өргөмжилжээ. Улмаар энэ хошуу Засагт хан аймагт хавсаргасан Хойд засаг тэргүүн зэрэг тайжийн хошуу, Засагт хан аймагт хавсарсан Хойд Сүжигт гүний хошуу, Хантайшир уулын аймгийн Батхайрхан уулын хошуу гэгдэж байгаад 1924 онд Гурван сайхан жаргалант уулын хошуунд нийлсэн байна. 1931 оны засаг захиргааны зохион байгуулалтаар Алтай аймгийн Шарга сум болон төлөвшжээ. Одоогийн Говь-Алтай аймгийн Шарга сумын хүн ард тэрхүү Амарсанаа, Галдандаржаа нарын захирч байсан хүн ард юм. == Үндэстнүүд == Хойдууд Ойрадын тэргүүлэх их аймаг байсан тэрхүү хүчирхэг идэрмэг байдал нь алдагдаж өдгөө БНХАУ-ын Шинжаан-Уйгурын өөртөө засах оронд Хөх нуурын Хойд нэгэн хошуунд, Монгол улсын Говь-Алтай аймгийн Шарга суманд, Ховд аймгийн Булган сумын 5-р багт, Увс аймгийн Түргэн, Тариалан сумдад Дөрвөд, Хотон нартай зэргэмжлэн тус тус бөөнөөр оршин суухын зэрэгцээ Ойрадын Өөлд, Хошууд, Торгууд мөн Хотогойдууд дунд овгийн байдалтайгаар оршин тухайн ястандаа бүрэн ууссан Хойдууд ч байна. Ингээд Хойдуудын зонхилон ууссан үндэстэн доторхи овгийн хэлбэрээр харахын бол '''Дөрвөд''': Дөрвөдүүд Увс аймгийн Бөхмөрөн, Давст, өлгий, өмнөговь, Сагил, Ховд, Наранбулаг, Завхан, Тариалан сумдад, Ховд аймгийн Дөргөн, Мянгад, Баян-өлгий аймгийн Ногоон нуур сумдаар амьдарсаар иржээ. Дөрвөдүүд цорс, таргад, хошууд, дураал, шаазгай, хойд шарайдууд цагаагчууд, борлууд, галууд гэх мэт 100 гаруй овог, отог байдаг. '''Өөлд''':Ховдын Эрдэнэбүрэн суманд бөөнөөр амьдардаг энэ үндэстэн мөн Архангай, Баян-өлгий, Завхан, Сүхбаатар, Баян хонгор.Сэлэнгэ, Дорнод, Дорноговь, Говь-Алтай аймгуудад амьдардаг байна. Энэ ястан нь бусад ястны л адил олон овогтой билээ. үүнд: цорос, ноён цорос, нохой цорос, хошууд, хойд, шар хойд, цагаан хойд, хойд цувдаг, хулан цувдаг бүргэд, шар монгол,цоохор гэх мэт олон овгууд багтдаг байна. '''Тува''': Энэ үндэстнүүд Баян-өлгий аймгийн Цэнгэл суманд бөөнөөрөө орщин суудаг ба Ховдын Буянт суманд цөөн тооны тува бий. Тувачууд 50 гаруй овогтой. Тэдгээрээс нэрлэвэл: хар соён, цагаан соён, иргид, галзаан иргид, өөлид иргид зэрэг багтана. '''Урианхай''': Ховд, Баян-өлгийн хэд хэдэн сумдаар нутагласаар иржээ. Мөн Хятадын Шиньжаан, Оросын буриад, өвөрмонголд оршин суудаг байна. Алтайн Монгол Урианхайн овог гэвэл: хорхон, түнхэл, өөлөг, их, дунд, бага өөлөг, хар дөнхөл, шар дөнхөл, ховшоо, ятуун, хойд, цагаан туг гэх мэт. '''Хотгойд''' (Хотогойд) бол Монголын нутгийн хойд хэсэг Хангайн нурууны араар нутаглаж ирсэн овог аймаг юм. Урьд нь Хойд аймаг нэртэй байсан бололтой. Зарим хэсэг нь Зүүнгар руу нүүж үлдсэн нь Хойд буюу сунжирсаар Хотгойд болсон. XVI-XVII зууны үед Хотгойдын Алтан ханы улс оршин тогтнож байсан. Зүүнгарын Хойдын ноён Амарсанаа Хотгойдын Чингүнжав нар амархан нөхөрлөсний учир нь нэг аймгийн гаралдаа байсан болов уу. Одоо Завхан аймгийн хойд талын сумд, Хөвсгөл аймгийн олон суманд хотгойдууд суудаг. Хотгойдууд бол "Алтан Ураг" -ынханд багтах нэгэн овог гэж үздэг хүмүүс байдаг юм. Тэднийхээр үүний баталгаа нь "Их Эзэн Хаан"-ы 4 дэхь хүү Тулуйн угсааны "Батмөнх Даян Сэцэн Хаан"-ы 11 дэхь хүү Жалайрын Хунтайж "Гэрсэнз"-ийн ууган хүү "Дархан Хунтайж Ашихай Ноён"-ы удаах хүү "Дайчин Хунтайж Түмэндар"-ын ууган хүү Хотгойдын дээд өвөг болох "Хотгойдын Алтан Хан" "Сайн Хунтайж Шолой Уваш"-ын удаах хүү "Хунтайж Дай Эрдэнэ"-ийн ууган хүү "Гэндэн Бэйл" түүний хүү "Бүүвэй Бэйл"-ийн хүү "Банди Бэйл"-ийн ууган хүү нь манжын эсрэг тэмцлийн удирдагчдын нэг бөгөөд бүх цэргийн ерөнхий жанжин "Хотгойдын Шадар Ван Чингүнжав" юм. "Шадар Ван Чингүнжав" болон Хотгойд түмний өвөг дээдэс "Их Эзэн Хаан" бөгөөд "Тулуйн" угсааны үр сад бол "Хотгойд"ууд юм. "Хотгойд" гэдэг нь ямар нэг аймаг болон үндэстэн,ястан биш бөгөөд гагц овог юм. Ямартаа ч Хойд хэмээх нэгэн аймаг оршин байсан бөгөөд омог цөс ихт шудрага дайчин улс байж бурууг үл тэвчин зөөлөнд эергүү хандаж түүхийн их нугачаанд өдийг хүрсээр ирсэн ажээ. Харин үрс болох бидэнд эцэг өвгөдийн замаар замнаж энэхүү хөлс цус үнэртсэн түүхийг цааш омог бардам үргэлжлүүлэх л үлдлээ.... [[Ангилал:Монгол овог аймаг]] g85j7cm86583s2opci8oronguf4ro2g 0 34774 852288 851974 2026-04-05T07:33:33Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 852288 wikitext text/x-wiki {{Short description|1918-1933 онуудад Герман улс}} {{Инфобокс улс | native_name = {{lang|de|Deutsches Reich}}<!-- Do not replace with Weimar Republic as this parameter is for the OFFICIAL name. --> | conventional_long_name = Германы Эзэнт Гүрэн<!-- Do not replace with Weimar Republic as that is the COMMON NAME whereas this parameter is for the official name. --> | common_name = Ваймарын Бүгд Найрамдах | p1 = Германы эзэнт гүрэн | flag_p1 = Flag of Germany (1867–1918).svg | s1 = Нацист Герман | flag_s1 = Flag of Germany (1933–1935).svg | image_flag = Flag of Germany (3-2 aspect ratio).svg | flag_type = [[Германы далбаа#Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс (1918–1933)|Далбаа]]<br>(1919–1933) | image_coat = Wappen Deutsches Reich (Weimarer Republik).svg | coa_size = 80 | symbol_type = [[Ваймарын Бүгд Найрамдах Улсын сүлд|Сүлд]]<br>(1919–1928) | national_anthem = {{lang|de|[[Das Lied der Deutschen]]}}<br />"Германчуудын дуу"<br /> (1922 оноос)<ref name="faz-20120904">{{cite news |access-date=2022-08-04 |first=Винфрид |last=Клайн |date=2012-09-14 |publisher=Frankfurter Allgemeine Zeitung |title=Wer sind wir, und was wollen wir dazu singen? |url=https://www.faz.net/aktuell/feuilleton/geisteswissenschaften/vom-deutschlandlied-zur-nationalhymne-wer-sind-wir-und-was-wollen-wir-dazu-singen-11878854.html |website=FAZ.NET}}<!-- auto-translated from German by Module:CS1 translator --></ref><br> <div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">{{center|[[File:Deutschlandlied (old recording).oga]]}}</div> | image_map = Weimar Republic 1930.svg | map_width = 250px | image_map_caption = Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс 1930 онд | image_map2 = Karte des Deutschen Reiches, Weimarer Republik-Drittes Reich 1919–1937.svg | image_map2_caption = [[Ваймарын Бүгд Найрамдах Улсын засаг захиргааны хуваарь|Герман улсууд]] 1925 онд | population_density_km2 = 133.129 | capital = [[Берлин]] | coordinates = {{Coord|52|31|N|13|23|E|type:city}} | largest_city = capital | official_languages = [[Стандарт Герман хэл|Герман]] | common_languages = {{hidden|'''Албан бус:'''|[[Доод Герман хэл|Доод Герман]], [[Польш хэл|Польш]], [[Лимбург хэл|Лимбург]], [[Фриз хэлнүүд|Фриз]], [[Идиш хэл|Идиш]], [[Дани хэл|Дани]], [[Сорб хэл|Сорб]], [[Синти Цыган хэл|Синти]], [[Литва хэл]]|style=font-size:100%;padding:0.25em 0 0; |headerstyle=text-align:left;font-weight:normal;}} | religion = 1925 оны тоолого:<ref>[http://germanhistorydocs.ghi-dc.org/pdf/eng/JEW_RELIGIONZUGEHTABELLE_ENG.pdf Volume 6. Weimar Germany, 1918/19–1933 Population by Religious Denomination (1910–1939)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160809154418/http://germanhistorydocs.ghi-dc.org/pdf/eng/JEW_RELIGIONZUGEHTABELLE_ENG.pdf |date=9 August 2016 }} Sozialgeschichtliches Arbeitsbuch, Volume III, Materialien zur Statistik des Deutschen Reiches 1914–1945, edited by Dietmar Petzina, Werner Abelshauser and Anselm Faust. Munich: Verlag C. H. Beck, 1978, p. 31. Translation: Fred Reuss.</ref>{{plainlist| * 64.1% [[Протестант]] ([[Лютеран]], [[Кальвинизм]], [[Нэгдсэн сүм|Нэгдсэн]]) * 32.4% [[Ромын Католик]] * 0.9% [[Герман дахь еврейчүүдийн түүх|Еврей]] * 2.6% Бусад}} | demonym = Германчууд | government_type = Холбооны [[Холимог засаглалын систем|хагас-ерөнхийлөгчийн бүгд найрамдах улс]] * [[Ардын Төлөөлөгчдийн зөвлөл|түр засгийн газар]] {{small|(1918 оны 11 сарын 10-наас 1919 оны 2 сарын 13 хүртэл)}} * ерөнхийлөгчийн [[зарлигаар засаглал]] {{small|(1930–1933)}} | title_leader = [[Германы ерөнхийлөгч (1919–1945)|Ерөнхийлөгч]] | year_leader1 = 1919–1925 | leader1 = [[Фридрих Эберт]] | year_leader2 = 1925–1933 | leader2 = [[Паул фон Хинденбург]] | title_deputy = [[Германы канцлер#Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс (1919–1933)|Канцлер]] | year_deputy1 = 1918 (анхны) | deputy1 = [[Friedrich Ebert]] | year_deputy2 = 1933 (сүүлийн) | deputy2 = [[Адольф Хитлер]] | era = [[Дайны хоорондын үе]] | event_start = [[Германд бүгд найрамдах улсын тунхаглал|Тунхаглав]] | date_start = 11 сарын 9, | year_start = 1918 | event1 = [[Ваймарын Үндсэн хууль|Үндсэн хууль]] | date_event1 = 8 сарын 11, 1919 | event2 = [[Үндэстнүүдийн Лиг]]т элссэн | date_event2 = 9 сарын 8, 1926 | event3 = [[Ваймарын Бүгд Найрамдах Улсын Ерөнхийлөгчийн засгийн газрууд|Зарлигаар засаглаж]] эхлэв | date_event3 = 3 сарын 29, 1930<ref name="Adam-2005"/> | event4 = [[Адольф Хитлер|Хитлер]] [[Адольф Хитлерийн эрх мэдэлд хүрэлт#Хяналтыг булаан авсан (1931–1933)|тангараг өргөв]] | date_event4 = 1 сарын 30, 1933 | event5 = [[Рейхстагийн галын зарлиг]] | date_event5 = 2 сарын 28, 1933 | event_end = [[1933 оны Онцгой эрх мэдлийн тухай хууль|Онцгой эрх мэдлийн тухай хууль]] | date_end = 3 сарын 23, | year_end = 1933<ref>{{cite encyclopedia |url=http://blogs.britannica.com/2007/03/the-reichstag-fire-and-the-enabling-act/ |title=The Reichstag Fire and the Enabling Act of March 23, 1933 |first=Уильям Л. |last=Хош |date=2007-03-23 |encyclopedia=[[Britannica.com|Britannica]] Blog |language=en-US |access-date=2026-03-03 |archive-date=2019-03-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190311083054/http://blogs.britannica.com/2007/03/the-reichstag-fire-and-the-enabling-act/ |url-status=dead }} {{Webarchiv|url=http://blogs.britannica.com/2007/03/the-reichstag-fire-and-the-enabling-act/ |wayback=20190311083054 |text=The Reichstag Fire and the Enabling Act of March 23, 1933 |archiv-bot=2026-04-05 07:33:33 InternetArchiveBot }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.dw.com/en/the-law-that-enabled-hitlers-dictatorship/a-16689839 |title=The law that 'enabled' Hitler's dictatorship |date=2013-03-23 |website=[[DW.com]] |language=en |access-date=2026-03-03 |archive-date=2019-09-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190907195649/https://www.dw.com/en/the-law-that-enabled-hitlers-dictatorship/a-16689839 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book |title=Republic to Reich: A History of Germany 1918–1945 |last=Мэйсон |first=К. Ж. |publisher=McGraw-Hill}}</ref> | legislature = [[Хоёр танхимт]] | house1 = [[Рейхсрат (Герман)|Рейхсрат]] ''(де-факто)'' | type_house1 = [[Дээд танхим]] | house2 = [[Рейхстаг (Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс)|Рейхстаг]] | type_house2 = [[Доод танхим]] | stat_year1 = 1925 | stat_area1 = 468787 | ref_area1 = <ref name="Wahlen in der Weimarer Republik">{{cite web |url=http://www.gonschior.de/weimar/Deutschland/index.htm |title=Das Deutsche Reich im Überblick |work=Wahlen in der Weimarer Republik |access-date=2026-03-03 |archive-date=2019-11-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191121115812/http://www.gonschior.de/weimar/Deutschland/index.htm |url-status=live }}</ref> | stat_pop1 = 62,411,000 | ref_pop1 = <ref name="Wahlen in der Weimarer Republik" /> | currency = {{Unbulleted list|1919–23 [[Цаасан марк|"Цаасан марк" (ℳ)]] |1923–24 [[Рентенмарк]] (RM) |1924–33 [[Райхсмарк|Райхсмарк (ℛℳ)]]}} | today = {{plainlist| * [[Герман]] * [[Польш]] * [[Орос]]{{efn|[[Калининград муж]]}} * [[Литва]]{{efn|[[Клайпеда хошуу|Клайпеда]] ба [[Таураге хошуу]]ны хэсэг}} *[[Нидерланд]]{{efn|[[Дуйвелсберг]]}}}} }} '''Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс''' ({{lang-de|Weimarer Republik}}) бол 1919 онд [[Германы Хаант Улс]]ын дараа байгуулагдсан [[парламентын ардчилсан]] засаглалтай [[холбооны бүгд найрамдах]] улс юм. Энэ улс 1933 онд [[Адольф Хитлер]] засгийн эрхэнд гарч Райхсканцлер болсоноор дуусгавар болсон байна. [[Ваймар]] нь энэхүү бүгд найрамдах улсыг байгуулах Үндсэн хуулийн чуулган болсон хотын нэр юм. == Цахим холбоос == {{Commonscat|Weimar Republic|Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс}} * {{DNB-Portal|4065109-5|TEXT=Ном зүй:}} * Arnulf Scriba: [http://www.dhm.de/lemo/html/weimar/ Die Weimarer Republik] == Эх сурвалж == === Тэмдэглэл === {{Notelist}} === Эшлэл === {{reflist}} [[Ангилал:Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс| ]] [[Ангилал:20-р зууны Германы түүx]] [[Ангилал:1919 онд байгуулагдсан]] 2hyfetrpln5kd12byvhaxbp6gb9xzmm 0 37154 852289 850689 2026-04-05T07:56:59Z HorseBro the hemionus 100126 852289 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс дайн | conflict = Казах–Зүүнгарын дайнууд | image = [[Зураг:Төв Ази 18-р зуун.jpg|300px]] | caption = | date = 1634–1741 | place = Казахстан | territory = | result = Үр дүнгүй | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = [[Казахын ханлиг|Казахын Хант Улс]] | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] <br />{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Галдан бошигт хаан]]<br />{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Цэвээнравдан]] <br />{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Галданцэрэн хаан]] | commander2 = Янгир хаан{{KIA}}<br>Тавак хаан<br>Абулхайр хаан<br>[[Аблай султан]] }} '''Казах–Зүүнгарын дайнууд''' нь 17-р зууны үеэс 18-р зууны дунд үе хүртэл үргэлжилсэн [[Казахууд|Казах жузууд]] ([[Казахын ханлиг|Казах хаант улсын]] гурван овгийн холбоо) болон [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар хаант улсын]] хоорондох цуврал цэргийн мөргөлдөөн байв. Казахууд болон [[Ойрадууд|Ойрадуудын]] (Удалгүй Зүүнгарууд) хоорондох мөргөлдөөн 16-р зууны эхний хагасаас 18-р зууны сүүл үе хүртэл эхэлсэн. Хоёр үндэстэн хожим нь [[Чин улс|Чин гүрний]] эсрэг, ялангуяа [[Арван Их аян дайн|Арван Их аян дайны]] үеэр Хятад–Казах улсын анхны дайнд тулалдсан бөгөөд хоёр үндэстэн бие биенээсээ бодит давуу тал эсвэл урт хугацааны үр дагавар авч чадаагүй юм. [[Дундад зуун]]ы үед [[Зүүнгарын хаант улс]] ба [[Казахууд]] нь хил залгаа хөршүүд байсан. Энэ хоёрын хоорондын харьцаа нь найрамдал, харилцан зөрчил бүүр дайнд хүртэл хүрч байсан түүхтэй. Нүүдэлчдийн өнө мөнхийн зөрчил бол малын бэлчээр байсан. [[XVI зуун]]ы дунд үеэс [[Казахын жузууд]] малын бэлчээр хүрэлцэхээ байсан тул нутаг дэвсгэрээ тал бүр тийшээ тэлэхээр оролдож эхэлсэн ба нүүдлийн мал аж ахуйд цаг уур, ургамлын нөмрөг нь нэн тохиромжтой Зүүнгарын нутаг дэвсгэр лүү түрэн орж будлиан мөргөлдөөнд хүрдэг байжээ. [[Алтайн хязгаар]] дахь Алтайн Их сургуулийн түүхч В.А. Моисеев ойрд, казах, Алтайн түүхээр олон ном бүтээл бичжээ. В.Моисеев казахуудын 1758– 1760 онд [[Алтайн Бүгд Найрамдах Улс|Уулын Алтай]] дахь [[алтай ястан|алтай]]чуудыг хядсан үйл ажиллагааг геноцид хэмээн дүгнэсэн байдаг. <ref>{{Cite web |url=http://new.hist.asu.ru/biblio/borod4/part2-p379-383.pdf |title=В.А. Моисеев «УРЯНХАЙСКИЙ ВОПРОС» В РУССКО-КИТАЙСКО-КАЗАХСКИХ ОТНОШЕНИЯХ |access-date=2015-07-30 |archive-date=2015-07-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150724213123/http://new.hist.asu.ru/biblio/borod4/part2-p379-383.pdf |url-status=dead }}</ref> Казахууд 20-р зууны эхэн хүртэл алтайчуудын эсрэг дээрэм тонуулын шинжтэй довтолгоо хийсээр байжээ. Тухайн үед дотоодын үймээн самуун ихтэй, гадна талдаа халхтай байлдаад хүч нь сульдсан ч барагдах яагаа ч үгүй [[ойрадууд]] тухай бүр тэднийг цохин буцааж байсан байдаг. Ойрадууд ч мөн худалдааны замыг хяналтад авах, олз омог олохоор Казахын жузууд руу халддаг байжээ. Казахууд аж ахуйн ажилд ашиглах зорилгоор хөрш улсууд руу довтлон эмэгтэйчүүдийг нь олзолдог байсан ба гаднаас олон тооны эмэгтэйчүүд олзолж байсан нь хүн амын өсөлтийг нь түргэсгэжээ. "Казак бай болса Катын алады, Орыс бай болса уй салады" буюу "казах баяжвал эхнэр худалдаж авна, орос баяжвал байшин барина" гэсэн үг байдаг (если казах разбогател он купит жену, а если русский разбогател, то построит дом). Мөн казахууд зэргэлдээх улсын хүн амыг нь олзлон [[:en:Khanate of Khiva|Хивийн хант улс]] зэрэг Төв Азийн улсуудын боолын захд аваачин худалддаг байв. 1717 онд 3,000 орос эрэгтэй, эмэгтэй, хүүхдийг казах, киргизүүд Хивийн хант улсад худалджээ. 1830 оны Оросын ЗГ-н баримтанд жил бүр 200 орос хүнийг казахууд Хивийн хант улсад худалдаж байгааг дурьджээ. 1859 онд Орос Казахд байгаа боолуудыг чөлөөлсөн ч Хивийн хант улс Орост эзлэгдээгүй байсан тул 1860-аад он хүртэл боолын худалдаа үргэлжилсээр байсан ба ихэвчлэн орос, иран (перс) мөн казах, киргизүүдэд олзлогдсон цөөн тооны халимаг хүн байв. 17-19-р зуунд нийт сая гаруй иран мөн хэдэн мянган орос хүн Төв Азийн улсуудад боол болон худалдагджээ. 1845 онд Хивийн хант улсын 1,200,000, хүний 200,000 нь перс боол байжээ. Казахстаны түүхч Р.Темиргалиев довтолгооныг зөвхөн зүүнгарчууд төдийгүй казахууд ч эхлүүлдэг байсан ялангуяа Зүүнгарын цэрэг Манжтай тулалдахаар явж ар талын хамгаалалт суларсаныг ашиглан нутаг бэлчээр эзлэх гэх мэт зорилгоор довтолдог байсан гэжээ.<ref>[https://zonakz.net/articles/17200 Джунгары в истории Казахстана. Необъективная история]</ref> Энэ мэт зөрчлөөс уламжлан Зүүнгар-Казахын дайн явагдах болжээ. Казахууд зүүнгарчуудаас хүн ам олон ч 17-р зуунаас Казахын ханлигийн нэгдмэл байдал алдагдсанаас гурван жуз тус бүрийн олон овгууд зөвхөн өөрийн овгийн удирдагчын тушаалаар байлдах болсон нь цэргийн хүчийг нь сулруулжээ. Энэ үед казах овгууд зөвхөн өөрийн эрх ашгийн төлөө тулалдах болж бусад овгууддаа цэргийн дэмжлэг үзүүлэх нь багасчээ. Харин эсрэгээрээ Зүүнгарын овог аймгуудын нэгдэл улам хүчтэй болж улмаар их буу бүтээн тулаанд ашиглах болжээ. Мөн казахууд зарим тулаанд галт зэвсэг ашиглаж байсан мэдээ бий. Дайны цагт зүүнгарын овог тус бүр цэргийн нэгж болон хувирдаг байсан бөгөөд товолсон цагт тулааны талбарт ирээгүй эрчүүдийг хатуу шийтгэдэг байв. Оросын эрдэмтэн, монгол судлаач И.Я.Златкины 1964 онд хэвлэгдсэн “Зүүнгарын хаант улсын түүх“ номонд “. . Зүүнгар-Казахын хооронд 1643, 1681-1684, 1711-1712, 1714, 1717, 1723, 1725 онд дайн болж байсан. Казахууд, ойрадуудыг цохисон тухай нэг ч тохиолдол бүртгэгдээгүй байна” гэсэн байна. Энэ нь том дайнууд бөгөөд жижиг мөргөлдөөн, тулгаралтуудыг тооцоогүй байна. 1643 казахын Жангир ханы 600 цэрэг галт зэвсэг ашиглан [[Зүүнгарын Алатау]] дахь Орбулак голд ойрдын 50,000 цэргийг цохисон мөн 1718 онд оросын галт зэвсэгээр зэвсэглэсэн казахын 30,000 цэрэг Зүүнгарыг Манжтай тулалдаж байх хооронд ар тал руу нь довтлоход ар талд үлдсэн 1000 зүүнгар цэрэг тэднийг 3 өдөр тогтоон бут цохиж ухраасан гэсэн эргэлзээтэй мэдээ байдаг. Ийм тулаанууд үнэхээр болсон байж болох ч хүчний харьцаа тийм хол зөрүүтэй байсан эсэх нь эргэлзээтэй байна. Казахстанд Орбулакын болон 1729 онд Зүүнгарыг ялсан гэх Аныракайн тулааныг алдаршуулан магтдаг байна. Мөн зарим казах хүн казахуудын үргэлжилсэн довтолгоо Зүүнгарын хүчийг сулруулсанаар Манжид ялагдсан гэж үздэг ч судлаачид Зүүнгар дотоодын зөрчлөөс шалтгаалан унасан гэж үздэг. Өөрөөр хэлбэл Зүүнгар унасан нь хүн ам цөөн, цэргийн хүч сул зэрэг хүчин зүйлтэй холбоогүй, ноёд, жанжид нь эрх мэдэл булаацалдан цэргээ өөр өөрийн мэдэлд хуваан нэгнийхээ эсрэг байлдсан явдалтай шууд холбогдоно. Казахстанд казахууд довтолгоог зөвтгөх, ялагдлын шалтгаанаа хүн ам цөөн байсан зэргээр тайлбарлан түүх гуйвуулах үзэгдэл гарч байна. Жишээ нь тэр үед казахууд дөрвөн зуун мянга, зүүнгар зургаан зуун мянгаас сая хүнтэй байсан гэсэн нь үндэслэлгүй юм. 17-р зуунд [[Гирин]], [[Ляонин]] мужийн зүүн хэсгийн хэдэн зуун мянган км2 нутагт байсан хагас нүүдэлчин аж ахуйтай [[манж]] нар таван зуун мянган хүнтэй байсанаас үзэхэд уулаасаа хүн амын өсөлт ихтэй, лалын шашинт түрэг угсааны казахууд үүнээс цөөн хүнтэй байх боломжгүй. Ойрдуудад хамгийн их шахагдан Казахстаны төв нутаг хүртэл ухарсан үедээ (17-р зуунаас 1720-иод он) казахууд сая таван зуун мянган км2-с доошгүй нутагтай байсан нь манжийн анх байсан нутгаас хамаагүй том юм. Анхлан [[Галдан бошигт хаан]] казахын нутагт дайн хийж [[казахууд|казах]]уудыг ихэд дийлэн өөрийн хараат болгосон байх бөгөөд үүнээс хойш казахууд нь [[ойрад|зүүнгар]]ын хүч суларсан буюу өөр этгээдтэй дайн хийж байх үед нь түүнийг суларсан гэж үзэн зүүнгарын хааны төлөөний хүнийг устган тусгаар тогтнох эрмэлзлээр дайн хийдэг боловч тухай бүртээ ялагдал хүлээж Зүүнгарын хаант улсын эрхийг хүлээн зөвшөөрч байсан байна. Зүүнгар-Казахын дайнууд: * [[Казах–Зүүнгарын дайн (1635–1658)]] * [[Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)]] * [[Казах–Зүүнгарын дайн (1708–1712)]] * [[Казах–Зүүнгарын дайн (1714)]] * [[Казах–Зүүнгарын дайн (1717)]] * [[Казах–Зүүнгарын дайн (1723–1730)]] * [[Казах–Зүүнгарын дайн (1739–1741)]] ==Мөн үзэх== ==Урлагийн бүтээлүүд== ==Эшлэл== ==Гадаад холбоос== [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]] [[Ангилал:Казах–Зүүнгарын дайнууд]] [[Ангилал:Монголчуудын оролцсон дайн]] 7rselc3t7ihlmft8mabxrtkht4oztlf 852290 852289 2026-04-05T08:03:49Z HorseBro the hemionus 100126 852290 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс дайн | conflict = Казах–Зүүнгарын дайнууд | image = [[Зураг:Төв Ази 18-р зуун.jpg|300px]] | caption = | date = 1634–1741 | place = Казахстан | territory = | result = Үр дүнгүй | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = [[Казахын ханлиг|Казахын Хант Улс]] | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] <br />{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Галдан бошигт хаан]]<br />{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Цэвээнравдан хаан]] <br />{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Галданцэрэн хаан]] | commander2 = Янгир хаан{{KIA}}<br>Тавак хаан<br>Абулхайр хаан<br>[[Аблай султан]] }} '''Казах–Зүүнгарын дайнууд''' нь 17-р зууны үеэс 18-р зууны дунд үе хүртэл үргэлжилсэн [[Казахууд|Казах жузууд]] ([[Казахын ханлиг|Казах хаант улсын]] гурван овгийн холбоо) болон [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар хаант улсын]] хоорондох цуврал цэргийн мөргөлдөөн байв. Казахууд болон [[Ойрадууд|Ойрадуудын]] (Удалгүй Зүүнгарууд) хоорондох мөргөлдөөн 16-р зууны эхний хагасаас 18-р зууны сүүл үе хүртэл эхэлсэн. Хоёр үндэстэн хожим нь [[Чин улс|Чин гүрний]] эсрэг, ялангуяа [[Арван Их аян дайн|Арван Их аян дайны]] үеэр Хятад–Казах улсын анхны дайнд тулалдсан бөгөөд хоёр үндэстэн бие биенээсээ бодит давуу тал эсвэл урт хугацааны үр дагавар авч чадаагүй юм. [[Дундад зуун]]ы үед [[Зүүнгарын хаант улс]] ба [[Казахууд]] нь хил залгаа хөршүүд байсан. Энэ хоёрын хоорондын харьцаа нь найрамдал, харилцан зөрчил бүүр дайнд хүртэл хүрч байсан түүхтэй. Нүүдэлчдийн өнө мөнхийн зөрчил бол малын бэлчээр байсан. [[XVI зуун]]ы дунд үеэс [[Казахын жузууд]] малын бэлчээр хүрэлцэхээ байсан тул нутаг дэвсгэрээ тал бүр тийшээ тэлэхээр оролдож эхэлсэн ба нүүдлийн мал аж ахуйд цаг уур, ургамлын нөмрөг нь нэн тохиромжтой Зүүнгарын нутаг дэвсгэр лүү түрэн орж будлиан мөргөлдөөнд хүрдэг байжээ. [[Алтайн хязгаар]] дахь Алтайн Их сургуулийн түүхч В.А. Моисеев ойрд, казах, Алтайн түүхээр олон ном бүтээл бичжээ. В.Моисеев казахуудын 1758– 1760 онд [[Алтайн Бүгд Найрамдах Улс|Уулын Алтай]] дахь [[алтай ястан|алтай]]чуудыг хядсан үйл ажиллагааг геноцид хэмээн дүгнэсэн байдаг. <ref>{{Cite web |url=http://new.hist.asu.ru/biblio/borod4/part2-p379-383.pdf |title=В.А. Моисеев «УРЯНХАЙСКИЙ ВОПРОС» В РУССКО-КИТАЙСКО-КАЗАХСКИХ ОТНОШЕНИЯХ |access-date=2015-07-30 |archive-date=2015-07-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150724213123/http://new.hist.asu.ru/biblio/borod4/part2-p379-383.pdf |url-status=dead }}</ref> Казахууд 20-р зууны эхэн хүртэл алтайчуудын эсрэг дээрэм тонуулын шинжтэй довтолгоо хийсээр байжээ. Тухайн үед дотоодын үймээн самуун ихтэй, гадна талдаа халхтай байлдаад хүч нь сульдсан ч барагдах яагаа ч үгүй [[ойрадууд]] тухай бүр тэднийг цохин буцааж байсан байдаг. Ойрадууд ч мөн худалдааны замыг хяналтад авах, олз омог олохоор Казахын жузууд руу халддаг байжээ. Казахууд аж ахуйн ажилд ашиглах зорилгоор хөрш улсууд руу довтлон эмэгтэйчүүдийг нь олзолдог байсан ба гаднаас олон тооны эмэгтэйчүүд олзолж байсан нь хүн амын өсөлтийг нь түргэсгэжээ. "Казак бай болса Катын алады, Орыс бай болса уй салады" буюу "казах баяжвал эхнэр худалдаж авна, орос баяжвал байшин барина" гэсэн үг байдаг (если казах разбогател он купит жену, а если русский разбогател, то построит дом). Мөн казахууд зэргэлдээх улсын хүн амыг нь олзлон [[:en:Khanate of Khiva|Хивийн хант улс]] зэрэг Төв Азийн улсуудын боолын захд аваачин худалддаг байв. 1717 онд 3,000 орос эрэгтэй, эмэгтэй, хүүхдийг казах, киргизүүд Хивийн хант улсад худалджээ. 1830 оны Оросын ЗГ-н баримтанд жил бүр 200 орос хүнийг казахууд Хивийн хант улсад худалдаж байгааг дурьджээ. 1859 онд Орос Казахд байгаа боолуудыг чөлөөлсөн ч Хивийн хант улс Орост эзлэгдээгүй байсан тул 1860-аад он хүртэл боолын худалдаа үргэлжилсээр байсан ба ихэвчлэн орос, иран (перс) мөн казах, киргизүүдэд олзлогдсон цөөн тооны халимаг хүн байв. 17-19-р зуунд нийт сая гаруй иран мөн хэдэн мянган орос хүн Төв Азийн улсуудад боол болон худалдагджээ. 1845 онд Хивийн хант улсын 1,200,000, хүний 200,000 нь перс боол байжээ. Казахстаны түүхч Р.Темиргалиев довтолгооныг зөвхөн зүүнгарчууд төдийгүй казахууд ч эхлүүлдэг байсан ялангуяа Зүүнгарын цэрэг Манжтай тулалдахаар явж ар талын хамгаалалт суларсаныг ашиглан нутаг бэлчээр эзлэх гэх мэт зорилгоор довтолдог байсан гэжээ.<ref>[https://zonakz.net/articles/17200 Джунгары в истории Казахстана. Необъективная история]</ref> Энэ мэт зөрчлөөс уламжлан Зүүнгар-Казахын дайн явагдах болжээ. Казахууд зүүнгарчуудаас хүн ам олон ч 17-р зуунаас Казахын ханлигийн нэгдмэл байдал алдагдсанаас гурван жуз тус бүрийн олон овгууд зөвхөн өөрийн овгийн удирдагчын тушаалаар байлдах болсон нь цэргийн хүчийг нь сулруулжээ. Энэ үед казах овгууд зөвхөн өөрийн эрх ашгийн төлөө тулалдах болж бусад овгууддаа цэргийн дэмжлэг үзүүлэх нь багасчээ. Харин эсрэгээрээ Зүүнгарын овог аймгуудын нэгдэл улам хүчтэй болж улмаар их буу бүтээн тулаанд ашиглах болжээ. Мөн казахууд зарим тулаанд галт зэвсэг ашиглаж байсан мэдээ бий. Дайны цагт зүүнгарын овог тус бүр цэргийн нэгж болон хувирдаг байсан бөгөөд товолсон цагт тулааны талбарт ирээгүй эрчүүдийг хатуу шийтгэдэг байв. Оросын эрдэмтэн, монгол судлаач И.Я.Златкины 1964 онд хэвлэгдсэн “Зүүнгарын хаант улсын түүх“ номонд “. . Зүүнгар-Казахын хооронд 1643, 1681-1684, 1711-1712, 1714, 1717, 1723, 1725 онд дайн болж байсан. Казахууд, ойрадуудыг цохисон тухай нэг ч тохиолдол бүртгэгдээгүй байна” гэсэн байна. Энэ нь том дайнууд бөгөөд жижиг мөргөлдөөн, тулгаралтуудыг тооцоогүй байна. 