Википедиа mnwiki https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D2%AF%D2%AF%D1%80_%D1%85%D1%83%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%81 MediaWiki 1.46.0-wmf.22 first-letter Медиа Тусгай Хэлэлцүүлэг Хэрэглэгч Хэрэглэгчийн яриа Википедиа Википедиагийн хэлэлцүүлэг Файл Файлын хэлэлцүүлэг МедиаВики МедиаВикигийн хэлэлцүүлэг Загвар Загварын хэлэлцүүлэг Тусламж Тусламжийн хэлэлцүүлэг Ангилал Ангиллын хэлэлцүүлэг TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk Турк 0 2054 852318 848971 2026-04-05T13:46:01Z Avirmed Batsaikhan 53733 852318 wikitext text/x-wiki {{Short description|Баруун Ази, Зүүн Өмнөд Европ дахь улс}} {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Бүгд Найрамдах Турк Улс<br/><span style="text-align:left;">{{МонголЮникод|ᠪᠦᢉᠦᠳᠡ<br />ᠨᠠᠶᠢᠷᠠᠮᠳᠠᠬᠤ<br />ᠲᠦᠷᠻ<br />ᠤᠯᠤᠰ|size=1em}}</span> | common_name = Турк | native_name = {{native name|tr|Türkiye Cumhuriyeti}} | image_flag = Flag of Turkey.svg | flag_type = [[Туркийн төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = <!-- Туркийн Үндсэн хуульд төрийн сүлдийг заагаагүй --> | symbol_type = | national_motto = <!-- Туркийн Үндсэн хуульд албан ёсны уриа заагаагүй --> | national_anthem = <br />{{native phrase|tr|[[Тусгаар тогтнолын марш|İstiklal Marşı]]|nolink=yes}}<br />"Тусгаар тогтнолын марш"{{parabr}}{{center|[[File:Istiklâl Marsi instrumetal.ogg]]}} <!-- Please do not replace this with the vocal version. In order to keep continuity with other Wikipedia pages on modern countries, the instrumental version should be used. --> | image_map = Turkey (orthographic projection).svg | capital = [[Анкара]] | coordinates = {{Coord|39|N|35|E|type:city|display=title,inline}} | largest_city = [[Истанбул]]<br />{{coord|41|1|N|28|57|E|display=inline}} | official_languages = [[Турк хэл]]<ref name="TC Constituton Art. 3">{{cite news|title=Türkiye Cumhuriyeti Anayasası|url=https://www.tbmm.gov.tr/develop/owa/tc_anayasasi.maddeler?p3=3|publisher=[[Туркийн Үндэсний Их Хурал]]|access-date=1 July 2020|language=Tr|archive-url=https://web.archive.org/web/20200702232731/https://www.tbmm.gov.tr/develop/owa/tc_anayasasi.maddeler?p3=3|archive-date=2 July 2020|quote="3. Madde: Devletin Bütünlüğü, Resmi Dili, Bayrağı, Milli Marşı ve Başkenti: Türkiye Devleti, ülkesi ve milletiyle bölünmez bir bütündür. Dili Türkçedir. Bayrağı, şekli kanununda belirtilen, beyaz ay yıldızlı al bayraktır. Milli marşı "İstiklal Marşı" dır. Başkenti Ankara'dır."|url-status=bot: unknown}}</ref><ref name="Constitutional Court of Turkey - Constitution Art. 3">{{cite news|title=Mevzuat: Anayasa|url=https://www.anayasa.gov.tr/tr/mevzuat/anayasa/|publisher=[[Туркийн Үндсэн хуулийн шүүх]]|location=Ankara|access-date=1 July 2020|language=Tr|archive-url=https://web.archive.org/web/20200621023406/https://www.anayasa.gov.tr/tr/mevzuat/anayasa/|archive-date=21 June 2020|url-status=bot: unknown}}</ref> | languages_type = [[Ярианы хэл]] | languages = {{vunblist | Голдуу турк хэл<ref> * {{harvnb|KONDA|2006|p=19}} * {{harvnb|Comrie|2018|p=537}}</ref>}} {{collapsible list |[[Умард Курд хэл|Курд хэл]]|[[Заза хэл]]|[[Араб хэл]]|[[Черкес хэл]]|[[Лаз хэл]]|[[Грек хэл]]|[[Армени хэл]]|[[Албани хэл]]|[[Босни хэл]]|[[Болгар хэл]]|[[Туркийн хэлнүүд|Бусад хэл]]}} | ethnic_groups = {{unbulleted list | 70–75% [[Туркууд]] | 19% [[Курдүүд]] | 6–11% Бусад }} | demonym = [[Туркууд]] | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Ерөнхийлөгчийн засаглалын систем|ерөнхийлөгчийн]] [[бүгд найрамдах улс]] | leader_title1 = [[Туркийн Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = [[Режеп Тайип Эрдоан]] | leader_title2 = [[Туркийн Дэд Ерөнхийлөгч|Дэд Ерөнхийлөгч]] | leader_name2 = [[Жевдет Йылмаз]] | leader_title3 = [[Туркийн Үндэсний Их Хурлын Дарга|Их Хурлын Дарга]] | leader_name3 = [[Нуман Куртулмуш]] | leader_title4 = [[Туркийн Үндсэн хуулийн шүүх|Ерөнхий шүүгч]] | leader_name4 = [[Кадир Өзкая]] | legislature = {{nowrap|[[Туркийн Үндэсний Их Хурал|Үндэсний Их Хурал]]}} | sovereignty_type = [[Туркийн түүх|Түүх]] | established_event1 = [[Османы эзэнт гүрэн]] | established_date1 = 1299 оны ойролцоо | established_event2 = [[Туркийн тусгаар тогтнолын дайн|Тусгаар тогтнолын дайн]] | established_date2 = 5 сарын 19, 1919 | established_event3 = [[Үндэсний Их Хурлын засгийн газар]] | established_date3 = 4 сарын 23, 1920 | established_event4 = [[Османы султант улсын татан буулгалт|Султант улс татан буугдсан]] | established_date4 = 11 сарын 1, 1922 | established_event5 = {{nowrap|[[Лозанны гэрээ]]}} | established_date5 = 7 сарын 24, 1923 | established_event6 = [[Туркийн түүх|Бүгд найрамдах улс тунхаглагдав]] | established_date6 = [[Бүгд Найрамдах Улсын Өдөр (Турк)|10 сарын 29, 1923]] | established_event7 = [[Туркийн Үндсэн хууль|Одоогийн үндсэн хууль]] | established_date7 = 11 сарын 9, 1982<ref name="Constitution2019">{{cite web |title=Туркийн үндсэн хууль |url=https://www.anayasa.gov.tr/en/legislation/turkish-constiution/ |publisher=Анаяса Махкемеси |access-date=12 April 2022 |archive-date=10 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210110193216/https://www.anayasa.gov.tr/en/legislation/turkish-constiution/ |url-status=live }}</ref> | area_km2 = 783,356 <!--http://www.auswaertiges-amt.de/DE/Aussenpolitik/Laender/Laenderinfos/01-Nodes_Uebersichtsseiten/Tuerkei_node.html --> | area_rank = 36 | area_sq_mi = 302535 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | percent_water = 2.03<ref>{{cite web|title=Surface water and surface water change|access-date=11 October 2020|publisher=[[Эдийн Засгийн Хамтын Ажиллагаа ба Хөгжлийн Байгууллага]] (ЭЗХАХБ)|url=https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER|archive-date=24 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210324133453/https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER|url-status=live}}</ref> | population_estimate_year = 2022 | population_estimate_rank = 17 | population_density_km2 = 111<ref name="Turkey-population">{{cite web|url=https://data.tuik.gov.tr/Bulten/Index?p=Adrese-Dayali-Nufus-Kayit-Sistemi-Sonuclari-2021-45500&dil=2|publisher=Turkish Statistical Institute|title=The Results of Address Based Population Registration System, 2021|date=4 February 2022|access-date=7 February 2022}}</ref> | population_density_sq_mi = 262 | population_density_rank = 83 | GDP_PPP = {{increase}} $3.832 их наяд<ref name="IMFWEO.TR">{{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2024/April/weo-report?c=186,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2022&ey=2029&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=World Economic Outlook Database, April 2024 Edition. (Türkiye) |publisher=[[Олон Улсын Валютын Сан]] |website=www.imf.org |date=16 April 2024 |access-date=16 April 2024}}</ref> | GDP_PPP_year = 2024 | GDP_PPP_rank = 11 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $43,921<ref name="IMFWEO.TR" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 46th | GDP_nominal = {{increase}} $1.114 их наяд<ref name="IMFWEO.TR" /> | GDP_nominal_year = 2024 | GDP_nominal_rank = 18 | GDP_nominal_per_capita = {{decrease}} $12,765<ref name="IMFWEO.TR" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 71 | Gini = 41.9 <!--number only--> | Gini_year = 2019 | Gini_ref = <ref name="Gini">{{cite web |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=TR|title=Gini index (World Bank estimate) – Turkey|year=2019|access-date=15 November 2021|publisher=World Bank }}</ref> | Gini_change = steady <!--increase/decrease/steady--> | HDI = 0.838 <!--number only--> | HDI_year = 2021<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase<!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=8 September 2022|access-date=8 September 2022}}</ref> | HDI_rank = 48 | currency = [[Турк лир]] ([[Турк лирын тэмдэг|₺]]) | currency_code = TRY | time_zone = [[Турк дахь цаг|TRT]] | utc_offset = +3 | date_format = өө.сс.жжжж ([[Манай эрин|МЭ]]) | drives_on = баруун гарын | calling_code = [[Турк дахь утасны дугаар|+90]] | cctld = [[.tr]] | ethnic_groups_year = 2016 | ethnic_groups_ref = <ref name="cia">{{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/turkey-turkiye/#people-and-society|title=Turkey|work=[[The World Factbook]]|publisher=[[АНУ-ын Тагнуулын төв газар|Тагнуулын төв газар]]|access-date=13 October 2016|archive-date=28 Наймдугаар сар 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220828085706/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/turkey-turkiye/#people-and-society|url-status=dead}}</ref> }} '''Турк''' ({{lang-tr|Türkiye}} [ˈtyɾcije]), албан ёсоор '''Бүгд Найрамдах Түрк Улс''' ({{lang-tr|Türkiye Cumhuriyeti|links=no}} [ˈtyɾcije dʒumˈhuːɾijeti]), нь тив дамнасан [[Зүүн Европ|зүүн]] [[Европ]] болон [[Өрнөд Ази|өрнөд]] [[Ази]]йн [[улс]] юм. Баруунаас нар зөв тойруулвал [[Грек]], [[Болгар]], [[Гүрж]], [[Армени]], [[Азербайжан]], [[Иран]], [[Ирак]], [[Сири]] гэх 8 улстай хиллэдэг. Мөн урд, баруун, хойд талуудаараа [[Газар дундын тэнгис]], [[Эгейн тэнгис]], [[Хар тэнгис]]ээр хүрээлүүлдэг байна. [[Гантиг тэнгис]], [[Босфорын хоолой|Босфорын]], [[Дарданеллын хоолой]]нуудаар тивүүдийг заагладаг. Нийслэл нь [[Анкара]], хамгийн том хот нь [[Стамбул]]. Нийтээрээ шахуу [[Ислам|Ислам шашны]] шүтлэгтэй, албан ёсны хэл нь [[Турк хэл|Турк]], бас Иран гаралтай өөрсдийн хэлээр ярилцдаг [[Курд]], Заза нар байдаг. Огуз [[түрэг]]үүд 11-р зууны үест одоогийн нутагт нүүдэллэн иржээ. Тухайн үед Түрэгийн Селжүкүүд баруун Азид ноёлж байгаад улс нь мөхсөний дараа [[Бага Ази|Анатолийн хойг]]т (Туркийн Азийн нутаг) хүч нь шилжиж, [[Османы эзэнт гүрэн]] тогтож хүчирхэгжсээр [[Балканы хойг]], [[Баруун Ази]], [[Хойд Африк]]ийг нэгтгэн (Өрнөдийн нэрлэдгээр [[Ойрх Дорнод]]ыг) захирч байсан. [[Дэлхийн 1-р дайн]]д ялагдсанаар гүрэн задарч, дайнд ялсан улсуудын мэдэлд хуваагдсан үед [[Мустафа Кемал Ататүрк]] чөлөөлөх дайныг удирдан ялснаар [[1923]] онд одоогийн Бүгд Найрамдах Турк Улс байгуулагдсан. Олон улсын Хөл бөмбөгийн холбоо, Олимпын хороодод бол Европын улс гэж явдаг. Эдийн засаг, улс төрийнхөө хувьд ч европ тивийн гишүүн гэгдэж, одоогийн байдлаар [[Европын Холбоо]]ны гишүүн улс болохоор албан ёсоор нэрээ дэвшүүлээд байна. == Нэр == [[Туркууд]] голлон амьдардаг учир энэ улс орныг '''Түрк''' гэнэ. [[Турк хэл]]ээр [түүр<sub>ь</sub>кие] гэж хэлээд Türkiye гэж бичдэг. Үүнээс [[монгол хэл|монголоор]] [Тү́рк] / [Түүрк] гэж дуудна. Мөн Монголчууд '''Турк''' гэж бичээд [Туурк] гэж дуудаж хэвшсэн. Харин [[монгол бичиг|монгол бичгээр]] яаж ч хэлсэн "түрк" гэж бичдэг. Энэ хос нэр нь [[Түрэг улс|Түрэгийн]] [[Билгэ хаан]]ы хөшөөнөө ''түрүк'' (монгол бичгээр ''түрүг'', [[Ойрад–Халимаг аялга|халимаг кириллээр]] ''түрг'') гэж бичсэн '''«[[Түрэг]]»''' гэдэг үгний балархай эгшиг гээгдэж богиноссон хэлбэр бололтой. Удаах үе -''ие'' нь Араб хэл бичгийн -''ияя'', Грек, Латин, Англи -''иа'', Орос -''ия'' гэдэгтэй дүйх монголоор «-ын газар», «орон», «улс» гэсэн утгат дагавар юм. Сонирхвол энэ улсыг [[англи хэл|англиар]] Turkey [төө<sub>р</sub>ки], [[орос хэл|оросоор]] Ту́рция, [[хасаг хэл|хасагаар]] Түркия, [[хятад хэл|хятадаар]] 土耳其 [түөрци] гэдэг. == Улс төр == [[Зураг:Tayyip Erdoğan.JPG|thumb|left|130px|Режеп Тайип Эрдоган]] Өнөөгийн Түрк улс бол [[парламент]]ийн эрх мэдэл давамгайлсан төлөөллийн [[ардчилал|ардчилсан]] дэглэм, [[нэгдмэл улс|нэгдмэл]] байгууламж бүхий [[бүгд найрамдах засаг|бүгд найрамдах засаглал]]тай улс юм. 1923 онд [[Бүгд найрамдах улс|БНУ]] болсоноос хойш шашин төр хоёрыг ангид болгож хэвшүүлжээ.<ref>Çarkoğlu, Ali (2004). [http://books.google.mn/books?id=t5G_zw9exMQC&pg=PP1&lpg=PP1&dq=Religion+in+Turkey&hl=en Religion and Politics in Turkey]</ref> Өнөөдөр үйлчилж буй үндсэн хууль 1982 онд батлагдсан. Түркт өмнө нь 1876, 1921, 1924, 1961 онуудын [[Үндсэн хууль]] үйлчилж байжээ. Улсын ерөнхийлөгч бол тус улсын төрийн тэргүүн. Таван жилээр сонгогддог ерөнхийлөгчийн үүрэг харьцангуй бага, бэлгэдлийн шинж чанартай байна. 2007 онд [[Абдулла Гюль]] тус улсын 11 дугаар ерөнхийлөгч болон сонгогджээ.<ref>BBC. [http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/6966216.stm Turks elect ex-Islamist president]</ref> [[Ерөнхий сайд]] сайд нараа томилж, Засгийн газраа бүрдүүлж төрийн бодлого үйл ажиллагааг эрхлэн хэрэгжүүлдэг. Улсын хурал (парламент) нь нэг танхимт Түрк Улсын Их Хурал (товчоор ТУИХ, түркээр Türkiye Büyük Millet Meclisi) болно. Шүүх эрх мэдэлд хууль тогтоох, хэрэгжүүлэх эрх мэдэлтэн нөлөөлж чадахгүй. Улсын шүүх (Danıştay) нь төр засгийн маргааныг шийддэг бол бусад зарга маргааныг Зарга таслах газар (Yargıtay) авч хэлэлцдэг.<ref>Turkish Directorate General of Press and Information (2001-10-17). "[https://web.archive.org/web/20070203170110/http://www.byegm.gov.tr/mevzuat/anayasa/anayasa-ing.htm Turkish Constitution]]". Turkish Prime Minister's Office.</ref> [[Зураг:Barack Obama addresses Turkish Parliament 4-6-09 2.JPG|thumb|left|200px|Түрк улсын их хурлын танхимд АНУ-ын [[Барак Обама|Обама]] үг хэлж байгаа нь]] Түркийн Улсын Их хуралд илүү олон суудал эзлэсэн намын дарга ерөнхий сайд болдог уламжлал бараг тогтжээ. Өнөөгийн ерөнхий сайд 2003 оноос хойш гурван удаа дараалан сонгогдоод байгаа [[Режеп Тайип Эрдоан]] юм.<ref>[https://archive.is/20130615123622/www.theglobeandmail.com/news/world/hundreds-of-police-move-past-barricades-in-istanbuls-taksim-square/article12467831/ "Erdogan’s sudden crackdown rocks Istanbul"]</ref> Сайд хүн улсын хурлын гишүүн байх ёсгүй боловч гишүүн давхар сайдын ажилтай байх нь Түркт ердийн үзэгдэл болчихсон. Улсын хурлын 550 суудлыг сонгуулийн 85 тойрогт намуудын цуглуулсан дэмжлэгийг нэгтгэн хувь тэнцүүлж намын жагсаалтын дээрээс эхлэн оноодог. 2004 онд 50 нам бүртгэлтэй байсан.<ref>Turkish Directorate General of Press and Information (2004-08-24). [https://web.archive.org/web/20070203025134/http://www.byegm.gov.tr/REFERENCES/Structure.htm "Political Structure of Turkey"]. Turkish Prime Minister's Office.</ref> Шашнаар ялгаварлах, улсыг салган бутаргах үйлдэл илэрвэл намын санхүүжилт, үйл ажиллагааг улсын шүүх хорьдог.<ref>BBC. [http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/1466160.stm Euro court backs Turkey Islamist ban]</ref><ref>BBC. [http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/2850601.stm "Turkey's Kurd party ban criticised"]</ref> === Гадаад харилцаа === [[Зураг:2010 G-20 Seoul summit.jpg|thumb|left|[[Их Хорь|Их хорин]] орны тоонд Түрк улс багтдаг]] Түрк улс [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага]] (1945), [[Эдийн Засгийн Хамтын Ажиллагаа ба Хөгжлийн Байгууллага]] (1961), [[Ислам шашинт орнуудын байгууллага|ИШОБ]] (1969), Эдийн Засгийн Хамтын Ажиллагаа ба Хөгжлийн Байгууллага (1973), [[Эдийн засгийн хамтын ажиллагааны байгууллага|ЭЗХАБ]] (1985), [[Хар тэнгис хавийн эдийн засгийн хамтын ажиллагааны байгууллага|ХТХЭЗХАБ]] (1992), [[Ислам шашинт хөгжиж буй найман орон|Хө-8]] (1997), [[Их Хорь|Их 20]] (1999) зэрэг олон улсын байгууллага холбоодыг анх байгуулцаж, гишүүн болсон юм. БНТУ ер нь Азийн гэхээсээ эдийн засгийн хөгжил ойр Европын орнуудтай илүү дотно хамтарч ажилладаг. Тухайлбал хүйтэн дайны үед [[Умар Атлантын цэргийн эвсэл|УАЦЭ]] (НАТО)-д 1952 онд гишүүнээр элсэж, ЗХУ-г сөрөх АНУ-ын холбоотон болж байсан бөгөөд 1987 онд [[Европын Эдийн Засгийн Хамтын Нийгэмлэг|ЕЭЗХН]]-т гишүүн элсэж, 2005 онд [[Европын Холбоо]] (ЕХ)-той хамтын ажиллагааны гэрээ байгуулж байсан.<ref>[https://web.archive.org/web/20070515022203/http://www.abgs.gov.tr/en/tur-eu_relations_dosyalar/chronology.htm "Chronology of Turkey-EU relations"]. Turkish Secretariat of European Union Affairs</ref> Түрк 1974 онд [[Бүгд Найрамдах Кипр Улс|БНКипУ]]-тай харьцаа муудаж, улс гэж хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзаж, харин [[Кипр]]ийн умард хагаст 1983 онд Кипрээс тусгаар тогтносон [[Умар Киприйн Бүгд Найрамдах Түрк Улс|УКБНТҮ]] (Умар Кипр)-ийг хүлээн зөвшөөрсөн цор ганц улс болжээ.<ref name="Mardell">Mardell, Mark (2006-12-11). [http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/6170749.stm "Turkey's EU membership bid stalls"]. BBC.</ref> Бүрэн эрхт Кипр улсыг салгаж хуваасан энэ хэргээс болж Түрк ЕХ, УАЦЭ (НАТО)-ээс зэмлэл хүртэж, ЕХ-д элсэж чадахгүй байгаа юм.<ref name="Mardell"/> 1991 онд [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]] задарснаас хойш шинээр үүссэн Түрэг угсаатны [[Азербайжан]] болон [[Дундад Ази]]йн орнуудтай хэл соёл, эдийн засаг, улс төрийн сайн харилцааг өргөжүүлжээ.<ref>İdris Bal (2004). [http://books.google.mn/books?id=vDzjkrTDKjYC&pg=PA269&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false Turkish Foreign Policy In Post Cold War Era].</ref> === Засаг захиргааны хуваарь === Түрк улсын төрөөс бүхэл орноо 81 «ил» (il, цар хүрээгээр нь монголчловол «аймаг») болгон хувааж засч захирдаг. Аймгууд дотроо 923 «илчэ» (ilçe, цар хүрээгээр нь монголчловол «сум») болж хуваагдана. 81 аймгаа ойр шадраар нь 7 «бөлгэ» (bölge, үгээр нь монголчловол «бүлэг», утгаар нь «муж», аль эсвэл «бүс») болгон бүсчлэх юм уу мужлан хөгжүүлдэг. Өдгөө нэг ил (аймаг)-д дунджаар 9670 км<sup>2</sup> газар, 933,000 хүн ноогдож байна. Тэдгээрийн нэр, хил хязгаарыг доор харууллаа. {{Turkey Labelled Map}} == Газар нутаг == [[File:Turkey topo.jpg|thumb|300px|Турк орны байр зүйн газрын зураг]] Турк орон 800 км өргөн, 1600 км урт бүхий бараг тэгш өнцөгт хэлбэрийн 783,562 км<sup>2</sup> газрыг эзлэн оршдог.<ref>[http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/DYB2004/Table03.pdf "UN Demographic Yearbook, accessed April 16, 2007"]. (PDF)</ref> Газар нутгийн хэмжээгээр [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|37-р том]] орон бөгөөд [[Европ]] [[Ази]] хоёр тивийг дамнан тогтсоноор олон улсын зам харилцааны чухал харгуй болжээ.<ref name="Immerfall2009">{{cite book|last=Immerfall|first=Stefan|title=Handbook of European Societies: Social Transformations in the 21st Century|url=http://books.google.com/books?id=880rr6t5POQC&pg=PA417|publisher=Springer|isbn=978-0-387-88198-0|pages=417–}}</ref> Туркийн нийт нутгийн 97% (үндсэндээ [[Бага Ази|Анатолийн хойг]]) нь [[Ази]], 3% (дорно [[Фрак]]) нь [[Европ]] тивд харъяалагддаг.<ref>{{cite web |url=http://www.turkishodyssey.com/turkey/turkey.htm |title=Turkey |publisher=Turkish Odyssey |access-date=2013-06-25 |archive-date=2008-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080509130627/http://www.turkishodyssey.com/turkey/turkey.htm |url-status=dead }}</ref> Энэ хоёр хэсгийг [[Босфорын хоолой]], [[Гантиг тэнгис]], [[Дарданеллын хоолой]] гурав цувран заагласан байна. Түрк орныг өрнө өмнө зүгээс [[Газар дундын тэнгис]], өрнөөс [[Эгейн тэнгис]], умраас [[Хар тэнгис]] хүрээлж, дорно зүгийн урт зурвасаар бусад улстай хиллэдэг. Тухайлбал дорно талаараа [[Гүрж]] (252 км зурвасаар хиллэнэ), [[Армени]] (268 км), [[Азербайжан]] (9 км), [[Иран]] (499 км), [[Ирак]] (352 км), [[Сири]] (822) таван улстай, Европын өрнө талаараа [[Грек]] (240 км) [[Болгар]] (206 км) хоёртой хил залгадаг. Нутгийн ихэнх нь субтропикийн уур амьсгалтай. [[Хар тэнгис|Хар тэнгисийн]] эрэг дагуу 3000 мм хүртэл тунадас унадаг. Баруун Понтийн уулс, Тавра, Баруун Анатолийн хөндийгөөөр хуурай зун, чийглэг өвөлтэй. Төв хэсгийн уулархаг нутаг хагас цөлийн уур амьсгалтай тул зун нь халуун, зарим жил сэрүүн, хүйтэн өвөл болдог. Дорнод уулсаас [[Тигр мөрөн|Тигр]], [[Евфрат мөрөн|Евфрат]], Аракс, [[Кызылырмак]], [[Их Мендерес]] зэрэг томоохон гол мөрөн эх авч урсдаг. Гол мөрнийг газар тариаланд өргөн ашигладаг.<ref>Хүүхэд-залуучуудын нэвтэрхий толь - III боть. Улаанбаатар. Улсын хэвлэлийн газар. 1988</ref> Мөн энд [[Арарат]] уул (5,137 м), [[Ван нуур|Ван]] нуур (3,755 км<sup>2</sup>) байдаг. == Нийгэм == === Боловсрол === [[Ерөнхий боловсролын сургууль]] (ilk öğretim okulu) нь найман жилтэй. [[Их сургууль|Их дээд сургууль]]д элсэн сурагчид нь гурван жилийн ахлах сургуулийг дүүргэх хэрэгтэй. Гэхдээ 2004 оны 9-н сараас хойш сургуульд орсон бол 3 биш 4-н жил ахлах сургуульд суралцах хэрэгтэй. Мөн сургуулиас өмнөх боловсрол олгох цэцэрлэг бий. Хувийн сургуулиуд бас бий боловч цөөн. Сурагчын нэг сард төлөх ёстой сургалтын төлбөр, болон хоол, дотуур байрны зардал нь дундаж сарын цалинтай дүйцэхүйц байдаг байна. == Соёл　 == === Тамир, спорт === {{Гол|Туркийн спорт}} [[File:GS-FB 3-1 Panorama.jpg|thumb|left|«[[Галатасарай]]» багийн шинэ талбай - Али Сами Ен тамирын цогцолбор]] [[Хөлбөмбөг]] бол Түрк улсад хамгийн их дэлгэрсэн спорт юм.<ref>{{cite web|url=http://www.allaboutturkey.com/sports.htm|title=Sports in Turkey|author=Burak Sansal|publisher=allaboutturkey.com}}</ref> Хөлбөмбөгийн лиг дээд, дунд, доод гэсэн гурван ангитай. «[[Фенербахче]]», «[[Галатасарай]]», «[[Бешикташ]]», «Трабзонспор» зэрэг багууд олон улсад танигдаж чаджээ. [[Туркийн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг]] [[2002 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2002 оны ДАШТ]]-ээс хүрэл медаль хүртсэн. Нэг спорт нийгэмлэгийн харъяат болохоор хөл бөмбөг, [[сагсан бөмбөг]], [[гар бөмбөг]]ийн сайн багууд адилхан нэртэй байх нь таарна. Сагсан бөмбөгийн «Анадолу Эфес», эмэгтэй гар бөмбөгийн «Фенербахче» баг тив, дэлхийд сайн амжилт үзүүлдэг.<ref>{{Webarchiv|url=http://en.efesbasket.org/the_clup/icerik.aspx?SectionId=103 |wayback=20080503203721 |text=Historic achievements of the Efes Pilsen Basketball Team |archiv-bot=2023-09-26 19:21:27 InternetArchiveBot }}. Anadolu Efes Spor Kulübü</ref> [[НБА]]-д тоглодог [[Хидайет Туркоглу]] гэдэг сагсан бөмбөгч бий. Мөн Туркчүүд хүч чадлын спортод сайн. Турк үндэстний «Ягли гүреш» (Тосон барилдаан)-ийн бөхчүүд биеэ тосолж, зүлгэн дээр өрсөлдөгчийн далыг дээш харуулан дарахын төлөө барилддаг.<ref>Burak Sansal (2006). [http://www.allaboutturkey.com/yagligures.htm "Oiled Wrestling"]. </ref> Чөлөөт, сонгомол барилдаанаар [[Яшир Догу]] мэтийн алдартадтай.<ref>Gegner, Christiane. [http://www.foeldeak.com/wrestlingdatabase.php?language=en "FILA Wrestling Database"]</ref> Эр, эм хүндийг өргөлтийн олимп, дэлхийн аваргуудтайгаас [[Наим Сулейманоглу]], [[Халиль Мутлу]] хоёр домог болсон. == Зургийн цомог == <gallery> | File:Aya sofya.jpg| File:Kocatepe Mosque Ankara.jpg| File:State Painting and Sculpture Museum of Ankara.jpg| File:DolmabahceMainGate.JPG| File:İzmir clock tower.jpg| File:Pamukkale00.JPG| File:Eskişehir-Aycan.jpg| File:Antalya falezler.jpg| File:Alanya.jpg| File:Bluemosquefront.jpg| File:Diyarbakir P1050751 20080427135832.JPG| </gallery> == Лавлах холбоос == {{лавлах холбоос|3}} == Гадаад холбоос == * {{commons|Türkiye|Турк}} {{Ази}} {{Европ}} {{ЕАБХАБ-ын гишүүн улсууд}} {{OIC}} {{Хөтлөгч мөр Хар тэнгисийн эдийн засгийн хамтын ажиллагааны байгууллага}} {{Хөтлөгч мөр Эдийн засгийн хамтын ажиллагаа ба хөгжлийн байгууллага}} [[Ангилал:Турк| ]] [[Ангилал:Азийн орон]] [[Ангилал:Европын орон]] [[Ангилал:Европын зөвлөлийн гишүүн]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] [[Ангилал:ЭЗХАХБ-ын гишүүн орон]] azfgp6dm6t0xorcfydwm56bhwig7qvb Нүүрс 0 4349 852339 851984 2026-04-05T18:01:02Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 852339 wikitext text/x-wiki [[Файл:Coal.jpg|thumb|right|250px|Нүүрс]] {{Хадмал |монгол_бичиг =[[Зураг:Negüresü.PNG|21px]] |кирилл_буриад = |кирилл_монгол =нүүрс |кирилл_халимаг =нүүрсн }} [[Файл:Struktura chemiczna węgla kamiennego.svg|thumb|right|250px|Нүүрсний химийн найрлага (жишээ)]] '''Нүүрс''' нь хар, хар хүрэн өнгөтэй, амархан шатдаг нэгэн төрлийн "" шиг өнгөтэй чулуу юм. Нүүрс нь дээд ургамлын үлдэгдэл [[хүлэр|хүлэрээс]] үүсэх ба дотроо [[хүрэн нүүрс]], [[чулуун нүүрс]], [[антрацит]] гэсэн төрөлд хуваагдана. Бүрдүүлэгч үндсэн химийн элемент нь [[нүүрстөрөгч]], [[устөрөгч]] бөгөөд, [[хүчилтөрөгч]], [[хүхэр]], [[азот]] тодорхой хэмжээгээр агуулагдана. Нүүрс нь эрчим хүчний үндсэн эх үүсвэр бөгөөд нүүрсний ордыг [[уурхай|ил]] болон [[уурхай|далд уурхайгаар]] ашиглана. Нүүрс нь Дэлхийн хэмжээнд цахилгаан эрчим хүч гарган авах хамгийн гол түүхий эд бөгөөд мөн [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]]ийн гол үүсвэр болж байна. СО<sub>2</sub> нь [[хүлэмжийн хий]] бөгөөд [[цаг уур]]ын өөрчлөлт, [[Дэлхийн дулаарал|Дэлхийн дулаарлын]] гол шалтгаан гэж үзэж байна<ref>{{Webarchiv|url=http://www.agu.org/sci_soc/policy/positions/climate_change2008.shtml|wayback=20080513085904|text="Human Impacts on Climate"|archiv-bot=2023-09-26 16:04:59 InternetArchiveBot}} [[American Geophysical Union]]. Retrieved on Sept 23rd 2008</ref>. Нүүрсийг шатаах явцад [[байгалийн хий]]нээс хоёр дахин их, [[газрын тос]]ноос арай илүү хэмжээний СО<sub>2</sub> ялгардаг байна<ref> The EIA reports the following emissions in million metric tons of carbon dioxide: * Nat gas: 5,840.07 * Petroleum: 10,995.47 * Coal: 11,357.19 For 2005 as the official energy statistics of the US Government.[http://www.eia.doe.gov/iea/carbon.html]</ref>. Монгол орон нүүрсний нөөцөөр баялаг бөгөөд одоогоор [[таамаг нөөц]] 162 тэрбум тонноор үнэлэгдэж байна. == Нэршил == [[Англи хэл]]ний ''"Coal"'' буюу нүүрс гэдэг үг нь герман гаралтай үг ([[Герман хэл|германаар]] ''Kohle'', [[Швед хэл|шведээр]] ''kol''<ref>''[[Oxford English Dictionary]]'' 1989 edition</ref>) бөгөөд [[нүүрстөрөгч]] ("carbon") гэдэг нэр томьёо бас ижил үүсэлтэй. Модыг агааргүй орчинд халаан, түүнд агуулагдах ус, дэгдэмхий бодисыг зайлуулан, нүүрстөрөгчийн өндөр агуулгатай (нүүрстөрөгч 85-95 %), хар өнгөтэй, хөнгөн, нүх сүвэрхэг, бутрамтгай үлдэгдэл гаргаж авахыг "Модны нүүрс" ("Charcoal") гэж нэрлэнэ. == Нүүрсний төрөлүүд == * [[Хүрэн нүүрс]] (''Lignite'' мөн ''Brown coal'') нь бага хувирсан нүүрс бөгөөд ихэвчлэн дулааны цахилгаан станцaд түлш болгон хэрэглэдэг. * [[Чулуун нүүрс]] (''Sub-bituminous coal'' болон ''Bituminous coal'') - нүүрсний хувирлын дунд шатны бүтээгдэхүүн. Дулааны цахилгаан станцд түлш болгон хэрэглэхээс гадна зарим онцгой төрөл-[[коксжих нүүрс|коксжих нүүрсийг]] коксжуулан [[ган]]гийн үйлдвэрт хэрэглэнэ. * [[Хагас антрацит]] болон [[антрацит]] (''Anthracite'') - хамгийн их хувирсан нүүрс. Голчлон утаагүй түлш болгон хэрэглэнэ. == Нүүрсний хэрэглээ == === Түлшинд хэрэглэх === Нүүрсийг дулааны цахилгаан станцад шатааж, [[цахилгаан]], [[дулаан]] гаргаж авахад хэрэглэх ба дэлхийн нүүрсний жилийн хэрэглээ ойролцоогоор 7 тэрбум тонн. Нийт нүүрсний 75% нь цахилгаан гаргаж авахад зориулагдаж байгаа ба хамгийн том хэрэглэгч [[БНХАУ]], [[Энэтхэг]] 2 улс бөгөөд одоогийн байдлаар нэг жилд 1.7 тэрбум [[тонн]] нүүрс хэрэглэж байна. Уг бүс нутгийн нүүрсний хэрэглээ урьдчилсан тооцоогоор [[2025]] онд 2.7 тэрбумд хүрнэ гэж таамаглаж байна <ref>{{cite web | title=International Energy Outlook | url=http://www.eia.doe.gov/oiaf/ieo/coal.html | accessmonthday= September 9 | accessyear= 2005 }}</ref>. Одоогийн байдлаар нүүрсний хэрэглээ 3 жил тутамд ойролцоогооор 25% нэмэгдэж байгаа нь бусад төрлийн [[Шатах ашигт малтмал|эрчим хүчний түүхий эдүүдтэй]] харьцуулахад хамгийн их хурдацтайгаар хэрэглээ нь нэмэгдэх байгаа түүхий эд болж байна. Дэлхий дээр үйлдвэрлэж буй нийт эрчим хүчний 40%-ийг нүүрснээс гарган авч байгаа <ref>{{Cite web |url=http://www.worldcoal.org/pages/content/index.asp?PageID=188 |title=Archive copy |access-date=2008-10-22 |archive-date=2009-05-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090518072233/http://www.worldcoal.org/pages/content/index.asp?PageID=188 |url-status=dead }}</ref> ба АНУ-д энэ хэмжээ 49% байна<ref>http://www.eia.doe.gov/cneaf/electricity/epa/figes1.html</ref>. === Коксжуулах === [[Кокс]] нь бага [[үнсжилт]], [[хүхэр|хүхрийн]] агуулгатай коксжих нүүрсийг агааргүй орчинд 1,000 <sup>o</sup>С дээш хэмд халаан гаргаж авсан саарал өнгөтэй, нүх сүвэрхэг бүтээгдэхүүн юм. Дулаан ялгаруулах чадвар өндөр, 29.6Мж/кг. [[кокс|Коксыг]] [[төмөр|төмрийн]] [[хүдэр]] хайлуулахад түлш, мөн ангижруулагч болгон хэрэглэнэ. Нүүрсийг коксжуулах явцад коксоос гадна нүүрсний давирхай (coal tar), хөнгөн [[газрын тос|тос]], [[байгалийн хий|хий]] ялгарна. === Хийжүүлэх === [[Газрын тос]], [[шатдаг хий|хийн]] үнийн өсөлтөөс хамааран сүүлийн жилүүдэд нүүрснээс [[байгалийн хий|шатдаг хий]] болон шингэн бүтээгдэхүүн (газрын тостой адил бүтээгдэхүүн) гарган авах технологийг эрчтэй хөгжүүлж байна. Нүүрсийг хийжүүлнэ гэдэг нь нүүрсийг өндөр даралт, температурын нөлөөн дор задлан, хийн бүтээгдэхүүн гаргаж авахыг хэлнэ. [[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс]] нүүрсийг хийжүүлэх технологийг өргөнөөр хэрэглэж байгаа (ганц) орон юм. === Шингэрүүлэх === Нүүрсийг шууд болон шууд бус аргаар шингэрүүлэн [[бензин]], [[дизел|дизелийн]] түлш гарган авахад зориулсан хэд хэдэн технологи боловсрогдож, бэлэн болсон байна. Шууд бус аргаар шингэрүүлэх, [[Фишер Тропш технологи]] [[дэлхийн хоёрдугаар дайн|дэлхийн II дайны]] үед [[Герман|Германд]] боловсрогдсон бөгөөд одоо Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улсын Сасол компани хэрэглэж байна. Уг технологи нь эхлээд нүүрсийг хийжүүлээд (тодорхой хэмжээний СО ба Н<sub>2</sub>-ийг нэмж), дараа нь уг хийгээ конденсацлан хөнгөн [[нүүрсустөрөгч]] гарган авах арга юм. Эцэст нь нүүрсустөрөгчөө дахин нэрж бензин, дизелийн түлш гарган авна. Шууд шингэрүүлэх буюу устөрөгчжүүлэн шингэрүүлэх (''liquefaction by hydrogenation'') "Бергиус" технологийг Германд боловсруулсан<ref>Robert Haul: Friedrich Bergius (1884-1949), p. 62 in 'Chemie in unserer Zeit', VCH-Verlagsgesellschaft mbH, 19. Jahrgang, April 1985, Weinheim Germany </ref> ба Дэлхийн I ба II дайны үед ашиглаж байв. Шууд шингэрүүлэх хэд хэдэн өөр технологи боловсрогдсоноос, АНУ-ын Гальф Ойл компанийн боловсруулсан SRC-I and SRC-II (''Solvent Refined Coal'') технологи<ref>{{cite paper | author=Cleaner Coal Technology Programme | title=Technology Status Report 010: Coal Liquefaction | publisher=Department of Trade and Industry (UK) | date=October 1999 | url=http://www.dti.gov.uk/files/file18326.pdf | accessdate=2006-11-23 | format=PDF | archiveurl=http://web.archive.org/web/20070616133813/www.dti.gov.uk/files/file18326.pdf | archivedate=2007-06-16 }}</ref>, [[1976]] онд Вильбурн Шроедэр (''Wilburn C. Schroeder'') нэр дээр [[патент|патентлагдсан]] NUS корпорацийн технологи зэргийг дурьдах хэрэгтэй юм. NUS корпорацийн устөрөгчжүүлэн, шууд шингэрүүлэх технологи нь нүүрсийг нунтаглан, хатааж, 1% [[молибдени]] [[катализатори|катализаторийн]] тусламжтайгаар өндөр [[температур]], [[даралт|даралтын]] нөлөөгөөр, бага хэмжээний хий (C3/C4), шингэн (C5-C10) - бензиний фракц, NH<sub>3</sub>, ба CO<sub>2</sub> гаргаж авна <ref>{{cite paper | author=Phillip A. Lowe, Wilburn C. Schroeder, Anthony L. Liccardi | title=Technical Economies, Synfuels and Coal Energy Symposium, Solid-Phase Catalytic Coal Liquefaction Process | publisher=The American Society of Mechanical Engineers | date=1976 | page=35}}</ref>. Нүүрснээс шингэн бүтээгдэхүүн гаргаж авах өөр нэг арга нь бага температурт [[нүүрстөрөгч|нүүрстөрөгчжүүлэх]] юм. Нүүрсийг бага температурт (450 and 700&nbsp;°C) коксжуулахад, [[нүүрсний давирхай|давирхай]] нь жирийн [[нүүрсний давирхай|давирхайнаас]] (800 to 1000&nbsp;°C-д [[кокс|коксжуулсанаас]]) илүү их хэмжээний хөнгөн [[нүүрсустөрөгч]] агуулдаг байна. Уг давирхайг дахин нэрж бензин, дизелийн түлш гарган авах боломжтой юм. Эдгээр бүх нүүрсийг шингэрүүлэх технологиудын сул тал нь [[газрын тос|газрын тосноос]] бензин, дизель түлш ялгаж авахаас хамаагүй илүү их хэмжээний [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]] (CO<sub>2</sub>) ялгаруулдаг явдал юм. Тиймээс цаашид уг технологийг их хэмжээгээр хэрэглэх тохиолдолд, нүүрсийг шингэрүүлэх явцад ялгарч буй СО2-ийг багасгах, мөн агаар мандалд цацалгүйгээр СО<sub>2</sub>-ийг [[азот]], эсвэл бусад хийн тусламжтайгаар шингэрүүлэх зэрэг аргаар шийдэх хэрэгтэй гэж үзэж байна. Нүүрсийг шингэрүүлэх нь нэгэн төрлийн нөөц технологи бөгөөд, газрын тосны нөөц, олборлолт багасан, эрэлт их хэмжээгээр нэмэгдсэн үед хэрэглэх боломжтой юм. Зарим судлаачдийн тооцоогоор, газрын тосны үнэ 35 ам.доллар/баррель орчим (болон түүнээс дээш) байгаа тохиолдолд, [[АНУ]] дотоодынхоо нүүрснээс бензин гаргаж авах нь эдийн засгийн хувьд ашигтай гэж гарсан байна<ref>{{cite web | title=Diesel Fuel News: Ultra-clean fuels from coal liquefaction: China about to launch big projects - Brief Article | url=http://www.findarticles.com/p/articles/mi_m0CYH/is_15_6/ai_89924477 | accessmonthday= September 9 |accessyear= 2005 }}</ref>. Хэдийгээр 35 ам.доллар/баррель гэдэг урт хугацааны [[газрын тос]]ны дундаж үнээс өндөр байгаа ч, яг одоогийн байдлаар газрын тосны үнэ үүнээс өндөр байгаа билээ. Одоо хэрэглэгдэж буй нүүрс шингэрүүлэх технологиудын талаархи Вилиамс, Ларсон (Williams and Larson, 2003) нарын тайлангаас үзэхэд, [[Хятад|Хятадад]] нүүрснээс гарган авч буй шингэн бүтээгдэхүүний өөрийн өртөг 25-35 ам.доллар/баррель байна. == Сөрөг нөлөө == === Нүүрсний уурхай, олборлолт === [[Файл:Coal mine Wyoming.jpg|thumb|Нүүрсний ил уурхай, [[Вайомин муж]], [[АНУ]]]] [[уурхай|Нүүрс олборлолт]] байгальд муугаар нөлөөлдөг. Нүүрсний уурхайд хөрс хуулалтын дараа, нүүрсэнд агуулагдах [[пирит]] (төмрийн сульфид) нь [[ус]], [[агаар|агаарын]] [[хүчилтөрөгч|хүчилтөрөгчтэй]] урвалд орж, [[хүхрийн хүчил]] үүсгэнэ. Уурхайн усыг шүүрүүлэх явцад уг [[хүхрийн хүчил]] гадагшлах ба уурхайн овоолго дахь [[пирит]] ч борооны устай урвалд орон удаан хугацааны туршид, тасралтгүй хүхрийн хүчил үүсгэсээр байдаг. Хүхрийн хүчил нь [[хөрс]], [[хөрсний ус|хөрсний усанд]] нэвчин, улмаар урсгал болон тогтмол усны [[рН]]-ын хэмжээг өөрчилж, [[амьтан]], [[ургамaл|ургамaлыг]] хордуулах ба улмаар мөхөхөд хүргэнэ. Ялангуяа усны амьтад рН-ийн өөрчлөлтийг тэсвэрлэдэггүй байна. 1930-аад оны үед, АНУ-ын нүүрсний [[уурхай|уурхайнуудын]] олборлолтын явцад, жилд 2.3 сая тн хүхрийн хүчил үүсдэг байсан гэсэн тооцоо байдаг. 1960-аад оны үед зөвхөн Огайо голын савд (the Ohio River), олборлолт хийж буй 1200 уурхайгаас жилд 1.4 сая тн [[хүхрийн хүчил]] гадагшилдаг байв. === Нүүрсийг шатаах === Бусад [[шатах ашигт малтмал|шатах ашигт малтмалуудтай]] адил, нүүрсийг шатаах явцад их хэмжээний [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]] (CO<sub>2</sub>), азотын исэлүүд (NO<sub>x</sub>), [[хүхрийн давхар исэл]] (SO<sub>2</sub>) ялгарна. [[Хүхрийн давхар исэл]] хүчилтөрөгчтэй урвалд орон [[хүхрийн гуравч исэл]] (SO<sub>3</sub>), улмаар [[хүхрийн хүчил]] үүсгэнэ. Уг хүхрийн хүчил нь борооны усыг хүчиллэгжүүлнэ. [[Хүчиллэг бороо]] нь химийн идэмхий шинжтэй, амьд байгаль болон хүний биед үлэмж хортой. Нүүрсний цахилгаан станцаас үлэмж хэмжээний (CO<sub>2</sub>), мөн ажиллаж байгаа болон хаагдсан уурхайгаас нилээдгүй хэмжээний [[метан]] ялгарах ба эдгээр нь [[дэлхийн цаг уурын дулааралт|дэлхийн цаг уурын дулааралтын]] гол шалтгаан болж байна<ref>http://www.columbia.edu/~jeh1/2007/IowaCoal_20071105.pdf</ref>. Нүүрсэнд агуулагдах [[нүүрстөрөгч|нүүрстөрөгчийн]] хэмжээ [[газрын тос|газрын тосныхоос]] илүү бөгөөд бусад хортой хольцыг нүүрснээс салгах нь тосныхоос илүү төвөгтэй. Зөвхөн АНУ-д нүүрсний цахилгаан станцын хорт хаягдлаас болон жил бүр хэдэн арван мянган хүмүүс нас барж байгаа гэсэн судалгаа байна<ref>{{cite web | title=Deadly power plants? Study fuels debate | url=http://www.msnbc.msn.com/id/5174391/ | accessmonthday=September 4 |accessyear=2006}}</ref>. Сүүлийн үед цахилгаан станцын хортой хаягдалыг багасгах талаар нилээдгүй туршилт судалгаа хийж байна. Жишээлбэл, станцаас ялгарч буй [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл|CO<sub>2</sub>]] цуглуулан, [[нүүрстөрөгч]]ийг ялгаж, хадгалах технологи юм (одоогоор хэрэглэгдэж эхлээгүй). Нүүрс болон түүний хаягдалд (шатаах явцад ялгарах хий болон үнсэнд) [[хүнцэл]], [[хар тугалга]], [[меркури]], [[никель]], [[ванади]], [[берилли]], [[кадми]], [[бари]], [[хром]], [[зэс]], [[молибден]], [[цайр]], [[селени]], [[ради]] зэрэг [[хүнд металууд]], мөн бага хэмжээгээр [[Уран (химийн элемент)|уран]], [[тори]] зэрэг байгальд тааралдах [[цацраг идэвхит бодис|цацраг идэвхит бодисыг]] агуулдаг <ref>{{cite web | title=Coal Combustion | url=http://www.ornl.gov/info/ornlreview/rev26-34/text/colmain.html | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-05-31 | archive-date=2007-02-05 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070205103749/http://www.ornl.gov/info/ornlreview/rev26-34/text/colmain.html | url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web | title=Radioactive Elements in Coal and Fly Ash, USGS Factsheet 163-97 | url=http://greenwood.cr.usgs.gov/energy/factshts/163-97/FS-163-97.html | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-05-31 | archive-date=2006-12-09 | archive-url=https://web.archive.org/web/20061209214403/http://greenwood.cr.usgs.gov/energy/factshts/163-97/FS-163-97.html | url-status=dead }}</ref> . Эдгээр нь, ялангуяа [[цацраг идэвхит бодис|цацраг идэвхит бодисууд]], байгаль дээр нүүрсэнд агуулагдахдаа сарнимал, бага хэмжээтэй байх ч, их хэмжээний нүүрсийг шатаах явцад хуримтлагдан, зарим тохиолдолд атомын цахилгаан станцын хаягдлаас өндөр цацраг идэвхит бодисын агуулгатай байх тохиолдол бий <ref>{{cite web | title=Coal Combustion: Nuclear Resource or Danger | url=http://www.ornl.gov/info/ornlreview/rev26-34/text/colmain.html | accessmonthday=October 16 | accessyear=2006 | access-date=2007-05-31 | archive-date=2007-02-05 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070205103749/http://www.ornl.gov/info/ornlreview/rev26-34/text/colmain.html | url-status=dead }}</ref>. Нүүрс нь дэлхийн цаг уурын өөрчлөлт болон агаарын бохирдлын талаар хяналт султай нутаг дэвсгэрт хүний эрүүл мэндэд маш сөргөөр нөлөөлж байгаа болно. == Энергийн хэмжээ == Нүүрсний ялгаруулах [[энерги|энергийн]] хэмжээ ойролцоогоор 24 Мж/кг <ref>{{cite web | last = Fisher | first = Juliya | title = Energy Density of Coal | work = The Physics Factbook | url = http://hypertextbook.com/facts/2003/JuliyaFisher.shtml|accessdate = 2006-08-25 }}</ref>, хэрэв kW-цаг -аар хэмжвэл 6.67 kW-цаг/кг болно. Нүүрсний цахилгаан станцын ашигт ажиллагааны коэффициент 30%. Өөрөөр хэлбэл 1 кг нүүрс шатаахад ялгарах 6.67 kW-цаг энергийн 30% буюу 2.0 kW-ц нь цахилгаан эрчим хүч болон хувирна. Жишээ нь, 100W-ийн компютер нэг жилд 876 kW-ц (100 W × 24 цаг × 365 {өдөр} = 876000 W-ц = 876 kW-ц) эрчим хүч хэрэглэнэ. Энэ хэмжээний эрчим хүчийг гарган авахын тулд : 876 kW-цаг/2.0 kW-цаг = 438 кг нүүрс зарцуулна<ref>A similar result, using a lightbulb instead, see<br />{{cite web | title = How much coal is required to run a 100-watt light bulb 24 hours a day for a year? | work = Howstuffworks | url = http://science.howstuffworks.com/question481.htm | accessdate = 2006-08-25 }}</ref>. Гэхдээ цахилгаан дамжуулах үед гарах шугамын цахилгаан эсэргүүцлийн алдагдлыг (5 - 10%) тооцвол үүнээс илүү хэмжээний цахилгаан (нүүрс) хэрэгтэй болох юм. == Нүүрстөрөгчийн хэмжээ == Нүүрсэнд агуулагдах нүүрстөрөгчийн хэмжээ хамгийн багадаа 50% буюу 1кг нүүрс 0.5кг-с дээш хэмжээний нүүрстөрөгч агуулна. байна. 0.5kg/12kg kmol<suр>-1</suр> = 1/24kmol, 1 mol N<sub>A</sub> -тэй ([[Авогадрогийн тоо]]) тэнцүү. Энэ агаарын хүчилтөрөгчтэй нэгдэн [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]] үүсгэх ба (12 + 16 × 2 = жин(CO<sub>2</sub>) = 44 кг/кмоль) болно. 1 кг нүүрс шатаахад, 1/24 кmol [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл|CO<sub>2</sub>]] ялгарах ба 1/24 кmol х 44 kг/kmol = 11/6 кг буюу ойролцоогоор 1.83 кг CO<sub>2</sub> болно. 1 кг нүүрсний 29.9% нь 2 kW-ц цахилгаан болон хувирах учир бид 1 kW-ц цахилгаан эрчим хүчний хэрэглээ тутамд 0.370 kg(CO<sub>2</sub>) үүсгэж байна<ref>[http://www.eia.doe.gov/cneaf/electricity/page/co2_report/co2report.html CO<sub>2</sub> Emissions Report<!-- Bot generated title -->]</ref>. == Нүүрсний гүний шаталт == Нүүрсний давхраас ой, хээрийн түймэр болон, уурхайн дотоод шаталтын улмаас газрын гүнд шатна <ref>{{cite web | title=Sino German Coal fire project | url=http://www.coalfire.caf.dlr.de/projectareas/world_wide_distribution_en.html | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-06-28 | archive-date=2020-05-16 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200516134445/https://web.archive.org/web/20050830091254/http://www.coalfire.caf.dlr.de/projectareas/world_wide_distribution_en.html | url-status=dead }}</ref> <ref>{{cite web | title=Committee on Resources-Index | url=http://resourcescommittee.house.gov/archives/108/testimony/johnmasterson.htm | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-06-28 | archive-date=2005-08-25 | archive-url=https://web.archive.org/web/20050825231038/http://resourcescommittee.house.gov/archives/108/testimony/johnmasterson.htm | url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web | title=http://www.fire.blm.gov/textdocuments/6-27-03.pdf | url=http://www.fire.blm.gov/textdocuments/6-27-03.pdf | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-06-28 | archive-date=2016-08-29 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160829162308/https://web.archive.org/web/20060218013724/http://www.fire.blm.gov/textdocuments/6-27-03.pdf | url-status=dead }}</ref>. Нүүрсний гүний шаталтын улмаас БНХАУ-д жил бүр 109 сая тн нүүрс шатаж, 200 сая тн [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]] ялгарч байна. Энэ нь дэлхийн хэмжээнд [[шатах ашигт малтмал|шатах ашигт малтмалаас]] үүсэж буй нийт CO<sub>2</sub>-ийн 2-3% юм. АНУ-ын Пенсилвани мужийн хаагдсан нүүрсний уурхайд байрлаж байсан хогийг шатаасны улмаас [[1962]] онд эхэлсэн нүүрсний давхраасын гүний шаталт одоо хүртэл үргэлжилсээр байна. Австралийн "Шатаж буй уул"-ыг (Burning Mountain) галт уул гэж үздэг байв. Гэвч энэ нь сүүлийн 5,500 жилийн турш шатсаар байгаа нүүрсний гүний шаталтаас үүссэн утаа, үнс болохыг тогтоосон байна <ref>{{cite web | title=Burning Mountain Nature Reserve | url=http://www.nationalparks.nsw.gov.au/parks.nsf/ParkContent/N0503?Opendocument&ParkKey=N0503&Type=xo | accessmonthday= September 9 | accessyear= 2005 }}</ref>. == Дэлхийн нүүрсний нөөц == [[Файл:Coal mine in Dhanbad, India.jpg|thumb|Энэтхэгийн Жакарканд уурхай. Энэтхэгт Дэлхийн нүүрсний нөөцийн 10% ноогдоно.]] [[1996]] оны үнэлгээгээр дэлхийн нийт олборлож болох нөөцийг нэг [[грамм|эксаграмм]] (1 × 10<sup>15</sup> кг буюу 1 триллон тн)-аар, түүний хагас нь чулуун нүүрс гэж үнэлсэн байна. Уг хэмжээний нүүрснээс гаргаж авах энергийн хэмжээг нь 290 зеттажоул <ref>Sustainable Energy" 2005 page 303 The MIT Press by Jefferson W. Tester et al. ISBN 0-262-20153-4</ref>, дэлхийн жилийн хэрэглээг 15 терраватт гэвэл <ref>BP2006 energy report, and US EIA 2006 overview</ref>, 600 жил хүрэлцэх хэмжээний нөөц юм. Английн [[Бритиш Петролеум]] компанийн 2005 оны эцсээр хийсэн тооцоогоор, дэлхийн нүүрсний нөөц 909,064 сая тн-оор үнэлэгдсэн байна. [[Америкийн Нэгдсэн Улс]], [[Оросын Холбооны Улс]], [[Австрали]], [[Хятад]], [[Энэтхэг]], [[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс|Өмнөд Африк]] зэрэг орнууд нүүрсний ихээхэн нөөцтэй юм. {| {{prettytable}} |+ '''Нүүрсний нийт нөөц, [[1999]] оны байдлаар (сая тн)<ref>{{Cite web |url=http://www.worldenergy.org/wec-geis/publications/reports/ser/coal/coal.asp |title=Archive copy |access-date=2007-06-28 |archive-date=2007-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070127034512/http://www.worldenergy.org/wec-geis/publications/reports/ser/coal/coal.asp |url-status=dead }}</ref>''' |- | width="100pt"|'''Орон''' | width="120pt"|'''[[чулуун нүүрс|Битумжсан нүүрс]]''' ([[антрацит]] багтсан) | width="120pt"|'''[[чулуун нүүрс|Хагас битумжсан нүүрс]]''' | width="120pt"|'''[[Хүрэн нүүрс]]''' | width="100pt"|'''Нийт''' |- |[[Америкийн Нэгдсэн Улс]] ||115891||101021||33082||249994 |- |[[Оросын Холбооны Улс]] ||49088||97472||10450||157010 |- |[[Хятад]] ||62200||33700||18600||114500 |- |[[Энэтхэг]] ||82396||||2000||84396 |- |[[Австрали]] ||42550||1840||37700||82090 |- |[[Герман]] ||23000||||43000||66000 |- |[[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс|Өмнөд Африк]] ||49520||||||49520 |- |[[Украин]] ||16274||15946||1933||34153 |- |[[Казахстан]] ||31000||||3000||34000 |- |[[Польш]] ||20300||||1860||22160 |} == Нүүрс экспортлогч орнууд == {| {{prettytable}} |+ '''Нүүрсний экспорт, орон болон жилээр (сая тн)'''<ref>http://www.eia.doe.gov/oiaf/aeo/supplement/pdf/suptab_114.pdf </ref> |- | width="130pt"|'''Орон''' | width="100pt"|'''2003''' | width="100pt"|'''2004''' |- | [[Австрали]] | 238.1 | 247.6 |- | [[Америкийн Нэгдсэн Улс]] | 43.0 | 48.0 |- | [[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс|Өмнөд Африк]] | 78.7 | 74.9 |- | [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Хуучин Зөвлөлт Холбоот Улс]] | 41.0 | 55.7 |- | [[Польш]] | 16.4 | 16.3 |- | [[Канад]] | 27.7 | 28.8 |- | [[Хятад]] | 103.4 | 95.5 |- | [[Өмнөд Америк]] | 57.8 | 65.9 |- | [[Индонез]] | 107.8 | 131.4 |- | '''Нийт''' | '''713.9''' | '''764.0''' |} [[Файл:Tagebau Garzweiler Panorama 2005.jpg|center|1000px|thumb|Германы Гарцвайлер дахь нүүрсний ил уурхай. Өндөр нарийвчлалтай дэлгэмэл зураг.]] == Бусад холбоотой сэдвүүд == * [[Шатах ашигт малтмал]] * [[Дэлхийн дулаарал]] * [[Газрын тос]] * [[Геологи]] * [[Шингэрүүлсэн байгалийн хий]] == Эшлэл == {{Reflist}} == Цахим холбоос == * [https://web.archive.org/web/20080119164838/http://www.coalonline.org/site/coalonline/content/home Coal Online] Утаагүй түлш боловсруулах технологийн талаар * [https://web.archive.org/web/20110225003728/http://www.worldcoal.org/ World Coal Institute] Дэлхийн нүүрсний хүрээлэн * [http://www.msnbc.msn.com/id/5174391/ MSNBC report on coal pollution health effects in the United States] * [https://web.archive.org/web/20050621112309/http://www.uic.com.au//nip83.htm Clean coal technologies] Нүүрс боловсруулах технологи ** [https://web.archive.org/web/20100809105829/http://www.jcoal.or.jp/overview_en/gijutsu.html Advanced methods of using coal] * [https://web.archive.org/web/20130303040016/http://www.fe.doe.gov/programs/fuels/hydrogen/Hydrogen_from_Coal_R%26D.html USDOE Hydrogen from Coal Research] Нүүрснээс устөрөгч ялгах * [http://smtc.uwyo.edu/coal/ Wyoming Coal] Вайомингийн Их Сургуулийн вэб хуудас * [https://web.archive.org/web/20070704031944/http://www.our-energy.com/coal_en.html Coal - origin, purification and consumption] Нүүрсний гарал үүсэл, баяжуулалт, хэрэглээ * [https://web.archive.org/web/20071206003202/http://www.stoke.gov.uk/ccm/museums/museum/2006/gladstone-pottery-museum/information-sheets/coal-in-north-staffordshire.en History of coal seams and the practice of coal mining in North Staffordshire, UK] [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Ашигт малтмалын геологи]] [[Ангилал:Нүүрс| ]] [[Ангилал:Нүүрсний уурхай]] [[Ангилал:Шатах ашигт малтмал]] etxot2rtwd4kpd5y0or0w9x4515hpb5 Монгол 0 4681 852313 848929 2026-04-05T13:22:33Z Saruul 04 37290 Инфобокс: Ерөнхий сайдаар Н.Учрал томилогдож, УИХ-ын даргаар С.Бямбацогт сонгогдсон. 852313 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Монгол Улс | native_name = {{unbulleted list|{{MongolUnicode|ᠮᠤᠩᠭᠤᠯ}} {{MongolUnicode|ᠤᠯᠤᠰ}}}} | common_name = Монгол | image_flag = Flag of Mongolia.svg | flag_type = [[Монгол Улсын Төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = State emblem of Mongolia.svg | symbol_type = [[Монгол Улсын Төрийн сүлд|Төрийн сүлд]] | other_symbol_type = [[Монгол Улсын Төрийн тамга|Төрийн тамга]]: | other_symbol = [[File:State seal of Mongolia.svg|90px]] | image_map = Mongolia (orthographic projection).svg | map_caption = | national_motto = | national_anthem = <br />"[[Монгол Улсын Төрийн дуулал]]"<br />{{parabr}}{{center| }} | official_languages = [[Монгол хэл]] | languages_type = [[Монгол түүхэн бичиг үсгүүд|Албан бичиг]] | languages = [[Монгол бичиг]]<br>[[Кирилл монгол бичгийн дүрэм|Кирилл бичиг]]<!-- Please, add an official (and non-media) source, otherwise it may be removed. --><ref>{{Cite news |date=June 21, 2011 |title=Official Documents to be in Mongolian Script |work=UB Post |url=http://ubpost.mongolnews.mn/index.php?option=com_content&task=view&id=6478&Itemid=36 |url-status=dead |access-date=2010-07-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111101013639/http://ubpost.mongolnews.mn/index.php?option=com_content&task=view&id=6478&Itemid=36 |archive-date=November 1, 2011}}</ref> | ethnic_groups = {{unbulleted list |96 % [[Монголчууд]] |↳84 % [[Халх]] |↳12 % бусад [[Монгол угсаатан|Монгол ястан]] |3,4 % [[казахууд|Казахууд]] |0,6 % [[Монголын хүн ам зүй|Бусад]] }} | ethnic_groups_year = 2020<ref name="web-old.archive.org">{{cite web |url=https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf |url-status=dead |title=Хун ам, орон сууцны 2020 оны улсын ээлжит тооллогы нэгдсэн дун |language=mn |archive-url=https://web.archive.org/web/20201107230731/https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf |archive-date=7 November 2020 |access-date=16 August 2021}}</ref> | demonym = [[Монголчууд]] | capital = [[Улаанбаатар]] | religion = {{unbulleted list | 51,7 % [[Монголын буддизм|Буддизм]] | 40,6 % Шашингүй | 3,2 % [[Ислам]] | 2,5 % [[Монголын бөө мөргөл|Бөө мөргөл]] | 1,3 % [[Христийн шашин|Христ]] | 0,7 % [[Монгол дахь шашин шүтлэг|Бусад]] }} | religion_year = 2020<ref name="web-old.archive.org"/> | coordinates = {{coord|48|N|106|E|scale:20000000_source:GNS|display=title}} | largest_city = capital | politics_link = Монголын улс төр | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Холимог засаглалын систем|Парламентын засаглалтай]] [[бүгд найрамдах улс]]<ref name="IDEA">{{Cite web |last=Odonkhuu |first=Munkhsaikhan |author-link=<!-- Munkhsaikhan Odonkhuu --> |date=12 February 2016 |title=Mongolia: A Vain Constitutional Attempt to Consolidate Parliamentary Democracy |url=http://www.constitutionnet.org/news/mongolia-vain-constitutional-attempt-consolidate-parliamentary-democracy |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160225144740/http://www.constitutionnet.org/news/mongolia-vain-constitutional-attempt-consolidate-parliamentary-democracy |archive-date=February 25, 2016 |access-date=21 February 2016 |website=ConstitutionNet |publisher=International Institute for Democracy and Electoral Assistance (International IDEA) |quote=Mongolia is sometimes described as a semi-presidential system because, while the prime minister and cabinet are collectively responsible to the SGKh, the president is popularly elected, and his/her powers are much broader than the conventional powers of heads of state in parliamentary systems. |df=mdy-all}}</ref> | leader_title1 = [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = [[Ухнаагийн Хүрэлсүх]] | leader_title2 = [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|Ерөнхий сайд]] | leader_name2 = [[Ням-Осорын Учрал]] | leader_title4 = [[Улсын Их Хурал#Дарга|УИХ-ын дарга]] | leader_name4 = [[Сандагийн Бямбацогт]] | legislature = [[Улсын Их Хурал]] | area_rank = 18 | area_km2 = 1 564 116 | area_sq_mi = 603 909 <!-- Do not remove per [[WP:Manual of Style/Dates and numbers]] --> | percent_water = 0,67<ref name="cia">{{Cite web |title=Mongolia |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/mongolia/ |access-date=August 9, 2015 |website=The World Factbook |publisher=CIA |df=mdy-all |archive-date=Нэгдүгээр сар 14, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230114155343/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/mongolia/ |url-status=dead }} World Factbook</ref> | population_estimate = 3 396 788<ref>{{cite web| url= https://www2.1212.mn/tables.aspx?tbl_id=DT_NSO_0300_004V5&BAG_select_all=0&BAGSingleSelect=_0&RESIDENT_select_all=0&RESIDENTSingleSelect=_1&YearY_select_all=0&YearYSingleSelect=_2023_2022&viewtype=table| title= Үндэсний статискийн хороо}}{{Dead link|date=Арван хоёрдугаар сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | population_estimate_year = 2023 | population_estimate_rank = ? | population_density_km2 = 2,07 | GDP_PPP_year = 2019 | GDP_PPP = 47&nbsp;тэрбум $<ref name="IMFWEOMN">{{Cite web |title=World Economic Outlook Database, January 2019 |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/01/weodata/weorept.aspx?sy=2017&ey=2024&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&pr1.x=77&pr1.y=5&c=948&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a= |access-date=24 February 2019 |website=IMF.org |publisher=[[Олон Улсын Валютын Сан]]}}</ref> | GDP_PPP_rank = 115 | GDP_PPP_per_capita = 14 270 $<ref name="IMFWEOMN" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 93 | GDP_nominal = 16,81&nbsp;тэрбум $<ref name="IMFWEOMN" /> | GDP_nominal_year = 2022 | GDP_nominal_rank = ? | GDP_nominal_per_capita = 4 946 $<ref name="IMFWEOMN" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = ? | Gini_year = 2018 | Gini_change = <!-- increase/decrease/steady --> | Gini = 32.7 <!-- number only --> | Gini_ref = <ref name="wb-gini">{{Cite web |title=GINI index (World Bank estimate) – Mongolia |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=MN |access-date=22 March 2020 |website=data.worldbank.org |publisher=[[Дэлхийн Банк]]}}</ref> | Gini_rank = | HDI_year = 2019 <!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year --> | HDI_change = increase <!-- increase/decrease/steady --> | HDI = 0.737 <!-- number only, between 0 and 1 --> | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{cite book|title=Human Development Report 2020 The Next Frontier: Human Development and the Anthropocene|date=15 December 2020|publisher=United Nations Development Programme|isbn=978-92-1-126442-5|pages=343–346|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2020.pdf|access-date=16 December 2020}}</ref> | HDI_rank = 99 | sovereignty_type = [[Монголын түүх|Түүх]] | established_event1 = [[Хүннү улс|Хүннү гүрэн]] | established_date1 = МЭӨ 209 | established_event2 = [[Их Монгол Улс]] | established_date2 = 1206 | established_event3 = [[Чин улс]]аас [[Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал|тусгаар тогтнолоо зарлав]] | established_date3 = 1911 оны 12 сарын 29 | established_event4 = [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]] байгуулагдав | established_date4 = 1924 оны 11 сарын 26 | established_event5 = [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|Одоогийн үндсэн хууль]] | established_date5 = 1992 оны 2 сарын 13 | currency = [[Төгрөг]] | currency_code = MNT | time_zone = <!-- [[Asia/Hovd|HOVD]] (Hovd Standard Time) / [[Asia/Ulaanbaatar||ULAT]] (Ulaanbaatar Standard Time) --> | utc_offset = +7/+8<ref>{{Cite web |title=Mongolia Standard Time is GMT (UTC) +8, some areas of Mongolia use GMT (UTC) +7 |url=http://www.timetemperature.com/asia/mongolia_time_zone.shtml |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20071013100212/http://timetemperature.com/asia/mongolia_time_zone.shtml |archive-date=October 13, 2007 |access-date=2007-09-30 |publisher=Time Temperature.com |df=mdy-all}}</ref> | time_zone_DST = | utc_offset_DST = | date_format = жжжж.сс.өө | drives_on = баруун гарын | calling_code = [[+976]] | iso3166code = MN | cctld = [[.mn]], .мон | footnote_a = | footnote_b = }} '''Монгол Улс'''<ref>{{Webarchiv|url=http://www.legalinfo.mn/law/details/367 |wayback=20190530064907 |text=legalinfo.mn: |archiv-bot=2023-11-17 07:28:58 InternetArchiveBot }} Монгол Улсын үндсэн хуулийн нэгдүгээр бүлэг, нэгдүгээр зүйл</ref> нь [[Дорнод Ази|зүүн а]][[Ази|зи]]д орших [[бүрэн эрхт улс|бүрэн эрхт]] [[улс]]. Хойгуураа [[Оросын Холбооны Улс]], өмнө талаараа [[Хятад|БНХАУ]]-тай хиллэдэг, [[далайд гарцгүй улс|далайд гарцгүй]] улс юм. Улсын нийслэл нь [[Улаанбаатар]] бөгөөд улс доторх цорын ганц [[Саятан хот|их хүн амтай хот]]. Монгол Улс нь 1&nbsp;564&nbsp;116 км<sup>2</sup> талбай нутаг дэвсгэртэй, 2022 оны байдлаар 3,398 сая гаруй хүн амтай байна. Нийт хүн амын 95 хувийг монгол үндэстэн, 4 гаруй хувийг [[Казах үндэстэн]] эзэлдэг. Өнөөгийн Монгол Улсын нутаг дэвсгэр дээр хүн анх суурьшсан цагаас эхлэн нүүдэлчин соёл иргэншил эзэгнэн, Монголын [[Хүннү улс|Хүннү]], [[Сяньби]], [[Нирун улс|Нирун]], [[Хөх Түрэгийн хаант улс|Түрэг]] [[Уйгур улс|Уйгур]], [[Хидан Улс|Кидан]] улс байгуулагдан оршин тогтнож байв. 1206 онд [[Чингис хаан]] [[Их Монгол Улс]]ыг байгуулан [[Еврази|Евроази]]йг эзэлсэн эзэнт гүрнийг үүсгэн байгуулжээ. Түүний ач хүү [[Хубилай хаан]] Хятадын эх газрыг бүхэлд нь эзэлж, [[Юань Улс|Юань улсыг]] (1271-1368) байгуулж улсын нийслэлийг Дайду буюу одоогийн [[Бээжин]]<nowiki/>д шилжүүлсэн байна. Юань улс унасны дараа төрийн нэгдмэл захиргаа суларч монголчууд бие даасан шинжтэй хэд хэдэн хэсэгт хуваагдан орших болсон. 17-18-р зуунд [[Зүрчид]]ийн [[манж үндэстэн|Манж]] [[Чин улс]]ын мэдэлд орсон ч 1911 онд [[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс|тусгаар тогтнолоо сэргээн тогтоосон]]. 20-р зуунд [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|Монгол улс]] нь олон улсад тусгаар тогтнолоо бүрэн олж авсны дараа нийгэм, эдийн засаг, төр захиргааны хувьд [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт Холбоот Улс]] тэргүүтэй социалист орнуудтай хамтын ажиллагаа бүхий холбоотон улс байв. 1924 онд түүхэндээ анх удаа Үндсэн хуультай болж, Бүгд Найрамдах Ардын засаглалыг тунхаглаж, социалист орон болсон. 1990 оны Ардчилсан хувьсгалаар Монгол Улс социализмаас [[ардчилал|ардчилсан]], чөлөөт [[зах зээлийн эдийн засаг|зах зээлийн]] эдийн засагт нийгэмд шилжин орсон. Монгол Улс нь хөгжиж буй орон юм. Дотоодын нийт бүтээгдэхүүний хэмжээгээр (26,8 тэрбум [[америк доллар|ам.доллар]]) дэлхийд 110-т жагсаж, нэг хүнд ноогдох хэмжээ 11&nbsp;882 $ байна. [[Хөдөө аж ахуй]], [[Мал аж ахуй|нүүдлийн мал аж ахуйн]] уламжлалтай. [[Зэс]], нүүрс экспортолдог. Мөнгөний нэгж — [[төгрөг]]. Монгол Улс нь НҮБ-ын 191 улс болон [[Гэгээн Ширээт Улс]], [[Палестин Улс|Палестин]], [[Европын Холбоо|Европын Холбоотой]] дипломат харилцаа тогтоосон бөгөөд [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага]], [[Дэлхийн Худалдааны Байгууллага]], [[Олон Улсын Валютын Сан]], [[Европын Аюулгүй Байдал Хамтын Ажиллагааны Байгууллага|Европын Аюулгүй Байдал Хамтын Ажиллагааны Байгууллагын]] гишүүн улс юм. == Нэр == Монгол хэмээх нэрний учир, үгийн гарлын талаар [[Монголчууд#Нэр|хэдэн янз таамаг]] бий. Монгол улсыг түүхэнд оршин тогтнож төр засгийн дагуу [[Их Монгол Улс]], [[Юань Улс|Юань улс]], [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Дөчин Дөрвөн хоёрын Монгол Улс]], [[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс]], [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]] (БНМАУ) гэх мэтээр нэрлэдэг. 1992 оны Үндсэн хуулийг баталснаар улсын албан ёсны нэр нь "'''Монгол Улс"''' болсон. == Газар зүй == {{Гол|Монгол улсын байгалийн цогцолборт газар}} [[Зураг:Mongolia 103.88219E 46.91703N.jpg|thumb|Хиймэл дагуулаас харсан зураг]] Монгол Улс 1&nbsp;564&nbsp;116 км<sup>2</sup> талбай газар нутагтай. Энэ нь дэлхийн хуурай газрын бараг 1 хувьтай тэнцэнэ. Газар нутгийн хэмжээгээр дэлхийд 19, Ази тивд 7, далайд гарцгүй улсуудаас 2 дугаарт ордог. Нутаг дэвсгэрийн 0,43 хувийг гадаргын ус бүрхсэн. === Байрлал === Монгол Улс Ази тивд хойд өргөрөг (х.ө)- ийн 41°35' - 52°09', зүүн уртраг (з.у)-ийн 87°44'-119°56'-ийн хооронд оршдог бөгөөд [[ЮНЕСКО]]-гийн ангиллаар [[Төв Ази]], НҮБ-ийн шинэ ангиллаар [[Дорнод Ази]]д хамаардаг байна. Газрын байрлалаар хоёуланд нь, [[соёл]]ын хувьд Төв Ази, [[эдийн засаг|эдийн засгийн]] хувьд Дорно Азитай илүү дотно. Саяхнаас [[Зүүн Хойд Ази]]йн бүсийн хурал зөвлөгөөнд оролцох болсон. Өмнөд, дорнод, өрнөд гурван талаараа [[Хятад]] Улстай 4&nbsp;677 км, умард талаараа [[Оросын Холбооны Улс|Орос Улстай]] 3&nbsp;543 км зурвасаар хиллэнэ. [[Далайд гарцгүй улс|Далайд гарцгүй]]. Хилийн нийт урт — 8&nbsp;220 км. Хэдий хиллэдэггүй ч баруун хил [[Казахстан|Казахстан Улс]]аас 38-хан километр зайтай. Хөндлөн 2&nbsp;392 км, гулд 1&nbsp;259 км сунасан «дэлгэсэн тэрлэг шиг»<ref>[[Шагдарсүрэнгийн Гүрбазар|Ш.Гүрбазар]] бичиж, [[Хурд (хамтлаг)|Хурд хамтлаг]] дуулсан «Би Монголоороо гоёдог» дуунаас.</ref> хэлбэртэй. Захын цэг:<ref>{{Cite web |url=http://www.mne.mn/mn/news/show/1663 |title=МОНГОЛ ОРНЫ ТӨВ БУЮУ “ХҮЙС ЦЭГ” ХААНА БАЙДАГ ВЭ? |access-date=2023-06-22 |archive-date=2022-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220304122533/http://www.mne.mn/mn/news/show/1663 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://ktms08.blog.gogo.mn/read/entry45902 |title=Монгол улсынхаа хамгийн хамгийнийг мэдэж байхад илүүдэхгүй болов уу? |access-date=2023-06-22 |archive-date=2019-02-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190220182832/http://ktms08.blog.gogo.mn/read/entry45902 |url-status=dead }}</ref> * Баруун цэг — [[Монгол Алтайн нуруу|Монгол Алтайн нурууны]] Мааньт уул * Хойд цэг — [[Соёны нуруу|Их Соёны нурууны]] Монгол шарын даваа * Зүүн цэг — [[Соёлз уул|Соёлз уулын]] модот хамар * Урд цэг — Орвог гашууны бор толгой * Төв цэг (хүйс) — [[Бүрд сум]]ын Өвөр хөшөөтийн булгийн эх === Газрын гадарга === [[Зураг:Mongolia Landscape.jpg|thumb|left|160px|Монголын байгаль]] {{Гол|Монгол орны уулс}} Монгол төв азийн өндөрлөгт байрлах тул нийт нутгийн 80 орчим хувь нь далайн түвшнээс дээш 1&nbsp;000 м-ээс илүү өндөр оршино. Нутгийн баруун талаар 900 км урт [[Монгол Алтай]], түүний үргэлжлэл [[Монгол алтайн нуруу|Говь Алтайн нуруу]] байна. Нутгийн төв хэсгээр [[Хангайн нуруу|Хангай]], Хөвсгөлийн уулархаг муж (хойш [[Соён]] хүрнэ), дорно умард нутгаар [[Хэнтийн нуруу]] байна. Зүүн, зүүн өмнөд зүг рүү өндрийн хэмжээ буусан байдаг. [[Монгол орны уулс|Уулсын өндрөөс дурдвал]] Монгол Алтайн нурууны ноён оргил [[Алтай Таван Богд|Таван богд]] хөвчийн [[Хүйтэн оргил]] (4&nbsp;374 м), Хангайн [[Отгонтэнгэр]] (4&nbsp;008 м), Соёны [[Мөнх сарьдаг]] (3&nbsp;491 м), Хэнтийн [[Асралт хайрхан]] (2&nbsp;799 м) юм. Дорнод нутгаар [[Шилийн богд уул|Шилийн богд]] (1&nbsp;778 м) зэрэг унтарсан галт уулстай. Томоохон гол, мөрний сав газраар харьцангуй нам доор байна. Нутгийн баруунтаа [[Их нууруудын хотгор]], Дэлхийн [[Дэлхийн өв|байгалийн өвд]] бүртгэгдсэн [[Увс нуурын хотгор]] байгаа бол Дорнод аймагт Монгол Улсын хамгийн нам доор цэг буюу [[Хөх нуур (Дорнод)|Хөх нуурын хотгор]] далайн түвшнээс дээш 560 м-т бий. === Усны зүй === [[Зураг:Uvs_n%C3%BAr.JPG|thumb|[[Увс нуур]]]] {{Гол|Монгол орны гол мөрд|Монгол орны томоохон нуурууд}} Монголд нийлээд 67,000 км урт болох 3811 гол горхи, 500 м³ эзлэхүүнтэй 3&nbsp;500 гаруй нуур, 7&nbsp;000 орчим булаг шанд, 540 м² талбай бүхий 190 гаруй мөсөн гол, 250 гаруй рашаан, газрын доорх усны 139 орд газар байна. Улаанбаатар хот бол хот дотроо рашаантай байдаг дэлхийн хоёрхон нийслэлийн нэг юм. Монголын гол мөрнийг Умард мөсөн далайн, Номхон далайн, Төв азийн гадагшаа урсгалгүй гэсэн гурван ай савд хуваан үзнэ. [[Орхон гол|Орхон]] бол Монголын хамгийн урт гол юм (1&nbsp;124 км, усаа цуглуулах талбай 133&nbsp;000 км²). Харин Хятадад урсдаг уртыг нь оруулж тооцвол [[Хэрлэн гол]] Монголын хамгийн урт гол /1&nbsp;200 км/ юм. Хамгийн ус ихтэй нь [[Сэлэнгэ мөрөн]] юм. Жилийн дундаж урсац нь 300 м<sup>3</sup>/сек байдаг. Монгол орны хамгийн том мөсөн гол бол Алтай Таван богд дахь [[Потанины мөсөн гол]] бөгөөд 20 км орчим урттай. Хамгийн том нуур нь [[Увс нуур|Увс]] (3&nbsp;350 км²), хамгийн гүн нуур нь [[Хөвсгөл нуур|Хөвсгөл]] (238 м) юм. === Бүс, хөрс === Монгол хойноосоо урагш ойт хээр, хээр, говь, цөлийн гэсэн өргөргийн дөрвөн бүс, өндөр уулс, ялангуяа ойт хээрийн бүсийн уулс өөд авирахад тайгын болон тагийн бүслүүр ажиглагддаг. Монголын байгалийн бүс, бүслүүр, гадаргын байдлыг харгалзан Хангай, Хэнтийн, Алтайн уулархаг, Дорнодын талархаг, Говийн гэж дөрвөн их мужид хуваадаг. Ойт бүслүүр нь тогтмол дулаан, тааламжтай уур амьсгалтай, үржил шим сайтай, ялзмаг ихтэй. Хүрэн, хар хүрэн, цайвар хүрэн, хар шороон, нугын хүрэн, говийн бор, цөлийн бор саарал, нуга намгийн болон мараалаг, давсархаг зэрэг олон төрлийн хөрс байдаг. Үүний дотор үржил шимт хүрэн хөрс тавь орчим хувийг эзэлдэг. Газар тариалан эрхэлж болох газар нь газар нутгийн 0,76&nbsp;%-г эзэлдэг. Усжуулалттай газар 840 км² байна. [[Зураг:Takhi2a.jpg|thumb|Хустайн нурууны [[тахь]]]] === Ургамал, амьтан === {{гол|Монгол орны ургамал газар зүй|Монгол орны загас}} Монгол оронд нэг ба олон наст, модлог, бутлаг, хагас бутлаг зэрэг 4&nbsp;000-аад зүйлийн ургамал, ногоо ургадаг. 7 баг, 24 овог, 70 гаруй төрөлд хамаарагдах 140 гаруй зүйлийн [[хөхтөн]], 390-ээд зүйлийн [[шувуу|жигүүртэн]] оршино. Түүний дотор [[тахь]], [[хавтгай]], [[мазаалай]] зэрэг [[амьтан]], [[Монгол Алтан хундага|монгол алтан хундага]], [[тарваган шийр]], [[дорогостойн вансэмбэрүү]] зэрэг дэлхийд өөр аль ч газарт байхгүй [[ургамал]] бий. == Хүн ам зүй == {{гол|Монголын хүн ам зүй}} [[Зураг:Map of Mongolia topographic layers.xcf|thumb|Физик газар зүйн зураг|alt= т]] {| class="wikitable" style="line-height:0.9em; border:1px black; float:right; margin-right:1em; margin:10px" |- ! style="width:50px;"| Он !! Хүн ам <br>(мян.)<ref>[http://www.bscnet.ru/upload/iblock/cf6/vestnik_4_8_.pdf ВЕСТНИК]{{Dead link|date=Есдүгээр сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. (2012)</ref> |- | 1918 || 647,5 |- | 1935 || 738,2 |- | 1956 || 845,5 |- | 1969 || 1&nbsp;197,6 |- | 1989 || 2&nbsp;044,0 |- | 2010 || 2&nbsp;754,7 |- | 2015 || 3&nbsp;000,0 |- |2022||3&nbsp;457,5 |} [[Зураг:Mongolia-demography.png|thumb|left|Хүн амын тоо (1961-2003)]] Монгол Улс хүн амын тооллогыг ойролцоогоор арав арван жилийн зайтай явуулдаг. 1918 онд явуулсан хүн амын анхны тооллогоор Монгол Улсын хүн ам 647 мянга байсан.<ref>[https://www.burtgel.gov.mn/index.php/about/history/80-civil Иргэний бүртгэлийн түүхэн тойм] ЗАСГИЙН ГАЗРЫН ХЭРЭГЖҮҮЛЭГЧ АГЕНТЛАГ УЛСЫН БҮРТГЭЛИЙН ЕРӨНХИЙ ГАЗАР</ref> [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн|Дэлхийн хоёрдугаар дайны]] дараа Монгол Улсын хүн амын тоо эрчимтэй өсч 1966 онд 1 сая, 1988 онд 2 сая хүнтэй болжээ. Нийгмийн шилжилтийн үед хүн амын өсөлт буурч 2010 оны тооллогоор 2,75 сая хүнтэй байсан бол 2015 оны эхэнд 3 сая хүн амтай болсон.<ref>{{Webarchiv|url=http://yellow.zindaa.mn/%D0%9E%D1%80%D0%BE%D0%BD-%D0%BD%D1%83%D1%82%D0%B0%D0%B3/1ndk |wayback=20150908214159 |text=Монгол Улсын гурван сая дахь иргэнээр охин хүүхэд тодорлоо |archiv-bot=2023-10-24 09:49:08 InternetArchiveBot }} (2015)</ref> Хүн амын тоогоор дэлхийн 194 улсаас [[Армени]], [[Литва]]тай зэрэгцээд [[Улс орнуудын хүн амын тоо|135-р байранд]] байна. Хүн амын нягт — 1,8 хүн/км² буюу хүн амын [[Улс орнуудын хүн амын нягт сийрэг|хамгийн сийрэг]] суурьшилтай орон болно. 1&nbsp;000 хүн тутамд 20 хүн төрж, 6 хүн нас бардаг, жилийн дундаж өсөлт — 1,49&nbsp;% (2016 он). Хүн амын 36,6&nbsp;% нь 0–14 насны багачууд, 68,9&nbsp;% нь 15–64 насны хөдөлмөрийн чадвартан, 4&nbsp;% нь 65-ээс дээш өндөр настан юм. хүйсийн харьцаа жигд, дундаж наслалт — 68,6 жил.<ref>[{{Webarchiv|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mg.html |wayback=20180129161336 |text=Archive copy |archiv-bot=2023-09-26 14:09:55 InternetArchiveBot }} CIA World Factbook". CIA. 2012.]]</ref> === Ард түмэн === {| class="wikitable" style="line-height:0.9em; border:1px black; float:right; margin-right:1em; margin:10px" |+ ! style="width:160px;"| Яс үндэс !! Хүн ам <br>(2010 он)<ref>[http://tuv.nso.mn/uploads/users/4/files/XAOCT%20uls.pdf Монгол улсын хүн амын 2010 оны тооллогын дүн]</ref>!! Хувь |- | [[Халх ястан]] || 2&nbsp;168&nbsp;141 || 82,4 % |- | [[Казах үндэстэн]] || 101&nbsp;526 || 3,9 % |- | [[Дөрвөд|Дөрвөд ястан]] || 72&nbsp;403 || 2,8 % |- | [[Баяд|Баяд ястан]] || 56&nbsp;573 || 2,2 % |- | [[Буриад ястан]] || 45&nbsp;087 || 1,7 % |- | бусад ястан || 187&nbsp;387 || 7,1 % |- | гадаадын иргэн || 16&nbsp;320 || 0,6 % |} Монгол Улс үндсэндээ нэгэн төрлийн ард түмнээс бүрдэнэ. Хүн амын 97хувь [[Монголчууд|монгол үндэстэн]] байна. Ястнаар салган бүртгэдэг уламжлалтай. 2020 оны хүн амын тооллогыг үндэслэвэл [[халх ястан]] (84&nbsp;%) зонхилж [[казахууд]] (3,4&nbsp;%), [[дөрвөд]] (2,8&nbsp;%), [[баяд]] (2,2&nbsp;%), [[буриад]] (1,8&nbsp;%), [[захчин]] (1,3&nbsp;%), [[дарьганга]] (1&nbsp;%), [[урианхай]] (1&nbsp;%), [[дархад]], [[хотгойд]], [[торгууд]], [[хотон]], [[мянгад]], [[тува]], [[барга]], [[үзэмчин]], [[элжигин]], [[сартуул]], [[хамниган]], [[цаатан]], [[харчин]], [[цахар]] зэрэг хориод нэрээр бүртгэж байна. [[Хятад]], [[Оросын Холбооны Улс|Орос]], [[Солонгос]] зэрэг гадаадын иргэн 0.6 хувийг бүрдүүлж байна.<ref>[http://tuv.nso.mn/uploads/users/4/files/XAOCT%20uls.pdf Монгол улсын хүн амын 2010 оны тооллогын дүн]</ref> Буриад, [[Ойрад]] монгол нь халхжих, тува, хотон, чантуу зэрэг [[Түрэг|түрэг угсаатан]], хамниган [[Тунгус хэл|тунгус угсаатан]] нь монголжих үйл явц явагдсаар байгаа. Казахууд Баян-Өлгийд 88&nbsp;% эзэлж байгаа болохоор харьцангуй өөрийнхөөрөө байна. БНМАУ-ын үед БНХАУ-тай харьцаа муудан 1963—1966 онд [[хужаа|Хятадуудыг]] үлдэн хөөж, [[Зөвлөлт Холбоот Улс]] бутрахад 1990—1992 онд Монголд байсан Зөвлөлтийн цэргийн анги, мэргэжилтнүүдийг гаргажээ.<ref>{{Cite web |url=http://www.mglradio.com/main/640744 |title=MGLRADIO |access-date=2023-06-22 |archive-date=2015-09-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150909225639/http://www.mglradio.com/main/640744 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Webarchiv|url=http://bigbrother.blog.banjig.net/post.php?post_id=91235 |wayback=20160310151738 |text=Орос-Хятадын харилцаа ба Монгол улсын аюулгүй байдал |archiv-bot=2023-10-06 11:58:31 InternetArchiveBot }} (2011)</ref> Ардчилсан Монголд хуулийн хязгаарыг (нийт 3&nbsp;%, нэг улсаас 1&nbsp;%) давахгүйгээр гадаадын иргэд орж гардаг болсон.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.legalinfo.mn/law/details/211 |wayback=20210624204033 |text=Гадаадын иргэний эрх зүйн байдлын тухай |archiv-bot=2023-11-23 07:43:18 InternetArchiveBot }} (2010)</ref> === Хэл бичиг === Улсын албан ёсны хэл нь [[монгол хэл]] байна. Монгол хэл [[Алтай хэлний язгуур|алтай]] язгуурын [[Монгол хэлний бүлэг|монгол]] бүлгийн гол хэл юм. Монгол Улсад [[халх аялга]] голчлох ба [[буриад аялга]], [[Ойрад–Халимаг аялга|Ойрад аялга]], [[дархад аялга]] тодорхой ялгардаг. 1941 оноос хойш [[кирил үсэг|кирил үсгээр]] бичдэг болсон. [[Кирил монгол бичгийн дүрэм|Кирил монгол бичгийн дүрмийг]] 1-р ангиас хүүхдүүдэд заадаг. 35 үсэгтэй. Чингис хааны үеэс уламжилсан [[Монгол бичиг]] 1990 оноос сэргэж, дунд сургуулийн 5-р ангиас заадаг болсон. Компьютер, гар утаснаа [[латин үсэг]] хэрэглэх нь түгээмэл. Мөн алтай язгуурын [[түрэг хэлний бүлэг|түрэг]] төрлийн [[казах хэл|казах]], [[тува хэл]]ээр ярина. 1-4-р ангид эх хэлийг хүүхдүүдэд зааж, 5-р ангиас [[Англи хэл|Англи]] (сүүлийн үе), [[орос хэл|орос]] (Зөвлөлтийн үеэс), [[солонгос хэл|солонгос]], [[герман хэл|герман]], [[хятад хэл|хятад]], [[япон хэл|япон]] зэрэг харь хэлийг хүүхэд залуус сурч эзэмшдэг. === Шашин шүтлэг === {{bar box |title=Монголын шашин шүтлэг (2010)<ref>[http://tuv.nso.mn/uploads/users/4/files/XAOCT%20uls.pdf Монгол улсын хүн амын 2010 оны тооллогын дүн]</ref> |titlebar=#ddd |float=right |bars= {{bar percent|[[Буддын шашин|будда]]|orange|53,0}} {{bar percent|''[[Шашин шүтэхгүй байх|бурхангүй]]''|grey|38,6}} {{bar percent|[[лал]]|green|3,0}} {{bar percent|[[бөө мөргөл|бөө]]|black|2,9}} {{bar percent|[[Христийн шашин|христ]]|blue|2,1}} }} Монголын ард түмний ихэнх нь [[буддын шашин]]тан (53&nbsp;%). Буддын шашны ''гэлүгва'' буюу [[шарын шашин]] гэсэн ёсыг дагадаг. Мөн шашин, бурхны сүжиг алдрах хүний тоо (38&nbsp;%) өссөн. Хүн амын цөөн хувьд [[Ислам]], [[бөө мөргөл|бөө]], [[христийн шашин|христийн]] шүтлэг байна.<ref>[http://tuv.nso.mn/uploads/users/4/files/XAOCT%20uls.pdf Монгол улсын хүн амын 2010 оны тооллогын дүн]</ref> Эрт дээр үеэс Монголд бөө, [[тэнгэр шүтлэг]] байсан бөгөөд 16-р зуунаас буддын шашин Монголд гурав дахь удаагаа хүчтэй дэлгэрсэн. [[Жавзандамба хутагт|Жавзандамба]] нарын олон хутагт хувилгаан тодорсон. БНМАУ-ын эхэн үед шашныг хориглож, сүм хийдийг шатааж, лам нарыг хороож байв. Хожим суларч 1990 оноос хойш шашин шүтэх эрх чөлөөлөгдсөн. 2010 онд буддын 127, христийн 96, лалын 6, бүгд 234 сүм хийд байв.<ref>[http://www.slideshare.net/Gelegjamts/2010-get-file-wwwgelegjamtsorg-wwwgelegjamtsblogspotcom-httpwwwnsomn?related=1 Монгол улсын статистикийн эмхтгэл-2010].</ref> Том нь [[Гандантэгчэнлин хийд]]. === Хот суурин === [[Зураг:UlaanBaatar-2009.jpg|thumb|left|200px|[[Улаанбаатар]]]] [[Зураг:Darkhan.jpg|thumb|150px|[[Дархан (хот)|Дархан]]]] [[Зураг:Erdenet_02.jpg|thumb|left|200px|[[Эрдэнэт]]]] {{гол|Монголын хотын жагсаалт}} Монголын хүн амын 71 хувь хот газар амьдарч байна.<ref>{{Cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2212.html |title=URBANIZATION |access-date=2023-06-22 |archive-date=2019-01-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190122160008/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2212.html |url-status=dead }}</ref> Гэхдээ хот дотроо [[гэр хороолол]] их. Засаг захиргааны [[Монгол Улсын засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн хуваарь|хот суурин]] байхгүй. Уламжлал болон [https://web.archive.org/web/20210927062641/https://www.legalinfo.mn/law/details/532 хууль] харвал [[Монголын хотууд|22-26 хот]] бий: {|class="wikitable" |+ 2010 оны хүн амын тоогоор: |- valign="top" | * [[Улаанбаатар]] (1&nbsp;200&nbsp;358) * [[Эрдэнэт]] (85&nbsp;000) * [[Дархан]] (75&nbsp;000) * [[Чойбалсан (хот)|Чойбалсан]] (38&nbsp;537) * [[Мөрөн]] (35&nbsp;789) * [[Налайх]] (30&nbsp;049) * [[Баянхонгор (хот)|Баянхонгор]] (29&nbsp;817) * [[Өлгий]] (29&nbsp;392) || * [[Ховд (хот)|Ховд]] (29&nbsp;012) * [[Арвайхээр]] (27&nbsp;162) * [[Улаангом]] (27&nbsp;152) * [[Багануур]] (22&nbsp;210) * [[Цэцэрлэг хот|Цэцэрлэг]] (20&nbsp;604) * [[Сүхбаатар (хот)|Сүхбаатар]] (19&nbsp;662) * [[Даланзадгад]] (18&nbsp;740) * [[Сайншанд]] (18&nbsp;735) |} == Түүх == {{гол|Монголын түүх}} {{Загвар:Монголын түүх}} === Эртний улс === {{гол|Хүннү улс|Сяньби|Нирун улс|Түрэг улс|Уйгур улс|Хидан Улс}} Монгол оронд 850&nbsp;000 жилийн тэртээ «[[босоо хүн]]» амьдарч байсан<ref>{{cite web |url=http://www.archaeology.mas.ac.mn/index.php?option=com_content&view=article&id=56&Itemid=64 |title=Хүрээлэнгийн эрдэм шинжилгээний ажлын ололт амжилт |publisher=Institute of Mongolian Archaeology |date=2013-06-24 |access-date=2023-06-22 |archive-date=2013-12-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131226092610/http://www.archaeology.mas.ac.mn/index.php?option=com_content&view=article&id=56&Itemid=64 |url-status=dead }}</ref> ба балар эртний хүний хадны сүг зураг эд олдвор [[Хойд Цэнхэрийн агуй|Хойд цэнхэрийн агуйгаас]] олддог.<ref name="Novgorodova">Eleanora Novgorodova, Archäologische Funde, Ausgrabungsstätten und Skulpturen, in ''Mongolen (catalogue)'', pp. 14–20</ref> Чулуун зэвсэг, хүрэл зэвсэг, төмөр зэвсгийн үеийг дамжсаар эртний улсуудын үетэй золгожээ. Монгол орон эртнээс [[анчин]], [[малчин]], [[нүүдэлчин]] ард түмний өлгий байсаар ирсэн бөгөөд тэдгээр нь [[Монголчууд|монгол]], [[түрэг]], [[зүрчид]] аль ч угсаа байсан үргэлж өмнөд газрын [[нанхиад]]тай зууралдан байлдах ба [[Цагаан хэрэм|түмэн газрын их цагаан хэрмээр]] хил тогтдог байв. [[File:Hsiung-nu-Empire.png|thumb|175px|left|[[Хүннү улс]] (НТӨ 209 – НТ 48)]] Сурвалж бичигт [[гуйфань]], [[шаньрун]], [[ицюй]], [[ху]], [[линь ху]], [[дунху]] (дорнод ху), [[хуньюй]], шюжун зэрэг олон нэрээр тэмдэглэгдэж явсаар МЭӨ 209 онд [[Модун шаньюй]] [[Хүннү улс]]ыг (НТӨ 209 – НТ 48) нэгтгэн байгуулжээ. [[Ноён уулын булш|Ноён уулнаас]] Хүннүгийн ноёны бүлэг булш олсон ба хүннүгийн [[мал]] адуулах, [[нум]] [[сум]], [[жад]], охор илдээр зэвсэглэх нь [[Монголчууд|монголоос]] ялгаагүй юм. Хүннүгийн зүүн этгээдийн [[Сяньби]] хүчирхэгжин Монголыг эзэгнэсэн нь 93–234 он бөгөөд [[Таньшихуай]]н үед нэр мандсан. Дараа нь бас нэгэн [[Монголчууд|монгол угсаат]] [[Жужан улс]]ыг (330—555) [[Шэлүнь]] хэмээх сайн эр алдаршуулж яваад [[Түрэг улс]]ад (555—745) зай тавьжээ. [[Уйгур улс]]ын (745—840) нийслэл [[Хар балгас]]ыг бас нэг [[түрэг угсаатан]] болох [[Енисейн киргиз]] галдан шатаасан боловч удалгүй монголын [[Хидан Улс]]ад (907—1125) түрэгджээ. [[Киданчууд|Кидан хүмүүсийг]] зүрчидийн [[Алтан улс]] мөхөөсний дараа Монголын тал нутагт олон аймаг зэрэгцэн оршиж, олзлон булаалдаж байсан ба хамтатгаад [[зүбү]] аймгийн холбоо гэж байв. === Эзэнт гүрэн === {{гол|Их Монгол Улс|Юань Улс}} [[Зураг:YuanEmperorAlbumGenghisPortrait.jpg|thumb|left|140px|[[Чингис хаан]]]] [[Зураг:Mongol Empire map.gif|thumb|200px|Монголын эзэнт гүрэн]] [[Дундад зууны монгол аймгууд|Олон]] аймгийн дотроос [[Хамаг Монгол]]ын [[хиад]] аймгийн [[боржигон]] овогт [[Тэмүүжин]] буюу [[Чингис хаан]] (1162—1227) тодорч [[татар]], [[мэргид]], [[хэрэйд]], [[найман]]ыг ээлж дараалан дагуулсаар 1206 онд Хэрлэний хөдөө арлын [[Их Хуралдай|хуралдайгаар]] нэгдсэн [[Их Монгол Улс|Их Монгол Улсыг]] байгуулжээ. Чингис хаан «мөнх тэнгэрийн хүчинд» [[Тангуд улс|Тангуд]], [[Алтан улс|Алтан]], [[Хар Хидан]], [[Сартуул улс|Сартуул]] (''Хорезм'') улсыг дайлан дагуулсан ба найманы [[Тататунга]] багшаар [[Монгол бичиг]] (эхэндээ ''уйгуржин''), татарын [[Шихихутуг]] заргачаар [[Их Засаг]] хуулийг зохиолгон улсаа засчээ. Чингис хааны өндөр төрийг [[Өгөөдэй хаан|Өгөөдэй]] хаан залган [[Хархорум]]ыг нийслэл болгон хөгжүүлж, [[Монголын нууц товчоо|МНТ]]-г бичүүлж, Алтан улсыг мөхөөж, дорно [[Европ]]ыг байлдан дагуулсан бол [[Гүюг хаан|Гүюг]], дараа нь [[Мөнх хаан|Мөнх]] хаан залгаж Багдадын халифыг буулган [[Иран]]ыг эзэлжээ. [[Хубилай хаан|Хубилай]] хаан 1260 онд Монголын хаан болоод 1271 онд [[Юань Улс]] (1271—1368) хэмээх үеийг эхлүүлэн [[Дайду]]г (одоо Бээжин) нийслэл болгон сууж, 1279 онд өмнөд [[Сүн улс|Сүнг]] мөхөөн [[Хятад]] орныг бүрэн эзлэсэн ба [[буддын шашин|буддын]] шашныг шүтэж, [[дөрвөлжин үсэг|дөрвөлжин]] үсэг хэрэглэжээ. Монголын байлдан дагуулал өрнө зүгт [[Адриатын тэнгис]], [[Египет]], дорно зүгт [[Япон]], өмнө зүгт Индонезийн [[Ява]] арал хүрч 33 сая км<sup>2</sup> газарт ноёрхож байв.<ref name="EarthRule">{{Cite web |url=http://www.hostkingdom.net/earthrul.html |title=Archive copy |access-date=2023-06-22 |archive-date=2012-10-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121011090918/http://www.hostkingdom.net/earthrul.html |url-status=dead }}</ref> «Дэлхийн талыг эзэлсэн» гэж ярих бөгөөд түүхэн дэх хоёрдугаар ([[Британийн эзэнт гүрэн|Британийн]] дараа) их нутагтай гүрэн байжээ. [[Луужин]], [[өртөө]], [[Монголын энхтайван|энхтайван]], цэргийн арга ухаан, өрнө-дорныг холбосон зэрэг дэвшил, нээлт авчирсан юм. Нүсэрдээд ирэхийн цагт Юань, [[Алтан Орд|Зүчи]], [[Цагаадайн Улс|Цагаадай]], [[Ил Хаант Улс|Хүлэгүгийн улс]] болон бутарчээ. [[Тогоонтөмөр хаан]] 1368 онд Хятадыг [[Мин улс]]ад алдан «Давааны арын орон» буюу монгол нутагтаа эргэн суусан. ===Хаант улс === {{гол|Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Дөрвөн Ойрадын холбоо}} [[File:Mongolia XVI.png|thumb|[[Бутралын үеийн Монгол|14-17-р зууны Монгол улс]]]] [[File:ErdeneZuuKhiidTemple.jpg|thumb|Хархорины [[Эрдэнэ зуу]]]] Тогоонтөмөр хааныг [[Аюушридар хаан|Аюушридар]] залгаж Хархорумд суусан ч Хархорумыг Мингийн цэрэг 1380, 1388 онд довтлон галдан шатаажээ. 1634 онд [[Лигдэн хаан]] нас барж улсгүй болох хүртэл Чингисээс эхлэн тоолвол [[Монголын хаадын төр барьсан жилийн жагсаалт|39 хаан]] суусан. Улсын нэрийг эхэндээ «Умард Юань» хэмээсэн ч замхраад хожмоо түүхчид «Бага хаадын үе», [[Бутралын үеийн Монгол|«Монголын хаант улс»]], «Дөчин дөрвөн хоёр» зэргээр нэрийджээ. Улс төрийн эв бутарсан буюу [[алтан ураг|алтан ургийн]] ноёнтой дөчин монгол (зүүн монгол)-[[дөрвөн Ойрадын холбоо|дөрвөн Ойрад]] (баруун монгол) болон талцаж, хаад нэгнээ хороон солигддог байв. Мин улсын [[Жөнтун]] хааныг олзолж байсан [[Эсэн тайш|Эсэн хаан]] (1453—1454) алтан ургийн дундуур ганцаар шургасан байдаг. [[Мандухай сэцэн хатан|Мандухай сэцэн хатны]] авчирсан [[Батмөнх даян хаан]] (1480—1517) улсаа хурааж «хөл хөсөр, гар газар» амаржуулж байв. Зүүн монгол нь [[халх]], [[цахар]], [[урианхай]] зүүн гурван түмэн, [[ордос]], [[түмэд]], [[юншээбүү]] баруун гурван түмэн, баруун монгол нь [[цорос]], [[дөрвөд]], [[торгууд]], [[хошууд]] дөрвөн аймагт хуваагдаж байв. Сүүлчийн хаад цахар нутагт (хожмын [[Өвөр Монгол]]) сууж байсан ба түмэдийн [[Алтан хан]] 1577 онд төвөдийн Содномжамцыг урин залж «[[Далай лам]]» өргөмжилсөнөөс эхлээд монголчууд нийтээрээ [[шарын шашин]]д орсон нь [[буддын шашин]] Монголд гурав дахиа дэлгэрсэн явдал юм. Ар халхад 1585 онд [[Эрдэнэ зуу]] хийд баригдсан. 1634 онд манжууд Лигдэн хааныг дарж өвөр монголыг дагуулснаар Монголын хаант улс (1368—1634) мөхсөн юм. Гэхдээ ар Монголд [[халх]]ын Түшээт, Засагт, Сэцэн ханы гурван аймаг, [[хотгойд]], Шиньжянд дөрвөн Ойрад аймаг тусгаар оршин байв. 1688 онд [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар]]ын [[Галдан]]д ялагдан дайжсан [[Занабазар|Өндөр гэгээн]], [[Чахундорж]] нар халхаа аван 1691 онд манж [[Чин улс]]ад дагаар оржээ. === Гадаад Монгол === [[Зураг:MongolianRoyalty.jpg|thumb|160px|left|1921 он. Монгол хатан]] {{гол|Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон|Ар Монгол}} [[Манж үндэстэн|Манж]] [[Чин улс]] [[Монголчууд|монголчуудыг]] 1634-1755 оны хооронд гурван хэсэг үед дагаар оруулж эзэрхээд олон хошуу, аймаг, чуулган болгон захирсан бөгөөд өнөөгийн Монгол орныг сүүлийн жилүүддээ «Гадаад (манжаар ''түлэрги'') Монгол» хэмээж байв. Үүнд [[Сэцэн хан аймаг|Сэцэн]], [[Түшээт хан аймаг|Түшээт]], [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён]], [[Засагт хан аймаг|Засагт хан]]ы халх дөрвөн аймаг, [[Ховдын хязгаар]], [[Тагны Урианхайн хязгаар]] (одоо [[Тува орон]]) орж байв. Хожим [[Жавзандамба хутагт|Богдын]] [[Их Шавь|шавь нутаг]] нэмэгдсэн. Гадаад Монголын төрийг засах явдлын яам байгуулагдаж, [[Улиастай]] (төв), [[Хүрээ]], [[Ховд]]од [[амбан]] жанжин суудаг байлаа. 1755 онд хотгойдын [[Чингүнжав]] Зүүнгарын [[Амарсанаа]]тай зэрэг манжийн цэргийн эсрэг босоод дарагджээ. Чин улс монгол ноёдыг [[ван]], [[бэйл]], [[бэйс]], [[гүн]] гэж зэрэглэн алба гувчуур авч, цалин [[пүнлүү]] өгч, ардыг дарлах шат тогтолцоог бий болгосон бөгөөд «[[хятад үндэстэн|хятад хүн]] монгол нутагт сууж болохгүй», «хятад хүн монгол эхнэр авч болохгүй» зэрэг үндэстний шинжийг хамгаалах цааз гаргасан байсан. 1907 онд Ховдын хязгаараас [[Алтай тойрог|Алтайн хязгаар]]ыг салган байгуулж, мөн онд «[[Шинэ засгийн бодлого]]» гэдэг хятаджуулах түрэмгий бодлого явуулж эхэлснээр ар Монголын ноёдын үндэсний ухамсар сэргэн, тусгаар тогтнох эв санаа нэгджээ. === Тусгаар тогтнол === [[Зураг:Sharav_bogd_khan.jpg|thumb|180px|[[Богд хаан]]]] [[Зураг:Khalkhin_Gol_George_Zhukov_and_Khorloogiin_Choibalsan_1939.jpg|thumb|180px|1939 он. [[Халхын голын байлдаан]]. [[Георгий Жуков|Жуков]], [[Хорлоогийн Чойбалсан|Чойбалсан]]]] {{гол|Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал|Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс|Монголын тусгаар тогтнолын төлөө тэмцлийн түүх|Ардын хувьсгал|Монгол Улсын тусгаар тогтнолын төлөө бүх ард түмний санал хураалт}} Чин улс хэзээ мөдгүй мөхөх нь тодорхой болсон цагт халхын ноёд Их хүрээнд нууцаар зөвлөлдөх болж, [[1911]] оны [[12 сарын 29]]-нд Богд гэгээн, 8-р [[Жавзандамба хутагт]]ыг [[Богд хаан]]аар өргөмжлөн Монгол улс сэргэснийг зарлан тунхаглаж, оны цолыг «Олноо өргөгдсөн» гээд улсын нийслэлийг [[Нийслэл хүрээ]] хэмээжээ. Монгол улс сэргэн мандахад [[барга]], [[харчин]], [[өөлд]] зэрэг олон газрын монголчууд ирж хүчээ өргөж, талархан сайшааж байв. [[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс]] таван яам бүхий засгийн газар байгуулаад Хүрээ, Улиастай, Ховдын манж амбан, дарангуй цэргийг хөөн гаргажээ. Тухайлбал 1912 оны зун [[Манлайбаатар Дамдинсүрэн|Дамдинсүрэн]], [[Хатанбаатар Магсаржав|Магсаржав]] нарын удирдсан 5&nbsp;000 монгол цэрэг Ховдыг чөлөөлж, 1913—1914 онд [[Өвөр Монгол|Өвөр Монголыг]] чөлөөлөхөөр 10&nbsp;000 цэрэг [[Таван замын байлдаан|таван замаар байлдаж]] [[Хаалган]] хүртэл давшсан байна. Олон улсаар хүлээн зөвшөөрүүлэх, [[Дундад Иргэн Улс|ДИУ]]-ын нэхэлтийг сөрөхөөр [[Оросын Хаант Улс]] руу элч зарж тусламж гуйж байв. 1914-1915 оны Хятад-Монгол-Орос гурван улсын [[Хиагтын гэрээ]]гээр тусгаар тогтносон бодит байдлаа баталж чадалгүй [[Гадаад Монгол]] нь Хятадын доор «өөртөө эзэрхэх» гэгджээ. 1919 онд хятадын [[Сю Шүжан]]ы цэрэг Нийслэл хүрээг эзэлж, автономийг устган дарангуйлсан ч 1920 онд [[Барон Унгерн]]ээр удирдуулсан Оросын Хаант Улсын үлдэгдэл цагаан цэрэг нэвтэрч Үндэсний Хувьсгалт Армиг Хүрээнээс хөөхөд Хиагт руу бүгсэн. Богдыг дахин хаан ширээнд өргөмжиллөө. [[1921 он]]ы [[3 сарын 18]]-нд Зөвлөлтийн улаан цэргээр дэмжүүлж [[Дамдины Сүхбаатар|Сүхбаатарын]] удирдсан ардын журамт цэрэг [[Хиагт]]ыг Үндэсний Хувьсгалт Армигаас чөлөөлж, 7-р сард Нийслэл хүрээнд орж ирсэнээс хойш Монгол улс дахин тусгаар тогтнолоо алдаагүй юм. [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]] шинэ тутам [[коммунизм|коммунист]] ертөнцдөө Монголыг багтааж, Хятадаас өмгөөлөгч ар тал болжээ. Богдыг эхлээд хэмжээт эрхт болгоод Ардын засаг байгуулагдав. Богд нас барснаар хаант засгаас татгалзаж, [[1924]] оны [[11 сарын 26]]-нд [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]] (БНМАУ)-ыг тунхаглан [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|анхны үндсэн хууль]] баталж, нийслэлийг [[Улаанбаатар]] хэмээсэн. Харц ардыг тэтгэж, харин язгууртан, ламыг хавчих болсон бөгөөд 1932 онд [[Баруун дөрвөн аймагт гарсан 1932 оны зэвсэгт бослого|шамбалын дайн]] дэгдэн дарагдаж, 1937 оны үед лам, сэхээтэн, феодал зэрэг 20&nbsp;000 хүнийг [[Их Хэлмэгдүүлэлт (Монгол)|хилсээр]] буудан хороожээ. 1936 оны Харилцан туслалцах протоколын дагуу 1939 онд [[Япон]] Монгол руу [[Халхын голын дайн|дайрахад]] ЗХУ цэрэг зэвсгээр тусалж, 1941 онд [[Нацист Герман|Герман]] Зөвлөлт рүү [[Аугаа их эх орны дайн|дайрахад]] БНМАУ агт, хувцас, аль байдгаараа тусалжээ. [[1945 оны чөлөөлөх дайн]]д [[Монгол Улсын Зэвсэгт хүчин|Монгол ардын хувьсгалт цэрэг]] [[Хаалган хот|Жанчхүүгийн]] даваа хүртэл Японоос чөлөөлж [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]ы төгсгөлд болсон [[Ялтын уулзалт|Яалтын бага хурлаар]] үнэлэгдэн, [[Монгол Улсын тусгаар тогтнолын төлөө бүх ард түмний санал хураалт|ард иргэдийн нэгэн үзүүрт сэтгэл]] биелж ЗХУ ([[Зөвлөлт Холбоот Улс|Орос]]) ДИУ ([[Хятад]]) хоёр Монгол улсыг олсон тусгаар тогтнолоо хадгалахыг хүлээн зөвшөөрчээ.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.slideshare.net/zorigoogantumur/ss-9970338 |wayback=20231006120327 |text=Ахмад дипломатчын дурсамж: Монголын статус кво |archiv-bot=2025-11-13 20:25:44 InternetArchiveBot }} (2011)</ref> [[Хорлоогийн Чойбалсан]] Өвөр Монголыг нэгтгэхийг санаархсан ч Хятадыг коммунист улс болгосондоо ханасан [[Иосиф Сталин|Сталин]] дэмжээгүй. 1949 онд [[БНХАУ]]-тай дипломат харилцаа тогтоож, 1961 онд Монгол улс [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын]] бүрэн эрхт гишүүн болсон.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.unen.mn/content/954.shtml |wayback=20120511200956 |text=НҮБ-д элсэхийн тулд найман удаа санал дэвшүүлжээ |archiv-bot=2023-10-06 11:58:31 InternetArchiveBot }} (2011)</ref> === Социалист орон === {{гол|Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс}} Социалист БНМАУ-ын нийгэм, эдийн засаг онц дэвшиж, тогтвортой суурь тавигджээ. [[Монгол улсын засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн хуваарь|Засаг захиргааны хуваарийг]] 1925, 1931, 1957 онд ихээр өөрчилж,<ref>{{Webarchiv|url=http://www.khural.mn/n/zwho |wayback=20200807045950 |text=Засаг захиргааны нэгжийн үүсэл хөгжил |archiv-bot=2023-09-26 14:09:55 InternetArchiveBot }} (2014)</ref> аймаг, сумын төв [[Монголын хотууд|хот сууринг]] барьж босгож, улсын болоод орон нутгийн байгууллага, эмнэлэг, цэцэрлэг, сургууль, тээвэр, урлаг, спортын байгууллага, холбоо, их сургууль гээд олон зүйл бий болжээ. 1941 оноос [[Монгол бичиг|монгол бичгийг]] «хуучин монгол» хэмээн халж [[кирилл үсэг|кирилл үсгийг]] «шинэ үсэг» хэмээн хэрэглэх болж, 1960-аад онд бүх нийтээр [[үсэг|бичиг үсэг]]тэн болжээ. 1930-аад онд хамтрал, 1960-аад онд нэгдэлжих хөдөлгөөн, соёлын довтолгоо, атрын аян явагдаж залуус илгээлтээр малчны хот, сангийн аж ахуйг зорьж ажилладаг байв. Дулааны цахилгаан станц, Налайхын уурхай, [[Багануур ХК|Багануурын нүүрсний уурхай]], Шарынголын уурхай, [[Эрдэнэт үйлдвэр|Эрдэнэтийн зэс молибдений үйлдвэр]], Дарханы төмөрлөгийн үйлдвэр, [[Говь ХК|Говь]], Улаанбаатар хивс, Эрдэнэт хивс, Талх чихэр, Мах импекс зэрэг хүнд болоод хөнгөн аж үйлдвэр бий болж хөгжсөн байна. [[Жамсрангийн Самбуу]] (1954—1972), [[Юмжаагийн Цэдэнбал]] (1940—1984), [[Жамбын Батмөнх]] (1984—1990) нар нам, төрийг олон жил тогтвортой тэргүүлж байв. === Ардчилсан Монгол === {{гол|Ардчилсан хувьсгал}} ЗХУ-ын [[Өөрчлөн байгуулалт (Перестройка)|өөрчлөн байгуулалт]], дорно [[Европ]]ын тэмцлийн салхи Монголд итгэл төрүүлж 1989 оны 12 сарын 10-нд [[ардчилал|ардчиллын]] төлөө анхны цуглаан болж [[Монголын Ардчилсан Холбоо]] (МоАХ) байгуулагджээ.<ref>{{Webarchiv|url=http://baabar.niitlelch.mn/content/1070.shtml |wayback=20171003133253 |text=Монголын ардчилсан хувьсгалын хроник |archiv-bot=2023-10-06 11:58:31 InternetArchiveBot }} (2009)</ref> 1990 оны 3 сарын 7-нд [[улс төрийн өлсгөлөн]] зарлаж 3 сарын 9-нд [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]]ын Төв хорооны Улс төрийн товчоо бүрэн бүрэлдэхүүнээрээ огцров.<ref>[http://www.ikon.mn/n/ezf Анхны улстөрийн өлсгөлөн] (2015)</ref> Талууд харилцан ойлголцож «оготны хамраас дусал цус гаргаагүй» ардчилсан хувьсгал Монгол Улсад олон намын тогтолцоо, [[хүний эрх]], [[хувийн өмч]] зэрэг олон зөв зүйлийг авчирсан юм. 1990 онд [[Улсын Их Хурал#Улсын Бага Хурал, Улсын Их Хурлын Тамгын газар|Улсын Бага Хурал]], дараа нь [[Ардын Их Хурал]] байгуулагдан Монгол Улсын [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|үндсэн хуулийг]] батлав. Үндсэн хууль ёсоор төрийн эрх ард түмний гарт, түүний төлөөлөл [[Улсын Их Хурал]]д шилжсэн.<ref name="үндсэнхууль">{{Webarchiv|url=http://www.legalinfo.mn/law/details/367?lawid=367 |wayback=20210802141613 |text=Монгол Улсын Үндсэн Хууль |archiv-bot=2023-11-23 07:43:18 InternetArchiveBot }} (1992)</ref> 1992 оноос 2016 он хүртэл МАХН харьцангуй давамгай, заримдаа [[Ардчилсан Нам]] төр барьжээ. 2003 оноос [[иргэний хөдөлгөөн]] идэвхжиж, жагсаал цуглаан хэвийн үзэгдэл, [[Оюутолгой]], [[Тавантолгой]] байнгын ярианы сэдэв болсон. Төвлөрсөн төлөвлөгөөт эдийн засгаас [[зах зээлийн эдийн засаг]]т шилжихэд бусад орны адил хямарсан бөгөөд үнийн өсөлт, мөнгөний ханш уналт, банкны дампуурал, барааны хомсдол зэрэг олон бэрхшээл үзсэн ч 2000-аад он гарснаар байдал дээрдэж Монгол Улсын нийгэм, эдийн засгийн амьдрал улам олон төрлөөр салбарлан хөгжиж байна Гэвч 2012 оноос хойш экспортын гол бүтээгдэхүүн болох ашигт малтмалын дэлхийн зах зээлийн уналт, мөн гадаад худалдааны гол харилцагч орон болох Хятадын эдийн засгийн удаашрал, хамгийн гол нь засгийн газрын үрэлгэн бодлогын нөлөөгөөр эдийн засгийн өсөлт удааширсан бөгөөд 2016 оны сонгуулиар МАН эдийн засгийг сэргээх амлалт өгч, эрх баригч хүчин болжээ. == Төр засаг == {{гол|Монголын улс төр}} Монгол бол парламентын засаглалтай, хагас ерөнхийлөгчийн засаглалтай улс юм. Тус улс нь хагас ерөнхийлөгчийн засаглалтай, төлөөллийн ардчилсан бүгд найрамдах улсын хэлбэрээр ажилладаг бөгөөд ерөнхийлөгч нь ард түмнээс шууд сонгогдож, төрийн тэргүүний үүргийг гүйцэтгэдэг бол ерөнхий сайд нь ерөнхийлөгчөөс томилогддог боловч гүйцэтгэх эрх мэдлийг эзэмшиж, өдөр тутмын засаглалыг хариуцдаг. УИХ-аас депутатуудыг сонгодог бөгөөд Ерөнхий сайдын саналыг үндэслэн Ерөнхийлөгч Засгийн газрын гишүүдийг томилдог. Монгол Улс 1992 оны Үндсэн хуулиар парламентын засаглалтай Бүгд найрамдах улс болж, 2019 онд нэмэлт өөрчлөлт оруулснаар зарим эрх мэдлийг Ерөнхийлөгчөөс Ерөнхий сайдад шилжүүлсэн нь парламентын хяналтыг сайжруулахад шилжсэнийг харуулж байна. Түүнчлэн 2023 онд УИХ-аас баталсан Үндсэн хуулийн өөрчлөлтөөр УИХ-ын 76 суудлын тоог 126 болгож, сонгуулийн хувь тэнцүүлсэн тогтолцоог сэргээсэн. Эдгээр өөрчлөлтүүд нь хагас ерөнхийлөгчийн тогтолцооны зарим онцлог, ялангуяа ерөнхийлөгч, ерөнхий сайдын давхар гүйцэтгэх үүргийг хадгалсан ч Монгол Улс парламентын засаглалтай байх амлалтыг улам бататгасан юм. Энэхүү тогтолцоо нь үзэл бодлоо илэрхийлэх, шашин шүтэх эрх чөлөөг баталгаажуулсан ардчилсан зарчмууд бүхий ерөнхийлөгч, парламент, ерөнхий сайд нарын эрх мэдлийн тэнцвэрийг хангадаг. === Ерөнхийлөгч === {{гол|Монгол Улсын Ерөнхийлөгч}} [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|Үндсэн хууль]]д зааснаар [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|ерөнхийлөгч]] Монгол Улсын төрийн тэргүүн бөгөөд эв нэгдлийн илэрхийлэл, зэвсэгт хүчний ерөнхий командлагч болно. Ерөнхийлөгч 50 нас хүрсэн, Монгол Улсын иргэн байх ба дөрвөн жил тутам парламентат суудалтай намаас нэр дэвшин ард түмний шууд сонгуулиар сонгогдож, нэг удаа улирах эрхтэй. Тус хугацаанд [[Пунсалмаагийн Очирбат]] (1990—1997), [[Нацагийн Багабанди]] (1997—2005), [[Намбарын Энхбаяр]] (2005—2009), [[Цахиагийн Элбэгдорж]] (2009—2017), [[Халтмаагийн Баттулга]] (2017-2021), [[Ухнаагийн Хүрэлсүх]] (2021-одоо) нар ажиллажээ. === Улсын хурал === [[Зураг:Mongolian parliament members.jpg|thumb|left|Улсын Их Хурлын танхим]] {{гол|Улсын Их Хурал}} Монгол Улсын хууль тогтоох байгууллага нь [[Улсын Их Хурал]] (УИХ) юм. УИХ-ын нэг танхимын 76 суудлыг дөрвөн жилийн хугацаатай сонгоно. Сүүлийн сонгууль тус бүр нэг мандаттай жижиг 76 тойрог бүхий мажоритари системээр зохион байгуулагдсан. 1992 оны УИХ-ын сонгуулиар [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] (72 суудал), 1996 онд Ардчилсан холбоо эвсэл (50), 2000 онд МАХН (72) дийлэнх олонх суудал авч байсан бол 2004 онд 38-38-аар тэнцэж анх удаа «эвслийн» тодотголтой засгийн газар байгуулагдаж байв. 2008 онд МАХН (45), 2012 онд [[Ардчилсан Нам]] (34) олонхын санал авч засгийн газраа тэргүүлжээ. УИХ нь 2016 оны сонгуулиар бүрэлдсэн бөгөөд МАН 65 суудал, АН 9 суудал, [[МАХН]] 1 суудалтай, мөн 1 бие даагч сонгогдон ажиллаж байна. [[2020 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2020 оны Улсын Их Хурлын Сонгуулийн]] 29 тойргоос [[МАН]] 62 суудал, [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан нам]] 11 суудал, Та бидний эвсэл 1 суудал, [[Зөв Хүн Электорат Эвсэл]] 1 суудал авснаар бүрдэж, 2024 он хүртэл УИХ-ын даргаар нь [[Гомбожавын Занданшатар]] ажиллаж байсан. [[2024 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2024 оны Улсын Их Хурлын Сонгуульд]] шинэ системээр явагдаж, 13 тойргоос 78 дэвшигчийг сонгож, 48 дэвшигчийг намын жагсаалтаас сонгохдоо намд өгсөн саналын хувьтай дүйцүүлэн хуваарьлав. [[Монгол Ардын Нам|МАН]]: тойргоос 50, жагсаалтаас 18 нийт 68 суудал; [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан нам]]: тойргоос 26, жагсаалтаар 16 нийт 42 суудал; [[ХҮН нам]]: тойргоос 2, жагсаалтаас 6 нийт 8 суудал; [[Иргэний Зориг Ногоон Нам|ИЗНН]]: жагсаалтаас 4 суудал; Үндэсний эвсэл жагсаалтаас 4 суудал авч нийт 126 гишүүнтэй [[УИХ]] бүрдсэн. Одоогийн УИХ-ын дарга нь [[Дашзэгвийн Амарбаясгалан]] юм. === Засгийн газар === [[Зураг:Mongolian Parliament 5.JPG|thumb|150px|Есөн хөлт <br>Их цагаан туг]] {{гол|Монгол Улсын Засгийн Газар|Монгол Улсын Ерөнхий Сайд}} Монгол Улсын төрийн бодлогыг хэрэгжүүлэх байгууллага нь [[Монгол Улсын Засгийн Газар]] (ЗГ) юм. УИХ-ын сонгуульд олонх суудал авсан нам [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|ерөнхий сайдыг]] тодруулах боломжтой ба ерөнхий сайд сайд нарын багаа бүрдүүлдэг. Засгийн газрын яамны тоо, бүтэц үргэлж өөрчлөгддөг. Яам үүргээрээ ерөнхий чиглэлийн (Сангийн яам шиг), чиг үүргийн (зам тээврийн гэх мэт) гэж хоёр янз байдаг. Өнөөгийн ерөнхий сайд бол 2021 оны 1 сарын 27-нд томилогдсон [[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]] бөгөөд [[2024 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2024 оны УИХ-ын сонгуулийн]] дараа улиран сонгогдож, "МАН-[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]]-[[ХҮН нам|ХҮН]]" намын Хамтарсан засгийн газрыг байгуулсан. === Шүүх байгууллага === Монгол Улсад шүүх байгууллага төрийн хараа хяналтаас ангид ажиллана. # Улсын дээд шүүх (хяналтын шатны шүүх). # Аймаг, нийслэлийн шүүх (давж заалдах шатны шүүх). # Сум буюу сум дундын, дүүргийн шүүх (анхан шатны шүүх)-ээс бүрдэнэ. Улсын Дээд шүүхийн Ерөнхий шүүгчээр 2020 оноос хойш [[Дамдины Ганзориг]] ажиллаж байна. === Гадаад харилцаа === Монгол Улс 1961 онд [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага]]д (НҮБ) элсэж, түүний түүний төрөлжсөн байгууллагуудтай хамтын ажиллагаа өрнүүлж ирсэн.<ref>{{Cite web |url=http://www.nso.mn/page/36 |title=Гадаад харилцаа, хамтын ажиллагаа |access-date=2023-06-22 |archive-date=2023-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231006120329/https://www.nso.mn/page/36 |url-status=dead }}</ref> БНМАУ-ын үед Зөвлөлттэй ах дүүгийн ёсоор дотно харилцаатай байсан ба МУ-ын үед «[[Гуравдагч хөршийн бодлого]]» хэрэгжүүлсэн. Олон улстай найрсаг, төвийг сахисан, эдийн засаг, соёлын харилцааг хөгжүүлдэг. 1921 онд Зөвлөлт Холбоот Улс (одоо [[Оросын Холбооны Улс]] залгамжилсан), 1948 онд [[Умард Солонгос|Бүгд Найрамдах Ардчилсан Солонгос Ард Улс]], 1949 онд [[Хятад|Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс]]тай харилцаа тогтоосноос эхлээд 184 оронтой дипломат харилцаа тогтоогоод байна.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.mfa.gov.mn/index.php?option=com_content&view=article&id=70&Itemid=83&lang=mn |wayback=20141018013549 |text=Дипломат харилцаатай орнууд |archiv-bot=2025-06-05 09:23:00 InternetArchiveBot }} (2014)</ref> Монгол Улс [[Астана]], [[Анкара]], [[Бангкок]], [[Берлин]], [[Бразилиа]], [[Брюссель]], [[Будапешт]], [[Бээжин]], [[Варшав]], [[Вашингтон]], [[Вена]], [[Вьентьян]], [[Хавана]], [[Дели]], [[Жакарта]], [[Каир]], [[Канберра]], [[Кувейт хот|Кувейт]], [[Лондон]], [[Москва]], [[Ром]], [[Оттава]], [[Парис]], [[Пхеньян]], [[Прага]], [[Софи]], [[Сөүл]], [[Сингапур]], [[Токио]], [[Ханой]], [[Стокхольм]]д элчин сайдын яамтай бөгөөд [[Алматы]], [[Эрхүү]], [[Улаан-Үд]], [[Кызыл]], [[Хөх хот]], [[Эрээн хот|Эрээн]], [[Хонконг]], [[Осака]], [[Сан-Франциско|Сан-Франциско,]] [[Чикаго|Чикагод]] албан ёсны Ерөнхий Консулын газартай юм. [[Нью-Йорк]] ба [[Женев]] хотуудад [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын]] дэргэдэх төлөөлөгч суудаг. [[Азийн хөгжлийн банк|АХБ]], [[Дэлхийн Худалдааны Байгууллага|ДХБ]], [[Олон Улсын Валютын Сан|ОУВС]], [[Европын Аюулгүй Байдал Хамтын Ажиллагааны Байгууллага|ЕАБХАБ]] зэрэг олон улсын эдийн засгийн байгууллагуудад гишүүнээр элссэн. === Цэрэг зэвсэг === [[Зураг:Mongolian Armed Forces engineers with the 017 Construction Regiment receive instructions before participating in Khaan Quest 2013 in Ulaanbaatar, Mongolia, July 22, 2013 130722-M-MG222-001.jpg|thumb|Цэрэг дайчид]] {{гол|Монгол Улсын Зэвсэгт Хүчин}} Монгол Улс нь НҮБ-ын энхийг дэмжих ажиллагаанд идэвхтэй оролцдог. Үүний хүрээнд Монголын цэргийн баг [[Сьерра Леон|Сьерра Леонд]] НҮБ-ийн тусгай шүүхийг хамгаалах үүрэг гүйцэтгэж байсан. 2005-аас 2006 онуудад [[Бельги]] ба [[Люксембург|Люксембургийн]] цэргүүдтэй хамт [[Косово]] руу цэргийн баг илгээжээ. Мөн [[Африк]]ийн [[Чад]] улс уруу [[Монгол Улсын Зэвсэгт Хүчин|зэвсэгт хүчний]] 800 гаруй албан хаагч бүхий бие бүрэлдэхүүнтэй багийг илгээхээр зэхэж байна. Монгол Улс 2003 онд [[Иракийн Эрх Чөлөө Ажиллагаа|Иракийн эрх чөлөө ажиллагааг]] дэмжиж Ирак руу, Талибан дэглэмийн эсрэг ажиллагааг дэмжиж [[Афганистан]] руу цэргийн багуудаа илгээсэн. 2012 оноос Өмнөд Судан улс руу нэг ээлжиндээ 850 гаруй хүний бүрэлдхүүнтэй цэргийн багуудыг удаа дараалан илгээгээд байна. Монгол Улс нь цөмийн зэвсгээс ангид бүс нутаг хэмээн НҮБ-аар баталгаажсан. == Орон нутаг == === Засаг захиргааны хуваарь === {|class="wikitable" style="float: right; margin:10px" |- !colspan=2 | Засаг захиргааны нэгж !! Тоон<br>нийлбэр |-style="text-align:center" | style="background:#FFDAB9;"| [[Аймаг]]: 21 | style="background:#AFEEEE;"| [[Нийслэл]]: 1 | style="text-align:right;"| 22 |-style="text-align:center" | style="background:#FFEFD5;"| [[Сум]]: 330 | style="background:#E0FFFF;"| [[Улаанбаатарын дүүргүүд|Дүүрэг]]: 9 | align=right | 339 |-style="text-align:center" | style="background:#FFFACD;"| [[Баг]]: 1&nbsp;647 | style="background:#F0FFF0;"| [[Хороо (Засаг захиргааны нэгж)|Хороо]]: 204 | align=right | 1&nbsp;851 |- |} {{гол|Монгол Улсын засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн хуваарь}} Монгол Улсын нутаг дэвсгэр нь [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|1992 оны үндсэн хуулийн]] IV бүлэгт зааснаар аймаг, сум, баг, нийслэл, дүүрэг, хороо гэсэн нэгжид хуваагддаг. 1994 онд гурван аймаг шинээр байгуулагдсанаар 21 [[аймаг]] байдаг болжээ. Аймаг нь [[сум]]анд, сум нь [[баг]]т хуваагдана. 2024 оны байдлаар Монгол Улсад 330 сум, 1&nbsp;647 баг байна. Харин нийслэл нь [[Улаанбаатарын дүүргүүд|дүүрэг]]т, дүүрэг нь [[Хороо (Засаг захиргааны нэгж)|хороо]]нд хуваагддаг. 2024 оны байдлаар нийслэл 204 хороотой байна.<ref>{{Cite web |url=https://www2.1212.mn/tables.aspx?tbl_id=DT_NSO_0100_001V1&13999001_select_all=0&13999001SingleSelect=_T2_T1&SOUM_select_all=0&SOUMSingleSelect=_0_5_6&YearY_select_all=0&YearYSingleSelect=_2023&viewtype=table |title=МОНГОЛ УЛСЫН ЗАСАГ ЗАХИРГАА, НУТАГ ДЭВСГЭРИЙН НЭГЖ, бүс, аймаг, нийслэлээр. |date=2024-03-25 |website=www2.1212.mn Үндэсний статистикийн хороо |access-date=2013-03-16 }}{{Dead link|date=Арван хоёрдугаар сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === Аймаг, нийслэл === {{гол|Монгол улсын аймаг, нийслэл}} {{Загвар:Холбоостой Монгол Улсын газрын зураг}} Монгол Улсын [[Монгол Улсын аймгууд|хорин нэгэн аймаг]], [[Улаанбаатар|нийслэл]] (Улаанбаатар)-ийн товч хүснэгт: <table><td> {| class="wikitable" |- style="background-color:#dddddd" ! align="center" |Д/д ! colspan=2 | Нутгийн нэр ! Хүн ам<br />(2018 он)<ref name=fao>{{citeweb|website=1212.mn|title=МОНГОЛ УЛСЫН ХҮН АМЫН ТОО, бүс, аймаг/нийслэл, хот/хөдөөгөөр|url=http://www.1212.mn/tables.aspx?tbl_id=DT_NSO_0300_004V1&RESIDENT_select_all=1&RESIDENTSingleSelect=&SOUM_select_all=1&SOUMSingleSelect=&YearY_select_all=0&YearYSingleSelect=_2018&viewtype=table|access-date=2019-04-08}}</ref> |- | align="center" | 1|| [[Зураг:Mn coa arkhangai aimag 2014.png|20px]] [[Архангай аймаг|Архангай]] || {{юникодмонгол|ᠠᠷᠤᠬᠠᠩᠭ᠋᠋ᠠᠢ|v}} || align="right" | 96&nbsp;720 |- | align="center" |2 || [[Зураг:Bayanulgii logo.jpg|20px]] [[Баян-Өлгий аймаг|Баян-Өлгий]] || {{юникодмонгол|ᠪᠠᠶᠠᠨ ᠥᠯᠦᠭᠡᠢ|v}} || align="right" | 105&nbsp;090 |- | align="center" |3 || [[Зураг:Mn coa bayankhongor aymag.png|18px]] [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор]] || {{юникодмонгол|ᠪᠠᠶ᠋ᠠᠩᠬᠣᠩᠭ᠋᠋ᠤᠷ|v}} || align="right" | 88&nbsp;356 |- | align="center" |4 || [[Зураг:Mn coa bulgan aimag.svg|20px]] [[Булган аймаг|Булган]] || {{юникодмонгол|ᠪᠣᠯᠠᠭᠠᠨ|v}} || align="right" | 62&nbsp;214 |- | align="center" |5 || [[Зураг:Mn coa govi-altai aimag 2011.svg|20px]] [[Говь-Алтай аймаг|Говь-Алтай]] || {{юникодмонгол|ᠭᠤᠪᠢ ᠠᠯᠲᠠᠢ|v}} || align="right" | 58&nbsp;417 |- | align="center" |6 || &nbsp;[[Зураг:Mn coa govisümber aimag.svg|15px]] [[Говьсүмбэр]] || {{юникодмонгол|ᠭᠤᠪᠢᠰᠦᠢᠮᠪᠦᠷ|v}} || align="right" | 17&nbsp;796 |- | align="center" |7 || [[Зураг:Mn coa of darkhan aymag.svg|20px]] [[Дархан-Уул]] || {{юникодмонгол|ᠳᠠᠷᠬᠠᠨ ᠠᠭᠤᠯᠠ|v}} || align="right" | 105&nbsp;923 |- | align="center" |8 || [[Зураг:Mn coa dornogovi aimag 2011.svg|20px]] [[Дорноговь]] || {{юникодмонгол|ᠳᠣᠷᠤᠨᠠᠭᠣᠪᠢ|v}} || align="right" | 69&nbsp;304 |- | align="center" |22 || <div style="display:inline-block; {{transform|rotate(90deg)}}">[[Зураг:Mn coa dornod aimag 2001.svg|20px]]</div> [[Дорнод]] || {{юникодмонгол|ᠳᠣᠷᠤᠨᠠᠳᠤ|v}} || align="right" | 80&nbsp;984 |- | align="center" |10 || [[Зураг:Mn coa dundgovi aimag.svg|20px]] [[Дундговь]] || {{юникодмонгол|ᠳᠤᠮᠳᠠᠭᠣᠪᠢ|v}} || align="right" | 46&nbsp;628 |- | align="center" |11 || [[Зураг:Mn coa zavkhan aimag.svg|20px]] [[Завхан]] || {{юникодмонгол|ᠵᠠᠪᠬᠠᠨ|v}} || align="right" | 72&nbsp;779 |} </td><td> {| class="wikitable" |- style="background-color:#dddddd" ! align="center" |Д/д ! colspan=2 | Нутгийн нэр ! Хүн ам<br />(2018 он)<ref name=fao /> |- | align="center" |12|| [[Зураг:Mn coa erdenet.png|20px]] [[Орхон аймаг|Орхон]] || {{юникодмонгол|ᠣᠷᠬᠣᠨ|v}} || align="right" | 105&nbsp;987 |- | align="center" |13 || [[Зураг:Mn coa övörkhangai aimag.svg|20px]] [[Өвөрхангай]] || {{юникодмонгол|ᠥᠪᠦᠷᠬᠠᠩᠭ᠋᠋ᠠᠢ|v}} || align="right" | 117&nbsp;112 |- | align="center" |14 || [[Зураг:Mn coa ömnögovi aimag 2011.svg|20px]] [[Өмнөговь]] || {{юникодмонгол|ᠡᠮᠦᠨᠡᠭᠣᠪᠢ|v}} || align="right" | 66&nbsp;722 |- | align="center" |15 || [[Зураг:Mn coa sükhbaatar aimag.svg|20px]] [[Сүхбаатар аймаг|Сүхбаатар]] || {{юникодмонгол|ᠰᠦᠬᠡᠪᠠᠭᠠᠲᠤᠷ|v}} || align="right" | 62&nbsp;322 |- | align="center" |16 || [[Зураг:Mn coa selenge aimag 1999.svg|20px]] [[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ]] || {{юникодмонгол|ᠰᠡᠯᠡᠩᠭᠡ|v}} || align="right" | 111&nbsp;403 |- | align="center" |17 || [[Зураг:Mn coa töv aimag.svg|20px]] [[Төв аймаг|Төв]] || {{юникодмонгол|ᠲᠥᠪ|v}} || align="right" | 95&nbsp;662 |- | align="center" |18 || [[Зураг:Mn coa uvs aimag 1999.svg|20px]] [[Увс]] || {{юникодмонгол|ᠤᠪᠰᠤ|v}} || align="right" | 84&nbsp;309 |-style="background: #f0f0f0;" | align="center" |19 || [[Зураг:Coat of arms of Ulaanbaatar, Mongolia.svg|20px]] [[Улаанбаатар]] || {{юникодмонгол|ᠤᠯᠠᠭᠠᠨᠪᠠᠭᠠᠲᠤᠷ|v}} || align="right" | 1&nbsp;491&nbsp;375 |- | align="center" |20 || [[Зураг:Mn coa khovd aimag 2014.svg|20px]] [[Ховд]] || {{юникодмонгол|ᠬᠣᠪᠳᠤ|v}} || align="right" | 88&nbsp;330 |- | align="center" |21 || [[Зураг:Mn coa khövsgöl aimag 2014.svg|20px]] [[Хөвсгөл]] || {{юникодмонгол|ᠬᠥᠪᠰᠦᠭᠦᠯ|v}} || align="right" | 133&nbsp;964 |- | align="center" |9 || [[Зураг:Mn coa khentii aimag.svg|20px]] [[Хэнтий]] || {{юникодмонгол|ᠬᠡᠨᠲᠡᠢ|v}} || align="right" | 77&nbsp;028 |} </td></table> === Нутгийн удирдлага === Бүх түвшний засаг захиргаат нутаг өөрийн гэсэн [[хил]]тэй бөгөөд [[нутгийн өөрөө удирдах ёс]]ыг [[төр]]ийн удирдлагатай хослуулна. Эхний хоёр түвшний нутгийн өөрөө удирдах байгууллагыг [[Иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурал]] (ИТХ), баг, хорооныхыг [[иргэдийн Нийтийн хурал]] (ИНХ) гэнэ. Төрийн шийдвэрийг нутгийн [[Засаг дарга]] хэрэгжүүлнэ.<ref name="хуульзасагзахиргаа"/> === Бүсчлэл === Байгалийн унаган төрх, экосистемийн тэнцвэрт байдлыг хадгалан үлдээх, нутаг дэвсгэрийг тэнцвэртэйгээр хөгжүүлэхийн тулд улсын газар нутгийг 7 бүсэд хуваасан байдаг.<ref>{{cite web | url=https://legalinfo.mn/mn/detail?lawId=17140840374051&showType=1 |title=МОНГОЛ УЛСЫН БҮСЧИЛСЭН ХӨГЖЛИЙН ҮЗЭЛ БАРИМТЛАЛ | website=legalinfo.mn | date=2024-06-05 | access-date=2024-07-14}}</ref> Үүнд: # [[Монгол Улсын Хангайн бүс|Хангайн бүс]]: Архангай, Баянхонгор, Өвөрхангай аймаг; # [[Монгол Улсын Баруун бүс|Баруун бүс]]: Баян-Өлгий, Говь-Алтай, Завхан, Увс, Ховд аймаг; # [[Монгол Улсын Хойд бүс|Хойд бүс]]: Булган, Орхон, Хөвсгөл аймаг; # [[Монгол Улсын Зүүн бүс|Зүүн бүс]]: Дорнод, Сүхбаатар, Хэнтий аймаг; # [[Монгол Улсын Говийн бүс|Говийн бүс]]: Говьсүмбэр, Дорноговь, Дундговь, Өмнөговь аймаг; # [[Монгол Улсын Улаанбаатарын бүс|Улаанбаатарын бүс]]: нийслэл Улаанбаатар хот ба түүний дагуул хотууд; == Эдийн засаг == {{Гол|Монголын эдийн засаг}} Монголын эдийн засаг нь [[хөдөө аж ахуй]] ба [[уул уурхай|уул уурхайд тулгуурладаг]]. Монголд ашигт малтмал элбэг байдаг бөгөөд монголын эдийн засагт [[зэс]], [[нүүрс]], [[молибден]], [[цагаан тугалга]], [[вольфрам]], [[алт|алтны олборлолт]] ихэд ач холбогдолтой. Одоогийн байдлаар Улаанбаатар хотод төвлөрч 30&nbsp;000 гаруй хувийн бизнес үйл ажиллагаа эрхэлдэг. Харин хотоос гадуурх хүн ам нь мал аж ахуйг ([[хонины аж ахуй|хонины]], [[ямааны аж ахуй|ямааны]], [[үхрийн аж ахуй|үхрийн]], [[морины аж ахуй|морины]], [[тэмээний аж ахуй]]) голчлон эрхэлдэг. Газар тариаланд голдуу [[улаан буудай]], [[арвай]], [[хүнсний ногоо]], [[улаан лооль]], [[тарвас]], [[чацаргана]], малын тэжээл ургамал тариалдаг. 2006 онд 1 хүнд оногдох ДНБ нь 2&nbsp;100&nbsp;$ байв<ref name="factbook-mn">CIA World Factbook: {{Webarchiv|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mg.html |wayback=20180129161336 |text=''Mongolia'' |archiv-bot=2023-09-26 14:09:55 InternetArchiveBot }}</ref>. ДНБ нь 2002 оноос хойш тогтвортой өсөж (2006 оны албан ёсны тооцоогоор жилд 7,5&nbsp;%-р) байгаа ч гэсэн том хэмжээний импорт, экспортын тэнцвэргүй байдлыг нөхөж амжаагүй л байна. ОХУ-д өгөх 11 тэрбум&nbsp;$ долларын өрийг 2004 онд 250 сая&nbsp;$-аар Монголын засгийн газар хэлэлцээрээр төлжээ. Монголын эдийн засаг хэдийгээр өсөж байгаа ч гэсэн 2006 оны байдлаар хүн амын ядуурлын хэмжээ нь 32,2&nbsp;%<ref name="Yearbook2007"> Statistical Yearbook of Mongolia 2006, National Statistical Office, Ulaanbaatar, 2007 </ref>, [[ажилгүйдэл]] ба [[инфляци|инфляцийн]] түвшин нь тус тус 3,3&nbsp;% ба 9,5&nbsp;% байна. Монголын хамгийн гол худалдааны түнш нь [[Хятад]] орон. 2006 оны байдлаар Монголын нийт экспортын 68,4&nbsp;% нь, импортын 29,8&nbsp;% нь Хятадад ногджээ.<ref>Morris Rossabi, [http://www.jamestown.org/publications_details.php?volume_id=408&issue_id=3322&article_id=2369703 ''Beijing's growing politico-economic leverage over Ulaanbaatar''], The Jamestown Foundation, 2005-05-05, (retrieved 2007-05-29)</ref> 1991 онд Улаанбаатар хотод байгуулагдсан [[Монголын хөрөнгийн бирж]] нь нийт хувьцааны хэмжээгээрээ дэлхийд хамгийн жижигт тооцогддог байна.<ref name="Jeffs">{{cite news|url=http://www.efinancialnews.com/content/1047180747|title=Mongolia earns a sporting chance with fledgling operation |last=Jeffs |first=Luke |date=2007-02-12 |accessdate=2007-09-11 |work=Dow Jones Financial News Online}}</ref><ref name="IHT">{{cite news |url=http://www.iht.com/articles/2006/09/19/bloomberg/bxmongol.php |date=2006-09-19 |accessdate=2007-09-11 |title=Mongolian bourse seeks foreign investment |last=Cheng |first=Patricia |work=International Herald-Tribune |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070420085805/http://www.iht.com/articles/2006/09/19/bloomberg/bxmongol.php |archivedate=2007-04-20 |url-status=live }}</ref> === Аж үйлдвэр === ДНБ-ий 21,4&nbsp;%-г аж үйлдвэр хангадаг ба хөдөө аж ахуйн салбартай тэнцүүхэн байна (20,4&nbsp;%). Аж үйлдвэрлэлд [[барилгын материал]], [[уул уурхай]] ([[нүүрс]], [[зэс]], [[молибден]], [[хайлуур жонш]], [[цагаан тугалга]], [[вольфрам]], [[алт]]), [[газрын тос]], хүнс ба ундааны бүтээгдэхүүн, малын гаралтай бүтээгдэхүүн боловсруулалт, [[ноолуур]], байгалийн нэхмэл үйлдвэрлэл зэрэг орно. Аж үйлдвэрлэлийн өсөлт нь 2002 онд жилд 4,1&nbsp;% байв. Уул уурхайн салбар нь Монголын хамгийн гол чухал аж үйлдвэрлэлийн салбаруудын нэг болж хөгжсөөр байна. Энэ нь Хятад, Орос, Канадын уул уурхайн компаниуд Монголд үйл ажиллагаагаа эрхлэх болсонтойгоор харагдаж байна. Дотоодын хоол хүнсний үйлдвэрлэл гадаадын хөрөнгө оруулалтын тусламжтайгаар хурдацтайгаар өсөж байна. === Шинжлэх ухаан, технологи === 1990-ээд оноос ардчилал хөгжснөөр Монгол Улс нь [[технологи|технологийн салбараа]] хөгжүүлж эхэлжээ. Үүний үр дүнд нилээд олон тооны технологийн компаниуд үүсгэгджээ. Мөн [[Өмнөд Солонгос]], [[Хятад]] зэрэг ойр орчмын орнуудын технологийн компаниуд Монголд салбараа нээж эхэлж байна. [[Мэдээлэл харилцаа|Мэдээлэл харилцааны]] ба [[интернет|интернетийн]] үйлчилгээ олгогч компаниуд ихэссэнээр интернет ба утасны салбарыг өрсөлдөөнтэй болгожээ. Үүнээс хамгийн өрсөлдөөнтэй нь [[үүрэн телефон|үүрэн телефон утасны]] салбар бөгөөд одоо Монголын ихэнх нутгийг хамарч байна. Электроник ба механик аж үйлдвэрлэлтэй харьцуулахад [[программ хангамж]] нь Монголд үйл ажиллагаагаа эрхэлдэг Монголын ба гадаадын компаниудад түлхүү хөгжиж байна. == Соёл == === Боловсрол === [[Зураг:National University of Mongolia (2024).jpg|thumb|[[Монгол Улсын Их Сургууль]]]] Монгол Улсын сургуулийн өмнөх насныхан [[хүүхдийн цэцэрлэг]], гэрээр хүмүүжих ба 6 нас хүрээд сурагч болно. [[Бага боловсрол]] (5 жил), [[суурь боловсрол]] (9 жил), [[бүрэн дунд боловсрол]] (ерөнхий боловсрол, 12 жил)-ыг дунд сургуульд олж авна. Өмнө нь 1950-аад оноос 1995 он хүртэл 10 жил байсан. [[Дээд боловсрол]] бакалавр, магистр, докторын зэрэг гээд шатлах ба их сургууль (ИС), дээд сургууль (ДС), хүрээлэнд сурч эзэмшинэ. Мэргэжлийн сургалт үйлдвэрлэлийн төв (МСҮТ) гэж бий. Бакалавр 4-6 жил, магистр 2 жил суралцдаг. [[Монгол улсын их дээд сургуулиуд]]ын заримыг дурдвал: * [[Монгол Улсын Их Сургууль]] — МУИС (1942 онд үүсэн байгуулагдсан); * [[Хөдөө Аж Ахуйн Их Сургууль]] — ХААИС (1958); * [[Эрүүл Мэндийн Шинжлэх Ухааны Их Сургууль]] — ЭМШУИС (1961); * [[Хууль Сахиулахын Их Сургууль]] — ХСИС (1966); * [[Шинжлэх Ухаан Технологийн Их Сургууль]] — ШУТИС (1969). === Баяр ёслол=== Улс даяар бүх нийтээр амардаг баяр:<ref>{{Cite web |url=http://www.legalinfo.mn/law/details/399?lawid=399 |title=НИЙТЭЭР ТЭМДЭГЛЭХ БАЯРЫН БОЛОН ТЭМДЭГЛЭЛТ ӨДРҮҮДИЙН ТУХАЙ |access-date=2023-06-22 |archive-date=2021-07-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210724013943/https://www.legalinfo.mn/law/details/399?lawid=399 |url-status=dead }}</ref> [[Зураг:Naadam.jpg|thumb|200px|Улсын наадмын Хүй <br>долоон худгийн дэнж]] {|class="wikitable" |- !Сар, өдөр ||Баяр||Тайлбар |- ||[[1 сарын 1]]||[[Шинэ жилийн баяр|Шинэ жил]]|| [[12 сарын 31]]-ны үдэш баярлаад 1 сарын 1-нд амарна. |- ||1-2 сар (''тайлбар'' →)||[[Цагаан сар]]|| [[Билгийн тоолол|Билгийн тооллын]] шинэ жил. Гурав хоног амарна. |- ||[[3 сарын 8]] ||[[Олон улсын эмэгтэйчүүдийн өдөр|Эмэгтэйчүүдийн баяр]]|| ''Мартын 8'' гэж бас хэлнэ. |- ||[[6 сарын 1]]||[[Хүүхдийн баяр]]||''Эх үрсийн баяр'' гэж хэлдэг байсан. |- |6 сар (''тайлбар'' →) |[[Бурхан багшийн их дүйчэн өдөр]] |[[Билгийн тоолол|Билгийн тооллын]] зуны тэргүүн сарын шинийн 15-нд тэмдэглэдэг |- ||[[7 сарын 10]]-[[7 сарын 15|15]]||[[Наадам|Үндэсний их баяр наадам]]||Улс, аймаг, сумын наадам болно. 2022 оны зургаадугаар сарын 28-ны өдөр тус [https://legalinfo.mn/mn/detail/399 хуульд] нэмэлт өөрчлөлт оруулснаар Үндэсний их баяр наадмаар албан ёсоор зургаан хоног (7 сарын 10-15)-ны өдрүүдэд бүх нийтээр амардаг болжээ. |- ||11 сар (''тайлбар'' →)||[[Монгол бахархлын өдөр]]||[[Билгийн тоолол|Билгийн тооллын]] өвлийн тэргүүн сарын шинийн нэгэн. <br> [[Чингис хаан|Чингис]] хааны төрсөн өдөр. |- ||[[11 сарын 26]]||[[Улс тунхагласны ойн барилдаан|Бүгд Найрамдах Улс тунхагласан өдөр]]||[[1924 он]] [[11 сарын 26]]-ны өдөр Улсын анхдугаар Үндсэн хуулийг батлан гаргаж Улсын нэрийг [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]] (БНМАУ) болгон тунхаглаж, улсын нийслэлийг Улаанбаатар хот гэж нэрлэхээр тогтсон юм. Мөн улсын сүлд, далбаа, тамга зэргийг батлав. Тусгаар тогтнолоо тунхагласан өдрийг бүх нийтийн амралтыг энэ өдөр рүү шилжүүлсэн. |- |[[12 сарын 29]] |[[Үндэсний эрх чөлөө, тусгаар тогтнолоо сэргээсний баярын өдөр]] |Монгол Улс тусгаар тогтнолоо сэргээсэн өдөр. [[1911 он]] онд - Монголчууд Манж Чин гүрнээс тусгаар тогтнож, [[Богд хаан|Богд хаант]] Монгол улс байгуулагдав. |} === Эдийн соёл === [[Зураг:Gurvger.jpg|thumb|180px|[[Гэр]]]] Монгол болон Төв Азийн нүүдэлчин ард түмний уламжлалт сууц [[гэр]] юм. Мод, эсгийг ашиглан 4-6 хана тойруулж, тоононд унь тулган босгодог, эсгийгээр туурга хийх дугуй хэлбэртэй, оньсон бүтээцтэй, нүүж суухад тохирох эд юм. Сүм хийд, орд өргөө ч болдог байв. 16-17-р зуунаас буддын [[сүм]] [[хийд]] чулуу, шавраар барьдаг болсон ба монгол, төвөд, хятад хийцийг хослуулж байжээ. Дээр үеэс [[Уянга сум|Уянгын]] модон гэр, [[Дарьганга]] хийц алдартай. [[Мөнгөн аяга]], [[хэт хутга]] гээд дарханы үйл үнэлэгддэг байсан.<ref>[http://news.gogo.mn/r/66177 Д.Сүхээ: “Уянга”-ын гэх хийц нь цуулбар модоор унь болон ханаа хийдэгт л байгаа юм]{{Dead link|date=Дөрөвдүгээр сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[Дээл]], [[малгай]], [[гутал]] монголын олон ястанд өвөрмөц бөгөөд улирал, нас, хүйсэнд тохируулж олон янз хийдэг байв. === Идээ унд === Монголд уламжлал шинэчлэл хосолж байна. Монголчууд эртнээс [[таван хошуу мал|таван хошуу мал]]ын мах, [[цагаан идээ]] зооглож ирсэн. Махаар [[хорхог]], [[боодог]], [[шорлог]] хийх ба дулаан цагт [[айраг]], [[тараг]], [[ээзгий]], [[өрөм]], [[бяслаг]], [[аарц]], [[ааруул]] зэрэг цагаан идээ бэлтгэн хэрэглэдэг. [[Архи]] нэрнэ. Казах үндэстний [[казы]], [[бешбармак]] зэрэг хоол бий. 20-р зуунаас [[гурил]], [[цагаан будаа]]тай хоол зонхилж, [[хүнсний ногоо]], [[тахиа]], [[гахай]]ны мах нэмэгдсэн. [[Гурилтай шөл]], [[цуйван]], [[будаатай хуурга]], [[хуушуур]], [[бууз]] үндэсний хоол болов. Монгол Улсад зоогийн газар ихээр үүсч хятад, солонгос, европ хоол хаа сайгүй хийдэг болжээ. Цагаан хоолтон, зөв хооллолт бий болсон. === Урлаг === [[Зураг:Mongolian_Musician.jpg|thumb|140px|Морин хуур]] Монголын утга зохиол их хөгжсөн. [[Дашдоржийн Нацагдорж|Нацагдоржийн]] «Миний нутаг», [[Бэгзийн Явуухулан|Явуухулан]]гийн «Би хаана төрөө вэ», [[Дэндэвийн Пүрэвдорж|Пүрэвдоржийн]] «Сэгс цагаан богд», [[Бямбын Ринчен|Ринчений]] «Монгол хэл», [[Чадраабалын Лодойдамба|Лодойдамбын]] «Тунгалаг тамир» гээд олон зохиолчийн шүлэг, найраглал, тууж, өгүүллэг, роман 108 боть болсон. Монголчууд эртнээс [[дуу]] [[бүжиг]]тээ сайн. [[Монголын нууц товчоо|МНТ]]-д «...хавирга газрыг халцартал, өвдөг газрыг өлтөртөл дэвхцэн бүжиглэж хуримлав...» гэсэн нь бий. Уламжлалт [[уртын дуу]], [[богино дуу]], [[ардын дуу]]наас гадна орчин үеийн [[дуурь]], [[Рок хөгжим|рок]], [[поп]], [[хип хоп]], [[зохиолын дуу]] дуулдаг. [[Хөөмий]], [[исгэрээ]] зэрэг хоолойн өвөрмөц урлаг, [[бий биелгээ]], [[аягатай бүжиг]], [[ёохор]] гэсэн өөрийн дэг төрөл байна. [[Цэрэндуламын Сэвжид|Сэвжид]]ийн дэглэсэн «Жалам хар» бүжиг алдартай. [[Морин хуур]], [[аман хуур]], [[төгөлдөр хуур]], [[хуучир]], [[ёочин]], [[бүрээ]], [[ятга]], [[гитар]], [[хийл]], лимбэ зэрэг хөгжмийн зэмсэг хэрэглэнэ. 1938 оны «[[Норжмаагийн зам]]»-аас эхлээд [[Монгол кино үйлдвэр]] ганцаар кино бүтээх болсон. Хувьсгал, хөдөө хотын амьдрал, ажил хөдөлмөрийн сайхныг, шашны мууг гаргадаг байв. 1970-аад оноос [[баримтат кино]] хийдэг болсон. Шилжилтийн үед унасан кино урлаг 2000-аад оны сүүлээс илт сайжирч олон студи жилдээ 20-30 [[уран сайхны кино]], мөн телевизийн [[олон ангит кино]] хийдэг болсон. Бямбасүрэнгийн найруулсан «[[Ингэн нулимс]]» кино нь 2005 оны [[Оскарын шагнал]]ын шилдэг гадаад баримтат кинонд дэвшиж байсан удаатай. [[Намжилын Норовбанзад|Норовбанзад]] уртын дууч, [[Сэмбийн Гончигсумлаа|Гончигсумлаа]] хөгжмийн зохиолч, [[Бэгзсүрэнгийн Норовсамбуу|Норовсамбуу]] уран нугараач, [[Түдэвийн Цэвээнжав|Цэвээнжав]] жүжигчин зэрэг олон авьяастан төржээ. === Спорт === {{Гол|Монголын спорт|Монгол Улс Олимпод}} [[Зураг:Mongolia 063.JPG|thumb|200px|Сур харваа]] «Эрийн гурван наадам» хэмээх [[морины уралдаан|хурдан морь]], [[сур харваа]], [[үндэсний бөх]] гурав Монголд спорт маягаар хөгжсөн. Бөхчүүдээс дархан аварга Бадмаанямбуугийн [[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ|Бат-Эрдэнэ]] улсын наадамд 11, Хорлоогийн [[Хорлоогийн Баянмөнх|Баянмөнх]] 10 түрүүлсэн ба харваачдаас гарамгай мэргэн Аюушийн [[Аюушийн Цэвээн|Цэвээн]] үлгэр дуурайлал болж явдаг. Хэдий адгуус ч гэсэн морины уралдаан монголчуудад онцгой бахдалтай бөгөөд 2000-аад оны [[Эрдэнэчулууны шарга]], 1950-аад оны [[Шийтэрийн зээрд]] азаргад төрөөс онцгой цол хайрласан удаатай. 20-р зууны дунд үеэс Монголд [[их спорт]] хөгжиж, 1964 оны [[Токиогийн олимп]]оос хойш өвөл, зуны олимпод оролцдог болсон. 1968-2012 оны хугацаанд [[бокс]], [[буудлага]], [[жүдо]], [[чөлөөт бөх]] (''топ 4'')-өөр олимпоос 2 алт, 9 мөнгө, 13 хүрэл, бүгд [[Монгол улс Олимпод|24 медаль]] хүртээд байна. 2008 оны [[Бээжингийн олимп]]оос Найданы [[Найданы Түвшинбаяр|Түвшинбаяр]] жүдоч, Энхбатын [[Энхбатын Бадар-Ууган|Бадар-Ууган]] боксчин хоёр анхны алтыг хослуулан авчирсан бөгөөд мөн жилийн паралимпад [[байт харваа]]ч Дамбадондогийн [[Дамбадондогийн Баатаржав|Баатаржав]] аварга болжээ. 1971 онд Должингийн [[Должингийн Дэмбэрэл|Дэмбэрэл]] байт харваач анхны дэлхийн аварга болсон бол дэлхийн аварга болсон анхны чөлөөт бөх Зэвэгийн [[Зэвэгийн Ойдов|Ойдов]] (1974), анхны жүдоч Хашбаатарын [[Хашбаатарын Цагаанбаатар|Цагаанбаатар]] (2009), анхны боксчин Пүрэвдоржийн [[Пүрэвдоржийн Сэрдамба|Сэрдамба]] (2009) байлаа. Монголын эмэгтэй буудлагын тамирчин Доржсүрэнгийн [[Доржсүрэнгийн Мөнхбаяр|Мөнхбаяр]] (гавьяат тамирчин), Отрядын [[Отрядын Гүндэгмаа|Гүндэгмаа]] (хөдөлмөрийн баатар) нар 1990-ээд оноос хориод жил тив, дэлхий, олимпод амжилт гаргасаар олимпын аваргаас бусад бүх цолыг авсан. Монголчууд [[Япон]]д [[сүмо]] барилддаг болсон. Асашорю [[Долгорсүрэнгийн Дагвадорж|Дагвадорж]] анх 2003 онд ''ёкозүна'' (аварга) болсоноос хойш Хакүхо [[Мөнхбатын Даваажаргал|Даваажаргал]] (2007), Харүмафүжи [[Даваанямын Бямбадорж|Бямбадорж]] (2012), Какүрю [[Мангалжавын Ананд|Ананд]] (2014) нар залган сүмогийн дэвжээг эзэгнэсээр байна. Хүүхэд залуус [[хөлбөмбөг]], [[сагсан бөмбөг]], [[ширээний теннис]]ийг түгээмэл тоглодог, сонирхдог. == Зургийн цомог == <gallery widths="180px" heights="130px"> Gengis_Khan_empire-fr.svg|Чингисийн аян дайн Altan_Khan.jpg|Түмэдийн Алтан хан Tsogtiin_tsagaan_baishin.JPG|Цогтын цагаан байшин Panorama_Ulan_Bator_06.JPG|Төв талбай Sukhbaatar.jpg|Сүхбаатар жанжин Файл:Монголын физик газарзүйн атлас-монгол хэлээр.jpg|Физик газар зүйн зураг {{ref-en}} KhongorynElsCamels.jpg|Хонгорын элс ба тэмээн сүрэг %D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%B0%D0%BB_%D0%B8_%D0%A5%D1%83%D0%B1%D1%81%D1%83%D0%B3%D1%83%D0%BB_332.jpg|Хөвсгөл нуур Gorkhi-Terelj National Park.jpg|Горхи Тэрэлж Yurt_in_Ulan_Bator.JPG| Oyu_Tolgoi_23.JPG|Оюу толгой Zamyn_Uud_traders.jpg|Галт тэрэг White_Tara.jpg|Цагаан дарь эх Nalaikh Mosque.jpg|Муслим сүм Naadam Festival 2024 Opening Ceremony.jpg|Улсын наадам Mongolian_warriors.jpg|Бөх барилдаан Mongolian_Youth.jpg|Хүүхдүүд MongolianStew01.JPG|Хорхог </gallery> ==Нэмж унших== *[[Монгол сайтууд]] == Цахим холбоос == {{Commons|Category:Mongolia|Монгол Улс}} * [https://web.archive.org/web/20150120150530/http://www.welcometomongolia.com/ Монголын аялал жуулчлалын нэгдсэн сайт] * [https://web.archive.org/web/20110612224710/http://www.pmis.gov.mn/ Монгол улсын төрийн байгууллагуудын цахим сүлжээ] * [http://www.open-government.mn/ Монголын нээлттэй засаг] − Засгийн газрын албан ёсны цахим сүлжээ * [https://web.archive.org/web/20120402102940/http://www.mongolia-tour.com/ Монголын аялал жуулчлалын байгууллагуудын нэгдсэн цахим сүлжээ] * [https://web.archive.org/web/20120618131629/http://www.mongolia-mining.com/ Монголын уул уурхайн салбарын талаархи олон улсын мэдээ] <!-- These links are enough. Please read [[WP:External links]] for guidelines --> == Зүүлт, тайлбар == {{лавлах холбоос|2}} {{Ази|state=collapsed}} {{Хөтлөгч мөр ЕАБХАБ-ын гишүүн улсууд|state=collapsed}} {{Хөтлөгч мөр Монгол угсаатан |state=collapsed}} [[Ангилал:Монгол| ]] [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Азийн орон]] [[Ангилал:Далайд гарцгүй орон]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] 2pzgfwsn0813m3zzvhm73yxks2d77nv Галдан бошигт хаан 0 5897 852333 852283 2026-04-05T15:42:30Z ~2026-21144-89 103741 852333 wikitext text/x-wiki {{Short description|Зүүнгарын хаант улсын хаан}} {{Инфобокс хаан | name ={{lang|mn|Галдан Бошигт Хаан}} | title =Бошигт [[Хаан]] | image =Statue of Galdan Boshughtu Khan.jpg | caption = | succession = [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын хаант улсын хаан]] | reign = 1671-1697 | coronation = | full name = | regnal name = Boshugtu Khan ({{MongolUnicode|ᠪᠤᠱᠤᠭᠲᠤ}} {{MongolUnicode|ᠬᠠᠭᠠᠨ}}) | predecessor = [[Сэнгэ хунтайж]] | successor = [[Цэвээнравдан]] | queen = [[Ану хатан]] | spouse = | spouse-type = Хатан | issue = | royal house = [[Цорос]] | dynasty = [[Зүүнгарын Хаант Улс]] | father =[[Эрдэнэбаатар хунтайж]] | mother = Юм Агас | religion = [[Төвөдийн Буддын шашин]] | birth_date =1644 | birth_place = | death_date =1697 оны 5 сарын 3 (52–53 насалсан) | death_place =Ховд аймаг | date of burial = | place of burial = |}} '''Галдан бошигт хаан''' (1644-1697) нь [[Зүүнгарын хаант улс|Зүүнгарын хаант улсыг]] 1677-1691 он хүртэл захирч байсан бөгөөд 1688-1696 он хүртэл Монголын төв болох Халхыг Манжид шахаж мөхөөгөөд Зүүнгарыг бэхжүүлэхийг оролдсон Ойрадын хаан юм. 1671 онд эх нэгтэй ах [[Сэнгэ хунтайж]] нас барсны дараа эх нутагтаа буцаж очоод нөлөө бүхий ноёдын дэмжлэгээр зүүнгарын [[хунтайж]] болж 1676 он гэхэд түүнийг эсэргүүцэж байсан [[Очирт сэцэн хан|Очирт цэцэн хан]] тэргүүтэй [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|дөрвөн ойрадын чуулганы]] ноёдыг харгис аргаар даран сөнөөж, дөрвөн ойрадыг чуулганы бус хаан/хунтайжийн шууд удирдлагад нэгтгэжээ. 1679 онд тавдугаар Далай ламаас Бошигт хаан цол хүртснээр Галдан бошигт хаан хэмээн алдаршсан. Төвд, Оростой хавсарч Монголыг дарах, Манжтай холбоо тогтоож өөрөө бэхжихийг хүсэж байв. == Бага нас == Галдан 1644 онд [[Дөрвөн Ойрад]]ын зонхилох аймгуудын нэг, зүүн жигүүрийг өмгөөлөн явагч [[Цорос]] аймгийн тэргүүн [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар Хотогчин хунтайжын]] зургадугаар [[Хүүхэд|хөвгүүн]] болон төржээ. Эрдэнэбаатар хунтайжийг 10, 11, 12 хөвгүүнтэй байсан гэсэн зөрүүтэй мэдээнүүд сурвалж бичгүүдэд бий. Мөн [[хатан|хатадын]] тоог 5, 9 байсан гэсэн зөрүүтэй тоо ч бий. Ихэнх эрдэмтдийн санал нэгтэй байдаг ганцхан үнэн бол Галдан бошигт түүний зургадугаар хүү юм гэсэн мэдээ билээ.{{Citation needed}} Галданг төрөхөд [[Ойрад]]ад их хөл үймээн болж түүнийг [[Зонхов]]ын шавь [[дүлжин]] [[Дагважалцан]]гийн [[хувилгаан]]аар өргөмжилжээ. Чингээд 7 наснаас нь [[Лхас]] хотноо [[5-р Далай лам|V Далай лам]], [[Банчин Богд]] нарын дэргэд [[Их Шавь|шавь]] оруулсан байна. Галдан Төвөдийн өндөр мяндагт лам Энса Брүлгүгийн хойд дүрээр тодорч, 1656 оноос 10 жилийн хугацаанд Төвөдөд суралцаж, Далай лам, Банчэн ламын дэргэд шавилан суужээ. Гэвч Сэнгэ үеэл нартаа алуулсны дараа түүний өшөөг Галдан авч, 1671 онд Далай багшаас хунтайж цол хүртэн Зүүнгар аймгийн ахлагч болсон юм. 1678 оны өвөл тавдугаар Далай лам Галданд “Шашныг баригч бошогт хаан” цолыг олгосноор Зүүнгарын эздийн дотроос Галдан ганцаараа хаан цолтой болжээ. Энэ үед Монголд бурханы шашин ид дэлгэрч байсан бөгөөд үүнээс өмнөх үед монголчууд Тэнгэрээ шүтэж амьдардаг байлаа. Төвөд боловсрол олсон Галдан Далай ламын бүхнээс үнэнч шавь нарын нэг болжээ. Хожим тэрбээр Далай ламын төлөө бүх амьдрал, тэмцлээ зориулжээ. == Хаан болсон нь == [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар]] хунтайжийн зургаадугаар хөвгүүн [[Сэнгэ хунтайж]] аавынхаа хунтайжын орыг залгамжилсан боловч эцэг нэг, эх ондоо ах нарынхаа гарт зэрлэгээр алуулав.<ref name="Smith116">Smith 1997, p. 116</ref> Энэ [[Сэнгэ]] бол [[Галдан бошигт]]ын төрсөн ах бөгөөд тэдний эх [[Юм Ага]] бол [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хотогчин хунтайжийн]] гуравдугаар [[хатан]] байсан бололтой. [[Сэнгэ]] [[хан]]ыг алсан [[Цэцэн тайж]], [[Зодов баатар]] нар [[хунтайж]]ийн [[их хатан|их хатны]] хөвгүүд байсан юм. Яагаад ч юм [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] хатдынхаа хөвгүүдээс Торгуудын Шүхэр дайчины охин Юм Агагийн хөвгүүдийг ихэд тоон нэгийг нь хувилгаанаар тодруулж Төвөдөд суулгаад, нөгөөд нь хунтайжын суудлаа залгамжлуулсан нь цаанаа учиртай байсан бололтой. Сэнгийг алагдахад түүний хөвгүүн [[Цэвээнравдан]] нас бага байсан тул Галдан<ref>Martha Avery -The Tea Road: China and Russia meet across the Steppe, p.104</ref>г Төвөдөөс дуудаж хунтайжын ор суулгасан нь эртний ёсыг дагасан хэрэг ажээ. == Хүчирхэгжилт == Галдан бошигт Төвдөөс [[Ойрад]]ад ирээд [[Цорос|Цорос аймгийн]] хунтайжын ширээнд сууж, тухайн үедээ [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|дөрвөн түмнийг]] зонхилж асан [[Хошууд|Хошууд аймгийн]] тэргүүн [[Очирт цэцэн хан]]ы ач охин [[Ану хата энжи хөөрхөн н|Ану]]г өөрийн их [[хатан]] болгож,тархай бутархай [[Баруун Монголчууд|баруун монголчуудыг]] харгис хүчээр нэгтгэн [[Зүүнгарын хаант улс]]ыг байгуулаад, энэ улсынхаа [[хаан]] нь болсон юм. Хаан цолыг Төвдийн Далай ламаас авав. Түүнийг зөвхөн баруун Монголыг төдийгүй бүх [[Монгол үндэстэн|монгол үндэстнийг]] нэгтгэн хүчирхэг нэгдсэн улс байгуулах зорилготой байсан гэж түүхчид анх дүгнэсэн байдаг. Үүний тулд газар нутгаа тэлж, цэрэг армиа зузаатгасаар байв. 1686 он гэхэд [[Зүүнгарын хаант улс]]ын хүчирхэг саварт [[Хамил тойрог|Хами]], [[Турфан]], [[Кашгар]], [[Сайрам]], [[Бухар]], [[Самарканд]] зэрэг төв болон дундад [[Ази]]йн 1000 гаруй том жижиг хот атгагдсан байлаа. Энэ үед [[Төв Ази]]йн хамгийн хүчирхэг хүн нь Галдан бошигт байв. Тэрээр [[Орос]]той [[Дипломат ёс|дипломат бодлого]] явуулж, худалдаа хийж, [[Элчин сайд|элчин төлөөлөгч]] солилцох бодлого барьсан юм. Энэ бол бүр ааваас нь уламжилсан найрсаг харилцаа байсан юм. [[Орос]], [[Хятад]]ыг холбосон [[Торгоны зам]]ыг хяналтдаа байлгаж байсан болохоор түүний хувьд таатай нөхцөл бүрдсэн байв. 1688 онд Галдан бошогт цэрэглэж Халх монгол руу дайрсанаар Монголын уламжилалт төрийн сүүлчийн хант улс буюу Алтан ургийн төрийг унагаж Манжид дагаар орох нөхцлийг бүрдүүлжээ. Үүнээс болж Манжтай тулгарахад хүрчээ. Тэрбээр Монголоос Ойрадыг салан тусгаарлаж Зүүн гарын хант улс байгуулах түүхэн нөхцлийг ашиглаж чадсан улс төрч байв. == Гэр бүл == * Эцэг: [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Хотогчин эрдэнэбаатар хунтайж]] * Эх: [[Торгууд|Торгуудын]] '''Юм Агас хатан''' * Ах: [[Сэнгэ хунтайж]] * Хатан: [[Хошууд|Хошуудын]] [[Ану хатан]] * Хөвүүн: '''Сэвдэнбалжир тайж'''<ref>{{cite book|first1=Arthur William|last1=Hummel|title=Eminent Chinese of the Ch'ing Period (1644-1912)|url=https://books.google.com/books?id=NhjanQEACAAJ|year=1944|publisher=Eds. US Government Printing Office|author-link1=Arthur William Hummel, Sr.|page=266}}</ref><ref>{{cite book|first1=Peter C|last1=Perdue|title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia|url=https://books.google.com/books?id=J4L-_cjmSqoC|year=2009|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-674-04202-5|page=289}}</ref> * Охин: '''Юмчихай, Бум'''<ref>{{cite book|first1=Arthur William|last1=Hummel|title=Eminent Chinese of the Ch'ing Period (1644-1912)|url=https://books.google.com/books?id=NhjanQEACAAJ|year=1944|publisher=Eds. US Government Printing Office|author-link1=Arthur William Hummel, Sr.|page=266}}</ref><ref>{{cite book|first1=Peter C|last1=Perdue|title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia|url=https://books.google.com/books?id=J4L-_cjmSqoC|year=2009|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-674-04202-5|page=289}}</ref> == Галдан бошигт хааны шадар болон ойрын хүмүүс, тэдгээрийн хувь заяа== Галдан бошогт Зуун модны тулаанд ялагдсаны дараа олон сар оргож явав. Тэрбээр Манжид бууж өгөхийг санал болгож байсан боловч Манжийн урилгад очилгүй байсаар Халх Урианхайн нутагт гэнэт өөд болжээ. - Дай Баатар Зайсан: Зуун Модны тулалдаанд их бууны суманд оногдож үхжээ. - Болад Хожа: Зуун Модны тулалдаанд суманд xарвуулж үхжээ. - Ану Xатан: Зуун Модны тулалдааны үеэр цахиур бууны суманд оногдон таалал төгссөн. - Дамба Хашиха, Цагаан Шадар Хашиха: Зуун Модны тулалдаанaар 100 гаруй хүн дагуулан манж генерал Маскад дагаар оржээ. - Цэрэнжав Тайж, Баатар Тайж, Мэй Зайсан, Маму Гүен Зайсан, Эринчин Хашиха, Бишрэлт Цорж: Зуун Модны тулалдаанaар хүмүүсийнхаа хамт манж генерал Фиянгу-д дагаар оржээ. - Зайсан Түшээт Норов: Зуун Модны тулалдааны дараа Галдантай хэсэг хамт байж байгаад 80 хүн дагуулан Манжид дагаар оржээ(1697 оны эхээр). - Үржинжав, Цэрэн, Аба: Галданг нас барсны дараа Цэвээнравданд баригдсан. - Аралбай: Галданг нас барсны дараа өөрийгөө дүүжилж үхжээ. - Данжин Омбо: Цэвээнравдангийн дүү. Галданг нас барсны дараа Цэвээнравдан руу очсон. Түүнийг шоронд хийсэн байна. - Гэлэй Гүен: 1697 онд Галдангаас салан хүмүүсийнхээ хамтаар Манжид дагаар оржээ. - Данжила: Галданг нас барсны дараа түүний охин Юмчихай, мөн Галдангийн үнсийг Далай ламд хүлээлгэж өгөхөөр явах замд нь Цэвээнрабдангийн цэргүүд довтолж Юмчихайг олзолжээ(1697 оны 7-р сар). Данжила Хами орчимын лал шашинтнууд руу зугтан тэднээр хамгаалуулан Бэйжинд очсон байна(1697 оны 10-р сар). Түүнд хүмүүсийнх нь хамт Жанчүүгийн давааны хойно нутаг зааж өгчээ. Мөн Манжийн хаанаас өндөр цол хэргэм хүртжээ. - Ялгуусан Хутагт: Хошуудын Очирт Цэцэн Ханы хүү. Далай ламын элчээр Манжийн Сунши хаанд очиж байcaн. 1685 онд Хөххотын, 1687 онд Бэйжин хотын тэргүүн хамба болсон байна. Канши хааны элчээр Галдан Бошигт руу очиж байсан, удалгүй Галдангийн талд оржээ. Галданг нас барсны дарaa Цэвээнрабдан түүнийг Манжийн хаанд барьж тушаасан байна. Түүнийг Бэйжингийн Их шар сүмд монгол ноёдын өмнө мөчлөж алжээ(1697.11.29). - Цэнбэй Сангбу: Галдангийн хувийн эмч. Цэвээнрабданд баригдаад Манжийн хаанд хүргэгджээ. Түүнийг цаазалсан байна. - Мөнх: Галдангийн бүх цэргийн жанжин бөгөөд Халхын болон Манжийн эсрэг дайныг удирдаж байсан. Энэ хүний талаарх мэдээлэл түүх судраас олдох нь ховор. - Сэвдэнбалжир: Галдангийн 14 настай хүү. Хами орчимын лал шашинтнууд түүнийг барин Манжийн хаанд хүргүүлжээ(1697 оны 3-р сар). Канши түүнийг эцэгийнх нь хамт цаазлах хүсэлтэй байсан боловч Галданг нас барсны дараа амьд үлдээжээ. Сэвдэнбалжир Бэйжинд Юмчихай эгчтэйгээ нэг хэсэг амьдарч байгаад Манжийн хааны хэшигтэн цэрэгт орсон байна.<ref>{{cite book|first1=Arthur William|last1=Hummel|title=Eminent Chinese of the Ch'ing Period (1644-1912)|url=https://books.google.com/books?id=NhjanQEACAAJ|year=1944|publisher=Eds. US Government Printing Office|author-link1=Arthur William Hummel, Sr.|page=266}}</ref><ref>{{cite book|first1=Peter C|last1=Perdue|title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia|url=https://books.google.com/books?id=J4L-_cjmSqoC|year=2009|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-674-04202-5|page=289}}</ref> - Юмчихай: Галдан, Ану хоёрын охин. Цэвээнрабдан түүнийг Манжийн хаанд хүргүүлжээ(1701 он). Тэнд дүү Сэвдэнбалжиртайгаа хамт амьдарч байгаад Манжийн хэшигтэн цэргийн Шагдар гэдэг хүнтэй суужээ.<ref>{{cite book|first1=Arthur William|last1=Hummel|title=Eminent Chinese of the Ch'ing Period (1644-1912)|url=https://books.google.com/books?id=NhjanQEACAAJ|year=1944|publisher=Eds. US Government Printing Office|author-link1=Arthur William Hummel, Sr.|page=266}}</ref><ref>{{cite book|first1=Peter C|last1=Perdue|title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia|url=https://books.google.com/books?id=J4L-_cjmSqoC|year=2009|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-674-04202-5|page=289}}</ref> - Цэрэнсанруб: Галдангийн хүү. Цэвээнрабдан түүнийг ээжийнх нь хамт (Бүрин) Манжийн хаанд хүргүүлэхээр явуулжээ. Гэвч замдаа нас барсан байна. - Рабдан: 1702 онд хүмүүсээ аван Манжид дагаар оржээ. == Эшлэл== {{Reflist}} [[Ангилал:Галдан бошигт| ]] [[Ангилал:Зүүнгарын хаан]] [[Ангилал:1644 онд төрсөн]] [[Ангилал:1697 онд өнгөрсөн]] 2pyb1qur0y8u2uitt76jz7n67xq6nip 852360 852333 2026-04-06T01:10:44Z Avirmed Batsaikhan 53733 852360 wikitext text/x-wiki {{Short description|Зүүнгарын хаант улсын хаан}} {{Инфобокс хаан | name ={{lang|mn|Галдан Бошигт Хаан}} | title =Бошигт [[Хаан]] | image =Statue of Galdan Boshughtu Khan.jpg | caption = | succession = [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын хаант улсын хаан]] | reign = 1671-1697 | coronation = | full name = | regnal name = Boshugtu Khan ({{MongolUnicode|ᠪᠤᠱᠤᠭᠲᠤ}} {{MongolUnicode|ᠬᠠᠭᠠᠨ}}) | predecessor = [[Сэнгэ хунтайж]] | successor = [[Цэвээнравдан]] | queen = [[Ану хатан]] | spouse = | spouse-type = Хатан | issue = | royal house = [[Цорос]] | dynasty = [[Зүүнгарын Хаант Улс]] | father =[[Эрдэнэбаатар хунтайж]] | mother = Юм Агас | religion = [[Төвөдийн Буддын шашин]] | birth_date =1644 | birth_place = | death_date =1697 оны 5 сарын 3 (52–53 насалсан) | death_place =Ховд аймаг | date of burial = | place of burial = |}} '''Галдан бошигт хаан''' (1644-1697) нь [[Зүүнгарын хаант улс|Зүүнгарын хаант улсыг]] 1677-1691 он хүртэл захирч байсан бөгөөд 1688-1696 он хүртэл Монголын төв болох Халхыг Манжид шахаж мөхөөгөөд Зүүнгарыг бэхжүүлэхийг оролдсон Ойрадын хаан юм. 1671 онд эх нэгтэй ах [[Сэнгэ хунтайж]] нас барсны дараа эх нутагтаа буцаж очоод нөлөө бүхий ноёдын дэмжлэгээр зүүнгарын [[хунтайж]] болж 1676 он гэхэд түүнийг эсэргүүцэж байсан [[Очирт сэцэн хан|Очирт цэцэн хан]] тэргүүтэй [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|дөрвөн ойрадын чуулганы]] ноёдыг харгис аргаар даран сөнөөж, дөрвөн ойрадыг чуулганы бус хаан/хунтайжийн шууд удирдлагад нэгтгэжээ. 1679 онд [[5-р Далай лам|5-р Далай ламаас]] Бошигт хаан цол хүртснээр Галдан бошигт хаан хэмээн алдаршсан. Төвөд, Оростой хавсарч Монголыг дарах, Манжтай холбоо тогтоож өөрөө бэхжихийг хүсэж байв. == Бага нас == Галдан 1644 онд [[Дөрвөн Ойрад]]ын зонхилох аймгуудын нэг, зүүн жигүүрийг өмгөөлөн явагч [[Цорос]] аймгийн тэргүүн [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар Хотогчин хунтайжын]] зургадугаар [[Хүүхэд|хөвгүүн]] болон төржээ. Эрдэнэбаатар хунтайжийг 10, 11, 12 хөвгүүнтэй байсан гэсэн зөрүүтэй мэдээнүүд сурвалж бичгүүдэд бий. Мөн [[хатан|хатадын]] тоог 5, 9 байсан гэсэн зөрүүтэй тоо ч бий. Ихэнх эрдэмтдийн санал нэгтэй байдаг ганцхан үнэн бол Галдан бошигт түүний зургадугаар хүү юм гэсэн мэдээ билээ.{{Citation needed}} Галданг төрөхөд [[Ойрад]]ад их хөл үймээн болж түүнийг [[Зонхов]]ын шавь [[дүлжин]] [[Дагважалцан]]гийн [[хувилгаан]]аар өргөмжилжээ. Чингээд 7 наснаас нь [[Лхас]] хотноо [[5-р Далай лам|V Далай лам]], [[Банчин Богд]] нарын дэргэд [[Их Шавь|шавь]] оруулсан байна. Галдан Төвөдийн өндөр мяндагт лам Энса Брүлгүгийн хойд дүрээр тодорч, 1656 оноос 10 жилийн хугацаанд Төвөдөд суралцаж, Далай лам, Банчэн ламын дэргэд шавилан суужээ. Гэвч Сэнгэ үеэл нартаа алуулсны дараа түүний өшөөг Галдан авч, 1671 онд Далай багшаас хунтайж цол хүртэн Зүүнгар аймгийн ахлагч болсон юм. 1678 оны өвөл 5-р Далай лам Галданд “Шашныг баригч бошогт хаан” цолыг олгосноор Зүүнгарын эздийн дотроос Галдан ганцаараа хаан цолтой болжээ. Энэ үед Монголд бурханы шашин ид дэлгэрч байсан бөгөөд үүнээс өмнөх үед монголчууд Тэнгэрээ шүтэж амьдардаг байлаа. Төвөд боловсрол олсон Галдан Далай ламын бүхнээс үнэнч шавь нарын нэг болжээ. Хожим тэрбээр Далай ламын төлөө бүх амьдрал, тэмцлээ зориулжээ. == Хаан болсон нь == [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар]] хунтайжийн зургаадугаар хөвгүүн [[Сэнгэ хунтайж]] аавынхаа хунтайжын орыг залгамжилсан боловч эцэг нэг, эх ондоо ах нарынхаа гарт зэрлэгээр алуулав.<ref name="Smith116">Smith 1997, p. 116</ref> Энэ [[Сэнгэ]] бол [[Галдан бошигт]]ын төрсөн ах бөгөөд тэдний эх [[Юм Ага]] бол [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хотогчин хунтайжийн]] гуравдугаар [[хатан]] байсан бололтой. [[Сэнгэ]] [[хан]]ыг алсан [[Цэцэн тайж]], [[Зодов баатар]] нар [[хунтайж]]ийн [[их хатан|их хатны]] хөвгүүд байсан юм. Яагаад ч юм [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] хатдынхаа хөвгүүдээс Торгуудын Шүхэр дайчины охин Юм Агагийн хөвгүүдийг ихэд тоон нэгийг нь хувилгаанаар тодруулж Төвөдөд суулгаад, нөгөөд нь хунтайжын суудлаа залгамжлуулсан нь цаанаа учиртай байсан бололтой. Сэнгийг алагдахад түүний хөвгүүн [[Цэвээнравдан]] нас бага байсан тул Галдан<ref>Martha Avery -The Tea Road: China and Russia meet across the Steppe, p.104</ref>г Төвөдөөс дуудаж хунтайжын ор суулгасан нь эртний ёсыг дагасан хэрэг ажээ. == Хүчирхэгжилт == Галдан бошигт Төвдөөс [[Ойрад]]ад ирээд [[Цорос|Цорос аймгийн]] хунтайжын ширээнд сууж, тухайн үедээ [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|дөрвөн түмнийг]] зонхилж асан [[Хошууд|Хошууд аймгийн]] тэргүүн [[Очирт цэцэн хан]]ы ач охин [[Ану хата энжи хөөрхөн н|Ану]]г өөрийн их [[хатан]] болгож,тархай бутархай [[Баруун Монголчууд|баруун монголчуудыг]] харгис хүчээр нэгтгэн [[Зүүнгарын хаант улс]]ыг байгуулаад, энэ улсынхаа [[хаан]] нь болсон юм. Хаан цолыг Төвдийн Далай ламаас авав. Түүнийг зөвхөн баруун Монголыг төдийгүй бүх [[Монгол үндэстэн|монгол үндэстнийг]] нэгтгэн хүчирхэг нэгдсэн улс байгуулах зорилготой байсан гэж түүхчид анх дүгнэсэн байдаг. Үүний тулд газар нутгаа тэлж, цэрэг армиа зузаатгасаар байв. 1686 он гэхэд [[Зүүнгарын хаант улс]]ын хүчирхэг саварт [[Хамил тойрог|Хами]], [[Турфан]], [[Кашгар]], [[Сайрам]], [[Бухар]], [[Самарканд]] зэрэг төв болон дундад [[Ази]]йн 1000 гаруй том жижиг хот атгагдсан байлаа. Энэ үед [[Төв Ази]]йн хамгийн хүчирхэг хүн нь Галдан бошигт байв. Тэрээр [[Орос]]той [[Дипломат ёс|дипломат бодлого]] явуулж, худалдаа хийж, [[Элчин сайд|элчин төлөөлөгч]] солилцох бодлого барьсан юм. Энэ бол бүр эцгээс нь уламжилагдсан найрсаг харилцаа байсан юм. [[Орос]], [[Хятад]]ыг холбосон [[Торгоны зам]]ыг хяналтдаа байлгаж байсан болохоор түүний хувьд таатай нөхцөл бүрдсэн байв. 1688 онд Галдан бошогт цэрэглэж Халх монгол руу дайрсанаар Монголын уламжилалт төрийн сүүлчийн хант улс буюу Алтан ургийн төрийг унагаж Манжид дагаар орох нөхцлийг бүрдүүлжээ. Үүнээс болж Манжтай тулгарахад хүрчээ. Тэрбээр Монголоос Ойрадыг салан тусгаарлаж [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант улс]] байгуулах түүхэн нөхцлийг ашиглаж чадсан улс төрч байв. == Гэр бүл == * Эцэг: [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Хотогчин эрдэнэбаатар хунтайж]] * Эх: [[Торгууд|Торгуудын]] '''Юм Агас хатан''' * Ах: [[Сэнгэ хунтайж]] * Хатан: [[Хошууд|Хошуудын]] [[Ану хатан]] * Хөвүүн: '''Сэвдэнбалжир тайж'''<ref>{{cite book|first1=Arthur William|last1=Hummel|title=Eminent Chinese of the Ch'ing Period (1644-1912)|url=https://books.google.com/books?id=NhjanQEACAAJ|year=1944|publisher=Eds. US Government Printing Office|author-link1=Arthur William Hummel, Sr.|page=266}}</ref><ref>{{cite book|first1=Peter C|last1=Perdue|title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia|url=https://books.google.com/books?id=J4L-_cjmSqoC|year=2009|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-674-04202-5|page=289}}</ref> * Охин: '''Юмчихай, Бум'''<ref>{{cite book|first1=Arthur William|last1=Hummel|title=Eminent Chinese of the Ch'ing Period (1644-1912)|url=https://books.google.com/books?id=NhjanQEACAAJ|year=1944|publisher=Eds. US Government Printing Office|author-link1=Arthur William Hummel, Sr.|page=266}}</ref><ref>{{cite book|first1=Peter C|last1=Perdue|title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia|url=https://books.google.com/books?id=J4L-_cjmSqoC|year=2009|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-674-04202-5|page=289}}</ref> == Галдан бошигт хааны шадар болон ойрын хүмүүс, тэдгээрийн хувь заяа== Галдан бошогт Зуун модны тулаанд ялагдсаны дараа олон сар оргож явав. Тэрбээр Манжид бууж өгөхийг санал болгож байсан боловч Манжийн урилгад очилгүй байсаар Халх Урианхайн нутагт гэнэт өөд болжээ. - Дай Баатар Зайсан: Зуун Модны тулалдаанд их бууны суманд оногдож үхжээ. - Болад Хожа: Зуун Модны тулалдаанд суманд xарвуулж үхжээ. - Ану Xатан: Зуун Модны тулалдааны үеэр цахиур бууны суманд оногдон таалал төгссөн. - Дамба Хашиха, Цагаан Шадар Хашиха: Зуун Модны тулалдаанaар 100 гаруй хүн дагуулан манж генерал Маскад дагаар оржээ. - Цэрэнжав Тайж, Баатар Тайж, Мэй Зайсан, Маму Гүен Зайсан, Эринчин Хашиха, Бишрэлт Цорж: Зуун Модны тулалдаанaар хүмүүсийнхаа хамт манж генерал Фиянгу-д дагаар оржээ. - Зайсан Түшээт Норов: Зуун Модны тулалдааны дараа Галдантай хэсэг хамт байж байгаад 80 хүн дагуулан Манжид дагаар оржээ(1697 оны эхээр). - Үржинжав, Цэрэн, Аба: Галданг нас барсны дараа Цэвээнравданд баригдсан. - Аралбай: Галданг нас барсны дараа өөрийгөө дүүжилж үхжээ. - Данжин Омбо: Цэвээнравдангийн дүү. Галданг нас барсны дараа Цэвээнравдан руу очсон. Түүнийг шоронд хийсэн байна. - Гэлэй Гүен: 1697 онд Галдангаас салан хүмүүсийнхээ хамтаар Манжид дагаар оржээ. - Данжила: Галданг нас барсны дараа түүний охин Юмчихай, мөн Галдангийн үнсийг Далай ламд хүлээлгэж өгөхөөр явах замд нь Цэвээнрабдангийн цэргүүд довтолж Юмчихайг олзолжээ(1697 оны 7-р сар). Данжила Хами орчимын лал шашинтнууд руу зугтан тэднээр хамгаалуулан Бэйжинд очсон байна(1697 оны 10-р сар). Түүнд хүмүүсийнх нь хамт Жанчүүгийн давааны хойно нутаг зааж өгчээ. Мөн Манжийн хаанаас өндөр цол хэргэм хүртжээ. - Ялгуусан Хутагт: Хошуудын Очирт Цэцэн Ханы хүү. Далай ламын элчээр Манжийн Сунши хаанд очиж байcaн. 1685 онд Хөххотын, 1687 онд Бэйжин хотын тэргүүн хамба болсон байна. Канши хааны элчээр Галдан Бошигт руу очиж байсан, удалгүй Галдангийн талд оржээ. Галданг нас барсны дарaa Цэвээнрабдан түүнийг Манжийн хаанд барьж тушаасан байна. Түүнийг Бэйжингийн Их шар сүмд монгол ноёдын өмнө мөчлөж алжээ(1697.11.29). - Цэнбэй Сангбу: Галдангийн хувийн эмч. Цэвээнрабданд баригдаад Манжийн хаанд хүргэгджээ. Түүнийг цаазалсан байна. - Мөнх: Галдангийн бүх цэргийн жанжин бөгөөд Халхын болон Манжийн эсрэг дайныг удирдаж байсан. Энэ хүний талаарх мэдээлэл түүх судраас олдох нь ховор. - Сэвдэнбалжир: Галдангийн 14 настай хүү. Хами орчимын лал шашинтнууд түүнийг барин Манжийн хаанд хүргүүлжээ(1697 оны 3-р сар). Канши түүнийг эцэгийнх нь хамт цаазлах хүсэлтэй байсан боловч Галданг нас барсны дараа амьд үлдээжээ. Сэвдэнбалжир Бэйжинд Юмчихай эгчтэйгээ нэг хэсэг амьдарч байгаад Манжийн хааны хэшигтэн цэрэгт орсон байна.<ref>{{cite book|first1=Arthur William|last1=Hummel|title=Eminent Chinese of the Ch'ing Period (1644-1912)|url=https://books.google.com/books?id=NhjanQEACAAJ|year=1944|publisher=Eds. US Government Printing Office|author-link1=Arthur William Hummel, Sr.|page=266}}</ref><ref>{{cite book|first1=Peter C|last1=Perdue|title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia|url=https://books.google.com/books?id=J4L-_cjmSqoC|year=2009|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-674-04202-5|page=289}}</ref> - Юмчихай: Галдан, Ану хоёрын охин. Цэвээнрабдан түүнийг Манжийн хаанд хүргүүлжээ(1701 он). Тэнд дүү Сэвдэнбалжиртайгаа хамт амьдарч байгаад Манжийн хэшигтэн цэргийн Шагдар гэдэг хүнтэй суужээ.<ref>{{cite book|first1=Arthur William|last1=Hummel|title=Eminent Chinese of the Ch'ing Period (1644-1912)|url=https://books.google.com/books?id=NhjanQEACAAJ|year=1944|publisher=Eds. US Government Printing Office|author-link1=Arthur William Hummel, Sr.|page=266}}</ref><ref>{{cite book|first1=Peter C|last1=Perdue|title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia|url=https://books.google.com/books?id=J4L-_cjmSqoC|year=2009|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-674-04202-5|page=289}}</ref> - Цэрэнсанруб: Галдангийн хүү. Цэвээнрабдан түүнийг ээжийнх нь хамт (Бүрин) Манжийн хаанд хүргүүлэхээр явуулжээ. Гэвч замдаа нас барсан байна. - Рабдан: 1702 онд хүмүүсээ аван Манжид дагаар оржээ. == Эшлэл== {{Reflist}} [[Ангилал:Галдан бошигт| ]] [[Ангилал:Зүүнгарын хаан]] [[Ангилал:1644 онд төрсөн]] [[Ангилал:1697 онд өнгөрсөн]] kw5s28smzovywn4iia6ugjbx70wv1ib Компьютерын гар 0 5898 852399 852004 2026-04-06T04:55:28Z Zorigt 49 852399 wikitext text/x-wiki [[File:Alphanumeric_keyboard.jpg|thumb|Компьютерын гар дээрх товчлуур дарагдаж байна]] '''Гар''' ({{lang-en|Computer keyboard}}) нь [[гар]]аар товчлуур, товчнуудыг товшсоноор дохиолол дамжигдаж, [[компьютер]]т өгөгдөл оруулдаг тоноглол юм. Компьютерын гарнууд нь [[тэгш өнцөгт]] хэлбэртэй товчнуудын иж бүрдэл байдаг. Товчлуурууд дээр нь үсгүүдийг сийлсэн, хэвлэгдсэн, эсвэл наасан байдаг ба нэг товчлуурыг дарахад нэг бичигдсэн дүрсийг [[компьютерын дэлгэц]]энд дүрслэгдэнэ. Харин зарим үед нэг дүрсийг гаргахад 2 буюу түүнээс дээш товчлуурыг зэрэг эсвэл дараалуулан дарах ёстой болно. Мөн зарим товчлуурууд нь дүрсийг гаргахгүй, харин компьютер буюу гарны үйл ажиллагааны тохиргоог хийх зориулалттай байна. Гарт 101-ээс 130 товчлуур байдаг бөгөөд үүнд үсэгт буюу үсгэн мэдээллийг оруулах бичгийн машины үндсэн товчууд, тоо оруулах товчууд, тусгай үйлдлүүдийг хийх үүрэгтэй товчууд, дэлгэц дээр [[курсор|заагч]] удирдах товчнууд, мөн сүүлийн үеийн гаруудад буй дуу, бичлэгийн удирдах товчнууд зэрэг багтана. Компьютерын гар нь эртний бичгийн машины үлдэгдэл гэж үздэг ба анхны компьютерын гарыг 1868 онд Америкийн эрдэмтэн Кристофер Шолес анх бүтээсэн ба өөрөө хэвлэлийн газрын бичээч байсан. Анхны компьютерын гар англи хэлний үсгийн дарааллаар байсан ба дугуй хэлбэртэй дээр төмрөөр сийлсэн үсэгтэй бичихэд их хүндрэлтэй, нэг нэгэндээ тулан удаан байлаа. Кристофер Шолес 5 жил оролдсоны эцэст одоогийн бидний хэрэглэж буй QWERTY үсгийн дараалалтай, бичихэд илүү амар төгөлдөр хуур шиг хэлбэртэй болгосон. Одоогийн бидний хэрэглэж буй компьютерын гар нь олон янзын хэлбэртэй, дарахад эвтэйхэн, хурдан бичих боломжтой, олон үйлдэл давхар хүлээн авах чадвартай, авсаархан, төрөл бүрийн тоног төхөөрөмжтэй холбож болдог, утасгүй, өнгө өнгийн, үзэмжтэй, хүмүүсийн хэрэгцээнд тохирсон төрөл бүрийн хэв маяг онцлогтой. [[File:Hebkeyboard.JPG|thumb|200px|A [[Hebrew keyboard]] lets the user type in both [[Hebrew language|Hebrew]] and the [[Latin alphabet]].]] [[File:Greek Keyboard (Macbook Pro).jpg|thumb|200px|A Greek keyboard lets the user type in both [[Greek language|Greek]] and the [[Latin alphabet]] ([[Macbook Pro]]).]] [[File:Ctl wndws alt.jpg|thumb|150px|right|The [[Control key|Control]] and [[Alt key|Alt]] keys are important modifier keys.]] [[File:Space-cadet.jpg|thumb|150px|right|A [[Space-cadet keyboard]] has many modifier keys.]] ==See also== * [[Digital pen]] * [[Enhanced keyboard]] * [[Ergonomic keyboard]] * [[Key punch]] * [[Keyboard computer]] * [[Keyboard layout]] * [[Metal keyboard]] * [[Overlay keyboard]] * [[Repetitive strain injury]] * [[Scissor-switch]] * [[Stenotype]] * [[Table of keyboard shortcuts]] * [[Keyboard protector]] ==Notes and references== {{reflist}} == Гадаад холбоос == {{Commons|Keyboard}} * {{HowStuffWorks|keyboard|How Computer Keyboards Work}} * [http://maven.smith.edu/~thiebaut/ArtOfAssembly/CH20/CH20-1.html "Art of Assembly Language: Chapter Twenty": The PC Keyboard] * [http://www.dribin.org/dave/keyboard/one_html/ Keyboard matrix circuits] * ''[[PC World (magazine)|PC World]]''. "[http://www.pcworld.com/article/139100/the_10_worst_pc_keyboards_of_all_time.html The 10 worst PC Keyboards of All Time]". {{Keyboard}} {{Keyboard keys}} {{Basic computer components}} {{DEFAULTSORT:Keyboard (Computing)}} [[Ангилал:Товчлуур (оролтын төхөөрөмж)| ]] [[Ангилал:Бичгийн техник]] [[Ангилал:Компьютерын техник хангамж]] bkqf23xje98q8elbyd7rw42kzxxweeo Тоон зурхай 0 5999 852432 831130 2026-04-06T06:36:06Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 852432 wikitext text/x-wiki '''Тоон зурхай''' нь [[тоо]]<nowiki/>ны шинж чанараар янз бүрийн үзэгдэл, хүний зан чанар ирээдүйн ерөнхий байдлыг урьдчилан таамагладаг шинжлэх ухаан юм. Энэ нь санаа төсөөлөл болоод [[Нэр үг|нэр]], үгийн үсгийн тоогоор тооцоолон үнэлж үздэг судалгаа юм. Энэ нь ихэвчлэн мэрэг төлөгийн [[урлаг]], [[одон орон]] болоод хэвийн бус үзэгдэлтэй холбоотой байдаг. == Тооны зурхайн ухаан == Хорвоо ертөнцийн бүх юмс, үзэгдэл тоогоор эхэлнэ, тоогоор төгсөнө. Тоогүй нэг ч юм үгүй, тоогоор хэмжигдэнэ, тоогоор дүгнүүлнэ, тоонд захирагдана, тоогоор удирдуулна гээд хөвөрнө. Хорвоо ертөнц өөрөө тоогоор хөтлөгддөг.<ref>{{Cite book |last=Самбуу |first=Нарангэрэл |title=Хувь тавилангийн матрикс ба тоон зурхайн ухаан |publisher=НОМ ХУР ХХК |year=2023 |isbn=978-9919-0-1811-5 |edition=1 |location=Улаанбаатар |pages=7 |language=Монгол}}</ref> Тооны эхлэл болсон нэгээс ес хүртэл эдгээр тоонууд хоорондоо ялгаатай давтамжтай агаад тэрхүү давтамжаараа сансарын долгионтой харилцан солбилцож байдаг.<ref>{{Cite book |last=Enkhtujaa |first=Dandaryn |title=Merge tölgijn najman tajlal: ireedüjd bolokh üjl jawdlyg medekh shalgarsan arguud: [negdügeer dewter] |date=2012 |publisher=Nom Khur |isbn=978-99962-846-9-4 |location=Ulaanbaatar}}</ref> Тоон ухаан нь тоон шинжлэх ухаан дээр тулгуурлан гардаг таныг бүрэн дүүрэн тодорхойлж өгдөг зүйл юм. Энэ нь танд тооонуудаа зөв ашиглан өөрийнхөө амьдралыг өөрийн гартаа атгах боломжийг олгодог.<ref>{{Cite book |last=Бүлэг |first=Тооны Гайхамшиг |title=Тооны гайхамшиг таны амьдралд |publisher=Тооны гайхамшиг |year=2022 |isbn=978-9919-0-0066-0 |edition=1 |location=Улаанбаатар |pages=9 |language=Монгол}}</ref> Ихэнх ажиглагчид 9-өөс цааших бүх ердийн тоо нь анхны есөн тооны давталт гэж үздэг. Тэгийг тоо гэж үздэггүй учраас 10-ын тоо нь 1-ийн тооны давталт юм. 1-ээс 9-ийн тоо нь суурь тоо бөгөөд түүн дээр бид амьдралын бүх тооцооллыг хийх болдог.<ref>{{Cite book |last=Жамсран |first=Гэндэндарам |title=Таны зурсан зураг, төрсөн өдрийн төөрөг |publisher="Бэмби сан" ХХК |year=2014 |isbn=978-99962-3-297-8 |edition=1 |location=Улаанбаатар |pages=77-78 |language=Монгол}}</ref>[[File:Bongo, Pietro – Numerorum mysteria, 1591 – BEIC 58079.jpg|thumb|Pietro Bongo, ''Numerorum mysteria'', 1591]] Тоон зурхайд хувь тавилангийн тоо, сэтгэл хөдлөлийн тоо, зан араншингийн тоо гэсэн гурван үндсэн тоог анхаарч үздэг. * Зан араншингийн тоог сүнслэг тоо, сэтгэл зүрхний тоо гэх мэтээр нэрлэдэг. (Төрсөн өдрийн тоо) * Хувь тавилангийн тоог хувь заяаны тоо, амьдралын зорилгын тоо, амьдралын замналын тоо гэж нэрлэдэг. (Төрсөн он, сар, өдрийн нийлбэр тоо) * Сэтгэл хөдлөлийн тоог идэр насны тоо, залуу үеийн тоо гэх мэтээр нэрлэнэ. (Төрсөн сарын тоо) Тоон зурхайд дээрх гурван үндсэн тооноос гадна хандлагын тоо, шуурхай тоо, нэрийн тоо, дотоод сүнсний тоо, хувь хүний тоо гэх зэрэг тоонууд бий. '''Хувь тавилангийн тоо'''г бодож олохдоо: төрсөн он сар өдөр-ийн тоог нэгтгэж, нэг оронтой болгон өөрчлөх аргыг хэрэглэдэг. Жишээ нь: 1985 оны 10 дугаар сарын 21-нд төрсөн хүний хувь тавилангийн тоог бодохдоо 1+9+8+5+1+2+1=27 2+7='''9''' аргачлалаар боддог. '''Зан араншингийн тоо'''г бодож олохдоо: төрсөн өдөр-ийн тоог авч үздэг. Ингэхдээ тус бүрээр авч үзэхээс гадна нэгтгэж нэг тоонд хамааруулж гаргаж болдог. Жишээ нь: 1985 оны 10 дугаар сарын 21-нд төрсөн хүний хувь тавилангийн тоог бодохдоо 2+1='''3''' аргачлалаар боддог. Хэрэв төрсөн өдөр хоёр орон тоо байвал хооронд нь нэмдэг. Жишээ нь: аль нэг сарын 29-нд байвал 2+9=11, 1+1=2 гэсэн аргачлалаар боддог. Харин төрсөн өдөр нь нэг орон тоо байвал тэр тоог шууд авч үзнэ. Жишээ нь: аль нэг сарын 5 гэсэн нэг орон тоо байвал шууд 5 гэж бодно. Хувь тавилангийн тоог дараах аргачлалаар бас бодно. 21 Эндээс 2+0+1+6=9 гарна. Энэ '''9''' тоо нь тухайн хүний шинж чанарыг илэрхийлэх тоо болно. 10 Үүнийг Life path number буюу Хувь тавилангийн тоо гэдэг. Харин 11 22 33 гэсэн гурван тоо 1985 гарвал эдгээрийг нэгтгэн хураангуйлахгүй ба эдгээрийг Master Number буюу Их/Шилдэг Тоо ---- гэж тооцож, өөрийн гэсэн утга илэрхийлдэг. 2016 == Тооны утга == Тоон зурхайд тоог 1-9 гэсэн есөн тоо тус бүрийг утга учиртай гэж үздэг. Хувь тавилангийн зам мөрийг гаргадаг гурван тоонд төрсөн өдөр, төрсөн сар, төрсөн оны тус бүрийн тоо нь бие махбод, сэтгэл хөдлөл, оюун санааг утга илэрхийлдэг. * Төрсөн өдөр буюу Төрсөн өдрийн тоо нь: Махан биеийн эрүүл мэнд, бие махбод, зан араншингийн байдлыг илэрхийлнэ. * Төрсөн сар буюу Төрсөн сарын тоо нь: Хүний сэтгэл хөдлөлийн байдлыг илэрхийлдэг. * Төрсөн он буюу Төрсөн оны тоо нь: Хүний оюун сэтгэхүйн илэрхийлэл гэж үздэг === Гурван цагийн тоо === Төрсөн он, сар, өдрийн тоо тус бүр нь хүний амьдралын гурван цагийг давхар илэрхийлдэг. * Төрсөн оны тоо: ахимаг, ахмад насны ирээдүйн төрхийг илэрхийлдэг. * Төрсөн сарын тоо: [[Хүн|идэр, дунд, хижээл насны]] байр байдлыг илэрхийлдэг. * Төрсөн өдрийн тоо: [[хүүхэд]], залуу насны дүр төрхийг илэрхийлдэг. === Тооны нөлөөнд төрөгсдийн шинж чанар === # Бие даасан, [[зорилго]]<nowiki/>той, шинийг эрэлхийлэгч, төрөлхийн манлайлагч, түүчээлэгч. # Зөн совинтой, нэгдмэл, хүртээмжтэй, дэмжигч, мэдрэмжтэй, түншлэл, хамтын ажиллагаанд гарамгай, эрүүл [[харилцаа]]<nowiki/>г бий болгодог. # Бүтээлч, илэрхийлэлтэй, уран бүтээлч, дур булаам, нийгэмшсэн, өөдрөг үзэлтэй, [[авьяас]]<nowiki/>тай харилцах чадвартай. # Бодитой ханддаг, шаргуу, найдвартай, үнэнч, тэвчээртэй, [[уламжлал]]<nowiki/>т хандлагатай, хуучинсаг үзэлтэй, бусдад тусалж үйлчилдэг. # Адал явдалд дуртай, сониуч зантай, дасан зохицох чадвартай, уян хатан, нийтэч, [[нийгэм]]<nowiki/>шүү, хамтач, эрх чөлөөнд дуртай. # Халамжлагч, эдгээн анагаагч, энэрэнгүй, өөрийгөө золиослогч, уламжлалт үзэлтэй, халуун дулаанаар [[хайр]]<nowiki/>лаж халамжилдаг. # [[Сүнс]]<nowiki/>лэг, гүн ухаанч, нэгтгэн дүгнэгч, оюунлаг, дотоод сэтгэл гүн гүнзгий, нууцлаг. # Албан тушаал ахих сонирхолтой, баян чинээлэг, [[Ажил (физик)|ажил]] хэрэгч, тэнцвэртэй, хүчтэй, эд баялаг болон амжилт бүтээгч. # Мэргэн цэцэн ухаантай, ухаалаг, [[оюун санаа]]<nowiki/>ны хувьд ухамсартай, хүмүүнлэг, эелдэг, энэрэнгүй, сэргэг. === Тооны шинж чанар === * НЭГ - Зан төлөв, хүсэл мөрөөдөл, манлайлал, удирдагч. [[Тэнгэр шүтлэг|Тэнгэр]]-[[Бурхан]], зөвхөн нэг л байх, өвөрмөц-онцлогт; * ХОЁР - Эрчим [[энерги]], амьдралын зам, үйл үйлдэл, хуваагдмал, хоёрдмол; * ГУРАВ - Сонирхол, мэдлэг, шинжлэх ухаанч, [[судалгаа]]-шинжилгээ хийх хүсэл тэмүүлэл; * ДӨРӨВ - Эрүүл мэнд, бие бялдрын хүч чадал, бие болон биеийн эрхтэн, хүн төрөлхтөн, [[хүмүүс]], ард түмэн, хүн; * ТАВ - [[Логик]], зөн совин, нууц явуулга, төлөвлөгөө, төлөвлөлт, дүн шинжилгээ, [[хууль]]-жаяг дэг; * ЗУРГАА - Биеийн [[Хөдөлмөрийн зах зээл|хөдөлмөр]], ур чадвар, шунал, эрх мэдэл, ашиг хонжоо, үхэл, өвчин, эмх замбараагүй байдал, эвдрэл устгал, [[мөнгө]]<nowiki/>ний төлөөх хүсэл тэмүүлэл, шунал, аллага, дайн дажин; * ДОЛОО - Амжилт ололт, ёсчлол-дэг, [[Газар зүй|Газар]]-[[Дэлхий]], [[Ертөнц]]-Хорвоо, Ертөнцийн үүсгэл, бүтээл, Ертөнцийн тухай танин мэдэхүй, хувьсал; * НАЙМ - Хариуцлага, үүрэг, үнэн мөнийн хайлт, тэсвэр-хүлээцтэй байдал, энэрэл, ойр дотны хүмүүст үзүүлэх халамж анхаарал, [[амьдрал]], айлган сүрдүүлэг; * ЕС - Ой [[Санах ой|санамж]], өнгөрсөн, ирээдүй, зөгнөх ба далдыг харах чадамж, атаархал, гомдол, шүд зуумтгай.<ref name=":0">{{Cite web |title=ТООН ЗУРХАЙН УХААН ба ТА ХЭН бэ? |url=https://prezi.com/p/4hxed44qo3-i/presentation/ |access-date=2024-07-18 |website=prezi.com |language=en}}</ref> === Тооны хүний араншин === # Удирдагч: ''Эр зориг, өөдрөг байдал, хүч чадал'' # Асран халамжлагч: ''Зөн совин, сэтгэл зүйн хөгжил'' # Төсөөлөгч: ''Үүрдийн залуу зүрх сэтгэл, айдсаас салагч'' # Тогтворжуулагч: ''Амжилт, мөнгө, баялаг'' # Эрэл хайгуулч: ''Бүтээлч байдал, урам зориг'' # Анагаагч: ''Тав тух, эдгээн сэргээгч'' # Нууцлаг: ''Эр зориг, хамгаалагч, мэргэн ухаан'' # Нөлөө бүхий, эрх мэдэлтэн: ''Хөгжил цэцэглэлт, харамгүй сэтгэл'' # Сайн үйлстэн: ''Илчлэн харуулах, тодорхой байдал''<ref>{{Cite web |title=Сонжоо: Таныг илэрхийлэх "зам мөрийн тоо" аль нь вэ? |url=https://ub.life/p/31482 |access-date=2024-07-18 |website=UB.LIFE |language=en}}</ref> == Шилдэг тоотон == Хувь тавилангийн тоог бодоход хоёр тавилантан буюу шилдэг тоотон, их багштан, мастер тоотой хүмүүс гэж байдаг. Үүнд эхний гурван тооны давхар чичирхийлэл 11, 22, 33 гэсэн тоо юм. Энэ нь хувь тавилангийн тоог бодож гаргахад 29, 38 буюу дахин нэмэхэд 11 гэсэн тоо гардаг. Харин 22, 33 тоо нь шууд гарч ирэх бөгөөд дахин нэг удаа нэмэхэд 4, 6 тоо гардаг. Их тоотон буюу шилдэг тоотон дундаас 11-ийг онцгойлон авч үздэг. Учир нь гурван нэмэх үйлдэл хийж эцсийн нэг орон тоо 2 гэж гардаг. === Мастер тоо === Мастер Тоо 11/2, 22/4, 33/6 бол 2, 4, 6 тоонуудын дээд октави буюу өндөр давтамжийн эрчимтэй. Энэ хүмүүс нь 2, 4, 6 гэсэн амьдралын замналын тооны сөрөг чанаруудыг давж гарсаны дараа өөрийн, хувь заяаны дээд давтамж хувь ерөөлийг бий болгож чаддаг<ref>{{Cite web |last=Admin |date=2020-03-20 |title=Таны төрсөн өдрийн эрхшээсэн тоо юуг өгүүлнэ вэ |url=https://elearntoday.net/rulling-numbers/ |access-date=2024-07-18 |website=Сэхээрэл Онлайн Сургалт |language=mn }}{{Dead link|date=Дөрөвдүгээр сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. * 11 нь Мастер анагаагч: ''Тогтвортой байдал, дасан зохицол'' * 22 нь Мастер бүтээгч: ''Хүчирхэг, нэгтгэгч, харилцагч'' * 33 нь Мастер чиглүүлэгч: ''Хариуцлага, өрөвч нинжин''<ref>{{Cite web |title=Сонжоо: Таныг илэрхийлэх "зам мөрийн тоо" аль нь вэ? |url=https://ub.life/p/31482 |access-date=2024-07-18 |website=UB.LIFE |language=en}}</ref> == Ивээгч гараг == Тоон зурхайд 1-9 хүртэлх тоо тус бүрийн гараг эрхэс болоод бурхад ивээдэг гэж үздэг. Тоонуудын ээлтэй ивээгч гараг буюу удирдагч гараг нь: # Нэгтэнгүүдийг [[Нар]] (гал махбод) # Хоёртонгуудыг [[Сар]] (ус махбод) # Гуравтангуудыг [[Бархасбадь]] (хий махбод) # Дөрөвтөнгүүдийг [[Тэнгэрийн ван]] (гал махбод) # Тавтангуудыг [[Буд]] (шороо махбод) # Зургаатангуудыг [[Сугар]] (ус махбод) # Долоотонгуудыг [[Далайн ван|Далай ван]] (ус махбод) # Наймтангуудыг [[Санчир]] (хий махбод) # Естөнгүүдийг [[Ангараг]] (гал махбод)<ref name=":0" /> == Ээлтэй өнгө == Тоон зурхайд 1-9 хүртэлх тоо тус бүрийг ивээгч гарагаас шалтгаалж ээлтэй өнгө нь ялгаатай байдаг. Тоонуудын ээлтэй гол өнгө нь: # Нэгийнхэн алтлаг ба бүхий л шаргал туяатай өнгөнүүд тохиромжтой. # Хоёрынхон Цагаан, цайвар өнгө ба ногоон өнгийн туяа орсон өнгөнүүд бас тохирно. # Гурвынхан ягаан, нил ягаан, хөх ягаан, хондон улаан өнгө тохиромжтой. # Дөрвийнхөн саарал, хөх саарал орог өнгөнүүд тохиромжтой. # Тавынхан цайвар туяатай, цайвар саарал, цагаан, гялалзсан өнгө тохиромжтой. # Зургаагийнхан улбар ягаан өнгийн туяатай бүх өнгөнүүд, цайвраас бараан туяатай өнгөнүүд тохиромжтой. # Долоогийнхон мөнгөлөг, алтлаг , цайвар ногоон туяатай өнгөнүүд тохиромжтой. # Наймынхан бараан саарал, бараан хөх, хондон улаан, хар өнгөнүүд тохиромжтой. # Есийнхөн улаан, улаан хүрэн, улаавтар, чис улаан өнгөнүүд тохиромжтой.<ref name=":1">{{Cite book |last=Бадамсэд |first=Болдсүх |title=Сэтгэлийн тоо буюу зан араншингийн тоо |publisher=Ведийн алганы зураас ба тоон зурхайн дамжаа |year=2010 |edition=1 |location=Монгол |pages=2-67 |language=Монгол}}</ref> == Төрсөн өдрийн тоо == Төрсөн өдрийн тоог тоон зурхайд сүнслэг тоо гэдэг. Таныг хүүхэд ахуй цагаас идэр нас хүртэлх үеийг илэрхийлэх тоо юм. === Төрсөн өдрийн тоог есөн тоогоор === # Нэгийн тооны нөлөөнд байгсад буюу 1, 19, 28-ны өдөр төрөгсөд. # Хоёрын тооны нөлөөнд байгсад буюу 2, 11, 20, 29-ны өдөр төрөгсөд. # Гурвын тооны нөлөөнд байгсад буюу 3, 12, 21, 30-ны өдөр төрөгсөд. # Дөрвийн тооны нөлөөнд байгсад буюу 4, 13, 22, 31-ний өдөр төрөгсөд. # Тавын тооны нөлөөнд байгсад буюу 5, 14, 23-ны өдөр төрөгсөд. # Зургаагийн тооны нөлөөнд байгсад буюу 6, 15, 24-ны өдөр төрөгсөд. # Долоогийн тооны нөлөөнд байгсад буюу 7, 16, 25-ны өдөр төрөгсөд. # Наймын тооны нөлөөнд байгсад буюу 8, 17, 26-ны төрсөгсөд. # Есийн тооны нөлөөнд байгсад буюу 9, 18, 27-ны төрсөгсөд<ref name=":1" /> === Төрсөн өдрийн тоо тус бүрээр === # Сар болгоны 1-ний өдөр төрөгсөд: Та хэнээс ч хараат бус байхыг эрмэлздэг, хатуу чанга хүн. Тавьсан зорилгодоо хүрэхийн тулд тууштай тэмцдэг, эргэлзээ гэдгийг огт мэддэггүй... # Сар болгоны 2-ны өдөр төрөгсөд: Хоёрын тооны нөлөөллөөр та аливаад  хэмжээ хязгаартай ханддаг, бусадтай байнга харьцах нь таны зайлшгүй хэрэгцээ болдог. Та хэн тааралдсан хүнд өөрийн амьдрал, сэтгэл санааны байдал, мэдрэмж, эрүүл мэндийнхээ тухай илэн далангүй ярьдаг... # Сар болгоны 3-ны өдөр төрөгсөд: Та ямар ч салбарт өөрийгөө бүрэн дүүрэн илэрхийлж харуулахыг хичээдэг, алиа хошин зангаараа бусдаас ялгардаг. Таны хийх дуртай зүйлс бол биеийн хүчний хөдөлмөр, найз нөхөдтэйгээ хөгжин цэнгэх, хайр дурлалын  талбарт амжилт олох юм... # Сар болгоны 4-ний өдөр төрөгсөд: Дөрвийн тоо нь нэгэн хэвийн баригдмал байдлыг эвдэх гэсэн зоримог зан төлөвийг нөхцөлдүүлдэг. Энэ тоонд төрсөн хүмүүс өөрийгөө бусдаас төдий л ялгарахгүй, энгийн нэгэн гэдгийг байнга мэдэрдэг... # Сар болгоны 5-ны өдөр төрөгсөд: Тавын тооны нөлөө нь таныг хурц ухаантай, нийтэч зантай болгожээ. Бусадтай хамтран ажилласнаар таны авьяас чадвар бүрэн нээгддэг ба энэ үедээ та өөрийгөө энэ том ертөнцийн нэгээхэн хэсэг гэдгийг мэдэрдэг... # Сар болгоны 6-ны өдөр төрөгсөд: Энэ тооны нөлөөгөөр та өөрийгөө нэгэн том бүхэл зүйлийн нэг хэсэг гэж үздэг, өрөвч энэрэнгүй нэгэн болж төржээ. Таны хувьд аль нэг хэсэг бүлэгт хамаарч, тэндээ тодорхой байр суурь эзлэж, өөрийн үнэ цэнийг мэдрэх нь юу юунаас илүү чухал... # Сар болгоны 7-ны өдөр төрөгсөд: Энэ тооны нөлөөгөөр та зөн билэгтэй, ямар ч нөхцөлд амар жимэр байхыг эрхэмлэдэг зан чанартай. Та маш эмзэг, мэдрэмтгий хүн. Эдгээр чанараа ойр дотныхон, найз нөхдийнхөө тусын тулд ашигладаг... # Сар болгоны 8-ны өдөр төрөгсөд: Танд тэсвэр тэвчээр, амьдралын бүхий л хүрээнд амжилт олох эрмэлзэл хангалттай буй. Таны хийсэн барьсан болгон бараг дандаа бүтэмжтэй байж, мөнгө санхүүгийн хувьд ч багагүй ашиг олно... # Сар болгоны 9-ний өдөр төрөгсөд: Та мэдлэг боловсролд тэмүүлэмтгий, болж буй үйл явдалд гүн ухаанчаар ханддаг. Аливаа зүйлийн хоёрдмол мөн чанарыг мэддэг тул өөрийн дутагдлыг ч байх ёстой зүйл мэт хүлээж авдаг нэгэн болж төржээ. # Сар болгоны 10-ний өдөр төрөгсөд: Энэхүү хослолын үрээр танд манлайлагчийн авьяас билэг зорилгодоо хүрэх буцашгүй эрмэлзэл заяагджээ. Нэгийн тооны хоёронтаа их нөлөө нь өөрийн манлайллыг тогтоох, таны давуу талыг үг дуугүй хүлээн зөвшөөрөгч хүмүүстэй мэдлэгээсээ хуваалцах гэсэн эрмэлзлээр илэрдэг... # Сар болгоны 11-ны өдөр төрөгсөд: Та 11/2 нийлэмжийн нөлөөгөөр их зөн билигтэй, бусдад нөлөө үзүүлэх асар их эрмэлзэлтэй төржээ. Сэтгэл санаагаа дэгжээн бадраахын тулд та оюунлаг хүмүүстэй харьцахыг эрхэмлэдэг ба тэднээс их зүйлийг сурч авч чадна гэдэгт итгэдэг... # Сар болгоны 12-ны өдөр төрөгсөд: 12/3 нийлэмжийн нөлөөгөөр та өөрийгөө бүтээлчээр илэрхийлэхээр тэмүүлдэг. Та гэр бүлийн үнэт зүйл гэдгийг дээдлэн үздэг ба чөлөөт цагийнхаа ихэнхийг хамаатнууддаа зориулдаг... # Сар болгоны 13-ны өдөр төрөгсөд: Дээрх нийлэмжийн нөлөөгөөр та ямар ч нөхцөл байдалд дасан зохицож чаддаг, мөн аюулгүй, амар амгалан байдлаа юу юунаас илүү эрхэмлэдэг. Өөрөөр хэлбэл, та дотоод сэтгэлдээ өөрийн хамгаалагдсан гэдгийг мэдэрч байх ёстой... # Сар болгоны 14-ний өдөр төрөгсөд: Та болж буй үйл явдал болгоныг ухаалгаар хүлээн авах чадвартай төдийгүй өөрийгөө хүрээлэн буй ертөнцийн нэгээхэн хэсэг гэж мэдрэхийг эрмэлздэг. Танд таатай нөлөө үзүүлж, үргэлжийн бэлэн байдалд байхыг шаарддаг аливаа өөрчлөлт шинэчлэлтийг таатай хүлээн авдаг... # Сар болгоны 15-ны өдөр төрөгсөд: 15/6 тооны нийлэмжийн нөлөөгөөр та үнэнийг эрхэмлэгч, гоо үзэсгэлэнтэй нэгэн болжээ. Үнэнийг эрхэмлэх гэдэг нь мэдлэгийг хуримтлуулан өөрийн болгох, ухамсарлах чадварыг хэлж байгаа юм... # Сар болгоны 16-ны өдөр төрөгсөд: Дээрх тооны нөлөөгөөр та амьдралд өөдрөгөөр, чөлөөтэй ханддаг. Та өөрийгөө төгс төгөлдөр болгоход их анхаардаг. Тиймээс та өөрийн дутагдал, сул талыг давуу тал мэтээр хүлээн авч, өөрийгөө байгаагаар нь хүлээн зөвшөөрөх нь чухал...<ref>{{Cite web |title=Тоон зурхай (Үнэний хувь - 80%) {{!}} Buddhism |url=https://www.buddhism.mn/static/80 |access-date=2024-07-18 |website=www.buddhism.mn |archive-date=2024-06-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240616214533/https://www.buddhism.mn/static/80 |url-status=dead }}</ref> # Сар болгоны 17-ны өдөр төрөгсөд: Та дээрх тооны нөлөөгөөр амьдралын мөн чанарт нэвтэрч үнэнийг олохыг эрмэлздэг. Энэ зорилгодоо хүрэхийн тулд гүн ухаан, сэтгэл судлал, шашин судлал, уламжлалт анагаах ухааны ном судруудыг их уншдаг... # Сар болгоны 18-ны өдөр төрөгсөд: Та эрх мэдэл нэр төрд дэндүү их тэмүүлдэг. Тухайлбал, хүмүүсийг удирдан ажилладгаа, илүү цалин хөлс авч, эрх ямба эдэлж буйгаа байх ёстой зүйл гэж үздэг... # Сар болгоны 19-ний өдөр төрөгсөд: 19/1 тооны нөлөөгөөр та эрх мэдэлд тэмүүлэмтгий, аливаа зүйлийн мөн чанарт нэвтрэх гэсэн эрмэлзэлтэй болж төржээ. 1 болон 9 гэсэн тоонууд нь танд манлайлагчийн төрөлхийн авьяас чадвар байгааг харуулж байна... # Сар болгоны 20-ны өдөр төрөгсөд: Та аливаад эв эеийг хичээдэг, амар амгалан хүн юм. 0-ийн үелзэл 2-ын тоонд нөлөөлж таны сэтгэл түвшин, амар амгалан гэсэн эрмэлзлийг нэмэгдүүлнэ. Хоёр 2-ын тоо нь бусдад хандах таны сэтгэл санааны хандлагыг тодорхойлно. # Сар болгоны 21-ний өдөр төрөгсөд: Хувь тавилан танд гараа таталгүй бүхнийг өгсөн болохоор та аливааг урьдчилан харах чадвартай төдийгүй танд бүх юм байна. Үүнд: хайр дурлал, баяр хөөр, эрүүл мэнд, мөнгө хөрөнгө, ажил төрөл. # Сар болгоны 22-ны өдөр төрөгсөд: Та баялаг сэтгэлгээтэй, хүсэл мөрөөдлөө амьдралд хэрэгжүүлэхээр зүтгэдэг. Та юуг хүсэж байгаагаа тодорхой сайн мэддэг болохоор зорилгодоо хүрэхийн тулд алхам алхмаар урагшилдаг... # Сар болгоны 23-ны өдөр төрөгсөд: 23/5 тооны нөлөөгөөр та баялаг уран сэтгэмжтэй, мөрөөдлөө ажил хэрэг болгох халуун эрмэлзэлтэй. Хэдийгээр та мөрөөдөмтгий хандлагатай боловч эмх цэгцтэй, эрч хүчтэй, тавьсан зорилгоо хэрэгжүүлэх дадал чадвартай... # Сар болгоны 24-ний өдөр төрөгсөд: Та хөгжмийн авьяастай, санаснаа ажил хэрэг болгохыг эрмэлздэг. Цаг хугацааны хандлагыг хурцаар мэдэрч, “хэрэгтэй” цаг үеэс хохирохгүйг хичээдэг. Та үргэлж цаг баримталдаг болохоор бусдаас ч мөн тийм байхыг шаарддаг... # Сар болгоны 25-ны өдөр төрөгсөд: Та маш тэвчээртэй, өөрийн “би”-г илэрхийлэн харуулахыг зорьдог хүн. Та бодол санаагаа дүрслэл сайтай, ойлгомжтой илэрхийлж чаддаг. Өөрийн дуу хоолойны өнгөнөөс таашаал авдаг... # Сар болгоны 26-ны өдөр төрөгсөд: Та бусдыг хайрлаж энэрч чаддаг, сэтгэл зүйн хувьд бүрэн хамгаалагдсан байхыг эрмэлздэг хүн юм. Та бусдад тус дэм болж, бусдыг хайрлан халамжлахдаа ч өөрийнхөө чухал хүн гэдгийг мэдэрч батлах шаардлага гардаг... # Сар болгоны 27-ны өдөр төрөгсөд: Танд бусдыг ойлгох гайхам авьяас, мэдлэгт тэмүүлэх эрмэлзлэл байдаг. Та төрөлхийн “дотоод” мэдлэгтэй, энэ чанар тань урьд наснаас өвлөгдөн үлджээ. Та өчүүхэн жижиг мэдээлэл, ярилцагч хүн болгон таны мэдлэгийг нэмнэ гэдгийг та мэддэг... # Сар болгоны 28-ны өдөр төрөгсөд: Та аймшиггүй чин зоригтой, аливаа эхлэлээ заавал амжилтанд хүрч дуусгахыг хичээдэг. Нэгийн тооны нөлөөгөөр та тууштай зантай болжээ. Аливаа хүндрэл бэрхшээлийг хялбархан давж, санасандаа хүрдэг... # Сар болгоны 29-ны өдөр төрөгсөд: Та аливаад тууштай ханддаг. Бүхий л эрч хүчээ тавьсан зорилгодоо хүрэхэд чиглүүлж чаддаг. Төгс төгөлдөрт тэмүүлдэг танд өдөр болгон үнэ цэнэтэй байдаг тул цаг хугацаа өөртөө болон бусдад хэрэгтэйгээр ашиглахыг хичээдэг... # Сар болгоны 30-ны өдөр төрөгсөд: Та төрөлхийн амар амгалан хүн юм. Та хаа сайгүй хүртэж, амьдралаас авах ёстой бүхнээ авахыг боддог. Та үргэлж таашаал хайж байдаг болохоор амьдралын мөч бүрийг ч зугаа цэнгэл болгох чадвартай... # Сар болгоны 31-ний өдөр төрөгсөд:Та эр зоригтой, амьдралд бодитоор ханддаг хүн. Бусад хүн таны энэ байдал бол төрөлхийн чанар гэдгийг мэддэггүй. Та хэзээ ч заль мэх хэрэглэдэггүй, харин ч зоригтой, эрч хүчтэйгээр зорилгодоо тэмүүлдэг...<ref>{{Cite web |title=Тоон зурхай (Үнэний хувь - 80%) {{!}} Buddhism |url=https://www.buddhism.mn/static/80?page=2 |access-date=2024-07-18 |website=www.buddhism.mn |archive-date=2024-09-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240910052934/https://www.buddhism.mn/static/80?page=2 |url-status=dead }}</ref> == Хосын зохицол == Хосын зохицлын мэдэхийн тулд хамтрагчийнхаа төрсөн он сар өдрийг мэдэх шаардлагатай. Жишээлбэл: 30.08.1996 болон 09.10.1990 Төрсөн он сар өдрүүдээ тус бүрт нь нэмээрэй. Жишээ нь: Нэгдүгээрт, * 30.08.1996-ын хувьд 3 + 0 + 0 + 8 + 1 + 9 + 9+ 6 = 36 гарах ба 1 оронтой тоо болтол нь хооронд нь нэмэх юм. 3 + 6 = '''9'''. * 09.10.1990-ийн хувьд дээрхийг давтах ба хариу нь 29 гарна. Нэг оронтой тоо болтол нь нэмэх ёстой. 2 + 9 = 11. 1 + 1 = '''2'''. Хоёрдугаарт, Одоо хамгийн чухал тооцоолол буюу хоёр нэг оронтой тоогоо хооронд нэмнэ. '''9''' + '''2''' = 11. 11= 1 + 1 = '''2'''. Ингээд 2 гэсэн тооны тайлбарыг уншихад л хангалттай. === Хосын зохицол тоо тайлбар === * 1-ийн тоо: “1”-ийн тоо бол удирдагчийн тоо бөгөөд та бусдыг байлдан дагуулах чадвартай гэсэн үг. Хэрвээ та хоёр удаан хугацааны турш хайр сэтгэлийн холбоотой, хамтран амьдарч байгаа бол та хоёрын харилцаа бусдад үлгэр дуурайлал болохуйц төгс байх болно... * 2-ын тоо: Хэрвээ та хоёрын төрсөн он сарын нийлбэр “2” гарсан бол та хоёрын харилцаа хүндрэлтэй байх болно. Та хоёр тогтмол муудалцаж, санал зөрөлдөнө. Хэдийгээр та хоёр нэгдсэн зорилготой боловч түүндээ хүрэхдээ өөр өөр алхмыг ашиглах учир тогтмол маргаантай амьдрах болов уу... * 3-ын тоо: Энэ гэр бүлийн амьдрал бол тайван бус, тогтворгүй байх болно. Гэхдээ энэ тоо нь сөрөг гэхээсээ илүү эерэг зүйл ихтэй.  Та өөрийн хүссэнээр гэр бүлийн харилцаагаа бүтээх боломжтой... * 4-ийн тоо: Та хоёрын хувьд  хамгийн чухал сэдэв нь хэрхэн их хэмжээний мөнгө олох, гэр бүлээ бат бөх хадгалах талаар байх болно. Энэ зорилгодоо хүрэхийн тулд та тэвчээр заах хэрэгтэй болно... * 5-ын тоо: Энэ төрлийн гэр бүлийн амьдрал хөгжилтэй, сонирхолтой, сонин содон зүйлээр баялаг байх болно. Танай гэр бүл ямар ч хүмүүстэй сайхан харилцаатай байж чадна... * 6-ийн тоо: Гэр бүлийн хосуудын хувьд хамгийн шилдэг тоо нь “6” бөгөөд нэгдмэл байдлыг илэрхийлдэг. Та хоёр гэр бүлийн үнэ цэнийг нэгдүгээрт тавьж, сонирхлоороо нэгдэнэ... * 7-ийн тоо: Та хоёр зүрх сэтгэлийнхээ дуудлагаар бие биедээ бүрэн итгэл хүлээлгэж амьдрах болно. Хамтдаа цагийг өнгөрүүлэх гэдэг та хоёрын хувьд хамгийн чухал зүйл бөгөөд хамтдаа чимээгүй байсан ч уйдахгүй... * 8-ийн тоо: Эдгээр хосууд санхүүгийн хувьд болон карьерын хувьд хамтдаа өсөж, томоохон зорилго төслүүдээ хамтдаа биелүүлэх болно. Танай гэр бүлийн ярианы сэдэв нь мөнгө байх боловч, орлого нэмэгдэхийн хэрээр та хоёрын харилцаа илүү сайжирна... * 9-ийн тоо: Хэдийгээр та хоёр тэс өөр мэт боловч энэ нь төгс хос болоход саад болохгүй. Та хоёр гэр бүлдээ цаг зав гаргахаас огтхон ч төвөгшөөхгүй бөгөөд цаг зав гаргасныхаа хариуг нэхэхгүй.  Нэг нэгнээ уучлах гэдэг та хоёрын хувьд хялбар зүйл юм...<ref>{{Cite web |title=Caak.mn {{!}} Бусдаас өөр мэдрэмж! |url=https://www.caak.mn/ |access-date=2024-07-18 |website=Caak.mn - Бусдаас өөр мэдрэмж! |language=en |archive-date=2024-03-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240307015329/https://www.caak.mn/ |url-status=dead }}</ref>. == Цахим холбоос == * [https://www.caak.mn/post/view/227101 Таны бэлгэшээдэг тоо амьдралд тань ямар энерги дууддаг вэ?] == Эх сурвалж == [[Ангилал:Мэргэ төлгө]] [[Ангилал:Мистик]] [[Ангилал:Оккультизм]] __FORCETOC__ __INDEX__ __NEWSECTIONLINK__ 7iw9xr6y0man8uw2m7sdyn53q68xz1y Оман 0 6386 852340 851985 2026-04-05T18:23:16Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 852340 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Оманы Султант Улс | common_name = Оман | native_name = {{native name|ar|سلطنة عُمان|italics=off}}<br />''{{transliteration|ar|Salṭanat ʻUmān}}'' | image_flag = Flag of Oman.svg | flag_type = [[Оманы төрийн далбаа|Далбаа]] | image_coat = National emblem of Oman.svg | symbol_type = [[Оманы үндэсний сүлд|Үндэсний сүлд]] | national_anthem = {{lang|ar|نشيد السلام السلطاني}}<br />"[[Оманы төрийн дуулал|ас-Салам ас-Султани]]"<br />"Султаны ёсолгоо"{{parabr}}{{center|[[File:Peace to the Sultan (نشيد السلام السلطاني).ogg]]}} | image_map = File:Oman (better) (orthographic projection).svg | map_caption = Арабын хойг дахь Оманы байршил (хар ногоон) | capital = [[Маскат]] | coordinates = {{Coord|23|35|20|N|58|24|30|E|type:city}} | largest_city = capital | official_languages = [[Стандарт араб хэл|Араб хэл]]<ref>{{cite web |title=Basic Statute of the State promulgated by Royal Decree 101/96 |url=https://mola.gov.om/eng/legislation/laws/details.aspx?id=1 |website=MINISTRY OF JUSTICE AND LEGAL AFFAIRS |access-date=2023-07-10 |archive-date=2020-07-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200707234954/http://mola.gov.om/eng/legislation/laws/details.aspx?id=1 |url-status=dead }}</ref> | religion = {{tree list}} *88.9% [[Оман дахь лалын шашин|Ислам]] ([[төрийн шашин|албан ёсны]]) **47.2% [[Суннит Ислам|Суннит]] **35.2% [[Ибадит Ислам|Ибадит]] **6.5% [[Шиит Ислам|Шиит]] *5.5% [[Оман дахь хиндү шашин|Хиндүизм]] *3.6% [[Оман дахь христийн шашин|Христ]] *2% [[Оман дахь шашин шүтлэг|Бусад]]<ref>{{cite web | url=https://www.thearda.com/world-religion/national-profiles?u=171c | title=National Profiles }}</ref> | religion_year = 2020 | demonym = [[Оманчууд]] | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Исламын улс|Исламын]] [[хэмжээгүй эрхт хаант засаг]] | leader_title1 = [[Оманы удирдагчдын жагсаалт|Султан]] | leader_name1 = [[Хейсам бен Тарик]] | leader_title2 = [[Оманы хунтайж|Хунтайж]] | leader_name2 = [[Тейязин бин Хейсам]] | legislature = [[Оманы Зөвлөл]] | upper_house = [[Оманы Төрийн зөвлөл|Төрийн зөвлөл (Мажлис аль-Давла)]] | lower_house = [[Оманы Зөвлөлдөх Ассамблей|Зөвлөлдөх Ассамблей (Мажлис аль-Шура)]] | sovereignty_type = Түүх | established_event1 = [[Бану Азд|Азд]] омгийн нүүдэл | established_date1 = 130 | established_event2 = Аль-Жуланда | established_date2 = 629 | established_event3 = {{nowrap|[[Имамат Оман|Имамат]] улс байгуулагдав<ref>{{cite encyclopedia|title=Oman|url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761561099_7/Oman.html|publisher=MSN Encarta|archive-url=https://web.archive.org/web/20091028154443/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761561099_7/Oman.html|archive-date=28 October 2009|quote=In 751 Ibadi Muslims, established an imamate in Oman. Despite interruptions, the Ibadi imamate survived until the mid-20th century.|url-status=dead}}</ref>}} | established_date3 = 751 | established_event4 = [[Набаны улс]] | established_date4 = 1154 | established_event5 = [[Португалын Оман]] | established_date5 = 1507–1656 | established_event6 = [[Ярубын улс]] | established_date6 = 1624 | established_event7 = [[Аль-Саид]]ын угсаа | established_date7 = 1744 | established_event8 = [[Маскат-Оман]] | established_date8 = 1 сарын 8, 1856 он | established_event9 = [[Жабал-Ахдарын дайн]] | established_date9 = 1954–1959 | established_event10 = [[Дофарын бослого]] | established_date10 = 1963 оны 6 сарын 9 – 1976 оны 3 сарын 11 | established_event11 = Оманы Султант Улс | established_date11 = 8 сарын 9, 1970 он | established_event12 = НҮБ-д [[НҮБ-ын Аюулгүйн Зөвлөлийн 299-р тогтоол|элсэв]] | established_date12 = 10 сарын 7, 1971 он | established_event13 = [[Оманы үндсэн дүрэм|Одоогийн үндсэн хууль]] | established_date13 = 1 сарын 6, 2021 он<ref>{{cite web |title=Oman |url=https://carnegieendowment.org/2010/07/15/oman-pub-41227 |publisher=Carnegie Endowment for International Peace |access-date=31 December 2021 |date=15 July 2010}}</ref> | area_km2 = 309,500 | area_rank = 70 | area_sq_mi = 119,498 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | percent_water = бага | population_estimate = {{UN_Population|Oman}}{{UN_Population|ref}} | population_census = 2,773,479<ref name="2010Census">{{cite web |url=http://www.ncsi.gov.om/documents/Census_2010.pdf |title=Final Results of Census 2010 |publisher=National Center for Statistics & Information |access-date=7 January 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130518190005/http://www.ncsi.gov.om/documents/Census_2010.pdf |archive-date=18 May 2013 }}</ref> | population_estimate_year = {{UN_Population|Year}} | population_estimate_rank = 125 | population_census_year = 2010 | population_density_km2 = 15 | population_density_sq_mi = 40 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | population_density_rank = 177 | GDP_PPP = {{increase}} $165.947&nbsp;тэрбум<ref name=imf2>{{cite web |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=64&pr.y=5&sy=2017&ey=2024&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=449&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a= |title=World Economic Outlook Database, October 2019 |website=IMF.org |publisher=[[International Monetary Fund]] |access-date=20 October 2019}}</ref> | GDP_PPP_year = 2022 | GDP_PPP_rank = 78 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $35,286 | GDP_PPP_per_capita_rank = 71 | GDP_nominal = {{increase}} $110.127&nbsp;тэрбум<ref name=imf9>{{cite web | url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/April/weo-report?c=512,914,612,171,614,311,213,911,314,193,122,912,313,419,513,316,913,124,339,638,514,218,963,616,223,516,918,748,618,624,522,622,156,626,628,228,924,233,632,636,634,238,662,960,423,935,128,611,321,243,248,469,253,642,643,939,734,644,819,172,132,646,648,915,134,652,174,328,258,656,654,336,263,268,532,944,176,534,536,429,433,178,436,136,343,158,439,916,664,826,542,967,443,917,544,941,446,666,668,672,946,137,546,674,676,548,556,678,181,867,682,684,273,868,921,948,943,686,688,518,728,836,558,138,196,278,692,694,962,142,449,564,565,283,853,288,293,566,964,182,359,453,968,922,714,862,135,716,456,722,942,718,724,576,936,961,813,726,199,733,184,524,361,362,364,732,366,144,146,463,528,923,738,578,537,742,866,369,744,186,925,869,746,926,466,112,111,298,927,846,299,582,487,474,754,698,&s=NGDPD,&sy=2022&ey=2022&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=World Economic Outlook Database, April 2022 |website=IMF.org |publisher=[[International Monetary Fund]] |access-date= August 22, 2022 }}</ref> | GDP_nominal_year = 2022 | GDP_nominal_rank = 66 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $23,416 | GDP_nominal_per_capita_rank = 55 | Gini = 30.75 <!--number only--> | Gini_year = 2018 | Gini_change = <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref>{{cite web |url=https://data.gov.om/wnewgpb/income-expenditure-statistics?tsId=1059020 |title=Urban – Gini index – Omani – Total |publisher=The National Centre for Statistics and Information, Sultanate of Oman |access-date=20 May 2018 |archive-date=21 Тавдугаар сар 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180521021256/https://data.gov.om/wnewgpb/income-expenditure-statistics?tsId=1059020 |url-status=dead }}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.816 <!--number only--> | HDI_year = 2021 <!--Please use the year to which the HDI refers, not the publication year--> | HDI_change = increase<!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=8 September 2022|access-date=8 September 2022}}</ref> | HDI_rank = 54 | currency = [[Оманы риал]] | currency_code = OMR | time_zone = [[Персийн Булангийн Стандарт Цаг|GST]] | utc_offset = +4 | date_format = өө.сс.жжжж | drives_on = Баруун | calling_code = [[+968]] | cctld = [[.om]], [[عمان.]] | official_website = [http://www.oman.om www.oman.om] }} '''Ома́н''', бүтэн нэрээрээ '''Оманы Султант Улс''' ([[Араб хэл|араб.]] سَلْطَنَةُ عُمَان‎ [saltˤaˈnaːt(u) ʕʊˈmaːn]) — [[Өрнөд Ази]]д [[Арабын хойг|Арабын хойгт]] оршдог [[бүрэн эрхт улс|бүрэн эрхт]] '''[[улс]]''' юм. Оман улс [[Арабын тэнгис]] болон [[Оманы булан|Оманы булангаар]] хүрээлүүлдэг далайд гарцтай. Хуурай газраар [[Арабын Нэгдсэн Эмират Улс|Араб Нэгдсэн Эмират]], [[Саудын Араб]], [[Йемен]]тэй хиллэдэг. [[Ормузын хоолой]]н тал хагасыг хянаж, [[Иран]], [[Пакистан]]тай усаар хиллэнэ. [[Мусандам]] хойг нь үндсэн биеэс тусдаа оршдог. 309 мянган км² газар, 4.6 сая хүн амтай. [[Маскат]] нийслэлтэй, томоохон хотууд нь- [[Сиб]], [[Низва]] зэрэг юм. Тэнгисийн эрэг, [[цөл]] бүхий Оманд [[Арабчууд|араб угсаатан]] голлон амьдардаг. Хүн амын тал хувь нь Оманы иргэн, тал нь гадаад улсын иргэн байдаг ажээ. Албан бичигт [[араб хэл]]ийг хэрэглэнэ. [[Лал]] шашны [[ибадит]] урсгал зонхилдог ганц орон юм. Оманд эртнээс хүн амьдарсан ба нутгийн гүнд овог аймаг буюу шашны тэргүүн [[имам]]ын мэдлийн улс, харин эргээр худалдаачин буюу [[султан]]ы улс оршин байв. 17-р зуунаас Оманы султан хүчирхэгжиж [[Португал]], [[Британи]]тай зэрэгцэн газар тэнгис гатлан газар колоничлох болсон ба [[Дорнод Африк]]ийн [[Занзибар Султант улс|Занзибарт]] султан амьдран суужээ. Маскат худалдааны боомт хот байсаар байв. 1959 онд султан улсын цор ганц удирдагч болсон. Оман Британийн дэмжлэгийг авсан, уламжлалт харилцаатай. Хэмжээгүй эрхт [[хаант засаг]]тай. [[Кабус]] султан 1970 оноос хойш төр барьж, парламентат ёсыг үүсгэж, эдийн засгийг чөлөөлжээ. Оман [[газрын тос]] экспортолдог, өндөр орлоготой орон юм. {{Олон нэр |хэл1 = Монгол‎‎ бичиг |бичиг1 = Оман <sup>кирил</sup> |хэл2 = [[латин үсэг|Араб үсэг]] |бичиг2 = عمان <sup>араб</sup> → ''Уман'' |хэл3 = [[латин үсэг|Латин үсэг]] |бичиг3 = Oman <sup>англи</sup> |хэл4 = [[кирил үсэг|Кирил үсэг]] |бичиг4 = Оман <sup>орос</sup> |тэмдэглэл = }} == Газар зүй == Оман 309,500 хавтгай дөрвөлжин километр газар нутагтай, дэлхийн [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|71-р том]] орон юм. [[Зураг:Oman_Topography.png|thumb|left|150px|Физик газрын зураг]] [[Зураг:Oman-Oasis.jpg|thumb|left|150px|Цөлийн баян бүрд]] === Байрлал === Оман хойд өргөргийн 16° — 28°, зүүн уртрагийн 52° — 60° дотор [[Өрнөд Ази]], [[Өрнөд өмнөд Ази]]д хамааран [[Арабын хойг]]ийн дорнод өмнөд хязгаарт байна. Эргийн урт - 3165 км. Дорнод талаараа [[Оманы булан]], өмнөд талаараа [[Арабын тэнгис]]ийн эрэгтэй. Өрнөд талаараа [[Арабын Нэгдсэн Эмират Улс|Араын Нэгдсэн Эмират улстай]] -410 км, [[Саудын Араб]]тай -676 км, [[Йемен]]тэй -288 км урт зурвасаар хиллэдэг. Умард үзүүр [[Мусандам]] хойг нутгийн бусад хэсгээс салангид, [[Ормузын хоолой]]н эрэгт байдаг. === Газрын тогтоц === Оманы газар нутгийн 82% [[Арабын цөл]]ийн хэсэг байна. 15% нь уул нуруу, 3% нь эргийн нам зурвас байна. [[Руб эль-Халийн цөл]] нь Арабын хойгийн цөм хэсгээс Оманыг тусгаарладаг байгалийн бартаа юм. Дорнод эргээр [[Хажарын нуруу]] Мусандам хойгоос [[Сур хот]] хүртэл нумран тогтжээ. Хажар нуруу эрэг хоёрын дундуур [[Батина]] нутаг байна. Оманы эрэг дагуух арлаас том нь [[Масира]] юм. Оманы хамгийн өндөр цэг нь [[Шам]] (3000 м) бол нам доор цэг нь тэнгисийн эрэг болно. === Цаг уур === Оман хуурай, халуун, тэнгисийн чийглэг уур амьсгалтай. Дунджаар 30 °C - 40 °C хална. Жилийн хур тунадас [[Маскат]] хавьд 100 мм, уулархаг нутгаар 400 мм унадаг. == Хүн ам зүй == {| class="wikitable" style="line-height:0.9em; border:1px black; float:right; margin-right:1em; margin:10px" |- ! style="width:50px;"| Он !! Хүн ам |- | 1950 || 456,000 |- | 1970 || 732,000 |- | 1990 || 1,868,000 |- | 2010 || 2,782,000 |- | 2016 || 4,550,538 |} [[Зураг:Population pyramid of Oman 2015.png|thumb|left|150px|Нас хүйсний зураг]] Оманы хүн амын 80 орчим хувь нь арабууд юм. Тэднийг хоёр бүлэгт хуваадаг: эртний үед Йеменээс нүүж ирсэн омгийн үр удам багтдаг Араб-Ариба ("цэвэр арабууд") болон Муста-Ариба ("холимог арабууд"). Оман улсад 2021 оны байдлаар 3,694,755 хүн оршин сууж байна. Хүн амын 87% нь хотын оршин суугчид. Хүн амын дунд 0-14 насны багачууд 22%, 15-64 насны хөдөлмөрийн чадвартан 75%, 65-аас дээш өндөр настан 2%-ийг бүрдүүлж байна. Дундаж наслалт - 74 жил. Хүйсийн харьцаа - 1.46 эр/эм. Хүн амын жилийн өсөлт - 2.2%. Хүн амын 91% бичиг үсэгт тайлагдсан. Эрэгтэйд 93%, эмэгтэйд 85% байна. [[Зураг:Bedouin family-Wahiba Sands.jpg|thumb|left|180px|Бедуйн айл]] [[Зураг:Oman_(124).jpg|thumb|left|180px|1899 он. Оманы айл]] === Ард түмэн === Оманы 2.3 сая оршин суугч нь Оманы иргэн, 2.2 сая нь гадаадын иргэн, цагаач байна. Хүн амын дунд [[араб угсаатан]] олонх бөгөөд тэнгисийн худалдааны мөрөөр холбогдсон [[балуч ястан|балуч]], [[Энэтхэг]], [[Пакистан]], [[Шри Ланка]], [[Бангладеш]], [[Африк]] гаралтай хүмүүс цөөнх байна. === Хэл бичиг === Оман улсад [[араб хэл]]ийг албан ёсноо хэрэглэнэ. [[Араб үсэг|Араб үсгээр]] бичдэг. Мөн [[балуч хэл|балуч]], [[хинди хэл|хинди]] зэрэг хэл хүн амын цөөн хэсэгт хэрэглэгдэнэ. [[Англи хэл]]ийг гуравдагч хэл болгон бага сургуульд зааж сургадаг. Гудамж, замын хаяг тэмдэг араб, англи хос бичигтэй. === Шашин шүтлэг === Оманы хүн амын 86% нь [[лал]] шашин шүтдэг. Ибадит урсгал зонхилж, цөөнхөд суннит, шийт ёс мөрдөгдөнө. Хүн амын 6% [[христийн шашин|христ]], 5% [[хиндү шашин|хиндү]], 1% [[буддын шашин|буддын]] шашин шүтлэгтэй. === Хот суурин === [[Зураг:Ruwi quarter in Mascat, Oman.jpg|thumb|left|180px|[[Маскат]]]] Оманы хүн амын 71% хот газар суудаг. Томоохон хотоос дурдвал: {|class="wikitable" |+ |- valign="top" | * [[Маскат]] (797,000 хүнтэй) * [[Сиб]] (237,816) * [[Салала]] (163,140) * [[Баушар]] (159,487) || * [[Сухар]] (108,274) * [[Сувайк]] (107,143) * [[Ибри]] (101,640) * [[Сахам]] (89,327) |} == Түүх == === Эртний үе === [[Зураг:World Heritage Grave Al Ayn Oman.JPG|thumb|left|180px|Аль-Айн агуй нь дэлхийн соёлын өвд багтжээ]] Оманд [[Африк]]ийн дорно умар эрэгт олдсон чулуун зэвсгийн олдвортой төстэй НТӨ 100,000 оны үед хамаарах [[чулуун зэвсэг]] хэрэглэл 2011 онд олдсон. [[Ибри]] хотын ойрх Дереазед НТӨ 8000 оны үеэс [[газар тариалан]] эрхэлсэн, хүний ул мөр байна. [[Шумер]]ийн цаг тооны бичигт [[зэс]]ийн уурхай бүхий Оманы нутгийг «Маган» гэдэг байв. Оманы нутаг түүхийн хувьд хоёр хэсгээс бүрдсээр 20-р зуунтай золгосон. Нэг нь [[имам]]ын захиргааны дотор газар, нөгөө нь [[султан]]ы захиргааны эргийн газар. Олон газраас ирэл гарвалтай [[араб угсаатан|араб]] угсаатан зонхилон амьдарч ирсэн. [[Йемен]]ы Уман нутгаас ихэнх нь иржээ. НТӨ I мянганд Оманы [[Сохар]] зэрэг эргийн хот суурин [[Ахемен]], [[Парфын улс|Парф]], [[Сасан]] зэрэг [[перс]] улсын мэдэлд байв. Дотор Оманд нутгийн хүмүүс амьдарч байв. Загас, мал аж ахуй голчлон эрхэлж байв. === Дотор Оман === [[Зураг:Maskat & Oman map.png|thumb|right|180px|Оманы хоёр нутаг]] 7-р зуунд зөнч [[Мухаммед]]ийн илгээсэн Зайд ибн Харита Оманд [[лал]] шашныг дэлгэрүүлэв. Лал шашны [[ибадит]] урсгал 8-р зуунаас өнөөг хүртэл нутгийн ардын гол ёс дэг болсон. Идабит ёсонд шашны тэргүүн имамын хүч нөлөө их бөгөөд 1970 он хүртэл Дотор Оманы овог аймгийн ноёд имамд захирагдаж байв. Оманыг [[Кармат]] (931-932), [[Буи]] (967-1053), [[Сельжук]] (1053-1154) зэрэг харь улс халдан эзэлж байв. Дотор Оманд [[Набаны улс]] (1154-1470), [[Ярубын улс]] (1624-1742) зэрэг нутгийн имамт улс оршин тогтножээ. === Эргийн Оман === [[Зураг:Sultan's_Palace,_Zanzibar.JPG|thumb|left|180px|19-р зуунд баригдсан [[Занзибар]] дахь султаны харш]] 1515-1650 онд [[Маскат]] нь [[Португал]]ын колони байсан ба Ярубын улс Маскатыг буцаан авч, Дорно Африк дахь Португалын колониудыг авч боол худалдаалах болсон. 1719 онд хаан ширээ залгамжлах будлианаас дайтсаар 1742 онд [[Аль-Саид]]ын угсааныхан султан суусан нь одоо ч хэвээр байна. Дайнаар алдагдсан нутгуудаа эргүүлэн авч [[Султан Саид ибн]] султан Дорно Африкийн [[Занзибар]] арлыг болон Пакистан дахь [[Гвадар]]ыг эзэмшиж, [[боолын худалдаа]]наас орлого олж байв. Султаныг нас барахад хоёр хүү нь улсыг [[Маскат-Оман]], Занзибар гэж хоёр салгав. Мөн Аззам нь өөрийгөө имам өргөмжилж зарим аймгийн дэмжлэгийг олов. Маскат-Омантай [[Британийн эзэнт гүрэн|Британи]] дотно харилцаж байв. Султанд олон улстай харилцах эрх байсан бөгөөд 1920-оод оны газрын тосны гэрээнд Оманыг бүхэлд нь төлөөлж гарын үсэг зурсан. Султан болон имамын зөрчилдөөн явагдсаар байсан. [[Жабал-Ахдарын дайн|1954-1959 онд]] иргэний дайн болж султан [[Низва]], Ибри хотыг эзэлж, имам [[Саудын Араб]] руу дутаажээ. Улсын нэрийг дан «Оман» гэж нэрийдэв. 1958 онд Гвадарыг [[Пакистан]]д худалдав. === Нэгдсэн улс === [[Зураг:Oman._Dhofar_1970_(8596723373).jpg|thumb|right|180px|Дофарын бослого. 1970 он.]] 1964 онд [[Дофар]] мужид [[коммунист]] хүчин бослого гаргажээ. [[Саид бин Таймур]] султаны назгай байдлыг төрийн эргэлтээр шийдэж хүү Кабус нь султан ор залгав. Их Британи, [[Иран]]ы тусламжаар цэрэг техникээ зузаатгаж 1976 онд бослогыг даран сөнөөв. Үндсэн хууль, төр засаг, эдийн засгийн шинэчлэл хийгдэв. Оман газрын тос экспортолдог, эдийн засгийн эрх чөлөө сайн орон болсон. Оманд улс төрийн намуудыг хориглосон. Өмнө нь нөлөө бүхий сөрөг хүчний хөдөлгөөн болох Оманы чөлөөлөх ардын фронт одоо идэвхгүй болсон. Хамгийн сүүлийн сонгууль 2011 оны 10-р сарын 15-нд болсон. Оманы Султанат улс дотоод тогтвортой байдлын өндөр түвшинд байгаа ч [[Персийн булангийн дайн]] болон [[Иран-Иракийн дайн|Иран-Иракийн дайны]] дараах бүс нутгийн хурцадмал байдал нь батлан ​​​​хамгаалахын ихээхэн хэмжээний зардал шаардсаар байна. Оман одоогоор стратегийн ач холбогдолтой [[Ормузын хоолой]]н тал хэсгийг хянаж байна. Оманд 2004 онд эмэгтэй хүн төрийн өндөр албанд сонгогдон ажилласан нь [[Араб дахин]]д сонин тохиолдол юм. 2011 оны [[Арабын хавар|Арабын хавраар]] эсэргүүцэл жагсаал гарсанд [[Кабус]] султан ажлын байр, тэтгэмж амлан намжаажээ. == Лавлах бичиг == {{лавлах холбоос|2}} {{Ази}} {{Хөтлөгч мөр Арабын Барилдлага}} {{OIC}} [[Ангилал:Азийн орон]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] [[Ангилал:Оман| ]] [[Ангилал:Хаант Улс]] 6g6p9j4zbcy1y3tn9xj7qvmhejmzz8b Википедиа:Хэрэгцээт өгүүллүүд 4 7418 852377 851875 2026-04-06T03:03:25Z Zorigt 49 [[Special:Contributions/Sukhbaatar Batzorig|Sukhbaatar Batzorig]] ([[User talk:Sukhbaatar Batzorig|яриа]])-н хийсэн засваруудыг [[User:Zorigt|Zorigt]]-ий хийсэн сүүлийн засварт буцаан шилжүүллээ. 851192 wikitext text/x-wiki '''Энэ бол Википедиад хэрэгцээт өгүүллүүдээ захиалах хуудас болно.''' === Оруулах арга === Энд хуудас захиалахдаа "Хэрэгцээт өгүүллүүд" хэсэгт дараах байдлаар оруулаарай. #"Хэрэгцээт өгүүллүүд" гэсний хажууд байгаа [Засварлах] товч дээр дарна #'''<nowiki>*[[Хэрэгцээт өгүүллийн нэр]]</nowiki>''' гэж оруулж, хажууд нь товч тодорхойлолтоо бичнэ. #'''<nowiki>--~~~~</nowiki>''' гэж гарын үсэг (хэрэглэгчийн нэр эсвэл IP хаяг автоматаар гарч ирнэ) Жишээ: *[[Монгол улс]] - Монгол улсын тухай ерөнхий ойлголт, түүх, соёл гэх мэт --[[User:Chinneeb|Чинээ]]<sub>[[User_talk:Chinneeb|миний яриа]]</sub> 07:56, 29 Хоёрдугаар сар 2008 (UTC) *[[Швабын газар]]</nowiki>''' Антарктитын Швабын газар буюу өнөөдрийн хадагтай Модын газар дах Фашистын Германы нууц баазын талаарх мэдээлэл. #'''<nowiki>--~~~~</nowiki>''' == Мөн үзэх == *[[Wikipedia:Монгол Википедиад байх ёстой өгүүллүүд (жагсаалт)|Монгол Википедиад байх ёстой өгүүллүүдийн жагсаалт]] == ''[[Малоны хүчил]]'' ([[:en:Malonic acid]]) == Please create this article. == ''[[Метилмалоны хүчил]]'' ([[:en:Methylmalonic acid]]) == Please create this article. == ''[[Оддын дайн]]'' (''Star Wars'') == Please create this article. == ''[[Пумпуанг Дуангчан]]'' ([[:en:Pumpuang Duangjan]]) == Please create this article.--[[Хэрэглэгч:Boonyatham|Boonyatham]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Boonyatham|talk]]) 10:00, 3 Гуравдугаар сар 2019 (UTC) == ''[[Mode Gakuen Cocoon Tower]]'' ([[:en:Mode Gakuen Cocoon Tower]]'') == Please create this article. == ''[[Паи Пхонгсатон]]'' ([[:en:Phai Phongsathon]]'') == Please create this article. == ''[[Пхонсак Сонгсанг]]'' ([[:en:Pornsak Songsaeng]]'') == Please create this article. == ''[[Netflix]]'' ([[:en:Netflix]]'') == Please create this article. [[Ангилал:Википедиа:Архив:]] 2tb31e3xlbmhvuyakoox4cczs3s7ilb Индонез 0 8249 852312 851977 2026-04-05T13:02:44Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 852312 wikitext text/x-wiki {{short description|Зүүн өмнөд Ази, Океанд оршдог улс}} {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Бүгд Найрамдах Индонез Улс | common_name = Индонез | native_name = {{native name|id|Republik Indonesia}} | image_flag = Flag of Indonesia.svg | flag_type = [[Индонезийн төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = National emblem of Indonesia Garuda Pancasila.svg | symbol_type = [[Индонезийн төрийн сүлд|Үндэсний тамга <br />(Сүлд)]] | national_motto = <br>{{native phrase|kaw|[[Индонезийн үндэсний уриа|Bhinneka Tunggal Ika]]|paren=omit}} ([[Хуучин Ява хэл|Хуучин Ява]])<br>"Олон янз байдалд эв нэгдэл" | other_symbol = {{lang|id|[[Панчасила (улс төр)|Панчасила]]}}<br />(Таван зарчим) | other_symbol_type = Үндэсний үзэл суртал: | national_anthem = {{lang|id|[[Индонезийн төрийн дуулал|Indonesia Raya]]}}<br />"Их Индонез"<br /><div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;"> </div> | image_map = {{Switcher|[[File:Indonesia (orthographic projection).svg|frameless]]|Дэлхийн бөмбөрцөг|[[File:Location Indonesia ASEAN.svg|upright=1.15|frameless]]|АСЕАН-ы газрын зураг|default=1}} | capital = [[Жакарта]] | largest_city = [[Жакарта]] | coordinates = {{Coord|6|10|S|106|49|E|type:city_region:ID}} | languages_type = Албан ёсны хэл | languages = [[Индонез хэл]]<!--Note: Not just the official language, but also the national language (bahasa pemersatu)--> | languages2_type = Орон нутгийн хэл | languages2 = [[Индонезийн хэлнүүд|700+ хэлнүүд]]<ref name="ethnologue"/> | ethnic_groups = [[Индонезийн ард түмэн|1,300+ угсаатан]]<ref name="BPS">{{cite web|url=http://www.bps.go.id/website/pdf_publikasi/watermark%20_Kewarganegaraan%2C%20Suku%20Bangsa%2C%20Agama%20dan%20Bahasa_281211.pdf|title=Nationality, Ethnicity, Religion, and Languages of Indonesians|language=id|last1=Na'im|first1=Akhsan|last2=Syaputra|first2=Hendry|publisher=[[Statistics Indonesia]]|date=2010|access-date=2015-09-23|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923194534/http://www.bps.go.id/website/pdf_publikasi/watermark%20_Kewarganegaraan%2C%20Suku%20Bangsa%2C%20Agama%20dan%20Bahasa_281211.pdf|archive-date=2015-09-23}}</ref> | religion_year = 2018 | religion = {{ublist|item_style=white-space:nowrap;|86.7% [[Индонез дэх ислам|Ислам]]|10.7% [[Индонез дэх христийн шашин|Христийн шашин]]|1.7% [[Индонез дэх хиндүизм|Хиндүизм]]|0.8% [[Индонез дэх буддизм|Буддизм]]| 0.1% [[Алиран Кеперкаян|Уламжлалт]], [[Индонез дэх күнзийн сургаал|Күнз]], <br>болон [[Индонез дэх шашин шүтлэг|бусад]]}} | religion_ref = <ref name="RELIGION">{{cite web|url=https://data.kemenag.go.id/agamadashboard/statistik/umat|title=Statistik Umat Menurut Agama di Indonesia|publisher=[[Ministry of Religious Affairs (Indonesia)|Ministry of Religious Affairs]]|date=2018-05-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20200903221250/https://data.kemenag.go.id/agamadashboard/statistik/umat|archive-date=2020-09-03|access-date=2020-09-24|language=id}}</ref> | demonym = [[Индонезчүүд‎]] | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Ерөнхийлөгчийн засаглалын систем|ерөнхийлөгчийн бүгд найрамдах улс]] | leader_title1 = [[Индонезийн Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = [[Прабово Субианто]] | leader_title2 = {{nowrap|[[Индонезийн Дэд Ерөнхийлөгч|Дэд Ерөнхийлөгч]]}} | leader_name2 = [[Гибран Ракабуминг Рака]] | leader_title3 = {{nowrap|[[Төлөөлөгчдийн Танхимын Дарга (Индонез)|Танхимын Дарга]]}} | leader_name3 = [[Пуан Махарани]] | leader_title4 = {{nowrap|[[Индонезийн Дээд шүүхийн Ерөнхий шүүгч|Ерөнхий шүүгч]]}} | leader_name4 = [[Мухаммед Сирифуддин]] | legislature = [[Ардын Зөвлөлдөх Хурал]] (АЗХ) | upper_house = [[Орон Нутгийн Төлөөлөгчдийн Зөвлөл]] (ОНТЗ) | lower_house = [[Ардын Төлөөлөгчдийн Зөвлөл]] (АТЗ) | sovereignty_type = Тусгаар тогтнол | sovereignty_note = ([[Голландын колонийн эзэнт гүрэн|Нидерландаас]])<!