1643 казахын Жангир ханы 600 цэрэг галт зэвсэг ашиглан [[Зүүнгарын Алатау]] дахь Орбулак голд ойрдын 50,000 цэргийг цохисон мөн 1718 онд оросын галт зэвсэгээр зэвсэглэсэн казахын 30,000 цэрэг Зүүнгарыг Манжтай тулалдаж байх хооронд ар тал руу нь довтлоход ар талд үлдсэн 1000 зүүнгар цэрэг тэднийг 3 өдөр тогтоон бут цохиж ухраасан гэсэн эргэлзээтэй мэдээ байдаг. Ийм тулаанууд үнэхээр болсон байж болох ч хүчний харьцаа тийм хол зөрүүтэй байсан эсэх нь эргэлзээтэй байна. Казахстанд Орбулакын болон 1729 онд Зүүнгарыг ялсан гэх Аныракайн тулааныг алдаршуулан магтдаг байна. Мөн зарим казах хүн казахуудын үргэлжилсэн довтолгоо Зүүнгарын хүчийг сулруулсанаар Манжид ялагдсан гэж үздэг ч судлаачид Зүүнгар дотоодын зөрчлөөс шалтгаалан унасан гэж үздэг. Өөрөөр хэлбэл Зүүнгар унасан нь хүн ам цөөн, цэргийн хүч сул зэрэг хүчин зүйлтэй холбоогүй, ноёд, жанжид нь эрх мэдэл булаацалдан цэргээ өөр өөрийн мэдэлд хуваан нэгнийхээ эсрэг байлдсан явдалтай шууд холбогдоно. Казахстанд казахууд довтолгоог зөвтгөх, ялагдлын шалтгаанаа хүн ам цөөн байсан зэргээр тайлбарлан түүх гуйвуулах үзэгдэл гарч байна. Жишээ нь тэр үед казахууд дөрвөн зуун мянга, зүүнгар зургаан зуун мянгаас сая хүнтэй байсан гэсэн нь үндэслэлгүй юм. 17-р зуунд [[Гирин]], [[Ляонин]] мужийн зүүн хэсгийн хэдэн зуун мянган км2 нутагт байсан хагас нүүдэлчин аж ахуйтай [[манж]] нар таван зуун мянган хүнтэй байсанаас үзэхэд уулаасаа хүн амын өсөлт ихтэй, лалын шашинт түрэг угсааны казахууд үүнээс цөөн хүнтэй байх боломжгүй. Ойрдуудад хамгийн их шахагдан Казахстаны төв нутаг хүртэл ухарсан үедээ (17-р зуунаас 1720-иод он) казахууд сая таван зуун мянган км2-с доошгүй нутагтай байсан нь манжийн анх байсан нутгаас хамаагүй том юм. Анхлан [[Галдан бошигт хаан]] казахын нутагт дайн хийж [[казахууд|казах]]уудыг ихэд дийлэн өөрийн хараат болгосон байх бөгөөд үүнээс хойш казахууд нь [[ойрад|зүүнгар]]ын хүч суларсан буюу өөр этгээдтэй дайн хийж байх үед нь түүнийг суларсан гэж үзэн зүүнгарын хааны төлөөний хүнийг устган тусгаар тогтнох эрмэлзлээр дайн хийдэг боловч тухай бүртээ ялагдал хүлээж Зүүнгарын хаант улсын эрхийг хүлээн зөвшөөрч байсан байна. Зүүнгар-Казахын дайнууд: * [[Казах–Зүүнгарын дайн (1635–1658)]] * [[Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)]] * [[Казах–Зүүнгарын дайн (1708–1712)]] * [[Казах–Зүүнгарын дайн (1714)]] * [[Казах–Зүүнгарын дайн (1717)]] * [[Казах–Зүүнгарын дайн (1723–1730)]] * [[Казах–Зүүнгарын дайн (1739–1741)]] ==Мөн үзэх== ==Урлагийн бүтээлүүд== ==Эшлэл== ==Гадаад холбоос== [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]] [[Ангилал:Казах–Зүүнгарын дайнууд]] [[Ангилал:Монголчуудын оролцсон дайн]] rbm34la524izfd750220zirs2cj4eog 852301 852290 2026-04-05T09:53:26Z Avirmed Batsaikhan 53733 852301 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс дайн | conflict = Казах–Зүүнгарын дайнууд | image = [[Зураг:Төв Ази 18-р зуун.jpg|300px]] | caption = | date = 1634–1741 | place = Казахстан | territory = | result = Үр дүнгүй | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = [[Казахын ханлиг|Казахын Хант Улс]] | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] <br />{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Галдан бошигт хаан]]<br />{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Цэвээнравдан хаан]] <br />{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Галданцэрэн хаан]] | commander2 = Янгир хаан{{KIA}}<br>Тавак хаан<br>Абулхайр хаан<br>[[Аблай султан]] }} '''Казах–Зүүнгарын дайнууд''' нь 17-р зууны үеэс 18-р зууны дунд үе хүртэл үргэлжилсэн [[Казахууд|Казах жузууд]] ([[Казахын ханлиг|Казах хаант улсын]] гурван овгийн холбоо) болон [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар хаант улсын]] хоорондох цуврал цэргийн мөргөлдөөн байв. Казахууд болон [[Ойрадууд|Ойрадуудын]] (Удалгүй Зүүнгарууд) хоорондох мөргөлдөөн 16-р зууны эхний хагасаас 18-р зууны сүүл үе хүртэл үргэлжилсэн байна. Хоёр үндэстэн хожим нь [[Чин улс|Чин гүрний]] эсрэг, ялангуяа [[Арван Их аян дайн|Арван Их аян дайны]] үеэр Хятад–Казах улсын анхны дайнд тулалдсан бөгөөд хоёр үндэстэн бие биенээсээ бодит давуу тал эсвэл урт хугацааны үр дагавар авч чадаагүй юм. [[Дундад зуун]]ы үед [[Зүүнгарын хаант улс]] ба [[Казахууд]] нь хил залгаа хөршүүд байсан. Энэ хоёрын хоорондын харьцаа нь найрамдал, харилцан зөрчил нь гүнзгийрч дайнд хүртэл хүрч байсан түүхтэй. Нүүдэлчдийн өнө мөнхийн зөрчил бол малын бэлчээр байсан. [[16-р зуун|16-р зууны]] дунд үеэс [[Казахын жузууд]] малын бэлчээр нутаг хүрэлцэхээ байсан тул нутаг дэвсгэрээ тал бүр тийшээ тэлэхээр оролдож эхэлсэн ба нүүдлийн мал аж ахуйд цаг уур, ургамлын нөмрөг нь нэн тохиромжтой Зүүнгарын нутаг дэвсгэр лүү түрэн орж будлиан мөргөлдөөнд хүрдэг байжээ. [[Алтайн хязгаар]] дахь Алтайн Их сургуулийн түүхч В.А. Моисеев ойрд, казах, Алтайн түүхээр олон ном бүтээл бичжээ. В.Моисеев казахуудын 1758– 1760 онд [[Алтайн Бүгд Найрамдах Улс|Уулын Алтай]] дахь [[алтай ястан|алтай]]чуудыг хядсан үйл ажиллагааг геноцид хэмээн дүгнэсэн байдаг. <ref>{{Cite web |url=http://new.hist.asu.ru/biblio/borod4/part2-p379-383.pdf |title=В.А. Моисеев «УРЯНХАЙСКИЙ ВОПРОС» В РУССКО-КИТАЙСКО-КАЗАХСКИХ ОТНОШЕНИЯХ |access-date=2015-07-30 |archive-date=2015-07-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150724213123/http://new.hist.asu.ru/biblio/borod4/part2-p379-383.pdf |url-status=dead }}</ref> Казахууд 20-р зууны эхэн хүртэл алтайчуудын эсрэг дээрэм тонуулын шинжтэй довтолгоо хийсээр байжээ. Тухайн үед дотоодын үймээн самуун ихтэй, гадна талдаа халхтай байлдаад хүч нь сульдсан ч барагдах яагаа ч үгүй [[ойрадууд]] тухай бүр тэднийг цохин буцааж байсан байдаг. Ойрадууд ч мөн худалдааны замыг хяналтад авах, олз омог олохоор Казахын жузууд руу халддаг байжээ. Казахууд аж ахуйн ажилд ашиглах зорилгоор хөрш улсууд руу довтлон эмэгтэйчүүдийг нь олзолдог байсан ба гаднаас олон тооны эмэгтэйчүүд олзолж байсан нь хүн амын өсөлтийг нь түргэсгэжээ. "Казак бай болса Катын алады, Орыс бай болса уй салады" буюу "казах баяжвал эхнэр худалдаж авна, орос баяжвал байшин барина" гэсэн үг байдаг ([[Орос хэл|орос.]] если казах разбогател он купит жену, а если русский разбогател, то построит дом). Мөн казахууд зэргэлдээх улсын хүн амыг нь олзлон [[:en:Khanate of Khiva|Хивийн хант улс]] зэрэг Төв Азийн улсуудын боолын захд аваачин худалддаг байв. 1717 онд 3,000 орос эрэгтэй, эмэгтэй, хүүхдийг казах, киргизүүд Хивийн хант улсад худалджээ. 1830 оны Оросын ЗГ-н баримтанд жил бүр 200 орос хүнийг казахууд Хивийн хант улсад худалдаж байгааг дурьджээ. 1859 онд Орос Казахд байгаа боолуудыг чөлөөлсөн ч Хивийн хант улс Орост эзлэгдээгүй байсан тул 1860-аад он хүртэл боолын худалдаа үргэлжилсээр байсан ба ихэвчлэн орос, иран (перс) мөн казах, киргизүүдэд олзлогдсон цөөн тооны халимаг хүн байв. 17-19-р зуунд нийт сая гаруй иран мөн хэдэн мянган орос хүн Төв Азийн улсуудад боол болон худалдагджээ. 1845 онд Хивийн хант улсын 1,200,000, хүний 200,000 нь перс боол байжээ. Казахстаны түүхч Р.Темиргалиев довтолгооныг зөвхөн зүүнгарчууд төдийгүй казахууд ч эхлүүлдэг байсан ялангуяа Зүүнгарын цэрэг Манжтай тулалдахаар явж ар талын хамгаалалт суларсаныг ашиглан нутаг бэлчээр эзлэх гэх мэт зорилгоор довтолдог байсан гэжээ.<ref>[https://zonakz.net/articles/17200 Джунгары в истории Казахстана. Необъективная история]</ref> Энэ мэт зөрчлөөс уламжлан Зүүнгар-Казахын дайн явагдах болжээ. Казахууд зүүнгарчуудаас хүн ам олон ч 17-р зуунаас Казахын ханлигийн нэгдмэл байдал алдагдсанаас гурван жуз тус бүрийн олон овгууд зөвхөн өөрийн овгийн удирдагчын тушаалаар байлдах болсон нь цэргийн хүчийг нь сулруулжээ. Энэ үед казах овгууд зөвхөн өөрийн эрх ашгийн төлөө тулалдах болж бусад овгууддаа цэргийн дэмжлэг үзүүлэх нь багасчээ. Харин эсрэгээрээ Зүүнгарын овог аймгуудын нэгдэл улам хүчтэй болж улмаар их буу бүтээн тулаанд ашиглах болжээ. Мөн казахууд зарим тулаанд галт зэвсэг ашиглаж байсан мэдээ бий. Дайны цагт зүүнгарын овог тус бүр цэргийн нэгж болон хувирдаг байсан бөгөөд товолсон цагт тулааны талбарт ирээгүй эрчүүдийг хатуу шийтгэдэг байв. Оросын эрдэмтэн, монгол судлаач И.Я.Златкины 1964 онд хэвлэгдсэн “Зүүнгарын хаант улсын түүх“ номонд “. . Зүүнгар-Казахын хооронд 1643, 1681-1684, 1711-1712, 1714, 1717, 1723, 1725 онд дайн болж байсан. Казахууд, ойрадуудыг цохисон тухай нэг ч тохиолдол бүртгэгдээгүй байна” гэсэн байна. Энэ нь том дайнууд бөгөөд жижиг мөргөлдөөн, тулгаралтуудыг тооцоогүй байна. 1643 казахын [[Жангир|Жангир ханы]] 600 цэрэг галт зэвсэг ашиглан [[Зүүнгарын Алатау]] дахь Орбулак голд ойрдын 50,000 цэргийг цохисон мөн 1718 онд оросын галт зэвсэгээр зэвсэглэсэн казахын 30,000 цэрэг Зүүнгарыг Манжтай тулалдаж байх хооронд ар тал руу нь довтлоход ар талд үлдсэн 1000 зүүнгар цэрэг тэднийг 3 өдөр тогтоон бут цохиж ухраасан гэсэн эргэлзээтэй мэдээ байдаг. Ийм тулаанууд үнэхээр болсон байж болох ч хүчний харьцаа тийм хол зөрүүтэй байсан эсэх нь эргэлзээтэй байна. Казахстанд Орбулакын болон 1729 онд Зүүнгарыг ялсан гэх Аныракайн тулааныг алдаршуулан магтдаг байна. Мөн зарим казах хүн казахуудын үргэлжилсэн довтолгоо Зүүнгарын хүчийг сулруулсанаар Манжид ялагдсан гэж үздэг ч судлаачид Зүүнгар дотоодын зөрчлөөс шалтгаалан унасан гэж үздэг. Өөрөөр хэлбэл Зүүнгар унасан нь хүн ам цөөн, цэргийн хүч сул зэрэг хүчин зүйлтэй холбоогүй, ноёд, жанжид нь эрх мэдэл булаацалдан цэргээ өөр өөрийн мэдэлд хуваан нэгнийхээ эсрэг байлдсан явдалтай шууд холбогдоно. Казахстанд казахууд довтолгоог зөвтгөх, ялагдлын шалтгаанаа хүн ам цөөн байсан зэргээр тайлбарлан түүх гуйвуулах үзэгдэл гарч байна. Жишээ нь тэр үед казахууд дөрвөн зуун мянга, зүүнгар зургаан зуун мянгаас сая хүнтэй байсан гэсэн нь үндэслэлгүй юм. 17-р зуунд [[Гирин]], [[Ляонин]] мужийн зүүн хэсгийн хэдэн зуун мянган км2 нутагт байсан хагас нүүдэлчин аж ахуйтай [[манж]] нар таван зуун мянган хүнтэй байсанаас үзэхэд уулаасаа хүн амын өсөлт ихтэй, лалын шашинт түрэг угсааны казахууд үүнээс цөөн хүнтэй байх боломжгүй. Ойрдуудад хамгийн их шахагдан Казахстаны төв нутаг хүртэл ухарсан үедээ (17-р зуунаас 1720-иод он) казахууд сая таван зуун мянган км2-с доошгүй нутагтай байсан нь манжийн анх байсан нутгаас хамаагүй том юм. Анхлан [[Галдан бошигт хаан]] казахын нутагт дайн хийж [[казахууд|казах]]уудыг ихэд дийлэн өөрийн хараат болгосон байх бөгөөд үүнээс хойш казахууд нь [[ойрад|зүүнгар]]ын хүч суларсан буюу өөр этгээдтэй дайн хийж байх үед нь түүнийг суларсан гэж үзэн зүүнгарын хааны төлөөний хүнийг устган тусгаар тогтнох эрмэлзлээр дайн хийдэг боловч тухай бүртээ ялагдал хүлээж Зүүнгарын хаант улсын эрхийг хүлээн зөвшөөрч байсан байна. Зүүнгар-Казахын дайнууд: * [[Казах–Зүүнгарын дайн (1635–1658)]] * [[Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)]] * [[Казах–Зүүнгарын дайн (1708–1712)]] * [[Казах–Зүүнгарын дайн (1714)]] * [[Казах–Зүүнгарын дайн (1717)]] * [[Казах–Зүүнгарын дайн (1723–1730)]] * [[Казах–Зүүнгарын дайн (1739–1741)]] ==Мөн үзэх== ==Урлагийн бүтээлүүд== ==Эшлэл== ==Гадаад холбоос== [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]] [[Ангилал:Казах–Зүүнгарын дайнууд]] [[Ангилал:Монголчуудын оролцсон дайн]] 4szd9p5yrvtfygwf7rrv2mnfr32is0w 0 38026 852304 851976 2026-04-05T10:42:04Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 852304 wikitext text/x-wiki [[Файл:Dijkstra Animation.gif|thumb|right]] '''Дижикстрагийн алгоритм''', Dijkstra –ийн алгоритмыг 1956 онд Нидерландын компьютерын эрдэмтэн судлаач Edsger Dijkstra үүсгэн томъёолсон ба 1959 онд нийтлүүлсэн. Графийн хайлтийн алгоритм бөгөөд нэг эхтэй богино замын бодлогыг шийдвэрлэдэг. Графийн ирмэгүүд нь сөрөг биш утгатай нэг эхтэй богино замын бодлогыг шийдсэн бөгөөд хамгийн богино замын модыг гаргаж өгдөг. Энэ алгоритм нь хамгийн бага замыг олохдоо эхний цэгээс графын зангилаа бүрээр дайрдаг. Алгоритм нь нэг зангилаанаас өөр нэг зангилаа очих хамгийн богино замыг олохоор ажиллах ба хамгийн дөт замыг олмогц програм зогсоно. Жишээлбэл: Дижикстрагийн алгоритм нь нэг хотоос өөр нэг хотруу холбосон эхлэлийн цэг болон төгсгөлийн цэгийн хоорондох зай хамгийн богино байхаар тооцон олдог. Улмаар , хамгийн эхний богино зам бол сүлжээний шугамын протоколуудад өргөн ашигладаг, тухайлбал IS-IS ба OSPF(нээлттэй хамгийн эхний богино зам) юм. Дижикстрагийн анхны алгоритмийн бага эрэмбийг олох дараалалд O(|V2|) –ийг хэрэглэдэггүй. V нь координатын босоо тэнхлэг дэх тоо. Энэ алгоритмын санааг Leyzorek бас дэвшүүлж байсан. Бага эрэмбэтэй дараалал дээр суурилсан Fibonacci-ийн овоолго байдлаар O(|E|+|V|log|V|) томёонд хэрэгжүүлсэн. E- эрмэгийн тоо Энэ нь шинж тэмдэггүй ,сөрөг биш утгагай, нэг эхтэй ,богино замаа хамгийн хурдан мэдэх алгоритм юм. == 1.Алгоритм == [[Image:Dijkstras progress animation.gif|thumb|Illustration of Dijkstra's algorithm search for finding path from a start node (lower left, red) to a goal node (upper right, green) in a [[robotics|robot]] [[motion planning]] problem. Open nodes represent the "tentative" set. Filled nodes are visited ones, with color representing the distance: the greener, the farther. Nodes in all the different directions are explored uniformly, appearing as a more-or-less circular [[wavefront]] as Dijkstra's algorithm uses a [[consistent heuristic|heuristic]] identically equal to 0.]] Бид одоо анхны гэж нэрлэгдсэн зангилаанаас эхэлнэ. Заннгилааны зайг Y үсгээр тэмдэглэнэ. Анхны зангилаанаас Y хүртэлхийг зай гэдэг. Дижикстрагийн алгоритмаар зарим анхдагч зайн утгуудыг оноож өгдөг, алхам алхмаар сайжруулдаг. 1. Эхлээд бүх зангилаандаа анхны утгыг олгоно: Тэр нь манай анхны зангилаанаас бусад зангилаанд тодорхойгүй буюу тэг гэдэг утга өгнө. 2. Анхдагч зангилааг тухайн зангилаа болгож авна. Бүх зангилааг агуулсан зочлоогүй зангилаануудын олонлогыг үүсгэнэ. 3. Тухайн зангилааны хувьд хөрш зангилаануудад анхааран тэдрээрийг урьдчилан бодож тооцоолно. Одоогийн а зангилаа 6-ийн урттай гэж тэмдэглэгдсэн, түүний b хөрш зангилаатай холбогдсон ирмэгийн урт нь 2 бол b хүртэлх урт нь (6+2=8) болно. Хэрэв энэ зай нь өмнө b хүртэлх урьдчилсан зайнаас бага бол түүнийг дарж бичнэ. Шалгаж үзсэн ч гэсэн (зочилсон ) гэж тэмдэглээгүй бол тэр зангилаа зочлоогүй олонлогт байсаар байна. 4. Тухайн зангилааны бүх хөршүүдийг авч үзсэний дараа тухайн зангилааг зочилсон гэж тэмдэглээд зочлоогүй олонлогоос хасна. Зочилсон зангилааг дахин хэзээ ч шалгахгүй. 5. Хэрвээ очих ёстой эцсийн зангилааг зочилсон гэж тэмдэглэсэн бол (2 зангилааны хоорондох зам) тодорхойлогдсон, хэрэв зочлоогүй олонлог дахь зангилаануудын урьдчилсан хамгийн бага зай нь тодорхойгүй бол (төлөвлөгдсөн нэвтрэлт дууссан эсвэл анхны зангилаа болон үндсэн зочлоогүй зангилааны хооронд холбоо байхгүй байна). Тэгээд алгоритм дуусна. 6. Хамгийн бага урьдчилсан зайтай зочлоогүй зангилааг шинэ тухайн зангилаа болгоод 3-р алхам руу буцаана. == Тайлбар/description/ == :Та хотын газрын зургаас нэг газарт хүрэх хамгийн богино замыг олохын тулд анх эхлэх газар болон явах замаа тодорхойлох хэрэгтэй. Явах замаа тодорхойлохдоо: эхлэх цэгээс очих газар хүртлээ шулуунаар холбоно. Үүнийг хязгааргүй орон зайд ашиглах боломжгүй гэхдээ очоогүй газруудаа хаяглалгүй үлдээдэг.... == Ажиллах, гүйцэтгэх хугацаа == Дижикстрагын алгоритмын дээд хугацааг тооцоолохдоо төгсгөлийн тоо/E/ ба оройн тоо/V/ дүрсэлж болох ба функцээр илэрхийлэхэд |E|, |V| гэж тэмдэглэдэг. Ямарч oройн Q олонлогийн явах хугацаа О(|E|*dkq + |V|*emq) dkq ба emq нь хамгийн цөөн үйлдэл ба бага хугацаа зарах үйлдлүүд юм. Хамгиин хялбар Дижикстрагын алгоритмын хэрэглээ бол Q-г жирийн хэлхээтэй жагсаалт эсвэл цуваанд хадгалж, хамгийн бага хугацааг гаргах бол Q дэх оройнуудаас шугаман хайлт хийх юм. Энэ тохиолдолд явах хугацаа О(|E|+|V|^2)=O(|V|^2). Сийрэг граф-д Дижисктрагын алгоритмыг холбоост листэнд хийж хоёртын модны хайлт, хоёртын овоолго эсвэл фибонакын овоолгын анхдагч дарааллаар ашиглаж хамгийн бага хугацаа олохыг хурдан болгож алгоритмаа үр дүнтэйгээр шийдвэрлэсэн. Хоёртын модны хайлт эсвэл , хоёртын овоолго хэрэглэж хугацааг О((|E|+|V|)log|V|) олно. Энэ нь O(|E|log|V|)-ээр граф холбоостой үед дийлэгддэг. Энгийн хоёртын овоолго дээр О(|V|)хугацааг хэмнэхийн тулд oрой болгоны заагчийг овоолгын заагчтай хамт санах хэрэгтэй (бас анхны дараалал Q өөрчлөгдөхөд хугацаа хоцрогдолгүй байх ). Тэгэхлээр зөвхөн O(lov|V|)цаг авна. Фибонакын овоолго үүнийг O(|E|+|V|log|V|) болгож сайжруулна. Чиглэл нь тодорхой бус график зурган дээр хамгийн богино замыг шугаман хугацаанд олох боломжтой, оройнуудыг хамгийн богино хугацаанд бага зам туулхаар тооцоолон бодохдоо математикийн дүрмийн боловсруулалтыг ашигладаг. ==Тэмдэглэл== {{reflist}} == Эшлэл == * {{cite journal | authorlink = Edsger W. Dijkstra | first1 = E. W. | last1 = Dijkstra | url = http://www-m3.ma.tum.de/twiki/pub/MN0506/WebHome/dijkstra.pdf | title = A note on two problems in connexion with graphs | journal = Numerische Mathematik | volume = 1 | year = 1959 | pages = 269–271 | ref = harv | doi = 10.1007/BF01386390 | access-date = 2013-12-06 | archive-date = 2020-01-23 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200123110037/http://www-m3.ma.tum.de/foswiki/pub/MN0506/WebHome/dijkstra.pdf | url-status = dead }} * {{cite book | author1-link = Thomas H. Cormen | first1 = Thomas H. | last1 = Cormen | author2-link = Charles E. Leiserson | first2 = Charles E. | last2 = Leiserson | author3-link = Ronald L. Rivest | first3 = Ronald L. | last3 = Rivest | author4-link = Clifford Stein | first4 = Clifford | last4 = Stein | title = [[Introduction to Algorithms]] | edition = Second | publisher = [[MIT Press]] and [[McGraw–Hill]] | year = 2001 | isbn = 0-262-03293-7 | chapter = Section 24.3: Dijkstra's algorithm | pages = 595–601}} * {{cite conference|first1=Michael Lawrence|last1=Fredman|authorlink1=Michael Fredman|first2=Robert E.|last2=Tarjan|authorlink2=Robert Tarjan|title=Fibonacci heaps and their uses in improved network optimization algorithms|conference=25th Annual Symposium on Foundations of Computer Science|year=1984|publisher=[[IEEE]]|pages=338&ndash;346|url=http://www.computer.org/portal/web/csdl/doi/10.1109/SFCS.1984.715934|ref=harv|doi=10.1109/SFCS.1984.715934}} {{Webarchiv|url=http://www.computer.org/portal/web/csdl/doi/10.1109/SFCS.1984.715934 |wayback=20121011090757 |text=Fibonacci heaps and their uses in improved network optimization algorithms |archiv-bot=2026-04-05 10:42:03 InternetArchiveBot }} * {{cite journal|first1=Michael Lawrence|last1=Fredman|authorlink1=Michael Fredman|first2=Robert E.|last2=Tarjan|authorlink2=Robert Tarjan|title=Fibonacci heaps and their uses in improved network optimization algorithms|journal=Journal of the Association for Computing Machinery|volume=34|year=1987|pages=596&ndash;615|url=http://portal.acm.org/citation.cfm?id=28874|ref=harv|doi=10.1145/28869.28874|issue=3}} * {{cite journal | first1 = F. Benjamin | last1 = Zhan | first2 = Charles E. | last2 = Noon | month =February | year = 1998 | title = Shortest Path Algorithms: An Evaluation Using Real Road Networks | journal = [[Transportation Science]] | volume = 32 | issue = 1 | pages = 65–73 | doi = 10.1287/trsc.32.1.65}} * {{cite book|first1=M.|last1=Leyzorek|first2=R. S.|last2=Gray|first3=A. A.|last3=Johnson|first4=W. C.|last4=Ladew|first5=S. R.|last5=Meaker, Jr.|first6=R. M.|last6=Petry|first7=R. N.|last7=Seitz|title=Investigation of Model Techniques &mdash; First Annual Report &mdash; 6 June 1956 &mdash; 1 July 1957 &mdash; A Study of Model Techniques for Communication Systems|publisher=Case Institute of Technology|location=Cleveland, Ohio|year=1957|ref=harv}} * {{cite journal|first1=D.E.|last1=[[Donald_Knuth|Knuth]]|title=A Generalization of Dijkstra's Algorithm|journal=[[Information Processing Letters]]|volume=6|number=1|pages=1–5|year=1977}} == Холбоос == {{linkfarm|date=September 2012}} {{Commons category|Dijkstra's algorithm}} * C/C++ ** [https://github.com/xtaci/algorithms/blob/master/include/dijkstra.h Dijkstra's Algorithm in C++] ** [http://www.boost.org/doc/libs/1_43_0/libs/graph/doc/dijkstra_shortest_paths.html Implementation in Boost C++ library] ** [https://web.archive.org/web/20141231054104/http://www.rawbytes.com/dijkstras-algorithm-in-c/ Dijkstra's Algorithm in C Programming Language] * Java ** [http://www.dgp.toronto.edu/people/JamesStewart/270/9798s/Laffra/DijkstraApplet.html Applet by Carla Laffra of Pace University] ** [https://web.archive.org/web/20200217212029/http://students.ceid.upatras.gr/~papagel/english/java_docs/minDijk.htm Visualization of Dijkstra's Algorithm] ** [https://web.archive.org/web/20070927234553/http://www-b2.is.tokushima-u.ac.jp/~ikeda/suuri/dijkstra/Dijkstra.shtml Shortest Path Problem: Dijkstra's Algorithm] ** [http://www.unf.edu/~wkloster/foundations/DijkstraApplet/DijkstraApplet.htm Dijkstra's Algorithm Applet] ** [http://code.google.com/p/annas/ Open Source Java Graph package with implementation of Dijkstra's Algorithm] ** [https://web.archive.org/web/20150307205448/http://www.stackframe.com/software/PathFinder A Java library for path finding with Dijkstra's Algorithm and example Applet] ** [https://github.com/graphhopper/graphhopper/tree/90879ad05c4dfedf0390d44525065f727b043357/core/src/main/java/com/graphhopper/routing Dijkstra's algorithm as bidirectional version in Java] * C#/.Net ** [https://web.archive.org/web/20081202152613/http://www.codeproject.com/KB/recipes/ShortestPathCalculation.aspx Dijkstra's Algorithm in C#] ** [https://web.archive.org/web/20111229201146/http://www.codeproject.com/KB/recipes/FastHeapDijkstra.aspx Fast Priority Queue Implementation of Dijkstra's Algorithm in C#] ** [https://web.archive.org/web/20180121140629/http://quickgraph.codeplex.com/ QuickGraph, Graph Data Structures and Algorithms for .NET] * [https://web.archive.org/web/20141220002741/http://optlab-server.sce.carleton.ca/POAnimations2007/DijkstrasAlgo.html Dijkstra's Algorithm Simulation] * [http://purl.umn.edu/107247 Oral history interview with Edsger W. Dijkstra], [[Charles Babbage Institute]] University of Minnesota, Minneapolis. * [http://www.cs.sunysb.edu/~skiena/combinatorica/animations/dijkstra.html Animation of Dijkstra's algorithm] * [http://bonsaicode.wordpress.com/2011/01/04/programming-praxis-dijkstra’s-algorithm/ Haskell implementation of Dijkstra's Algorithm] on Bonsai code * [http://hansolav.net/sql/graphs.html Implementation in T-SQL] * [https://web.archive.org/web/20121218050306/http://www.mathworks.com/matlabcentral/fileexchange/20025-advanced-dijkstras-minimum-path-algorithm A MATLAB program for Dijkstra's algorithm] * [https://web.archive.org/web/20140116200833/http://www.turb0js.com/a/Dijkstra%27s_Algorithm Step through Dijkstra's Algorithm in an online JavaScript Debugger] [[Ангилал:Оновчлолын алгоритм]] [[Ангилал:Граф хайлтын алгоритм]] [[Ангилал:Routing]] [[Ангилал:Аялал ба маршрутын төлөвлөлт]] faye2j9w4m8fxesmchnd6lsx4df2byj 0 38919 852303 817823 2026-04-05T10:14:55Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 852303 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Хөлбөмбөгчин 2 | name = Даниел Субашич | image = [[File:Danijel Subasic - Croatia vs. Portugal, 10th June 2013 (3).jpg|240px]] | image_size = 250 | caption = Субашич [[Хорват улсын хөлбөмбөгийн шигшээ баг|Хорватын шигшээ багт]], [[2013]] он. | birth_date = {{Birth date and age|df=yes|1984|10|27}} | birth_place = [[Холбооны Бүгд Найрамдах Социалист Югослав Улс|ХБНСЮУ]], [[Задар]] | height = {{convert|1.91|m|ftin|0|abbr=on}} | position = [[Хаалгач (хөлбөмбөг)|Хаалгач]] | currentclub = [[Монако (хөлбөмбөгийн баг)|Монако]] | clubnumber = 1 | youthyears1 = |youthclubs1 = [[Задар (хөлбөмбөгийн баг)|Задар]] | years1 = 2003–2008 |clubs1 = [[Задар (хөлбөмбөгийн баг)|Задар]] |caps1 = 81 |goals1 = 0 | years2 = 2008 |clubs2 = → [[Хайдук Сплит]]<br> (зээл) |caps2 = 31 |goals2 = 0 | years3 = 2009–2012 |clubs3 = [[Хайдук Сплит]] |caps3 = 64 |goals3 = 0 | years4 = 2012– |clubs4 = [[Монако (хөлбөмбөгийн баг)|Монако]] |caps4 = 87 |goals4 = 1 | nationalyears1 = 2006 |nationalteam1 = Хорват (21-) | nationalcaps1 = 6 |nationalgoals1 = 0 | nationalyears2 = 2009– |nationalteam2 = [[Хорват улсын хөлбөмбөгийн шигшээ баг|Хорват]] | nationalcaps2 = 6 |nationalgoals2 = 0 | pcupdate = 2014 оны 5 сарын 11 | ntupdate = 2013 оны 10 сарын 16 | ntupdate = }} '''Даниел Субашич''' ({{lang-hr|Danijel Subašić}}, ''[[1984]] оны [[10 сарын 27|аравдугаар сарын 27-нд]] [[Холбооны Бүгд Найрамдах Социалист Югослав Улс|ХБНСЮУ-ын]] [[Задар]] хотод төрсөн'') — [[Хорват]]ын [[хөлбөмбөг]]чин бөгөөд [[Монако (хөлбөмбөгийн баг)|Монако]] болон [[Хорват улсын хөлбөмбөгийн шигшээ баг|Хорватын шигшээн]] [[Хаалгач (хөлбөмбөг)|хаалгач]] юм. ==Замнал== ===Клуб=== Даниел Субашич унаган хотынхоо [[Задар (хөлбөмбөгийн баг)|Задар]] багт 2003—2008 оны хооронд тоглохдоо эхний гурван улирал [[Хорватын хөлбөмбөгийн лиг|дээд лигт]] тоглоод сүүлийн хоёр улиралд нь [[Хорватын хөлбөмбөгийн доод лиг|доод лигт]] тоглож байсан ба улсынхаа нэр хүндтэй баг болох [[Хайдук Сплит]]эд [[2009]] онд элссэн юм. Түүний хувьд 2010 онд лигийн 28 тоглолтонд оролцож [[УЕФА Европын лиг|Европын лигийн]] урьдчилсан шатны болон [[Хорватын хөлбөмбөгийн цом|Хорватын цомд]] амжилттай тоглоход сайн тоглосон байдаг. Харин 2011 оны арваннэгдүгээр сард гарааны тоглогч Субашич өвдгөндөө бэртэл авсан нь тоглолтын хэв маяг, байр сууриа алдахад нөлөөлжээ. [[2012]] оны нэгдгээр сард [[Франц]]ын түүхэн багуудын нэг [[Монако (хөлбөмбөгийн баг)|Монако]] Субашичийг эгнээндээ элсүүлсэн билээ.<ref>{{cite web | url = http://www.vecernji.hr/sport/nogomet/subasic-4-5-godina-potpisao-monaco-clanak-370605 | title = Subašić na 4,5 godina potpisao za Monaco | date =27 January 2012 | accessdate = 27 January 2012 | language = Croatian | publisher = vecernji.hr}}</ref> Тухайн үед Монако [[Францын хөлбөмбөгийн доод лиг|хоёрдугаар лигт]] тоглож байсан ч [[2013]] онд түрүүлж [[Францын хөлбөмбөгийн лиг|дээд лигт]] дэвшсэн юм. ===Шигшээ баг=== Субашич [[2009]] онд [[Хорват улсын хөлбөмбөгийн шигшээ баг|Хорватын шигшээ багт]] [[2009]] онд дуудагдаж тухайн оныхоо [[11 сарын 14|арваннэгдүгээр сарын 14-нд]] [[Лихтенштейн улсын хөлбөмбөгийн шигшээ баг|Лихтенштейний шигшээ багийн]] эсрэг нөхөрсөг тоглолтонд хаалгандаа бөмбөг алдалгүй 90 [[минут]]ыг өнгөрүүлсэн. Тухайн тоглолтонд Хорватын хожлоор өндөрлөж байв. ==Амжилт== {{flagicon|CRO}} '''[[Хайдук Сплит]]''' *[[Хорватын хөлбөмбөгийн цом|Хорватын цом]] (1): [[2010]] {{flagicon|Монако}} '''[[Монако (хөлбөмбөгийн баг)|Монако]]''' *[[Францын хөлбөмбөгийн доод лиг|Францын хоёрдугаар лиг]] (1): [[2013]] ==Эшлэл== {{Reflist}} ==Холбоос== *{{NogometniMagazin|287}} *[https://web.archive.org/web/20091206023244/http://www.sportnet.hr/Klub.aspx?ID=3&igracID=424 Даниел Субашич] {{hr icon}} *[http://www.ligue1.com/joueur/subasic-danijel Даниел Субашич] *{{Transfermarkt|en|27941|Даниел Субашич}} {{Монако багийн бүрэлдэхүүн}} {{2012 оны ЕАШТ-д Хорватын хөлбөмбөгийн шигшээ}} {{2014 оны ДАШТ-д Хорватын хөлбөмбөгийн шигшээ}} {{DEFAULTSORT:Субашич, Даниел}} [[Ангилал:1984 онд төрсөн]] [[Ангилал:Хорватын хөлбөмбөгчин]] [[Ангилал:Хорватын шигшээ багийн хөлбөмбөгчин]] [[Ангилал:Хөлбөмбөгийн хаалгач]] [[Ангилал:Монако багийн тоглогч]] [[Ангилал:Хайдук Сплит багийн тоглогч]] [[Ангилал:2012 оны хөлбөмбөгийн ЕАШТ-д оролцогч]] [[Ангилал:2014 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-д оролцогч]] [[Ангилал:Хорватчууд]] ebz9455uhfld66q5jv5s9sl09idxfci 0 59344 852276 843380 2026-04-05T05:31:47Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 852276 wikitext text/x-wiki [[File:Б._Сумъяабаатар.jpg|right| проф. Б. Сумъяабаатар, 2014|alt=|260x260px]] [[Файл:MNT2020.jpg|alt=B. Sumiyabaatar, 2,262 p., 978-9919-23-665-6, 2020, GCom press|thumb|Hомд “[[Монголын Нууц Товчоо|Монголын нууц товчоо]]”-ны үгийн үндсэн хэлбэр, язгуур санааг шинээр хөрвүүлж, анхны худам үсгийн хэд хэдэн хувилбаруудын эх, галигийг судалж, монгол хөрвүүлгүүдэд буй алдааг түүж гаргахын зэрэгцээ “[[Монголын Нууц Товчоо|Монголын нууц товчоо]]”-ны нэвтэрхий толийг багтаасан байна. Бүтээл нь агуулгаараа ч, хэлбэр хэмжээгээрээ ч том бөгөөд “[[Монголын Нууц Товчоо|Монголын нууц товчоо]]” судлалыг нэгэн шат ахиулсан хэмээн судлаачид үзэж байна.]] Марал овогт '''Балдандоржийн Сумъяабаатар''' (* [[1937 он]]ы [[2 сарын 16]]-нд [[Сүхбаатар аймаг|Сүхбаатар аймгийн]] [[Хонгор сум]]ын "Хөрзөнт"<ref>{{Cite web |url=http://www.mongolinternet.com/famous/BaldandorjSumyabaatar.htm |title=www.mongolinternet.com |access-date=2019-05-13 |archive-date=2018-01-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180128194457/http://www.mongolinternet.com/famous/BaldandorjSumyabaatar.htm |url-status=dead }}</ref> нь [[солонгос хэл]]ний мэргэжилтэн, хэл зүйн ухааны доктор, профессор, [[Бямбын Ринчен|Б. Ринчен]] багшийн “тамгатай шавь"<ref>{{Cite web |url=http://zms.mn/ts-shagdarsuren-bagsh-min-tavan-hunii-azhlyg-gantsaaraa-hiizh-yavsan/ |title=zms.mn |access-date=2017-06-06 |archive-date=2017-11-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171110121405/http://zms.mn/ts-shagdarsuren-bagsh-min-tavan-hunii-azhlyg-gantsaaraa-hiizh-yavsan/ |url-status=dead }}</ref> [[Ким Ир Сен|Ким Ир Сэний]] нэрэмжит [[Умард Солонгос|БНАСАУ]]-ын Их Сургуулийг төгссөн. Проф. Б. Сумъяабаатар Монголын Солонгос судлалыг үндэслэж, дэлхийн [[Монгол судлал]]ын нэгэн салбар болгож хөгжүүлсэн эрдэмтэн. [[Монгол улсын Шинжлэх ухааны Академи|ШУА, Хэл зохиолын хүрээлэн]], [[:ko:단국대학교|Dankook Их сургууль]] (kor.), [[:sv:Stockholms universitet|Stockholm Их сургуульд]] (swed.) тус тус эрдэм шинжилгээ судалгаа хийж байсан. 