-- Based on consensus, please discuss on the Talk Page before changing Netherlands to Japan, or adding both --> | established_event1 = [[Индонезийн тусгаар тогтнолыг тунхаглал|Тунхагласан]] | established_date1 = 8 сарын 17, 1945 он | established_event2 = [[Нидерланд-Индонезийн дугуй ширээний хурал|Хүлээн зөвшөөрөгдсөн]] | established_date2 = 12 сарын 27, 1949 он | area_km2 = 1,904,569<ref>{{cite web|url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/DYB2004/Table03.pdf|title=UN Statistics|publisher=United Nations|date=2005|access-date=2007-10-31|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20071031023924/http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/DYB2004/Table03.pdf|archive-date=2007-10-31}}</ref> | area_rank = 14 | area_sq_mi = 735,358 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | percent_water = | area_data2 = 4.85 | population_estimate = {{increaseNeutral}} 277,749,853<ref>{{cite web|url=https://dukcapil.kemendagri.go.id/page/read/7/data-kependudukan|publisher=[[Ministry of Home Affairs (Indonesia)]]|title=Indonesian Population 2022|access-date=12 April 2023|archive-date=13 Аравдугаар сар 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221013070650/https://dukcapil.kemendagri.go.id/page/read/7/data-kependudukan|url-status=dead}}</ref> | population_census = 270,203,917<ref name="2020census" /> | population_estimate_year = 2022 | population_estimate_rank = 4 | population_census_year = 2020 | population_density_km2 = 143 | population_density_sq_mi = 371 | population_density_rank = 90 | GDP_PPP = {{increase}} {{currency|4.398 их наяд|USD|passthrough=yes}}<ref name="IMF">{{cite web|title=Report for Selected Countries and Subjects|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/weo-report?c=536,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,PPPSH,&sy=2020&ey=2027&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1|publisher=International Monetary Fund|access-date=2023-04-12}}</ref> | GDP_PPP_year = 2023 | GDP_PPP_rank = 7 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} {{currency|15,855|USD|passthrough=no}}<ref name="IMF" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 98 | GDP_nominal = {{increase}} {{currency|1.392 их наяд|USD|passthrough=yes}}<ref name="IMF" /> | GDP_nominal_year = 2023 | GDP_nominal_rank = 16 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} {{currency|5,016|USD|passthrough=no}}<ref name="IMF" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 112 | Gini = 37.9 | Gini_year = 2021 | Gini_change = increase <!--/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref>{{cite web|title=GINI index (World Bank estimate) – Indonesia|url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=ID|publisher=[[World Bank]]|access-date=2021-04-15}}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.705 | HDI_year = 2021 | HDI_change = decrease <!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=2022-09-08|access-date=2022-09-08}}</ref> | HDI_rank = 114 | currency = [[Индонез рупиа]] (Rp) | currency_code = IDR | time_zone = [[Индонез дэх цаг|янз бүрийн]] | utc_offset = +7 - +9 | date_format = ӨӨ/СС/ЖЖЖЖ | drives_on = зүүн | calling_code = [[+62]] | cctld = [[.id]] }} [[Зүүн Өмнөд Ази]]йн, [[Далайн орнууд]]ын ч гэж хэлж болох байрлалд 17,508 арлын дээр оршдог<ref>[http://ec.europa.eu/europeaid/where/asia/regional-cooperation/support-regional-integration/asem/documents/10.03.10_info_on_indonesia_finale_en.pdf Information on Indonesia]. ASEM Development conference II: Towards an Asia-Europe partnership for sustainable development. 26–27 May 2010, Yogyakarta, Indonesia. ec.europa.eu</ref> [[Тусгаар тогтнол|тусгаар тогтносон]], [[бүрэн эрхт улс|бүрэн эрхт]] [[улс]]ыг '''Бүгд Найрамдах Индонез Улс''' ({{lang-id|Republik Indonesia}}), товчоор '''Индонез улс''', '''Индонез''' гэнэ. [[Нидерланд]] XVII зууны үеэс [[Зондын арлууд]]ад эзэмшил орон (''колони'')-оо тэлсээр байлаа. [[XX зуун]]ы эхнээс [[Индонезийн ард түмэн|нутгийн ард түмэн]] яс үндэс харгалзалгүй эвлэн нэгдэж тусгаар тогтнохын төлөө тэмцсээр олон улсын дэмжлэгийг ч хүртэж, 1949 онд нэгэн шинэ улсыг үүсгэжээ. [[Жава үндэстэн|Жава]] тэргүүтэй [[Индонез#Хүн ам|энэ олон ястан]] одоо хэр нь нэг хэлтэн, нэг үндэстэн болох ирээдүй рүүгээ дөтөлсөөр л яваа. 1950 оноос Индонез төрийн байгууламжийн хувьд [[нэгдмэл улс|нэгдмэл]], төрийн хэлбэрийн хувьд ерөнхийлөгчийн эрх мэдэл давамгайлсан [[бүгд найрамдах улс|бүгд найрамдах засагтай]] болжээ. Одоо [[Индонез#Орон нутаг|орон нутаг, засаг захиргааны]] шаардлагаар дотроо 33 [[муж]] болж хуваагддаг. Ойр хавийн [[Сингапур]], [[Бруней]], [[Малайз]] гурван улсынхтай яг адил [[Малай хэлний]] нэгэн аялгууг албан ёсоор батлан сурцгааж байгаа. Түүнийгээ [[Индонез хэл]] гэж итгэж, [[латин үсэг|латин үсгээр]] бичдэг. Дурдсан улсуудаас гадна [[Зүүн Тимор]], [[Папуа-Шинэ Гвиней]], [[Австрали]], [[Палау]], [[Филиппин]], [[Энэтхэг]]тэй газар эс бөгөөс тэнгисийн усаар хиллэдэг. Индонезийн харьяаны 1.9 сая хавтгай дөрвөлжин километр газарт 2020 онд 270 сая 203 мянган хүн амьдарч байв. Дэлхийн олон улсаас хүн амын тоогоор [[Улс орнууд хүн амын тоогоор|4-р олон]], газар нутгийн хэмжээгээр [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|15-р том]] улс мөн гэдэг. Нэгт км-т 123.7 ноогддог гэдэг нь харин дундаж (79-р) байрынх. VII зууны [[Шривижая]], XIII зууны [[Мажапахит]] гэх мэтээр түрүү үеийн улс-нийгэмд [[Буддын шашин]], [[Хиндү шашин]] дэлгэрсэн. Дараа нь XIII зуунаас араб худалдаачдын сурталд автаж XVI зуун гэхэд олонх нь [[Ислам]]ын ёс үйлдэлт хүмүүс болцгоожээ. Одоо Индонезийн хүн амын 86% нь [[Ислам|мусульман (хотон)]] гэдэг. [[Исламын улс]] гэдэгт багтахгүй ч Ислам шашинтны тооны олноор дэлхийд тэргүүлнэ. Индонезийн газрын доор [[техтоник хавтан]]гууд шүргэлцдэгээс шалтгаалаад газрын чичирхийлэл олон давтагддаг, сүрхий идэвхтэй [[галт уул]]стай. Үүгээрээ хүнд халтай ч гэсэн галт уулын бялхдас газрын хөрсийг үржил шимтэй болгодгоос хүн эртнээс бөөгнөрч сууж нутагшсан. Халуун орны дагуу эн ихтэй учир [[амьтан]], [[ургамал|ургамлаар]] баялаг. Индонезийн худалдан авах чадвараар тэгшитгэсэн [[ДНБ]] [2010 онд] 1.124 тэрбум [[америк доллар]]тай тэнцэж байгаагаараа дэлхийн [[Олон улсын харьцуулалт:ХАЧ-аар тэгшитгэсэн ДНБ|16-р их орлогот]] улс гэгдэж [[Их Хорь|Их Хорийн]] эгнээнд багтаж байгаа юм. Гэвч хүн ардын олонх ядуу байгаа,<ref name=economist1>{{cite journal |title=Poverty in Indonesia: Always with them |journal=[[The Economist]] |date=14 September 2006 |accessdate=26 December 2006 |url= http://www.economist.com/node/7925064?story_id=7925064}}; [http://www.economist.com/node/8001604?story_id=8001604 correction].</ref><ref name = "Asia">{{cite journal |last=Guerin |first=G |title=Don't count on a Suharto accounting |journal=Asia Times Online |location=Hong Kong |date=23 May 2006 |url=http://www.atimes.com/atimes/Southeast_Asia/HE23Ae01.html |access-date=19 Арван нэгдүгээр сар 2012 |archive-date=14 Арван нэгдүгээр сар 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171114103951/http://www.atimes.com/atimes/Southeast_Asia/HE23Ae01.html |url-status=dead }}</ref> нэг хүнд ноогдох ДНБ [2010 онд] $4,666-аар хэмжигдэж байна. 1967 онд [[АСЕАН]]-ыг байгуулалцсан. == Нэр == Тус улсын одооны «Индонез» төрлийн нэрс Европт үүссэн. Индонезийг эзэмшиж асан Нидерландынхан [[нидерландаар]]аа ''Maleische Archipel'' (Малайн олтриг), ''Nederlandsch Oost Indië'' (Нидерландын Дорнод Энэтхэг), ''Indië'' (Энэтхэг), ''de Oost'' (Дорнод) гэх мэтээр тоомжиргүйхэн нэрийдэж байжээ.<ref name = "Kroef">{{cite journal |title = The Term Indonesia: Its Origin and Usage |journal= Journal of the American Oriental Society |author = Justus M van der Kroef | volume = 71 | issue = 3 | pages = 166–71 | year = 1951 | doi =10.2307/595186 |jstor=595186}}</ref> 1850 онд Английн угсаатны зүйч [[Жорж Виндзор Эрл]] [[Англи хэл|Англи]] хэлнээ ''Indunesians'' (''Индунезианс'', «Энэтхэгийн арлынхан») гэх нэрийг анх оруулж иржээ.<ref name="JIAEA_1">{{cite journal |last=Earl |first= George SW |title=On The Leading Characteristics of the Papuan, Australian and Malay-Polynesian Nations |journal= Journal of the Indian Archipelago and Eastern Asia (JIAEA) |year=1850 |page = 119}}</ref> Үгийн уг гарлыг мөшгөвөл ''Indus'' ([[Инд мөрөн]] дахь нутаг буюу «[[Энэтхэг]]» гэсэн үг) гэх латин, νῆσος (''несос'' - «[[арал]]») гэх грек үгсийн нийлэмж юмсанжээ.<ref name = "EcoSeas1">{{cite book | last = Tomascik | first = T | coauthors=Mah, JA, Nontji, A, Moosa, MK |title = The Ecology of the Indonesian Seas&nbsp;– Part One | publisher = Periplus Editions | year = 1996 | location = Hong Kong | isbn = 962-593-078-7}}</ref> 1900 он гарахад англи ''Indonesia'' нэрээс бусад хэлнээ хувилан тархсан бөгөөд Индонезийн тусгаар тогтнолын төлөө тэмцэгчид Нидерландын нэрээс татгалзаж, энэ нэрийг гол болгожээ.<ref name = "Kroef" />. Монголд 20-р зуунд [[оросоор]] ''Индонезия'' гэж байдгийг харгалзан «улс» «орон», «нутаг» гэх утгатай ''-ия'' дагаврыг салгаж [[Кирилл монгол бичгийн дүрэм|кирилл монголоор]] '''Индонез''' гэж бичдэг болжээ. ==Түүх== [[Жава арал|Жава]] арлаас ''[[босоо хүн]]ий'' (''homo erectus'') хэсэг яс олдсон нь Индонезийн арлуудад [[балар эртний үе]]д хүн амьдарч байсны баталгаа юмсанжээ. Хожим "[[Жава хүн]]" гэж алдаршсан түүнийг 1.5 сая, бүр 35 мянган жилийн өмнөх ч гэж янз бүрээр таасан байдаг.<ref>{{cite journal|title=Shell tool use by early members of Homo erectus in Sangiran, central Java, Indonesia: cut mark evidence |doi=10.1016/j.jas.2006.03.013|year=2007|last1=Choi|first1=Kildo|last2=Driwantoro|first2=Dubel|journal=Journal of Archaeological Science|volume=34|page=48}}</ref><ref>[http://www.terradaily.com/reports/Finding_showing_human_ancestor_older_than_previously_thought_offers_new_insights_into_evolution_999.html Finding showing human ancestor older than previously thought offers new insights into evolution]. Terradaily.com. 5 July 2011. Retrieved 29 January 2012.</ref><ref>{{Cite journal |last=Pope |title= Recent advances in far eastern paleoanthropology | journal = Annual Review of Anthropology | volume = 17 | pages = 43–77 | year =1988 |doi=10.1146/annurev.an.17.100188.000355 |first1= GG}} cited in {{cite book |last=Whitten |first=T |coauthors=Soeriaatmadja, RE, Suraya AA | title = The Ecology of Java and Bali |publisher=Periplus Editions |year=1996 |location=Hong Kong |pages=309–12}}; {{Cite journal |last = Pope | first = GG | title = Evidence on the age of the Asian Hominidae | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 80 | issue=16 |pages=4988–92 |year= 1983|pmid = 6410399 | doi = 10.1073/pnas.80.16.4988 | pmc =384173}} cited in {{cite book |last=Whitten |first= T | coauthors = Soeriaatmadja, RE, Suraya AA | title = The Ecology of Java and Bali | publisher =Periplus Editions |year=1996 |location=Hong Kong |page= 309}}; {{Cite journal | last = de Vos | first = JP | coauthors = PY Sondaar | title = Dating hominid sites in Indonesia |journal=Science |volume=266 |issue=16 |pages=4988–92 |year=1994 |doi=10.1126/science.7992059}} cited in {{cite book |last=Whitten |first=T | coauthors =Soeriaatmadja, RE, Suraya AA | title= The Ecology of Java and Bali |publisher=Periplus Editions |year=1996 |location= Hong Kong |page = 309}}</ref> Одоогийн Индонезийн хүн амын олонх нь [[Австронез]] угсаа, бүлэгт хамаарна. "Австронез хүмүүс [[Зүүн Өмнөд Ази]], [[Тайвань]] зэрэг газраас эхлэн нүүгээд [[нийтийн он тооллын өмнөх|М.Э.Ө]] 2000 оны үед Индонезэд ирсэн. Тэгээд нутгийн [[Меланез]] хүмүүсийг дорнош шахан нутаглуулжээ" гэх судалгаа байдаг.<ref>Taylor (2003), pp. 5–7</ref> М.Э.Ө VIII зуунд эндхийн хүмүүс [[газар тариалан]] эрхлэх, [[тутарга|тутаргын]] талбайд ажилладаг болцгоож,<ref>Taylor (2003), pp. 8–9</ref> М.Э I зуун гэхэд жижиг төр улс, гацаа тосгон хэлбэржин тогтсон байлаа. Далайн тээвэр зайлшгүй дайрах чухал байрлал нь Индонезийг үеийн үед Энэтхэг, Хятадтай холбож олон улсын, арал хоорондын худалдааг цэцэглүүлсэн.<ref>Taylor (2003), pp. 15–18</ref> Ер нь Индонезийн түүхийн гол сэдэв нь худалдаа арилжаа мөн юм.<ref>Taylor (2003), pp. 3, 9–11, 13–5, 18–20, 22–3</ref><ref>Vickers (2005), pp. 18–20, 60, 133–4</ref> [[Image:Myristica fragrans - Köhler–s Medizinal-Pflanzen-097.jpg|thumb|left|150px|[[Банда арлууд]]ад ургадаг анхилам үнэрт [[задь]] мод]] [[File:Presiden Sukarno.jpg|thumb|left|150px|Индонез улсыг байгуулагч [[Сукарно]]]] [[VII зуун]]аас өөр хоорондоо, ойр хавьтайгаа далайн тээврээр харилцдаг [[Шривижая]] улс (аймгийн холбоо ч гэж хэлж болох) нийгэм Суматра, Жава арлаар тогтсон. Энэ үед [[Буддын шашин]], [[Хиндү шашин]] дэлгэрчээ.<ref>Taylor (2003), pp. 22–26</ref><ref>Ricklefs (1991), p. 3</ref> [[VIII зуун|VIII]]-[[X зуун]]д Жава арлын дорнод Будда шүтлэгт [[Сайлендра]], Хиндү шүтлэгт [[Матарам]] зэрэг улс нийгэм оршин байсныг үлдээсэн [[суврага]], шүтлэгийн газар зэргээс нь мэдэж болно. [[XIII зуун]]аас хоёр зуугаад жил тогтносон дорно Жавад төвтэй [[Мажапахит]] гэх Хиндү шашинт улс бараг л Индонез даяар алдаршиж үлгэрлэж байв.<ref>{{cite journal |title=The next great empire |author=Peter Lewis |journal=Futures |volume=14 |issue= 1 | year = 1982 | pages=47–61 |doi=10.1016/0016-3287(82)90071-4}}</ref> Мусульман (хотон) худалдаачид [[Суматра арал|Суматра]] арлын умард эрэгт олон жил ирж очиж байхдаа XIII зуунд [[Ислам]] шашиндаа итгүүлээд амжжээ.<ref>Ricklefs (1991), pp. 3–14</ref> Эхлээд ноёд язгууртан, умард эргийнхэнд л таалагдсан ч аажмаар түгсээр [[XVI зуун]] гэхэд Суматра, Жава арлынхны үндсэн бишрэл, зан заншил болсон.<ref>Ricklefs (1991), pp. 12–14</ref> Европынхноос Индонезийн ард түмэнтэй анх [[задь]], [[башир цэцэг]] гэх мэт үнэт [[халуун ногоо]] авахын тулд 1512 онд ирсэн Португалийн [[Франсишку Серран]]ы ахалсан худалдаачид учирсан гэдэг.<ref>Ricklefs (1991), pp. 22–24</ref> Араас нь Нидерланд, Британийнхан ирдэг болж 1602 онд [[Нидерландын Дорно Энэтхэг компани]] үүссэн. 1800 онд [[Нидерландын Дорно Энэтхэг]] гэх нэртэй эзэмшил орон (''колони'') гэгдэх болжээ. [[Нидерланд]] анхандаа, дунд үедээ зөвхөн эргийн ойр хавьд эзэрхэж байлаа. [[XX зуун]]ы эхэнд л өнөөгийн Индонезийн хил хязгаар дотор ноёрхож чаджээ.<ref>Dutch troops were constantly engaged in quelling rebellions both on and off Java. The influence of local leaders such as [[Prince Diponegoro]] in central Java, [[Imam Bonjol]] in central Sumatra and [[Pattimura]] in [[Maluku Islands|Maluku]], and a bloody [[Aceh War|thirty-year war in Aceh]] weakened the Dutch and tied up the colonial military forces.({{Cite document |last=Schwartz |year=1999 |pages=3–4}}</ref> Сөргүүлээд 1908 оноос Индонезийн ард түмэн ямар оронд амьдарч байгаагаа мэдэрч, үндэсний ухамсар бүрдэж, тусгаар тогтнолын төлөө зорьцгоосон. [[Дэлхийн II дайн]]ы үед Индонезийг [[Япон]] эзлэж Нидерландынхан талийж одсон.<ref name="Ricklefs">Ricklefs (1991)</ref><ref>{{cite journal | title = Dutch Attitudes towards Colonial Empires, Indigenous Cultures, and Slaves |journal= Eighteenth-Century Studies | volume=31 |issue=3 | author = Gert Oostindie and Bert Paasman |pages=349–55 |year=1998 |url=http://muse.jhu.edu/journals/eighteenth-century_studies/v031/31.3oostindie.html |doi= 10.1353/ecs.1998.0021}}</ref> Япон дайнд бууж өгсний нөгөөдөр нь Индонезийнхан үндсэрхэг тэмцлийн удирдагч [[Сукарно]]г ерөнхийлөгч болгож, Индонез улсын тусгаар тогтнолыг тунхаглажээ.<ref>{{cite journal |title=Indonesia | author = HJ Van Mook | authorlink =Hubertus Johannes van Mook |journal=Royal Institute of International Affairs | year = 1949 |volume=25 |issue=3 |pages=274–85 |jstor=3016666}}</ref><ref name="Charles1945">{{cite journal |title=Independence the Issue |journal=Far Eastern Survey |author=Charles Bidien | volume =14 |issue=24 |pages=345–8 |date= 5 December 1945 | doi = 10.1525/as.1945.14.24.01p17062 |jstor=3023219}}</ref><ref>{{cite book | last =Taylor | first =Jean Gelman | title = Indonesia: Peoples and History | publisher =Yale University Press | year =2003 | page =325 | isbn = 0-300-10518-5 }}</ref><ref>Reid (1973), p. 30</ref> Гэвч Нидерланд эзэмшилдээ дахин оруулах гэж дайтав. Хотуудыг эзлэвч бүхэл орныг эзлэж чадахгүй байсаар 1949 онд олон улсын буруушаалт, дарамтанд аргагүй дийлдэн тусгаар тогтнолыг нь хүлээн зөвшөөрсөн.<ref name="Charles1945" /><ref>{{cite web |url= http://www.globalsecurity.org/military/world/war/indo-inde.htm |title=Indonesian War of Independence |accessdate=11 December 2006 |publisher=Global Security |work=Military}}</ref> Тэгэхдээ [[Нидерландын Шинэ Гвиней]]г өгөөгүй байсан бөгөөд 1962 оны [[Нью-Йоркийн гэрээ]], 1969 оны НҮБ-ийн тогтоолоор Индонезийн харьяанд шилжжээ.<ref>[http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB128/ Indonesia's 1969 Takeover of West Papua Not by "Free Choice"]. National Security Archive, Suite 701, Gelman Library, The George Washington University.</ref> Сукарно улсаа холбооноос нэгдмэл, ардчилалаас эзэрхэг дэглэмд тогтоон барьж, сөргөлдөгч [[Индонезийн цэрэг зэвсэг|цэргийнхэн]] болон [[Индонезийн коммунист нам]] (ИКН)-ынхныг эвлэрүүлэн намжааж байв.<ref>Ricklefs (1991), pp. 237–280</ref> 1965 онд цэргийнхэн төрийг эргүүлж, [[коммунизм]]ыг [[1965-1966 онд Индонезэд олон хүн алж хядагдсан нь|зэвсгийн хүчээр дараад]] (хагас сая хүн алагдсан уу?<ref>{{cite journal |author=John Roosa and Joseph Nevins |date=5 November 2005 |url=http://www.counterpunch.org/2005/11/05/the-mass-killings-in-indonesia/|title= 40 Years Later: The Mass Killings in Indonesia |accessdate=12 November 2006 |journal=[[CounterPunch]]}}</ref><ref>{{cite journal |title= Unresolved Problems in the Indonesian Killings of 1965–1966 |author=Robert Cribb |journal=Asian Survey |volume=42 |issue=4 |year=2002 |pages=550–563 |doi = 10.1525/as.2002.42.4.550}}</ref>), яллан буруутгаж байхын аргагүй болгосноор ИКН сэхээгүй.<ref>Friend (2003), pp. 107–109</ref><ref>{{cite video | people =Chris Hilton (writer and director) | title =Shadowplay | medium =Television documentary | publisher =Vagabond Films and Hilton Cordell Productions |year=2001}}</ref><ref>Ricklefs (1991), pp. 280–283, 284, 287–290</ref> Цэргийн дарга нараас генерал [[Сухарто]] 1968 оны 3 сард улсын ерөнхийлөгч болж дэвшив. Сухарто улсаа [[Шинэ эмх журам (Индонез)|шинээр журамлаж]], [[АНУ]]-аар тэтгүүлж байв.<ref>US National Archives, RG 59 Records of Department of State; [https://web.archive.org/web/20040701005635/http://www.state.gov/r/pa/ho/frus/john%D0%B1%D0%B0sonlb/xxvi/4445.htm cable no. 868], ref: Embtel 852, 5 October 1965.</ref><ref>Vickers (2005), p. 163</ref><ref>David Slater, ''Geopolitics and the Post-Colonial: Rethinking North-South Relations,'' London: Blackwell, p. 70</ref> Сухартогийн гучин жилд улсын эдийн засаг тэнхэрсэн, үүнд [[гадаадын шууд хөрөнгө оруулалт]] ч сайнаар нөлөөлж байв.<ref name="Ricklefs" /><ref>Vickers (2005)</ref><ref>Schwarz (1994)</ref> Гэхдээ түүний дарангуйлал [[авлига|авлигыг]] тэнхрүүлж, улс төрийн сөрөг бодол санааг боомилж байжээ.<ref name="Ricklefs" /><ref>Vickers (2005)</ref><ref>Schwarz (1994)</ref> [[1997 оны Азийн санхүүгийн хямрал]]аар Индонез их хохирсон.<ref>{{cite book | last =Delhaise | first = Philippe F | title =Asia in Crisis: The Implosion of the Banking and Finance Systems | publisher =Willey | year =1998 | page =123 | isbn = 0-471-83450-5}}</ref> 1998 онд газар газарт эсэргүүцлийн жагсаал, үймээн самуун дэгдэж Сухарто аргагүй огцров.<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/events/indonesia/latest_news/97848.stm |title=President Suharto resigns |publisher=BBC |date=21 May 1998 |accessdate=12 November 2006}}</ref> Индонезэд эзлэгдээд 25 жил болсны эцэст 1999 онд [[НҮБ]]-ийн дэмжлэгтэйгээр [[Зүүн Тимор]] тусгаар тогтнолын харгуйд шуударсан.<ref>{{cite web |last=Burr |first=W. |coauthors=Evans, M.L. |title=Ford and Kissinger Gave Green Light to Indonesia's Invasion of East Timor, 1975: New Documents Detail Conversations with Suharto |work=National Security Archive Electronic Briefing Book No. 62 |publisher=[[National Security Archive]], [[The George Washington University]], Washington, DC |date=6 December 2001 |url=http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB62/ |accessdate=17 September 2006 }}; {{cite web |title=International Religious Freedom Report |work=Bureau of Democracy, Human Rights, and Labor |location=US |publisher=Department of State |date=17 October 2002 |url=http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2002/13873.htm |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110716060553/http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2002/13873.htm |archivedate=16 Долдугаар сар 2011 |accessdate=29 September 2006 |url-status=live }}</ref> Индонез Сухартогоос хойш орон нутгийн эрхийг нэмэгдүүлж, 2004 онд ерөнхийлөгчөө шууд сонгосон гэх маягаар төр засгаа ардчилсаар байна. Улс төр, эдийн засаг тогтворжиж, нийгэм тайвширч, алан хядлага, авлигын тоо цөөрч байгаа. Гэхдээ 2005 онд [[Аче]]гийн салан тусгаарлах үзэлтнүүд засгийн цэрэгтэй мөргөлдөөд үзсэн.<ref>{{cite news |title=Aceh rebels sign peace agreement |publisher=BBC |date = 15 August 2005 |accessdate=12 December 2006 |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/4151980.stm}}</ref> {{clear}} == Төр засаг== [[File:Indonesia DPR session.jpg|thumb|right|Жакартад Ардын Төлөөлөгчдийн Зөвлөл хуралдаж байгаа нь]] Индонез бол ерөнхийлөгчийн эрх мэдэл давамгайлсан [[бүгд найрамдах улс|бүгд найрамдах засагтай]], төв засгийн газартаа эрх мэдэл базагддаг [[нэгдмэл улс|нэгдмэл төрийн байгууламжтай]] улс юм. Гучаад жил эрх барьсан [[Сухарто]] 1998 онд огцорсны дараа төр засаг нэлээд шинэчлэгдсэн. 1998-2001 оны хооронд үндсэн хуулиа дөрвөн удаа хэсэгчлэн зассан.<ref>In 1998, 1999, 2000 and 2001</ref> Төр улсын тэргүүн, зэвсэгт хүчний ерөнхийлөгч командлагч бөгөөд дотоод гадаад хэрэг, бодлогыг зангидагч нь улсын ерөнхийлөгч. Сайд нарын зөвлөлийг ерөнхийлөгч томилно. 2004 онд анх удаа ард түмэн улсынхаа хоёр ерөнхийлөгчийг анх сонгожээ.<ref>{{cite press release |publisher=[[Carter Center|The Carter Center]] |year=2004 |title=The Carter Center 2004 Indonesia Election Report |url=http://www.cartercenter.org/documents/2161.pdf |format=PDF |accessdate=13 December 2006 |archivedate=14 Зургадугаар сар 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070614025148/http://www.cartercenter.org/documents/2161.pdf }}</ref> Ерөнхийлөгчийн бүрэн эрхийн хугацаа 5 жил, дараалан ахин нэг удаа сонгогдох боломжтой.<ref>(2002), ''The fourth Amendment of 1945 Indonesia Constitution'', Chapter III&nbsp;– The Executive Power, Art. 7.</ref> Индонез улсын хурлыг [[Ардын Зөвлөлдөх Хурал]] (АЗХ, ''People's Consultative Assembly'') гэнэ. АЗХ нь үндсэн хуулийн өөрчлөлтийг батлах, шинэ ерөнхийлөгчийг батлах, улсын бодлогийг өргөнөөр тодорхойлох мэтийн үүрэгтэй. Мөн ерөнхийлөгчийг буруутгах эрхтэй.<ref>{{id icon}} {{cite book |title=Ketetapan MPR-RI Nomor II/MPR/2000 tentang Perubahan Kedua Peraturan Tata Tertib Majelis Permusyawaratan Rakyat Republik Indonesia |author=People's Consultative Assembly (MPR-RI) |authorlink=People's Consultative Assembly |url=http://www.mpr.go.id/pdf/ketetapan/putusan%20MPRRI%202000.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110721122810/http://www.mpr.go.id/pdf/ketetapan/putusan%20MPRRI%202000.pdf |archivedate=21 Долдугаар сар 2011 |format=PDF |accessdate=7 November 2006 |url-status=live }}</ref> Дотроо 560 суудалт [[Ардын Төлөөлөгчдийн Зөвлөл]] (АТЗ, ''People's Representative Council''), 132 суудалт [[Орон Нутгийн Төлөөлөгчдийн Зөвлөл]] (ОНТЗ, ''Regional Representative Council'')<ref name="USSTATE">{{cite web |title=Background Note: Indonesia |work=U.S. Library of Congress |publisher=U.S. Department of State|url=http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/2748.htm |accessdate=26 November 2009}}</ref> гэсэн хоёр танхимтай. Хууль цааз батлах, бүх шатны засгийн газрыг (хэрэгжүүлэх байгууллага) хянах үүрэг АТЗ-д оногдоно. Сонгогчид намд саналаа өгч, намууд цуглуулсан саналын хувиараа АТЗ-д суудал эзлэдэг.<ref name="Harijanti2006">{{cite journal |title=Indonesia: General elections test the amended Constitution and the new Constitutional Court |journal=International Journal of Constitutional Law |author=Susi Dwi Harijanti and Tim Lindsey |volume=4 |issue=1 |year=2006 |pages=138–150 |doi=10.1093/icon/moi055}}</ref> 1998 оны шинэтгэлээс хойш АТЗ-ийн эрх үүрэг мэдэгдэхүйц нэмэгдсэн.<ref>Reforms include total control of [[Statute|statutes]] production without executive branch interventions; all members are now elected ([[Reserved political positions|reserved seats]] for military representatives have now been removed); and the introduction of fundamental rights exclusive to the DPR. (see Harijanti and Lindsey 2006)</ref> ОНТЗ болохоор сүүлд орон нутгийн хөгжлийг зөв залахад чиглэн байгуулагджээ.<ref>Based on the 2001 constitution amendment, the DPD comprises four popularly elected [[non-partisan]] members from each of the thirty-three provinces for national political representation. {{cite book |author=People's Consultative Assembly (MPR-RI) |url=http://www.gtzsfdm.or.id/documents/laws_n_regs/con_decree/3_AmdUUD45_eng.pdf |title=Third Amendment to the 1945 Constitution of The Republic of Indonesia |format=PDF |url-status=dead |authorlink=People's Consultative Assembly |accessdate=13 December 2006 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20061201025250/http://www.gtzsfdm.or.id/documents/laws_n_regs/con_decree/3_AmdUUD45_eng.pdf |archivedate=1 Арван хоёрдугаар сар 2006 |deadurl=yes}}</ref> == Орон нутаг == {{Индонезийн газрын зураг}} Индонез улсын газар нутаг олон түвшинд шатлан захирагддаг. Дээд гурван түвшнийг нь л анхаарахад хангалттай. * I зэрэгт [[муж]] (индонезээр ''provinsi'') гэх зүйлийн нэгж байна. Одоогийн байдлаар Индонез 33 мужтай. * II зэрэг буюу мужийн доорх нутаг нэг бол [[хот]] (''kota'' - ''кота'') эсвэл [[хошуу]] (''kabupaten'' - ''капубатен'') байна. * III зэргийн нэгжийг нь индонезээр ''kecamatan'' гэнэ. Монгол хэлтэнд энэ нэгж тийм ч сонин биш байх болохоор ''кечаматан''<br>гэж галиглахад буруудахгүй биз дээ. Эсвэл хошууны доорх нэгж юм чинь [[сум]] гэвэл зохино. ===33 муж=== Онцгой эрхтэй таван мужийг <nowiki>*</nowiki>-оор тэмдэглэв. {{Col-begin}} {{Col-break}} '''[[Суматра]] арлын 10 муж''' * [[Аче]]<sup>*</sup>&nbsp; (''Aceh'') * [[Умард Суматра]] (''Sumatera Utara'') * [[Өрнөд Суматра]] (''Sumatera Barat'') * [[Риау]] ''(Riau)'' * [[Риау арлуудын муж|Риау арлуудын]] (''Kepulauan Riau'') * [[Жамби]] (''Jambi'') * [[Өмнөд Суматра]] (''Sumatera Selatan'') * [[Банка-Белитун]] (''Kepulauan Bangka Belitung'') * [[Бенкулу]] (''Bengkulu'') * [[Лампунгг]] (''Lampung'') '''[[Жава]] арлын 6 муж''' * [[Жакарта]]<sup>*</sup> (''Jakarta'') * [[Бантен]] (''Banten'') * [[Өрнөд Жава]] (''Jawa Barat'') * [[Төв Жава]] (''Jawa Tengah'') * [[Иогякарта|Иогякарта]]<sup>*</sup> (''Yogyakarta'') * [[Дорнод Жава]] (''Jawa Timur'') '''[[Бага Зондын арлууд|Бага Зондын]] арлуудын 3 муж''' * [[Бали]] (''Bali'') * [[Өрнөд Нуса Тенгара]] (''Nusa Tenggara Barat'') * [[Дорнод Нуса Тенгара]] (''Nusa Tenggara Timur'') {{Col-break}} '''[[Калимантан]] арлын 4 муж''' * [[Өрнөд Калимантан]] (''Kalimantan Barat'') * [[Төв Калимантан]] (''Kalimantan Tengah'') * [[Өмнөд Калимантан]] (''Kalimantan Selatan'') * [[Дорнод Калимантан]] (''Kalimantan Timur'') '''[[Сулавеси]] арлын 6 муж''' * [[Умард Сулавеси]] (Sulawesi Utara) * [[Горонтало]] (''Gorontalo'') * [[Төв Сулавеси]] (''Sulawesi Tengah'') * [[Өрнөд Сулавеси]] (''Sulawesi Barat'') * [[Өмнөд Сулавеси]] (''Sulawesi Selatan'') * [[Дорнод-Өмнөд Сулавеси]] (''Sulawesi Tenggara'') '''[[Малуку арлууд|Малуку]] арлуудын 2 муж''' * [[Малуку]] (''Maluku'') * [[Умард Малуку]] (''Maluku Utara'') '''[[Шинэ Гвиней]] арлын 2 муж''' * [[Өрнөд Папуа]]<sup>*</sup> (''Papua Barat'') * [[Папуа]]<sup>*</sup> (''Papua'') {{Col-end}} ==Газар орон== [[File:Indonesia 2002 CIA map.png|thumb|right|Индонезийн газрын зураг]] [[Өмнөд өргөрөг|Ө.ө. 11°]] – [[хойд өргөрөг|х.ө. 6°]], [[зүүн уртраг|з.у. 95° – 141°]] хооронд Индонез орон бүхлээрээ багтдаг. Экваторын хоёр талд бүгд 17,508 аралтайгаас 6 мянга нь л хүнтэй.<ref>{{cite press release |publisher=[[International Monetary Fund]] |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2006/01/data/dbcoutm.cfm?SD=2005&ED=2005&R1=1&R2=1&CS=3&SS=2&OS=C&DD=0&OUT=1&C=536&S=PPPWGT-PPPPC&RequestTimeout=120&CMP=0&x=45&y=5 |title=World Economic Outlook Database |accessdate=5 October 2006 |date=April 2006 }}; {{cite web | first =Hendriawan | title =Indonesia Regions | publisher =Indonesia Business Directory | url =http://www.indonext.com/Regions/ | accessdate =24 April 2007 | archive-date =28 Арван хоёрдугаар сар 2005 | archive-url =https://web.archive.org/web/20051228011848/http://www.indonext.com/Regions/ | url-status =dead }}</ref> Эднээс [[Жава]], [[Суматра]], [[Калимантан]] (Малайз, Бруней улстай хуваадаг), [[Шинэ Гвиней]] (Папуа-Шинэ Гвиней улстай хуваадаг), [[Сулавеси]] гэсэн таван томыг онцлох хэрэгтэй. Индонез улс Калимантан арал дээр Малайзтай, Шинэ Гвиней арал дээр Папуа-Шинэ Гвинейтэй, [[Тимор]] арал дээр [[Зүүн Тимор]]той хил залгадаг бол [[Сингапур]], [[Малайз]], [[Филиппин]], [[Палау]], [[Австрали]]тай далай тэнгисийн усаараа хаяалдаг. Хамгийн олон хүнтэй хот нь нийслэл [[Жакарта]]. Залгуулаад бичвэл [[Сурабая]], [[Бандун]], [[Медан]], [[Семаран]] гээд томоохон хотууд байдаг.<ref name="Witton2003">{{cite book | last =Witton | first =Patrick | title =Indonesia | publisher =Lonely Planet | year =2003 | location =Melbourne | pages =139, 181, 251, 435 | isbn=1-74059-154-2 }}</ref> 1,919,440 хавтгай дөрвөлжин километр газар нутагтай Индонезэд нэг км-т 134 хүн ноогддог. Харьцуулвал дэлхийн 16-р том газар нутагтай орон, 79-р нягт шигүү суурьшилт улс нь Индонез юмсанжээ.<ref name="ciarank">{{cite web |last=Central Intelligence Agency |title=Rank Order Area |work=The World Factbook |publisher=US [[CIA]], Washington, DC |date=17 October 2006 |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2147rank.html |accessdate=3 November 2006 |archive-date=9 Хоёрдугаар сар 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140209041128/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2147rank.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |title=Population density&nbsp;– Persons per&nbsp;km<sup>2</sup> 2006 |work=CIA world factbook |publisher=Photius Coutsoukis |year=2006 |url=http://www.photius.com/rankings/geography/population_density_2006_1.html |accessdate=4 October 2006}}</ref> Тэр дотроо дэлхийн арлуудаас хамгийн олон хүнтэй нь болох Жавад нэг км-т 940 хүн ноогдоно.<ref name="JOSHUA">{{cite web | last = Calder | first = Joshua | title = Most Populous Islands | publisher = World Island Information | date = 3 May 2006 | url = http://www.worldislandinfo.com/POPULATV2.htm | accessdate =26 September 2006 }}</ref> Хамгийн өргөгдсөн газар нь Папуа мужийн нутагт байгаа [[Пунчак Жая]] уулын оргил (д.т.д. 4884 м), хамгийн том нуур нь Суматра арлын 1,145 км<sup>2</sup> талбайт [[Тоба нуур]] юм. [[Махакам]], [[Барито]] гэх мэт Калимантан арлын гол мөрд хамгийн уртад тооцогдоно.<ref>{{cite encyclopedia |title=Republic of Indonesia |work=Encarta |publisher=Microsoft |year=2006 |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761573214/Republic_of_Indonesia.html#s4 |archiveurl=http://www.webcitation.org/5kwrIjXxw |archivedate=31 October 2009 |deadurl=yes }}</ref> [[File:Mahameru-volcano.jpeg|thumb|left|Индонезийн галт уулс]] [[Номхон далайн хавтан|Номхон далайн]], [[Евразийн хавтан|Евразийн]], [[Австралийн хавтан|Австралийн]] гурван техтоник хавтны уулзвар зааг дээр Индонез байрладаг. Тиймээс ч 19-р зуунд сүйд хийж асан [[Кракатоа]], [[Тамбора]] хоёрыг оруулаад цөөндөө л гэхэд 150 гаруй [[галт уул]] үе үе идэвхждэг.<ref>{{cite web|url=http://www.volcano.si.edu/world/region.cfm?rnum=06&rpage=list| title=Volcanoes of Indonesia| publisher=[[Smithsonian Institution]]| accessdate=25 March 2007| work=Global Volcanism Program}}</ref> Саяхан л гэхэд 2004 оны цуут цунами 167,736 хүнийг нь урсгаж<ref>{{cite web | title =The Human Toll | work =UN Office of the Special Envoy for Tsunami Recovery | publisher =United Nations | url =http://www.tsunamispecialenvoy.org/country/humantoll.asp | archiveurl =https://web.archive.org/web/20070519133441/http://www.tsunamispecialenvoy.org/country/humantoll.asp | archivedate =19 Тавдугаар сар 2007 | accessdate =25 March 2007 | url-status =live }}</ref>, 2006 оны Иогякартын газар хөдлөлт 5,782 хүнийг үхүүлсэн гайтай. Гэлээ ч галт уулын бялхдас газрыг үржил шимтэй болгодог учир Жава, Балид хүн хамгаас олноор суурьшжээ.<ref>{{cite book |last=Whitten |first=T |coauthors=Soeriaatmadja, R. E., Suraya A. A. |title=The Ecology of Java and Bali |publisher=Periplus Editions Ltd |year=1996 |location=Hong Kong |pages=95–97}}</ref> Экваторын дагуу байршдаг тул [[борооны улирал|борооны]], [[хуурай улирал|хуурай]] хоёр улиралтай, [[халуун орны уур амьсгал]]тай. Эрэг хавийн нам газраар жилд 1,780–3,175 мм, уулархаг нутгаар 6,100 мм хүртэл хур буудаг. Суматрын өрнөд эрэг, өрнө Жава, Калимантан, Сулавеси, Папуагийн уулархаг нутгаар хур бороосог. Маш чийглэг, дунджаар 80%. Жилийн турш агаарын температур тогтмол, Жакарта орчмоор өдөрт дунджаар 26–30 °C халуун.<ref>{{cite web |title =About Jakarta And Depok |work =University of Indonesia |publisher =University of Indonesia |url =http://www.ui.ac.id/english/menu_statis.php?id=c6&hal=c_about_jkt |accessdate =24 April 2007 |archiveurl =https://web.archive.org/web/20060504191815/http://www.ui.ac.id/english/menu_statis.php?id=c6&hal=c_about_jkt |archivedate =4 Тавдугаар сар 2006 |url-status =live }}</ref> {{clear}} ==Хүн ам== :''Мөн үзэх: [[Индонезийн ард түмэн]]'' [[File:Ubud-Kids.jpg|thumb|Олон ястны улсын [[Бали ястан|Бали]] яст жаалууд]] 2010 оны байдлаар Индонез улсын хүн амын тоо 237.6 саяд хүрч,<ref name="bps2010">{{cite web|url=http://www.bps.go.id/65tahun/SP2010_agregat_data_perProvinsi.pdf |title=Central Bureau of Statistics: ''Census 2010'' |publisher=Badan Pusat Statistik |accessdate=17 January 2011}} {{id}}</ref> жилд 1.9%-иар өсч байна.<ref>{{cite web|url=http://waspada.co.id/index.php?option=com_content&view=article&id=182106:fifty-years-needed-to-bring-population-growth-to-zero&catid=30:english-news&Itemid=101 |title=Fifty years needed to bring population growth to zero |publisher=Waspada.co.id |date=19 March 2011 |accessdate=10 April 2011}}</ref> Хүн амын 58% нь дэлхийн арлуудаас хамгийн олон хүнтэй нь гэх<ref name="JOSHUA" /> Жава аралд оршин суудаг.<ref name="bps2010"/> [[Гэр бүл төлөвлөлт|Гэр бүл төлөвлөх]] хөтөлбөр 1960 оноос эхлэн хэрэгжсээр байгаа ч гэсэн 2020 онд 265 сая, 2050 онд 306 сая хүнтэй болох төлөв харагддаг.<ref>[http://esa.un.org/unpd/wpp/Excel-Data/DB04_Population_ByAgeSex_Annual/WPP2010_DB4_F1B_POPULATION_BY_AGE_BOTH_SEXES_ANNUAL_2011-2100.XLS World Population Prospects (2010). Annual Population 2011–2100]. (XLS table). United Nations</ref> Индонезэд [[Индонезийн ард түмний хэл яриа|742 янзын хэл аялгуугаар]] ярилцдаг [[Индонезийн ард түмэн|300 гаран яс үндэс]]ний хүмүүс аж төрөн суудаг.<ref>{{cite web |publisher=Expat Web Site Association |title=An Overview of Indonesia |work=Living in Indonesia, A Site for Expatriates |url=http://www.expat.or.id/info/overview.html |accessdate=5 October 2006}}</ref><ref>{{cite web |last=Merdekawaty |first=E. |title="Bahasa Indonesia" and languages of Indonesia |work=UNIBZ&nbsp;– Introduction to Linguistics |publisher=Free University of Bozen |date=6 July 2006 |url=http://www.languagestudies.unibz.it/Bahasa%20Indonesia_Merdekawaty.pdf |format=PDF|accessdate=17 July 2006}}</ref> Тэгэхдээ ихэнх нь бүр дээр үед Тайвань, Зүүн Өмнөд Азиас нүүсэн байх гэж таахуйц [[Австронез]] язгуурын хэлтэй байдаг. Дорно Индонезээр үүнээс ялгагдах [[Меланез]] язгуурын ард түмэн бас байдаг.<ref name="Witton2003" /><ref>Taylor (2003), pp. 5–7, {{cite book | last = Dawson| first = B.| coauthors = Gillow, J.| title = The Traditional Architecture of Indonesia | publisher = Thames and Hudson Ltd | year = 1994 | location = London | page = 7 | isbn = 0-500-34132-X }}</ref> Нэр бүхий ард түмнээс [[Жава үндэстэн]] хүн амын 42% эзлэдэг.<ref>{{cite book |last=Kingsbury |first=Damien |title=Autonomy and Disintegration in Indonesia |publisher=Routledge |page=131 |isbn=0-415-29737-0 |year=2003}}</ref> Жавагийн араас [[Сунда үндэстэн|Сунда]], [[Малай үндэстэн|Малай]], [[Мадура ястан|Мадура]] гэх мэт үндэстэн ч юм шиг, ястан ч юм шиг саяаас олон хүнт арваад ард түмэн байдаг. Мөн 8 сая [[Хятад үндэстэн|Хятад]], 5 сая [[Араб үндэстэн|Араб]] гэх мэтээр хаа хол хальж очсон үндэстэд ч байна. Шинээр нэгдэж томорсон улс, хэдэн зуун цөөн тоот ястны орон болохоор ч тэр үү иймэрхүү нутгийн ялгааг давж хараад "Индонез" [үндэстэн] гэж өөриймсөх сэтгэлгээ ард түмнийх нь дунд хэдийнээ дэлгэрчээ.<ref name="RICKLEFS_256">Ricklefs (1991), p. 256</ref> Ийм эв найртай нийгэм бүрдсэн ч гэсэн зарим газар соёл, шашин, ястнаараа мөргөлдөх явдал гарч л байдаг.<ref>Domestic migration (including the official [[Transmigrasi]] program) are a cause of violence including the massacre of hundreds of Madurese by a local [[Dayak people|Dayak]] community in West Kalimantan, and conflicts in Maluku, [[Sulawesi Tengah|Central Sulawesi]], and parts of Papua and West Papua {{Cite journal |author=T.N. Pudjiastuti |year=2002 |title=Migration & Conflict in Indonesia |url=http://www.iussp.org/Bangkok2002/S15Pudjiastuti.pdf |url-status=dead |format=PDF |publisher=International Union for the Scientific Study of Population (IUSSP), Paris |archive-url=https://web.archive.org/web/20120209225410/http://www.iussp.org/Bangkok2002/S15Pudjiastuti.pdf |archive-date=9 Хоёрдугаар сар 2012 |accessdate=17 September 2006}}</ref><ref>{{cite web |title=Kalimantan The Conflict |work=Program on Humanitarian Policy and Conflict Research |url=http://preventconflict.org/portal/main/maps_kalimantan_conflict.php |archiveurl=https://web.archive.org/web/20091212135147/http://preventconflict.org/portal/main/maps_kalimantan_conflict.php |archivedate=12 Арван хоёрдугаар сар 2009 |accessdate=7 January 2007 |publisher=Conflict Prevention Initiative, Harvard University |url-status=live }}</ref><ref>{{cite conference |author=J.W. Ajawaila; M.J. Papilaya; Tonny D. Pariela; F. Nahusona; G. Leasa; T. Soumokil; James Lalaun and W. R. Sihasale |title=Proposal Pemecahan Masalah Kerusuhan di Ambon |publisher=Fica-Net |year=1999 |location=Ambon, Indonesia |url=http://www.fica.org/h/ambon/idRusuh1.html |accessdate=29 September 2006 |booktitle=Report on Church and Human Rights Persecution in Indonesia }} {{Webarchiv|url=http://www.fica.org/h/ambon/idRusuh1.html |archive-is=20120527011433 |text=Proposal Pemecahan Masalah Kerusuhan di Ambon |archiv-bot=2026-04-05 13:02:44 InternetArchiveBot }}; Kyoto University: Sulawesi Kaken Team & Center for Southeast Asian Studies {{PDFlink|[http://sulawesi.cseas.kyoto-u.ac.jp/lib/pdf/MRidwanAlimuddin.pdf Bugis Sailors]|124&nbsp;KB}}</ref> Эндхийн Хятадууд сэргэлэн гарууд байж баялгийг нэлээд хуримтлуулсан, олон пүүс компанийг эзэмшдэгт<ref>Schwarz (1994), pp. 53, 80–81</ref><ref>Friend (2003), pp. 85–87, 164–165, 233–237</ref> зөвхөн Индонезэд л байдаг ард түмэн сэжиглэн дургүйцэж зодолдож нүдэлцээд авсан нь цөөнгүй.<ref>{{cite web |author=M. F. Swasono |title=Indigenous Cultures in the Development of Indonesia |work=Integration of endogenous cultural dimension into development |publisher=Indira Gandhi National Centre for the Arts, New Delhi |year=1997 |url=http://ignca.nic.in/cd_05008.htm |accessdate=17 September 2006}}</ref><ref>{{cite web |first=S. Long |date=9 April 1998 |title=The Overseas Chinese |url=http://www.prospectmagazine.co.uk/1998/04/theoverseaschinese/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111008055514/http://www.prospectmagazine.co.uk/1998/04/theoverseaschinese/ |archive-date=8 Аравдугаар сар 2011 |accessdate=10 April 2011 |publisher=Prospect Magazine}} The [[May 1998 riots of Indonesia#Jakarta (12–14 May)|riots in Jakarta in 1998]]—much of which were aimed at the Chinese—were, in part, expressions of this resentment. {{cite web |author=M. Ocorandi |date=28 May 1998 |title=An Analysis of the Implication of Suharto's resignation for Chinese Indonesians |url=http://www.hartford-hwp.com/archives/54b/083.html |accessdate=26 September 2006 |publisher=Worldwide HuaRen Peace Mission}}</ref><ref>{{cite web |author=F.H. Winarta |title=Bhinneka Tunggal Ika Belum Menjadi Kenyataan Menjelang HUT Kemerdekaan RI Ke-59 |publisher=Komisi Hukum Nasional Republik Indonesia (National Law Commission, Republic of Indonesia), Jakarta |month=August | year=2004 |url=http://ignca.nic.in/cd_05008.htm |language=Indonesian}}</ref> [[Жохорын султант улс]]ын үеэс Индонезийн арлуудын ард түмний хоорондоо ойлголцох хэл болсоор ирсэн [[Малай хэл]]ний [[чухал аялгуу|чухал нэгэн аялгуу]] байдаг. Энэ аялгуунд суурилсан Малай хэлийг [[Сингапур]], [[Малайз]], [[Бруней]], Индонез дөрвөн улсад [[албан ёсны хэл]] болгожээ. Тэгэхдээ нэр нь өөр. Индонезэд үүнийг [[Индонез хэл]] (''Bahasa Indonesia'') гэж заадаг. Ер нь Индонезийнхэн бүгд л энэ хэлээр ярилцдаг, Индонезэд энэ хэл ажил хэрэг, улс төр, хэвлэл мэдээлэл, боловсрол гээд бүх салбарт өөр ямар ч хэлнээс илүү сонсдоно. Гэхдээ л нөгөө ястан үндэстнээрээ ард түмний хэл ялгаатай. Хүмүүс [[Индонезийн ард түмний хэл яриа|742 янзын хэл аялгууныхаа]] нэгийг өөрийн [[төрөлх хэл]] гэж боддог. Үүнээс мэдээж [[Жава хэл]]ийг хамгийн олуулаа тээж яваа.<ref name="CIA"/> Папуад харьцангуй цөөн буюу 2.7 сая хүн байдаг мөртлөө бүр [зарим нь Папуа төрлийн, зарим нь Австронез төрлийн] 242 янзаар хэлж ярьцгаадаг.<ref>{{cite web|url=http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=IDP |title=Ethnologue report for Indonesia (Papua) |publisher=Ethnologue.com |accessdate=28 April 2010}}</ref> Индонезийн үндсэн хуулинд шашин шүтэх нь хүний дур зоргынх<ref>{{cite web |title=The 1945 Constitution of the Republic of Indonesia |work=US-ASEAN |url=http://www.us-asean.org/Indonesia/constitution.htm |accessdate=2 October 2006 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060109203358/http://www.us-asean.org/Indonesia/constitution.htm |archivedate=9 Нэгдүгээр сар 2006 |url-status=live }}</ref> гэсэн мөртлөө өөр баримтаар [[Ислам]], [[Протестант]], [[Католик]], [[Хиндү]], [[Буддын шашин]], [[Күнзийн суртал]] зургааг албан ёсны гэж онцлон батласан байх юм.<ref name="Yang">{{cite journal |last=Yang |first=Heriyanto |title=The History and Legal Position of Confucianism in Post Independence Indonesia |journal=Religion |volume=10 |issue=1 |page=8 |month=August | year=2005 |url=http://archiv.ub.uni-marburg.de/mjr/pdf/2005/yang2005.pdf |format=PDF|accessdate=2 October 2006}}</ref> 2000 оны тооллогийг үндэслэхэд Индонезийн ард түмний 86.1% нь Ислам шашны Сунни дэгтэй. Ингэхэд Индонез улс Исламын улс биш боловч хамгийн олон Ислам шүтлэгтэн (хотон хүн)-тэй улс юм байна гэж ойлгогдоно.<ref name="CIA">{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/id.html |title=Indonesia |publisher=CIA |accessdate=10 April 2011 |archive-date=10 Арван хоёрдугаар сар 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081210041527/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/id.html |url-status=dead }}</ref> Хиндү шашинтны олонх нь [[Бали ястан|бали]], Буддын шашинтны олонх нь [[Хятад үндэстэн|хятад]].<ref>{{cite web |title=Indonesia&nbsp;– Buddhism |publisher=U.S. Library of Congress |url= http://countrystudies.us/indonesia/40.htm |accessdate=15 October 2006}}</ref> Хэдий цөөн шүтэн бишрэгчтэй ч Хиндү, Будда хоёр шашин Индонезийн соёлд их л нэвчжээ. Ислам нь худалдаачдын чармайлтаар 13-р зуунд умар Суматрад нэвтрээд 16-р зуун гэхэд Индонез орны зонхилох шашин болсон.<ref name="csi">{{cite web |title=Indonesia&nbsp;– Islam |publisher=U.S. Library of Congress|url=http://countrystudies.us/indonesia/37.htm |accessdate=15 October 2006}}</ref> Харин Католик шашныг Португалийн авралын зар тараагчид, колончлогчид эхлүүлсэн<ref>Ricklefs (1991), pp. 25, 26, 28</ref><ref>{{cite web | title =1500 to 1670: Great Kings and Trade Empires | publisher = Sejarah Indonesia | url =http://www.gimonca.com/sejarah/sejarah02.shtml | accessdate =25 April 2007 }}</ref> бол Протестант нь Нидерландын эзэмшилд байх үед Калвинч, Лютеранч номлогчдын тарьсан үр юмсанжээ.<ref>Ricklefs (1991), pp. 28, 62</ref><ref>Vickers (2005), p. 22</ref><ref>{{cite book | last = Goh | first = Robbie B.H. | title = Christianity in Southeast Asia | publisher = Institute of Southeast Asian Studies | page = 80 | isbn = 981-230-297-2 | year = 2005 }}</ref> == Зургийн цомог == <center><gallery caption="Индонез" widths="180px" heights="120px" perrow="5/'"> File:Museum Nasional Indonesia.jpg|National Museum of Indonesia in [[Central Jakarta]] File:Jakarta Skyline Part 2.jpg|[[Wisma 46]], Indonesia's tallest office building, located in the middle of Jakarta skyscraper. File:Central Jakarta.JPG|Jalan Thamrin, the main avenue in Central Jakarta File:Gambir Station Platform.jpg|A train at [[Gambir]] station in [[Central Jakarta]] File:BungKarno-indonoob.JPG|The [[Bung Karno Stadium]] is capable of hosting 100,000 spectators File:Indonesia 2002 CIA map.png|Map of Indonesia File:Indonesia provinces english.png|Provinces of Indonesia File:Jalan malioboro - Jogjakarta.JPG|Malioboro, the most famous street in Yogyakarta city Image:transjogja.jpg|Trans Jogja Bus. A bus rapid transit system in Yogyakarta city File:SOTO FOOD.jpg|A selection of [[Indonesian cuisine|Indonesian food]], including ''Soto Ayam'' (chicken soup), ''sate kerang'' ([[satay|shellfish kebabs]]), ''telor pindang'' (preserved eggs), ''perkedel'' (fritter), and ''es teh manis'' (sweet iced tea) File:Indonesian Army infantryman participating in the GPOI.jpg|An Indonesian Army infantryman participating in the U.N.'s Global Peacekeeping Operation Initiative Image:Panser side left.JPG|Pindad Panser "Anoa" shown during Indo Defense and Aerospace Expo 2008 |Indonesian Naval vessels Image:AURI B-25.jpg|B-25 Mitchell bombers of the AURI in the 1950s Image:Jmnei.jpg|A [[Javanese people|Javanese]] engineer closes one of the gun bay doors on a Dutch [[Brewster Buffalo|Buffalo]], January 1942. |[[Mazda6]] used by the Jakarta Metro Highway Patrol (''Ditlantas Polda Metro Jaya'') as a patrol car |[[Mitsubishi Lancer]] used by Vital Object Protection of Indonesian National Police File:ID_diesel_loco_CC_201-05_060327_4217_kta.jpg|GE U20C in [[Indonesia]], #CC201-05 File:Diesel locomotive CC 203 22 at Gambir Station.jpg|GE U20C "Full-Width Cabin" in Indonesia, #CC203-22 [...] </gallery></center> ==Зүүлтийн тайлбар== {{лавлах холбоос|3}} == Цахим холбоос == * {{commons|Indonesia|Индонез}} {{Ази}} {{Хөтлөгч мөр Австрали ба далайн орнууд}} {{OIC}} [[Ангилал:Индонез| ]] [[Ангилал:Азийн орон]] [[Ангилал:Арлын орон]] [[Ангилал:Австрали ба Далайн орон]] [[Ангилал:Зүүн Өмнөд Ази]] [[Ангилал:Ерөнхийлөгчийн засаглалтай бүгд найрамдах улс]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] h9fsprk1pyausdrskfqhdo091w3gxse Парис 0 8536 852347 830858 2026-04-05T18:56:09Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 852347 wikitext text/x-wiki {{Short description|Capital and largest city of France}} {{About|Францын нийслэлийн}} {{Инфобокс Францын коммун |name = Парис |native name = Paris |commune status = [[Нийслэл|Нийслэл хот]], [[Францын коммунууд|коммун]], болон [[Францын департамент|департамент]] |image = {{multiple image |border = infobox |perrow = 1/3/2/1 |total_width = 290 |caption_align = center |image1 = La Tour Eiffel vue de la Tour Saint-Jacques, Paris août 2014 (2).jpg |caption1 = [[Эйфелийн цамхаг]] болон [[Сена мөрөн]] |image 2 = 04-2017. Notre-Dame de Paris-71.jpg |caption2 = [[Парисын Дарь эхийн сүм|Дарь эхийн сүм]] |image3 = Basilique du Sacré-Cœur de Montmartre, Paris 18e 140223 2.jpg |caption3 = [[Сакре-Кёр]] |image4 = Paris-Pantheon-Facade.jpg |caption4 = [[Пантеон (Парис)|Пантеон]] |image5 = Arc de Triomphe HDR 2007.jpg |caption5 = [[Ялалтын хаалга (Парис)|Ялалтын хаалга]] |image6 = Paris Opera full frontal architecture, May 2009 (cropped).jpg |caption6 = {{lang|fr|[[Пале Гарнье]]|italic=no}} |image7 = Louvre Courtyard, Looking West.jpg |caption7 = [[Лувр]] }} |image coat of arms = Grandes Armes de Paris.svg |shield_link = Парисын сүлд |image flag = Flag of Paris with coat of arms.svg |flag_link = Парисын туг |city motto = {{lang|la|[[Парисын сүлд#Уриа|Fluctuat nec mergitur]]}}<br />"Далайн давалгаагаар шидэгдсэн ч тэрээр живэхгүй" |map = Paris-Position.svg |map caption = Франц дахь байршил |arrondissement =Байхгүй |canton = |subdivisions entry = [[Засаг захиргааны нэгж|Хуваалт]] |subdivisions = 20 [[Парисын дүүргүүд|дүүрэг]] |INSEE = 75056 |postal code = 75001-75020, 75116 |demonym = Парисчууд |mayor = [[Анн Идалго]]<ref>{{cite web |title=Répertoire national des élus: les maires |url=https://static.data.gouv.fr/resources/repertoire-national-des-elus-1/20221216-172042/rne-maire.csv |publisher=data.gouv.fr, Plateforme ouverte des données publiques françaises |date=2022-12-16 |language=fr |archive-date=2023-02-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230227222303/https://static.data.gouv.fr/resources/repertoire-national-des-elus-1/20221216-172042/rne-maire.csv |url-status=live }}</ref> |term = 2020&ndash;2026 |party = [[Социалист Нам (Франц)|СН]] |intercommunality = [[Их Парис|Их Парисын хотын бөөгнөрөл]] |coordinates = {{WikidataCoord|Q90|type:city(2,100,000)_region:FR-75C|display=it}} |elevation m = 78 |elevation min m = 28 |elevation max m = 131 |area km2 = 105.4 |population = 2102650 |population date = 2023 |population footnotes = <ref name=pop2023/> |urban area km2 = 2853.5 |urban area date = 2020 |urban pop = 10858852 |urban pop date = 2019<ref name="paris_UU20_pop">{{cite web |url=https://www.insee.fr/fr/statistiques/1405599?geo=UU2020-00851 |title=Comparateur de territoire: Unité urbaine 2020 de Paris (00851) |publisher=INSEE |language=French |access-date=2021-02-10 |archive-date=2021-01-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210119110723/https://www.insee.fr/fr/statistiques/1405599?geo=UU2020-00851 |url-status=live}}</ref> |metro area km2 = 18940.7 |metro area date = 2020 |metro area pop = 13024518 |metro area pop date = Jan.&nbsp;2017<ref name="paris_AAV20_pop">{{cite web |url=https://www.insee.fr/fr/statistiques/1405599?geo=AAV2020-001 |title=Comparateur de territoire: Aire d'attraction des villes 2020 de Paris (001) |publisher=INSEE |access-date=10 February 2021 |archive-date=20 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210120182725/https://www.insee.fr/fr/statistiques/1405599?geo=AAV2020-001 |url-status=live}}</ref> |website = {{URL|https://paris.fr}} |population ranking=Европод [[Европын хотуудын жагсаалт (хотын хязгаар доторх хүн амын тоогоор)|9-д]]<br/>Францад [[Францын 20,000-аас дээш оршин суугчтай коммунуудын жагсаалт|1-т]] }} [[зураг:Paris France 6.jpg|right|280px|Парис хот 2023]] [[зураг:Paris France 6a.jpg|right|280px|Парис хот 2023]] [[зураг:Paris France 10.jpg|right|280px|Парис хот 2023]] '''Парис''' ({{lang-fr|Paris}} [{{IPA|paˈʁi}}]) нь [[Франц]]ын [[нийслэл]] бөгөөд тус улсын хамгийн их хүн амтай хот юм. [[Сена мөрөн]] Парис хотыг баруун (''Rive Droite'' „баруун эрэг“) болон зүүн (''Rive Gauche'', „зүүн эрэг“) хэсэг болгон хуваах бөгөөд засаг захиргааны хуваарийн хувьд 20 дүүрэгт хуваагдан, Иль-де-Франс бүсийн (заримдаа Парисын бүс буюу ''Région parisienne'' гэгддэг) төвд оршино. Парис хотын захиргаа доорх газар нутагт (1860 оноос хойш бараг өөрчлөгдөөгүй) 2013 оны 1-р сарын байдлаар 2.229.621 хүн амьдарч байсан нь [[Европын Холбоо]]ны том хотуудын жагсаалтад тавд, мөн Парисын ''aire urbaine'' буюу [[метрополи]] газар нутагт нь 12,4 сая хүнтэйгээрээ [[Лондон]]ы дараа хоёрт ордог хүн шигүү суурьшсан хотуудын нэг юм.<ref>[http://www.insee.fr/fr/themes/tableau.asp?reg_id=0&ref_id=NATTEF01203 ''INSEE: Les 60 premières aires urbaines en 2013''], 2016-03-21</ref><ref>[http://www.insee.fr/fr/themes/tableau_local.asp?ref_id=POP1B&millesime=2012&niveau=1&typgeo=AU2010&codgeo=001 ''INSEE: POP1B – Population par sexe et âge – Aire urbaine de Paris (001)''], 2015-11-22</ref><ref>[http://insee.fr/fr/themes/document.asp?reg_id=0&id=4502 ''INSEE: Villes de France'']{{Dead link|date=Дөрөвдүгээр сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, 2015-06-04</ref> Бусад Европын орны нийслэлтэй харьцуулахад харьцангуй бага талбайтай (105 км²) ба нэг километр квадрат талбайд 22.000 хүн оногдож байгаагаараа Европын хүн амын нягтаршил хамгийн өндөртэй нийслэл хот юм. Парис нь Францын улс төр, эдийн засаг, соёлын төв бөгөөд нийт гурван нисэх онгоцны буудал, зургаан төмөр замын буудалтай, Франц улсын зам, тээврийн чухал зангилаа хот юм. Сена мөрний эргийн нэг хэсэг нь өнөөдөр [[Дэлхийн өв|ЮНЕСКО-ийн дэлхийн өвд]] багтах ба [[ЮНЕСКО]]-ийн төв байр нь өөрөө тус хотод байхаас гадна [[Эдийн Засгийн Хамтын Ажиллагаа ба Хөгжлийн Байгууллага]] болон [[Олон улсын худалдаа, аж үйлдвэрийн танхим]]ын төв байрууд ч энэ хотод байдаг. Парист дэлхийн сонирхлыг татсан алдарт [[Эйфелийн цамхаг]], [[Парисын Дарь эхийн сүм]], [[Лувр|Луврын музей]] зэрэг байдаг нь аялагч, жуулчдыг ихээр татдаг. Жилдээ ойролцоогоор 16 сая гадаадын жуулчин Парист ирдэг учир Лондон, Бангкок хотуудын дараа орох хамгийн ихээр жуулчид ирдэг хотуудын тоонд ордог. Парис орчмын бүсэд (Иль-де-Франс) жилдээ 47 сая гаран гадаад дотоодын зочид ирж буцах бол 184 сая гаран нь хоногоор айлчилдаг байна.<ref>[http://www.directmatin.fr/france/2014-12-15/tourisme-lile-de-france-plebiscitee-696469 Directmatin.fr] ''Tourisme : l'Ile-de-France plébiscitée'', нийтлэгдсэн 2014-12-15, хандсан 2014-12-22</ref> Өнөөгийн Парис хот нь 3-р зуунд [[Иль дө ла Сите]] арал дээр байсан [[Кельт]]ийн суурингаас эхлэн хөгжсөөр ирэв. Сүүлд ромчууд Сена мөрний эрэгт нэгэн хотыг байгуулсан нь 6-р зуунд [[Франкийн эзэнт гүрэн|Франкийн эзэнт гүрний]] төв байжээ. 16-р зуунд [[Франциск I]]-ийн үед Парист соёл, урлаг цэцэглэн хөгжсөн үе байв. [[Абсолютизм]]ын үед ялангуяа 17-р зуунд хаанчилж байсан [[Людовик XIV|XIV Луи]] санаачилгаар хотод олон шинэ барокийн барилга болон үзэмж төгөлдөр гудамж талбайгаар өргөтгөсөн нь барокийн үед хот тохижуулах үлгэр жишээ болж байжээ. Хэдийгээр 1682 онд хааны ордныг [[Версаль]] руу шилжүүлсэн ч, улс төр болоод эдийн засгийн хувьд чухал нөлөөтэй байснаас улсын төв хэвээр үлджээ. [[Францын хувьсгал]]ын үе буюу 1789 оноос эхлэн Парис түүхэн үүрэг гүйцэтгэх болов. 19-р зуунд [[аж үйлдвэржилт]] нөлөөгөөр Парисын хүн ам огцом өсөж, 1846 он гэхэд нэг сая оршин суугчтай болсон байна. Дараагийн арван жилд [[Белле эрин|сайхан эрин]] гэгчийн нөлөөгөөр зургаан томоохон үзэсгэлэн бий болсон нь дэлхийн нийтийн анхаарлыг татаx болов. Өнөөдөр Парис нь франц хэлтний нийслэл хот бөгөөд [[өрнө дахин]]ы чухал хотуудын нэг юм. ==Түүx== {{Гол|Парисын түүх}} ===Эртний Парис=== [[File:Plan de Paris Lutece BNF07710744.png|thumb|right|Лютециа]] Эрт үед Парис хотыг [[Лютециа]] (мөн ''Лютетиа'' ч гэx) гэж нэрлэдэг байв. Лютециад өнөөгийн [[Иль дө ла Сите]] гэж нэрлэгдэх арал дээр [[Паризий]] гаралтай хүмүүс суурьшин амьдарч байсан аж. Лютециа гэх нэрийг МЭӨ 53 оны сурвалж бичиг болох [[Галлийн дайны тэмдэглэл]] номын зургаадугаар дэвтэрт [[Юлий Цезарь|Юлий Цезарийн]] бичсэнээр хамгийн анх тэмдэглэгдэн үлджээ. [[Ромын эзэнт гүрэн|Ромчууд]] эхний удаа хотыг эзлэх оролдлого нь бүтэлгүйтсэний дараа МЭӨ 53 онд тэд дахин хот руу довтлон ирэх үед, паризийчууд Лютециаг галдан шатааж, бүх гүүрийг нь эвдэн сүйтгэсэн аж. Ромчууд энэ удаа амжилттай эзэлсэн бөгөөд паризийчуудад арлыг нь үлдээн өөрсдөө илт давамгай байрлалд Сена мөрний зүүн эрэгт хотоо байгуулав. Тэнд хэд хэдэн [[терма]], [[форум (талбай)|талбай]] болон [[амфитеатр]] баригдсан байна. Ромын эзэнт гүрний үед хотын нэр нь ''Цивитас Парисиорум'' (Civitas Parisiorum) эсвэл ''Парисиа'' гэх нэрээр танигдсан бол эзлэгдсэн галличуудад энэ нэр тухайн үедээ сонин биш байлаа. ===Дундад зуун=== 5-р зуунд [[Меровинги үндэстэн|Меровинги]]чүүд Ромын түрэмгийллийг төгсгөл болгов. 508 онд Парис Меровингийн эзэнт гүрний нийслэл хот болов. [[Каролинги үндэстэн|Каролинги]]чүүдийн эзэмшилд байх үед [[Норманн үндэстэн|Норманн]]чууд байсхийгээд л хот руу дайрдаг байж. ===Шинэ эрин=== 16-р зууны эхээр [[I Франсуа]] хааны үед Парис бүх Францын нийслэл болжээ. 16-17-р зуунд татвар хураах болон бусад зорилгоор хотыг 16 дүүрэгт хуваасан. Тухайн үед орон нутгийн засаг захиргааны тэргүүний албан тушаал хаанд хамааралтай болжээ. 16-р зууны эцэс гэхэд хотод 300 мянга орчим хүн амьдарч байсан ажээ. 1671 онд [[XIV Луи]] хааны ордныг Парис хотоос [[Версаль]] руу шилжүүлсэн байна. 1702 онд хотыг 20 дүүрэгт хуваасан. 18-р зууны сүүлчээр хотын эргэн тойронд 5 метр хүртэл өндөр Татварын тариаланчдын ханыг барьж, худалдаачид төлбөр төлж хотод ордог байжээ. Энэ хэрэм 1860 он хүртэл засаг захиргааны хилийн үүрэг гүйцэтгэсэн юм. 19-р зууны хоёрдугаар хагаст дэлхийн 21 үзэсгэлэн болсны 5 нь Парист болсон юм. 1871 онд хоёр сарын турш хот [[Парисын коммун|Парисын коммуны]] мэдэлд орсон байна. [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн|Дэлхийн хоёрдугаар дайны]] үед Парис хот Германы цэргүүдэд эзлэгдэж Елисейн талбай дээр Германы цэргийн жагсаал, Абвер нь Лютетиа зочид буудалд, Гестапо нь Ларистон гудамжинд байрлаж байв. Энэхүү эзлэн түрэмгийлэл 1944 оны 8-р сарын сүүлч хүртэл үргэлжилсэн бөгөөд генерал Леклерк Германы генерал фон Чолтицыг бууж өгөхийг хүлээн зөвшөөрсөн юм. Улмаар 1944 оны 8-р сарын 25-нд [[Шарль де Голль]] хотын захиргааны тагтан дээрээс "Парисыг гутаан доромжилж, Парис эвдэрсэн, Парис туйлдсан, харин Парис эрх чөлөөтэй байна!" гэжээ. ==Газар зүй== {{Том зураг|Tour Eiffel 360 Panorama.jpg|1600|Парис хотын 360° дэлгэсэн зураг, [[Эйфелийн цамхаг]] дээрээс зургийг авсан байдал}} ===Уур амьсгал=== Монсури ([[Франц хэл|франц.]] ''parc Montsouris'') цэцэрлэгт хүрээлэнгийн цаг уурын станцаас 1873 оноос хойш цаг уурын ажиглалтыг тасралтгүй хийж иржээ. Парис нь эх газрын уур амьсгалын сэрүүн бүсэд, хоёр эсрэг тэсрэг цаг уурын үзэгдлийн уулзварт оршдог: далайд ойрхон байгаа нь дулаан, чийглэг агаарын масс, эх газрын хүйтэн агаар ихэвчлэн хойд болон зүүн хойд зүгээс ирдэг байна. Жилийн дундаж температур 12.8 °C, хамгийн хүйтэн сар нь 1-р сар (+5.5 ° C), хамгийн халуун нь 7, 8-р сар (+21 ° C), жилийн дундаж хур тунадас 600 мм байна. Хамгийн их хур тунадас 5-р сар (64.9 мм), хамгийн бага хур тунадас 2-р сард 43.7 мм ордог байна. Олон жилийн ажиглалтаар жилийн 111 өдөр бороотой, 18 өдөр аянга цахилгаантай аадар бороо, 11 өдөр цас ордог. Хэт их ачаалал, бохирдлоос үүдэлтэй Парисын бичил уур амьсгал нь агаарын температур (бүс нутгийн дундаж температураас дунджаар 2 ° С өндөр, ялгаа нь 10 ° C хүрч болно), чийгшил багатай, өдрийн гэрэл бага бүрхэг, шөнө нь гэрэл гэгээтэй цэлмэг байдаг.{{Уур амьсгалын хүснэгт | TABELLE = | DIAGRAMM TEMPERATUR = rechts | DIAGRAMM NIEDERSCHLAG = deaktiviert | DIAGRAMM NIEDERSCHLAG HÖHE = 200 | QUELLE =[http://worldweather.wmo.int/062/c00194.htm Météo-France]; Агаарын чийгшилт, нартай цагийн үргэлжлэх хугацаа: [http://wetterkontor.de/de/klima/klima2.asp?land=fr&stat=07149 wetterkontor.de] | Überschrift = | Ort = Парис <!-- durchschnittliche Höchsttemperatur für den jeweiligen Monat in °C --> | hmjan = 6.9 | hmfeb = 8.2 | hmmär = 11.8 | hmapr = 14.7 | hmmai = 19.0 | hmjun = 21.8 | hmjul = 24.4 | hmaug = 24.6 | hmsep = 20.8 | hmokt = 15.8 | hmnov = 10.4 | hmdez = 7.8 <!-- durchschnittliche Niedrigsttemperatur für den jeweiligen Monat in °C --> | lmjan = 2.5 | lmfeb = 2.8 | lmmär = 5.1 | lmapr = 6.8 | lmmai = 10.5 | lmjun = 13.3 | lmjul = 15.5 | lmaug = 15.4 | lmsep = 12.5 | lmokt = 9.2 | lmnov = 5.3 | lmdez = 3.6 <!-- durchschnittliche Temperatur für den jeweiligen Monat in °C --> | avjan = | avfeb = | avmär = | avapr = | avmai = | avjun = | avjul = | avaug = | avsep = | avokt = | avnov = | avdez = <!-- durchschnittliche Niederschlagsmenge für den jeweiligen Monat in mm --> | nbjan = 53.7 | nbfeb = 43.7 | nbmär = 48.5 | nbapr = 53.0 | nbmai = 65.0 | nbjun = 54.6 | nbjul = 63.1 | nbaug = 43.0 | nbsep = 54.7 | nbokt = 59.7 | nbnov = 51.9 | nbdez = 58.7 <!-- durchschnittliche Anzahl täglicher Sonnenstunden für den jeweiligen Monat in h/d --> | shjan = 1.9 | shfeb = 2.9 | shmär = 5.1 | shapr = 6.0 | shmai = 7.5 | shjun = 8.1 | shjul = 7.8 | shaug = 7.1 | shsep = 6.0 | shokt = 4.1 | shnov = 2.0 | shdez = 1.5 <!-- durchschnittliche Wassertemperatur (Meere. Seen u.ä.) für den jeweiligen Monat in °C --> | wtjan = | wtfeb = | wtmär = | wtapr = | wtmai = | wtjun = | wtjul = | wtaug = | wtsep = | wtokt = | wtnov = | wtdez = <!-- durchschnittliche Regentage für den jeweiligen Monat in d --> | rdjan = 10.2 | rdfeb = 9.3 | rdmär = 10.4 | rdapr = 9.4 | rdmai = 10.3 | rdjun = 8.6 | rdjul = 8.0 | rdaug = 6.9 | rdsep = 8.5 | rdokt = 9.5 | rdnov = 9.7 | rddez = 10.7 <!-- durchschnittliche Luftfeuchtigkeit für den jeweiligen Monat in % --> | lfjan = 86 | lffeb = 81 | lfmär = 76 | lfapr = 69 | lfmai = 71 | lfjun = 73 | lfjul = 73 | lfaug = 74 | lfsep = 79 | lfokt = 85 | lfnov = 87 | lfdez = 88 }} == Хүн ам == 2015 оны байдлаар Парис хот 2,666,666 хүн амтай байв. Энэ нь тус улсын нийт хүн амын 3,6% юм. Мөн үүнээс 350 мянган гадаад хүн амьдарч байсан нь хотын хүн амын 15% орчим юм. Эдгээрийн 30% ЕХ-ны иргэд, 20% Алжир, Марокко, Тунис улсаас ирсэн цагаачид байдаг ажээ. ==Эдийн засаг== 2006 оны байдлаар €500.8 тэрбум (US$628.9 тэрбум) ҮНБ-тай байсан бөгөөд энэ нь нийт Францын дөрөвний нэг юм байна. Парисын бүсийн олон бизнесийн дүүрэгт ''Fortune Global''-ын 500 компанийн 36 нь байрладаг. == Үзмэрүүд == * [[Эйфелийн цамхаг]] * [[Лувр]] болон [[Луврын ордон]] * [[Эв нэгдлийн талбай (Парис)|Эв нэгдлийн талбай]] * [[Ялалтын хаалга (Парис)|Ялалтын хаалга]] == Цахим холбоос == {{commons|Category:Paris|Парис}} * [https://web.archive.org/web/20050516080502/http://www.paris.fr/en/ Парисын албан ёсны сайт] * [http://en.parisinfo.com Парисын аялал жуулчлалын сайт] * [https://web.archive.org/web/20210425204609/http://english.pidf.com/ Иль-де-Франсын аялал жуулчлалын сайт] * [https://web.archive.org/web/20080706084007/http://www.lonelyplanet.com/worldguide/france/paris/ ''Lonely Planet'' дээр Парисын тухай мэдээлэл] * [http://maps.google.com/maps/ms?ie=UTF8&hl=en&msa=0&msid=108714195091031357259.00044016642f23c6b6d19&om=1&ll=48.860536,2.338028&spn=0.080184,0.158272&z=13 Парисын газрын зураг - Google] == Эшлэл == <references /> [[Ангилал:Парис| ]] [[Ангилал:Иль-де-Франсын коммун]] [[Ангилал:Иль-де-Франсын суурин]] [[Ангилал:Европын нийслэл]] [[Ангилал:Францын департамент]] [[Ангилал:Францын аймаг]] [[Ангилал:Францын мужийн нийслэл]] [[Ангилал:Саятан хот]] [[Ангилал:Сена мөрний суурин]] [[Ангилал:Хүндэт легионы гишүүн хот]] [[Ангилал:Францын Эрх чөлөөний одон шагналтан]] [[Ангилал:Францын их сургуулийн хот]] [[Ангилал:Дайны загалмай 1914-1918 одон шагналтан (Францын суурин)]] 21hl28owm5gk0qmqgele1ivlw5btfb8 Словак хэл 0 8627 852402 851986 2026-04-06T05:04:21Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 852402 wikitext text/x-wiki {{short description|Словак улсад голчлон ярьдаг Баруун славян хэл}} {{Инфобокс хэл | name = Словак хэл | altname = | nativename = {{lang|sk|slovenčina}}, {{lang|sk|slovenský jazyk}} | pronunciation = {{IPA-sk|ˈslɔʋentʂina|}}, {{IPA-sk|ˈslɔʋenskiː ˈjazik|}} | states = [[Словак]], [[Чех]], [[Унгар]], [[Карпатын Русь]], [[Славони]] болон [[Воеводина]]<ref>{{cite web | url=http://www.vojvodina.gov.rs/en/autonomous-province-vojvodina | archive-url=https://web.archive.org/web/20171220044137/http://www.vojvodina.gov.rs/en/autonomous-province-vojvodina | archive-date=20 December 2017 | title=Autonomous Province of Vojvodina &#124; Покрајинска влада }}</ref> | ethnicity = [[Словакчууд‎]], [[Панноны Русинчууд]] | speakers = Төрөлх: {{sigfig|5.206080|1}} сая | date = 2011–2021 | ref = e25 | speakers2 = Хоёрдогч: {{sigfig|2.045000|1}} сая<ref name=e25/> | speakers_label = Ярилцагчид | script = [[Латин бичиг|Латин]] ([[Словак цагаан толгой]])<br/>[[Словак брайл үсэг]]<br/>[[Кирилл үсэг|Кирилл]] ([[Панноны Русинчууд#Дүрэм ба цагаан толгой|Панноны Русин цагаан толгой]]) | familycolor = Энэтхэг-Европ | fam2 = [[Балт-Слав хэлнүүд|Балт-Слав]] | fam3 = [[Слав хэлнүүд|Слав]] | fam4 = [[Баруун Слав хэлнүүд|Баруун Слав]] | fam5 = [[Чех-Словак хэлнүүд|Чех-Словак]] | dia1 = [[Баруун Словак аялга|Баруун Словак]] | dia2 = [[Төв Словак аялга|Төв Словак]] | dia3 = [[Зүүн Словак аялга|Зүүн Словак]]<ref>{{Cite book |title=Brill Encyclopedia of Slavic Languages and Linguistics |last=Habijanec |first=Siniša |publisher=[[Brill Publishers]] |year=2020 |doi=10.1163/2589-6229_ESLO_COM_031961 |url=https://referenceworks.brill.com/display/db/eslo |editor-last=Greenberg |editor-first=Marc |chapter=Pannonian Rusyn |issn=2589-6229 |quote=The third theory defines Pannonian Rusyn as a West Slavic language originating in the East Slovak Zemplín and Šariš dialects and being a mixture of the two. It fits the linguistic data in the most consistent manner and has been accepted by an overwhelming majority of scholars in the field (Bidwell 1966; Švagrovský 1984; Witkowski 1984; Lunt 1998; Čarskij 2011) and verified by several comprehensive analyses of Pannonian Rusyn language data (Bidwell 1966; Lunt 1998; Čarskij 2011). |access-date=2024-04-01 |editor-last2=Grenoble |editor-first2=Lenore}}</ref> | nation = {{SVK}}<br>''{{EU}}''<br>{{flag|Воеводина}} ([[Серби]])<ref>{{cite web|url=http://www.vojvodina.gov.rs/en/autonomous-province-vojvodina|title=Autonomous Province of Vojvodina|publisher=Government of the Autonomous Province of Vojvodina|date=2013|access-date=25 May 2017}}</ref> | minority = {{CZE}}<ref>{{cite web | url=https://vlada.gov.cz/cz/ppov/rnm/narodnostni-mensiny---uvod-1361/ | title=Národnostní menšiny &#124; Vláda ČR }}</ref> <br>{{POL}}<ref name="7th EFNIL">{{cite conference |title=The relationship between official and minority languages in Poland |conference=7th Annual Conference: The Relationship between Official Languages and Regional and Minority Languages in Europe |location=Dublin, Ireland |publisher=European Federation of National Institutions for Language |last1=Pisarek |first1=Walery |date=2009 |page=18 |url=http://www.efnil.org/documents/conference-publications/dublin-2009/16-Dublin-Pisarek-Mother.pdf |access-date=28 November 2019 |archive-date=14 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191214104352/http://www.efnil.org/documents/conference-publications/dublin-2009/16-Dublin-Pisarek-Mother.pdf |url-status=dead }}</ref><br>{{HUN}}<ref>{{cite web|author=<!--Not stated-->|title=Hungary needs to strengthen use of and access to minority languages|url=https://www.coe.int/en/web/european-charter-regional-or-minority-languages/home/-/asset_publisher/VzXuex45jmKt/content/hungary-needs-to-strengthen-use-of-and-access-to-minority-languages|publisher=[[Европын Зөвлөл]]|place=Strasbourg, France|date=14 December 2016|access-date=29 June 2020|quote=The following languages have been given special protection under the European Charter [in Hungary]: Armenian, Beas, Bulgarian, Croatian, German, Greek, Polish, Romani, Romanian, Ruthenian, Serbian, Slovak, Slovenian and Ukrainian.}}</ref><br> {{CRO}}<ref>{{cite web | url=https://narodne-novine.nn.hr/clanci/sluzbeni/2020_07_78_1484.html | title=Odluka o donošenju kurikuluma za nastavni predmet Slovački jezik i kultura u osnovnim i srednjim školama u Republici Hrvatskoj (Model C) }}</ref><ref>{{cite web | url=https://pravamanjina.gov.hr/nacionalne-manjine/nacionalne-manjine-u-republici-hrvatskoj/slovaci/369 | title=Slovaci }}</ref><br> {{ROM}}<ref>{{cite web | url=https://www.pukanec.sk/fotogaleria/navsteva-mesta-nadlak-24-26-8-2012.html#fgallery--21419-1 | title=Pukanec }}</ref><ref>{{cite web | url=http://www.slovacivrumunsku.sk/01-skol.php | title=Slováci v Rumunsku | access-date=2024-06-09 | archive-date=2024-01-27 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240127162600/http://www.slovacivrumunsku.sk/01-skol.php | url-status=dead }}</ref><ref>https://www.edu.ro/semnarea-programului-de-cooperare-%C3%AEn-domeniul-educa%C8%9Biei-%C3%AEntre-ministerul-educa%C8%9Biei-na%C8%9Bionale-din-0</ref><ref>{{cite web | url=https://www.slovenskezahranicie.sk/rumunsko/ | title=Rumunsko }}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.bihon.ro/stirile-judetului-bihor/75-de-ani-de-invatamant-in-limba-slovaca-444889/ | title=75 de ani de invatamant in limba slovaca | date=16 September 2011 }}</ref> | agency = [[Соёлын яам (Словак)|Словакийн Соёлын Яам]] | iso1 = sk | iso2b = slo | iso2t = slk | iso3 = slk | glotto = slov1269 | glottorefname = Slovak | lingua = 53-AAA-db < [[West Slavic languages|53-AAA-b...–d]]<br/>(varieties: 53-AAA-dba to 53-AAA-dbs) | notice = IPA | map = Idioma eslovaco.PNG | mapcaption = {{Legend|#0080ff|Словак хэл нь олонхын хэл байдаг бүс нутгууд}} {{Legend|#88c4ff|Словак хэл нь цөөнхийн хэл байдаг бүс нутгууд}} }} '''Словак хэл''' (словак. ''slovenčina'', ''slovenská reč'') нь [[Словак|Бүгд Найрамдах Словак Улс]]ын [[албан ёсны хэл]] юм. [[Энэтхэг-Европын хэлний язгуур]], [[Слав хэлний бүлэг]]т багтана. Слав хэлний бүлэг дундаа [[чех хэл]], [[польш хэл]] зэрэгтэй хамт Баруун Слав хэлний дэд бүлэгт харьяалагдах бөгөөд ялангуяа чех хэлтэй төстэй учраас [[чех хэл|чех]], словак хэлээр ярилцагсад харилцан ойлголцдог байна. Хэлний код [[ISO 639]]-1 нь [[SK|sk]], ISO 639-2 нь SLO/SLK. Мөн словак хэл нь Европын Холбооны албан ёсны 24 хэлний нэг юм. Словак хэлээр Бүгд Найрамдах Словак улсад 5,2 сая орчим хүн харилцдаг. Бусад улсуудын хувьд АНУ-д 500 мянга, Чех улсад 320 мянга, Унгарт 110 мянга, [[Серби]]д 80 мянга, Румынд 22 мянга, Польшид 20 мянга, Канадад 20 мянга, Австрали, Украин, Болгар, Хорват зэрэг улсуудад 5,000 орчим ярилцагсад бий. Бичиг үсгийн хувьд [[латин үсэг]]т DZ, CH гэсэн нийлмэл үсгүүдийг нэмж хэрэглэхээс гадна [[өргөлтийн тэмдэг]] ашигладаг. == Словак утга зохиолын хэл == Словак үндэстэн бүрэлдэн тогтох үйл явцтай нягт холбоотой Словак утга зохиолын хэл нь 18-р зууны төгсгөл - 19-р зууны эхний хагаст үүссэн гэж үздэг. Шинээр бий болсон утга зохиолын словак хэл нь Словакчуудын амьдралд зөвхөн харилцааны хэрэгсэл, шинжлэх ухаан, уран зохиолын хэл төдийгүй үндэсний өвөрмөц байдлыг бэхжүүлэх, Словак үндэстнийг нэгтгэх, үндэсний соёлыг хөгжүүлэх хүчин зүйл болж ирсэн. Словакийн утга зохиолын хэл эцэст нь 19-р зууны хоёрдугаар хагаст үүссэн. 20-р зуунд хэлний хөгжилд Словакийн газар нутгийг [[Чех улс]]<nowiki/>тай нэгтгэсэн нь ихээхэн нөлөөлсөн байна. Сүүлд 1993 онд тусгаар тогтносон Бүгд Найрамдах Словак Улс байгуулагдсан нь олон нийтийн амьдралын бүхий л салбарт Словакийн утга зохиолын хэл бүрэн хөгжих нөхцөлийг бүрдүүлээд байна. == Үгсийн сан == Словак хэлний үгсийн сангийн үндэс нь эртний слав хэлний үгсийн сангаас гаралтай. Словак хэл хөгжих явцад түүний үгсийн санг 30 гаруй хэлнээс зээлж авах замаар бүрдсэн байна. Хамгийн эртний зээлүүд нь [[Латин хэл|Латин]], [[Герман хэл|Герман]], [[Унгар хэл|Унгар]] хэлнээс орж ирсэн байдаг юм. Хэл хоорондын урт хугацааны харилцааны улмаас Герман, Унгарын зээлүүд олон зууны туршид янз бүрийн эрчимтэй Словак хэл рүү нэвтэрч байв. Баруун Европын хэлнүүдээс, ялангуяа орчин үед [[англи хэл]] нь Словак хэлний үгсийн санд хамгийн их нөлөө үзүүлж байна. Түүнчлэн [[Румын хэл|румын]], [[Франц хэл|франц]], [[Итали хэл|итали]] болон бусад хэлнээс зээлсэн үгс нь Словак хэлний үгсийн санд нэвтэрсэн. Славян хэлнүүдээс хамгийн их зээл авсан нь [[чех хэл]] юм. == Дүрэм == Үйл үг нь өгүүлэгдэхүүний тоо, хүйсээс хамаарч хувирна. Ерөнхийдөө өгүүлбэр нь SVO бүтэцтэй. 2 янзын өнгөрсөн цаг, 1 ирээдүй цагийн хэлбэртэй. == Аялга == Ерөнхийд нь 3 ангилж болно: * Зүүн Словак аялга * Төв Словак аялга * Баруун Словак аялга {{Словак хэлний цагаан толгой}} ==Эшлэл== {{Reflist}} == Гадаад холбоос == {{Wikipedia|sk}} [[Ангилал:Словак хэл| ]] [[Ангилал:Европын Холбооны албаны хэл]] [[Ангилал:Дан ганц хэл]] [[Ангилал:Словакийн хэл]] [[Ангилал:Чехийн хэл]] [[Ангилал:Унгарын хэл]] [[Ангилал:Монтенегрогийн хэл]] [[Ангилал:Сербийн хэл]] [[Ангилал:Өрнөд славян хэлнүүд]] mt39kjlo7y8avlxnluhitokt9njny00 Монгол Улсын Засгийн газар 0 9180 852359 851775 2026-04-06T00:59:49Z Megzer 20491 852359 wikitext text/x-wiki {{Монгол улсын улс төр}} [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|Ерөнхий Сайд]] [[Ням-Осорын Учрал|Ням-Осорын Учралын]] тэргүүлж буй '''Монгол Улсын Засгийн Газрын''' өнөөгийн бүрэлдэхүүн нь 2026 оны 3-р сарын 16 нд хаврын чуулган нээсний<ref>{{Cite web |last=iKon.mn |first=А. Ням-Өлзий |date=2026-03-16 |title=Монгол Улсын Их Хурлын 2026 оны хаврын ээлжит чуулган нээлтээ хийлээ |url=https://ikon.mn/n/3m1j |access-date=2026-04-06 |website=ikon.mn |language=en}}</ref> дараа 3-р сарын 27 нд ерөнхий сайд Гомбожавын Занданшатар өөрийн хүсэлтээр огцрох<ref name=":0">{{Cite web |last=iKon.mn |first=Н. Эрхбаяр |date=2026-03-27 |title=Ерөнхий сайд Г.Занданшатар чөлөөлөгдөх хүсэлтээ МАН-ын Удирдах зөвлөлд өгчээ |url=https://ikon.mn/n/3md3 |access-date=2026-04-06 |website=ikon.mn |language=en}}</ref> өргөдлөө өгч, энэ өдөртөө багтаж УИХ-ын чуулганаар огцрохыг хуралд оролцсон гишүүдийн 74 хувь нь дэмжиж<ref name=":0" /> огцруулан, 3-р сарын 29 нд МАН-ын бага хурлаар намын дарга Ням-Осорын Учралыг ерөнхий сайдад нэр дэвшүүлж<ref>{{Cite web |last=iKon.mn |first=А. Ням-Өлзий |date=2026-03-29 |title=МАН-ын дарга Н.Учралыг Ерөнхий сайдад нэр дэвшүүлэхийг 99.7 хувийн саналаар дэмжив |url=https://ikon.mn/n/3me5 |access-date=2026-04-06 |website=ikon.mn |language=en}}</ref>, 3-р сарын 30-ний өдрийн УИХ-ын хуралдаанд оролцсон 107 гишүүний 88 нь буюу 82.2 хувийн саналаар Н.Учралыг Монгол Улсын Ерөнхий сайдаар томилохыг дэмжив.<ref>{{Cite web |last=iKon.mn |first=А. Ням-Өлзий |date=2026-03-30 |title=Монгол Улсын 35 дахь Ерөнхий сайдаар Н.Учралыг томиллоо |url=https://ikon.mn/n/3mf4 |access-date=2026-04-06 |website=ikon.mn |language=en}}</ref> Энэ засгийн газар нь өмнөх Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнийн Засгийн газарт байгуулсан Хяналт, үнэлгээний Үндэсний хороо; 20 минутын хот төслийн Үндэсний хороо; Боомтын сэргэлтийн Үндэсний хороо гэсэн гурван үндэсний хороог татан буулгаж, гурван сайдын орон тоог хассан байна. == Бүрэн эрх == Монгол Улсын Засгийн Газар төрийн хуулийг биелүүлж, аж ахуй, нийгэм, соёлын байгуулалтыг удирдах нийтлэг чиг үүргийн дагуу дараах үндсэн бүрэн эрхийг хэрэгжүүлнэ. # Үндсэн хууль, бусад хуулийн биелэлтийг улс даяар зохион байгуулж хангах; # Шинжлэх ухаан, технологийн нэгдсэн бодлого, улсын эдийн засаг, нийгмийн хөгжлийн үндсэн чиглэл, улсын төсөв, зээл, санхүүгийн төлөвлөгөөг боловсруулж Улсын Их Хуралд өргөж, гарсан шийдвэрийг биелүүлэх; # Салбарын ба салбар хоорондын, түүнчлэн бүс нутгийн хөгжлийн асуудлаар арга хэмжээ боловсруулж хэрэгжүүлэх; # Хүрээлэн байгаа орчныг хамгаалах, байгалийн баялгийг зүй зохистой ашиглах, нөхөн сэргээх арга хэмжээ авах; # Төрийн захиргааны төв байгууллагыг шуурхай удирдаж, нутгийн захиргааны байгууллагын үйл ажиллагааг удирдан чиглүүлэх; # Улсыг батлан хамгаалах хүчин чадлыг бэхжүүлж, үндэсний аюулгүй байдлыг хангах; # Хүний эрх, эрх чөлөөг хамгаалах, нийгмийн хэв журмыг бэхжүүлэх, гэмт хэрэгтэй тэмцэх арга хэмжээ авч хэрэгжүүлэх; # Төрийн гадаад бодлого хэрэгжүүлэх; # Улсын Их Хуралтай зөвшилцөж дараа соёрхон батлуулахаар Монгол Улсын олон улсын гэрээ байгуулах, хэрэгжүүлэх, түүнчлэн Засгийн газар хоорондын гэрээ байгуулах, цуцлах. ==Бүрэлдэхүүн== === Тэргүүлэгчид<ref name=":1">{{Cite web |last=iKon.mn |first=А. Ням-Өлзий |date=2026-04-03 |title=ТАНИЛЦ: Ерөнхий сайд Н.Учралын зурсан танхимын бүрэлдэхүүн |url=https://ikon.mn/n/3mju |access-date=2026-04-06 |website=ikon.mn |language=en}}</ref> === {| class="wikitable" !Албан тушаал||Нэр||Нам, эвсэл |- |[[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|Монгол Улсын Ерөнхий сайд]]||'''[[Ням-Осорын Учрал]]'''|| align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |МАН |- |Тэргүүн шадар сайд бөгөөд Эдийн засаг, хөгжлийн сайд||'''[[Жадамбаагийн Энхбаяр]]'''||align=center bgcolor={{party color|Монгол Ардын Нам}}|МАН |- |Онцгой байдлын алба хариуцсан Шадар Сайд||[[Нямтайширын Номтойбаяр|'''Нямтайширийн Номтойбаяр''']]|| align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |МАН |- |Худалдан авах, хөрөнгө оруулалт, өрсөлдөөн хариуцсан Шадар Сайд||'''[[Тогмидын Доржханд]]'''|| align="center" bgcolor=#8d40c0|ХҮН |- |[[Монгол улсын Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газар|Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын дарга]]||'''[[Баттөмөрийн Энхбаяр]]'''|| align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |МАН |- |} === Яамдын сайд нар<ref name=":1" /> === {| class="wikitable" !Яам||Сайд||Нам, эвсэл |- |[[Гадаад харилцааны яам (Монгол)|Гадаад харилцааны яам]]||'''[[Батмөнхийн Батцэцэг]]'''||align=center bgcolor={{party color|Монгол Ардын Нам}}|МАН |- |[[Сангийн яам (Монгол)|Сангийн яам]]||'''[[Загджавын Мэндсайхан]]'''|| align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |МАН |- |[[Хууль зүйн, дотоод хэргийн яам (Монгол)|Хууль зүй, дотоод хэргийн яам]]||'''[[Сайнбуянгийн Амарсайхан]]'''|| align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |МАН |- |[[Байгаль орчин, аялал жуулчлалын яам (Монгол)|Байгаль орчин, уур амьсгалын өөрчлөлтийн яам]]||'''[[Цэндийн Сандаг-Очир]]'''|| align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |МАН |- |[[Батлан хамгаалах яам (Монгол)|Батлан хамгаалах яам]]||'''[[Дамбын Батлут]]'''|| align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}"|МАН |- |[[Боловсрол, шинжлэх ухааны яам (Монгол)|Боловсролын яам]]||'''[[Лувсанцэрэнгийн Энх-Амгалан]]'''|| align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |МАН |- |[[Барилга, хот байгуулалтын яам (Монгол)|Хот байгуулалт, барилга, орон сууцжуулалтын яам]]||'''[[Энхтайваны Бат-Амгалан]]'''|| align=center bgcolor={{party color|Монгол Ардын Нам}}|МАН |- |[[Зам тээврийн хөгжлийн яам (Монгол)|Зам тээврийн яам]]||'''[[Борхүүгийн Дэлгэрсайхан]]'''||align=center bgcolor={{party color|Монгол Ардын Нам}}|МАН |- |[[Хөдөлмөр, нийгмийн хамгааллын яам (Монгол)|Гэр бүл, нийгмийн хамгааллын яам]]||'''[[Тилеуханы Аубакир]]'''|| align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |МАН |- |[[Хүнс, хөдөө аж ахуй, хөнгөн үйлдвэрийн яам (Монгол)|Хүнс, хөдөө аж ахуй, хөнгөн үйлдвэрийн яам]]||'''[[Цагаанхүүгийн Идэрбат]]'''||align=center bgcolor={{party color|Монгол Ардын Нам}}|МАН |- |[[Уул уурхай, хүнд үйлдвэрийн яам (Монгол)|Аж Үйлдвэр, эрдэс баялгийн яам]]||'''[[Гонгорын Дамдинням]]'''|| align=center bgcolor={{party color|Монгол Ардын Нам}}|МАН |- |[[Эрчим хүчний яам (Монгол)|Эрчим хүчний яам]]||'''[[Бадрахын Найдалаа]]'''||align="center" bgcolor=#8d40c0|ХҮН |- |[[Соёлын яам (Монгол)|Аялал жуулчлал, Соёл, Спорт, Залуучуудын яам]]||'''[[Жуковын Алдаржавхлан]]'''|| align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |МАН |- |[[Цахим хөгжил, харилцаа холбооны яам (Монгол)|Цахим хөгжил, инновац, харилцаа холбооны яам]]||'''[[Чинбатын Ундрам]]'''|| align=center bgcolor={{party color|Монгол Ардын Нам}}|МАН |- |[[Эрүүл Мэндийн Яам (Монгол)|Эрүүл Мэндийн Яам]]||'''[[Энхбаярын Батшугар]]''' || align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |МАН |} * '''Жич: УИХ-ын гишүүнээр давхар ажилладаг нэрсийг тодруулав.''' == Үе үеийн Засгийн газрууд == # [[Дашийн Бямбасүрэнгийн Засгийн газар]] (1990 оны 9 сарын 11 - 1992 оны 7 сарын 21) # [[Пунцагийн Жасрайн Засгийн газар]] (1992 оны 7 сарын 21 - 1996 оны 7 сарын 19) # [[Мэндсайханы Энхсайханы Засгийн газар]] (1996 оны 7 сарын 19 - 1998 оны 4 сарын 23) # [[Цахиагийн Элбэгдоржийн Засгийн газар]] (1998 оны 4 сарын 23 - 1998 оны 12 сарын 9) # [[Жанлавын Наранцацралтын Засгийн газар]] (1998 оны 12 сарын 9 - 1999 оны 7 сарын 22) # [[Ринчиннямын Амаржаргалын Засгийн газар]] (1999 оны 7 сарын 30 - 2000 оны 7 сарын 26) # [[Намбарын Энхбаярын Засгийн газар]] (2000 оны 7 сарын 26 - 2004 оны 8 сарын 20) # [[Цахиагийн Элбэгдоржийн Засгийн газар]] (2004 оны 8 сарын 20 - 2006 оны 1 сарын 13) # [[Миеэгомбын Энхболдын Засгийн газар|Миегомбын Энхболдын Засгийн газар]] (2006 оны 1 сарын 25 - 2007 оны 11 сарын 22) # [[Санжаагийн Баярын Засгийн газар]] (2007 оны 11 сарын 22 - 2009 оны 10 сарын 29) # [[Сүхбаатарын Батболдын Засгийн газар]] (2009 оны 10 сарын 29 - 2012 оны 8 сарын 10) # [[Норовын Алтанхуягийн Засгийн газар]] (2012 оны 8 сарын 10 - 2014 оны 11 сарын 5) # [[Чимэдийн Сайханбилэгийн Засгийн газар]] (2014 оны 11 сарын 21 - 2016 оны 7 сарын 7) # [[Жаргалтулгын Эрдэнэбатын Засгийн газар]] (2016 оны 7 сарын 7 - 2017 оны 10 сарын 4) # [[Ухнаагийн Хүрэлсүхийн Засгийн газар]] (2017 оны 10 сарын 4 - 2021 оны 1 сарын 27) # [[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнийн Засгийн газар]] (2021 оны 1 сарын 27 - 2025 оны 6-р сарын 3) #[[Гомбожавын Занданшатарын Засгийн газар]] (2025 оны 6 сарын 18 - 2025 оны 10 сарын 17) #[[Ням-Осорын Учралын Засгийн газар]] (2026 оны 3-р сарын 30 - одоо хүртэл) == Цахим холбоос == * [https://web.archive.org/web/20210420110631/https://zasag.mn/ Монгол Улсын Засгийн Газар] [[Ангилал:Монголын засгийн газар| ]] [[Ангилал:Монголын эрх зүй|засгийн газар]] [[Ангилал:Улсын Засгийн газар]] [[Ангилал:Монголын яам|*]] == Эшлэл == 3tw54ghmaroptkqkls00kwdy0u93o9t 852372 852359 2026-04-06T02:31:40Z Zorigt 49 852372 wikitext text/x-wiki {{Монгол улсын улс төр}} [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|Ерөнхий Сайд]] [[Ням-Осорын Учрал|Ням-Осорын Учралын]] тэргүүлж буй '''Монгол Улсын Засгийн Газрын''' өнөөгийн бүрэлдэхүүн нь 2026 оны 3-р сарын 16 нд хаврын чуулган нээсний<ref>{{Cite web |last=iKon.mn |first=А. Ням-Өлзий |date=2026-03-16 |title=Монгол Улсын Их Хурлын 2026 оны хаврын ээлжит чуулган нээлтээ хийлээ |url=https://ikon.mn/n/3m1j |access-date=2026-04-06 |website=ikon.mn |language=en}}</ref> дараа 3-р сарын 27 нд ерөнхий сайд Гомбожавын Занданшатар өөрийн хүсэлтээр огцрох<ref name=":0">{{Cite web |last=iKon.mn |first=Н. Эрхбаяр |date=2026-03-27 |title=Ерөнхий сайд Г.Занданшатар чөлөөлөгдөх хүсэлтээ МАН-ын Удирдах зөвлөлд өгчээ |url=https://ikon.mn/n/3md3 |access-date=2026-04-06 |website=ikon.mn |language=en}}</ref> өргөдлөө өгч, энэ өдөртөө багтаж УИХ-ын чуулганаар огцрохыг хуралд оролцсон гишүүдийн 74 хувь нь дэмжиж<ref name=":0" /> огцруулан, 3-р сарын 29 нд МАН-ын бага хурлаар намын дарга Ням-Осорын Учралыг ерөнхий сайдад нэр дэвшүүлж<ref>{{Cite web |last=iKon.mn |first=А. Ням-Өлзий |date=2026-03-29 |title=МАН-ын дарга Н.Учралыг Ерөнхий сайдад нэр дэвшүүлэхийг 99.7 хувийн саналаар дэмжив |url=https://ikon.mn/n/3me5 |access-date=2026-04-06 |website=ikon.mn |language=en}}</ref>, 3-р сарын 30-ний өдрийн УИХ-ын хуралдаанд оролцсон 107 гишүүний 88 нь буюу 82.2 хувийн саналаар Н.Учралыг Монгол Улсын Ерөнхий сайдаар томилохыг дэмжив.<ref>{{Cite web |last=iKon.mn |first=А. Ням-Өлзий |date=2026-03-30 |title=Монгол Улсын 35 дахь Ерөнхий сайдаар Н.Учралыг томиллоо |url=https://ikon.mn/n/3mf4 |access-date=2026-04-06 |website=ikon.mn |language=en}}</ref> == Бүрэн эрх == Монгол Улсын Засгийн Газар төрийн хуулийг биелүүлж, аж ахуй, нийгэм, соёлын байгуулалтыг удирдах нийтлэг чиг үүргийн дагуу дараах үндсэн бүрэн эрхийг хэрэгжүүлнэ. # Үндсэн хууль, бусад хуулийн биелэлтийг улс даяар зохион байгуулж хангах; # Шинжлэх ухаан, технологийн нэгдсэн бодлого, улсын эдийн засаг, нийгмийн хөгжлийн үндсэн чиглэл, улсын төсөв, зээл, санхүүгийн төлөвлөгөөг боловсруулж Улсын Их Хуралд өргөж, гарсан шийдвэрийг биелүүлэх; # Салбарын ба салбар хоорондын, түүнчлэн бүс нутгийн хөгжлийн асуудлаар арга хэмжээ боловсруулж хэрэгжүүлэх; # Хүрээлэн байгаа орчныг хамгаалах, байгалийн баялгийг зүй зохистой ашиглах, нөхөн сэргээх арга хэмжээ авах; # Төрийн захиргааны төв байгууллагыг шуурхай удирдаж, нутгийн захиргааны байгууллагын үйл ажиллагааг удирдан чиглүүлэх; # Улсыг батлан хамгаалах хүчин чадлыг бэхжүүлж, үндэсний аюулгүй байдлыг хангах; # Хүний эрх, эрх чөлөөг хамгаалах, нийгмийн хэв журмыг бэхжүүлэх, гэмт хэрэгтэй тэмцэх арга хэмжээ авч хэрэгжүүлэх; # Төрийн гадаад бодлого хэрэгжүүлэх; # Улсын Их Хуралтай зөвшилцөж дараа соёрхон батлуулахаар Монгол Улсын олон улсын гэрээ байгуулах, хэрэгжүүлэх, түүнчлэн Засгийн газар хоорондын гэрээ байгуулах, цуцлах. ==Бүрэлдэхүүн== === Тэргүүлэгчид<ref name=":1">{{Cite web |last=iKon.mn |first=А. Ням-Өлзий |date=2026-04-03 |title=ТАНИЛЦ: Ерөнхий сайд Н.Учралын зурсан танхимын бүрэлдэхүүн |url=https://ikon.mn/n/3mju |access-date=2026-04-06 |website=ikon.mn |language=en}}</ref> === {| class="wikitable" !Албан тушаал||Нэр||Нам, эвсэл |- |[[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|Монгол Улсын Ерөнхий сайд]]||'''[[Ням-Осорын Учрал]]'''|| align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |МАН |- |Тэргүүн шадар сайд бөгөөд Эдийн засаг, хөгжлийн сайд||'''[[Жадамбаагийн Энхбаяр]]'''||align=center bgcolor={{party color|Монгол Ардын Нам}}|МАН |- |Онцгой байдлын алба хариуцсан Шадар Сайд||'''[[Нямтайширын Номтойбаяр]]'''|| align="center" bgcolor="#005f33" |ҮЭ |- |Худалдан авах, хөрөнгө оруулалт, өрсөлдөөн хариуцсан Шадар Сайд||'''[[Тогмидын Доржханд]]'''|| align="center" bgcolor=#8d40c0|ХҮН |- |[[Монгол улсын Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газар|Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын дарга]]||'''[[Баттөмөрийн Энхбаяр]]'''|| align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |МАН |- |} === Яамдын сайд нар<ref name=":1" /> === {| class="wikitable" !Яам||Сайд||Нам, эвсэл |- |[[Гадаад харилцааны яам (Монгол)|Гадаад харилцааны яам]]||'''[[Батмөнхийн Батцэцэг]]'''||align=center bgcolor={{party color|Монгол Ардын Нам}}|МАН |- |[[Сангийн яам (Монгол)|Сангийн яам]]||'''[[Загджавын Мэндсайхан]]'''|| align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |МАН |- |[[Хууль зүйн, дотоод хэргийн яам (Монгол)|Хууль зүй, дотоод хэргийн яам]]||'''[[Сайнбуянгийн Амарсайхан]]'''|| align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |МАН |- |[[Байгаль орчин, аялал жуулчлалын яам (Монгол)|Байгаль орчин, уур амьсгалын өөрчлөлтийн яам]]||'''[[Цэндийн Сандаг-Очир]]'''|| align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |МАН |- |[[Батлан хамгаалах яам (Монгол)|Батлан хамгаалах яам]]||'''[[Дамбын Батлут]]'''|| align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}"|МАН |- |[[Боловсрол, шинжлэх ухааны яам (Монгол)|Боловсролын яам]]||'''[[Лувсанцэрэнгийн Энх-Амгалан]]'''|| align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |МАН |- |[[Барилга, хот байгуулалтын яам (Монгол)|Хот байгуулалт, барилга, орон сууцжуулалтын яам]]||'''[[Энхтайваны Бат-Амгалан]]'''|| align=center bgcolor={{party color|Монгол Ардын Нам}}|МАН |- |[[Зам тээврийн хөгжлийн яам (Монгол)|Зам тээврийн яам]]||'''[[Борхүүгийн Дэлгэрсайхан]]'''||align=center bgcolor={{party color|Монгол Ардын Нам}}|МАН |- |[[Хөдөлмөр, нийгмийн хамгааллын яам (Монгол)|Гэр бүл, нийгмийн хамгааллын яам]]||'''[[Тилеуханы Аубакир]]'''|| align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |МАН |- |[[Хүнс, хөдөө аж ахуй, хөнгөн үйлдвэрийн яам (Монгол)|Хүнс, хөдөө аж ахуй, хөнгөн үйлдвэрийн яам]]||'''[[Цагаанхүүгийн Идэрбат]]'''||align=center bgcolor={{party color|Монгол Ардын Нам}}|МАН |- |[[Уул уурхай, хүнд үйлдвэрийн яам (Монгол)|Аж Үйлдвэр, эрдэс баялгийн яам]]||'''[[Гонгорын Дамдинням]]'''|| align=center bgcolor={{party color|Монгол Ардын Нам}}|МАН |- |[[Эрчим хүчний яам (Монгол)|Эрчим хүчний яам]]||'''[[Бадрахын Найдалаа]]'''||align="center" bgcolor=#8d40c0|ХҮН |- |[[Соёлын яам (Монгол)|Аялал жуулчлал, Соёл, Спорт, Залуучуудын яам]]||'''[[Жуковын Алдаржавхлан]]'''|| align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |МАН |- |[[Цахим хөгжил, харилцаа холбооны яам (Монгол)|Цахим хөгжил, инновац, харилцаа холбооны яам]]||'''[[Чинбатын Ундрам]]'''|| align=center bgcolor={{party color|Монгол Ардын Нам}}|МАН |- |[[Эрүүл Мэндийн Яам (Монгол)|Эрүүл Мэндийн Яам]]||'''[[Энхбаярын Батшугар]]''' || align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |МАН |} * '''Жич: УИХ-ын гишүүнээр давхар ажилладаг нэрсийг тодруулав.''' == Үе үеийн Засгийн газрууд == # [[Дашийн Бямбасүрэнгийн Засгийн газар]] (1990 оны 9 сарын 11 - 1992 оны 7 сарын 21) # [[Пунцагийн Жасрайн Засгийн газар]] (1992 оны 7 сарын 21 - 1996 оны 7 сарын 19) # [[Мэндсайханы Энхсайханы Засгийн газар]] (1996 оны 7 сарын 19 - 1998 оны 4 сарын 23) # [[Цахиагийн Элбэгдоржийн Засгийн газар]] (1998 оны 4 сарын 23 - 1998 оны 12 сарын 9) # [[Жанлавын Наранцацралтын Засгийн газар]] (1998 оны 12 сарын 9 - 1999 оны 7 сарын 22) # [[Ринчиннямын Амаржаргалын Засгийн газар]] (1999 оны 7 сарын 30 - 2000 оны 7 сарын 26) # [[Намбарын Энхбаярын Засгийн газар]] (2000 оны 7 сарын 26 - 2004 оны 8 сарын 20) # [[Цахиагийн Элбэгдоржийн Засгийн газар]] (2004 оны 8 сарын 20 - 2006 оны 1 сарын 13) # [[Миеэгомбын Энхболдын Засгийн газар|Миегомбын Энхболдын Засгийн газар]] (2006 оны 1 сарын 25 - 2007 оны 11 сарын 22) # [[Санжаагийн Баярын Засгийн газар]] (2007 оны 11 сарын 22 - 2009 оны 10 сарын 29) # [[Сүхбаатарын Батболдын Засгийн газар]] (2009 оны 10 сарын 29 - 2012 оны 8 сарын 10) # [[Норовын Алтанхуягийн Засгийн газар]] (2012 оны 8 сарын 10 - 2014 оны 11 сарын 5) # [[Чимэдийн Сайханбилэгийн Засгийн газар]] (2014 оны 11 сарын 21 - 2016 оны 7 сарын 7) # [[Жаргалтулгын Эрдэнэбатын Засгийн газар]] (2016 оны 7 сарын 7 - 2017 оны 10 сарын 4) # [[Ухнаагийн Хүрэлсүхийн Засгийн газар]] (2017 оны 10 сарын 4 - 2021 оны 1 сарын 27) # [[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнийн Засгийн газар]] (2021 оны 1 сарын 27 - 2025 оны 6-р сарын 3) #[[Гомбожавын Занданшатарын Засгийн газар]] (2025 оны 6 сарын 18 - 2025 оны 10 сарын 17) #[[Ням-Осорын Учралын Засгийн газар]] (2026 оны 3-р сарын 30 - одоо хүртэл) == Цахим холбоос == * [https://web.archive.org/web/20210420110631/https://zasag.mn/ Монгол Улсын Засгийн Газар] [[Ангилал:Монголын засгийн газар| ]] [[Ангилал:Монголын эрх зүй|засгийн газар]] [[Ангилал:Улсын Засгийн газар]] [[Ангилал:Монголын яам|*]] == Эшлэл == jfc0rrb2uvgyim3rx00zbd4xu4wradt Филиппин 0 9223 852444 851990 2026-04-06T07:55:40Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 852444 wikitext text/x-wiki {{short description|Archipelagic country in Southeast Asia}} {{redirect|Филиппин|Нидерландын сууринг|Филиппин, Нидерланд}} {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Бүгд Найрамдах Филиппин Улс | common_name = Филиппин | native_name = {{native name|fil|Republika ng Pilipinas}} | image_flag = Flag of the Philippines.svg | flag_size = 130 | flag_type = [[Филиппиний төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = Coat of arms of the Philippines.svg | symbol_type = [[Филиппиний төрийн сүлд|Сүлд]] | national_motto = <br />{{lang|fil|[[Филиппиний үндэсний уриа|Maka-Diyos, Maka-tao, Makakalikasan at Makabansa]]}}<ref>{{Cite PH act |title=Flag and Heraldic Code of the Philippines |chamber=RA |number=8491 |date=February 12, 1998 |url=https://www.officialgazette.gov.ph/1998/02/12/republic-act-no-8491/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20170525084350/https://www.officialgazette.gov.ph/1998/02/12/republic-act-no-8491/ |archive-date=May 25, 2017 |access-date=March 8, 2014 |website=[[Official Gazette of the Republic of the Philippines]] |location=Metro Manila, Philippines}}</ref><br />"Бурхан, Ард Түмэн, Байгаль, Улсынхаа төлөө" | national_anthem = "{{lang|fil|[[Филиппиний төрийн дуулал|Lupang Hinirang]]}}"<br />"Шилмэл нутаг"{{parabr}}{{center|[[File:Lupang Hinirang instrumental.ogg]]}} | image_map = {{Switcher|[[File:PHL orthographic.svg|frameless]]|Дэлхийн бөмбөрцөг|[[File:Location Philippines ASEAN.svg|upright=1.15|frameless]]|АСЕАН-ы газрын зураг|default=1}} | capital = [[Манила]] (''де-юре'')<br />[[Нийслэлийн бүс (Филиппин)|Их Манила]]{{efn|name=a|Манила нь улсын нийслэлээр тооцогддог ч [[засгийн газрын суудал]] нь Манила хот нь нэг хэсэг болох "Метро Манила" гэгддэг Үндэсний Нийслэлийн бүс юм.<ref>{{Cite PH act |title=Establishing Manila as the Capital of the Philippines and as the Permanent Seat of the National Government |chamber=PD |number=940, s. 1976 |date=May 29, 1976 |url=https://www.officialgazette.gov.ph/1976/05/29/presidential-decree-no-940-s-1976/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20170525084430/https://www.officialgazette.gov.ph/1976/05/29/presidential-decree-no-940-s-1976/ |archive-date=May 25, 2017 |access-date=April 4, 2015 |website=[[Official Gazette of the Republic of the Philippines]] |location=Manila, Philippines}}</ref><ref>{{cite web|title=Quezon City Local Government – Background |url=https://quezoncity.gov.ph/index.php/about-the-city-government/background |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200820074250/https://quezoncity.gov.ph/index.php/about-the-city-government/background |archive-date=August 20, 2020 |access-date=August 25, 2020 |publisher=Quezon City Local Government}}</ref> Олон улсын төрийн байгууллагууд Манилагийн нийслэлд байрладаг [[Малаканянг ордон]] болон бусад байгууллага/агентлагуудаас гадна Метро Манилагийн янз бүрийн хэсэгт байрладаг.}} (''де-факто'') | largest_city = [[Кесон хот]]<!--Although [[Davao City]] has the largest land area, the article on [[largest city]] says we should refer to the most populous city, which, {{As of|2006|lc=y}}, is [[Quezon City]]. See the discussion page for more information. Changing this information without citation would be reverted.--> | official_languages = [[Филиппин хэл|Филиппин]] ба [[Англи хэлний Филиппин аялга|Англи хэл]] | recognized_regional_languages = {{collapsible list | title = [[Филиппиний хэлнүүд|19 хэлнүүд]]<ref name="GMA-DepEd-7-Languages" /> | [[Акланон хэл]] | [[Бикол хэл]] | [[Варай хэл]] | [[Иватан хэл]] | [[Ибанаг хэл]] | [[Илокано хэл]] | [[Капампанган хэл]] | [[Кинарайа хэл]] | [[Магинданао хэл]] | [[Маранао хэл]] | [[Пангасинан хэл]] | [[Самбал хэл]] | [[Себуана хэл]] | [[Суригаонон хэл]] | [[Тагалог хэл]] | [[Таусуг хэл]] | [[Хилигайнон хэл]] | [[Чабакано хэл]] | [[Якан хэл]] | }} | languages_type = Үндэсний [[дохионы хэл]] | languages = [[Филиппиний дохионы хэл]] | languages_sub = yes | languages2_type = Бусад зөвшөөрөгдсөн хэл{{efn|name=b|1987 оны Үндсэн хуульд: "Испани, араб хэлийг сайн дурын үндсэн дээр сурталчлах ёстой." гэж заасан байдаг<ref name="GovPH-OfficialLanguage" />}} | languages2 = [[Испани хэлний Филиппин аялга|Испани]] ба [[Араб хэл]] <!--Do not remove Spanish and Arabic from the languages list as it is recognized as an optional language in the 1987 Constitution of the Philippines--> | languages2_sub = yes | ethnic_groups = {{#invoke:list|unbulleted | 33.7% [[Висаяа үндэстэн|Висаяа]] | 24.4% [[Тагалог үндэстэн|Тагалон]] | 8.4% [[Илокано үндэстэн|Илокано]] | 6.8% [[Бикол үндэстэн|Бикол]] | 26.2% [[Филиппин дэх угсаатны бүлгүүд|бусад]] }} | ethnic_groups_year = 2010<ref name="PSAGovPH-2021-Figures" /><!-- using figures for 2010 given in the cited source--><!--parameter ethnic_groups_ref not supported by the infobox--> | demonym = [[Филиппинчүүд‎]]<br /> [[Пиной]]<br />(''ярианы'') | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Ерөнхийлөгчийн засаглалын систем|ерөнхийлөгчийн]] [[Филиппиний Үндсэн хууль|үндсэн хуульт]] [[бүгд найрамдах улс]] | leader_title1 = [[Филиппиний Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = [[Бонгбонг Маркос]]<!-- Article is at Bongbong Marcos, do NOT use Ferdinand Marcos Jr. unless the article itself is renamed. --> | leader_title2 = [[Филиппиний Дэд Ерөнхийлөгч|Дэд Ерөнхийлөгч]] | leader_name2 = [[Сара Дутерте]]<!-- Article is at Sara Duterte, do NOT use Sara Duterte-Carpio unless the article itself is renamed. --> | leader_title3 = [[Филиппиний Сенатын дарга|Сенатын дарга]] | leader_name3 = [[Мигз Зубири]]<!-- Article is at Migz Zubiri, do NOT use Juan Miguel Zubiri unless the article itself is renamed. --> | leader_title4 = [[Филиппиний Төлөөлөгчдийн танхимын дарга|Танхимын дарга]] | leader_name4 = [[Мартин Ромуалдес]]<!-- Article is at Martin Romualdez, do NOT use Ferdinand Martin Romualdez unless the article itself is renamed. --> | leader_title5 = [[Филиппиний Ерөнхий шүүгч|Ерөнхий шүүгч]] | leader_name5 = [[Александр Гесмундо]] | legislature = [[Филиппиний Конгресс|Конгресс]] | upper_house = [[Филиппиний Сенат|Сенат]] | lower_house = [[Филиппиний Төлөөлөгчдийн танхим|Төлөөлөгчдийн танхим]] | sovereignty_type = [[Филиппиний бүрэн эрхт байдал|Тусгаар тогтнол]] | sovereignty_note = ([[АНУ]]-аас) | established_event1 = [[Филиппиний тусгаар тогтнолын тунхаглал|Испанийн эзэнт гүрнээс тусгаар тогтнолоо зарлав]] | established_date1 = 6 сарын 12, 1898 он | established_event2 = [[Парисын гэрээ (1898)|Испаниас АНУ-д шилжүүлэв]] | established_date2 = 12 сарын 10, 1898 он | established_event3 = [[Филиппиний хамтын нөхөрлөл|АНУ-тай хамтын нөхөрлөлийн статус]] | established_date3 = 11 сарын 15, 1935 он | established_event4 = [[Манилагийн гэрээ (1946)|АНУ-аас тусгаар тогтнол олгов]] | established_date4 = 7 сарын 4, 1946 он | established_event5 = [[Филиппиний Үндсэн хууль|Одоогийн үндсэн хууль]] | established_date5 = 2 сарын 2, 1987 он | area_km2 = 300000 | area_footnote = <ref name="NAMRIAGovPH-InfoMapper-1991">{{cite journal|date=December 1991 |title=Land Use and Land Classification of the Philippines |url=http://www.namria.gov.ph/jdownloads/Info_Mapper/00a_im_dec911.pdf |journal=Infomapper |publisher=[[National Mapping and Resource Information Authority]] |volume=1 |issue=2 |page=10 |issn=0117-1674 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210122012339/http://www.namria.gov.ph/jdownloads/Info_Mapper/00a_im_dec911.pdf |archive-date=January 22, 2021}}</ref><ref name="Boquet-2017">{{cite book|last=Boquet |first=Yves |url=https://books.google.com/books?id=90C4DgAAQBAJ |title=The Philippine Archipelago |series=Springer Geography |year= 2017 |publisher=[[Springer International Publishing|Springer]] |location=Cham, Switzerland |isbn=978-3-319-51926-5 |access-date=April 25, 2023}}</ref>{{rp|page=15}}{{efn|name=land-area}} | area_link = Филиппиний газарзүй | area_label = Нийт | area_rank = 72 | area_sq_mi = {{convert|{{data Philippines|pst2|total area}}|km2|sqmi|0|disp=output number only}} <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | percent_water = 0.61<ref name="CIAWorldFactBook">{{cite web |date=June 7, 2023 |title=Philippines |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/philippines/ |accessdate=June 19, 2023 |website=[[The World Factbook]] |publisher=[[Central Intelligence Agency]] |archive-date=Наймдугаар сар 20, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210820022910/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/philippines/ |url-status=dead }}</ref> (дотоод ус) | area_label2 = [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|Нийт хуурай газар]] | area_data2 = 298,170 км<sup>2</sup> | population_census = 109,035,343 | population_census_year = 2020 | population_density_km2 = 336 | population_density_sq_mi = {{Data/popdens|Philippines|comma|areaunit=sqmi}}<!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | population_density_rank = 37 | GDP_PPP = {{increase}} {{currency|1.289 их наяд|USD|passthrough=yes}}<ref name="IMF-WEO">{{cite web|title=World Economic Outlook Database, April 2023 |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/weo-report?c=566,&s=NGDP_RPCH,NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2022&ey=2028&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |access-date=April 11, 2023 |publisher=[[International Monetary Fund]]}}</ref> | GDP_PPP_year = 2023 | GDP_PPP_rank = 29 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} {{currency|11,420|USD|passthrough=no}}<ref name="IMF-WEO" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 117 | GDP_nominal = {{increase}} {{currency|440 тэрбум|USD|passthrough=yes}}<ref name="IMF-WEO" /> | GDP_nominal_year = 2023 | GDP_nominal_rank = 36 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} {{currency|3,905|USD|passthrough=no}}<ref name="IMF-WEO" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 124 | Gini = 41.2 <!--number only--> | Gini_year = 2021 | Gini_change = decrease <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref>{{Cite press release |title=Highlights of the Preliminary Results of the 2021 Annual Family Income and Expenditure Survey |url=https://psa.gov.ph/content/highlights-preliminary-results-2021-annual-family-income-and-expenditure-survey |archive-url=https://web.archive.org/web/20230516030556/https://psa.gov.ph/content/highlights-preliminary-results-2021-annual-family-income-and-expenditure-survey |archive-date=May 16, 2023 |access-date=August 15, 2022 |publisher=[[Philippine Statistics Authority|PSA]] |url-status=live}}</ref> | HDI = 0.699 <!--number only--> | HDI_year = 2021 <!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = decrease <!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="UNDPOrg-HDI">{{cite report|date=September 8, 2022 |title=Human Development Report 2021/22: Uncertain Times, Unsettled Lives: Shaping our Future in a Transforming World |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20220908052326/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |archive-date=September 8, 2022 |access-date=September 8, 2022 |publisher=[[United Nations Development Programme]] |at=Table 1 |language=en |location=New York |isbn=978-92-1-001640-7}}</ref> | HDI_rank = 116 | currency = [[Филиппин песо]] ([[Филиппин песогийн тэмдэг|₱]]) | currency_code = PHP | time_zone = [[Филиппины Стандарт Цаг|ФСЦ]] | utc_offset = +08:00 | drives_on = баруун<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=gX6aAAAAIAAJ |title=Philippine Yearbook |edition=1978 |date=1978 |publisher=[[National Economic and Development Authority]], [[Philippine Statistics Authority|National Census and Statistics Office]] |location=Manila, Philippines |page=[https://books.google.com/books?id=gX6aAAAAIAAJ&pg=PA716 716] |language=en }}</ref> | calling_code = [[Филиппин дэх утасны дугаар|+63]] | cctld = [[.ph]] | religion = {{#invoke:list|unbulleted|item_style=white-space:nowrap; | {{Tree list}} * 90.1% [[Филиппин дэх христийн шашин|Христ]] ** 80.6% [[Филиппин дэх католик сүм|Католик]] ** 9.5% [[Филиппин дэх шашин шүтлэг#Христийн шашин|Бусад урсгал]] {{Tree list/end}} |5.6% [[Филиппин дэх ислам|Ислам]] |4.3% [[Филиппин дэх шашин шүтлэг#Бусад шашин|бусад]] / [[Филиппин дэх шашингүй хүмүүс|шашингүй]] }} | religion_year = 2015 | religion_ref = <ref name="PSAGovPH-2021-Figures">{{Cite report |type=Booklet |last=Mapa |first=Claire Dennis S. |title=2021 Philippines in Figures |issn=1655-2539 |url=https://psa.gov.ph/sites/default/files/2021_pif_final%20%281%29.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20220303065148/https://psa.gov.ph/sites/default/files/2021_pif_final%20(1).pdf |archive-date=March 3, 2022 |access-date=July 17, 2022 |publisher=[[Philippine Statistics Authority]] |pages=23–24}}</ref> }} '''Филиппин''' ([[Англи хэл|англи]]. ''Philippines'' , <small>[[Филиппин хэл|Филиппинээр]]</small> ''Pilipinas''), албан ёсоор '''Бүгд Найрамдах Филиппин Улс''' (англи. ''Republic of the Philippines'' [rɪˈpʌblɪk ɒv ðiː ˈfɪlɪpiːnz], [[тагалог хэл]]. ''Republika ng Pilipinas'' [reˈpublika ŋ ˌpɪlɪˈpinɐs]) нь баруун [[Номхон далай]] дахь Филиппиний [[олтриг]]т орших [[Зүүн Өмнөд Ази|зүүн өмнөд]] [[Ази]]йн арлын [[улс|орон]] юм. Нийслэл нь [[Манила]] хот, хамгийн том нь Бөөн Манилагийн Кесон хот болно. Филиппиний олтриг нь [[Номхон Далай]]н баруун хэсэгт байх 7,641<ref>{{cite web|url=http://cnnphilippines.com/videos/2016/02/20/More-islands-more-fun-in-PH.html|title=More islands, more fun in PH|date=2 сарын 20 2016|language=Англи хэл|access-date=6 сарын 20 2018|archive-date=2018-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20181007074415/http://cnnphilippines.com/videos/2016/02/20/More-islands-more-fun-in-PH.html|url-status=dead}}</ref> арлаас бүрдэх бөгөөд усаар [[Индонез]], [[Малайз]], [[Палау]], [[Тайвань]], [[Вьетнам]]тай хиллэнэ. Филиппиний хүн ам 2020 оны байдлаар 114 сая орчим.<ref name="population" /><ref name="IMF2006" /> Эдийн засгийн хэмжээгээр дэлхийд 46-д ордог. Тухайлбал дотоодын нийт бүтээгдхүүн нь [[2008]] онд 154.073 тэрбум ам. доллар хүрч байсан.<ref name="IMF2006" /> Дэлхий даяар 11 сая гаруй филиппинчүүд тархан суурьшсан нь Филиппиний нийт хүн амын 11% нь болно. 1521 оны 3-р сарын 16-нд [[Фернан Магеллан]] ирэхээс өмнө <ref>{{Webarchiv|url=http://www.asianweek.com/2008/08/26/name-change-for-the-philippines/|wayback=20090129142616|text="Name Change for the Philippines"|archiv-bot=2023-09-26 20:13:48 InternetArchiveBot}}. [[AsianWeek]]. Retrieved on [[2008]]-[[08-30]].</ref>, Филиппинд [[Хятад]], [[Энэтхэг]], [[Япон]], [[Малайн олтриг]] зэрэг [[Ази]]йн бусад орны оршин суугчидтай худалдаа наймаа хийдэг байсан австронез угсааны ард түмэн нутагладаг байжээ. Филиппин XVI зуунд [[Испани]]йн колони болсон бөгөөд XX зууны эхээр [[АНУ]]-ын эрхшээлд оржээ. 1896 онд [[Катипунан]]аар удирдуулсан [[Филиппиний хувьсгал]]аар Испаниас тусгаар тогтносон. [[Испани-Америкийн дайн]]ы явцад АНУ-ын цэрэг Филиппинийг эзлэн авснаар [[Филиппин-Америкийн дайн]] дэгдсэн ажээ. 1935 онд [[Филиппиний Хамтын Нөхөрлөл|Хамтын Нөхөрлөл]] маягийн засгийн газар байгуулагдсанаар өөртөө засах эрхтэй болсон ба Филиппиний анхны сонгууль явагджээ. [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]] Номхон Далайд дууссаны дараа тус улс 1946 оны 7-р сарын 4-нд АНУ-аас тусгаар тогтножээ. [[Фердинанд Маркос]] 1972 онд дайны байдал зарласны улмаас Филиппинд бослого тэмцэл өрнөж, Ардын Шинэ Арми, Моро Үндэсний Чөлөөлөх Фронт зэрэг босогчдын бүлэглэл үүссэн. [[Бага Бенино Акино|Ниной Акино]] алуурчны гарт амь үрэгдсэнээс хойш удалгүй түүний бэлэвсэн эхнэр [[Корасон Акино]], тухайн үед тус улсын оюуны санааны удирдагч байсан Хайме Кардинал Син нар 1986 онд Ардын эрхийн хувьсгал хийж, тус улсыг эргээд ардчилсан засаглалтай болгосон юм. Ардчилал сэргэн тогтсоноос хойш улс төрийн эргэлт, авлигын дуулиан шуугиант хэргүүд гарч, төрийн эрх тайван замаар шилжсээр ирсэн билээ.<ref name="CIAfactbook" /> 2016 оны 6-р сарын 30-нд [[Родриго Дутерте|Родриго Роа Дутерте]] тус улсын ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон. 2022 оны 6-р сарын 30-нд болсон сонгуулиар олонхын санал авсан Ерөнхийлөгч 1965-1986 онд Ерөнхийлөгч байсан [[Фердинанд Маркос|Фердинанд Маркосын]] хүү Фердинанд Ромуалдес Маркос буюу Бонгбонг Маркос Филиппиний Ерөнхийлөгч болсон байна. Орчин үеийн Филиппин Өрнөдийн ертөнцийн олон шинжийг агуулсан байдаг нь [[Испани]], [[Латин Америк]], [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]ын соёлоос голдуу залгамжлагдсан байдаг. Тус улсын зонхилох шашин нь [[Католик шашин]] бөгөөд Испаничууд ирэхээс өмнө байсан уламжлалт шашны зан үйл хадгалагдан үлдсэн байдаг. Түүнчлэн [[Исламын шашин|Исламын шашныг]] шүтэгчид байдаг.<ref name="encarta">{{cite encyclopedia|last=Steinberg|first=David Joel|title=Philippines|url=http://encarta.msn.com/text_761558570___0/Philippines.html|encyclopedia=[[Encarta]]|date=2007}} {{Webarchiv|url=http://encarta.msn.com/text_761558570___0/Philippines.html |wayback=20090820052439 |text=Philippines |archiv-bot=2026-04-06 07:55:40 InternetArchiveBot }}</ref> 1973 он хүртэл [[испани хэл]] Филиппиний албан ёсны хэл байсан. Түүнээс хойш [[Филиппин хэл|филиппин]], [[Англи хэл|англи]] хэмээх хоёр албан ёсны хэлтэй болсон.<ref name=CIAfactbook /> == Нэрийн гарал үүсэл == Тус улсын нэр нь XVI зууны сүүл үеийн Испанийн ван [[II Филип]]ийн нэрнээс үүдэлтэй юм.<ref name="etymology">{{Citation |author= Gregorio F. Zaide, Sonia M. Zaide|title=Philippine History and Government, Sixth Edition |publisher=All-Nations Publishing Company |year= 2004}}</ref> Испанийн аялагч Руй Липес де Вияалобос анх ''Las Islas Filipinas'' хэмээх нэрийг тухайн үед угсаа залгамжлах хунтайж байсан Филипийг хүндэтгэн [[Лейт арал]] болон [[Самар арал]]д өгсөн ажээ. Бусад арал нь өөр өөрийн нэртэй байсан боловч энэ нэр нь яваандаа тус олтригийг тэр чигт нь нэрлэх нэр болсон.<ref name="etymology" /> [[Файл:Ortigas_Center_Skyline_panoramic.jpg|thumb|center|600px|Бөөн Манила]] == Улс төрийн тогтолцоо == 1987 оны Үндсэн хуулийн дагуу Филиппин нь хоёр танхимтай парламент, бие даасан шүүх засаглалтай ерөнхийлөгчийн Бүгд найрамдах улс юм. Төрийн тэргүүн нь бүх нийтийн шууд сонгуулиар 6 жилийн хугацаагаар сунгах, дахин нэр дэвшүүлэх эрхгүйгээр сонгогддог байна. Ерөнхийлөгч нь Сайд нарын танхимыг (Засгийн газар) тэргүүлдэг бөгөөд зэвсэгт хүчний ерөнхий командлагч юм. Тус улсын хууль тогтоох дээд байгууллага нь Филиппиний Сенат (24 суудал) ба Филиппиний Төлөөлөгчдийн танхим (316 суудал) гэсэн хоёр танхимаас бүрддэг Конгресс юм. Сенаторуудыг 6 жилийн хугацаатай (гурван жил тутамд 12 хүн ээлжлэн, гэхдээ дараалсан хоёроос илүүгүй), Төлөөлөгчдийн танхимын гишүүдийг гурван жилээр (дараалсан гурваас илүүгүй хугацаатай) сонгодог. == Гадаад харилцаа == Филиппиний олон улсын харилцаа нь бусад улс орнуудтай хийх худалдаа, 11 сая Филиппинчүүд өөр улс оронд амьдардаг гэх мэтээр эргэлддэг. Филиппин улс нь НҮБ-ыг үүсгэн байгуулагч, идэвхтэй гишүүн орон бөгөөд НҮБ-ын Аюулгүйн Зөвлөлийн Байнгын бус гишүүнээр олон удаа сонгогдсон. Филиппин улс АНУ-тай тогтоосон харилцаандаа ихээхэн анхаардаг. Тэд [[Хүйтэн дайн|хүйтэн дайны]] үед болон терроризмын эсрэг тэмцэлд АНУ-ыг дэмжиж байсан. Филиппин бол [[НАТО]]-гийн гол холбоотнуудын нэг юм. Филиппин улс өмнө нь Америкийн колони байсан ч АНУ-д өөрийн нутаг дэвсгэрт цэргийн бааз байгуулахыг зөвшөөрсөн. [[Япон]] бол Филиппин улсын хөгжилд бусдаас илүү тусалдаг орны нэг юм. Филиппин улс бусад оронтой ерөнхийдөө сайн харилцаатай байдаг. Филиппин улс өндөр хөгжилтэй эдийн засагтай орнуудын дэмжлэгийг өндрөөр үнэлдэг ч эдийн засгийн хувьд буурай хөгжилтэй бусад орнуудыг дэмждэг. Түүхэн хэлхээ холбоо, соёлын ижил төстэй байдал нь Испанитай хамтран ажиллах сайн үндэс суурь юм. Хэдийгээр хилийн чанад дахь Филиппинчүүдийн амьдралын нөхцөл тийм ч сайн байдаггүй бөгөөд заримдаа ялгаварлан гадуурхалт, хүчирхийлэлд өртдөг ч олон Филиппинчүүд бусад оронд ажилладаг. == Тэмдэглэл == <references group="lower-alpha" /> == Эшлэл == {{reflist}} == Цахим холбоос == <!--Do not add commercial links or your website. Suggest them via the discussion page. Failure to do so will mean the deletion of your websites as spam.--> '''Албан ёсны''' * [https://web.archive.org/web/20120101105754/http://www.gov.ph/ Official website of the Philippine Government] - Gateway to governmental sites '''Газрын зураг''' * [http://www.wikimapia.org/#y=12554564&x=122915039&z=6&l=0&m=a WikiSatellite view of Philippines at WikiMapia] <!--Do not add commercial links or your website. Suggest them via the discussion page. Failure to do so will mean the deletion of your websites as spam.--> '''Бусад''' <!--DO NOT SPAM! THANK YOU!!!--> * [http://uk.youtube.com/watch?v=1QgTdk6fLAk WOW Philippines Tourism Ad] * [http://newsweek.washingtonpost.com/postglobal/america/philippines Washington Post's: How the Philippines Sees America] * [http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/asia-pacific/country_profiles/1262783.stm BBC Country Profile on the Philippines] * [https://web.archive.org/web/20061108072347/https://www.cia.gov/cia//publications/factbook/geos/rp.html CIA World Factbook: Philippines] * [http://countrystudies.us/philippines/ U.S. Country Studies: Philippines] * [https://web.archive.org/web/20181202025242/http://www.philippinesdailyphotos.com/ Philippines Daily Photos] * [http://web.kssp.upd.edu.ph/linguistics/plc2006/papers/FullPapers/I-2_Solheim.pdf Origins of the Filipinos and Their Languages by Wilhelm G. Solheim II] ([[Portable Document File|PDF]]) * [http://www.gutenberg.org/browse/authors/b#a2296 History of the Philippine Islands] in many volumes, from [[Project Gutenberg]] (and indexed under [[Emma Helen Blair]], the general editor) * [http://wiki.answers.com/Q/FAQ/2802 WikiAnswers: Q&A about the Philippines] {{Ази}} <!--Categories--> <!--Interwikis--> [[Ангилал:Филиппин| ]] [[Ангилал:Азийн орон]] [[Ангилал:АСЕАН-ы гишүүн орнууд]] [[Ангилал:Азийн арлын бүлэг]] [[Ангилал:Арлын орон]] [[Ангилал:Зүүн Өмнөд Ази]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] 4kt1d7rajx2iamvkmw06akrdktmmw8q Мустафа Кемал Ататүрк 0 10222 852315 707365 2026-04-05T13:27:35Z Avirmed Batsaikhan 53733 852315 wikitext text/x-wiki [[Зураг:Atatürk Kemal.jpg|thumb|right|Ататурк]] '''Мустафа Кемал Ататүрк''' ([[Турк хэл|турк.]] ''Mustafa Kemal Atatürk'', [[1881 он]]ы [[3 сарын 12]]-нд [[Салоники]] хотод төрсөн - [[1938 он]]ы [[11 сарын 10]]-нд Станбул хотын Бешикташ дүүрэг дахь Долмабхчэ ордонд нас барсан) - Османы дараа нь Туркийн улс төрийн болон төрийн зүтгэлтэн. [[Туркийн хувьсгал]]ын удирдагч, [[Турк|Бүгд Найрамдах Турк Улс]]ыг үндэслэгч, анхны [[Туркийн ерөнхийлөгч|ерөнхийлөгч]] ([[1923 он]]ы [[10 сарын 29]] - [[1938 он]]ы [[11 сарын 10]]) нь юм. == Намтар == Мустафа Кемал 1881 оны 3-р сарын 12-ны өдөр [[Османы эзэнт гүрэн|Османы эзэнт улсын]] бүрэлдэхүүн дахь Грекийн Македоны Салоники хотод мэндэлжээ. Түүний эцэг нь гаалийн түшмэл байгаад огцорч худалдаачин болсон Али Рыза Эфенди (1839-1888) байжээ. Эх нь Зюбейде (1857-1923) гэх жирийн нэгэн тариачин бүсгүй байлаа. Тэдний гэр бүл дотроо [[Турк хэл|турк хэлээр]] ярьж [[исламын шашин]] шүтдэг байжээ. Мустафагийн ээж нь сүсэг бишрэлтэй мусульман шашинтан байсан бөгөөд хүүгээ [[Куран]] судраас суралцаасай гэж хүссэн боловч нөхөр Али Риза нь Мустафад илүү орчин үеийн боловсрол олгохыг дэмжиж байв. [[Файл:Kemal Atatürk portrait.jpg|thumb|1918 он.]] Эцэг нь 1888 онд түүнийг 7 настайд нас барж жаал хүү Мустафа өнчин хоцров. Гэр бүл нь эцгийнх нь жаахан тэтгэмж дээр тогтож амь зууж байлаа. Тэр болон түүний эмэгтэй дүү Макбуле Атадан нар гэр бүлээс насанд хүрсэн хоёр хүүхдүүд байсан бөгөөд бусад нь бага насандаа энджээ. 1893 онд Мустафа 12 настайдаа Салоники дахь улсын үнэ төлбөргүй цэргийн сургуульд элсэн оржээ. Мустафа энэ сургуульдаа сурч байхдаа математикийн хичээлд авьяастай нь тодорж Кемал буюу "Төгс" гэсэн нэр хочтой боллоо. Сургуульд сурч байсан өсвөр насандаа ч тэр манлайлагч байсан. 1896 тэр Манастир хотын цэргийн сургуульд (''Manastır Askerî İdadisi'') оржээ. Тэрээр сургуулиа онц төгсөж 1899 оны 3-р сард Османы Эзэнт улсын нийслэл Стамбул хотын Цэргийн Академи болох офицерийн сургуульд элсэн орсон байна. Тэнд сурч байхдаа Руссо, Вольтер, Гоббсийн философийн бүтээлүүдийг сонирхож судалж байлаа. 1902 онд авьяаслаг онц сурлагатан оюутан Мустафаг Оттоманы Жанжин Штабын Академид элсэн оржээ. Тэнд тэр санаа нийлсэн нөхдийн хамт Ватан хэмээх шинэ байгууллага байгуулав. Гэвч тэр энэ байгууллагын ажилд санаа нь таарахгүй болж удалгүй тэр “Эв нэгдэл ба Дэвшил” хөдөлгөөнд нэгдэв. 1904 онд Кемалийг нууц улс төрийн байгууллагад элссэн хэмээн хардаж түүнийг баривчилжээ. Түүнийг Цэргийн Академи нь хөөцөлдөж баривчилгаанаас нь чөлөөлөв. Кемалийг 1905 онд Цэргийн Академи төгсөхөд нь түүнд ахмад цол өгч [[Дамаск]] дахь 5-р армид томилсон байна. Энэ үеэр авсан мэдлэг нь түүнд хожим [[дэлхийн нэгдүгээр дайн]]<nowiki/>ы үед их хэрэг болсон ажээ. 1907 онд Дамаскад томилогдсоны дараа түүнийг Салоники дахь туркийн 3-р армид цол нэмээд томилжээ. Энд тэр 1908 оны төрийн эргэлтэнд оролцож Османы Туркийн Эзэнт улс Үндсэн хуульт эзэн хаант улс болов. Султан хаан төрийг эрхэнд гарсан Жэмаль-паши, Энвер-паши и Талаат-пашийн тоглоомон хүүхэлдэй болжээ. 1910 онд Мустафа Кемал [[Франц]] руу томилогдож цэргийн сургуулилалтад оролцсон ажээ. 1911 оноос Стамбул хотноо Зэвсэгт хүчний Жанжин Штабад алба хаасан байна. 1911 онд эхэлсэн Итали-туркийн дайны үеэр Мустафа Кемаль нөхдийн хамт Тобрук, Дерн орчим тулалдсан байна. 1912-1913 оны Балканы дайнд оролцож болгар цэргийн Станбул хот руу дайрсан дайралтыг зогсоож алдар нэртэй офицер болсон байна. 1913 онд Мустафа Кемал [[Софи|Софид]] цэргийн атташегаар томилогдож, 1914 онд дэд хурандаа цол хүртжээ. Тэрээр 1915 он хүртэл тэнд алба хааж, дараа нь Текирдаг руу илгээгдэж, 19-р дивизийг байгуулжээ. Хурандаа Кемал удалгүй Галлиполийн хойг дээр буусан англи, францын цэргийн десантыг зогсоох арга хэмжээнд оролцов. Кемал туркийн 19 дүгээр дивизийг удирдаж холбоотны цэргийн эсрэг зогсож байлаа. 1915 оны 4-р сарын 25 ны өдөр австрали, шинэ зеландын цэргээс бүрдсэн Британий арми Галлиполид буусны дараа Кемал байдлыг газар дээр нь очиж шинжээд өндөрлөг газруудад их буугаа байрлуулж сөрөг довтолгоо хийж холбоотны хүчирхэг цэргийн дайралтыг зогсоож чаджээ. 1916 онд Кемал генерал буюу паши цол авчээ. Түүнийг Анатоли дахь 16 дугаар корпусын захирагчаар томилов. 1916 онд энэ корпус Кавказын фронт дээр оросын армийн сэрэг амжилттай сөрөг довтолгоо хийж чадсан юм. Дараа нь Кемал 2,3 дугаар арми, дайны төгсгөлд 7-р армийг удирдаж [[Алеппо|Аллепо]] хотын дэргэд дэх англичуудын дайралтыг зогсоож чадсан байна. Түүнийг цэргийн сайд Энвер паша, германий армийн удирдагч Эрихтэй санал нийлээгүй хэмээн түүнд чөлөө өгч Германд эмчлүүлэх нэрээр явуулсан аж. Удалгүй 1918 оны нэгдүгээр сард түүнийг яаралтай дуудаж Сирид шахагдсан 7 дугаар армийн удирдагчаар томилж байжээ. Кемал 1920 онд Анкарад Түр засийн газар байгуулж түүнийг улсын ерөнхийлөгч, армийн удирдагчаар зарлалаа. Султан хариуд нь кемалчуудад жихад зарлаж түүний удирдагч Кемалд цаазын ял ногдуулав. Султан удалгүй 1920 онд Антантын улсуудтай Севрийн гэрээ байгуулж Туркийн харьяа байсан арабын Курдистан, Фрак, Арменийг салгаж харийн гүрэнд өглөө. Энэ явдлын дараа ард түмэн Кемалийг дэмжиж эхэллээ.1920 онд Кемалийг Үндэсний Их Хурлын даргаар сонголоо. Султан хаан Кемалийн ард түмний дунд нэр хүндтэй болж байгааг харгалзан түүнийг цэргийн дээд удирдагчаар томиллоо. 1920 онд Кемал армений армийн дайралтыг зогсоож сөрөг довтолгоо хийж Оросын булааж авсан армений нутгийг буцаан эзэллээ. 1921 оны Москвагийн хэлэлцээрээр алдагдсан армений нутаг Карс, Ардаган, Гүржийн Өмнөд Батумын нутгийг Туркт буцаан авах боллоо. Смирнийг эзэлж авсан грекийн армитай Кемал бараг жил хагас байлдаж зөвлөлтийн талаас цэргийн болон хүнсний тусламж авч 1921 оны 1-8-р сард туркийн цэрэг грекийн цэргийн довтолгоог Сакарье голын дэргэд зогсоож ялжээ. 1923 оны 10-р сарын 29 ний өдөр Кемал – паша Туркийн Бүгд найрамдах улсын анхны Ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон байна. 1923 онд Туркийн төрийн эрх барих дээд байгууллага нь Межлис буюу Парламент бий болов. Кемал исламын шашны намуудыг хориглож туркийн нийгмийг шинэчлэв. Тэр бээр ардчилсан зарчмыг нэвтрүүлж исламын шашныг төрөөс тусгаарлаж төрийн капиталзмын зарчим дээр эдийн засгийн өөрчлөлт хийж жирийн хүний боломжийг хангахад төрийн ажлыг чиглүүлэв. Гадаадын компанийг үндэснийх болгов. Кемал үндэсний хөрөнгө оруулалтыг дэмжив. Өрнөдийн хөрөнгийг хязгаартай оруулж гадаадын бүтээгдэхүүн дөндөр татвар ногдуулж үндэсний хөрөнгө оруулагчдыг дэмжиж байжээ. 1930 онд тэрээр Үндэсний банкыг байгуулсан. [[Файл:Ankara asv2021-10 img04 Anıtkabir.jpg|thumb|450x450px|Мустафа Кемал Ататүркийн бунхан]] 1934 оноос эхлэн турк эмэгтэйчүүд сонгуульд оролцож сонгох эрхтэй болсон бөгөөд Төрийн албан хаагчид европ хувцас өмсөх болжээ. Бүх иргэд хуулийн өмнө тэгш эрхтэй гэдгийг мөн тунхаглав. Исламын сургуулиудыг хаав. Араб бичиг үсгийг халж латин үсгэнд шилжив. Исламын шариатыг швейцарын иргэний хууль, италийн эрүүгийн хууль, германий худалдааны хуулиар солив. 1933 онд турк иргэд овогтой болж Кемалд Их Хурал "Ататюрк" буюу “Туркчуудын эцэг” гэсэн овог өгөв. Кемал 1927, 1931, 1935 онуудад гурван удаа Туркийн Ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон байна. 1937 онд Мустафа Кемал Ататүрк бие нь муудаж байгааг мэдэж удахгүй нас барх нь гэдгээ мэдэрч өөрийн хувийн өмч газраа төрийн санд хандивлаж, үл хөдлөх хөрөнгөө [[Анкара]], [[Бурса]] хотуудад бэлэглэж, зарим өв хөрөнгөө төрсөн дүү болон өргөж авсан арван хүүхдэддээ бэлэглэжээ. Мустафа Кемал Ататүрк 1938 оны 12-р сарын 10 ны өдөр 57 насандаа нас баржээ. == Мөн үзэх == {{Commons|Mustafa Kemal Atatürk|Мустафа Кемал Ататүрк}} * [[Туркийн түүх]] == Цахим холбоос == * [http://www.kultur.gov.tr/portal/tarih_en.asp?belgeno=4599 Atatürk - Туркийн Соёлын Яам] {{DEFAULTSORT:Ататүрк, Мустафа Кемал}} {{Stub}} [[Ангилал:Мустафа Кемал Ататүрк| ]] [[Ангилал:Туркийн ерөнхийлөгч]] [[Ангилал:Туркийн Үндэсний Их Чуулганы ерөнхийлөгч]] [[Ангилал:Туркийн зэвсэгт хүчний хүн]] [[Ангилал:Нэгдэл ба хөгжлийн хорооны гишүүн]] [[Ангилал:Нэгдэл ба хөгжлийн хорооны гишүүн]] [[Ангилал:Итали-Туркийн дайны хүн]] [[Ангилал:Балканы дайны хүн]] [[Ангилал:Дэлхийн нэгдүгээр дайны Османы эзэнт гүрний командлагч]] [[Ангилал:Туркийн тусгаар тогтнолын дайны хүн]] [[Ангилал:Туркийн Бүгд Найрамдах Ардын Намын гишүүн]] [[Ангилал:Туркийн үндэсний баатар]] [[Ангилал:Хүндэт легионы гишүүн (рыцарь)]] [[Ангилал:Османие одон шагналтан]] [[Ангилал:Межидие одон шагналтан]] [[Ангилал:Гэгээн Александрын одон шагналтан]] [[Ангилал:Паша]] [[Ангилал:Шашин шүүмжлэгч]] [[Ангилал:Хувьсгалч]] [[Ангилал:Туркууд]] [[Ангилал:1881 онд төрсөн]] [[Ангилал:1938 онд өнгөрсөн]] 57ek0o150ezek1bpnknsg7zkayur8nu Кувейт 0 11018 852319 848917 2026-04-05T14:08:35Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 852319 wikitext text/x-wiki {{Short description|Баруун Азийн улс}} {{энэ гарчиг}} {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Кувейт Улс | common_name = Кувейт | native_name = {{native name|ar|دَوْلَةُ الْكُوَيْت|italics=off}}<br />{{transliteration|ar|Даулят аль-Кувейт}} | image_flag = Flag of Kuwait.svg | flag_type = [[Кувейтийн төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = Emblem of Kuwait.svg | symbol_type = [[Кувейтийн төрийн сүлд|Сүлд]] | national_anthem = {{lang|ar|النشيد الوطني}}<br />{{transliteration|ar|[[Кувейтийн төрийн дуулал|ан-Нашид аль-Ватани]]}}<br />"Үндэсний Төрийн Дуулал"{{parabr}}{{center|[[File:National anthem of Kuwait (instrumental).ogg]]}} | image_map = KWT orthographic.svg | map_caption = {{map caption |location_color= ногоон}} | image_map2 = | capital = [[Кувейт хот]] | largest_city = capital | official_languages = [[Стандарт араб хэл|Араб хэл]]<ref>{{cite web |title=Kuwait's Constitution of 1962, Reinstated in 1992 |url=https://www.constituteproject.org/constitution/Kuwait_1992.pdf?lang=en |website=Constitute Project |access-date=31 August 2020}}</ref> | ethnic_groups_ref = <ref name="CIATONGA">{{cite web|url= https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/kuwait/|title= Middle East ::KUWAIT|date= 26 May 2022|publisher= CIA The World Factbook|access-date= 14 Наймдугаар сар 2023|archive-date= 10 Нэгдүгээр сар 2021|archive-url= https://web.archive.org/web/20210110072824/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/kuwait/|url-status= dead}}</ref> | ethnic_groups_year = 2018 | ethnic_groups = {{tree list}} *32.59% [[Кувейтийн хүн ам|Кувейтчүүд‎]] *27.4% [[Арабчууд|Гадаад арабчууд]] *40.3% [[Ази хүмүүс|Ази]] *1.0% [[Африкийн угсаатны бүлгүүдийн жагсаалт|Африк]] *0.9% [[Кувейтийн хүн ам|Бусад]] | demonym = [[Кувейтийн хүн ам|Кувейтчүүд‎]] | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[парламент]]ын [[үндсэн хуульт хаант засаг|хагас-үндсэн хуульт хаант засаг]]<ref name=loc/> | leader_title1 = [[Кувейтийн эмир|Эмир]] | leader_name1 = [[Наваф аль-Ахмад аль-Жабер ас-Сабах]] | leader_title2 = [[Кувейтийн хунтайж|Хунтайж]] | leader_name2 = [[Мишааль аль-Ахмед аль-Жабер ас-Сабах]] | leader_title3 = [[Кувейтийн ерөнхий сайдын жагсаалт|Ерөнхий Сайд]] | leader_name3 = [[Ахмед Наваф аль-Жабер ас-Сабах]] | leader_title4 = [[Кувейтийн Үндэсний Ассамблейн даргын жагсаалт|Үндэсний Ассамблейн дарга]] | leader_name4 = [[Ахмед аль-Садун]] | legislature = [[Үндэсний Ассамблей (Кувейт)|Үндэсний Ассамблей]] | sovereignty_type = [[Кувейтийн түүх|Үүсгэн байгуулалт]] | established_event1 = [[Кувейтийн шейхт нутаг]] | established_date1 = 1613 | established_event2 = [[Бани Халид Эмират]]аас тусгаар тогтнов | established_date2 = 1752 | established_event3 = [[1899 оны Англи-Кувейтийн гэрээ|Англи-Кувейтийн гэрээ]] | established_date3 = 1 сарын 23, 1899 | established_event4 = [[1913 оны Англи-Османы конвенц|Англи-Османы конвенц]] | established_date4 = 7 сарын 29, 1913 | established_event5 = [[Их Британи]]тай хийсэн гэрээнүүдийн дуусгавар | established_date5 = 6 сарын 19, 1961 | established_event6 = [[НҮБ]]-д [[НҮБ-ын дүрэм|элсэв]] | established_date6 = 5 сарын 14, 1963 | established_event7 = [[Кувейтийн Үндсэн хууль|Одоогийн үндсэн хууль]] | established_date7 = 11 сарын 11, 1962 | area_km2 = 17,818 | area_rank = 152 <!-- Area rank should match [[List of countries and dependencies by area]] --> | area_sq_mi = 6,880 <!-- Do not remove per [[Wikipedia:Manual of Style/Dates and numbers]] --> | percent_water = бага | population_estimate = 4,294,621<ref>{{Cite CIA World Factbook|country=Kuwait|access-date=8 February 2023}}</ref> | population_estimate_year = 2022 | population_estimate_rank = 137 | population_density_km2 = 200.2 | population_density_sq_mi = 518.4 <!-- Do not remove per [[Wikipedia:Manual of Style/Dates and numbers]] --> | population_density_rank = 62 | GDP_PPP = {{increase}}$248.113 тэрбум<ref name="IMFWEOPL">{{cite web|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/October|title=World Economic Outlook Database, October 2022|date=October 2022|website=IMF.org|publisher=[[International Monetary Fund]]|access-date= November 23, 2022}}</ref> | GDP_PPP_year = 2022 | GDP_PPP_rank = 65 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $51,528<ref name=IMFWEOPL /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 30 | GDP_nominal = {{increase}}$183.576 тэрбум<ref name= IMFWEOPL/> | GDP_nominal_year = 2022 | GDP_nominal_rank = 59 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}}$38,123<ref name=IMFWEOPL /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 26 | Gini = <!-- number only --> | Gini_year = | Gini_change = <!-- increase/decrease/steady --> | Gini_ref = | Gini_rank = | HDI = 0.831 <!-- number only --> | HDI_year = 2021<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year --> | HDI_change = increase<!-- increase/decrease/steady --> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=8 September 2022|access-date=8 September 2022}}</ref> | HDI_rank = 50 | currency = [[Кувейт динар]] | time_zone = [[UTC+03:00#Арабын Стандарт Цаг|АСЦ]] | utc_offset = +3 | utc_offset_DST = | time_zone_DST = | date_format = өө/сс/жжжж ([[Манай эрин|МЭ]]) | drives_on = Баруун | calling_code = [[Кувейт дэх утасны дугаар|+965]] | cctld = [[.kw]] | official_website = [https://www.e.gov.kw/sites/kgoEnglish/Pages/HomePage.aspx www.e.gov.kw] | footnote_a = [[Сабахын овог|Сабахын гэр]]ийн нэрлэсэн [[өв залгамжлал]]. | footnote_b = [[Эмират]] | religion_ref = <ref name="CIATONGA"/> | religion_year = 2013 | religion = {{plainlist| * 76.7% [[Кувейт дэх ислам|Ислам]] ([[төрийн шашин|албан ёсны]]) * 17.3% [[Кувейт дэх христийн шашин|Христ]] * 6.0% [[Кувейт дэх шашин шүтлэг|Бусад]] }} | today = }} '''Куве́йт''', албан ёсоор '''Кувейт Улс''' — [[Өрнө Ази]]д оршдог [[бүрэн эрхт улс|бүрэн эрхт]] '''[[улс]]''' юм. Кувейт [[Персийн булан]]гийн умард үзүүрт байрладаг. Хуурай газраар [[Ирак]], [[Саудын Араб]]тай хиллэдэг. 17.8 мянган км² газар, 4.3 сая хүн амтай. Хүн амын 60% [[араб угсаатан]]. Нутгийн уугуул иргэн 30%-ийг эзэлдэг бол 70%-ийг гадаадын цагаач, ажиллах хүчин эзэлдэг. Албан ёсонд [[араб хэл]]ийг ашиглана. [[Лал]] шашин зонхилно. Кувейт нь дундад зуунаас худалдааны боомт байсан. 1961 онд [[Их Британи]]йн ивээлээс гарч тусгаар тогтносон. 1990-1991 онд Иракт эзлэгдэж байлаа. 1938 оноос [[газрын тос]] ихээр олборлож, нэг хүнд ноогдох орлогоор дэлхийд эхний 10-т ордог амьжиргааны түвшин сайн орон болсон. Хэмжээт эрх хаант засагтай. Төрийн тэргүүн нь [[эмир]] цолтой. 1962 оны үндсэн хуулийг баталсанаар [[Араб дахин]]д хамгийн ардчилсан, либерал үзэлтэй орон болжээ. Нийслэл нь [[Кувейт хот]]. Мөнгөний нэгж [[кувейт динар]] нь дэлхийн хамгийн чанга ханштай мөнгөний нэгж юм. == Газар зүй == Кувейт 17,820 хавтгай дөрвөлжин километр газар нутагтай, дэлхийн [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|152-р том]] орон юм. [[Зураг:Satellite_image_of_Kuwait_in_November_2001.jpg|thumb|left|150px|Дээрээс харвал]] [[Зураг:Kuwait.A2003106.0805.250m.jpg|thumb|left|150px|Элсэн шуурга]] === Байрлал === Хойд өргөргийн 28° — 31°, зүүн уртрагийн 46° — 49° дотор [[Өрнө Ази]], [[Өрнө өмнөд Ази]]д хамааран [[Арабын хойг]]ийн дорно умард хязгаар, [[Персийн булан]]гийн умард үзүүрт байна. Эргийн урт - 499 км, хилийн урт - 475 км. Умард талаараа [[Ирак]]тай 254 км, өрнөд талаараа [[Саудын Араб]] 221 км хиллэдэг. [[Бубиян]], [[Файлака]] зэрэг есөн аралтай. === Газрын тогтоц === Кувейтийн нутаг [[Арабын цөл]]ийн хэсэг юм. Нам доор газар бөгөөд хамгийн өндөр цэг нь [[Мутла]] (306 м), нам доор цэг нь тэнгисийн эрэг болно. [[Кувейтийн булан]] Персийн булангаас салбарласан байдаг. Кувейт гадаргын усаар дутмаг. Борооны ус тогтох гуу жалга бий. Тэнгисийн усыг давсгүйжүүлдэг. Ус хадгалах цамхгуудтай. === Ургамал амьтан === Кувейтэд 25 зүйл хөхтөн, 363 зүйл шувуу байна. Жилд 2-3 сая шувуу дамжин нүүдэг. === Ашигт малтмал === Кувейт [[газрын тос]], [[шатдаг хий]]н нөөцтэй. === Уур амьсгал === Цөлийн, эрс тэс уур амьсгалтай. Өвөлдөө −6°C- +10°C хүртэл сэрүүсч, зундаа 42-48°C хүртэл хална. Хавар элсэн шуургатай. Жилийн дундаж хур тунадас - 75-150 мм. == Хүн ам зүй == {| class="wikitable" style="line-height:0.9em; border:1px black; float:right; margin-right:1em; margin:10px" |- ! style="width:50px;"| Он !! Хүн ам |- | 1975 || 994,837 |- | 1985 || 1,697,301 |- | 1995 || 1,575,570 |- | 2005|| 2,193,651 |- | 2016 || 4,348,395 |} Кувейт улсад 2016 оны байдлаар 4,348,395 хүн оршин сууж байна. Үүнд 0-14 насны багачууд 26%, 15-64 насны хөдөлмөрийн чадвартан 72%, 65-аас дээш өндөр настан 2%-ийг бүрдүүлж байна. Дундаж наслалт - 77.1 жил. Хүйсийн харьцаа - 1.54 эр/эм. Хүн амын жилийн өсөлт - 1.9%. Хүн амын 94% бичиг үсэгт тайлагдсан. [[Зураг:Kuwaityouth5020.jpg|thumb|left|150px|Кувейтийн залуус]] [[Зураг:LiberationTower.jpg|thumb|left|150px|[[Кувейт хот]]]] === Ард түмэн === Кувейтийн хүн амын 60% нь [[араб угсаатан]], 70% нь [[цагаач]] байна. Үүний 28% нь Кувейтийн унаган араб, 32% нь бусад орноос гаралтай араб, 38% нь [[Өмнө Ази]], [[Энэтхэг]]ийн голдуу [[Ази]]йн, 2% нь [[Африк]]ийн, 1% нь бусад тивийн гаралтай цагаач байна. === Хэл, шашин === Улсын албан ёсны хэл нь [[араб хэл]] байна. Араб үсгээр бичнэ. Перс, хинди зэрэг хэлний үгсээр сэлбэгдэж байгаа. Хүн амын 77% [[лалын шашин]] шүтлэгтэй. Суннит, шийт урсгалыг дагагч байна. 17% [[христийн шашин|христ]], 6% бусад шашинтан байна. === Хот суурин === {|class="wikitable" |+ |- valign="top" | * [[Кувейт хот]] (261,000 хүнтэй) | * [[Жалиб аль-Шуяк]] (312,443) |} == Түүх == === Эртний үе === Кувейтийн Ас-Субияд НТӨ 8000 оны үеэс хүн оршин сууж байв. Файлака аралд НТӨ 2000 онд хүн суурьшжээ. Эртнээс Кувейт нь худалдааны түшиц болсон. Шумерийн худалдаачид Файлакад сууж байв. НТӨ 3-р зуунд грек байлдан дагуулж Ларисса хэмээв. НТ 220 онд перс байлдан дагуулж Харекена нутгийн хэсэг болов. === Боомт хот === [[Зураг:MarinetimeMKuwaitAlshami.jpg|thumb|right|200px|Кувейтийн музейн завь]] 1521 онд Кувейт [[Португал]]ын харьяанд оров. 1613 онд [[Кувейт хот]]ыг үүсгэн байгулав. 18-р зуунд Кувейт [[Энэтхэг]], [[Маскат]], [[Багдад]]ын хооронд худалдааны төв болж, [[Халеб|Халебаас]] [[Персийн булан]]д ирэх боомт болж байв. 1775 онд персүүд Басраг бүслэн байлдахад Иракийн худалдаачид Кувейтэд ирж, Кувейтийн тэнгисийн худалдаа, завь үйлдвэрлэлийг хурдацтай өргөжүүлэв. Британийн Энэтхэг худалдааны замыг хамгаалдаг байв. Кувейтэд үйлдвэрлэсэн завь Улаан тэнгис, Энэтхэг, Дорно Африкаар, Кувейтийн далайчид Персийн булангаар хөндлөн аялж байв. [[Зураг:Kuwait1944.jpg|thumb|right|200px|1944 оны ёслол]] === Худалдааны төв === Бани Халидын мэдлээс гарч 1752 онд Кувейтийн шейхт нутаг тогтов. 1899 онд Кувейтийн шейхт нутаг Британийн ивээлд орж, 1913 онд [[Османы эзэнт гүрэн|Османы эзэнт гүрний]] харьяа, өөртөө засах эрхт гэгдэв. 1919-1920 онд [[Нажд]]ын [[Ибн Сауд]] Кувейтийг нэгтгэхээр дайлаар ирсэн ч Британийн хүчин хамгаалав. 1923 онд [[Укайрын хэлэлцээр]]ээр Кувейт-Наждын ([[Саудын Араб]]) хилийг зуран баталгаажуулсан. Кувейт олон улсын худалдаа, алт цутгах, сувдан гоёлын салбарт амжилт олж байв. === Газрын тос, эрх чөлөө === 1946-1982 оныг Кувейтийн түүхэнд "Алтан үе" гэнэ. [[Газрын тос]] олборлон борлуулж, бүх нийтийн амьжиргааны түвшин сайжирсан. 1952 онд Кувейт Персийн булангийн хамгийн том газрын тос олборлогч орон болсон. Эдийн засгийн гэнэтийн өсөлт Палестин, Энэтхэг, Египет гэх мэт гадаадын ажиллах хүчийг нэмэгдүүлэв. 1961 онд Британийн ивээлээс гарч Кувейт улс тусгаар тогтносон ба төрийн тэргүүнийг [[шейх]] биш [[эмир]] хэмээн цоллох болов. 1963 онд парламентын сонгууль явагдаж, Кувейт арабын орнуудаас анхлан [[үндсэн хууль]], [[парламент]]ат ёсыг тогтоов. 1970-аад онд Кувейт [[хүний хөгжлийн илтгэцүүр]]ээр [[Арабын орнууд]]ыг тэргүүлэх болсон. Кувейтийн театр, кино урлаг ихээр хөгжив. Хэвлэл мэдээллийн эрх чөлөөгөөр дэлхийд тэргүүлэх боллоо. Кувейтийн либерал - эрх чөлөөт байдал бусад орныхныг цагаачлахыг өдөөсөн. Эмэгтэйчүүд гивлүүр өмсөхийг 1960-аад оноос болиулав. [[Зураг:BrennendeOelquellenKuwait1991.jpg|thumb|right|200px|1991 он. Газрын тосны түймэр]] === Өнөө цаг === 1980-аад оноос газрын тосны зах зээлийн үнэ буурав. [[Иран-Иракийн дайн]]д Иракийг дэмжиж оролцов. 1980-аад онд Кувейтийн онгоцыг барьцаалж, [[Жабер аль-Жабер|Жабер]] эмирийн амийг хороохыг завдав. Иран-Иракийн дайны дараа [[Ирак]]тай өр зээлийн асуудлаар маргалдав. Ирак хилийн ойрх Румалия газрын тосны нөөцийг Кувейт хулгайлж байна хэмээн шалтаглаж 1990 оны 8-р сард Кувейтийг цэргээр дайран эзэлж, улсдаа хавсаргав. [[Америк]] тэргүүтэй эвслийн цэрэг 1991 оны 2-р сард Кувейтийг чөлөөлж, Иракийн цэргийг үлдэн хөөв. Энэхүү [[Персийн булангийн дайн]]аас Кувейтийн 750 газрын тосны цооног түймэрт автаж, 11-р сар хүртэл унтралгүй шатжээ. Кувейт хүний хөгжлийн индексээр бүс нутагтаа тэргүүлж байна. == Эшлэл == {{reflist|2}} == Цахим холбоос == * [https://web.archive.org/web/20070107182423/http://www.da.gov.kw/eng/ The Office of the Amir of Kuwait] * [http://www.cpd.gov.kw/ Diwan of the Crown Prince of the State of Kuwait] * [https://web.archive.org/web/20090228025150/http://freekuwait.org/] Charitable Voluntary Work for our beloved Free Kuwait's Marine Environment and the World's Oceans - approved by Government. * [https://web.archive.org/web/20090114092052/https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-k/kuwait.html Chief of State and Cabinet Members] * [https://web.archive.org/web/20080608194822/http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/kuwait.htm Kuwait] at ''UCB Libraries GovPubs'' * [https://web.archive.org/web/20090316210229/http://www.kuwait-toplist.com/ Kuwait Top List Directory - a handbook of Kuwait's Largest corporations] * [http://www.gckw.com/ Global Consultants Kuwait - Financial Advisors and HR Consultants]{{Dead link|date=Дөрөвдүгээр сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{en icon}} [http://www.travelfirst.com/sub/kuwaitair.html Kuwait Airways] * [https://web.archive.org/web/20090122071622/http://kuwait-information.com/ Kuwait Information Portal] * [http://www.ekyp.com/ Kuwait Yellow Pages Guide] * [https://web.archive.org/web/20070728142334/http://www.epa.org.kw/main.php?pg=policies The Environmental Public Authority of Kuwait] * [https://web.archive.org/web/20090113083924/http://www.kuwait.me/ Kuwait.Me A Kuwait-based Social Network] * [http://www.burgan.com/ Burgan Bank - One of Kuwaits leading private sector bank with Premier Services] * [https://web.archive.org/web/20090311135701/http://www.kuwaitfridaymarket.com/ Online Kuwait Friday Market] * [https://web.archive.org/web/20090923225211/http://www.applei.biz/ NetAds Internet Solutions - Web Hosting,Domain Registration,Digital Certificates,Email Hosting,Website Builder tool,E Commerce Solutions] {{Ази}} {{Хөтлөгч мөр Арабын Барилдлага}} {{Хөтлөгч мөр Газрын Тос Экспортлогч Орнуудын Байгууллага}} {{OIC}} [[Ангилал:Азийн орон]] [[Ангилал:Кувейт| ]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] [[Ангилал:Хаант Улс]] [[Ангилал:Араб хэлтний орон]] eg0u1jh70r93vm4vfox9j6rylslw1hr Ордос хот 0 12355 852439 811950 2026-04-06T06:55:47Z 唐吉訶德的侍從 5036 852439 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс суурин <!-- See Template:Infobox Settlement for additional fields that may be available --> <!-- Basic info -----------------> | name = Ордос | native_name = {{native name|zh-Hans-CN|鄂尔多斯市}}<br />{{lower|0.1em|{{MongolUnicode|ᠣᠷᠳᠣᠰ|lang=mn}}{{MongolUnicode|ᠬᠣᠲᠠ|lang=mn}}}} {{lower|0.25em|([[Монгол хэл|Монгол]])}} | other_name = | nickname = | settlement_type = [[Аймгийн энтэй хот]] | total_type = <!-- to set a non-standard label for total area and population rows --> | motto = <!-- images and maps ------------> | image_skyline = The Skyline of Dongsheng District 2016.jpg | imagesize = | image_caption = [[Дуншэн дүүрэг|Дуншэн дүүргийн]] үзэмж | image_map = Location of Ordos Prefecture within Inner Mongolia (China).svg | mapsize = | map_caption = Өвөр Монгол дахь Ордос хотын харьяаллын байршил (улбар шар) | image_map1 = | mapsize1 = | map_caption1 = <!-- Location ------------------> | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Хятад}} | subdivision_type1 = [[БНХАУ-ын өөртөө засах орон|Өөртөө засах орон]] | subdivision_name1 = [[Өвөр Монгол]] | seat_type = Захиргааны байр | seat = [[Хиа багш дүүрэг]] | parts_type = | parts_style = <!-- =list (for list), coll (for collapsed list), para (for paragraph format) Default is list if up to 5 items, coll if more than 5 --> | parts = <!-- parts text or header for parts list --> | p1 = | p2 = <!-- etc. up to p50: for separate parts to be listed --> <!-- Politics -----------------> | government_footnotes = | government_type = | leader_title = <!-- CPC Secretary --> | leader_name = | leader_title1 = <!-- Mayor --> | leader_name1 = | leader_title2 = | leader_name2 = | leader_title3 = | leader_name3 = | leader_title4 = | leader_name4 = | established_title = <!-- Settled --> | established_date = | established_title1 = <!-- Incorporated (town) --> | established_date1 = | established_title2 = <!-- Incorporated (city) --> | established_date2 = | established_title3 = | established_date3 = | founder = | named_for = <!-- Area ------------------------> | area_magnitude = <!-- use only to set a special wikilink --> | unit_pref = <!-- Enter: Imperial, to display imperial before metric --> | area_footnotes = | area_total_km2 = 86752<!-- ALL fields with measurements are subject to automatic unit conversion --> | area_land_km2 = <!-- See table @ Template:Infobox Settlement for details on unit conversion --> | area_water_km2 = | area_water_percent = | area_urban_km2 = 2526.5 | area_urban_footnotes = &nbsp;(2017)<ref name="CUCSY_2017">{{cite book |editor1=Ministry of Housing and Urban-Rural Development |editor-link=Ministry of Housing and Urban-Rural Development |title=China Urban Construction Statistical Yearbook 2017 |date=2019 |publisher=China Statistics Press |location=Beijing |page=46 |url=http://www.mohurd.gov.cn/xytj/tjzljsxytjgb/jstjnj/w02019012421874448287322500.xls |access-date=11 January 2020 |archive-date=18 Зургадугаар сар 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190618043019/http://www.mohurd.gov.cn/xytj/tjzljsxytjgb/jstjnj/w02019012421874448287322500.xls |url-status=dead }}</ref> | area_blank1_title = | area_metro_km2 = 5859.8 <!-- Elevation --------------------------> | elevation_footnotes = <!-- for references: use <ref> </ref> tags --> | elevation_m = 1305 | elevation_max_m = 2149 | elevation_min_m = 850 <!-- Population -------------------------> | population_as_of = 2020 census<ref name="citypopulation.de"/> | population_footnotes = | population_note = | population_total = 2153638 | population_density_km2 = auto<!-- For automatic calculation, any density field may contain: auto --> | population_density_metro_km2 = auto | population_urban = 693038 | population_urban_footnotes = &nbsp;<ref name="CUCSY_2017"/> | population_metro = 366779 | population_density_urban_km2 = auto | population_blank1_title = | population_density_blank1_km2 = <!-- General information ----------------> | timezone = [[Хятадын Стандарт Цаг|Хятадын Стандарт]] | utc_offset = +8 | coor_pinpoint = Чингис хаан плаза, [[Хиа багш дүүрэг|Хиа багш]] | coordinates = {{coord|39.604|N|109.785|E|type:adm2nd_region:CN-15_source:Gaode|format=dms|display=it}} <!-- Area/postal codes & others -------->| postal_code_type = [[Хятадын шуудангийн код|Шуудангийн код]] | postal_code = 017000 | area_code = | blank_name = [[ДНБ]]<br />(2016) | blank_info = [[Хятадын юань|CNY]] 441.79 тэрбум<br />($ 66.51 тэрбум) | blank1_name = ДНБ нэг хүнд ноогдох<br />(2016) | blank1_info = CNY 215,486<br />($ 32,442) | blank3_name = [[Хятадын тээврийн хэрэгслийн улсын дугаар|Улсын дугаарын угтвар]] | blank3_info = {{lang|zh-cn|蒙}}K | blank4_name = [[Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсын засаг захиргааны хуваарийн кодууд|Захиргааны хуваарийн код]] | blank4_info = 150600 | iso_code = [[ISO 3166-2:CN|CN-NM-06]] | website = {{URL|www.ordos.gov.cn}} | footnotes = }} {{Инфобокс Хятад хэл | s = 鄂尔多斯市 | t = {{linktext|鄂爾多斯}}{{linktext|市}} | w = {{tone superscript|O4-êrh3-to1-ssŭ1 Shih4}} | p = È'ěrduōsī Shì | gr = Eh'eelduosy Shyh | bpmf = ㄜˋ&nbsp;&nbsp;&nbsp;ㄦˇ&nbsp;&nbsp;&nbsp;ㄉㄨㄛ&nbsp;&nbsp;&nbsp;ㄙ&nbsp;&nbsp;&nbsp;ㄕˋ | myr = Èěrdwōsz̄ Shr̀ | mi = {{IPAc-cmn|e|4|.|er|3|.|d|wo|1|.|si|1|-|shi|4}} | mong = ᠣᠷᠳᠣᠰ ᠬᠣᠲᠠ | monr = Ordos qota | mon = Ордос хот | order = st }} '''Ордос''' ([[Монгол бичиг]]: [[Зураг:Ordus.svg|15px]] ''Ордос'', [[Хятад хэл|Хятад ханз]]: 鄂尔多斯) нь [[Өвөр Монгол|Өвөр Монголын]] баруун өмнөд хэсэгт орших, аймгийн зэрэглэлтэй хот юм. 2001 оны 2 сарын 26-нд Их Зуу аймгийн суурин дээр байгуулагдсан. 86,752 км² газар нутаг нь [[Ордосын цөл]]ийн ихэнх хэсгийг эзлэн оршино. Зүүн талаараа ӨМӨЗО-ны [[Хөх хот]], зүүн хойд талаараа [[Бугат]], хойд талаараа [[Баяннуур]], баруун хойд талаараа [[Алшаа аймаг|Алшаа]], баруун талаараа [[Ухай]], мөн баруун өмнө талаараа [[Нинься]] муж, өмнө талаараа [[Шэньси]] болон [[Шаньси]] мужуудтай хиллэнэ. 2004 оны эцсийн байдлаар 1.36 сая хүн амтай. == Газарзүй == Ордосын газар нутгийн зүүн хэсгээр дов толгодтой, баруун болон төв хэсгээр тэгш өндөрлөг, өмнөд болон хойд хэсгээр элсэрхэг цөл, өмнөд хэсгээр [[Шар мөрөн|Шар мөрний]] хөндий оршино. Хамгийн өндөр цэг нь далайн түвшнээс дээш 2,149 метр өргөгдсөн бол хамгийн нам цэг нь д.т.дээш 850 метр юм. Жилийн хур тунадасны дундаж хэмжээ нутгийн зүүн хэсгээр 300-400 мм, баруун хэсгээр 190-350 мм болно. == Засаг захиргааны нэгжүүд == Ордос хот нь 2 дүүрэг, 7 хошуунд хуваагдана: {| border=1 style="border-collapse: collapse;" |-bgcolor=cccccc ! Нэр ! Газар нутгийн хэмжээ ! Хүн ам (2004 оны байдлаар) ! Засаг захиргааны төв |- |[[Хиа багш дүүрэг]] (康巴什区) |352 км² |200,000 | |- |[[Дуншэн дүүрэг]] (东胜区) |2,137 км² |230,000 | |- |[[Далад хошуу]] (达拉特旗) |8,192 км² |330,000 |[[Шулиньжао]] (树林召镇) |- |[[Зүүнгар хошуу]] (准格尔旗) |7,535 км² |270,000 |[[Суэжиаван]] (薛家湾镇) |- |[[Отгийн өмнөд хошуу]] (鄂托克前旗) |12,318 км² |70,000 |[[Олзог]] (敖勒召其镇) |- |[[Отог хошуу]] (鄂托克旗) |20,064 км² |90.000 |[[Улаан (Отог)|Улаан]] (乌兰镇) |- |[[Хангин хошуу]] (杭锦旗) |18,903 км² |130,000 |[[Шинь (Хангин)|Шинь]] (锡尼镇) |- |[[Үүшин хошуу]] (乌审旗) |11,645 км² |100,000 |[[Галуут]] (嘎鲁图镇) |- |[[Эзэн Хороо хошуу]] (伊金霍洛旗) |5,958 км² |140,000 |[[Алтанширээ]] (阿勒腾席热镇) |} ==Ард түмэн== 2000 оны хүн амын тооллогын дүнгээр: {| class= wikitable |- ! [[Хятадын ард түмэн|Ард түмэн]] ! Хүний тоо ! Эзлэх хувь |- | [[Хятад үндэстэн]] | 1,207,971 | 88.19% |- | [[Монгол үндэстэн]] | 155,845 | 11.38% |- | [[Манж үндэстэн]] | 2,905 | 0.21% |- | [[Хотон үндэстэн]] | 1,861 | 0.14% |- | [[Төвөд үндэстэн]] | 1,023 | 0.07% |-style="background: #f0f0f0;" | Бүх ард түмэн || 1,369,766 || 100.0% |- |} == Холбоотой өгүүлэл == * [[Их Зуугийн чуулган]] == Тэмдэглэл == {{Notelist}} == Эх сурвалж == {{Reflist}} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Ordos City|Ордос}} {{Өвөр Монгол}} [[Ангилал:Ордос| ]] [[Ангилал:Өвөр Монголын суурин]] [[Ангилал:Хятадын дүүрэггүй хот]] [[Ангилал:Саятан хот]] ftrxwe1jt6likuh83v1vgi6bsrj78r8 Шилийн Гол аймаг 0 12362 852424 795606 2026-04-06T06:25:25Z 唐吉訶德的侍從 5036 852424 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс суурин <!--See Template:Infobox Settlement for additional fields that may be available--> <!--See l at Infobox Settlement for all fields and descriptions of usage--> <!-- Basic info ----------------> |name =Шилийн Гол аймаг |official_name =<!-- Official name in English if different form 'name' --> |other_name = |native_name ={{lang|zh-Hans|锡林郭勒盟}} • {{lang|mn-Mong|{{MongolUnicode|{{allow wrap|ᠰᠢᠯᠢ ᠶᠢᠨ ᠭᠣᠣᠯ ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ}}|style=max-height:1.9em;text-align:left;word-break:normal}}}} |nickname = |settlement_type =[[Хятадын аймаг|Аймаг]] |total_type = <!-- to set a non-standard label for total area and population rows --> |motto = <!-- images and maps -----------> |image_skyline = Dinosaur-statue-erenhot.jpg |imagesize = |image_caption = Эрээн хот дахь динозаврын хөшөө |image_seal = |seal_size = |image_shield = |shield_size = |image_blank_emblem = |blank_emblem_type = |blank_emblem_size = |image_map = Location of Xilin Gol League within Inner Mongolia (China).svg |mapsize = |map_caption = Өвөр Монгол дахь Шилийн Гол аймаг |image_map1 = |mapsize1 = |map_caption1 = |image_dot_map = |dot_mapsize = |dot_map_caption = |dot_x = |dot_y = <!-- Location ------------------> |subdivision_type = Улс |subdivision_name = {{flag|Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс}} |subdivision_type1 = [[БНХАУ-ын өөртөө засах орон|Өөртөө засах орон]] |subdivision_name1 = [[Өвөр Монгол]] |seat_type = Аймгийн төв |seat = [[Шилийн хот]] |parts_type = |parts_style = <!-- =list (for list), coll (for collapsed list), para (for paragraph format) Default is list if up to 5 items, coll if more than 5--> |parts = <!-- parts text, or header for parts list --> |p1 = |p2 = <!-- etc. up to p50: for separate parts to be listed--> <!-- Politics -----------------> |government_footnotes = |government_type = |leader_title =<!-- CPC Secretary --> |leader_name = |leader_title1 =<!-- Mayor --> |leader_name1 = |leader_title2 = |leader_name2 = |leader_title3 = |leader_name3 = |leader_title4 = |leader_name4 = |established_title = <!-- Settled --> |established_date = |established_title1 = <!-- Incorporated (town) --> |established_date1 = |established_title2 = <!-- Incorporated (city) --> |established_date2 = |established_title3 = |established_date3 = |founder = |named_for = <!-- Area ---------------------> |area_magnitude = <!-- use only to set a special wikilink --> |unit_pref = <!--Enter: Imperial, to display imperial before metric--> |area_footnotes = |area_total_km2 = 211866 |area_land_km2 = <!--See table @ Template:Infobox Settlement for details on unit conversion--> |area_water_km2 = |area_water_percent = |area_urban_km2 = |area_metro_km2 = |area_blank1_title = |area_blank1_km2 = <!-- Elevation --------------------------> |elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> |elevation_m = |elevation_max_m = |elevation_min_m = <!-- Population -----------------------> |population_as_of = 2010 |population_footnotes = |population_note = |population_total = 1028022 |population_density_km2 =auto |population_metro = |population_density_metro_km2 = |population_urban = |population_density_urban_km2 =auto |population_blank1_title = |population_blank1 = |population_density_blank1_km2 = <!-- General information ---------------> |timezone = [[Хятадын Стандарт Цаг|Хятадын Стандарт]] |utc_offset = +8 <!-- Area/postal codes & others --------> |postal_code_type = [[Хятадын шуудангийн код|Шуудангийн код]] |postal_code = 152500 |area_code = 0479 |iso_code = [[ISO 3166-2:CN|CN-NM-25]] |blank_name =<!-- [[GDP]] --> |blank_info = |blank1_name =<!-- GDP per capita --> |blank1_info = |blank2_name = [[Хятадын тээврийн хэрэгслийн улсын дугаар|Улсын дугаарын]] угтвар |blank2_info = {{lang|zh-cn|蒙H}} |blank3_name =<!-- Major [[Nationalities of China|Nationalities]] --> |blank3_info = |website = {{URL|www.xlgl.gov.cn/}} |footnotes = }} {{Инфобокс Хятад хэл |s={{linktext|锡林郭勒}} |t={{linktext|錫林郭勒}} |p=Xílínguōlè |mong={{lang|mn-Mong|ᠰᠢᠯᠢ ᠶᠢᠨ ᠭᠣᠣᠯ ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ}} |monr={{transliteration|mn|Sili-yin Ɣool ayimaɣ}} |mon={{lang|mn-Cyrl|Шилийн Гол аймаг}} }} '''Шилийн Гол''' ([[Монгол бичиг|монгол бичгээр]]:<big>{{MongolUnicode|ᠰᠢᠯᠢ ᠶᠢᠨ<br>ᠭᠣᠣᠯ<br>ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ}}</big> - sili-yin ɣoul, ''шили-йин гоул''; {{lang-zh|錫林郭勒}} - ''xīlínguōlè'') — [[Хятад|БНХАУ]]-ын [[Өвөр Монгол|Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орон]] (ӨМӨЗО)-ы [[аймаг]]. Нийт 202,580 км² газар нутагтай, төв нь [[Шилийн хот]]. Тус аймгийн эдийн засаг нь [[уул уурхай]], [[хөдөө аж ахуй]]д тулгуурлана. Шилийн Гол аймаг нь хойд талаараа [[Монгол улс]], зүүн талаараа ӨМӨЗО-ны [[Улаанхад]], [[Тонляо хот|Тонляо]], [[Хянган аймаг|Хянган]], баруун талаараа [[Улаанцав]], өмнө талаараа [[Хэбэй]] мужтай хиллэнэ. == Засаг захиргааны хуваарь == Шилийн Гол аймаг өөрөө БНХАУ-ын [[Хятад#Засаг захиргааны хуваарь|хоёрдугаар түвшний]] засаг захиргааны нэгж. Одоо цагт доороо гуравдугаар ([[хошуу]]тай тэнцэх) түвшний 2 [[сианы энтэй хот]], 1 [[шянь]], 9 [[хошуу]], бүгд 12 нэгжид хуваагдаж байна. {| class="wikitable" style="font-size:90%;" align=center !colspan="7" align="center" | Газрын зураг |- |colspan="7" align="center" | [[File:Xilin Gol mcp.png|280px]] |- ! # ! Нэр ! Монгол бичиг ! Дүрс бичгээрх<br/>нэр, зэргэмж,<br/>пиньинь галиг ! Хүн ам<br/>(2004 тооц.) ! Газар нутаг<br/>(км²) ! Засаг захиргааны төв |---------- |1 |[[Шилийн хот]]<br/>(3-р түвшний хот) |{{MongolUnicode|ᠰᠢᠯᠢ ᠶᠢᠨ ᠬᠣᠲᠠ|style=max-height:2em;word-break:normal}} |锡林浩特市 Xīlínhàotè Shì |150,000 |15,758 |Шилийн хот |---------- |2 |[[Эрээн хот]]<br/>(3-р түвшний хот) |{{MongolUnicode|ᠡᠷᠢᠶᠡᠨ ᠬᠤᠲᠠ|style=max-height:2em;word-break:normal}} |二连浩特市 Èrliánhàotè Shì |20,000 |450 |Эрээн хот |---------- |3 |[[Долнуур]] [[шянь]] |{{MongolUnicode|ᠳᠣᠯᠣᠨᠨᠤᠤᠷ ᠰᠢᠶᠠᠨ|style=max-height:2em;word-break:normal}} |多伦县 Duōlún Xiàn |100,000 |3,773 |Долоннуур балгас |---------- |4 |[[Авга хошуу]] |{{MongolUnicode|ᠠᠪᠠᠭ᠎ᠠ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤ|style=max-height:2em;word-break:normal}} |阿巴嘎旗 Ābāgā Qí |40,000 |27,495 |Бэлгүтэй балгас |---------- |5 |[[Сөнөд зүүн хошуу]] |{{MongolUnicode|ᠰᠥᠨᠡᠳ ᠵᠡᠭᠦᠨ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤ|style=max-height:2em;word-break:normal}} |苏尼特左旗 Sūnítè Zuǒ Qí |30,000 |33,469 |Мандалт балгас |---------- |6 |[[Сөнөд баруун хошуу]] |{{MongolUnicode|ᠰᠥᠨᠡᠳ ᠪᠠᠷᠠᠭᠤᠨ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤ|style=max-height:2em;word-break:normal}} |苏尼特右旗 Sūnítè Yòu Qí |70,000 |26,700 |Сайхантал балгас |---------- |7 |[[Зүүн Үзэмчин хошуу]] |{{MongolUnicode|ᠵᠡᠭᠦᠨ ᠤᠵᠤᠮᠤᠴᠢᠨ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤ|style=max-height:2em;word-break:normal}} |东乌珠穆沁旗 Dōng Wūzhūmùqìn Qí |70,000 |47,554 |Улиастай балгас |---------- |8 |[[Баруун Үзэмчин хошуу]] |{{MongolUnicode|ᠪᠠᠷᠠᠭᠤᠨ ᠤᠵᠤᠮᠤᠴᠢᠨ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤ|style=max-height:2em;word-break:normal}} |西乌珠穆沁旗 Xī Wūzhūmùqìn Qí |70,000 |22,960 |Балгаргол балгас |---------- |9 |[[Тайвас хошуу]] |{{MongolUnicode|ᠲᠠᠶᠢᠫᠤᠰᠧ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤ|style=max-height:2em;word-break:normal}} |太仆寺旗 Tàipúsì Qí |200,000 |3,415 |Буучан балгас |---------- |10 |[[Хөвөөт шар хошуу]] |{{MongolUnicode|ᠬᠥᠪᠡᠭᠡᠲᠦ ᠰᠢᠷ᠎ᠠ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤ|style=max-height:2em;word-break:normal}} |镶黄旗 Xiānghuáng Qí |30,000 |4,960 |Шинэбулаг балгас |---------- |11 |[[Шулуун хөвөөт цагаан хошуу]] |{{MongolUnicode|ᠰᠢᠯᠤᠭᠤᠨ ᠬᠥᠪᠡᠭᠡᠲᠦ ᠴᠠᠭᠠᠨ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤ|style=max-height:2em;word-break:normal}} |正镶白旗 Zhèngxiāngbái Qí |70,000 |6,083 |Мянгант балгас |---------- |12 |[[Шулуун хөх хошуу]] |{{MongolUnicode|ᠰᠢᠯᠤᠭᠤᠨ ᠬᠥᠬᠡ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤ|style=max-height:2em;word-break:normal}} |正蓝旗 Zhènglán Qí |80,000 |9,963 |[[Шанду]] балгас |} == Угсаатны бүтэц == {| class="wikitable" ! align=center colspan=3 | Шилийн Голын угсаатны бүтэц (2000 оны тооллого) |- ! [[Хятад улсын угсаатны бүтэц|Угсаатны нийтлэг]] !! Хүн амын тоо !! Эзлэх хувь (%) |- | [[Хятадууд|Хятад]] (БНХАУ-ын цөм үндэстэн)|| 651,174 || 66.78% |- | [[Монголчууд|Монгол]] (ӨМӨЗО-ы өргөмжит үндэстэн) || 284,995 || 29.23 % |- | [[Манжууд|Манж]] || 26,687 || 2.74% |- | [[Хотон (үндэстэн)|Хотон]] || 70,287 || 1.13% |- | [[Дагуур ястан|Дагуур]] || 784 || 0.08% |- | Бусад || 519 || 0.04 % |} == Бусад холбогдол == * [[Шилийнгол чуулган]] {{Өвөр Монгол}} [[Ангилал:Шилийн гол| ]] [[Ангилал:Өвөр Монголын аймаг]] 16tkpfu9volrtr1dohw5p60dyje5xh8 852428 852424 2026-04-06T06:29:52Z 唐吉訶德的侍從 5036 852428 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс суурин <!--See Template:Infobox Settlement for additional fields that may be available--> <!--See l at Infobox Settlement for all fields and descriptions of usage--> <!-- Basic info ----------------> |name =Шилийн Гол аймаг |official_name =<!-- Official name in English if different form 'name' --> |other_name = |native_name ={{lang|zh-Hans|锡林郭勒盟}} • {{lang|mn-Mong|{{MongolUnicode|{{allow wrap|ᠰᠢᠯᠢ ᠶᠢᠨ ᠭᠣᠣᠯ ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ}}|style=max-height:1.9em;text-align:left;word-break:normal}}}} |nickname = |settlement_type =[[Хятадын аймаг|Аймаг]] |total_type = <!-- to set a non-standard label for total area and population rows --> |motto = <!-- images and maps -----------> |image_skyline = Dinosaur-statue-erenhot.jpg |imagesize = |image_caption = Эрээн хот дахь динозаврын хөшөө |image_seal = |seal_size = |image_shield = |shield_size = |image_blank_emblem = |blank_emblem_type = |blank_emblem_size = |image_map = Location of Xilin Gol League within Inner Mongolia (China).svg |mapsize = |map_caption = Өвөр Монгол дахь Шилийн Гол аймаг |image_map1 = |mapsize1 = |map_caption1 = |image_dot_map = |dot_mapsize = |dot_map_caption = |dot_x = |dot_y = <!-- Location ------------------> |subdivision_type = Улс |subdivision_name = {{flag|Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс}} |subdivision_type1 = [[БНХАУ-ын өөртөө засах орон|Өөртөө засах орон]] |subdivision_name1 = [[Өвөр Монгол]] |seat_type = Аймгийн төв |seat = [[Шилийн хот]] |parts_type = |parts_style = <!-- =list (for list), coll (for collapsed list), para (for paragraph format) Default is list if up to 5 items, coll if more than 5--> |parts = <!-- parts text, or header for parts list --> |p1 = |p2 = <!-- etc. up to p50: for separate parts to be listed--> <!-- Politics -----------------> |government_footnotes = |government_type = |leader_title =<!-- CPC Secretary --> |leader_name = |leader_title1 =<!-- Mayor --> |leader_name1 = |leader_title2 = |leader_name2 = |leader_title3 = |leader_name3 = |leader_title4 = |leader_name4 = |established_title = <!-- Settled --> |established_date = |established_title1 = <!-- Incorporated (town) --> |established_date1 = |established_title2 = <!-- Incorporated (city) --> |established_date2 = |established_title3 = |established_date3 = |founder = |named_for = <!-- Area ---------------------> |area_magnitude = <!-- use only to set a special wikilink --> |unit_pref = <!--Enter: Imperial, to display imperial before metric--> |area_footnotes = |area_total_km2 = 211866 |area_land_km2 = <!--See table @ Template:Infobox Settlement for details on unit conversion--> |area_water_km2 = |area_water_percent = |area_urban_km2 = |area_metro_km2 = |area_blank1_title = |area_blank1_km2 = <!-- Elevation --------------------------> |elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> |elevation_m = |elevation_max_m = |elevation_min_m = <!-- Population -----------------------> |population_as_of = 2010 |population_footnotes = |population_note = |population_total = 1028022 |population_density_km2 =auto |population_metro = |population_density_metro_km2 = |population_urban = |population_density_urban_km2 =auto |population_blank1_title = |population_blank1 = |population_density_blank1_km2 = <!-- General information ---------------> |timezone = [[Хятадын Стандарт Цаг|Хятадын Стандарт]] |utc_offset = +8 <!-- Area/postal codes & others --------> |postal_code_type = [[Хятадын шуудангийн код|Шуудангийн код]] |postal_code = 152500 |area_code = 0479 |iso_code = [[ISO 3166-2:CN|CN-NM-25]] |blank_name =<!-- [[GDP]] --> |blank_info = |blank1_name =<!-- GDP per capita --> |blank1_info = |blank2_name = [[Хятадын тээврийн хэрэгслийн улсын дугаар|Улсын дугаарын]] угтвар |blank2_info = {{lang|zh-cn|蒙H}} |blank3_name =<!-- Major [[Nationalities of China|Nationalities]] --> |blank3_info = |website = {{URL|www.xlgl.gov.cn/}} |footnotes = }} {{Инфобокс Хятад хэл |s={{linktext|锡林郭勒}} |t={{linktext|錫林郭勒}} |p=Xílínguōlè |mong={{lang|mn-Mong|ᠰᠢᠯᠢ ᠶᠢᠨ ᠭᠣᠣᠯ ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ}} |monr={{transliteration|mn|Sili-yin Ɣool ayimaɣ}} |mon={{lang|mn-Cyrl|Шилийн Гол аймаг}} }} '''Шилийн Гол''' ([[Монгол бичиг|монгол бичгээр]]:<big>{{MongolUnicode|ᠰᠢᠯᠢ ᠶᠢᠨ<br>ᠭᠣᠣᠯ<br>ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ}}</big> - sili-yin ɣoul, ''шили-йин гоул''; {{lang-zh|錫林郭勒}} - ''xīlínguōlè'') — [[Хятад|БНХАУ]]-ын [[Өвөр Монгол|Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орон]] (ӨМӨЗО)-ы [[аймаг]]. Нийт 202,580 км² газар нутагтай, төв нь [[Шилийн хот]]. Тус аймгийн эдийн засаг нь [[уул уурхай]], [[хөдөө аж ахуй]]д тулгуурлана. Шилийн Гол аймаг нь хойд талаараа [[Монгол улс]], зүүн талаараа ӨМӨЗО-ны [[Улаанхад]], [[Тонляо хот|Тонляо]], [[Хянган аймаг|Хянган]], баруун талаараа [[Улаанцав]], өмнө талаараа [[Хэбэй]] мужтай хиллэнэ. == Засаг захиргааны хуваарь == Шилийн Гол аймаг өөрөө БНХАУ-ын [[Хятад#Засаг захиргааны хуваарь|хоёрдугаар түвшний]] засаг захиргааны нэгж. Одоо цагт доороо гуравдугаар ([[хошуу]]тай тэнцэх) түвшний 2 [[сианы энтэй хот]], 1 [[шянь]], 9 [[хошуу]], бүгд 12 нэгжид хуваагдаж байна. {| class="wikitable" style="font-size:90%;" align=center !colspan="7" align="center" | Газрын зураг |- |colspan="7" align="center" | [[File:Xilin Gol mcp.png|280px]] |- ! # ! Нэр ! Монгол бичиг ! Дүрс бичгээрх<br/>нэр, зэргэмж,<br/>пиньинь галиг ! Хүн ам<br/>(2004 тооц.) ! Газар нутаг<br/>(км²) ! Засаг захиргааны төв |---------- |1 |[[Шилийн хот]]<br/>(3-р түвшний хот) |{{MongolUnicode|ᠰᠢᠯᠢ ᠶᠢᠨ ᠬᠣᠲᠠ|style=max-height:2em;word-break:normal}} |锡林浩特市 Xīlínhàotè Shì |150,000 |15,758 |Шилийн хот |---------- |2 |[[Эрээн хот]]<br/>(3-р түвшний хот) |{{MongolUnicode|ᠡᠷᠢᠶᠡᠨ ᠬᠤᠲᠠ|style=max-height:2em;word-break:normal}} |二连浩特市 Èrliánhàotè Shì |20,000 |450 |Эрээн хот |---------- |3 |[[Долнуур]] [[шянь]] |{{MongolUnicode|ᠳᠣᠯᠣᠨᠨᠤᠤᠷ ᠰᠢᠶᠠᠨ|style=max-height:2em;word-break:normal}} |多伦县 Duōlún Xiàn |100,000 |3,773 |Долоннуур балгас |---------- |4 |[[Авга хошуу]] |{{MongolUnicode|ᠠᠪᠠᠭ᠎ᠠ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤ|style=max-height:2em;word-break:normal}} |阿巴嘎旗 Ābāgā Qí |40,000 |27,495 |Бэлгүтэй балгас |---------- |5 |[[Сөнөд зүүн хошуу]] |{{MongolUnicode|ᠰᠥᠨᠡᠳ ᠵᠡᠭᠦᠨ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤ|style=max-height:2em;word-break:normal}} |苏尼特左旗 Sūnítè Zuǒ Qí |30,000 |33,469 |Мандалт балгас |---------- |6 |[[Сөнөд баруун хошуу]] |{{MongolUnicode|ᠰᠥᠨᠡᠳ ᠪᠠᠷᠠᠭᠤᠨ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤ|style=max-height:2em;word-break:normal}} |苏尼特右旗 Sūnítè Yòu Qí |70,000 |26,700 |Сайхантал балгас |---------- |7 |[[Зүүн Үзэмчин хошуу]] |{{MongolUnicode|ᠵᠡᠭᠦᠨ ᠤᠵᠤᠮᠤᠴᠢᠨ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤ|style=max-height:2em;word-break:normal}} |东乌珠穆沁旗 Dōng Wūzhūmùqìn Qí |70,000 |47,554 |Улиастай балгас |---------- |8 |[[Баруун Үзэмчин хошуу]] |{{MongolUnicode|ᠪᠠᠷᠠᠭᠤᠨ ᠤᠵᠤᠮᠤᠴᠢᠨ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤ|style=max-height:2em;word-break:normal}} |西乌珠穆沁旗 Xī Wūzhūmùqìn Qí |70,000 |22,960 |Балгаргол балгас |---------- |9 |[[Тайвас хошуу]] |{{MongolUnicode|ᠲᠠᠶᠢᠫᠤᠰᠧ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤ|style=max-height:2em;word-break:normal}} |太仆寺旗 Tàipúsì Qí |200,000 |3,415 |Буучан балгас |---------- |10 |[[Хөвөөт шар хошуу]] |{{MongolUnicode|ᠬᠥᠪᠡᠭᠡᠲᠦ ᠰᠢᠷ᠎ᠠ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤ|style=max-height:2em;word-break:normal}} |镶黄旗 Xiānghuáng Qí |30,000 |4,960 |Шинэбулаг балгас |---------- |11 |[[Шулуун хөвөөт цагаан хошуу]] |{{MongolUnicode|ᠰᠢᠯᠤᠭᠤᠨ ᠬᠥᠪᠡᠭᠡᠲᠦ ᠴᠠᠭᠠᠨ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤ|style=max-height:2em;word-break:normal}} |正镶白旗 Zhèngxiāngbái Qí |70,000 |6,083 |Мянгант балгас |---------- |12 |[[Шулуун хөх хошуу]] |{{MongolUnicode|ᠰᠢᠯᠤᠭᠤᠨ ᠬᠥᠬᠡ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤ|style=max-height:2em;word-break:normal}} |正蓝旗 Zhènglán Qí |80,000 |9,963 |[[Шанду]] балгас |} == Угсаатны бүтэц == {| class="wikitable" ! align=center colspan=3 | Шилийн Голын угсаатны бүтэц (2000 оны тооллого) |- ! [[Хятад улсын угсаатны бүтэц|Угсаатны нийтлэг]] !! Хүн амын тоо !! Эзлэх хувь (%) |- | [[Хятадууд|Хятад]] (БНХАУ-ын цөм үндэстэн)|| 651,174 || 66.78% |- | [[Монголчууд|Монгол]] (ӨМӨЗО-ы өргөмжит үндэстэн) || 284,995 || 29.23 % |- | [[Манжууд|Манж]] || 26,687 || 2.74% |- | [[Хотон (үндэстэн)|Хотон]] || 70,287 || 1.13% |- | [[Дагуур ястан|Дагуур]] || 784 || 0.08% |- | Бусад || 519 || 0.04 % |} == Бусад холбогдол == * [[Шилийн Голын чуулган]] {{Өвөр Монгол}} [[Ангилал:Шилийн гол| ]] [[Ангилал:Өвөр Монголын аймаг]] 13gkrbhmh1vgdo922mhkocv8ocxom2x Улаанцав 0 12373 852436 804018 2026-04-06T06:49:36Z 唐吉訶德的侍從 5036 852436 wikitext text/x-wiki {{Short description|Хятадын Өвөр Монголын хот}} {{Инфобокс суурин |name = Улаанцав |official_name = <!-- Official name in English if different from 'name' --> |native_name = {{lang|zh-hans|乌兰察布市 • {{MongolUnicode|{{allow wrap|ᠤᠯᠠᠭᠠᠨᠴᠠᠪ ᠬᠣᠲᠠ}}|style=max-height:2.2em;text-align:left;word-break:normal}}}} |settlement_type =[[Аймгийн энтэй хот]] |total_type = <!-- to set a non-standard label for total area and population rows --> |image_skyline = Huanghuogou.jpg |image_caption = |image_map = Location of Ulaan Chab Prefecture within Inner Mongolia (China).svg |map_caption = Өвөр Монгол дахь Улаанцав хотын харьяаллын байршил |pushpin_map = Өвөр Монгол |pushpin_label_position = left |pushpin_map_caption = Өвөр Монгол дахь хотын төвийн байршил |pushpin_mapsize = 240 <!-- Location ------------------> |subdivision_type = Улс |subdivision_name = {{flag|Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс}} |subdivision_type1 = [[БНХАУ-ын өөртөө засах орон|Өөртөө засах орон]] |subdivision_name1 = [[Өвөр Монгол]] |seat_type = Захиргааны байр |seat = [[Жининь]] |named_for = <!-- Area ---------------------> |area_magnitude = <!-- use only to set a special wikilink --> |unit_pref = <!--Enter: Imperial, to display imperial before metric--> |area_footnotes = |area_total_km2 = 54473.6 |area_land_km2 = <!--See table @ Template:Infobox Settlement for details on unit conversion--> |area_water_km2 = |area_water_percent = | area_metro_km2 = 2965.6 | area_urban_km2 = 521.6 | area_urban_footnotes = &nbsp;(2017)<ref name="CUCSY_2017">{{cite book |editor1=Ministry of Housing and Urban-Rural Development |editor-link=Ministry of Housing and Urban-Rural Development |title=China Urban Construction Statistical Yearbook 2017 |date=2019 |publisher=China Statistics Press |location=Beijing |page=46 |url=http://www.mohurd.gov.cn/xytj/tjzljsxytjgb/jstjnj/w02019012421874448287322500.xls |access-date=11 January 2020 |archive-date=18 Зургадугаар сар 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190618043019/http://www.mohurd.gov.cn/xytj/tjzljsxytjgb/jstjnj/w02019012421874448287322500.xls |url-status=dead }}</ref> <!-- Elevation --------------------------> |elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> |elevation_m = 1378 |elevation_max_m = |elevation_min_m = <!-- Population -----------------------> |population_as_of = 2020 тооллого<ref>{{Cite web|url=https://www.citypopulation.de/en/china/neimenggu/admin/|title = China: Inner Mongolia (Prefectures, Leagues, Cities, Districts, Banners and Counties) - Population Statistics, Charts and Map}}</ref> |population_footnotes = |population_note = |population_total = 1706328 |population_density_km2 =auto<!--For automatic calculation, any density field may contain: auto --> |population_density_metro_km2 =auto |population_density_urban_km2 =auto | population_metro = 550231 | population_urban = 425059 | population_urban_footnotes = &nbsp;<ref name="CUCSY_2017"/> <!-- General information ---------------> |timezone = [[Хятадын Стандарт цаг|Хятадын Стандарт]] |utc_offset = +8 |coor_pinpoint = Улаанцавын төв |coordinates = {{coord|40.994|N|113.132|E|type:adm3rd_region:CN-15_source:Gaode|format=dms|display=it}} <!-- Area/postal codes & others --------> |postal_code_type = [[Хятадын шуудангийн код|Шуудангийн код]] |postal_code = 012000 |area_code = (0)474 |iso_code = [[ISO 3166-2:CN|CN-NM-09]] |blank_name =<!-- [[GDP]] --> |blank_info = |blank1_name =<!-- GDP per capita --> |blank1_info = |blank2_name =[[Хятадын тээврийн хэрэгслийн улсын дугаар|Улсын дугаарын]] угтвар |blank2_info ={{lang|zh-cn|蒙J}} |blank3_name =<!-- Major [[Nationalities of China|Nationalities]] --> |blank3_info = |website = {{URL|wulanchabu.gov.cn}} |footnotes = }} {{Инфобокс Хятад хэл |s=乌兰察布 |t=烏蘭察布 |p=Wūlánchábù |mong=ᠤᠯᠠᠭᠠᠨᠴᠠᠪ ᠬᠣᠲᠠ |monr=Ulaɣančab qota |mon=Улаанцав хот |order=st }} '''Улаанцав хот''' ([[Монгол бичиг]]: [[Зураг:Ulagancab.svg|18px]] ''Улаганчаб'', [[Хятад хэл|Хятад ханз]]: 乌兰察布, [[пиньинь]] ''Wūlánchábù'' ) [[Хятад|БНХАУ]]-ын [[Өвөр Монгол|Өвөр Монголын]] өөртөө засах орны аймгийн зэрэглэлтэй хотуудын нэг юм. 54,491 км² газар нутагтай. Баруун талаараа [[Хөх хот]], хойд талаараа [[Монгол улс]], зүүн хойд талаараа [[Хятад|Хятадын]] [[Шилийн Гол аймаг]], зүүн талаараа [[Хэбэй]] муж, өмнө талаараа [[Шаньси]] мужтай хиллэнэ. 2004 оны байдлаар 2.7 сая хүн амтай байв. == Засаг захиргааны хуваарь == Улаанцав хот нь 1 дүүрэг, 1 тойргийн зэрэглэлтэй хот, 5 шянь, 4 хошуунаас бүрдэнэ: {| class="wikitable" style="font-size:90%;" align=center !colspan="7" align="center" | Газрын зураг |- |colspan="7" align="center" | [[File:Ulanqab_mcp.png|350px]] |-bgcolor=cccccc ! # ! Нэр ! Газар нутгийн хэмжээ ! Хүн ам ! Засаг захиргааны төв |- |1 |[[Жининь]] дүүрэг (集宁区) |114 км² |260,000 | |- |2 |[[Фенжень]] хот (丰镇市) |2,703 км² |310,000 | |- |3 |[[Жуози шянь]] (卓资县) |3,119 км² |230,000 |[[Жуозишань]] (卓资山镇) |- |4 |[[Хуадэ шянь]] (化德县) |2,527 км² |160,000 |[[Чаншунь]] (长顺镇) |- |5 |[[Шанду шянь]] (商都县) |4,304 км² |330,000 |[[Шанду (Улаанцав)|Шанду]] (商都镇) |- |6 |[[Шинхэ шянь]] (兴和县) |3,520 км² |300,000 |[[Ченгуан]] (城关镇) |- |7 |[[Лянчен шянь]] (凉城县) |3,451 км² |230,000 |[[Дайхай]] (岱海镇) |- |8 |[[Цахар баруун гарын өмнөд хошуу]] (察哈尔右翼前旗) |2,734 км² |260,000 |[[Тугийн Уул]] (土贵乌拉镇) |- |9 |[[Цахар баруун гарын дундад хошуу]] (察哈尔右翼中旗) |4,200 км² |210,000 |[[Ховор]] (科布尔镇) |- |10 |[[Цахар баруун гарын хойд хошуу]] (察哈尔右翼后旗) |3,803 км² |210,000 |[[Баянцагаан]] (白音察干镇) |- |11 |[[Дөрвөд хошуу|Дөрвөд (Сизиван) хошуу]] (四子王旗) |24,016 км² |200,000 |[[Улаанхуваар]] (乌兰花镇) |} == Түүх == 17-р зууны эхний хагаст [[Манж Чин улс]] Хятадыг байлдан дагуулах үер эдгээр газруудад Монголын зургаан овог аймаг “Уланцав” хэмээн нэрлэгдэн оршиж байжээ. 1914 онд тус газрыг Тусгай захиргааны Суйюань (绥远特别行政区) дүүрэг болгосон байна. 1928 онд тус тусгай захиргааны дүүргийг Суйюань муж болгосон түүхтэй. 1949 онд БНХАУ байгуулагдахад эдгээр газар нутаг Сүйюань мужийн нэг хэсэг байсан. 1950 онд Суйюань мужийн бүрэлдэхүүнд Улаанцав аймгийн Өөртөө Засах дүүрэг (乌兰察布盟自治区) байгуулагдаж, үүнд Сизиван, Дархан, Муминган, Урад-Чяньчи, Чахар-Юйжунгчи, Чахар-Юйчиу хошуунууд багтжээ. 1952 онд Дархан, Муминган хошуунуудыг нэгтгэж нэг Дархан-Мүминган хошуу болжээ. 1954 онд Суйюань мужийг татан буулгаж Өвөр Монголын нутагт нийлүүлжээ. 2003 оны 12-р сарын 1-нд Улаанцав аймгийг Улаанцав хотын дүүрэг болгож өөрчлөн зохион байгуулжээ. ==Хүн ам== 2000 оны хүн амын тооллогын дүнгээр: {| class= wikitable |- ! [[Хятадын ард түмэн|Ард түмэн]] ! Хүний тоо ! Эзлэх хувь |- | align="left" | [[Хятад үндэстэн]] | 2,203,345 | 96.45% |- | align="left" | [[Монгол үндэстэн]] | 60,064 | 2.63% |- | align="left" | [[Манж үндэстэн]] | 11,792 | 0.52% |- | align="left" | [[Хотон (үндэстэн)|Хотон үндэстэн]] | 7,683 | 0.34% |- | бусад ард түмэн || 1,430 || 0.07% |-style="background: #f0f0f0;" | Бүгд || 2,284,414 || 100.0% |- |} == Эдийн засаг == Уланцав нь сэргээгдэх эрчим хүчний хөгжлийн төв (нарны болон салхины эрчим байгууламжууд ихээр байдаг). Хотын дүүрэгт мэдээллийн сан хуримтлуулах болон боловсруулах Alibaba Cloud, Huawei зэрэг төвүүд байралдаг. Эрчим хүчний тоног төхөөрөмжийн "Mingyang Smart Energy" , "Titan Wind Energy" үйлдвэрүүд байдаг. == Цахим холбоос == {{commonscat|Ulanqab|Улаанцав}} * [[Улаанцавын чуулган]] == Эшлэл == {{reflist}} {{Өвөр Монгол}} [[Ангилал:Улаанцав| ]] [[Ангилал:Өвөр Монголын суурин]] [[Ангилал:Хятадын дүүрэггүй хот]] [[Ангилал:Саятан хот]] td94jv6exza1do4ehxp8zzkkdkf0oib Улаанхад 0 12379 852433 800117 2026-04-06T06:44:28Z 唐吉訶德的侍從 5036 852433 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс суурин |name = Улаанхад |official_name = <!-- Official name in English if different from 'name' --> |native_name = {{lang|zh-hans|赤峰市 • {{MongolUnicode|{{allow wrap|ᠤᠯᠠᠭᠠᠨᠬᠠᠳᠠ ᠬᠣᠲᠠ}}|style=max-height:2.5em;text-align:left;word-break:normal}}}} |settlement_type =[[Аймгийн энтэй хот]] |total_type = <!-- to set a non-standard label for total area and population rows --> <!-- images and maps -----------> |image_skyline = 赤峰火车站.JPG |image_caption = Галт тэрэгний өртөө |image_map = Location of Chifeng Prefecture within Inner Mongolia (China).svg |map_caption = Өвөр Монгол дахь Улаанхад хотын харьяаллын байршил |pushpin_map = Өвөр Монгол |pushpin_label_position = top |pushpin_mapsize = 240 |pushpin_map_caption = Өвөр Монгол дахь хотын төвийн байршил <!-- Location ------------------> |subdivision_type = Улс |subdivision_name = {{flag|Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс}} |subdivision_type1 = [[БНХАУ-ын өөртөө засах орон|Өөртөө засах орон]] |subdivision_name1 = [[Өвөр Монгол]] |seat_type = Захиргааны байр |seat = [[Хуншань дүүрэг (Улаанхад)|Хуншань дүүрэг]] |parts_type = |parts_style = <!-- =list (for list), coll (for collapsed list), para (for paragraph format) Default is list if up to 5 items, coll if more than 5--> |parts = <!-- parts text, or header for parts list --> |p1 = |p2 = <!-- etc. up to p50: for separate parts to be listed--> <!-- Politics -----------------> |leader_title =<!-- CPC Secretary --> |leader_title1 =<!-- Mayor --> |established_title = <!-- Settled --> |established_date = |established_title1 = <!-- Incorporated (town) --> |established_date1 = |established_title2 = <!-- Incorporated (city) --> <!-- Area ---------------------> |area_magnitude = <!-- use only to set a special wikilink --> |unit_pref = <!--Enter: Imperial, to display imperial before metric--> |area_footnotes = |area_total_km2 = 90275 |area_land_km2 = <!--See table @ Template:Infobox Settlement for details on unit conversion--> |area_water_km2 = |area_water_percent = | area_metro_km2 = 6125 | area_urban_km2 = 7012 | area_urban_footnotes = &nbsp;<ref name="CUCSY_2017">{{cite book |editor1=Ministry of Housing and Urban-Rural Development |editor-link=Ministry of Housing and Urban-Rural Development |title=China Urban Construction Statistical Yearbook 2017 |date=2019 |publisher=China Statistics Press |location=Beijing |page=46 |url=http://www.mohurd.gov.cn/xytj/tjzljsxytjgb/jstjnj/w02019012421874448287322500.xls |access-date=11 January 2020 |archive-date=18 Зургадугаар сар 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190618043019/http://www.mohurd.gov.cn/xytj/tjzljsxytjgb/jstjnj/w02019012421874448287322500.xls |url-status=dead }}</ref> <!-- Elevation --------------------------> |elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> |elevation_m = 586 |elevation_max_m = |elevation_min_m = <!-- Population -----------------------> |population_as_of =2020 тооллого<ref name="citypopulation.de"/> |population_footnotes = |population_note = |population_total =4035967 |population_density_km2 =auto |population_density_metro_km2 =auto | population_metro = 1175391 | population_urban = 1460381 | population_urban_footnotes = &nbsp;<ref name="CUCSY_2017"/> |population_density_urban_km2 =auto <!-- General information ---------------> |timezone = [[Хятадын Стандарт цаг|Хятадын Стандарт]] |utc_offset = +8 |coordinates = {{coord|42.257|N|118.888|E|type:adm2nd_region:CN-15_source:Gaode|format=dms|display=it}} <!-- Area/postal codes & others --------> |postal_code_type = [[Хятадын шуудангийн код|Шуудангийн код]] |postal_code = 024000 |area_code = 0476 |iso_code = [[ISO 3166-2:CN|CN-NM-04]] |blank_name =<!-- [[GDP]] --> |blank_info = |blank1_name =auto<!-- GDP per capita --> |blank1_info = |blank2_name = [[Хятадын тээврийн хэрэгслийн улсын дугаар|Улсын дугаарын]] угтвар |blank2_info = {{lang|zh-cn|蒙D}} |blank3_name =<!-- Major [[Nationalities of China|Nationalities]] --> |blank3_info = |website = {{URL|www.chifeng.gov.cn}} |footnotes = }} {{Инфобокс Хятад хэл |c={{linktext|lang=zh|赤峰}} |l=улаан оргил |w=Chʻih<sup>4</sup>-fêng<sup>1</sup> |p=Chìfēng |bpmf=ㄔˋ&nbsp;&nbsp;&nbsp;ㄈㄥ |gr=Chyhfeng |myr=Chr̀fēng |mi={{IPAc-cmn|chi|4|.|f|eng|1}} |showflag=p |mong=ᠤᠯᠠᠭᠠᠨᠬᠠᠳᠠ ᠬᠣᠲᠠ |monr=Ulaɣanqada qota |mon=Улаанхад хот }} '''Улаанхад хот''' ([[Монгол бичиг]]: [[Файл:Ulaganqada.svg|22px]] ''Улаганхада'', [[Хятад хэл|Хятад ханз]]: 赤峰, '''Чифэн''') нь [[Өвөр Монгол|Өвөр Монголын]] аймгийн зэрэглэлтэй хотуудын нэг юм. Баруун болон хойд талаараа [[Шилийн Гол аймаг]], зүүн хойд талаараа [[Тонгляо]] хот, өмнө талаараа [[Ляонин]], [[Хэбэй]] мужуудтай хиллэнэ. Тус хотын 90,275 км² газар нутагт 2004 оны байдлаар 4.48 сая хүн оршин сууж байв. Урьд нь '''Зуу Уд аймаг''' ([[Аймаг (ӨМӨЗО)|аймаг]] - {{lang-zh|盟}} ''méng'') гэж байгаад 1983 онд '''Улаанхад хот''' ([[тойргийн энтэй хот]] - {{lang-zh|地级市}} ''dìjíshì'') болон өөрчлөн байгуулагдсан. == Засаг захиргааны хуваарь == [[File:Chifeng mcp.png|thumb|250px|Нутгийн хуваарь (хүснэгтийн дугаараар)]] Улаанхад хот нь 3 дүүрэг, 2 тойрог, 7 хошуунаас бүрдэнэ: {| class="wikitable" style="font-size:90%;" align=center |-bgcolor=cccccc ! # ! Нэр ! Монгол бичиг ! Газар нутгийн хэмжээ ! Хүн ам ! Засаг захиргааны төв |- |1 |[[Хуншань дүүрэг (Улаанхад)|Хуншань дүүрэг]] (红山区) |{{MongolUnicode|ᠬᠤᠩᠱᠠᠨ ᠳᠡᠭᠦᠷᠭᠡ}} |170 км² |300,000 |Шитүнь зээл гудамж ({{MongolUnicode|ᠰᠢᠲ᠋ᠦ᠋ᠨ ᠵᠡᠭᠡᠯᠢ ᠭᠤᠳᠤᠮᠵᠢ}}) (西屯街道) |- |2 |[[Юаньбаошань дүүрэг]] (元宝山区) |{{MongolUnicode|ᠶᠤᠸᠠᠨ ᠪᠣᠣ ᠱᠠᠨ ᠳᠡᠭᠦᠷᠭᠡ}} |887 км² |290,000 |Шилүтянь зээл гудамж ({{MongolUnicode|ᠰᠢ ᠯᠦ ᠲᠢᠶᠠᠨ ᠵᠡᠭᠡᠯᠢ ᠭᠤᠳᠤᠮᠵᠢ}}) (西露天街道) |- |3 |[[Сүншань дүүрэг]] (松山区) |{{MongolUnicode|ᠰᠦᠩᠱᠠᠨ ᠳᠡᠭᠦᠷᠭᠡ}} |5,955 км² |540,000 |Жэньшин зээл гудамж ({{MongolUnicode|ᠵᠧᠨ ᠰᠢᠩ ᠵᠡᠭᠡᠯᠢ ᠭᠤᠳᠤᠮᠵᠢ}}) (振兴街道) |- |4 |[[Нингченг шянь|Нинчэн шянь]] (宁城县) |{{MongolUnicode|ᠨᠢᠩᠴᠧᠩ ᠰᠢᠶᠠᠨ}} |4,305 км² |600,000 |[[Тянь-и]] балгас ({{MongolUnicode|ᠲᠢᠶᠠᠨ ᠢ ᠪᠠᠯᠭᠠᠰᠤ}}) (天义镇) |- |5 |[[Линьши шянь]] (林西县) |{{MongolUnicode|ᠯᠢᠨᠰᠢ ᠰᠢᠶᠠᠨ}} |3,933 км² |240,000 |[[Линьши]] балгас ({{MongolUnicode|ᠯᠢᠨᠰᠢ ᠪᠠᠯᠭᠠᠰᠤ}}) (林西镇) |- |6 |[[Ар Хорчин хошуу]] (阿鲁科尔沁旗) |{{MongolUnicode|ᠠᠷᠤ ᠬᠣᠷᠴᠢᠨ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤ}} |14,555 км² |300,000 |[[Тяньшань хот|Тяншань/Чавага]] балгас ({{MongolUnicode|ᠴᠢᠪᠠᠭ᠎ᠠ ᠪᠠᠯᠭᠠᠰᠤ}}) (天山镇) |- |7 |[[Баарин зүүн хошуу]] (巴林左旗) |{{МонголЮникод|ᠪᠠᠭᠠᠷᠢᠨ ᠵᠡᠭᠦᠨ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤ}} |6,713 км² |350,000 |[[Линьдун]] балгас ({{MongolUnicode|ᠯᠢᠨᠳᠦᠩ ᠪᠠᠯᠭᠠᠰᠤ}}) (林东镇) |- |8 |[[Баарин баруун хошуу]] (巴林右旗) |{{МонголЮникод|ᠪᠠᠭᠠᠷᠢᠨ ᠪᠠᠷᠠᠭᠤᠨ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤ}} |9,837 км² |180,000 |[[Дабан|Дабан/Их байшин]] балгас ({{MongolUnicode|ᠳ᠋ᠠᠪᠠᠨ ᠪᠠᠯᠭᠠᠰᠤ}}) (大板镇) |- |9 |[[Хишигтэн хошуу]] (克什克腾旗) |{{MongolUnicode|ᠬᠡᠰᠢᠭᠲᠡᠨ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤ}} |20,673 км² |250,000 |[[Бяруу балгас|Жинпэн/ Бяруу]] балгас ({{MongolUnicode|ᠪᠢᠷᠠᠭᠤ ᠪᠠᠯᠭᠠᠰᠤ}}) (经棚镇) |- |10 |[[Онниуд хошуу]] (翁牛特旗) |{{MongolUnicode|ᠣᠩᠨᠢᠭᠤᠳ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤ}} |11,882 км² |470,000 |[[Борхот балгас|Вудань/ Борхот]] балгас ({{MongolUnicode|ᠪᠣᠷᠣᠬᠣᠲᠠ ᠪᠠᠯᠭᠠᠰᠤ}}) (乌丹镇) |- |11 |[[Харчин хошуу]] (喀喇沁旗) |{{MongolUnicode|ᠬᠠᠷᠠᠴᠢᠨ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤ}} |3,071 км² |370,000 |[[Жиншань]] балгас ({{MongolUnicode|ᠵᠢᠨᠱᠠᠨ ᠪᠠᠯᠭᠠᠰᠤ}}) (锦山镇) |- |12 |[[Уухан хошуу]] (敖汉旗) |{{MongolUnicode|ᠠᠤᠬᠠᠨ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤ}} |8,294 км² |590,000 |[[Шинхүй]] балгас ({{MongolUnicode|ᠰᠢᠨᠾᠦᠢ ᠪᠠᠯᠭᠠᠰᠤ}}) (新惠镇) |} ==Ард түмэн== 2000 оны хүн амын тооллогын дүнгээр: {| class= wikitable |- ! [[Хятадын ард түмэн|Ард түмэн]] ! Хүний тоо ! Эзлэх хувь |- | [[Хятад үндэстэн]] | 3,441,581 | 77.58% |- | [[Монгол үндэстэн]] | 830,357 | 18.72% |- | [[Манж үндэстэн]] | 128,656 | 2.9% |- | [[Хотон үндэстэн]] | 31,122 | 0.7% |- | [[Солонгос үндэстэн]] | 1,614 | 0.04% |- | бусад ард түмэн || 2,407 || 0.06% |-style="background: #f0f0f0;" | Бүх ард түмэн || 4,435,737 || 100.0% |- |} == Зургийн цомог == Зургийн цомог. <gallery> File:乌兰布统2.jpg File:赤峰火车站.JPG </gallery> == Холбоотой мэдээлэл == * [[Зуу Удын чуулган]] == Ном зүй == * ''Jinri Nei Menggu: Chifeng'' 今日内蒙古: 赤峰 (Inner Mongolia Today: Chifeng), 内蒙古人民出版社 ''Nei Menggu renmin chubanshe'', 呼和浩特 Хөх хот 1997, ISBN 7-204-03544-5, х.9+121 == Цахим холбоос == * https://web.archive.org/web/20151103161004/http://www.chifeng.gov.cn/ - Chifeng City Government * http://baike.baidu.com/view/5442.htm - Chifeng _ Baidu Encyclopedia * https://web.archive.org/web/20090309104517/http://www.sina-cf.com/ - Sina Cities Alliance - Chifeng * https://web.archive.org/web/20090729054912/http://www.cfly.net/ - Chifeng Travel Network (official government) * https://web.archive.org/web/20090528195004/http://www.huoche.com.cn/z357/ - Chifeng Train Timetable * https://web.archive.org/web/20090720003033/http://www.chifeng.com/ - Chifeng local entertainment information site * https://web.archive.org/web/20120623151125/http://www.swcf.cn/ - Chifeng Daily - Dahongshan evening - Chifeng region's most authoritative news website * http://www.cfxy.cn/ - Chifeng College * https://web.archive.org/web/20120601155056/http://www.cfgs.gov.cn/ - Chifeng City Administration for Industry and Commerce * https://web.archive.org/web/20120815113509/http://www.cfedu.net/ - Chifeng Education Network {{Өвөр Монгол}} [[Ангилал:Улаанхад| ]] [[Ангилал:Өвөр Монголын суурин]] [[Ангилал:Хятадын дүүрэггүй хот]] [[Ангилал:Саятан хот]] jq88k9rl3p5d7ndsmqib1zr2hlhh8sc Месопотами 0 12751 852378 816257 2026-04-06T03:10:55Z Avirmed Batsaikhan 53733 852378 wikitext text/x-wiki [[Зураг:Mesopotamia.PNG|thumb|right|Эртний Месопотамийн газрын зураг]] Эртний хоёр мөрний газар нутаг ([[Тигр мөрөн|Тигр]], [[Евфрат мөрөн]]) буюу одоогийн [[Ирак]], [[Сири]] улсын нутаг болох '''Месопотами'''д ({{lang-gr|Μεσοποταμία}}) МЭӨ 3-р мянганд [[соёл иргэншил]] үүсэн бий болсон ба анхны хүчирхэг, түүхэнд тэмдэглэсэн эзэнт улс нь [[Аккад улс|Акад]] байсан. Түүний дараа [[Ассири]], [[Вавилони]]йн эзэнт гүрнүүд ноёлж байсан. Ассири, Вавилони нь зэрэгцэн оршиж түүхэн цаг хугацааны үеүдэд аль нэг улс нь хүчирхэг болох үедээ нөгөө улсаа эрхшээлдээ оруулдаг байв. == Соёл == Хоёр мөрний анхны бичиг үсэг нь шавар самбар дээр бичээд хатаадаг байсан юм. Тухайн үеийн түүхэн бичвэрүүд маш хүнд, мөн амархан хагарч гэмтдэг, он цагийн элэгдэл даахдаа муу, зөөвөрлөхөд хэцүү. 2004 онд Ирак уруу Америкчууд довтлох үед Иракийн нийслэл [[Багдад]] хотын музейгээс эртний Ассир, Вавилоны үеийн түүхэн дурсгалт үнэт бүтээлүүд олноор алга болж хар захын наймаачдаар дамлан худалдагдсан нь харамсалтай зүйл болсон. === Одон орон судлал, зурхай === Эртний хоёр мөрний улсад одон зурхай, одон орон судлал хөгжсөн ба [[эртний Египет]]ийн зурхай судлалаас ялгаатай нь вавилончууд бүх гараг ертөнцийг шүтэж, гараг бүр тодорхой нэгэн [[бурхан]]д харьялагдаж түүний нэрээр нэрлэгдэж байгаа гэдэгт итгэдэг байжээ. Эртний Ассир, Вавилонд "септенер" гэдэг сонгодог систем бий. Энэ системд тэр үед мэдэгдэж байсан 5 гараг эрхэс ордог ба эдгээр нь өнөөг хүртэл зурхай судлалд ашигладаг. [[Эртний Египет|Эртний Египетэд]] хөдөлгөөнгүй оддыг судалдаг байсан бол харин Ассир, Вавилонд хөдөлгөөнтөй од эрхсүүдийг шинжилж, утга учрыг судалдаг байсан. Тэдгээрийн хоорондын хөдөлгөөнийг харьцуулах ба гараг эрхсийн байрлал нь 12 ордыг маш нарийн систем солбилцлыг тодорхойлох шаардлага гарсан юм. Ийнхүү гараг эрхсийн зурхай судлал үүссэн ба гараг эрхсийн өөрсдийн жинхэнэ байрлал нөлөө хүмүүст хэлмэрчилж хувь тавилан, хүний ирээдүйг харахад тусалдаг гэж үздэг байжээ. == Хоёр мөрний нэг == Зөвхөн одон орон төдийгүй [[газар зүй]], [[физик]], газар тариалангийн систем, суваг шуудуу, уран барилга ихээхэн хөгжсөн байжээ. Мөн эртний Ассири, Вавилоничууд нь маш тулаанч улс үндэстэн байсан юм. [[Ангилал:Месопотами| ]] [[Ангилал:Иракийн түүх]] [[Ангилал:Иракийн газар зүй]] [[Ангилал:Сирийн түүх]] [[Ангилал:Сирийн газар зүй]] [[Ангилал:Ойрх Дорнод]] [[Ангилал:Соёл иргэншил]] rtrljc20u4wv7kf82fudrcpaixxns3j Сибирийн жирх 0 14298 852401 786350 2026-04-06T05:02:22Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 852401 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Сибирийн жирх | status = LC | status_system = iucn3.1 | status_ref = | image = Streifenhoernchen.jpg | image_width = 240px | regnum = [[Амьтан]] | phylum = [[Хөвчтөн]] | classis = [[Хөхтөн]] | ordo = [[Мэрэгч]] | familia = Хэрэмийн, ''Sciuridae'' | genus = ''Tamias'' | species = '''''T. sibiricus''''' | binomial = ''Tamias sibiricus'' | binomial_authority = Laxmann, 1769 }} '''Сибирийн жирх''' буюу '''Замба жирх''', ''Tamias sibiricus'', нь [[Ази]]йн хойд хэсэг, [[Орос]], [[Хятад]], [[Монгол]], [[Солонгос]] болон [[Япон]]ы [[Хоккайдо]] аралд амьдардаг. Ижил төрлийн бусад зүйл жирх нь бүгд [[Хойд Америк]]т амьдардаг байна. Сибирийн жирх '''18-25 см урт''', '''50-150 гр''' жинтэй. Тэд мөөг, жимс жимсгэнэ, нялцгай биетэн, жижиг хэвлээр явагч зэргээр хооллоно. Эсрэгээр махчин шувууд, суусар гэх мэт амьтдын идэш болдог байна. Гэрийн тэжээмэл сибирийн жирх нь 6-10, заримдаа илүү урт насалдаг аж. == Цахим холбоос == {{Commonscat|Tamias sibiricus}} * [https://web.archive.org/web/20080509170633/http://www.borealforest.org/world/mammals/siberian_chipmunk.htm Boreal Forest Mammals: Siberian Chipmunk] * [https://web.archive.org/web/20100425044739/http://www.clubhabbo.net/: ClubHabbo] [[Ангилал:Хөрсний хэрэм]] 597yp3p4tu2vcjsn75kwinclmoewvw0 3 сарын 12 0 16195 852316 690354 2026-04-05T13:32:34Z Avirmed Batsaikhan 53733 852316 wikitext text/x-wiki {{Жилийн өдрүүд|3 сарын}} '''3 сарын 12''' нь [[Григорийн тоолол|Григорийн тооллын]] жилийн 71 дахь ([[өндөр жил]] бол 72 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 294 өдөр үлдэж байна. == Онцлох үйл явдал == * 538 - Остроготын хаан Витижес Ромын бүслэлтийг эцэслэх тулаанд ялалт байгуулж, бүслэлтээс чөлөөлөв. Ромыг тулаанд ялагдсан Византын эзэнт гүрний жанжин Белисариус орхин гарчээ. * 1550 - Одоогийн Чилийн нутагт Испанийн 700 гаруй цэрэг Педро де Валдивиагийн удирдлага дор Мапуче омгийн 60,000 цэрэгтэй цуст тулаанаа эхлүүлэв. * 1622 - Есүсийн нийгэмлэгийг үндэслэгчид болох Лоёола Игнатиус, Френцис Завьер нарыг Ромын Католик сүмээс гэгээнтэн болгожээ. * 1689 - Ирландад дайн дэгдэв. * 1811 - Францын маршал Мишель Ней Англи-Португалийн цэргийн хүчийг Рединагын тулаанд буулган авчээ. * 1864 - Америкийн иргэний дайн: Улаан голын ойролцоо АНУ-ын тэнгисийн цэрэг 13 хуягт онгоц, 7 буутай завиар хүчээ зузаатгажээ. * 1881 - Дэлхийн хөлбөмбөгийн түүхэнд анх удаа хар арьст тоглогч талбайд гарав. Шотландын шигшээ багийн Эндрью Уатсон анхны тоглолтод оролцсон байна. * 1885 - Францын цэргийн хүч Вьетнамын Баг Нинь хотыг эзлэн авчээ. * 1894 - Кока-Кола компани хийжүүлсэн ундааг анх удаа шилэн лонхонд савлан худалдаалж эхэлсэн байна. * [[1912]] - АНУ-д Охидын скаут байгуулагдав. * [[1913]] - Канберрагын өдөр: Австрали улс нийслэл хотоороо Канберраг зарлажээ. * 1918 - Улаан Оросууд Хаант Оросын нийслэлээр 215 жил оршин тогтносон Санкт Петербург хотын нийслэл хотын статусыг буулгаж, Москваг нийслэл хотоороо дахин нэрлэв. * 1921 - Туркийн тусгаар тогтнолын хөдөлгөөн Үндэсний их ассемблейг байгуулжээ. * 1922 - Армени, Гүрж, Азербайжан улс нэгдэж Зөвлөлт социалист бүгд найрамдах холбоот Транскавказ улсыг байгуулав. * 1928 - АНУ-ын Калифорни мужид орших "Гэгээн Френцис"-ын далан нурсаны улмаас үер бууж 431 хүн амиа алджээ. * 1930 - Энэтхэгт Их Британи улс давсны худалдаан дээр ноёрхож байгааг эсэргүүцэн тэмцэгч Махатма Ганди тэнгисийн эрэг дагуу 200 миль газар "Давсны жагсаал"-ыг зохион байгуулав. * 1933 - Их хямрал: АНУ-ын Ерөнхийлөгч Франклин Д.Рүүзвельт ерөнхийлөгчийн хувиар анхны мэдэгдэлээ хийжээ. Тэрээр хүнд хэцүү цаг үед бүсээ чангалж, сэтгэлийн хатаар даван туулахыг уриалсан юм. * 1934 - Эстони улсад төрийн эргэлт хийхийг завдсан Константин Патс, генерал Йохан Лайдонер нарыг аливаа нэг намд элсэж, улстөрд оролцох эрхийг бүх насаар нь хасчээ. * 1938 - Германы цэргүүд Австрид гэнэт дайрч, эзлэн авав. * 1940 - Өвлийн дайн: Финланд улс ЗХУ-тай Москвагын энхийн гэрээ гэгчийг байгуулж, дайнд холбоотон улс болж оролцохоор болжээ. * 1942 - Номхон далайн дайн: Ява арлын тулаанд Австрали, Америк, Голланд, Британийн нэгдсэн команд ялалт байгуулж, Японы эзэнт гүрнийг хөөн гаргажээ. * 1947 - АНУ-ын ерөнхийлөгч Харри С.Труман коммунизмыг өмгөөлж эхлэв. * 1957 - Индонези улсын засаг Сухартогын гарт төвлөрч эхлэв. * 1968 - Мауритиус улс Их Британиас тусгаар тогтножээ. * 1971 - Цаг үеийн байдалтай холбогдуулан Туркийн Ерөнхий сайд Сулейман Демирел засгийн газраа бүрэн бүрэлдэхүүнээр нь огцруулах баримт бичигт гарын үсэг зурав. * 1992 - Мауритиус улс бүгд найрамдах засагтай болж, Үндэстнүүдийн холбоонд үлдэх шийд гаргажээ. * 1993 - Энэтхэгийн Мумбай хотод цуврал дэлбэрэлт болсоны улмаас 300 хүн амиа алдаж, 100 гаруй хүн хүнд гэмтжээ. ** Умард Солонгосын цөмийн хөтөлбөр: Умард Солонгосын удирдлагууд Цөмийн зэвсэг үл дэлгэрүүлэх гэрээнд нэгдэн орохтой холбогдуулан цөмийн туршилт үйлдсэн газар болон лабораторийг шалгах шалгагчдыг оруулахгүй байхаар болжээ. * 1994 - Английн төв сүм анх удаагаа эмэгтэй санваартнуудыг авч эхлэв. * 1999 - Варшавын гэрээнд нэгдэж байсан Чех болон Унгар, Польш улсууд НАТО буюу Умард Атлантын цэргийн эвсэлд нэгдэн оржээ. * 2003 - Сербийн Ерөнхий сайд Зоран Диндич Белград хотноо халдлагад өртөн амиа алдав. ** Дэлхийн эрүүл мэндийн байгууллага дэлхий даяар САРС буюу шувууны ханиад тархаж, аюултай нөхцөлд хүрсэнийг анхааруулжээ. * 2004 - Өмнөд Солонгосын Ерөнхийлөгч Ро Мүү Хёныг тус улсын Үндэсний Ассемблей огцруулах шийд гаргав. Энэ нь Өмнөд Солонгосын түүхэнд анхны тохиолдол болсон юм. * 2009 - Санхүүгийн холбогдох хууль зөрчин хөрөнгийн биржид арилжаа явуулсан гэх үндэслэлээр Бернард Медоффыг яллажээ. * 2011 - Хүчтэй газар хөдлөлт болон цүнамигаас нэг өдрийн дараа Фүкүшима Дайичи цөмийн цахилгаан станцын ойр хавьд цацраг идэвхит бодис алдагдаж эхлэв. * 2019 - Их Британийн Ард нийтийн танхим Европын холбооны тухай хуулийн шинэчилсэн найруулгыг хэлэлцэж 141 гишүүн татгалзжээ. * 2020 - АНУ ковид-19 цар тахлаас шалтгаалан Европын орнууд руу зорчихыг хориглов. == Мэндэлсэн алдартнууд == * 1806 - АНУ-ын тэргүүн хатагтай Жейн Пийрс (1863 онд нас барсан) * 1821 - Канадын гурав дахь Ерөнхий сайд Жон Эбботт (1893 онд нас барсан) * 1824 - Орос гаралтай Германы нэрт физикч Густав Кирхов (1887 онд нас барсан) * 1832 - Улс төрийн ухаанд аль нэг зүйлийг эсэргүүцэх үйлийг "Бойкотт" гэдэг. Өөрийнхөө нэрийг шинжлэх ухаанд мөнхөлсөн Английн хуульч Чарльз Бойкотт (1897 онд нас барсан) * 1863 - Оросын нэрт химич [[Владимир Вернадский]] (1945 онд нас барсан) * 1881 - Туркийн ерөнхийлөгч [[Мустафа Кемал Ататүрк]] (1938 онд нас барсан) * [[1910]] - Японы Ерөнхий сайд Охира Масаёши (1980 онд нас барсан) * [[1911]] - Мексикийн 49 дэх Ерөнхийлөгч Густаво Диаз Ордаз (1979 онд нас барсан) * 1917 - Америкийн кино зохиолч Миллард Кауфман (2009 онд нас барсан) * 1923 - Олимпын гурав, дэлхийн гурван удаагийн алтан медальт Норвегийн гүйлтийн тэшүүрч Хьлмар Андерсен (2013 онд нас барсан) * 1925 - Нобелийн шагналт Японы физикч Эсаки Лео * 1927 - Аргентин улсын 46 дахь Ерөнхийлөгч Раул Альфонсин (2009 онд нас барсан) * 1942 - Сербийн домогт генерал [[Ратко Младич]] * 1947 - Олимпын алт, дэлхийн зургаан удаагийн аварга Зөвлөлтийн хүндийн өргөгч * 1948 - [[Грэммийн шагнал|Грэммигийн]] таван удаагийн шагналт, Кеннеди төвийн хүндэтгэлийн медаль, Ерөнхийлөгчийн эрх чөлөөний одонт дуучин [[Жеймс Тейлор]] * 1949 - "Галзуу хурд" цуврал киног санаачлагч, найруулагч Роб Коен * 1953 - Олимпын аварга, дэлхийн гурван удаагийн аварга Зөвлөлтийн бөх Павел Пинигин * 1956 - Олимпын мөнгө, хүрэл медальт, дэлхийн хошой аварга Норвегийн цаначин Ове Аунли * 1959 - Дэлхийн аварга, дэлхийн цомын аварга Зүүн Германы чаргачин Михайл Уолтер (2016 онд нас барсан) * 1963 - Олимпын алт, мөнгөн медальт Бразилийн гүйгч Хоаким Круз ** Олимп, Пан Америкийн аварга Америкийн усанд сэлэгч Кенди Кости ** Английн хөлбөмбөгч, дасгалжуулагч Йан Халловей * 1968 - "Харанхуйн хөлөг баатар" киноны Харви Дент, "Олимпын уналт", "Лондонгийн уналт" киноны од, жүжигчин Аарон Экхарт * 1979 - Олимпын аварга, хошой хүрэл медальт, дэлхийн хошой аварга Австралийн зүлэгний хоккейчин Жейми Дуайер * 1987 - Олимпын аварга, дэлхийн долоон удаагийн аварга Америкийн усанд сэлэгч Жессика Харди * 1994 - Америкийн дуучин Кристина Гримми == Нас барсан алдартнууд == * 417 - Ромын пап I Инносент (төрсөн огноо тодорхойгүй) * 604 - Ромын пап I Григорий (540 онд төрсөн) * 1374 - Японы эзэн хаан Когон-Го (1336 онд төрсөн) * 1925 - Бүгд найрамдах Хятад улсын анхны Ерөнхийлөгч, доктор Сүн Ят-Сен (1866 онд төрсөн) * 1942 - Нобелийн шагналт Английн физикч Уиллиам Хенри Брагг (1862 онд төрсөн) * 1957 - Оскарын шагналт нэрт жүжигчин Жозефин Халл (1877 онд төрсөн) * 1991 - Нобелийн шагналт Шведийн неврологич Рагнар Гранит (1900 онд төрсөн) * 2002 - Киприйн хоёр дахь Ерөнхийлөгч Спирос Киприану (1932 онд төрсөн) * 2013 - "Айронмейден" хамтлагийн бөмбөрчин Клайв Бөрр (1957 онд төрсөн) * 2016 - Нобелийн шагналт Америкийн эдийн засагч Ллойд Шапли (1923 онд төрсөн) == Тэмдэглэлт өдөр == * {{CHN}} {{TWN}} Гудамжинд мод тарих өдөр * {{USA}} Охидын скаутын өдөр * {{MUS}} Үндэсний өдөр * {{MKD}} Мод тарих өдөр * {{ZMB}} Залуусын өдөр * Цахим хяналтын эсрэг дэлхийн өдөр ---- {{Commonscat|12 March|3 сарын 12}} [[Ангилал:Өдөр|0312]] [[Ангилал:Гуравдугаар сарын өдөр|#12]] rs9qyo2n4yrf54oh7btx6jbfs6hvd7f 852317 852316 2026-04-05T13:41:52Z Avirmed Batsaikhan 53733 852317 wikitext text/x-wiki {{Жилийн өдрүүд|3 сарын}} '''3 сарын 12''' нь [[Григорийн тоолол|Григорийн тооллын]] жилийн 71 дахь ([[өндөр жил]] бол 72 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 294 өдөр үлдэж байна. == Онцлох үйл явдал == * 538 - Остроготын хаан Витижес Ромын бүслэлтийг эцэслэх тулаанд ялалт байгуулж, бүслэлтээс чөлөөлөв. Ромыг тулаанд ялагдсан Византын эзэнт гүрний жанжин Белисариус орхин гарчээ. * 1550 - Одоогийн Чилийн нутагт Испанийн 700 гаруй цэрэг Педро де Валдивиагийн удирдлага дор Мапуче омгийн 60,000 цэрэгтэй цуст тулаанаа эхлүүлэв. * 1622 - Есүсийн нийгэмлэгийг үндэслэгчид болох Лоёола Игнатиус, Френцис Завьер нарыг Ромын Католик сүмээс гэгээнтэн болгожээ. * 1689 - Ирландад дайн дэгдэв. * 1811 - Францын маршал Мишель Ней Англи-Португалийн цэргийн хүчийг Рединагын тулаанд буулган авчээ. * 1864 - Америкийн иргэний дайн: Улаан голын ойролцоо АНУ-ын тэнгисийн цэрэг 13 хуягт онгоц, 7 буутай завиар хүчээ зузаатгажээ. * 1881 - Дэлхийн хөлбөмбөгийн түүхэнд анх удаа хар арьст тоглогч талбайд гарав. Шотландын шигшээ багийн Эндрью Уатсон анхны тоглолтод оролцсон байна. * 1885 - Францын цэргийн хүч Вьетнамын Баг Нинь хотыг эзлэн авчээ. * 1894 - [[Кока-Кола]] компани хийжүүлсэн ундааг анх удаа шилэн лонхонд савлан худалдаалж эхэлсэн байна. * [[1912]] - АНУ-д Охидын скаут байгууллага үүсэв. * [[1913]] - Канберрагын өдөр: Австрали улс нийслэл хотоороо [[Канберра|Канберраг]] гэж зарлажээ. * 1918 - Улаан Оросын удирдлага Хаант Оросын нийслэлээр 215 жил оршин тогтносон Санкт Петербург хотоос Москва нүүж нийслэлээ Москва гэж зарлав. * 1921 - Туркийн тусгаар тогтнолын хөдөлгөөн Үндэсний их Ассемблейг байгуулжээ. * 1922 - Армени, Гүрж, Азербайжан улс нэгдэж Зөвлөлт социалист Бүгд найрамдах холбоот Транскавказ улсыг байгуулав. * 1928 - АНУ-ын [[Калифорни]] мужид орших "Гэгээн Френцис"-ын далан нурсаны улмаас үер бууж 431 хүн амиа алджээ. * 1930 - Энэтхэгт Их Британи улс давсны худалдаан дээр ноёрхож байгааг эсэргүүцэн тэмцэгч [[Махатма Ганди]] тэнгисийн эрэг дагуу 200 миль газар "Давсны жагсаал"-ыг зохион байгуулав. * 1933 - Их хямрал: АНУ-ын Ерөнхийлөгч Франклин Д.Рүүзвельт ерөнхийлөгчийн хувиар анхны мэдэгдэлээ хийжээ. Тэрээр хүнд хэцүү цаг үед бүсээ чангалж, сэтгэлийн хатаар даван туулахыг уриалсан юм. * 1934 - Эстони улсад төрийн эргэлт хийхийг завдсан [[Константин Пац]], генерал Йохан Лайдонер нарыг аливаа нэг намд элсэж, улстөрд оролцох эрхийг бүх насаар нь хасчээ. * 1938 - Германы цэргүүд Австрид гэнэт дайрч, эзлэн авав. * 1940 - Өвлийн дайн: Финланд улс ЗХУ-тай Москвагын энхийн гэрээ гэгчийг байгуулж, дайнд холбоотон улс болж оролцохоор болжээ. * 1942 - Номхон далайн дайн: Ява арлын тулаанд Австрали, Америк, Голланд, Британийн нэгдсэн команд ялалт байгуулж, Японы эзэнт гүрнийг хөөн гаргажээ. * 1947 - АНУ-ын ерөнхийлөгч [[Харри Трумэн]] коммунизмыг хазаарлах тухай үг хэлэв. * 1957 - Индонези улсын засаг Сухартогын гарт төвлөрч эхлэв. * 1968 - Мауритиус улс Их Британиас тусгаар тогтножээ. * 1971 - Цаг үеийн байдалтай холбогдуулан Туркийн Ерөнхий сайд Сулейман Демирел засгийн газраа бүрэн бүрэлдэхүүнээр нь огцруулах баримт бичигт гарын үсэг зурав. * 1992 - Мауритиус улс бүгд найрамдах засагтай болж, Үндэстнүүдийн холбоонд үлдэх шийд гаргажээ. * 1993 - Энэтхэгийн [[Мумбай]] хотод цуврал дэлбэрэлт болсоны улмаас 300 хүн амиа алдаж, 100 гаруй хүн хүнд гэмтжээ. ** Умард Солонгосын цөмийн хөтөлбөр: Умард Солонгосын удирдлагууд Цөмийн зэвсэг үл дэлгэрүүлэх гэрээнд нэгдэн орохтой холбогдуулан цөмийн туршилт үйлдсэн газар болон лабораторийг шалгах шалгагчдыг оруулахгүй байхаар болжээ. * 1994 - Английн төв сүм анх удаагаа эмэгтэй санваартнуудыг авч эхлэв. * 1999 - Варшавын гэрээнд нэгдэж байсан Чех болон Унгар, Польш улсууд [[НАТО]] буюу Умард Атлантын цэргийн эвсэлд нэгдэн оржээ. * 2003 - Сербийн Ерөнхий сайд Зоран Диндич Белград хотноо халдлагад өртөн амиа алдав. ** Дэлхийн эрүүл мэндийн байгууллага дэлхий даяар САРС буюу шувууны ханиад тархаж, аюултай нөхцөлд хүрсэнийг анхааруулжээ. * 2004 - Өмнөд Солонгосын Ерөнхийлөгч Ро Мүү Хёныг тус улсын Үндэсний Ассемблей огцруулах шийд гаргав. Энэ нь Өмнөд Солонгосын түүхэнд анхны тохиолдол болсон юм. * 2009 - Санхүүгийн холбогдох хууль зөрчин хөрөнгийн биржид арилжаа явуулсан гэх үндэслэлээр Бернард Медоффыг яллажээ. * 2011 - Хүчтэй газар хөдлөлт болон цүнамигаас нэг өдрийн дараа [[Фүкүшима]] дахь цөмийн цахилгаан станцын ойр хавьд цацраг идэвхит бодис алдагдаж эхлэв. * 2019 - Их Британийн Ард нийтийн танхим Европын холбооны тухай хуулийн шинэчилсэн найруулгыг хэлэлцэж 141 гишүүн татгалзжээ. * 2020 - АНУ Ковид-19 цар тахлаас шалтгаалан Европын орнууд руу зорчихыг хориглов. == Мэндэлсэн алдартнууд == * 1806 - АНУ-ын тэргүүн хатагтай Жейн Пийрс (1863 онд нас барсан) * 1821 - Канадын гурав дахь Ерөнхий сайд Жон Эбботт (1893 онд нас барсан) * 1824 - Орос гаралтай Германы нэрт физикч Густав Кирхов (1887 онд нас барсан) * 1832 - Улс төрийн ухаанд аль нэг зүйлийг эсэргүүцэх үйлийг "Бойкотт" гэдэг. Өөрийнхөө нэрийг шинжлэх ухаанд мөнхөлсөн Английн хуульч Чарльз Бойкотт (1897 онд нас барсан) * 1863 - Оросын нэрт химич [[Владимир Вернадский]] (1945 онд нас барсан) * 1881 - Туркийн ерөнхийлөгч [[Мустафа Кемал Ататүрк]] (1938 онд нас барсан) * [[1910]] - Японы Ерөнхий сайд Охира Масаёши (1980 онд нас барсан) * [[1911]] - Мексикийн 49 дэх Ерөнхийлөгч Густаво Диаз Ордаз (1979 онд нас барсан) * 1917 - Америкийн кино зохиолч Миллард Кауфман (2009 онд нас барсан) * 1923 - Олимпын гурав, дэлхийн гурван удаагийн алтан медальт Норвегийн гүйлтийн тэшүүрч Хьлмар Андерсен (2013 онд нас барсан) * 1925 - Нобелийн шагналт Японы физикч Эсаки Лео * 1927 - Аргентин улсын 46 дахь Ерөнхийлөгч Раул Альфонсин (2009 онд нас барсан) * 1942 - Сербийн домогт генерал [[Ратко Младич]] * 1947 - Олимпын алт, дэлхийн зургаан удаагийн аварга Зөвлөлтийн хүндийн өргөгч * 1948 - [[Грэммийн шагнал|Грэммигийн]] таван удаагийн шагналт, Кеннеди төвийн хүндэтгэлийн медаль, Ерөнхийлөгчийн эрх чөлөөний одонт дуучин [[Жеймс Тейлор]] * 1949 - "Галзуу хурд" цуврал киног санаачлагч, найруулагч Роб Коен * 1953 - Олимпын аварга, дэлхийн гурван удаагийн аварга Зөвлөлтийн бөх Павел Пинигин * 1956 - Олимпын мөнгө, хүрэл медальт, дэлхийн хошой аварга Норвегийн цаначин Ове Аунли * 1959 - Дэлхийн аварга, дэлхийн цомын аварга Зүүн Германы чаргачин Михайл Уолтер (2016 онд нас барсан) * 1963 - Олимпын алт, мөнгөн медальт Бразилийн гүйгч Хоаким Круз ** Олимп, Пан Америкийн аварга Америкийн усанд сэлэгч Кенди Кости ** Английн хөлбөмбөгч, дасгалжуулагч Йан Халловей * 1968 - "Харанхуйн хөлөг баатар" киноны Харви Дент, "Олимпын уналт", "Лондонгийн уналт" киноны од, жүжигчин Аарон Экхарт * 1979 - Олимпын аварга, хошой хүрэл медальт, дэлхийн хошой аварга Австралийн зүлэгний хоккейчин Жейми Дуайер * 1987 - Олимпын аварга, дэлхийн долоон удаагийн аварга Америкийн усанд сэлэгч Жессика Харди * 1994 - Америкийн дуучин Кристина Гримми == Нас барсан алдартнууд == * 417 - Ромын пап I Инносент (төрсөн огноо тодорхойгүй) * 604 - Ромын пап I Григорий (540 онд төрсөн) * 1374 - Японы эзэн хаан Когон-Го (1336 онд төрсөн) * 1925 - Бүгд найрамдах Хятад улсын анхны Ерөнхийлөгч, доктор Сүн Ят-Сен (1866 онд төрсөн) * 1942 - Нобелийн шагналт Английн физикч Уиллиам Хенри Брагг (1862 онд төрсөн) * 1957 - Оскарын шагналт нэрт жүжигчин Жозефин Халл (1877 онд төрсөн) * 1991 - Нобелийн шагналт Шведийн неврологич Рагнар Гранит (1900 онд төрсөн) * 2002 - Киприйн хоёр дахь Ерөнхийлөгч Спирос Киприану (1932 онд төрсөн) * 2013 - "Айронмейден" хамтлагийн бөмбөрчин Клайв Бөрр (1957 онд төрсөн) * 2016 - Нобелийн шагналт Америкийн эдийн засагч Ллойд Шапли (1923 онд төрсөн) == Тэмдэглэлт өдөр == * {{CHN}} {{TWN}} Гудамжинд мод тарих өдөр * {{USA}} Охидын скаутын өдөр * {{MUS}} Үндэсний өдөр * {{MKD}} Мод тарих өдөр * {{ZMB}} Залуусын өдөр * Цахим хяналтын эсрэг дэлхийн өдөр ---- {{Commonscat|12 March|3 сарын 12}} [[Ангилал:Өдөр|0312]] [[Ангилал:Гуравдугаар сарын өдөр|#12]] pl9ahyk3d1sjnrmirpr63c7c137hkte Тонляо хот 0 16990 852363 800104 2026-04-06T01:31:53Z 唐吉訶德的侍從 5036 852363 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс суурин |name = Тонляо хот |official_name = <!