2009 оноос хойш "Олон улсын Улаанбаатарын их сургуульд" ажиллаж байна. Төрийн удирдагчид [[Жамсрангийн Самбуу|Ж. Самбуу]], [[Юмжаагийн Цэдэнбал|Ю. Цэдэнбал]], [[Пунсалмаагийн Очирбат|П. Очирбат]], [[Нацагийн Багабанди|Н. Багабанди]], [[Намбарын Энхбаяр|Н. Энхбаяр]], [[Ким Ир Сен|Ким Ир Сэн]] нарт хэлмэрчилж байсан орчуулагч. == Судалгааны гол сэдвүүд == === [[Монголын нууц товчоо]] === ===[[Эх бичгийн судлал]]=== Чингисийн ач хүү Хубилай, [[Чингис хаан|Чингис]] Өвөөгийнхөө мэлмий гийсний 120 жилийн ойг тохиолдуулан, [[Монгол бичиг|монгол бичгээрээ]] Монголын анхны Нэвтэрхий толийг зохиолгож хэв сийлж 1282 онд тархаасан гэж хэлэх үгүйсгэшгүй бат үндэс эндээс соёолон гарч ирж байна гэж монголч эрдэмтэн [[Балдандоржийн Сумъяабаатар|Б. Сумъяабаатар]] [[Юань улсын судар|"Хөх Монгол Усын"]] cударын 12р дэвтэрээс олж батлав. <ref name="Хубилай_хаан"> [[Балдандоржийн Сумъяабаатар|Б. Сумъяабаатар]], Чингис хааны мэндэлсний 120 жилийн ойд зориулан нэвтэрхий толь зохиож байжээ. 2020.01.03.[http://maral-books.net/encyclopedia_120/]</ref> === [[Их Засаг|Их засаг хууль]] === * "[[Их засаг]]" хуулийг Солонгос сурвалжаас анх удаа олж, монгол хэл дээр 1980, 2008 онуудад хөрбүүлэн тайлбар нийтлүүлсэн. === Монголы эртний ба дунд зууны үеийн хөгжил === === Дунд зууны Монгол Солонгосын харилцаа === * Монголын Солонгос судлалыг үдэслэгч бөгөөд Монголын Их хаад Солонгост удаа дараа илгээж байсан зарлиг бичиг тэргүүтнийг анх удаа судлан шинжилж эрдэм шинжилгээний эргэлтэд оруулсан анхдагч. Mонгол солонгос хэл, соёлын харилцан холбоо, ёс заншлыг зэргэцүүлэн судалж, монгол солонгосын өвөг дээдэс эрт цагт одоогийн [[Буйр нуур]], [[Халхын гол]] хавьд нутаг савлан байжээ гэж үзсэн. Солонгосын түүхч, археологичид тэр мөрөөр газар дээр нь ирж олон жил судалгаа, малтлага хийж, батлагаажуулсан болно: *Солонгосуудыг өмнө зүгийнхнээс гаралтай гэж үзэж байсныг дахин тунгаан үзэж, нэг хэсэг солонгосчууд Төв Азиас гаралтай гэж үзэж, баталгаа нуталгаа дурдсаныг солонгосын эрдэмтэд, судлааачид хүлээн зөвшөөрч, ном бүтээлдээ эшлэж, интернетээр сацсан зүйл асар их байна. *”[[Гэсэр]]” гэдэг үг бол ”Бүхний хаaн” гэсэн утгатай цол бөгөөд монголын “Гэсэр хан” солонгосын “Көсырхан” нэг улбаатай гэж баталсан, солонгосчуудын нэг хэсэг нь [[Төв Ази]]ас гаралтай гэдгийг үүгээр давхар нутласан. * [[Монголын Нууц Товчоо]]ноос 20 жилийн өмнө буюу 1221 онд [[Их Монгол Улс]]ын [[Чингис хаан]]аас илгээсэн гадаад харилцааны бичгийг нотолгоо болох 3 зарлигийг Солонгосын түүхийн эх сурвалжаас анх удаа олж орчуулсан. === Монголчуудын уг гарвалны судалгаа/Генеaлoги === * Монголд Генеалоги (англ. Genealogy) буюу г гарвал" судлалыг анх үүсгэн хөгжүүлж энэ салбарын анхны судлаач. === Дэлхийн авианы үсгийн судалгаа === * Дэлхийн авианы үсгийн үүсэл судалгааны ажлыг 1970 оноос эхлэн хийж энэ чиглэлээр нээлт хийсэн. * Дэлхийн авианы үсгийг анх өгүүлэх эрхтнийг дууриаж зохиосон болохыг 1970 оноос судлан тогтоож анх удаа нийтлүүлсэн. Дэлхийн авианы үсгийг дүрс үсгээс гаралтай гэж нийтээр үзэж байгааг дахин хянаж, авианы үсгийг анх зохиохдоо дүрс үсгийг биш, тухайн авиаг хэлэх тэрхэн үеийн өгүүлэх эрхтний байдлыг дууриасан байна гэсэн шинэ санал дэвшүүлж батлcaн. * [[Хүннү]] нарын анхны бичгийн дурсгал болох "Алтан хүн"-ийг 1987онд анх удаа тайлж уншсан. === Монгол хэлнийн хөгжил === * [[Юань]] (улс) 元 (нан. yuán) гэдгийг "Хөх" (Монгол) гэсэн утгатай болхыг анх удаа тайлж уншсан. * Англи, Орос хэл дээрх "Globalization" [[:en:Globalization]], "Глобализация" [[:ru:Глобализация]] гэсэн үгийг "Даяaрчлал", "Даяaршил" гэсэн утгаар анх удаа орчуулж монгол үгсийн санд оруулж хэрэглээнд нэвтрүүлсэн. * Англи хэл дээрх [[:en:Offshoring]] гэсэн үгийг “зайсах” гэсэн утгаар анх удаа орчуулж монгол үгсийн санд оруулж хэрэглээнд нэвтрүүлсэн (2016). == Бүтээлийн чуулган == Ганц сэдэвт ном , хамтын бүтээл 25, эрдэм шинжилгээний ба хялбарчилсан 130 гаруй өгүүлэл нийтлүүлсэн. Түүний 1990 онд хэвлүүлсэн "[[Монголын Нууц Товчоо]]. Үсгийн галиг", 1997 онд хэвлүүлсэн "[[Монголын Нууц Товчоо]]. Хэлбэр судлал" гэдэг 3.144 хуудастай бүтээл нь орчин үеийн Монголын хамгийн том нэгэн боть ном болсон. Дотоод гадаадын эрдэм шинжилгээний 30-аад их, бага хуралд оролцож илтгэл тавьж хэлэлцүүлсэн. Түүний бүтээлийг дотоод гадаадын 260 гаруй эрдэмтэн мэргэд эш татаж, үнэлж цэгнэж, шүүн тунгааж, дэлгэрүүлэн сурталчилж, номын өрлөг үг, манлай үг хайралсан байна. # С. Лувсанвандангийн хамт "Монгол хэлний ойролцоо үгний товч толь", хуудас 198, 1966 # "[[Буриад]]ын үгийн бичээс", хуудас 315, 1967 # "[[Монгол хэл]], утга зохиол, аман зохиолын номзүй", хуудас 364, 1972 # "Монгол Солнгос туурагтны угсаа гарал хэлний холбооны асуудлууд", хуудас 228, 1974 # "XII - XIV зууны Монгол Солонгос харилцааны бичгүүд", хуудас 252, ШУА, 1978 # Хамтын бүтээл, "[[Монгол хэл]]ний үгийн сангий судлал", ШУА, хуудас 270, 1986 # [[Д. Навааны]] хамт, "Өвөг Монгол хэл, бичгийн цухаг дурсгал", хуудас 155, 1987 # "Монголын нууц товчоо, үсгийн галиг", хуудас 965, 1990 # "Дундад зууны Солонгос Монголын харилцаны түүх 1215-1260", хуудас 425, Сөүл, 1992, ISBN # "Монголын нууц товчооны хэлбэрсудлал", хуудас 3.144, 1997 # Хамтын бүтээл, "Монгол-Орос дэлгэрэнгүй их толь", I - IV, хуудас xx, Москва, 2001, 2002, ISBN 5-87444-047-X # "[[Чингис]]ийн алтан ургийн угийн бичиг ба гэрийн уеийн бичмэл", хуудас 720, 2002, ISBN 99929-5-552-X # Чой Гихогийн хамт, "Монголын Нууц Товчоон Монгол үсгийн анхны галиг", 2005, ISBN 89-5726-275-X # "Гучинзургаат тайлбар толь" I - V, хуудас 454, 2005, ISBN 99929-61-13-9 # "Гучинзургаат тайлбар толь" VI, хуудас 514, 2003, ISBN 99929-5-823-5 # "Гучинзургаат тайлбар толь" VII, хуудас 480, 2005, ISBN 99929-61-01-5 # "Гучинзургаат тайлбар толь" VIII, хуудас 399, 2006, ISBN 99929-61-18-X # "Монголын нууц товчооны толь", хуудас 875, 2008, ISBN 978-99929-895-7-2 # "Монголын нууц товчооны толь, Монгол-Нангиад, Нангиад - Монгол толь, үсэгнүүд А, Б", 2010, ISBN 978-99962-842-1-2 # "Монгол - Солонгос - Нангиад, "Мянган үсгийн" соёлын харицуулсан судалгаа", хуудас 268, 2011, ISBN 978-99962-842-3-6 # "Монголын нууц товчоон, Хэлбэрсүдлал I", хуудас 499, 2012, ISBN 978-99962-842-6-7 # Д. Навааны хамт "Өвөг Монгол хэл, бичгий чухаг дурсгал", хуудас 157, 2012, 2-p нийтлэл, ISBN 978-9962-842-7-4 # "[[Хубилай Их Хааны]] үеийн Монгол Солонголын харилцаа", хуудас 530, 2015, ISBN 978-99973-3-025-3 # "Дурсгалт бичгийн сэнтийнд заларсан Монгол-Орос толь, Молгольско-Русский словарь", хуудас 794, 2015, ISBN 978-99962-3-539-9 # "МОНГОЛЫН НУУЦ ТОВЧООH иж судалгаа", хуудас 2.2642, 2020, ISBN 978-9919-23-665-6, GCom Press # "Монгол кирилл шинэ үсгийн гучинзургаат тайлбар толь", хуудас 1.261, 2025, ISBN 978-9919-0-2717-9, "Түшиг дизайн" XXК # "Чингис Хааны Их Монгол Улс, Солонгос түүхийн сурвалжид", хуудас 1.238, 2025, ISBN 978-9919-0-2767-4, "Түшиг дизайн" XXК # "Чингис Хааны удамт Академич [[Бямбын Ринчен|Б. Ричен]]", хуудас 447, 2025, ISBN ISBN 978-9919-0-6076-3 <gallery> Файл:Rinchen 2025 120Jnom.jpg|Б. Сумъяабаатар, "Чингис Хааны удамт Академич Б. Ринчен", 2025 Файл:Mo-So 266 Edikte 2025.jpg|Б. Сумъяабаатар, "Чингис Хааны Их Монгол Улс, Солонгос түүхийн сурвалжид", 2025 Файл:Kir_36WoeBu_2025_25.jpg|Б. Сумъяабаатар, "Монгол кирилл шинэ үсгийн гучинзургаат тайлбар толь", 2025 Файл:MNT2020.jpg|Б. Сумъяабаатар, "МОНГОЛЫН НУУЦ ТОВЧООH иж судалгаа", 2020 Файл:Kubilai.jpg|Б. Сумъяабаатар, "Хубилай Их Хааны үеийн Монгол - Сонгосын харилцаа", 2015 Файл:Khelberi2012.Int1.jpg|Б. Сумъяабаатар, "Монголын Нууц Товчооны хэлбэр судлал" 2012 Файл:1000vseg.jpg|Б. Сумъяабаатар, "Монгол – Сонгос – Нангиад „Мянган үсгийн соёл“-ын харьцуулсан судалгаа", 2011 Файл:MNTtoli.jpg|Б. Сумъяабаатар, "Монголын Нууц Товчооны толь", 2008 Файл:36Toli-1-8.jpg|Б. Сумъяабаатар, "Гучинзургаат тайлбар толь" I-V, VI, VII, VIII, 2003-2006 Файл:GENEALOGY.jpg|Б. Сумъяабаатар, "Чингисийн алтан ургийн үгийн бичиг ба гэрийн үеийн бичмэл", Vol. 1, 2002 Файл:SuMNT.jpg|Б. Сумъяабаатар, "Монголын нууц товчооны хэлбэр судлал", 1997 Файл:Muzaz.jpg|Б. Сумъяабаатар, "Монгол хэл, утгазохиол, аман зохиолын номзүй", 1972 Файл:BURIAT 66.jpg|Б. Сумъяабаатар, "Буриадын угийн бичгээс", 1967 </gallery> == Эрдэм шинжилгээний өгүүллэгүүд == *"Их Хориг тийш хөтлөх бичээс", 2016.08.16, ОУМЭ-ний 11 дүгээр их хурлд тавьсан илтгэл, [http://maral-books.net/wp-content/uploads/2017/02/YekeHorig_2016-08-16.pdf]; "A script that guides to the forbidden Tomb" (engl.), Translation by D. Khishigsuren [http://maral-books.net/wp-content/uploads/2017/06/YekeHorig-eng.pdf] *"[[Чингис]]ийн Монголын гадаад харилцааны анхны бичгүүд, 1218-1224" [http://maral-books.net/wp-content/uploads/2013/11/017pub.pdf]{{Dead link|date=Долдугаар сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *"Өгөөдэй хааны зарилгуудынг зэрэгцүүлэн судалсан дүнгээс", 2008.02.04, Чингис Хаан судлалын үндэсний анхдугаар хурал дээр тавьсан илтгэл [http://maral-books.net/wp-content/uploads/2017/03/Ch-X_2008-02-04.pdf] *"[[Юан]] (Юань 元 yuán) гэдэг нэрийн учир" [https://web.archive.org/web/20160209120254/http://maral-books.net/wp-content/uploads/2013/11/Yuan.pdf] *„Монголын Нууц Товчоо ба Монгол хэлний дэвсгэрлэх ёс", 2013.03.29, Олон улсын эрдэм шинжилгээний хурал дээр тавьсан илтгэл [http://maral-books.net/wp-content/uploads/2017/04/DebisgerSol-2013-03-29.pdf] *"Монголын Нууц Товчооны нэг эхэд нэгэн монгол үгийг хэрхэн галигласан нь", Монгол судлалын хүрээлэн, Монголын Их сургуулийн эрдэм шинжилгээний "Acta Mongolica" сэтгүүл, 2007, Vol. 7 (291), хуудас 79-112 [http://maral-books.net/wp-content/uploads/2017/04/MNT-vg-acta-MGL-2007.pdf] *"[[Чингис]]ийн алтан ургийн Угийн бичиг - Монгол бахархал", 2012, Чингис Хааны мэндэлсний 850 жилийн ойд зориулсан Олон улсын эрдэм шинжилгээний хурал дээр тавьсан илтгэл [http://maral-books.net/wp-content/uploads/2017/03/Urgiin-vgiin-bichig.pdf] *"[[Чингис]]ийн алтан ургийн Угийн бичиг - Монгол бахархал", 2012, Чингис Хааны мэндэлсний 850 жилийн ойд зориулсан Олон улсын эрдэм шинжилгээний хурал дээр тавьсан илтгэл [http://maral-books.net/wp-content/uploads/2017/03/Urgiin-vgiin-bichig.pdf] *"Монгол Гэсэрхан ба Солонгос Көсырхан", 2012, Сөүл, oлон улсын эрдэм шинжилгээний хурал дээр тавьсан илтгэл [http://maral-books.net/wp-content/uploads/2017/03/Geserkhan2012.pdf] *"Дундад зууны Монгол Солонгос нь номын садан орон", [https://web.archive.org/web/20151208235850/http://maral-books.net/wp-content/uploads/2013/11/nomun.pdf] *„Бодон“ гэдэг үгийн утга, 2014, Буриад судлал,эрдэм шинжилгээний хурал дээр тавьсан илтгэл [http://maral-books.net/wp-content/uploads/2014/07/buriad_5simposium.png] *„Төвдийн номын сангаас олдсон [[Нууц Товчоо]]ны хэсгийг Дэхүйн хэвлүүлсэн Нууц Товчоо, Хураангуй Алтан Товчтой мөргүүлэн судласан нь", 2018-08-17, [http://maral-books.net/wp-content/uploads/2018/08/MHT_tib_Libr.pdf] *"Дэлхийд хосгүй монгол Угийн бичиг", 2019.05.06., эрдэм шинжилгээний “Даавуун артай соёлын баримтат өвийн өнөөгийн байдал” хурал дээр тавьсан тэргүүн илтгэл [http://maral-books.net/wp-content/uploads/2019/05/Ugiin_bichig_xypal2019-05.pdf] *"Монгол, Солонгосын эхэн үеийн харилцааны мөрийг мөшгөсөн нь", 2019.07.04., олон улсын эрдэм шинжилгээний “Монгол, Солонгосын харилцааны түүх ба зүүн хойд азийн хамтын ажиллагаа” хурал дээр тавьсан илтгэл [https://web.archive.org/web/20190710120806/http://maral-books.net/wp-content/uploads/2019/07/MongSol_iltgel20190704_1.pdf] *"[[Манж]]ийг сөрж хэлмэгдсэн [[Чингис]]ийн удмынхан", 2019.09.13., "Монголын 1911 оны Үндэсний хувьсгал ба хошой Чин Ван М. [[Минжиддоржийн Ханддорж|Ханддорж]]" сэдэвт эрдэм шинжилгээний хурал дээр тавьсан илтгэл [https://web.archive.org/web/20200925040139/https://maral-books.net/wp-content/uploads/2019/09/Khanddorj.pdf] *"Тэнгэрийн хөвүүн” хэмээх хэллэгийн учир", 2020, [https://web.archive.org/web/20210730125504/https://maral-books.net/wp-content/uploads/2021/07/Tengriin_khuwuun1.pdf] *"[[Чингис хаан]] - "Гурван Их Оршил"-ын үзэлтэн", 2022.08.06, [https://web.archive.org/web/20221209220337/https://maral-books.net/wp-content/uploads/2022/08/Chinggis3YekeOroshil-unUjelten2022.pdf] *"Дундад зууны [[Солонгос]]ын үндэсний бахархлыг сэргээгч нь Монгол удмын хүн", 2023.05.05, [https://web.archive.org/web/20230508234425/https://maral-books.net/wp-content/uploads/2023/05/Sol-Bakharkhal_Mo-Sergeegch_20230505.pdf] == Цахим холбоос == *Э. Пүрэвжав: ""Монголын Нууц Товчоон" судлаач, профессор Балдандоржийн Сумъяабаатар", ШУА, Монгол Улсын Хэл зохиолын хүрээлэн, Хэл зохиол судлал, Хэл шинжлэл, утга зохиол судлалын эрдэм шижилгээний цуврал, ISSN 2308-510X, 2020, [https://web.archive.org/web/20210717081227/https://maral-books.net/wp-content/uploads/2021/07/Purbujav2020.pdf] *Б. Сумъяабаатар: Бүтээлийн чуулган (ном, эрдэм шинжилгээний өгүүллүүдийн жагсаалт), 2017-08, [http://maral-books.net/wp-content/uploads/2017/08/Bvteel-w-2017-08.pdf] *Эрдэмтэн Б. Сумъяабаатар: ИХ ХОРИГ ТИЙШ ХӨТЛӨХ БИЧЭЭС [http://medeelel.com/component/k2/item/1903] *Др. Проф. [[С. Галсан]], „Монголын нууц товчоо, зохиолын гадаад орчуулга“, 2006, 25-27 тал [http://maral-books.net/wp-content/uploads/2017/04/Galsan2006-01.pdf] *[[Лодонгийн Түдэв]], "Ухсаар байж уг эхэд нь хүрдэг эрдэмтэн", "Дал" сонин, [http://maral-books.net/wp-content/uploads/2017/03/L-Tudev.jpg] *Дундад зууны Монгол Улс Солонгост 4371 боть ном бэлэглэж байжээ [http://terguulegch.com/post/dundad-zuuny-monghol-uls-solonghost-4371-bot-nom-beleghlezh-baizhee]{{Dead link|date=Дөрөвдүгээр сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *С. Ш. Чагдуров, „Про ишождение Гэсэриады„, Опыт сравнительно исторического исследования древнего словарного фонда, АН СССР, Бурятского институт общественных наук, Бурятский филиал, Сибирское отделение, 1980, стр. 33, (russ.) [http://maral-books.net/wp-content/uploads/2017/03/chagdurov-01.jpg] *Н. Б. Дугаров, „О кратком словаре синонимов монгольского языка„, Труды Бурятского институтa общественных наук, Бурятский филиал, Сибирское отделение, 1970, стр. 119-120, (russ.) [http://maral-books.net/wp-content/uploads/2017/03/Dugarov01.jpg] *[[:en:Francis Woodman Cleaves|Francis Woodman Cleaves]]{{ref-en}}, [[:en:Harvard University|Harvard University]] {{ref-en}}, "The initial formulae in a communication of a mongolian viceroy to the king of Korea" (engl.) [http://maral-books.net/wp-content/uploads/2017/04/CLEAVES.pdf] *https://web.archive.org/web/20161008092823/http://maral-books.net/ == Эшлэл == <references/> {{DEFAULTSORT:Сумъяабаатар, Балдандоржийн}} [[Ангилал:Монголч эрдэмтэн]] [[Ангилал:Солонгос судлаач]] [[Ангилал:Хонгорын хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1937 онд төрсөн]] qj6q6nra7ign3963sz0072mc2g4rdk9 0 61035 852307 742387 2026-04-05T11:28:32Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 852307 wikitext text/x-wiki [[Файл:Logo Euro NCAP.svg|thumb|right|Евро ШАҮП-н бэлгэдэл]] [[File:Fiat 500 Crash Test (Torino Museo Nazionale Automobile ).jpg|thumb|right|Фиат 500 туршилтын дараа]] '''Евро ШАҮП''' ([[Англи хэл|англ.]] ''European New Car Assessment Programme''; [[Монгол хэл|мн.]] ''Европын шинэ автомашины үнэлгээний програм'') нь европын замын тээврийн хөдөлгөөний яамд, автомашины клубууд болон даатгалын холбоодын нийгэмлэг бөгөөд түүний төв нь [[Брюссель]]д байрладаг.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.euroncap.com/members.aspx |wayback=20070525002400 |text=''Euro NCAP members'' |archiv-bot=2023-09-26 10:11:56 InternetArchiveBot }}, нийтэлсэн: Euro NCAP, нийтэлсэн огноо: 2009-11-09</ref> Зөвхөн нэг жилийн дотор үйлдвэрлэсэн автомашинуудыг л хооронд нь харьцуулах боломжтой.<ref>{{cite web | url = http://www.zeit.de/auto/2011-02/euro-ncap | title = Weniger Bestwerte im Euro-Crashtest | publisher = Die Zeit | date = 2011-02-04 | accessdate = 2011-02-06 }}</ref> 2009 оноос хойш тээврийн хэрэгслийн нийт аюулгүй байдалд тав хүртэл одоор үнэлгээ өгдөг (урьд нь тээврийн хэрэгсэл бүр хэд хэдэн ангилалд тав хүртэл одны үнэлгээ авч болдог байв) болсон.<ref name="History">{{cite web | url = http://www.euroncap.com/history.aspx | title = History | publisher = Euro NCAP | accessdate = 2009-11-09 | archive-date = 2007-11-04 | archive-url = https://web.archive.org/web/20071104114105/http://www.euroncap.com/history.aspx | url-status = dead }}</ref> Евро ШАҮП нь Глобал ШАҮП-н нэг гишүүн ба автомашины аюулгүй байдалд дэлхий даяар үйл ажиллагаа явуулдаг холбоо юм. ==Ерөнхий ойлголт== Евро ШАҮП-ын мөргөлдөлтийн туршилт нь дөрвөн хэсгээс бүрдэх ба нууцлалтай технологиор төрөл бүрийн хэмжүүрээр хувилан үнэлгээ өгдөг. Үүнд: тээврийн хэрэгсэлд сууж байгаа насанд хүрэгчдийн хамгаалалт, явган зорчигчийн хамгаалалт, тээврийн хэрэгслийн урд талын суудалд суух хүүхдийн хамгаалалт болон тухайн тээврийн хэрэгслийн ослоос урьдчилан сэргийлэх, аюулгүй байдлын онцлог орно. Туршилтанд орсон тээврийн хэрэгсэл нь [[европын холбоо]]ны бүх улсад цувралаар тоноглодог аюулгүйн тоноглолтой байна. Тиймээс жишээ нь зарим нэгэн оронд зөвхөн нэмэлт төлбөртэйгээр захиалах боломжтой аюулгүйн систем болох гурван цэгийн бүсийг чангалан татагч зэрэг байхгүй байх тохиолдол бий. ===Тээврийн хэрэгсэлд сууж байгаа насанд хүрэгчдийн хамгаалалт=== [[File:EuroNCAP SIDE IMPACT (left-hand drive veicles).png|thumb|Хажуунаас мөргүүлсэн тохиолдол|125x125px]] [[File:EuroNCAP POLE IMPACT (left-hand drive veicles).png|thumb|Баганыг хажуугаараа очин цохих|125x125px]] [[File:EuroNCAP FRONTAL IMPACT (left-hand drive veicles).png|thumb|Урд талаараа мөргөлдөх|125x125px]] Энэ туршилт нь дөрвөн тусдаа мөргөлтийн хэсгээс бүрдэнэ. [[Offset-Crash|Offset урд талын мөргөлт]] гэж нэрлэгдэх туршилтын үед туршиж байгаа тээврийн хэрэгсэл нь 64 км/ц-ийн хурдтайгаар хөнгөнцагаан хашлагыг 40%-иар хаасан байдлаар мөргөнө. Энэ нь хоёр ижил тэрэг аль аль нь 55 км/ц-н хурдтайгаар урд урдаасаа ирэн мөргөлдөхийг загварчлан шалгаж байгаа юм.<ref>{{Cite web |url=http://www.euroncap.com/files/Euro-NCAP-Frontal-Protocol-Version-6.0---0-7981ae7b-44f3-4c12-adea-6a0a736ec180.pdf |title=Archive copy |access-date=2016-10-20 |archive-date=2014-09-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140913180509/http://www.euroncap.com/files/Euro-NCAP-Frontal-Protocol-Version-6.0---0-7981ae7b-44f3-4c12-adea-6a0a736ec180.pdf |url-status=dead }}</ref> ==Гишүүд== {| class="wikitable" |- ! Төв байр !! Гишүүн |- | {{GBR|#}} || [[Department for Transport]] (DfT) |- | {{DEU|#}} || [[Холбооны Германы зам тээвэр ба дижитал дэд бүтцийн яам]] |- | {{NED|#}} || [[Ministerie van Infrastructuur en Milieu]] |- | {{FRA|#}} || [[Ministère de l'Écologie, du Développement durable et de l'Énergie]] |- | {{LUX|#}} || [[Ministère du Développement durable et des Infrastructures]] |- | {{ESP|#}}<br />[[File:Flag of Catalonia.svg|23px|Каталон орон]] || [[Generalitat de Catalunya]] |- | {{SWE|#}} || [[Шведийн зам тээврийн байгууллага]] |- | {{GBR|#}} || [[International Consumer Research & Testing]] |- | {{FRA|#}} || [[Олон Улсын Автомашины Холбоо]] |- | {{DEU|#}} || [[ADAC|Ерөнхий германы автомашины клуб]] |- | {{GBR|#}} || [[The Motor Insurance Repair Research Centre]] |- | {{ITA|#}} || [[Италийн автомашины клуб]] |} == Цахим хуудас == {{Commons|EuroNCAP|Пежо}} * [http://www.euroncap.com/ Евро ШАҮП-н цахим хуудас] * [https://web.archive.org/web/20140704083518/http://www.euroncap.com/Content-Web-Page/fb5e236e-b11b-4598-8e20-3eced15ce74e/protocols.aspx Евро ШАҮП-н гүйцэтгэсэн албан ёсны тооцоо- болон туршилтын үр дүн (англиар)] == Зүүлт, тайлбар == <references/> [[Ангилал:Тээврийн хэрэгслийн аюулгүй байдал]] ttlqjlbdh1aqfaowtrtv7t3v65k7gci 0 62540 852292 850452 2026-04-05T08:15:29Z HorseBro the hemionus 100126 852292 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс дайн | conflict = Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] | date = 1687–1758 | image = Pacification of the Dzungars.jpg | caption = [[Даваач]]ын [[Чин улс]]ад бууж өгсөн нь, 1756 он. | result = Чин улсын ялалт | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | territory = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] Чин улсын дагаар оров. | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Галдан бошигт хаан]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Цэвээнравдан хаан]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Галданцэрэн хаан]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Даваач]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[ Амарсанаа]] | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} [[Энх амгалан]]<br>{{flag icon|Чин улс}} Чахундорж<br>{{flag icon|Чин улс}} Абдулла Бег<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Найралт төв]]<br>{{flag icon|Чин улс}} Юэ Жончи<br>{{flag icon|Чин улс}} Фурдан<br>{{flag icon|Чин улс}} Эфу Цэрэн<br>{{flag icon|Чин улс}} Нян Гэняао<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Тэнгэр тэтгэгч]]<br>{{flag icon|Чин улс}} Мин Руй<br>{{flag icon|Чин улс}} Агуй<br>{{flag icon|Чин улс}} Эмин Ходжа }} [[Файл:Mongolia XVII.png|thumb|359x359px|'''Зүүнгарын хаант улс XVII зуун''']] '''Зүүнгарын хаант улс–Манжийн Чин улсын дайн''' нь олон арван жилийн турш үргэлжилсэн. Зүүнгарын хаант улс нь өөрийн бие даасан тусгаар байдлаа хадгалахын тулд [[Чин улс|манж чин улсын]] эсрэг Манж, Хятад болон тэдний монгол холбоотны цэрэгтэй өрнүүлсэн тэмцэл байсан юм. Уг дайны өрнөсөн нутаг нь [[Дотор Ази|Дотоод Ази]]<nowiki/>йн өргөн уудам нутаг, төв болон зүүн [[Монгол Улс|Монгол]],[[Төвөд]], Хөхнуур, дорнод Туркестаны дагууд явагдсан. Уг дайнд Чин улс ялснаар, эдгээр нутаг Чин улсын мэдэлд 1911 он хүртэл оршжээ.<ref>Намсрай., Дөрвөн Ойрадын түүх, ӨМАХХ.,1993</ref><ref>Далай Ч., Ойрад Монголын түүх, Тэргүүн боть, УБ., 2002</ref><ref>Златкин И.Я., История Джунгарского ханства, М., 1983</ref> == Өмнөтгөл == [[Файл:Receiving the surrender of the Yili.jpg|thumb|'''Или голын дэргэд болсон байлдааны зураг''']] 1368 онд [[Юань улс|Юань гүрэн]] задран унаж, Монголчууд эх нутагтаа эргэн ирж, Хятад газарт хань угсааны [[Мин улс]] байгуулагдажээ. Цаг хугацаа өнгөрөхөд, Монгол улсын задрал туйлдаа хүрч үндсэн 3 хэсэгт салсан. Эдгээр нь Баруун Монгол буюу [[Ойрад|Ойрад түмэн]], [[Халх|Ар Халхын]] 7 хошуу, Говиос өмнө орших [[Зургаан түмэн|Өмнөд Монгол]] юм. Эдгээрээс [[Ар Монгол|халх долоон хошуу]], '''өмнөд Монгол'''ыг [[Батмөнх Даян хаан|Даян хааны]] удмынхан захирч байсан. Тухайн цагт их хаад үе улиран байсан ч хүч чадал нь доройтоод [[Цахар түмэн|Чахар найман отогт]] эзэн сууж, [[Өвөр Халх|өвөр Халхын]] '''таван отог''', [[Хорчин|Хорчин түмэн]] ёс төдий захирагдаж байв. 1616 онд '''Жянжу Зүрчид'''ийн [[Айсингиоро]] овгийн [[Нурхач|Нурхачи баатар]], бүх Зүрчидийн аймгийг нэгтгэж дуусаад, [[Хэту Ала]] хотод хаан ширээнд залагдаж, улсын нэрээ [[Хожуу Алтан улс]] гэж нэрлэсэн. Энэ нь хожим улам хүчирхэгжсээр 1636 онд өмнөд Монголын 16 аймгийг нэгтгэж, [[Хаан|Монголын их хаан]] болжээ. Харин Ар Халхын 7 хошууны ноёд, Дөрвөн Ойрадын ноёд харьцангуй биеэ даасан байдалтай оршиж байв. 1636 онд Алтан улс нэрээ сольж, [[Чин улс|Их Чин улс]] гэж нэрлээд, Ар Халхыг Мин улстай хийх худалдааг хориглох хууль гаргасан. Ингээд Халхын гадаад улстай хийх худалдаа боогдож эхэлсэн. Яг энэ цагт [[Хошууд|Хошуудын]] [[Гүш хаан|Төрбайх гүүш хан]], [[Хөхнуур]], [[Амдо]]г эзлэн, [[Төвөд]]ийг ноёрхон, [[Чорос]]ын [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] Ойрадын зүүн гарын, [[Хошууд]]ын [[Очирт хан]] Ойрадын баруун гарыг захирч байсан. Улам бүр ойртож байсан Манжийн аюулаас сэргийлэх үүднээс Эрдэнэбаатар хунтайж, [[Зая бандид Намхайжамц|Зая бандида]] нарын санаачилгаар Ойрад-Монголын их чуулганыг зарлаж, [[Эрчис]]ийн '''Улаан бураа''' гэх газарт их бага 28 ноён оролцож, [[Дөчин дөрвөн хоёрын их цааз]]ыг баталжээ. 1652 онд [[Шолой сэцэн хан|Сэцэн хан Шолой]], 1655 онд [[Гомбодорж Түшээт хан|Түшээт хан Гомбодорж]] нар нас барж, тэднийг улс төрийн туршлагагүй хан хөвүүд залгамжилж, Чин улсын нөлөөнд автах болсноор энэ хуулийг хэрэгжүүлэхэд Халх, Ойрадын зүгээс бэрхшээл гарч эхэлсэн. 1650-иад онд Чоросын Эрдэнэбаатар хунтайж нас барж, Ойрадын зүүн гарын эзнээр [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]] тодорсон. Гэтэл 1670 онд [[Сэнгэ хунтайж]] алагдсан бөгөөд энэ үед түүний дүү [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] [[лам]] сахилаа хаяж, Зүүнгарын эзэн болсон. [[Галдан бошигт хаан|Галдан хунтайж]] 1676 он гэхэд бүх Ойрадыг нэгтгэж дуусаад, 1688 он хүртэл нутаг дэвсгэрээ баруун, баруун өмнөш ихээхэн тэлж, Зүүнгарын хаант улс гэж нэрлэгдэх үндэс тавигдсан. 1660-1680 оны хооронд Халхын [[Засагт хан аймаг|Засагт хан]] ба [[Түшээт хан аймаг|Түшээт хан]] нарын ноёд эрх мэдэл, албат, газар нутгийн улмаас тогтворгүй байдал гарч, тусгаар байдал нь нилээд хэврэг болжээ. Энэ үед [[Засагт хан аймаг|Засагт ханыг]] хэн залгамжлах тухайд удаан жилийн хэрүүл тэмцэл нь [[Зүүнгарын хаант улс]], [[Төвөд]], [[Чин улс]]ыг оролцуулсан үйл явдал болжээ. 