-- Official name in English if different from 'name' --> |native_name = {{lang|zh-hans|通辽市<br />{{MongolUnicode|ᠲᠦᠩᠯᠢᠶᠣᠤ ᠬᠣᠲᠠ|style=height:min-content;text-align:left}}}} |other_name = |nickname = |settlement_type =[[Аймгийн энтэй хот]] |total_type = <!-- to set a non-standard label for total area and population rows --> |motto = <!-- images and maps -----------> |image_skyline = 哲里木大桥 - Zhelimu Bridge - 2011.07 - panoramio (1).jpg |image_caption = Жэлимү гүүр |image_seal = |seal_size = |image_shield = |shield_size = |image_map = Location of Tongliao Prefecture within Inner Mongolia (China).svg |map_caption = Өвөр Монгол дахь Тонляо хотын харьяаллын байршил |pushpin_map = Өвөр Монгол |pushpin_map_caption = Өвөр Монгол дахь хотын төвийн байршил |pushpin_mapsize = 240 |pushpin_relief = yes <!-- Location ------------------> |subdivision_type = Улс |subdivision_name = {{flag|Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс}} |subdivision_type1 = [[БНХАУ-ын өөртөө засах орон|Өөртөө засах орон]] |subdivision_name1 = [[Өвөр Монгол]] |seat_type = Захиргааны төв |seat = [[Хорчин дүүрэг]] |parts_type = |parts_style = <!-- =list (for list), coll (for collapsed list), para (for paragraph format) Default is list if up to 5 items, coll if more than 5--> |parts = <!-- parts text, or header for parts list --> |p1 = |p2 = <!-- etc. up to p50: for separate parts to be listed--> <!-- Politics -----------------> |government_footnotes = |government_type = |leader_title =<!-- CPC Secretary --> |leader_name = |leader_title1 =<!-- Mayor --> |leader_name1 = |established_title = <!-- Settled --> |established_date = |established_title1 = <!-- Incorporated (town) --> |established_date1 = |established_title2 = <!-- Incorporated (city) --> |established_date2 = |founder = |named_for = <!-- Area ---------------------> | area_total_km2 = 58862 | area_metro_km2 = 3516 | area_urban_km2 = <!-- Population -----------------------> |population_as_of = 2020 тооллого |population_footnotes =<ref name="citypopulation.de"/> |population_note = |population_total = 2873168 | population_metro = 921808 | population_urban = 1437489 |population_density_km2 =auto |population_density_urban_km2 = |population_density_metro_km2 =auto <!-- General information ---------------> |timezone = [[Хятадын Стандарт цаг|Хятадын Стандарт]] |utc_offset = +8 |coor_pinpoint = Тонляо хотын захиргаа |coordinates = {{coord|43.654|N|122.243|E|type:adm2nd_region:CN-15_source:Gaode|format=dms|display=it}} <!-- Elevation --------------------------> |elevation_footnotes = <ref name="Sohu peak"/><ref name="CASS Jarud Banner peak"/> |elevation_m = 179 |elevation_max_m = 1444.2 |elevation_min_m = <!-- Area/postal codes & others --------> |postal_code_type = <!-- [[Postal code of China|Postal code]] --> |postal_code = |area_code = |iso_code = [[ISO 3166-2:CN|CN-NM-05]] |blank_name =<!-- [[GDP]] --> |blank_info = |blank1_name =<!-- GDP per capita --> |blank1_info = |blank2_name =<!-- [[Licence plates of the People's Republic of China|License Plate]] Prefix --> |blank2_info = |blank3_name =<!-- Major [[Nationalities of China|Nationalities]] --> |blank3_info = |website = {{URL|tongliao.gov.cn/}} |footnotes = }} {{Инфобокс Хятад хэл |s=通辽 |t=通遼 |p=Tōngliáo |mong=ᠲᠦᠩᠯᠢᠶᠣᠤ ᠬᠣᠲᠠ |monr=Tüŋliyou qota |mon=Тонляо хот |order=st }} '''Түнляо'''<ref>通辽 (''Tōngliáo'', «Ляо гол шувтлан урсдаг» гэх утга) гэж бичигдсэний [http://www.chinaorb.com/index.php?s_word=%E9%80%9A%E8%BE%BD дуудлагыг]{{Dead link|date=Хоёрдугаар сар 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} кириллд буулгавал '''Тонляо'''. Энэ нь ''Тунляо'' (орос кирилл шиг), ''Түнляо'' (өвөр монголд монгол бичгээр [[Зураг:Tongliyao.png|12px]]) гэж бичсэнийг дуудахаас муухан ялгагдана.</ref> ({{lang-zh|通辽}} ''Tōngliáo''; [[Монгол бичиг|мо.б.]] [[Зураг:Tongliyao.png|12px]] ''tüngliyoo'') эсвэл '''Байшинт''' ({{zh|s=白音泰赉|p=Báiyīntàilài}}) — [[БНХАУ]]-ын [[Өвөр Монгол|Өвөр Монголын ӨЗО]]-ы зүүн биед оршдог [[тойргийн энтэй хот]] ([[аймаг]]тай тэнцэнэ). Нутаг дэвсгэрийн хэмжээ - 59,535 км², хүн амын тоо 3,028,419 (2001 оны байдлаар). Урьд нь '''Жирэм аймаг''' ([[Аймаг (ӨМӨЗО)|аймаг]] - {{lang-zh|盟}} ''méng'') гэж байгаад 1999 онд '''Тонляо хот''' ([[тойргийн энтэй хот]] - {{lang-zh|地级市}} ''dìjíshì'') болон өөрчлөн байгуулагдсан. ==Засаг захиргааны хуваарь== [[File:Tongliao mcp.png|thumb|280px|Нутгийн хуваарь (хүснэгтийн дугаараар)]] {| class="wikitable" style="font-size:90%;" align=center ! # ! width=130px | Нэр ! Ханз ! Хүн ам<br>(2004 тооц.) ! Нутаг<br>дэвсгэр (км²) ! Нягтшил<br>(/км²) |---------- |1 |[[Хорчин дүүрэг|Хорчин]] дүүрэг |科尔沁区 |810,000 |3,212 |252 |---------- |2 |[[Хоолингол хот]]<br/>(сианы энтэй хот) |霍林郭勒市 |70,000 |585 |120 |---------- |3 |[[Кайлу шянь|Кайлу]] шянь |开鲁县 |390,000 |4,488 |87 |---------- |4 |[[Хүрээ хошуу]] |库伦旗 |180,000 |4,650 |39 |---------- |5 |[[Найман хошуу]] |奈曼旗 |430,000 |8,120 |53 |---------- |6 |[[Жарууд хошуу]] |扎鲁特旗 |300,000 |17,193 |17 |---------- |7 |[[Хорчин зүүн гарын дунд хошуу|Хорчин зүүн гарын<br>дунд хошуу]] |科尔沁左翼中旗 |530,000 |9,811 |54 |---------- |8 |[[Хорчин зүүн гарын хойд хошуу|Хорчин зүүн гарын<br>хойд хошуу]] |科尔沁左翼后旗 |400,000 |11,476 |35 |} ==Ард түмэн== 2000 оны тооллогын дүн: {| class="wikitable sortable" |- class="hintergrundfarbe5" ! [[Хятадын ард түмэн|Ард түмэн]] ! Хүний тоо ! Эзлэх хувь |- | [[Хятадууд|Хятад үндэстэн]] | 1,548,721 | 51.14% |- | [[Монголчууд|Монгол үндэстэн]] | 1,373,470 | 45.35% |- | [[Манжууд|Манж үндэстэн]] | 88,654 | 2.93% |- | [[Хотон (үндэстэн)|Хотон үндэстэн]] | 12,447 | 0.41% |- | [[Солонгосчууд|Солонгос үндэстэн]] | 2,709 | 0.09% |- | [[Шибэ ястан]] | 781 | 0.03% |- | [[Дагуур ястан]] | 492 | 0.02% |} ==Холбоотой мэдээлэл== *[[Жиримийн чуулган]] ==Тайлбар== {{reflist}} {{Өвөр Монгол}} [[Ангилал:Өвөр Монголын суурин]] [[Ангилал:Хятадын дүүрэггүй хот]] [[Ангилал:Саятан хот]] 5y6d5vk0xnnrn8p9utfnvaglkzva0nd Канад улс Олимпод 0 18267 852314 703138 2026-04-05T13:26:14Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 852314 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Канадын Олимпийн баг}} [[Канад]] (CAN) улс бүх [[өвлийн олимп]], [[Афины олимп (1896 он)|1896]], [[Москвагийн олимп|1980 оны зуны олимпоос]] бусад бүх [[зуны олимп]]од тамирчдаа илгээж байв. Тэд оролцсон олимп болгоноосоо ядаж нэг [[медаль]] хүртэж байжээ. ==Олимп зохион байгуулсан нь== Канадчууд нутагтаа олимпын наадмыг 3 удаа зохион байгуулж байсан. {| class="wikitable" style="text-align:center" ! Олимп !! Хот !! Огноо !! Улс !! Тамирчин !! Төрөл |- |align=left|[[Монреалийн олимп|1976 оны зуны олимп]] || [[Монтреаль]] || 7 сарын 17 – 8 сарын 1 || 92 || 6028 || 198 |- |align=left|[[Калгарийн олимп|1988 оны өвлийн олимп]] || [[Калгари]] || 2 сарын 13–28 || 57 || 1423 || 46 |- |align=left|[[Ванкуверын олимп|2010 оны өвлийн олимп]] || [[Ванкувер]] || 2 сарын 12–28 || 83 || 2629 || 86 |} ==Медалиуд== ===Зуны олимп=== {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! Олимп ! Тугч |width=60 bgcolor=gold | '''Алт''' |width=60 bgcolor=silver | '''Мөнгө''' |width=60 bgcolor=cc9966| '''Хүрэл''' |width=60| '''Нийт''' |- |align=left| ''[[Афины олимп (1896 он)|1896 Афин]]'' || colspan=6|''оролцоогүй'' |- |align=left| [[Парисын олимп (1900 он)|1900 Парис]] || -|| 1 || 0 || 1 || 2 |- |align=left| [[Сент-Луйсын олимп|1904 Сент-Луйс]] || -|| 4 || 1 || 1 || 6 |- |align=left| [[Лондоны олимп (1908 он)|1908 Лондон]] || -|| 3 || 3 || 10 || 16 |- |align=left| [[Стокхольмын олимп|1912 Стокхольм]] || [[Данкан Гиллис]] || 3 || 2 || 3 || 8 |- |align=left| [[Антверпены олимп|1920 Антверпен]] || [[Арчи Макдайармид]] || 3 || 3 || 3 || 9 |- |align=left| [[Парисын олимп (1924 он)|1924 Парис]] || [[Хектор Филлипс]] || 0 || 3 || 1 || 4 |- |align=left| [[Амстердамын олимп|1928 Амстердам]] || Бага [[Жозеф Врайт]] || 4 || 4 || 7 || 15 |- |align=left| [[Лос-Анжелесын олимп (1932 он)|1932 Лос-Анжелес]] || [[Жорж Мауан]] || 2 || 5 || 8 || 15 |- |align=left| [[Берлиний олимп|1936 Берлин]] || [[Жэймс Ворралл]] || 1 || 3 || 5 || 9 |- |align=left| [[Лондоны олимп (1948 он)|1948 Лондон]] || [[Роберт Макфарлан]] || 0 || 1 || 2 || 3 |- |align=left| [[Хельсинкийн олимп|1952 Хельсинки]] || [[Виллиам Парнелл]] || 1 || 2 || 0 || 3 |- |align=left| [[Мельбурны олимп|1956 Мельбурн]] || [[Роберт Стэкл]] || 2 || 1 || 3 || 6 |- |align=left| [[Ромын олимп|1960 Ром]] || [[Карл Швенде]] || 0 || 1 || 0 || 1 |- |align=left| [[Токиогийн олимп|1964 Токио]] || [[Гилмур Боа]] || 1 || 2 || 1 || 4 |- |align=left| [[Мехикогийн олимп|1968 Мехико]] || [[Рожер Жэксон]] || 1 || 3 || 1 || 5 |- |align=left| [[Мюнхений олимп|1972 Мюнхен]] || [[Дуг Рожерс]] || 0 || 2 || 3 || 5 |- style="background:#ccccff" |align=left| [[Монреалийн олимп|1976 Монреаль]] (зохион байгуулагч орон) || [[Эбби Хоффман]] || 0 || 5 || 6 || 11 |- |align=left| ''[[Москвагийн олимп|1980 Москва]]'' || ''[[Сью Холловэй]]'' || colspan=5|''оролцоогүй'' |- |align=left| [[Лос-Анжелесын олимп (1984 он)|1984 Лос-Анжелес]] || [[Алекс Бауманн]] || 10 || 18 || 16 || 44 |- |align=left| [[Сөүлийн олимп|1988 Сөүл]] || [[Каролайн Валдо]] || 3 || 2 || 5 || 10 |- |align=left| [[Барселоны олимп|1992 Барселона]] || [[Майк Смит]] || 7 || 4 || 7 || 18 |- |align=left| [[Атлантын олимп|1996 Атланта]] || [[Чэрмэйн Крүүкс]] || 3 || 11 || 8 || 22 |- |align=left| [[Сиднейн олимп|2000 Сидней]] || [[Каролин Брунет]] || 3 || 3 || 8 || 14 |- |align=left| [[Афины олимп (2004 он)|2004 Афин]] || [[Николас Гилл]] || 3 || 6 || 3 || 12 |- |align=left| [[Бээжингийн олимп|2008 Бээжин]] || [[Адам ван Көвердэн]] || 3 || 9 || 6 || 18 |- !| Нийт || || 58 || 94 || 108 || 260 |} <!-- Total medal counts include a gold medal awarded in [[Ice hockey at the 1920 Summer Olympics|ice hockey]] event at the [[1920 Summer Olympics]]. This medal is counted torward the summer games medal totals and the winter sport medal totals. --> ===Өвлийн олимп=== {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! Олимп ! Тугч |width=60 bgcolor=gold | '''Алт''' |width=60 bgcolor=silver | '''Мөнгө''' |width=60 bgcolor=cc9966| '''Хүрэл''' |width=60| '''Нийт''' |- |align=left| [[Шамонигийн олимп|1924 Шамони]] || [[Эрни Коллетт]] || 1 || 0 || 0 || 1 |- |align=left| [[Сан-Морицын олимп (1928 он)|1928 Сан-Мориц]] || [[Жон Портер]] || 1 || 0 || 0 || 1 |- |align=left| [[Лэйк-Плэсидийн олимп (1932 он)|1932 Лэйк-Плэсид]] || [[Харольд Симпсон]] || 1 || 1 || 5 || 7 |- |align=left| [[Гармиш-Партенкирхений олимп|1936 Гармиш-Партенкирхен]] || - || 0 || 1 || 0 || 1 |- |align=left| [[Сан-Морицын олимп (1948 он)|1948 Сан-Мориц]] || [[Хюберт Брүүкс]] || 2 || 0 || 1 || 3 |- |align=left| [[Ослогийн олимп|1952 Осло]] || [[Гордон Одли]] || 1 || 0 || 1 || 2 |- |align=left| [[Кортина д'Ампеццогийн олимп|1956 Кортина д'Ампеццо]] || [[Роберт Бауден]] || 0 || 1 || 2 || 3 |- |align=left| [[Ско-Валлигийн олимп|1960 Ско-Валли]] || [[Роберт Пол]] || 2 || 1 || 1 || 4 |- |align=left| [[Инсбрукийн олимп (1964 он)|1964 Инсбрук]] || [[Ральф Олин]] || 1 || 0 || 2 || 3 |- |align=left| [[Греноблийн олимп|1968 Гренобль]] || [[Нэнси Грийн]] || 1 || 1 || 1 || 3 |- |align=left| [[Саппорогийн олимп|1972 Саппоро]] || [[Карен Магнуссен]] || 0 || 1 || 0 || 1 |- |align=left| [[Инсбрукийн олимп (1976 он)|1976 Инсбрук]] || [[Дэйв Ирвин]] || 1 || 1 || 1 || 3 |- |align=left| [[Лэйк-Плэсидийн олимп (1980 он)|1980 Лэйк-Плэсид]] || [[Кен Рид]] || 0 || 1 || 1 || 2 |- |align=left| [[Сараевогийн олимп|1984 Сараево]] || [[Гаэтан Бучер]] || 2 || 1 || 1 || 4 |- style="background:#ccccff" |align=left| [[Калгарийн олимп|1988 Калгари]] (зохион байгуулагч орон) || [[Брайан Орсер]] || 0 || 2 || 3 || 5 |- |align=left| [[Альбервиллийн олимп|1992 Альбервилль]] || [[Сильви Дэйл]] || 2 || 3 || 2 || 7 |- |align=left| [[Лиллехаммерын олимп|1994 Лиллехаммер]] || [[Курт Браунинг]] || 3 || 6 || 4 || 13 |- |align=left| [[Наганогийн олимп|1998 Нагано]] || [[Жан-Лук Брассар]] || 6 || 5 || 4 || 15 |- |align=left| [[Солт-Лэйк Ситийн олимп|2002 Солт-Лэйк Сити]] || [[Катриона Ле Мэй Доан]] || 7 || 3 || 7 || 17 |- |align=left| [[Турины олимп|2006 Турин]] || [[Даниель Гойе]] || 7 || 10 || 7 || 24 |- style="background:#ccccff" |align=left| [[Ванкуверын олимп|2010 Ванкувер]] (зохион байгуулагч орон) || [[Клара Хьюз]]<ref>{{Cite web|title=Clara Hughes named Canada's Olympic flag-bearer|url=http://www.ctvolympics.ca/about-vancouver/news/newsid=28529.html|author=Mickleburgh, Rod|date=2010-01-29|accessdate=2010-01-31|publisher=CTV Olympics|archive-date=2010-03-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20100313000849/http://www.ctvolympics.ca/about-vancouver/news/newsid=28529.html|url-status=dead}}</ref> || 14 || 7 || 5 || 26 |- !|Нийт || || 52 || 45 || 48 || 145 |} ''Канад улс мөн [[Афины олимп (1906 он)|1906 оны зуны олимпоос]] [[Канад улс 1906 оны Афины олимпод|1 алт, 1 мөнгөн медаль]] хүртсэн бөгөөд [[Олон Улсын Олимпын Хороо|ОУОХ]]-ноос уг олимпийг албан ёсных гэж тооцдоггүй тул энэхүү хүснэгтэд оруулаагүй болно.'' ===Спортын төрлөөр=== {| {{Медалийн хүснэгт|type=Спорт}} |- |align=left| [[Олимпын хөнгөн атлетикийн тэмцээн|Хөнгөн атлетик]] || 13 || 14 || 25 || 52 |- |align=left| [[Олимпын хоккейн тэмцээн|Хоккей]] || 11 || 5 || 2 || 18 |- |align=left| [[Олимпын сэлүүрт завины тэмцээн|Сэлүүрт завь]] || 9 || 14 || 15 || 38 |- |align=left| [[Олимпын тэшүүрийн тэмцээн|Тэшүүр]] || 8 || 11 || 14 || 33 |- |align=left| [[Олимпын усанд сэлэлтийн тэмцээн|Усанд сэлэлт]] || 7 || 13 || 20 || 40 |- |align=left| [[Олимпын шорт-трэкийн тэмцээн|Шорт-трэк]] || 7 || 10 || 8 || 25 |- |align=left| [[Олимпын каноэгийн тэмцээн|Каноэ]] || 4 || 9 || 8 || 21 |- |align=left| [[Олимпын уран гулгалтын тэмцээн|Уран гулгалт]] || 4 || 7 || 11 || 22 |- |align=left| [[Олимпын буудлагын тэмцээн|Буудлага]] || 4 || 3 || 2 || 9 |- |align=left| [[Олимпын фристайлийн тэмцээн|Фристайль]] || 4 || 3 || 2 || 9 |- |align=left| [[Олимпын уулын цанын тэмцээн|Уулын цана]] || 4 || 1 || 5 || 10 |- |align=left| [[Олимпын боксын тэмцээн|Бокс]] || 3 || 7 || 7 || 17 |- |align=left| [[Олимпын уран сайхны сэлэлтийн тэмцээн|Уран сайхны сэлэлт]] || 3 || 4 || 1 || 8 |- |align=left| [[Олимпын бобслейн тэмцээн|Бобслей]] || 3 || 2 || 1 || 6 |- |align=left| [[Олимпын бөхийн тэмцээн|Бөх]] || 2 || 6 || 6 || 14 |- |align=left| [[Олимпын гимнастикийн тэмцээн|Гимнастик]] || 2 || 3 || 2 || 7 |- |align=left| [[Олимпын кёрлингийн тэмцээн|Кёрлинг]] || 3 || 3 || 2 || 8 |- |align=left| [[Олимпын морин спортын тэмцээн|Морин спорт]] || 2 || 2 || 2 || 6 |- |align=left| [[Олимпын скелетоны тэмцээн|Скелетон]] || 2 || 1 || 1 || 4 |- |align=left| [[Олимпын сноубордын тэмцээн|Сноуборд]] || 3 || 1 || 1 || 5 |- |align=left| [[Олимпын цанын тэмцээн|Цана]] || 2 || 1 || 0 || 3 |- |align=left| [[Олимпын биатлоны тэмцээн|Биатлон]] || 2 || 0 || 1 || 3 |- |align=left| [[Олимпын лакроссын тэмцээн|Лакросс]] || 2 || 0 || 1 || 3 |- |align=left| [[Олимпын дугуйн тэмцээн|Дугуй]] || 1 || 5 || 5 || 11 |- |align=left| [[Олимпын усанд үсрэлтийн тэмцээн|Усанд үсрэлт]] || 1 || 4 || 4 || 9 |- |align=left| [[Олимпын триатлоны тэмцээн|Триатлон]] || 1 || 1 || 0 || 2 |- |align=left| [[Олимпын хөлбөмбөгийн тэмцээн|Хөлбөмбөг]] || 1 || 0 || 0 || 1 |- |align=left| [[Олимпын гольфын тэмцээн|Гольф]] || 1 || 0 || 0 || 1 |- |align=left| [[Олимпын теннисний тэмцээн|Теннис]] || 1 || 0 || 0 || 1 |- |align=left| [[Олимпын далбаат завины тэмцээн|Далбаат завь]] || 0 || 3 || 6 || 9 |- |align=left| [[Олимпын жүдогийн тэмцээн|Жүдо]] || 0 || 2 || 2 || 4 |- |align=left| [[Олимпын хүндийн өргөлтийн тэмцээн|Хүндийн өргөлт]] || 0 || 2 || 0 || 2 |- |align=left| [[Олимпын сагсан бөмбөгийн тэмцээн|Сагсан бөмбөг]] || 0 || 1 || 0 || 1 |- |align=left| [[Олимпын тэквондогийн тэмцээн|Тэквондо]] || 0 || 1 || 1 || 2 |- |align=left| [[Олимпын волейболын тэмцээн|Волейбол]] || 0 || 0 || 1 || 1 |- ! Нийт|| 110 || 139 || 156 || 405 |} ==Эшлэл== {{Reflist}} {{Улс орнууд олимпод}} [[Ангилал:Канадын олимпын наадам| ]] [[Ангилал:Олимпын түүх]] k1y5fczm10e241vfmkibn6an9p9cncm Бөгжний эзэн 0 18741 852395 851945 2026-04-06T04:48:07Z Zorigt 49 [[Special:Contributions/~2026-19954-24|~2026-19954-24]] ([[User talk:~2026-19954-24|яриа]])-н хийсэн засваруудыг [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]]-ий хийсэн сүүлийн засварт буцаан шилжүүллээ. 741961 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс ном | name = Бөгжний эзэн | title_orig = The Lord of the Rings | translator = | image = <!-- include the [[file:]] and the image size --> | image_caption = | author = [[Жон Толкин]] | illustrator = | cover_artist = | country = [[Нэгдсэн Вант Улс]] | language = [[англи хэл|Англи]] | series = | subject = | genre = Дээд фантази, адал явдалт роман, хайр дурлалын роман | publisher = Allen & Unwin | pub_date = | mongolian_pub_date = | media_type = | pages = | isbn = | oclc = | dewey = | congress = | preceded_by = [[Хоббит]] | followed_by = }} '''Бөгжний эзэн''' ([[Англи хэл|Англи]]: ''The Lord of the Rings'') нь хэлзүйч, [[Оксфордын Их Сургууль|Оксфордын Их Сургууийн]] багш [[Жон Толкин]]ы зохиосон зөгнөлт туульсын роман юм. Бөгжний эзэнг эхэндээ Толкины ''[[Хоббит]]'' (1937) хүүхдийн зохиолын үргэлжлэл болгон зохиож эхлэсэн ч сүүлдээ маш өргөн хүрээтэй бүтээл болжээ. Тус зохиол нь 1937-с 1949 оны хооронд үе шатуудаар бичигдсэн бөгөөд ихэнх хэсгийг [[дэлхийн хоёрдугаар дайн]]ы үеэр бичжээ<ref>{{cite web|url=http://www.nationalgeographic.com/ngbeyond/rings/influences.html|title=World War I and World War II|accessdate=16 June 2006}}</ref> Тус бүтээл нь гурамсан зохиол гэдгээрээ алдартай ч Толкин үүнийг ''[[Силмариллион]]''-тай хамт хоёр ботийн бүрдлийн эхний хэсэг болгон хэвлэх төлөвлөгөөтэй байжээ. Гэвч тэрээр 'The Lord of the Rings' нэртэйгээр эхний ботийг хэвлэгчдээ өгөхөд эдийн засгийн шалтгааны улмаас 1954-1955 онд гурван боть болгож хэвлэх болжээ.<ref>{{Cite web |url=http://www.tolkiensociety.org/tolkien/tale.html |title=TolkienSociety.org |access-date=2010-09-17 |archive-date=2009-02-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090218100018/http://www.tolkiensociety.org/tolkien/tale.html |url-status=dead }}</ref><ref>[http://www.cami.com/?webid=1779 Cami.com]</ref><ref>[http://www.bbc.co.uk/dna/h2g2/A672022 BBC.co.uk]</ref><ref name=reynolds>{{cite web|title=The Lord of the Rings: The Tale of a Text|author=Pat Reynolds|publisher=The Tolkien Society|url=http://www.tolkiensociety.org/tolkien/tale.html|access-date=2010-09-17|archive-date=2009-02-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20090218100018/http://www.tolkiensociety.org/tolkien/tale.html|url-status=dead}}</ref> Бүтээлийн нэр нь зохиолын гол эсрэг дүр, Харанхуй эзэн Сауроныг илтгэх ба тэрээр зохиолдоо Дундад дэлхийг эзэгнэн захирахын төлөө бусад Хүч чадлын бөгжнүүдийг захирсан Нэг Бөгжийг бүтээжээ. Зохиолд Шаир гэгч хоббитуудын амьдардаг газраас авахуулаад Дундад дэлхийн бүх хэсгээр үргэлжилж, Бөгжний дайны тухай гол баатруудын нүдээр өгүүлдэг. Гол дүрүүдэд нь Фродо Баггинз, Самвайз Гамжи (Сэм), Мэриадок Брэндибак (Мэрри), Перегрин Түк (Пиппин) гэгч хоббитууд, мөн Арагорн гэгч аянчин, Гимли гэгч одой, Леголас гэгч эльф, Гандальф гэгч шидтэн орно. Бөгжний эзэн нь анх гарснаасаа хойш хэд хэдэн удаа хэвлэгдэж, олон хэл рүү орчуулагдан, 20-р зууны фантазийн утга зохиолын хамгийн нэрд гарсан, үр нөлөөтэй бүтээлүүдийн нэг болжээ. Тус зохиолуудаар сэдэвлэсэн хэд хэдэн кино, тайзны бүтээлүүд байдаг бөгөөд эдгээрээс 2001-2003 оны хооронд гарсан, [[Питр Жэксон]]ы найруулсан [[Бөгжний эзэн цуврал кино]] нь шүүмжлэгчдээс маш өндөр үнэлгээ авч, хамгийн их ашиг олсон кинонуудын тоонд багтдаг. == Хэсгүүд == # ''Бөгжний ахан дүүс'' (The Fellowship of the Ring) # ''Хоёр цамхаг'' (The Two Towers) # ''Хаан эргэж ирсэн нь'' (The Return of the King) Эдгээр гурван боть нь дотроо зургаан ном болж хуваагддаг. Мөн гуравдугаар ботийн төгсгөлд хэд хэдэн нэмэлт мэдээлэл агуулсан хавсралтууд оршдог байна. == Эшлэл == <references /> == Гадаад холбоос == * [http://www.tolkien.co.uk/ Harper Collins дахь Толкины сайт] (Британи дахь хэвлэгч) * [http://www.houghtonmifflinbooks.com/features/lordoftheringstrilogy/ Houghton Mifflin дахь Толкины сайт] (Америк дахь хэвлэгч) * [http://lotr.wikia.com ''The Lord of the Rings'' вики] - Wikia-д * [http://www.glyphweb.com/arda/ ''The Encyclopedia of Arda: An Interactive Guide to the Works of J.R.R. Tolkien''] [[Ангилал:Англи хэлээрх утга зохиол]] [[Ангилал:Зөгнөлт зохиол]] [[Ангилал:Жон Толкины бүтээл]] [[Ангилал:Толкины ертөнц]] [[Ангилал:Их Британийн утга зохиол]] [[Ангилал:Роман]] sb8ypd1zp0e0e3trfg8ssplimfll19y Төмөрийн улс 0 19373 852442 851988 2026-04-06T07:02:30Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 852442 wikitext text/x-wiki {{Short description|Central Asian Turco-Mongol empire (1370–1507)}} {{Инфобокс түүхэн улс | native_name = {{lang|fa|{{Nastaliq|گورکانیان}}}}<br />''Гүрканиян'' | national_motto = <br />[[Persian language|Persian]]:{{lang|fa|{{Nastaliq|راستى رستى}}}}<br />''Rāstī rustī''<br />"In rectitude lies salvation" "зөвт байдалд аврал оршдог" | conventional_long_name = Төмөрийн эзэнт гүрэн | common_name = Төмөрийн | era = [[Дундад зууны сүүл үе]] | status = [[Эмират]] | government_type = [[Хэмжээгүй эрхт хаант засаг]] | area_km2 = | year_start = 1370 | date_start = | year_end = 1507 | event_pre = [[Доголон Төмөр|Төмөр]] [[Төмөрийн байлдан дагуулалт, довтолгоо|байлдан дагуулалтаа]] эхлүүлэв | date_pre = 1363 | event_start = Төмөрийн эзэнт гүрэн байгуулагдав | event1 = Баруун зүгийн тэлэлт эхлэв | date_event1 = 1380 | event2 = [[Анкарагийн тулалдаан]] | date_event2 = 7 сарын 20, 1402 | event3 = [[Самарканд]]ын уналт | date_event3 = 1505 | event_end = [[Херат]]ын уналт | event_post = [[Их Могол Улс|Моголын эзэнт гүрэн байгуулагдав]] | date_post = 1526 | image_coat = <!-- DO NOT REPLACE this documented "Three annulets" symbol with false, conjectural or original research flags of the Timurids, such as this one: https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/archive/6/6c/20230329042531%21Timurid.svg , which is falsely claimed to be from the Catalan Atlas. See paragraph "Symbols of the state" hereunder for details -->Three annulets symbol of the Timurid Empire.png | coa_size = 100 | coat_alt = Гурван цагираг сүлд | symbol_type = [[Доголон Төмөр|Төмөр]]ийн "Гурван цагираг" [[тамга]] тэмдэг.<ref>Coinage of Timur with "Three annulets" symbol (1393-1405): [[File:Coinage of Timur with 3 annulets symbol. Shaykh abu-Ishaq (Kazirun) mint. Undated, circa AH 795-807 AD 1393-1405.jpg|70px]]</ref><ref>{{cite book |last1=Bloom |first1=Jonathan |last2=Blair |first2=Sheila S. |title=Grove Encyclopedia of Islamic Art & Architecture: Three-Volume Set |date=14 May 2009 |publisher=OUP USA |isbn=978-0-19-530991-1 |page=426 |url=https://books.google.com/books?id=un4WcfEASZwC&pg=PA426 |language=en| quote="Coinage issued by the Timurid dynasty (r. 1370-1506) comprised various silver coins and several coppers, most often anonymous, although some coppers struck in the name of Timur 1370–1405; here called amīr) have a tamghā of three annulets prominently on the reverse."}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Kadoi |first1=Yuka |title=On the Timurid flag |journal=Beiträge zur islamischen Kunst und Archäologie |date=2010 |volume=2 |pages=144, 149, 159 Fig.5 |url=https://www.academia.edu/17410816}}</ref> | flag_border = no | image_map = Timurid Empire at its greatest extent in February 1405.png | image_map_caption = [[Доголон Төмөр|Төмөр]]ийн үеийн газар нутаг | image_map_size = 300 | demonym = | p1 = Цагаадайн Улс | p2 = Суфи гүрэн | p3 = Жалайрын улс | p4 = Курт улс | p5 = Музаффарид | p6 = Сарбадар | p7 = Марашичууд | p8 = Афрасияб | p9 = Кара-Коюнлу | p10 = Гүржийн хаант улс | s1 = Бухарын хант улс | s2 = Сефевийн улс | s3 = Хивын ханлиг | s4 = Кара-Коюнлу | s5 = Ак-Коюнлу | s6 = Их Могол Улс | s7 = Гүржийн хаант улс | capital = {{plainlist| *[[Самарканд]] (1370–1405) *[[Херат]] (1405–1507)}} | common_languages = {{plainlist| *[[Перс хэл]] (албан ёсны, шүүх, дээд утга зохиол, лингва франка, засаг захиргаа)<ref> * Manz, Beatrice Forbes (1999). ''The Rise and Rule of Tamerlane''. [[Cambridge University Press]], p.109. {{ISBN|0-521-63384-2}}. {{google books|2xDm2DCPRKMC|Limited preview}}. [https://books.google.com/books?id=2xDm2DCPRKMC&pg=PA109 p.109]. "In almost all the territories which Temür incorporated into his realm Persian was the primary language of administration and literary culture. Thus the language of the settled '[[divan]]' was Persian." * B.F. Manz, W.M. Thackston, D.J. Roxburgh, L. Golombek, L. Komaroff, R.E. Darley-Doran. "Timurids" [[Encyclopaedia of Islam]] [[Brill Publishers]] 2007; "During the Timurid period, three languages, Persian, Turkish, and Arabic were in use. The major language of the period was Persian, the native language of the Tajik (Persian) component of society and the language of learning acquired by all literate and/or urban Turks. Persian served as the language of administration, history, belles lettres, and poetry." * {{cite web |url=http://www.iranicaonline.org/articles/central-asia-v|title=CENTRAL ASIA v. In the Mongol and Timurid Periodse|author=Bertold Spuler|publisher=[[Encyclopaedia Iranica]]|access-date=2017-09-14}} "Like his father, Olōğ Beg was entirely integrated into the Persian Islamic cultural circles, and during his reign Persian predominated as the language of high culture, a status that it retained in the region of Samarqand until the Russian revolution 1917&nbsp;... Ḥoseyn Bāyqarā encouraged the development of Persian literature and literary talent in every way possible&nbsp;... * Robert Devereux (ed.) "Muhakamat Al-Lughatain (Judgment of Two Languages)" Mir 'Ali Shir Nawāi; Leiden, [[E.J. Brill]] 1966: "Nawa'i also employs the curious argument that most Turks also spoke Persian but only a few Persians ever achieved fluency in Turkic. It is difficult to understand why he was impressed by this phenomenon, since the most obvious explanation is that Turks found it necessary, or at least advisable, to learn Persian – it was, after all, the official state language – while Persians saw no reason to bother learning which was, in their eyes, merely the uncivilized tongue of uncivilized nomadic tribesmen. * David J. Roxburgh. ''The Persian Album, 1400–1600: From Dispersal to Collection''. Yale University Press, 2005. pg 130: "Persian literature, especially poetry, occupied a central in the process of assimilation of Timurid elite to the Perso-Islamicate courtly culture, and so it is not surprising to find Baysanghur commissioned a new edition of Firdawsi's Shanama."</ref> *[[Цагаадайн хэл]] (угсаатны, утга зохиол)<ref name="homelanguage" /> * [[Араб хэл]] (шашин)<ref name="EI - Manz2" />}} | religion = ;{{nobold|Төрийн шашин}} :{{hlist|[[Суннит Ислам]]}} ;{{nobold|Бусад шашин}} :{{hlist|[[Арван хоёр шиизм]]|[[Исмаилизм]]|[[Зороастризм]]|[[Хиндү шашин|Хиндүизм]]|[[Хуруфизм]]|[[Дорнодын сүм|Несторианизм]]}} | currency = [[Танка (зоос)|Танка]] | title_leader = [[Төмөрийн династи|Эмир]] | leader1 = [[Доголон Төмөр|Төмөр]] (анхны) | leader2 = [[Бади аз-Заман Мирза|Бади аз-Заман]] (сүүлчийн) | year_leader1 = 1370–1405 | year_leader2 = 1506–1507 | stat_year1 = 1405 тоо.<ref>{{cite journal |last1=Turchin|first1=Peter|last2=Adams|first2=Jonathan M.|last3=Hall|first3=Thomas D | title = East-West Orientation of Historical Empires | journal = Journal of World-Systems Research|date=December 2006 |volume=12|issue=2 |page=222 |url =http://jwsr.pitt.edu/ojs/index.php/jwsr/article/view/369/381|access-date=2016-09-14 |issn= 1076-156X}}</ref><ref>{{cite journal|date=September 1997|title=Expansion and Contraction Patterns of Large Polities: Context for Russia|journal=[[International Studies Quarterly]]|volume=41|issue=3|at=p. 500|doi=10.1111/0020-8833.00053|author=Rein Taagepera|author-link=Rein Taagepera|jstor=2600793|url=http://www.escholarship.org/uc/item/3cn68807}}</ref> | stat_area1 = 4,400,000 }} [[Файл:Timurid Dynasty 821 - 873 (AH).png|thumb|250px|Төмөрийн эзэнт гүрэн хамгийн том нутагтай байх үеийн газрын зураг]] '''Төмөрийн эзэнт гүрэн''' бол XIV-XVI зууны үед Мавереннахр, [[Иран]], [[Өмнөд Кавказ|Өмнөд Кавказын]] бүс нутагт оршин тогтнож байсан улс юм. Энэ улсыг [[Монгол|Монголын]] [[Барулас]] овгийн эмир [[Доголон Төмөр|Төмөр]] байгуулжээ. Төмөрийн эзэнт гүрний хаад нь [[Өгэдэй хаан|Өгэдэй хааны]] угсааны Сюрьгатмишь, Махмуд нар байв. Эдгээр хаадыг [[Доголон Төмөр]] өргөмжилсөн бөгөөд ямар ч эрх мэдэлгүй бэлгэ тэмдгийн шинжтэй хаад байсан юм. Улсын бүх эрхийг Төмөр атгах бөгөөд эмир цолтойгоор улсаа удирдаж байлаа. Доголон Төмөрийн нас барсны дараа Төмөрийн эзэнт гүрэн эзлэгдсэн орнуудын ард түмний бослого, дотоодын тэмцлээс болж задран бутарчээ. XVI зууны эхэн үед [[Алтан Орд|Алтан ордны улсаас]] нүүж ирсэн узбекүүд Төмөрийн угсааныхныг бут цохисноор Төмөрийн эзэнт гүрэн бүрмөсөн мөхсөн болой. == Гарал үүсэл, угсаатны хамаарал == Төмөрийн эзэнт гүрний үүсэл нь [[Монгол үндэстэн|Монголын]] нүүдэлчин аймаг [[Барлас]]аас улбаатай бөгөөд тэд [[Чингис хаан]]ы армийн бүрэлдэхүүнд багтан тулалдаж явжээ.<ref>''"Timur"'', The Columbia Encyclopedia, Sixth Edition, 2001-05 Columbia University Press, ([http://www.bartleby.com/65/ti/Timur.html LINK])</ref><ref>"Consolidation & expansion of the Indo-Timurids", Encyclopedia Britannica, ([http://www.britannica.com/eb/article-26937/Islamic-world LINK])</ref> Монголчууд Төв Азийг эзэлсний дараа Барлас аймгийнхан одоогийн [[Узбекистан]]д суурьшиж нутгийн [[түрэг]]үүдтэй холилдсон тул Төмөрийн үед барласууд зарим талаар түрэгжсэн байв. Түүнчлэн Цагадайн улсын баруун хэсгийн [[Ислам]]ын шашинд орсон түрэг, монгол угсаатнууд Исламын шашин дэлгэрэхээс өмнө Төв Азид ноёрхож байсан [[Персийн нийгэм|Персийн соёлын]] нөлөөнд орсон байжээ.<ref name="Iranica2">B. Spuler, "Central Asia in the Mongol and Timurid periods", published in [[Encyclopædia Iranica]], Online Edition, 2006/7, ({{Webarchiv|url=http://www.iranica.com/newsite/search/searchpdf.isc?ReqStrPDFPath=/home/iranica/public_html/newsite/pdfarticles/v5_articles/central_asia/mongol_and_timurid_periods&OptStrLogFile=/home/iranica/public_html/newsite/logs/pdfdownload.html|wayback=20090224083111|text=LINK|archiv-bot=2024-02-08 23:20:46 InternetArchiveBot}}): ''"...&nbsp;Like his father, Olōğ Beg was entirely integrated into the Persian Islamic cultural circles, and during his reign Persian predominated as the language of high culture, a status that it retained in the region of Samarqand until the Russian revolution 1917 [...] Ḥoseyn Bāyqarā encouraged the development of Persian literature and literary talent in every way possible ..."''</ref>. Персийн утга зохиол нь Төмөрийн эзэнт гүрний элит хэсгийнхнийг Перс-Исламын соёлд ороход нь нөлөөлж байв.<ref>David J. Roxburgh. The Persian Album, 1400-1600: From Dispersal to Collection. Yale University Press, 2005. pg 130: "Persian literature, especially poetry, occupied a central in the process of assimilation of Timurid elite to the Perso-Islamicate courtly culture, and so it is not surprising to find Baysanghur commissioned a new edition of Firdawsi's Shanama</ref> Төмөрийн улсын ордны эмэгтэйчүүд монгол ёс заншилтай байсан ба Төмөр хааны үед албан хэрэгцээнд монгол, түрэг аль аль хэлийг ашигладаг, монгол бичгээр захиа бичин илгээдэг байв.<ref name="Майдар">Д.Майдар, "Чингис хаан ба Монголын их гүрэн" 1969</ref> Мавереннахрын монголчууд өөр угсаатны ёс заншилд орон монгол соёлоо гээж эхэлсэн боловч бүрмөсөн уусаагүй байв. Дундад зууны монгол эрчүүд гэзэг тавьдаг заншилтай байсан ба Төмөр хаан хүүгээ шийтгэхдээ гэзгийг нь тайрсан нь хүүгээ монголд үнэнч бус байсан гэж үзэж байсныг нь илэрхийлж байжээ.<ref name="Майдар"/> Төмөр хаан Чингис хааныг ихэд хүндлэн биширдэг байсан төдийгүй өөрийн бүх амьдрал, үйл хэргээ Чингисийн улсийн сүр хүчийг дахин сэргээн тогтоохын төлөө зориулжээ. Энэ нь саяхан байгуулагдаад бутарсан ИМУ-н сүр хүчийг хүмүүс хараахан мартаагүй мөн Төмөр өөрөө монголын барлас овгийн хүн байсантай холбоотой юм. Тэр Чингисийн зарлиг, ИМУ-н хууль цаазыг дээдлэн хүндэтгэж өөрийн улсад хэрэгжүүлж байв. Хожим Төмөрийн улсаас тасран байгуулагдсан [[Их Могол Улс]]ад монгол ёс заншлаа даган мөрдөхөө больсон бол Төмөр хааны хувьд лалын шашинд орсон ч монгол ёс заншлаа даган мөрдөж монгол гарлаараа бахархдаг байв. Бутралын үеийн Монгол улс, Төмөрийн улс хоёр найрсаг харилцаатай байжээ. [[Өлзийтөмөр хаан|Буняшир]] хаан болохоосоо өмнө Төмөр хааны ордонд байсан байдаг. Төмөрийн улсыг заримдаа монгол улс гэж бичсэн байдаг бол зарим тохиолдолд түрэг улс гэж бичсэн байдаг. [[Моголистан]], Төмөрийн зарим монголчуудыг 16-р зууны сүүл хүртэл монгол хэлээрээ ярьсан хэвээр байсан байж магадгүй гэж зарим эрдэмтэд таамагладаг. Эрдэмтэд Төмөрийн улсыг монголчуудын эсвэл түрэгүүдийн улс гэсэн зөрүүтэй байр суурь баримталдаг. Төмөрийн улс хэдийгээр монгол гаралтай улс ч 14-р зууны дунд үед [[Баруун Цагаадайн улс]]ын монголчууд буюу Мавереннахр дахь монголчууд нилээд түрэгжсэн байсан учир зарим эрдэмтэд энэ улсыг түрэгүүдийн улсад хамааруулдаг байна. == Байгуулагдсан нь == {{Гол|Доголон Төмөр}} Төмөр [[Мавереннахр]] буюу Трансоксиан (одоогийн Узбекистан, [[Тажикистан]], [[Туркменистан]]ы ихэнх хэсэг) болон [[Хорасан]]ы (одоогийн [[Иран]], [[Афганистан]]) ихэнх хэсгийг 1363 оноос эхлэн бусад ноёдтой хүч хавсран ([[Самарканд]]ийг 1366 онд, [[Балх]]ийг 1369 онд) мэдэлдээ оруулж, 1370 он гэхэд захирагчаар нь өргөмжлөгджээ. Албан ёсоор бол Монголын [[Цагадайн улс]]ын нэрээр үйл ажиллагаа явуулж байсан Төмөр Мавереннахр, [[Хорезм]]ыг дагаар оруулж, 1380 онд баруун тийш аян дайн хийв. 1389 онд Картидуудыг [[Херат]]аас үлдэн хөөж, 1382 оноос [[Персийн эзэнт гүрэн|Персийн]] нутаг руу түрж эхэлжээ ([[Исфахан]]ыг 1387 онд эзэлж, 1393 онд [[Музаффарид]]уудыг [[Шираз]]аас зайлуулж, [[Жалайрид]]уудаас [[Багдад]]ыг авсан). 1394/95 онд тэр [[Алтан Орд]] руу довтолж, [[Кавказ]]ад өөрийн засаглалыг тогтоон, улмаар 1398 онд одоогийн Пакистан, Энэтхэгийн нутаг дахь [[Мултан]], [[Дипалпур]]ыг дагаар оруулжээ. 1400/01 онд [[Алеппо]], [[Дамаск]], зүүн [[Анатолиа]]г эзлэн авч, 1401 онд Багдадыг сүйтгэж, [[Анкарагийн тулалдаан|1402 онд Османуудаас Анкараг булаан авав]]. Тэр Самаркандыг гол нийслэлээ болгосон бөгөөд түүний аян дайнаар ойролцоогоор 17 сая хүн үрэгдсэн гэдэг.<ref>[http://users.erols.com/mwhite28/warstat0.htm#Timur Selected Death Tolls: Timur Lenk (1369–1405)]</ref> 1506 онд Төмөрийн эзэнт гүрэн унасны дараа аавын талаасаа [[Доголон Төмөр|Төмөрийн]], эхийн талаасаа [[Чингис хаан]]ы удмын [[Бабур]] 1526 онд Афганистан, Энэтхэгт [[Их Монгол Улс|Моголын эзэнт гүрэн]]г байгуулсан түүхтэй. 17-р зуун гэхэд Моголын эзэнт гүрэн Энэтхэгийн ихэнх нутгийг хяналтдаа байлгаж байсан боловч 18-р зуунд хүч нь суларч Английн нөлөөнд орж эхэлжээ. 1857 онд [[II Бахадур Шах]] Энэтхэгийн бүх хүчийг нэгтгэж англичуудын эсрэг тулалдсан ч ялагдаж [[Бирм]] рүү цөлөгдсөнөөр Энэтхэгийн хойг бүхэлдээ [[Британийн эзэнт гүрэн|Британийн эзэнт гүрн]]ий мэдэлд орж Их Могол Улс бүрмөсөн мөхжээ. Төмөрийн эзэнт гүрний явуулсан дайн тулаануудын үр дүнд Персийн соёлын төв нь Самарканд, Херат болон хувирч, Төмөрийн эзэнт гүрний хүч чадлын билэг тэмдэг болон мандаж байв.<ref name="Columbia">{{cite encyclopedia | encyclopedia = The Columbia Encyclopedia | title = Timurids | url = http://www.bartleby.com/65/ti/Timurids.html | edition = Sixth | publisher = [[Columbia University]] | location = New York City |accessdate=2006-11-08}}</ref> == Соёл == Төмөрийн эзэнт гүрэн нь хэдийгээр Монголын<ref name="UNESCO">M.S. Asimov & [[Clifford Edmund Bosworth|C. E. Bosworth]], ''History of Civilizations of Central Asia'', [[UNESCO]] Regional Office, 1998, ISBN 92-3-103467-7, p. 320: ''"...&nbsp;One of his followers was [...] Timur of the Barlas tribe. This Mongol tribe had settled [...] in the valley of Kashka Darya, intermingling with the Turkish population, adopting their religion (Islam) and gradually giving up its own nomadic ways, like a number of other Mongol tribes in Transoxania ..."''</ref> Барлас овгоос гаралтай ч Туркестан, Хорасанд төвлөрсөн, түрэг, [[Персийн соёл]]ын нөлөөнд орсон<ref>[[:en:Muhakamat al-Lughatayn|Muhakamat al-Lughatayn]]</ref><ref name=Iranica2 /><ref name="Iranica">{{cite encyclopedia | last = Lehmann | first = F. | encyclopedia = [[Encyclopædia Iranica]] | title = Zaher ud-Din Babor&nbsp;— Founder of Mughal empire | url = http://www.iranica.com/newsite/search/searchpdf.isc?ReqStrPDFPath=/home/iranica/public_html/newsite/pdfarticles/v3_articles/babor_zahir-al-din_mohammad&OptStrLogFile=/home/iranica/public_html/newsite/logs/pdfdownload.html | accessdate = 2006-11-07 | edition = Online | publisher = [[Columbia University]] Center for Iranian (Persian) Studies | location = New York City | pages = 320–323 | quote = "...&nbsp;''His origin, milieu, training, and culture were steeped in Persian culture and so Babor was largely responsible for the fostering of this culture by his descendants, the Mughals of India, and for the expansion of Persian cultural influence in the Indian subcontinent, with brilliant literary, artistic, and historiographical results'' ..." }} {{Webarchiv|url=http://www.iranica.com/newsite/search/searchpdf.isc?ReqStrPDFPath=/home/iranica/public_html/newsite/pdfarticles/v3_articles/babor_zahir-al-din_mohammad&OptStrLogFile=/home/iranica/public_html/newsite/logs/pdfdownload.html |wayback=20071013213643 |text=Zaher ud-Din Babor — Founder of Mughal empire |archiv-bot=2026-04-06 07:02:29 InternetArchiveBot }}</ref>, [[Ислам]]ын шашинтай улс байжээ. == Эшлэл == {{Reflist}} == Гадаад холбоос == *[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/596414/Timurid-dynasty#md-media-strip-tab-lists-content britannica.com] [[Ангилал:Афганистаны түүх]] [[Ангилал:Узбекистаны түүх]] [[Ангилал:Төмөрийн улс| ]] [[Ангилал:Исламын хант улс]] [[Ангилал:Төв Азийн түүх]] [[Ангилал:Перс]] [[Ангилал:1370 он]] 74z5s1jzlnw85x3zemif4gp4f2m1h8h Форест Уитакер 0 19582 852445 851991 2026-04-06T07:58:36Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 852445 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс жүжигчин | нэр = Форест Уитакер | зураг = Forest Whitaker.jpg | зурагныхэмжээ = | alt = | тайлбар = Форест Уитакер, 2007 оны гуравдугаар сар. | төрсөн нэр = Форест Стивен Уитакер | төрсөн огноо = {{Birth date and age|mf=yes|1961|7|15}} | төрсөн газар = [[Лонгвью]], [[Техас]], [[Америкийн Нэгдсэн Улс]] | мэргэжил = Жүжигчин, продюсер, найруулагч | идэвхтэй жил = 1982–одоо | нөхөр = ([[Жим Триплтон]] (1998-2001)<br />Сэм Мендес (2003-одоо) (тусдаа амьдарч буй) | дотнотүнш = | website = }} '''Форест Стивен Уитакер''' ({{lang-en|Forest Steven Whitaker}}, ''1961 оны долоодугаар сарын 15-нд төрсөн'') нь [[Америкийн Нэгдсэн Улс|Америкийн]] [[жүжиг]]чин, [[кино]] продюсер, найруулагч юм. [[Шувуу (1988 оны кино)|Шувуу]] киногоороо жүжигчиний гараагаа эхлүүлж<ref name="Boston Globe">[http://www.boston.com/ae/movies/articles/2006/10/01/in_general_he_rules/?page=1 "In general, he rules."] ''[[The Boston Globe]]''. October 1, 2006.</ref><ref name="CBS">[http://www.cbsnews.com/stories/2007/01/31/sunday/main2418981.shtml "Forest Whitaker: The King Of The Oscars?"] ''CBS News''. February 4, 2007.</ref> байсан Уитакер [[Шотландын сүүлчийн хаан (кино)|Шотландын сүүлчийн хаан]] (2006) киноны [[Уганда]] улсын Ерөнхийлөгч, цэргийн эрхт генерал [[Иди Амин]]ы дүрээрээ 2007 оны [[Оскарын шагнал]], [[Алтан бөмбөрцөг]], [[Британийн Кино болон телевизийн урлагийн дээд шагнал|BAFTA]] болон [[Эммигийн шагнал]]ыг "Шилдэг эрэгтэй дүрийн" номинацаар тус тус хүртэж байв. [[Оскарын шагнал|Оскарын]] "Шилдэг эрэгтэй дүрийн" шагналыг өмнө нь [[Африк-америк]] гаралтай жүжигчидээс [[Сидни Пуатье]], [[Дензел Вашингтон]] болон [[Жейми Фокс]] нар хүртэж байсан бол дараагийнх нь Уитакер юм.<ref>[http://www.abc.net.au/news/newsitems/200702/s1857461.htm "Forest Whitaker wins Best Actor Oscar for Idi Amin role."] ''ABCNewsOnline''. February 26, 2007.</ref> == Намтар == Уитакер [[Техас]] мужийн [[Лонгвью]] хотод төрсөн<ref name="Patterson">Patterson, John. [http://www.guardian.co.uk/film/2002/apr/20/patterson.features "The bigger picture."] ''[[The Guardian]]. dildo 20, 2002.</ref> бөгөөд эцэг Форест Уитакер нь даатгалын компаний ажилтан, эх Лаура Фрэнсис багш хүн байсан бөгөөд Кен, Дэймон, Дэбора, Уитакер нарын хүүхдүүдээ боловсролтой хүмүүс болгохын тулд ихээхэн зүйлийг хийжээ.<ref>[http://www.filmreference.com/film/74/Forest-Whitaker.html "Forest Whitaker Biography (1961–)."] ''FilmReference.com''.</ref><ref name="IAS">{{cite episode |title=Forest Whitaker |url=http://www.bravotv.com/Inside_the_Actors_Studio/guest/Forest_Whitaker |series=Inside the Actors Studio |airdate=2006-12-11 |season=13 |number=1 }}</ref> Уитакер [[Помона]] хот дахь Калифорнийн Политехникийн дээд сургуулийг<ref>{{cite web| title=Cal Poly Pomona| url=http://www.csumentor.edu/campustour/undergraduate/1/Cal_Poly_Pomona/Cal_Poly_Pomona5.html| work=CSU Mentor| accessdate=2008-09-12| archive-date=2017-05-28| archive-url=https://web.archive.org/web/20170528104136/http://www.csumentor.edu/campustour/undergraduate/1/Cal_Poly_Pomona/Cal_Poly_Pomona5.html| url-status=dead}}</ref> дүүргээд Өмнөд Калифорнийн хөгжмийн сургуульд суралцаж дуурийн урлагийн тенороор төгсчээ. Дараа нь Лондоны жүжигчиний мэргэшил олгох сургалтад хамрагдсан гэдэг. == Кино ертөнцөд хөл тавьсан нь == Форестийн кинонд тоглох гараа нь ихээхэн азтай эхэлсэн гэдэг. Онцолбол, «[[Рижмонт Хай сургууль дахь түргэн өөрчлөлт]]» кинонд 1982 онд [[Николас Кейж]], [[Поеэб Кэтис]] болон [[Шон Пенн]] нарын хожмоо алдаршсан жүжигчидтэй тоглож байв. Түүний дараа 1986 онд [[Мартин Скорсезе]]гийн найруулсан [[Мөнгөний өнгө (кино)|Мөнгөний өнгө]] кинонд [[Том Круз]], [[Пол Ньюман]] нарын жүжигчидтэй тогложээ. 1987 онд жүжигчин [[Робин Уильямс]]ийн хамт [[Өглөөний мэнд, Вьетнам]] кинонд тоглож байлаа. Форест 1988 онд хоёр кинонд тогложээ. Эхнийх нь [[Жан-Клод Ван Дамм]]ын хамт [[Цуст тулаан (кино)|Цуст тулаан]] кинонд тоглосон бол [[Клинт Иствуд]]ийн найруулсан [[Шувуу (кино)|Шувуу]] кинонд алдарт хөгжимчин [[Чарльз Паркер]]ын дүрийг чадварлаг бүтээн<ref name="Longino">Longino, Bob. {{Webarchiv|url=http://www.accessatlanta.com/services/content/movies/stories/2006/10/12/1013MMwhitaker.html |wayback=20071013143511 |text="The power of Forest Whitaker." |archiv-bot=2023-09-26 20:18:32 InternetArchiveBot }} ''The Atlanta Journal-Constitution''. October 12, 2006.</ref> [[Каннын Кино наадам]]д «Шилдэг эрэгтэй жүжигчиний» шагналыг хүртэж<ref name="festival-cannes.com">{{cite web |url=http://www.festival-cannes.com/en/archives/ficheFilm/id/316/year/1988.html |title=Festival de Cannes: Bird |accessdate=2009-07-25|work=festival-cannes.com}}</ref>, [[Алтан бөмбөрцөг]]т нэр дэвшиж Холливудын замналаа эхлүүлсэн юм. Уитакер Жима Жармуша найруулсан [[Сүнс нохой:Самурайн замнал]] кинонд бүлэг дээрэмчдийн гишүүн "Сүнст нохой" хочитын дүрд тогложээ."<ref>Scott, A.O. [http://www.nytimes.com/library/film/030300ghost-film-review.html "'Ghost Dog': Passions of Emptiness in an Essay on Brutality."] ''[[New York Times]]''. March 3, 2000.</ref> Уитакер 2002 онд [[Түгшүүрт өрөө]], [[Утасны бүхээг (кино)|Утасны бүхээг]] гэх аймшгийн төрлийн хоёр кинонд тогложээ. 2006 онд [[Шотландын сүүлчийн хаан (кино)|Шотландын сүүлчийн хаан]] кинонд [[Уганда]]гийн Ерөнхийлөгч асан дарангуйлагч [[Иди Амин]]ы дүрийг Уитакер бүтээж тухайн оныхоо бүхий л кино урлагийн томоохон бүхий л шагналыг хүртсэн билээ.<ref name="PositiveKing">{{cite news|last=Hirshon|first=Nicholas|work=[[New York Daily News]]|title=Reel Study of a Tyrant|url=http://www.nydailynews.com/archives/ny_local/2006/09/17/2006-09-17_reel_study__of_a_tyrant__ami.html|date=September 17, 2006|accessdate=January 14, 2010}}</ref><ref name="SydneyKing">{{cite news|last=Hall|first=Sandra|work=[[The Sydney Morning Herald]]|title=The Last King of Scotland|url=http://www.smh.com.au/news/film-reviews/the-last-king-of-scotland/2007/02/02/1169919520376.html|date=February 2, 2007|accessdate=January 14, 2010}}</ref> == Кино бүтээлүүд == {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;" |- bgcolor="#CCCCCC" align="center" ! colspan="4" style="background: LightSteelBlue;" | Жүжигчин |- bgcolor="#CCCCCC" align="center" ! Он ! Монгол хэлээр ! Англи хэлээр ! Бүтээсэн дүр |- |[[1982]] |[[Рижмонт Хай сургууль дахь түргэн өөрчлөлт]] |Fast Times at Ridgemont High |Чарльз Жефферсон |- |rowspan=3|[[1986]] |[[Мөнгөний өнгө (кино)|Мөнгөний өнгө]] |The Color of Money |Амос |- |[[Хойд ба Өмнөд 2]] |North and South, Book II |Каффи |- |[[Цэргийн салаа (кино)|Цэргийн салаа]] |Platoon |Үлэмж биет Харольд |- |[[1987]] |[[Өглөөний мэнд, Вьетнам]] |Good Morning, Vietnam |Эдвард Гэрлик |- |rowspan=2|[[1988]] |[[Шувуу (кино)|Шувуу]] |Bird |[[Чарльз Паркер]] |- |[[Цуст тулаан (кино)|Цуст тулаан]] |Bloodsport |Роулинс |- |[[1990]] |[[Ширэнгэн ой (кино)|Ширэнгэн ой]] |Downtown |Деннис Куррен |- |rowspan=2|[[1991]] | |Diary of a Hitman |Деккер |- | |A Rage in Harlem |Жексон |- |rowspan=2|[[1992]] | |The Crying Game |Жоди |- | |Last Light |Фред Уитмор |- |[[1993]] | |Body Snatchers |хошууч Коллинз |- |rowspan=3|[[1994]] | |Blown Away |Энтони Франклин |- | |Prкt-а-Porter |Си Бьянко |- | |The Enemy Within |хурандаа Маккензи Кейси |- |rowspan=2|[[1995]] | |Species |Дэн Смитсон |- | |Smoke |Сайрус Кол |- |[[1996]] | |Phenomenon |Нэйт Поуп |- |[[1999]] |[[Сүнст нохой: Самурайн замнал (кино)|Сүнст нохой: Самурайн замнал]] |Ghost Dog: The Way of the Samurai |Сүнст нохой |- |[[2000]] | |Battlefield Earth |Кер |- |rowspan=2|[[2002]] |[[Түгшүүрт өрөө (кино)|Түгшүүрт өрөө]] |Panic Room |Бёрнхэм |- |[[Утасны бүхээг (кино)|Утасны бүхээг]] |Phone Booth |ахмад Эд Рейми |- |rowspan=3|[[2005]] | |A Little Trip to Heaven |Эбе Холт |- | |American Gun |Картер |- | |Mary |Тэд Янгер |- |rowspan=2|[[2006]] |[[Шотландын сүүлчийн хаан (кино)|Шотландын сүүлчийн хаан]] |The Last King of Scotland |[[Иди Амин]] |- | |The Marsh |Жеффри Хант |- |rowspan=2|[[2007]] | |The Air I Breathe | |- | |The Great Debaters |Доктор Жеймс Фармер |- |rowspan=2|[[2008]] | |Vantage Point |Ховард Льюис |- | |Street Kings |Ахмад Жек Уандер |- |[[2009]] | |Powder Blue |Чарли |- |[[2010]] | |''Repo Men'' |Жейк |- |[[2010]] | |''The Experiment'' |Бэррис |} == Эшлэл == {{Reflist | colwidth = 30em | refs = }} == Холбоос == * {{Commonscat|Forest Whitaker|Форест Уитакер}} * [[Зураг:Wikiquote-logo.svg|link=https://en.wikiquote.org/wiki/Forest_Whitaker|24x24px]] <span class="plainlinks">[https://web.archive.org/web/20151030154156/https://mn.wikipedia.org/wiki/Biligt/%D0%9D%D0%BE%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B3/%D0%97%D0%B0%D0%B3%D0%B2%D0%B0%D1%80:%D0%91%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%B4_%D1%82%D3%A9%D1%81%D0%BB%D2%AF%D2%AF%D0%B4 Wikiquote] ([[Англи хэл|en]])</span> — <span class="plainlinks">[https://en.wikiquote.org/wiki/Forest_Whitaker?uselang=mn '''Форест Уитакер''']</span> * {{imdb|0001845}} * {{tvtome person|61686}} * [https://web.archive.org/web/20090412181131/http://www.candlesforrwanda.org/view/28/forest-whitaker.html Forest Whitaker lighting a candle for Rwanda] {{DEFAULTSORT:Уитакер, Форест}} [[Ангилал:АНУ-ын жүжигчин]] [[Ангилал:АНУ-ын кино найруулагч]] [[Ангилал:Киноны продюсер]] [[Ангилал:Алтан бөмбөрцөг шагналтан]] [[Ангилал:БАФТА шагналтан]] [[Ангилал:Оскарын шагналтан]] [[Ангилал:Эмми шагналтан]] [[Ангилал:Техасын хүн]] [[Ангилал:Америкчууд]] [[Ангилал:1961 онд төрсөн]] t0cd2tw4yyjjqsxs3lecd1c5ynvo5oj Инд мөрөн 0 23709 852355 808199 2026-04-06T00:41:54Z Avirmed Batsaikhan 53733 852355 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} {{Инфобокс Гол |river_name = Инд мөрөн |native_name = Darya-e Sindh |image_name = Indus.A2002274.0610.1km.jpg |image_size = 220px |caption = Пакистан дахь Инд мөрний сав газрын хиймэл дагуулын зураг |origin = [[Төвд]]ийн өндөрлөг |mouth = [[Арабын тэнгис]] |basin_countries = {{flag|Пакистан}} <br /> {{flag|Энэтхэг}} <br /> {{flag|Хятад}} |length = 3,200 км |elevation = |discharge = 6,600 м³/с (Арабын тэнгисийн ам орчим) |watershed = 1,165,000 км² }} '''Инд мөрөн''' ([[Төвөд хэл|төвөд.]] སེང་གེ།་གཙང་པོ, [[Хятад хэл|хятад.]] 印度河, [[Хинди хэл|хинди]] सिन्धु नदी, [[Санскрит хэл|санск.]] सिन्धु ''Sindhu'') Хятадын нутгаас 5300 м өндрөөс эх авч дийлэнхдээ Энэтхэг, [[Пакистан]]ы нутгаар урсч, [[Арабын тэнгис]]т цутгадаг томоохон [[гол|мөрөн]] юм. Инд мөрний урт нь- 3180 км бөгөөд нийт 960 000 км² талбай бүхий сав газартай, жилийн урсацаараа дэлхийн 21 дэх том мөрөн юм. Котри хотын орчим усны зарцуулалт - 390 м³/с ажээ. Энэ мөрөн жил болгон цас, борооны усаар тэжээгдэн үерлэнэ. Инд мөрний усан цахилгаан станцын хүчин чадал 20 сая кВт гэж тооцоолсон байдаг. Суккур далан зэрэг 14 том далан барьсан. Тунадасны дундаж ачаалал жилд ойролцоогоор 450 сая тонн байдаг. Инд голын сав газрын усны нөөцийг ашиглах нь Энэтхэг, Пакистаны хооронд, мөн тус тусын мужуудын хооронд удаа дараа зөрчилдөөн үүсгэж ирсэн. 1960 онд байгуулагдсан Инд мөрний ус ашиглалтын гэрээ нь Пенжаб мужийн 5 голын усны хуваарилалтыг зохицуулдаг байна. {{commonscat}} {{Азийн бүс нутгууд}} [[Ангилал:Инд мөрөн| ‎]] [[Ангилал:Инд мөрний голын систем]] [[Ангилал:Азийн гол мөрөн]] [[Ангилал:Гилгит-Балтистаны гол мөрөн]] [[Ангилал:Жамму-Кашмирын гол мөрөн]] [[Ангилал:Хайбер-Пахтунхвагийн гол мөрөн]] [[Ангилал:Пакистаны Панжабын гол мөрөн]] [[Ангилал:Пакистаны гол мөрөн]] [[Ангилал:Пакистаны үндэсний бэлгэ тэмдэг‎]] [[Ангилал:Шинжааны гол мөрөн]] [[Ангилал:Ариун гол мөрөн]] arpmycjt74cbvhuxe3bves8maqebo9g Жуулчлал 0 24118 852311 782296 2026-04-05T12:17:50Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 852311 wikitext text/x-wiki [[зураг:Sas Carey with Reindeer.jpg|thumb|280px|Хөвсгөл аймагт жил бүр олон арван мянган дотоод гадаадын жуулчид айлчилж эдийн засгийн чухал бүрдэл орлогыг оруулдаг, Хөвсгөл аймгаар аялж буй АНУ-ын жуулчин]] [[зураг:USMC-100903-M-1294R-003.jpg|thumb|280px|Бүргэд үзэх аялалын хөтөлбөр нь Монгол ба төв азийн орнуудын жуулчиллаа хөгжүүлэх чухал бүрдэл хэсэг юм]] [[Зураг:Tourists tiger temple.jpg|280px|thumb|Тайландад гинжтэй [[Энэтхэг-Хятадын бар|бар]]с харж буй жуулчид]] [[Зураг:Jigulchilal.PNG|left]]'''Жуулчлал''' ({{lang-en|Tourism}}) гэвэл [[амралт|амрах]], [[зугаа цэнгэл|зугаацаж цэнгэх]], [[зав]]аа өнгөрүүлэх, [[ажил хэрэг|ажил хэргийн]] зорилгоор хол газар хэдэн сар, өдрөөр [[аялал|аялах]] гэдэг утгыг илэрхийлэх '''жуулчлах''' үйлийн нэр гэж ойлгоно. "Амралт, ажил хэргийн зорилгоор нэг жилийн дотор оршин суудаг газраасаа хол аялан явж амьдраваас түүнийг '''жуулчин''' гэнэ" гэж НҮБ-ын [[Дэлхийн Аялал жуулчлалын байгууллага]] тодорхойлжээ.<ref>{{cite web|year=1995|url=http://pub.unwto.org/WebRoot/Store/Shops/Infoshop/Products/1034/1034-1.pdf|title=UNWTO technical manual: Collection of Tourism Expenditure Statistics|page=14|format=PDF|publisher=World Tourism Organization|accessdate=2009-03-26|archive-date=2010-09-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20100922120940/http://pub.unwto.org/WebRoot/Store/Shops/Infoshop/Products/1034/1034-1.pdf|url-status=dead}}</ref> Сүүлийн жилүүдэд дунджаар жил бүр 1 тэрбум хүмүүс олон улсад аялж 1 их наяд ам.дол (837 сая евро) зарцуулж байна. [[2010]] онд нийт 940 сая хүн улс дамжин жуулчлаж, жуулчлалын орлого 919 тэрбум америк доллараар хэмжигджээ. Энэ нь өнгөрөгч онтойгоо харьцуулахад жуулчдын тоо 6.6%, орлого 4.7% өссөн байна.<ref name="WTO2011Highlights">{{cite web|date=July 2011|url=http://mkt.unwto.org/sites/all/files/docpdf/unwtohighlights11enhr.pdf|title=UNTWO Tourism Highlights 2011 Edition|publisher=[[World Tourism Organization]]|accessdate=24 October 2011|archive-date=3 Арван хоёрдугаар сар 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111203015240/http://mkt.unwto.org/sites/all/files/docpdf/unwtohighlights11enhr.pdf|url-status=dead}}</ref> Жуулчлал нь, [[Итали]], [[Тайланд]] болон арлын [[Бахам|Бахамын арлууд]], [[Фижи]], [[Мальдив]], [[Филиппин]], [[Сейшелийн арлууд|Сейшел]] зэрэг олон орны ажиллах хүч, үйлчилгээ, үйлдвэрлэлийн салбарыг хөдөлгөн, мэдэгдэхүйц орлого бий болгогч эдийн засгийн чухал салбар хэмээгддэг. Жишээлбэл, агаарын, газрын тээврүүд, эмнэлэг, зочид буудал, амралт, үзвэрийн газрууд, цэнгэл, байгалийн хүрээлэнгүүд, мөрийтэй тоглоомын , худалдааны газрууд, хөгжмийн болон жүжгийн тоглолт зэрэг нь жуулчлалын үйлчилгээнд хамрагдана. ==Дэлхий дахины жуулчлалын орлого, тоо == ===2013 онд хамгийн их жуулчин хүлээн авсан орнууд=== [[File:World’s Top 10 Tourism Destinations.png|thumb|center|650px|2013 онд хамгийн их жуулчин хүлээн авсан 10 орнууд]] 2013 онд дэлхий даяар 1,087 тэрбум жуулчид аялж өмнөх оноосоо 5% илүү гарав. {| class="wikitable sortable" style="margin:1em auto 1em auto;" ! Байр ! Улс ! [[Дэлхийн Аялал жуулчлалын байгууллага|Дэлхийн аялал жуулчлалын байгууллага]]<br> Бүс ! Олон улсын жуулчид<br> ирэгсэд<br> (2013)<ref name="WTO Tourism Highlights 2013 Edition"/> ! Олон улсын жуулчид<br> ирэгсэд<br> (2012)<ref name="WTO Tourism Highlights 2013 Edition">{{cite web|url=http://www.e-unwto.org/content/r13521/fulltext.pdf|title=2014 Жуулчлалын хандлага|publisher=[[Дэлхийн жуулчлалын байгууллага]]|accessdate=2014-06-13|date=2013|archive-date=2015-02-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20150205165056/http://www.e-unwto.org/content/r13521/fulltext.pdf|url-status=dead}}</ref> || Өөрчлөлт<br> (2012 -<br> 2013)<br> (%) || Өөрчлөлт<br> (2011 -<br> 2012) <br> (%) |-align=center |1 ||align="left"| {{FRA}} ||Европ|| — || 83.0 сая ||align="left"| — || align="left" |{{increase}} 1.8 |-align=center |2 ||align="left"| {{USA}} ||Хойд Америк|| 69.8 сая || 66.7 сая ||align="left"| {{increase}} 4.7 ||align="left" | {{increase}} 6.3 |-align=center |3 ||align="left"| {{ESP}} ||Европ|| 60.7 сая || 57.5 сая ||align="left"| {{increase}} 5.6 ||align="left"| {{increase}} 2.3 |-align=center |4 ||align="left"| {{CHN}} ||Aзи|| 55.7 сая || 57.7 сая ||align="left"| {{decrease}} 3.5 ||align="left"| {{increase}} 0.3 |-align=center |5 ||align="left"| {{ITA}} ||Европ|| 47.7 сая || 46.4 сая ||align="left"| {{increase}} 2.9 ||align="left"| {{increase}} 0.5 |-align=center |6 ||align="left"| {{TUR}} ||Европ|| 37.8 сая || 35.7 сая ||align="left"| {{increase}} 5.9 ||align="left"| {{increase}} 3.0 |-align=center |7 ||align="left"| {{DEU}} ||Европ|| 31.5 сая || 30.4 сая ||align="left"| {{increase}} 3.7 ||align="left"| {{increase}} 7.3 |-align=center |8 ||align="left"| {{GBR}} ||Европ|| 31.2 сая || 29.3 сая ||align="left"| {{increase}} 6.4 ||align="left"| {{decrease}} 0.1 |-align=center |9 ||align="left"| {{RUS}} ||Европ|| 28.4 сая || 25.7 сая ||align="left"| {{increase}} 10.2 ||align="left"| {{increase}} 13.5 |-align=center |10||align="left"| {{THA}} ||Aзи|| 26.5 сая || 22.4 сая ||align="left"| {{increase}} 18.8 ||align="left"| {{increase}} 16.2 |-align=center |colspan="7" | |- |} ===2013 онд хамгийн их жуулчлалын орлоготой орнууд=== {| class="wikitable sortable" style="margin:1em auto 1em auto;" ! Байр ! Улс ! Бүс ! Жуулчлалын орлого<br>(2013)<ref name="WTO Tourism Highlights 2013 Edition"/> ! Жуулчлалын орлого<br>(2012)<ref>{{cite web|title=World's top destinations by international tourism receipts|url=http://dtxtq4w60xqpw.cloudfront.net/sites/all/files/pdf/worlds_top_destinations_pr_27.pdf|work=World Tourism Barometer|publisher=UNWTO|accessdate=11 July 2013|date=July 2013}}</ref>|| Өөрчлөлт<br> (2012 -<br> 2013)<br> (%) || Өөрчлөлт<br> (2011 -<br> 2012)<br> (%) |- align=center |1 ||align="left"| {{USA}} ||Хойд америк|| $139.6 тэрбум || $126.2 тэрбум ||align="left"| {{increase}} 10.6 ||align="left"| {{increase}} 9.2 |- align=center |2 ||align="left"| {{ESP}} ||Европ|| $60.4 тэрбум || $56.3 тэрбум ||align="left"| {{increase}} 7.4 ||align="left"| {{decrease}} 6.3 |- align=center |3 ||align="left"| {{FRA}} ||Европ|| $56.1 тэрбум || $53.6 тэрбум ||align="left"| {{increase}} 4.8 ||align="left"| {{decrease}} 2.2 |- align=center |4 ||align="left"| {{CHN}} ||Aзи|| $51.7 тэрбум || $50.0 тэрбум ||align="left"| {{increase}} 3.3 ||align="left"| {{increase}} 3.2 |- align=center |— ||align="left"| {{MAC-CHN}} ||Aзи|| $51.6 тэрбум || $43.7 тэрбум ||align="left"| {{increase}} 18.1 ||align="left"| {{increase}} 13.7 |- align=center |5 ||align="left"| {{ITA}} ||Европ|| $43.9 тэрбум || $41.2 тэрбум ||align="left"| {{increase}} 6.6 ||align="left"| {{decrease}} 4.2 |- align=center |6 ||align="left"| {{THA}} ||Aзи|| $42.1 тэрбум || $33.8 тэрбум ||align="left"| {{increase}} 24.4 ||align="left"| {{increase}} 24.4 |- align=center |7 ||align="left"| {{DEU}} ||Европ|| $41.2 тэрбум || $38.1 тэрбум ||align="left"| {{increase}} 8.1 ||align="left"| {{decrease}} 1.9 |- align=center |8 ||align="left"| {{GBR}} ||Европ|| $40.6 тэрбум || $36.2 тэрбум ||align="left"| {{increase}} 12.1 ||align="left"| {{increase}} 3.3 |- align=center |— ||align="left"| {{HKG-CHN}} ||Aзи|| $38.9 тэрбум || $33.1 тэрбум ||align="left"| {{increase}} 17.7 ||align="left"| {{increase}} 16.2 |- align=center |9 ||align="left"| {{AUS}} ||Далайн|| $30.9 тэрбум || $31.7 тэрбум ||align="left"| {{decrease}} 2.8 ||align="left"| {{increase}} 4.5 |- align=center |10||align="left"| {{TUR}} ||Европ|| $27.9 тэрбум || $25.3 тэрбум ||align="left"| {{increase}} 6.8 ||align="left"| {{increase}} 2.4 |} ===2013 онд Азийн жуулчлал=== 2013 онд Азид 248,0 сая жуулчид аялав. {| class="wikitable sortable" style="margin:1em auto 1em auto;" ! Байр ! Улс ! Олон улсын жуулчид - ирэгсэд (2013)<ref name="WTO Tourism Highlights 2013 Edition"/> ! Олон улсын жуулчид - ирэгсэд <br> (2012)<ref name="WTO Tourism Highlights 2013 Edition"/> || Өөрчлөлт<br> (2012 -<br> 2013)<br> (%) || Өөрчлөлт<br> (2011 -<br> 2012)<br> (%) |- align=center |1 ||align="left"| {{CHN}} || 55.7 сая || 57.7 сая||align="left"| {{decrease}} 3.5 ||align="left"| {{increase}} 0.3 |- align=center |2 ||align="left"| {{THA}} || 26.5 сая|| 22.4 сая||align="left"| {{increase}} 18.8 ||align="left"| {{increase}} 16.2 |- align=center |3 ||align="left"| {{MYS}} || 25.7 сая|| 25.0 сая||align="left"| {{increase}} 2.7 ||align="left"| {{increase}} 1.3 |- align=center |— ||align="left"| {{HKG-CHN}} || 25.6 сая|| 23.7 сая||align="left"| {{increase}} 8.0 ||align="left"| {{increase}} 6.5 |- align=center |— ||align="left"| {{MAC-CHN}} || 14.2 сая|| 13.5 сая||align="left"| {{increase}} 5.1 ||align="left"| {{increase}} 5.0 |- align=center |4 ||align="left"| {{KOR}} || 12.1 сая|| 11.1 сая||align="left"| {{increase}} 9.3 ||align="left"| {{increase}} 13.7 |- align=center |5 ||align="left"| {{SGP}} || — || 11.0 сая||align="left"| — ||align="left"| {{decrease}} 6.8 |- align=center |6 ||align="left"| {{JPN}} || 10.3 сая|| 8.3 сая||align="left"| {{increase}} 24.0 ||align="left"| {{increase}} 34.4 |- align=center |7 ||align="left"| {{IDN}} || 8.8 сая|| 8.0 сая||align="left"| {{increase}} 9.4 ||align="left"| {{increase}} 5.2 |- align=center |8 ||align="left"| {{TWN}} || 8.0 сая|| 7.3 сая||align="left"| {{increase}} 9.6 ||align="left"| {{increase}} 20.1 |- align=center |9 ||align="left"| {{VNM}} || 7.5 сая|| 6.8 сая||align="left"| {{increase}} 10.6 ||align="left"| {{increase}} 9.5 |- align=center |10 ||align="left"| {{IND}} || 6.8 сая|| 6.5 сая||align="left"| {{increase}} 4.1 ||align="left"| {{decrease}} 4.3 |- |} ===2013 онд Европын жуулчлал=== 2013 онд Европт 563,44 сая жуулчид аялав. {| class="wikitable sortable" style="margin:1em auto 1em auto;" ! Байр ! Улс ! Олон улсын жуулчид - ирэгсэд <br> (2013)<ref name="WTO Tourism Highlights 2013 Edition"/> ! Олон улсын жуулчид - ирэгсэд <br> (2012)<ref name="WTO Tourism Highlights 2013 Edition"/> || Өөрчлөлт<br> (2012 -<br> 2013)<br> (%) || Өөрчлөлт<br> (2011 -<br> 2012)<br> (%) |- align=center |1 ||align="left"| {{FRA}} || — || 83.0 сая||align="left"| — ||align="left"| {{increase}} 1.8 |- align=center |2 ||align="left"| {{ESP}} || 60.7 сая|| 57.5 сая||align="left"| {{increase}} 4.7 ||align="left"| {{increase}} 6.3 |- align=center |3 ||align="left"| {{ITA}} || 47.7 сая|| 46.4 сая||align="left"| {{increase}} 2.9 ||align="left"| {{increase}} 0.5 |- align=center |4 ||align="left"| {{TUR}} || 37.8 сая|| 35.7 сая||align="left"| {{increase}} 5.9 ||align="left"| {{increase}} 3.0 |- align=center |5 ||align="left"| {{GER}} || 31.5 сая|| 30.4 сая||align="left"| {{increase}} 3.7 ||align="left"| {{increase}} 7.3 |- align=center |6 ||align="left"| {{GBR}} || 31.2 сая|| 29.3 сая||align="left"| {{increase}} 6.4 ||align="left"| {{decrease}} 0.1 |- align=center |7 ||align="left"| {{RUS}} || 28.4 сая|| 25.7 сая||align="left"| {{increase}} 10.2 ||align="left"| {{increase}} 13.5 |- align=center |8 ||align="left"| {{AUT}} || 24.8 сая|| 24.1 сая||align="left"| {{increase}} 2.7 ||align="left"| {{increase}} 4.9 |- align=center |9 ||align="left"| {{UKR}} || 24.6 сая|| 23.0 сая||align="left"| {{increase}} 7.2 ||align="left"| {{increase}} 7.5 |- align=center |10||align="left"| {{GRC}} || 17.9 сая|| 15.5 сая||align="left"| {{increase}} 15.5 ||align="left"| {{decrease}} 5.5 |} ===2010 онд хамгийн их жуулчлалын орлоготой орнууд=== 2010 онд дэлхий даяарх жуулчлалын орлого 919 тэрбум америк доллараар хэмжигджээ. Энэ нь өнгөрөгч онтойгоо харьцуулахад 4.7% өсчээ.<ref name="WTO2011Highlights"/> 2010 онд орлогоороо тэргүүлсэн доорх 10 орныг Дэлхийн Жуулчлалын Байгууллагаас тайлагнажээ. {| class="wikitable sortable" style="margin:1em auto 1em auto;" |- ! Дэс||Улс||[[Дэлхийн Жуулчлалын Байгууллага|ДЖБ]]<br />Бүс||Жуулчлалын<br />орлого<br />(2010)<ref name=WTO2011Highlights/> |- |1||{{flag|АНУ}}||Хойд Америк||align="right"|[[Америк доллар|$]]103.5 тэрбум |- |2||{{flag|Испани}}||Европ||align="right"|$52.5 тэрбум |- |3||{{flag|Франц}}||Европ ||align="right"|$46.3 тэрбум |- |4||{{flag|БНХАУ}}||Ази||align="right"|$45.8 тэрбум |- |5||{{flag|Итали}}||Европ ||align="right"|$38.8 тэрбум |- |6||{{flag|Герман}}||Европ ||align="right"|$34.7 тэрбум |- |7||{{flag|Их Британи}}||Европ ||align="right"|$30.4 тэрбум |- |8||{{flag|Австрали}}||Номхон далайн||align="right"|$30.1 тэрбум |- |9||{{HKG}} ([[Хятад]])||Ази||align="right"|$23.0 тэрбум |- |10||{{flag|Турк}}||Европ||align="right"|$20.8 тэрбум |} === '''Монголын аялал жуулчлалын компаниуд''' === * [https://www.gazarchin.mn/ '''Газарчин аялал''']{{Dead link|date=Дөрөвдүгээр сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} > [https://web.archive.org/web/20210225023854/https://www.gazarchin.mn/dotood-aylal/ Дотоод аялал] > [https://www.gazarchin.mn/gadaad-aylal/ Гадаад аялал]{{Dead link|date=Дөрөвдүгээр сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * '''Женко Тур''' * '''Монгол аялал''' * '''Жуулчин аялал''' == Эшлэл == {{reflist}} [[Ангилал:Жуулчлал| ]] [[Ангилал:Үйлчилгээ]] duo7jnvhx1h2vwg054n9epj9fu00lko Хорчин баруун гарын дундад хошуу 0 25910 852367 852249 2026-04-06T02:03:56Z 唐吉訶德的侍從 5036 852367 wikitext text/x-wiki [[Зураг:ChinaHingganHorqinYouyiZhongqi.png|thumb|Хянган аймаг дахь байршил]] '''Хорчин баруун гарын дундад хошуу''' ({{lang-zh|科尔沁右翼中旗}} ''Kē'ěrqìn Yòuyì Zhōng Qí'') -<br/> [[Хятад|Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс]]ын доторх [[Өвөр Монгол|Өвөр Монголын ӨЗО]]-ы [[Хянган аймаг|Хянган аймгийн]] [[хошуу]]. 15,613 км² талбайт нутагтай тус хошуу 2000 онд 247,031 оршин суугчтай байсан.<ref> Хятадын Статистикийн газар: [http://www.stats.gov.cn/tjsj/ndsj/renkoupucha/2000jiedao/html/J15.htm ӨМӨЗО-ын хүн амын тоо (2000 он)] (Хятад хэлээр)</ref><br/>Дийлэнх олонх буюу 83.17%-ийг [[Монголчууд|Монгол үндэстэн]] эзлэдгээр хошууны (улсын гуравдугаар) түвшинд онцгойрно.<ref>"Baidu" сүлжээ: [http://baike.baidu.com/view/418800.htm Хорчин баруун гарын дундад хошуу] (Хятад хэлээр)</ref> Хошууны захиргааны газар [[Баянхошуу балгас]]анд байрладаг. Нутгийн тэхий голоор уртаашаа [[Хоолин гол]] (''Хуолин'', ''Холийн'' байж магадгүй) урсдаг. ==Түүх== Хорчин баруун гарын дундад хошуу нь 1626 онд байгуулагдаж, [[Жиримийн чуулган]]д хяръяалуулжээ. Чин гүрний үед энэ хошууны нийтлэг нэр нь '''Түшээт хошуу''' байв.<ref name=":0">{{Cite journal |last=. |first=Алтангараг |date=2015 |title=Нон Хорчины арван хошууны "нутаг" хэмээх нийгмийн зохион байгуулалтын тухай |url=https://journal.num.edu.mn/HistMon/article/view/5534/4814 |journal=Historia Mongolarum |volume=14 |issue=4 |pages=72-73}}</ref> {| class="wikitable" |+ Засаг ноёдын үе залгамжлал |- ! Нэр !! Цол !! Бүрэн эрхийн хугацаа !! Тайлбар |- | [[Ууба]] || Түшээт хан || 1626-1632 || |- | [[Бадари]] || Засаг, Түшээт чин ван || 1636-1671 || |- | [[Баясгалан (Түшээт чин ван)|Баясгалан]] || Засаг, Түшээт чин ван || 1671-1672 || |- | [[Арашан (Түшээт чин ван)|Арашан]] || Засаг, Түшээт чин ван || 1674-1688 || |- | [[Шажин (Түшээт чин ван)|Шажин]] || Засаг, Түшээт чин ван || 1688-1702 || |- | [[Арашан (Түшээт чин ван)|Арашан]] || Засаг, Түшээт чин ван || 1702-1711 || |- | [[Өлзийт (Түшээт чин ван)|Өлзийт]] || Засаг, Түшээт чин ван || 1712-1720 || |- | [[Равдан (Түшээт чин ван)|Равдан]] || Засаг, Түшээт чин ван || 1720-1759 || |- | [[Чойжав (Түшээт чин ван)|Чойжав]] || Засаг, Түшээт чин ван || 1759-1767 || |- | [[Наваан (Түшээт чин ван)|Наваан]] || Засаг, Түшээт чин ван || 1767 || |- | [[Дашнамжил (Түшээт чин ван)|Дашнамжил]] || Засаг, Түшээт чин ван || 1767-1782 || |- | [[Норовринчи (Түшээт чин ван)|Норовринчи]] || Засаг, Түшээт чин ван || 1782-1840 || |- | [[Сэвдэндонров (Түшээт чин ван)|Сэвдэндонров]] || Засаг, Түшээт чин ван || 1840-1856 || |- | [[Бавуудорж (Түшээт чин ван)|Бавуудорж]] || Засаг, Түшээт чин ван || 1856-1890 || |- | Цэвээнноровсанвуу || Засаг, Түшээт чин ван || 1890-1901 || |- | [[Ишхайшун (Түшээт чин ван)|Ишхайшун]] || Засаг, Түшээт чин ван || 1902-1932 || |- |} ==Бусад холбогдол== * [[Хорчин]] ==Зүүлт== {{reflist}} ==Гадаад холбоос== * "Солонго" сүлжээ: [http://solongo.mnp.cc/mdls/ah/ahw.aspx?pid=0&alias=menkcms&iid=29990&mid=4787&wv=P Хорчин баруун гарын дунд хошуу]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (Монгол хэлээр) {{Өвөр Монгол}} [[Ангилал:Өвөр Монголын хошуу]] ruvaai2g9r8btq57gqys6ojhi9lcrg0 852371 852367 2026-04-06T02:25:42Z Zorigt 49 852371 wikitext text/x-wiki [[Зураг:ChinaHingganHorqinYouyiZhongqi.png|thumb|Хянган аймаг дахь байршил]] '''Хорчин баруун гарын дундад хошуу''' ({{lang-zh|科尔沁右翼中旗}} ''Kē'ěrqìn Yòuyì Zhōng Qí'') -<br/> [[Хятад|Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс]]ын доторх [[Өвөр Монгол|Өвөр Монголын ӨЗО]]-ы [[Хянган аймаг|Хянган аймгийн]] [[хошуу]]. 15,613 км² талбайт нутагтай тус хошуу 2000 онд 247,031 оршин суугчтай байсан.<ref> Хятадын Статистикийн газар: [http://www.stats.gov.cn/tjsj/ndsj/renkoupucha/2000jiedao/html/J15.htm ӨМӨЗО-ын хүн амын тоо (2000 он)] (Хятад хэлээр)</ref><br/>Дийлэнх олонх буюу 83.17%-ийг [[Монголчууд|Монгол үндэстэн]] эзлэдгээр хошууны (улсын гуравдугаар) түвшинд онцгойрно.<ref>"Baidu" сүлжээ: [http://baike.baidu.com/view/418800.htm Хорчин баруун гарын дундад хошуу] (Хятад хэлээр)</ref> Хошууны захиргааны газар [[Баянхошуу балгас]]анд байрладаг. Нутгийн тэхий голоор уртаашаа [[Хоолин гол]] (''Хуолин'', ''Холийн'' байж магадгүй) урсдаг. ==Түүх== Хорчин баруун гарын дундад хошууг 1626 онд байгуулж, [[Жиримийн чуулган]]д харьяалуулжээ. Чин гүрний үед энэ хошууны нийтлэг нэр нь '''Түшээт чин вангийн хошуу''' байв.<ref name=":0">{{Cite journal |last=. |first=Алтангараг |date=2015 |title=Нон Хорчины арван хошууны "нутаг" хэмээх нийгмийн зохион байгуулалтын тухай |url=https://journal.num.edu.mn/HistMon/article/view/5534/4814 |journal=Historia Mongolarum |volume=14 |issue=4 |pages=72-73}}</ref> {| class="wikitable" |+ Засаг ноёдын үе залгамжлал |- ! Нэр !! Цол !! Бүрэн эрхийн хугацаа !! Тайлбар |- | [[Ууба]] || Түшээт хан || 1626-1632 || |- | [[Бадари]] || Засаг, Түшээт чин ван || 1636-1671 || |- | [[Баясгалан (Түшээт чин ван)|Баясгалан]] || Засаг, Түшээт чин ван || 1671-1672 || |- | [[Арашан (Түшээт чин ван)|Арашан]] || Засаг, Түшээт чин ван || 1674-1688 || |- | [[Шажин (Түшээт чин ван)|Шажин]] || Засаг, Түшээт чин ван || 1688-1702 || |- | [[Арашан (Түшээт чин ван)|Арашан]] || Засаг, Түшээт чин ван || 1702-1711 || |- | [[Өлзийт (Түшээт чин ван)|Өлзийт]] || Засаг, Түшээт чин ван || 1712-1720 || |- | [[Равдан (Түшээт чин ван)|Равдан]] || Засаг, Түшээт чин ван || 1720-1759 || |- | [[Чойжав (Түшээт чин ван)|Чойжав]] || Засаг, Түшээт чин ван || 1759-1767 || |- | [[Наваан (Түшээт чин ван)|Наваан]] || Засаг, Түшээт чин ван || 1767 || |- | [[Дашнамжил (Түшээт чин ван)|Дашнамжил]] || Засаг, Түшээт чин ван || 1767-1782 || |- | [[Норовринчи (Түшээт чин ван)|Норовринчи]] || Засаг, Түшээт чин ван || 1782-1840 || |- | [[Сэвдэндонров (Түшээт чин ван)|Сэвдэндонров]] || Засаг, Түшээт чин ван || 1840-1856 || |- | [[Бавуудорж (Түшээт чин ван)|Бавуудорж]] || Засаг, Түшээт чин ван || 1856-1890 || |- | Цэвээнноровсанвуу || Засаг, Түшээт чин ван || 1890-1901 || |- | [[Ишхайшун (Түшээт чин ван)|Ишхайшун]] || Засаг, Түшээт чин ван || 1902-1932 || |- |} ==Бусад холбогдол== * [[Хорчин]] ==Зүүлт== {{reflist}} ==Гадаад холбоос== * "Солонго" сүлжээ: [http://solongo.mnp.cc/mdls/ah/ahw.aspx?pid=0&alias=menkcms&iid=29990&mid=4787&wv=P Хорчин баруун гарын дунд хошуу]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (Монгол хэлээр) {{Өвөр Монгол}} [[Ангилал:Өвөр Монголын хошуу]] 6wramo4ehrtqyqkomz7qrfsb5nku63d Жалайд хошуу 0 25913 852383 707406 2026-04-06T03:57:41Z 唐吉訶德的侍從 5036 852383 wikitext text/x-wiki [[Зураг:ChinaHingganJalaid.png|thumb|Хянган аймаг дахь байршил]] '''Жалайд хошуу''' ({{lang-zh|扎赉特旗}} ''Zālàitè Qí'') - [[Хятад|Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс]]ын доторх [[Өвөр Монгол|Өвөр Монголын ӨЗО]]-ы [[Хянган аймаг|Хянган аймгийн]] [[хошуу]]. Захиргааны газар нь [[Индэр балгас]]анд байрладаг. 11,837 км² талбайт нутагтай тус хошуу 1999 онд 39 түм орчим оршин суугчтай байсан.<ref>National Population Statistics Materials by County and City - 1999 Period, ''in'' [http://www.people.fas.harvard.edu/~chgis/work/downloads/faqs/1999_pop_faq.html China County & City Population 1999, Harvard China Historical GIS]</ref> ==Түүх== Жалайд хошууг 1648 онд байгуулж, [[Жиримийн чуулган]]д харьяалуулжээ. {| class="wikitable" |+ Засаг ноёдын үе залгамжлал<ref>{{Cite web |title=清史稿/卷209 - 维基文库，自由的图书馆 |url=https://zh.wikisource.org/wiki/%E6%B8%85%E5%8F%B2%E7%A8%BF/%E5%8D%B7209 |access-date=2026-04-06 |website=zh.wikisource.org |language=zh}}</ref> |- ! Нэр !! Цол !! Бүрэн эрхийн хугацаа !! Тайлбар |- | Сэрэн || Засаг, хошууны бэйс || 1648-1664 || |- | Билиг || Засаг, хошууны бэйс || 1664-1677 || |- | Насан || Засаг, хошууны бэйс || 1677-1703 || |- | Төгс || Засаг, төрийн бэйл || 1703-1740 || 1703 оноос хошууны бэйс, 1733 оноос төрийн бэйл |- | Učaraltu || Засаг, төрийн бэйл || 1740-1756 || |- | Lobsangsirab || Засаг, төрийн бэйл || 1756-1773 || |- | Amurγulang || Засаг, төрийн бэйл || 1773-1786 || |- | Машбат || Засаг, төрийн бэйл || 1786-1834 || |- | Ламгомбожав || Засаг, төрийн жүн ван || 1834-1861 || 1834 оноос төрийн бэйл, 1855 оноос вангийн зэрэг, 1861 оноос төрийн жүн ван |- | Алтан-Очир || Засаг, төрийн жүн ван || 1861-1872 || |- | Ванчигбалжэй || Засаг, төрийн жүн ван || 1872-1905 || |- | Бадамравдан || Засаг, чин вангийн зэрэг, төрийн жүн ван || 1905-1945 || 1905 оноос төрийн жүн ван, 1912 оноос чин вангийн зэрэг. 1945 он сард баривчлагдаж, Зөвлөлт Холбоот Улсад (ЗХУ) хүргэгдэж 1946 онд [[Хабаровск]]ийн шоронд нас баржээ. |- |} ==Бусад холбогдол== * [[Жалайр]] ==Зүүлт== {{reflist}} {{Өвөр Монгол}} [[Ангилал:Өвөр Монголын хошуу]] [[Ангилал:Хятадын хошуу ба тойрог]] blgfv0fmrwzc2uls9sezjpmdpl7plns 852384 852383 2026-04-06T03:57:52Z 唐吉訶德的侍從 5036 852384 wikitext text/x-wiki [[Зураг:ChinaHingganJalaid.png|thumb|Хянган аймаг дахь байршил]] '''Жалайд хошуу''' ({{lang-zh|扎赉特旗}} ''Zālàitè Qí'') - [[Хятад|Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс]]ын доторх [[Өвөр Монгол|Өвөр Монголын ӨЗО]]-ы [[Хянган аймаг|Хянган аймгийн]] [[хошуу]]. Захиргааны газар нь [[Индэр балгас]]анд байрладаг. 11,837 км² талбайт нутагтай тус хошуу 1999 онд 39 түм орчим оршин суугчтай байсан.<ref>National Population Statistics Materials by County and City - 1999 Period, ''in'' [http://www.people.fas.harvard.edu/~chgis/work/downloads/faqs/1999_pop_faq.html China County & City Population 1999, Harvard China Historical GIS]</ref> ==Түүх== Жалайд хошууг 1648 онд байгуулж, [[Жиримийн чуулган]]д харьяалуулжээ. {| class="wikitable" |+ Засаг ноёдын үе залгамжлал<ref>{{Cite web |title=清史稿/卷209 - 维基文库，自由的图书馆 |url=https://zh.wikisource.org/wiki/%E6%B8%85%E5%8F%B2%E7%A8%BF/%E5%8D%B7209 |access-date=2026-04-06 |website=zh.wikisource.org |language=zh}}</ref> |- ! Нэр !! Цол !! Бүрэн эрхийн хугацаа !! Тайлбар |- | Сэрэн || Засаг, хошууны бэйс || 1648-1664 || |- | Билиг || Засаг, хошууны бэйс || 1664-1677 || |- | Насан || Засаг, хошууны бэйс || 1677-1703 || |- | Төгс || Засаг, төрийн бэйл || 1703-1740 || 1703 оноос хошууны бэйс, 1733 оноос төрийн бэйл |- | Učaraltu || Засаг, төрийн бэйл || 1740-1756 || |- | Lobsangsirab || Засаг, төрийн бэйл || 1756-1773 || |- | Amurγulang || Засаг, төрийн бэйл || 1773-1786 || |- | Машбат || Засаг, төрийн бэйл || 1786-1834 || |- | Ламгомбожав || Засаг, төрийн жүн ван || 1834-1861 || 1834 оноос төрийн бэйл, 1855 оноос вангийн зэрэг, 1861 оноос төрийн жүн ван |- | Алтан-Очир || Засаг, төрийн жүн ван || 1861-1872 || |- | Ванчигбалжэй || Засаг, төрийн жүн ван || 1872-1905 || |- | Бадамравдан || Засаг, чин вангийн зэрэг, төрийн жүн ван || 1905-1945 || 1905 оноос төрийн жүн ван, 1912 оноос чин вангийн зэрэг. 1945 он сард баривчлагдаж, Зөвлөлт Холбоот Улсад (ЗХУ) хүргэгдэж 1946 онд [[Хабаровск]]ийн шоронд нас баржээ. |- |} ==Бусад холбогдол== * [[Жалайр]] ==Зүүлт== {{reflist}} {{Өвөр Монгол}} [[Ангилал:Өвөр Монголын хошуу]] [[Ангилал:Хятадын хошуу ба тойрог]] t9forva8rasuy1i1wz1qkedda826t4l Миэ 0 27306 852334 836127 2026-04-05T15:54:47Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 852334 wikitext text/x-wiki '''Миэ аймаг''' нь умраас өмнө рүү 170 км, дорноос өрнө тийш 80 км үргэлжилсэн, газар орны байдлын хувьд уул, тал, хөндий, элсэн эрэг бүхий далай тэнгисийн эрэг хосломол нутагтай. == Газар зүй == Нутаг дэвсгэрийн хэмжээгээр 5.776.56 га агаад аймгууд дотроо 25-д ордог, Хоншюү арлын төв дунд хэсгийн ихээхэн тохиромжтой байрлалтай. Тоокёогоос 2,5, Кёотогоос 2, Оосака, Нарагаас 1 цаг явж хүрдэг. Миэ аймаг хэдэн мянганы тэртээгээс “Умашикү күни” буюу гоо сайхны эх орон гэдгээрээ алдаршсан нь гагцхүү байгалийн үзэсгэлэнтэй нь төдийгүй зартай сайхан хоол хүнстэй нь холбоотой ажээ. == Түүх == Энд хүмүүс анх 10 мянган жилийн тэртээ суурьшсан ба VII зууны эцсээр, Кофүны үеийн дараа энд эзэн хаан Саикүгийн ордонг барьж босгосон нь одоогийн Мэива хот болно. Эдогийн үед өдгөөгийн мужийн нутаг дэвсгэрийг феодалын хэд хэдэн эзэмшилд хуваасан агаад Күваны болон Аноцү боомтыг барьсан, тээврийн гол судас нь Тоокайдо болон Исэг зорих мөргөлчдийн зам тус мужаар дамждаг. == Эдийн засаг == Аймгийн үйлдвэрлэлийн үндсэн хүчин зүйл нь ой мод, усан онгоц, хөдөө аж ахуй, загас агнуурын аж үйлдвэр юм. Миэ нь Япон даяар Исэ хавч, Мацүсүкагийн үхрийн мах, Овасэ агаруугаараа зартайн дээр сувдаараа бол Японоор тогтохгүй гадаад ертөнцөд хамгийн их алдаршсан. Тус мужид жил бүр асар олон жуулчид Япон даяараас болон улс орнуудаас ирдэг, үзэх ч юмтайн эн тэргүүнд байгалийн цогцолборууд орно. Миэ дэх үндэстний хэмжээний 2, мужийн 5 парк нийт нутаг дэвсгэрийн 1\3-г эзэлдэг. Дараа нь түүх соёлын дурсгалууд орно. Энд Шинто шашны гол шүтээн болох дэлхийд алдартай Исэ сүм, нинжягаараа зартай Ига нутаг, шумбагч хүүхнүүд Ама, Микимото арал дээрх сувдны ферм, Үзно цайз гээд олон газрыг үзэж харах боломжтой. Тус дүүрэг дурсгалт газруудаасаа гадна алдар цуутай хүмүүсээрээ нэрд гарсан агаад хайкү шүлгээрээ алдаршсан найрагч Мацүо Башё, mitsui corp-н үндэслэгч Такатоши Мицүи, Хокайдо арлын нэрийг нь өгсөн алдартай аялагч Такэши Мацүүра, сувдны фермыг үндэслэгч Кокичи Микимото гээд олон алдарнууд чухам энд төржээ. Аймгийн сүлд тэмдгэн дээр Хирагана цагаан толгойн “ми” үеийг урнаар угалзлуулан дүрсэлсэн нь мужийн нэрний эхний үе болно. Сум хэлбэрийн гурвалжин нь хөгжил дэвшлийг, дугуй хэсэг нь алдарт сувдны үйлдвэрлэлийг бэлгэднэ. == Цахим холбоос == {{Commonscat|Mie prefecture|Миэ аймаг}} * [http://www.travel.pref.mie.lg.jp/en/ Миэ аймгийн аялал жуулчлалын мэдээлэл]{{Dead link|date=Дөрөвдүгээр сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Ангилал:Миэ муж]] [[Ангилал:Японы муж]] csrm1bl7kdggv0c5u89zba9vde86ouk Лан Сонь муж 0 31015 852320 838262 2026-04-05T14:17:51Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 852320 wikitext text/x-wiki {{Short description|Вьетнамын муж}} {{Инфобокс суурин | name = Лан Сонь | native_name = Lạng Sơn | type = [[Вьетнамын мужууд|Муж]] |nicknames = "Staraniseland"<br><small>(Оддын гоньдны бүс)</small> |motto = "Хэн надтай хамт Лан Сонь руу явах вэ..."<ref>{{Webarchiv|url=https://bvhttdl.gov.vn/lang-son-cong-bo-bieu-trung-va-khau-hieu-du-lich-20211216082917345.htm |wayback=20250609151147 |text=Lạng Sơn announced their emblem and motto |archiv-bot=2026-04-05 14:17:51 InternetArchiveBot }} '''(vi)'''</ref><br><small>(Ai lên xứ Lạng cùng anh...)</small> |anthem = ''Ланланд руу ирээрэй''{{NoteTag|2002 оноос өнөөг хүртэл албан ёсны сүлд дуу.}}<br><small>(Về Lạng Sơn)</small><br>''Лангланд руу явах зам''<br><small>(Đường về Lạng Sơn)</small> | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 292 | image_style = border:1; | perrow = 2/2 | image1 = Mẫu Sơn.jpg | image2 = Chùa Thành.jpg | image3 = Động Tam Thanh.JPG | image4 = Cột cờ Lạng Sơn.jpg }} | image_caption = | image_seal = Logo tỉnh Lạng Sơn.svg | image_map = Lang Son in Viet Nam.svg | map_caption = Вьетнам дахь Лан Сонийн байршил. | image_map1 = {{Infobox mapframe|zoom=8|frame-width=292}} | coordinates = {{coord|21|45|N|106|30|E|region:VN_type:adm1st|display=inline,title}} | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{VIE}} | subdivision_type1 = [[Вьетнамын бүс нутгууд|Бүс нутаг]] | subdivision_name1 = [[Зүүн хойд (Вьетнам)|Зүүн хойд]] | seat_type = Төв танхим | seat = №2, Хунг Вуонгийн гудамж, Чи Лан тойрог, [[Лан Сонь]] хот | government_type = [[Вьетнамын мужууд|Муж]] | governing_body = Лан Сонь Мужийн Ардын Засгийн ГазарLạng Sơn Provincial People's Government | parts_type = Дэд хэлтэс | parts = 15 хотын захиргаа<br>10 хөдөөгийн тойрог | leader_title1 = Ардын Хорооны дарга | leader_name1 = Хо Тиен Тьеу | leader_title2 = Ардын Зөвлөлийн дарга | leader_name2 = Хоанг Ван Нгием | area_footnotes = <ref name="area_2022">{{Cite act|date=2023-10-18|type=Decision|index=3048/QĐ-BTNMT|legislature=[[Байгалийн нөөц, байгаль орчны яам (Вьетнам)]]|title=Biểu số 4.1: Hiện trạng sử dụng đất vùng Trung du và miền núi phía Bắc năm 2022|trans-title=Хүснэгт 4.1: Хойд Мидландс болон Уулсын 2022 оны газрын ашиглалтын өнөөгийн байдал|language=vi|url=https://monre.gov.vn/VanBan/Lists/VanBanChiDao/Attachments/3012/b4.1_Signed.pdf}} – the data in the report are in hectares, rounded to integers</ref> | area_total_km2 = 8310.18 | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = <ref name=census>{{cite book | author = [[Вьетнамын Ерөнхий Статистикийн Алба]]|year=2019|url=https://www.gso.gov.vn/wp-content/uploads/2019/12/Ket-qua-toan-bo-Tong-dieu-tra-dan-so-va-nha-o-2019.pdf|title="Completed Results of the 2019 Viet Nam Population and Housing Census"|publisher=Statistical Publishing House (Vietnam)|isbn= 978-604-75-1532-5}}</ref> | population_total = 814,000 | population_as_of = 2024 | population_density_km2 = auto | population_urban = 180,000 | demographics_type1 = [[Вьетнамын үндэстний бүлгийн жагсаалт|Үндэс угсаатнууд]] | demographics1_footnotes = <ref name=census/> | demographics1_title1 = [[Нун үндэстэн|Нун]] | demographics1_info1 = 42.90% | demographics1_title2 = [[Таи үндэстэн|Таи]] | demographics1_info2 = 36.08% | demographics1_title3 = [[Вьетнамчууд]] | demographics1_info3 = 16.09% | demographics1_title4 = [[Яо үндэстэн|Яо]] | demographics1_info4 = 3.61% | demographics1_title5 = Others | demographics1_info5 = 1.32% | demographics_type2 = ДНБ<ref>{{cite web|url=http://www.langson.gov.vn/announcement/328|title=The socio-economic situation of Lạng Sơn in 2018|website=UBND tỉnh Lạng Sơn|access-date=2025-11-07}}</ref> | demographics2_title1 = [[Вьетнамын мужууд|Муж]] | demographics2_info1 = [[VND|VNĐ]] 30.355 их наяд<br/>[[US$]] 1.318 тэрбум | blank1_name = [[Хүний хөгжлийн илтгэлцүүр|ХХИ]] (2020) | blank1_info = {{increase}} 0.692<ref>{{cite web|title=Human Development Index by province by Cities, provincies and Year |url=https://www.gso.gov.vn/en/px-web/?pxid=E1438&theme=Health%2C%20Culture%2C%20Sport%20and%20Living%20standard |access-date=September 28, 2024 |website=[[Вьетнамын Ерөнхий Статистикийн Алба]]}}</ref><br>([[Вьетнамын засаг захиргааны нэгжийн жагсаалт (ХХИ-ээр)|43-т]]) | timezone1 = [[Энэтхэг-Хятадын цаг|ICT]] | utc_offset1 = +7 | area_code_type = [[Вьетнам дахь утасны дугаар|Бүс нутгийн код]] | area_code = 205 | iso_code = [[ISO 3166-2:VN|VN-09]] | website = {{URL|https://www.langson.gov.vn|Langson.gov.vn}}<br>{{URL|https://www.langson.dcs.vn|Langson.dcs.vn}} }} '''Лан Со́нь''' ([[вьетнамаар]] Tỉnh Lạng Sơn, [[хятадаар]] 北𣴓省 - лианг-шанг-шэнг) — [[Вьетнам улс|Вьетнам]] улсын [[Вьетнамын засаг захиргааны хуваарь|аймаг]] (динь). 8320.8 км² газар нутагт нь 2011 онд 741,200 хүн амьдарч байсан.<ref>[http://www.gso.gov.vn/default.aspx?tabid=387&idmid=3&ItemID=12875 Вьетнам улсын орон нутгийн хүн амын тоо, газар нутгийн хэмжээ] (вьет.)</ref> Дотроо 1 [[Вьетнамын засаг захиргааны хуваарь|хот]] (тань), 10 [[Вьетнамын засаг захиргааны хуваарь|тойрог]] (хюэнь) болон хуваагддаг. ==Зураг== <gallery> File:Lạng Sơn1.jpg File:Lang Son1.jpg File:Chợ Tân Thanh.jpg </gallery> ==Зүүлтийн холбоос== {{reflist}} == Цахим холбоос == * [http://www.langson.gov.vn/ Лан Сонь мужийн засгийн газрын цахим газар] {{Вьетнам улсад хамаарах}} [[Ангилал:Вьетнамын муж]] [[Ангилал:Лан Сонь муж| ]] dufua932us72ciqaddeqrqsb9z5bsys Абдулла Гюль 0 33850 852324 800524 2026-04-05T14:35:57Z Avirmed Batsaikhan 53733 852324 wikitext text/x-wiki [[Файл:Abdullah Gül Senate of Poland (cropped).JPG|thumb|Абдулла Гюль]] '''Абдулла Гюль''' ({{lang-tr|Abdullah Gül}}; [[1954]] оны [[10 сарын 29]]-нд улсынхаа [[Кайсери аймаг|Кайсери]] аймгийн [[Кайсери]] хотод төрсөн) — [[2007]] оны [[8 сарын 28]]-наас эхлэн [[Бүгд Найрамдах Түрк Улс]] -ын 11 дахь ерөнхийлөгчөөр ажиллаж байсан [[улс төрч]]. 2002—2003 оны хооронд улсынхаа ерөнхий сайд, 2003–2007 гадаад харилцааны сайдаар ажиллаж байсан. Туркийн Европын интеграцчлалд орохыг дэмжигч тэрээр Туркийг Европын Холбоонд элсүүлэх асуудлаар хэлэлцээг эх орондоо эхлүүлэх боломжийг хангахын тулд маш их хүчин чармайлт гаргасан. Үүний зэрэгцээ түүнийг Исламын үнэт зүйлсийг дэмжигч гэж мөн үздэг. Тэрээр Истанбулын их сургуульд эдийн засгийн чиглэлээр суралцаж, Лондон, Эксетерт дадлага хийж байсан юм. 1983-1991 онд Исламын хөгжлийн банкинд ажиллаж байсан. 1991 оноос - олон улсын менежментийн багш, Исламын нийгмийн халамжийн намаас (Рефах Партиси) Туркийн парламентад дэвшиж депутат болсон. 1991-1995 онд УИХ-ын Төсөв, төлөвлөлтийн хорооны гишүүнээр ажиллаж байсан. 1995 онд дахин орлогчоор сонгогдож, 2001 он хүртэл Олон улсын улс төрийн хорооны гишүүн, 1996-1997 онд Төрийн сайд, Засгийн газрын хэвлэлийн нарийн бичгийн даргаар ажиллаж байсан. 1999 онд Халамжийн намыг хориглосны дараа Абдулла Гюль Буян намаас (Фазилет Партиси) парламентад сонгогджээ. == Ерөнхийлөгч == 2007 оны 8-р сард Турк улсын Ерөнхийлөгч болсон. 2014 оны 8-р сарын 28-нд тэрээр Ерөнхийлөгчийн сонгуульд ялалт байгуулсан Ерөнхий сайд [[Режеп Тайип Эрдоан|Режеп Тайип Эрдоанд]] бүрэн эрхээ шилжүүлж, тус улсын ерөнхийлөгчийн суудлаа орхисон юм. == Зураг == <gallery> Зураг:Abdullah Gül.jpg Зураг:Gül and Medvedev.JPG Зураг:Abdullah Gül foreign trips.png </gallery> {{DEFAULTSORT:Гюль, Абдулла}} [[Ангилал:Туркийн ерөнхийлөгч]] [[Ангилал:Туркийн ерөнхий сайд]] [[Ангилал:Туркийн гадаад хэргийн сайд]] [[Ангилал:Туркийн шадар сайд]] [[Ангилал:Туркийн Үндэсний Их Чуулганы гишүүн]] [[Ангилал:Гейдар Алиевын одон шагналтан]] [[Ангилал:Гэгээн Олафын одон шагналтан (их загалмай)]] [[Ангилал:Инфант Дом Энрике гинжит одон шагналтан]] [[Ангилал:Италийн Бүгд Найрамдах Улсын Гавьяаны одон шагналтан (их загалмай одонгийн гинжтэй)]] [[Ангилал:Нидерландын Арслан одон шагналтан (их загалмай)]] [[Ангилал:Угаалгын одон шагналтан (өргөмжит хүлэг баатрын их загалмай)]] [[Ангилал:Унгар Улсын Гавьяаны одон шагналтан (их загалмай одонгийн гинжтэй)]] [[Ангилал:Серафимов одон шагналтан]] [[Ангилал:Казахстаны их сургуулийн хүндэт доктор]] [[Ангилал:Хятадын их сургуулийн хүндэт доктор]] [[Ангилал:Энэтхэгийн их сургуулийн хүндэт доктор]] [[Ангилал:Пүсанийн хүндэт иргэн]] [[Ангилал:Туркууд]] [[Ангилал:1954 онд төрсөн]] rvam4xicv2zirj23ys20lk8w6nv8r5o Засагт ван Удай 0 37103 852365 710149 2026-04-06T01:46:15Z 唐吉訶德的侍從 5036 852365 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс хувь хүн | нэр = Удай ван | хүндэтгэсэн_угтвар = Чин ван | хүндэтгэсэн_дагавар = | зураг = Udaivan.jpg | зураг_хэмжээ = | зурагны_дэвсгэр_тайлбар = | тайлбар = Удай ван | жинхэнэ_нэр = Удай | төрсөн_огноо = | төрсөн_газар = | нас_барсан_огноо = | нас_барсан_газар = | үхлийн_шалтгаан = | олдсон_газар = | оршуулагдсан_газар = | хөшөө_дурсгал = | амьдарч_байсан_газар = Богд Хаант Монгол Улс | яс_үндэс = Өвөр монгол, Хорчин баруун гарын өмнөд хошуу | үндэстэн = монгол | аль_хотын_суугуул = хорчин | бусад_нэр = | юугаараа_алдаршсан = Монголын тусгаар тогтнолын төлөө тууштай тэмцэгч, авъяаслаг жанжин, чадварлаг дипломат | телевиз = | боловсрол = | төгссөн_сургууль = | ажил_мэргэжил = | ажилд_авагч = | байгууллага = | алдартай_бүтээлүүд = | хэв_маяг = | түүнд_нөлөөлсөн = | түүний_нөлөөлсөн = | төлөөлөгч = | идэвхитэй_жилүүд = | төрөлх_хот = | цалин = | хөрөнгө = | өндөр = | жин = | хэргэм = ван | телевиз = | хугацаа = | өмнөх_хүн = | залгамжлагч = | нам = | хөдөлгөөн = Өвөр монголыг чөлөөлөх тэмцэл | өрсөлдөгч = | зөвлөл = | шүтлэг = бурханы шашин | шашны_бүлэг = шарын шашин | ял_зэм = | ялын_гүйцэтгэл = | ялын_нөхцөл = | эхнэр_(нөхөр) = | хамтрагч = | хүүхэд = | эцэг_эх = | хамаатан = | callsign = | шагнал = | гарын_үсэг = | гарын_үсэг_өөр = | вэбсайт = | тэмдэглэл = }} '''Удай ван''' нь Монголын үндэсний тусгаар тогтнолын төлөө тууштай тэмцэгч, [[Богд Хаант Монгол Улс]]ын Засгийн газрын тэргүүн түшмэл, Өвөр монголыг чөлөөлөх [[Таван замын байлдаан]]ы гол жанжны нэг бөгөөд түүхэн гавьяатай дипломатч нэгэн байжээ. Удай ван нь Өвөр монголын [[Жиримийн чуулган]]ы дэд дарга, Хорчин өмнөд хошууны засаг ноён байсан байна. Харин [[Богд хаан]]т Монгол Улсад дагаар орж ирсэний дараа Цэргийн яамны дэд сайд болсон байна. Удай ван нь Хорчин хойд хошууны засаг ноён [[Раашминжүүр]], дүү [[Бөхбаян]]ы хамт Нэгдсэн Монголын үйл хэрэгт нэгэн сэтгэлээр зүтгэсэн билээ. 1912 онд Өвөр монголын тусгаар тогтнолын төлөөх томоохон зэвсэгт бослогыг өмнөд монголын Жирмийн чуулганы Хорчин баруун гарын хошууны Засаг ноён Удай толгойлсон юм. Эх нутаг, гэр орон, мал хөрөнгөө сүйтгүүлсэн монгол эрс чухам Удайгаар толгойлуулан Согоотын бэлд хуарагнаж байсан хойт [[Хятад]]ын цэргийн гол хүч рүү үхлийн цохилт өгч чадсан юм. Энэ нь Өмнөд Монголын эх орончдын Хятадыг цочоосон томоохон ялалт байлаа. Удайн цэргийн хүчний эл амжилтад Хорчин зүүн гарын хошууны засаг ноён [[Раашминжүүр]] ихээхэн тусалжээ. [[Файл:Utai1.jpg|thumb|left|250px|Монголын төлөөлөгчид]] Энэхүү ялалтанд зоригжсон Өвөр монголд бослого тэмцэл нэлэнхүйд нь өрнөсөн байна. Өвөр монголд Хүрээний цэрэг ирэхийг хүлээлгүй, хятадын харгисуудын эсрэг том бослогыг дэгдээж [[Кайлу]] зэрэг олон тооны хотуудыг эзлэхэд хятадууд өвөрмонголоос дүрвэж эхэлжээ. Хятадын ерөнхийлагч [[Юан Ши Кай|Юань Шикай]] хойт хятадын баруун европын зэвсгээр хангаж, сургасан томоохон хүчийг Удай ван тэргүүтэй босогчдын эсрэг давшилтанд оруулсан боловч цохигдсон байна. Үүнд хорссон Юань Шикай [[маршал]] [[Жан Золин]]гоор командлуулсан их цэргийг дахин давшуулсан байна. Үүний эсрэг Удай ван Кайлугийн тулалдаанд 5000 цэрэгтэйгээр Хятадын 15 мянган цэргийн эсрэг 20 хоног тулалдсан боловч аргагүй давуу хүчинд дийлдэж, цөөн тооны цэргийн хамт Ар Монголд дүрвэн иржээ. Удай ванг Богд хаан Цэргийн яамны дэд сайд болгосон ба Таван замын байлдаанд [[Манлайбаатар Дамдинсүрэн]]гийн хамт ерөнхий командлагчаар оролцжээ. Мөн тэрээр Сайн ноён хан Намнансүрэнгийн хамт [[Оросын Хаант Улс|Хаант Орос Улс]]ад хэлэлцээ хийхээр очсон Монголын төлөөөлөгчдийн бүрэлдхүүнд оролцсон байна. Түүнийг Богд хаан ихэд үнэлдэг байсан тул 1915 оны гурван улсын [[Хиагтын гэрээ]]нд оролцуулсан байна. Удай ван нь Хиагтын гэрээнд оролцохдоо, [[Оросын Хаант Улс|Орос]], Хятадын саналыг огтхон ч хүлээн зөвшөөрөлгүй, гагцхүү Их Монголын бүрэн тусгаар тогтнолын төлөө тууштай зогсч байсан билээ. Хиагтын гэрээний дараа Удай ван өөрийн сайн дураар төрийн албыг орхин төрсөн нутаг ус руугаа явсан бөгөөд түүнээс хойш түүнтэй холбоотой ямар нэг мэдээлэл байдаггүй байна. Бодоход буцаж очоод хятадад хорлуулсан байх магадлалтай.1915 онд хүүгийн хамт бээжинд очсон ба 1920 онд Бээжинд таалал төгссөн. {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө =[[Гэндэнжамсан]] |дараа = цол байхгүй болсон |албан_тушаал =[[Хорчин баруун гарын өмнөд хошуу|Хорчин баруун гарын өмнөд хошууны]] [[засаг ноён]], [[Чин ван|хошой чин ван]] |он =1881-1903 }} {{end}} {{DEFAULTSORT:Удай, Засагт ван}} [[Ангилал:Монгол ноён]] [[Ангилал:Хорчин]] [[Ангилал:Монголын жанжин]] [[Ангилал:Олноо Өргөгдсөн Монгол Улсын хүн]] [[Ангилал:Өвөр Монголыг чөлөөлөх дайн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:19-р зуунд төрсөн]] [[Ангилал:1920 онд өнгөрсөн]] 7sro10nkuqv6629ze6fhj48yqbdq0qr МОНЦАМЭ агентлаг 0 37334 852357 850176 2026-04-06T00:57:34Z Munkhbaatar Moogey 103747 852357 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс компани | name = "Монголын Цахилгаан Мэдээ" (МОНЦАМЭ) агентлаг | image = Montsame.jpg | logo = | caption = | type = | genre = Мэдээллийн агентлаг | fate = | predecessor = | successor = | foundation = 1921 оны VII сарын 19 | founder = [[Монгол Ардын Нам|МАН]] | defunct = | location_city =Улаанбаатар | location_country =Монгол | location = | locations =Чингэлтэй дүүрэг, 1-р хороо, Б.Жигжиджавын-8 | area_served = | key_people = [[Хүрлээгийн Энх-Орших]] <br />(Дарга)<br /> | industry = | products = Бүх төрлийн мэдээ мэдээлэл, [[сонин]], сэтгүүл, товхимол, [[гэрэл зураг]], хэвлэлийн бүтээгдэхүүн | services = | revenue = | operating_income = | net_income = | aum = | assets = | equity = | owner = | num_employees = 108 | parent = | divisions = | subsid = | homepage = [http://www.montsame.mn/ montsame.mn] | footnotes = | intl = |company_logo=}} '''МОНЦАМЭ агентлаг''' нь [[Монгол улс|Монгол улсын]] үндэсний мэдээллийн төв байгууллага юм<ref>http://www.info.mn/news/{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Албан ёсны түүх бичлэгээр бол [[1921 он]]д байгуулагдсан бөгөөд [[Ази тив|Ази тивийн]] ууган агентлагуудын нэг<ref>://baabar.mn/article/5754</ref>. Мөн Монгол улсын хамгийн анхны төрийн байгууллагуудын нэг. [[20-р зуун|XX зуунд]] Монгол улсын талаарх мэдээ мэдээллийг олон улсад түгээх, тус улсыг гадаад ертөнцөд сурталчлахад гол үүрэг гүйцэтгэсэн нь өнөө ч хэвээр бөгөөд өдгөө гадаадын дөрвөн хэлээр сонин сэтгүүл эрхлэн гаргаж дэлхийн улс орнуудад мэдээлэл түгээхийн зэрэгцээ найман хэлээр гадаадаас мэдээлэл хүлээн авч дотоодод дамжуулж байна. Ази-Номхон далайн мэдээллийн агентлагуудын байгууллагын (OANA) гишүүнээр [[1981 он]]д элссэн<ref>https://www.montsame.mn/mn/read/51531</ref>. [[2019 он]]ы байдлаар 35 орны 44 мэдээллийн агентлагт Монгол улсын талаар мэдээ мэдээлэл дамжуулан өгч байна<ref>://news.mn/r/741949/</ref>. Орон даяар өөрийн сурвалжлагч нарыг ажиллуулан тогтмол мэдээ хүлээн авдаг Монголын цорын ганц мэдээллийн байгууллага юм. Улсын төсвөөс санхүүждэг боловч [[Монгол Улсын Засгийн Газар|Засгийн газар]] болон бусад аливаа төрийн институцид одоогоор албан ёсоор харьяалагддаггүй. [[1998 он]]д баталсан Хэвлэл мэдээллийн эрх чөлөөний тухай хуульд “Төрийн байгууллага өөрийн мэдэлд [[Олон нийтийн мэдээллийн хэрэгсэл|хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэлтэй]] байхыг хориглоно” хэмээн заасантай холбоотойгоор агентлагийн статус [[2005 он]]оос хараахан тодорхойгүй явж ирсэн бөгөөд эрхзүйн орчныг нь тусгай хууль гарган зохицуулах хүчин чармайлт одоогоор үр дүнд хүрээгүй байна<ref>https://montsame.mn/mn/read/180987</ref>. МОНЦАМЭ гэдэг нь Монголын цахилгаан мэдээ гэсэн үгийн товчлол болно<ref>https://news.mn/r/510465/</ref>. ==Нэрийн учир== 1921 оны гуравдугаар сарын 18-нд, журамт цэрэг [[Хиагт]]ыг гамингаас чөлөөлсөн тухай Зөвлөлт Орос улсад илгээсэн мэдээг Монголын цахилгаан мэдээний агентлагийн анхны мэдээ байсан гэж үздэг бөгөөд "МОНТА" гэсэн нэрээр илгээжээ <ref>https://www.montsame.mn/mn/read/195870</ref>. Энэ нь Монгольское Телеграфное Агентство (Монголын цахилгаан мэдээний агентлаг) гэсэн орос үгийн товчлол байсан болно. 1921 оны долдугаар сард Монголын цахилгаан мэдээг сурвалжлан хурааж нэвтрүүлэх газрыг албан ёсоор байгуулахад<ref>{{Cite web |url=http://www.mglnews.mn/content/read/66131/MONTsAME-agyentlag-95-nas-khurchee.htm |title=Archive copy |access-date=2019-12-12 |archive-date=2019-12-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191212200418/http://www.mglnews.mn/content/read/66131/MONTsAME-agyentlag-95-nas-khurchee.htm |url-status=dead }}</ref> <ref>{{Cite web |url=http://www.journalism.mn/a/63364 |title=Archive copy |access-date=2019-12-12 |archive-date=2019-12-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191212200429/http://www.journalism.mn/a/63364 |url-status=dead }}</ref> <ref>https://news.mn/r/566817/</ref>МОНТА хэмээх нэрийг баталгаажуулсан бөгөөд үүнээс хойш уг нэр ялангуяа гадаадтай мэдээ солилцоход гол төлөв энэ хэвээр хэрэглэгдэж явсаар 1950-иад онтой золгов. [[1957 он]]д Үндэсний мэдээний агентлагийг шинээр сэргээн байгуулахад албан ёсны нэрийг Монголын цахилгаан мэдээний газар, товчлолыг МОНЦАМЭ хэмээн тогтжээ. МОНТА нэрээр гадаадад анхны мэдээг илгээхэд агентлагийг даргалж байсан Оросын иргэн И.Г.Демко [[1967 он]]д Монголд ирэхдээ “Анх МОНЦАМЭ нэрээр байгуулагдсан. Гадаадад МОНТА, дотооддоо бол МОНЦАМЭ гэдэг байсан” хэмээн ярьж байжээ. [[1968 он]]д [[Монголын үнэн|“Үнэн” сонин]]д [[Налайх]]ын уурхайн ажилтан Монцамэ<ref>http://itoim.mn/article/tSp6n/11939</ref> гэдэг хүний тухай мэдээ гарсан бөгөөд “Уурхайн ажилтан хүн чинь дор хаяж хорин хэдэн настай байх ёстой. Тэгэхээр 1930-40 онд төрсөн байж таарна. Тэр үед хүүхдэд ийм нэр өгч байсныг бодоход МОНЦАМЭ гэдэг байгууллагыг тухайн үед олон түмэн мэддэг, идэвхтэй үйл ажиллагаа явуулдаг газар байжээ гэж үзэж болохоор байна” гэж МОНЦАМЭ агентлагт олон жил удирдах ажил хийсэн Г.Адьяа дурссан бий. ==Түүх== ===Анхны мэдээ=== "МОНТА" мэдээлэв" гэсэн эх сурвалжтай анхны мэдээ 1921 оны гуравдугаар сарын 18-ны өдөр тухайн үеийн Алс Дорнодын Бүгд найрамдах Улсын ДАЛЬТА агентлаг руу цацагджээ. <ref>{{Cite web |url=http://www.infomongol.mn/a/70892 |title=Archive copy |access-date=2019-12-12 |archive-date=2019-12-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191212200402/http://www.infomongol.mn/a/70892 |url-status=dead }}</ref>. ДАЛЬТА (Дальневосточное телеграфное агентство) нь Байгалын чанад, [[Алс Дорнод]]од цагаантны хөдөлгөөн дарагдсаны дараа [[Большевик|большевик]] эрх баригчдын байгуулсан, [[Алс Дорнодын Бүгд Найрамдах Улс|АДБНУ]]-ын албан ёсны мэдээний агентлаг юм. “Монголын анхны цахилгаан мэдээний агентлаг МОНТА-г ДАЛЬТА-гийн дэмжлэг хүч хөрөнгөөр үүсгэн байгуулсан” гэж Оросын судлаач Л.А.Молчанов бичсэн бий<ref>http://evartist.narod.ru/text9/{{Dead link|date=Долдугаар сар 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. [[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ аймгийн]] [[Алтанбулаг сум|Алтанбулаг сумын]] нутгаас МОНТА-гийн илгээсэн анхны мэдээ Монгол ардын журамт цэрэг [[Хиагтыг чөлөөлөх тулалдаан|Хиагтыг гамин цэргээс чөлөөлсөн]] тухай байсан бөгөөд ДАЛЬТА-гаас [[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Холбоот Орос Улс|Зөвлөлт Орос Улсын]] мэдээний төв агентлаг РОСТА уламжилснаар "Правда" сонинд нийтлэгдэж<ref>{{Cite web |url=http://www.infomongol.mn/a/70892 |title=Archive copy |access-date=2019-12-12 |archive-date=2019-12-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191212200402/http://www.infomongol.mn/a/70892 |url-status=dead }}</ref>, харийн түрэмгийлэгчдийн эсрэг Монголын хувьсгалчдын байгуулсан анхны томоохон ялалтыг дэлхий дахины сонорт тунхагласан байна<ref>{{Cite web |url=http://www.infomongol.mn/a/70892 |title=Archive copy |access-date=2019-12-12 |archive-date=2019-12-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191212200402/http://www.infomongol.mn/a/70892 |url-status=dead }}</ref>. "Монголчуудын бослого" гэсэн гарчигтай энэ мэдээг бичиж дамжуулсан хүн нь Оросын иргэн И.Г.Демко байв. Тэрбээр [[Монголын Ардын арми|Ардын армийн]] Улс төрийн газрын зөвлөх-сургагч (Зарим эх сурвалжид, Ардын цэргийн сурган боловсруулах газрын анхны 16 зөвлөх сургагчийн нэг<ref>{{Cite web |url=http://www.sonin.mn/news/politics-fb-bot/99356 |title=Archive copy |access-date=2019-12-12 |archive-date=2019-02-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190202063140/http://www.sonin.mn/news/politics-fb-bot/99356 |url-status=dead }}</ref><ref>http://baabar.mn/article/5901</ref>) бөгөөд Монголын цахилгаан мэдээний агентлаг буюу МОНТА-гийн анхны эрхлэгчээр ажиллаж байжээ<ref>http://xn----8sbenbrquebb4afq7e.xn--p1ai/news/Redaktor---pochetnyy-partizan-{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Хожим [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс |БНМАУ-ын]] Хувьсгалт тэмцлийн ахмад зүтгэлтэн болсон. Агентлаг байгуулах, анхны мэдээ илгээх ажлыг [[Дамдины Сүхбаатар|Д.