1686 онд [[Далай лам]], [[Галдан бошигт хаан]] нарын санаачилгаар Халх, Зүүнгарыг эвлэрүүлэхээр Заг байдрагийн [[Хүрэн бэлчирийн чуулган]] хуралдажээ. Гэвч энэ нь үр дүнд хүрээгүй юм. Галдан бошигт өөрийн ах '''Доржжав'''т цөөн тооны цэргийг өгөөд Засагт ханы дэргэд суулгасан. Харин [[Чахундорж хан|Чахундорж]] хан цэргээр довтолж, Засагт хан, Доржжав нарыг хороожээ. Ингэснээр Галдан бошигт 3 түмэн цэргээр Халхад дайран орж түйвээснээр Халхын ноёд тайж нарыг хэд хэдэн удаа ялсан. Ингээд Халхын олон ноёд тайж нар албатаа авч зугтсаар Чин улсад 20,000 өрхийн хамт нүүн очиж амь хоргодсон байна. 1689 онд Халхын их, бага ноёд ялагдаад '''Ар Элстэй''' гэх газар чуулган хийж, Манж Чин улсад дагаар орохоор болжээ. Энэ үед Галдан бошигтод Оросын зүгээс үзүүлэх тусламж зогссон. Учир нь [[Нэрчүүгийн гэрээ]]гээр Чин улс-Орос улс хоёр хойд талын хилээ тогтоож, хэрэв Галдан бошигт Халхад довтолбол туслахгүй байх амлалт гаргуулж авсан юм. Галданы цэрэг Халхын цэргийг нэхсээр 1689 онд Олгой голд бут цохиод, 1690 онд [[Улаанбудангийн тулаан|Улаанбудангийн]] газарт Халх, Манжийн цэрэгт бүслэгдэн, арга заль хэрэглэж, оргон гарч, Хэрлэн гол руу ухран очсон. 1691 онд '''Долооннуурын чуулган'''аар Ар Халхыг Манжийн захиргаанд оруулсныг баталж, 8 хошууг 35 хошуу болгож задалжээ. Энэ үеэс эхлээд '''[[Халх-Зүүнгарын дайнууд|Халх-Зүүнгарын дайн]]''' дуусч, '''Зүүнгар-Чин улсын дайн''' эхэлсэн. == Зүүнгар-Манжийн нэгдүгээр дайн == Уг дайн нь 1690-1697 он хүртэл үргэлжилсэн. 1690 оны [[Улаанбудангийн тулаан|Улаанбудангийн]] тулалдаанд [[Галдан бошигт]] ялагдаж, ухран гарсан үйл явдлаас хойш Чин улс түүний эсрэг удаан хугацааны бэлтгэл хийж, 1696 онд 100,000 цэргийн хүчээр Монгол нутаг руу дайран оржээ. Уг цэргийн хүчийг [[Энх амгалан хаан]] өөрийн биеэр удирдаж, баруун замын 30,000 цэргийг '''[[Фиянгу жанжин]]''' удирдаж, [[Туул гол|Туул голд]] хүрээд Галданы цэрэгтэй байлдаж ялсан. Харин Энх амгалан хаан өөрийн удирдсан цэргээ авч буцсан. [[Зуунмод-Тэрэлжийн тулалдаан]]д ялагдсан Галдан бошигт зугтаж явсаар, [[Ховд гол|Ховд]] ба [[Увс нуур|Увсын]] нутагт дүрвэж очсон. 1697 оны 4 сарын 4 нд Ац Амтай гэх газар '''Галдан бошигт''' хор ууж амиа егүүтгэсэн. Үүгээр нэгдүгээр дайн өндөрлөжээ. == Зүүнгар-Чин улсын Төвөд дэх дайн (1717-1720) == ''Гол сэдэв:'' [[Зүүнгарын монголчууд Төвөдийг байлдан эзэлсэн нь|''Зүүнгарын монголчууд Төвөдийг байлдан эзэлсэн нь'']] == Хоёр улсын хооронд энх тайван == [[Хотон нуурын тулалдаан|Манжуурын цэргүүд Хотон нуурт 1731 онд ялагдав]], гэхдээ [[Эфү Цэрэн]] дараа нь [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу]]гийн ойролцоо [[Галданцэрэн хаан|Галдан цэрэн]]г ялав. 1734 оны Зүүнгар-Чин улсын гэрээнд хоёр улс [[Алтайн нуруу]]тай хиллэдэг гэж заасан байдаг. == Зүүнгарын хаант улс мөхсөн нь (1755-1758) == [[Файл:Tuv Azi 1760 on.jpg|thumb|Төв Ази 1760 он]] 1745 онд Галданцэрэн хааныг нас барсны дараа Зүүнгарт хаан ширээний тэмцэл өрнөсөн нь Манж улсад эзлэгдэх гол шалтгаан болжээ. Тэнгэрийн тэтгэсэн хаан Илийг эзэлж [[Даваач]] хааныг барьснаар, Зүүнгарыг байлдан дагуулах зорилт шийдвэрлэгдсэн гэж үзэн, цэргээ татжээ. Гэвч [[Амарсанаа]] нар эсэргүүцэн боссон ба 1758 онд хөдөлгөөнийг цус урсган дарснаар Зүүнгарын хаант улс Манжийн эрхшээлд орж Монгол орон бүхэлдээ Манж Чин улсад эзлэгдсэн байна. Манжийн [[Тэнгэрийн тэтгэсэн хаан]] 1755-1758 онд эзлэн авсан газар нутгаа "Илбэн дагуулсан Шинэ хязгаар" ([[Шинжаан]]) хэмээн нэрийджээ. == Холбоотой мэдээлэл == * [[Галдан бошигт]] * [[Зүүнгарын хаант улс]] * [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]] * [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]] == Ашигласан материал == {{Reflist}} [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]] [[Ангилал:Монгол-Хятадын харилцаа]] [[Ангилал:Төвөдийн түүх]] [[Ангилал:Шинжааны түүх]] [[Ангилал:Чингийн дайн]] 57l7j128fx6fxxug64cmaio4q5zn0c6 0 65022 852293 808960 2026-04-05T08:20:34Z HorseBro the hemionus 100126 852293 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} {{Инфобокс дайн | conflict = Хотон нуурын тулалдаан | partof = [[Зүүнгар-Чин улсын дайн]] | image = | date = 1731 он | place = [[Хотон нуур]], [[Ховдын хязгаар|Ховд]] | territory = | result = Зүүнгарын ялалт | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]] | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} Фурдан | strength1 = тодорхойгүй | strength2 = 20,000 | casualties1 = тодорхойгүй | casualties2 = 10,000 }} '''Хотон нуурын тулалдаан'''- Зүүнгар-Манжийн хооронд болсон дайны үеийн Зүүнгарын Монголчуудын ялалт байгуулсан томоохон тулалдаан. 1731 оны 3-р сард Манжийн амбан сайд Бүрдэн гэгч Ховдод ирж газар нутгийг нь байцаан үзээд, дайны түшиц уулзвар мөн болохыг таньж мэдмэгц эзэн хаандаа мэдэгдсэн байна. Манжийн Найралт төв хаан Ховдод шинэ хот байгуулж Манжийн цэргийн гол хороо байгуулахыг зарлиг буулгасан байна. 1731 оны 5-р сард 20,000 цэрэгтэй манжийн тусгай хороо Ховдод ирж байрлажээ. Зүүнгарын Галданцэрэн хаан энэ явдлыг эрс эсэргүүцэж, манжийн хороог хөөн гаргахаар Их гүн Цэрэндондовыг 30,000 цэрэгтэй илгээжээ. Их Цэрэндондов, Бага Цэрэндондов хоёр өрлүг ноёд Ховдод байрлаж байгаа Манжийн цэргийн их хороог зориудаар өдөөн хатгаж, Хүрээт даваанд авчран цохихоор шийдсэн байна. 1731 оны 6-р сард Ойрадын цэрэг Богдын даваанд урьдчилан хүрч ирээд ашигтай байрлалыг эзэлжээ. Их Цэрэндондов эхлээд 2,000 шилдэг морин цэргээр манжийг өдөөн хатгах ажиллагаа явуулжээ. Зүүнгарын 2,000 цэрэг Хүрээт даваанд урьдчилан хүрч очоод Тасархай баатар гэдэг хүнийг манжийн цэрэгт зориудаар олзлуулав. Тасархай баатар нь урьдаар хуурмаг мэдээ дамжуулж манжийг төөрөгдүүлэх зорилготой хуурмагаар олзлогдсон байна. Зүүнгарын цэрэг Хүрээт ууланд биш Хир ууланд ирсэн гэж худал мэдүүлжээ. Манжийн 20,000 цэрэг Хир уул хүртэл довтолсон боловч замд нь хэн ч тааралдсангүй, Бүрдэн сайд хууртагдсандаа хорсож, уур бухимдалтайгаар цэргээ гэдрэг татаж явтал Бархаа тэргүүтэй ойрадын 23 цэрэг бас л хуурмагаар олзлогдож “Ойрадын 2,000 цэрэг Богдын даваанд ирэх ёстой, ирсэнгүй” гэж мэдүүлжээ. Манж амбан Бүрдэн бага зэрэг тайвширч 4,000 цэргийг толгойн анги болгон Богдын даваа руу илгээгээд өөрөө 7,000 цэрэгтэйгээ араас нь хөдөлжээ. Манжийн 4,000 цэрэг Хүрээтийн даваанд хүртэл ойрадын 2,000 цэрэг цааш зугтаасан дүр үзүүлэн Богдын даваа тийш оджээ. Энэ нь манж нарт олзлогдсон мэдээтэй таарч байсан тул цааш их бахдалтай давшжээ. Манжийн амбан сайд Бүрдэн их цэргээ дагуулан сүр бараатайгаар урагшлан явсаар 1732-6-19-нд Богдын даваанд хүрч буудалласан байна. Маргааш өглөө нь /6-20/ сэртэл Ойрадын тоо томшгүй их цэрэг Манжийн цэргийг бүслэн хаасан байжээ. Ийнхүү Ойрадын отолтод манж цэрэг өөрөө гүйн орж ирсэн хэрэг болжээ. Ойрадын цэргүүд өглөөнөөс үд болтол маш хүчтэй довтолгоон хийснээр Манжийн цэрэг маш их хохирол хүлээж, Бүрдэн сайд үлдэгдэл цэргээ авч зугатаагаад Хотон нуурт ирж түр амсхийсэн байна. 1732-6-21-ний үүрээр Ойрадын цэрэг нэхэн хөөж ирээд Манжийн амбан сайд Бүрдэнгийн үлдэгдэл цэргийг тал талаас нь дайран орж бүслэн хиар цохижээ. Хотон нуурын дайнаар манжийн цэрэг түүхэнд байгаагүй их хохирол амсаж Ховдын зүгт зугтаах замдаа бас л Ойрадын цэрэгт хиар хядуулсаар очжээ. Бүрдэн сайд Ховд хотод ердөө 2,000 цэрэгтэй очсон гэж сурвалжид тэмдэглэгджээ. Манжийн цэргээс дайны талбарт 7,000 цэргээ алдаж 5,000 цэргээ олзлуулж, бас хэдэн зуун цэрэг сарнин алга болжээ. [[Ангилал:18-р зууны тулалдаан]] [[Ангилал:18-р зууны Монголын түүх]] [[Ангилал:Монголчуудын дайн]] [[Ангилал:Ховд аймгийн түүх]] [[Ангилал:1731 он]] 2a0qk9ry0z3tcueucrgq720p64euv6f 852294 852293 2026-04-05T08:28:02Z HorseBro the hemionus 100126 852294 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} {{Инфобокс дайн | conflict = Хотон нуурын тулалдаан | partof = [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] | image = | date = 1731 он | place = [[Хотон нуур]], [[Ховдын хязгаар|Ховд]] | territory = | result = Зүүнгарын ялалт | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]] | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} Фурдан | strength1 = тодорхойгүй | strength2 = 20,000 | casualties1 = тодорхойгүй | casualties2 = 10,000 }} '''Хотон нуурын тулалдаан'''- Зүүнгар-Манжийн хооронд болсон дайны үеийн Зүүнгарын Монголчуудын ялалт байгуулсан томоохон тулалдаан. 1731 оны 3-р сард Манжийн амбан сайд Бүрдэн гэгч Ховдод ирж газар нутгийг нь байцаан үзээд, дайны түшиц уулзвар мөн болохыг таньж мэдмэгц эзэн хаандаа мэдэгдсэн байна. Манжийн Найралт төв хаан Ховдод шинэ хот байгуулж Манжийн цэргийн гол хороо байгуулахыг зарлиг буулгасан байна. 1731 оны 5-р сард 20,000 цэрэгтэй манжийн тусгай хороо Ховдод ирж байрлажээ. Зүүнгарын Галданцэрэн хаан энэ явдлыг эрс эсэргүүцэж, манжийн хороог хөөн гаргахаар Их гүн Цэрэндондовыг 30,000 цэрэгтэй илгээжээ. Их Цэрэндондов, Бага Цэрэндондов хоёр өрлүг ноёд Ховдод байрлаж байгаа Манжийн цэргийн их хороог зориудаар өдөөн хатгаж, Хүрээт даваанд авчран цохихоор шийдсэн байна. 1731 оны 6-р сард Ойрадын цэрэг Богдын даваанд урьдчилан хүрч ирээд ашигтай байрлалыг эзэлжээ. Их Цэрэндондов эхлээд 2,000 шилдэг морин цэргээр манжийг өдөөн хатгах ажиллагаа явуулжээ. Зүүнгарын 2,000 цэрэг Хүрээт даваанд урьдчилан хүрч очоод Тасархай баатар гэдэг хүнийг манжийн цэрэгт зориудаар олзлуулав. Тасархай баатар нь урьдаар хуурмаг мэдээ дамжуулж манжийг төөрөгдүүлэх зорилготой хуурмагаар олзлогдсон байна. Зүүнгарын цэрэг Хүрээт ууланд биш Хир ууланд ирсэн гэж худал мэдүүлжээ. Манжийн 20,000 цэрэг Хир уул хүртэл довтолсон боловч замд нь хэн ч тааралдсангүй, Бүрдэн сайд хууртагдсандаа хорсож, уур бухимдалтайгаар цэргээ гэдрэг татаж явтал Бархаа тэргүүтэй ойрадын 23 цэрэг бас л хуурмагаар олзлогдож “Ойрадын 2,000 цэрэг Богдын даваанд ирэх ёстой, ирсэнгүй” гэж мэдүүлжээ. Манж амбан Бүрдэн бага зэрэг тайвширч 4,000 цэргийг толгойн анги болгон Богдын даваа руу илгээгээд өөрөө 7,000 цэрэгтэйгээ араас нь хөдөлжээ. Манжийн 4,000 цэрэг Хүрээтийн даваанд хүртэл ойрадын 2,000 цэрэг цааш зугтаасан дүр үзүүлэн Богдын даваа тийш оджээ. Энэ нь манж нарт олзлогдсон мэдээтэй таарч байсан тул цааш их бахдалтай давшжээ. Манжийн амбан сайд Бүрдэн их цэргээ дагуулан сүр бараатайгаар урагшлан явсаар 1732-6-19-нд Богдын даваанд хүрч буудалласан байна. Маргааш өглөө нь /6-20/ сэртэл Ойрадын тоо томшгүй их цэрэг Манжийн цэргийг бүслэн хаасан байжээ. Ийнхүү Ойрадын отолтод манж цэрэг өөрөө гүйн орж ирсэн хэрэг болжээ. Ойрадын цэргүүд өглөөнөөс үд болтол маш хүчтэй довтолгоон хийснээр Манжийн цэрэг маш их хохирол хүлээж, Бүрдэн сайд үлдэгдэл цэргээ авч зугатаагаад Хотон нуурт ирж түр амсхийсэн байна. 1732-6-21-ний үүрээр Ойрадын цэрэг нэхэн хөөж ирээд Манжийн амбан сайд Бүрдэнгийн үлдэгдэл цэргийг тал талаас нь дайран орж бүслэн хиар цохижээ. Хотон нуурын дайнаар манжийн цэрэг түүхэнд байгаагүй их хохирол амсаж Ховдын зүгт зугтаах замдаа бас л Ойрадын цэрэгт хиар хядуулсаар очжээ. Бүрдэн сайд Ховд хотод ердөө 2,000 цэрэгтэй очсон гэж сурвалжид тэмдэглэгджээ. Манжийн цэргээс дайны талбарт 7,000 цэргээ алдаж 5,000 цэргээ олзлуулж, бас хэдэн зуун цэрэг сарнин алга болжээ. [[Ангилал:18-р зууны тулалдаан]] [[Ангилал:18-р зууны Монголын түүх]] [[Ангилал:Монголчуудын дайн]] [[Ангилал:Ховд аймгийн түүх]] [[Ангилал:1731 он]] dnqlqedlahctapiu6h38smghliv3kig 852298 852294 2026-04-05T09:14:35Z HorseBro the hemionus 100126 852298 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} {{Инфобокс дайн | conflict = Хотон нуурын тулалдаан | partof = [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] | image = | date = 1731 он | place = [[Хотон нуур]], [[Ховдын хязгаар|Ховд]] | territory = | result = Зүүнгарын ялалт | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]] | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} Фурдан | strength1 = 30,000 | strength2 = 10,000 | casualties1 = тодорхойгүй | casualties2 = 9,000 }} '''Хотон нуурын тулалдаан'''- Зүүнгар-Манжийн хооронд болсон дайны үеийн Зүүнгарын Монголчуудын ялалт байгуулсан томоохон тулалдаан. 1731 оны 3-р сард Манжийн амбан сайд Бүрдэн гэгч Ховдод ирж газар нутгийг нь байцаан үзээд, дайны түшиц уулзвар мөн болохыг таньж мэдмэгц эзэн хаандаа мэдэгдсэн байна. Манжийн Найралт төв хаан Ховдод шинэ хот байгуулж Манжийн цэргийн гол хороо байгуулахыг зарлиг буулгасан байна. 1731 оны 5-р сард 20,000 цэрэгтэй манжийн тусгай хороо Ховдод ирж байрлажээ. Зүүнгарын Галданцэрэн хаан энэ явдлыг эрс эсэргүүцэж, манжийн хороог хөөн гаргахаар Их гүн Цэрэндондовыг 30,000 цэрэгтэй илгээжээ. Их Цэрэндондов, Бага Цэрэндондов хоёр өрлүг ноёд Ховдод байрлаж байгаа Манжийн цэргийн их хороог зориудаар өдөөн хатгаж, Хүрээт даваанд авчран цохихоор шийдсэн байна. 1731 оны 6-р сард Ойрадын цэрэг Богдын даваанд урьдчилан хүрч ирээд ашигтай байрлалыг эзэлжээ. Их Цэрэндондов эхлээд 2,000 шилдэг морин цэргээр манжийг өдөөн хатгах ажиллагаа явуулжээ. Зүүнгарын 2,000 цэрэг Хүрээт даваанд урьдчилан хүрч очоод Тасархай баатар гэдэг хүнийг манжийн цэрэгт зориудаар олзлуулав. Тасархай баатар нь урьдаар хуурмаг мэдээ дамжуулж манжийг төөрөгдүүлэх зорилготой хуурмагаар олзлогдсон байна. Зүүнгарын цэрэг Хүрээт ууланд биш Хир ууланд ирсэн гэж худал мэдүүлжээ. Манжийн 20,000 цэрэг Хир уул хүртэл довтолсон боловч замд нь хэн ч тааралдсангүй, Бүрдэн сайд хууртагдсандаа хорсож, уур бухимдалтайгаар цэргээ гэдрэг татаж явтал Бархаа тэргүүтэй ойрадын 23 цэрэг бас л хуурмагаар олзлогдож “Ойрадын 2,000 цэрэг Богдын даваанд ирэх ёстой, ирсэнгүй” гэж мэдүүлжээ. Манж амбан Бүрдэн бага зэрэг тайвширч 4,000 цэргийг толгойн анги болгон Богдын даваа руу илгээгээд өөрөө 7,000 цэрэгтэйгээ араас нь хөдөлжээ. Манжийн 4,000 цэрэг Хүрээтийн даваанд хүртэл ойрадын 2,000 цэрэг цааш зугтаасан дүр үзүүлэн Богдын даваа тийш оджээ. Энэ нь манж нарт олзлогдсон мэдээтэй таарч байсан тул цааш их бахдалтай давшжээ. Манжийн амбан сайд Бүрдэн их цэргээ дагуулан сүр бараатайгаар урагшлан явсаар 1732-6-19-нд Богдын даваанд хүрч буудалласан байна. Маргааш өглөө нь /6-20/ сэртэл Ойрадын тоо томшгүй их цэрэг Манжийн цэргийг бүслэн хаасан байжээ. Ийнхүү Ойрадын отолтод манж цэрэг өөрөө гүйн орж ирсэн хэрэг болжээ. Ойрадын цэргүүд өглөөнөөс үд болтол маш хүчтэй довтолгоон хийснээр Манжийн цэрэг маш их хохирол хүлээж, Бүрдэн сайд үлдэгдэл цэргээ авч зугатаагаад Хотон нуурт ирж түр амсхийсэн байна. 1732-6-21-ний үүрээр Ойрадын цэрэг нэхэн хөөж ирээд Манжийн амбан сайд Бүрдэнгийн үлдэгдэл цэргийг тал талаас нь дайран орж бүслэн хиар цохижээ. Хотон нуурын дайнаар манжийн цэрэг түүхэнд байгаагүй их хохирол амсаж Ховдын зүгт зугтаах замдаа бас л Ойрадын цэрэгт хиар хядуулсаар очжээ. Бүрдэн сайд Ховд хотод ердөө 2,000 цэрэгтэй очсон гэж сурвалжид тэмдэглэгджээ. Манжийн цэргээс дайны талбарт 7,000 цэргээ алдаж 5,000 цэргээ олзлуулж, бас хэдэн зуун цэрэг сарнин алга болжээ. [[Ангилал:18-р зууны тулалдаан]] [[Ангилал:18-р зууны Монголын түүх]] [[Ангилал:Монголчуудын дайн]] [[Ангилал:Ховд аймгийн түүх]] [[Ангилал:1731 он]] 4fcrgiprb8r5lz3opzilkzccxon6w4u 852299 852298 2026-04-05T09:19:35Z HorseBro the hemionus 100126 852299 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} {{Инфобокс дайн | conflict = Хотон нуурын тулалдаан | partof = [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] | image = | date = 1731 он | place = [[Хотон нуур]], [[Ховдын хязгаар|Ховд]] | territory = | result = Зүүнгарын ялалт | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]] | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} Фурдан | strength1 = 20,000–30,000 | strength2 = 10,000 | casualties1 = тодорхойгүй | casualties2 = 9,000 }} '''Хотон нуурын тулалдаан'''- Зүүнгар-Манжийн хооронд болсон дайны үеийн Зүүнгарын Монголчуудын ялалт байгуулсан томоохон тулалдаан. 1731 оны 3-р сард Манжийн амбан сайд Бүрдэн гэгч Ховдод ирж газар нутгийг нь байцаан үзээд, дайны түшиц уулзвар мөн болохыг таньж мэдмэгц эзэн хаандаа мэдэгдсэн байна. Манжийн Найралт төв хаан Ховдод шинэ хот байгуулж Манжийн цэргийн гол хороо байгуулахыг зарлиг буулгасан байна. 1731 оны 5-р сард 20,000 цэрэгтэй манжийн тусгай хороо Ховдод ирж байрлажээ. Зүүнгарын Галданцэрэн хаан энэ явдлыг эрс эсэргүүцэж, манжийн хороог хөөн гаргахаар Их гүн Цэрэндондовыг 30,000 цэрэгтэй илгээжээ. Их Цэрэндондов, Бага Цэрэндондов хоёр өрлүг ноёд Ховдод байрлаж байгаа Манжийн цэргийн их хороог зориудаар өдөөн хатгаж, Хүрээт даваанд авчран цохихоор шийдсэн байна. 1731 оны 6-р сард Ойрадын цэрэг Богдын даваанд урьдчилан хүрч ирээд ашигтай байрлалыг эзэлжээ. Их Цэрэндондов эхлээд 2,000 шилдэг морин цэргээр манжийг өдөөн хатгах ажиллагаа явуулжээ. Зүүнгарын 2,000 цэрэг Хүрээт даваанд урьдчилан хүрч очоод Тасархай баатар гэдэг хүнийг манжийн цэрэгт зориудаар олзлуулав. Тасархай баатар нь урьдаар хуурмаг мэдээ дамжуулж манжийг төөрөгдүүлэх зорилготой хуурмагаар олзлогдсон байна. Зүүнгарын цэрэг Хүрээт ууланд биш Хир ууланд ирсэн гэж худал мэдүүлжээ. Манжийн 20,000 цэрэг Хир уул хүртэл довтолсон боловч замд нь хэн ч тааралдсангүй, Бүрдэн сайд хууртагдсандаа хорсож, уур бухимдалтайгаар цэргээ гэдрэг татаж явтал Бархаа тэргүүтэй ойрадын 23 цэрэг бас л хуурмагаар олзлогдож “Ойрадын 2,000 цэрэг Богдын даваанд ирэх ёстой, ирсэнгүй” гэж мэдүүлжээ. Манж амбан Бүрдэн бага зэрэг тайвширч 4,000 цэргийг толгойн анги болгон Богдын даваа руу илгээгээд өөрөө 7,000 цэрэгтэйгээ араас нь хөдөлжээ. Манжийн 4,000 цэрэг Хүрээтийн даваанд хүртэл ойрадын 2,000 цэрэг цааш зугтаасан дүр үзүүлэн Богдын даваа тийш оджээ. Энэ нь манж нарт олзлогдсон мэдээтэй таарч байсан тул цааш их бахдалтай давшжээ. Манжийн амбан сайд Бүрдэн их цэргээ дагуулан сүр бараатайгаар урагшлан явсаар 1732-6-19-нд Богдын даваанд хүрч буудалласан байна. Маргааш өглөө нь /6-20/ сэртэл Ойрадын тоо томшгүй их цэрэг Манжийн цэргийг бүслэн хаасан байжээ. Ийнхүү Ойрадын отолтод манж цэрэг өөрөө гүйн орж ирсэн хэрэг болжээ. Ойрадын цэргүүд өглөөнөөс үд болтол маш хүчтэй довтолгоон хийснээр Манжийн цэрэг маш их хохирол хүлээж, Бүрдэн сайд үлдэгдэл цэргээ авч зугатаагаад Хотон нуурт ирж түр амсхийсэн байна. 1732-6-21-ний үүрээр Ойрадын цэрэг нэхэн хөөж ирээд Манжийн амбан сайд Бүрдэнгийн үлдэгдэл цэргийг тал талаас нь дайран орж бүслэн хиар цохижээ. Хотон нуурын дайнаар манжийн цэрэг түүхэнд байгаагүй их хохирол амсаж Ховдын зүгт зугтаах замдаа бас л Ойрадын цэрэгт хиар хядуулсаар очжээ. Бүрдэн сайд Ховд хотод ердөө 2,000 цэрэгтэй очсон гэж сурвалжид тэмдэглэгджээ. Манжийн цэргээс дайны талбарт 7,000 цэргээ алдаж 5,000 цэргээ олзлуулж, бас хэдэн зуун цэрэг сарнин алга болжээ. [[Ангилал:18-р зууны тулалдаан]] [[Ангилал:18-р зууны Монголын түүх]] [[Ангилал:Монголчуудын дайн]] [[Ангилал:Ховд аймгийн түүх]] [[Ангилал:1731 он]] ra62w7vlxoigqiw6gpqbjowzsxq8jf4 852308 852299 2026-04-05T11:42:48Z HorseBro the hemionus 100126 852308 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс дайн | conflict = Хотон нуурын тулалдаан | partof = [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] | image = [[File:Khoton lake - panoramio.jpg|300px|]] | date = 1731 он | place = [[Хотон нуур]], [[Ховдын хязгаар|Ховд]] | territory = | result = Зүүнгарын ялалт | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]] | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} Фурдан | strength1 = 20,000{{sfn|Perdue|2005|p=254}} | strength2 = 10,000{{sfn|Perdue|2005|p=254}} | casualties1 = тодорхойгүй | casualties2 = '''9,000'''<br> *4,000 алагдсан{{sfn|Altangerel|2017|p=588}} *5,000{{POW}}{{sfn|Altangerel|2017|p=588}} | caption = [[Баян-Өлгий аймаг|Баян-Өлгий аймгийн]] [[Хотон нуур]]ын харагдац. }} '''Хотон нуурын тулалдаан''' (монгол: ''Хотон нуурын тулалдаан'', хятад: ''和通泊之战'') нь 1731 онд өнөөгийн [[Баян-Өлгий аймаг|Баян-Өлгий аймгийн]] нутаг дахь [[Хотон нуур|Хотон нуурын]] орчимд болсон цэргийн мөргөлдөөн юм. Энэхүү тулалдаанд [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын хаант улсын]] цэргийг [[Их Цэрэндондов]], [[Бага Цэрэндондов]] нар удирдсан бол [[Чин улс|Чин улсын]] цэргийг жанжин Фурдан захирч байв. Энэ нь олон арван жил үргэлжилсэн [[Зүүнгар–Чин улсын дайн|Зүүнгар–Чин улсын дайны]] нэг хэсэг болох Гуравдугаар Зүүнгар–Чингийн дайны үеэр болсон. Дайныг Чин улсын [[Найралт төв|Найралт Төв хаан]] Зүүнгарын хаан [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэнгийн]] эсрэг зарласан бөгөөд эцэст нь 1739 онд энхийн гэрээгээр дуусч, хоёр улсын хилийг тогтоосон юм. == Өмнөтгөл == 1727 онд Галданцэрэн хаaн өөрийн дүү [[Лувсансүр|Лувсансүрийг]] ялж, эцэг [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан хаaны]] дарааx Зүүнгарын хаант улсын хаан болсон.{{sfn|Adle|2003|pp=150–151}} Тэрээр Чин улстай тогтмол алба, худалдааны харилцаа тогтоох сонирхолтой байсан ч 1728 онд Чин улс Зүүнгар–Төвдийн харилцааг таслах, мөн Лувсан Данзанг шилжүүлэн өгөхийг шаардсаныг Галданцэрэн хаaн хүлээн зөвшөөрөөгүй.{{sfn|Perdue|2005|p=250}} 1729 онд Найралт Төв хаан Зүүнгарын эсрэг дайн зарлаж, Галданцэрэн хаан Төвдийн бослогод оролцсон,{{sfn|Perdue|2005|pp=250–251}} хил орчимд довтолгоо хийсэн зэрэг шалтгааныг дурдсан.{{sfn|Zlatkin|1983|p=241}} Мөн [[Оросын эзэнт гүрэн|Оросын эзэнт гүрэнтэй]] холбоо тогтоохыг оролдсон боловч амжилтгүй болсон.{{sfn|Baabar|1999|p=88}} 1729 оны 4-р сард генерал Фурдан Хойд замын армийг, харин Юэ Жончи нийт 26,500 цэрэг, 324 офицертой Баруун замын армийг хариуцаж томилов. Чин улсын хоёр командлагчийг зургадугаар сар, долдугаар сард [[Или мөрөн]] рүү довтлохоор дайчилжээ. Гэвч Галдан Цэрэн хааны элч ирж, тэрээр Лубсан Данзаныг шилжүүлэн өгөхийг зөвшөөрсөн бөгөөд, энэ нь Найралт Төв хаантай Зүүнгартай энхийн хэлэлцээр хийхээр болсон тул Чин улсын армийг дайчлах ажлыг нэг жилээр хойшлуулж, Юэ Жончи, Фурдан нар 1731 оны 1-р сард [[Бээжин|Бээжинд]] буцаж ирэв.{{sfn|Perdue|2005|p=252}} Чин улсын командлагчид Бээжинд ирсний дараа Зүүнгарууд Баркол, [[Хөхнуур муж|Хөхнуур]] руу довтлох ажиллагаа эхлүүлж, олон тооны морь хулгайлжээ. Зүүнгаруудыг Турфанаас хөөж гаргах үед тэд мөн Хөхнуур дахь Гасын давааг бүсэлсэн. Гэсэн хэдий ч Турфан дахь цэргүүд болон [[Дээд Монгол]] засагууд өөрсдийн байр сууриа хамгаалж чадсан.{{sfn|Perdue|2005|pp=252–253}} Турфан руу давтан довтлох замаар Чин улсын эзэн хаан Юэ Жончиг [[Өрөмч]] рүү гүн нэвтрэхийг зөвшөөрсөн.{{sfn|Perdue|2005|p=253}} Энэ үеэр Фурдан [[Ховд (хот)|Ховдруу]] довтлон, цайз байгуулж эхэлж байв. Их Цэрэндондов, Бага Цэрэндондов нар 30,000 цэрэг удирдан Чин улсын армийн эсрэг тулалдаанд ердөө 20,000 цэрэг бүрэн хүчээрээ тулалдсан бөгөөд Фурдан нийт 10,000 цэрэгтэй хамт Ховд хотоос хөдөлжээ. Харин 7,300 Чин улсын цэрэг Зүүнгарын эсрэг хотыг хамгаалахаар үлджээ.{{sfn|Perdue|2005|p=254}} == Тулалдаан == 1731 оны 7-р сарын 20-нд Бага Цэрэндондов өөрийн 3,000 гаруй цэрэгтэй 2,000 цэрэгтэй Чин улсын арми руу довтолж, Чин улсыг зугтахад хүргэв. Чин улсын арми ухарч байгаа нь урхи болж, Зүүнгарын жижиг цэргүүд давтан довтолж, гол арми нь ууланд нуугдаж байв.{{sfn|Perdue|2005|p=254}} 1731 оны 7-р сарын 23-нд Зүүнгарын нийт 20,000 цэрэгтэй арми ууланд байрлаж байсан байр сууриа орхин Хотон нуурын ойролцоо Чин улсын армийг бүсэлжээ. 4 хоногийн дараа буюу 7-р сарын 27-нд Фурдан тулалдаанаас зугтаж, Чин улс хүнд хохирол амсаж,{{sfn|Baabar|1999|p=88}} 4,000 цэрэг алагдаж, нийт 5,000 цэрэг [[Дайны олзлогдогч]] болжээ.{{sfn|Altangerel|2017|p=588}} == Үр дагавар == Фурдан Ховд руу зугтаж, дараа нь тулалдааны улмаас Фурдан [[цаазаар авах]] хүсэлт гаргасны дагуу Найралт Төв хаанд мэдэгдсэн. Гэсэн хэдий ч Найралт Төв хаан татгалзаж, Фурданыг өршөөжээ. Энэ нь Фурданыг 16,000 цэрэгтэй Ховдыг бэхлэхэд хүргэсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=254}} Үүний зэрэгцээ, Юэ Жончи Өрөмч хотыг амжилттай довтлон, Зүүнгарын цэргийг Өрөмч рүү чиглүүлэхийг оролдсон. Гэсэн хэдий ч Фурдан хэтэрхий хурдан ухарсан тул үр дүнгүй болсон бөгөөд{{sfn|Perdue|2005|p=254}} Найралт Төв хаан Юэ Жончигийн цэргийн бэлтгэл хийх хүсэлтийг хүлээн аваагүй.{{sfn|Perdue|2005|p=332}} Юэ Жончи хожим Өрөмч хотыг эзэлж чадаагүй тул{{sfn|Perdue|2005|p=332}} Баркол руу явсан.{{sfn|Perdue|2005|p=254}} Энэ нь Чин улсын эзэн хааныг цөхрөлд хүргэсэн бөгөөд тэрээр Зүүнгарын хаант улсын эсрэг үр дүнтэй арга хэмжээ авч чадаагүй бөгөөд түүний арми Зүүнгарын эсрэг хүнд ялагдал хүлээсэн бөгөөд эзэн хаан үүнийг өөрийгөө буруутгав.{{sfn|Perdue|2005|pp=254–255}} == Лавлагаа == [[Ангилал:18-р зууны тулалдаан]] [[Ангилал:18-р зууны Монголын түүх]] [[Ангилал:Монголчуудын дайн]] [[Ангилал:Ховд аймгийн түүх]] [[Ангилал:1731 он]] <references /> === Ном зүй === * {{cite book |last=Perdue |first=Peter |url=https://books.google.com/books?id=J4L-_cjmSqoC |title=China marches west: the Qing conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X}} * {{cite book |last=Adle |first=Chahrayar |url=https://books.google.com/books?id=AzG5llo3YCMC |title=History of Civilizations of Central Asia: Development in contrast : from the sixteenth to the mid-nineteenth century |date=2003 |publisher=UNESCO |year=2003 |isbn=92-3-103876-1 |volume=5}} * {{Cite book |last=Baabar |url=https://archive.org/details/historyofmongoli0000baab/page/86/mode/2up |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |date=1999 |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |publication-date=1999 |pages=456}} * {{Cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |date=2017 |publisher=Chulunbatyn Altangerel |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world}} * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I.Y |title=История Джунгарского ханства (1635–1758) |date=1983 |publisher=Zlatkin I.Y, ИЗДАТЕЛЬСТВО НАУКА ГЛАВНАЯ РЕДАКЦИЯ ВОСточной лиТЕРАТУРЫ |isbn= |location=Moscow |publication-date=1983 |language=ru |trans-title=History of Dzungar Khanate (1635–1758)}} 6or7cbvrg51gzd1t11hazp4liqalknl 852309 852308 2026-04-05T11:43:52Z HorseBro the hemionus 100126 852309 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс дайн | conflict = Хотон нуурын тулалдаан | partof = [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] | image = [[File:Khoton lake - panoramio.jpg|300px|]] | date = 1731 он | place = [[Хотон нуур]], өнөөгийн [[Баян-Өлгий аймаг]], Mонгол | territory = | result = Зүүнгарын ялалт | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]] | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} Фурдан | strength1 = 20,000{{sfn|Perdue|2005|p=254}} | strength2 = 10,000{{sfn|Perdue|2005|p=254}} | casualties1 = тодорхойгүй | casualties2 = '''9,000'''<br> *4,000 алагдсан{{sfn|Altangerel|2017|p=588}} *5,000{{POW}}{{sfn|Altangerel|2017|p=588}} | caption = [[Баян-Өлгий аймаг|Баян-Өлгий аймгийн]] [[Хотон нуур]]ын харагдац. }} '''Хотон нуурын тулалдаан''' (монгол: ''Хотон нуурын тулалдаан'', хятад: ''和通泊之战'') нь 1731 онд өнөөгийн [[Баян-Өлгий аймаг|Баян-Өлгий аймгийн]] нутаг дахь [[Хотон нуур|Хотон нуурын]] орчимд болсон цэргийн мөргөлдөөн юм. Энэхүү тулалдаанд [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын хаант улсын]] цэргийг [[Их Цэрэндондов]], [[Бага Цэрэндондов]] нар удирдсан бол [[Чин улс|Чин улсын]] цэргийг жанжин Фурдан захирч байв. Энэ нь олон арван жил үргэлжилсэн [[Зүүнгар–Чин улсын дайн|Зүүнгар–Чин улсын дайны]] нэг хэсэг болох Гуравдугаар Зүүнгар–Чингийн дайны үеэр болсон. Дайныг Чин улсын [[Найралт төв|Найралт Төв хаан]] Зүүнгарын хаан [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэнгийн]] эсрэг зарласан бөгөөд эцэст нь 1739 онд энхийн гэрээгээр дуусч, хоёр улсын хилийг тогтоосон юм. == Өмнөтгөл == 1727 онд Галданцэрэн хаaн өөрийн дүү [[Лувсансүр|Лувсансүрийг]] ялж, эцэг [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан хаaны]] дарааx Зүүнгарын хаант улсын хаан болсон.{{sfn|Adle|2003|pp=150–151}} Тэрээр Чин улстай тогтмол алба, худалдааны харилцаа тогтоох сонирхолтой байсан ч 1728 онд Чин улс Зүүнгар–Төвдийн харилцааг таслах, мөн Лувсан Данзанг шилжүүлэн өгөхийг шаардсаныг Галданцэрэн хаaн хүлээн зөвшөөрөөгүй.{{sfn|Perdue|2005|p=250}} 1729 онд Найралт Төв хаан Зүүнгарын эсрэг дайн зарлаж, Галданцэрэн хаан Төвдийн бослогод оролцсон,{{sfn|Perdue|2005|pp=250–251}} хил орчимд довтолгоо хийсэн зэрэг шалтгааныг дурдсан.{{sfn|Zlatkin|1983|p=241}} Мөн [[Оросын эзэнт гүрэн|Оросын эзэнт гүрэнтэй]] холбоо тогтоохыг оролдсон боловч амжилтгүй болсон.{{sfn|Baabar|1999|p=88}} 1729 оны 4-р сард генерал Фурдан Хойд замын армийг, харин Юэ Жончи нийт 26,500 цэрэг, 324 офицертой Баруун замын армийг хариуцаж томилов. Чин улсын хоёр командлагчийг зургадугаар сар, долдугаар сард [[Или мөрөн]] рүү довтлохоор дайчилжээ. Гэвч Галдан Цэрэн хааны элч ирж, тэрээр Лубсан Данзаныг шилжүүлэн өгөхийг зөвшөөрсөн бөгөөд, энэ нь Найралт Төв хаантай Зүүнгартай энхийн хэлэлцээр хийхээр болсон тул Чин улсын армийг дайчлах ажлыг нэг жилээр хойшлуулж, Юэ Жончи, Фурдан нар 1731 оны 1-р сард [[Бээжин|Бээжинд]] буцаж ирэв.{{sfn|Perdue|2005|p=252}} Чин улсын командлагчид Бээжинд ирсний дараа Зүүнгарууд Баркол, [[Хөхнуур муж|Хөхнуур]] руу довтлох ажиллагаа эхлүүлж, олон тооны морь хулгайлжээ. Зүүнгаруудыг Турфанаас хөөж гаргах үед тэд мөн Хөхнуур дахь Гасын давааг бүсэлсэн. Гэсэн хэдий ч Турфан дахь цэргүүд болон [[Дээд Монгол]] засагууд өөрсдийн байр сууриа хамгаалж чадсан.{{sfn|Perdue|2005|pp=252–253}} Турфан руу давтан довтлох замаар Чин улсын эзэн хаан Юэ Жончиг [[Өрөмч]] рүү гүн нэвтрэхийг зөвшөөрсөн.{{sfn|Perdue|2005|p=253}} Энэ үеэр Фурдан [[Ховд (хот)|Ховдруу]] довтлон, цайз байгуулж эхэлж байв. Их Цэрэндондов, Бага Цэрэндондов нар 30,000 цэрэг удирдан Чин улсын армийн эсрэг тулалдаанд ердөө 20,000 цэрэг бүрэн хүчээрээ тулалдсан бөгөөд Фурдан нийт 10,000 цэрэгтэй хамт Ховд хотоос хөдөлжээ. Харин 7,300 Чин улсын цэрэг Зүүнгарын эсрэг хотыг хамгаалахаар үлджээ.{{sfn|Perdue|2005|p=254}} == Тулалдаан == 1731 оны 7-р сарын 20-нд Бага Цэрэндондов өөрийн 3,000 гаруй цэрэгтэй 2,000 цэрэгтэй Чин улсын арми руу довтолж, Чин улсыг зугтахад хүргэв. Чин улсын арми ухарч байгаа нь урхи болж, Зүүнгарын жижиг цэргүүд давтан довтолж, гол арми нь ууланд нуугдаж байв.{{sfn|Perdue|2005|p=254}} 1731 оны 7-р сарын 23-нд Зүүнгарын нийт 20,000 цэрэгтэй арми ууланд байрлаж байсан байр сууриа орхин Хотон нуурын ойролцоо Чин улсын армийг бүсэлжээ. 4 хоногийн дараа буюу 7-р сарын 27-нд Фурдан тулалдаанаас зугтаж, Чин улс хүнд хохирол амсаж,{{sfn|Baabar|1999|p=88}} 4,000 цэрэг алагдаж, нийт 5,000 цэрэг [[Дайны олзлогдогч]] болжээ.{{sfn|Altangerel|2017|p=588}} == Үр дагавар == Фурдан Ховд руу зугтаж, дараа нь тулалдааны улмаас Фурдан [[цаазаар авах]] хүсэлт гаргасны дагуу Найралт Төв хаанд мэдэгдсэн. Гэсэн хэдий ч Найралт Төв хаан татгалзаж, Фурданыг өршөөжээ. Энэ нь Фурданыг 16,000 цэрэгтэй Ховдыг бэхлэхэд хүргэсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=254}} Үүний зэрэгцээ, Юэ Жончи Өрөмч хотыг амжилттай довтлон, Зүүнгарын цэргийг Өрөмч рүү чиглүүлэхийг оролдсон. Гэсэн хэдий ч Фурдан хэтэрхий хурдан ухарсан тул үр дүнгүй болсон бөгөөд{{sfn|Perdue|2005|p=254}} Найралт Төв хаан Юэ Жончигийн цэргийн бэлтгэл хийх хүсэлтийг хүлээн аваагүй.{{sfn|Perdue|2005|p=332}} Юэ Жончи хожим Өрөмч хотыг эзэлж чадаагүй тул{{sfn|Perdue|2005|p=332}} Баркол руу явсан.{{sfn|Perdue|2005|p=254}} Энэ нь Чин улсын эзэн хааныг цөхрөлд хүргэсэн бөгөөд тэрээр Зүүнгарын хаант улсын эсрэг үр дүнтэй арга хэмжээ авч чадаагүй бөгөөд түүний арми Зүүнгарын эсрэг хүнд ялагдал хүлээсэн бөгөөд эзэн хаан үүнийг өөрийгөө буруутгав.{{sfn|Perdue|2005|pp=254–255}} == Лавлагаа == [[Ангилал:18-р зууны тулалдаан]] [[Ангилал:18-р зууны Монголын түүх]] [[Ангилал:Монголчуудын дайн]] [[Ангилал:Ховд аймгийн түүх]] [[Ангилал:1731 он]] <references /> === Ном зүй === * {{cite book |last=Perdue |first=Peter |url=https://books.google.com/books?id=J4L-_cjmSqoC |title=China marches west: the Qing conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X}} * {{cite book |last=Adle |first=Chahrayar |url=https://books.google.com/books?id=AzG5llo3YCMC |title=History of Civilizations of Central Asia: Development in contrast : from the sixteenth to the mid-nineteenth century |date=2003 |publisher=UNESCO |year=2003 |isbn=92-3-103876-1 |volume=5}} * {{Cite book |last=Baabar |url=https://archive.org/details/historyofmongoli0000baab/page/86/mode/2up |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |date=1999 |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |publication-date=1999 |pages=456}} * {{Cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |date=2017 |publisher=Chulunbatyn Altangerel |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world}} * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I.Y |title=История Джунгарского ханства (1635–1758) |date=1983 |publisher=Zlatkin I.Y, ИЗДАТЕЛЬСТВО НАУКА ГЛАВНАЯ РЕДАКЦИЯ ВОСточной лиТЕРАТУРЫ |isbn= |location=Moscow |publication-date=1983 |language=ru |trans-title=History of Dzungar Khanate (1635–1758)}} bya8fd4vfnqcwqqbocg45td63vnrbp4 0 66234 852251 849796 2026-04-04T16:32:14Z Amherst99 5169 852251 wikitext text/x-wiki {{Short description|1465–1847 Turkic state in Central Asia}} {{Инфобокс улс | native_name = {{lang|kk|Қазақ хандығы}}<br />{{lang|kk-Latn|Qazaq handyğy}}<br />{{lang|kk-Arab|قازاق حاندىغى}} | conventional_long_name = Казахын Ханлиг | common_name = Казахын хант | government_type = хагас-[[сонгуульт хаант засаг]] | area_km2 = 3200000 | year_start = 1465 | year_end = 1847 | p1 = Узбекийн ханлиг | p2 = Моголистан | s1 = Оросын Хаант Улс{{!}}Оросын Эзэнт Гүрэн | image_map = Map_of_the_Kazakh_Khanate.png | image_map_caption = Казахын Ханлигийн нутаг дэвсгэр | capital = {{plainlist| *[[Созак]] ({{Circa|1465}}–1469) *[[Сыгнак]] (1469–1511) *[[Сарайчик]] (1511–1521) *[[Сыгнак]] (1521–1599) *[[Түркистан]] (1599–1781) *[[Ташкент]] (1729–1781)}} | common_languages = [[Кыпчак хэлнүүд]] ([[Казах хэл|Казах]]) | religion = [[Суннит Ислам]] | leader1 = [[Керей хан]] (анхны)<br />[[I Жанибек (Казах)|Жанибек хан]] | leader2 = [[Кенесары хан]] (сүүлчийн) | year_leader1 = 1465–1480 | year_leader2 = 1841–1847 | title_leader = [[Хан]] | event_start = Керей ба Жанибек нар Казахын ханлигийг байгуулав | event1 = [[Зүүнгар-Казахын дайнууд|Зүүнгар-Казахын дайнууд]] | date_event1 = 1643-1755 | event2 = [[Орбулакын тулалдаан]] | date_event2 = 1643 | event3 = [[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хан]]ы Казах руу хийсэн довтолгоо | date_event3 = 1680-1684 | event4 = Казакуудын эсрэг дайн | date_event4 = 1709–1724 | event5 = [[Их гамшгийн жилүүд]] | date_event5 = 1723–1727 | event6 = [[Анракайн тулалдаан]] | date_event6 = 1729/1730 | event7 = Бага жузын [[Абулхайр хан (Бага жуз)|Абулхайр хан]] Оросын иргэншлийг авсан | date_event7 = 1731 | event8 = Казах-Чин улсын дайн | date_event8 = 1756-1757 | event9 = [[Аблай султан|Аблай]] бүх гурван жузын хан болов | date_event9 = 1771–1781 | event10 = Дунд болон бага жузд ханы эрх мэдэл дуусгавар болов | date_event10 = 1822-1824 | event_end = [[Оросын Төв Азийн байлдан дагуулалт|Оросын байлдан дагуулалт]] | demonym = [[Казахууд]] }} [[Файл:Жуз.svg|220 px|left|20-р зууны эхэн үеийн Казахын 3 жузын нутаг. Улаан нь Их Жуз, Хул өнгө нь Дунд жуз, Ногоон нь Бага Жуз]] [[Файл:Zuungar.jpg|220 px|right|]] '''Казахын Хант Улс''' бол [[Зүчи хан]]ы отгон хүү '''Тугайтөмөр''' удмын [[Жанибек хан]] болон [[Керей хан]] нар [[Зүчийн улс]]ын мэдэлд байсан [[Түрэг]], Түрэгжсэн [[Монгол]] угсаатныг нэгтгэж байгуулсан улс юм. Энэ улс нь хуучин [[Кипчак|Кипчакийн ханлиг]], [[Хөх Орд|Хөх орд]], [[Цагаан орд|Цагаан ордны улсуудын]] нутаг орныг нэгтгэх замаар үүссэн. Хүн амын зонхилох хэсэг [[Огуз Түрэг]]үүд нь өнөөгийн [[Казах үндэстэн]]г байгуулах эх суурь болж өгчээ. Төр улсыг захирах дээд эрх нь [[Хиад Боржигин|Хиад Боржигон]] овгоос салбарласан Тугайтөмөрийн [[Төре]] овгийн ноёдын гарт байжээ. Тус улс нь түүхийн зарим үед бутархай байдлаар оршиж, цөөн хэдэн хүчирхэг хангуудын үед нэгдэн нягтарч байлаа. XVII-XVIII зууны үед газар нутаг, овог аймгийн бүрдлээс хамаарч Долоон гол орчмын Моголистанаас нэгдсэн зүүн өмнөд хэсгийн [[Их жуз]], Кипчакын уудам тал нутгийг багтаасан гол цөм болсон [[Дунд жуз]], Каспийн тэнгисийн зүүн эрэг, Астрахан хүртлэх нутгийг багтаасан баруун хэсгийн [[Бага Жуз]] гэсэн гурван жуз буюу зуутад хуваагдаад харьцангуй бие даасан ханлигийн байдалтай болсон. XVII зууны дунд үеэс [[Зүүнгарын хаант улс|Зүүнгарын хант улсын]] хараат улс болж, тархай бутархай байсаар 1755 оноос тэдний нөлөөнөөс гарч, тусгаар тогтносон. Гэхдээ [[Оросын Хаант Улс|Оросын эзэнт гүрэн]], [[Манж Чин улс]]ын цэргийн аюулын дарамт доор оршиж байгаад, хэсэг бүлгээрээ Оросын Хаант Улсын мэдэлд орж эхэлсэн. Ингээд эцсийн нэг хэсэг нь 1847 онд Оросын эзэнт гүрний захиргаанд орсноор мөхжээ. [[Ангилал:Азийн түүхэн улс]] [[Ангилал:Казахстаны түүхэн нутаг дэвсгэр]] [[Ангилал:Төв Азийн түүх]] [[Ангилал:Ханлиг]] 80vb42k579emraxexeixvst40a4bosd 852252 852251 2026-04-04T16:32:45Z Amherst99 5169 852252 wikitext text/x-wiki {{Short description|1465–1847 Turkic state in Central Asia}} {{Инфобокс улс | native_name = {{lang|kk|Қазақ хандығы}}<br />{{lang|kk-Latn|Qazaq handyğy}}<br />{{lang|kk-Arab|قازاق حاندىغى}} | conventional_long_name = Казахын ханлиг | common_name = Казахын хант | government_type = хагас-[[сонгуульт хаант засаг]] | area_km2 = 3200000 | year_start = 1465 | year_end = 1847 | p1 = Узбекийн ханлиг | p2 = Моголистан | s1 = Оросын Хаант Улс{{!}}Оросын Эзэнт Гүрэн | image_map = Map_of_the_Kazakh_Khanate.png | image_map_caption = Казахын Ханлигийн нутаг дэвсгэр | capital = {{plainlist| *[[Созак]] ({{Circa|1465}}–1469) *[[Сыгнак]] (1469–1511) *[[Сарайчик]] (1511–1521) *[[Сыгнак]] (1521–1599) *[[Түркистан]] (1599–1781) *[[Ташкент]] (1729–1781)}} | common_languages = [[Кыпчак хэлнүүд]] ([[Казах хэл|Казах]]) | religion = [[Суннит Ислам]] | leader1 = [[Керей хан]] (анхны)<br />[[I Жанибек (Казах)|Жанибек хан]] | leader2 = [[Кенесары хан]] (сүүлчийн) | year_leader1 = 1465–1480 | year_leader2 = 1841–1847 | title_leader = [[Хан]] | event_start = Керей ба Жанибек нар Казахын ханлигийг байгуулав | event1 = [[Зүүнгар-Казахын дайнууд|Зүүнгар-Казахын дайнууд]] | date_event1 = 1643-1755 | event2 = [[Орбулакын тулалдаан]] | date_event2 = 1643 | event3 = [[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хан]]ы Казах руу хийсэн довтолгоо | date_event3 = 1680-1684 | event4 = Казакуудын эсрэг дайн | date_event4 = 1709–1724 | event5 = [[Их гамшгийн жилүүд]] | date_event5 = 1723–1727 | event6 = [[Анракайн тулалдаан]] | date_event6 = 1729/1730 | event7 = Бага жузын [[Абулхайр хан (Бага жуз)|Абулхайр хан]] Оросын иргэншлийг авсан | date_event7 = 1731 | event8 = Казах-Чин улсын дайн | date_event8 = 1756-1757 | event9 = [[Аблай султан|Аблай]] бүх гурван жузын хан болов | date_event9 = 1771–1781 | event10 = Дунд болон бага жузд ханы эрх мэдэл дуусгавар болов | date_event10 = 1822-1824 | event_end = [[Оросын Төв Азийн байлдан дагуулалт|Оросын байлдан дагуулалт]] | demonym = [[Казахууд]] }} [[Файл:Жуз.svg|220 px|left|20-р зууны эхэн үеийн Казахын 3 жузын нутаг. Улаан нь Их Жуз, Хул өнгө нь Дунд жуз, Ногоон нь Бага Жуз]] [[Файл:Zuungar.jpg|220 px|right|]] '''Казахын Хант Улс''' бол [[Зүчи хан]]ы отгон хүү '''Тугайтөмөр''' удмын [[Жанибек хан]] болон [[Керей хан]] нар [[Зүчийн улс]]ын мэдэлд байсан [[Түрэг]], Түрэгжсэн [[Монгол]] угсаатныг нэгтгэж байгуулсан улс юм. Энэ улс нь хуучин [[Кипчак|Кипчакийн ханлиг]], [[Хөх Орд|Хөх орд]], [[Цагаан орд|Цагаан ордны улсуудын]] нутаг орныг нэгтгэх замаар үүссэн. Хүн амын зонхилох хэсэг [[Огуз Түрэг]]үүд нь өнөөгийн [[Казах үндэстэн]]г байгуулах эх суурь болж өгчээ. Төр улсыг захирах дээд эрх нь [[Хиад Боржигин|Хиад Боржигон]] овгоос салбарласан Тугайтөмөрийн [[Төре]] овгийн ноёдын гарт байжээ. Тус улс нь түүхийн зарим үед бутархай байдлаар оршиж, цөөн хэдэн хүчирхэг хангуудын үед нэгдэн нягтарч байлаа. XVII-XVIII зууны үед газар нутаг, овог аймгийн бүрдлээс хамаарч Долоон гол орчмын Моголистанаас нэгдсэн зүүн өмнөд хэсгийн [[Их жуз]], Кипчакын уудам тал нутгийг багтаасан гол цөм болсон [[Дунд жуз]], Каспийн тэнгисийн зүүн эрэг, Астрахан хүртлэх нутгийг багтаасан баруун хэсгийн [[Бага Жуз]] гэсэн гурван жуз буюу зуутад хуваагдаад харьцангуй бие даасан ханлигийн байдалтай болсон. XVII зууны дунд үеэс [[Зүүнгарын хаант улс|Зүүнгарын хант улсын]] хараат улс болж, тархай бутархай байсаар 1755 оноос тэдний нөлөөнөөс гарч, тусгаар тогтносон. Гэхдээ [[Оросын Хаант Улс|Оросын эзэнт гүрэн]], [[Манж Чин улс]]ын цэргийн аюулын дарамт доор оршиж байгаад, хэсэг бүлгээрээ Оросын Хаант Улсын мэдэлд орж эхэлсэн. Ингээд эцсийн нэг хэсэг нь 1847 онд Оросын эзэнт гүрний захиргаанд орсноор мөхжээ. [[Ангилал:Азийн түүхэн улс]] [[Ангилал:Казахстаны түүхэн нутаг дэвсгэр]] [[Ангилал:Төв Азийн түүх]] [[Ангилал:Ханлиг]] 4ys34javmx0x2ym9hprkdb99se6av07 2 76000 852267 642156 2026-04-04T19:40:18Z CommonsDelinker 211 Reading_in_the_Crootch_or_Krotol_language.wav файлыг коммонсд [[c:User:Jameslwoodward|Jameslwoodward]] хэрэглэгч устгасан тул арилгагдлаа. Шалтгаан: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files in Category:Crootch|]]. 852267 wikitext text/x-wiki [[File:Эниси Лисика (2019). Eniisi Lisika (2019).png|thumb|Ищите меня тут / Look for me here (''Na kultar nokhlu gau''): https://ru.wikipedia.org/wiki/Участник:Eniisi_Lisika).]] <div style="float: left; border: solid #6ef7a7 1px; margin: 1px;"> {| cellspacing="0" style="width:238px;background:#c5fcdc;" | style="width: 45px; height: 45px; background: #6ef7a7; text-align: center; font-size: 12pt;" | '''<b>kro-N</b>''' | style="font-size: 8pt; padding: 4pt; line-height: 1.25em;" | Ина-тонкьёшуг '''сатума''' бааздул-дон '''Кротоль-до''' шэгами. |}</div> ntl96ecug88sgwu7ixs7rkzgovymcwn 0 100402 852250 810925 2026-04-04T16:26:21Z Enkhsaihan2005 64429 852250 wikitext text/x-wiki {{short description|Монголын улс төрч (1981 онд төрсөн)}} {{Инфобокс албан тушаалтан | name = Хүрэлбаатарын Булгантуяа | image = Portrait of Khurelbaataryn Bulgantuya in 2024.jpg | caption = Албан ёсны хөрөг, 2024 | office3 = [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] гишүүн | president3 = | primeminister3 = | constituency3 = 8-р, [[Баянзүрх дүүрэг]], [[Улаанбаатар]]<br/>(2024–2028)<br/>23rd, Баянзүрх дүүрэг, Улаанбаатар<br/>(2020–2024) | term_start3 = 2020 оны 6 сарын 30 | term_end3 = | predecessor3 = | successor3 = | office4 = [[Монгол Улсын Засгийн газар|Улсын Их Хурлын дэд дарга]] | president4 = [[Ухнаагийн Хүрэлсүх]] | primeminister4 = [[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]]<br/>[[Гомбожавын Занданшатар]] | term_start4 = 1 August 2024 | term_end4 = 2025 | predecessor4 = Лхагвын Мөнхбаатар<br/>Салдангийн Одонтуяа | successor4 = [[Жадамбын Бат-Эрдэнэ]] | birth_date = {{bda|1981|2|3}} | birth_place = [[Цэцэрлэг (хот)|Цэцэрлэг]], [[Архангай]], [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|Монгол]] | death_date = | death_place = | party = [[Монгол Ардын Нам]] | spouse = | children = | alma_mater = [[Йелийн их сургууль]] <br> [[Монгол Улсын Их Сургууль]] <br> [[Хуазонг Шинжлэх ухаан технологийн их сургууль]] | profession = Эдийн засагч | website = }} '''Хүрэлбаатар овогтой Булгантуяа''' (1981 онд Архангай аймагт төрсөн)- Монгол Улсын Их хурлын гишүүн, Монгол Улсын Их Хурлын дэд дарга, Монголын улс төрч эмэгтэй. == Намтар == 1998 онд Монгол-Туркийн хамтарсан дунд сургууль, 2000 онд МУИС-ийн Математикийн сургууль, 2006 онд БНХАУ-ын Дундад Хятадын шинжлэх ухааны их сургууль, 2008 онд АНУ-ын Ейлийн их сургуулийг тус тус төгссөн. Эдийн засагч мэргэжилтэй. Хөгжлийн эдийн засаг, олон улсын эдийн засгийн ухааны магистр. Англи, хятад, япон хэлний мэдлэгтэй. * 2006-2007 онд “Паладин Ресурс” ХХК-д зөвлөх, * 2008-2010 онд Монгол дахь Дэлхийн банкны “Төрийн санхүүгийн удирдлагыг сайжруулах” төсөлд зөвлөх, удирдагч, * 2010-2011 онд “Оюутолгой” ХХК-ийн төслийн менежер, бизнес стратегийн ахлах зөвлөх, * 2012-2013 онд “Петровис” ХК-ийн Бизнес хөгжлийн хэлтсийн дарга, * 2013 оноос МАН-ын нарийн бичгийн даргаар ажиллаж байна. * 2012-2013 онд “Петровис” ХХК, Бизнес хөгжлийн газрын дарга * 2013-2016 онд МАН-ын Олон улсын харилцаа, намын зохион байгуулалт, хамтын ажиллагааны асуудал эрхэлсэн нарийн бичгийн дарга, Удирдах зөвлөлийн гишүүн * 2016-2020 онд Сангийн дэд сайд * 2020 оноос Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн * 2023 онд Монгол Улсын Засгийн газрын гишүүн, Монгол Улсын сайд, Боомтын сэргэлтийн Үндэсний хорооны дарга * 2023 оноос Монгол Улсын Засгийн газрын гишүүн-Хөдөлмөр, нийгмийн хамгааллын сайд * 2024 оноос Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн *2024 оноос Монгол Улсын Их Хурлын дэд дарга === 2020 оны УИХ-ын сонгууль === Булгантуяа 2020 оны УИХ-ын сонгуульд эрх баригч [[МАН]]-аас Улаанбаатар хотын Баянзүрх дүүргийн 23-р тойрогт нэр дэвшин сонгогдсон. {{DEFAULTSORT:Булгантуяа, Хүрэлбаатарын}} [[Ангилал:1981 онд төрсөн]] [[Ангилал:Монголын улс төрч]] 9zukhe9ldhqkweim18yids0hssadmf1 0 100404 852254 742578 2026-04-04T18:44:36Z Enkhsaihan2005 64429 852254 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс албан тушаалтан |name = Чойжингийн Хурц |native_name = {{MongolUnicode|ᠴᠣᠶᠢᠵᠣᠩ ᠤᠨ<br />ᠬᠤᠷᠴᠠ}} |image = |caption = |office1 = [[БНМАУ]]-ын Геологи, Уул уурхайн яамны сайд |primeminister1 = [[Юмжаагийн Цэдэнбал]] |term_start1 = 1976 |term_end1 = 1980 |predecessor1 = |successor1 = |office3 = Улсын Их Хурлын гишүүн |president3 = [[Пунсалмаагийн Очирбат]] |primeminister3 = [[Пунцагийн Жасрай]] |term_start3 = 1992 |term_end3 = 1996 |predecessor3 = |successor3 = |birth_date = {{bda|1939|3|2}} |birth_place = [[Монгол Улс]], [[Сүхбаатар аймаг]] |death_date = |death_place = |party = [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] |spouse = |children = |alma_mater = ЗХУ-ын Москвагийн Геологи, хайгуулын дээд сургууль |profession = Ашигт малтмалын ордын хайгуулч <br> Уулын инженер геологич |website = |awards = [[File:02_МУ-ын_Хөдөлмөрийн_Баатар.jpg|50px|МУ-ын хөдөлмөрийн баатар]] [[File:OrdenSuheBator.png|40px]] [[File:OrdenSuheBator.png|40px]] }} '''Чойжингийн Хурц''' [[1939]] оны [[3 сарын 2]]-ны өдөр [[Сүхбаатар]] аймгийн [[Халзан сум]]ын нутаг, “Заан” хэмээх газарт төрсөн) нь [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]]ын Геологи, Уул уурхайн сайдаар 1976-1980 онд ажиллаж байсан, төрийн зүтгэлтэн юм. Тэрбээр [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|БНМАУ-ын]] Төлөвлөгөөний Комиссын гишүүний хувиар [[Эрдэнэт үйлдвэр]]ийн бүтээн байгуулалтад гар бие оролцож байсан. '''Чойжингийн Хурц''' 2019 оны 1 сарын 3-нд [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч]]ийн орон тооны бус зөвлөхөөр томилогдон ажиллаж байна.[https://ikon.mn/n/1gzb] == Төгссөн сургууль, эзэмшсэн мэргэжил == Сүхбаатар аймгийн Халзан сумын бага сургууль, аймгийн төвийн 10 жилийн дунд сургуулийг “Онц” дүнтэй төгсгөж, ЗХУ (хуучнаар)-д Москвагийн их сургуулийн Гөологи хайгуулын дээд сургуулийг Ашигт малтмалын ордын хайгуулч, уулын инженер геологич мэргэжлээр дүүргэсэн. == Цол, зэрэг == ЗХУ-д “Дорнод, Төв [[Монгол]]ын цагаан тугалга, гянт болд, алтны шороон ордын байршлын зүй тогтол" сэдвээр гeологи-минералогийн ухааны докторын зэрэг хамгаалсан. == Ажил, мэргэжлийн замнал == 1966 онд улс ардын аж ахуйг хөгжуүлэх таван жилийн төлөвлөгөөгөөр уул уурхайн салбарыг эрчимтэй хөгжүүлэх зорилт тавигдав. Уул уурхайн үйлдвэр барихад хамгийн түрүүнд эрдсийн түүхий эд шаардлагатай. Тиймээс Геологи, уул уурхайн яам байгуулагдахад геологийн асуудал хариуцсан Орлогч сайдын албанд 27 настайдаа томилогдож, АИХ-ын депутат, МАХН-ын Төв Хорооны орлогч гишүүн, МХЗЭ-ийн Төв Хорооны Товчооны гишүүнээр сонгогджээ. Ашигт малтмалыг эрж хайх ажлыг түр зогсоох, үр ашиг, өгөөжөө өгөх зэс, алт, хайлуур жонш, нүүрс, цагаан тугалга, гянт болд зэрэг ашигт малтмалыг эрж хайхад хөрөнгө, хүч төвлөрүүлэхэд зоригтой алхам хийсэн нь ач холбогдлоо өгч, Толгойтын алт, Их Хайрханы гянт болд, Зүүн Цагаандэлийн хайлуур жоншны ордын хайгуулын ажлыг эрчимжүүлэн, олборлох,тоггоосон юм. == Гавьяа шагнал == Уул уурхай, эрдэс баялгийн судалгаа шинжилгээ, геологи хайгуулын салбарыг шинэ шатанд гаргаж, Монгол Улсын стратегийн орд газруудыг нээн олох ажлуудыг удирдан зохион байгуулж, Геологи уул уурхайн салбарт өндөр хувь нэмэр оруулсан Төр нийгмийн зүтгэлтэн, Геологи, Уул уурхайн сайд асан, Доктор Чойжингийн Хурцыг Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн зарлигаар 2017 онд [[Монгол улсын хөдөлмөрийн баатар]] цол, [[Сүхбаатарын одон]]гоор шагнажээ. {{DEFAULTSORT:Хурц, Чойжингийн}} [[Ангилал:БНМАУ-ын геологи, уул уурхайн сайд]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн]] [[Ангилал:Монгол Ардын Намын гишүүн]] [[Ангилал:Монгол улсын хөдөлмөрийн баатар]] [[Ангилал:Сүхбаатарын одон шагналтан]] [[Ангилал:ЗХУ-ын их сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Халзангийн хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1939 онд төрсөн]] [[Ангилал:БНМАУ-ын Ардын Их Хурлын гишүүн]] relg1tz674cht7vddrhxt9gv76szf4f 0 100784 852255 622860 2026-04-04T18:45:49Z Enkhsaihan2005 64429 852255 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс албан тушаалтан | name = Уламбаярын Барсболд | image = | office = [[Байгаль орчны яам (Монгол)|Байгаль орчны сайд]] | term_start = 2000 оны 10 сарын 81 | term_end = 2006 оны 1 сарын 31 | primeminister = [[Намбарын Энхбаяр]]<br/>[[Цахиагийн Элбэгдорж]] | predecessor = [[Сономцэрэнгийн Мэндсайхан]] | successor = [[Ичинхорлоогийн Эрдэнэбаатар]] | birth_date = 1964 он | death_date = {{death date and age|2020|7|4|1964}} | party = [[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] }} '''Уламбаярын Барсболд''' (1964 онд төрж, 2020 оны 7 сарын 4-нд нас барсан) нь 2000-2006 онд Байгаль орчны сайдаар ажиллаж байсан улс төрч. {{DEFAULTSORT:Барсболд, Уламбаярын}} [[Ангилал:1964 онд төрсөн]] [[Ангилал:2020 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Улаанбаатарын хүн]] [[Ангилал:Монголын улс төрч]] [[Ангилал:Монголын байгаль орчны сайд]] 2ckc03kt81476e93akgprglm5mvpjbe 0 102762 852256 678568 2026-04-04T18:54:56Z Enkhsaihan2005 64429 852256 wikitext text/x-wiki {{short description|Монголын улс төрч}} {{Инфобокс албан тушаалтан |honorific-suffix = |name = Лхагвын Цэдэвсүрэн |image = |caption = |office1 = {{flagicon|Монгол}} [[Боловсрол, Шинжлэх Ухааны Яам|Боловсрол, Шинжлэх Ухааны Яамны Сайд]] |primeminister1 = [[Ухнаагийн Хүрэлсүх]] |term_start1 = 2020 оны 7 сарын 8 |term_end1 = 2021 оны 1 сарын 29 |predecessor1 = [[Ёндонпэрэнлэйн Баатарбилэг]]<br/><small>(Боловсрол, соёл, шинжлэх ухаан, спортын яамны сайд)</small> |successor1 = [[Лувсанцэрэнгийн Энх-Амгалан]] |office2 = {{flagicon|Монгол}} [[Боловсрол, Шинжлэх Ухааны Яам|Боловсрол, Соёл, Шинжлэх Ухаан, Спортын Яамны Төрийн Нарийн Бичгийн Дарга]] |primeminister2 = [[Ухнаагийн Хүрэлсүх]] |predecessor2 = [[Балжиннямын Баярсайхан]] |successor2 = [[Дагданхүүгийн Батбаатар]]<br/><small>(Боловсрол, Шинжлэх Ухааны Яамны Төрийн Нарийн Бичгийн Дарга)</small> |term_start2 = 2019 оны 12 сарын 31 |term_end2 = 2020 оны 7 сарын 8 |office3 = {{flagicon|MGL}} [[Боловсрол, Шинжлэх Ухааны Яам|Боловсрол, Шинжлэх Ухааны Яамны Төрийн Нарийн Бичгийн Дарга]] |primeminister3 =[[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]] |predecessor3 = Дагданхүүгийн Батбаатар |successor3 = Ханджавын Батжаргал |term_start3 = 2021 оны 10 сарын 20 |term_end3 = 2024 |birth_date = {{birth year and age|1967}} |birth_place = [[Говь-Алтай аймаг]], [[Монгол]] |death_date = |death_place = |party = [[Монгол Ардын Нам]] |spouse = |children = |alma_mater = Эрхүүгийн Их Сургууль <br> Монгол Улсын Их Сургууль |profession = Хууль Зүйн Магистр, Хуульч |website = }} '''Лхагвын Цэдэвсүрэн''' бол 2020 оны долоодугаар сараас 2021 оны нэгдүгээр сар хүртэл Боловсрол, шинжлэх ухааны сайдаар ажиллаж байсан Монголын улс төрч юм. ==Эрхэлж байсан ажил, албан тушаал== *1985-1987 онд Хотын барилга засварын нэгдсэн трестэд засал чимэглэлчин *1994-1996 онд Соёлын яаманд сайдын туслах *1996-1997 онд Гэгээрлийн яаманд хуулийн зөвлөх *1997-2000 онд Гэгээрлийн яаманд хуулийн зөвлөх, мэргэжилтэн *2000-2004 онд Боловсрол, соёл, шинжлэх ухааны яаманд Хуулийн хэлтсийн дарга *2004-2016 онд Боловсрол, соёл, шинжлэх ухааны яаманд Төрийн захиргааны удирдлагын газрын дарга *2017-2019 онд Боловсрол, соёл, шинжлэх ухаан, спортын яаманд Хуулийн хэлтсийн дарга *2020 оны 1-7 сард Боловсрол, соёл, шинжлэх ухаан, спортын яамны Төрийн нарийн бичгийн дарга *2020 оны 7 сарын 8-ны Монгол Улсын Ерөнхий Сайдын 10-р захирамжаар МУ-ын [[Боловсрол, Шинжлэх Ухааны Яам]]ны сайдаар томилсон.<ref>Л.