Сүхбаатарын]] даалгавраар гүйцэтгэсэн хэмээн тэрбээр нэг бус удаа дурссан байдаг. [[2010 он]]д МОНЦАМЭ агентлаг санаачлан Сэлэнгэ аймгийн Алтанбулаг суманд, Монгол ардын хувьсгалт цэргийн жанжин штаб анх байрлаж байсан байрны хананд “Монголчуудын бослого” мэдээнд зориулсан дурсгалын самбарыг байрлуулсан байна. ===Албан ёсоор байгуулагдсан нь=== [[File:Гүн Цэдэвсүрэн.jpg|thumb|Цахилгаан мэдээний ерөнхий хорооны шийтгэх түшмэл, гүн Цэдэвсүрэн.]] МОНТА-г албан ёсоор байгуулах ажил МАН-ын Төв хороо, Засгийн газрын түвшинд яригдахын зэрэгцээ улс оронд өрнөж буй үйл явдлын талаар гадаадад мэдээлэх үйл ажиллагаа тасалдахгүй явсаар 1921 оны тавдугаар сарын 19-ний өдөр хуралдсан Төв хорооны хурлаас МОНТА хэмээх нэртэй Монголын цахилгаан мэдээг сурвалжлан нэвтрүүлэх газрыг байгуулахыг дэмжиж, Засгийн газарт шийдвэрлүүлэхээр шилжүүлжээ. Монголд [[Ардын хувьсгал]] ялсныг тунхагласны дараахан буюу 1921 оны долдугаар сарын 19-нд хуралдсан Ардын засгийн газрын VI хуралдаанаас Дотоод яамны харьяанд Шуудан бичиг, цахилгаан мэдээний ерөнхий хороог байгуулах тогтоол гаргаж, гүн Цэдэвсүрэнг ерөнхийлөн захирах буюу шийтгэх түшмэлд (Цэдэвсүрэн нь [[Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал|1911 оны хувьсгалаас]] өмнөхөн [[Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орон|Өвөр Монголоос]] [[Улаанбаатар|Да хүрээнд]] ирж суурьшсан хүн бөгөөд Монголын анхны хоршооны дарга байгаад [[1922 он]]д [[Дундад Иргэн Улс|Хятадад]] ажлаар явж ахуйдаа өвчнөөр өөд болжээ), И.С.Маслюковыг туслах түшмэлд тус тус тохоон томилсон байна. Энэ нь өнөөгийн МОНЦАМЭ агентлаг, “Монголын Цахилгаан Холбоо” ХК, “Монгол Шуудан” ХК зэрэг байгууллагын үндэс суурь тавигдсан хэрэг байв. Улмаар МОНТА-гийн ажиллах дүрмийг 1921 оны 11 дүгээр сарын нэгний өдөр болсон Засгийн газрын 21 дүгээр хуралдаанаар баталж, агентлагийг Гадаад явдлын яаманд харьяалуулсан бол 1922 оны хоёрдугаар сарын гурваны өдрийн Засгийн газрын тогтоолоор Цэргийн яамны сурган боловсруулах хэлтэст шилжүүлжээ. ===Гадаадад хүлээн зөвшөөрүүлсэн нь=== МОНТА агентлагийг хүлээн зөвшөөрсөн анхны гадаад улс бол АДБНУ байв. Монголын тал тус улсын Шуудан, төмөр утасны хэрэг эрхлэх газартай харилцан мэдээ солилцох тухай 14 зүйлт гэрээ байгуулж, Цэдэн-Иш тэргүүтэй Монголын Засгийн газрын төлөөлөгчид гарын үсэг зураад [[Улаан-Үд|Дээд-Үд]] хотод буцаж ирсэн тухай ДАЛЬТА агентлаг 1922 оны эхээр мэдээлж байжээ. ===Тоног төхөөрөмж=== Тухайн үед Монголд [[радио]] холбоо гэж бараг байхгүй, зөвхөн утсан харилцаа байв. Засгийн газрын хуралдаанд Гадаад яамнаас оруулсан нэгэн бичигт, Нийслэл хүрээний зүүн хойд дэнжид [[Үндэсний Хувьсгалт Арми|гамин цэргийн]] үед босгосон У шян дян хэмээх нэртэй, радио долгион цацах гурван өндөр багана бүхий антентай станцын тухай дурдахдаа “... утасгүй цахилгаан мэдээний хороог Цэргийн яаманд шилжүүлэх тухай” заасан нь МОНТА-гийн техник, тоног төхөөрөмжийн анхдагч байсан байж болох юм. Энэ нь Хятадын цэрэг [[1919 он]]д [[Богд хаант Монгол улсыг хятадууд цэрэглэн эзэлсэн нь|Нийслэл хүрээг эзлэхэд]] генерал [[Сю Шүжан|Сюй Шүжан]] [[Англи]] улсаас захиалан авчруулж, суурилуулан хэрэглэж байсан цахилгаан мэдээ дамжуулах радио станц байв<ref>http://crc.gov.mn/contents//raw/5/3/564/ppt1_{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. 1919-1922 онд [[Монголын говь]]д ажилласан Америкийн судлаач [[Рой Чапмен Эндрюс|Р.Эндрюсийн]] экспедицийнхэн энэ станцыг ашиглаж байжээ<ref>http://crc.gov.mn/contents//raw/5/3/564/ppt1_{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Тэрхүү гурван антенын үлдэц одоо ч бий<ref>http://crc.gov.mn/contents//raw/5/3/564/ppt1_{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Үүнээс гадна Хаант засгийн газраас Нийслэл хүрээнд байгуулсан холбооны хэрэгсэл, шугам, утас, байшин барилга зэргийг Монгол-Зөвлөлт Орос улсын хооронд найрамдалт харилцаа тогтоох тухай гэрээний дагуу манай улсад үнэ төлбөргүй шилжүүлсэн байв. 1922 оноос гаргаж эхэлсэн “Бюллетень МОНТА” сонины 1922 оны №11-д бичихдээ, "Өргөө дэх радио станц [[Франц]]ын Бордо, Ноуэн, Оросын [[Москва]]гаас ирүүлж буй мэдээг өдөрт нь хүлээж авч чадаж буй" хэмээсэн бий. ===Үйл ажиллагаа=== Агентлаг 1922 оноос товч мэдээний “Бюллетень МОНТА” сониныг [[Орос хэл|орос хэлээр]], “Хураангуй сэтгүүл” сониныг [[Монгол хэл|монгол хэлээр]] тус тус эрхлэн гаргаж, дотоод гадаадад болж буй үйл явдлын мэдээг олон нийтэд хүргэж байв. "Бюллетень МОНТА”, “Хураангуй сэтгүүл” сонины мэдээнүүд нь Монголд цахилгаан мэдээний агентлагийн цоо шинэ хэв маягийн үндэс суурийг тавьсан төдийгүй Монголын сэтгүүлзүйд мэдээ мэдээллийн товч тодорхой хэлбэрийг үүсгэн бий болгож, хөгжүүлсэн” хэмээн судлаачид тэмдэглэжээ. Эдгээр хоёр сониныг эрхлэн гаргахын зэрэгцээ МОНТА агентлаг Монгол улсын улс төр, эдийн засаг, нийгмийн амьдралын талаарх цахилгаан мэдээг гадаадад байнга илгээж байжээ. “Бюллетень МОНТА” сонины 1923 оны 50, 51 дугаарт хэвлэгдсэн “МОНТА-гийн үйл ажиллагааны тайлан”-д дурдсаныг үзвэл 1922 оны 6-12 дугаар сард гэхэд “... 3206 үг бүхий 25 багц мэдээллийг гадагш илгээсэн бөгөөд эдгээр мэдээ нь [[Москва]], [[Чита]], [[Эрхүү]] болон [[Новосибирск|Новониколаевскийн]] чиглэлд гарсан” байна. ====“Бюллетень МОНТА”==== [[File:"Бюллетень МОНТА".jpg|thumb|"Бюллетень МОНТА" сонины 1922 оны дугаар.]] [[File:"Brief Journal". 1922.jpg|thumb|"Хураангуй сэтгүүл" сонины 1922 оны дугаар.]] "Бюллетень МОНТА" сониныг 1922 оны тавдугаар сарын 25-наас эхлэн долоо хоногт хоёр удаа гаргаж байв. Монголд оршин сууж байсан орос хүмүүс болон Зөвлөлт Орос, АДБНУ-ын иргэдэд Монгол орон, ард иргэдийн аж байдлыг танилцуулах зорилготой, нэг дугаар нь 150-300 хувь хэвлэгддэг байжээ. Тэргүүн өгүүлэл, “Орон нутгийн үйл явдал”, “Юм юмнаас” зэрэг хэд хэдэн булантай, тухайлбал “Монгол орноор” (По Монголий) хэмээх булан бараг дугаар бүрт гарч байв. Гадаад мэдээг “Орос орноор”, “[[Европ]]оор”, “Алс Дорнодод”, “Хятад орноор”, “[[Япон]] орноор” гэх зэргээр ангилан нийтэлж байжээ. Зарим үед тодорхой нэг сэдэвт бүтэн дугаараа зориулж байсны жишээ нь, 1923 оны №54-т Монгол дахь худалдааны танхимын үйл ажиллагааны талаар дагнан бичжээ. “МОНТА-гийн үйл ажиллагааны тайлан”-д дурдсанаар 1922 оны 6-12 дугаар сард “... орос хэлээр 51 дугаарыг 9845 ш, монгол хэлээр 47 дугаарыг 22500 ш” хэвлүүлсэн байна. 1923 оны зургадугаар сар хүртэл 92 дугаар гарчээ. Нэг сонины үнэ 10 копейк байв. Эрхлэн гаргагч нь Улс төрийн газар, эрхлэгчийг В.Дадиани гэсэн байдаг. Энэ хүний жинхэнэ нэр [[Иосиф Исаевич Генкин]] (Иосиф Израилевич Шаевич) бөгөөд 1922 онд ТАСС-ын сурвалжлагчаар Монголд ирсэн. Өргөө хот дахь Зөвлөлт Оросын төлөөлөгчийн газрын мэдээллийн албыг даргалж байгаад 1926 онд Их Британид Зөвлөлтийн төлөөлөгчийн газрын мэдээлэл хариуцсан нарийн бичгийн дарга, 1927-1929 онд Нью-Йорк томилогдон ажилласан байна<ref>http://irkipedia.ru/content/genkin_iosif_isaevich</ref>. ====“Хураангуй сэтгүүл”==== 1922 оны зургадугаар сарын 22-ноос гарч эхэлсэн “”Хураангуй сэтгүүл” нь нэг талаараа “Бюллетень МОНТА” сонины монгол орчуулга байв. Улс оронд өрнөсөн дотоод үйл явдлыг мэдээлэхийн зэрэгцээ олон улсын байдал, тэр дундаа Зөвлөлт Орос, Хятад, Япон, [[Америкийн Нэгдсэн Улс|Америк]], Англи, [[Франц]], [[Герман]] зэрэг орны тухай мэдээллийг монголчууддаа түлхүү хүргэдэг байсан нь өнөөгийн МОНЦАМЭ агентлагийн дотоод болон гадаад мэдээний албаны үүргийг хариуцаж байсан хэрэг юм. Нэг дугаар нь 500-1000 хувиар хэвлэгдэн тардаг<ref>https://uyangasetguulzui.blogspot.com/</ref>, 1923 оны зургадугаар сар хүртэл 100 гаруй дугаар хэвлэгджээ. ====“Нийслэлийн шинэ сонин”==== [[1923 он]]ы зургадугаар сард хуралдсан МАН-ын II их хурлын тогтоолоор “Бюллетень МОНТА”, “Хураангуй сэтгүүл” сонины үйл ажиллагааг зогсоов<ref>https://camerazev.blogspot.com/2012/05/blog-post_5601.html</ref>. Улмаар “Уриа” сониныг МОНТА-д хавсруулан “Хураангуй сэтгүүл”-ийн суурин дээр “Нийслэлийн шинэ сонин”-ыг гаргахаар шийдвэрлэсэн байна<ref>https://camerazev.blogspot.com/2012/05/blog-post_5601.html</ref>. 1923 оны долдугаар сараас эхлэн гарсан энэ сониныг Монгол Ардын Намын Төв хороо, Цэргийн яамны хэвлэл болгон, эрхлэгчээр нь Б.Намсрай ажиллаж байжээ<ref>https://uyangasetguulzui.blogspot.com/</ref>. Сониныг долоо хоногт нэг удаа 38х60 см хэмжээтэй, 2-4 нүүртэйгээр 300-500 хувь хэвлэн, олон нийтэд үнэ төлбөргүй тарааж байв<ref>https://uyangasetguulzui.blogspot.com/</ref>. 1924 оны хоёрдугаар сар хүртэл 22 дугаар гарчээ<ref>https://camerazev.blogspot.com/2012/05/blog-post_5601.html</ref>. Үүний дараа “Ардын эрх”, улмаар “Үнэн” сонин болж зохион байгуулагдсан<ref>https://uyangasetguulzui.blogspot.com/</ref>. ===1930-1957 он=== 1930-аад оны эхээр “Радиобюро” хэмээх жижиг тасаг улсын холбоонд буй болж, агаарын долгион ашиглан нарийн цаасан лент дээр орос хэлээр, [[Морз|морз]] үсгээр бичигдсэн Зөвлөлтийн ТАСС агентлагийн мэдээг трансметр хэмээх хүлээн авагчаар 24 цагийн турш авдаг болжээ. Улмаар холбооны радио операторч нар бичгийн машинд орос хэлээр буулгаж, хортой цаасаар олшруулан машиндаад Намын төв хороо, Засгийн газар, “Үнэн” сонин, Гадаад яам зэрэг газруудад тогтмол хувилан тарааж байв. Энэ нь МОНТА агентлагийн үйл ажиллагаа үргэлжилсээр байсан хэрэг юм. Тухайн үед МАХН-ын Төв хорооны Ухуулан боловсруулах хэлтсийн дэргэд “Орчуулгын товчоо” нэртэй байв. 1933 онд Улаанбаатар хотод Радио товчоо гэдэг цахилгаан мэдээ нэвтрүүлэх ба хүлээн авах тоног төхөөрөмж бүхий газрыг ЗХУ-ын тусламжтайгаар Харилцан нэвтрэлцэх холбооны ерөнхий хороонд шинээр байгуулжээ. Тэр нь [[1935 он]]ы үеэс ТАСС-ын мэдээг хүлээн авах болов. Тэр мэдээг “Бюллетень ТАСС” буюу “ТАСС-ын сонсгол мэдээ” гэдэг, Монголын сонин хэвлэлүүд авч ашигладаг болсон байна. 1935 онд Монголд баримтат кино, гэрэл зургийн албыг анх байгуулжээ. 1945 оны байдлаар МОНТА нь “Үнэн” сонины дэргэд ТАСС агентлагийн мэдээг хүлээн авч орчуулах маягаар ажиллаж байв. “Өдөр бүр сонины бүтэн хагас нүүрийн хэмжээтэй мэдээг Нацагдорж, Хаян нар морзоор хүлээн авдаг байсан” гэж ахмад ажилтнуудын дурсамжид бий. Ийнхүү 1957 онд орчин үеийн мэдээллийн агентлаг болж дахин шинээр зохион байгуулагдах хүртлээ улс орны үйл явдлыг дотоод, гадаадад мэдээлэх үүргээ гүйцэтгэсээр иржээ. Өөрөөр хэлбэл, 1950-аад оны дунд үе хүртэл МОНТА хэмээх нэрээр үйл ажиллагаагаа явуулж байсан бөгөөд гадаад мэдээг тэр үеийн ЗХУ-ын Элчин сайдын яам болон Монголын холбоогоор дамжуулан авч, Монголын нийгмийн амьдралын тухай мэдээг Чита, Эрхүү, Москва руу дамжуулдаг байв. 1956 онд ТАСС-ын анхны байнгын сурвалжлагч [[А.Денисович]] Монголд ирэв. ===Монголын цахилгаан мэдээний газар буюу МОНЦАМЭ=== XX зууны 60-аад оны босгон дээр Монгол улсад социалист бүтээн байгуулалт эрчимжиж, [[Аж үйлдвэр|аж үйлдвэр]] хөгжин, [[Хөдөө аж ахуй|хөдөө аж ахуйд]] үндсэн өөрчлөлт гарч, бүх нийтээр нэгдэлжих хөдөлгөөн өрнөв. Ард нийтийг соёлжуулах зорилт биелж, насанд хүрсэн бүх хүн бичиг үсэг мэддэг болов. Ингэснээр олон улсын байдлыг нийтэд цаг алдалгүй мэдээлэх, улс түмний энх тайвны төлөөх үйлсэд БНМАУ-ын оруулж буй хувь нэмэр, социалист бүтээн байгуулалтдаа олж буй амжилтыг ах дүү орнууд болон дэлхий дахинд сурталчлах явдал нэн шаардлагатай болжээ. Энэ шаардлагын үүднээс мэдээллийн хамгийн идэвхтэй, шуурхай хэрэгсэл болох Үндэсний мэдээллийн агентлаг байгуулахыг төр засгаас чухалчлан үзээд “Монголын цахилгаан мэдээний газар байгуулах бэлтгэл ажлын тухай” МАХН-ын Төв хорооны УТТ-ын 68 дугаар тогтоол [[1957 он]]ы хоёрдугаар сард гарав. Уг тогтоолоор цахилгаан мэдээний газар байгуулах бэлтгэл ажлыг эрхлэх хороог долоон хүний бүрэлдэхүүнтэй байгуулсан байна. Улмаар ЗХУ-аас мэргэжилтэн ирүүлж зөвлөгөө авах, агентлагийн байр, боловсон хүчин бэлтгэх, холбооны тоног төхөөрөмж гадаадад захиалах, орон тоо, дүрэм боловсруулах зэргээр бэлтгэл хангажээ. Ингээд 1957 оны долдугаар сарын 29-нд Монголын цахилгаан мэдээний газрыг “Үнэн” сонины дэргэд байгуулах шийдвэр гарч, даргаар нь Ж.Зундуйг томилов<ref>http://www.shuud.mn/a/488569</ref>. Улмаар 10 дугаар сарын нэгэнд БНМАУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн дэргэд тусгай газар болгож, товчилсон нэрийг МОНЦАМЭ гэж байхаар тогтжээ<ref>https://news.mn/r/510465/</ref>. ====Анхны мэдээ==== Монголын цахилгаан мэдээний газрын анхны мэдээнүүд “Үнэн” сонины [[1958 он]]ы нэгдүгээр сарын 28-ны дугаарт МОНЦАМЭ гэсэн нэртэйгээр нийтлэгджээ. Тэргүүн нүүрний “Манай оронд” буланд хэвлэгдсэн тэдгээр мэдээ “Гутлын фабрикт”, “Цахилгаан лантуу”, “Хийн гагнуур”, “Шаазангийн үйлдвэрийнхний идэвх”, “100.000 төгрөг хэмнэнэ” гэсэн гарчигтай байв. Харин маргаашийн дугаарт анхны гадаад мэдээнүүд нийтлэгдсэн бол анхны тайлбар өгүүлэл 10 дугаар сарын гурваны өдрийн дугаарт “Кипрт юу болж байна?” гарчигтайгаар гарчээ. БНМАУ-ын Засгийн газрын байр суурийг олон улсад анх удаа уламжилсан нь 1958 оны гуравдугаар сарын 16 бөгөөд энэ нь Хоёр Вьетнамыг нэгтгэх БНАВУ-ын (Хойд Вьетнам) санал санаачилгыг дэмжиж хийсэн албан ёсны мэдэгдэл байв. Гадаадын мэдээллийн агентлагуудаас хамтран ажиллах, мэдээлэл солилцох гэрээг анх ЗХУ-ын ТАСС агентлагтай 1957 оны 10 дугаар сарын зургаанд байгуулж Москва хотод гарын үсэг зуржээ. Мөн оны 12 дугаар сарын 31-нд ТАСС агентлагтай анх удаа телетайпаар холбоо барин, мэдээлэл солилцов. 1958 оны нэгдүгээр сард агентлагийн хэвлэх тасаг байгуулагдаж, Засгийн газар, яамд, төрийн бусад байгууллагуудыг албан хэрэгцээний нууц мэдээгээр шуурхай хангаж эхлэв. Агентлаг “өөрийн бүрэн эрхийнхээ ёсоор” гэсэн тодотголтой анхны мэдэгдлийг 1958 оны 12 дугаар сарын 12-нд гаргасныг “Үнэн” сонин маргааш нь 290 дугаартаа нийтэлжээ. ====Байр==== [[1957 он]]ы 11 дүгээр сарын нэгний өдөр шинэ тутам МОНЦАМЭ агентлаг бие даасан байранд оров. Тухайн үеийн Лениний өргөн чөлөө, Энхтайваны гудамжны уулзвар дахь хоёр давхар энэ байр нь эдүгээгийн “Монголын цахилгаан холбоо” ХК-ийн замын чанх өмнө, [[Санжаасүрэнгийн Зориг|С.Зоригийн]] хөшөөний урд буй Нийслэлийн Ардчилсан намын байр юм. Энд анх 1930-аад онд Мал ба газар тариалангийн яам байрлаж, сайдын албыг давхар хашиж байсан [[Хорлоогийн Чойбалсан|Х.Чойбалсан]] үе үе ирж ажилладаг байжээ. Түүнээс хожим, МОНЦАМЭ агентлаг орохоос өмнө Багшийн дээд сургуулийн оюутны дотуур байр байжээ. 1959 онд тухайн үеийн Радио хороог МОНЦАМЭ агентлагт нэгтгэснээр тус хороо байсан, эдүгээгийн “Зориг” сангийн хоёр давхар байшинд агентлагийн зарим ажилтнууд шилжин байрлажээ. ====Тоног төхөөрөмж==== ЗХУ-д үйлдвэрлэсэн алсын холбооны утсан ба цахилгаан холбооны нягтруулгын төхөөрөмж буюу телетайп Т-63 хэмээх аппарат МОНЦАМЭ-гийн хэрэглээнд зориулагдан Монголд анх нэвтэрчээ. 1957 онд МОНЦАМЭ-г шинээр байгуулахад 20 гаруй телетайп суурилуулсан байна. Монголоор алсаас бичигч хэмээн нэрлэж байсан энэ аппарат өргөн рулонтой туузан дээр [[Кирил үсэг|кирилл бичгээр]], орос хэлээр бичигдсэн ТАСС-ын мэдээг 24 цагаар автоматаар хүлээн авдаг байв. Мөн гадаадад нэвтрүүлэх мэдээг кирилл үсгээс [[Морз|морз үсэг]] рүү шууд цоолборлон гаргаж нэвтрүүлэх төхөөрөмж байжээ. Гадаадын агентлагуудын мэдээг хүлээн авах тусгай чихэвч бүхий богино долгионы ПТ-6 маркийн жижгэвтэр хүлээн авагч дээр [[Англи хэл|англи хэл]]тэй орос мэргэжилтнүүд ажиллаж [[АНУ-ын радио|“Америкийн дуу хоолой”]] зэрэг радио станцуудын мэдээг стенограмм буюу түргэн бичлэгээр хүлээн авдаг байсан байна. ====Удирдлага, бүтэц==== Агентлагийн ерөнхий захирал [[Жамбалын Зундуй]]<ref>{{Cite web |url=http://entertainment.mongolnews.mn/%D0%90%D1%80%D1%85%D0%B8%D0%B2/13y2 |title=Archive copy |access-date=2019-12-14 |archive-date=2019-12-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191214041818/http://entertainment.mongolnews.mn/%25D0%2590%25D1%2580%25D1%2585%25D0%25B8%25D0%25B2/13y2 |url-status=dead }}</ref>, орлогч захирал Очирын Цэрэндорж. Мөн дотоод болон гадаад мэдээний хэлтэс, гадаад хэл дээрх сонин сэтгүүлийн нэгдсэн редакци, гэрэл зургийн газар гэсэн үндсэн бүтэцтэй байжээ. ===1958-1990 он=== ====Хэвлэлүүд==== “Үнэн” сонины дэргэд байсан “Новости Монголий” сониныг орос хэлээр үргэлжлүүлэн гаргах болов. Мөн [[1956 он]]оос монгол, орос хэлээр гарч байсан “Орчин үеийн Монгол улс” сэтгүүлийг Энэтхэг улсад суугаа ЭСЯ-ыг түшиглэн [[1959 он]]оос англи хэлээр гаргаж эхэлжээ. [[1929 он]]д анх гарсан [[Хятад хэл|хятад хэлээрх]] “Ажилчны зам” сониныг “Мөнгү Шяоши Бао” нэртэйгээр [[1964 он]]оос гаргаж эхлэв. Албан хэрэгцээнд зориулсан “МОНЦАМЭ-гийн ногоон мэдээ” хэмээх өдөр тутмын мэдээний хураангуйг [[1960 он]]оос, гадаадын уншигчдад зориулсан “Монголын мэдээ” бюллетенийг [[Англи хэл|англи]], [[Франц хэл|франц хэлээр]] [[1985 он]]оос, “Цаг үе” сэтгүүлийг [[1986 он]]оос гаргажээ. [[1968 он]]д агентлагийн фото редакцийг анх байгуулсан бол [[1979 он]]д Улсын гэрэл зургийн газар Соёлын яамнаас МОНЦАМЭ-гийн бүтцэд шилжиж МРТУХ-ны харьяа Улсын гэрэл зургийн газар болж өргөжин улсын гэрэл зургийн гадаад, дотоод дахь сурталчилгаа нэг газар төвлөрөв. ====Гадаад харилцаа==== Шинэ агентлаг юуны түрүүнд гадаад орнуудын мэдээний төв агентлагуудтай хамтран ажиллах, мэдээ солилцох гэрээ хэлэлцээрийг эрчимтэй байгуулж эхлэв. ТАСС-ын дараа 1958 онд БНХАУ-ын “[[Синьхуа агентлаг|Синьхуа]]” агентлагтай хамтран ажиллах гэрээнд гарын үсэг зуржээ. Улмаар [[Польш]], Ардчилсан Герман, [[Чех|Чехословак]], [[Унгар]], [[Румын]], [[Болгар]], [[Албани]], [[Вьетнам]], [[Умард Солонгос|Ардчилсан Солонгос]] улсын агентлагуудтай хамтран ажиллахаар тохиролцов. 1962 онд [[Африк]] тивээс, тухайн үед социалист чиг баримжаатай болоод байсан [[Гвиней]] улстай анх түрүүн харилцаа тогтоосон байдаг. Хөрөнгөтөн орнуудаас анх Японы “Киодо Цүүшин” агентлагтай 1983 онд холбоо тогтоов. Улмаар 1989 онд Английн “[[Ройтерс]]”, 1990 онд Өмнөд Солонгосын “[[Ренхап]]” агентлагтай хамтын ажиллагааны гэрээнд гарын үсэг зуржээ. Монгол улсаас анх удаа гадаадад суух МОНЦАМЭ агентлаг ба “Үнэн” сонины сурвалжлагчаар дипломатч Б.Дашцэрэн томилогдож, 1963 онд Москвад хүрэлцэн очив. 1981 онд Ази, Номхон далайн бүс нутгийн мэдээллийн агентлагуудын нэгдсэн байгууллагад (OANA) гишүүнээр элсэв. ====Тоног төхөөрөмж==== 1970-аад оноос мэдээ, мэдээлэл хүлээн авах ажиллагаанд БНАГУ-д үйлдвэрлэсэн Т-51, Т-63, ХБНГУ-ын “Lorentz”, “Siemens” компанийн алсаас бичигч аппаратууд, ЗХУ-д үйлдвэрлэсэн “Газета-М” ИСУТА, ТУВ-61 зэрэг холбооны сувгийн төхөөрөмжүүд ашиглаж байв. 1978 оноос Чехословак улсын Т-100 телеграфын аппаратыг ашиглаж эхэлжээ. 1984 онд ЗХУ-ын тусламжаар олон сувгийн холбоо тавигдаж шинэ сувгаар ТАСС, OANA, МОНЦАМЭ-гийн хооронд нэгэн зэрэг мэдээ солилцох боломжтой болов. ЗХУ, БНАГУ-ын гэрэл зургийн газруудад фото зураг дамжуулахдаа Их Британийн “Muirhead” компанийн телефаксимилийн аппарат хэрэглэж байжээ. 1986 онд “Ройтерс” агентлагийн тусламжаар, олон суваг үүсгэх ТСР-16 мультиплексорын төхөөрөмж суурилуулснаар компьютерийн хэрэглээнд шилжих эхлэл тавигдсан байна. 1990 оны нэгдүгээр сард агентлагийн Москва дахь сурвалжлагч П.Шагдар төвтэйгөө анх удаа компьютерээр харилцав. ====Хилийн чанадаас==== 1961 оны 10 дугаар сарын 27-нд [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|НҮБ-ын]] Ерөнхий ассамблейн 16 дугаар чуулганаар БНМАУ-ыг НҮБ-ын гишүүнээр элсүүлсэн тухай мэдээг МОНЦАМЭ агентлаг орон даяар түгээж, төвийн сонин хэвлэлүүдэд нийтлүүлжээ. 1972 оны 8-9 дүгээр сард ХБНГУ-ын [[Мюнхен]] хотноо болсон [[Мюнхений олимп|Зуны Олимпын наадамд]] тус агентлагийн сурвалжлагч О.Зоригт томилогдон ажиллаж, их наадмын тухай МОНЦАМЭ-гийн мэдээ, сурвалжлага Монголын радио, “Үнэн”, “Залуучуудын үнэн” сониноор дамжин Монголын олон нийтэд хүрэв. 1981 оны гуравдугаар сард БНМАУ-ын иргэн [[Жүгдэрдэмидийн Гүррагчаа|Ж.Гүррагчаа]] сансарт ниссэн [[Союз-39|үйл явдлыг]] МОНЦАМЭ агентлагийн тусгай сурвалжлагч Т.Галдан, гэрэл зурагчин С.Батсүх нарын таван хүнтэй баг Байконурын сансрын буудал, Жезказган хотоос сурвалжилжээ<ref>://montsame.mn/mn/read/48542</ref> <ref>{{Cite web |url=http://www.journalism.mn/a/27007 |title=Archive copy |access-date=2019-12-12 |archive-date=2019-12-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191212201138/http://www.journalism.mn/a/27007 |url-status=dead }}</ref>. ====Харьяалал==== БНМАУ-ын СнЗ-ийн 1959 оны тавдугаар сарын зургааны өдрийн 177 дугаар тогтоолоор МОНЦАМЭ агентлаг, Улсын радио хороо, “Орчин үеийн Монгол улс” сэтгүүлийг нэгтгэн, Сайд нарын Зөвлөлийн дэргэдэх Улсын мэдээлэл ба радиогийн хэрэг эрхлэх газрыг байгуулав. 1960 онд Мэдээллийн ба радиогийн хэрэг эрхлэх газрыг мөн СнЗ-ийн дэргэдэх Мэдээлэл, радиогийн улсын хороо болгожээ <ref>http://www.mnb.mn/s/59?type_slug=i</ref>. 1967 онд Мэдээлэл радиогийн улсын хороог Мэдээлэл, радио, зурагт радиогийн хороо гэж нэрлэх болжээ <ref>http://www.mnb.mn/s/6?type_slug=i</ref>. Шинэ хороо байгуулагдсанаас долоо хоногийн дараа Монгол телевиз албан ёсоор нээлтээ хийсэн юм. 1979 онд Мэдээлэл радио, зурагт радиогийн улсын хороог Мэдээлэл, радио телевизийн улсын хороо /МРТУХ/ болгон өөрчлөв. 1990 оны есдүгээр сард шинэ тутам Улсын Бага Хурлын шийдвэрээр Засгийн газрын бүтэц дэх дөрвөн хороог татан буулгасны нэгэнд МРТУХ багтжээ <ref>{{Cite web |url=http://polit.mn/69271 |title=Archive copy |access-date=2019-12-12 |archive-date=2019-12-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191212200734/http://polit.mn/69271 |url-status=dead }}</ref>. Тухайн үед МРТУХ нь Монголын радио, МОНЦАМЭ агентлаг, Монгол телевиз, Телекино үйлдвэр, Улсын гэрэл зургийн газар гэсэн бүтэцтэй, томоохон аж ахуй, авто гарааштай, 1000 гаруй ажилтан, албан хаагчтай байв <ref>{{Cite web |url=https://www.biznetwork.mn/content/24877 |title=Archive copy |access-date=2019-12-12 |archive-date=2019-12-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191212200957/https://www.biznetwork.mn/content/24877 |url-status=dead }}</ref>. МРТУХ-г татан буулгаснаар МОНЦАМЭ нь бие даасан тусгай агентлаг болжээ. Түүнээс хойш Монгол Улсын Засгийн газрын харьяанд явж ирсэн бөгөөд 2022 оноос Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн Тамгын газрын харьяанд шилжсэн. Улмаар удирдлагыг нь Монгол Улсын Ерөнхийлөгч шууд томилдог болсон. ====Байр==== Олонд нэршсэнээр Төв шуудангийн 3-4 дүгээр давхарт 1976 оноос хойш Монголын радиотой хамт байрлаж байгаад 1990 оны зургадугаар сард тухайн үеийн Хөдөлмөр, цалин хөлсний улсын хорооны байр буюу одоогийн байршилдаа (Ц.Жигжиджавын гудамж-8) нүүн иржээ. Хожим 1997 онд Төрийн өмчийн хорооны тогтоолоор уг байр агентлагийн өөрийн өмчид шилжин ирсэн байна. ==Ардчилсан хувьсгалын үе== МОНЦАМЭ агентлагийн ажилтнууд 1990 оны [[1989 оны Монголын ардчилсан хувьсгал|ардчиллын үйл явц]] эхлэх, улмаар амжилтад хүрэх бүхий л үйл явцыг дотоод, гадаадад мэдээлсэн бөгөөд хувьсгалд уриалсан ухуулах хуудас, цуглааны зарлал, сонин сэтгүүлийг өөрийн хэвлэх үйлдвэрт нууцаар хэвлэж байв. Ардчиллын анхны 13-ын нэрийг МОНЦАМЭ агентлагийн “Цаг үе” сэтгүүл анх удаа нийтэлж, олон нийтэд хүргэжээ. 13-ын нэг, сэтгүүлч С.Амарсанаа бичсэн номдоо “... анхны Ерөнхий зохицуулах зөвлөл 15 гишүүнтэй, хоёр орлогчтой, нийтдээ 17 хүн байх ёстой юм. “Цаг үе” сэтгүүлд 13 хүний нэр гарснаас хойш “Анхны 13” гээд хэвшчихсэн юм” хэмээн дурссан бий. Анхдагчдын тоонд ордог Д.Нинж, Д.Энхбаатар, Ц.Энхтүвшин нар МОНЦАМЭ агентлагийн Гадаадад мэдээлэх редакц, “Новости Монголий” сонинд сэтгүүлч, орчуулагчаар ажиллаж байжээ. ==МОНЦАМЭ өнөөдөр== ===Эрхлэн гаргадаг хэвлэлүүд=== ====“Хүмүүн бичиг” сонин==== 1992 онд, МОНЦАМЭ агентлагийн дэд даргаар ажиллаж байсан Т.Галдангийн санаачлагыг захирал Ч.Эрдэнэ дэмжсэнээр<ref>https://www.montsame.mn/mn/read/53810</ref> [[Монгол бичиг|монгол бичгээр]] сонин гаргах болж, “Үнэн” сонины дэргэдэх “Уриа” компанид эхийг бэлтгэн анхны дугаарыг 5000 хувь хэвлэжээ<ref>https://ehhelbichig.wordpress.com/2010/06/12/%D1%82-%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD-%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D0%BD-%D1%81%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BD-%D1%85%D1%8D%D0%B2%D0%BB%D1%8D%D0%BB%D0%B8%D0%B9%D0%B3-%D0%BC%D0%BE%D0%BD/</ref>. Анхны дугаарыг МУИС-ийн багш Ш.Чоймаа хянан тохиолдуулсан бөгөөд сонины толгойг МОНЦАМЭ агентлагийн дарга Ч.Эрдэнэ зурсан түүхтэй<ref>https://www.montsame.mn/mn/read/53810</ref>. Сонины нэрийг яруу найрагч С.Дуламын ижил нэрт шүлгээр нэрлэсэн<ref>https://ehhelbichig.wordpress.com/2010/06/12/%D1%82-%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD-%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D0%BD-%D1%81%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BD-%D1%85%D1%8D%D0%B2%D0%BB%D1%8D%D0%BB%D0%B8%D0%B9%D0%B3-%D0%BC%D0%BE%D0%BD/</ref>. Анхны дугаар А3 хэмжээтэй, хар, цагаан өнгөтэй, дөрвөн нүүр бүхий, гурван төгрөгийн үнэтэйгээр мөн оны тавдугаар сарын 10-нд худалдаанд гарч байжээ<ref>{{Cite web |url=http://archive.olloo.mn/modules.php?name=News&file=article&sid=55904 |title=Archive copy |access-date=2019-12-12 |archive-date=2021-10-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211020153547/http://archive.olloo.mn/modules.php?name=News&file=article&sid=55904 |url-status=dead }}</ref>. Анхны эрхлэгч нь Т.Галдан бөгөөд энэ албанд тасралтгүй 18 жил ажилласан байна. 1994 оны хоёрдугаар улиралд, өнөөг хүртэлх түүхэндээ хамгийн олон буюу 20 мянган захиалагчтай болж, улсын хэмжээнд эхний тавд багтаж байв<ref>https://www.montsame.mn/mn/read/53810</ref>. 1990-ээд оноос хойших Монголын хамгийн анхны бөгөөд цорын ганц монгол бичгээрх сонин юм. Сонинд ажиллаж байсан багш С.Цэцэгмаагийн санаачлагаар “Монголын сайхан бичигтэн” улсын уралдааныг 1996 онд явуулснаас хойш 20 гаруй жил тасралтгүй зохион байгуулж байна<ref>{{Cite web |url=https://www.inews.mn/a/5418 |title=Archive copy |access-date=2019-12-12 |archive-date=2019-12-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191212204838/https://www.inews.mn/a/5418 |url-status=dead }}</ref>. Уралдааны шагналыг Монгол Улсын Ерөнхий сайд МОНЦАМЭ агентлагт биеэр ирж гардуулдаг уламжлалтай<ref>{{Cite web |url=http://www.olloo.mn/n/10123.html |title=Archive copy |access-date=2019-12-12 |archive-date=2019-12-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191212204839/http://www.olloo.mn/n/10123.html |url-status=dead }}</ref>. ====“Мөнгү Шяоши Бао” сонин==== Анх [[1928 он]]д “Ажилчны зам” нэртэйгээр тэр үеийн Монголын үйлдвэрчний ерөнхий зөвлөлөөс Монголд оршин суугч хятад иргэдэд зориулан гаргасан сонин бөгөөд цагаач хятад иргэд эрхэлж байв<ref>http://www.solongonews.mn/content/read/{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. 1930-1940-өөд онд Монгол орны дотоод, гадаад байдлыг шуурхай мэдээлэхийн зэрэгцээ бүтээн байгуулалтын үйл явцыг сурталчлан таниулж, Монголд амьдарч буй хятад иргэдийг энэхүү бүтээн байгуулалтын ажилд уриалан зохион байгуулах суртал ухуулгын үүрэгтэй байжээ. Хэсэг хугацаанд завсарласны дараа [[1964 он]]ы аравдугаар сараас ”Мөнгү Шяоши Бао” (Монголын мэдээ) нэртэйгээр МОНЦАМЭ агентлагаас эрхлэн гаргах болсноор Монгол улсын гадаад сурталчилгааны хятад хэлээрх албан ёсны суваг нь болжээ<ref>http://www.solongonews.mn/content/read/{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Шинэ сонины эрхлэгч нь Д.Дүнгэр-Яйчил байв. Санхүүгийн хүндрэлээс болж [[1991 он]]д хаагдаад, [[1998 он]]д БНХАУ-ын Төрийн зөвлөлийн Хэвлэл мэдээллийн албаны тусламжтайгаар дахин сэргэснээр өнөөг хүртэл тасралтгүй гарч байна<ref>https://www.montsame.mn/mn/read/201372</ref>. ====“Новости Монголии” сонин==== 1942 онд “Үнэн” сонины дэргэд анх гарч эхэлжээ<ref>{{Cite web |url=http://www.sonin.mn/news/culture/3881 |title=Archive copy |access-date=2019-12-12 |archive-date=2019-12-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191212211719/http://www.sonin.mn/news/culture/3881 |url-status=dead }}</ref>. Анхны эрхлэгч нь [[Бямбын Ринчен]] байв<ref>{{Cite web |url=https://updown.mn/8933.html |title=Archive copy |access-date=2019-12-12 |archive-date=2019-12-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191212210212/https://updown.mn/8933.html |url-status=dead }}</ref>. Тухайн үед “Үнэн-Правда” нэртэйгээр гарч байгаад удалгүй “Монгольские новости”, [[1973 он]]д “Новости Монголии” гэдэг нэртэй болсон. [[1972 он]]д “Алтан гадас” одонгоор шагнагдав. [[1980 он]]д буюу оргил үедээ тус сонины захиалагчийн тоо 43000-д хүрч байжээ. Энэ редакцид Монголын тухайн үеийн нийгмийн шилдэг сэхээтнүүд болох гарамгай сэтгүүлч, орчуулагч, гадаад харилцааны мэргэжилтнүүд, дипломатчид ажиллаж байсан түүхтэй. 1991 онд санхүүгийн хүндрэлээс болж хаагдсан боловч [[1994 он]]д дахин гарч, эрхлэгчээр Ч.Түмэндэлгэр, нарийн бичгийн даргаар Б.Долгион нар ажиллав. Хэсэг хугацааны дараа сонины үйл ажиллагаа дахин саатсан боловч [[2002 он]]оос тогтмолжиж жигдрэн өнөөг хүрчээ. Орос хэвлэлийн редакцаас мөн өдөр тутмын “Новости” товхимлыг эрхлэн гаргаж байна. ====“Mongol Messenger” сонин==== Монголд англи хэлээр гарсан анхны сонин. 1991 оны долдугаар сард анх хэвлэгдсэнээс хойш тасралтгүй гарч байна. Анхны эрхлэгч нь Ч.Бүрэнбаяр байв. Монгол улс ардчилсан нийгэмд шилжих түүхэн цаг үед тус улсыг гадаадад таниулах, сурталчлахад “Mongol Messenger” сонин онцгой үүрэг гүйцэтгэжээ. 2001 онд [[ЮНЕСКО]]-гийн нэрэмжит өргөмжлөл хүртсэн. Өдгөө 21 аймгаас гадна дэлхийн 30 гаруй улсад хэвлэмэл болон онлайн хэлбэрээр захиалан уншиж байна. Монгол улсад англи хэлээр гардаг хоёр сонины нэг юм. Нэг дугаар нь дунджаар 1500 хувь хэвлэгдэж байна. Англи хэвлэлийн редакцаас мөн өдөр тутмын “Daily News” товхимлыг эрхлэн гаргаж байна. ====“Монгорү Цүүшин” сонин==== “Монгорү Цүүшин” буюу “Монголын мэдээ” нь япон хэлээрх Монголын анхны төдийгүй цорын ганц сонин юм. 2003 оны 10 дугаар сард анхны дугаар нь гарсан бөгөөд эрхлэгч нь тухайн үеийн МОНЦАМЭ агентлагийн Гадаад сурталчилгааны газрын дарга Г.Пүрэвсамбуу байв. Анх дөрвөн нүүрээр хоёр долоо хоног тутам гарч байсан бол 2009 оноос найман нүүрээр долоо хоногт нэг удаа гардаг болжээ. 2013 онд Монгол улсад суугаа Японы элчин сайдын нэрэмжит шагналыг хүртсэн. Японы “Nikkei Digital” мэдээллийн санд өдөр тутам мэдээлэл нийлүүлдэг Монголын цорын ганц байгууллага юм. ====“Мongolia Today” сэтгүүл==== Монгол улсыг гадаадад сурталчлах зорилгоор 1956 онд “Орчин үеийн Монгол Улс” сэтгүүлийг монгол, орос хэлээр гаргажээ (Оросоор нэгэн үе “Монголия сегодня”, улмаар “Современная Монголия”). [[1959 он]]д уг сэтгүүлийг англи хэлээр гаргах болж, анхны дугаарыг нь [[Энэтхэг]]т суугаа ЭСЯ эрхлэн гаргажээ. Улмаар ЗХУ-ын АПН агентлаг англи хувилбарыг хамтран гаргах болов. МОНЦАМЭ-гийн сурвалжлагчаар [[1970 он]]д Москвад ажиллаж байсан Э.Түмэнжаргал дурсахдаа “Сэтгүүлийн эхийг АПН агентлагт бэлтгэн нэг хэсэг Москвагийн ойролцоо Чехов хотод хэвлүүлдэг байлаа. Хэвлэгдсэн сэтгүүлийг ЭСЯ-нд авчирсан даруйд Ярославын галт тэрэгний буудалд би биеэр аваачин вагонд ачиж явуулдаг байв” хэмээсэн бий. 1990-ээд онд сэтгүүлийн үйл ажиллагаа зогссон боловч 2007 оноос эргэж сэргэн өдгөө Англи хэлний редакцийн бүрэлдэхүүнд улирал тутам гарч байна. ====Бусад==== [[1986 он]]д агентлаг дэргэдээ “Монгол пресс” редакц байгуулж '''“Цаг үе”''' долоо хоног тутмын сэтгүүл гаргасан бөгөөд захиалагчийн тоо дээд тал нь 50 мянгад хүрч байв. Санхүүгийн хүндрэлийн улмаас 1992 онд хаагджээ. 1991 оноос арав хоног тутмын “Ил товчоо” сониныг эрхлэн гаргаж байгаад 1994 онд хувийн хэвшилд шилжүүлсэн байна<ref>https://www.montsame.mn/mn/read/58754</ref>. Олон улсад болж буй үйл явдлыг мэдээлэх “Дэлхийн мэдээ” долоо хоног тутмын сониныг [[1996 он]]оос гаргаж байгаад [[2002 он]]д дотоод мэдээ давамгайлсан нийтлэлийн бодлого бүхий “МОНЦАМЭ мэдээ” сэтгүүлийг гаргахад нэгтгэн зохион байгуулжээ. “МОНЦАМЭ мэдээ” сэтгүүл [[2008 он]]оос өдөр тутмын сонин болж өргөжин гарч байгаад агентлагийн вэбсайтын үйл ажиллагаа эрчимжиж, агуулгын цар хүрээ тэлсэн тул [[2012 он]]д үйл ажиллагаагаа зогсоосон байна. Монголын тухай гадаадын хэвлэлд гарсан мэдээллийг тоймлон орчуулж [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]], [[Монгол Улсын Их Хурал|УИХ]], Засгийн газрын гишүүдийн албан хэрэгцээнд зориулан хэвлэдэг долоо хоног тутмын товхимлыг “МОНЦАМЭ мэдээ” нэрээр [[2013 он]]оос [[2016 он]] хүртэл гаргаж байв. ===Орон нутаг болон гадаадад=== 2001 он гэхэд агентлаг Монгол улсын [[Монгол Улсын аймгууд|бүх аймагт]] сурвалжлагчтай болжээ. Агентлагийн орон тооны сурвалжлагч ОХУ, БНХАУ-д ажиллаж эхэлсэн байна. ===Цахим орчинд=== Агентлаг 1997 онд интернэтийн сүлжээнд холбогдон мөн оны хоёрдугаар сард албан ёсны цахим хуудсаа нээн ажиллуулжээ. 2014 оноос өдөр тутам монгол, англи, орос, хятад, япон таван хэлээр мэдээ, мэдээлэл цацдаг [[Цахим хуудас|цахим хуудсыг]] ашиглалтад оруулав. 2016 онд болсон АСЕМ-ын дээд түвшний 11 дүгээр уулзалтын үеэр МОНЦАМЭ-гийн цахим сайтын мэдээлэл дэлхийн 13 сая хүнд хүрсэн гэдэг тооцоо гарч байсан байна.<ref>https://news.mn/r/741949/</ref>. ===Гадаад харилцаа=== XX зууны 90-ээд он гэхэд МОНЦАМЭ агентлаг социалист хамтын нийгэмлэгийн бүх орны агентлагуудтай хамтран ажиллах гэрээ байгуулан хэрэгжүүлж байв. Өнгөрсөн хугацаанд уламжлалт харилцаагаа зохих ёсоор хадгалахын хамтаар дэлхийн мэдээний томоохон агентлагуудтай мэдээлэл, гэрэл зураг солилцох, [[Сэтгүүлч|сэтгүүлч]], техникийн ажилтнуудаа харилцан айлчлуулах зэргээр тогтвортой хамтран ажиллаж байна. ====МОНЦАМЭ ба OANA==== ЮНЕСКО-гийн санаачлагаар 1961 онд байгуулагдсан Ази, Номхон далайн бүс нутгийн мэдээллийн агентлагуудын нэгдсэн байгууллагад (OANA) МОНЦАМЭ 1981 онд гишүүнээр элсчээ. OANA-гийн олон улсын бага хурал 2001 онд Улаанбаатар хотод болсон бол<ref>{{Cite web |url=http://entertainment.mongolnews.mn/%D0%90%D1%80%D1%85%D0%B8%D0%B2/fwd |title=Archive copy |access-date=2019-12-12 |archive-date=2019-12-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191212213343/http://entertainment.mongolnews.mn/%25D0%2590%25D1%2580%25D1%2585%25D0%25B8%25D0%25B2/fwd |url-status=dead }}</ref> 2010 онд МОНЦАМЭ тус байгууллагын Удирдах зөвлөлийн гишүүнээр сонгогдож, 2013 онд улиран сонгогдов<ref>http://baabar.mn/article/5754</ref>. Харин 2016 онд Техникийн зөвлөлийн гишүүнээр сонгогджээ. 2019 оны 11 дүгээр сард [[Өмнөд Солонгос|БНСУ-ын]] нийслэл [[Сөүл]] хотноо болсон Ерөнхий Ассамблейн хуралд ерөнхий захирал Б.Ганчимэг тэргүүтэй төлөөлөгчид оролцсон бөгөөд энэ удаа МОНЦАМЭ агентлаг тус байгууллагын Удирдах зөвлөлд дахин сонгогдсон байна<ref>https://montsame.mn/mn/read/206395</ref>. ====МОНЦАМЭ ба ЮНЕСКО==== Агентлаг 1978 онд ЮНЕСКО-той өргөн хүрээнд хамтран ажиллах тухай санамж бичигт гарын үсэг зуржээ. ЮНЕСКО 1991-1992 онд МОНЦАМЭ агентлагт хэвлэлийн эх бэлтгэх компьютерийн систем тэргүүтэй орчин үеийн тоног төхөөрөмж нийлүүлсэн бөгөөд өнгөрсөн хугацаанд агентлагийн үйл ажиллагааг боловсронгуй болгох, техник хангамж сайжруулах, тоног төхөөрөмж шинэчлэх хэд хэдэн төслийг амжилттай хэрэгжүүлжээ. ===МОНЦАМЭ-гийн Алтан дүрэм=== Ерөнхий захирал Т.Баасансүрэнгийн санаачлагаар 2000 онд агентлаг өөрийн "Алтан дүрэм"-ийг бий болгон мөрдөж эхлэв. 2011 онд “Алтан дүрмийн эзэн” цол тэмдгийг батлан, агентлагийн дээд шагнал болгон олгох болжээ. Алтан дүрэм нь: '''Нэг.''' Шуурхай, хамгийн шуурхай, бүхнээс шуурхай '''Хоёр.''' Товчхон, аль болох товчхон, бүр товчхон '''Гурав.''' Үнэн, бодит үнэн, гагцхүү үнэн '''Дөрөв.''' Баталгаатай эх сурвалжтай, баримт нотолгоотой '''Тав.''' Гарчиг содон, лид оновчтой, сэдэв шинэлэг '''Зургаа.''' Хэл хэллэг чихнээ чимэгтэй, нүднээ тусгалтай '''Долоо.''' Дүр дүрслэл яруу бөгөөд уран '''Найм.''' Утга санаа тодорхой, тов тодорхой '''Ес.''' Ойлгомжтой, ой тойнд шингэж үлдэхүйц цэгцтэй<ref>https://documents.tips/documents/-557213c4497959fc0b92f7b6.html</ref>. ===Хүндэт дэвтэр=== 1991 онд агентлагийн 70 жилийн ойгоор МОНЦАМЭ-гийн Хүндэт дэвтрийг бий болгож, Техникийн албаны ажилтан Л.Содномын нэрийг анх бичин 1000 төгрөгөөр шагнажээ. Өнгөрсөн хугацаанд агентлагийг гарамгай удирдаж явсан, шат шатанд он удаан жил өндөр үр бүтээлтэй ажилласан 50 гаруй хүний нэрийг энэ дэвтэрт мөнхжүүлсэн байна. Мөн гадаад улсын дөрвөн иргэний нэр бий нь МОНЦАМЭ агентлагийг тус байгууллагын Удирдах зөвлөлд сонгуулахад ихээхэн хүчин чармайлт гаргасан тухайн үеийн OANA-гийн удирдлагууд ажээ. ==Үе үеийн удирдлагууд== {| class="wikitable" |- ! ! Нэр ! Ажилласан он |- ! 1. | Жамбалын Зундуй | 1957-1964 |- ! 2. | [[Сампилын Жалан-Аажав]] | 1964-1971 |- ! 3. | [[Сэрээтэрийн Пүрэвжав]] | 1971-1982 |- ! 4. | [[Лхагважавын Зантав]] | 1982-1989 |- ! 5. | Чойдорын Түмэндэлгэр | 1989-1990 |- ! 6. | [[Хорлоогийн Цэвлээ]] | 1990.05-1990.10 |- ! 7. | [[Санжаагийн Баяр]] | 1990.10-1990.12 |- ! 8. | [[Чулуунбатын Эрдэнэ]] | 1991-1995 |- ! 9. | [[Баарангийн Пүрэвдаш]] | 1996.02-1996.08 |- ! 10. | [[Сүхбаатарын Амарсанаа]] | 1996-2000 |- ! 11. | [[Тугалхүүгийн Баасансүрэн]] | 2000-2002 |- ! 12. | [[Доржийн Ариунболд]] | 2002-2008 |- ! 13. | Тугалхүүгийн Баасансүрэн | 2008-2012 |- ! 14. | Дүгэрсүрэнгийн Ариунболд | 2012.04-2012.07 |- ! 15. | Сүхбаатарын Алтанцэцэг | 2012.07-2012.11 |- ! 16. | [[Авиан Баатархуяг]] | 2012.11-2016 |- !17. |[[Бадамдоржийн Ганчимэг]] |2016-2022.01 |- ! 18. | [[Гомбосүрэнгийн Амартүвшин]] | 2022.01-2022.11 |- !19. |[[Эрдэнэцогтын Содонтогос]] |2022.11-2025.07 |- !20. |Хүрлээгийн Энх-Орших |2024.07- |} ==Агентлагт ажиллаж байсан алдартнууд== * Сампилын Жалан-Аажав. Төр нийгмийн зүтгэлтэн. МАХН-ын Төв Хорооны Улс Төрийн Товчооны гишүүн, нарийн бичгийн дарга, БНМАУ-ын Ардын Их Хурлын Тэргүүлэгчдийн орлогч дарга асан. * [[Чойжилын Чимид]]. Төрийн шагналт яруу найрагч. * Доржийн Гомбожав. Орчуулагч, яруу найрагч. Шота Руставелийн “Барсан хэвнэгт баатар”, Уолт Уитмэний “Өвсний навч” зэрэг шүлэг найраглал орчуулсан. * Базарын Дашцэрэн. Орчуулагч, дипломатч. Михаил Шолоховын “Дөлгөөн Дон” тэргүүтэй олон зохиол орчуулсан. * Готовын Аким. Орчуулагч, сэтгүүлч. Монгол улсын Соёлын гавьяат зүтгэлтэн. [[Габриель Гарсиа Маркес|Габриэль Маркесийн]] “Зуун жилийн ганцаардал”, [[Чингиз Айтматов]]ын “Цаазын тавцан” зэрэг олон зохиол орчуулсан. * [[Санжаагийн Баяр]]. Улс төрч. Монгол улсын 25 дахь ерөнхий сайд. * Дашдоржийн Баярхүү. Дипломатч, хятад судлаач. * Балчинжавын Долгион. Хөгжмийн зохиолч, продюсер. Монгол улсын Урлагийн гавьяат зүтгэлтэн. ==Сонирхолтой баримтууд== * 60-аад онд МОНЦАМЭ-гийн ажилчдын хашаа одоогийн I дунд сургуулийн урд талд байжээ. * Огторгуйн нислэг, огторгуйн нисэгч гэж хэлдэг байсныг эрдэмтэн О.Намнандоржийн тайлбарлаж хэлж өгснөөр халж, сансар гэдэг үг хэрэглэдэг болсон талаар тоймч Б.Дүгэр дурссан бий. (Ахмад сэтгүүлч Г.Балдандоржийн дурссанаар бол академич [[Цэндийн Дамдинсүрэн|Ц.Дамдинсүрэн]] тийн хэлж өгсөн) * МОНЦАМЭ-гийн анхны захирал Ж.Зундуй [[1945 оны чөлөөлөх дайн|1945 оны Чөлөөлөх дайнд]] сөнөөгч онгоцны буудагчаар оролцож явжээ. * 1970-аад онд олон түмний дунд “МОНЦАМЭ гэж өндөр цагаан залуу цэрэгт хамт байж билээ, үгүй мөн их юм мэддэг нөхөр шүү” гэж нэг хүн ярьсан” гэх онигоо гарч байсан гэдэг<ref>{{Cite web |url=http://www.bolod.mn/News/114227.html |title=Archive copy |access-date=2019-12-12 |archive-date=2019-12-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191212221504/http://www.bolod.mn/News/114227.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://dnn.mn/%D0%BC%D0%B7%D1%8D-%D0%B8%D0%B9%D0%BD-%D1%88%D0%B0%D0%B3%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D1%8F%D1%80%D1%83%D1%83-%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%B3%D1%87-%D0%B6%D0%B8%D0%B3%D0%BC%D1%8D%D0%B4%D0%B8%D0%B9%D0%BD-%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%81%D0%B0%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD-%D0%B0%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BB-%D1%85%D0%B8%D0%B9%D0%BC%D0%BE%D1%80%D1%8C-%D1%85%D0%BE%D1%91%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%85%D0%BE%D0%BE-%D1%85%D2%AF%D1%87%D0%B8%D0%BD%D0%B4-%D0%B0%D0%BC%D1%8C%D0%B4-%D1%8F%D0%B2%D0%BD%D0%B0/ |title=Archive copy |access-date=2019-12-12 |archive-date=2021-10-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211027141010/https://dnn.mn/%D0%BC%D0%B7%D1%8D-%D0%B8%D0%B9%D0%BD-%D1%88%D0%B0%D0%B3%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D1%8F%D1%80%D1%83%D1%83-%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%B3%D1%87-%D0%B6%D0%B8%D0%B3%D0%BC%D1%8D%D0%B4%D0%B8%D0%B9%D0%BD-%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%81%D0%B0%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD-%D0%B0%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BB-%D1%85%D0%B8%D0%B9%D0%BC%D0%BE%D1%80%D1%8C-%D1%85%D0%BE%D1%91%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%85%D0%BE%D0%BE-%D1%85%D2%AF%D1%87%D0%B8%D0%BD%D0%B4-%D0%B0%D0%BC%D1%8C%D0%B4-%D1%8F%D0%B2%D0%BD%D0%B0/ |url-status=dead }}</ref>. * 1965 онд МОНЦАМЭ-д лавлах товчоо байгуулах СнЗ-ийн тогтоолд “...онцгой үүрэгтэйг харгалзан МОНЦАМЭ-гийн шаардсан тоо баримт, мэдээ зэргийг цаг тухайд нь саадгүй, үнэн зөвөөр гарган өгч байхыг яам, тусгай газрын дарга нарт үүрэг болгосугай” гэжээ. * Гол төлөв гадаад хэлтэй сэтгүүлчдийн ажилладаг байгууллага учраас боловсон хүчнийхээ нэлээдийг гадаадад бэлтгэж байсан бөгөөд [[1969 он]]ы байдлаар гадаадад нийт 74 оюутан сурч байснаас 13 нь мөн онд Москвад, Морис Торезийн нэрэмжит гадаад хэлний дээд сургуульд суралцахаар явж байжээ. (Г.Адьяагийн дурсамжаас) * Гэрэл зургийн газар нь аппарат хэрэгсэл, лабораторийн тоног төхөөрөмж сайтай, зөвхөн 1970 онд гэхэд МОНЦАМЭ-гийн шугамаар 70 мянган рублийн бараа материал гадаадад захиалж авчруулсны нэлээд хэсэг нь гэрэл зургийн редакцид оногдож байжээ. (Г.Адьяагийн дурсамжаас) * 1970-80-аад онд Монгол телевизээр “Алсаас бичигчийн туузнаас” хэмээх нэртэй нэвтрүүлэг гардаг байсан нь даруй МОНЦАМЭ-гийн мэдээ хүлээн авах телетайп аппаратын монгол нэрийг авч хэрэглэсэн хэрэг болно. * 2006 оны байдлаар тус агентлагт 30-аас дээш жил ажилласан хүн 11 байв. Дээд тал нь 41 жил ажиллажээ. * Агентлаг 2001 онд анх удаа “Оны хүн”-ээ шалгаруулсан бөгөөд тухайн үеийн “Mongol Messenger” сонины эрхлэгч Ч.Эрдэнийг “Математик зарчмууд ба язгуур матери” ном бичсэний учир хүртээж байв. * “Мөнгү Шяоши Бао” сонины анхны эрхлэгч Д.Дүнгэр-Яйчилын гэргий Надя “Новости Монголий” сонинд ажиллаж байсан бол охин Д.Солонго нь 2000-аад онд энэ сонины эрхлэгч байжээ<ref>http://www.fact.mn/3732.html</ref>. * “Инээмсэглэл” хамтлаг анх 1979 онд анх “МОНЦАМЭ” агентлагийн дэргэд байгуулагдаж байв<ref>https://news.mn/r/8910/</ref>. *1989-1992 онд Агентлаг зах зээлийн шилжилтийн хүнд үед орлогч захирал Цэдэн-Ишийн Авирмэд өөрийн хичээл зүтгэлээр уг хүндрэлийг даван туулахад ихээхэн хувь нэмэр оруулсан юм. ==Ашигласан ном зохиол== * “МОНЦАМЭ” агентлаг 80 жилийнхээ ойн баярыг тэмдэглэн өнгөрүүлсэн нь”. 2001 он. Эмхэтгэсэн Б.Наминчимэд. * “Миний нэр, миний гэр МОНЦАМЭ”. 2001 он. Эмхэтгэсэн Г.Балдандорж, ерөнхий редактор Т.Баасансүрэн. * “Үндэсний мэдээллийн агентлаг-Тусгаар тогтнолын бэлэг тэмдэг”. Мэдээллийн МОНЦАМЭ агентлагийн тухай хуулийн төсөл боловсруулж бэлтгэх ажлын хэсгээс зохион байгуулсан семинарын тэмдэглэл. 2002 он. Эмхэтгэсэн Б.Наминчимэд. * “МОНТА буюу МОНЦАМЭ: Түүний өнөөдөр маргааш”. 2002 он. Эмхэтгэсэн Т.Баасансүрэн. * Т.Баасансүрэн. “МОНЦАМЭ: Үе үеийнхэн”. 2002 он. * А.Л.Молчанов. “Газетная пресса России в годы революции и Гражданской войны: (окт. 1917-1920 г.г.)”. 2002 он. “Издатпрофпресс” хэвлэлийн газар. ISBN 5-85405-0133-7 * “МОНЦАМЭ Монгол улсын нэрийн хуудас”. 2011 он. Ерөнхий редактор Т.Баасансүрэн. * С.Амарсанаа. “Ардчилсан хувьсгалын тэргүүн эгнээнд”. 2011 он. ISBN 978-99962-902-1-3 * Т.Баасансүрэн. “МОНЦАМЭ: Үе үеийнхэн”. 2011 он. ISBN 978-99962-918-0-7 * “Монголд мэдээллийн агентлаг үүсч хөгжсөн нь”. Эрдэм шинжилгээ, онол практикийн бага хурлын тэмдэглэл. 2011 он. Эмхэтгэсэн Б.Наминчимэд. * “Монголын сэтгүүлзүйн үүсэл, хөгжил”. Эрдэм шинжилгээ, онол практикийн бага хурлын тэмдэглэл. 2011 он. Эмхэтгэсэн Ш.Батболд. * “Дэлхийг Монголд, Монголыг дэлхийд”. Монгол, англи хэлээр. 2016 он. Ерөнхий редактор Ш.Батболд. ==Эх сурвалж== {{лавлах холбоос|4}} [[Ангилал:Монголын хэвлэл мэдээлэл]] 75upsk5m352uq2m35x9bbbxrlgoc1ub 852358 852357 2026-04-06T00:58:25Z Munkhbaatar Moogey 103747 852358 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс компани | name = "Монголын Цахилгаан Мэдээ" (МОНЦАМЭ) агентлаг | image = Montsame.jpg | logo = | caption = | type = | genre = Мэдээллийн агентлаг | fate = | predecessor = | successor = | foundation = 1921 оны VII сарын 19 | founder = [[Монгол Ардын Нам|МАН]] | defunct = | location_city =Улаанбаатар | location_country =Монгол | location = | locations =Чингэлтэй дүүрэг, 1-р хороо, Б.Жигжиджавын-8 | area_served = | key_people = [[Хүрлээгийн Энх-Орших]] <br />(Дарга)<br /> | industry = | products = Бүх төрлийн мэдээ мэдээлэл, [[сонин]], сэтгүүл, товхимол, [[гэрэл зураг]], хэвлэлийн бүтээгдэхүүн | services = | revenue = | operating_income = | net_income = | aum = | assets = | equity = | owner = | num_employees = 108 | parent = | divisions = | subsid = | homepage = [http://www.montsame.mn/ montsame.mn] | footnotes = | intl = |company_logo=}} '''МОНЦАМЭ агентлаг''' нь [[Монгол улс|Монгол улсын]] үндэсний мэдээллийн төв байгууллага юм<ref>http://www.info.mn/news/{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Албан ёсны түүх бичлэгээр бол [[1921 он]]д байгуулагдсан бөгөөд [[Ази тив|Ази тивийн]] ууган агентлагуудын нэг<ref>://baabar.mn/article/5754</ref>. Мөн Монгол улсын хамгийн анхны төрийн байгууллагуудын нэг. [[20-р зуун|XX зуунд]] Монгол улсын талаарх мэдээ мэдээллийг олон улсад түгээх, тус улсыг гадаад ертөнцөд сурталчлахад гол үүрэг гүйцэтгэсэн нь өнөө ч хэвээр бөгөөд өдгөө гадаадын дөрвөн хэлээр сонин сэтгүүл эрхлэн гаргаж дэлхийн улс орнуудад мэдээлэл түгээхийн зэрэгцээ найман хэлээр гадаадаас мэдээлэл хүлээн авч дотоодод дамжуулж байна. Ази-Номхон далайн мэдээллийн агентлагуудын байгууллагын (OANA) гишүүнээр [[1981 он]]д элссэн<ref>https://www.montsame.mn/mn/read/51531</ref>. [[2019 он]]ы байдлаар 35 орны 44 мэдээллийн агентлагт Монгол улсын талаар мэдээ мэдээлэл дамжуулан өгч байна<ref>://news.mn/r/741949/</ref>. Орон даяар өөрийн сурвалжлагч нарыг ажиллуулан тогтмол мэдээ хүлээн авдаг Монголын цорын ганц мэдээллийн байгууллага юм. Улсын төсвөөс санхүүждэг боловч [[Монгол Улсын Засгийн Газар|Засгийн газар]] болон бусад аливаа төрийн институцид одоогоор албан ёсоор харьяалагддаггүй. [[1998 он]]д баталсан Хэвлэл мэдээллийн эрх чөлөөний тухай хуульд “Төрийн байгууллага өөрийн мэдэлд [[Олон нийтийн мэдээллийн хэрэгсэл|хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэлтэй]] байхыг хориглоно” хэмээн заасантай холбоотойгоор агентлагийн статус [[2005 он]]оос хараахан тодорхойгүй явж ирсэн бөгөөд эрхзүйн орчныг нь тусгай хууль гарган зохицуулах хүчин чармайлт одоогоор үр дүнд хүрээгүй байна<ref>https://montsame.mn/mn/read/180987</ref>. МОНЦАМЭ гэдэг нь Монголын цахилгаан мэдээ гэсэн үгийн товчлол болно<ref>https://news.mn/r/510465/</ref>. ==Нэрийн учир== 1921 оны гуравдугаар сарын 18-нд, журамт цэрэг [[Хиагт]]ыг гамингаас чөлөөлсөн тухай Зөвлөлт Орос улсад илгээсэн мэдээг Монголын цахилгаан мэдээний агентлагийн анхны мэдээ байсан гэж үздэг бөгөөд "МОНТА" гэсэн нэрээр илгээжээ <ref>https://www.montsame.mn/mn/read/195870</ref>. Энэ нь Монгольское Телеграфное Агентство (Монголын цахилгаан мэдээний агентлаг) гэсэн орос үгийн товчлол байсан болно. 1921 оны долдугаар сард Монголын цахилгаан мэдээг сурвалжлан хурааж нэвтрүүлэх газрыг албан ёсоор байгуулахад<ref>{{Cite web |url=http://www.mglnews.mn/content/read/66131/MONTsAME-agyentlag-95-nas-khurchee.htm |title=Archive copy |access-date=2019-12-12 |archive-date=2019-12-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191212200418/http://www.mglnews.mn/content/read/66131/MONTsAME-agyentlag-95-nas-khurchee.htm |url-status=dead }}</ref> <ref>{{Cite web |url=http://www.journalism.mn/a/63364 |title=Archive copy |access-date=2019-12-12 |archive-date=2019-12-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191212200429/http://www.journalism.mn/a/63364 |url-status=dead }}</ref> <ref>https://news.mn/r/566817/</ref>МОНТА хэмээх нэрийг баталгаажуулсан бөгөөд үүнээс хойш уг нэр ялангуяа гадаадтай мэдээ солилцоход гол төлөв энэ хэвээр хэрэглэгдэж явсаар 1950-иад онтой золгов. [[1957 он]]д Үндэсний мэдээний агентлагийг шинээр сэргээн байгуулахад албан ёсны нэрийг Монголын цахилгаан мэдээний газар, товчлолыг МОНЦАМЭ хэмээн тогтжээ. МОНТА нэрээр гадаадад анхны мэдээг илгээхэд агентлагийг даргалж байсан Оросын иргэн И.Г.Демко [[1967 он]]д Монголд ирэхдээ “Анх МОНЦАМЭ нэрээр байгуулагдсан. Гадаадад МОНТА, дотооддоо бол МОНЦАМЭ гэдэг байсан” хэмээн ярьж байжээ. [[1968 он]]д [[Монголын үнэн|“Үнэн” сонин]]д [[Налайх]]ын уурхайн ажилтан Монцамэ<ref>http://itoim.mn/article/tSp6n/11939</ref> гэдэг хүний тухай мэдээ гарсан бөгөөд “Уурхайн ажилтан хүн чинь дор хаяж хорин хэдэн настай байх ёстой. Тэгэхээр 1930-40 онд төрсөн байж таарна. Тэр үед хүүхдэд ийм нэр өгч байсныг бодоход МОНЦАМЭ гэдэг байгууллагыг тухайн үед олон түмэн мэддэг, идэвхтэй үйл ажиллагаа явуулдаг газар байжээ гэж үзэж болохоор байна” гэж МОНЦАМЭ агентлагт олон жил удирдах ажил хийсэн Г.Адьяа дурссан бий. ==Түүх== ===Анхны мэдээ=== "МОНТА" мэдээлэв" гэсэн эх сурвалжтай анхны мэдээ 1921 оны гуравдугаар сарын 18-ны өдөр тухайн үеийн Алс Дорнодын Бүгд найрамдах Улсын ДАЛЬТА агентлаг руу цацагджээ. <ref>{{Cite web |url=http://www.infomongol.mn/a/70892 |title=Archive copy |access-date=2019-12-12 |archive-date=2019-12-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191212200402/http://www.infomongol.mn/a/70892 |url-status=dead }}</ref>. ДАЛЬТА (Дальневосточное телеграфное агентство) нь Байгалын чанад, [[Алс Дорнод]]од цагаантны хөдөлгөөн дарагдсаны дараа [[Большевик|большевик]] эрх баригчдын байгуулсан, [[Алс Дорнодын Бүгд Найрамдах Улс|АДБНУ]]-ын албан ёсны мэдээний агентлаг юм. “Монголын анхны цахилгаан мэдээний агентлаг МОНТА-г ДАЛЬТА-гийн дэмжлэг хүч хөрөнгөөр үүсгэн байгуулсан” гэж Оросын судлаач Л.А.Молчанов бичсэн бий<ref>http://evartist.narod.ru/text9/{{Dead link|date=Долдугаар сар 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. [[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ аймгийн]] [[Алтанбулаг сум|Алтанбулаг сумын]] нутгаас МОНТА-гийн илгээсэн анхны мэдээ Монгол ардын журамт цэрэг [[Хиагтыг чөлөөлөх тулалдаан|Хиагтыг гамин цэргээс чөлөөлсөн]] тухай байсан бөгөөд ДАЛЬТА-гаас [[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Холбоот Орос Улс|Зөвлөлт Орос Улсын]] мэдээний төв агентлаг РОСТА уламжилснаар "Правда" сонинд нийтлэгдэж<ref>{{Cite web |url=http://www.infomongol.mn/a/70892 |title=Archive copy |access-date=2019-12-12 |archive-date=2019-12-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191212200402/http://www.infomongol.mn/a/70892 |url-status=dead }}</ref>, харийн түрэмгийлэгчдийн эсрэг Монголын хувьсгалчдын байгуулсан анхны томоохон ялалтыг дэлхий дахины сонорт тунхагласан байна<ref>{{Cite web |url=http://www.infomongol.mn/a/70892 |title=Archive copy |access-date=2019-12-12 |archive-date=2019-12-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191212200402/http://www.infomongol.mn/a/70892 |url-status=dead }}</ref>. "Монголчуудын бослого" гэсэн гарчигтай энэ мэдээг бичиж дамжуулсан хүн нь Оросын иргэн И.Г.Демко байв. Тэрбээр [[Монголын Ардын арми|Ардын армийн]] Улс төрийн газрын зөвлөх-сургагч (Зарим эх сурвалжид, Ардын цэргийн сурган боловсруулах газрын анхны 16 зөвлөх сургагчийн нэг<ref>{{Cite web |url=http://www.sonin.mn/news/politics-fb-bot/99356 |title=Archive copy |access-date=2019-12-12 |archive-date=2019-02-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190202063140/http://www.sonin.mn/news/politics-fb-bot/99356 |url-status=dead }}</ref><ref>http://baabar.mn/article/5901</ref>) бөгөөд Монголын цахилгаан мэдээний агентлаг буюу МОНТА-гийн анхны эрхлэгчээр ажиллаж байжээ<ref>http://xn----8sbenbrquebb4afq7e.xn--p1ai/news/Redaktor---pochetnyy-partizan-{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Хожим [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс |БНМАУ-ын]] Хувьсгалт тэмцлийн ахмад зүтгэлтэн болсон. Агентлаг байгуулах, анхны мэдээ илгээх ажлыг [[Дамдины Сүхбаатар|Д.Сүхбаатарын]] даалгавраар гүйцэтгэсэн хэмээн тэрбээр нэг бус удаа дурссан байдаг. [[2010 он]]д МОНЦАМЭ агентлаг санаачлан Сэлэнгэ аймгийн Алтанбулаг суманд, Монгол ардын хувьсгалт цэргийн жанжин штаб анх байрлаж байсан байрны хананд “Монголчуудын бослого” мэдээнд зориулсан дурсгалын самбарыг байрлуулсан байна. ===Албан ёсоор байгуулагдсан нь=== [[File:Гүн Цэдэвсүрэн.jpg|thumb|Цахилгаан мэдээний ерөнхий хорооны шийтгэх түшмэл, гүн Цэдэвсүрэн.]] МОНТА-г албан ёсоор байгуулах ажил МАН-ын Төв хороо, Засгийн газрын түвшинд яригдахын зэрэгцээ улс оронд өрнөж буй үйл явдлын талаар гадаадад мэдээлэх үйл ажиллагаа тасалдахгүй явсаар 1921 оны тавдугаар сарын 19-ний өдөр хуралдсан Төв хорооны хурлаас МОНТА хэмээх нэртэй Монголын цахилгаан мэдээг сурвалжлан нэвтрүүлэх газрыг байгуулахыг дэмжиж, Засгийн газарт шийдвэрлүүлэхээр шилжүүлжээ. Монголд [[Ардын хувьсгал]] ялсныг тунхагласны дараахан буюу 1921 оны долдугаар сарын 19-нд хуралдсан Ардын засгийн газрын VI хуралдаанаас Дотоод яамны харьяанд Шуудан бичиг, цахилгаан мэдээний ерөнхий хороог байгуулах тогтоол гаргаж, гүн Цэдэвсүрэнг ерөнхийлөн захирах буюу шийтгэх түшмэлд (Цэдэвсүрэн нь [[Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал|1911 оны хувьсгалаас]] өмнөхөн [[Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орон|Өвөр Монголоос]] [[Улаанбаатар|Да хүрээнд]] ирж суурьшсан хүн бөгөөд Монголын анхны хоршооны дарга байгаад [[1922 он]]д [[Дундад Иргэн Улс|Хятадад]] ажлаар явж ахуйдаа өвчнөөр өөд болжээ), И.С.Маслюковыг туслах түшмэлд тус тус тохоон томилсон байна. Энэ нь өнөөгийн МОНЦАМЭ агентлаг, “Монголын Цахилгаан Холбоо” ХК, “Монгол Шуудан” ХК зэрэг байгууллагын үндэс суурь тавигдсан хэрэг байв. Улмаар МОНТА-гийн ажиллах дүрмийг 1921 оны 11 дүгээр сарын нэгний өдөр болсон Засгийн газрын 21 дүгээр хуралдаанаар баталж, агентлагийг Гадаад явдлын яаманд харьяалуулсан бол 1922 оны хоёрдугаар сарын гурваны өдрийн Засгийн газрын тогтоолоор Цэргийн яамны сурган боловсруулах хэлтэст шилжүүлжээ. ===Гадаадад хүлээн зөвшөөрүүлсэн нь=== МОНТА агентлагийг хүлээн зөвшөөрсөн анхны гадаад улс бол АДБНУ байв. Монголын тал тус улсын Шуудан, төмөр утасны хэрэг эрхлэх газартай харилцан мэдээ солилцох тухай 14 зүйлт гэрээ байгуулж, Цэдэн-Иш тэргүүтэй Монголын Засгийн газрын төлөөлөгчид гарын үсэг зураад [[Улаан-Үд|Дээд-Үд]] хотод буцаж ирсэн тухай ДАЛЬТА агентлаг 1922 оны эхээр мэдээлж байжээ. ===Тоног төхөөрөмж=== Тухайн үед Монголд [[радио]] холбоо гэж бараг байхгүй, зөвхөн утсан харилцаа байв. Засгийн газрын хуралдаанд Гадаад яамнаас оруулсан нэгэн бичигт, Нийслэл хүрээний зүүн хойд дэнжид [[Үндэсний Хувьсгалт Арми|гамин цэргийн]] үед босгосон У шян дян хэмээх нэртэй, радио долгион цацах гурван өндөр багана бүхий антентай станцын тухай дурдахдаа “... утасгүй цахилгаан мэдээний хороог Цэргийн яаманд шилжүүлэх тухай” заасан нь МОНТА-гийн техник, тоног төхөөрөмжийн анхдагч байсан байж болох юм. Энэ нь Хятадын цэрэг [[1919 он]]д [[Богд хаант Монгол улсыг хятадууд цэрэглэн эзэлсэн нь|Нийслэл хүрээг эзлэхэд]] генерал [[Сю Шүжан|Сюй Шүжан]] [[Англи]] улсаас захиалан авчруулж, суурилуулан хэрэглэж байсан цахилгаан мэдээ дамжуулах радио станц байв<ref>http://crc.gov.mn/contents//raw/5/3/564/ppt1_{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. 1919-1922 онд [[Монголын говь]]д ажилласан Америкийн судлаач [[Рой Чапмен Эндрюс|Р.Эндрюсийн]] экспедицийнхэн энэ станцыг ашиглаж байжээ<ref>http://crc.gov.mn/contents//raw/5/3/564/ppt1_{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Тэрхүү гурван антенын үлдэц одоо ч бий<ref>http://crc.gov.mn/contents//raw/5/3/564/ppt1_{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Үүнээс гадна Хаант засгийн газраас Нийслэл хүрээнд байгуулсан холбооны хэрэгсэл, шугам, утас, байшин барилга зэргийг Монгол-Зөвлөлт Орос улсын хооронд найрамдалт харилцаа тогтоох тухай гэрээний дагуу манай улсад үнэ төлбөргүй шилжүүлсэн байв. 1922 оноос гаргаж эхэлсэн “Бюллетень МОНТА” сонины 1922 оны №11-д бичихдээ, "Өргөө дэх радио станц [[Франц]]ын Бордо, Ноуэн, Оросын [[Москва]]гаас ирүүлж буй мэдээг өдөрт нь хүлээж авч чадаж буй" хэмээсэн бий. ===Үйл ажиллагаа=== Агентлаг 1922 оноос товч мэдээний “Бюллетень МОНТА” сониныг [[Орос хэл|орос хэлээр]], “Хураангуй сэтгүүл” сониныг [[Монгол хэл|монгол хэлээр]] тус тус эрхлэн гаргаж, дотоод гадаадад болж буй үйл явдлын мэдээг олон нийтэд хүргэж байв. "Бюллетень МОНТА”, “Хураангуй сэтгүүл” сонины мэдээнүүд нь Монголд цахилгаан мэдээний агентлагийн цоо шинэ хэв маягийн үндэс суурийг тавьсан төдийгүй Монголын сэтгүүлзүйд мэдээ мэдээллийн товч тодорхой хэлбэрийг үүсгэн бий болгож, хөгжүүлсэн” хэмээн судлаачид тэмдэглэжээ. Эдгээр хоёр сониныг эрхлэн гаргахын зэрэгцээ МОНТА агентлаг Монгол улсын улс төр, эдийн засаг, нийгмийн амьдралын талаарх цахилгаан мэдээг гадаадад байнга илгээж байжээ. “Бюллетень МОНТА” сонины 1923 оны 50, 51 дугаарт хэвлэгдсэн “МОНТА-гийн үйл ажиллагааны тайлан”-д дурдсаныг үзвэл 1922 оны 6-12 дугаар сард гэхэд “... 3206 үг бүхий 25 багц мэдээллийг гадагш илгээсэн бөгөөд эдгээр мэдээ нь [[Москва]], [[Чита]], [[Эрхүү]] болон [[Новосибирск|Новониколаевскийн]] чиглэлд гарсан” байна. ====“Бюллетень МОНТА”==== [[File:"Бюллетень МОНТА".jpg|thumb|"Бюллетень МОНТА" сонины 1922 оны дугаар.]] [[File:"Brief Journal". 1922.jpg|thumb|"Хураангуй сэтгүүл" сонины 1922 оны дугаар.]] "Бюллетень МОНТА" сониныг 1922 оны тавдугаар сарын 25-наас эхлэн долоо хоногт хоёр удаа гаргаж байв. Монголд оршин сууж байсан орос хүмүүс болон Зөвлөлт Орос, АДБНУ-ын иргэдэд Монгол орон, ард иргэдийн аж байдлыг танилцуулах зорилготой, нэг дугаар нь 150-300 хувь хэвлэгддэг байжээ. Тэргүүн өгүүлэл, “Орон нутгийн үйл явдал”, “Юм юмнаас” зэрэг хэд хэдэн булантай, тухайлбал “Монгол орноор” (По Монголий) хэмээх булан бараг дугаар бүрт гарч байв. Гадаад мэдээг “Орос орноор”, “[[Европ]]оор”, “Алс Дорнодод”, “Хятад орноор”, “[[Япон]] орноор” гэх зэргээр ангилан нийтэлж байжээ. Зарим үед тодорхой нэг сэдэвт бүтэн дугаараа зориулж байсны жишээ нь, 1923 оны №54-т Монгол дахь худалдааны танхимын үйл ажиллагааны талаар дагнан бичжээ. “МОНТА-гийн үйл ажиллагааны тайлан”-д дурдсанаар 1922 оны 6-12 дугаар сард “... орос хэлээр 51 дугаарыг 9845 ш, монгол хэлээр 47 дугаарыг 22500 ш” хэвлүүлсэн байна. 1923 оны зургадугаар сар хүртэл 92 дугаар гарчээ. Нэг сонины үнэ 10 копейк байв. Эрхлэн гаргагч нь Улс төрийн газар, эрхлэгчийг В.Дадиани гэсэн байдаг. Энэ хүний жинхэнэ нэр [[Иосиф Исаевич Генкин]] (Иосиф Израилевич Шаевич) бөгөөд 1922 онд ТАСС-ын сурвалжлагчаар Монголд ирсэн. Өргөө хот дахь Зөвлөлт Оросын төлөөлөгчийн газрын мэдээллийн албыг даргалж байгаад 1926 онд Их Британид Зөвлөлтийн төлөөлөгчийн газрын мэдээлэл хариуцсан нарийн бичгийн дарга, 1927-1929 онд Нью-Йорк томилогдон ажилласан байна<ref>http://irkipedia.ru/content/genkin_iosif_isaevich</ref>. ====“Хураангуй сэтгүүл”==== 1922 оны зургадугаар сарын 22-ноос гарч эхэлсэн “”Хураангуй сэтгүүл” нь нэг талаараа “Бюллетень МОНТА” сонины монгол орчуулга байв. Улс оронд өрнөсөн дотоод үйл явдлыг мэдээлэхийн зэрэгцээ олон улсын байдал, тэр дундаа Зөвлөлт Орос, Хятад, Япон, [[Америкийн Нэгдсэн Улс|Америк]], Англи, [[Франц]], [[Герман]] зэрэг орны тухай мэдээллийг монголчууддаа түлхүү хүргэдэг байсан нь өнөөгийн МОНЦАМЭ агентлагийн дотоод болон гадаад мэдээний албаны үүргийг хариуцаж байсан хэрэг юм. Нэг дугаар нь 500-1000 хувиар хэвлэгдэн тардаг<ref>https://uyangasetguulzui.blogspot.com/</ref>, 1923 оны зургадугаар сар хүртэл 100 гаруй дугаар хэвлэгджээ. ====“Нийслэлийн шинэ сонин”==== [[1923 он]]ы зургадугаар сард хуралдсан МАН-ын II их хурлын тогтоолоор “Бюллетень МОНТА”, “Хураангуй сэтгүүл” сонины үйл ажиллагааг зогсоов<ref>https://camerazev.blogspot.com/2012/05/blog-post_5601.html</ref>. Улмаар “Уриа” сониныг МОНТА-д хавсруулан “Хураангуй сэтгүүл”-ийн суурин дээр “Нийслэлийн шинэ сонин”-ыг гаргахаар шийдвэрлэсэн байна<ref>https://camerazev.blogspot.com/2012/05/blog-post_5601.html</ref>. 1923 оны долдугаар сараас эхлэн гарсан энэ сониныг Монгол Ардын Намын Төв хороо, Цэргийн яамны хэвлэл болгон, эрхлэгчээр нь Б.Намсрай ажиллаж байжээ<ref>https://uyangasetguulzui.blogspot.com/</ref>. Сониныг долоо хоногт нэг удаа 38х60 см хэмжээтэй, 2-4 нүүртэйгээр 300-500 хувь хэвлэн, олон нийтэд үнэ төлбөргүй тарааж байв<ref>https://uyangasetguulzui.blogspot.com/</ref>. 1924 оны хоёрдугаар сар хүртэл 22 дугаар гарчээ<ref>https://camerazev.blogspot.com/2012/05/blog-post_5601.html</ref>. Үүний дараа “Ардын эрх”, улмаар “Үнэн” сонин болж зохион байгуулагдсан<ref>https://uyangasetguulzui.blogspot.com/</ref>. ===1930-1957 он=== 1930-аад оны эхээр “Радиобюро” хэмээх жижиг тасаг улсын холбоонд буй болж, агаарын долгион ашиглан нарийн цаасан лент дээр орос хэлээр, [[Морз|морз]] үсгээр бичигдсэн Зөвлөлтийн ТАСС агентлагийн мэдээг трансметр хэмээх хүлээн авагчаар 24 цагийн турш авдаг болжээ. Улмаар холбооны радио операторч нар бичгийн машинд орос хэлээр буулгаж, хортой цаасаар олшруулан машиндаад Намын төв хороо, Засгийн газар, “Үнэн” сонин, Гадаад яам зэрэг газруудад тогтмол хувилан тарааж байв. Энэ нь МОНТА агентлагийн үйл ажиллагаа үргэлжилсээр байсан хэрэг юм. Тухайн үед МАХН-ын Төв хорооны Ухуулан боловсруулах хэлтсийн дэргэд “Орчуулгын товчоо” нэртэй байв. 1933 онд Улаанбаатар хотод Радио товчоо гэдэг цахилгаан мэдээ нэвтрүүлэх ба хүлээн авах тоног төхөөрөмж бүхий газрыг ЗХУ-ын тусламжтайгаар Харилцан нэвтрэлцэх холбооны ерөнхий хороонд шинээр байгуулжээ. Тэр нь [[1935 он]]ы үеэс ТАСС-ын мэдээг хүлээн авах болов. Тэр мэдээг “Бюллетень ТАСС” буюу “ТАСС-ын сонсгол мэдээ” гэдэг, Монголын сонин хэвлэлүүд авч ашигладаг болсон байна. 1935 онд Монголд баримтат кино, гэрэл зургийн албыг анх байгуулжээ. 1945 оны байдлаар МОНТА нь “Үнэн” сонины дэргэд ТАСС агентлагийн мэдээг хүлээн авч орчуулах маягаар ажиллаж байв. “Өдөр бүр сонины бүтэн хагас нүүрийн хэмжээтэй мэдээг Нацагдорж, Хаян нар морзоор хүлээн авдаг байсан” гэж ахмад ажилтнуудын дурсамжид бий. Ийнхүү 1957 онд орчин үеийн мэдээллийн агентлаг болж дахин шинээр зохион байгуулагдах хүртлээ улс орны үйл явдлыг дотоод, гадаадад мэдээлэх үүргээ гүйцэтгэсээр иржээ. Өөрөөр хэлбэл, 1950-аад оны дунд үе хүртэл МОНТА хэмээх нэрээр үйл ажиллагаагаа явуулж байсан бөгөөд гадаад мэдээг тэр үеийн ЗХУ-ын Элчин сайдын яам болон Монголын холбоогоор дамжуулан авч, Монголын нийгмийн амьдралын тухай мэдээг Чита, Эрхүү, Москва руу дамжуулдаг байв. 1956 онд ТАСС-ын анхны байнгын сурвалжлагч [[А.Денисович]] Монголд ирэв. ===Монголын цахилгаан мэдээний газар буюу МОНЦАМЭ=== XX зууны 60-аад оны босгон дээр Монгол улсад социалист бүтээн байгуулалт эрчимжиж, [[Аж үйлдвэр|аж үйлдвэр]] хөгжин, [[Хөдөө аж ахуй|хөдөө аж ахуйд]] үндсэн өөрчлөлт гарч, бүх нийтээр нэгдэлжих хөдөлгөөн өрнөв. Ард нийтийг соёлжуулах зорилт биелж, насанд хүрсэн бүх хүн бичиг үсэг мэддэг болов. Ингэснээр олон улсын байдлыг нийтэд цаг алдалгүй мэдээлэх, улс түмний энх тайвны төлөөх үйлсэд БНМАУ-ын оруулж буй хувь нэмэр, социалист бүтээн байгуулалтдаа олж буй амжилтыг ах дүү орнууд болон дэлхий дахинд сурталчлах явдал нэн шаардлагатай болжээ. Энэ шаардлагын үүднээс мэдээллийн хамгийн идэвхтэй, шуурхай хэрэгсэл болох Үндэсний мэдээллийн агентлаг байгуулахыг төр засгаас чухалчлан үзээд “Монголын цахилгаан мэдээний газар байгуулах бэлтгэл ажлын тухай” МАХН-ын Төв хорооны УТТ-ын 68 дугаар тогтоол [[1957 он]]ы хоёрдугаар сард гарав. Уг тогтоолоор цахилгаан мэдээний газар байгуулах бэлтгэл ажлыг эрхлэх хороог долоон хүний бүрэлдэхүүнтэй байгуулсан байна. Улмаар ЗХУ-аас мэргэжилтэн ирүүлж зөвлөгөө авах, агентлагийн байр, боловсон хүчин бэлтгэх, холбооны тоног төхөөрөмж гадаадад захиалах, орон тоо, дүрэм боловсруулах зэргээр бэлтгэл хангажээ. Ингээд 1957 оны долдугаар сарын 29-нд Монголын цахилгаан мэдээний газрыг “Үнэн” сонины дэргэд байгуулах шийдвэр гарч, даргаар нь Ж.Зундуйг томилов<ref>http://www.shuud.mn/a/488569</ref>. Улмаар 10 дугаар сарын нэгэнд БНМАУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн дэргэд тусгай газар болгож, товчилсон нэрийг МОНЦАМЭ гэж байхаар тогтжээ<ref>https://news.mn/r/510465/</ref>. ====Анхны мэдээ==== Монголын цахилгаан мэдээний газрын анхны мэдээнүүд “Үнэн” сонины [[1958 он]]ы нэгдүгээр сарын 28-ны дугаарт МОНЦАМЭ гэсэн нэртэйгээр нийтлэгджээ. Тэргүүн нүүрний “Манай оронд” буланд хэвлэгдсэн тэдгээр мэдээ “Гутлын фабрикт”, “Цахилгаан лантуу”, “Хийн гагнуур”, “Шаазангийн үйлдвэрийнхний идэвх”, “100.000 төгрөг хэмнэнэ” гэсэн гарчигтай байв. Харин маргаашийн дугаарт анхны гадаад мэдээнүүд нийтлэгдсэн бол анхны тайлбар өгүүлэл 10 дугаар сарын гурваны өдрийн дугаарт “Кипрт юу болж байна?” гарчигтайгаар гарчээ. БНМАУ-ын Засгийн газрын байр суурийг олон улсад анх удаа уламжилсан нь 1958 оны гуравдугаар сарын 16 бөгөөд энэ нь Хоёр Вьетнамыг нэгтгэх БНАВУ-ын (Хойд Вьетнам) санал санаачилгыг дэмжиж хийсэн албан ёсны мэдэгдэл байв. Гадаадын мэдээллийн агентлагуудаас хамтран ажиллах, мэдээлэл солилцох гэрээг анх ЗХУ-ын ТАСС агентлагтай 1957 оны 10 дугаар сарын зургаанд байгуулж Москва хотод гарын үсэг зуржээ. Мөн оны 12 дугаар сарын 31-нд ТАСС агентлагтай анх удаа телетайпаар холбоо барин, мэдээлэл солилцов. 1958 оны нэгдүгээр сард агентлагийн хэвлэх тасаг байгуулагдаж, Засгийн газар, яамд, төрийн бусад байгууллагуудыг албан хэрэгцээний нууц мэдээгээр шуурхай хангаж эхлэв. Агентлаг “өөрийн бүрэн эрхийнхээ ёсоор” гэсэн тодотголтой анхны мэдэгдлийг 1958 оны 12 дугаар сарын 12-нд гаргасныг “Үнэн” сонин маргааш нь 290 дугаартаа нийтэлжээ. ====Байр==== [[1957 он]]ы 11 дүгээр сарын нэгний өдөр шинэ тутам МОНЦАМЭ агентлаг бие даасан байранд оров. Тухайн үеийн Лениний өргөн чөлөө, Энхтайваны гудамжны уулзвар дахь хоёр давхар энэ байр нь эдүгээгийн “Монголын цахилгаан холбоо” ХК-ийн замын чанх өмнө, [[Санжаасүрэнгийн Зориг|С.Зоригийн]] хөшөөний урд буй Нийслэлийн Ардчилсан намын байр юм. Энд анх 1930-аад онд Мал ба газар тариалангийн яам байрлаж, сайдын албыг давхар хашиж байсан [[Хорлоогийн Чойбалсан|Х.Чойбалсан]] үе үе ирж ажилладаг байжээ. Түүнээс хожим, МОНЦАМЭ агентлаг орохоос өмнө Багшийн дээд сургуулийн оюутны дотуур байр байжээ. 1959 онд тухайн үеийн Радио хороог МОНЦАМЭ агентлагт нэгтгэснээр тус хороо байсан, эдүгээгийн “Зориг” сангийн хоёр давхар байшинд агентлагийн зарим ажилтнууд шилжин байрлажээ. ====Тоног төхөөрөмж==== ЗХУ-д үйлдвэрлэсэн алсын холбооны утсан ба цахилгаан холбооны нягтруулгын төхөөрөмж буюу телетайп Т-63 хэмээх аппарат МОНЦАМЭ-гийн хэрэглээнд зориулагдан Монголд анх нэвтэрчээ. 1957 онд МОНЦАМЭ-г шинээр байгуулахад 20 гаруй телетайп суурилуулсан байна. Монголоор алсаас бичигч хэмээн нэрлэж байсан энэ аппарат өргөн рулонтой туузан дээр [[Кирил үсэг|кирилл бичгээр]], орос хэлээр бичигдсэн ТАСС-ын мэдээг 24 цагаар автоматаар хүлээн авдаг байв. Мөн гадаадад нэвтрүүлэх мэдээг кирилл үсгээс [[Морз|морз үсэг]] рүү шууд цоолборлон гаргаж нэвтрүүлэх төхөөрөмж байжээ. Гадаадын агентлагуудын мэдээг хүлээн авах тусгай чихэвч бүхий богино долгионы ПТ-6 маркийн жижгэвтэр хүлээн авагч дээр [[Англи хэл|англи хэл]]тэй орос мэргэжилтнүүд ажиллаж [[АНУ-ын радио|“Америкийн дуу хоолой”]] зэрэг радио станцуудын мэдээг стенограмм буюу түргэн бичлэгээр хүлээн авдаг байсан байна. ====Удирдлага, бүтэц==== Агентлагийн ерөнхий захирал [[Жамбалын Зундуй]]<ref>{{Cite web |url=http://entertainment.mongolnews.mn/%D0%90%D1%80%D1%85%D0%B8%D0%B2/13y2 |title=Archive copy |access-date=2019-12-14 |archive-date=2019-12-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191214041818/http://entertainment.mongolnews.mn/%25D0%2590%25D1%2580%25D1%2585%25D0%25B8%25D0%25B2/13y2 |url-status=dead }}</ref>, орлогч захирал Очирын Цэрэндорж. Мөн дотоод болон гадаад мэдээний хэлтэс, гадаад хэл дээрх сонин сэтгүүлийн нэгдсэн редакци, гэрэл зургийн газар гэсэн үндсэн бүтэцтэй байжээ. ===1958-1990 он=== ====Хэвлэлүүд==== “Үнэн” сонины дэргэд байсан “Новости Монголий” сониныг орос хэлээр үргэлжлүүлэн гаргах болов. Мөн [[1956 он]]оос монгол, орос хэлээр гарч байсан “Орчин үеийн Монгол улс” сэтгүүлийг Энэтхэг улсад суугаа ЭСЯ-ыг түшиглэн [[1959 он]]оос англи хэлээр гаргаж эхэлжээ. [[1929 он]]д анх гарсан [[Хятад хэл|хятад хэлээрх]] “Ажилчны зам” сониныг “Мөнгү Шяоши Бао” нэртэйгээр [[1964 он]]оос гаргаж эхлэв. Албан хэрэгцээнд зориулсан “МОНЦАМЭ-гийн ногоон мэдээ” хэмээх өдөр тутмын мэдээний хураангуйг [[1960 он]]оос, гадаадын уншигчдад зориулсан “Монголын мэдээ” бюллетенийг [[Англи хэл|англи]], [[Франц хэл|франц хэлээр]] [[1985 он]]оос, “Цаг үе” сэтгүүлийг [[1986 он]]оос гаргажээ. [[1968 он]]д агентлагийн фото редакцийг анх байгуулсан бол [[1979 он]]д Улсын гэрэл зургийн газар Соёлын яамнаас МОНЦАМЭ-гийн бүтцэд шилжиж МРТУХ-ны харьяа Улсын гэрэл зургийн газар болж өргөжин улсын гэрэл зургийн гадаад, дотоод дахь сурталчилгаа нэг газар төвлөрөв. ====Гадаад харилцаа==== Шинэ агентлаг юуны түрүүнд гадаад орнуудын мэдээний төв агентлагуудтай хамтран ажиллах, мэдээ солилцох гэрээ хэлэлцээрийг эрчимтэй байгуулж эхлэв. ТАСС-ын дараа 1958 онд БНХАУ-ын “[[Синьхуа агентлаг|Синьхуа]]” агентлагтай хамтран ажиллах гэрээнд гарын үсэг зуржээ. Улмаар [[Польш]], Ардчилсан Герман, [[Чех|Чехословак]], [[Унгар]], [[Румын]], [[Болгар]], [[Албани]], [[Вьетнам]], [[Умард Солонгос|Ардчилсан Солонгос]] улсын агентлагуудтай хамтран ажиллахаар тохиролцов. 1962 онд [[Африк]] тивээс, тухайн үед социалист чиг баримжаатай болоод байсан [[Гвиней]] улстай анх түрүүн харилцаа тогтоосон байдаг. Хөрөнгөтөн орнуудаас анх Японы “Киодо Цүүшин” агентлагтай 1983 онд холбоо тогтоов. Улмаар 1989 онд Английн “[[Ройтерс]]”, 1990 онд Өмнөд Солонгосын “[[Ренхап]]” агентлагтай хамтын ажиллагааны гэрээнд гарын үсэг зуржээ. Монгол улсаас анх удаа гадаадад суух МОНЦАМЭ агентлаг ба “Үнэн” сонины сурвалжлагчаар дипломатч Б.Дашцэрэн томилогдож, 1963 онд Москвад хүрэлцэн очив. 1981 онд Ази, Номхон далайн бүс нутгийн мэдээллийн агентлагуудын нэгдсэн байгууллагад (OANA) гишүүнээр элсэв. ====Тоног төхөөрөмж==== 1970-аад оноос мэдээ, мэдээлэл хүлээн авах ажиллагаанд БНАГУ-д үйлдвэрлэсэн Т-51, Т-63, ХБНГУ-ын “Lorentz”, “Siemens” компанийн алсаас бичигч аппаратууд, ЗХУ-д үйлдвэрлэсэн “Газета-М” ИСУТА, ТУВ-61 зэрэг холбооны сувгийн төхөөрөмжүүд ашиглаж байв. 1978 оноос Чехословак улсын Т-100 телеграфын аппаратыг ашиглаж эхэлжээ. 1984 онд ЗХУ-ын тусламжаар олон сувгийн холбоо тавигдаж шинэ сувгаар ТАСС, OANA, МОНЦАМЭ-гийн хооронд нэгэн зэрэг мэдээ солилцох боломжтой болов. ЗХУ, БНАГУ-ын гэрэл зургийн газруудад фото зураг дамжуулахдаа Их Британийн “Muirhead” компанийн телефаксимилийн аппарат хэрэглэж байжээ. 1986 онд “Ройтерс” агентлагийн тусламжаар, олон суваг үүсгэх ТСР-16 мультиплексорын төхөөрөмж суурилуулснаар компьютерийн хэрэглээнд шилжих эхлэл тавигдсан байна. 1990 оны нэгдүгээр сард агентлагийн Москва дахь сурвалжлагч П.Шагдар төвтэйгөө анх удаа компьютерээр харилцав. ====Хилийн чанадаас==== 1961 оны 10 дугаар сарын 27-нд [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|НҮБ-ын]] Ерөнхий ассамблейн 16 дугаар чуулганаар БНМАУ-ыг НҮБ-ын гишүүнээр элсүүлсэн тухай мэдээг МОНЦАМЭ агентлаг орон даяар түгээж, төвийн сонин хэвлэлүүдэд нийтлүүлжээ. 1972 оны 8-9 дүгээр сард ХБНГУ-ын [[Мюнхен]] хотноо болсон [[Мюнхений олимп|Зуны Олимпын наадамд]] тус агентлагийн сурвалжлагч О.Зоригт томилогдон ажиллаж, их наадмын тухай МОНЦАМЭ-гийн мэдээ, сурвалжлага Монголын радио, “Үнэн”, “Залуучуудын үнэн” сониноор дамжин Монголын олон нийтэд хүрэв. 1981 оны гуравдугаар сард БНМАУ-ын иргэн [[Жүгдэрдэмидийн Гүррагчаа|Ж.Гүррагчаа]] сансарт ниссэн [[Союз-39|үйл явдлыг]] МОНЦАМЭ агентлагийн тусгай сурвалжлагч Т.Галдан, гэрэл зурагчин С.Батсүх нарын таван хүнтэй баг Байконурын сансрын буудал, Жезказган хотоос сурвалжилжээ<ref>://montsame.mn/mn/read/48542</ref> <ref>{{Cite web |url=http://www.journalism.mn/a/27007 |title=Archive copy |access-date=2019-12-12 |archive-date=2019-12-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191212201138/http://www.journalism.mn/a/27007 |url-status=dead }}</ref>. ====Харьяалал==== БНМАУ-ын СнЗ-ийн 1959 оны тавдугаар сарын зургааны өдрийн 177 дугаар тогтоолоор МОНЦАМЭ агентлаг, Улсын радио хороо, “Орчин үеийн Монгол улс” сэтгүүлийг нэгтгэн, Сайд нарын Зөвлөлийн дэргэдэх Улсын мэдээлэл ба радиогийн хэрэг эрхлэх газрыг байгуулав. 1960 онд Мэдээллийн ба радиогийн хэрэг эрхлэх газрыг мөн СнЗ-ийн дэргэдэх Мэдээлэл, радиогийн улсын хороо болгожээ <ref>http://www.mnb.mn/s/59?type_slug=i</ref>. 1967 онд Мэдээлэл радиогийн улсын хороог Мэдээлэл, радио, зурагт радиогийн хороо гэж нэрлэх болжээ <ref>http://www.mnb.mn/s/6?type_slug=i</ref>. Шинэ хороо байгуулагдсанаас долоо хоногийн дараа Монгол телевиз албан ёсоор нээлтээ хийсэн юм. 1979 онд Мэдээлэл радио, зурагт радиогийн улсын хороог Мэдээлэл, радио телевизийн улсын хороо /МРТУХ/ болгон өөрчлөв. 1990 оны есдүгээр сард шинэ тутам Улсын Бага Хурлын шийдвэрээр Засгийн газрын бүтэц дэх дөрвөн хороог татан буулгасны нэгэнд МРТУХ багтжээ <ref>{{Cite web |url=http://polit.mn/69271 |title=Archive copy |access-date=2019-12-12 |archive-date=2019-12-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191212200734/http://polit.mn/69271 |url-status=dead }}</ref>. Тухайн үед МРТУХ нь Монголын радио, МОНЦАМЭ агентлаг, Монгол телевиз, Телекино үйлдвэр, Улсын гэрэл зургийн газар гэсэн бүтэцтэй, томоохон аж ахуй, авто гарааштай, 1000 гаруй ажилтан, албан хаагчтай байв <ref>{{Cite web |url=https://www.biznetwork.mn/content/24877 |title=Archive copy |access-date=2019-12-12 |archive-date=2019-12-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191212200957/https://www.biznetwork.mn/content/24877 |url-status=dead }}</ref>. МРТУХ-г татан буулгаснаар МОНЦАМЭ нь бие даасан тусгай агентлаг болжээ. Түүнээс хойш Монгол Улсын Засгийн газрын харьяанд явж ирсэн бөгөөд 2022 оноос Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн Тамгын газрын харьяанд шилжсэн. Улмаар удирдлагыг нь Монгол Улсын Ерөнхийлөгч шууд томилдог болсон. ====Байр==== Олонд нэршсэнээр Төв шуудангийн 3-4 дүгээр давхарт 1976 оноос хойш Монголын радиотой хамт байрлаж байгаад 1990 оны зургадугаар сард тухайн үеийн Хөдөлмөр, цалин хөлсний улсын хорооны байр буюу одоогийн байршилдаа (Ц.Жигжиджавын гудамж-8) нүүн иржээ. Хожим 1997 онд Төрийн өмчийн хорооны тогтоолоор уг байр агентлагийн өөрийн өмчид шилжин ирсэн байна. ==Ардчилсан хувьсгалын үе== МОНЦАМЭ агентлагийн ажилтнууд 1990 оны [[1989 оны Монголын ардчилсан хувьсгал|ардчиллын үйл явц]] эхлэх, улмаар амжилтад хүрэх бүхий л үйл явцыг дотоод, гадаадад мэдээлсэн бөгөөд хувьсгалд уриалсан ухуулах хуудас, цуглааны зарлал, сонин сэтгүүлийг өөрийн хэвлэх үйлдвэрт нууцаар хэвлэж байв. Ардчиллын анхны 13-ын нэрийг МОНЦАМЭ агентлагийн “Цаг үе” сэтгүүл анх удаа нийтэлж, олон нийтэд хүргэжээ. 13-ын нэг, сэтгүүлч С.Амарсанаа бичсэн номдоо “... анхны Ерөнхий зохицуулах зөвлөл 15 гишүүнтэй, хоёр орлогчтой, нийтдээ 17 хүн байх ёстой юм. “Цаг үе” сэтгүүлд 13 хүний нэр гарснаас хойш “Анхны 13” гээд хэвшчихсэн юм” хэмээн дурссан бий. Анхдагчдын тоонд ордог Д.Нинж, Д.Энхбаатар, Ц.Энхтүвшин нар МОНЦАМЭ агентлагийн Гадаадад мэдээлэх редакц, “Новости Монголий” сонинд сэтгүүлч, орчуулагчаар ажиллаж байжээ. ==МОНЦАМЭ өнөөдөр== ===Эрхлэн гаргадаг хэвлэлүүд=== ====“Хүмүүн бичиг” сонин==== 1992 онд, МОНЦАМЭ агентлагийн дэд даргаар ажиллаж байсан Т.Галдангийн санаачлагыг захирал Ч.Эрдэнэ дэмжсэнээр<ref>https://www.montsame.mn/mn/read/53810</ref> [[Монгол бичиг|монгол бичгээр]] сонин гаргах болж, “Үнэн” сонины дэргэдэх “Уриа” компанид эхийг бэлтгэн анхны дугаарыг 5000 хувь хэвлэжээ<ref>https://ehhelbichig.wordpress.com/2010/06/12/%D1%82-%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD-%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D0%BD-%D1%81%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BD-%D1%85%D1%8D%D0%B2%D0%BB%D1%8D%D0%BB%D0%B8%D0%B9%D0%B3-%D0%BC%D0%BE%D0%BD/</ref>. Анхны дугаарыг МУИС-ийн багш Ш.Чоймаа хянан тохиолдуулсан бөгөөд сонины толгойг МОНЦАМЭ агентлагийн дарга Ч.Эрдэнэ зурсан түүхтэй<ref>https://www.montsame.mn/mn/read/53810</ref>. Сонины нэрийг яруу найрагч С.Дуламын ижил нэрт шүлгээр нэрлэсэн<ref>https://ehhelbichig.wordpress.com/2010/06/12/%D1%82-%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD-%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D0%BD-%D1%81%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BD-%D1%85%D1%8D%D0%B2%D0%BB%D1%8D%D0%BB%D0%B8%D0%B9%D0%B3-%D0%BC%D0%BE%D0%BD/</ref>. Анхны дугаар А3 хэмжээтэй, хар, цагаан өнгөтэй, дөрвөн нүүр бүхий, гурван төгрөгийн үнэтэйгээр мөн оны тавдугаар сарын 10-нд худалдаанд гарч байжээ<ref>{{Cite web |url=http://archive.olloo.mn/modules.php?name=News&file=article&sid=55904 |title=Archive copy |access-date=2019-12-12 |archive-date=2021-10-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211020153547/http://archive.olloo.mn/modules.php?name=News&file=article&sid=55904 |url-status=dead }}</ref>. Анхны эрхлэгч нь Т.Галдан бөгөөд энэ албанд тасралтгүй 18 жил ажилласан байна. 1994 оны хоёрдугаар улиралд, өнөөг хүртэлх түүхэндээ хамгийн олон буюу 20 мянган захиалагчтай болж, улсын хэмжээнд эхний тавд багтаж байв<ref>https://www.montsame.mn/mn/read/53810</ref>. 1990-ээд оноос хойших Монголын хамгийн анхны бөгөөд цорын ганц монгол бичгээрх сонин юм. Сонинд ажиллаж байсан багш С.Цэцэгмаагийн санаачлагаар “Монголын сайхан бичигтэн” улсын уралдааныг 1996 онд явуулснаас хойш 20 гаруй жил тасралтгүй зохион байгуулж байна<ref>{{Cite web |url=https://www.inews.mn/a/5418 |title=Archive copy |access-date=2019-12-12 |archive-date=2019-12-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191212204838/https://www.inews.mn/a/5418 |url-status=dead }}</ref>. Уралдааны шагналыг Монгол Улсын Ерөнхий сайд МОНЦАМЭ агентлагт биеэр ирж гардуулдаг уламжлалтай<ref>{{Cite web |url=http://www.olloo.mn/n/10123.html |title=Archive copy |access-date=2019-12-12 |archive-date=2019-12-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191212204839/http://www.olloo.mn/n/10123.html |url-status=dead }}</ref>. ====“Мөнгү Шяоши Бао” сонин==== Анх [[1928 он]]д “Ажилчны зам” нэртэйгээр тэр үеийн Монголын үйлдвэрчний ерөнхий зөвлөлөөс Монголд оршин суугч хятад иргэдэд зориулан гаргасан сонин бөгөөд цагаач хятад иргэд эрхэлж байв<ref>http://www.solongonews.mn/content/read/{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. 1930-1940-өөд онд Монгол орны дотоод, гадаад байдлыг шуурхай мэдээлэхийн зэрэгцээ бүтээн байгуулалтын үйл явцыг сурталчлан таниулж, Монголд амьдарч буй хятад иргэдийг энэхүү бүтээн байгуулалтын ажилд уриалан зохион байгуулах суртал ухуулгын үүрэгтэй байжээ. Хэсэг хугацаанд завсарласны дараа [[1964 он]]ы аравдугаар сараас ”Мөнгү Шяоши Бао” (Монголын мэдээ) нэртэйгээр МОНЦАМЭ агентлагаас эрхлэн гаргах болсноор Монгол улсын гадаад сурталчилгааны хятад хэлээрх албан ёсны суваг нь болжээ<ref>http://www.solongonews.mn/content/read/{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Шинэ сонины эрхлэгч нь Д.Дүнгэр-Яйчил байв. Санхүүгийн хүндрэлээс болж [[1991 он]]д хаагдаад, [[1998 он]]д БНХАУ-ын Төрийн зөвлөлийн Хэвлэл мэдээллийн албаны тусламжтайгаар дахин сэргэснээр өнөөг хүртэл тасралтгүй гарч байна<ref>https://www.montsame.mn/mn/read/201372</ref>. ====“Новости Монголии” сонин==== 1942 онд “Үнэн” сонины дэргэд анх гарч эхэлжээ<ref>{{Cite web |url=http://www.sonin.mn/news/culture/3881 |title=Archive copy |access-date=2019-12-12 |archive-date=2019-12-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191212211719/http://www.sonin.mn/news/culture/3881 |url-status=dead }}</ref>. Анхны эрхлэгч нь [[Бямбын Ринчен]] байв<ref>{{Cite web |url=https://updown.mn/8933.html |title=Archive copy |access-date=2019-12-12 |archive-date=2019-12-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191212210212/https://updown.mn/8933.html |url-status=dead }}</ref>. Тухайн үед “Үнэн-Правда” нэртэйгээр гарч байгаад удалгүй “Монгольские новости”, [[1973 он]]д “Новости Монголии” гэдэг нэртэй болсон. [[1972 он]]д “Алтан гадас” одонгоор шагнагдав. [[1980 он]]д буюу оргил үедээ тус сонины захиалагчийн тоо 43000-д хүрч байжээ. Энэ редакцид Монголын тухайн үеийн нийгмийн шилдэг сэхээтнүүд болох гарамгай сэтгүүлч, орчуулагч, гадаад харилцааны мэргэжилтнүүд, дипломатчид ажиллаж байсан түүхтэй. 1991 онд санхүүгийн хүндрэлээс болж хаагдсан боловч [[1994 он]]д дахин гарч, эрхлэгчээр Ч.Түмэндэлгэр, нарийн бичгийн даргаар Б.Долгион нар ажиллав. Хэсэг хугацааны дараа сонины үйл ажиллагаа дахин саатсан боловч [[2002 он]]оос тогтмолжиж жигдрэн өнөөг хүрчээ. Орос хэвлэлийн редакцаас мөн өдөр тутмын “Новости” товхимлыг эрхлэн гаргаж байна. ====“Mongol Messenger” сонин==== Монголд англи хэлээр гарсан анхны сонин. 1991 оны долдугаар сард анх хэвлэгдсэнээс хойш тасралтгүй гарч байна. Анхны эрхлэгч нь Ч.Бүрэнбаяр байв. Монгол улс ардчилсан нийгэмд шилжих түүхэн цаг үед тус улсыг гадаадад таниулах, сурталчлахад “Mongol Messenger” сонин онцгой үүрэг гүйцэтгэжээ. 2001 онд [[ЮНЕСКО]]-гийн нэрэмжит өргөмжлөл хүртсэн. Өдгөө 21 аймгаас гадна дэлхийн 30 гаруй улсад хэвлэмэл болон онлайн хэлбэрээр захиалан уншиж байна. Монгол улсад англи хэлээр гардаг хоёр сонины нэг юм. Нэг дугаар нь дунджаар 1500 хувь хэвлэгдэж байна. Англи хэвлэлийн редакцаас мөн өдөр тутмын “Daily News” товхимлыг эрхлэн гаргаж байна. ====“Монгорү Цүүшин” сонин==== “Монгорү Цүүшин” буюу “Монголын мэдээ” нь япон хэлээрх Монголын анхны төдийгүй цорын ганц сонин юм. 2003 оны 10 дугаар сард анхны дугаар нь гарсан бөгөөд эрхлэгч нь тухайн үеийн МОНЦАМЭ агентлагийн Гадаад сурталчилгааны газрын дарга Г.Пүрэвсамбуу байв. Анх дөрвөн нүүрээр хоёр долоо хоног тутам гарч байсан бол 2009 оноос найман нүүрээр долоо хоногт нэг удаа гардаг болжээ. 2013 онд Монгол улсад суугаа Японы элчин сайдын нэрэмжит шагналыг хүртсэн. Японы “Nikkei Digital” мэдээллийн санд өдөр тутам мэдээлэл нийлүүлдэг Монголын цорын ганц байгууллага юм. ====“Мongolia Today” сэтгүүл==== Монгол улсыг гадаадад сурталчлах зорилгоор 1956 онд “Орчин үеийн Монгол Улс” сэтгүүлийг монгол, орос хэлээр гаргажээ (Оросоор нэгэн үе “Монголия сегодня”, улмаар “Современная Монголия”). [[1959 он]]д уг сэтгүүлийг англи хэлээр гаргах болж, анхны дугаарыг нь [[Энэтхэг]]т суугаа ЭСЯ эрхлэн гаргажээ. Улмаар ЗХУ-ын АПН агентлаг англи хувилбарыг хамтран гаргах болов. МОНЦАМЭ-гийн сурвалжлагчаар [[1970 он]]д Москвад ажиллаж байсан Э.Түмэнжаргал дурсахдаа “Сэтгүүлийн эхийг АПН агентлагт бэлтгэн нэг хэсэг Москвагийн ойролцоо Чехов хотод хэвлүүлдэг байлаа. Хэвлэгдсэн сэтгүүлийг ЭСЯ-нд авчирсан даруйд Ярославын галт тэрэгний буудалд би биеэр аваачин вагонд ачиж явуулдаг байв” хэмээсэн бий. 1990-ээд онд сэтгүүлийн үйл ажиллагаа зогссон боловч 2007 оноос эргэж сэргэн өдгөө Англи хэлний редакцийн бүрэлдэхүүнд улирал тутам гарч байна. ====Бусад==== [[1986 он]]д агентлаг дэргэдээ “Монгол пресс” редакц байгуулж '''“Цаг үе”''' долоо хоног тутмын сэтгүүл гаргасан бөгөөд захиалагчийн тоо дээд тал нь 50 мянгад хүрч байв. Санхүүгийн хүндрэлийн улмаас 1992 онд хаагджээ. 1991 оноос арав хоног тутмын “Ил товчоо” сониныг эрхлэн гаргаж байгаад 1994 онд хувийн хэвшилд шилжүүлсэн байна<ref>https://www.montsame.mn/mn/read/58754</ref>. Олон улсад болж буй үйл явдлыг мэдээлэх “Дэлхийн мэдээ” долоо хоног тутмын сониныг [[1996 он]]оос гаргаж байгаад [[2002 он]]д дотоод мэдээ давамгайлсан нийтлэлийн бодлого бүхий “МОНЦАМЭ мэдээ” сэтгүүлийг гаргахад нэгтгэн зохион байгуулжээ. “МОНЦАМЭ мэдээ” сэтгүүл [[2008 он]]оос өдөр тутмын сонин болж өргөжин гарч байгаад агентлагийн вэбсайтын үйл ажиллагаа эрчимжиж, агуулгын цар хүрээ тэлсэн тул [[2012 он]]д үйл ажиллагаагаа зогсоосон байна. Монголын тухай гадаадын хэвлэлд гарсан мэдээллийг тоймлон орчуулж [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]], [[Монгол Улсын Их Хурал|УИХ]], Засгийн газрын гишүүдийн албан хэрэгцээнд зориулан хэвлэдэг долоо хоног тутмын товхимлыг “МОНЦАМЭ мэдээ” нэрээр [[2013 он]]оос [[2016 он]] хүртэл гаргаж байв. ===Орон нутаг болон гадаадад=== 2001 он гэхэд агентлаг Монгол улсын [[Монгол Улсын аймгууд|бүх аймагт]] сурвалжлагчтай болжээ. Агентлагийн орон тооны сурвалжлагч ОХУ, БНХАУ-д ажиллаж эхэлсэн байна. ===Цахим орчинд=== Агентлаг 1997 онд интернэтийн сүлжээнд холбогдон мөн оны хоёрдугаар сард албан ёсны цахим хуудсаа нээн ажиллуулжээ. 2014 оноос өдөр тутам монгол, англи, орос, хятад, япон таван хэлээр мэдээ, мэдээлэл цацдаг [[Цахим хуудас|цахим хуудсыг]] ашиглалтад оруулав. 2016 онд болсон АСЕМ-ын дээд түвшний 11 дүгээр уулзалтын үеэр МОНЦАМЭ-гийн цахим сайтын мэдээлэл дэлхийн 13 сая хүнд хүрсэн гэдэг тооцоо гарч байсан байна.<ref>https://news.mn/r/741949/</ref>. ===Гадаад харилцаа=== XX зууны 90-ээд он гэхэд МОНЦАМЭ агентлаг социалист хамтын нийгэмлэгийн бүх орны агентлагуудтай хамтран ажиллах гэрээ байгуулан хэрэгжүүлж байв. Өнгөрсөн хугацаанд уламжлалт харилцаагаа зохих ёсоор хадгалахын хамтаар дэлхийн мэдээний томоохон агентлагуудтай мэдээлэл, гэрэл зураг солилцох, [[Сэтгүүлч|сэтгүүлч]], техникийн ажилтнуудаа харилцан айлчлуулах зэргээр тогтвортой хамтран ажиллаж байна. ====МОНЦАМЭ ба OANA==== ЮНЕСКО-гийн санаачлагаар 1961 онд байгуулагдсан Ази, Номхон далайн бүс нутгийн мэдээллийн агентлагуудын нэгдсэн байгууллагад (OANA) МОНЦАМЭ 1981 онд гишүүнээр элсчээ. OANA-гийн олон улсын бага хурал 2001 онд Улаанбаатар хотод болсон бол<ref>{{Cite web |url=http://entertainment.mongolnews.mn/%D0%90%D1%80%D1%85%D0%B8%D0%B2/fwd |title=Archive copy |access-date=2019-12-12 |archive-date=2019-12-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191212213343/http://entertainment.mongolnews.mn/%25D0%2590%25D1%2580%25D1%2585%25D0%25B8%25D0%25B2/fwd |url-status=dead }}</ref> 2010 онд МОНЦАМЭ тус байгууллагын Удирдах зөвлөлийн гишүүнээр сонгогдож, 2013 онд улиран сонгогдов<ref>http://baabar.mn/article/5754</ref>. Харин 2016 онд Техникийн зөвлөлийн гишүүнээр сонгогджээ. 2019 оны 11 дүгээр сард [[Өмнөд Солонгос|БНСУ-ын]] нийслэл [[Сөүл]] хотноо болсон Ерөнхий Ассамблейн хуралд ерөнхий захирал Б.Ганчимэг тэргүүтэй төлөөлөгчид оролцсон бөгөөд энэ удаа МОНЦАМЭ агентлаг тус байгууллагын Удирдах зөвлөлд дахин сонгогдсон байна<ref>https://montsame.mn/mn/read/206395</ref>. ====МОНЦАМЭ ба ЮНЕСКО==== Агентлаг 1978 онд ЮНЕСКО-той өргөн хүрээнд хамтран ажиллах тухай санамж бичигт гарын үсэг зуржээ. ЮНЕСКО 1991-1992 онд МОНЦАМЭ агентлагт хэвлэлийн эх бэлтгэх компьютерийн систем тэргүүтэй орчин үеийн тоног төхөөрөмж нийлүүлсэн бөгөөд өнгөрсөн хугацаанд агентлагийн үйл ажиллагааг боловсронгуй болгох, техник хангамж сайжруулах, тоног төхөөрөмж шинэчлэх хэд хэдэн төслийг амжилттай хэрэгжүүлжээ. ===МОНЦАМЭ-гийн Алтан дүрэм=== Ерөнхий захирал Т.Баасансүрэнгийн санаачлагаар 2000 онд агентлаг өөрийн "Алтан дүрэм"-ийг бий болгон мөрдөж эхлэв. 2011 онд “Алтан дүрмийн эзэн” цол тэмдгийг батлан, агентлагийн дээд шагнал болгон олгох болжээ. Алтан дүрэм нь: '''Нэг.''' Шуурхай, хамгийн шуурхай, бүхнээс шуурхай '''Хоёр.''' Товчхон, аль болох товчхон, бүр товчхон '''Гурав.''' Үнэн, бодит үнэн, гагцхүү үнэн '''Дөрөв.''' Баталгаатай эх сурвалжтай, баримт нотолгоотой '''Тав.''' Гарчиг содон, лид оновчтой, сэдэв шинэлэг '''Зургаа.''' Хэл хэллэг чихнээ чимэгтэй, нүднээ тусгалтай '''Долоо.''' Дүр дүрслэл яруу бөгөөд уран '''Найм.''' Утга санаа тодорхой, тов тодорхой '''Ес.''' Ойлгомжтой, ой тойнд шингэж үлдэхүйц цэгцтэй<ref>https://documents.tips/documents/-557213c4497959fc0b92f7b6.html</ref>. ===Хүндэт дэвтэр=== 1991 онд агентлагийн 70 жилийн ойгоор МОНЦАМЭ-гийн Хүндэт дэвтрийг бий болгож, Техникийн албаны ажилтан Л.Содномын нэрийг анх бичин 1000 төгрөгөөр шагнажээ. Өнгөрсөн хугацаанд агентлагийг гарамгай удирдаж явсан, шат шатанд он удаан жил өндөр үр бүтээлтэй ажилласан 50 гаруй хүний нэрийг энэ дэвтэрт мөнхжүүлсэн байна. Мөн гадаад улсын дөрвөн иргэний нэр бий нь МОНЦАМЭ агентлагийг тус байгууллагын Удирдах зөвлөлд сонгуулахад ихээхэн хүчин чармайлт гаргасан тухайн үеийн OANA-гийн удирдлагууд ажээ. ==Үе үеийн удирдлагууд== {| class="wikitable" |- ! ! Нэр ! Ажилласан он |- ! 1. | Жамбалын Зундуй | 1957-1964 |- ! 2. | [[Сампилын Жалан-Аажав]] | 1964-1971 |- ! 3. | [[Сэрээтэрийн Пүрэвжав]] | 1971-1982 |- ! 4. | [[Лхагважавын Зантав]] | 1982-1989 |- ! 5. | Чойдорын Түмэндэлгэр | 1989-1990 |- ! 6. | [[Хорлоогийн Цэвлээ]] | 1990.05-1990.10 |- ! 7. | [[Санжаагийн Баяр]] | 1990.10-1990.12 |- ! 8. | [[Чулуунбатын Эрдэнэ]] | 1991-1995 |- ! 9. | [[Баарангийн Пүрэвдаш]] | 1996.02-1996.08 |- ! 10. | [[Сүхбаатарын Амарсанаа]] | 1996-2000 |- ! 11. | [[Тугалхүүгийн Баасансүрэн]] | 2000-2002 |- ! 12. | [[Доржийн Ариунболд]] | 2002-2008 |- ! 13. | Тугалхүүгийн Баасансүрэн | 2008-2012 |- ! 14. | Дүгэрсүрэнгийн Ариунболд | 2012.04-2012.07 |- ! 15. | Сүхбаатарын Алтанцэцэг | 2012.07-2012.11 |- ! 16. | [[Авиан Баатархуяг]] | 2012.11-2016 |- !17. |[[Бадамдоржийн Ганчимэг]] |2016-2022.01 |- ! 18. | [[Гомбосүрэнгийн Амартүвшин]] | 2022.01-2022.11 |- !19. |[[Эрдэнэцогтын Содонтогос]] |2022.11-2025.07 |- !20. |Хүрлээгийн Энх-Орших |2025.07- |} ==Агентлагт ажиллаж байсан алдартнууд== * Сампилын Жалан-Аажав. Төр нийгмийн зүтгэлтэн. МАХН-ын Төв Хорооны Улс Төрийн Товчооны гишүүн, нарийн бичгийн дарга, БНМАУ-ын Ардын Их Хурлын Тэргүүлэгчдийн орлогч дарга асан. * [[Чойжилын Чимид]]. Төрийн шагналт яруу найрагч. * Доржийн Гомбожав. Орчуулагч, яруу найрагч. Шота Руставелийн “Барсан хэвнэгт баатар”, Уолт Уитмэний “Өвсний навч” зэрэг шүлэг найраглал орчуулсан. * Базарын Дашцэрэн. Орчуулагч, дипломатч. Михаил Шолоховын “Дөлгөөн Дон” тэргүүтэй олон зохиол орчуулсан. * Готовын Аким. Орчуулагч, сэтгүүлч. Монгол улсын Соёлын гавьяат зүтгэлтэн. [[Габриель Гарсиа Маркес|Габриэль Маркесийн]] “Зуун жилийн ганцаардал”, [[Чингиз Айтматов]]ын “Цаазын тавцан” зэрэг олон зохиол орчуулсан. * [[Санжаагийн Баяр]]. Улс төрч. Монгол улсын 25 дахь ерөнхий сайд. * Дашдоржийн Баярхүү. Дипломатч, хятад судлаач. * Балчинжавын Долгион. Хөгжмийн зохиолч, продюсер. Монгол улсын Урлагийн гавьяат зүтгэлтэн. ==Сонирхолтой баримтууд== * 60-аад онд МОНЦАМЭ-гийн ажилчдын хашаа одоогийн I дунд сургуулийн урд талд байжээ. * Огторгуйн нислэг, огторгуйн нисэгч гэж хэлдэг байсныг эрдэмтэн О.Намнандоржийн тайлбарлаж хэлж өгснөөр халж, сансар гэдэг үг хэрэглэдэг болсон талаар тоймч Б.Дүгэр дурссан бий. (Ахмад сэтгүүлч Г.Балдандоржийн дурссанаар бол академич [[Цэндийн Дамдинсүрэн|Ц.Дамдинсүрэн]] тийн хэлж өгсөн) * МОНЦАМЭ-гийн анхны захирал Ж.Зундуй [[1945 оны чөлөөлөх дайн|1945 оны Чөлөөлөх дайнд]] сөнөөгч онгоцны буудагчаар оролцож явжээ. * 1970-аад онд олон түмний дунд “МОНЦАМЭ гэж өндөр цагаан залуу цэрэгт хамт байж билээ, үгүй мөн их юм мэддэг нөхөр шүү” гэж нэг хүн ярьсан” гэх онигоо гарч байсан гэдэг<ref>{{Cite web |url=http://www.bolod.mn/News/114227.html |title=Archive copy |access-date=2019-12-12 |archive-date=2019-12-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191212221504/http://www.bolod.mn/News/114227.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://dnn.mn/%D0%BC%D0%B7%D1%8D-%D0%B8%D0%B9%D0%BD-%D1%88%D0%B0%D0%B3%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D1%8F%D1%80%D1%83%D1%83-%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%B3%D1%87-%D0%B6%D0%B8%D0%B3%D0%BC%D1%8D%D0%B4%D0%B8%D0%B9%D0%BD-%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%81%D0%B0%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD-%D0%B0%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BB-%D1%85%D0%B8%D0%B9%D0%BC%D0%BE%D1%80%D1%8C-%D1%85%D0%BE%D1%91%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%85%D0%BE%D0%BE-%D1%85%D2%AF%D1%87%D0%B8%D0%BD%D0%B4-%D0%B0%D0%BC%D1%8C%D0%B4-%D1%8F%D0%B2%D0%BD%D0%B0/ |title=Archive copy |access-date=2019-12-12 |archive-date=2021-10-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211027141010/https://dnn.mn/%D0%BC%D0%B7%D1%8D-%D0%B8%D0%B9%D0%BD-%D1%88%D0%B0%D0%B3%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D1%8F%D1%80%D1%83%D1%83-%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%B3%D1%87-%D0%B6%D0%B8%D0%B3%D0%BC%D1%8D%D0%B4%D0%B8%D0%B9%D0%BD-%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%81%D0%B0%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD-%D0%B0%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BB-%D1%85%D0%B8%D0%B9%D0%BC%D0%BE%D1%80%D1%8C-%D1%85%D0%BE%D1%91%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%85%D0%BE%D0%BE-%D1%85%D2%AF%D1%87%D0%B8%D0%BD%D0%B4-%D0%B0%D0%BC%D1%8C%D0%B4-%D1%8F%D0%B2%D0%BD%D0%B0/ |url-status=dead }}</ref>. * 1965 онд МОНЦАМЭ-д лавлах товчоо байгуулах СнЗ-ийн тогтоолд “...онцгой үүрэгтэйг харгалзан МОНЦАМЭ-гийн шаардсан тоо баримт, мэдээ зэргийг цаг тухайд нь саадгүй, үнэн зөвөөр гарган өгч байхыг яам, тусгай газрын дарга нарт үүрэг болгосугай” гэжээ. * Гол төлөв гадаад хэлтэй сэтгүүлчдийн ажилладаг байгууллага учраас боловсон хүчнийхээ нэлээдийг гадаадад бэлтгэж байсан бөгөөд [[1969 он]]ы байдлаар гадаадад нийт 74 оюутан сурч байснаас 13 нь мөн онд Москвад, Морис Торезийн нэрэмжит гадаад хэлний дээд сургуульд суралцахаар явж байжээ. (Г.Адьяагийн дурсамжаас) * Гэрэл зургийн газар нь аппарат хэрэгсэл, лабораторийн тоног төхөөрөмж сайтай, зөвхөн 1970 онд гэхэд МОНЦАМЭ-гийн шугамаар 70 мянган рублийн бараа материал гадаадад захиалж авчруулсны нэлээд хэсэг нь гэрэл зургийн редакцид оногдож байжээ. (Г.Адьяагийн дурсамжаас) * 1970-80-аад онд Монгол телевизээр “Алсаас бичигчийн туузнаас” хэмээх нэртэй нэвтрүүлэг гардаг байсан нь даруй МОНЦАМЭ-гийн мэдээ хүлээн авах телетайп аппаратын монгол нэрийг авч хэрэглэсэн хэрэг болно. * 2006 оны байдлаар тус агентлагт 30-аас дээш жил ажилласан хүн 11 байв. Дээд тал нь 41 жил ажиллажээ. * Агентлаг 2001 онд анх удаа “Оны хүн”-ээ шалгаруулсан бөгөөд тухайн үеийн “Mongol Messenger” сонины эрхлэгч Ч.Эрдэнийг “Математик зарчмууд ба язгуур матери” ном бичсэний учир хүртээж байв. * “Мөнгү Шяоши Бао” сонины анхны эрхлэгч Д.Дүнгэр-Яйчилын гэргий Надя “Новости Монголий” сонинд ажиллаж байсан бол охин Д.Солонго нь 2000-аад онд энэ сонины эрхлэгч байжээ<ref>http://www.fact.mn/3732.html</ref>. * “Инээмсэглэл” хамтлаг анх 1979 онд анх “МОНЦАМЭ” агентлагийн дэргэд байгуулагдаж байв<ref>https://news.mn/r/8910/</ref>. *1989-1992 онд Агентлаг зах зээлийн шилжилтийн хүнд үед орлогч захирал Цэдэн-Ишийн Авирмэд өөрийн хичээл зүтгэлээр уг хүндрэлийг даван туулахад ихээхэн хувь нэмэр оруулсан юм. ==Ашигласан ном зохиол== * “МОНЦАМЭ” агентлаг 80 жилийнхээ ойн баярыг тэмдэглэн өнгөрүүлсэн нь”. 2001 он. Эмхэтгэсэн Б.Наминчимэд. * “Миний нэр, миний гэр МОНЦАМЭ”. 2001 он. Эмхэтгэсэн Г.Балдандорж, ерөнхий редактор Т.Баасансүрэн. * “Үндэсний мэдээллийн агентлаг-Тусгаар тогтнолын бэлэг тэмдэг”. Мэдээллийн МОНЦАМЭ агентлагийн тухай хуулийн төсөл боловсруулж бэлтгэх ажлын хэсгээс зохион байгуулсан семинарын тэмдэглэл. 2002 он. Эмхэтгэсэн Б.Наминчимэд. * “МОНТА буюу МОНЦАМЭ: Түүний өнөөдөр маргааш”. 2002 он. Эмхэтгэсэн Т.Баасансүрэн. * Т.Баасансүрэн. “МОНЦАМЭ: Үе үеийнхэн”. 2002 он. * А.Л.Молчанов. “Газетная пресса России в годы революции и Гражданской войны: (окт. 1917-1920 г.г.)”. 2002 он. “Издатпрофпресс” хэвлэлийн газар. ISBN 5-85405-0133-7 * “МОНЦАМЭ Монгол улсын нэрийн хуудас”. 2011 он. Ерөнхий редактор Т.Баасансүрэн. * С.Амарсанаа. “Ардчилсан хувьсгалын тэргүүн эгнээнд”. 2011 он. ISBN 978-99962-902-1-3 * Т.Баасансүрэн. “МОНЦАМЭ: Үе үеийнхэн”. 2011 он. ISBN 978-99962-918-0-7 * “Монголд мэдээллийн агентлаг үүсч хөгжсөн нь”. Эрдэм шинжилгээ, онол практикийн бага хурлын тэмдэглэл. 2011 он. Эмхэтгэсэн Б.Наминчимэд. * “Монголын сэтгүүлзүйн үүсэл, хөгжил”. Эрдэм шинжилгээ, онол практикийн бага хурлын тэмдэглэл. 2011 он. Эмхэтгэсэн Ш.Батболд. * “Дэлхийг Монголд, Монголыг дэлхийд”. Монгол, англи хэлээр. 2016 он. Ерөнхий редактор Ш.Батболд. ==Эх сурвалж== {{лавлах холбоос|4}} [[Ангилал:Монголын хэвлэл мэдээлэл]] npdxy7x972vfnk2ryu98tt79it63m0x Дарангуйлал 0 38581 852446 737369 2026-04-06T08:00:48Z ~2026-21222-52 103760 852446 wikitext text/x-wiki {{Дэлхий дээрх засаглалын систем}} '''Дарангуйлал''' (лат. dictatura)- төрийн эрх мэдэл тодорхой нэг хүнд болон нэг бүлэг хүмүүст төвлөрсөн улс төрийн дэглэмийг хэлнэ. Энэ нь мөн [[Ангилал:Дарангуйлал| ]] [[Ангилал:Төрийн хэлбэр]] [[Ангилал:Ноёрхлын хэлбэр]] 38knlwu3qt9uidrqv5eawud3kuurydd Рали 0 45793 852350 841874 2026-04-05T19:37:03Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 852350 wikitext text/x-wiki {{Short description|АНУ-ын Хойд Каролина мужийн нийслэл}} {{Инфобокс суурин | name = Рали | native_name = Raleigh | settlement_type = [[АНУ-ын нийслэлүүдийн жагсаалт|Мужийн нийслэл хот]] | nickname = City of Oaks, Raleigh Wood, Oak City<ref>{{cite web|url=https://raltoday.6amcity.com/why-is-raleigh-nicknamed-the-city-of-oaks|title=Why is Raleigh nicknamed the City of Oaks?|last=Delongowski|first=Carly|date=January 21, 2021|website=RAL Today|access-date=November 26, 2022}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.southernliving.com/travel/southern-city-nicknames|title=The Best Nicknames for Southern Cities|last=Wells Shannon|first=Mary|date=August 26, 2022|website=[[Southern Living]]|access-date=November 26, 2022|archive-date=Арван нэгдүгээр сар 27, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221127015321/https://www.southernliving.com/travel/southern-city-nicknames|url-status=dead}}</ref> | image_skyline = {{multiple image | perrow = 1/2/2/2 | total_width = 300 | caption_align = center | border = infobox | image1 = Raleigh Skyline.jpg | caption1 = Рали хотын төвийн тэнгэрийн шугам | image2 = 2015 North Carolina State Capitol.JPG | caption2 = [[Хойд Каролина Мужийн Капитол]] | image3 = NCSU Bell Tower.jpg | caption3 = [[Хойд Каролина мужийн их сургуулийн дурсгалын хонхны цамхаг|Хонхны цамхаг]] | image4 = PNC Arena Raleigh.JPG | caption4 = [[PNC Арена]] | image5 = Fayetteville Street in downtown Raleigh, North Carolina.jpg | caption5 = [[Файетвилл гудамж (Рали)|Файетвилл гудамж]] | image6 = | caption6 = Верхаус дүүрэг | image7 = Raleigh-Convention-Center-Shimmer-Wall-200807-17.jpeg | caption7 = [[Рали Конвеншн Центр]] }} | image_flag = {{multiple image | border = infobox | total_width = 110 | image_style = border:none; | perrow = 1/1 | image1 = Flag of Raleigh, North Carolina.svg | image2 = Flag of Raleigh, North Carolina (reverse).svg }} | flag_link = Ролигийн далбаа | image_seal = Seal of Raleigh, North Carolina.svg | image_blank_emblem = City of Raleigh logo.svg | blank_emblem_type = Лого | image_map = {{maplink|frame=yes|plain=yes|frame-width=300|frame-height=300|frame-align=center|zoom=10|id=Q41087|type=shape-inverse|stroke-width=2|stroke-color=#808080|frame-coordinates={{Coord|35.83| -78.64}}}} | map_caption = Ралигийн интерактив газрын зураг | pushpin_map = Хойд Каролина#АНУ#Хойд Америк | pushpin_map_caption = Хойд Америк дахь байршил##АНУ дахь байршил##Хойд Америк дахь байршил | pushpin_relief = yes | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|АНУ}} | subdivision_type1 = [[АНУ-ын мужууд|Муж]] | subdivision_name1 = {{flag|Хойд Каролина}} | subdivision_type2 = [[Хойд Каролинагийн тойргийн жагсаалт|Тойрог]] | subdivision_name2 = [[Уэйк тойрог, Хойд Каролина|Уэйк]], [[Дарем тойрог, Хойд Каролина|Дарем]] | government_footnotes = <ref>{{cite web |author=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |title=City Council: Raleigh's Governing Body |url=https://www.raleighnc.gov/home/content/BoardsCommissions/Articles/CityCouncil.html |date=May 6, 2016 |publisher=City of Raleigh |access-date=May 9, 2016 |archive-date=May 6, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160506153653/https://www.raleighnc.gov/home/content/BoardsCommissions/Articles/CityCouncil.html |url-status=dead }}</ref> | government_type = [[Зөвлөл-менежерийн засгийн газар|Зөвлөл-менежер]] | governing_body = [[Рали хотын зөвлөл]] | leader_title = [[Рали хотын даргын жагсаалт|Хотын дарга]] | leader_name = [[Мэри-Анн Болдуин]] | leader_party = [[Ардчилсан Нам (АНУ)|АН]] | established_title = [[Хотын дүрэм|Хот болсон]] | established_date = 12 сарын 31, 1794 | named_for = [[Уолтер Рали]] | total_type = Нийт | unit_pref = Metric | area_footnotes = <ref name="TigerWebMapServer">{{cite web |title=ArcGIS REST Services Directory |url=https://tigerweb.geo.census.gov/arcgis/rest/services/TIGERweb/Places_CouSub_ConCity_SubMCD/MapServer |publisher=АНУ-ын хүн амын тооллогын товчоо |accessdate=September 20, 2022}}</ref> | area_total_km2 = 387.50 | area_land_km2 = 384.73 | area_water_km2 = 2.77 | area_total_sq_mi = 149.60 | area_land_sq_mi = 148.54 | area_water_sq_mi = 1.07 | area_water_percent = 0.72 | population_rank = АНУ-д [[АНУ-ын хотын жагсаалт (хүн амын тоогоор)|41-т]]<br />Хойд Каролинад [[Хойд Каролинагийн хотын жагсаалт|2-т]] | population_total = 467665 | population_as_of = [[2020 оны АНУ-ын хүн амын тооллого|2020]] | population_est = 482295 | pop_est_as_of = 2023 | population_density_sq_mi = 3148.33 | population_density_km2 = 1215.57 | population_urban = 1,106,646 (АНУ: [[АНУ-ын хот суурин газрын жагсаалт|43-т]]) | population_density_urban_km2 = 770.1 | population_density_urban_sq_mi = 1,994.6 | population_metro_footnotes = <ref name="PopEstCBSA"/> | population_metro = 1509231 (АНУ: [[Хотын бөөгнөрлийн статистик бүс нутаг|41-т]]) | population_demonym = Раличууд | timezone = [[Зүүн цагийн бүс|EST]] | utc_offset = – 05:00 | timezone_DST = [[Зүүн цагийн бүс#Зуны цаг|EDT]] | utc_offset_DST = – 04:00 | elevation_footnotes = <ref name=gnis/> | elevation_ft = 331 | coordinates = {{coord|35|51|15|N|78|45|43|W|type:city_region:US-NC|display=inline,title}} | postal_code_type = [[ЗИП код]]ууд | postal_code = {{collapsible list |title = 276XX |frame_style = border:none; padding: 0; |list_style = text-align:center;display:none |27601, 27603, 27604, 27605, 27606, 27607, 27608, 27609, 27610, 27612, 27613, 27614, 27615, 27616, 27617}} | area_code_type = [[Хойд Америкийн дугаарлалтын төлөвлөгөө|Бүс нутгийн кодууд]] | area_code = [[Бүсийн код 919 ба 984|919, 984]] | blank_name = [[Мэдээлэл Боловсруулах Холбоо Стандарт|МБХС]] код | blank_info = 37-55000<ref name="GR2">{{cite web |url=https://www.census.gov |publisher=[[АНУ-ын хүн амын тооллогын товчоо]]|access-date=January 31, 2008 |title=U.S. Census website}}</ref> | blank1_name = [[Газар Зүйн Нэрийн Мэдээллийн Систем|ГНМС]] онцлог ID | blank1_info = 2404590<ref name=gnis>{{GNIS|2404590}}</ref> | website = {{URL|raleighnc.gov}} }} '''Рали''' ({{lang-en|Raleigh}} [{{IPA|ˈɹɑːli}}]) нь [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]ын [[Хойд Каролина|Хойд Каролина Муж Улсын]] [[АНУ-ын муж улсуудын нийслэлийн жагсаалт|нийслэл]] бөгөөд тус муж улсын [[Шарлотт (Хойд Каролина)|Шарлотт]] хотын дараа эрэмбэлэгдэх буюу хоёрт орох том хот юм. Рали нь [[Чапел Хилл (Хойд Каролина)|Чапел Хилл]] ба [[Дарем (Хойд Каролина)|Даремтай]] хөрш хотуудын гурвалжинг үүсгэнэ. Энэхүү үүссэн гурвалжингаас нь шалтгаалан уг бүсийг «Судалгааны гурвалжин» (''Research Triangle'' эсвэл зүгээр л ''Triangle'') хэмээн нэрлэдэг. == Түүх == Ралиг 1792 онд Хойд Каролина Муж Улсын шинэ нийслэл ба [[Уэйк тойрог|Уэйк тойргийн]] [[Тойргийн төв (АНУ)|төв]] болгох зорилготойгоор байгуулав. Ингэснээр 1710 оноос хойш колонийн захиргаа буюу нийслэл байсан эргийн хот [[Нью-Берн]]ийг орлох болов. Нэрийг нь Хойд Каролинагийн эргийг нээсэн [[Уолтер Рали]]йн нэрийг алдаршуулах үүднээс өгчээ. == Хүн амын өсөлт == {| class="wikitable" |- ! style="background:#F3F3FF; text-align:center;" | Огноо ! style="background:#F3F3FF; text-align:center;" | Хүн амын тоо<ref>{{cite web|url=https://www.census.gov/popest/data/metro/totals/2013/index|archive-url=https://archive.today/20140415171558/http://www.census.gov/popest/data/metro/totals/2013/index|url-status=dead|archive-date=April 15, 2014|title=Population Estimates 2013 Combined Statistical Areas: April 1, 2010 to July 1, 2013|publisher=U.S. Census Bureau|access-date=March 27, 2014}}</ref> |- |1980 |150.255 |- |1990 |212.092 |- |2000 |288.283 |- |2010 |404.001 |- |2016 |458.880 |} == Ах дүүгийн барилдлагатай хотууд == Рали нь дараах хотуудтай ах дүүгийн барилдлагатай хамтран ажилладаг: * {{ENG|Кингстон апон Халл|Халл}}, [[Англи]] * {{DEU|Росток|Росток}}, [[Герман]] * {{KEN|Найроби|Найроби}}, [[Кени]] * {{FRA|Компень|Компень}}, [[Франц]] * {{CHN|Сянъян|Сянъян}}, [[Хятад]] {{Том зураг|Raleigh downtown skyline - panoramio crop.png|1000|Рали хотын төв, 2014 он}} == Уур амьсгал == {{Уур амьсгалын хүснэгт | TABELLE = | DIAGRAMM TEMPERATUR = rechts | DIAGRAMM NIEDERSCHLAG = deaktiviert | DIAGRAMM NIEDERSCHLAG HÖHE = 200 | QUELLE = [http://worldweather.wmo.int/093/c00813.htm National Weather Service, US Dept of Commerce]; [http://wetterkontor.de/de/klima/klima2.asp?land=us&stat=72306 wetterkontor.de] | Überschrift = Хойд Каролина Муж Улсын нийслэлийн цаг уурын диаграмм | Ort = Рали <!-- durchschnittliche Höchsttemperatur für den jeweiligen Monat in °C --> | hmjan = 9.4 | hmfeb = 11.4 | hmmär = 16.7 | hmapr = 22.1 | hmmai = 25.9 | hmjun = 29.4 | hmjul = 31.1 | hmaug = 30.4 | hmsep = 27.3 | hmokt = 22.0 | hmnov = 17.0 | hmdez = 11.5 <!-- durchschnittliche Niedrigsttemperatur für den jeweiligen Monat in °C --> | lmjan = −1.8 | lmfeb = −0.4 | lmmär = 3.7 | lmapr = 7.9 | lmmai = 12.9 | lmjun = 17.6 | lmjul = 20.1 | lmaug = 19.7 | lmsep = 16.2 | lmokt = 9.1 | lmnov = 4.3 | lmdez = 0.2 <!-- durchschnittliche Niederschlagsmenge für den jeweiligen Monat in mm --> | nbjan = 88.4 | nbfeb = 93.7 | nbmär = 95.8 | nbapr = 65.8 | nbmai = 99.6 | nbjun = 93.5 | nbjul = 101.9 | nbaug = 102.1 | nbsep = 81.0 | nbokt = 72.6 | nbnov = 75.7 | nbdez = 82.3 <!-- durchschnittliche Regentage für den jeweiligen Monat in d --> | rdjan = 8.2 | rdfeb = 8.0 | rdmär = 8.6 | rdapr = 7.1 | rdmai = 8.8 | rdjun = 7.7 | rdjul = 9.2 | rdaug = 7.8 | rdsep = 5.8 | rdokt = 5.5 | rdnov = 6.2 | rddez = 7.9 <!-- durchschnittliche Anzahl täglicher Sonnenstunden für den jeweiligen Monat in h/d --> | shjan = 5.3 | shfeb = 6.1 | shmär = 7.4 | shapr = 8.4 | shmai = 8.3 | shjun = 8.9 | shjul = 8.4 | shaug = 7.7 | shsep = 7.3 | shokt = 6.9 | shnov = 5.8 | shdez = 5.1 <!-- durchschnittliche Luftfeuchtigkeit für den jeweiligen Monat in % --> | lfjan = 67 | lffeb = 64 | lfmär = 63 | lfapr = 62 | lfmai = 71 | lfjun = 74 | lfjul = 76 | lfaug = 78 | lfsep = 77 | lfokt = 73 | lfnov = 69 | lfdez = 69 <!-- durchschnittliche Wassertemperatur (Meere, Seen u.ä.) für den jeweiligen Monat in °C --> | wtjan = | wtfeb = | wtmär = | wtapr = | wtmai = | wtjun = | wtjul = | wtaug = | wtsep = | wtokt = | wtnov = | wtdez = }} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Raleigh, North Carolina}} * {{official website|http://www.raleighnc.gov}} == Эшлэл == {{Reflist}} [[Ангилал:АНУ-ын муж улсын нийслэл]] [[Ангилал:АНУ-ын хот]] [[Ангилал:Рали| ]] [[Ангилал:Дарем тойрог (Хойд Каролина)]] [[Ангилал:Уэйк тойрог]] [[Ангилал:Хойд Каролинагийн суурин]] [[Ангилал:Хойд Америкийн суурин]] [[Ангилал:Хойд Каролинагийн тойргийн төв]] [[Ангилал:АНУ-ын их сургуулийн хот]] [[Ангилал:1792 онд байгуулагдсан]] d19l3i6lon7l9708rgxkw78gzd0wd6i Опел Инсигниа 0 50780 852344 797977 2026-04-05T18:36:11Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 852344 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс суудлын тэрэг | Marke = [[Опел]] | Modell = Инсигниа | Bild = Opel Insignia 2.0 Turbo Cosmo 4x4 2016.jpg | Bild zeigt = Опел Инсигниа дөрвөн хаалгат (2008–2013) | von = 2008 | bis = 2017 | Klasse = [[Дунд ангилал]] | Versionen = [[Лимузин]], [[комбилимузин]], [[комби]] | Motoren = [[Отто хөдөлгүүр]]:<br />1,4–2,8 литр<br />(85–239 кВт)<br />[[Дизель хөдөлгүүр]]:<br />1,6–2,0 литр<br />(81–143 кВт) | Länge = 4830–4913 | Breite = 1856 | Höhe = 1498 | Radstand = 2737 | Gewicht = 1470–1843<ref>{{Webarchiv|url=http://webnologie.at/opel/_pdf/insigniasports/Opel-Insignia-Sports-Tourer-Preisliste.pdf |wayback=20140307030151 |text=Opel Insignia Sports Tourer: |archiv-bot=2023-09-30 11:02:16 InternetArchiveBot }} Preise, Ausstattungen & technische Daten. Modelljahr 2014</ref> | Vorgänger = [[Опел Вектра C]]<br />[[Опел Сигнум]] | Nachfolger = }} {| class="infobox" width="260" ! colspan="2" style="background:#9ACD32;"| '''Бусад хэмжилт''' |- | CO<sub>2</sub> ялгаралт: | 116–268&nbsp;г/км |- | Түлшний хэрэглээ, хосолсон (ЕX-норм): | 4,4–11,4&nbsp;л/100&nbsp;км |- | [[Евро ШАҮП]]-[[ослын тест]]эд авсан одны тоо<ref>[http://www.euroncap.com/tests/opel_insignia_2008/335.aspx ''Ergebnisse des Opel/Vauxhall Insignia beim Euro-NCAP-Crashtest'']{{Dead link|date=Дөрөвдүгээр сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, 2009-07-11</ref> | [[File:Crashtest-Stern 5.svg|105px|Евро ШАҮП-ослын тестэд авсан одны тоо 5]] |} '''Опел Инсигниа''' нь автомашины үйлдвэрлэгч [[Опел]] ХК-ийн суудлын автомашин бөгөөд 2008 оны намраас эхлэн дунд ангиллын автомашинаар худалдагдан борлуулагдаж байна. Инсигниа нь 2008 оны зун хүртэл үйлдвэрлэсэн [[Опел Вектра|Вектра]]гийн үргэлжлэл болсон загвар юм. Ингэж загварын өөрчлөлт хийн үйлдвэрлэл явуулснаар Вектрагийн суурь дээр хийгддэг байсан Опел Сигнумын үйлдвэрлэлийг ч мөн зогсоосон байна. 2009 оны намраас эхлэн үйлдвэрлэсэн [[Буйк Регал]] нь Инсигниатай адил загвар юм. [[Шевролет Малибу]] болон [[Сааб 9-5]], мөн тэнхлэг хоорондын зайг уртасгасан хоёр дахь үеийн хувилбар болох [[Буйк ЛаКроссе]], өмнөд солонгосын [[Алпеон]], мөн [[Шевролет Импала]], [[Кадиллак XТС]] зэрэг нь бүгд яг адилхан суурь дээр хийгдсэн авомашинууд юм. ==Их биеийн хэлбэр== Анх 2008 намраас дөрвөн хаалгатай, шаталсан ар талтай болон таван хаалгатай налуу ар талтай лимузин загваруудыг зах зээлд гаргасан<ref name="focus.de">{{Cite web |url=http://www.focus.de/auto/neuheiten/neuer-opel_aid_227588.html |title=Вектра Инсигниагаар солигдов |access-date=2015-03-22 |archive-date=2016-03-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160308065409/http://www.focus.de/auto/neuheiten/neuer-opel_aid_227588.html |url-status=dead }}</ref>. 2009 оны хавраас эхлэн комби загварууд нь гарч ирсэн бөгөөд ийм загваруудаа хуучны Опелийн загваруудтай адил Караван гэж нэрлэхээ болиод харин спортс тоурер гэж нэрлэх болсон. Энэ загвараа анх Парисын автомашины үзэсгэлэнд 2008 оны 10 сард анх гаргасан байна.<ref name="Insignia Blog">{{Cite web |url=http://www.insignia-blog.de/2008/08/14/gestatten-sports-tourer/ |title=Инсигниа блог: Спортс Тоурер'' |access-date=2015-03-22 |archive-date=2008-09-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080909155538/http://www.insignia-blog.de/2008/08/14/gestatten-sports-tourer/ |url-status=dead }}</ref> Ерөнхий дизайн нь Опелийн маркетингийн албаны даргын хэлсэнээр GTC-ийн дизайнтай адил хийгддэг гэж ээ.<ref name="Opel.de">[http://www1.opel.de/aktuell/news/index.php3?mode=archiv&app=4a42b4caced43d219797783100bfde4a&app1=&app2=insignia Шинэ загварын Опел Инсигниа: Шинэ нэр, шинэ эрин (Опелийн албан ёсны хэвлэлийн мэдээ)]</ref> Инсигниа нь сүүлд үйлдвэрлэсэн Вектраг бодвол хэмжээ томтой учир үнийн хувьд яльгүй өссөн. Үнийн хувьд анх худалдаанд гарахдаа 22.700 (1,6 мотортой) эхлэн 41.575 €-ны хооронд (2,8 V6 Турбо мотортой, Автоматик хурдны хайрцаг 4x4) үндсэн загвар нь байсан бол бүрэн тоноглогдсон загварын "Спортс тоурер" 55.075 € үнэтэй байна. Гаднах хэлбэрийн хувьд лимузин загварууд нь хоорондоо бараг адилхан. Ялгаа нь зөвхөн арын хаалганы нугасны байрлал бөгөөд таван хаалгатай налуу артай лимузины нугасны байрлал дээвэртээ бол дөрвөн хаалгатай шаталсан артай лимузины хаалганы нугас нь арын салхины шилний доод хэсэгт байрлана. <gallery widths="200"> Зураг:Opel_Insignia_20090717_rear.JPG|Ар талаасаа Зураг:Opel Insignia 2.0 CDTI Ecotec Selection – Frontansicht, 13. März, Wülfrath.jpg|Опел Инсигниа, таван хаалгатай (2008–2013) Зураг:Opel Insignia Sports Tourer 2.0 CDTI – Heckansicht, 3. Juni 2011, Wülfrath.jpg|Опел Инсигниа, спортс тоурер (2009–2013) Зураг:Opel_Insignia_Sportstourer_Edition_Pannacotta_Interieur.JPG|Дотор тал Зураг:Opel_Insignia-SW_Side-view.JPG|Опел Инсигниа хажуу талаас (2009) Зураг:Opel Insignia Sports Tourer OPC – Heckansicht, 13. März 2011, Wuppertal.jpg|Опел Инсигниа ''OPC'', спортс тоурер (2009–2013) </gallery> ==Загварын сайжруулалт== 2013 онд Инсигниад загварын сайжруулалт хийгдсэн.<ref name="autobild.de>[http://www.autobild.de/artikel/auto-bild-24-2013-1944688.html AutoBild, Heft 24/2013]</ref> Үүнд урд гуприйг өөрчилсөнөөр их гэрлийн хэлбэр ч мөн өөрчлөгдсөн. Ар талын xромжуулсан эмжээрийг гэрэл хүртэл сунган, арын гэрлүүдээс дохионы гэрлээс бусдыг LED гэрлээр сольсон. Техникийн хувьд ч мөн шинэчлэлт хийгдсэн. Үүнд: шинэ моторууд болох 1,6 литрийн эзэлхүүн бүхий (170 м.x.) бензин мотор мөн 2,0 SIDI эзэлхүүнтэй 250 морины хүчтэй мотор хүртэл нэмэгдсэн. Хоёр жижиг дизель моторын чадлыг тус бүр 10 морины хүчээр нэмэгдүүлэн хэрэглээг нь багасгасан. <gallery widths="200"> Зураг:Opelinsignia17.jpg|Опел Инсигниа дөрвөн хаалгатай (2013-хойш) Зураг:Opel_Insignia_Country_Tourer6.jpg|Опел Инсигниа Коунтри Тоурер (2013-хойш) Зураг:Opel_Insignia_OPC_2015_(15805462541).jpg|Опел Инсигниа ''OPC'' (2015) </gallery> ==Мотор== Бүх моторууд нь евро 5 стандартын шаардлагыг хангадаг. === Отто мотор === {| class="prettytable" |- style="background:#e3e3e3" align="center" | !class="hintergrundfarbe5"|1.4 Турбо экоФЛЕX !class="hintergrundfarbe5"|1.4 Tурбо [[Шингэн хий|LPG]] экоФЛЕX !class="hintergrundfarbe5"|1.6 !class="hintergrundfarbe5"|1.6 Турбо !class="hintergrundfarbe5"|1.6 SIDI Турбо экоФЛЕX !class="hintergrundfarbe5"|1.8 !class="hintergrundfarbe5"|2.0 Турбо (экоФЛЕX) !class="hintergrundfarbe5"|2.0 Турбо (экоФЛЕX)4x4 !class="hintergrundfarbe5"|2.0 SIDI Турбо экоФЛЕX !class="hintergrundfarbe5"|2.8 V6 Турбо 4x4 !class="hintergrundfarbe5"|2.8 V6 Турбо '''OPC''' |- align="center" !align="left"|Үйлдвэрлэсэн огноо | 2011.06 сараас хойш | 2012.07 хойш | 2008.08–<br />2012.06 |2008.08–<br />2013.06 |2013.06 сараас хойш |2008.08–2011.05, 2012.06–2013.06 |2008.08–<br />2013.06 |2011.06–<br />2013.06 |2013.06 сараас хойш |2008.08–<br />2013.06 |2009.07 сараас хойш |- align="center" !align="left"|Моторын төрөл |(A14NET) |(A14NET) |(A16XER) |(A16LET) |(A16XHT) |(A18XER) |(A20NHT)/(A20NFT) |(A20NHH) |(A20NFT) |(A28NET) |(A28NER) |- align="center" !align="left"|Моторын угсралтын төрөл |colspan="9"|[[Цуваа мотор|Цуваа 4]] |colspan="2"|[[Салаалсан мотор|Салаалсан 6]] |- align="center" !align="left"|Эзэлхүүн |1364 см³ |1364 см³ |colspan="3"| 1598 см³ | 1796 см³ |colspan="3"| 1998 см³ |colspan="2"| 2792 см³ |- align="center" !align="left"|Чадал |103 кВт (140&nbsp;м.x.)<br /> 4900–6000 мин<sup>−1</sup>-д |103 кВт (140&nbsp;м.x.)<br /> 4900–6000 мин<sup>−1</sup>-д |85 кВт (115 м.x.)<br />6000 мин<sup>−1</sup>-д |132 кВт (180&nbsp;м.x.)<br />5500 мин<sup>−1</sup>-д |125 кВт (170&nbsp;м.x.)<br />6000 мин<sup>−1</sup>-д |103 кВт (140&nbsp;м.x.)<br />6300 мин<sup>−1</sup>-д |162 кВт (220&nbsp;м.x.)<br />5300 мин<sup>−1</sup>-д |184 кВт (250&nbsp;м.x.)<br />5300 мин<sup>−1</sup>-д |184 кВт (250&nbsp;м.x.)<br />4500 мин<sup>−1</sup>-д |191 кВт (260&nbsp;м.x.)<br />5500 мин<sup>−1</sup>-д |239 кВт (325&nbsp;м.x.)<br />5250 мин<sup>−1</sup>-д |- align="center" !align="left"|Эргэлтийн момент |200 Нм <br />1850–4900 мин<sup>−1</sup> |200 Нм <br />1850–4900 мин<sup>−1</sup> |155 [[Ньютонметр|Нм]] <br />4000 [[Эргэлтийн тоо|мин<sup>−1</sup>]] |230 (266 Overboost) Нм <br />2200–5500 мин<sup>−1</sup> |260 (280 Overboost) Нм <br />1650–3200 мин<sup>−1</sup> |175 Нм <br />3800 мин<sup>−1</sup> |350 Нм <br />2000–4000 мин<sup>−1</sup> |400 Нм <br />2400–3600 мин<sup>−1</sup> |400 Нм <br />2500–4500 мин<sup>−1</sup> |350 Нм <br>(400 Overboost) <br />1900–4500 мин<sup>−1</sup> |435 Нм <br />5250 мин<sup>−1</sup> |- align="center" !align="left"|Хөтлөх тэнхлэгийн төрөл, цуврал: | colspan="7"| Урдаа хөтлөгчтэй | Бүх дугуй хөтлөгч | Урдаа хөтлөгчтэй | colspan="2"| Бүх дугуй хөтлөгч |- align="center" !align="left"|Хөтлөх тэнхлэгийн төрөл, сонголтоор: | colspan="6"| – | Бүх дугуй хөтлөгч | – | Бүх дугуй хөтлөгч | colspan="2"| – |- align="center" !align="left"|Хурдатгал<br />0 - 100 км/ц сек<sup>*</sup> |10,9 |12,4 |12,9 |8,9 |9,2 |11,4 |7,6 |7,5 |7,5 |6,9 |6,0 |- align="center" !align="left"|Дээд хурд,<br />км/ц<sup>*</sup> |205 |195 |192 |225 |220 |207 |250 |250 |250 |250 (цахилгаан тохируулгатай) |250 (цахилгаан тохируулгатай) 270 (OPC Unlimited) |- align="center" !align="left"|Түлшний хэрэглээ<br />([[Европын эдийн засгийн холбоо|EWG]]-дүрмээр,<br />хосолсон л/100 км)<sup>*</sup> |5,7 |7,6 (Авто хий) |7,5 |7,7 |6,3 |7,6 |8,9 |8,4 |7,8 |11,6 |11,4 |- align="center" !align="left"|CO<sub>2</sub>-xийн хэмжээ,<br />хосолсон г/км<sup>*</sup> |134 |124 |179 |184 |149 |179 |179 |197 |184 |258 |249 |- align="center" !align="left"|[[Хорт хийн стандарт]] <br />EU-Ангилал |colspan="11"|Евро 5 |} ( <sup>*</sup>: Энэ утга нь лимузинд хамааралтай) === Дизель мотор=== {| class="prettytable" |- style="background:#e3e3e3" align="center" <ref>[http://www.opel.de ''Opel Homepage'']</ref> | !class="hintergrundfarbe5"|2.0 [[Коммон райл|CDTI]] (экоФЛЕX) !class="hintergrundfarbe5"|2.0 CDTI (ecoFLEX) !class="hintergrundfarbe5"|2.0 <span style="color:grey">CDT</span>I (экоФЛЕX) !class="hintergrundfarbe5"|2.0 CDTI (ecoFLEX) !class="hintergrundfarbe5"|2.0 <span style="color:grey">CD</span>TI (экоФЛЕX) !class="hintergrundfarbe5"|2.0 <span style="color:grey">CD</span>TI (экоФЛЕX) !class="hintergrundfarbe5"|2.0 <span style="color:grey">CD</span>TI (экоФЛЕX) !class="hintergrundfarbe5"|2.0 БиТурбо CDTI (экоФЛЕX) |- align="center" !align="left"|Үйлдвэрлэсэн огноо |2008.08–2013.06 |2013.06 сараас хойш |2008.08–2013.06 |2013.06 сараас хойш |2008.08–2013.06 |2013.06–2014.12 |2015.01 сараас хойш |2011.12 сараас хойш |- align="center" !align="left"|Моторын төрөл |A20DTC, A20DTL |A20DTC |A20DTJ |A20DTE |A20DTH |A20DTH |B20DTH |A20DTR |- align="center" !align="left"|Моторын угсралтын төрөл |colspan="8"|[[Цуваа мотор|Цуваа 4]] |- align="center" !align="left"|Эзэлхүүн |colspan="8"| 1956 см³ |- align="center" !align="left"|Чадал |81 [[Ватт (Нэгж)|кВт]] (110 [[Морины хүч|м.x.]])<br />4000 мин<sup>−1</sup> |88 кВт (120&nbsp;м.x.)<br />4000 мин<sup>−1</sup> |96 кВт (131&nbsp;м.x.)<br />4000 мин<sup>−1</sup> |103 кВт (140&nbsp;м.x.)<br />4000 мин<sup>−1</sup> |118 кВт (160&nbsp;м.x.)<br />4000 мин<sup>−1</sup> |120 кВт (163&nbsp;м.x.)<br />4000 мин<sup>−1</sup> |125 кВт (170&nbsp;м.x.)<br />3750 мин<sup>−1</sup> |143 кВт (195&nbsp;м.x.)<br />4000 мин<sup>−1</sup> |- align="center" !align="left"|Эргэлтийн момент |260 (320 Overboost) [[Newtonmeter|Nm]] bei<br />1750–2500 [[Drehzahl|min<sup>−1</sup>]] |300 (320 Overboost) Нм <br />1750–2500 мин<sup>−1</sup> |300 (320 Overboost) Нм <br />1750–2500 мин<sup>−1</sup> |350 (370 Overboost) Нм <br />1750–2500 мин<sup>−1</sup> |350 (380 Overboost) Нм <br />1750–2500 мин<sup>−1</sup> |350 (380 Overboost) Нм <br />1750–2500 мин<sup>−1</sup> |400 Нм <br />1750–2500 мин<sup>−1</sup> |400 Нм <br />2000 мин<sup>−1</sup> |- align="center" !align="left"|Хөтлөх тэнхлэгийн төрөл, цуврал: | colspan="8"| Урдаа хөтлөгчтэй |- align="center" !align="left"|Хөтлөх тэнхлэгийн төрөл, сонголтоор: | colspan="4"| – || colspan="4"| Бүх дугуй хөтлөгч |- align="center" !align="left"|Хурдатгал<br />0 - 100 км/ц сек<sup>*</sup> |12,1 |11,9 |11,1 |10,5 |9,5 |9,5 |9,0 |8,7 |- align="center" !align="left"|Дээд хурд,<br />км/ц<sup>*</sup> |190 |195 |205 |205 |218 |220 |225 |230 |- align="center" !align="left"|Түлшний хэрэглээ<br />([[Европын эдийн засгийн холбоо|EWG]]-дүрмээр,<br />хосолсон л/100 км)<sup>*</sup> |4,4 |3,7 |4,4 |3,7 |4,3 |4,3 |4,3-4,5 |4,9 |- align="center" !align="left"|CO<sub>2</sub>-xийн хэмжээ,<br />хосолсон г/км<sup>*</sup> |116 |99 |116 |99 |114 |114 |114-118 |129 |- align="center" !align="left"|[[Хорт хийн стандарт]] <br />EU-Ангилал |Евро 5 |Евро 5 |Евро 5 |Евро 5 |Евро 5 |Евро 5 |Евро 6 |Евро 5 |} ( <sup>*</sup>: Энэ утга нь лимузинд хамааралтай) ( <sup>*</sup>: Энэ утга нь мөн бүх дугуй хөтлөгчтэй загварт хамааралтай) ==Шагналууд== Опел Инсигниа нь 2009 хоёрдугаар сарын 17-нд "2009 оны шилдэг автомашин"-ы шагнал, мөн [[ADAC]]-н "Gelbe Engel 2009" (шар дагина 2009) нэртэй шагнал гардуулах ёслолоос 2009 оны хамгийн бага эвдрэлтэй лимузин гэсэн ангиллын шагналт нэгдүгээр байрыг эзэлсэн байна.<ref name="opel.de Insignia Auto des Jahres">{{Cite web |url=http://www.opel.de/meetopel/opelactual/specials/coty/content.act |title=Pressemeldung auf opel.de: Opel Insignia ist das Auto des Jahres 2009 |access-date=2015-05-27 |archive-date=2009-03-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090313114947/http://www.opel.de/meetopel/opelactual/specials/coty/content.act |url-status=dead }}</ref> Мөн түүнчлэн "Autobild Design Award 2009" шагналыг шилдэг лимузин болон комби гэх мэт.<ref name="opel.de News">{{Cite web |url=http://www1.opel.de/aktuell/news/index.php3?mode=intro&app=59f01cf1f52a51ec0d7cdca245f20d36&app1=52009 |title=Pressemeldung auf opel.de: „AUTO BILD Design Award“ geht an Opel Insignia |access-date=2015-05-27 |archive-date=2009-06-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090629031418/http://www1.opel.de/aktuell/news/index.php3?mode=intro&app=59f01cf1f52a51ec0d7cdca245f20d36&app1=52009 |url-status=dead }}</ref> ==Цахим хуудас== {{Commonscat|Opel Insignia|Опел Инсигниа}} * [https://web.archive.org/web/20081114153005/http://www.opel.de/shop/cars/insignia/index.act Опел Инсигниагийн албан ёсны цахим хуудас] * [https://web.archive.org/web/20111210194221/http://www.insignia-blog.de/ Инженер-Веб-Лог Опел Инсигниагийн тестийн хэлтэсээс] == Эшлэл == <references/> {{Загвар:Он тооллын дараалал-Опел, 1980 оноос хойш}} {{Автомашины загвар-Опел}} [[Ангилал:Опел-Автомашин|Инсигниа]] [[Ангилал:Дунд ангиллын автомашин]] [[Ангилал:Суудлын автомашины загвар]] [[Ангилал:Лимузин]] [[Ангилал:Комбилимузин]] [[Ангилал:Комби]] sghpdrzy5waxkiuvpxw08dx4ppy6f6y Опел Корса 0 50823 852346 781593 2026-04-05T18:39:17Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 852346 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс суудлын тэрэгний залгамж үе | Marke = [[Опел]] | Modell = Корса | von = 1982 | bis = | Klasse = [[Жижиг тэрэг]] | Versionen = [[Комби]], [[лимузин]], [[комбилимузин]] | Vorgänger = | Nachfolger = }} '''Опел Корса''' нь автомашин үйлдвэрлэгч [[Опел]] ХК-ийн 1982 оноос хойш өнөөг хүртэл үйлдвэрлэж байгаа жижиг ангиллын автомашин юм. Европын ихэнх улсуудад Опел Корса нь ''Опел Корса'' гэдэг нэрээрээ худалдаалагддаг бол [[Их Британи|Их Британийн Нэгдсэн Вант Улс]]ад ''Вауксхалл'' Нова гэх ба Корса Б болон С нь ''Вауксхалл'' Корса гэсэн нэртэйгээр борлуулагдаж байна. Харин [[Япон]]д Опел ''Вита'', [[Австрали]]д Голден ''Барина'' гэх нэртэйгээр худалдаанд гардаг. ==Опел Корса А (1982-1993)== {{Инфобокс суудлын тэрэгний залгамж үе 2 | Generation = 1. залгамж үе | Marke = [[Опел]] | Modell = Корса А | Bild = Opel Corsa front 20071212.jpg | Bild zeigt = Опел Корса гурван хаалгат (1982–1987) | von = 1982 | bis = 1993 | Klasse = [[Жижиг тэрэг]] | Versionen = [[Комбилимузин]], [[лимузин]] | Motoren = [[Отто хөдөлгүүр]]:<br/>1,0–1,6&nbsp;литр<br/>(33–74&nbsp;кВт)<br/>[[Дизель хөдөлгүүр]]:<br/>1,5&nbsp;литр<br/>(37–49&nbsp;кВт) | Länge = 3622–3955 | Breite = 1532–1540 | Höhe = 1360–1365 | Radstand = 2343 | Gewicht = 735−865 }} [[Файл:Opel_Corsa_A_2-door_rear.JPG|thumb|right|Опел Корса А (1987-1990)]] Анхны Корсаг 1982 оны намар үйлдвэрээс гарсан. Энэ загварыг сүүлд '''Опел Корса А''' гэж нэрлэсэн бөгөөд анхандаа ЖМ компанийн Испани дахь салбар үйлдвэрт үйлдвэрлэж байснаа дараа нь нэмж германы Айзенаx хотод үйлдвэрлэв. Корса А нь Опелийн үйлдвэрлэсэн анхны жижиг ангиллын автомашин юм. Энэ загварт урьд нь 1979 онд үйлдвэрлэсэн [[Опел Кадетт#Опел Кадетт D|Кадетт D]]-тэй адил арын хөтлөгчийг урд хөтлөгчөөр солисон загварын үргэлжлэл болсон юм. Германд 1983 оны хавраас эхлэн гурван хаалга, налсан ар талтай болон хоёр хаалга шаталсан ар талтайгаар гарсан байна. 1987 оны 2 сараас эхлэн Корсаг дизель мотортойгоор үйлдвэрлэсэн бөгөөд энэ мотор нь 1,5 литрийн багтаамжтай 50 морины хүчтэй байсныг сүүлд турбо болгон 67 м.x. болгон үйлдвэрлэжээ. Корса А-г 1990 оноос эхлэн зөвхөн дөрвөн хаалгатай xувилбарыг үйлдвэрлэсэн. 1988 оны тавдугаар сард спорт загварын Корса GSi нь 1,6 литрийн 101 м.x. (үүнийг ''Ирмшер-Корса'' гэдэг учир нь Ирмшер Автомобилын ХХК-ны моторын удирдлагыг угсарсан) налуу артай лимузин загварыг худалдаанд гаргасан байна. ===Зургийн цомог=== <gallery widths="200" perrow="3"> Зураг:Opel Corsa A rear 20080131.jpg|Ар талын харагдац Зураг:Opel_Corsa_2_door_notchback.jpg|Опел Корса, хоёр хаалгатай (1982–1987) Зураг:MHV Opel Corsa TR 02.jpg|Ар тал Зураг:Opel Corsa 5 door hatchback.jpg|Опел Корса, таван хаалгатай (1985–1990) </gallery> ===Mотор=== <div class="BoxenVerschmelzen"> <div style="clear: both;" class="NavFrame"> <div class="NavHead"> <div align="left">'''Бензин мотор'''</div> </div> <div class="NavContent"> {| class="prettytable" |- style="background:#cccccc;" !Загвар ||Моторын эзэлхүүн ||Чадал ||Моторын код ||Үйлдвэрлэсэн хугацаа ||Тайлбар |- | 1.0 S || 993 см³||33 кВт (45 м.x.) ||10S ||10.1982–01.1993 ||Карбюратор |- | 1.2 i ||1196 см³||33 кВт (45 м.x.) ||C12NZ ||09.1990–01.1993 ||Тоосруулагч, КАТ |- | 1.3 N ||1297 см³||44 кВт (60 м.x.) ||13NB ||03.1986–08.1990 ||Карбюратор |- | 1.4 i ||1389 см³||60 кВт (82 м.x.) ||C14SE ||09.1991–01.1993||Тоосруулагч, КАТ |- | 1.6 GSi ||1598 см³||74 кВт (101 м.x.) ||C16SE ||05.1992–01.1993 ||Тоосруулагч, КАТ |} </div> </div> </div> <div class="BoxenVerschmelzen"> <div style="clear: both;" class="NavFrame"> <div class="NavHead"> <div align="left">'''Дизель мотор'''</div> </div> <div class="NavContent"> {| class="prettytable" |- style="background:#cccccc;" !Загвар ||Моторын эзэлхүүн ||Чадал ||Моторын код ||Үйлдвэрлэсэн хугацаа ||Тайлбар |- |1.5 D ||1488 см³ ||37 кВт (50 м.x.) ||15D/4EC1|| 04.1987-01.1993|| - |- |1.5 TD ||1488 см³ ||49 кВт (67 м.x.) ||15TD/T4EC1|| 10.1987-01.1993||Цэнэглэх даралт 0,68 бар |} </div> </div> </div> ==Опел Корса B (1982-1993)== {{Инфобокс суудлын тэрэгний залгамж үе 2 | Generation = 2. залгамж үе | Marke = [[Опел]] | Modell = Корса B | Bild = Opel_Corsa_front_20080417.jpg | Bild zeigt = Опел Корса гурван хаалгат (1997-2000) | von = 1993 | bis = 2000 | Klasse = [[Жижиг тэрэг]] | Versionen = [[Комбилимузин]] | Motoren = [[Отто хөдөлгүүр]]:<br/>1,0–1,6&nbsp;литр<br/>(33–80&nbsp;кВт)<br/>[[Дизель хөдөлгүүр]]:<br/>1,5–1,7&nbsp;литр<br/>(37–49&nbsp;кВт) | Länge = 3729 | Breite = 1608 | Höhe = 1420 | Radstand = 2443 | Gewicht = 835−1135 }} '''Опел Корса B''' нь 1993-2000 он хүртэл Женерал Моторс болон Опел ХК-иас европод үйлдвэрлэсэн жижиг ангиллын автомашин юм. Түүний өмнөх загвар нь Опел Корса А байсан. ===Загварын түүх=== Өмнөх загвараа бодвол хэлбэрийн хувьд нэлээд бөөрөнхий болж ирсэн. 1993 оны гуравдугаар сараас гурван хаалгатай налуу артай анхны Корса В гарсан бол, мөн оны наймдугаар сард намсгасан С-баганатай арын хаалганы өөрчлөгдсөн загвартай болон арын гэрэл дохио нь нарийн хэлбэртэй болсон загварыг гаргав. Эхлээд өмнөх загварт хэрэглэж байсан 1,2-1,4 литрийн багтаамжтай бензин моторыг Корса В-д ч мөн угсран гаргасан. 1997 зунаас эхлэн шинээр зохион бүтээсэн 1,0 литрийн гурван цилиндр 40 кВ чадалтай (12 клапантай) моторын өргөтгөл хийгдэв. Энэ моторыг угсарсан загваруудад түлшний хэрэглээг багасгах үүднээс мөн серво мотортой жолооны хүрд угсарсан байна. <gallery widths="200" perrow="3"> Зураг:Corsa_B2.jpg|Ар талаас Зураг:Opel Corsa B 1.2 16V Edition 2000 5-Türer Facelift rear.JPG|Опел Корса таван хаалгат (1997-2000) Зураг:Opel_Corsa_B_WorldCup_Facelift.JPG|Опел Корса ''World Cup'' </gallery> ===Техникийн үзүүлэлт === <div class="BoxenVerschmelzen"> <div style="clear: both;" class="NavFrame"> <div class="NavHead"> <div align="left">'''Бензин мотор'''</div> </div> <div class="NavContent"> {| class="prettytable" |- class="hintergrundfarbe6" ! width="160"|Үзүүлэлтүүд ! colspan="10" | Мотор |- | '''Моторын тэмдэглэгээ''' | 1.0 12V | 1.2 8V | 1.2 8V | 1.2 16V | 1.4 8V | 1.4 8V | 1.4 8V | 1.4 16V | 1.6 16V (GSi) | 1.6 16V (GSi) | 1.8 CDTI | 1.9 CDTI |- | '''Моторын таних тэмдэглэл''' | X10XE | X12SZ | C12NZ | X12XE | C14NZ | X14SZ | C14SE | X14XE | X16XE | C16XE | F9Q | F8Q |- |'''Үйлдвэрлэсэн огноо''' | 1997.05–2000.08 | 1993.01–1998.08 | 1993.01–1994.08 | 1998.03–2000.08 | 1993.01–1996.02 | 1996.03–1998.08 | 1993.03–1996.02 | 1994.09–2000.08 | 1994.09–2000.08 | 1993.03–1994.08 |- | '''Моторын төрөл''' | [[OHC-Клапант удирдлага|DOHC]] | [[OHC-Клапант удирдлага|OHC]] | OHC | DOHC | OHC | OHC | OHC | DOHC | DOHC | DOHC |- | '''Цилиндрийн тоо''' | 3 | colspan="9" |4 |- | '''[[Эзэлхүүн]] (см³)''' | 973 | 1196 | 1196 | 1199 | 1389 | 1389 | 1389 | 1389 | 1598 | 1598 |- | '''Чадал (кВт (м.x.) 1/мин-д)''' | 40(54)/5600 | 33(45)/4600 | 33(45)/5000 | 48(65)/5600 | 44(60)/5200 | 44(60)/5400 | 60(82)/5800 | 66(90)/6000 | 78(106)/6000 | 80(109)/6000 |- | '''[[Эргэлтийн момент]] (Нм 1/мин-д)''' | 82/2800 | 88/2800 | 88/2400 | 110/4000 | 103/2800 | 106/3000 | 114/3400 | 125/4000 | 148/4000 | 150/3800 |- | '''Түлш''' | colspan="10" |95 (Супер) |- | '''Дээд хурд (км/ц)''' | 150 | 145 | 145 | 163 | 155 | 155 | 173 | 180 | 192 | 195 |- | '''Тэсрэлтийн дараалал''' | 1-2-3 | 1-3-4-2 | 1-3-4-2 | 1-3-4-2 | 1-3-4-2 | 1-3-4-2 | 1-3-4-2 | 1-3-4-2 | 1-3-4-2 | 1-3-4-2 |- | '''Моторын тос (шүүлтүүртэй хамт) (литрээр)''' | 3,0 | 3,5 | 3,5 | 3,5 | 3,5 | 3,5 | 3,5 | 3,5 | 3,5 | 3,5 |- | '''Хөргөлтийн шингэн (литр)''' | 4,4 | 6,0 | 6,0 | 5,2 | 6,0 | 6,0 | 6,0 | 5,6 | 5,6 | 5,6 |} ; Товчилсон үгийн тайлбар * '''OHC'''&nbsp;= '''O'''ver'''h'''ead '''C'''amshaft (Дээр байрлалтай нударган гол) * '''DOHC'''&nbsp;= '''D'''ouble * '''O'''ver'''h'''ead '''C'''amshaft (хоёр дээр байрлалтай нударган гол, цилиндр бүрт дөрвөн клапан) </div> </div> </div> <div class="BoxenVerschmelzen"> <div style="clear: both;" class="NavFrame"> <div class="NavHead"> <div align="left">'''Дизель'''</div> </div> <div class="NavContent"> {| class="prettytable" |- class="hintergrundfarbe6" ! Үзүүлэлтүүд ! colspan="4" | Мотор ! |- | '''Моторын тэмдэглэгээ''' | 1.5D | 1.5TD | 1.7D | 1.7D | 1.8 CDTI | 1.9 CDTI |- | '''Моторын таних тэмдэглэл''' | 4EC1 | X15DT/T4EC1 | 17D/4EE1 | X17D/4EE1 | |- | '''Үйлдвэрлэсэн огноо''' | 1993.01–1996.08 | 1993.01–2008.08 | 1993.09–1996.02 | 1996.03–2000.08 | |- | '''Моторын төрөл''' | colspan="4" | [[OHC-Клапант удирдлага|OHC]] | |- | '''Цилиндрийн тоо''' | colspan="4" |4 | |- | '''[[Эзэлхүүн]] (см³)''' | 1488 | 1488 | 1686 | 1686 | |- | '''Чадал (кВт(м.x.) 1/мин-д)''' | 37(50)/4800 | 49(67)/4600 | 44(60)/4500 | 44(60)/4000 | |- | '''[[Эргэлтийн момент]] ([[Ньютон метр|Нм]] 1/мин-д)''' | 90/2400 | 132/2600 | 108/2600 | 112/2650 | |- | '''Дээд хурд (км/ц)''' | 150 | 165 | 155 | 155 | |- | '''Тэсрэлтийн дараалал''' | 1-3-4-2 | 1-3-4-2 | 1-3-4-2 | 1-3-4-2 | |- | '''Моторын тос (литр)''' | 3,75 | 3,75/4,25/4,5 | 3,75 | 4,25 | |- | '''Хөргөлтийн шингэн (литр)''' | 6,0 | 6,4 | 6,0 | 6,0 | |} </div> </div> </div> ===Загварын сайжруулалт=== 1997 оны долдугаар сард загварын шинэчлэл хийгдсэн. Үүний хүрээнд шинээр урд болон хойд гупр, хажуу талын хамгаалагч эмжээрийг өргөтгөсөнөөс гадна хажуу талд дохионы гэрлийг бүх загвартаа стандарт болгон хийж өгөв. Корса В-ийн бас нэг хувилбар нь бага хэмжээний ачаа бараа нийлүүлэx тэрэг бөгөөд үүнийг 1993-2001 оныг дуустал үйлдвэрлэсэн [[Опел Комбо]] юм. ==Опел Корса C (2000-2006)== {{Инфобокс суудлын тэрэгний залгамж үе 2 | Generation = 3. залгамж үе | Marke = [[Опел]] | Modell = Corsa C | Bild = Opel Corsa 1.2 16V ECOTEC (C) – Frontansicht, 1. April 2011, Mettmann.jpg | Bild zeigt = Опел Корса C (2000-2006) | von = 2000 | bis = 2006<br> (Европоос гадна одоо ч үйлдвэрлэж байгаа) | Klasse = [[Жижиг тэрэг]] | Versionen = [[Комбилимузин]] | Motoren = [[Отто хөдөлгүүр]]:<br/>1,0–1,8&nbsp;литр<br/>(43–92&nbsp;кВт)<br/>[[Дизель хөдөлгүүр]]:<br/>1,3–1,9&nbsp;литр<br/>(51–74&nbsp;кВт) | Länge = 3839 | Breite = 1646 | Höhe = 1440 | Radstand = 2491 | Gewicht = 930−1155 }} {| class="infobox" style="width: 265px;" |- | [[Евро ШАҮП]]-[[ослын тест]]эд авсан одны тоо<ref>{{Webarchiv|url=http://www.adac.de/_ext/itr/tests/Crashtest/CTOpelCorsa_2000.pdf |wayback=20141023180516 |text=Опел Корса C-Ослын тест |archiv-bot=2023-09-30 11:02:24 InternetArchiveBot }} (ADAC 07/2002; PDF; 303&nbsp;kB)</ref> |[[File:Crashtest-Stern 4.svg|105px|]] |} [[Файл:Saxony rally racing Opel Corsa Super 1600 14 (aka).jpg|thumb|right|Опел Корса супер 1600, Саксон-Ралли 2005 он]] '''Опел Корса С''' нь 2000 оны намраас 2006 оны зун хүртэл [[Опел]] ХК болон [[Женерал Моторс]] компаниудын үйлдвэрлэсэн жижиг ангиллын автомашин юм. Түүний өмнөх хувилбар болох Корса В-г шинэчлэн гарч ирсэн дараагийн залгамж үе болов. ===Зургийн цомог=== <gallery widths="200"> Opel Corsa C 1.2 Elegance rear 20100912.jpg|Ар талаасаа Opel Corsa front 20080111.jpg|Опел Корса гурван хаалгат (2000–2003) German-police-berlin-corsa.jpg|Корса С, цагдаагийн албаны тэрэг </gallery> ===Моторжуулалт=== Түлш хэмнэх зорилготойгоор 2003 оны зунаас эхлэн ''Twinport'' хэмээх технологийг 1,0 болон 1,4 литрийн бензин моторт хэрэглэв. Энэхүү технологи нь цилиндр бүрд хоёр тусдаа оруулах клапан байх бөгөөд ачаалал бага үед хоёр клапангийн нэг нь хаалттай байдаг байна. Ингэж моторын өөрчлөлт хийсний дараа гурван цилиндрт моторын чадлыг хоёр морины хүчээр нэмэгдүүлсэн байна. Чадал нэмэгдсэн ч хэрэглээг багасгасан бөгөөд хэрвээ нэг их зүтгүүлэлгүй буюу тохируулан явах юм бол 100 км-т 4,5 литр бензин хэрэглэх боломжтой болгосон. Бүх моторууд нь [[Евро-4-Стандарт]]ын шаардлагыг хангадаг. {| class="wikitable" cellpadding="0" style="text-align:center; font-size:90%;" |- ! colspan="7"| '''Бензин мотор''' |- ! Загвар!! Үйлдвэрлэсэн!! Цилиндрийн тоо!! Эзэлхүүн (см³)!! Маx. Чадал (кВ/м.x.)!! Маx. эргэx момент (Нм)!! Тайлбар |- | 1.0 Экотек | 2000–2003 | [[Цуваа гурван цилиндрт мотор|Ц3]] | 973 | 43/58 | 85 | |- | 1.0 Экотек | 2003–2006 | [[Цуваа гурван цилиндрт мотор|Ц3]] | 998 | 44/60 | 88 | [[Хос сорох хоолойтой мотор|Twinport]] |- | 1.2 Экотек | 2000–2004 | [[Цуваа дөрвөн цилиндрт мотор|Ц4]] | 1,199 | 55/75 | 110 | |- | 1.2 Экотек | 2004–2006 | [[Цуваа дөрвөн цилиндрт мотор|Ц4]] | 1,229 | 59/80 | 110 | [[Хос сорох хоолойтой мотор|Twinport]] |- | 1.4 Экотек | 2000–2003 | [[Цуваа дөрвөн цилиндрт мотор|Ц4]] | 1,389 | 66/90 | 125 | |- | 1.4 Экотек | 2003–2006 | [[Цуваа дөрвөн цилиндрт мотор|Ц4]] | 1,364 | 66/90 | 125 | [[Хос сорох хоолойтой мотор|Twinport]] |- | 1.8 Экотек | 2000–2003 | [[Цуваа дөрвөн цилиндрт мотор|Ц4]] | 1,796 | 92/125 | 165 | GSi |- ! colspan="7"| Дизель мотор |- ! Загвар!! Үйлдвэрлэсэн!! Цилиндрийн тоо!! Эзэлхүүн (см³)!! Маx. Чадал (кВ/м.x.)!! Маx. эргэx момент (Нм)!! Тайлбар |- | 1.3 CDTI Экотек | 2003–2006 | [[Цуваа дөрвөн цилиндрт мотор|Ц4]] | 1,248 | 51/70 | 170 | [[Фиат]] мотор |- | 1.7 DI | 2000–2003 | [[Цуваа дөрвөн цилиндрт мотор|Ц4]] | 1,686 | 65 | 130 | |- | 1.7 DTI | 2000–2003 | [[Цуваа дөрвөн цилиндрт мотор|Ц4]] | 1,686 | 55/75 | 165 | |- | 1.7 CDTI Экотек | 2003–2005 | [[Цуваа дөрвөн цилиндрт мотор|Ц4]] | 1,686 | 74/100 | 240 | Хувьсах гарах хийн турбо цэнэглэгч-VGT |- | 1.9 CDTI | 2000-2007 | [[Цуваа дөрвөн цилиндрт мотор|Ц4]] | 1,686 | 74/100 | 240 | Хувьсах гарах хийн турбо цэнэглэгч-VGT | | | |} ==Опел Корса D (2006-2014)== {{Инфобокс суудлын тэрэгний залгамж үе 2 | Generation = 4. залгамж үе | Marke = [[Опел]] | Modell = Корса D | Bild = Opel Corsa 1.4 ecoFLEX Satellite (D, Facelift) – Frontansicht, 31. Juli 2012, Heiligenhaus.jpg | Bild zeigt = Опел Корса D (2006-2014) | von = 2006 | bis = 2014 | Klasse = [[Жижиг тэрэг]] | Versionen = [[Комбилимузин]] | Motoren = [[Отто хөдөлгүүр]]:<br />1,0–1,6&nbsp;литр<br />(44–155&nbsp;кВт)<br />[[Дизель хөдөлгүүр]]:<br />1,3–1,7&nbsp;литр<br />(55–96&nbsp;кВт) | Länge = 3999 | Breite = 1713–1737 | Höhe = 1488 | Radstand = 2511 | Gewicht = 1100–1354 }} {| class="infobox" style="width: 265px;" |- ! colspan="2" style="background:#9ACD32;text-align:center" |'''Бусад хэмжилт''' |- | CO<sub>2</sub> ялгаралт: | 94–190&nbsp;г/км |- | Түлшний хэрэглээ, хосолсон (ЕX-норм): | 3,5–7,9&nbsp;л/100&nbsp;км |- | [[Евро ШАҮП]]-[[ослын тест]]эд авсан одны тоо<ref>{{Webarchiv|url=http://www.euroncap.com/tests/opel_vauxhall_corsa_2006/261.aspx |wayback=20140531175734 |text=Ergebnisse des Opel/Vauxhall Corsa (ab 2006) beim Euro NCAP-Crashtest |archiv-bot=2026-04-05 18:39:17 InternetArchiveBot }} 2009-03-30, (англи хэлээр)</ref> |[[File:Crashtest-Stern 5.svg|105px|]] |} '''Опел Корса D''' нь 2006 оны намраас 2014 оны намар хүртэл [[Опел]] ХК-ийн үйлдвэрлэсэн жижиг ангиллын автомашин юм. Түүний өмнөх хувилбар Корса C-г шинэчлэн гарч ирсэн дараагийн үе юм. Корса D-г анх 2006 оны долоодугаар сарын 18-нд Лондон хотод байх British International Motor Show танилцуулсан бөгөөд түүнээс хойш мөн оны аравдугаар сараас эхлэн худалдаж авах боломжтой байв. 2014 оны аравдугаар сард түүний үйлдвэрлэлийг зогсоосон. ===Ерөнхий=== Корса D нь Пунто3-ZFA199 / GM-SCCS-платформ дээр Фиат Гранде Пунто-тай адил өмнөх загвараасаа бүх хэмжээсээрээ томрон хийгдсэн загвар юм. Ялангуяа урт нь өмнөх загвараасаа 160 мм урт болж нэмэгдсэн. Спорт загвартай адил гурван хаалгатай болон таван хаалгатай загваруудад түүний талбай хэр томорсон нь илт мэдэгддэг. Хурдатгалын хугацаа нь түүний хүнд жингээс шалтгаалан удааширсанаас гадна түүний дамжуулгын харьцаа нь ихэссэнтэй ч мөн холбоотой юм. Дамжуулгын харьцаа уртассанаар хэдий хүнд жинтэй ч түүний түлшний хэрэглээ нь өмнөх загвартай Корса С-ийн адил бага үлдсэн. Гадна талаасаа Корса Д нь Астра H буюу Астра H GTC-тэй маш төстэй. <gallery widths="200"> Opel_Corsa_D_OPC_rear.JPG| Aр талаасаа Опел Корса D, OPC Opel_Corsa_D_1.4_front_20100912.jpg|Oпел Корса таван хаалгат (2006-2011) Opel_Corsa_D_Colour_Stripes_Facelift.JPG|Урд талын харагдац </gallery> ===Моторжуулалт=== Эхний худалдаанд гарсан загварууд нь нэг литрийн гурван төрлийн бензин мотортойгоор байсан. Дизель моторын хувьд хоёр төрлөөс сонгох боломжтой байлаа. 1,0 литрийн багтаамжтай мотор нь гурван цилиндрт мотор байсан бол бусад бүх моторууд нь цуваа дөрвөн цилиндртэй байна. Авто хийн (шингэн хий, [[Англи хэл|анг.]] [[:en:Liquefied petroleum gas|''Liquefied Petroleum Gas'']]) моторт загварууд нь түлшний стандартын 45 литрийн агуулах савнаас гадна 42 литрийн хийн савтай бөгөөд хоёр саваа хоёуланг нь дүүргэсэн тохиолдолд тэр хэмжээгээр явах зам мэдээжээр өснө. <div class="BoxenVerschmelzen"> <div style="clear: both;" class="NavFrame"> <div class="NavHead"> <div align="left">'''Бензин мотор'''</div> </div> <div class="NavContent"> {| class="prettytable" |- style="background:#cccccc;" !Моторын нэрийн товчлол ||Моторын эзэлхүүн ||Чадал ||Дээд хурд ||Үйлдвэрлэсэн хугацаа ||Хорт хийн стандарт EU-Ангилал |- | 1.0 ecoFlex || 998 см³ || 40 кВ (60 м.x.) || 150 км/цаг||2006.07–2009.10 ||Евро 4 |- | 1.2 LPG ecoFlex || 1229 см³ || 59 кВ (80 м.x.) || 168 км/цаг ||2011.06–2014.10 ||Евро 5 |- | 1.4 ecoFlex ||1398 см³||74 кВ (100 м.x.) || 180 км/цаг ||2009.11–2014.10 ||Евро 5 |- | 1.6 GSi ||1598 см³||110 кВ (150 м.x.) ||210 км/цаг ||2007.06–2012.06||Евро 5 |- | 1.6 Турбо (OPC Нюрбургринг Edition) || 1598 см³||155 кВ (210 м.x.) ||230 км/цаг ||2011.06–2014.10 ||Евро 6 |} </div> </div> </div> <div class="BoxenVerschmelzen"> <div style="clear: both;" class="NavFrame"> <div class="NavHead"> <div align="left">'''Дизель мотор'''</div> </div> <div class="NavContent"> {| class="prettytable" |- style="background:#cccccc;" !Моторын нэрийн товчлол ||Моторын эзэлхүүн ||Чадал ||Дээд хурд ||Үйлдвэрлэсэн хугацаа ||Хорт хийн стандарт EU-Ангилал |- |1.3 CDTI || 1248 см³ ||55 кВ (75 м.x.) ||163-168 км/цаг|| 2006.07-2007.11|| Евро 4 |- |1.3 CDTI (ecoFlex) || 1248 см³ ||70 кВ (95 м.x.) ||173 км/цаг|| 2009.11-2014.10|| Евро 4 |- |1.7 CDTI ||1686 см³ ||96 кВ (130 м.x.) ||200 км/цаг|| 2010.03-2013.12||Евро 5 |} </div> </div> </div> ==Опел Корса E (2014-2019)== {{Инфобокс суудлын тэрэгний залгамж үе 2 | Generation = 5. залгамж үе | Marke = [[Опел]] | Modell = Корса E | Bild = Opel Corsa 1.4 Turbo ecoFLEX Color Edition (E) – Frontansicht, 24. Oktober 2015, Münster.jpg | Bild zeigt = Опел Корса E таван хаалгат 1.3 CDTI ecoFLEX Innovation (2014-хойш) | von = 2014 | bis = | Klasse = [[Жижиг тэрэг]] | Versionen = [[Комбилимузин]] | Motoren = [[Отто хөдөлгүүр]]:<br />1,0–1,6 литр<br />(51–152 кВт)<br />[[Дизель хөдөлгүүр]]:<br />1,3 литр<br />(55–70 кВт) | Länge = 4021–4036<ref name="Preisliste 25.8.2014">{{Webarchiv|url=http://www.opel.de/content/dam/Opel/Europe/germany/nscwebsite/de/01_Vehicles/01_PassengerCars/Corsa%202014/Ausstattungen_Technische_Daten/Corsa_PRL-D_web_2.pdf |wayback=20150319062002 |text=''Der neue Opel CORSA. Preise, Ausstattungen und technische Daten, 25. August 2014'' |archiv-bot=2023-10-03 03:08:01 InternetArchiveBot }}, [[Опел|Адам Опел ХК]], тал-24, 28, 30, нийтлэгдсэн 2014-08-25</ref> | Breite = 1736–1746<ref name="Preisliste 25.8.2014" /> | Höhe = 1479–1481<ref name="Preisliste 25.8.2014" /> | Radstand = 2510<ref name="Preisliste 25.8.2014" /> | Gewicht = 1120–1237<ref name="Preisliste 25.8.2014" /> }} {| class="infobox" width="265" |- | Ослын үеийн зорчигчийн аюулгүй байдал [[Евро ШАҮП]]-[[Ослын тест]]<ref>{{Webarchiv|url=http://www.adac.de/_ext/itr/tests/Crashtest/CTOpelCorsa_2000.pdf |wayback=20141023180516 |text=Опел Корса C-Ослын тест |archiv-bot=2023-09-30 11:02:24 InternetArchiveBot }} (ADAC 07/2002; PDF; 303&nbsp;kB)</ref> | [[Зураг:Crashtest-Stern 4.svg|105px]] |} '''Oпел Корса E''' нь 2014 оны арваннэгдүгээр сараас<ref>[http://media.opel.de/media/de/de/opel/news.detail.html/content/Pages/news/de/de/2014/opel/11-27-corsa-eisenach.html Опелийн мэдээлэл хариуцсан албан ёсны вэб хуудас]</ref> эхлэн үйлдвэрлэж байгаа Адам Опел ХК-ийн жижиг ангиллын автомашин юм. Корса E нь энэ цуврал загварын тав дахь үеийн загвар бөгөөд найман жил үйлдвэрлэсэн Корса D-ийн залгамж болон гарч ирсэн. Түүний гаднах ерөнхий дизайн нь хамгийн жижиг ангиллын автомашины загвар болох [[Опел Адам|Адамын]] төрхтэй төстэй ба [[Опел Инсигниа|Инсигниагийн]] дизайны элементийг авч ашигладаг.<ref>{{Cite web |url=http://media.gm.com/media/de/de/opel/news.detail.html/content/Pages/news/de/de/2014/opel/07-09-fifth-generation-corsa.html |title=Опелийн мэдээллийн цахим хуудаснаас: Опел, Корсагийн тав дахь үеийн загварыг танилцууллаа |access-date=2015-05-08 |archive-date=2014-07-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714225811/http://media.gm.com/media/de/de/opel/news.detail.html/content/Pages/news/de/de/2014/opel/07-09-fifth-generation-corsa.html |url-status=dead }}</ref> ===Тоноглолт=== Нийт таван төрлийн хувилбарыг санал болгож байна: * Опел Selektion * Опел Edition * Опел Color Edition * Опел Innovation * Опел OPC LINE Шинээр ксенон- их гэрэл, LED-өдрийн ойрын гэрэл, жолоочийн ассистент системүүд болох замын хөдөлгөөний тэмдэгийн танигч, замын эгнээний мэдрэгч, зайн хэмжээг заах мэдрэгч, урд талдаа мөргөлтөөс анхааруулах мэдрэгч, хол гэрлийн мэдрэгч болон харагдахгүй өнцгийг анхааруулагч зэргээс сонгон угсруулах бололцоотой. Нэмэлтээр жолооны хүрдний халаалт, ухрах үеийн арын камер болон ардаа унадаг дугуй тээвэрлэгчийг захиалж болно. <gallery widths="200"> Opel_Corsa_OPC_-_Flickr_-_jns001.jpg|Опел Корса D, OPC Opel_Corsa_E_fr.jpg|Oпел Корса E, таван хаалгат Corsa_E_Innen.JPG|Oпел Корса E, дотор тал Opel_Corsa_-_Mondial_de_l%27Automobile_de_Paris_2014_-_005.jpg|Урд талын харагдац, Oпел Корса E </gallery> ===Моторжуулалт болон техникийн үзүүлэлт=== {| class="wikitable" |- class="hintergrundfarbe5" ! ! colspan="2" | 1.0 ЭКОТЕК ! colspan="1" | 1.2 ! colspan="1" | 1.4 экоФлекс ! colspan="1" | 1.4 Турбо ! colspan="3" | 1.3 [[Коммон-Райл-Тоосруулалт|CDTI]] |- align="center" | align="left" style="background:#F5F5F5" | '''Үйлдвэрлэсэн он:''' | colspan="8" | 2014/11 сараас хойш |- align="center" | align="left" style="background:#F5F5F5" | '''Моторын төрөл:''' | colspan="2" | Ц3-[[Отто мотор]] | colspan="3" | Ц4-Отто мотор | colspan="3" | R4-[[Дизель мотор]] |- align="center" | align="left" style="background:#F5F5F5" | '''Моторын угсралтын төрөл:''' | colspan="2" | Гурван цилиндрт-[[Цуваа мотор]]<br />шууд тоосруулагч болон [[Турбо]]той | colspan="2" | Дөрвөн цилиндрт-Цуваа мотор | colspan="1" | Дөрвөн цилиндрт-Цуваа мотор<br />Турботой | colspan="3" | Дөрвөн цилиндрт-Цуваа мотор<br />Коммон-Райл-Тоосруулалт бүхий турботой |- align="center" | align="left" style="background:#F5F5F5" | '''[[Эзэлхүүн]]:''' | colspan="2" | 999 см³ | colspan="1" | 1229 см³ | colspan="1" | 1398 см³ | colspan="1" | 1364 см³ | colspan="3" | 1248 cm³ |- align="center" | align="left" style="background:#F5F5F5" | '''маx. Чадал<br /> мин-1-д:''' | colspan="1" | 66&nbsp;кВт (90&nbsp;м.x.)/<br />3700–6000 | colspan="1" | 85&nbsp;кВт (115&nbsp;м.x.)/<br />5000–6000 | colspan="1" | 51&nbsp;кВт (70&nbsp;м.x.)/<br />5600 | colspan="1" | 66&nbsp;кВт (90&nbsp;м.x.)/<br />6000 | colspan="1" | 74&nbsp;кВт (100&nbsp;м.x.)/<br />3500–6000 | colspan="1" | 55&nbsp;кВт (75&nbsp;м.x.)/<br />3750 | colspan="1" | 70&nbsp;кВт (95&nbsp;м.x.)/<br />3750 | colspan="1" | 70&nbsp;кВт (95&nbsp;м.x.)/<br />4000 |- align="center" | align="left" style="background:#F5F5F5" | '''маx. [[Эргэлтийн момент]]<br /> мин-1-д:''' | colspan="1" | 170 Нм/1800–3700 | colspan="1" | 170 Нм/1800–4500 | colspan="1" | 115 Нм/4000 | colspan="1" | 130 Нм/4000 | colspan="1" | 200 Нм/1850–3500 | colspan="1" | 190 Нм/1500–2500 | colspan="1" | 190 Нм/1500–3500 | colspan="1" | 210 Нм/1750 |- align="center" | align="left" style="background:#F5F5F5" | '''Хөтлөгчийн төрөл:''' | colspan="8" | [[Урд дугуйн хөтлөгч]] |- align="center" | align="left" style="background:#F5F5F5" | '''Хурдны хайрцаг, цуврал:''' | colspan="2" | 6-араат-[[механик хурдны хайрцаг]] | colspan="1" | 5-араат-механик хурдны хайрцаг | colspan="1" | 5-араат-механик хурдны хайрцаг | colspan="1" | 6-араат-механик хурдны хайрцаг | colspan="2" | 5-араат-механик хурдны хайрцаг | colspan="1" | 6-араат-механик хурдны хайрцаг |- align="center" | align="left" style="background:#F5F5F5" | '''Хурдны хайрцаг, сонголтоор:''' | colspan="3" | – | colspan="1" |6-шатлалтай-[[Хөрвүүлэгч-Автоматик хурдны хайрцаг|Автоматик хурдны хайрцаг]] эсвэл 5-араат-[[Автоматжуулсан механик хурдны хайрцаг|Эазитроник]] | colspan="4" | – |- align="center" | align="left" style="background:#F5F5F5" | '''Дээд хурд:''' | style="width:12em" | 180 км/ц | style="width:12em" | 195 км/ц | style="width:12em" | 162 км/ц | style="width:12em" | 175 км/ц<br />(Автоматик: 170 км/ц)<br />(Эазитроник: 175 км/ц) | style="width:12em" | 185 км/ц | style="width:12em" | 164 км/ц | style="width:12em" | 182 км/ц | style="width:12em" | 177 км/ц |- align="center" | align="left" style="background:#F5F5F5" | '''Хурдатгал,<br /> 0–100 км/ц:''' | style="width:12em" | 11,9 сек | style="width:12em" | 10,3 сек | style="width:12em" | 16,0 сек | style="width:12em" | 13,2 сек<br />(Автоматик: 13,9 сек)<br />(Эазитроник: 13,9 сек) | style="width:12em" | 11,0 сек | style="width:12em" | 14,8 сек | style="width:12em" | 11,9 сек | style="width:12em" | 12,3 сек |- align="center" | align="left" style="background:#F5F5F5" | '''Түлшний хэрэглээ<br />&nbsp;100&nbsp;км-т&nbsp;(хот болон шулуун зам хамтдаа):''' | style="width:12em" | 4,5–4,4 л Супер | style="width:12em" | 5,0–4,9 л Супер | style="width:12em" | 5,4–5,3 л Супер | style="width:12em" | 5,2–4,9 л Супер<br />(Автоматик: 6,0–5,9 л Супер)<br />(Эазитроник: 4,8–4,7 л Супер) | style="width:12em" | 5,3–5,1 л Супер | style="width:12em" | 3,8–3,7 л Супер | style="width:12em" | 3,4–3,3 л Супер | style="width:12em" | 3,9–3,8 л Супер |- align="center" | align="left" style="background:#F5F5F5" | '''CO<sub>2</sub>-Хорт хийн хэмжээ, хосолсон:''' | 106–104 г/км | 117–115 г/км | 126–124 г/км | 122–115 г/км<br />(Автоматик: 140–139 г/км)<br />(Эазитроник: 112–110 г/км) | 123–120 г/км | 100–99 г/км | 89–87 г/км | 102–100 г/км |- align="center" | align="left" style="background:#F5F5F5" | '''[[Хорт утааны стандарт]] Евро-ангилал:''' | colspan="8" | Евро 6 |- align="center" |} ==Цахим холбоос== {{Commons|Category:Opel Corsa A|Опел Корса A}} {{Commons|Category:Opel Corsa B|Опел Корса B}} {{Commons|Category:Opel Corsa C|Опел Корса C}} {{Commons|Category:Opel Corsa D|Опел Корса D}} {{Commons|Category:Opel Corsa E|Опел Корса E}} * [https://web.archive.org/web/20061117024308/http://www.opel.de/shop/cars/corsa/index.act Үйлдвэрлэгчийн албан ёсны цахим хуудас] ==Эшлэл== <references/> {{Загвар:Он тооллын дараалал-Опел, 1980 оноос хойш}} {{Автомашины загвар-Опел}} [[Ангилал:Опел-Автомашин|Корса]] [[Ангилал:Жижиг ангиллын автомашин]] [[Ангилал:Жижиг дунд ангиллын автомашин]] [[Ангилал:Суудлын автомашины загвар]] [[Ангилал:Комбилимузин]] crk6iflfi8ylnhi6dgqtizawvz193bm Опел Астра 0 51924 852342 781592 2026-04-05T18:31:14Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 852342 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс суудлын тэрэгний залгамж үе | Marke = [[Опел]] | Modell = Астра | von = 1991 | bis = | Klasse = [[Жижиг дунд ангилал]] | Versionen = [[Кабриолет]], [[комби]], [[комбилимузин]], [[купье]], [[лимузин]] | Vorgänger = [[Oпел Кадетт]] | Nachfolger = }} Жижиг дунд ангилалд орох '''Опел Астра''' ([[Латин хэл|лат.]] одод гэсэн үг) нь автомашин үйлдвэрлэгч [[Опел]] ХК-ийн хамгийн ихээр үйлдвэрлэсэн автомашин юм. Астра нь [[Опел Кадетт]]ийн залгамж үе бөгөөд анхны Опел Кадеттийг 1936 оны сүүлээс 1940 оны дунд хүртэл үйлдвэрлэсэн байна. Ингээд нэлээд хугацаанд Кадеттийн үйлдвэрлэлийг зогсоосон байснаа 1962 оноос эхлэн [[Опел Кадетт#Опел Кадетт А|Кадетт А]] гэсэн нэртэйгээр түүний үйлдвэрлэлийг буцаан сэргээв. Нэрийн өөрчлөлтийг 1991 онд [[Опел Кадетт#Опел Кадетт E|Кадетт E]]-ээс [[Опел Астра#Опел Астра F|Астра F]] болгожээ. [[Опел Астра#Опел Астра K|Астра K]] нь 2015 оноос хойш зах зээлд гарсан бөгөөд энэ загварын цувралын 11 дэх үе юм. == Үйлдвэрлэлийн цувралын ерөнхий тойм== <gallery perrow="4"> Зураг:Opel Kadett.JPG|[[Опел Кадетт]]<br />1936 - 1940 он хүртэл Зураг:Opel kadett a v sst.jpg|[[Опел Кадетт#Опел Кадетт A|Кадетт A]]<br /> 1962 - 1965 он Зураг:Opel Kadett B BW 2016-09-03 13-52-40.jpg|[[Опел Кадетт#Опел Кадетт B|Кадетт B]]<br />1965 - 1973 он Зураг:Opel_Kadett_C_City_front_20081127.jpg|[[Опел Кадетт#Опел Кадетт C|Кадетт C]]<br />1973 - 1979 онуудад Зураг:Opel Kadett D 1 v sst.jpg|[[Опел Кадетт#Опел Кадетт D|Кадетт D]]<br />1979 - 1984 он Зураг:Opel_Kadett_Kombi_front_20080224.jpg|[[Опел Кадетт#Опел Кадетт E|Кадетт E]]<br />1984 - 1993 он Зураг:Opel_Astra_F_front_20081229.jpg|[[Опел Астра#Опел Астра F|Астра F]]<br />1991 - 2000 он Зураг:Opel_Astra_G_Coup%C3%A9.JPG|[[Опел Астра#Oпел Астра G|Астра G]]<br />1998 - 2005 он Зураг:Opel_Astra_H_Caravan_-_Flickr_-_Axel_Schwenke_%286%29.jpg|[[Опел Астра#Oпел Астра H|Астра H]]<br />2004 - 2010 он Зураг:Opel_Astra_%28J%29_%E2%80%93_Frontansicht%2C_21._Juni_2011%2C_Heiligenhaus.jpg|[[Опел Астра#Опел Астра J|Астра J]]<br />2009 - 2015 он Зураг:Opel Astra 1.6 CDTI ecoFLEX Edition (K) – Frontansicht, 13. Oktober 2015, Düsseldorf.jpg| [[Опел Астра#Опел Астра|Астра K]]<br />2015 - 2021 он Зураг:Opel_Astra_L_1X7A6738.jpg| [[Опел Астра#Опел Астра|Астра L]]<br />2021 оноос хойш </gallery> (Үйлдвэрлэсэн онууд нь зөвхөн германд үйлдвэрлэсэн хугацаа болно) ==Опел Астра F== {{Инфобокс суудлын тэрэгний залгамж үе 2 | Generation = Астра F | Bild = Opel_Astra_1997.jpg | Bild zeigt = Опел Астра F (1991-1994) | von = 1991 | bis = 2000 | Versionen = [[Кабриолет]], [[комби]], [[комбилимузин]], [[лимузин]] | Motoren = [[Бензин хөдөлгүүр]]:<br />1,4–2,0 литр<br />(44–110 кВт)<br />[[Дизель хөдөлгүүр]]:<br />1,7 литр<br />(42–60 кВт) | Länge = 4051–4278 | Breite = 1688–1696 | Höhe = 1410–1475 | Radstand = 2515 | Gewicht = 933–1230<ref name="Bartels-Manthey">Eckhart Bartels, Rainer Manthey: ''Opel: Fahrzeug-Chronik Band 3: 1991–2012.'' Podszun, Brilon 2013, ISBN 978-3861336662, S. 16–19.</ref> }} '''Опел Астра F''' нь 1991 оноос 1998 оны гуравдугаар сар хүртэл (кабрио загварыг 2000 он хүртэл) үйлдвэрлэсэн автомашин үйлдвэрлэгч [[Опел]] ХК-ны [[:Ангилал:Жижиг дунд ангиллын автомашин|жижиг дунд ангиллын]] автомашин юм. Түүний өмнөх үеийн загвар нь [[Опел Кадетт#Опел Кадетт E|Опел Кадетт E]] бөгөөд энэ цувралын зургаа дахь үе юм. Астраг гаргаж ирснээр Кадетт хэмээх уламжлалт загварын нэр түүх болон үлдэв. Энэ нь 1990-ээд онд Опел нь тэр хүртэл хэрэглэж ирсэн бүх загварынхаа нэрийг "а" үсгээр төгссөн зохиомол нэрнүүдээр сольсонтой холбоотой (жишээ нь: Вектра, Омега, Антара гэх мэт). Ингэж нэрний өөрчлөлт хийсэн нь компанийн нэр хүндэд эерэгээр нөлөөлөх оролдлого байв. Анхны Астра нь Астра F гэсэн загварын нэртэй гарсан нь түүний өмнөх загварын үргэлжлэл үсэг юм. Эхний загварууд нь 91 оны дундуур гурав- болон таван хаалгатай налуу артай загварууд, мөн оны аравдугаар сараас эхлэн караван загварыг үйлдвэрлэж эхэлсэн. Удалгүй дараа жилийн тавдугаар сард түүний шаталсан артай лимузин загвар үйлдвэрээс гарчээ. Загварын сайжруулалт 1994 онд хийгдсэн бөгөөд урд нь үйлдвэрлэсэн загварууд зэвэнд ихээр идэгдэж байсныг сайжруулах арга хэмжээ авсан. 1998 онд [[Опел Астра#Опел Астра G|Астра G]] зах зээлд гарснаар Астра F-ийн налуу- болон шаталсан артай лимузин мөн комби загварын үйлдвэрлэлтийг зогсоосон. Харин кабрио загвар нь 2000 он хүртэл үйлдвэрлэгджээ. <gallery> Зураг:Opel_Astra_F_rear_20081229.jpg|Опел Астра F, ар талын харагдац Зураг:Opel Astra rear 20071203.jpg|Опел Астра F лимузин Зураг:Astra_F_GSi_16V_(C20XE)_1993.JPG|Опел Астра F GSi хоёр хаалгатай загвар Зураг:Opel_Astra_Cabrio_rear_20080326.jpg|Опел Астра F кабрио </gallery> ===Моторжуулалт=== <div class="BoxenVerschmelzen"> <div style="clear: both;" class="NavFrame"> <div class="NavHead"> <div align="left">'''Бензин мотор'''</div> </div> <div class="NavContent"> {| class="prettytable" |- style="background:#cccccc;" ! Загвар || Цилиндрийн тоо || width="75"|Эзэлхүүн || width="110"|Чадал ||Эргэлтийн момент<br />Н·м мин.<sup>−1</sup>-д|| Моторын тэмдэглэгээ ||хорт хийн<br />стандарт || Үйлдвэрлэсэн он |- |1.4 i || align="center"|4 || 1389 см³ || 44 кВт (60 [[Морины хүч|м.x.]]) ||align="center"|103 / 2600|| align="center"|C14NZ || Е2 ||09/91–08/96 |- |1.4 i || align="center"|4 || 1389 см³ || 44 кВт (60 м.х.) || align="center"|103 / 2800 || align="center"|X14SZ || Евро 2/Герман 3||09/96–03/98 |- |1.4 Si | align="center" |4 | 1389 см³ | 60 кВт (82 м.х.) | align="center" |115 / 3400 | align="center" |14SE | |09/92–03/98 |- |1.4 Si | align="center" |4 | 1389 см³ | 60 кВт (82 м.х.) | align="center" |114 / 3400 | align="center" |C14SE | Е2 |09/91–03/96 |- |1.4 16V | align="center" |4 | 1389 см³ | 66 кВт (90 м.х.) | align="center" |125 / 4000 | align="center" |X14XE | Евро 2/Г3 | 01/96–02/98 |- |1.6 i | align="center" |4 | 1598 см³ | 52 кВт (71 м.х.) | align="center" |128 / 2800 | align="center" |X16SZ | Евро 2/Г3 |05/93–01/96 |- |1.6 i | align="center" |4 | 1598 см³ | 55 кВт (75 м.х.) | align="center" |125 / 3200 | align="center" |C16NZ | Е2 |09/91–08/94 |- |1.6 i | align="center" |4 | 1598 см³ | 55 кВт (75 м.х.) | align="center" |128 / 2600 | align="center" |X16SZR | Евро 2/Г3 |02/96–03/98 |- |1.6 Si | align="center" |4 | 1598 см³ | 74 кВт (100 м.х.) | align="center" |135 / 3400 | align="center" |C16SE | Е2 |02/93–08/94 |- |1.6 i 16V | align="center" |4 | 1598 см³ | 74 кВт (100 м.х.) | align="center" |148 / 3500 | align="center" |X16XEL | Евро 2/Г3 |09/94–03/98 |- |1.8 i | align="center" |4 | 1796 см³ | 66 кВт (90 м.х.) | align="center" |145 / 3000 | align="center" |C18NZ | Е2 |09/91–08/94 |- |1.8 i 16V | align="center" |4 | 1799 см³ | 85 кВт (115 м.х.) | align="center" |168 / 4000 | align="center" |C18XEL | Е2 |09/94–01/96 |- |1.8 16V | align="center" |4 | 1799 см³ | 85 кВт (116 м.х.) | align="center" |170 / 3600 | align="center" |X18XE | Евро 2/Г3 | 02/96–03/98 |- |1.8 GSI 16V | align="center" |4 | 1799 см³ | 92 кВт (125 м.х.) | align="center" |168 / 4800 | align="center" |C18XE | Е2 |08/93–10/94 |- |2.0 GSI | align="center" |4 | 1998 см³ | 85 кВт (115 м.х.) | align="center" |170 / 2600 | align="center" |C20NE | Е2 |09/91–08/94 |- |2.0 i 16V | align="center" |4 | 1998 см³ | 100 кВт (136 м.х.) | align="center" |185 / 4000* 188 / 3200* | align="center" |X20XEV | Евро 2/D3 |03/95–03/98 |- |2.0 GSI 16V | align="center" |4 | 1998 см³ | 110 кВт (150 м.х.) | align="center" |196 / 4600 | align="center" |C20XE | Е2 |09/91–08/96 |} </div> </div> </div> <div class="BoxenVerschmelzen"> <div style="clear: both;" class="NavFrame"> <div class="NavHead"> <div align="left">'''Дизель мотор'''</div> </div> <div class="NavContent"> {| class="prettytable" |- style="background:#cccccc;" ! Загвар || Цилиндрийн тоо || Эзэлхүүн || Чадал ||Эргэлтийн момент<br />Н·м мин.<sup>−1</sup>-д|| Моторын тэмдэглэгээ||Үйлдвэрлэсэн он |- |1.7 D ||align="center"|4 || 1686 см³ ||42 кВт (57 м.х.)/4600 мин.<sup>−1</sup>||105 / 2400 ||align="center"| 17YD|| 12/91–08/92 |- |1.7 D ||align="center"|4 || 1686 см³ ||44 кВт (60 м.х.)/4600 мин.<sup>−1</sup>||105 / 2400 ||align="center"| 17DR || 09/92–08/94 |- |1.7 TD ||align="center"|4 || 1700 см³ ||50 кВт (68 м.х.)/4500 мин.<sup>−1</sup>||132 / 2400 ||align="center"|X17DTL|| 09/94–03/98 |- |1.7 TDS ||align="center"|4 || 1686 см³ ||60 кВт (82 м.х.)/4400 мин.<sup>−1</sup> ||168 / 2400 || align="center"|X17DT/[TC4EE1]*|| 01/93–03/98 |} </div> </div> </div> ==Опел Астра G== {{Инфобокс суудлын тэрэгний залгамж үе 2 | Generation = Астра G | Bild = Opel_Astra_G_front_20081128.jpg | Bild zeigt = Опел Астра G (1998-2002) | von = 1998 | bis = 2005 | Versionen = [[Кабриолет]], [[комби]], [[комбилимузин]], [[купье]], [[лимузин]], [[хайрцган тэрэг]] | Motoren = [[Бензин хөдөлгүүр]]:<br />1,2–2,2 литр<br />(48–147 кВт)<br />[[Дизель хөдөлгүүр]]:<br />1,7–2,2 литр<br />(50–92 кВт) | Länge = 4111–4288 | Breite = 1709 | Höhe = 1390–1510 | Radstand = 2606–2611 | Gewicht = 1070−1400 }} {| class="infobox" width="265" |- | Ослын үеийн зорчигчийн аюулгүй байдал [[Евро ШАҮП]]-[[Ослын тест]]<ref>{{Webarchiv|url=http://www.adac.de/_ext/itr/tests/Crashtest/CTOpelCorsa_2000.pdf |wayback=20141023180516 |text=Опел Корса C-Ослын тест |archiv-bot=2023-09-30 11:00:43 InternetArchiveBot }} (ADAC 07/2002; PDF; 303&nbsp;kB)</ref> | [[Зураг:Crashtest-Stern 4.svg|105px]] |} ''' Опел Астра G''' нь автомашин үйлдвэрлэгч [[Опел]] ХК-ны [[:Ангилал:Жижиг дунд ангиллын автомашин|жижиг дунд ангиллын]] автомашин бөгөөд [[Опел Астра#Опел Астра F|Опел Астра F]]-ийн дараах үеийн загвар юм. Үүнийг 1998-2005 оны хооронд үйлдвэрлэсэн. Их биеийн хувилбарт гурван хаалга- болон таван хаалгатай налуу ар талын хийц бүхий лимузин, дөрвөн хаалгатай шаталсан ар тал бүхий лимузин, таван хаалгатай комби буюу Опелийн нэршлээр караван, хоёр хаалгатай купье болон хоёр хаалгатай кабрио загварууд үйлдвэрлэгдсэн. <gallery widths="200" perrow="4"> Opel_Astra_G_Coup%C3%A9.JPG|Опел Астра купье Opel Astra G rear 20101017.jpg|Гурван хаалгатай Опел Астра (1998–2002) Opel Astra G Classic.jpg|Шаталсан ар бүхий Опел Астра (1998–2002) Opel Astra Caravan 1.6 16V Selection (G) – Heckansicht, 28. Mai 2011, Düsseldorf.jpg|Опел Астра караван (1998–2002) Opel_Astra_G_Cabrio_Seitenansicht.JPG|Опел Астра кабрио 2.2 </gallery> ===Опел Performance Center=== ====OPC==== [[Зураг:Opel_astra_G_3T_opc.jpg|thumb|right|Опел Астра OPC]] „OPC“ (Опел Перформанце Центер ХХК) нь 1999 онд хүртэл хэрэглэж байсан GSi (Grand Sport injection) гэсэн товчлолын оронд хэрэглэх болжээ. OPC-Астра нь (OPC 1) Астра G-ийн 3000 ширхэгээр хязгаарлагдсан спорт загварын уралдааны зөвшөөрөлтэй автомашин юм. Энэ загварт уралдааны загварын хувилбарын явах анги болон моторын нэлээд олон эд ангийг авч угсарсан байна. Мөн 16" хөргөлттэй тоормосны диск, шинэ загварын урд хөндлөн залуур мөн серво мотор бүхий жолооны хүрд зэргийг өөрчлөн нэмж угсарсан. ====OPC 2==== 2002 оны намраас эхлэн сайжруулсан загварын Астра G OPC тооны хязгаарлалтгүйгээр зах зээлд гаргав. Гадна талын дизайнд нэлээд өөрчлөлт хийгдсэн бөгөөд техникийн хувьд өмнөх хувилбартайгаа адилхан байсан. Урд болон хойд гупр, хажуугийн эмжээр, спорт загварын салхины нүүргэвч, урд их гэрэл болон арын гэрлүүдийг хар бүрэг өнгөтэй болгосон байна. ====Опел Астра OPC X-treme==== Германы автомашины уралдаанд (DTM: [[Герман хэл|герм.]] '''''Deutsche Tourenwagen-Masters''''') зориулсан тэрэгний суурийг ашиглан ''Опел Перформанце Центер'' дээр супер спорт загварын автомашиныг энгийн хэрэглээнд зориулан үйлдвэрлэжээ. Гэвч энэхүү Опел Астра OPC X-treme автомашин нь ганцхан ширхэгийг үйлдвэрлэн ахиж нэмж үйлдвэрлэлгүй үлдсэн байна. <gallery> IAA 2001 173 - Flickr - Axel Schwenke.jpg|Опел Астра G OPC X-Treme IAA 2001 175 - Flickr - Axel Schwenke.jpg|Aр талын харагдац </gallery> ====OPC-Техникийн үзүүлэлт<ref>Adam Opel GmbH</ref>==== {| class="prettytable" |-style="background:#e8e8e8;" ! Астра G OPC !colspan="2" | Астра G OPC 2 |- | 2.0 16V (X20XER) |colspan="2" align="center"|2.0 16V Турбомотор (Z20LET) |- | 118&nbsp;кВт (160 м.x.) 6500/мин-д | 141&nbsp;кВт (192 м.x.) 5400/мин-д (2002 он хүртэл) | 147&nbsp;кВт (200 м.x.) 5600/мин-д (2002 оноос хойш) |- | 188 Нм 4300/мин-д |colspan="2" align="center"| 250 Нм 1950–5300/мин |- | 0–100&nbsp;км/ц 8,2 сек-д | 0–100&nbsp;км/ц 7,3 сек-д | 0–100&nbsp;км/ц 7,1 сек-д |- | V<sub>маx.</sub> 220&nbsp;км/ц | V<sub>маx.</sub> 240&nbsp;км/ц | V<sub>маx.</sub> 240&nbsp;км/ц |} ===Техникийн үзүүлэлт=== ====Отто мотор==== {| class="prettytable" |- style="background:#cccccc;" ! Загвар||МТТ* ||Эзэлхүүн||Чадал||Эргэлтийн момент<br>(Нм 1/мин-д) ||Хэрэглээ***<br>(л/100&nbsp;км)<br>нийт||CO<sub>2</sub>-Хорт хийн хэмжээ***<br>(г/км)||Үйлдвэрлэсэн он||Тайлбар||Хувилбар |- |1.2 16V ||''(X12XE)''||1199&nbsp;см³||48&nbsp;кВт (65&nbsp;м.x.)/5600||110 / 4000||6,1-6,4||147–154||02.1998–09.2000|| ||1,3,4 |- |1.2 16V ||''(Z12XE)''||1199&nbsp;см³||55&nbsp;кВт (75&nbsp;м.x.)/5600||110 / 4000||6,1-6,4||147–154||09.2000–01.2005||X12XE гэсэн загварыг 2001 оноос эхлэн сольж гарч ирсэн||1,2,3,4 |- |1.4 16V ||''(X14XE)''||1389&nbsp;см³||66&nbsp;кВт (90&nbsp;м.x.)/6000||125 / 4000||7,1-8,3||171–200||02.1998–09.2000||зөвхөн экспорт загварт||1,3,4 |- |1.4 16V ||''(Z14XE)''||1389&nbsp;см³||66&nbsp;кВт (90&nbsp;м.x.)/6000||125 / 4000||7,2–8,3||173–200||09.2000–01.2005||X14XE гэсэн загварыг 2001 оноос эхлэн сольж гарч ирсэн ||1,2,3,4 |- |1.4 16V Твинпорт ||''(Z14XEP)''||1364&nbsp;см³||66&nbsp;кВт (90&nbsp;м.x.)/5600||125 / 4000|| || ||10.2003–08.2009||зөвхөн Астра Классик II (Польшид үйлдвэрлэсэн)||2,3,4 |- |1.6 8V ||''(X16SZR)''||1598&nbsp;см³||55&nbsp;кВт (75&nbsp;м.x.)/5200||128 / 2800||7,1–8,2||171–197||02.1998–09.2000|| ||1,2,3,4 |- |1.6 8V ||''(Z16SE)''||1598&nbsp;см³||62&nbsp;кВт (84&nbsp;м.x.)/5400||138 / 2600||7,0–8,4||168–201||09.2000–01.2005||X16SZR гэсэн загварыг 2001 оноос эхлэн сольж гарч ирсэн||1,2,3,4 |- |1.6 [[Байгалийн хий]] ||''(Z16YNG)''||1598&nbsp;см³||71&nbsp;кВт (97&nbsp;м.x.)/6200||140 / 4200|| || ||03.2003–06.2005||хамгийн сүүлд 2005 он хүртэл үйлдвэрлэсэн хувилбарт– кабриогаас гадна|| 4** |- |1.6 16V ||''(X16XEL)''||1598&nbsp;см³||74&nbsp;кВт (101&nbsp;м.x.)/6000||150 / 3600||7,5–8,4||180–202||02.1998–09.2000|| ||1,2,3,4 |- |1.6 16V ||''(Z16XE)''||1598&nbsp;см³||74&nbsp;кВт (101&nbsp;м.x.)/6000||150 / 3600||7,0–8,2||168–197||09.2000–01.2005||X16XEL гэсэн загварыг 2001 оноос эхлэн сольж гарч ирсэн||1,2,3,4,6 |- |1.6 16V Твинпорт ||''(Z16XEP)''||1598&nbsp;см³||76&nbsp;кВт (103&nbsp;м.x.)/6000||147 / 3600|| || ||03.2003–08.2009||зөвхөн Астра Классик II (Польшид үйлдвэрлэсэн) ||1,2,3,4 |- |1.8 16V ||''([[X18XE1]])''||1796&nbsp;см³||85&nbsp;кВт (115&nbsp;м.x.)/5400||170 / 3400||7,7–8,4||185–202||02.1998–09.2000|| ||1,2,3,4,5 |- |1.8 16V ||''(Z18XE)''||1796&nbsp;см³||92&nbsp;кВт (125&nbsp;м.x.)/5600||170 / 3800||7,8–8,8||187–211||09.2000–01.2005||X18XE1 гэсэн загварыг 2001 оноос эхлэн сольж гарч ирсэн||1,2,3,4,5,6 |- |1.8 16V ||''(Z18XEL)''||1796&nbsp;см³||85&nbsp;кВт (115&nbsp;м.x.)/5600||170 / 3800|| || ||09.2000–01.2005||зөвхөн хэдхэн экспортын улсуудад зориулсан загварт||1,2,3,4 |- |2.0 16V ||''(X20XEV)''||1998&nbsp;см³||100&nbsp;кВт (136&nbsp;м.x.)/5600||188 / 3400||8,3–9,6||200–231||02.1998–09.2000|| ||1,2,3,4 |- |2.0 16V ||''(X20XER)''||1998&nbsp;см³||118&nbsp;кВт (160&nbsp;м.x.)/6500||188 / 4300|| || ||11.1999–09.2002||зөвхөн OPC 1||1 |- |2.0 Турбо (16V)||''(Z20LET)''||1998&nbsp;см³||140&nbsp;кВт (190&nbsp;м.x.)/5400||250 / 1950–5300||8,9||214||09.2000–08.2001|| ||5 |- |2.0 Турбо (16V)||''(Z20LET)''||1998&nbsp;см³||141&nbsp;кВт (192&nbsp;м.x.)/5400||250 / 1950–5300 || || ||09.2002–2003||OPC, 2002он хүртэл||1,4,5,6 |- |2.0 Турбо (16V)||''(Z20LET)''||1998&nbsp;см³||147&nbsp;кВт (200&nbsp;м.x.)/5600||250 / 1950–5300 || || ||11.2002–01.2005||OPC, 2002 оноос хойш||1,4,5,6 |- |2.2 16V ||''(Z22SE)''||2198&nbsp;см³||108&nbsp;кВт (147&nbsp;PS)/5800||203 / 4000||8,4–8,8||202–212||06.2000–01.2005||X20XEV гэсэн загварыг 2001 оноос эхлэн сольж гарч ирсэн||1,2,3,4,5,6 |- |} [[Зураг:Astra G Motor 22.jpg|thumb|right|2,2l-Motor mit 147 м.x.]] ''Нэг од'': Моторын таних тэмдэглэгээ Хувилбар: [1] = гурван хаалгатай, [2] = дөрвөн хаалгат, [3] = таван хаалгат, [4] = караван, [5] = коупе, [6] = кабрио ''Хоёр од'': 2003 - 2005 онд үйлдвэрлэсэн караван хувилбар нь Z16YNG мотортой бөгөөд газрын хийн түлштэй <ref>Arabische Länder, in denen der Astra G verkauft wurde: Bahrain, Jordanien (auch als Cabrio), Katar, Kuwait, Libanon (auch als Cabrio), Oman, Saudi-Arabien, Syrien (auch als Cabrio) und Vereinigte Arabische Emirate.</ref> ''Гурван од'': Механик-, Спорт- эсвэл Автоматик хурдны хайрцагтай; Налуу- болон шаталсан артай эсвэл караван; энд бичигдсэн утга нь зөвхөн ХБНГУ-д зарагдсан загварт хүчинтэй ====Дизель мотор==== {| class="prettytable" |- style="background:#cccccc;" !width="90"|Загвар||МТТ *||Эзэлхүүн||Чадал||Эргэлтийн момент<br>1/мин-д||Хэрэглээ***<br>(л/100&nbsp;км)<br>нийт||CO<sub>2</sub>-Хорт хийн хэмжээ***<br>(г/км)||Үйлдвэрлэсэн он||Хувилбар |- |1.7 [[Турбо дизель|TD]] (8V)||''(X17DTL)''||1700&nbsp;см³||50&nbsp;кВт (68&nbsp;м.x.)/4500||132 Нм/ 1800–3250||5,9||158||02.1998–08.2000||гурван хаалгатай, дөрвөн хаалгатай, таван хаалгатай, караван |- |1.7 [[Шууд тоосруулан шүршигч|DTI]] (16V)||''(Y17DT)''||1686&nbsp;см³||55&nbsp;кВт (75&nbsp;м.x.)/4400||165 Нм/ 1800–3000||4,4–4,8||119–130||02.2000–01.2005||гурван хаалгатай, дөрвөн хаалгатай, таван хаалгатай, караван |- |1.7 [[Коммон райл|CDTI]] (16V)||''(Z17DTL)''||1686&nbsp;см³||59&nbsp;кВт (80&nbsp;м.x.)/4400||170 Нм/ 1800–2800||4,4–4,7||119–126||04.2003–01.2005<br />04.2003–08.2009**||гурван хаалгатай, дөрвөн хаалгатай, таван хаалгатай, караван |- |rowspan="2"|2.0 DI (16V)||''(X20DTL)''||rowspan="2"|1995&nbsp;см³||rowspan="2"|60&nbsp;кВт (82&nbsp;м.x.)/4300||185 Нм/ 1800–2500||5,7||153||02.1998–09.2000||гурван хаалгатай, дөрвөн хаалгатай, таван хаалгатай, караван |- |''(Y20DTL)''||185 Нм/ 1500–2750||6,7||181||09.2000–01.2005||гурван хаалгатай, дөрвөн хаалгатай, таван хаалгатай, караван |- |2.0 DTI (16V)||''(Y20DTH)''||1995&nbsp;см³||74&nbsp;кВт (101&nbsp;м.x.)/4300||230 Нм/ 1500–2500||5,7–5,9||151–154||09.2000–01.2005||гурван хаалгатай, дөрвөн хаалгатай, таван хаалгатай, караван |- |2.2 DTI (16V)||''(Y22DTR)''||2172&nbsp;см³||92&nbsp;кВт (125&nbsp;м.x.)/4000||280 Нм/ 1500–2750||6,0–6,1||161–169||09.2002–01.2005||гурван хаалгатай, дөрвөн хаалгатай, таван хаалгатай, караван, коупе, кабрио |} ''Нэг од'': Моторын таних тэмдэглэгээ ''Хоёр од'': Астра Классик II (Польшид үйлдвэрлэсэн) ''Гурван од'': Энд бичигдсэн таван хаалгатай автомашины утга нь зөвхөн ХБНГУ-д зарагдсан загварт хүчинтэй ==Опел Астра H== {{Инфобокс суудлын тэрэгний залгамж үе 2 | Generation = Астра H | Bild = Opel_Astra_H_Caravan_1.9_CDTI_front.JPG | Bild zeigt = Опел Астра H (2007-2010) | von = 2004 | bis = 2014 | Versionen = [[Кабриолет]], [[комби]], [[комбилимузин]], [[лимузин]] | Motoren = [[Бензин хөдөлгүүр]]:<br />1,4–2,0 литр<br />(55–177 кВт)<br />[[Дизель хөдөлгүүр]]:<br />1,3–1,9 литр<br />(59–110 кВт) | Länge = 4249–4587 | Breite = 1804 | Höhe = 1435–1500 | Radstand = 2614–2703 | Gewicht = 1210–1613 }} ''' Опел Астра H''' нь автомашин үйлдвэрлэгч [[Опел]] ХК-ны [[:Ангилал:Жижиг дунд ангиллын автомашин|жижиг дунд ангиллын]] автомашин бөгөөд [[Опел Астра#Опел Астра G|Опел Астра G]]-ийн дараах үеийн загвар юм. Астра H-г 2004 оны гуравдугаар сараас 2010 оны есдүгээр сар хүртэл үйлдвэрлэсэн бөгөөд зарим нэг улсад одоо ч үйлдвэрлэж байна. Түүний ''Делта''-Платтформ дээр мөн Женерал Моторсд харъяалагдах Воксхолл, Холден, болон Сатурн өөрсдийн загваруудаа үйлдвэрлэдэг. Ар талыг нь бага зэрэг өөрчилсөн налуу артай болон GTC-хувилбаруудыг америкийн зах зээл болон хойд америкт 2007-2009 оны хооронд ''Сатурн Астра'' нэртэйгээр гаргасан. [[Чили]] болон [[Мексик]]т ''Шевролет Астра'', харин бусад өмнөд америкийн улсууд болох [[Аргентин]] болон [[Бразил]]д ''Шевролет Вектра'' мөн ''Шевролер Вектра GT'' гэсэн нэртэйгээр борлуулагдсан. ===Загварын хувилбарууд болон тоноглолт=== Загварын шинэчлэлтийг 2006 онд хийсэн ба үүний хүрээнд арын гэрлийг өөрчилснөөс гадна урд хойд гупр бас орно. 2008 оноос эхлэн шаталсан артай лимузин загварыг германы зах зээлд гаргасан. Үйлдвэрлэгдэж байгаа бүх загварын үндсэн тоноглолд [[жолооны хүрдний серво мотор]], зайн удирдлагатай төв түгжих систем, цахилгаанаар урд цонх өргөгч болон цахилгаанаар удирдах гадна талын толь, зургаан [[аюулгүйн дэр]], [[Антиблок систем|ABS]], [[Хөдөлгөөнийг түгжигч|хулгайгаас хамгаалах түгжээ]], [[Электрон тогтворжуулалтын програм|ESPplus]], [[Хий эргэлтийг тохируулах систем|TC system]], болон тоормосны туслах систем зэрэг орно. Харин сонголтоор [[хурд тохируулагч]], [[агааржуулагч автоматик]], DVD-[[навигацын систем]], долгионт техникийн тусламжтай чөлөөтэй ярих төхөөрөмж, [[дугуйн хий хяналтын систем]] эсвэл зогсоолын туслагч төхөөрөмжүүдээс нэмэн захиалах боломжтой. <gallery widths="200"> Зураг:Opel_Astra_H_1.6_Twinport_rear_20100509.jpg|Ар тал Зураг:Opel Astra Caravan 1.7 CDTI Elegance (H) – Heckansicht, 13. November 2011, Heiligenhaus.jpg|Опел Астра караван (2004–2006) Зураг:Opel_Astra_H_GTC_front_20100706.jpg|Опел Астра GTC (2005–2006) Зураг:Opel_Astra_TwinTop_rear_20080825.jpg|Опел Астра ТвинТоп (2006) </gallery> ===OPC=== 2005 оны намраас худалдаанд гарсан шилдэг загвар болох OPC нь томруулсан урд гупр болон хажуугийн өргөтгөсөн босго, дунд байрлалтай яндан, 18"-дугуйнууд болон Рекаро-спорт загварын суудал зэргээр тоноглогдсон байна. 2 литрийн турбо мотор нь 177 кВт (240 м.x.) чадалтай бөгөөд хурдатгал нь 6,4 секундэд 100 км/ц болон 244 км/ц дээд хурд хүрэх боломжийг олгоно. 2005 оны аравдугаар сард [[Нюрбургринг]]-н уралдааны тойрог замын рекордыг 4 секундээр буюу 8:35,93 минутанд туулж шинээр рекорд тогтоосон байна. <gallery widths="200"> Зураг:Opel Astra H OPC Nürburgring Edition.JPG|Опел Астра OPC ''Nürburgring Edition'' (2008) Зураг:Opel_Astra_OPC_Race_Camp.JPG|Опел Астра OPC ''Race Camp'' (2009) </gallery> ===Техникийн үзүүлэлт=== ====Моторжуулалт<ref>[http://www.amazon.de/Opel-Fahrzeug-Chronik-1991-2012-Eckart-Bartels/dp/3861336669/ref=pd_bxgy_b_img_z Опел: Автомашин-Түүхэн замнал 3-р боть: 1991–2012, х. 60/61, 67/68]</ref> ==== [[Дотоод шаталтын хөдөлгүүр|Моторын төрөл]]д 1,4-[[Литр|л]]-мотор 66&nbsp;[[Ватт (нэгж)|кВт]] чадалтай [[Отто хөдөлгүүр|бензин мотороос]] эхлэн (Австрид 55&nbsp;[[Ватт (нэгж)|кВт]]-аас) шилдэг загварын мотор болох 2,0&nbsp;л турбо 177&nbsp;кВт-тай, мөн түүнчлэн [[Дизель хөдөлгүүр|дизель]]д 1,3&nbsp;л [[эзэлхүүн]] болон 66&nbsp;кВт чадалтай мотороос эхлэн 1,9&nbsp;л 110&nbsp;кВт чадалтай моторууд ордог. 2005 арванхоёрдугаар сараас эхлэн шинээр зохион бүтээсэн 1,8-литрийн ([[Z18XER]]) 140 м.x бензин мотортойгоор нийлүүлэгдсэн. ====Бензин хөдөлгүүр==== {| class="wikitable" |- style="background:#cccccc" !Загвар|| Моторын<br>таних<br>тэмдэг|| Эзэлхүүн<br>(см³)|| Чадал<br>кВт (м.x.) 1/мин-д || мах. Эргэлтийн момент<br>(Нм 1/мин-д) || Түлшний хэрэглээ<sup>[1]</sup><br>л/100 км || CO<sub>2</sub>-хорт хийн хэмжээ, хосолсон ||Хурдны хайрцаг || Тайлбар ||Үйлдвэрлэсэн огноо |- !colspan="10" |[[Цуваа дөрвөн цилиндр|Цуваа дөрвөн цилиндрт]] [[Бензин хөдөлгүүр|Отто хөдөлгүүр]]үүд |- | width="90" |1.4 | align="center" |Z14XEL | width="80" align="center" |1364 | width="150" align="center" |55 (75)/5200 | width="150" align="center" |120/3800 | width="100" align="center" |6,3 | width="100" align="center" |151 г/км | width="100" align="center" |Механик таван араат | (зөвхөн Австрид) | |- |1.4 [[Твинпорт]] |align="center" |Z14XEP |align="center" |1364 |align="center" |66 (90)/5600 |align="center" |125/4000 |align="center" |6,3 |align="center" |146 г/км | Механик таван араат болон-''[[Автоматжуулсан механик хурдны хайрцаг|Эазитроник]]'' | | 2004.03–2010.09 |- | width="90" |1.4 [[Шингэн хий|LPG]] экоФЛЕКС | align="center"|Z14XEP | width="80" align="center" |1364 | width="120" align="center" |Авто хий: 65 (89)<br>Бензин: 66 (90) /5600 | align="center" |119/4000 | align="center" |Авто хий: 8,1<br>Бензин: 6,1 | align="center" |Авто хий: 130<br>Бензин: 146 г/км | Таван араатай | зөвхөн караван | 2009.08–2010.09 |- |1.6 Твинпорт <sup>[2]</sup> |align="center" |Z16XEP |align="center" |1598 |align="center" |77 (105)/6000 |align="center" |150/3900 |align="center" |6,6 |align="center" |158 г/км | Таван араатай механик эсвэл таван араатай-''Эазитроник'' | мөн Твин Топ | 2004.03–2007.11 |- | width="90" |1.6 LPG экоФЛЕКС | align="center" |Z16XEP Z16XER | align="center" |1598 | align="center" |Авто хий: 82 (112)<br>Бензин: 85 (115)/6000 | align="center" |Авто хий: 147/4000<br>Бензин: 155/4000 | align="center" |Авто хий: 8,3<br>Бензин: 6,6 | align="center" |Авто хий: 142<br>Бензин: 158 г/км | Таван араатай механик | зөвхөн караван | 2009.08–2010.09 |- |1.6 <sup>[2]</sup> |align="center" |Z16XER |align="center" |1598 |align="center" |85 (115)/6000 |align="center" |155/4000 |align="center" |6,5 |align="center" |155 г/км | Таван араатай механик эсвэл таван араатай-''Эазитроник'' | мөн Твин Топ | 2006.11–2010.09 |- |1.6 Турбо <sup>[2]</sup> |align="center" |Z16LET |align="center" |1598 |align="center" |132 (180)/5500 |align="center" |230/1980–5500 |align="center" |7,7 SP |align="center" |185 г/км | Зургаан араатай механик | мөн Твин Топ | 2006.11–2010.09 |- |1.8 |align="center" |Z18XE |align="center" |1796 |align="center" |92 (125)/5600 |align="center" |170/3800 |align="center" |7,7 |align="center" |185 г/км | Таван араатай механик эсвэл дөрвөн шатлалтай автоматик | | 2004.03–2006.01 |- |1.8 <sup>[2]</sup> |align="center" |Z18XER |align="center" |1796 |align="center" |103 (140)/6300 |align="center" |170–175/3800 |align="center" |7,1 |align="center" |169 г/км |Таван араатай механик эсвэл дөрвөн шатлалтай автоматик | мөн Твин Топ | 2006.01–2010.08 |- |2.0 Турбо <sup>[2]</sup> |align="center" |Z20LEL |align="center" |1998 |align="center" |125 (170)/5200 |align="center" |250/1950–4000 |align="center" |9,0 |align="center" |216 g/km |Зургаан араатай механик | мөн Твин Топ | 2004.03–2006.11 |- |2.0 Турбо <sup>[2]</sup> |align="center" |Z20LER |align="center" |1998 |align="center" |147 (200)/5400 |align="center" |262/4200 |align="center" |9,3 |align="center" |223 г/км |Зургаан араат, механик | мөн Твин Топ | 2004.03–2010.09 |- |2.0 Турбо OPC |align="center" |Z20LEH |align="center" |1998 |align="center" |177 (240)/5600 |align="center" |320/2400–5000 |align="center" |9,2 |align="center" |221 г/км |Зургаан араат, механик |(зөвхөн GTC) | 2005.08–2010.09 |} *<sup>[1]</sup> Хот болон тууш зам хосолсон л/100 км (1999/100/Европын Холбоо-Дүрэм), лимузин, механик хурдны хайрцаг. *<sup>[2]</sup> Энэ моторыг мөн Твин Топ хувилбараар захиалж авах боломжтой. ====Дизель==== Эхний үед дизель загваруудын [[Дизелийн тортогны шүүлтүүр|хөө тортогны шүүлтүүрийг]] зөвхөн нэмэлт төлбөртэйгээр захиалах боломжтой байсан. 2006 оны сүүлээр загварын сайжруулалт хийсний дараа стандарт бүрэлдхүүн хэсгийн нэг болов. Энэ тортогны шүүлтүүр нь яаж явахаас шалтгаалан 1000-2000 км яваад өөртөө цэвэрлэгээ хийх ба энэ үедээ түүний түлшний хэрэглээ 100км-т 5-10 л дизель болж нэмэгдэхээс гадна утаа гаргах төхөөрөмж буюу яндан бага зэрэг чичиргээ ордог. Опел бусад германы автомашин үйлдвэрлэгчтэй адил, тортогны шүүлтүүр дээр цугларсан хөөг [[Шаталт (хими)|шатаах]] болон түүний CO<sub>2</sub> болгон хувиргахын тулд [[Дизелийн тортогны шүүлтүүр#Хоцролттой шүршилт|дараах шүршилтийг]] хэрэглэдэг. {| class="wikitable" |- style="background:#cccccc" !Загвар || Моторын<br>таних<br>тэмдэглэгээ || Эзэлхүүн<br>(см³) || Чадал<br>кВт (м.x.) 1/мин-д || мах. Эргэлтийн момент <br>(Нм 1/мин-д) || Түлшний хэрэглээ<sup>[1]</sup><br>л/100 км || CO<sub>2</sub>-хорт хийн хэмжээ, хосолсон || Хурдны хайрцаг || Тайлбар || Үйлдвэрлэсэн он |- !colspan="11" |[[Цуваа дөрвөн цилиндр|Цуваа дөрвөн цилиндрт]] [[дизель хөдөлгүүр]]үүд |- | width="80"|1.3 [[Коммон райл|CDTI]] | align="center" |Z13DTH | align="center" |1248 | width="150" align="center" |66 (90)/4000 | width="150" align="center" |200/1750–2500 | width="100" align="center" |4,8 | width="100" align="center" |130 г/км | Зургаан араат механик эсвэл 6-араат''[[Автоматжуулсан механик хурдны хайрцаг|Эазитроник]]'' | | 2005.05–2010.09 |- |1.7 CDTI |align="center" |Z17DTL |align="center" |1686 |align="center" |59 (80)/4400 |align="center" |170/1800–2800 |align="center" |4,9 |align="center" |132 г/км |Таван араат механик |GTC загварт байхгүй |2004.03–2005.06 |- |1.7 CD<span style="color:#e80000;">TI</span><sup>[3]</sup> |align="center" |Z17DTH |align="center" |1686 |align="center" |74 (100)/4400 |align="center" |240/2300 |align="center" |5,0 |align="center" |135 г/км |Таван араат механик | |2004.03–2007.03 |- |1.7 CDTI (DPF) |align="center" |Z17DTJ/A17DTJ<sup>[4]</sup> |align="center" |1686 |align="center" |81 (110)/3800 |align="center" |260/2300 |align="center" |5,2 |align="center" |138 г/км | Зургаан араат механик | | 2007.04–2010.09 |- |1.7 CDTI экоФЛЕКС |align="center" |Z17DTJ/A17DTJ<sup>[4]</sup> |align="center" |1686 |align="center" |81 (110)/3800 |align="center" |260/2300 |align="center" |4,5 |align="center" |119 г/км | Зургаан араат механик | |2008.11–2010.09 |- |1.7 CD<span style="color:#e80000;">TI</span><sup>[3]</sup> |align="center" |Z17DTR/A17DTR<sup>[4]</sup> |align="center" |1686 |align="center" |92 (125)/4000 |align="center" |280/2300 |align="center" |5,4 |align="center" |143 г/км |Зургаан араат механик | |04/2007–09/2010 |- |1.9 CDTI |align="center" |Z19DTL |align="center" |1910 |align="center" |74 (100)/3500 |align="center" |260/1700–2500 |align="center" |6,0 |align="center" |162 г/км |Зургаан араат механик | |2005.07–2010.09 |- |1.9 CDTI |align="center" |Z19DT |align="center" |1910 |align="center" |88 (120)/3500 |align="center" |280/2000–2750 |align="center" |6,0 |align="center" |162 г/км |Зургаан араат механик / Зургаан араат автоматик | |2005.07–2010.09 |- |1.9 CDTI |align="center" |Z19DTJ |align="center" |1910 |align="center" |88 (120)/4000 |align="center" |280/2000–2750 |align="center" |5,8 |align="center" |158 г/км |Зургаан араат механик | |2004.03–2005.06 |- |1.9 CD<span style="color:#e80000;">TI</span><sup>[2]</sup><sup>[3]</sup> |align="center" |Z19DTH |align="center" |1910 |align="center" |110 (150)/4000 |align="center" |320/2000–2750 |align="center" |5,8 |align="center" |157 г/км |Зургаан араат механик |мөн Твин Топ |2004.11–2010.09 |- |} *<sup>[1]</sup> л/100 км-т xосолсон (1999/100/ЕХ-Дүрэм), лимузин, механик хурдны хайрцаг. *<sup>[2]</sup> Энэ моторыг мөн Твин Топ хувилбараар захиалж болно. *<sup>[3]</sup> CDTI-гэсэн бичиглэл нь 1.7 (74 кВт) буюу 2007 хойш (92 кВт) болон 1.9 (110 кВт) дизель мотор нь бусад дизель мотороос улаанаар тэмдэглэсэн „TI“ -үсгээр ялгарч байгаа юм. *<sup>[4]</sup> 2009.04 сараас хойш ==Опел Астра J== {{Инфобокс суудлын тэрэгний залгамж үе 2 | Generation = Астра J | Bild = Opel_Astra_J_front_20100725.jpg | Bild zeigt = Опел Астра J | von = 2009 | bis = | Versionen = [[Комби]], [[комбилимузин]], [[лимузин]] | Motoren = [[Бензин хөдөлгүүр]]:<br />1,4–2,0 литр<br />(64–206 кВт)<br />[[Дизель хөдөлгүүр]]:<br />1,3–2,0 литр<br />(70–143 кВт) | Länge = 4419–4698 | Breite = 1814–1840 | Höhe = 1482–1535 | Radstand = 2685–2695 | Gewicht = 1373–1613 }} ''' Опел Астра J''' нь [[:Ангилал:Жижиг дунд ангиллын автомашин|жижиг дунд ангиллын]] автомашин бөгөөд [[Опел]] ХК-с үйлдвэрлэн гаргасан [[Опел Астра#Опел Астра H|Опел Астра H]]-ийн дараах үеийн загвар юм. Үүнийг 2009 онд анx Майны Франкфуртын автомашины үзэсгэлэн дээр олонд танилцуулсан. Түүнийг хөгжүүлж байхдаа Астра I<ref>{{Webarchiv|url=http://www.astra-blog.com/?s=%22%C3%9Cber+den+Blog%22 |wayback=20210221143937 |text=''Opel Astra Blog'' |archiv-bot=2024-05-19 11:58:33 InternetArchiveBot }} Adam Opel GmbH, 2009-03-06</ref> гэсэн нэртэй байсан ба худалдаанд гаргахдаа нэрийг нь өөрчлөн Астра J<ref>[http://212.121.135.124/frames1/inhalt_frameset_02_data/komplexe_suche_out.php?referer=%2Ftypklassen%2Findex_b.html&table=typ_2010&hersteller=71&typ=Astra-J&power=.&ccm=.&kh_mode=%3F&call=1&kh_value=10&tk_mode=%3F&tk_value=10&vk_mode=%3F&vk_value=10&submit.x=72&submit.y=18 ''Suche nach PKW-Typklassen'' ]{{Dead link|date=Есдүгээр сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}GDV Dienstleistungs-GmbH & Co. KG</ref> болгосон байна. Учир нь I-үсгийг нэгийн тоотой андуурах магадлал ихтэй учраас ийнхүү өөрчилсөн юм. ===Хувилбар=== <gallery widths="200" perrow="4"> Opel_Astra_Design_Edition_(J)_%E2%80%93_Heckansicht,_14._August_2011,_Heiligenhaus.jpg|Опел Астра J ар талаасаа Opel Astra Sports Tourer 1.4 Turbo ECOTEC (J) – Heckansicht, 26. März 2011, Mettmann.jpg|Опел Астра Спортс Тоурер (2010–2012) Opel_Astra_GTC_1.4_Turbo_ecoFLEX_Edition_(J)_%E2%80%93_Frontansicht,_20._Oktober_2012,_Heiligenhaus.jpg|Опел Астра GTC Opel Astra GTC 1.4 Turbo ecoFLEX Edition (J) – Heckansicht, 20. Oktober 2012, Heiligenhaus.jpg| Ар талаасаа Opel Astra IV wnętrze.jpg|Дотор тал, жолооны хүрдэн дээрх зайн удирдлагатай навигац) </gallery> ===Загварын сайжруулалт=== [[Зураг:Opel Astra Stufenheck 1.6 Edition (J, Facelift) – Frontansicht, 10. März 2013, Velbert.jpg|thumb|right|Шаталсан артай Опел Астра J]] [[Зураг:Opel Astra Stufenheck 1.6 Edition (J, Facelift) – Heckansicht, 10. März 2013, Velbert.jpg|thumb|right|Опел Астра J ар талаасаа]] 2012 онд шаталсан ар талтай лимузин загвар гарсанаас хойш налуу артай болон комби загваруудад загварын сайжруулалт хийгдсэн. Үүнд хөргөлтийн нүүргэвч, урд их гэрлийн суурь болон ар талд хромжуулсан эмжээр зэрэг орно. Техникийн хувьд шинэчилсэн хяналт болон хөгжмийн багц, шинэ моторууд нэмэгдэв. ===Техникийн үзүүлэлт=== ==== Бензин мотор ==== {| class="wikitable" border="1" style="clear:both" |- style="background:#e8e8e8" align="center" ! width="10%" | ! 1.4 (ecoFLEX) ! 1.4 (ecoFLEX) ! 1.6 (ecoFLEX) ! 1.4 Турбо (ecoFLEX) ! 1.4 Турбо (ecoFLEX) ! 1.4 [[Шингэн хий|LPG]] Турбо ecoFLEX ! 1.6 ЕКОТЕК Директ Инекцион Турбо ecoFLEX ! 1.6 Турбо ! 1.6 ЕКОТЕК Директ Инекцион Турбо ecoFLEX ! OPC |- align="center" | align="left" style="background:#F5F5F5"| '''Үйлдвэрлэсэн он''' | colspan="2" |2009/09–2013/11 | 2009/09 сараас хойш | 2010/06 сараас хойш | 2009/09 сараас хойш | 2012/01 сараас хойш | 2012/11 сараас хойш | 2009/09–2012/11 | 2013/12 сараас хойш | 2012/06 сараас хойш |- align="center" | align="left" style="background:#F5F5F5"| '''Моторын угсралтын төрөл болон цилиндрийн тоо''' | colspan="6" align="center" | Цуваа 4-Бензин мотор, Multi-Point-тоосруулалттай | Ц4-Бензин мотор, шууд тоосруулалттай | Ц4-Бензин мотор, Multi-Point-тоосруулалттай | colspan="2" align="center" | Ц4-Бензин мотор, шууд тоосруулалттай |- align="center" | align="left" style="background:#F5F5F5"| '''Моторын тэмдэглэгээ''' | A14XEL | A14XER | A16XER | A14NEL | colspan="2" | A14NET | A16XHT | A16LET | A16SHT | A20NFT |- align="center" | align="left" style="background:#F5F5F5"| '''Эзэлхүүн''' | colspan="2" | 1398&nbsp;[[Сантиметр|см³]] | 1598&nbsp;cm³ | colspan="3" | 1364&nbsp;см³ | colspan="3" | 1598&nbsp;см³ | 1998&nbsp;см³ |- align="center" | align="left" style="background:#F5F5F5"| '''Чадал''' | 64 [[Ватт (нэгж)|кВт]]<br />(87 [[Морины хүч|м.x.]])<br />6000/мин | 74 кВт<br />(100 м.х.)<br />6000/мин | 85 кВт<br />(116 м.х.)<br />6000/мин | 88 кВт<br />(120 м.х.)<br />4200–6000/мин | colspan="2" | 103 кВт<br />(140 м.х.)<br />4900–6000/мин | 125 кВт<br />(170 м.х.)<br />6000/мин | 132 кВт<br />(180 м.х.)<br />5500/мин | 147 кВт<br />(200 м.х.)<br />5500/мин | 206 кВт<br />(280 м.х.)<br />5500/мин |- align="center" | align="left" style="background:#F5F5F5"| '''Эргэлтийн момент''' | 130 Нм<br />4000/мин | 130 Нм<br />4000/мин | 155 Нм<br />4000/мин | 200 Нм<br />(220 Нм)<br />1850–4200/мин | colspan="2" | 200 Нм<br />(220 Нм)<br />1850–4900/мин | 260 Нм<br />(280 Нм)<br />1650–3200/мин | 230 Нм<br />2200–5400/мин | 280 Нм<br />(300 Нм)<br />1650–3500/мин | 400 Нм<br />2500–4500/мин |- align="center" | align="left" style="background:#F5F5F5"| '''Хурдны хайрцаг, цуврал''' | colspan="3" | 5-араат механик | colspan="7" align="center" | 6-араат механик |- align="center" | align="left" style="background:#F5F5F5"| '''Хурдны хайрцаг, сонголтоор''' | colspan="2" | — | 6-шатлалтай Автоматик | — | 6-шатлалтай Автоматик | — | 6-шатлалтай Автоматик | 6-шатлалтай Автоматик | — | — |- align="center" | align="left" style="background:#F5F5F5"| '''Дээд хурд''' | 168&nbsp;км/ц | 178&nbsp;км/ц | 188&nbsp;км/ц<br />[182&nbsp;км/ц] | 192&nbsp;км/ц | 202&nbsp;км/ц<br />[200&nbsp;км/ц] | 200&nbsp;км/ц | 220&nbsp;км/ц | 221&nbsp;км/ц<br />[211&nbsp;км/ц] | 230&nbsp;км/ц | 250&nbsp;км/ц |- align="center" | align="left" style="background:#F5F5F5"| '''Хурдатгал,<br />0–100 км/ц''' | 15,1 [[Секунд|сек.]] | 13,9 сек. | 11,7 сек.<br />[13,3 сек.] | 11,0 сек. | 9,9 сек.<br />[10,2 сек.] | 10,8 сек. | 8,7 сек. | 8,5 сек.<br />[9,0 сек.] | 7,9 сек. | 6,0 сек. |- align="center" | align="left" style="background:#F5F5F5"| '''Түлшний хэрэглээ<br />100 км-т (дунджаар)''' | 5,5 [[Литр|л]] | 5,5 л<br />(5,3 л) | 6,3 л<br />(5,9 л)<br />[7,1 л] | 5,9 л<br />(5,5 л) | 5,9 л<br />(5,5 л)<br />[6,7 л] | Супер 6,1 л<br />LPG 8,1 lG | 5,9 л | 6,8 л<br />[7,5 л] | 6,6 л | 8,1 л |- align="center" | align="left" style="background:#F5F5F5"| '''CO<sub>2</sub>-Хорт хий (дунджаар)''' | 129&nbsp;г/км | 129&nbsp;г/км<br />(124 г/км) | 147&nbsp;г/км<br />(139 г/км)<br />[167&nbsp;г/км] | 138&nbsp;г/км<br />(129 г/км) | 138&nbsp;г/км<br >(129 г/км)<br />[157&nbsp;г/км] | 144&nbsp;г/км/132&nbsp;г/км | 139&nbsp;г/км | 159&nbsp;г/км<br />[169&nbsp;г/км] | 154&nbsp;г/км | 189 г/км |- align="center" | align="left" style="background:#F5F5F5"| '''[[Хорт утааны стандарт]] <br />Евро-Ангилал''' | colspan="10" | Евро 5 |} ==Опел Астра K== {{Инфобокс суудлын тэрэгний залгамж үе 2 | Generation = Астра K | Bild = Opel Astra 1.6 CDTI ecoFLEX Edition (K) – Frontansicht, 13. Oktober 2015, Düsseldorf.jpg | Bild zeigt = Опел Астра K (2015 оноос хойш) | von = 2015 | bis = 2021 | Versionen = [[Комби]], [[комбилимузин]] | Motoren = [[Бензин хөдөлгүүр]]:<br />1,0–1,6 литр<br />(74–147 кВт)<br />[[Дизель хөдөлгүүр]]:<br />1,6 литр<br />(70–118 кВт) | Länge = 4370–4702 | Breite = 1814 | Höhe = 1485–1499 | Radstand = 2662 | Gewicht = 1248–1364 }} '''Oпел Астра K''' нь [[Опел Астра#Опел Астра J|Астра J]]-ийн залгамж үе болгон гаргасан Опелийн жижиг дунд ангиллын автомашин юм. 2015<ref>[http://www.tagesspiegel.de/mobil/vorstellung-opel-astra-der-lichtblick/12034718.html Vorstellung des neuen Opel Astra]</ref> оны [[Майны Франкфурт]]ын автомашины үзэсгэлэн худалдаан дээр нийтэд танилцуулав. Цувралаар 2015 оны долоодугаар сараас үйлдвэрлэж эхэлсэн бөгөөд мөн онд жижиг дунд ангиллын автомашинуудаас "Алтан жолооны хүрд" шагналаар шагнуулжээ.<ref>[http://www.autobild.de/artikel/das-goldene-lenkrad-2015-7102599.html Das goldene Lenkrad 2015] </ref> <gallery widths="200"> Opel_Astra_1.6_CDTI_ecoFLEX_Edition_%28K%29_%E2%80%93_Heckansicht%2C_13._Oktober_2015%2C_D%C3%BCsseldorf.jpg|Опел Астра К 1.6 литрийн дизель моторт тэрэгний арын талын харагдац Opel Astra 1.4 EDIT ecoFLEX Innovation (K) – Innenraum, 10. Oktober 2015, Düsseldorf.jpg|Дотор талын харагдах байдал Opel Astra 1.4 EDIT ecoFLEX Innovation (K) – Frontansicht, 10. Oktober 2015, Düsseldorf.jpg|Опел Астра К 1.4 </gallery> <br clear="all"> ==Ном, сурах бичиг== * Опел Астра ашиглалтын заавар; Адам Опел ХК, Рюсселсхайм; Хэвлэсэн: 1999 оны хоёрдугаар сар * Опел Астра ашиглалтын заавар; Адам Опел ХК, Рюсселсхайм; Хэвлэсэн: 2000 оны аравдугаар сар == Цахим хуудас== {{Commonscat|Opel Astra F|Опел Астра F}} {{Commonscat|Opel Astra G|Опел Астра G}} {{Commonscat|Opel Astra H|Опел Астра H}} {{Commonscat|Opel Astra J|Опел Астра J}} {{Commonscat|Opel Astra K|Опел Астра K}} * [http://www.opel.de/ Үйлдвэрлэгчийн албан ёсны цахим хуудас] * [http://opel-infos.de/ Опелийн автомашины талаарx техникийн мэдээлэл] * [https://web.archive.org/web/20130602021432/http://www.euroncap.com/tests/opel_vauxhall_astra_1999/44.aspx Ослын-Тест Опел Астра G (ADAC 02/1999)] * [http://www.autobild.de/artikel/opel-astra-b-1998-2004-_46923.html Хуучин автомашины-Тест (09/2004)] * [http://www.autobild.de/artikel/gebrauchtwagen-test-opel-astra-f-und-g_57403.html Хуучин автомашины-Тест (09/2006)] == Эшлэл == <references /> {{Загвар:Он тооллын дараалал-Опел, 1980 оноос хойш}} {{Автомашины загвар-Опел}} [[Ангилал:Опел-Автомашин|Астра]] [[Ангилал:Жижиг дунд ангиллын автомашин]] [[Ангилал:Суудлын автомашины загвар]] [[Ангилал:Комбилимузин]] [[Ангилал:Комби]] [[Ангилал:Купье]] [[Ангилал:Лимузин]] [[Ангилал:Хайрцган тэрэг]] kerwgzktzzos83eomyb2oti27idoamo Опел Агила 0 53271 852341 750525 2026-04-05T18:27:26Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 852341 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс суудлын тэрэгний залгамж үе | Marke = [[Опел]] | Modell = Агила | von = 2000 | bis = 2014 | Klasse = [[Mиниван]] | Versionen = [[Комби]] | Vorgänger = | Nachfolger = [[Опел Карл]] }} '''Опел Агила''' нь [[Миниван|миниван]] загварын автомашин бөгөөд автомашин үйлдвэрлэгч [[Опел]] компанийн хамгийн жижиг цуврал автомашин юм. Агила нь [[Опел Корса]]г бодвол хамаагүй богино боловч яг үндсэн гурван хэмжээс нь (урт, өргөн, өндөр) бараг л адилхан, зөвхөн өөр харьцаатай юм. Опел Агилагийн сүүлийн загвар Агила B нь [[Сузуки Сплаш]]тай хамтын [[Бадге-инженерчлэл]] дээр хийгддэг. Их Британид '''Вауксхалл Агила''' нэртэйгээр борлуулагдаж байна. ==Опел Агила А (2000-2007)== {{Инфобокс суудлын тэрэгний залгамж үе 2 | Generation = 1. залгамж үе | Bild = Opel Agila front 20071204.jpg | Bild zeigt = Опел Агила А (2000–2003) | von = 2000 | bis = 2007 | Versionen = [[Комби]] | Motoren = [[Бензин хөдөлгүүр]]:<br />1,0–1,2 литр<br />(43–59 кВт)<br />[[Дизель хөдөлгүүр]]:<br />1,3 литр (51 кВт) | Länge = 3540 | Breite = 1620 | Höhe = 1670 | Radstand = 2360 | Gewicht = 1040–1130 }} Агилагийн анхны үеийг (Агила А) 2000 оны зунаас 2007 оны намар хүртэл үйлдвэрлэжээ. 3,5 метр урттай Агила А нь явах эд анги болон бензин мотороос бусад нь бүгд урьд нь польшийн Гливикед үйлдвэрлэсэн [[Сузуки Вагон R+]]-тэй адилхан хийгдсэн. Заx зээлд цувралаар 2000 оны наймдугаар сараас эхлэн нийлүүлжээ. 2003 оны наймдугаар сард Агила A-д бага зэргийн сайжруулалт хийсэн (жишээлбэл: агааржуулагчийн арматурыг хромжуулсан г.м.). Мөн түүнчлэн 1,3 литрийн багтаамжтай дизель мотороор түүний моторын сонголтыг нэмсэн байна. <gallery widths="180"> Зураг:Opel_Agila_A_1.2_Njoy.JPG|Опел Агила (2003–2007) Зураг:Opel_Agila_A_1.2_Njoy_Heck.JPG|Ар талаас Зураг:Vauxhall Agila 1199cc registered March 2003.JPG|Их Британи: Вауксхалл Агила </gallery> {{зай авах}} ==Опел Агила B (2007-2015)== {{Инфобокс суудлын тэрэгний залгамж үе 2 | Generation = 2. залгамж үе | Bild = Opel_Agila_1.2_ecoFLEX_Edition_%28B%29_%E2%80%93_Frontansicht%2C_7._April_2011%2C_Velbert.jpg | Bild zeigt = Опел Агила B (2007–2014) | von = 2007 | bis = 2014 | Versionen = [[Комби]] | Motoren = [[Бензин хөдөлгүүр]]:<br />1,0–1,2 литр<br />(48–69 кВт)<br />[[Дизель хөдөлгүүр]]:<br />1,3 литр (55 кВт) | Länge = 3740 | Breite = 1680 | Höhe = 1590 | Radstand = 2360 | Gewicht = 1050–1065 }} {| class="infobox" style="width: 265px;" | colspan="2" style="background:#9ACD32;text-align:center" |'''Бусад хэмжилт''' |- | CO<sub>2</sub> ялгаралт: | 120–142&nbsp;г/км |- | Түлшний хэрэглээ, хосолсон (ЕX-норм): | 4,5–5,9&nbsp;л/100&nbsp;км |- | [[Евро ШАҮП]]-[[ослын тест]]эд авсан одны тоо<ref name="NCAP">{{Webarchiv|url=http://de.euroncap.com/de/tests/suzuki_splash/318.aspx |wayback=20110519104327 |text=Ижил загварын Сузуки Сплашийн (2008 оноос хойш) Евро ШАҮП-Ослын тестийн үр дүн |archiv-bot=2023-09-30 11:00:21 InternetArchiveBot }}, 2009-03-15</ref> | Туршаагүй буюу ижил загварын Сузуки Сплашийн дүн:[[File:Crashtest-Stern 4.svg|105px]] |} Хоёр дахь үе буюу Агила B-г анх [[Майны Франкфурт|Франкфуртын]] олон улсын автомашины үзэсгэлэн худалдаанд 2007 онд оролцуулсан байна. Өмнөх загвартай адил Опел [[Сузуки]] компаниуд хамтран Сплаш-ийн суурь дээр хийсэн аж. Үйлдвэрлэлтийг Сплаш-тэй адил [[Унгар]]ын Эстергом дахь Магяр Сузуки компани дээр үйлдвэрлэв. Энэ загвар нь өмнөхөө бодвол 20 см урт, 6 см өргөн болсон боловч өндрөөсөө 7 см-ийг хасуулсанаар намхан урт хэлбэртэй болжээ. Арын цүнхний өрөө нь 225 литрийн багтаамжтай нь ердийн хүүхдийн тэрэг багтах зай бөгөөд харин арын суудлыг урагш нь хэвтүүлвэл 1050 литрийн багтаамжтай болгон өргөтгөх боломжтой. Бензиний банк 45 литрийн багтаамжтай, эргэлтийн радиус 9,6-10 метр мөн зөвшөөрөгдөх чиргүүлийн ачаалал нь 200 кг байгаа нь маш бага юм. ===Тоноглол=== Суурь загвар нь 1.0 литрийн бензин мотортой, гэхдээ үнэтэй загварт нь мөн энэ моторыг угсруулан авах бололцоотой бөгөөд суурь загвараасаа ялгагдах ялгаанд хромжуулсан хаалганы бариул, гаднаx толь зэрэг орно. Бүх загварууд нь таван араат механик хурдны хайрцагтай угсрагдах ба хэрэглэгчийн сонголтоор дөрвөн шатлал бүхий автомат хурдны хайрцагтай ч хийгдсэн. Жолооч болон жолоочийн хажуугийн зорчигчийн суудлын өндрийг тохируулж болно. Хурднаас хамааралтай серво жолооны моторыг цувралаар, дотор талаасаа агааржуулалт бүхий [[тоормос]]ны дискийг урд нь угсарсан бол ар талдаа [[хүрдэн тоормостой]]. ===Аюулгүй байдал=== Опел Агилад цувралаар ABS-ийг тормосны ассистент системтэй, урд болон хажуугийн аюулгүйн дэрээр тоноглогдсон. Нэмэлт толгойн аюулгүйн дэрийг зөвхөн үнэтэй загвартаа нэмэлт тоноглолоор санал болгодог. Шарвалтын эсрэг болон хий эргэлтийн эсрэг системийг ([[:en:Electronic stability control|ESP]]) суурь загварт ч захиалах боломжтой. Европын автомашины мөргөлтийн тестэнд түүнтэй адилхан загварын Сузуки Сплаш нь 30 оноо (хамгийн дээд тал 36 оноо авах боломжтой) буюу нийт авах боломжтой таван одын дөрвийг авсан бол хүүхэдтэй үед 19 оноогоор гурван од, харин явган зорчигчийн аюулгүй байдалд дөрвөн од авсан байна.<ref name="NCAP" /> ===Мотор=== {| class="wikitable" cellpadding="0" style="text-align:center; font-size:90%;" |- !colspan=9|Бензин мотор |- style="text-align:center; background:#dcdcdc; vertical-align:middle;" !Загвар !Моторын байрлал !Багтаамж !Чадал !Маx. эргэлтийн момент !Үйлдвэрлэсэн он !СО<sub>2</sub> xорт хийн хэмжээ (г/км) |- style="background:#fff;" |'''1.0 ecoFLEX'''||Цуваа 3 цилиндр||973 см³||65 [[Морины хүч|м.x.]] (48 кВт)||90 Нм||2000.07-2003.07||120 |- style="background:#fff;" |'''1.2 VVT'''||Цуваа 4 цилиндр||1199 см³||86 [[Морины хүч|м.x.]] (63 кВт)||114 Нм||2004.01-2007.09||131 |- !colspan=9|Дизель мотор |- style="text-align:center; background:#dcdcdc; vertical-align:middle;" !Загвар !Моторын байрлал !Багтаамж !Чадал !Маx. эргэлтийн момент !Note !СО<sub>2</sub> xорт хийн хэмжээ (г/км) |- style="background:#fff;" |'''1.3 CDTI'''||Ц4||1248 см³||70 [[Морины хүч|м.x.]] (51 кВт)||170 Нм||2003.08–2007.09||120 |} == Цахим холбоос == {{Commons|Category:Opel Agila|Опел Агила}} * [https://web.archive.org/web/20150907103253/http://www.opel.de/fahrzeuge/modelle/personenwagen/adam/index.html Үйлдвэрлэгчийн албан ёсны цахим хуудас] * [http://www.carstyling.ru/car.asp?id=1120 Концепт студи-А, фото зургууд]{{Dead link|date=Дөрөвдүгээр сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ==Эшлэл== <references /> {{Загвар:Он тооллын дараалал-Опел, 1980 оноос хойш}} {{Автомашины загвар-Опел}} [[Ангилал:Суудлын автомашины загвар]] [[Ангилал:Опел-Автомашин|Агила]] [[Ангилал:Комби]] [[Ангилал:Миниван]] eppxt3uu1oxsg28pfx277v0wfp4c3le Опел Карл 0 53272 852345 777596 2026-04-05T18:39:09Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 852345 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс суудлын тэрэг | Marke = [[Опел]] | Modell = Карл | Bild = Opel_KARL_%282%29.jpg | Bild zeigt = Oпел Карл (2015 оноос хойш) | Bezeichnung = Карл | von = 2015 | bis = | Klasse = [[Хамгийн жижиг тэрэг]] | Versionen = [[Комбилимузин]] | Motoren = [[Отто хөдөлгүүр]]:<br />1,0 литр<br />(55 кВт) | Länge = 3675 | Breite = 1698 | Höhe = 1476 | Radstand = 2385 | Gewicht = 939 | Vorgänger = [[Опел Агила]] | Nachfolger = }} {| class="infobox" width="258" |- | [[Евро ШАҮП]]-[[ослын тест]]эд авсан одны тоо (2015)<ref>[http://www.euroncap.com/en/results/opel/vauxhall/karl/21321 Ergebnis des Opel Karl beim Euro-NCAP-Crashtest]{{Dead link|date=Дөрөвдүгээр сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (2015)</ref> | [[File:Crashtest-Stern 4.svg|105px|4 од [[Евро ШАҮП]] ослын тест]] |} '''Опел Карл''' (компанийн бичдэг хэлбэр Опел КАРЛ) нь [[Опел|Адам Опел]] ХК-ны үйлдвэрлэдэг суудлын автомашин юм. Таван хаалгатай комбилимузин загвар нь хамгийн жижиг ангиллын автомашины загварт орох бөгөөд түүнийг 2015 оны 6 сарын 20-ноос эхлэн заx зээлд нийлүүлж байна.<ref>[http://www.autobild.de/artikel/opel-karl-2015-preise-5310665.html autobild.de: Preise für Opel Karl]</ref><ref name="Hersteller">{{cite web|url=http://www.opel.de/opel-erleben/ueber-opel/aktuell/2014/12/der_neue_karl.html|title=Herstellerwebseite|publisher=Adam Opel GmbH|date=2014-12-03|accessdate=2014-12-18|archive-date=2015-01-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20150122230121/http://www.opel.de/opel-erleben/ueber-opel/aktuell/2014/12/der_neue_karl.html|url-status=dead}}</ref> ==Түүх== Опел Карл нь Опел компанийг үндэслэгч [[Адам Опел|Опелийн Адамын]] хүү [[Карл фон Опел]]ийн нэрээр нэрлэгдсэн.<ref name="Hersteller"/> [[Опел Адам]]ын дараа Опелийн гэр бүлийн нэрээр нэрлэгдсэн хоёр дахь Опел загварын автомашин болно. Суурь загвар Карлын үнэ нь 9500 евро бөгөөд Опел ХК-нийн үйлдвэрлэж байгаа хамгийн хямд үнэтэй автомашин. Опел Адам нь хэдийгээр ойролцоо гадаад хэмжээстэй боловч түүний загварыг хэрэглэгчийн хүсэлтээр олон төрөл үйлдвэрлэх боломжтой учир түүний суурь үнэ болон хоосон жин нь өндөр байдаг. <gallery widths="200"> Opel KARL (1).jpg|Опел Карл, урд талаасаа Opel_KARL_%2812%29.jpg|Ар тал Opel_Karl_Cockpit.JPG|Дотор тал </gallery> ==Техникийн үзүүлэлт болон тоноглолт== Карлыг анх зах зээлд гаргахдаа 55 кВт чадалтай бензин мотортойгоор санал болгожээ. Яг энэ моторыг илүү чадалтайгаар [[Опел Корса]] болон [[Опел Адам]]д бас ашигладаг. Чадлыг таван араат механик хурдны хайрцагаар дамжуулна.