Цэдэвсүрэн сайдын ерөнхий мэдээлэл https://mecss.gov.mn/news/84/</ref> *2021 оны 2 сарын 19-нөөс 10 сарын 20-нд Монгол Улсын Ерөнхий сайдын зөвлөх *2021 оны 10 сарын 20-ноос Боловсрол, шинжлэх ухааны яамны Төрийн нарийн бичгийн дарга == Ашигласан материал == <references /> {{DEFAULTSORT:Цэдэвсүрэн, Лхагвын}} [[Ангилал:Монголын улс төрч]] [[Ангилал:1967 онд төрсөн]] [[Ангилал:Монголын боловсрол, шинжлэх ухааны сайд]] 8kcdbqcty58ib8mb6iq3prl4th6oj5g 0 102793 852258 629385 2026-04-04T19:00:42Z Enkhsaihan2005 64429 852258 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс албан тушаалтан | name = Ёндонпэрэнлэйн Баатарбилэг | image = | caption = | office1 = [[Боловсрол, Шинжлэх Ухааны Яам|Боловсрол, Соёл, Шинжлэх Ухаан, Спортын Яамны Сайд]] | primeminister1 = [[Ухнаагийн Хүрэлсүх]] | term_start1 = 2019 оны 2 сарын 4 | term_end1 = 2020 оны 7 сарын 8 | predecessor1 = [[Цэдэнбалын Цогзолмаа]] | successor1 = [[Лхагвын Цэдэвсүрэн]]<br/><small>([[Боловсрол, шинжлэх ухааны яам (Монгол)|Боловсрол, шинжлэх ухааны сайд]])</small> | office2 = [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын гишүүн]] | constituency2 = 1-р, [[Архангай]] (2020-2024)<br>2-р, [[Архангай]] (2016-2020) | term_start2 = 2016 оны 7 сарын 5 | term_end2 = 2024 оны 7 сарын 2 | birth_date = 1975 | birth_place = [[Архангай аймаг]], [[Монгол]] | death_date = | death_place = | party = [[Монгол Ардын Нам]] | spouse = | children = | alma_mater = Монгол Улсын Их Сургууль | profession = Түүхч, археологич-антропологич | website = }} '''Ёндонпэрэнлэйн Баатарбилэг''' (1975 онд төрсөн) нь Монголын улс төрч. Түүхч, археологич-антропологич мэргэжилтэй. Монгол улсын УИХ-ын гишүүнээр 2016 оноос хойш ажиллаж байна. === Төгссөн сургууль, мэргэжил === *1991 онд Цэцэрлэг хотын 8 жилийн дунд сургууль *1993 онд Цэцэрлэг хотын 2-р дунд сургууль *2002 онд МУИС-ийн нийгмийн факультетыг түүхч археологич-антропологич мэргэжлээр бакалавр зэрэгтэй *2004 онд МУИС-ийн Нийгмийн шинжлэх ухааны сургуулийг магистр === Ажилласан байдал === *2002-2009 онд Ерөнхийлөгчийн тамгын газарт референт, ахлах референт, Ерөнхийлөгчийн шадар туслах *2009-2010 онд ХХААХҮЯ-ны сайдын зөвлөх *2010-2012 онд Архангай аймгийн Засаг дарга *2012-2016 онд Архангай аймгийн ИТХ-ын төлөөлөгч *2016 оноос Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн *2017-2020 Монгол Улсын Их Хурлын Нийгмийн бодлого, боловсрол, соёл, шинжлэх ухааны байнгын хорооны дарга {{DEFAULTSORT:Баатарбилэг, Ёндонпэрэнлэйн}} [[Ангилал:1975 онд төрсөн]] [[Ангилал:Монголын улс төрч]] [[Ангилал:Монголын боловсрол, шинжлэх ухааны сайд]] 5mdyb4bvjz781bkge20eyx7ii5blhoq 0 103489 852259 806446 2026-04-04T19:03:46Z Enkhsaihan2005 64429 852259 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} {{Инфобокс албан тушаалтан | name = Тогтмолын Мөнхсайхан | image = | caption = | office1 = [[Эрүүл Мэндийн Яам (Монгол)|Эрүүл Мэндийн Сайд]] | primeminister1 = [[Ухнаагийн Хүрэлсүх]] | term_start1 = 2020 оны 7 сарын 8 | term_end1 = 2021 оны 1 сарын 29 | predecessor1 = [[Даваажанцангийн Сарангэрэл]] | successor1 = [[Сэрээжавын Энхболд]] | birth_date = 1983 | birth_place = [[Улаанбаатар]], [[Монгол]] | death_date = | death_place = | party = [[Монгол Ардын Нам]] | spouse = | children = | alma_mater = [[Анагаахын шинжлэх ухааны үндэсний их сургууль]] | profession = Анагаах Ухааны Магистр, Хүний Их Эмч | website = }} '''Тогтмолын Мөнхсайхан''' (1983 онд [[Улаанбаатар]] хотод төрсөн) -2020 оны 7-р сарын 8-нд Монгол Улсын Засгийн гишүүн, Эрүүл мэндийн сайдаар томилогдон 2021 оны 1-р сарын 29 хүртэл ажилласан. Төрийн соёрхолт мэс засалч. ==Боловсрол== *2000 онд Нийслэлийн 28 дугаар дунд сургууль *2006 онд Эрүүл мэндийн шинжлэх ухааны их сургууль *2013 онд Анагаахын шинжлэх ухааны Үндэсний их сургуулийг тус тус төгссөн. Хүний их эмч мэргэжилтэй. Анагаах ухааны магистр зэрэгтэй. *2017 -2021 онд докторын сургалтад суралцан 2021 онд Анагаах Ухааны докторын зэрэг хамгаалсан. Клиникийн профессор, төрийн соёрхолт мэс засалч. *Мэргэжил дээшлүүлсэн байдал. ** 2006-2008 онд мэс заслын резидент ** 2011 онд БНСУ-д Өвдөгний үе солих мэс засал, ** 2012 онд АНУ-д Дурангийн мэс засал, ** 2013 онд Франц улсад Удирдлагын менежмент, ** 2013 онд БНСУ-д Удирдлагын менежмент, ** 2015 онд БНСУ-д өвдөгний дурангийн мэс засал ** 2019 онд Нийгмийн эрүүл мэндийн удирдлагааар тус тус мэргэшсэн ==Намтар== Т.Мөнхсайхан 2008-2014 онд Гэмтэл, согог судлалын үндэсний төвд Их эмч, 2014-2016 онд Гэмтэл согог судлалын үндэсний төвийн Мэс заслын тасгийн эрхлэгч, 2016-2018 онд Гэмтэл согог судлалын үндэсний төвийн Ерөнхий захирал, 2019 оны 1-р сараас Улсын нэгдүгээр төв эмнэлгийн Ерөнхий захирлаар ажиллаж байв. ===Эрүүл мэндийн сайд=== Т.Мөнхсайхан 2020 оны 7-р сарын 8-нд У.Хүрэлсүхийн Засгийн газрын Эрүүл мэндийн сайдын албанд томилогдсон. Түүнийг алба хаших хугацаанд [[Монгол улс дахь COVID-19-ийн нөхцөл байдал|Монгол Улс коронавируст халдварыг дотооддоо алдсан]] бөгөөд тархалтыг хумих зорилгоор УОК, НОК-оос гаргасан шийдвэрүүдэд ард иргэд шүүмжлэлтэй хандаж, улмаар 2021 оны 1-р сарын 19-нд дөнгөж төрсөн эхийг хүүтэй нь хамт тусгаарлахаар авч явахдаа гаргасан алдааны улмаас 1-р сарын 20-нд Сүхбаатарын талбайд тайван жагсаал болж, УОК-ыг хариуцлага хүлээхийг шаардав. Энэ өдрийн орой Т.Мөнхсайхан болон шадар сайд бөгөөд УОК-ын дарга Я.Содбаатар нар хариуцлага хүлээж албан тушаалаасаа огцрохоо мэдэгдсэн ч дараагийн өдөр нь эрүүл мэндийн салбарынхан сайдыгаа огцруулахгүй хэмээн жагсаав. Гэсэн хэдий ч Ерөнхий Сайд [[Ухнаагийн Хүрэлсүх]] танхимаараа огцрох шийдвэр гаргаснаар, 1 сарын 29-нд шинээр эмхлэгдсэн Засгийн газарт Т.Мөнхсайхан багтаагүй. Т.Мөнхсайхан сайдаар ажиллах богино хугацаандаа ахмадуудын хөнгөлөлттэй эм авах журмыг өөрчилсөн гэх мэт олон нийт болон салбарынхаа талархлыг хүлээсэн шийдвэрүүдийг гаргаж сайн менежер гэдгээ харуулсан байна. Тэрээр 2021 оны 7 сараас Монгол улсын ерөнхийлөгчийн эрүүл мэнд, спорт, нийгмийн бодлогын зөвлөхөөр ажиллаж байна. {{Хөтлөгч мөр Монгол Улсын Эрүүл Мэндийн сайд}} {{DEFAULTSORT:Мөнхсайхан, Тогтмолын}} [[Ангилал:Монголын эрүүл мэндийн сайд]] [[Ангилал:Монголын эмч]] [[Ангилал:Анагаах Ухааны Их Сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Улаанбаатарын хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1983 онд төрсөн]] 6u42rtzwi5c4rhqk30gz2nluksybsxk 852260 852259 2026-04-04T19:08:02Z Enkhsaihan2005 64429 852260 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} {{Инфобокс албан тушаалтан | name = Тогтмолын Мөнхсайхан | image = | caption = | office = [[Эрүүл Мэндийн Яам (Монгол)|Эрүүл Мэндийн Сайд]] | prime_minister = [[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]] | term_start = 2024 оны 7 сарын 10 | term_end = 2025 оны 6 сарын 18 | predecessor = [[Содномын Чинзориг]] | successor = [[Жигжидсүрэнгийн Чинбүрэн]] | prime_minister1 = [[Ухнаагийн Хүрэлсүх]] | term_start1 = 2020 оны 7 сарын 8 | term_end1 = 2021 оны 1 сарын 29 | predecessor1 = [[Даваажанцангийн Сарангэрэл]] | successor1 = [[Сэрээжавын Энхболд]] | birth_date = 1983 | birth_place = [[Улаанбаатар]], [[Монгол]] | death_date = | death_place = | party = [[Монгол Ардын Нам]] | spouse = | children = | alma_mater = [[Анагаахын шинжлэх ухааны үндэсний их сургууль]] | profession = Анагаах Ухааны Магистр, Хүний Их Эмч | website = }} '''Тогтмолын Мөнхсайхан''' (1983 онд [[Улаанбаатар]] хотод төрсөн) -2020 оны 7-р сарын 8-нд Монгол Улсын Засгийн гишүүн, Эрүүл мэндийн сайдаар томилогдон 2021 оны 1-р сарын 29 хүртэл ажилласан. Төрийн соёрхолт мэс засалч. ==Боловсрол== *2000 онд Нийслэлийн 28 дугаар дунд сургууль *2006 онд Эрүүл мэндийн шинжлэх ухааны их сургууль *2013 онд Анагаахын шинжлэх ухааны Үндэсний их сургуулийг тус тус төгссөн. Хүний их эмч мэргэжилтэй. Анагаах ухааны магистр зэрэгтэй. *2017 -2021 онд докторын сургалтад суралцан 2021 онд Анагаах Ухааны докторын зэрэг хамгаалсан. Клиникийн профессор, төрийн соёрхолт мэс засалч. *Мэргэжил дээшлүүлсэн байдал. ** 2006-2008 онд мэс заслын резидент ** 2011 онд БНСУ-д Өвдөгний үе солих мэс засал, ** 2012 онд АНУ-д Дурангийн мэс засал, ** 2013 онд Франц улсад Удирдлагын менежмент, ** 2013 онд БНСУ-д Удирдлагын менежмент, ** 2015 онд БНСУ-д өвдөгний дурангийн мэс засал ** 2019 онд Нийгмийн эрүүл мэндийн удирдлагааар тус тус мэргэшсэн ==Намтар== Т.Мөнхсайхан 2008-2014 онд Гэмтэл, согог судлалын үндэсний төвд Их эмч, 2014-2016 онд Гэмтэл согог судлалын үндэсний төвийн Мэс заслын тасгийн эрхлэгч, 2016-2018 онд Гэмтэл согог судлалын үндэсний төвийн Ерөнхий захирал, 2019 оны 1-р сараас Улсын нэгдүгээр төв эмнэлгийн Ерөнхий захирлаар ажиллаж байв. ===Эрүүл мэндийн сайд=== Т.Мөнхсайхан 2020 оны 7-р сарын 8-нд У.Хүрэлсүхийн Засгийн газрын Эрүүл мэндийн сайдын албанд томилогдсон. Түүнийг алба хаших хугацаанд [[Монгол улс дахь COVID-19-ийн нөхцөл байдал|Монгол Улс коронавируст халдварыг дотооддоо алдсан]] бөгөөд тархалтыг хумих зорилгоор УОК, НОК-оос гаргасан шийдвэрүүдэд ард иргэд шүүмжлэлтэй хандаж, улмаар 2021 оны 1-р сарын 19-нд дөнгөж төрсөн эхийг хүүтэй нь хамт тусгаарлахаар авч явахдаа гаргасан алдааны улмаас 1-р сарын 20-нд Сүхбаатарын талбайд тайван жагсаал болж, УОК-ыг хариуцлага хүлээхийг шаардав. Энэ өдрийн орой Т.Мөнхсайхан болон шадар сайд бөгөөд УОК-ын дарга Я.Содбаатар нар хариуцлага хүлээж албан тушаалаасаа огцрохоо мэдэгдсэн ч дараагийн өдөр нь эрүүл мэндийн салбарынхан сайдыгаа огцруулахгүй хэмээн жагсаав. Гэсэн хэдий ч Ерөнхий Сайд [[Ухнаагийн Хүрэлсүх]] танхимаараа огцрох шийдвэр гаргаснаар, 1 сарын 29-нд шинээр эмхлэгдсэн Засгийн газарт Т.Мөнхсайхан багтаагүй. Т.Мөнхсайхан сайдаар ажиллах богино хугацаандаа ахмадуудын хөнгөлөлттэй эм авах журмыг өөрчилсөн гэх мэт олон нийт болон салбарынхаа талархлыг хүлээсэн шийдвэрүүдийг гаргаж сайн менежер гэдгээ харуулсан байна. Тэрээр 2021 оны 7 сараас Монгол улсын ерөнхийлөгчийн эрүүл мэнд, спорт, нийгмийн бодлогын зөвлөхөөр ажиллаж байна. {{Хөтлөгч мөр Монгол Улсын Эрүүл Мэндийн сайд}} {{DEFAULTSORT:Мөнхсайхан, Тогтмолын}} [[Ангилал:Монголын эрүүл мэндийн сайд]] [[Ангилал:Монголын эмч]] [[Ангилал:Анагаах Ухааны Их Сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Улаанбаатарын хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1983 онд төрсөн]] ffy223burnqkhoac3jln4ksus1656xn 0 104094 852261 794853 2026-04-04T19:18:40Z Enkhsaihan2005 64429 852261 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс албан тушаалтан | name = Харольд Николсон | native_name = {{nobold|Harold Nicolson}} | image = Harold Nicolson.jpg | caption = Николсон 1939 онд | alt = | office = | leader = | predecessor = | successor = | term_start = | term_end = | office1 = [[Баруун Лестершир]] тойргоос <br /> [[Парламентын гишүүн (Нэгдсэн Хаант Улс)|Парламентын гишүүн]] | predecessor1 = [[Эрнест Харольд Пикеринг]] | successor1 = [[Барнетт Жаннер]] | term_start1 = 1935 оны 11 сарын 14 | term_end1 = 1945 оны 6 сарын 15 | birth_name = Харольд Жорж Николсон | birth_date = {{birth date|1886|11|21}} | birth_place = [[Тегеран]], [[Персийн эзэнт гүрэн]] | death_date = {{death date and age|1968|5|1|1886|11|21}} | death_place = [[Сиссингхерст цайз]], Кент, Англи | nationality = Британи | spouse = {{marriage|[[Вита Саквилл-Уэст]]<br>|1913|1962|end={{abbr|н.|нас барсан}}}} | party = [[Шинэ Нам (Освалд Мосли)|Шинэ Нам]] {{small|(1931-32)}}<br/>[[Үндэсний Ажилчны Байгууллага|Үндэсний Лейборист]] {{small|(1935-45)}}<br/>[[Лейбор Нам (Нэгдсэн Хаант Улс)|Лейбор]] {{small|(1947 оноос)}} | relations = | children = [[Бенедикт Николсон]]<br />[[Найжел Николсон]] | parents = [[Артур Николсон, Карнокийн барон]]<br />Мэри Хэмилтон | residence = | alma_mater = [[Баллиол коллеж, Оксфорд]] | occupation = {{flatlist| * Британийн дипломатч * зохиолч * улс төрч }} | profession = | religion = | signature = | website = | footnotes = }} '''[[Сэр (цол)|Сэр]] Харольд Жорж Николсон''' ({{lang-en|Sir Harold George Nicolson}}, 1886-1968) - [[Их Британи|Их Британийн]] алдарт дипломат, түүхч, намтар судлаач, шүүмжлэгч, сэтгүүлч. Түүний үйл ажиллагааг нь үнэлж Лорд цол өгч тэрээр Карнокийн лорд болсон. == Намтар == Харольд Николсон эцэг Артур Николсоныг Иран дахь Британийн түр хамаарагч байхад 1886 оны 11-р сарын 21-нд Персийн (өнөөгийн [[Иран]]) [[Тегеран]] хотод эцэг төрсөн юм. Түүний эцэг нь сүүлд 1916 онд Эзэн хаанаас цол хүртэж анхны Карнокийн Барон болсон түүхтэй. Эх нь Мэри Катерин Хэмильтон мөн язгууртан гаралтай эмэгтэй байжээ. Английн язгууртны гэрт өссөн Харольд хүү бага насандаа [[Ирланд]]<nowiki/>дахь авга ах Лорд Дуфферинийхээ эдлэн газарт зочилдог байсан нь хожим түүний мэргэжилд их нөлөө үзүүлсэн байна. Эцэг Артур Николсон нь [[Балканы хойг|Балкан]], Ойрхи Дорнод, [[Марокко]], [[Мадрид]], [[Санкт-Петербург]] (Ленинград)-д Английн Элчин сайдаар дипломат алба хаах үед Харольд Николсоны бага нас өнгөрсөн байна. Тэрбээр 1907 онд [[Оксфордын Их Сургууль|Оксфорд]]<nowiki/>ын “Balliol” коллежийг төгсөөд 1909 оноос Английн дипломат албанд зүтгэхээр болж анх Мадридад атташегаар томилогдсон байна. 1912 оноос [[Константинополь]]<nowiki/>д дипломат албанд байх үеэр буюу 1913 онд яруу найрагч Вита Саквилл-Уэсттэй /Vita Sackville-West/ гэрлэсэн байна. Түүний гэргий Лорд Саквиллийн охин байсан бөгөөд Вита амьдралынхаа туршид бусад хэд хэдэн эмэгтэйчүүдэд хайртай "ижил хүйстэн" байсан бөгөөд Харольд ч мөн ижил хүйстэн байсан ажээ. Харольд Вита хоёр урлаг судлаач Бенедикт, зохиолч улс төрч Найжел гэж хоёр хүү төрүүлсэн байна. Тэрбээр 1930 онд Оксфордод магистр цол хамгаалсан. Дипломат хүний ​​хувьд Николсон [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн|Дэлхийн 1-р дайн]]<nowiki/>ы төгсгөлд болсон “Парисын энхтайвны бага хурал”-д (1918-1920) оролцож байсан бөгөөд 1920-иод онд Ойрхи Дорнод болон Берлинд алба хааж байжээ. Х.Николсон 1929 онд дипломат ажлаа орхиж эхнэрийнхээ хажууд байж, ном бичихээр шийдсэн байна. Тэрээр Пол Верлэйн (1921), Тэннисон (1923), Байрон: “Сүүлийн аялал” (1924), Свинбурн (1926), Бенжамин Констант (1949), Сейнт-Бив (1957) зэрэг уран зохиолын зургаан намтар бичжээ.  Мөн “Амтат ус” (1921), “Нийтийн танилууд” Public Faces (1932) роман; эссэ –“Зарим хүмүүс” (1927), “Английн хошин шогийн мэдрэмж” (1947), “Сайхан зан байдал” (1955), “Ява арал руу аялсан нь” (1957), “Ухааны эрин үе” (1960), “Хаант засаглал” (1962); Керзон, "Сүүлийн үе" (1934), Дуайт Морроу (1935), Хелений цамхаг (1937); '''“Дипломат ажиллагаа”''' (1939), Венийн Конгресс (1946), “Дипломат ажиллагааны аргын хөгжил дэвшил” (1954) зэрэг түүхэн бүтээлүүд туурвисан байна. 1966-1968 онд Х.Николсоны "Харольд Николсоны өдрийн тэмдэглэлүүд 1907-1963"''(The Harold Nicolson Diaries 1907–1963)''-ийг түүний хүү Найжел гурван боть ном болгож хэвлүүлсэн нь мөн амжилт олсон юм. Английн тэр үеийн түүхийн чухал үйл явдлын амьд гэрч болж байсан Г.Николсоны өдөр бүрийн сонирхолтой тэмдэглэл түүх судлачидад үнэтэй судлагдахуун болдог. Тэрээр тэмдэглэлдээ "Би өөдрөг үзэлтэй маш ирээдүйтэй, хүн үхэн үхтлээ иймээрээ үлдэх болно" гэсэн байдаг. 1941-1946 онд "[[Би Би Си|Би-Би-Си]]"-гийн удирдах Зөвлөлийн гишүүн байсан. 1935-1945 онуудад тэрээр Үндэсний Лейборист намаас сонгогдож Британий парламентын гишүүн болж байсан юм. [[Адольф Хитлер|А.Хитлер]]<nowiki/>ийн шахалтаар Ерөнхий сайд Н.Чемберлений 1938 онд Германтай байгуулсан “Мюнхений Пакт”-ыг эсэргүүцэж байсан. У.Черчиллийн адил диктаторуудын эсрэг үзэлтний нэгэн байсан. 1945, 1948 ондуудад Английн Үндэсний ажилчны намаас парламентад нэр дэвшээд амжилт олж чадаагүй байна. Язгууртан гаралтай тэрээр ядуу ажилчдыг бүрэн ойлгодоггүй байсан бөгөөд [[Еврей|еврейчүүд]], [[Арабчууд]], “харууд”, амеркчуудад таатай ханддаггүй буюу ялгаварлах үзэлтэй байсан гэдэг. Эдгээр нь өөрийнхөө дутагдал гэж ойлгодог байсан боловч яаж ч чаддагүй байжээ гэж тухайн үеийнхэн нь тэмдэглэдэн үлдээсэн байна. Харольд Николсон эхнэрээ алдаад 6 жилийн дараа Английн Кент муж дахь өөрийн алдарт цэцэрлэгт хүрээлэн бүхий Сиссингхерст цайздаа 1968 оны 5-р сарын 1-нд нас баржээ. {{DEFAULTSORT:Николсон, Харольд}} [[Ангилал:20-р зууны улс төрч]] [[Ангилал:Британийн дипломатч]] [[Ангилал:Их Британийн Нийтийн танхимын гишүүн]] [[Ангилал:Лейбор Намын гишүүн]] [[Ангилал:Зохиогч]] [[Ангилал:Хэт барууны үзэлт байгууллагын гишүүн]] [[Ангилал:Викториа Хатан Хааны одон шагналтан (хүлэг баатрын командлагч)]] [[Ангилал:Гэгээн Михаил ба Георгийн одон шагналтан (командлагч)]] [[Ангилал:Холбооны Германы Гавьяаны Загалмай одон шагналтан (одтой)]] [[Ангилал:Америкийн Урлаг ба Утга Зохиолын Академийн гишүүн]] [[Ангилал:Их Британичууд]] [[Ангилал:1886 онд төрсөн]] [[Ангилал:1968 онд өнгөрсөн]] s0j8c3e4ubbzvau6ym73s7rvyjemi5z 0 104177 852262 785556 2026-04-04T19:20:58Z Enkhsaihan2005 64429 852262 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс хүн | name = Долгоржавын Санжаа | image = | caption = | birth_name = | birth_date = {{birth date|1932|2|21}} | birth_place = Цагааннуур сум, Сэлэнгэ аймаг | death_date = {{death date and age|2001|1|7|1932|2|21}} | death_place = | alma_mater = [[Монгол Улсын Их Сургууль]], [[Монгол Улсын Боловсролын Их Сургууль]] | occupation = Хэл-уран зохиолын багш | party = [[Монгол Ардын Нам]] | spouse = | children = 7 охин, 2 хүү | awards = [[Монгол улсын гавьяат багш|Монгол Улсын Гавьяат Багш]] }} '''Долгоржавын Санжаа''' нь 68 дахь [[Монгол улсын гавьяат багш | Монгол Улсын Гавьяат Багш]] юм. ==Бага нас== Долгоржавын Санжаа нь хуучнаар Халхын Түшээт хан аймгийн Зүүнбүрэн сумын хошуу, одоогийн [[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ]] аймгийн [[Цагааннуур сум (Сэлэнгэ)|Цагааннуур сумын]] нутаг Товхон хан уулын Нарийн хүрэн гол хэмээх газар 1932.02.21-ний өдөр Очирын Долгоржавын хүү болон төрсөн. 6 настай байхад нь, 1938.12.03-ны өдөр эцгийг нь нударган баян, эсэргүү гэсэн шалтгаанаар баривчлан, 1939.01.16-нд ялын дээд хэмжээгээр шийтгэж хэлмэгдүүлсэн бөгөөд эх Цэнд 11 настай байхад нь өөд болсноор хэлмэгдэл, өнчрөлийн зовлонд бага насаа өнгөрүүлсэн байна. ==Боловсрол== * 1940 онд Сэлэнгэ аймгийн Түшиг, 1944 онд Цагааннуур сумын бага сургууль, * 1944-1947 онд Алтанбулаг сумын 7 жилийн дунд сургууль, * 1947-1950 онд Улаанбаатар хотын багшийн сургууль, * 1950-1954 онд [[Монгол Улсын Их Сургууль|МУИС]]-ийн Монгол хэл-Уран зохиолын ангийг тус тус төгссөн. ==Ажлын туршлага, бүтээлүүд== * 1954-1997 он хүртэл тасралтгүй 43 жил боловсролын байгууллагад ажилласан. ([[Өвөрхангай аймаг|Өвөрхангай]] аймгийн [[Хужирт сум]]) * Энэ хугацаанд X ангийг 8 удаа, VII, VIII ангийг 10, I ангийг 2 удаа төгсгөн, 20,000-аад хүүхдэд эрдэм ном зааж, монгол хэлний олимпиадаар улсын “Тэргүүний аварга” сурагч 3, зохион бичигч 3, монгол хэлний олимпиадын аймгийн аварга анги, аварга сурагч төрүүлж байлаа. Улсын сурган хүмүүжүүлэх уншлагад 12 удаа оролцон I, II, III байрын шагналд 7 удаа тэргүүлж, “Зүтгэл бүтээлийн үр шим”, ном, сурах бичиг, бага ангид зориулсан үзүүлэн, авиа зүй, үг зүй, зөв бичгийн 64 үзүүлэн эмхтгэл, ном хэвлүүлж нийтийн хүртээл болгосон. Мэдээ, найруулгаас эхлээд 30 гаруй зүйл сонин, сэтгүүлд бичиж хэвлүүлсэн болно. * Өөрийнх нь ажил амьдралын болоод сургалт-хүмүүжлийн талаар Монголын 10 гаруй сонин сэтгүүлд мэдээ, тэргүүн сурвалжлага, өгүүлэл, найруулал зэрэг төрлөөр 100 гаруй удаа сурталчлагдан, мөн кино сурвалжлага 3 удаа, зурагтын сурвалжлага 15, найруулал 6, радио нэвтрүүлэгт 9 удаа тус тус сурталчлагджээ. 3 хот, 21 аймагт ажлын туршлага нь нэвтэрч түмний хүртээл болсон эгэл даруухан нэгэн байв. * Цана, тэшүүр, гар бөмбөг, одон бөмбөгийн I, II зэрэгтэй, цанын улсын шүүгч байлаа. ==Шагналууд== * 1981 онд [[Монгол улсын гавьяат багш | Монгол Улсын Гавьяат Багш]] * 1996 онд “Зөвлөх багш” * 1974 онд “Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одон” * 1971 онд “Алтан гадас” одон * 1961 онд “Ардын Гэгээрлийн Тэргүүний Ажилтан” * 1980 онд “Залуу үеийг халамжлан хүмүүжүүлэгч” * 1975 онд “МПБ–ын хүндэт тэмдгээр” * 1981 онд “Монгол Улсын тунхагласны 50 жил” хүндэт тэмдэг * 1956-1980 онд АБЯ-ны “Хүндэт жуух” 2 удаа, МХЗЭ-ийн “Хүндэт жуух”, Цог сэтгүүлийн “Хүндэт жуух”, 40, 60, 70 жилийн ойн медаль * 1999 онд “Монголын Үндэсний Олимпын хорооны Алтан медаль” ==Сонгуульт ажил== * БНМАУ-ын 8 дахь удаагийн сонгуулиар АИХ-ын депутат * Аймгийн намын хороо, МХЗЭ–ийн Хорооны бага, бүгд хурлын гишүүн * МХЗЭ-ийн хорооны дарга, намын үүрийн дарга зэрэг сонгуульт ажилтай байв. ==Хурал зөвлөгөөн== * 1981 онд МАХН-ын XVIII их хурлын төлөөлөгч, хурлын тэргүүлэгчээр * Улсын багш нарын III, IV, V их хурлын төлөөлөгч * Аймгийн намын хорооны бага, бүгд хурлын төлөөлөгчөөр 6 удаа * МУИС-ийн 30 жилийн ойд урилгаар * Багшийн сургуулийн 60 жилийн ойд урилгаар * Монгол Улсыг тунхагласны 50 жилийн ойд хүндэт зочноор * “Цана хүү - 99” идэрчүүдийн улсын аварга шалгаруулах тэмцээнд хүндэт зочноор {{DEFAULTSORT:Санжаа, Долгоржавын}} [[Ангилал:Монгол улсын гавьяат багш]] [[Ангилал:Алтан гадас одон шагналтан]] [[Ангилал:БНМАУ-ын хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одон шагналтан]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Монголын багш]] [[Ангилал:БНМАУ-ын Ардын Их Хурлын гишүүн]] [[Ангилал:Хужиртын хүн]] [[Ангилал:Өвөрхангайнхан]] [[Ангилал:Цагааннуурын (Сэлэнгэ) хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1932 онд төрсөн]] [[Ангилал:2001 онд өнгөрсөн]] n6zokfj6ro9odgc1ogeozkcb1gf13ij 0 104910 852263 817875 2026-04-04T19:21:35Z Enkhsaihan2005 64429 852263 wikitext text/x-wiki [[File:Банзарын Жаргалсайхан.jpg|thumb]] '''Банзарын Жаргалсайхан''' (1959 онд Улаанбаатар хотод төрсөн) нь [[Монголын бизнесмений жагсаалт|Монголын бизнесмен]], [[БСБ Сервис]] компанийн ерөнхий захирал. ГЯЯ-ны орлогч сайд [[Жамбалын Банзар|Жамбалын Банзарын]] хүү. == Намтар == 1976 онд Польш улсын Варшав хотын Зөвлөлтийн 10 жилийн дунд сургууль, 1983 онд Хуучнаар ЗХУ-ын (Одоогийн Беларусь улсын) [[Минск]] хотод УААА-н дээд сургуулийг Худалдааны эдийн засагч мэргэжлээр, 1994 онд Нидерланд улсын [[Маастрихт]] хотын ОУ-ын менежментийн сургуулийг тус тус төгссөн, дээд боловсролтой, худалдааны эдийн засагч мэргэжилтэй, орос, польш, англи хэлтэй. 1983 онд Улаанбаатар хотын худалдааны наймдугаар конторт ажилласан. 1983-1990 онд Худалдаа бэлтгэлийн яаманд Төлөвлөгөө санхүүгийн хэлтэст мэргэжилтнээр ажиллаж байсан. 1991-1993 онд Засгийн газар байгуулагдахад Эдийн засгийн бодлогын зөвлөлд дотоод худалдаа хариуцсан референт. Улмаар 1990-ээд оны эхээр зах зээлийн нийгмийн үед хувийн бизнес эрхлэх болсон ба энэ үедээ БСБ Сервис ХХК-ийг үүсгэн байгуулагчдын нэг болох А.Сүхдоржтой бизнесийн хамтрагч болсон. Тэрээр 1996 оноос БСБ Сервис компанийн хувь нийлүүлэгч болж, улмаар компанийн хариуцлагатай албан тушаалуудад томилогдон ажиллаж байгаад 2003 оноос эхлэн БСБ Сервис компанийн ерөнхий захирлаар одоог хүртэл ажиллаж байна.<ref>https://business.mn/blog/2019/05/10/5170/</ref> == Гавьяа шагнал == *2000 онд Монгол Улсын Худалдааны тэргүүний ажилтан *2001 онд МҮХАҮТ-ийн “Хийморь” одон *2015 онд МУ-ын Төрийн Дээд Шагнал [[Алтан гадас одон]] *2020 онд МУ-ын Худалдааны Гавьяат Ажилтан<ref>https://medee.mn/single/152714</ref> == Гишүүнчлэл == * Монголын Худалдаа Аж Үйлдвэрийн Танхимын Удирдах зөвлөлийн гишүүн == Зүүлт тайлбар == <references /> {{DEFAULTSORT:Жаргалсайхан, Банзарын}} [[Ангилал:Монголын бизнесмен]] [[Ангилал:Алтан гадас одон шагналтан]] [[Ангилал:Худалдааны гавьяат ажилтан]] [[Ангилал:Беларусийн их сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1959 онд төрсөн]] j2utg5oa9h7zuul4dn8932ajzuiqmre 0 105168 852266 811605 2026-04-04T19:33:36Z Enkhsaihan2005 64429 852266 wikitext text/x-wiki {{Short description|2021-2025 онд АНУ-ын дэд ерөнхийлөгч}} {{Инфобокс албан тушаалтан | name = Камала Харрис | native_name = {{nobold|Kamala Harris}} | image = Kamala Harris Vice Presidential Portrait.jpg | caption = Албан ёсны хөрөг, 2021 | order1 = 49 дэх | office1 = Америкийн Нэгдсэн Улсын дэд ерөнхийлөгч | president1 = [[Жо Байден]] | term_start1 = 2021 оны 1 сарын 20 | term_end1 = 2025 оны 1 сарын 20 | predecessor1 = [[Майк Пенс]] | successor1 = [[Жэймс Дэвид Вэнс]] | jr/sr2 = United States Senator | state2 = [[Калифорни]] | term_start2 = 2017 оны 1 сарын 3 | term_end2 = 2021 оны 1 сарын 18 | predecessor2 = [[Барбара Боксер]] | successor2 = [[Алекс Падилла]] | office3 = 32 дахь [[Калифорнийн Ерөнхий Прокурор]] | governor3 = [[Жерри Браун]] | term_start3 = 2011 оны 1 сарын 3 | term_end3 = 2017 оны 1 сарын 3 | predecessor3 = Жерри Браун | successor3 = [[Кэтлин Кенили]] (үүрэг гүйцэтгэгч) | office4 = 27 дахь [[Сан-Францискогийн тойргийн прокурор]] | term_start4 = 2004 оны 1 сарын 8 | term_end4 = 2011 оны 1 сарын 3 | predecessor4 = [[Теренс Халлинан]] | successor4 = [[Жорж Гаскон]] | birth_name = Камала Деви Харрис | birth_date = {{birth date and age|1964|10|20}} | birth_place = [[Окленд, Калифорни]], АНУ | party = [[Ардчилсан Нам (АНУ)|Ардчилсан]] | spouse = {{marriage|[[Доуг Эмхофф]]|2014}} | father = [[Дональд Ж. Харрис]] | mother = [[Шямала Гопалан Харрис]] | education = {{ubl|[[Ховардын Их Сургууль]] (BA)|[[Калифорнийн Их Сургуулийн Хуулийн Коллеж, Сан-Франциско|Калифорнийн Их Сургууль, Хастингс]] (JD)}} | signature = Kamala Harris Signature.svg | website = {{URL|kamalaharris.com|Албан ёсны вэбсайт}} | module = {{Listen |pos=center |embed=yes |filename=Kamala Harris speaks on the Americans with Disabilities Act.ogg |title=Харрисын хоолой |type=speech |description=}} }} '''Камала Деви Харрис''' ({{lang-en|Kamala Devi Harris}}, 1964 оны 10-р сарын 20-нд АНУ-ын [[Калифорни|Калифорни муж]] улсын [[Окленд]] хотод төрсөн) [[Америкийн Нэгдсэн Улс|Америкийн]] хуульч, улс төрч, АНУ-ын [[Ардчилсан Нам (Америкийн Нэгдсэн Улс)|Ардчилсан нам]]<nowiki/>ын гишүүн. 2020 оны сонгуульд АНУ-ын Ардчилсан намаас нэр дэвшиж, АНУ-ын дэд ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон анхны эмэгтэй бөгөөд анхны өнгөт арьст, ази гаралтай улс төрч юм.   АНУ-ын Калифорни мужийн Ерөнхий прокурор (2011-2017), [[Калифорни]] мужаас сонгогдсон АНУ-ын сенатчаар Дэд Ерөнхийлөгч болох хүртэлээ ажилсан. == Намтар == Камала Харрис бол цагаачдын охин (түүний нэр нь санскрит хэлээр "бадамлянхуа цэцэг" гэсэн утгатай). Эх нь [[Энэтхэг]]ийн уугуул '''Шямала Гопалан''' нь био-анагаах ухааны судлаач. Эцэг нь Дональд Ж. Харрис, [[Ямайка]]ас гаралтай эдийн засгийн ухааны профессор ажээ. Камала охиныг таван настайд эцэг эх хоёр нь салсан бөгөөд түүнийг 12 настай байхад эх Шямала Гопалан-Харрис Макгиллийн Их Сургуульд багшлах болж хоёр охиныхоо хамт [[Канад|Канадын]] Монреаль хот руу нүүж тэндээ таван жил амьдарсан байна. Канад руу явахаасаа өмнө Камала Харрис ээж, дүү нарын хамт хөгжил муутай Берклигийн дүүрэгт амьдардаг байсан боловч дунд сургуулийн боловсролын системд "арьс өнгөөр ​​ялгаварлан гадуурхахын эсрэг" хөтөлбөр хэрэгжиж эхэлж тэрээр өөр “цагаан хороололын” сургуульдаа автобусаар явдаг болсон юм. Энэхүү хөтөлбөрийн ачаар Камала охин илүү нэр хүндтэй бага сургуульд шилжин суралцаж улмаар Канад руу эхийгээ даган явж 1981 онд [[Монреаль]] хотын захад орших Вестмаунтын дунд сургуулийг төгссөн байна. 1986 онд тэрээр Вашингтоны түүхэн уламжлалт хар арьст Ховард их сургуулийг төгссөн бөгөөд улс төрийн шинжлэх ухаан, эдийн засгийн чиглэлээр бакалаврт суралцсан байна. Оюутан байхдаа тэрээр улс төрийн үйл ажиллагаанд идэвхтэй оролцож эхэлсэн бөгөөд Өмнөд Африк дахь апартеидын дэглэмийг эсэргүүцэж, 1983 онд оюутны сонины редакторыг их сургуулиас хөөх шийдвэрийг цуцлахыг шаардсан захиргааны байрны ойролцоо суулт хийж байжээ. Тэрээр [[Калифорнийн Их Сургууль (систем)|Калифорнийн их сургуулийн]] дэргэдэх Хастингс коллежид буюу [[Калифорнийн Их Сургууль (Беркли)|Берклид]] хуулийн ухааны магистрын зэрэг хамгаалсан. 1990 онд өмгөөлөгчөөр ажиллах шалгалт өгч тэнцсэн боловч тэрээр Калифорнийн Аламеда тойргийн Прокурорын туслахаар ажиллаж эхэлсэн байна. 2003 онд Камала Харрис [[Сан-Франциско]] тойргийн прокуророор 56,5% -иар сонгогдож 2004 оноос 2011 он хүртэл ажиллажээ. 2010 онд тэрээр Калифорни мужийн Ерөнхий Прокурорын сонгуульд оролцож цагаан арьстан Стив Кули-г 0,8% илүү санал авч сонгогдсон анхны эмэгтэй, анхны африк-америк, ази гаралтай төлөөлөгч болсон байна. 2014 онд тэрээр хоёр дахь удаагаа улиран Калифорни мужийн Ерөнхий Прокуророор сонгогдсон. К.Харрис 2004 онд [[АНУ-ын Сенат]]<nowiki/>ад нэр дэвшээд байсан [[Барак Обама|Барак Обамаг]] албан ёсоор дэмжиж байсан Калифорни мужийн албаны анхны хүн байжээ. Энэ хоёр улс төрчийн нөхөрлөл өнөөг хүртэл үргэлжилсээр байна. 2016 оны 11 дүгээр сарын 8-нд тэрээр Калифорни мужаас Сенатад суух сонгуульд Лоретта Санчесыг амархан ялж, албан тушаалаа авсны дараа Калифорни мужийн анхны "өнгөт" сенаторч болсон түүхтэй.  Сенатад байхдаа тэрбээр Ерөнхийлөгч Дональд Трампыг эрс шүүмжилж, Берни Сандерсын эрүүл мэндийг бүх нийтээр хамгаалах санаачилгыг дэмжиж байжээ. Камала АНУ-ын Сенатад очсон цагаасаа л Ардчилсан намын “Од” болж эхэлсэн. Тэрээр нэр хүндээ ашиглаж намынхаа сонгуулийн ажилд зориулж зөвхөн 2017 оны эхний зургаан сард “Ардчилсан нам”-ын хэд хэдэн сенатчдад зориулж 600 мянга орчим ам.доллар цуглуулсан бөгөөд үүний 360 мянгыг нь хувь хүмүүс иргэдээс бага хэмжээний шилжүүлгээр хандив олж байжээ. 2020 оны 8 дугаар сарын 19-ний өдөр К.Харрисыг [[Делавэр]]<nowiki/>ийн Уилмингтон хотод болсон Ардчилсан намын чуулган дээр батламжилж, тэрээр тус намаас албан ёсоор АНУ-ын дэд ерөнхийлөгчийн албан тушаалд нэр дэвшсэн анхны хар арьст эмэгтэй, анхны ази гаралтай улс төрч болсон юм. АНУ-ын Ерөнхийлөгчийн сонгууль 2020 оны 11 дүгээр сарын 3-нд болж,  мөн сарын 7-нд саналын хуудсыг тоолж дуусахад К.Харрис АНУ-ын дэд ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон анхны эмэгтэй, анхны өнгөт арьст ази гаралтай анхны улс төрч болсон юм. == Монголтой холбоотой зүйл == 2023 оны 8-р сард Ерөнхий сайд Н.Оюун-Эрдэнэ АНУ-д айлчилах үеэр К.Харристай уулзсан. == Гэр бүл == Камала Харрисын эцэг эх хоёр 1962 оны намар [[Калифорнийн Их Сургууль (Беркли)|Беркли дэх Калифорнийн Их Сургуульд]] санамсаргүй танилцсан бөгөөд Дональд Харрис хар арьст оюутнуудад хандан үг хэлж байх үед үзэгчдийн дунд байсан энэтхэг “[[сари]]” хувцастай Шямала Гопалан нь АНУ-д арьс өнгөөр ​​ялгаварлан гадуурхах сэдвийг сонирхож эхэлсэн цорын ганц гадаад оюутан байсан бөгөөд ярианыхаа төгсгөлд ирээдүйн нөхөртэйгээ танилцахаар анх уулзаж байжээ. Камала Харрис Лос-Анжелес хотын хуулийн фирмийн түнш байсан хуульч Дуглас Эмхоффтой танилцаад улмаар сүй тавьснаас хойш таван сарын дараа буюу 2014 оны 8 дугаар сарын 22-нд гэрлэсэн байна. К. Харрис, Д. Эмхофф нарын дундаас хүүхэдгүй боловч Даг Эмхоффын дагавар хоёр хүүхэдтэй хамт амьдардаг байна. Тэрээр хоолны жор цуглуудаг боловч маш энгийн шарах шүүгээнд болгосон тахианы маханд дуртай гэнэ. Өмгөөлөгч мэргэжилтэй дүү Майя Харрис нь Хиллари Клинтоны ерөнхийлөгчийн сонгуулийн кампанит ажлын багт орж ажиллаж байсан. 2019 оны 8 дугаар сарын байдлаар К. Харрис ба түүний нөхрийн нийт хөрөнгө 6 сая ам.доллараар үнэлэгдэж байжээ. == Цахим холбоос == {{Commonscat|Kamala Harris|Камала Харрис}} * [http://kamalaharris.org/ Хувийн цахим хуудас] * [https://bioguideretro.congress.gov/Home/MemberDetails?memIndex=H001075 Kamala Harris] ''Biographical Directory of the United States Congress'' * [https://web.archive.org/web/20170430143723/https://www.harris.senate.gov/ U.S. Senate: Kamala Harris] {{DEFAULTSORT:Харрис, Камала}} [[Ангилал:АНУ-ын сенат дахь Калифорнийн сенатч]] [[Ангилал:Калифорнийн ерөнхий прокурор]] [[Ангилал:АНУ-ын Ардчилсан Намын гишүүн]] [[Ангилал:АНУ-ын Улсын прокурор]] [[Ангилал:АНУ-ын дэд ерөнхийлөгчийн сонгуульд нэр дэвшигч]] [[Ангилал:Сан-Францискогийн хүн]] [[Ангилал:Америкчууд]] [[Ангилал:1964 онд төрсөн]] rv7vih7vx8u4izzjg7oyz0rx1ri8nv8 0 105207 852268 851215 2026-04-04T19:45:40Z Enkhsaihan2005 64429 852268 wikitext text/x-wiki {{Short description|2021-2025 онд АНУ-ын Ерөнхийлөгч}} {{Инфобокс албан тушаалтан | name = Жо Байден | native_name = {{nobold|Joe Biden}} | image = Joe Biden presidential portrait.jpg | caption = Албан ёсны хөрөг, 2021 | order = 46 дахь | office = Америкийн Нэгдсэн Улсын ерөнхийлөгч | vice_president = [[Камала Харрис]] | term_start = 2021 оны 1 сарын 20 | term_end = 2025 оны 1 сарын 20 | predecessor = [[Дональд Трамп]] | successor = Дональд Трамп | order2 = 47 дахь | office2 = Америкийн Нэгдсэн Улсын дэд ерөнхийлөгч | president2 = [[Барак Обама]] | term_start2 = 2009 оны 1 сарын 20 | term_end2 = 2017 оны 1 сарын 20 | predecessor2 = [[Дик Чени]] | successor2 = [[Майк Пенс]] | jr/sr3 = United States Senator | state3 = [[Делавэр]] | term_start3 = 1973 оны 1 сарын 3 | term_end3 = 2009 оны 1 сарын 15 | predecessor3 = [[Ж. Калеб Боггс]] | successor3 = [[Тэд Кауфман]] {{Collapsed infobox section begin | last = yes | Сенатын албан тушаал | titlestyle = border:1px dashed lightgrey;}} {{Инфобокс албан тушаалтан | embed = yes | office4 = [[Сенатын Гадаад харилцааны байнгын хороо]]ны дарга | term_start4 = 2007 оны 1 сарын 3 | term_end4 = 2009 оны 1 сарын 3 | predecessor4 = [[Ричард Лугар]] | successor4 = [[Жон Керри]] | term_start5 = 2001 оны 6 сарын 6 | term_end5 = 2003 оны 1 сарын 3 | predecessor5 = [[Жесси Хелмс]] | successor5 = Ричард Лугар | term_start6 = 2001 оны 1 сарын 3 | term_end6 = 2001 оны 1 сарын 20 | predecessor6 = Жесси Хелмс | successor6 = Жесси Хелмс | office7 = [[Олон улсын мансууруулах бодисын хяналтын бүлэг|Олон улсын мансууруулах бодисын хяналтын бүлгийн]] дарга | term_start7 = 2007 оны 1 сарын 3 | term_end7 = 2009 оны 1 сарын 3 | predecessor7 = [[Чак Грассли]] | successor7 = [[Дианна Файнстайн]] | office8 = [[Сенатын Шүүхийн байнгын хороо]]ны дарга | term_start8 = 1987 оны 1 сарын 3 | term_end8 = 1995 оны 1 сарын 3 | predecessor8 = [[Стром Төрмонд]] | successor8 = [[Оррин Хатч]] {{Collapsed infobox section end}} }} | office9 = [[Нью Кэсл тойрог, Делавэр#Тойргийн зөвлөл|Нью Кэсл тойргийн зөвлөлийн]] 4-р тойргоос сонгогдсон гишүүн | term_start9 = 1971 оны 1 сарын 5 | term_end9 = 1973 оны 1 сарын 1 | predecessor9 = Лоурэнс Т. Мессик | successor9 = Фрэнсис Свифт | birth_name = Бага Жозеф Робинетт Байден | birth_date = {{birth date and age|1942|11|20}} | birth_place = [[Скрантон, Пеннсилвани]], АНУ | death_date = | death_place = | party = [[Ардчилсан Нам (Америкийн Нэгдсэн Улс)|Ардчилсан Нам]] | spouse = {{plainlist| * {{marriage|[[Нейлиа Хантер]]|1966|1972|end=нас барсан}} * {{marriage|[[Жилл Жакобс]]|1977}} }} | children = 4, үүнд [[Бо Байден|Бо]], [[Хантер Байден|Хантер]], ба [[Эшли Байден|Эшли]] | education = {{Ubl |[[Делавэрийн их сургууль]] (BA) |[[Сиракюз их сургууль]] ([[Хууль зүйн ухааны доктор|JD]])}} | awards = | signature = Joe Biden Signature.svg | website = {{Ubl |{{Official website|bidenlibrary.gov|name = Ерөнхийлөгчийн номын сан}} |{{Official website|bidenwhitehouse.archives.gov|name=Цагаан ордны архив}}}} }} '''Жозеф Робинетт Байден''' ({{lang-en|Joseph Robinette Biden}}, 1942 оны 11-р сарын 20-нд АНУ-ын [[Пеннсилвани]] муж улсын Скрантон хотод төрсөн) 2020 оны 11-р сарын 7-ны өдөр АНУ-ын Ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон. Тэрээр 2020 оны Ерөнхийлөгчийн сонгуульд 77 насандаа ялж, тус улсын хамгийн өндөр настай Ерөнхийлөгч болоод байна. 2009 оны 1-р сарын 20-ноос 2017 оны 1-р сарын 20-ны хооронд АНУ-ын 47 дахь Дэд ерөнхийлөгч; Ерөнхийлөгч [[Барак Обама|Барак Обамагийн]] үед дэд Ерөнхийлөгч ерөнхийлөгчөөр сонгогдохоосоо өмнө тэрээр [[Делавэр]] мужаас сонгогдсон [[АНУ-ын Сенат|АНУ-ын Сенатын]] гишүүн байсан (1973-2009). [[Ардчилсан Нам (АНУ)|АНУ-ын Ардчилсан намын]] гишүүн. == Намтар == Жо Байден 1942 оны 11 дүгээр сарын 20-нд Пеннсилвани мужийн Скрантон хотод эцэг Жозеф Робинетт Байден (''Joseph Robinette Biden'', 1915-2002), эх Кэтрин Южиниа Жин Финнеган (''Catherine Eugenia «Jean» Finnegan'', 1917-2010) нарын ууган хүү болж төржээ. Тэдний гэр бүл ирланд гаралтай католик шашинтнууд юм. Түүний эцгийн элэнц өвөө Уильям Байден нь Английн Сассекс хотод төрж АНУ-д анх цагаачилсан ирсэн ажээ. Түүний өөрийн элэнц өвөө Эдвард Ф.Блевитт Пеннсилвани мужийн Сенатын гишүүн байсан. Тэрбээр Жеймс Брайан Байден, Фрэнсис В. Байден (James Brian Biden и Francis W. Biden) гэж хоёр эрэгтэй дүүтэй бөгөөд эмэгтэй дүүг Валери Байден Оуэнс (Valerie Biden-Owens) гэдэг байна. Жо Байден Делавер мужийн Уилмингтон хотод Гэгээн Хэлэнагийн сургууль, Клеймонт хотын хувийн ахлах сургууль дүүргэсэн байна. Түүний дараа тэрбээр "Делавэрийн Их Сургуульд суралцаж, 1965 онд түүх, улс төрийн шинжлэх ухааны бакалавр зэрэгтэй төгссөн. Сүүлд тэрээр 1968 онд Нью-Йорк мужийн Сиракюз хотын хувийн судалгааны их сургуульд (Syracuse University) хууль зүйн доктор зэрэг хамгаалжээ. Жозеф Байден 30 хүрсэн жилдээ буюу 1972 онд АНУ-ын Сенатад Делавер мужаас сонгогдсон. Түүнээс хойш Делавэр мужаас байнга улиран сонгогдож байсан байна. 1974 онд Америкийн "Тайм" сэтгүүл сенатч Байденыг “Ирээдүйн түүх бүтээх 200 хүн” -ийн жагсаалтад оруулж байсан байна. 1987-1995 онуудад АНУ-ын Сенат дахь Шүүхийн байнгын хорооны даргаар ажилласан. 1988 онд Байденд тархины хоёр судасны аневризм оношлогдож, хүнд байдалтай эмнэлэгт хүргэгдэн яаралтай хагалгаанд оржээ. Түүнээс долоон сарын дараа Ж.Байден Сенатад эргэн ирж ажиллах боломжтой болжээ. 1979, 1988 онд Сенатч Жо Байден Зөвлөлтийн удирдлагын урилгаар Москвад хоёр удаа айлчилсан байна. Тэр үеэр түүнийг Зөвлөлтийн [[Алексей Косыгин]], [[Андрей Громыко]] нар хүлээн авч уулзаж тэд зэвсэг хураах асуудлаар санал солилцож ярилцсан байдаг. Жо Байден Арменийн лоббиг дэмжих үйл ажиллагаа явуулдаг байсан ба 1995-2007 онд [[АНУ-ын Конгресс]] дахь Арменичуудын асуудал эрхэлсэн бүлгийн гишүүн байжээ. 1992-2008 онд [[Армени]], Бүгд Найрамдах Карабах Улсад Америкийн санхүүгийн тусламжийг хуваарилахад мөн санал өгсөн байна. 2001-2009 оны хооронд гурван удаа Сенатын Олон улсын харилцааны асуудлаарх Байнгын хорооны даргаар ажиллаж байсан. 2008 оны 11-р сарын 4-нд Ардчилсан намаас Ерөнхийлөгчийн сонгуульд нэр дэвшсэн (Обама - Байден) нар ялалт байгуулсан. Мөн тэр өдөр Жо Байден мөн өөрийн Делавэр мужаас сенатчаар дахин сонгогдсон юм. Тангараг өргөх ёслолоос тав хоногийн өмнө буюу 2009 оны 1-р сарын 15-нд Байден Сенатын гишүүнчлэлээсээ сайн дураараа огцорсон. 2012 онд Ардчилсан намаас дээрх хоёр улс төрчийг дахин Ерөнхийлөгчийн сонгуульд нэр дэвшүүлэхэд Обама-Байден нар ялалт байгуулж улиран АНУ-ын Ерөнхийлөгч, Дэд Ерөнхийлөгчөөр ажилласан. Жозеф Байден АНУ-ын Дэд Ерөнхийлөгч байх үедээ буюу 2011 онд [[Монгол]] Улсад албан ёсоор айлчилж байсан. 2016 оны 12 дугаар сард Жозеф Байден сэтгүүлчдэд хэлэхдээ 2020 онд АНУ-ын Ерөнхийлөгчийн сонгуульд өөрөө нэр дэвших магадлалыг үгүйсгэхгүй байна гэж мэдэгдэж байсан. 2017 оны 2 дугаар сард шинэ Ерөнхийлөгч ирсний дараа дэд Ерөнхийлөгч асан тэрээр Пеннсильванийн Их Сургуулийн оюутнуудад "Олон улсын дипломат ажиллагаа" заахаар шийджээ. Жо Байден мөн Пенн Байдены "Дипломат харилцаа ба дэлхийн хамтын ажиллагааны шинэ төв"-ийг тэргүүлж, голчлон дипломат ажиллагаа, гадаад бодлого, үндэсний аюулгүй байдалд анхаарлаа хандуулсан байна. ==2020 оны ерөнхийлөгчийн сонгууль== 2020 оны 8-р сарын 18-ны өдөр [[Милуоки]] хотод болсон Ардчилсан намын Үндэсний их хурал дээр намын төлөөлөгчдөөс 3.5 мянга гаруй санал авч түүнийг 2020 оны Ерөнхийлөгчийн сонгуульд нэр дэвшигчээр албан ёсоор батласан байна. Сонгуулийн сурталчилгааны туршид Жо Байден өөрийн дэмжигчдээс санхүүгийн хандив цуглуулахад тэргүүлсэн байна. 2019 оны дөрөвдүгээр улирал гэхэд тэрээр 22.7 сая долларын хандив цуглуулж чаджээ. ===2019-2020 оны сонгуулийн кампанит ажил=== * Жозеф Байден Америкийн цэргүүдийг Афганистанаас нэн даруй гаргахыг дэмжиж байгаа бөгөөд төрийн тэргүүний албан тушаалд томилогдсон даруйдаа Талибантай хэлэлцээ хийж эхлэхээ амлав; * "Халуун цэгүүд" дэх АНУ-ын цэргийн оролцоог хамгийн бага хэмжээнд байлгах шаардлагатай (дор хаяж тусгай хүчний түвшинд) гэж үзэж, Зүүн Европт Оростой сөргөлдөхөд НАТО-г хадгалах хэрэгтэй гэж үзсэн; * Ирантай байгуулсан "цөмийн хөтөлбөрийн хэлэлцээр"-ийг хадгалахыг дэмжиж, АНУ энэ улсын эрх баригчдыг нөхцөл байдалд нь оруулахыг шаардах ёстой гэж үздэг; * АНУ нь ОХУ, БНХАУ-ын кибер халдлагаас хамгаалах зориулалттай системийг сайжруулж, шинэчлэх ёстой гэж үзэж байсан; * Трампын татварын бодлого нь "дундаж давхаргыг боомилж байна" гэдэгт би бүрэн итгэлтэй байгаа бөгөөд "өндөр орлоготой хүмүүст үзүүлж буй татварын бүх хөнгөлөлтийг арилгахыг" зорьж байв; * Оросын ерөнхийлөгч өөрийн биеэр "ирэх 2020 оны Ерөнхийлөгчийн сонгуульд түүнийг ялахыг хүсэхгүй" гэдэгт итгэлтэй байна гэж мэдэгдэж байсан. ==Гэр бүл== 1972 оны 12-р сард Жо Байдены анхны эхнэр Нелиа болон тэдний охин Наоми нар автомашины ослоор амь насаа алджээ. Машин дотор байсан хүү Бо, Хантер нар хүнд гэмтэл авсан ч эсэн мэнд гарсан байна. Гэргий [[Жилл Байден]] дунд сургуулийн англи хэлний багш бөгөөд тэд 1975 онд Пенсильвани мужид тэд анх танилцаж 1977 онд Нью-Йорк хотод гэр бүл болсон байна. Залуу гэр бүл "бал сар"-аа тэр үеийн социалист Унгарын [[Будапешт]] хотод өнгөрөөсөн гэдэг юм. 1981 онд тэд нар охин Эшлиг төрүүлжээ. == Цахим холбоос == {{Commonscat|Joe Biden|Жо Байден}} * [https://joebiden.com/ Албан ёсны цахим хуудас] {{DEFAULTSORT:Байден, Жо}} [[Ангилал:АНУ-ын ерөнхийлөгч]] [[Ангилал:Одооны төрийн тэргүүн]] [[Ангилал:Одооны засгийн газрын тэргүүн]] [[Ангилал:АНУ-ын дэд ерөнхийлөгч]] [[Ангилал:АНУ-ын сенат дахь Делавэрийн сенатч]] [[Ангилал:АНУ-ын Ардчилсан Намын гишүүн]] [[Ангилал:20-р зууны эрх зүйч]] [[Ангилал:АНУ-ын өмгөөлөгч]] [[Ангилал:Барак Обама]] [[Ангилал:Гурван Одод одон шагналтан (их офицер)]] [[Ангилал:Ерөнхийлөгчийн эрх чөлөөний медаль шагналтан]] [[Ангилал:Марийн орны загалмай одон шагналтан (1-р зэрэг)]] [[Ангилал:Украины Эрх чөлөөний одон шагналтан]] [[Ангилал:Америкчууд]] [[Ангилал:1942 онд төрсөн]] {{Poli-bio-stub}} 9f1nlc6zm5wphh8iusi2iufppnc58je 0 132212 852257 848639 2026-04-04T18:55:10Z Enkhsaihan2005 64429 852257 wikitext text/x-wiki '''Дуутан овогт''' '''Дэнзэнлхамын Уламбаяр''' Улаанбаатар хотод төрсөн. Монгол Улсын Шинжлэх ухааны гавьяат зүтгэлтэн, Монгол Улсын ШУА-ийн Улс төрийн шинжлэх ухааны доктор (Sc.D), ШУА-ийн олон улсын судлалын профессор, ХИС-ийн профессор, ШУА-ийн Нийгмийн шинжлэх ухааны салбарын Бага чуулганы гишүүн, Хүндэт дипломат, үндэсний аюулгүй байдал, олон улсын харилцааны түүх, орчин үеийн зангилаа асуудлын судлаач. == '''Намтар''' == '''Боловсрол:''' 1981-1986 онд хуучнаар ЗХУ-ын Эрхүүгийн их сургууль, МУИС-ийн Нийгмийн ухааны факультетэд (НУФ) суралцаж төгссөн. Олон улсын харилцааны түүхч мэргэжил, түүхийн багш цол, олон улсын эдийн засагч. 1990-1994 онд БНСУ-ын Тангүк их сургуулийн Олон улсын эдийн засгийн сургуулийн мастерын сургалт, 1996-1998 онд Сөүлийн Үндэсний их сургуулийн Дипломатын сургуулийн докторантурт тус тус суралцсан. 2023 онд ШУА-ийн Нийгмийн ухааны салбарын шинжлэх ухааны докторын зэрэг (Sc.D) хамгаалуулах зөвлөл дээр "Монгол Улсын "гуравдагч хөрш"-ийн бодлого: Онолын баримтлал, орчин үеийн зангилаа асуудлын судалгаа, дүн шинжилгээ" сэдвээр улс төрийн шинжлэх ухааны докторын зэргийг амжилттай хамгаалсан. '''Мэргэжил дээшлүүлсэн байдал:''' 1988-1989 онд Ломоносовын нэрэмжит Москвагийн улсын их сургуулийн Ази, Африкийн орнуудын институт, 1995-1996 онд Нидерландын Олон улсын харилцаа, дипломатын академи ''Clingendael,'' Роттердамын Ерасмус их сургуулийн олон улсын эдийн засгийн сургалт дүүргэсэн. 2000 онд Энэтхэгийн ГЯЯ-ны дэргэдэх Гадаад албаны академи, 2009 онд Египетийн ГЯЯ-ны Египетийн сангийн Олон улсын бодлогозүйн төвд тус тус мэргэжил дээшлүүлсэн. 2005 онд БНСУ-ын ГЯЯ-ны Гадаад бодлого, үндэсний аюулгуй байдлын институт, 2012 онд Тайваний Зүүн Азийн институтэд судлаачаар ажилласан. '''Ажил эрхэлсэн байдал:''' 1986-1990 онд МУИС-ийн НУФ-д эрдэм шинжилгээний ажилтан-багш, 1994-1996, 1998-2005 онд МУИС-ийн ОУХДС-ийн Олон улсын харилцааны тэнхим, Олон улсын эдийн засгийн харилцааны тэнхимд ахлах багш, 2007-2008 онд ХИС-ийн Олон улсын харилцааны тэнхимд ахлах багш, 2010-2012 онд ТЕГ-ийн Үндэсний Тагнуулын академийн Аюулгүй байдал, олон улсын харилцааны тэнхимд дэд профессор, 2012 оноос Хүмүүнлэгийн ухааны их сургуулийн (ХИС) Олон улсын харилцаа, нийгэм судлалын сургуулийн захирал, 2017 оноос ХИС-ийн Олон улсын харилцааны ахисан түвшний хөтөлбөр хэрэгжүүлэх, хамгаалуулах Зөвлөлийн даргаар ажиллаж байна. 2021-2023 онд ҮАБЗ-ийн шинжээчээр ажилласан. Монгол Улсын Олон улс судлалын докторын зэрэг (Ph.D) хамгаалуулах Зөвлөлийн дарга, ШУА-ийн Гүн ухаан, улс төр, социологи, соёл, урлаг судлалын шинжлэх ухааны докторын зэрэг (Sc.D) хамгаалуулах зөвлөлийн гишүүн, МУИС-ийн Улс төр судлал, олон улсын харилцааны докторын зэрэг (Ph.D) хамгаалуулах зөвлөлийн гишүүн, 2021 оны нэгдүгээр сараас Боловсролын Магадлан Итгэмжлэх Үндэсний Зөвлөлийн Нийгмийн шинжлэх ухаан, мэдээлэл, сэтгүүлзүйн мэргэжлийн комиссын гишүүн, 2018 оноос ШУА-ийн Олон улс судлалын хүрээлэнгийн Эрдмийн Зөвлөлийн гишүүнээр  ажиллаж байна. 2009-2013 онд Монгол-ЕХ-ны түншлэлийг дэмжих нийгэмлэгийн тэргүүн, 2024 оны тавдугаар сараас Монголын Олон улс судлалын "Алтан аргамж" Холбоо (ТББ) дэд ерөнхийлөгч, 2025 оны дөрөвдүгээр сараас тус Холбооны ерөнхийлөгчөөр ажиллаж байна. == '''Бүтээл''' == An Analysis on the Development Process and Promoting of Small and Medium scale Enterprises in the Republic of Korea. Seoul, Korea. 1994 Монгол, Өрнөдийн орнуудын харилцаа: Эрт, эдүгээ. УБ., 2004, Монгол Улс, Өрнө дахин: Харилцаа, хамтын ажиллагаа. ''XX зууны эхнээс XXI зууны эхэн''. УБ., 2007, Монгол Улс, Алс Дорно дахин: Олон улсын харилцаа, геополитик, дипломат ажиллагаа. ''ХIX зууны сүүлчээс ХХ зууны тэргүүн хагаст''. Тэргүүн боть. УБ., 2013 Монгол Улс, Алс Дорно дахин: Геополитик, дипломат ажиллагаа, аюулгүй байдал. ''ХХ зууны сүүлийн хагаст.'' Дэд боть. УБ., 2021 Монгол Улсын "гуравдагч хөрш"-ийн бодлого: Хоёр болон олон талт хамтын ажиллагаа. Дэд боть.УБ., 2022 Монгол Улсын "гуравдагч хөрш"-ийн бодлого: Онолын баримтлал, орчин үеийн зангилаа асуудлын судалгаа. Тэргүүн боть. УБ., 2023 нэг сэдэвт бүтээлүүд тууривсан. Профессор Ж.Борын хамт тууривсан «Монголын дипломатын нэвтэрхий толь бичиг» А-И, Тэргүүн боть, УБ., 2013,  «Монголын дипломатын нэвтэрхий толь бичиг» К-П, Дэд боть, УБ., 2014, «Монголын дипломатын нэвтэрхий толь бичиг» С-Я, Гутгаар боть,  УБ., 2015 болон 2016 онд уг гурамсан боть бүтээлийн нэмэж сайжруулсан хоёрдахь хэвлэл© болон 2018 онд “Дэлхийн дипломатын толь бичиг” Сөүл хотод хэвлэгдэн гарсан. ШУА-ийн түүх, угсаатны зүйн хүрээлэнгээс эрхлэн гаргасан Монгол Улсын түүх. (ХХ-XXI зуун). УБ., 2024 V боть бүтээлд зохиогчоор оролцсон бөгөөд тус бүтээл нь "2024 оны Шилдэг бүтээл"-ээр шалгарч Засгийн газрын "Өргөмжлөл" хүртсэн. 2014 онд «Монгол Улсын Үндэсний аюулгүй байдлын гадаад, дотоод орчны судалгаа, дүн шинжилгээ», 2016 онд “Монгол Улс байнга төвийг үл сахих нь”,  2021 онд “Олон улсын харилцаан дахь зөөлөн хүчний бодлого ба Монгол Улс” хамтын бүтээлийг эрхлэн хэвлүүлж, ҮАБЗ-ийн Стратегийн судалгааны хүрээлэнгээс эрхлэн гаргасан “ШХАБ-ын бүрэн зураглал” 2021, “Төв Азийн геополитик” 2022,   “Дижитал эдийн засаг” 2023, БХЭШХ-гээс эрхлэн гаргасан “Аюулгүй байдал ба гуравдагч хөршийн бодлого” 2023 зэрэг 60 илүү хамтын бүтээлд зохиогчоор оролцож, 180 гаруй судалгааны өгүүлэл нийтлүүлснээс англи, герман, солонгос, хятад, турк хэл дээр, түүнчлэн Scopus, Web of Science олон улсын индекстэй сэтгүүлүүдэд хэвлэгдэж, БНСУ, Нидерланд, Япон, АНУ, Тайвань, Энэтхэг, Хятадад олон улсын хуралд итгэл хэлэлцүүлж, үндэсний аюулгүй байдалтай холбоотой 30 гаруй эрдэм шинжилгээний төслийн удирдагч, гүйцэтгэгчээр ажилласан. Д.Уламбаяр олон улс судлалаар  11 докторын (Ph.D) диссертаци, олон улсын харилцааны чиглэлээр 40 гаруй магистрын дипломын ажлыг удирдаж, амжилттай хамгаалуулсан байна. Боловсролын болон Шинжлэх ухааны тэргүүн ажилтан, Алтан гадас одон, Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одон, Хүндэт дипломат цол тэмдэг, Монгол Улсын Шинжлэх ухааны гавьяат зүтгэлтэн цолоор тус тус шагнагдсан. Д.Уламбаяр МУИС, ХИС болон бусад их сургуулиудад 30 илүү жил багшилж буй бөгөөд Монгол Улсын гадаад бодлого, олон улсын харилцаа, аюулгүй байдал, эдийн засгийн дипломатийн асуудлаар сургалт-судалгааны ажил эрхэлдэг. {{DEFAULTSORT:Уламбаяр, Дэнзэнлхамын}} [[Ангилал:1962 онд төрсөн]] [[Ангилал:Монгол улсын шинжлэх ухааны гавьяат зүтгэлтэн]] [[Ангилал:Амьд хүн]] [[Ангилал:Улаанбаатарын хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:21-р зууны зохиолч]] [[Ангилал:Монголын зохиолч]] [[Ангилал:Хүмүүнлэгийн Ухааны Их Сургууль]] 763go6fo1q5j70bjqz8cfslbzip283y 0 138585 852295 811692 2026-04-05T08:51:37Z Avirmed Batsaikhan 53733 852295 wikitext text/x-wiki [[Файл:J. D. Vance (53808261332).jpg|thumb|Жеймс Дэвид Вэнс, 2024 он ]] '''Жеймс Дэвид Вэнс''' ([[Англи хэл|англи]]. ''James David Vance''; мөн '''Жей Ди Вэнс''' ([[Англи хэл|англи]]. ''JD Vance'') гэж товчилж нэрэлдэг; төрөхдөө — '''Жеймс Дональд Боумен''' ([[Англи хэл|англи]]. ''James Donald Bowman'') нэртэй байсан; 1984 оны 8-р сарын 2-нд [[Охайо|Охайо мужийн]] [[Мидлтаун]] хотод төрсөн) — Америкийн улс төрийн зүтгэлтэн бөгөөд ажил хэрэгч хүн. АНУ-ын [[Бүгд Найрамдах Нам (АНУ)|Бүгд Найрамдах намын]] гишүүн. 2025 оны 1-р сарын 20-нд тангараг өргөж АНУ-ын Дэд Ерөнхийлөгч болсон. 2023 оны 1-р сарын 3-наас 2025 оны 1-р сарын 20-ны өдрийн хооронд [[Охайо]] мужаас сонгогдсон [[АНУ-ын Сенат|АНУ-ын Сенатын]] гишүүн буюу сенатор байсан. 2024 оны 7-р сарын 15-нд АНУ-ын ерөнхийлөгчийн сонгуульд нэр дэвшигч [[Доналд Трамп]] Бүгд найрамдах намаас дэд ерөнхийлөгчид нэр дэвшигчээр Жеймс Вэнсийг сонгосон тухайгаа зарласан бөгөөд 2024 оны 11-р сард Д.Трамп сонгуульд ялалт байгуулснаар Жеймс Вэнс [[Ричард Никсон|Ричард Никсоноос]] хойш сонгогдсон 3 дахь хамгийн залуу дэд ерөнхийлөгч болжээ. == Үзэл бодол == Ж.Вэнс үндэсний консерватив, барууны популист улс төрийн үзэл бодолтой гэж тодорхойлж болно. Тэрээр үр хөндөлт, ижил хүйстнүүдийн гэрлэлтийн эсрэг, галт зэвсгийн хатуу хяналттай байх ёстой гэж үздэг байна. Тэрээр мөн хүүхэдгүй байдлыг шүүмжилж, нийгэм-улс төрийн байр сууринд католик шашны нөлөө их байна гэж ил тод хэлдэг. 2025 оны 2-р сарын 14-нд [[Мюнхений аюулгүй байдлын бага хурал]] дээр хэлсэн үгэндээ тэрээр Европын холбооны удирдлагуудыг ардчилал, үг хэлэх эрх чөлөөний үнэт зүйлээс ухарч байна гэж шүүмжилсэн. Тэрээр ХАМАС бүлэглэлийн мөргөлдөөнд Израилийг дэмжиж байгаа ч Америкийн Украинд цэргийн тусламж үзүүлэхийг эсэргүүцэж, энхийн хэлэлцээг илүүд үзэж байгаа ажээ. == Намтар == Түүнийг төрөхөд нь Жеймс Дональд Боумен ([[Англи хэл|англи]]. ''James Donald Bowman'') гэж нэрлэсэн эх нь эцгээс нь салсаны дараа Жеймс Дэвид Хэймел ([[Англи хэл|англи]]. ''James David Hamel'') гэж шинэ нөхрийнхөө овогийг түүнд өгсөн бөгөөд сүүлд тэрээр өвөг эцэг Жеймс Ли Вэнс ([[Англи хэл|англи]]. ''James Lee Vance'')-ийн овогийг авсан байна. Жеймс Вэнс 2003 онд ахлах сургуулиа төгсөөд Тэнгисийн явган цэргийн ангид элсэж, [[Иракийн дайн|Иракийн дайны]] үеэр тус корпуст олон нийттэй харилцах ажилтнаар ажиллаж байгаад 2007 онд цэргийн албаа хааж дуусгасан байна. Улмаар тэр 2009 онд Охайогийн Их сургуулийг улс төр судлал, философийн чиглэлээр сурч дуусгаад 2013 онд Йелийн хуулийн сургуулийг төгссөн байна. Тэрээр [[Иллиной]] мужийн Сидли Остин хуулийн фирмд өмгөөлөгчөөр ажиллаж байгаад [[Цахиурын хөндий|Цахиурын хөндийд]] карьераа үргэлжлүүлсэн. 7p1hr0m5234vkkwst626e57vqoc0z73 0 144941 852285 851850 2026-04-05T06:30:30Z CommonsDelinker 211 2026032jhb.jpg файлыг коммонсд [[c:User:Krd|Krd]] хэрэглэгч устгасан тул арилгагдлаа. Шалтгаан: No license since 28 March 2026. 852285 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Урлагийнхан|Name=Амарбаярын Шагдарсүрэн|төрсөн=1941|төрсөн газар=Бууцагаан сум, Баянхонгор аймаг|харьяалал=Монгол үндэстэн|мэргэжил=Иргэний ба үйлдвэрийн барилгын инженер, улс төр судлаач, эдийн засгийн ухааны Доктор [PhD], Профессор|зураг=Шагдарсүрэн_зураг.png}} '''Амарбаярын Шагдарсүрэн''' 1941 оны 5-р сарын 01-нд [[Ховд аймаг|Ховд]] аймгийн [[Булган сум|Булган]] сум “Шар хулс”-ны Зэл мод гэдэг газар төрсөн. Монгол улсын Төр, нийгмийн зүтгэлтэн, судлаач, нэрт соён гэгээрүүлэгч, Зохиолч, Яруу найрагч, Эдийн засгийн ухааны Доктор [PhD], Профессор. == Төгссөн сургууль == * 1949-1956 онд Булган сумын бүрэн бус дунд сургууль * 1956-1958 онд Нийслэлийн Сүхбаатарын нэрэмжит Хоёрдугаар дунд сургуулийн 8,9-р анги * 1958-1959 онд Ховд аймгийн 10 жилийн Нэгдүгээр дунд сургуулийн 10-р анги * 1959-1964 онд МУИС-ийн Барилга инженерийн факультет * 1966 онд Улаанбаатар хотын, 1988 онд Москва хотын Улс төрийн оройн Их сургуулиудыг тус тус дүүргэсэн. * Улс төрийн дээд боловсролтой, Үйлдвэрийн болон Иргэний барилгын инженер, Эдийн засагч мэргэжилтэй * 2004 онд Москва хотод Европын Мэдээллийн Академид Эдийн засгийн ухааны доктор [PhD], “Профессор цолыг хамгаалсан == Намтар == Шагдарсүрэн эгэл малчин Амарбаярын бага хүү болон мэндэлжээ. Хонгараачин овогт Вангийн торгууд ястан. Эх нутгаа, элгэн саднаа гэсэн халуун сэтгэлтэй Монгол улсын иргэн. Хүүхэд нас нь дайны хүнд хэцүү цагт зөвхөн мал аж ахуй, газар тариалангаар амьдарч өсөж торнисон. Аав Жаргалын Амарбаяр нь мал маллах, тариа тарих, хар бор ажилд хатуужсан, эмнэг хангал сургах, морь буйгуйлдах, исгэрдгээрээ нутаг усандаа нэртэй, хүнд тусч, төрийн хар хүн байжээ. Ээж Баясгайн Түвшээ нь үйлэнд уран, их ажилсаг, үр хүүхдээ сургаал үгээр хүмүүжүүлсэн бусдад тустай нэгэн байжээ. Ах эгч хоёр нь түүнээс олон насаар ах байсан учир дүүдээ зааж сургадаг. Эгч Цэвэг нь үйлэнд уран, шилдэг малчин байсан. Ах Пагма нь Баруун Монголоос төрсөн Анхны хүний их эмч, Ховд аймгийн шилдэг 100 эрхмийн нэг, эх барих эмэгтэйчүүдийн эмчээр хот, хөдөөгийн эмнэлэгүүдэд насаараа ажиллаж, бусдын сайн сайхны төлөө амьдралаа зориулж явсан. Шагдарсүрэнгийн “Далдугаар зөрлөг” номын 5-р ботийг Монгол бичгээр хадаж, гар бичмэлээр алдаа мадаггүй уран гоёор бичсэн байдаг. А.Шагдарсүрэн 1959 онд МУИС-ийн Барилга инженерийн анги анх нээгдэхэд элсэн суралцаж 1964 онд Үйлдвэрийн ба Иргэний барилгын инженер мэргэжил эзэмшсэн “Анхны” төгсөгч. Түүний амьдралд анхны тодотголтой олон юм бий. Ахуйн соёлд хувьсал хийж электрон барааг Монголд оруулж ирж шинэ дэвшил бий болгосон хүний нэг. Энэ талаар Олон улсын сэтгүүлч, Доктор Б.Дашзэвэг “Ахуйн соёлын хувьсгал” хэмээх нийтлэлдээ хэсгээс нь дурьдвал Ардын хувьсгалыг Сүхбаатар ялуулсан, Ардчилсан хувьсгалыг Зориг ялуулсан, Ахуйн соёлын хувьсгалыг Шагдарсүрэнчүүд ялуулсан гэж нэгэнтэй бичжээ. Хогоо дэрсэн шүүрээр шүүрдэж, хувцасаа нидрүүлгээр угаадаг байсныг халж ахуйн бүх үйлдлүүд автоматчилагдсан, Гар утас хүн бүрийн хэрэглээ болсон зэрэг том өөрчлөлтүүд нь эдүгээгийн Номин холдингийн үйл ажиллагаатай нягт холбоотой. Өдгөө 85 насыг зооглон буй Амарбаярын Шагдарсүрэнгийн хувийн сан хөмрөг, оюуны өвийг цэгцлэн үзвэл түүний хийсэн бүтээсэн нь арвин их. Мөн ивээн тэтгэж, гар бие оролцсон оюуны бүтээлүүд нь тавь, жараар тоологдоно. Жирийн малчин ардын хүү хэрхэн төр нийгмийн нэрт зүтгэлтэн, эрдэмтэн судлаач, итгэлт бизнесмэн болж, үйлдвэр, худалдаа үйлчилгээний салбарт нэгэн жарны амьдралаа зориулжээ. А.Шагдарсүрэн Төв аймгийн Баян сумын уугуул Рэнцэнгийн Содномтойгоо 1965 онд гэр бүл болжээ. Түүний хань хүний их эмч. Тэд гурван (Уламбаяр, Баярсайхан, Энхбаяр) хүүтэй. “Бурмаар тэтгэхээр урмаар тэтгэ” гэсэн зарчмаар хүүхдүүдээ өсгөн хүмүүжүүлсэн. Монгол улсад хийсэн бүтээснээрээ манлайлж буй анхдагч компаниудын нэг нь Шагдарсүрэнгийн гэр бүлийн таван гишүүний бий болгосон Хувиараа Эрхлэх Аж Ахуй (Номин-5 ХЭАА)-аар эхэлсэн Номин Холдинг ХХК нь эдүгээ 6300 ажилтантай, 30 гаруй компанитай болтлоо өргөжин тэлжээ. == Ажлын замнал == * 1964-1971 онд Байшин үйлдвэрлэх Комбинатад Ахлах техникч, Ерөнхий инженер * 1969-1971 онд Улаанбаатар хотын барилга трестэд Даамал, Ангийн ерөнхий инженер. * 1969-1976 онд МҮЭ-ийн Төв зөвлөлд Барилга, Ой мод боловсруулах үйлдвэрийн ажилчдын Үйлдвэрчний эвлэлийн Төв хорооны “Анхны” Нарийн бичгийн дарга, МҮЭ-ийн Соёлын төв ордны “Анхны” дарга * 1976-1984 онд Улаанбаатар хотын Сүхбаатар районы Намын хорооны Үйлдвэр үйлчилгээ эрхэлсэн “Анхны” Нарийн бичгийн дарга. * 1984-1989 онд БНМАУ-аас ЗСБНХУ-д суугаа Худалдааны Төлөөлөгчийн газарт барилгын асуудал хариуцсан мэргэжилтэн * 1989-1992 онд Улаанбаатар хотын Октябрийн районы Ардын Депутатуудын хурлын гүйцэтгэх захиргааны Орлогч дарга * 1992-1993 онд Материал Импекс Хангамжийн нэгдэлд Хэлтсийн дарга * 1993-2000 онд Номин трейд ХХК-д Ерөнхий менежер * 1999-2000 онд “Эрдэнэт хивс” ХК-ийн Төлөөлөн Удирдах Зөвлөлийн дарга * 1999-2019 онд “Чингэс хаан” дээд сургуулийн ТУЗ-ийн “Анхны” дарга * 2000-2004 онд Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн * 2007 оноос “Монгол тэмүүлэл-Сайхан Монгол орон”ТББ-ын Удирдах зөвлөлийн дарга * 2004 оноос одоог хүртэл “Номин холдинг” ХХК-ийн ТУЗ-ын гишүүн зөвлөх * 2004 оноос Эрдэнэт хивс ХХК, Натурал Текстайл Групп (NTG) ХХК-ийн ТУЗ-ын гишүүн. '''ГАР БИЕ ОРОЛЦСОН, БҮТЭЭН БАЙГУУЛАЛТУУД''' ===Социалист бүтээн байгуулалтын жилүүдэд=== * 1963 он Атар-Өргөө ХК-ийн барилга 1964-1969 он 15-р хорооллын угсармал орон сууцны барилгууд * 1969-1970 он Улаанбаатар хотын 100 автобусны зогсоол * 1969-1971 он БНМАУ-ын Холбооны Яамны барилга * 1969-1971 он Сүхбаатар дүүргийн Нэгдсэн эмнэлэг * 1969-1971 он Монгол кино үйлдвэрийн барилга, Плёнк хадгалах агуулахууд, уурын зуухын хамт * 1969-1971 он Шинжлэх ухааны академийн барилга, (Хими, Физик, Түүхийн хүрээлэнгүүд ) * 1971 он Төв цэнгэлдэх хүрээлэнгийн барилгын өргөтгөл, баруун, зүүн жигүүрийн саравч * 1975-1976 он МҮЭ-ийн Соёлын төв ордны барилга '''ЗАХ ЗЭЭЛИЙН ЭДИЙН ЗАСГИЙН ХАРИЛЦААНД ШИЛЖСЭНЭЭС ХОЙШ ХЭРЭГЖҮҮЛСЭН БА ХЭРЭГЖҮҮЛЖ БУЙ БАРИЛГА БАЙГУУЛАЛТЫН ТӨСЛҮҮД''' [[Файл:Hheerree1.png|900x900px|thumb|.]] [[Файл:Picshag.png|900x900px|thumb|.]] [[Файл:Qq0987iuy.png|900x900px|thumb|.]] [[Файл:123sd.png|900x900px|thumb]] [[Файл:Pict34tg.png|900x900px|thumb|.]] [[Файл:1234qwersdf.png|900x900px|thumb|.]] ==Дурсамж== Түүний амьдралд 1984 онд ЗХУ-д ажиллаж амьдрах хувь тохиосон. Ид өөрчлөн байгуулалтаар амьсгалж ажилласан жилүүд дуусч, 1989 оны дундуур эх орондоо ирэхэд ардчиллын салхи сэвэлзэж, нийгэм улс төрийн хувьд өөрчлөлттэй нүүр тулах хүндхэн цаг үед тэрээр Нийслэлийн Октяберийн районы Ардын депутадуудын Хурлын Гүйцэтгэх Захиргааны Орлогч даргын албыг хашсан байдаг. Төрийн ажил амаргүй. Ардчиллыг бусдын адил талархан дэмжиж, ажил үйлсээрээ тус дэм болох гэж өдөр шөнөгүй зүтгэсэн он жилүүд байлаа. Тэр дундаа 90-ээд оны эхээр Засгийн газрын “20-р тогтоол” гарснаар мөнгөний ханш унаж, юмны үнэ өдрөөс өдөрт нэмэгдэж, мөнгөний ханш цаг цагаар унаж, иргэдийн амьдрал ядуурч байсан хүндхэн цаг үе. Давснаас өөр юмгүй хоосон дэлгүүрүүдээр картын бараа хувиарлаж, айл өрх бүрт хүргэх хүнд ажлыг хийж явсан. Ард нь гарсан ч хариуд нь эрүүл мэндээ алдсан. Гэлээ гээд зүгээр суусангүй. “Материал импекс” хангамжийн нэгдэлд хэлтсийн даргаар очсон. Нэгэнт муудсан бие сэхэл авалгүй ажлаа өгч, тахир дутуугын 2-р группт хүртэл орсон. Эхнэр 3 хүүхдийн хамт Номин-5 Хувиараа Эрхлэх Аж Ахуй ( ХЭАА) байгуулж, гэрээрээ оёдлын үйлдвэрлэл эрхэлсэн хүндхэн дурсамж. [[Файл:QazxdesxcgfFGHYTFCVF.jpg|400x300px|thumb|А.Шагдарсүрэн хань, гурван хүүхдийн хамт Москва хот 1987 он.]] ==А.ШАГДАРСҮРЭНГИЙН ӨӨРИЙН ОЮУНЫ САН== '''ТҮҮХ, УЛС ТӨР, ЭДИЙН ЗАСГИЙН БҮТЭЭЛҮҮД''' 1. Гэрээн засаад төрөөн засмуй 2000 он 2. Төрөө түшилцсэн мину 2004 он 3. Хөрөнгө оруулалтын эдийн засгийн асуудалд 2005 он 4. Төр түмнээ дээдэлсэн Номингийнхон 2006 он 5. Бидний аав ээж 2008 он 6. Эрэл, урланг эрхэмлэсэн Эрдэнэт хивснийхэн 2011 он 7. Төр түмнээ дээдэлсэн Номингийнхон 2012 он 8. Номингийн тэмдэглэлүүд 2013 он 9. Mongolian Economy сэтгүүлийн тусгай дугаар 2017 он 10. Төр түмнээ дээдэлсэн Номингийнхон 2017 он 11. Далдугаар зөрлөг II (Намтрын товчоон, Дурсамж,Номын өмнөтгөл, Нөхдийн дотно үг, Миний хэлсэн үг) 2020 он 12. Далдугаар зөрлөг III (Хэвлэл мэдээллийн нийтлэл, ярилцлага, Уншигчдын санал, шүүмж) 2020 он 13. Mongolian Economy сэтгүүлийн тусгай дугаар 2021 он 14. Гар бие оролцсон бүтээн байгуулалтууд мину 2021 он 15. Торгуудын түүхэн товчоон 2021 он 16.Төр түмнээ дээдэлсэн Номингийнхон 2023 он 17. Далдугаар зөрлөг 6-р боть Монгол Тэмүүлэл - Монгол ухаанаар хөгжихүй 2024 он 18. Далдугаар зөрлөг 7-р боть Гэрээ засаад төрөө засмуй 2024 он 19. Далдугаар зөрлөг 8-р боть Монгол Тэмүүлэл - Монгол ухаанаар хөгжихүй 2024 он 20.Монгол Улсын Шинжлэх ухааны гавьяат зүтгэлтэн, Доктор, Профессор, Зурхай судлаач, Монгол Улсын Ардын багш Л.Тэрбиш, Хувраг Түвдэн Довдан, Зурхайч Доржийн Цогтбаатар лам нарын цаг тооны бичгүүдийг харьцуулан судалж "Монгол зурхайн цаг тооны бичиг"-ийг 2009 оноос одоог хүртэл гаргаж байна. '''УТГА ЗОХИОЛ, ЯРУУ НАЙРГИЙН БҮТЭЭЛҮҮД''' 1. Итгэлийн тухай дуулал 2002 он 2. 1206 зүйр цэцэн үг 2005 он 3. 2006 зүйр цэцэн үг 2005 он 4. “Номин эрдэнийн орон” дуу шүлгийн түүвэр 2007 он 6. Зүйр цэцэн үгийн хоймсон хураангуй 2010, 2012 он 7. “Номин эрдэнийн орон”[хоёр дахь хэвлэл] 2010 он 8. Гурван найраглал 2011 он 9. Хоймслон буулгасан гурван найраглал 2012 он 10. Номингийн тэмдэглэл өгүүллүүд 2012 он 12. Гурамслан буулгасан гурван найраглал [кирил, монгол бичиг, англи] 2012 он 13. Баруун Монгол ардын дуу, хөгжим [А.Шагдарсүрэн, Ж.Төмөрхуяг] 2013 он 14. “Мажестик буюу Оюуны гайхамшигт өв” Сэтгүүл 2013, 2015 он 15. “Мажестик буюу Оюуны гайхамшигт өв” Сэтгүүл [Үлэг гүрвэл] 2013 он 16. Дөрвөн найраглал , дөрмөсөн хадмал 2014 он [кирил, монгол бичиг, англи орос] 17. Зүйр цэцэн үгийн шилмэл хураангуй I, II 2016, 2017 он 18. Ойрад холбоо үг, аялгын тайлал 2018 он 20. “Далдугаар зөрлөг” I [дуу, шүлэг, найраглал, тэмдэглэл] 2020 он == Ивээн тэтгэсэн оюуны бүтээлүүд == 1. Физикийн бодлогын цуврал [ЕБС-ийн сурагчдад] 1998 он 2. Майкл Жексон 1998 он 3. Монголын 100 хаан, 8 богд цуврал бүтээлууд 1999-2019 он 4. Чингис хаан 1999 он 5. Чингис хаан судлал (цуврал сэтгүүл) 2000 оноос 6. Төрийн ажилтны ёс зүй 2001 он 7. Мөнгө ярьдагсан бол 2002 он 8. Торгууд ардын аман зохиол 2003 он 9. Өнөөгийн ертөнцийг үндэслэгч Их эзэн Чингис хаан 2003 он 10. Чингис хааны нэвтэрхий толь 2004 он 11. Монголын тусгаар тогтнолын түүхэн хураангуй ба Зүүн гарын Ойрад Монгол, Ардын журамт цэргүүдийн дурдатгал 2005 он 12. Монголын аялал жуулчлалын нэвтэрхий толь 2005 он 13. Вангийн торгууд түмний түүхэн дурдатгал 2005 он 14. Фермерийн аж ахуйн зохион байгуулалтын загвар 2006 он 15. Гал унтраах анхан шатны багаж хэрэгсэл [Онцгой байдлын албатай хамтарсан] 2006 он 16. Галдан бошигт хаан 2006 он 17. Махагүргис, Молон, Мандуул хаад 2007 он 18. Сүлдэт хилийн холбоо (Дуу шүлгийн дээжис) 2007 он 19. Хөөрхий дөө миний аав, ээж, нутаг ус бидэн дөрөв 2007 он 20. Ахдаа илгээсэн арван захидал 2007 он 22. Т.Султаны уран бүтээлийн үнэ цэнэд хөтлөхүй 2008 он 23. Хүүхэд, гэр бүл, улсын хөгжил 2010 он 24. Монгол ухаанаар хөгжихүй цувралууд 2009, 2010, 2013, 2015 он 25. Монгол ухаанаар хөгжихүй (Өврийн ном) 2009 он 26. Үр хүүхэддээ үлдээх өв сургамж 2009 он 27. Борлуулалт арилжааны цагийг эзэлсэн 100 агуу санамж 2010 он 28. Мэргэн санаа 2012 он 29. Торгуудын Их нүүдэл 2011 он 30. Ойрад үг аялгын тайлал 2013 он 31. Намжаа Вангийн Алтан овоо 2013 он 32. Жижиглэн худалдаа (сурах бичиг) 2013 он 33. Бизнес төлөвлөлт (аргазүй, аргачлал) 2013 он 34. Монголын сэтгүүлзүй 100 жил (Хамгийн, Хамгийн) 2013 он 35. Гонгорын Рэнцэнгийнхэн 2014 он 36. Дэлхийд гайхагдсан Монгол улс DVD 2015 он 37. Эртэч Монгол цувралууд I, II 2014, 2015 он 38. Хөгжил дэвшилд өрнөсөн он жилүүд 2015 он 39. Халуун нар, сэрүүн салхи 2016 он 40. Алтайд гаргасан мөр 2016 он 41. Чингис хааны амжилтын нууц 2016 он 42. Вангийн торгуудын бахархан дуурайх үйлстэн 2018 он 43. Орчуулгын онол, дадлагын зарим асуудал 2018 он 44. Даяаршил, боловсрол, хүмүүжил 2019 он 45. Жарны дуун шастир роман 2019 он 46. Далай Их Торгууд түмний түүх (сонсдог ном) 2020 он 47. Ховд хотын бага тайлбар толь 2020 он 48. Эгэл хөвүүн эрхэм хүмүүн Ц.Сүрэмжав 2023 он 49. Торгуудын түүх, шашин, өв соёл 2023 он 50. Энэ Цагийн Монголчууд I, II боть 2024 он == Онцлох бүтээл == '''ЗОХИОН БҮТЭЭСЭН ТОВШУУР ХӨГЖМҮҮД''' • А.Шагдарсүрэн, Ж.Төмөрхуяг нар санаачлан зохион бүтээсэн 5 төрлийн товшуур хөгжмөө Χοвд аймгийн Булган суманд бэлэглэжээ. [[File:20260828@hg.jpg|thumb| 1. Торгууд товшуур 2. Хун хэц товшуур 3. Орог тэх оньсон наадгайт товшуур 4 Жангар Хоромсом товшуур 5. Шигширэг, хос бөмбөртэй товшуур]] '''БАРУУН МОНГОЛ АРДЫН ДУУ ХӨГЖИМ''' [[File:Баруун монгол.png|thumb|400x400| Баруун Монгол ардын дуу хөгжим номыг гаргахдаа холбогдуулан Ойрадын өв соёл судлалын нийгэмлэгээс “Ойрад үг” аялагын тайлал ( Д.Насанжаргал, А.Туул), “Баруун Монголын хаант улсын түүх” (Х.Лхагвасүрэн) номуудыг хэвлэн гаргаж, “Тод үсэг” буюу Тод Монгол бичгийн цагаан толгойг крилл үсэгт хадан буулгаж, Үндэсний цахим нэвтэрхий тольд “Шиньжан- Уйгурын өөртөө засах орон, “Торгууд ястан”, “Торгуудын их нүүдэл” “Уваш хаан” зэрэг Ойрад судлалтай холбоотой олон мэдээллүүдийг бэлтгэн оруулав. 2013 он]] Энэхүү номонд Шиньжаны Борталын аялгуу, Шиньжан Уйгурын Ойрад Монголчуудын дуу хуур, клипийг багтаасан 30 гаруй CD, ном тохимлоос авсан дуу хөгжим, нотыг өөрсдийн бичсэн дүрс бичлэгийн хамт ганцхан dvd-д багтааснаар Баруун Монголын дуу хөгжимтэй танилцах, түүнээс суралцах, судлах бололцоог бүрдүүлжээ. Энэхүү номонд Ойрад Монголын 260 гаруй шошдор буюу ардын богино дуу, 150 орчим уртын дуу, Жангарын тууль болон ерөөл магтаал, бүүвэйн дуу, тойг хийгээд орчин цагийн өнгө төрхийг илтгэсэн цөөн хэдэн зохиолын дууг багтаажээ. '''Монгол ардын зүйр цэцэн үгсийн шигшмэл''' [[File:Ичко5.png|thumb|345x345| Амарбаярын Шагдарсүрэн өөрийн ах А.Пагма болон гэр бүл хүүхдүүдийн хамт хичээнгүйлэн гаргасан Монгол ардын зүйр цэцэн үгийн кирилл болон гар бичмэл Монгол үсгээр хоймлон хадаж буулгасан шигшмэл. 2023 он]] Зүйр цэцэн үгийг буух утгын тайлал, тайлбартай нь тусгайлан бэлтгэж гаргасан “Монгол хэлний тайлбар толь” байдгаас “Зүйр цэцэн үгийн тайлбар толь” бичиг одоогоор байхгүй. == Гавьяа, шагнал == * 1971, 1981, 1991, 2001, 2011 онд Ардын хувьсгалын 50, 60, 70, 80, 90 жилийн Хүндэт медаль * 1981 онд Тэргүүний барилгачин цол * 1992 онд Улаанбаатар хотын хүндэт тэмдэг * 1996 онд Хэрэглэгчдийн итгэлт бизнесмен цол * 1997 онд Худалдаа, үйлдвэрийн Тэргүүний ажилтан цол * 1999 онд Худалдааны гавьяат ажилтан цол * 2003 оны Санхүү, эдийн засгийн албаны хүндэт тэмдэг * 2004 онд “Чингэс хаан” дээд сургуулийн Хүндэт доктор цол * 2005 онд “Монгол төрийн алтан санг арвижуулагч” одон * 2006 онд Их Монгол улс байгуулагдсаны 800 жилийн ойн Хүндэт медаль * 2007 онд Үндэсний Худалдаа Аж Үйлдвэрийн Танхимын дээд шагнал Хийморийн одон * 2010 онд Нийгмийн хөгжлийн Шилдэг зүтгэлтэн Одон * 2011 онд МАН-ын “Тусгаар тогтнол” одон * 2011 онд Монголын Зохиолчдын Эвлэлийн шагнал * 2012 онд Энхтайваны “Алтан од” одон * 2013 Үндэсний цахим өв академийн “Номч”[Академич] цол гэрэгэ * 2017 онд Монголын Хэрэглэгчдийн удирдлагын Академийн “Онцгой бүтээлийн академич” цол, алтан гэрэгэ * 2017 онд Монгол улсын Улаанбаатар Их Сургуулийн “Хүндэт доктор” цол * 2021 онд “Монгол Ардын Нам”-ын 100 жилийн ойн Хүндэт медаль * 2021 онд Сүхбаатарын одон '''АМАРБАЯРЫН ШАГДАРСҮРЭНГИЙН ДУУ НАЙРАГЛАЛ, ДҮРС БИЧЛЭГИЙН БҮТЭЭЛҮҮД''' [[Файл:Screen45.jpg|700x700px|thumb]] == Улс төрийн замнал == Шагдарсүрэн 2000 онд УИХ-ын сонгуульд тухайн үеийн Засгийн газрын тэргүүн, Ардчилсан намын дарга Р.Амаржаргалтай өрсөлдөн ялалт байгуулж 2000-2004 онд Улсын Их Хуралд сонгогдон ажиллахдаа 20 гаруй хуулийн ажлын хэсэг ахалж батлуулан, 35 хуульд нь нэмэлт өөрчлөлтийг хийж чадсан. [[Файл:Shagy1836.png|400x300px|thumb|УИХ-ын гишүүн П.Жасрай, Б.Чадраа нартай хуралын танхимд. 2003 он]] • Мянганы зам төсөл хэрэгжүүлэхэд нь дэмжин нийтийг уриалж анхны хандив өргөж бусдыг уриалж ажилласан. • МАХН-ын сонгуулийн мөрийн хөтөлбөр, Өөрийн мөрийн хөтөлбөрийн хүрээнд 9 гол зүйлд анхаарч ажиллахаар амлалт авчээ. Түүнийгээ хэрэгжүүлэхийн тулд Эдийн засгийн болон Төсвийн байнгын хорооны гишүүнээр ажиллаж, Улсын Их Хурал 990 хууль, тогтоол батлан гаргасны 26 хувийг Эдийн засгийн болон Төсвийн байнгын хороогоор хэлэлцэж ард түмний амьдралд хүрсэн томоохон ажлуудаас нь: 1. Улсын Их хурлаас “Аж Ахуйн үйл ажиллагааны тусгай зөвшөөрлийн тухай” хууль гаргасан нь хувийн хэвшлийнхэнд маш том боломж олгосон. Учир нь төр, хүмүүсийн хийж бүтээхэд нь саад учруулагч гэж ойлгогдох хэмжээнд хүрсэн асуудалыг хууль зүйн талаас нь цэгцэлж, хуульд заасны дагуу олгож байх, тусгай зөвшөөрөл эзэмшигчийн нийтлэг эрх, үүрэг хүлээх, хариуцлагыг тодорхойлох шаардлагын улмаас, энэ хуулийн төслийг гаргасан нь УИХ-аас авилгалын эсрэг тэмцэх нэгэн бодитой алхам болсон. 2. Монгол улсын иргэнд газар өмчлүүлэх тухай хууль батлагдсан нь түүхэн үйл явдал юм. Иргэн гэр бүлийн хэрэгцээний зориулалтаар нэг удаа нийслэлд 0.07 га хүртэл, бүсийн төвд 0.35 га хүртэл, сумын төвд 0.5 га хүртэл газрыг үнэгүй өмчлөх эрхтэй болсон. Мөн гэр бүлийн хамтын хэрэгцээндээ зориулан хүнсний ногоо, жимс жимсгэнэ, таримал тарих зориулалтаар 0.1 га газрыг үнэ төлбөргүй эзэмших эрхтэй болов. 2003 оны жилийн эцсийн байдлаар улсын хэмжээнд 28.231 иргэн газар өмчлөх тухай хүсэлт гаргаж, 20.837 иргэнд 1,550.02 га газрыг өмчлүүлэх шийдвэр гаргасан байна. 3. Банкны салбарт хөгжлийн бодлого хэрэгжүүлж, олон хэвшлийн банкны эрх зүйн зохицуулалтыг бий болгоход санаачлагатай оролцсон. == Соён гэгээрүүлэх үйлсэд == Амарбаярын Шагдарсүрэн түмэн олныг гэгээрүүлэх үйлсэд хувь нэмрээ оруулж яваа энэ цагийн соён гэгээрүүлэгчийн нэг юм. Бага залуугаасаа нам, төр, олон нийт, үйлдвэр, аж ахуй соёлын олон нийтийн байгууллагад идэвхтэй ажиллаж, туршлага хуримтлуулсан хүн юм. “Монгол Тэмүүлэл - Сайхан Монгол орон” ТББ-ыг найз нөхөдтэйгээ хамтран байгуулж 2008 оноос одоог хүртэл ажиллуулж байна. Монгол Тэмүүлэл нь: Шинэ мянганд Монгол улс “Хүний хөгжлөөрөө” дэлхийд манлайлах үндэстэн болоход чиглэсэн үйл ажиллагаа явуулдаг олон нийтийг хамарсан үндэсний хөдөлгөөн болно гэсэн Алсын хараатай ажиллаж байна. Монгол ухаанаар дархлаажсан, дэлхийд байр сууриа эзэлсэн, дэлхийд хүлээн зөвшөөрөгдсөн соёл боловсрол, ёс суртахуунтай, эх оронч, үлгэр жишээ, манлайлагч иргэн болох нь Монгол Тэмүүлэл юм. Тус ТББ-аас зохион байгуулдаг ажлын нэг хэлбэр нь “Эртэч Монгол” уулзалт. Өглөө эртлэн боссон хүмүүст 6:30 - 8:30 хооронд уригдсан хүмүүсээрээ лекц уншуулж, Хэвлэл мэдээллийн хэрэгслэлээр сурталчилж, ном болгон гаргаж олон нийтээр хүртээл болдог. Зөвхөн энэ арга хэмжээ 140 удаа зохион байгуулагдаад байна. Их дээд сургууль, ЕБС-иуд, албан байгууллагуудаар 7 хоногийн сэдэвт ажлууд зохиодог байна. [[Файл:1000088893subject.jpg|400x400px|thumb]] [[Файл:20260209ыгмруёэ.jpg|400x400px|thumb]] [[Файл:1000088894subject.jpg|400x400px|thumb]] == Номин холдинг ХХК-ийн үндэслэгч == Амарбаярын Шагдарсүрэн нь “Номин Холдинг” компанийг анх 1992.07.11 -нд “Номин-5” ХЭАА нэртэйгээр байгуулж, 1996.01.22 -нд “Номин Трейд” ХХК, 2002.05.28 -нд “Номин Холдинг” ХХК болон өргөжин өдгөө Дотоод, гадаад худалдаа, Үйлдвэрлэл, Барилга, Үл хөдлөх хөрөнгө, Банк санхүү, Агаарын тээвэр - логистик, Технологийн бизнесийн чиглэлүүдээр нийт 30 гаруй салбар компанитайгаар үйл ажиллагаагаа явуулж байна. Өнөөдөр Номинчууд дотоодын 10.000. жижиг дунд үйлдвэрлэгчид, хувиараа хөдөлмөр эрхлэгчид, Гадаадын 700 харилцагч түншүүдтэй хамтран ажиллаж байна. Монгол улсын 4 удаагийн, Нийслэлийн 4 удаагийн Шилдгийн Шилдэг Аж ахуйн нэгжээр шалгарсан, Топ-100 аж ахуйн нэг юм. Төр засгаас “Номин холдинг” ХХК-ийн үйл ажиллагааг өндрөөр үнэлж 2021 онд төрийн дээд шагнал “Алтан гадас” одонгоор шагнажээ. Ийнхүү хань гурван хүүхдийн хамт эхлүүлсэн өрхийн үйлдвэрээс өргөжин тэлсээр 30 гаруй жилийн түүхээ итгэл төгс, хийж бүтээсэн амжилтаа ахиулахаар цаг завгүй хөдөлмөрлөсөөр байна. [[File:Nomingiinhon1.png|1234x1234px|thumb|.]] 6i3z15n2c6zo47dywvm6iozdp8emqmi 10 145484 852272 850677 2026-04-05T04:56:02Z HorseBro the hemionus 100126 852272 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias =Зүүнгарын Хаант Улс | shortname alias = Зүүнгарын Хаант Улс | flag alias = Banner of the Dzungar Khanate.png | size = {{{size|23px}}} | name = {{{name|}}} | variant = {{{variant|}}} | altlink = {{{altlink|}}} | altvar = {{{altvar|}}} <noinclude> | related1 = Чин улс </noinclude> }} o96ubpe1z7wnkgrdv0zv5zvkg56j204 0 145762 852248 2026-04-04T13:45:36Z Indrasa5 103710 Хуудас үүсгэв: "Набукко (Итали дуудлага: [na bukko]; Набукодоносорын товчлол [na buko' do: nozor, - dono' zor], өөрөөр хэлбэл "Небукаднесзар") нь 1841 онд Жузеппе Вердигийн бичсэн Италийн либреттогийн дагуу бичсэн дөрвөн бүлэгт Итали хэл дээрх дуурь юм. Либретто нь Библийн 2 Хаад, Иеремиа, Гаш..." 852248 wikitext text/x-wiki Набукко (Итали дуудлага: [na bukko]; Набукодоносорын товчлол [na buko' do: nozor, - dono' zor], өөрөөр хэлбэл "Небукаднесзар") нь 1841 онд Жузеппе Вердигийн бичсэн Италийн либреттогийн дагуу бичсэн дөрвөн бүлэгт Итали хэл дээрх дуурь юм. Либретто нь Библийн 2 Хаад, Иеремиа, Гашуудал, Даниел номууд болон 1836 онд Аугуст Анисе-Буржуа, Фрэнсис Корну нарын жүжгээс сэдэвлэсэн. Гэхдээ Антонио Кортезегийн 1836 онд Ла Скала театрт тавьсан жүжгийн балетын дасан зохицол (шаардлагатай хэмжээнд хялбаршуулах) нь жүжгээс илүү Солерагийн хувьд илүү чухал эх сурвалж байсан юм.[1] Набукодоносор гэсэн анхны нэрээрээ уг дуурийг анх 1842 оны 3-р сарын 9-нд Милан хотын Ла Скала театрт тоглосон. Набукко бол Вердигийн хөгжмийн зохиолчийн нэр хүндийг бүр мөсөн бий болгосон дуурь гэж үздэг. Тэрээр "Энэ дууриар миний уран бүтээлийн замнал жинхэнэ утгаараа эхэлдэг. Хэдийгээр надад тулгарсан олон бэрхшээлүүд байсан ч Набукко азтай одны дор төрсөн нь гарцаагүй" гэж хэлсэн.[2] i9tc4wph1cuf7i5g71135ytzbrcvc20 1 145763 852253 2026-04-04T16:36:40Z ~2026-20931-95 103717 /* хайртай */ шинэ хэсэг 852253 wikitext text/x-wiki == хайртай == хайртай [[Тусгай:Contributions/&#126;2026-20931-95|&#126;2026-20931-95]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:&#126;2026-20931-95|talk]]) 16:36, 4 Дөрөвдүгээр сар 2026 (UTC) pt0yrmjw01plxxzvnhqsblb4ob4usti 0 145764 852265 2026-04-04T19:30:19Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Оклэндийн арлууд]] to [[Оклендийн арлууд]] 852265 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Оклендийн арлууд]] 2uneqx0q42altiay6ejxktdwfrnftpc 0 145765 852275 2026-04-05T05:17:21Z HorseBro the hemionus 100126 HorseBro the hemionus moved page [[Хойт]] to [[Хойд]] 852275 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Хойд]] ijgb05v6l4l7gw68jipi8869u534hxr 0 145766 852284 2026-04-05T06:27:44Z Enhjin 1423 103642 Дуурь 852284 wikitext text/x-wiki Ринальдо (дуурь) nl4z7ax59lgrfb48gdm2b7sxam7nlee 852286 852284 2026-04-05T06:35:52Z Enhjin 1423 103642 Дуурь 852286 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 852287 852286 2026-04-05T06:40:58Z Enhjin 1423 103642 852287 wikitext text/x-wiki Ринальдо бол Жеорж Фридерик Ханделийн зохиосон дуурь юм. Хамгийн анх 1711 онд Лондонд Хатан хааны музейд тоглогдсон . Энэ бол Лондонгийн тайзанд тусгайлан бичигдсэн анхны Итали дуурь юм . Энэ нь Торквато Тассо-гийн Жерузалламе либерата ( Чөлөөлөгдсөн Иерусалим ) туулиас сэдэвлэгдсэн юм. Энэ нь эхний кристийн аянтай холбоотой хайр болон тулалдааны түүхийг өгүүлдэг . Амьд шувуу болон галийг ашигласан нь олон гайхалтай тайзны эффект болж дуурийн алдарт хүргэсэн. "Ласкиа ч'ио фианга " бол оперуудын хамгийн алдартай дууль бас өнөөдрийг хүртэл алдартай байгаа амьд үзүүлбэрүүдийн нэг хэсэг юм. Хандел амьдралдаа дууриа маш олон удаа өөрчилж бусад дуучдад тохируулж ирсэн. Энэ Ханделийг Англид дуурийн мастер гэх нэр хүндээ баталгаажуулахад тусалсан . Хандел Риналдог маш хурдан зохиосон , бусад дуурь болон Италид 1706-10 онд удаан хугацаагаар байхдаа зохиосон өөрийн ажилуудаас санаа аван тааруулж зохиосон , зохиож байхдаа өөрийн нэр хүндийг баттай тогтоосон . Бүтээлээ нээсэн анхны жилүүдийн дараа тэр Нумэроуз амэндмэнт - ыг бүтээж оноонд хүрсэн . Ринальдог Ханделийн хамгийн шилдэг дууриар шүүмжлэгчид тооцсон байдаг. Бүтээлүүдийн дунд "Ласкиа ч'ио фианга" ны эмэгтэй хэсэг онцгойлон дуртай болон амьд хөгжмийн алдартай хэсэг нь болсон. 40esmcxpnow0kxvr6e5felasevb6ipv 0 145767 852291 2026-04-05T08:07:09Z Binyaa 103631 Гарчгийг тод налуу доогуураа зураастай болгосон 852291 wikitext text/x-wiki ''<big><u>'''Театр Солис(Уругвай)'''</u></big>'' hf5ylwgu5qmfc8tinh1fgfapg9vhs50 0 145768 852300 2026-04-05T09:33:06Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:Pompeii (4873744179).jpg|thumb]] '''Помпеи''' ([[Латин хэл|лат.]] ''Pompeii'', [[Итали хэл|итал]]. ''Pompei'', [[Грек хэл|грек.]] ''Πομπηία'') — Эртний Ромын хот. Өнөөгийн Кампаниа нутгийн [[Неаполь]] хотоос холгүй МЭӨ 1-р зуунд оршиж байгаад МЭ 79 онд [[Везуви галт уул|Везуви галт уулын]] дэ..." 852300 wikitext text/x-wiki [[Файл:Pompeii (4873744179).jpg|thumb]] '''Помпеи''' ([[Латин хэл|лат.]] ''Pompeii'', [[Итали хэл|итал]]. ''Pompei'', [[Грек хэл|грек.]] ''Πομπηία'') — Эртний Ромын хот. Өнөөгийн Кампаниа нутгийн [[Неаполь]] хотоос холгүй МЭӨ 1-р зуунд оршиж байгаад МЭ 79 онд [[Везуви галт уул|Везуви галт уулын]] дэлбэрэлт болох үеэр галт уулын зузаан үнсэнд нь дарагдсан хот юм. Өнөө үед — ил задгай музей болсон байна. [[ЮНЕСКО-гийн дэлхийн өв|ЮНЕСКО-гийн дэлхийн өвд]] бүртгэгдсэн юм. [[Файл:120551868 5e0bcde629 o.jpg|thumb|304x304px|Их театр]] 1592 онд архитектор Доменико Фонтана Сарно голоос суваг ухаж байхдаа хотын хэрмийн нэг хэсгийг нээжээ. 1689 онд худаг ухаж байхдаа тэд "Помпей" гэсэн бичээстэй эртний барилгын балгас олжээ. Гэсэн хэдий ч тухайн үед энэ нь Их Помпейгийн харш гэж үздэг байжээ. Малтлага нь зөвхөн 1748 онд Испани хүн Роке Хоакин де Алькубьерийн удирдлага дор эхэлсэн бөгөөд тэрээр өөрийн нээсэн хот нь Стабиа гэдэгт итгэлтэй байв. Тухайн үеийн гол малтлагыг Геркуланумд хийсэн; Помпейд зөвхөн холбоогүй гурван хэсгийг малтсан. Алькубьер зөвхөн урлагийн үнэ цэнэтэй олдворуудад сонирхолтой байсан бөгөөд тэдгээрийг Портичи дахь хааны музейд илгээж байжээ. Бусад олдворуудыг устгасан. Хэд хэдэн эрдэмтдийн эсэргүүцлийн дараа энэ устгалыг зогсоосон байна. [[Файл:Pompeji - Arena.jpg|thumb|417x417px|Помпеийн Арена]] 1763 онд хөшөөний суурин дээрх бичээсийг нээснээр үнсэн дор булсан хот нь Стабиа биш, харин Помпеи хот байсан нь тогтоогджээ. 1808-1814 оны хооронд [[Наполеон|Наполены]] маршал Иоахим Муратын үед малтлага идэвхтэй явагдсан. Наполеоны отгон эмэгтэй дүү Каролина Бонапарт үүнд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн юм. 1961 оноос хойш, ялангуяа 1980 оны газар хөдлөлтийн дараа тус хотод сэргээн босголтын ажил илүү өрнөж ирсэн байна. Одоогийн байдлаар Помпей хотын газар нутгийн 20-23% орчим нь малтлага хийж амжаагүй байгаа ажээ. g7305tu1wjz0j8q75uoow5q59zxhjmb 0 145769 852305 2026-04-05T10:51:33Z Nomuunb 103060 Add general biography. 852305 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс албан тушаалтан|name=Дамбын Шоовдор|image=[[File:Dambiin Shoovdor.jpg|thumb|Ардын их хурлын депутат, 1986]]|caption=Ардын их хурлын депутат, 1986|office1=|term_start1=|term_end1=|office3=|president3=|primeminister3=|term_start3=|term_end3=|predecessor3=|successor3=|birth_date=|birth_place=|death_date=|death_place=|spouse=|children=|alma_mater=|profession=|website=|allegiance=|branch=|serviceyears=|rank=|awards=|module=}} Харчин овогт Д.Шоовдор нь 1932 оны намар [[Цагаанчулуут сум|Цагаанчулуут сумын]] Дэлгэр багийн нутаг “Балдангийн худаг” хэмээх газар төрж, 9 нас хүртлээ эцэг эхийн гар дээр өсөж хүмүүжээд 1941 онд [[Цагаанхайрхан сум (Завхан)|Цагаанхайрхан сумын]] бага сургуульд элсэн орж, 1945 онд Шилүүстэй сумын бага сургууль, 1948 онд Завхан аймгийн 7 жилийн сургуулийг төгсөөд багш бэлтгэх 45 хоногийн курст суралцан багшийн ажлын гараагаа эхэлжээ. 1948–1950 онд Шилүүстэй сумын, 1950–1955 онд Отгон сумын, 1955–1956 онд Цагаанчулуут сумын сургуулиудад тус тус багшилжээ. 1957–1960 онд Архангай аймгийн багшийн сургуулийг төгсөж, 1959–1963 он хүртэл Цагаанчуулт сумын сургуульд эрхлэгч, захирал ажилласан. 1963 оноос Өмнөговь аймгийн сургуульд ахуйн эрхлэгч, захирал, 1968 оноос Улаанбаатар хотын намын хорооны дарга, 1971–1973 онд МАХН-ын төв хорооны дэргэдэх намын дээд сургууль, 1975–1987 онд аймгийн намын хорооны боловсон хүчний, 1987–1990 онд намын хянан шалгах комиссын даргаар ажилласан. 1990–2002 онд аймгийн хамдлын хорооны даргаар ажиллажээ. Ажлын үр дүн, гавьяа санаачилгыг нь төр засгаас өндрөөр үнэлж 1983 онд Алтан гадас одон, 1999 онд Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одон, Ардын хувьсгалын 40, 50, 60, 70, 80 жилийн ойн медалиуд, МАХН-ын хамд зүтгэчдийн медалиар шагнажээ. Олон жил багш захирлаар ажилласныг нь үнэлж 2003 онд Цагааннуулт сумын дунд сургууль үүсгэн байгуулагдсаны 50 жилийн ойгоор Ардын боловсролын тэргүүний ажилтан цол тэмдгээр шагнажээ. t95ivgfa8yahuq3xbaoiln8bkdpvq2q 852306 852305 2026-04-05T10:52:33Z Nomuunb 103060 fix some typing. 852306 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс албан тушаалтан|name=Дамбын Шоовдор|image=[[File:Dambiin Shoovdor.jpg|thumb|Ардын их хурлын депутат, 1986]]|caption=Ардын их хурлын депутат, 1986|office1=|term_start1=|term_end1=|office3=|president3=|primeminister3=|term_start3=|term_end3=|predecessor3=|successor3=|birth_date=|birth_place=|death_date=|death_place=|spouse=|children=|alma_mater=|profession=|website=|allegiance=|branch=|serviceyears=|rank=|awards=|module=}} Харчин овогт Д.Шоовдор нь 1932 оны намар [[Цагаанчулуут сум|Цагаанчулуут сумын]] Дэлгэр багийн нутаг “Балдангийн худаг” хэмээх газар төрж, 9 нас хүртлээ эцэг эхийн гар дээр өсөж хүмүүжээд 1941 онд [[Цагаанхайрхан сум (Завхан)|Цагаанхайрхан сумын]] бага сургуульд элсэн орж, 1945 онд Шилүүстэй сумын бага сургууль, 1948 онд Завхан аймгийн 7 жилийн сургуулийг төгсөөд багш бэлтгэх 45 хоногийн курст суралцан багшийн ажлын гараагаа эхэлжээ. 1948–1950 онд Шилүүстэй сумын, 1950–1955 онд Отгон сумын, 1955–1956 онд Цагаанчулуут сумын сургуулиудад тус тус багшилжээ. 1957–1960 онд Архангай аймгийн багшийн сургуулийг төгсөж, 1959–1963 он хүртэл Цагаанчуулт сумын сургуульд эрхлэгч, захирал ажилласан. 1963 оноос Өмнөговь аймгийн сургуульд ахуйн эрхлэгч, захирал, 1968 оноос Улаанбаатар хотын намын хорооны дарга, 1971–1973 онд МАХН-ын төв хорооны дэргэдэх намын дээд сургууль, 1975–1987 онд аймгийн намын хорооны боловсон хүчний, 1987–1990 онд намын хянан шалгах комиссын даргаар ажилласан. 1990–2002 онд аймгийн хамдлын хорооны даргаар ажиллажээ. Ажлын үр дүн, гавьяа санаачилгыг нь төр засгаас өндрөөр үнэлж 1983 онд Алтан гадас одон, 1999 онд Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одон, Ардын хувьсгалын 40, 50, 60, 70, 80 жилийн ойн медалиуд, МАХН-ын хамд зүтгэчдийн медалиар шагнажээ. Олон жил багш захирлаар ажилласныг нь үнэлж 2003 онд Цагаанчулуут сумын дунд сургууль үүсгэн байгуулагдсаны 50 жилийн ойгоор Ардын боловсролын тэргүүний ажилтан цол тэмдгээр шагнажээ. qehd7fj60sq3fpskgsk6qjuitvh8vmi