<ref>{{cite web|url=http://www.focus.de/auto/neuheiten/kleinwagen/opel-karl-sparauto-mit-komfort-besser-als-der-vw-up-der-opel-karl-wird-zum-aldi-corsa_id_4316941.html|title=Opel Karl: Sparauto mit Komfort|publisher=focus online|date=2014-12-03|accessdate=2014-12-18|archive-date=2014-12-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20141225085617/http://www.focus.de/auto/neuheiten/kleinwagen/opel-karl-sparauto-mit-komfort-besser-als-der-vw-up-der-opel-karl-wird-zum-aldi-corsa_id_4316941.html|url-status=dead}}</ref> Аюулгүйн дэр нийт дөрөв байгаагийн хоёр нь урд хоёр нь арын суудалд зориулалттай, дугуйн даралт хяналтын систем, урд болон арын зорчигчийн бүсний анхааруулагчаар тоноглогдсон. Ийм жижиг тэргэнд ашигладаггүй уул руу өгсөхөд туслах ассистент систем байгаа нь бас л онцлог юм. Цаашлаад захиалагчийн хүсэлтээр халаалттай жолооны хүрд, дээврийн салхины шил, зогсоолын туслах систем, эргэлтийг дагагч гэрэл зэргийг хийдэг.<ref name="Hersteller"/><ref Name = "Preisliste">{{cite web|url=http://www.opel.de/fahrzeuge/modelle/personenwagen/karl/downloads.html|title=Preisliste auf der Herstellerwebseite|publisher=Adam Opel AG|date=2015-01-19|accessdate=2015-01-25|archive-date=2015-01-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20150126025854/http://www.opel.de/fahrzeuge/modelle/personenwagen/karl/downloads.html|url-status=dead}}</ref> {|class="wikitable" |-class="hintergrundfarbe5" | '''Опел Карл''' | '''1.0''' |- | Мотор | Цуваа, бензин мотор |- | Цилиндрийн тоо | 3 |- | Эзэлхүүн (см³) | 999 |- | Маx. Чадал (кВт/м.х.) | 55/75, 6500/мин-д |- | Маx. эргэлтийн момент (Нм) | 96, 4500/мин |- | Маx. эргэлтийн момент (Нм), үйлдвэрлэгчийн мэдээлэл | 95, 4500/мин |- | Дээд хурд (км/ц) | 170 |- | Хурдны хайрцаг (цувралаар) | 5-араат-механик хурдны хайрцаг |- | Хурдатгал, 0–100 км/ц (сек) | 13,9 |- | Хэрэглээ, хот болон шулуун замд (л/100 км) | 4,5 л („өнxрөлтийн эсэргүүцэл багатай дугуйтай“ үед, жишээ нь: Эко-багц 4,3 л) |- | Нүүрсний давхар ислийн хаялт (г/км) | 104 (Эко-багц 99) |- |Түлшний савны хэмжээ (литрээр) | 32 |- |Дээврийн ачаалал даах хэмжээ (кг) | 0 |- |Чирэх ачааны хэмжээ (кг) | 0 |- |} ==Эшлэл== <references /> ==Гадаад линк== {{Commonscat}} {{Загвар:Он тооллын дараалал-Опел, 1980 оноос хойш}} {{Автомашины загвар-Опел}} [[Ангилал:Опел-Автомашин|Карл]] [[Ангилал:Суудлын автомашины загвар]] [[Ангилал:Комбилимузин]] 7hewkrz665g3zbaw0fqd441kwuyf1lj Засагт хан Содномравдан 0 53777 852419 850649 2026-04-06T06:18:26Z ~2026-21131-87 103757 852419 wikitext text/x-wiki {{хянах}} [[Файл:Содномравдан.png|thumb|Засагт Хан Д.Содномравдан]] '''Доржпаламын Содномравдан''' нь (1867-1912) 1898-1912 оны хооронд [[Халх]]ын Эрдэнэ бишрэлт Үнэн сүжигт Оройн дээд Дархан Засагт Хан ор сууж байв. Тэрээр Засагт хан Цэрэндондовын Доржпаламын хоёрдугаар агь болон мэндэлжээ. Засагт хан Д.Содномравдан бол тухайн үедээ [[Халх]], Ойрд, Өвөрлөгч, Урианхай, Буриад, Хөх нуурын олон монгол ноёдын дотор асар өндөр нэр хүндтэй дээдэс байсан юм. Засагт хан Д.Содномравдан нь эцэг ханы хамтаар Монгол Улсаа туурга тусгаар болгоход бүх амьдралаа зориулсан бөгөөд энэхүү бодлого, үйл ажиллагааныхаа хүрээнд Орос, Англи, Япон, Буриад, Төвөдийн нөлөө бүхий хүмүүстэй холбоо тогтоон ажиллаж, бүх “Монгол ноёдын холбоо”-г өвөрлөгч голлох ноёдын хамт санаачлан, богино хугацаанд олон талт байдлаар нэн амжилттай ажиллаж байлаа. 1898 онд Цэрэндондовын Доржпалам хан өөрийн хан ширээгээ том хүү Д.Цэрэнгомбожавт бус, бага хүү Д.Содномравданд залгамжлуулсан. Харин том хүүгээ Арын хийдэд тойн лам болгожээ. Арын хүрээ нь Засагт хааны алтан ургийн тойн лам нар байдаг, хаалттай хийд байсан бөгөөд Хан Тайширын оройд буй Их Хоригийг хариуцан тайдаг байсан. Зөвхөн алтан ургийн тойн лам нар хийдэд байдаг, гаднын лам оруулдаггүй хатуу журамтай байжээ.<ref name="Baasankhuu">{{Cite journal |last=Батмөнх |first=Баасанхүү |date=2025-06-18 |title=Засагт хан аймгийн Баатар засгийн хошууны хүн амын овгийн бүрэлдэхүүн |url=https://doi.org/10.22353/mjaae.2024130209 |journal=Mongolian Journal of Anthropology, Archaeology and Ethnology |volume=14 |issue=1 |pages=93–101 |doi=10.22353/mjaae.2024130209 |issn=1810-5025}}</ref> Дашинчилэн хэмээх номын нэртэй энэхүү бунхан овоог дээр цагт Засагт ханы хүрээнийхэн буюу Арын хүрээнийхэн, Засагт ханууд тахиж тайдаг, тайлга тахилгын үеэр тэргүүн зэргийн тайжаас дээших язгууртнууд (алтан ургийн тайж нар зөвхөн тэргүүн зэргийн тайж байдаг), гэлэнгээс дээших санваартнууд л гардаг хоригтой, мөн Засагт хануудыг энэхүү голлох бунхны өвөрт оршоодог байсан гэдэг. Алтай хотын баруугаар сүндэрлэх Хантайшир уулын нэгэн ноён оргил бүхий дүнхгэр нурууг Шарилын нуруу, нутгийн ардууд заримдаа Овоон нуруу ч гэх билээ. Энэ нуруу Алтай хотоос 20 гаруй км, Жаргалан сумын дундах зайд бий. Энэ нурууны орой дээрх онго тахилгатай дөрвөлжилсөн бунхан овоо байх ба түүний ээвэр бэлд 6 томоохон бунхан, мөн нэлээд хэдэн багавтар булш байдаг. Хантайширын нурууг Их эзэн Чингис хааны онгон тахилгатай холбоотой болох тухай хэд хэдэн домог бий. Их хааны онгоныг урд зүгээс залж энэ нуруунд оршоохдоо тэрхүү онгоны харуул хамгаалалт болгон зүүн зүгээс эртний сурвалжит аймгуудаас нүүлгэн авчирч, тэмдэг эдгэртэл уг онгоны харуул хамгаалалт байдалтайгаар нутагшуулсан гэсэн домог бий. Тэдгээр нүүдэллэж ирсэн (Бэсүд) овогтнууд Хантайширын нурууг тойрсон байдалтайгаар он удаанаар нутаглаж иржээ. ==Угсаа гарал== Түүний дээд өвөг [[Гэрсэнз жалайр хунтайж]] нь [[Даян хаан]]ы 2 дахь их хатны бага хүү бөгөөд ах дүү дундаа хамгийн отгон нь байжээ. Жалайр хунтайж 1549 онд нас барсны дараа түүний 7 хүү тус бүрдээ Ар Халхын 7 отгийг хувааж авсан. Үүнээс түүний дээд өвөг [[Ноёнтой хатанбаатар]] [[Бэсүд]], [[Элжигин]] отгийг өмчилж, нэгэн хошуу болж Халхын баруун гарын бүрэлдэхүүнд багтжээ. 1580-аад оноос [[Ашихай дархан хунтайж]]ийн ач хүү [[Лайхур хан|Лайхур]] хунтайж Засагт хан аймгийн үндсийг тавьсан. [[Чин улс]]ад Халхын 3 ханлиг дагаар орсны дараа 1732 оны хэрэг явдлаас хойш [[Засагт хан аймаг|Засагт ханы]] тамга Ашихай дархан хунтайжийн удмаас [[Ноёнтой хатанбаатар|Ноёнтой Хатанбаатар]]ын удмын Гэлэг-Ямпилд шилжсэн. Энэ нь 1924 он хүртэл үргэлжилсэн. Шууд удмыханаас үлдээгүй, үеэл үйзэн засгийн түшээ гүнгийн удмаас бий. Эхэн үедээ Халхын долоон хошууны баруун гарт 7 отгоос бүрдсэн 4 хошуу багтаж байгаад 1590-ээд оноос Лайхур анх хан болоход хан, жонон, хунтайжийн гурван отог болжээ. Энэ үеийн Халхын үйсэн цаазад Зүүн, Баруун гарыг "зургаан хошуу" гэж байсны учир үүнтэй холбоотой. Үүнийг бас "Манай баруун этгээдэд [[Лайхур хан|Лайхур хаан]], Жалайрын [[Шолой убаши хунтайж|Убаши хунтайж]], Бэсүдийн Сэцэн жонон нар, зүүн этгээдэд [[Гомбодорж Түшээт хан|Очирай хаан]],  [[Цогт хунтайж]], [[Шолой сэцэн хан|Далай жонон]] бүлгээ" гэж тодорхойлсон Чахундорж хааны үг (1686 он) бий. Ийнхүү гурван гол хошуун дээр 1610-аад оноос [[Ноёнтой хатанбаатар|Ноёндай хатанбаатарын]] удмын [[Элжигин|Элжигиний]] Бадам дайчин Хатанбаатар ноёны захирсан нэг хошуу нэмэгдэж 4 хошуутай болсон. Эдгээр дөрвөн хошуу захирсан ноёдыг "их ноёд" гэж нэрлээд, хошуу захирах ноёнд захирагдаж хувийн отгоо захирах ноёдыг "бага ноёд" гэдэг байсан. 1655 онд Элжигиний Хатанбаатар ноёны байр суурийг эвдэж бага ноён болгон, [[Далдан хүндүлэн ноён|Далдан хүндлэн ноёны]] удмын [[Сартуул|Сартуулын]] [[Хүндлэн тойн|Хүндлэн тойныг]] хошуу захирах их ноёны зэрэгт дэвшүүлж өөрчлөлт орсон. Энэ өөрчлөлтөөр Засагт хан аймгийн дотор өрнөсөн эрх мэдлийн төлөөх тэмцэлийн эхлэж, энэ нь даамжирсаар Халх, Зүүнгарын хаант улс, Чин гүрнийг хамарсан ихээхэн үймээний эхлэл болсон. 1691 онд [[Манж Чин улс|Манжид]] дагаар орсноос хойш хэд дахин хуваагдаж 1755 онд [[Хойт|Хойтын]] 1 хошууг тус аймагт хавсарган захируулжээ. 1911 онд аймаг 19 [[хошуу]], 3 тамгатай хутагтын шавьтай байв. Гомбожавын зургадугаар үеийн ач Дашцэрэнд 1912 онд Монгол улсын Жавзандамба хутагт Богд хаан Итгэмжит засаг цол хүртээж тусгай засаг хошуу болгон Засагт хан аймагт захируулжээ. 1932 онд дахин засаг захиргааны шинэчлэлт хийгээд Алтай, Завхан, Хөвсгөл зэрэг аймагт хуваасан. Эдүгээ 2015 оны байдлаар [[Говь-Алтай|Говь Алтай]], [[Завхан]], [[Хөвсгөл]] аймаг, [[Баянхонгор]], [[Увс]], [[Ховд]] аймгуудын зарим сумд болсон байна. ==Тусгаар улсын эзэн== [[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс]]ын үеийн ихэс дээдсийн давраажилт нь нэг талаас [[Алтан ураг]], нөгөө талаас хутагт, хувилгаадын дүр тодруулалтаас улбаатай. [[Богд хаан|Богд Живзундамба]] хутагт хааны хишиг тараах анхны “лүндэндээ аливаа цол хэргэм зэргийг хэвээр хэрэгжүүлж нийтээр дагатугай” гэж [[Чин улс|Манж Чин улс]]аас олгосон цол хэргэмийг хэрэгжүүлэхээр заасан. Дараа нь 1915 оноос “Монгол Улсын Хууль зүйлийн бичигт” хэргэм зэрэг залгамжлах хуучин зүйлийн заалтуудыг оруулсан бөгөөд энэ хэргийг Дотоод хэргийг бүгд захиран шийтгэх яам [[Богд хаан]]ы зарлигийн дагуу хэрэгжүүлэх болсоныг заасан юм. Дотоод хэргийг бүгд захиран шийтгэх яамны түшмэлийн хэлтэс нь олон [[ван]], [[тайж]], түшмэлийн зэрэг залгамжлах гэрийн үеийн дансыг хянаж байх үүрэгтэй байжээ. Засагт хан Д.Содномравдан нь [[Чин улс|Манж Чин улс]]ын үеийн олон Халх, Ойрд, Дээд Монгол, Алтайн Урианхай, Өвөрлөгч 49 хошууны монгол ноёдын дунд өндөр нэр нөлөөтэй байсан. Ийм учраас шинэ хаан сонгохдоо эхлээд Засагт хан Доржпаламын Содномравданг Улсын хаан болгохыг хүссэн байдаг. Хамгийн сонирхолтой нь Түшээт хан Засагт ханаа өргөсөн явдал байдаг. Гэвч Д.Содномравдан хан татгалзаж байснаар дараагийн удаад [[Минжиддоржийн Ханддорж|Ханддорж чин ван]], [[Да лам Цэрэнчимэд|Цэрэнчимэд]] да лам нар [[Түшээт хан Дашням|Түшээт хан Дэмчигдоржийн Дашням]]<nowiki/>ыг өргөмжлөх санал гаргасан ч бүтээгүй юм. Эцэстээ Засагт хан Д.Содномравданы бусад гурван хантайгаа зөвшилцөн өргөснөөр Жавзандамбын 8-р дүрийг Монгол Улсын Хаан болгожээ. Тусгаар тогтнолоо сэргээж, улсаа тунхаглан зарлаж, Богдыг хаан ширээнээ залах Хааны Алтан навчит алтан өргөмжлөл, алтан ялтас дээрх Хааны Алтан тунхаглалыг Засагт хан өргөсөн байдаг. Энэ алтан өргөмжлөл, алтан тунхаглал одоо Эрдэнэсийн санд хадгалагдаж буй.<ref name="Baasankhuu" /> Богд уулын Төр хурах, Шажин хурахын аманд хуралдсан ихэс ноёд, лам нарын нууц хуралдаанаас гаргасан тэмдэглэлт мэдээ бий. Энэ нь Монгол Улсаа тусгаарлахад шийдвэрлэх нөлөөтэй байсан гэгддэг [[Минжиддоржийн Ханддорж|Ханддорж чин ван]], [[Да лам Цэрэнчимэд|Цэрэнчимэд]] да лам нар Түшээт ханыг хаан болгох санал гаргасныг няц дарж, хүлээн зөвшөөрүүлээгүй байна гэдэг бол шийдвэр гаргагч гол өөр хүн байсан нь нотлогдоно. Энэ хүн бол Улсаа туурга тусгаар болгох гол санаачилга гаргагч зохион байгуулагч зонхилогч эзэн дээдэс Засагт хан Доржпаламын Содномравдан байсан нь маргашгүй үнэн юм. 1904 онд Түшээт хан Цэрэндоржийн Насанцогтыг бие барсны дараа түүний үеэл дүү тайж Дэмчигдоржийн том хүүг буюу сул тайж [[Түшээт хан Дашням|Дэмчигдоржийн Дашням]]<nowiki/>ыг 19 настайд нь Түшээт ханыг залгамжлуулсан тул нөлөө сул байсан байж магадгүй. Монгол Улс байгуулагдахад [[Барга]] монголчууд, [[Шинжаан]] дахь Илийн хязгаарын 26 ойрад [[хошуу]], [[Дээд монголчууд|Дээд монголчуудын]] 26 хошууны 24 нь, [[Өвөр Монгол|Өвөр Монголын]] 49 хошууны 35 нь өргөх бичиг илгээн дагаар оржээ. Харин Өмнөд Монголын хятадажсан эзний шинэ торгууд, зүүн өмнөд хошуунууд Монголд дагаар ороогүй байна. Урианхайчууд бас дагаар орохоо өргөх бичгээр илгээсэн. Буриадын зарим ноёд бичиг өргөсөн байдаг. Товчхондоо 1911 онд бүх Монгол угсаатнууд тусгаар тогтносон Монгол Улсдаа нэгдэн орохоо мэдэгдсэн байдаг ба ийм үйл явдал Монголын түүхэнд урд хожид гараагүй. Цаашид ингэх түүхийн боломж дахин гарч ирэхгүй биз ээ. Эндээс харахад маш богино хугацаанд буюу 4 сарын дотор бүх монгол үндэстэн нэгэн зэрэг Хаант Монгол улс байгуулагдахад нэгдэн орохоо мэдэгдэж, өргөх бичгээ үндэстэн ястнуудаараа төлөөлөн гарын үсэг, тамгаа дарж Дагаар орох бичгээ Их Хүрээнд хүргүүлсэн гэдэг нь өмнө нь маш их урт хугацаанд хэлэлцэн зөвшилцөж бэлтгэсэн байсан нь харагддаг. Монголчууд олон зуун жилийн турш баруун зүүн өмнөд гээд хоорондоо талцан нэгдэж чадахгүй явж ирсэн байдлаа богино хугацаанд ойлголцож, нэгдсэн нь Засагт хаан Д.Содномравданы ухаалаг, холч, уужим талбиун, удирдан манлайлагч бодлого, үйл ажиллагаа байсан юм. Засагт хан Д.Содномравданы энэ түүхэн үнэ цээтэй үүргийг Монголын түүхэнд орхигдуулж ирсэн нь харамсалтай. Монгол Улсаа тунхаглаад удалгүй хорлогдсон болохоор Хаант улсаа байгуулахаас өмнө түүний хийсэн үйлдэл тэмдэглэгдэхгүй явж иржээ. Гол нь нэгдсэн улсын зохион байгуулалтыг Засагт ханыхан гурван үеэрээ урт хугацаанд зангидаж, төлөвлөж, удирдаж, зохион байгуулсан нөлөө бүхий удирдагч Засагт хан байхгүйгээр тусгаар тогтнох түвшинд хүрэх боломжгүй нь тодорхой. Тухайн үед арав гаран жил үргэлжилсэн маш олон газарт хүчтэйгээр зэрэг зэрэг өрнөсөн тэдгээр олон үйл явдлуудыг хяналтаасаа алдахгүй нэгтгэн удирдаж, арга зүй, санхүүжилт, зохион байгуулалтаар хангах хүн институцгүйгээр тэдгээр бүх үйл явдлыг зангидах боломжгүй. Тэр хүн бол Засагт хан Д.Содномравдан, түүний шадар албатууд, халх, өвөрлөгч ноёд байлаа. Засагт хан Д.Содномравданы энэ үйл хэрэгт Түшээт жүн ван Чагдаржав нэгэн мөрийн хүчээр тусалсан гэдэг. 1907 онд Богдын ордонд Засагт ханы оросын худалдаачдаас дамжуулан нууцаар авчруулсан зэр зэвсэг хураан нуух болсон баримт буй. Тэр үеэс халх, өвөрлөгч, барга, эх орончид сүлбээлэн бүлхэмдэж эхлэсэн. Тэр үүднээсээ Засагт ханы харьяаны Их Хүрээний Дашчойнбол дацангийн хэсэг лам нарын үүсгэсэн зодооны дараагаас удалгүй Их Хүрээний хэргийг түр хамаарах газар байгуулж Түшээт ван Чагдаржав удирдсан. Тэр утгаараа сүүлд хаан сонгох болоход Түшээт хан Д.Дашням, Түшээт хан аймгийн чуулган дарга Түшээт ван Чагдаржав нар анхлан Засагт хан Д.Содномравданг өргөсөн бизээ. Богдыг гол хүн байсан гэж төлөөлөн ойлгодог ч тухайн засаг захиргаа нийгмийн байгууллын хувьд шашны зүтгэлтэн төрийн хэрэгт оролцох боломж зөвхөн Их Хүрээгээр хязгаарлагдаж байсан. Өвөрмонголд шашны тэргүүн нь Жанжаа хутагт, ойрдод нэг, урианхай, буриадад тус тус шашны том төлөөлөл нь байж түүнийгээ дээдэлдэг байсан байхад Халхын Богдын нэр нөлөөгөөр бусад монголчууд дагасан гэвэл өрөөсгөл болно. Наад зах нь баяд, дөрвөдийн аймаг түүнд тулгуурлаагүй, Засагт ханд итгэж дагасан. Богд Их Хүрээнээс гадгашаа гарах бол Бээжингээс зөвшөөрөл авдаг тийм явцуу хүрээнд байсан. Харин Засагт хан Улиастайн Амбан, Жанжины газар, Халхын аймгуудын чуулган, жасааг бодитойгоор удирдах боломжтой, баруун талдаа алтай, урианхайн хязгаарыг хамаарч, Бээжинд төвлөн Монгол жургаанд жасаалдаг, Манжийн төрийн шийдвэр гаргах түвшний эрх мэдэл, мэдээлэлд ойр өвөрлөгч хорчин, харчин аймгийн ноёдуудтай ойр дотно харилцаатай, түүгээрээ дамжуулан өвөрмонгол урианхай ойрд дээд монголын том ноёдтой хэдэн үеэрээ холбоо харилцаа тогтоосон гэх мэт асар өргөн цар хүрээтэй олон талт хамтын ажиллагаатайгаар ажиллаж байсан. Засагт хан Д.Содномравдан, Хорчин аймгийн ноён Б.Гончигсүрэн чин ван, Бээжин дэх Гадаад Монголын төрийг засах явдлын яамны сайд Харчин аймгийн ноён В.Гүнсэнноров чин ван нарын холбоо сүлбээ, үүсгэл санаачилга, санхүүжилт, зохион байгуулалтгүйгээр 1911 оны хувьсгал гарах, ялах боломжгүй байсан нь түүхэн үнэн юм. Хамгийн гол шалтгаан нь Их гүрнүүдийн 1881 онд байгуулсан "Петрбургийн гэрээ"-нд зааснаар Манж Чингийн нутаг дэвсгэрийн бүсэд өөрсдийн нөлөөлөө хувааж авсан. Энэ гэрээ ёсоор Ар монгол, Баруун Монголыг Оросын нөлөөнд оруулж, түүндээ Төвөдийг нөлөөний бүсдээ татах ажлыг эртнээс төлөвлөгөөтэй зохион байгуулж ирсэн байх магадлалтай бөгөөд үүндээ Засагт ханыг талдаа татах байдлаар оролцуулж байсан байж болзошгүй харагддаг. Засагт хан Д.Содномравдан 1911 оны 10 дугаар сарын хятадын Учаны бослогын талаарх шуурхай мэдээг Гадаад Монголын төрийг засах явдлын яамны сайд Харчины В.Гүнсэнноров чин ван болон Манжийн хааны дотоод ордны Хааны Хиагийн захирагч Халхын Наянт чин ван нараас авангуутаа "Манж гүрнийг хамгаалах 5000 цэрэг татна" гэж Улиастайн амбан, Манж жанжинд хамгийн эхлэн Засагт ханы хувиар мэдэгдэл хүргүүлж, дараа нь мөн Их Хүрээний Манж амбанд Халхын хануудын нэрийн өмнөөс Их Хүрээний хэргийг түр хамаарах сайд Түшээт ван Чагдаржаваар мэдэгдэл хүргүүлж, цэрэг татлага эхлүүлж, эс дэмжсэн хариу өгөхөд нь: тэгвэл Манж Чингийн явдал бидэнд хамаагүй болжээ, тийм учир тусгаарлаж, урьдын төрөө сэргээнэ гэсэн байдаг. Эзэнт гүрнийг юу хэлэх, юу хийхээ тодорхойлж амжаагүй байхад нь ийнхүү шийдвэр гаргасан нь урьдчилан боловсруулсан төлөвлөгөө хэрэгжсэн явдал байлаа. Улмаар хүрээнд 500-2000 цэрэг хурж, Хүрээ, Улиастайн Манжийн амбан, манж хятад цэргүүд аргагүй бууж өгч, Монгол нутгаас зайлсан. Улиастайн Манж жанжин бол 200 жилийн турш Халх 4 аймаг, Ховд, Урианхайн хязгаарын бүх хэргийг ерөнхийлөн захирах цэрэг, захиргааны гол албан тушаалтан байсан бөгөөд шууд Манж хаан болон Гадаад Монголын төрийг засах явдлын яаманд л захирагддаг байв. Энэ үүднээсээ Засагт хан Д.Содномравдан 1912 оны нэгдүгээр сарын 21-нд хамгийн түрүүнд Улиастайн Манж жанжны газрыг гартаа оруулж авсан байна. Улиастай хотын Манж жанжин, сайд нар бууж өгч монголоос зайлан одсон. Улиастайн монгол амбан нь Засагт ханы Сартуул сэцэн жүн ван Жалцангомбоцэдэн-Иш байсан тул өөрийн дураар хөдлөхөд дэм болжээ. Нөгөөтэйгүүр Улиастайн монгол амбанаар нь Засагт ханы хорин хэдхэн настай залуухан Сартуул ванг томилуулсан нь Гадаад Монголын төрийг засах явдлын яамны сайд В.Гүнсэнноров чин вангаас нөлөөлж, урдаас бэлтгэсэн байх магадлалтай харагддаг. Бээжинд суугаа Гадаад Монголын төрийг засах явдлын яамны сайд, Харчины В.Гүнсэнноров чин вангаас Манж Чингийн төрийг татан буулган Дундад Иргэн Улс зарлан тунхаглах товлосон өдрийн талаарх мэдээг хүлээн авсан Засагт хан Д.Содномравдан яаравчлан Халхын ханууд ноёд дээдэстэй тохиролцож Их Хүрээнд богино хугацаанд Богдыг хаанаар 1911 оны 12 сарын 29-нд өргөмжлөн, Монгол Улсаа тунхагласан бөлгөө. Монгол Улс тунхагласнаас хойш 2 өдрийн дараа Дундад Иргэн Улс байгуулагдснаа тунхагласан байдаг ба хятадаас өмнө улсаа байгуулснаа зарласан нь түүхийн болон олон улсын эрх зүйн хувьд асар чухал ач холбогдолтой үйл явдал болсон. Монголчууд үнэхээр олон талт шуурхай мэдээлэлтэй ажиллаж байсныг илтгэдэг. Засагт хан Д.Содномравдан Богдоо 1911 оны 12 сарын 29-нд хаанд залах ёслол үйлдээд л Улиастай хотыг зорьсон байдаг. Шалтгаан нь Халх дахь Манжийн засаг захиргааны төв Улиастайн Манж жанжны газрын буулгаж авах нь хамгийн амин чухал стратегийн нүүдэл байв. Улмаар Засагт хан бараа бологчдын хамтаар өвлийн тэсгим хүйтэнд маш богино хугацаанд 1500 гаруй км туулан нутгаа зорьж очсон. Улмаар эртнээс бэлдсэн бэлтгэлийнхээ дагуу Улсаа тунхагласнаас хойш 22 хоногийн дараа буюу 1912 оны 1 дүгээр сарын 21-ны өдөр Улиастайн Манж Жанжин сайд Аан И болон Манж Амбаны газрыг татан буулгаж, Монголоос хөөн явуулсан байдаг ба Улиастайн эрхэлсэн сайдаар өөрийн итгэмжит хүн Засагт ханы Чин Ачит Засгийн хошууны ноён Гончигдамба бэйлийг тавьсан байна. Түүний хажуугаар Засагт хан Д.Содномравдан баруун хязгаарын олон ноёд дээдсийг талдаа татах ажлыг зохион байгуулж байв. Мөн дүн өвлийн хүйтнээр тусгайлан өөрийг нь зорьж ирсэн Хаант Оросын Засгийн газрын биет төлөөлөгч бөгөөд Оросын Сангийн яамны Дорнод хэлтсийн эрхлэгч барон В.Л.Котвичийг 1912 оны 2 сарын 27-нд Засагт ханы хүрээ дэх өргөөндөө хүлээн авч уулзсан байдаг. В.Л.Котвич нь гадаад Монголыг тусгаарлах гол бодлогыг тодорхойлогч байсан юм. Мөн Ховдын Манж амбаны газрыг татан буулгахаар цэрэг татан төвлөрүүлэн дарж авахын тулд Улиастай хот болон өөрийн аймагтаа төвлөрөн асар завгүй ажилласан байдаг тул Их Хүрээний Богдын Засгийн бялуунаас хүртэхээр булаалдах цаг хугацааны боломж байгаагүй байх магадлалтай. Нөгөөтэйгүүр 5 яам байгуулахад Засагт ханыхаас суудал хуваарилагдаагүйгээс шалтгаалсан байж болзошгүй бөгөөд Их Хүрээ рүү Засагт ханыг буцаж ирэхгүй, 1912 оны Цагаан сараар ч ирж золгоогүй шалтаг заагаад байсан тул Богдын Дондогдулам хатан Засагт хан Д.Содномравданы хатан Жамсраны Цэсрэнг дуудан авчирч буцаахгүй 4 сар гаран дэргэдээ шадарлуулсан мэдээ байдаг. Улмаар Ховдыг чөлөөлөх цэрэг цуглуулахаар бүс нутгийн ноёдыг татан ятгаж, Дөрвөд, баяд хошуудын Түмэндэлгэржавын 700 цэрэг, Тагна урианхайн хошуудын Гомбодорж ноёны 300 цэрэг, Алтайн Урианхайн Ши бэйсийн 17 сумын 300 цэрэг, Засагт хан, Сайн ноёны хошуудын 400 цэрэг зэрэг цугларан Жалханз хутагт, Зоригт ван Наваанцэрэн, гүн Хатанбаатар Магсаржав, гүн Манлайбаатар Дамдинсүрэнд хариуцуулан баруун хязгаарын асуудал цэгцэрсэн тул аргагүй эрхэнд 1912 оны хавар Богдод дуудагдан Засагт хан Д.Содномравдан Их Хүрээнд морилсон байдаг ба хаанд бараалхаж очиж ирээд хоёр хонолгүй 5 сарын 8-нд хоронд хордсон байдалтайгаар таалал болсон. 1912 оны 1 дүгээр сарын 21-ны өдөр Улиастайн Манж жанжин сайд Аан И бууж өгч, Манж жанжны газар татан буугдсанаар Халхад Манжийн засаг захиргаа, ноёрхол олон улсын хууль ёсоор де факто дуусгавар болсон юм. Улиастай хот Халх дахь Манжийн дарангуй цэргийн гол төв болж, тэнд Халх монголыг захирах манжийн төлөөний жанжин сайд сууж, хязгаар дахинд холбогдох чухал хэргийг шийтгэх, 4 аймгийн цэргийн бэлтгэлийн хэргийг захирах, өртөө харуулыг цагдах, оргодол, босуулуудыг байцаан барих зэрэг хэргийг товчлон захирах үүргийг гүйцэтгэж, гагцхүү Манжийн хаан ба Гадаад монголын төрийг засах явдлын яаманд захирагддаг, халх дахь манжийн цэргийн ба иргэний захиргааны дээд эрхийг барих төв байсан юм. Улиастайн Манж жанжны газар нь бас Хөвсгөл нуурын Урианхай, [[Тагны Урианхайн хязгаар|Тагнын Урианхайн]] хошууд, тэдний газар нутаг дээрхи өртөө, харуулуудыг болон Их Хүрээний Манж Амбан, Ховдын Манж Амбанг харъяалан захирдаг байлаа. Улиастайн жанжны дэргэд манж, монгол нэжгээд сайд суудаг байсныг хуувийн (зөвлөх) сайдууд, сүүлд амбан хэмээдэг байв. Их Хүрээний Манж амбан нь халхын 4 аймгийн хэргийг хамаардаггүй зөвхөн Богдын хүрээгээ хариуцсан албан тушаалтан байсан бөгөөд Улиастайн Манж жанжны газарт шууд харьяалагддаг байв. Ховдын Манж Амбан нь мөн Улиастайн Манж Жанжны газарт шууд харьяалагддаг байв. Манай түүхчид энэ зүйлийг ч мэдэхгүйгээр Их Хүрээний Сан до Амбангаар төлөөлүүлэн их олон түүх, зохиол бичдэгт нэн харамсалтай. Улиастайн Манж Жанжин сайдыг Манж Амбаныхаа удирдлагад байдаг албан тушаалтан байсан мэтээр тухайн үеийн засаг захиргааны хуваарилалтыг судлахгүйгээр кино хийж, зохиол бичсэн түүхийг гуйвуулсан ичгэвтэр явдлууд бий. Улиастай хот манжийн дарлалын үед Халхын 4 аймаг, Ховд, Алтай Урианхайн хязгаарын Нийслэл төв нь байж халх 4, ховдын хязгаарын аймгийн чуулганууд хуралддаг, жас нийлдэг хэрэг заргаа эцэслэн шийддэг төв байсан. Гэвч Их Хүрээ нь 1870-аад оноос хойш хятадын Цайны замын Орос руу дайран гардаг гол суурин газар болсон бөгөөд мөн Богд оршин суудаг, олон хөлийн худалдааны төвлөрсөн суурин газар байснаар өргөжин тэлж стратегийн чухал ач холбогдолтой төв болсон байна. Засагт хан Д.Содномравдан Манжаас салах нь ганц монгол үндэстний асуудал гэж хязгаарлалгүй Төвөдийн 13 дугаар Далай лам Түвдэнжамцыг энэ үйл хэрэгтээ татан оролцуулж, Засагт ханы Дорлиг лхаарамба, буриад лам хамба Агваанаар дамжуулан халхад дүрвүүлэн авчирч 3 жил байлгаж байгаад буцаасан. 1912 онд Төвөд улс тусгаар тогтнолоо зарласан байдаг. 13 дугаар Далай лам Түвдэнжамц халхад очих болсон тухайгаа 1910 онд Энэтхэгт байхдаа тэмдэглэсэн нь байдаг бөгөөд Засагт ханы хүсэлт зуучлалаар оростой холбоо тогтоосон гэдэг. Халхын дөрвөн Ханы дэмжлэг авахгүйгээр Эзэн Чингис хааны алтан ургийн биш, харь төвөд хүнийг улсын хаан болгох санаачилга гаргах монгол хануудын харьяат монгол ноёд гэж ямар ч тохиолдолд байхгүй өндөр ёс суртахуунтай цаг үе байв. Сүүлд зохиосон түүхээр Сайн ноён хан санаачилж хаан болгосон гэдэг нь огт ор үндэслэлгүй бөгөөд Халхын эзэн Засагт хан, Түшээт ханы өмнүүр орж бусад ханууд дэг эвдэх ёсон эртнээс үгүй байсан. Тэр дундаа өөрийнх нь аймгийн харьяат хошууны ноён байсан Сайн ноёныхон тийм үйлдэл гаргах ёс суртахууны эрхгүй гэдгээ гүнээ ухамсарлан мэддэг байлаа. Түүнчлэн Халхын нэр нөлөөтэй Засагт хан, Түшээт хан нар дараалан 3 сарын зайтайгаар асар богино хугацаанд хорлогдож, цэл залуухан Сэцэн хан Цэрэндондовын Навааннэрэн туршлага дутаж байсан тул Сайн ноён хан Төгс-Очирын Намнансүрэн яалт ч үгүй төрийн жолоог татахаас аргагүй болсон байдаг. Богдыг хаан ширээнд суулгаад эхэн үедээ Халхын дөрвөн хан Богд хааны Тэргүүн шадар сайдаар томилогдсоноос өөр албан тушаал хашаагүй нь зөвшилцөл тохиролцооны ихээхэн зөв гаргалгаа байсан нь харагддаг. 1911 онд [[Жавзандамба хутагт]], Халхын дөрвөн ханы нэр хамтарсан бичигтээ Гадаад монгол, Өвөр монгол, Барга, Ойрд, Урианхайн хязгаарыг багтаасан Их Монгол улсыг байгуулахдаа Орос улсаас тусламж авах, худалдааны зэрэг харилцаа тогтоох хүсэлтэй байгаагаа илэрхийлсэн байна. Монголын төлөөлөгчдийг Орос улсын Гадаад явдлын яамны хэргийг түр эрхлэгч А.Нератов, Сайд нарын зөвлөлийн дарга [[Пётр Столыпин|П.А.Столыпин]], [[II Николай|II Николай хаан]] хүлээн авч уулзжээ. Оросын [[II Николай|II Николай хаан]] «Танай улс учиргүй их улс болохыг бүү яар. Гагцхүү тогтнохыг хичээх нь эрхэм!» гэж зөвлөсөн гэдэг. = Засагт Хануудын улсаа тусгаар тогтнуулах бодлого = Халхын Эрдэнэ Бишрэлт Үнэн сүжигт Оройн дээд Дархан Засагт Хан Доржпаламын Содномравдан нь Өвөрлөгч Харчин баруун хошууны Засаг ноён Ванданнамжилын Гүнсэнноров [[Засагт хан Доржпалам|Чин вантай]], мөн Хорчины зүүн хошууны засаг, Бинт чин ван Б.Гончигсүрэн нартай нягт хамтран Монгол Улсаа Манжаас тусгаарлах бодлого үе шаттай явуулж ирсэн бөгөөд тэрхүү бодлогын үрээр Халх, Ойрд, Хөх нуурын Монгол, Өвөрлөгч 49 хошууны монгол ноёдын дунд ихээхэн нэр нөлөөтэй болсон байв. Өвөрмонголын В.Гүнсэнноров Чин вангийн байгуулсан “Төвийг эрхэмлэгч” монгол сургуульд Засагт хан хошууныхаа монгол хүүхэд залуусыг явуулж сургаж байсан бөгөөд тэдний номын сан, хичээлийн хэрэгсэл, байр сууц, хоолны зардлыг Харчин вангийхан дааж байсан мэдээ хятад эх сурвалжид тэмдэглэгдсэн байдаг. Харчин баруун хошууны Засаг Ванданнамжилын Гүнсэнноров их Чин ван Монгол, Төвөдийн жургааны ерөнхийлсөн сайдын тушаалд ажиллахдаа Засагт Хан Доржпаламын Содномравдантай нягт холбоотой байж Ар Монголд 1911 онд үндэсний хувьсгал ялалтыг талархаж, Өвөр Монголын хошуудын ноёд язгууртанд ухуулах ажлыг эхлүүлж, нэр нөлөө, санхүүжилтээр дэмжиж байсан эх сурвалжууд олноор байдаг.       Тухайлбал, 1911 оны Монголын эрх чөлөөний хөдөлгөөн үүсгэхэд Засагт хан Д.Содномравдантай үгсэн тохиролцсоноороо Манж Чингийн төрийн Бээжин дэх Монгол, Төвөдийн журганы ерөнхийлсөн сайд бөгөөд угтаа тухайн үед манжийн төрд бүх монгол үндэстнийг тэргүүлж байсан Харчины баруун хошууны Засаг ноён Ванданнамжилын Гүнсэнноров их Чин ван өөрийн итгэмжит албат Харчин баруун хошууны Баянтөмөрийн Хайсан гүнг, түүний хүүгийн хамт өөрийнхөө төлөөний хүн болгон Халх Монгол руу явуулсан. Мөн Хорчины зүүн хошууны Засаг ноён Бинт чин ван Б.Гончигсүрэн өөрөө болон Хорчины баруун хошууны Засаг ноён Б.Удай Засагт чин ванг, түүний хоёр дүү Сахалт лам Б.Бөхбаян, Хорчин хойд хошууны засаг ноён гүн Б.Раашминжүүр нарыг өөрийн төлөөний хүн болгон Халх руу явуулсан байдаг. Сүүлд Харчины баруун хошууны гүн Бавуужавыг халх руу явуулсан. Хорчины зүүн хошууны Засаг ноён Бинт чин ван Б.Гончигсүрэн Монгол Улсын Ерөнхий сайдын орлогч сайд, Удай Засагт чин ван Богд хаант улсын Цэргийн яамны дэд сайд, Б.Хайсан гүн Дотоод явдлын яамны эрхэлсэн түшмэл, Б.Раашминжүүр гүн Гадаад яамны эрхэлсэн түшмэл болсон. Тэдгээр хүмүүс Монголд 1911 оны хувьсгал гарахад шийдвэрлэх нөлөө үзүүлсэн. Хорчины баруун хошууны Засаг ноён Удай ван, Рашминжүүрийн хамт хятадын маршал Жан Золингийн орчин үеийн зэвсэглэлтэй 15 мянган их цэргийг удаа дараа бут цохисон байдаг. Харамсалтай нь Засагт хан Д.Содномравданг хорлож алсан явдал болон халхын ноёдын увайгүй үйлдлээс болж өвөрлөгчдийн хамгийн нөлөө бүхий ноён Харчины В.Гүнсэнноров Чин ван сүүлд 1912 онд хятадын хувьсгалын удирдагч Сүнь Ят сений талд зогсож байв. Харчины В.Гүнсэнноров чин ван санаачлан өвөрлөгч 49 хошуудын 35 хошууны ноёдыг тэргүүлэн Богд хаант Монгол Улсад дагаар орох үйл хэргийг гардан удирдсан боловч, халхын ноёдын жалга довын эрх мэдэл булаалдсан явцуу эрх ашгаас болж цаашаа эргэсэн байдаг. 1916 оны Цагаан сараар Монголын их урвагч, Хятадын эх оронч Ши Янь Шань буюу Гадаад явдлын яамны сайд, хичээнгүй гүн Балингийн Цэрэндорж Дундад иргэн улс Хятадын бүрэн эрхэт төлөөлөгч Чен Лу-тай наргиж суухдаа, харчины сахалт лам Бөхбаяныг Гадаад Монголын тусгаар тогтнолын үйл явдлыг анх өдөөн эхлүүлэгч этгээд хэмээн тодорхойлж, хэрэв Хайсан, Удай, Бөхбаян нар халхад ирээгүй бол яавч тусгаар тогтнолын хэрэг өрнөхгүй байсан юм гэж харуусан үглэж байжээ. Яг тэр үед нь Ханддорж хорлогдож, Хайсан, Удай ван буцаагдаж байсан билээ. Сахалт лам Бөхбаян мөн урвагч дайснуудад хорлогдон, амь насаа харамсалтайгаар алджээ. Харин Алтайн хязгаарыг хамаарсан амбан байсан Торгуудын Балт ван Засагт ханы Нэгдсэн Монголыг тусгаар улс болгох бодлогод тээг болсон урвагч байсан нь үнэн бөгөөд түүний урвагч үйлдлээс болж Шинжаанаас салалгүй баруун хязгаар, баруун өмнөд хязгаар бие даасан засаг захиргааны нэгжгүй өнөөгийн нөхцөл байдалд орж, эцсийн дүндээ хуучны Зүүнгарын нутаг болон Хуучин Торгууд болон Эзний голын шинэ торгуудуудын төрлөх монгол нутагт монгол хүний мөргүй болж хятад, казахуудын төрлөх нутагт тооцогдох болжээ одоо. Торгуудын Балт ван Ойрадын улсыг байгуулах гэж байна гээд дөрвөдийн Баянт бэйс гэх мэт хүмүүсийг ашиглан хагалан бутаргах үйлдэл гаргаж, тухайн үедээ гоминданы засагт үнэнчээр зүтгэж, мөн японд тал алдалгүй зүтгэсэн байдаг. Түүхэнд буруу хүний эрх мэдэлд шунасан тэрхэн зуурын амин хувиа хичээсэн байдал түүхэнд ямар их гарз дагуулдаг жишээ энэ юм. Засагт ханы Улсаа тусгаар тогтнуулах их үйлсэд Орос, Хятадын талаас монгол урвагч ноёдын оролцоотойгоор их саад хийсэн байдаг. Оросууд Урианхайн амбан ноён Гомбодоржоор дамжуулж Тагна Туваг тусгаарлах гэж элдвээр оролдож, сүүлд Засагт ханыг хорлогдохоос яг өмнөхөн халимаг Дамбийжаа ламыг хоёр тэмээтэй ачаатай олон гулдмай алттай оруулж ирж түйвээлгэх гэж оролдсон. Дамбийжаагийн балаг ардын хувьсгал хүртэл үргэлжилж Улаан оросын хатгаасаар Ардын хувьсгалын Шижээ гэх мэтэстэй нийлэлдэн баруун монголын БНАУ тунхаглах гэж хүртэл дөвчигнөж, Богдын захиас Жалханз хутагтын зөвлөгөөгөөр Сүхбаатар жанжин оросуудыг сөрж өрсөж Дамбийжааг устгаж дарж авсан байдаг. Хятадууд болохоор Торгуудын Балт ванг ашиглан Ойрдын улс байгуулна хэмээн баяд, дөрвөдийн аймгийн ноёдыг Баянт бэйс гэх мэтсийг талдаа татаж ашиглах гэж удаа дараа оролдож хорлох үйлдэл хийж ирсэн байдаг ба Засагт хан Д.Содномравдан тухай бүрд нь шийдвэртэйгээр тас цохиж байсан байдаг. Тухайлбал, Засагт ханы Алтан харуул овгийн харуул зангиудыг Горлосын Тогтох тайж нартай явуулж гэр бүлийн нь хамт бариулж авчирч, Эзний голын шинэ торгуудын ноёдод бас хатуухан жавтий хүртээж байж тэд савраа татсан байдаг. Тэгж шийдвэртэй арга хэмжээ авсны хүчинд 1911 онд Монгол улсаа тунхаглахад урианхайчууд, илийн ойрдын 26 хошуу, хуучин торгууд хошууд, баяд, дөрвөд аймаг нэгдэн дагаар орох бичгээ өргөн барьсан байдаг. Сүүлд Тувачууд бүүр болохоо байгаад ирэх үед Засагт ханы зарлигаар Засагт ханы Жалханз хутагтын өртөө гэж байгуулж Урианхайн хязгаараас шууд мэдээ ирдэг байдлаар зохион байгуулсан байна. Засагт ханы Жалханз хутагтын отогт хөвсгөл, тувагийн зарим хойд сумыг харьяалдаг байсан. Засагт хан Д.Содномравдан 1910 онд Халхын Нара Банчэн хутагтыг өөрийн шадар Дагвын Бат-Очир түшээ гүнгийн хамт Хорчины зүүн гарын хошууны Засаг, Бинт их чин ван Б.Гончигсүрэн, Монгол, Төвдийн журганы ерөнхийлсөн сайд бөгөөд Харчин баруун хошууны Засаг В.Гүнсэнноров чин ван нартай уулзуулахаар өвөрмонголд очуулж ертөнцийн хамаг явдлыг хардаг хутагт ирж гэж бужигнуулж байсан мэдээ байдаг. Бинт их чин ван Б.Гончигсүрэнгийн халхаас ирсэн зочидтой уулзах гэж Өвөр Монголын баян, ядуу, хөлтэй хөлгүй хамаг амьтан цуглаж өдөржин шөнөжин дугаарлан Нара Банчэн хутагтад хувь төөргөө үзүүлж байв. Нара Банчэн сүсэгтнүүдийн асуултанд заримдаа амаар хариулж, заримдаа дээлээ тайлан нуруугаа үзүүлэхэд нуруун дээр нь Монгол, Түвд үсгээр бичиг тодорч бүдгэрэн байсан нь бүр улс амьтныг бишрүүлж байж. Тэдний өвөрмонгол, Бээжинд очсон шалтгаан нь Манж Чин улсын дотоод нөхцөл байдлыг өөрийн биеэр үзэж танилцах, Бээжин дэх <u>Монгол ноёдын холбооны ноёдыг</u> ятган сэнхрүүлэх, тандах ажил байх учиртай. Манжийн төрөөс тэднийг сэжиглэн баривчилж магадгүй байгааг Бээжинд сууж Манжийн хааны дотоод хамгаалалтын хиагийн Захирагч ноёны алба хашиж байсан Халхын Наянт чин вангийн сэрэмжлүүлэн хэлснээр тэд яаран нутаг буцсан байдаг. Жилийн дараа Өвөр Монголын Хорчины зүүн гарын хошууны Засаг, Бинт их Чин ван Б.Гончигсүрэн Өвөрлөгч 49 хошууны олон ноёдоо оройлон Богд Хаант Монгол Улсад дагаар орох тухай бүх өвөрлөгч 35 хошуудын өргөх тамгатай бичгээ барин Хүрээнд ирж, Богд хаант Монгол Улсын Бүгд ерөнхийлөн захирах яамны дэд сайд буюу Ерөнхий сайдын орлогчоор томилогдсон билээ. Хорчин зүүн гарын Их Чин вангийнхан хэдэн үеэрээ Монголоо тусгаарлахад Засагт хануудтай хамтарсан байдаг. Д.Содномравдан ханы өвөг эцэг Халхын Эрдэнэ Бишрэлт Дархан Засагт Хан Манибазарын Цэрэндондов, мөн эцэг Засагт Хан Цэрэндондовын Доржпалам нар Манж дайчин гүрний үед Өвөрлөгч Хорчин зүүн гарын хошууны Засаг, Төрийн Их Чин ван Б.Сэнгэринчин, түүний хүү С.Буяннэмэх их чин вантай хамтран хятадуудын бослого, 8 гүрний их цэргийн дайралтыг зогсооход хүчин зүтгэсэн бөгөөд тэр үеэс Монголоо тусгаарлах бодлого явуулж эхэлсэн байдаг. Манж чингийн цэргийн эрхийг гартаа атгаж байсан Цэргийн их жанжин Б.Сэнгэринчин Их Чин Ван Оросын хаант улсаас зэр зэвсэг худалдан авахдаа өөрийн биеэр Халхад ирж, Засагт хан М.Цэрэндондовтой Хиагт орчим уулзсан нэгэн эх сурвалжид тэмдэглэгдсэн мэдээ байдаг. Тэрхүү уулзалтын дараагаас Манж чингийн төр хоёр ихэсэд олон дарамт учруулсан. Манжийн найман тугийн их цэргийн эрх мэдлийг өвөрмонгол ноён Сэнгэринчингээс салгахын түүс болсон байдаг. [[Чин улс|Чин улсын]] үед [[Төр гэрэлт]], [[Түгээмэл элбэгт]], [[Бүрэн засагч]] хаадад хүчин зүтгэж явсан цэргийн жанжин. Б.Сэнгэринчин Их Чин Ван тэрээр Хар тамхины хоёрдугаар дайны Балишаогийн тулалдаан болон [[Тайпингийн бослого|Тайпин]], Нианий бослогуудыг дарж, Англи, Францын армийг ялсан гавьяа байгуулснаараа алдаршсан. Түүнийг Англи, Францынхан “Сэм Коллинсон" гэж нэрээр дурдсан байдаг. Өвөг эцэг Халхын Эрдэнэ Бишрэлт Дархан Засагт Хан Манибазарын Цэрэндондовын үед Цагаан малгайтны (лалууд) бослогыг дарахад монголчуудаас хүн хүч дайчилсан бөгөөд түүнийг эсэргүүцэн 1880 онд Засагт хан Манибазарын Цэрэндондовын харьяат албат Онолтын цэргийн бослого Улиастайд гарсан байдаг. (Цэрэг Онолтын Улиастайн бослого- 1880 онд [[хятад]] дахь “'''Цагаан малгайтны бослого'''”-ыг даруулахаар [[Улиастай|Улиастайд]] цуглуулсан Монгол цэргүүд Онолтын удирдлага доор [[бослого]] гарган тэмцсэн. Засагт хан, Сайн ноён, Хэвэй гүнгийн хошууны цэргүүд босож манжийн цэргийг хаяж, Манжийн амбанд нутаг орондоо буцаах шаардлага тавьсан. (Онолтыг Сайн ноёны харьяат албат гэж андуурах нь бий). Мөн эцэг Халхын Эрдэнэ Бишрэлт Дархан Засагт Хан Цэрэндондовын Доржпаламын сүүлч, мөн Д.Содномравдан ханы ширээнд суусан эхний үед Манж Чингийн төрөөс хятадуудын Ихэтуаны улаан малгайтны (улаан алчууртны) бослогыг дарахаар Халхаас 20 мянган цэрэг дайчлан явуулахаар цэрэг татсан ч 2000 цэрэг л татагдан ирсэн бөгөөд, 1900 онд ахин Засагт ханы харьяат албат Энхтайван Зангиар удирдуулсан бослого гарч Улиастайн Манж Жанжны газар, манж амбанг талан таран одсон сонирхол татахуйц баримт байдаг. Занги Энхтайвангаар удирдуулсан Монгол 2000 цэргийн Улиастайн бослого 1900 онд гарч, Манжийн цэргийг хядаж, хятад пүүсүүдийг талж, Чингийн төрийн дарангуйлалыг Халхад сууриар нь ганхуулсан тул Хүрээ, Ховдын Амбан, Урианхайн Амбаны газрыг шинэчлэн нэмж байгуулсан. 1907 онд Манжийн засгийн газар [[Ховдын хязгаар|Ховдын хязгаарыг]] хоёр хуваан Ховдын шинэ хязгаар байгуулсанаар Шиньжаан дахь нутаг нь Алтайн хязгаарт харъяалагдах болжээ. Эдгээр бослого толгойлсон хүмүүс бол Засагт ханы шууд харьяат албатууд бөгөөд түүний бодлогын үр гэж манжууд харддаг тул Хан ширээг хүүд нь залгуулсан. Мөн 1903 (1918 онд дахин) онд анх гарч тэмцсэн Засагт ханы Дайчин вангийн хошууны харьяат албат Ард Аюушийн Цэцэгнуурын дугуйлангийн тэмцэл ч даамжиран, улмаар Улиастайн Манж Амбаны газарт есөн эрүү давах процесс болж орон даяар дуулиантай манжийн засгийн бодлогыг шүүмжилсэн аяныг орон даяар өрнүүлсэн нь сонирхол татдаг. 1910 оны 3 сарын 26-ны өдөр буюу цагаан нохой жил Засагт ханы Дашчоймбол хийдэд “Домын дамжаа” болох үед Их хүрээн дахь Хятадын өргөн чөлөөний хойшоо харсан том хүрэн дэлгүүрийн үүд хавьцаа лам нар болон хятадуудын хооронд нэлээд сүрлэг зодоон болсон гэдэг. 1910 оны 3 сарын 26-ны тэр өдөр Их Хүрээний Д.Содномравдан Засагт ханы шууд харьяаны Дашчоймбол хийдийн хэсэг лам толгойлон монголчуудаа өмөөрч Их хүрээний зах дээр хятадын Да Юй Юан пүүсийн худалдаачидтай эхлэн зодолдоод, хоршоо дэлгүүрийг нь бусниулсан. Хүрээний Манж цэргүүдийн баривчилсан Дашчоймбол дацангийн лам нараа хэдэн зуун лам “Цус, сэвсээ үзэлцэнэ” гээд хашгиран дайраад тэднийг чөлөөлж, Сандо Амбангийн жуузыг чулуугаар шидэж буулган, Хүрээний цагдаагийн дарга Амарыг барьж аваад хөлдүү газар дээш нь савж шидсэн зэрэг маш их дуулиан тарьсан байдаг. Зодооны шалтгаан нь Гандан, Хүрээ хоёрын хооронд байрласан Хятадын том том пүүсүүдийг анх Халхаас зөвшөөрсөн Маймаа хот руу нүүлгэх шаардлага байж. Лам нарын зодооны дараа Их Хүрээнд манжийн засаглал үндсэндээ нөлөөлөх чадалгүй болгожээ. Дээрх зодооны улмаас сүйдсэн Хятадын Да Юй Юан пүүсийн талд Манж Амбан үйлчилж, уг пүүсийн сүйрэлд 2000 шахам лан мөнгийг аймаг, шавиас тулган төлүүлсэн нь ноёд лам нарын дургүйцлийг туйлд нь хүргэсэн байна. Д.Содномравдан Засагт ханы шууд харьяаны Их Хүрээний Дашчоймбол дацангийн лам нарын 1910 оны 3 сарын 26-нд үүсгэсэн энэ том зодоон 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын эхийг тавьсан юм. Эндээс харахад Засагт хан М.Цэрэндондов, Ц.Доржпалам, Д.Содномравдан нарын үед арван жилийн давтамжтайгаар Манж Чинг эсэргүүцсэн маш далайцтай бослого, хөдөлгөөнийг өөрийн шууд харьяат итгэлт албатуудаараа толгойлуулан гаргаж, манжийн засгийг сулруулахаар халх, ойрд, хөхнуур, урианхай, өвөр монголын голлох том ноёдтой хамтран үе залгасан далайцтай том бодлого явуулж байсан нь харагддаг. Ерөнхийдөө Халх Монгол, Урианхай, Ховдын хязгаарыг бүхэлд удирдах гол төв нь хоёр зуун жилийн хугацаанд Улиастайн Манж Жанжны газар байсан бөгөөд Аймгуудийн чуулган, жасааг Улиастайд төвлөрүүлэн жилд тогтмол хуралдуулан, Улиастай хотоос Монголыг төвлөрүүлэн аймгуудын жасааг манж хүмүүсээр удирдуулдаг байлаа. Иймд өөрийн нутагт нь байгаа Улиастай хотоос шалтгаалан Засагт хануудын үүрэг роль гарцаа байхгүй өндөр түвшинд, голлох тэргүүлэгчийн үүргийг гүйцэтгэхээс аргагүй байсан. <ref>{{Cite journal |last=Насан |date=2000-09-26 |title=Өвөр Монголын мал аж ахуй ба нутаг бэлчээрийг ашиглах тухай |url=https://doi.org/10.5564/jis.v1i1.2302 |journal=Journal of International Studies |pages=90–100 |doi=10.5564/jis.v1i1.2302 |issn=2663-7871}}</ref> Манжийн сүүл үеийн улс төр, эдийн засаг, соёлын гэсэн үндсэн гурван чиглэлээр өрнөсөн “[[Шинэ засгийн бодлого]]” Монголд харгис, сөрөг нөлөөтэй, дарьтай торх булсан байсан тул бүх монголын ноёд сөрөх бодлого явуулахаас өөр гарцгүй болгосон. Тухайлбал, Өвөрлөгч 49 хошуу буюу харчин, хорчины монголчуудыг хятад тариачид "монгол хүнийг нь алж, газрыг нь авья" хэмээн уулгалан дайрч 45 хоногийн маш богино хугацаанд 150.000 мянган монголчуудыг хүйс тэмтэрсэн байдаг. 1905 онд Сун Ят Сэн нарын хятадын салан тусгаарлагчид "Харийнхны дарлалыг устгах хөдөлгөөн" гэдгийг байгуулахдаа харийнхан гэдгээ Монгол гэж ойлгогдох ханзаар бичсэн, газрын эрхийг тэгшитгэнэ гэсэн нь Шинэ засгийн бодлогоос өөрцгүй байсан зэргээр дургүйцлийг төрүүлж асан тул Өмнөд Монголд тусгаарлах хөдөлгөөн улам эрчимжжээ. Тайпиний бослогын үед Манж Чин гүрний хятад бус үндэстнүүдийн дунд үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөн өрнөж байжээ. 1862-1881 онд дунгааны бослого өрнөж, дунгаан, салар, уйгур, казах, киргизүүд оролцож байв. Тэд дийлдэх үедээ Монгол нутагт орж ирж түйвээж байсан билээ. 1863 онд Якуб-Бэкийн бослого гарч, Монголд казахууд ирж суурьшихын эхийг тавьсан. 1865-1877 онд Еттишар буюу Долоон хотын улс тогтнов. Хулжийн Султанат гэх улс ч байгуулагдаж байв. 1871-1881 онд Хаант Оросын цэрэг Манж Чингийн харьяаны Шинжааныг эзэлж, бослого хөдөлгөөнийг дарж, эв нь олдвол салгаж авахаар анаж байлаа. 1881 онд оросууд Тувад онцгой эрхтэй болсон бол, 1883 онд Алтайн урианхай тувачууд үүнийг эсэргүүцэн Алтан Майдарын бослогыг (Засагт ханд илтэд түшиглэж) дэгдээлээ. Энэ бүх бослого тэмцлийн дүнд уулгалтаас халх, зүүнгар, тагна-урианхай, өвөр, хөх нуурын монголчуудыг Засагт хан халхлаж (Засагт ханы Дайчин вангийн Алтанхаруул овгийн Харуул Зангиуд), Засагт ханы нэр нөлөө, улс төр-дипломатын бодлого, цэргээр хамгаалж байсан байдаг бөгөөд түүний үрээр нийт монгол ноёдын итгэл, хүндлэлийг сүүлийн Засагт ханууд хүлээсэн байна. Газар зүйн байрлалаараа Засагт хан аймаг баруун бүс нутагт өрнөж буй геополитикийн тэдгээр том асуудлуудад хүссэн ч, эс хүссэн ч татагдан орохоос аргагүй нөхцөл байдалд байлаа. Тухайлбал, XIII Далай лам Түвдэнжамц хорин есөн сүүдрийн модон луу жил буюу нийтийн тооллоор 1904 оны 6 дугаар сарын 15-ны шөнө цөөхөн тооны хүмүүс дагуулан Лхасаас оргон гарч Хөх нуурын Хүрлэг бэйсийн хошуу нутгаар дамжин, Монголын нутагт орж иржээ. Жамбал донирын өгүүлснээр “Дээд Монголын Хүрлэг бэйс Далай ламыг нутагтаа угтан аваад өөрийн биеэр бараа болон Засагт ханы хүрээ, Ламын гэгээний хүрээ, Их Хүрээ хүртэл дагалдан ирсэн” гэжээ. 13 дугаар Далай лам Түвдэнжамц 1904 оны 6 сард нутгаасаа зугтаж гарсан шалтгаан бол Англи цэрэг Төвөдөд орж ирсэн явдал гэдэг. Манж чингийн зөвшөөрөлгүй Английн түрэмгийлэгчдээс дайжин Монголд ирж 2 гаран жил суухдаа анхлан буриад Агваан хамба болон Засагт хангийн зуучлалаар ирж, Засагт ханы хүрээ, Ламын гэгээний хүрээ цааш Сайн ноёныд бууж, улмаар Их Хүрээнд Гандантэгчилэн хийдэд өвөл хавар зуныг өнгөрөөж, дараа нь хөх могой жилийн намрын дунд сард 1905 оны 9-р сарын 15-д Түшээт хангийн Дайчин вангийн хүрээний Диваажингийн хийдэд заларч, өвөлжиж хаваржиж зунжин намаржсан байдаг. 13 дугаар Далай лам Түвдэнжамцын гол зорилго нь буриадын Агваан Дорж, Засагт хан Д.Содномравдангийн зуучлалаар Оросын хаант улстай холбоо тогтоох байсан гэдэг. 13 дугаар Далай лам Түвдэнжамц Засагт хангийн хатан Цэсрэнгийн зуучлалаар Оросын Хаант улсын газар зүйн нийгэмлэгийн шугамаар монгол нутагт томоохон экспедиц хийж байсан алдар аялагч Пётр К.Козловтой Их хүрээнд Засагт хангийн өргөөнд уулзсан тухай баримт Оросын хаант улсын газар зүйн нийгэмлэгийн архивын мэдээнд байдаг. Эндээс эхлэн Шамбалын орны талаарх оросын алдарт судлаачдын жим эхэлсэн. Энэхүү уулзалтын дараагаас 13 дугаар Далай лам Бээжинд буцсан. Тухайн үед 13-р Далай лам Төвөд рүү хараахан буцаагүй, Бээжингийн Шар сүмд сууж байсан бөгөөд 1908 онд Бээжинд Хатан Цы Ши болон Манжийн хаантай уулзаж, хаанд сөгдөн мөргөхөөс татгалзаж, нэлээн зэмлэл хүртэж, зарим бараа бологсод нь хатуу цээрлүүлсэн цаазлуулсан, улмаар төвдөдөө буцсан. Энд Ханд вангийн ууган хүү хамрагдсан байж магадгүй. Гэвч Монгол Улсын үед гүнгийн зэрэг хүртсэн Ф.А. Ларсонгийн дуртгал номд бичсэнээр Ханддорж вангийн энэ хүү 1906 онд 13-р Далай ламыг дагаж нутгаасаа гарч яваад Бээжинд очоод ханиад хүрч, 1908 онд өвчнөөр нас барсан гэжээ. Ханддоржийн ууган хүү Шаньси муж, Бээжингийн Шар сүм зэрэг газар 13-р Далай ламыг дагалдан бараа болж хоёр жил орчим явжээ. Гэхдээ Ханддоржийн тэр хүү балчир насны биш нас биед хүрсэн идэр залуу гүн хэргэмтэй байсан нь Ларсон гүнгийн бичсэн баримтад байна. Далай лам төвдөд буцаж очоод засгийн газраа өөрчлөн тусгаарлах бодлого явуулж эхэлсэн тул 13-р Далай ламыг татан буулгахаар Манжаас 1908 онд Төвдөд цэрэг оруулснаас 13-р Далай лам Энэтхэг дүрвэн гарсан. Хятадын 1913 онд Цинхайн хувьсгалын дараа Энэтхэгээс буцаж Төвдөд ирээд Монголын нэг адил Төвөд улс тусгаар тогтнолоо зарлан, Богд хаант улстай тусгаар тогтнолоо харилцан хүлээн зөвшөөрсөн Анхны гэрээг Засаг ханы Д.Бат-Очир түшээ гүн, түүний хүү лхаарамбын оролцоотойгоор байгуулсан байдаг. Энэхүү түүхэн баримт, үнэ цэнэтэй мэдээ сэлтийг монголын түүхэнд дурдахгүй алгасдаг учир юун бол. Нөгөөтэйгүүр Улиастайн Монгол Амбанаар Засагт ханы Сартуул сэцэн жүн ван Жалцангомбоцэдэн-Ишийг томилсон явдал нь Засагт хан Д.Содномравдан бие даан чөлөөтэй хөдлөх бололцоотой болж, өөрийнхөө хүссэнээр Улиастайг, Монгол аймгуудын жасаа, чуулганыг хөдөлгөж байжээ. 1912 оны нэгдүгээр сарын 21-нд Улиастай хотын Манж жанжин, сайд нар бууж өгч монголоос зайлан одсон. Энэ утгаараа Халхын Эрдэнэ Бишрэлт Дархан Засагт Хан Доржпаламын Содномравдан нь нийт монгол үндэстний ноёдын итгэл хүндлэлийг хүлээсэн, албан бусаар хүлээн зөвшөөрөгдсөн де факто хаан байсан гэж харагддаг. Энэ нь Хятад, Орос, Япон, Солонгос, Англи, Францын архивын түүхэн эх сурвалжуудаар нотлогддог. Түүхэн цаг хугацааны хувьд ч Орос-Монголын Гэрээ байгуулах хэлэлцээрийн өмнө, Ховдын хязгаарыг бүхэлд нэгтгэх эсэх, Монгол Улсад нэгдэхээр Ойрд, Хөх нуурын Монгол, Алтайн Урианхай, Барга, Өвөрлөгч 49 хошуудын ноёдоос өргөсөн шийдэгдээгүй чухал асуудал, Таван замын цэрэг хөдөлгөх эсэх асуудлын яг өмнөхөн 1912 оны хавар 5 сард Засагт хан Д.Содномравдан гэнэт нэн сэжигтэйгээр таалал болсон. Мөн түүний нас эцэслэсний дараа Засагт хан аймгийн баруун урд, урд хэсэг, Ховдын хязгаар, Алтайн хязгаар, Урианхайн хязгаар, язгуурын монгол нутаг дэвсгэрийн зарим нэлээд том хэсэг улсын хилийн гортигийн гадна үлдэх болсон нь анхаарал татдаг. = Гэрээ хэлэлцээр - Ээдрээт цаг үе - Их гүрнүүдийн нөлөө = ''Засагт хан Д.Содномравдан хан ширээнд сууж буй ахуйдаа тухайн бүс нутгийн олон улсын геополитикийн (Орос, Англи, Төвд, өвөрмонгол, хөхнуур, тува, алтай, казак, уйгар, туркстан, хятадын) ээдрээт нөхцөл байдалд их бага хэмжээгээр татагдан оролцож, нөлөөлж байсан байдаг ба түүний амьд ахуйд болон түүнээс хойших хугацаанд өрнөсөн, байгуулагдсан гэрээ, хэлэлцээрүүдийг нэгтгэн авч үзэх нь тухайн цаг үеийн түүхийн бодит байдлыг тодотгоход чухал ач холбогдолтой.'' '''1.''' <u>'''Монгол-Оросын Гэрээнд 1912 оны 11-р сард Өргөө хотноо гарын үсэг зурсан'''</u>. Хэлэлцээрт хоёр тал өөрсдийн байр суурийг хамгаалж нэг сар гаруй маргалдсаны эцэст уг Гэрээг байгуулжээ. Энэхүү гэрээгээр Гадаад монголыг хятадтай харилцах автономит эрхтэй завсрын бүс болгохоор шийдэж хэрэгжүүлсэн юм. Бээжинд сууж байсан Оросын дипломат төлөөлөгчийн газраас 11-р сарын 9-нд "Journal de Pèkin“-д нийтлүүлсэн Орос-Монголын хэлэлцээрийн бичвэрийг "Онцгой тохиолдолд Орос улс Ар Монголыг зэвсгийн хүчээр ч гэсэн хамгаалах болно гэж Оросын элч төлөөлөгч түүнд бас батлан хэлсэн" ажээ. Бээжин дэх Германы элч төлөөлөгч 1912 оны 11-р сарын 11-нд Германы Гадаад хэргийн яамандаа илгээсэн байна. Монгол-Оросын 1912 оны гэрээ нь Их гүрнүүд бага буурай оронд өөрийн хүсэл эрмэлзлийг тулган хүлээлгэдэг эрх тэгш бус зарчим үйлчилж байсаны нэг тод жишээ болсон юм. Энэ үед [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон|Манжийн]] дарлалаас салсан [[Монгол үндэстэн|Монгол]] ба [[Хятадууд|Хятад]] нь тус тусдаа өөрийн тусгаар тогтнолыг зарлаад байсан үе юм. Хаант Оросын Засгийн газар энэ шинээр тусгаар тогтнолоо зарласан улсуудыг алийг ч хүлээн зөвшөөрөөгүй байсан үед энэхүү гэрээний хэлцэл явагджээ. Монгол-Оросын 1912 оны гэрээний дараа 1914 онд Орос-Монголын хоорондын нууцаар байгуулсан дөрвөн зүйлийн гэрээг (мөнгө зээлүүлэх, буу зэвсгийн, төмөр зам байгуулах, цахилгаан мэдээ байгуулах) Хаант Оросын консул Миллер, Дотоод яамны тэргүүн сайд Дашзэвэг, Сангийн яамны тэргүүн сайд Чин ван Чагдаржав, Гадаад яамны дэд сайд гүн Цэрэндорж нар хэлэлцэн тогтоосон. 1915 оны Хиагтын гурван улсын гэрээ нь Монгол-Оросын энэхүү 1912 оны Гэрээ үндэс болсон байна. '''2.''' <u>'''Япон Орос улс 1907 онд гэрээ байгуулсан'''</u>. Оросын хувьд 1905 онд Японтой хийсэн дайнаар Солонгос, Манжуурын нөлөөллийн бүсээ алдсан, түүнийг тэнцвэржүүлэх бүс нь Гадаад Монгол, тэр дундаа Баруун Монголын асар уудам нутаг дэвсгэр байлаа. 1907-1945 онд Монгол болон түүний эргэн тойрон дахь бүс нутгийг сонирхогч гурван гүрэн байсан нь Орос/ЗХУ, Хятад, Япон байв. ''Орос-Японы дайн ([[Япон хэл|Япон]]: 日露戦争, にちろせんそう, [[Орос хэл|орос]]. Русско-японская война) -[[Оросын Хаант Улс]], [[Японы эзэнт гүрэн|Японы эзэнт гүрний]] хооронд [[Манжуур]], [[Солонгос]], [[Шар тэнгис]]<nowiki/>т өөрийн эрх мэдлийг тогтоох ашиг сонирхолын зөрчилдөөнөөс үүсэж 38 орныг хамарч, 1904 оны 2-р сарын 9-нд эхлээд–1905 оны 9-р сарын 5-нд дууссан [[дайн]] юм. 1871-1881 онд Хаант Оросын цэрэг хуучин зүүн гарын нутаг Шинжааныг эзэлж 10 жил хяналтаа тогтоосон, 1881 онд Тувад эзэн эрхээ тулгасан тэрхүү эгзэгтэй үед гол хаалт болж байсан субъект бол Засагт хан Доржпаламын Содномравдан байлаа. Тэр утгаараа ч Өргөө дэх төв Засгийн газрын байдалд анхаарал хандуулах боломж олдоогүй биз. '' '''3.''' <u>'''Япон Орос улс 1912 оны 7 дугаар сарын 8-нд нууц конвенц байгуулсан'''</u>. Энэ конвенцын дагуу Монголыг Бээжингийн уртрагаар (Гринвичийн 116 градус 21 минут)хоёр хувааж, түүний Дорнод хэсгийг Японы, Баруун хэсгийг Оросын нөлөөний хүрээ гэжээ. Үүнээс хойш Outer Mongolia - Гадаад Монгол, Inner Mongolia - Өвөр Монгол гэдэг статус бүрэлдсэн юм. Энэхүү нууц конвенц нь нууц заалтуудтай байж, түүгээр "Монголд онцгой эрх эдлэх Орос улсын байр суурь зэргийг Японы талаас хүлээн зөвшөөрсөн". Энэ конвенцийн дараа Орос улс, Монголын талаар 5 дугаар сард тодорхойлсон зарчмуудаа 8 дугаар сарын 15-нд яамдын сайд нар, II Николай хаанаар хүлээн зөвшөөрүүлээд засгийн газрынхаа бүрэн эрхт төлөөлөгчөөр Коростовецийг Хүрээнд томилов. Коростовец 1912 оны 9 дугаар сард Нийслэл Хүрээнд иржээ. Оросын талаас Коростовец, монголын талаас да лам Цэрэнчимэд толгойлж байсан төлөөлөгчид Монгол хэмээх нэрэнд хамааруулах газар нутаг, статусын талаар маргалдаж, Коростовец хурал хаяж байсан боловч гэрээнд гарын үсэг зуржээ. Коростовец ”Гадаад монгол” гэсэн томьёоллоос “Гадаад” гэсэн үгийг хасаж, өргөн утгаар ойлгож болох “Монгол” гэсэн үгийг орос эхэд, “Монгол улс” гэсэн томьёоллыг монгол эхэд хэрэглэхийг зөвшөөрөх, “автономия” гэсэн грек гаралтай үгийг монгол эхэд “өөртөө тогтнож”, “өөртөө эзэрхэх” ёс журам хэмээн хөрвүүлэхийг үл татгалзах зэрэг буулт хийсэн байна. Ийнхүү хоёрдмол утгатай болсон боловч, Хаант Оростой бие даан гэрээ байгуулсан нь монголын хувьд маш чухал ач холбогдолтой байлаа. Гадаад монголыг XX зууны эхэн үеэс сонирхох болсон Япон юуны өмнө Өвөр монгол дахь нөлөөний хүрээгээ Оростой дахин баталж авлаа. Оросын хаант улс 1907, 1910 онд [[Гадаад Монгол]] дахь "тусгай эрх ашгаа" Япон улсаар зөвшөөрүүлэн байр сууриа бэхжүүлж, улмаар Урианхайн хязгаарыг авахаар тэмүүлж байв. Гэвч Япон, АНУ, Герман зэрэг орнууд мөн монголын газар нутаг, худалдааны боломжийг судлан, хятадын худалдаачдаар зуучлуулан бараагаа борлуулж, оросуудыг шахаж, алт нүүрсний уурхай байгуулах боллоо. Энэ нь хүчний тэнцэржилтийг түр торгоосон байж болзошгүй. [[Японы эзэнт гүрэн|Япон улс]] мөн [[Солонгос]] дахь "тусгай эрх ашгаа" Оросоор зөвшөөрүүлээд, [[Манжуур|Манжуураар]] дамжуулан Ази тивд нөлөөгөө ихэсгэж байсан тул Орос улс монголтой хиллэсэн хилийнхээ дагуу цэргийн ангиудаа байрлуулсан байлаа. Хүчирхэг гүрнүүдийн Алс Дорнод, Хятад дахь дайн, Орос, Хятадын хувьсгалт хөдөлгөөн манжийн зах хязгаар монголд нөлөөлж, зах зээлийн харилцаа нэвтэрч, гадаад орны үйлдвэрийн бүтээгдэхүүн шинэ сонин хачин зүйлс монголчуудыг гайхшруулан хоцрогдлыг нь ойлгуулж байв. Орос-Монголын хэлэлцээрийн талаар Оросын хаан улсын Гадаад хэргийн сайд Сазоновтай ярилцсан тухайгаа Германы хэргийг түр хамаарагч 1912 оны 12-р сарын 25-нд мэдээлжээ. Тэр ярилцлагаар хэргийг түр хамаарагч Оросын уг хэлэлцээрийг байгуулах болсон жинхэнэ учир шалтгааны талаар бага сага юм мэдэж авчээ. Тийнхүү Сазонов: „Монголын амар амгалан малчин ардын оронд идэвхтэй, тайван бус хятадууд хилийн хөрш нь болохыг Орос улс ямар ч нөхцөлд тэвчиж чадахгүй.“ хэмээн мэдэгдсэн ажээ. Сазонов уг хэлэлцээрийг үндсэндээ 1881 оны Петербургийн худалдааны гэрээг шинэчилсэн хэрэг гэж үзэж байгаагаа хэлжээ. „… угтаа монголчуудын хүссэн шиг ‚ивээл хамгаалал‘-д авах асуудал яригдаагүй. Орос улс шинэ ачаа үүрмээргүй байна.“[26] гэсэн аж. Тэгээд Сайд Сазонов тэр хүртэл хэвлэгдээгүй байсан нэмэлт протоколын тухай ярьсан байна. Ингээд Оросын албатууд Монголд газар авах боломжтой болно гэдгийг тэр онцолсон байна. Ярианы төгсгөлд тэр Петербургт монгол ноёдын төлөөлөгчид ирэх гэж байгааг хэлж. Эцэст нь: "Тэр ‚ноёд‘-той улс төр ярихгүй. Бэлэг, амттан л өгнө.“[27] гэж Сазоновын хэлснийг Германы элч төлөөлөгч нямбайлан тэмдэглэж авсан байв. Орос улс ч бас их гүрэн байсан, гэхдээ монголчуудтай шууд хөрш, түүхэн ойр, өмнөд хөрш Хятадаас урьдаас л болгоомжилдог байснаас ашиг сонирхол нь бусад их гүрнийхээс өөр тогтоцтой байжээ. Хэрвээ Орос улсын мөнхийн ашиг сонирхлын нэг нь Сибирийн уудам орон зайн аюулгүй байдал байсан юм бол түүнийг хангах нэг арга зам нь монгол үндэстний төр улсын тусгаар тогтнолыг тогтоож, хадгалах явдал байсан. Тийм сонирхол Оросоос өөр ямар ч улсад байх боломжгүй байсан. Өнөөдөр ч гэсэн байдал огт өөрчлөгдөөгүй бололтой. '''4. <u>Германы Эзэнт улс Оросын хаант улсын Петрбургийн гэрээ 1881 онд байгуулагдсан.</u>''' ''Тус гэрээгээр хятад дахь нөлөөгөө хувааж тохирсон. "Монгол орон тусгаар тогтнолоо зарлаж, Орос, Хятадын дундах жийргэвч улс болох нь Оросын ашиг сонирхолд нийцнэ. "Монголыг нэгтгэх“ нь Янцзе (Jangtse)-гийн гэрээг зөрчиж буй хэрэг гэж Германы Эзэн хаан үзэж буй бөгөөд тэр тохиолдолд Британийн ашиг сонирхолд ч аюул заналхийлэх болно гэж протоколд тэмдэглэсэн байдаг.'' Орос улс Гурвалсан холбоо (Dreibund) болон Гурвалсан Антантыг (Triple Entente) зөнд нь орхиж болохгүй гэсэн шаардлагыг тэр тавьж байсан.[14] '''<u>Германы Гадаад хэргийн яамны "Монголын асуудал"-ын талаарх 1910 оны мэдээлэл</u>''' "Монголын асуудал“ Германы эзэнт гүрний Гадаад хэргийн яамны анхаарлын төвд 1910 оноос илүүтэй их орох болсон байна. Үүний шалтгаан нь Орос, Япон хоёр улс 1907 оны 7-р сарын 30-нд гэрээ байгуулж ойртсон явдал юм. Гэрээ нь нууц заалтуудтай байж, түүгээр „Монголд онцгой эрх эдлэх Орос улсын байр суурь зэргийг Японы талаас хүлээн зөвшөөрсөн.“[5] гэж Гадаад хэргийн яам таамаглаж байв. Хятадын зах зээлд Германы эдийн засгийн чөлөөтэй үйл ажиллагаа явуулах боломжийг Орос, Япон улсууд хязгаарлаж болох байсан тул уг хоёр гүрний ойртсон явдал Гадаад хэргийн яамны Зүүн Азийн бодлогод ихээхэн учир холбогдолтой байсан. Баримт бичгүүд дээр зах хөвөөгөөр нь гараар бичсэн тэмдэглэлүүдээс үзэхэд '''Германы Эзэн хаан II Вильхелм (Wilhelm II.)''' тайлан мэдээнүүдийн нэг хэсгийг байнга уншдаг байжээ. Тэрээр 1910 онд "Монголын асуудал“-тай байн байн тулгарч байсныг бид энэ маягаар олж мэднэ. Тухайлбал Орос, Япон улсууд удахгүй Манжуурын статус квог гэрээгээр тохиролцох гэж байгааг „Daily Telegraph“ Санкт Петербургээс мэдэгдсэн тухай Лондонд сууж байсан элчин сайд 1910 оны 6-р сарын 24-нд мэдээлсэн байдаг.Үүнтэй холбогдуулан '''Германы Эзэн хаан II Вильхелм: „Хятадад алдагдалтайгаар Манжийг Японоос, Монголыг Оросоос салгаж авах хэрэгтэй … хэрэв Америк, Японы хооронд мөргөлдөөн гарвал …“ хэмээн тэмдэглээд, „ Азид Орос улс Японд … дэмжлэг үзүүлэх шахаанд орвол, бусдаар бол Владивостокийг алдана, Монгол, Зүүн Сибирийг ч бас.'''“[6] гэж дүгнэсэн буй. Манжуур, Монголын тухайд тэр Япон, Орос улсууд Манжуур, Монголыг бусад улсад хаалттай болгож, Хятадаас салган бутаргаж, “нээлттэй хаалганы зарчим”-аас ухрах вий хэмээн эмээж байж. '''Эзэн хаан II Вильхелм''' 1910-оны 7-р сарын дундуур хамгийн ойрын зөвлөхүдийнхээ хүрээнд Орос, Японы гэрээний талаар дахин ярилцсан байна. Эзэн хаан Орос, Японы нутаг дэвсгэрийн санаархалд "ирээдүйн төлөө тээг тавих“ санаатай байгаа гэж түүний ойрын хүрээллээс дуулджээ. Герман улс АНУ-тай ижил санаа бодолтой байгааг тэр онцолж байв. "'''Монголыг нэгтгэх“ нь Янцзе (Jangtse)-гийн гэрээг зөрчиж буй хэрэг гэж''' '''Эзэн хаан үзэж буй бөгөөд тэр тохиолдолд Британийн ашиг сонирхолд ч аюул заналхийлэх болно гэж протоколд тэмдэглэсэн буй. Хэд хоногийн дараа Рейхийн канцлер эзэн хаан II Вильхелмд ханджээ.''' Тэр түүнд Санкт Петербург, Япон хоорондын гэрээний бүрэлдэхүүн хэсэг нь зөвхөн Манжуур болохыг мэдэгдсэн байна. Алс Дорнод дахь Оросын оролцоо улс төрийн хувьд л зөв зүйтэй байна уу гэхээсэнэ маягаараа бол Орос улс „Японы хилийн хөрш болж, улмаар ирээдүйд ноцтой толхилцоонд хүргэж мэднэ.“[7] хэмээжээ. Англи Оросыг Германы эсрэг санаа зорилготойгоор нэгтгэсэн шиг Герман улс Оросыг хүчээ Алс Дорнодод байлгаж байхыг сонирхож байв. Нарийндаа ярьвал энэ нь дэлхийн 1-р дайнд хүрэх замыг зассан тоглолт байсан билээ. '''5.''' '''<u>"Зийбертийн баримт бичиг"-т 1912 оны 5-р сарын 1-ний өдрийн</u>''' Бээжин дэх Оросын элч төлөөлөгч гадаад хэргийн сайддаа бичихдээ, Орос улс '''"Умард Манжуур, Монгол, Баруун''' '''Монгол-Хятад"'''-ад цэргийн ажиллагаа явуулдаг юмаа гэхэд гадаад улс гүрнүүдийн зүгээс ямар нэг эсэргүүцэл үзүүлэхээргүй байна гэжээ. АНУ-ын дипломат төлөөлөгч "Түүнд буй зааварт Монгол, Манжуур дахь манай үйл ажиллагааг таслан зогсооход хүргэж болзошгүй зүйл огт байхгүй" хэмээн мэдэгджээ. Их Британийн төлөөлөгч батлан хэлэхдээ: "Та нар одоо Баруун Хятад, Ар Монголд ямар ч эргэлзээгүй огтхон ч санаа зовох юмгүйгээр ажиллагаа явуулж болно ..." гэсэн байна.[23] Орос, Япон хоёр улс Өвөр Монголыг Бээжингийн уртрагаар баруун, зүүн хоёр хэсэгт хуваасан нэмэлтийг 1907 оны 7-р сарын 17-30-ны гэрээний нууц заалтад оруулж нөлөөллийн хүрээгээ шинээр тогтоох гэж байгааг Гадаад хэргийн яам 1912 оны 6-р сарын 19-ний өдрийн „Зийбертийн баримт бичиг“-ээс мэджээ. Баруун хэсэг нь Оросын, зүүн хэсэг нь Японы нөлөөллийн хүрээ болох ёстой байв. Тэр нөхцөлд Орос улс 1-д Манжуур дахь ашиг сонирхол, 2-т 1881 оны Петербургийн гэрээг шинэчлэн засварлах асуудалд анхаарлаа хандуулж байв. Үүнтэй холбогдуулан Оросын хаант улсын Ерөнхий сайд Сазонов "Монголын асуудлын цаашдын чиг хандлагын талаар, тус улс цаашид Хятадын эзэнт гүрний автономит эрхтэй бүрэлдэхүүн хэсэг байна гэсэн утгаар “[19] ярьж байж. "Хятад улсын нутаг дэвсгэрийн бүрэн бүтэн байдлыг хадгалах зарчимд шууд харшлах улс төрийн ашиг сонирхлоо бид нягталж үзэх ёстой.“[20] тул Монголын асуудлыг шийдвэрлэхээ хойшлуулах шаардлагатай гэж Гадаад хэргийн сайд үзсэн. Энэ болон бусад мэдэгдлүүдээс нь харахад Оросын Гадаад хэргийн яам нээлттэй хаалганы зарчмыг хадгалж, улмаар Хятад улсын бүрэн эрх, нутаг дэвсгэрийн бүрэн бүтэн байдлыг хүндэтгэн үзэхийн хамтаар "Монголын асуудал“-ыг шийдвэрлэхийг улам бүр сонирхох болсон байна. Берлин дэх Оросын элчин сайдын яамны зөвлөх нэг ярилцлагаараа "Орос улс Хятадын бүрэн эрх, бүрэн бүтэн байдлыг алдагдуулах гээгүй, Монголд Хятадын давуу эрхийг хадгалахын сацуу гагцхүү Бээжинтэй зөвшилцсөний үндсэн дээр эдийн засгийн асуудлуудыг зохицуулах хүсэлтэй“[22] байгааг дахин нотолсон байна. Тус яам Хятадын үндэсний эрх ашгийг хүндэтгэн үзсэндээ ч тэгсэн бус, бусад их гүрэнтэй л Хятадад зөрчилдөхийг хүсэхгүй байсан хэрэг. Тэр ч үүднээс Оросын Гадаад хэргийн яам Түвдийн асуудлаар Түвд болон Хятадын Засгийн газар, тэрчлэн Хятад болон Түвдтэй хэлэлцээ хийж байсан Их Британийн алхам нэг бүрийг маш анхааралтай ажиглаж байлаа. Гадаад хэргийн яамны төрийн нарийн бичгийн даргын орлогч 1912 оны 1-р сарын 24-нд Рейхийн канцлерт мэдээлэхдээ: „Өнөөг хүртэл бүх улс гүрэн Хятад улсын бүрэн эрхт, бүрэн бүтэн байдлыг хүндэтгэж, нээлттэй хаалгыг бүгдэд хадгалж байх талаар удаа дараа гаргасан мэдэгдэлдээ үнэнч байж, тус улсын дотоод хэрэгт оролцолгүй хол байж ирэв … Гэтэл олны танил эх сурвалжаас авсан мэдээнд дурьдсанаар Орос улс Монгол дахь Хятадын бүрэн эрхийг албан ёсоор хөндөхгүй байх, тэр бүү хэл Монгол орон тусгаар тогтнолоо тунхагласныг авч хэлэлцэлгүй алгасан дараачийн сэдэвт орохыг хүсч байна.“[21] гэжээ. "'''Зийбертийн баримт бичиг'''“ Оросын Хаант улсын Сайд нарын Зөвлөлийн нэгэн хурлаар яригдсан дотоод асуудлын талаар 1910 оны 11-р сарын „Зийбертийн баримт бичиг“-ээс мэдэж авсан байна. Орос улс Японтой гэрээ байгуулснаар илүү баталгаатай боллоо гэж үзэх болсон ажээ. Японы зүгээс заналхийлэх аюул алга байв. Бас Япон-Хятадын холбоо бий болохоос сэрэмжлэх ч хэрэггүй болжээ. Эрхүү болон Амурын бүс нутгийн цэргийн тойргууд дахь 29.000 хүний бүрэлдэхүүнтэй хилийн цэргийн корпус нь ганц Хятадын эсрэг гэхэд л хангалттай хүч байв. Сайд нарын Зөвлөл Хятад дахь Оросын гэрээний эрхийг "бүхий л хүчээрээ“ хамгаалах, шаардлагатай бол консулуудаа "албан хүчээр томилж ажиллуулах“-ыг шаардаж байв. Хурлын протоколд: "Биднийг өөрсдийн эрхийг ухамсарлан эрс хатуу шаардлага тавих бүрийд Хятад бууж өгдгийг туршлага харуулсан.“[8] гэсэн байлаа. Оросын Сайд нарын Зөвлөл зардал, олон улсад ээдрээ төвөгтэй байдал үүсэх, хүн амаа дургүйцэх вий гэсэндээ '''"Хятадаас нэг муж тасдаж авах“-аас татгалзсан байна. Орос улсад Монголын талаар ч бас баримтлах бодлого олон талаас нь иж бүрэн бодож боловсруулсан үзэл баримтлал хэрэгтэй болохыг тэдгээр хүчин зүйлс харуулжээ.''' Германы Гадаад хэргийн яам өөр нэг "'''Зийбертийн баримт бичиг'''“-ээс Токиод сууж байсан Оросын элчин сайдын Японы Гадаад хэргийн сайд Комуратай хийсэн ярилцлагын талаар мэдэж авчээ. Санкт Петербургт сууж байсан Германы элчин сайд 1912 оны 1-р сарын 4-нд Оросын хаант улсын Гадаад хэргийн сайд Сазоновтой шинээр уулзалт хийсэн тухайгаа мэдээлжээ. Гадаад хэргийн сайд Сазонов Хятадад одоо Манжийн хаант засаг бүрмөсөн ялагдсан гэж үзэж байв. Хятадад тусгаар тогтнох гэсэн хүсэл эрмэлзэл илэрч байгаа талаар хоёул санал бодлоо солилцжээ.Гадаад хэргийн сайд Сазонов '''"Монголын хойд хэсэг“-ийн талаар яриа өрнүүлсэн аж. Тэр Монголыг, ядахдаа хойд хэсгийг нь Оросын эзэнт гүрэнд нэгтгэх монгол ноёдын хүсэлтийн талаар ярьсан байна. Сазоновын хэлснээр Орос улс тэрхүү гуйлт хүсэлтийг хүлээж авахаас ямагт татгалзаж ирсэн аж. Харин сүүлийн үед Монголын шинэ төлөөлөгчид Цагаан хаанд өргөх бичиг хүргэж ирснийг тэр хэлжээ. Оросын Эзэнт гүрэнд нэгдэх байна уу, Оросын ивээл хамгаалалд багтах байна уу, аль нь ч байлаа гэсэн "Хятадын үймээн бужигнаан“-ы улмаас, дээр нь бас Оросд санхүүгийн шинэ дарамт үүсэх учраас Засгийн газар татгалзсан юм гэсэн аж. Сазонов: "Монгол орон тусгаар тогтнолоо зарлаж, Орос, Хятадын дундах жийргэвч улс болох нь Оросын ашиг сонирхолд нийцнэ.“[16]''' хэмээн мэдэгдсэн байна. '''Уг баримт бичгийн энэ хэсэгт Германы''' '''Эзэн хаан II Вильхелм: "Утгагүй юм. Тэд тэднийг авах ёстой, эс бөгөөс япончууд хүрч ирнэ!“[17]''' хэмээн захад нь тэмдэглэсэн байх ажээ. '''<u>6. Герман Хятадын Худалдааны гэрээг Бээжинд 1861 оны 9-р сарын 2-нд байгуулсан.</u>''' Германы Хятадтай 1861 оны 9-р сарын 2-нд байгуулсан Худалдааны гэрээний дагуу Герман улс Монголд 1881 оны Петербургийн гэрээгээр Оросын эдэлж байсантай адил эрх эдлэх эрхтэй. „Хэрэв Хятад улс Монголын тусгаар тогтнолыг хүлээн зөвшөөрч, өмнө жилийн 11-р сарын 3-ны протоколд дурьдсан Оросын онцгой эрхийг зөвшөөрөхөөр шийдвэл“[30] энэ боломж алдагдахаар байна гэсэн аж. Тэгээд төрийн нарийн бичгийн дарга цааш нь хэлэхдээ: „Монгол оронд эдийн засгийн ашиг сонирхлоо цааш нь өргөжүүлэх боломж бүрдүүлэхийн тулд одоо мөрдөгдөж байгаа Герман-Хятадын гэрээний заалтуудыг Монгол орны хувьд үргэлжлүүлэн мөрдөх баталгаа болсон төр эрх зүйн харилцааг Монгол, Хятадын хооронд тогтоомоор байна. Үүний тулд Орос-Монголын гэрээг хүлээн зөвшөөрөхөөс цааргалж ирсэнд нь Хятадын Засгийн газарт зохистой гэсэн хэлбэрээрээ урам өгч, Монголыг Өргөөгийн хэлэлцээр (Орос-Монголын хэлэлцээрийг хэлжээ)-ийн үндсэн дээр олон улсын худалдаанд нээлттэй болгохыг зөвлөх нь зүйтэй болов уу. Энэ нь Хятад улс тухайлан Монголд цэргийн арга хэмжээ, засаг захиргааны үйл ажиллагаагаа тодорхой хэмжээгээр хязгаарлах, тэрчлэн колоничлолын хурдыг сааруулах замаар Оросын хүслийг бодолцож үзэхэд саад болохгүй.“[31] гэжээ. "Нээлттэй хаалганы зарчим"-ыг баримтлах угтвар нөхцөл нь Хятад улсын төрийн бүрэн эрхт, нутаг дэвсгэрийн бүрэн бүтэн байдлыг хадгалах явдал байсан учраас Герман улс тэр үед монголчуудын тусгаар тогтнолыг хүлээн зөвшөөрсөнгүй юм. Герман улс тэр үед Монгол орны тусгаар тогтнолыг хүлээн зөвшөөрөөгүй ч Ар Монгол дахь Хятадын цэргийн ажиллагааны чадамж, засаг захиргааны үйл ажиллагаа, тэрчлэн Хятадын колоничлолыг хязгаарлахыг дэмжихэд бэлэн байсан мэт. Энэ нь Монгол, Хятадын харилцааны талаарх Орос-Монголын хэлэлцээрийн гол гол заалтад нийцэж байсан. Их гүрнүүдийн ашиг сонирхол, тоглолттой харьцуулахад энэ нь тийм ч бага юм биш байсан. <u>'''7.Хаант Орос улс, Дундад Иргэн улс 1913 оны 11 дүгээр сарын 5-нд Бээжингийн тунхаглах бичгийг байгуулсан'''</u>. Тунхаг бичиг нь үндсэн 5 зүйлтэй, хоёр хавсралт бичигтэй, хавсралт тус бүр дөрөв, дөрвөн зүйлтэй. Тунхаг бичгийн гол агуулга нь Орос улс ДИУ-ын Гадаад Монголыг хэмжээтэй эзэрхэх эрхийг зөвшөөрсөн. Гадаад Монголын автономит эрхийг ДИУ зөвшөөрөх, ДИУ Гадаад Монголын дотоод хэрэгт оролцохгүй байх, Хаант Орос улс Гадаад Монголд консулыг хамгаалах цэргээс өөр цэрэг суулгахгүй байх, Гадаад Монголын дотоод хэрэгт хөндлөнгөөс оролцохгүй байх, Монгол-Оросын 1912 онд байгуулсан гэрээг ДИУ хүлээн зөвшөөрсөн. Монгол улсын Богд хааны Засгийн газар Бээжингийн тунхаг бичгийг эсэргүүцэн Хүрээн дэх Оросын консулын газарт нот бичиг илгээж байсан. Хаант Орос улсад айлчлал хийж байсан Ерөнхий сайд Т.Намнансүрэн өөрийн Засгийн газрын байр суурийг илэрхийлэн “Манай Монгол улс Хятадын холбогдлоос бүр мөсөн салсан учраас Монгол улс зөвшөөрөөгүй байхад тогтоосон ямар ч холбоог огт хүлээхгүй, Монгол, Хятадын харилцааны асуудлыг гагцхүү Монгол улс өөрөө шийдэх ёстой” хэмээн эсэргүүцэж байсан нь оросын тухайн үеийн сонинд бичигдсэн байна. '''<u>8. Монгол-Түвдийн хооронд найрамдлын гэрээ 1913 оны 2 дугаар сарын 4-нд байгуулагдав.</u>''' Монголын талаас Гадаад явдлын яамны дэд сайд Нягт билэгт Да лам Равдан, эрхэлсэн түшмэл Манлайбаатар ван Дамдинсүрэн, Улсын Түшээ гүн Дагвын Бат-Очир, Түвдийн талаас Далай ламаас томилогдсон Гүжир Цансан Ханчин Луузаннаваан, Донид Агваан ёнзон нар оролцов. Есөн зүйл бүхий уг гэрээгээр хоёр улс бие биенээ тусгаар тогтнож, хаан өргөмжлөгдсөнийг хүлээн зөвшөөч, харилцан туслалцах, худалдаалах ба санхүүгийн асуудлыг хэрхэн шийдэх талаар зөвшилцөлд хүрчээ. <u>'''9. Халх, Ойрд, Өвөрлөгч ноёдын холбоо''' 1908 онд '''байгуулан''' гол зохицуулагчийн үүрэг гүйцэтгэж байсан хоёр дээдэс болох Засагт хан Доржпаламын Содномравдан, Хорчингийн Бинт их чин ван Б.Гончигсүрэн нар хорлогдсоноос хойш Монгол Улсад нэгдэхээр тэмүүлж, ихээхэн санаачилгатай ажиллаж байсан Ойрд, Хөх нуур, Алтайн Урианхай, Өвөрлөгч 49 хошуудын голлох нөлөөтэй том ноёд нь үндсэндээ Богдын төрөөс зайгаа авч, замаа бодох болсон нь харагддаг.</u> Харин цэргийн хэрэг эрхэлдэг дунд, бага ноёдоо зүтгүүлсэн байдаг. Энэ нь Таван замын их цэрэг өмнө зүг хөх нуур, өвөрмонгол нутаг хошуунд нь орсон байхад ч нэг их идэвхийлээгүй нь баримтаар харагддаг. Хаант Оростой баруун хэсэгт шууд тулан зогсож байсан асар нэр нөлөөтэй Засагт хан Д.Содномравдан 1912 оны хавар гэнэт таалал болсон тул тэрхүү орон зайд нөхөж ажиллахаар үнэн хэрэгтээ тухайн үедээ Ерөнхий сайдын үүргийг гүйцэтгэж байсан Дотоод хэргийг бүгд захиран шийтгэх яамны Тэргүүн сайд Гомбын Цэрэнчимэд Да лам Төв Засгийн газрынхаа тэргүүн, сайдын албанаас шилжин Баруун хязгаарын засан тохинуулах сайдаар томилогдон Урианхайн хязгаараас Ховдын хязгаар орох замдаа оросуудад хорлогдон 1914 оны 5 сарын 7-нд сэжиг бүхий байдлаар насан эцэслэсэн эмгэнэлт тавиланг дахин давтсан. Тэрээр 1914 онд Монголын баруун хязгаарыг тохинуулах сайдыг тушаал хvлээж зам явах зуураа «... энэ сарын шинийн долоонд тахиа цагт (1914.05.07)... улс төрийн албыг дуусгаж чадсангүй нь үнэхээрийн хайран хэмээн нулимс цувруулан дахин дахин гэрээслэн хэлж гэнэт амьсгал татаж» нас баржээ хэмээн тэмдэглэсэн байна. Сүүлчийнх үг нь ямар их чухал даалгавартайгаар баруун хязгаарт томилогдоод, даалгавраа амжуулаагүйдээ харамсч байснаас харж болно. Гомбын Цэрэнчимэд Да ламыг албанаас хавчин зайлуулсан гэх золбин яриа ор үндэслэлгүй юм. Гомбын Цэрэнчимэд Да ламыг Богдын төр хамаг чухал ажилдаа томилж явуулдаг байсан. Тухайлбал, Оростой холбоо тогтоосон, Японтой холбоо тогтоолгохоор Цэрэнчимэд Да лам, Бин ван Гончигсүрэн нарыг Хайлаар явуулж байсан байдаг. Баруун хязгаарт Богдын төр маш их ач холбогдол өгч ирсэн байдаг нь Засагт ханы үйл ажиллагаа болон Хатанбаатар Магсаржав чин ванг цэрэглэн Алтай Урианхайн хязгаарт удаа дараа суулгасан, Засагт ханы Жалханз хутагтыг удаа дараа Баруун хязгаарыг тохинуулах сайдаар томилон ажиллуулж байснаас харж болно. Бүүр болохоо байгаад ирэх үед нь <u>Засагт хан Д.Содномравдангийн шийдвэрээр 1910 онд Жалханз хутагтын өртөө гэгчийг зөвхөн Урианхайн хязгаараас шууд мэдээ ирдэг байдлаар зохион байгуулсан бөгөөд энэ нь 1923 он хүртэл ажилласан байдаг.</u> <u>'''Засагт хан Д.Содномравдан, Да лам Г.Цэрэнчимэд нарын хорлогдсон гол шалтгаан бол''', Таван замын их цэрэг өвөрмонгол, дээд монголд орох асуудал болон Богдын төрөөс Алтайн хязгаар болон Урианхайн хязгаар буюу Баруун хязгаарыг засан тохинуулахад онцгой анхаараад, түүнийг нь Хаант Оросоос эрс эсэргүүцэн тулгалт хийж байсан шалтгаан юм. Энэ нь 1900 онд Улиастайн Монгол 2000 цэргийн бослого гарч, Манжийн цэргийг хядаж, Чингийн төрийн дарангуйлалыг Халхад сууриар нь ганхуулсан тул 1907 онд Манжийн засгийн газар [[Ховдын хязгаар|Ховдын хязгаарыг]] хоёр хуваан шинэ хязгаар байгуулснаар Шиньжаан дахь нутаг нь Алтайн хязгаарт харъяалуулж хуваасан явдлаас үүдэлтэй гэж харагддаг. Өөрөөрхэлбэл тэр үеийн засаг захиргааны нэгж болох [[Ховдын хязгаар|Ховдын хязгаарыг]] хоёр хуваалгалгүй, хуучнаараа бүхэлд нь буюу 1871-1881 онд Хаант Оросын цэрэг хуучин Зүүн гарын нутаг Шиньжааныг эзэлж 10 гаруй жил хяналтаа тогтоосон байгаа Алтайн хязгаараа гэрээ байгуулахаас өмнө Монгол Улсдаа нэгтгэж авах бодлого, үйл ажиллагаа байсан.</u> <u>Түүнчлэн Хаант Орос улс 1881 онд алтаар баян Тувад эзэн эрхээ тулгаад, цэргээ оруулах гээд Урианхайн ноёдыг Гомбодорж Амбан ноён, хошуу ноён Буянбадрах нараар дамжуулан хоёр хувааж урвуулаад байгаа явдал болон түүнийг нь 1883 онд Алтайн урианхай тувачууд эсэргүүцэн Алтан Майдарын бослогыг дэгдээж, Засагт хан Д.Содномравдангаар дамжуулан Монгол Улсдаа нэгтгэж авах талаар олон удаагийн өргөх бичиг Богдын төрд барьсан, мөн Хатанбаатар Магсаржав чин ван цэрэглэн Тувад орсон зэрэг нөхцөл байдлаас үүдэлтэй юм.</u> <u>'''10. 1913 оны 1 дүгээр сарын 24-нд Монгол Улсын Цэргийн явдлын яамнаас Өвөр Монголыг чөлөөлөхийн тул Таван замаар цэргийн ажиллагаа явуулахаар төлөвлөөд хэрэгжүүлж байсан.'''</u> <u>Ийм учраас Засагт хан Д.Содномравдан Монгол-Оросын Гэрээнд 1912 оны 11 дүгээр сард гарын үсэг зурагдахаас өмнө, мөн Таван замын их цэрэг урд зүг орохоос өмнө буюу 1912 оны 5 сарын 8-нд хорлогдсон. Хиагтын Гурван Улсын Гэрээ байгуулагдахаас өмнө Да лам Г.Цэрэнчимэд 1914 оны 5 сарын 7-нд хорлогдсон, мөн хятадуудтай хэл үгээ ололцохын тулд Хиагтын гэрээг ахлах ёстой Ерөнхий сайдын орлогч Өвөр Монголын Бинт хошой Чин ван Б.Гончигсүрэн 1914 оны 4 сарын 20-нд хорлогдсон, мөн Хиагтын гэрээ байгуулагдахаас яг 2 сарын өмнө Эрдэнэ дайчин хошой чин ван Минжиддоржийн Ханддорж 1915 оны 2 дугаар сард бусдын гарт алагдаж, 1919 оны 11 сарын 19-нд Монголын автономит эрхийг Монголын ноёд лам нарын өөрийн хүсэлтээр устгах Чэн И-гийн 64 зүйлт гэрээ байгуулахыг хэлэлцэхийн өмнө Ерөнхий сайд, Сайн ноён хан Т.Намнансүрэн 1919 оны 4-р сарын 20-ны өдөр гэнэт нас барсан, мөн уг гэрээг хэлэлцэхийг гацааснаас болж, мөн генерал Сүй Шүжаныг Монголд ирүүлэхээс урьтаж Ерөнхий сайд, Дотоод хэргийн яамны сайд Шанзав Г.Бадамдорж 1919 оны 7 дугаар сард гэнэт нас барсан нь харагддаг.</u> '''11. Хиагтын Гурван Улсын Гэрээ 1915 оны 5 сарын 25-ны өдөр Хиагт хотноо байгуулагдав.''' Хиагтын гэрээ ([[Франц хэл|Франц]]: ''L'accord tripartite de Kiakhta'', [[Орос хэл|Орос]]: Кя́хтинский догово́р) -1915 оны 5-р сарын 25-нд Хиагт хотод Монгол, Орос болон байгуулагдаад удаагүй байсан Дундад Улсын төлөөлөгчдийн байгуулсан гэрээ.Хиагтын хэлэлцээр 1914.08.26-аас 1915.05.25 хүртэл бүтэн 9 сар сунжран үргэлжилжээ. Гурван улсын гэрээ нь колоничлол ид ноёрхож байсан цаг үед байгуулагдсан бөгөөд энэ үед их гүрнүүд бага буурай оронд өөрийн ашиг сонирхолыг тулган хүлээлгэдэг эрх тэгш бус зарчим үйлчилж байв. Энэхүү Гурван улсын Хиагтын гэрээгээр Монгол улсын тусгаар тогтнол, бие даасан байдлыг хязгаарлаж, "Өөртөө эзэрхэх Гадаад Монгол"-ын хилийг зөвхөн [[Халх]] дөрвөн аймаг, [[Ховдын хязгаар|Ховдын]] [[Ховдын хязгаар|шинэ хязгаар, Урианхайн хязгаараар]] зааглаж, Монголчууд нэгдмэл нэг улс болох үйл хэргийг хүчээр таслажээ. Засагт хан Д.Содномравдангийн олон жилийн эцэг, өвгөөсөө үе дамжин хэрэгжүүлж ирсэн бодлого үйл ажиллагаа, эцэстээ амь насаараа төлсөн зүтгэлийнх нь үрээр '''<u>1915 оны Орос, Монгол, Хятад гурван улсын “Хиагтын гэрээ”-ний 11 дүгээр зүйлд “Урианхайн хязгаар бол Гадаад Монголын бүрэлдэхүүн юм”</u>''' хэмээн тусгагдсан нь Монгол Улсын хувьд амин чухал заалт байв. Гэвч Хиагтын гэрээнд '''Алтайн хязгаарыг <u>Гадаад Монголын бүрэлдэхүүнд оруулж чадаагүй, оросын мэдэлд орсон</u>'''<u>. Одоо энэ хязгаар нутаг ОХУ, Казакстан, БНХАУ-ын нутагт хамаардаг.</u> '''Монголын талаас''' Засгийн газрын бүрэн эрх барих төлөөлөгчдийн тэргүүнээр Дотоод яамны тэргүүн сайд, нэйс билигт, улсад туслагч гүн Дотоод яамны тэргүүн сайд [[Да лам Дашжав]] (эхний 13 удаагийн уулзалтад оролцсон), Сангийн яамны тэргүүн сайд түшээт чин ван Г.Чагдаржав, зөвлөх нараар Шүүх яамны дэд сайд засагт чин ван Удай, Цэргийн яамны эрхлэн зөвлөх сайд жүн ван Манлайбаатар Ж.Дамдинсүрэн, Гадаад яамны дэд сайд хичээнгүй гүн Цэрэндорж, гүн Жигжиджав, орчуулагч түшмэлээр гүн Цэнд, Цэвээн Жамсран, Цогт Бадамжав, эх зохиох түшмэлээр гүн Насандэжид нарын 4 хүнийг тус тус тохоон томилсон байна. Монголын төлөөлөгчдийн бүрэлдэхүүнд Халхын ноёдоос гадна Монголоос ирсэн Удай ван, Манлайбаатар Дамдинсүрэн, Цэнд, буриад угсааны Цэвээн Жамсран, Цогт Бадамжав нарыг оруулсан нийт Монгол үндэстний эрх ашгийг төлөөлүүлэх зорилго өвөрлөжээ гэж үзэхээс өөр аргагүй. '''Хаант Оросын''' бүрэн эрх барих төлөөлөгчдийг 1913 оны 8 дугаар сараас Нийслэл Хүрээнд Ерөнхий консулаар томилогдон ирж ажиллаж байсан туршлагатай дипломат А.Я.Миллер тэргүүлж, зөвлөх нараар Хиагт дах оросын хилийн комиссар, Жанжин Штабын хурандаа А. Д. Хитров, Нийслэл хүүрээн дэх Оросын ЕКГ-ын дэргэдэх Оросын худалдаа, аж үйлдвэрийн яамны төлөөлөгч А.П.Болобан, нарийн бичгийн даргаар Бруннерт, барон Рэнне нар, орчууулагчаар Абидуев ажиллаж байв. '''Хятадын талын''' бүрэн эрх барих төлөөлөгчдийн тэргүүнээр Хар мөрөн /Хэйлунцзян/ мужийн цэрэг, иргэний захирагчаар ажиллаж байгаад дуудагдан ирсэн генерал Би Гуйфан, зөвлөх нараар Мексикт Элчин сайдаар ажилаж байсан туршлагатай дипломат Чэнь Лу, Монгол-Төвдийн хорооны зөвлөх Чэнь И, нарийн бичгийн даргаар Ван Цзиньци, Фан Ци гуань нар, орчуулагчаар Фан Фынь, Фу Хай нар томилогджээ. Эдний дундаас Чэнь Лу, Чэнь И нар Хиагтын бага хурлын дараа Монголд суух ДИУ-ын төлөөний сайдаар тус тус томилогдон ажиллаж байсан бөгөөд ялангуяа Чэнь И гадаад Монголын автономийг устгах "64 зүйлийн бичиг" гэдгийг боловсруулж байснаараа онцлогтой. Би Гуйфан, Чэнь Лу нар Хиагтын бага хуралд оролцсон тухай дуртгалаа бичиж, Би Гуйфан 1928 онд, Чэнь Лу 1919 онд Шанхайд тус тус хэвлүүлжээ. '''12.''' '''1921 оны 11 сарын 5-ны Зөвлөлт Орос Улс - Монгол Улсын Найрамдлын гэрээ байгуулагдсан.''' Тус гэрээнд ардын Засгийн газрыг Монголын хууль ёсны засгийн газар л хэмээн хүлээн зөвшөөрсөн юм. Энэ бол тусгаар тогтнолыг нь хууль зүйн хувьд бүрэн зөвшөөрөх эхлэл болсон. '''13.''' '''1924 оны 5 дугаар сарын 31-нд''' '''<u>"Л.Караханы тунхаглал"</u>''' '''Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Холбоот Улс ба Дундад Иргэн Улсын хоорондын асуудлыг зохицуулах ерөнхий зарчмуудын тухай''' '''гэрээ''' ([[Хятад ханз|ханз.]] 中蘇解決懸案大綱協定, [[Орос хэл|Орос]]: Соглашения об общих принципах для урегулирования вопросов между Союзом ССР и Китайской Республикой) хэлэлцээрийг 1924 оны 5 дугаар сарын 31-нд [[Дундад Иргэн Улс|Дундад Иргэн Улсын]][[нийслэл]] [[Бээжин]] хотод байгуулсан. [[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Холбоот Орос Улс|Зөвлөлт]] [[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Холбоот Орос Улс|Орос улс]] болон [[Дундад Иргэн Улс|Дундад Иргэн Улсууд]] байгуулсан байна. Энэ гэрээг бас Л.Караханы тунхаглал гэж нэрэлдэг. Гэрээнд ЗОУ-ыг төлөөлж [[Лев Карахан|Л.М.Карахан]], Дундад Иргэн Улсыг төлөөлж Гу Вэй цюнь (Веллингтон Ку) нар гарын үсэг зурсан байна. '''<u>"Л.Караханы тунхаглал" энэ</u>''' Гэрээний 5-р зүйлд: '''''“ЗСБНХУ нь Гадаад Монголыг Дундад улсын бүрэлдэхүүн хэсэг гэж хүлээн зөвшөөрч, Хятадын бүрэн эрхийг хүндэтгэнэ'''''” гэж заажээ. Эл заалт '''1919 оны Зөвлөлт засгийн газрын тунхаглал''', [[Монгол-Оросын 1921 оны гэрээ|1921 оны Монгол, Зөвлөлтийн Найрамдлын гэрээнд]] харшилсан төдийгүй, бодит байдал дээр Хиагтын гэрээнээс ч ухарсан хэрэг болжээ. Үүний хамт [[Зөвлөлтийн зэвсэгт хүчний цэргийн ангиуд монголд|Зөвлөлтийн цэргийг Монголоос гаргах асуудал]] ч гэрээнд багтсан байв. Энэ гэрээний дагуу Өргөө хотоос улаан оросын цэрэг гарсан байна. Гэвч Орос улс хууль эрх зүйн хувьд Монголыг Хятадын нэг хэсэг гэдгийг хүлээн зөвшөөрөх боловч, тэндээс Хятадын нөлөөг аажмаар шахаж, өөрийн нөлөөний бүс болгох бодлогыг мөн тууштай явуулсан юм. Жишээлбэл, '''Гадаад хэргийн ардын комисар Г. Чичерин''' Монгол дахь ЗХУ-ын бүрэн эрхт төлөөлөгч Никифоровт '''''“БНМАУ нь Хятадын суверенитетийн дор автономи байх хэлбэрийг бид тунхаглах боловч хэрэг дээрээ улс төр, эдийн засгийн байгууллын хувьд Монголыг Зөвлөлт маягийн хэлбэрт ойртуулахын тулд бид ажиллана.”''''' гэсэн заавар өгч байжээ. Харин дэлхийн II дайнд ЗХУ болон түүний холбоотон ялсан явдал Гадаад Монголыг Хятадаас бүрмөсөн салгаж, тусгаар тогтнолыг нь хүлээн зөвшөөрөх боломж олгосон билээ. '''14.''' '''1926 оны 8 дугаар сарын 16-нд''' '''Монгол ба Тагна Тува хоёрын хооронд Найрамдлын холбоо байгуулах тухай' 12 зүйлтэй Гэрээ Улаанбаатар хотноо байгуулагдсан.''' Туваг зөвлөлтийн коммунистуудын шахалт шаардлагаар БНМАУ хүлээн зөвшөөрчээ. Харамсалтай нь '''1921 онд орос улаан цэргүүд анх Урианхайд орж ирээд''', 1922 онд Андрей Бакичийн цагаантнууд орж ирсэн. Улмаар хошуу ноён Монгуш Буянбадрах гэгч Тува БНАУ байгуулсан. '''1926 онд Туваг зөвлөлтийн коммунистуудын шахалт шаардлагаар БНМАУ хүлээн зөвшөөрчээ.''' Зөвлөлт Холбоот Улс Монголын Урианхайн газар нутгийг гурван удаа таслан авсан байдаг юм. Энэ талаар хэн ч бичиж судалж байсангүй. Хаант Орост алдаагүй Урианхайн хязгаараа ЗХУ-д алдсан. Зөвлөлтийн тал Монгол дахь элчин сайд В.Молотовоор (Сталины үед ЗХУ-ын ГЯЯ-ны сайд байсан) дамжуулан 1957, 1958 онд онд “Тувагийн үлдсэн нутгийг өг” хэмээн монголын талд хууль бус шаардлага тавьж монголын хойд нутгаас 2560 хав.дөр км нутаг булаан авсан. Зөвлөлтийн Монгол дахь элчин сайд В.Молотов монголын Увс аймгийн хойд нутгийг зөвлөлтийн талд өг хэмээн удаа дараа шаардахад хуучнаар Засагт хан аймгийн Бишрэлт гүний хошуу, одоогийн Говь-Алтай аймгийн Цогт сумын харьяат БНМАУ-ын Гадаад явдлын яамны сайд Содномын Аварзэд эрс эсэргүүцэж '''''“Монголын унаган газар нутгийг хэн нэгэн зөвлөлтийн албан тушаалтан шаардахад өгдөггүй юм"''''' гээд 6 сар гаруй хэлэлцээрийг сунжруулж, эцэстээ албан тушаал амь насаараа төлсөн. = '''<small>Хаант Оросын Газар зүйн нийгэмлэгийн судалгаанууд</small>''' = Эдгээр баримтууд нь Монголын баруун бүс нутагт Хаант Орос улс хэрхэн их ач холбогдол өгч анхаарал хандуулж байсан нь монголын баруун хязгаарт Хаант Оросын Газар зүйн нийгэмлэг нэрийн дор асар өндөр зардалтай хийсэн олон удаагийн экспедицүүдээс нь харагддаг. Оросын газар зүйн нийгэмлэгийн экспедицүүд навигацийг хөгжүүлэх, шинэ газар нутгийг нээх, судлах, цаг уур, уур амьсгалын мэдээлэл бий болгоход чухал үүрэг гүйцэтгэж ирсэн. '''Монгол нутагт Н.М.Пржевальский, Г.Н.Потанин, П.К.Козлов, В.Л.Котвич, И.М.Майский, А.Кропоткин, И.Д.Черский, М.В.Певцов болон М.Е.Грумм-Гржимайло, В.А.Обручев, Н.Н.Миклухо-Маклай, А.И.Воейков, Клеменц.Д.А, Ю.М.Шокальский нарын хийсэн экспедицүүд баруун монголын газар нутгийг судлахад ихээхэн үүрэг гүйцэтгэсэн'''. Майский И. Современная Монголия. Иркутск, 1921 гэх зэрэг. Хожим тэдгээр судалгаанууд нь монголын түүхийн тэр эгзэгтэй үеийн талаар бодитойгоор мэдэхэд асар үнэтэй эх сурвалжууд болж байна. Клеменц.Д.А. 1893-1894 онд Засагт хангийн хүрээ, Улиастай, Ховдоор аялаж ихэс ноёдын фото зургууд ихээр авч баримтжуулсан. Хамгийн сонирхолтой нь ''<u>'''Монголыг тусгаарлан автономит эрхтэй улс байгуулахад түүхэн шийдвэрлэх үүрэг гүйцэтгэсэн хүн бол'''</u>'' '''Оросын хаант улсын Сангийн яамны Дорнод хэлтсийн тасгийн эрхлэгч В.Л.Котвич''' юм. '''В.Л.Котвичийн''' '''1912 оны хавар''' (1912 оны 7 дугаар сарын 14-нд буцах замдаа захиа бичсэнээс үзэхэд) Жамсрангийн Цэвээн гэгч орчуулагчтайгаар К.М.Масков нарын хамт монголын хойд хэсэг, Орхон голын сав нутгаар хээрийн шинжилгээний ажлаар явж, монгол, түрэг хэлний үсэг бичгийн судалгаанд чухал хувь нэмэр оруулсан байна. Тэрээр Их Хүрээ, Монголын төв болон Засагт ханы хүрээнд удсан, мөн Баруун аймгуудаар явж байхдаа сүм хийдийн төлөөлөгчид, янз бүрийн давхаргын хүмүүстэй уулзаж, тэр үеийн монголын амьдрал ахуй, засаг захиргааны байгуулал, нийгмийн харилцааг ул үндэслэлтэй судалжээ. Түүнийг монголд байх үед Оросын Гадаад яаманд монголын талаарх бодлогыг тодорхойлсон уулзалт болжээ. Оросын Гадаад яам, Оросын ерөнхий сайд, Цагаан хаанд монголын талаарх баримтлах бодлогыг тодорхойлоход В.Л.Котвичийн монголд, тэр дундаа баруун Монгол, мөн Засагт хан Д.Содномравдантай хийсэн олон удаагийн уулзалт аяллын дүгнэлтээр шийдвэрлэх үүрэг гүйцэтгэсэн гэдэг. В.Л.Котвичийн судалгааны тайланд Засагт хан Д.Содномравдантай хийсэн уулзалт, түүний талаарх урт хугацааны судалгаа, хатан Ж.Цэсрэнгийнх нь талаарх мэдээлэл томоохон хэсгийг эзэлдэг. Тэр аяллын дараа '''1914 онд В.Л.Котвичийн зурснаар Монголын анхны орчин үеийн газрын зураг анх удаа хийж, хэвлүүлсэн байдаг.''' Энэ газрын зургийн хэвлэгдсэний дараа 1915 онд Хиагтын гэрээ хийгдсэн. Монголын энэ газрын зургийг Петербург, Лондон, Берлинд олон тоогоор хэвлэсэн байдаг. Гэхдээ өөр өөр хувилбартай. '''В.Л.Котвичийн''' тэр судалгааны дүгнэлтийн дагуу '''Оросын Гадаад харилцааны сайд Сергей Дмитриевич Сазанов''' '''''Монголын талаарх бодлогоо''''' '''''"Өөрийн улсын хил дээр цэргийн хувьд хүчирхэг улсыг батжуулан бэхжүүлэхгүй байх'''''" гэж томъёолсон байдаг. '''Оросын [[II Николай|II Николай хаан]]''' Монгол Улсын Ерөнхий сайд Сайн ноён хан Т.Намнансүрэнг хүлээн авч уулзахдаа '''''«Танай улс учиргvй их улс болохыг бүү яар. Гагцхүү тогтнохыг хичээх нь эрхэм!»''''' гэж зөвлөсөн гэдэг. Энэхүү үе залгасан бодлогын хүрээнд бүх Монголын ихэс ноёд Засагт хан Д.Содномравданг хүрээлж, Богд хаант Монгол Улс байгуулахад бүгд дагаар дэмжсэн нь ийм учиртай. '''''Тийм ч учраас Засагт хан Д.Содномравдангийн В.Л.Котвичтой хийсэн тэрхүү удаа дараагийн уулзалтын дараагаас Монголыг хүчирхэгжүүлэн бие даалгах гол стратегич Д.Содномравданг нэн тэргүүнд ямарч аргаар хамаагүй замаасаа зайлуулах бодлого баримтлах болсон байж болзошгүй бөгөөд тэр уулзалтаас хойш удалгүй богино хугацаанд <u>1912 оны 5 сарын 8-нд Засагт хан хорлогдсон.</u> Түүнийг монголоос орос руугаа буцаагүй байхад гэнэт таалал болсон нь таамаглал бодит байхыг үгүйсгэмгүй. В.Л.Котвич 1912 оны 2 сард ирээд 7 дугаар сарын 14-нд Орос руу буцсан байдаг.''''' Д.Содномравдангийн Нэгдсэн Монгол Улс байгуулах төлөвлөгөө, цар хүрээ, бүх монголчуудыг хамруулан татан оролцуулсан өргөн далайцтай явуулж буй бодлого, үйл ажиллагаа, холбоо сүлбээ, мэдээллийн суваг, цаашид төлөвлөсөн зүйл нь Оросын Хаант улсын эрх ашгийн хувьд аймшигтай нөлөө үзүүлэх санагдсан байж болзошгүй. Олон жилийн турш оросууд хажуудах агентуудаар нь дамжуулан Засагт ханы хийж ирсэн ажил, хийхээр төлөвлөсөн зүйлээ нэн амжилттайгаар хэрэгжүүлдэг, стратегич бодлоготонг нь мэддэг тул хөнөөхөөр яаран хөдөлсөн нь харагддаг. Хардахад В.Л.Котвич монголоос буцахаасаа өмнө Засагт хан Д.Содномравданг цааш харуулж байж, оростоо буцсан байж болзошгүй. Өвөрмонголоо нэгтгэж авахаар таван замын цэрэг оруулахгүй байлгах, Нэгдмэл Монгол Улс байгуулахаас сэрэмжилсэн бололтой байдаг. Энэ нь В.Л.Котвичийн монголоос буцаж орост очоод эзэн хаандаа өргөсөн айлтгал бичгээс хойш Хаант Оросын монголын талаарх бодлогод үндсэн өөрчлөлт гарч Өөрийн улсын хил дээр цэргийн хувьд хүчирхэг улсыг батжуулан бэхжүүлэхгүй байх бодлого баримтлах болсон. Түүнчлэн Монголын Таван замын их цэрэг хөх нуур, өвөрмонголд орсон явдалтай холбогдуулан '''''[[II Николай|II Николай эзэн хаан]] "Монголын империализм сэргэж байна гэж хөмсөг зангидан удаа дараа хэлдэг байжээ"''''' гэсэн мэдээ тэмдэглэгдсэн байдаг. Николай эзэн хаан ханхүү байхдаа Сибирээр дамжин Японд айлчлахдаа Буриад монгол, халхын Сэцэн хан аймгаар аялсан байдаг тул монголын түүхийн талаар өргөн мэдлэгтэй байсан. Түүнчлэн Оросын Хаант улсын Гадаад хэргийн яамны сайд Сазановын Германы Элчинтэй хийсэн уулзалтын тэмдэглэлд “… '''“… угтаа монголчуудын хүссэн шиг ‚ивээл хамгаалал‘-д авах асуудал яригдаагүй. Орос улс шинэ ачаа үүрмээргүй байна.'''“ гэсэн аж. Тэгээд Сайд Сазонов Оросын албатууд Монголд газар авах боломжтой болно гэдгийг тэр онцолсон байна. Ярианы төгсгөлд тэр Петербургт монгол ноёдын төлөөлөгчид ирэх гэж байгааг хэлж. Эцэст нь: '''"Тэр''' '''монгол ноёд”-той улс төр ярихгүй. Бэлэг, амттан л өгнө.“''' гэж Сазоновын хэлснийг Германы элч төлөөлөгч нямбайлан тэмдэглэж авсан байв. '''''Германы эзэн хаан II Вейлхелм 1910 оны 7 сард “Монгол орон тусгаар тогтнолоо зарлаж, Орос, Хятадын дундах жийргэвч улс болох нь Оросын ашиг сонирхолд нийцнэ. Харин Оросын хаант улс өөртөө "Монголыг нэгтгэх“ нь Янцзе (Jangtse)-гийн гэрээг зөрчиж буй хэрэг гэж Германы Эзэн хаан үзэж буй бөгөөд тэр тохиолдолд Британийн ашиг сонирхолд ч аюул заналхийлэх болно гэж протоколд тэмдэглэсэн байдаг.''''' Энэхүү мэдэгдэлийн дараа Оросын Гадаад явдлын яамны сайд Сазонов: '''"Монгол орон тусгаар тогтнолоо зарлаж, Орос, Хятадын дундах жийргэвч улс болох нь Оросын ашиг сонирхолд нийцнэ”''' гэсэн тухай мэдээ сонинд гарсан байдаг'''.''' Ийнхүү Монголын асуудал их гүрнүүдийн анхаарлын төвд ямагт байсаар ирсэн бөгөөд хүчний тэнцвэрээр аль нэг улсад нэгтгэдэхгүй тусгаар улсаа тунхаглах боломж олдсон байна. Оросын шинжлэх ухааны академийн Хүн судлал, угсаатны зүйн Хүрээлэн /Кунсткамер/-гийн сан хөмрөгт хадгалагдаж буй Клеменц.Д.А. 1893-1894 онд авсан Засагт хан, түүний гэр бүлийнхний фото зургууд байдаг. Засагт хан Д.Содномравдангийн дээр дурдсан том гүрнүүдийн эрх ашгийг Нэгдсэн Монголоо тусгаарлахад татан оролцуулсан бүс нутгийн томоохон тоглогч болж явуулсан олон талт ажиллагаа, өргөн цар хүрээтэйгээр хөдөлсөн бодлого, үйл ажиллагааг хэр баргийн хүн хийж чадахааргүй. Тэрээр далайцтай алсын бодлоготон дээдэс байсан нь харагддаг бөгөөд хэрэв улсын хаан болсон бол илүү ихийг бүтээх байсан болов уу. Гэхдээ түүхэнд хэрэв ээ гэж үгүй билээ. = '''<u><small>Монголын тэргүүлэгч хан, их ноёд дээдсийн хорлогдсон нь</small></u>''' = <u>Түүхийн тэр эгзэгтэй цаг хугацаанд монголын тэргүүлэгч зонхилогч ханууд, их ноёд дээдэс 7 жилийн дотор цөм нэн сэжигтэйгээр хор ууж, бусдад алагдаж, амь эрсдсэн нь анхаарал татдаг.</u> <u>Тухайлбал, Түшээт хан Дэмчигдоржийн Дашням '''1912 оны 2 сарын 14-нд''', Засагт хан Доржпаламын Содномравдан '''1912 оны 5 сарын 8-нд''', Гадаад яамны дэд сайд Нягт билэгт Да лам Равдан '''1913 оны 9 сард''', Бүгд ерөнхийлөн захирах яамны дэд сайд, Ерөнхий сайдын орлогч Өвөр Монголын Бинт хошой Чин ван Б.Гончигсүрэн '''1914 оны 4 сарын 20-нд''', Цэргийн яамны тэргүүн сайд Эрдэнэ далай ван В.Гомбосүрэн '''1914 оны 5 сарын 5-нд''', Дотоод яамны тэргүүн сайд Да лам Г.Цэрэнчимэд '''1914 оны 5 сарын 7-нд''', Гадаад яамны тэргүүн сайд Эрдэнэ дайчин хошой чин ван М.Ханддорж '''1915 оны 2 дугаар сарын 9-нд''', Сангийн яамны тэргүүн сайд Түшээт жүн ван Г.Чагдаржав '''1915 оны 7 сарын 16-нд''', Ерөнхий сайд Сайн ноён хан Т.Намнансүрэн '''1919 оны 4 сарын 20-нд''', мөн Ерөнхий сайд бөгөөд Дотоод явдлын яамны тэргүүн сайд, Эрдэнэ Шанзудба Г.Бадамдорж '''1919 оны 7 дугаар сарын 11-нд''' хорлогдсон. Эдгээр төрийн гол ноён нуруу болсон хүмүүс 27-50 насандаа нэн сэжигтэйгээр амь нас нь хохирчээ.</u> Ерөнхий сайд Эрдэнэ Шанзудба Г.Бадамдорж 1919 оны 7 дугаар сард нас барсан бөгөөд Чэн И-ийн 64 зүйлт гэрээний төслийг нь хэлэлцэж байна гэж цаг хожиж сунжируулж байснаас бусад урвагч ноёдод адлуулан хавчигдсан мэт байдаг. Харин түүнийг насан эцэслэснээс хойш буюу 1919 оны 11 сарын 19-ны өдөр Дундад иргэн улсын генерал Сүй Шүжан цэрэглэн орж ирж Монголын автономыг устгаж, Түшээт хангийн Дархан хошой чин ван Намжилдэндэвийн Пунцагцэрэн, Гадаад хэргийн сайд, гүн Б.Цэрэндорж нарын монгол урвагч ноёдоор Улсын Дээд хурлаар баталгаажуулсан байдаг. 1919 онд Гадаад хэргийн сайд Б.Цэрэндорж тэргүүтэй ноёд, лам нар өөрсдийн эрх ямба, цалин пүнлүүний төлөө улсаа худалдан, тусгаар тогтнолын сүүлчийн боломж "автономит" эрхээсээ сайн дураар татгалзаж, Дундад Иргэн улсын төлөөний сайд Чэн И-гийн тулгасан 64 зүйл бүхий гэрээг батлуулахын тулд жил орчим ихээхэн хүчин чармайлт гаргажээ. Чэн И-гийн 64 зүйлт гэрээн дээр Б.Цэрэндорж нар Чэн И-тэй илтээр хуйвалдах болсон тул Ерөнхий сайд, Дотоод хэргийн яамны сайд шанзав Г.Бадамдорж элдэв шалтаг зааж, тус гэрээг гацааж эхэлсэн байдаг. Гадаад хэргийн сайд болсон Б.Цэрэндорж нарын урвагч ноёдын шахалтаас болж Ерөнхий сайд, Дотоод хэргийн яамны сайд Шанзав Г.Бадамдорж албанаас 1919 оны хавар хагас жилийн чөлөө авч, нутаг хошуундаа сууж байгаад 1919 оны 7 дугаар сарын 11-нд гэнэт нас барсан. Б.Цэрэндоржийн хувийн хүсэлтийн дагуу ийм үйл баримт болсон тухай 1919 оны 10-р сарын 21-нд Чэн Лу-гаас Бээжинд явуулсан цахилгаан утсанд энэ талаар дэлгэрэнгүй тайлбарласан байдаг. Иймэрхүү холион бантан болж байтал удалгүй Гадаад хэргийн сайд Б.Цэрэндоржийн хувийн хүсэлтийн дагуу генерал Сүй Шүжан цэрэглэн Монголд орж ирсэн. Сүй Шүжан Чэн И-гийн санал болгосон 64 зүйлт гэрээг анхнаас нь шүүмжилж байсан Бээжингийн Анфу бүлэглэлийн хүмүүсийн нэг бөгөөд Чэн И-г хөөж явуулаад өөрийн бэлдсэн Найман зүйлт гэрээг Халхын ноёд, лам нарт хүчээр тулгаж, автономитыг устгажээ. '''''Хятадын төлөөний сайд Чэн И-гийн тэмдэглэлд ”<u>Гадаад яамны тэргүүн сайд, гүн Цэрэндорж нь их шавийн харьяат бөгөөд хятад угсаатай, хятад хэл бичигт сайн, дотор газарт дотоод халуун сэтгэл байх тул Монгол ноёдыг цуглуулж ятгаваас тэд угаас Б.Цэрэндоржид итгэдэг тул Хятад лугаа нийлбээс сайн болно хэмээн лав санажээ.</u>."''''' гэж тэмдэглэсэн байдаг. Б.Цэрэндоржийг нас барсны дараа Хятадын бэлэвсрэлийн бичигт нэрийг “Цэ өвгөн Сиянсан (Ши Янь Шань)” гэсэн буй. 1919 онд [[Нийслэл хүрээ|Нийслэл хүрээнд]] сууж байсан хятадын Бүрэн эрх төлөөлөгч [[Чен-И]] ба [[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс|Олноо Өргөгдсөн Монгол Улсын]]<nowiki/>удирдлагатай хийсэн хэлэлцээний үеийн тэмдэглэлийн хэсэг [[Богд хаант Монгол улсыг хятадууд цэрэглэн эзэлсэн нь|Монголын үндэсний архивт]] хадгалагдаж байна. Тэрхүү тэмдэглэлд [[Хиагтын гэрээ|Монголын автономит төрийг]] устгасны төлөө [[Монгол|Монголын]] ноёд, том лам, хутагт нарт мөнгөн шагнал олгох асуудлыг хэлэлцсэн байх бөгөөд 138 хүний нэр, цол хэргэм болон олгох мөнгөн шагналын хэмжээг заасан жагсаалтыг үйлдсэн нь хадгалагдан үлджээ.  [[Монгол Улсын гадаад харилцаа|Үүнд: Гадаад яамны сайд]], Хичээнгүй гүн Б.Цэрэндоржид 20 мянган лан мөнгө өгнө гэх зэргээр ноёд дээдсүүдэд нийт 354 мянган лан мөнгө олгохоор заажээ. Дотоод яамны дэд сайд [[Цэрэндоржийн Ширнэндамдин|Эрдэнэ жонон ван Ширнэндамдин]] ба дэд сайд [[Да лам]] [[Да лам Пунцагдорж|Пунцагдорж]] нарт тус бүр 15 мянган лан мөнгө олгохоор заасан байна. 1920 онд Монголын ноёд лам нарын өөрийн хүсэлтээр автономит эрхийг устгасан. Сонирхолтой нь  [[Ерөнхий сайд]], Эрдэнэ шанзав Да лам [[Гончигжалцангийн Бадамдорж|Гончигжалцангийн Бадамдоржид]] 30 мянган [[лан]] мөнгө өгөхөөр тэмдэглэсэн байгаа боловч энэ тэмдэглэл гарахаас өмнө Шанзав Г.Бадамдорж 1919 оны 7 дугаар сард гэнэт нас барсан байсан. Өмнөх Ерөнхий сайд, Сайн ноён хан Т.Намнансүрэн 1918 оны дундуур хагас жилийн чөлөө авч, нутаг хошуундаа сууж байгаад Нийслэл Хүрээнд ирээд 1919 оны 4-р сарын 20-ны өдөр гэнэт нас барсан бол дараагийн Ерөнхий сайд, Дотоод хэргийн яамны сайд Шанзав Г.Бадамдорж 1919 оны хавар албанаас хагас жилийн чөлөө авч, нутаг хошуундаа сууж байгаад 1919 оны 7 дугаар сард гэнэт нас барсан. '''''Энэ хоёр Ерөнхий сайдын албанаас чөлөө авч, хорлогдсон шалтгаан нь Монголын автономит эрхийг Монголын ноёд лам нарын өөрийн хүсэлтээр устгах шахалт дарамтаас зайлсхийж, элдэв шалтаг зааж, тус гэрээг гацааж эхэлсэн тул шахагдаж, хорлогдсон байх магадлалтай юм.''''' Монголын их ноёдын үхэл 4 сарын 20-ны өдөр олон давтагдаж байгаа нь сонирхол татдаг. Монгол Улсын анхны ерөнхий сайд Намнансүрэн, анхны ерөнхий сайдын орлогч сайд Гончигсүрэн нар 4 сарын 20-нд бусдад хорлогдсон байдаг. Монголын тусгаар тогтнолоо эхлүүлсэн ихэс дээдэс ихэвчлэн 4 сарын 20-оос 5 сарын 20-ны хооронд бүгд хорлогдсон нь анхаарал татдаг. Богд хаан ч мөн 2024 оны 5 сарын 20-нд сэжигтэйгээр жанч халсан. Өнгөрсөн зуун Монгол Улсын хувьд ээдрээт он жилүүд байлаа. 1907-1945, 1954-1990, 1991-2000 онд Монгол болон түүний эргэн тойрон дахь бүс нутгийг сонирхогч гурван гүрэн байсан нь Орос/ЗХУ, Хятад, Япон байв. Эдгээр их гүрнүүдийн ашиг сонирхлын нөлөөний бодлогын хүрээнд '''хэн амьдарч, хэн хэзээ үхэхийг, хэн хаан болж, хэзээ зарц болж дуусахыг, хэн нь хэнтэйгээ хэзээ тэмцэлдэн хэмлэлдэхийг тэд л шийдэж ирсэн''' билээ. = '''<u><small>Монголын ноёд, дээдсийн хорлогдсонтой холбоотой эх сурвалжийн мэдээлэл</small></u>''' = '''1.''' [[Башлуугийн Жамсранжав|Дилав хутагт Б.Жамсранжав]] “Ариун сэтгэл авралын үндэс” номдоо ”'''''Жич: Гадаад хэргийн сайд Ба.Цэрэндоржийг зусардан дагагч олон болсноор Ерөнхий сайд Сайн ноён хан Намнансүрэн ганцаардаж, бүгдийг засан залах хүчингүй болов'''''” ... гэж бичиж үлджээ. '''2.''' Энэ үед Хүрээнд сууж асан Оросын ерөнхий консул Любагийн Бээжинд суугаа И.Коростовецид мэдэгдсэн цахилгаанд:"...'''''Хүрээний сайд нарын хооронд сүрхий хурц зөрчил байна, засгийн хамаг эрх мэдлийг Да лам тэргүүтэй'' Харчины ''хэдэн түшмэл гартаа авчээ"''''' хэмээн мэдэгдсэн байдаг. ''/1904-1906 онд Оросын Консул, 1911-1913 онд Ерөнхий консулаар [[Владимир Фёдорович Люба]] ажиллаж байгаад Хятад руу 1918 онд зугтан цагаачилж 1928 онд Харбинд нас баржээ. 1911 онд Монгол улс тусгаар тогтнолоо зарлахад [[Бээжин|Бээжинд]] сууж асан Оросын консул [[Иван Яковлевич Коростовец|Иван Коростовец]] (1862-1933) Хүрээнд ирж монголчуудтай гэрээ хийсэн байна./'' '''3.''' Нийслэл Хүрээнд Буриадын лам Агваандоржийн Оросын хаант улсын Сангийн яамны Дорнод хэлтсийн тасгийн эрхлэгч В.Котвичид бичсэн захидалдаа: "...'''''энд Да лам Дотоод хэргийн министр болоод Хайсан гүн зэрэгтэй болж, энэ хоёр их эрхтэй улс төрийн явдлыг тогтоож хаандаа юу айлтгасан түүгээр болж байна. Энэ нь бусад хаад, ноёдын сэтгэлд тун тааламжгүй юу болох нь болзошгүй гэсэн ба Да лам Хайсан хоёрыг ч олноор зөвлөн зохилдон хэлэлцэх хэрэгтэй гэснийг нь үл хэрэглэнэ"''''' хэмээн бичицгээсэн байна. '''4.''' Оросын төлөөлөгч И.Я.Коростовиц Хаант Оросын Гадаад яамны сайд С.Д.Сазановт '''''“...Да лам оростой ойртохыг эсэргүүцдэг манай хамгийн том дайсан бөгөөд биднийг Монголыг боолчлохыг эрмэлзсэн хэмээн буруутгаж байна, түүнийг засгаас зайлуулах хэрэгтэй”''''' гэж 1912 оны эцэст мэдэгдсэн байдаг. '''5.''' Улиастайд сууж байсан Оросын худалдаачин гэх А.В.Бурдуков Оросын хаант улсын Сангийн яамны Дорнод хэлтсийн тасгийн эрхлэгч В.Л.Котвичид бичсэн захидалдаа: "'''''Манай энд нам гүм байна. Да ламыг Дэжээлингийн ойролцоо чоно, нохойд хаяж өгөв. Одоо тэнд ямар нэгэн хөшөө босгож байна. Барьсных нь дараа зургийг нь авч, таньд ирүүлэхийг хичээнэ."'''''(А.В.Бурдуковоос 1914 оны 7-р сарын 31-ны өдөр Улиастайгаас В.Л.Котвичид бичсэн захидлаас...) '''6.''' Ханддорж вангийн үхлийн тухай ингэж бичсэн байна Тухайлбал: Үндэсний түүхийн архивын сан хөмрөгт: "'''''Гадаад яамнаас тэргүүн сайдын дэргэдэх түшмэл Дашдэлгэрийн мэдүүлэн ирснийг үндэслэж "харьяат засаг, сайд хошой Дайчин Чин ван М.Ханддорж энэ цагаан сарын шинийн зургааны өглөө мориноос шилмэж, ухаан мэдрэлгүй болсныг шавдан засуулсан боловч ер илаарь болж чадсангүй. Мөн өдөр морин цагт нэгэнт наснаас нөгчив'''''" гэсэн байдаг. 1915 оны 2 сарын 8-нд Түшээт хангийн Дайчин хошой чин ван Минжиддоржийн Ханддорж монголын дайснуудад хорлогдон нас барсан. Түүнийг алагдсны дараа 3 этгээдийн хэлэлцээрт орж байсан төлөөлөгчдийг Орос, Хятадын талын хүссэн хүмүүсээр сольж, гэрээний агуулга өөрчлөгдөн 1915 оны 5 сарын 25-нд байгуулсан Хиагтын гэрээ нь Монголын тусгаар тогтнолд ашиггүйгээр харамсалтайгаар эргэж байсан. '''7.''' Оросын Холбооны Улсын Буриад улсын Нийгмийн шинжлэх ухааны номын санд хадгалагдаж буй "'''Гадаад Монголын автономи ба амгалан байдлын тухай бичиг'''"-т: Манай гадаад Монголд улсыг хөгжүүлэхгүй арга мэх үүсгэн хар хятадыг өөртэйгөө дотночлон амраглуулсан ба нэр ба үнэн тангараг тэргүүтнээ умартан тэд нар улсын хулгайчид хортны нам болж, '''''манай мэргэн алдарт Засагт хаантан Содномравданг хорлон алаад''''' залуу бөгөөд баатар сүрт Түшээт хан (Дашням)-ыг бас тэр мэтээр хорлосон нь үнэхээрийн заналтай. Улсын хэрэгт маш мэргэжиж дотоод, гадаадад алдаршсан нэрт лам Цэрэнчимэд (Дотоод явдлын яамны сайд) басхүү тэр хулгайчдын гарт цаг бусаар үхэв. Бас манай Богд эзэн хааны шадар сайд, далай мэт ухаан төгөлдөр Дайчин ван (Гадаад явдлын яамны сайд Ханддорж) бас ухваргүй банди нар, эрлийз нар архиар согтоож алсныг хэн ч үл мэдэх газаргүй. Энэ мэтээр хор ерөнд ерөндөж алагдсан мэргэн төгөлдөр Түшээт ван (Сангийн сайд Чагдаржав), Бинт ван (Гончигсүрэн) Далай ван (Цэргийн яамны сайд Гомбосүрэн), жич Сахалт лам Бөхбаян ''(өвөрмонголын Хорчин аймгийн ноён Удай Засагт чин вангийн төрсөн дүү, 1911 оны хувьсгалын гол хүн)'', эдгээр цөм хорлогдсон. Манай Богд Чингис хааны язгуур үндэсний үр, маш ариун тунгалаг оюунт Сайн ноён (Намнансүрэн)-г хорлосон нь даанч өнгөргүй. Муу хоронд хамаг бие нь шарлаж өөд болов. '''''Манай халхын аль сайн тэргүүлэгчдийг алж бараад улсын хэргийг шинэтгэн шийтгэх хүнгүй болгон, хайран тул гар төрийг унагаж хамаг ардыг сарниулан, хар хятадын гажуу засгийг хүлээлгэх нь үнэн болов. Хятадаас нууцаар цалин авах банди нар, эрлийз нар манай халхын засгийн нэр сүрийг доромжилж бууруулан хошуу тамгыг хөнгөн болгон тэрхүү өөрсдийн адил язгуургүй эрлийз нарт олгож, нэр нүүрт ван, гүнгийн нэрийг шагнаж байна.'''''" гэж тэмдэглэгдсэн байна. '''8.''' [[Нийслэл хүрээ|Нийслэл хүрээнд]] сууж байсан '''хятадын Бүрэн эрх төлөөлөгч Чэн И-'''гээс 1919 оны 10-р сарын 21-нд Бээжинд явуулсан цахилгаан утасны тэмдэглэлд: ”'''''Гадаад яамны тэргүүн сайд, гүн Цэрэндорж нь их шавийн харьяат бөгөөд хятад угсаатай, хятад хэл бичигт сайн, дотор газарт дотоод халуун сэтгэл байх тул Монгол ноёдыг цуглуулж ятгаваас тэд угаас Б.Цэрэндоржид итгэдэг тул Хятад лугаа нийлбээс сайн болно хэмээн лав санажээ..'''''" гэж тэмдэглэсэн байдаг. '''9.''' 1916 оны Цагаан сараар Гадаад явдлын яамны сайд, хичээнгүй гүн Б.Цэрэндорж Хятадын бүрэн эрхэт төлөөлөгч Чен Лу-тай наргиж суухдаа, '''''Бөхбаяныг Гадаад Монголын тусгаар тогтнолын үйл явдлыг анх өдөөн эхлүүлэгч хэмээн тодорхойлж, хэрэв Хайсан, Удай, Бөхбаян нар ирээгүй бол яавч тусгаар тогтнолын хэрэг өрнөхгүй байсан юм гэж харуусан үглэж байжээ.''''' Яг тэр үед нь Ханддорж хорлогдож, Хайсан, Удай буцаагдаж байсан билээ. Сахалт лам Бөхбаян мөн урвагч дайснуудад хорлогдон, амь насаа харамсалтайгаар алджээ. '''10. Оросын хаант улсын Сангийн яамны Дорнод хэлтсийн тасгийн эрхлэгч''' '''В.Л.Котвичийн''' '''1912 оны''' '''7 дугаар сарын 14-нд буцах замдаа''' '''Оросын Гадаад харилцааны сайд Сергей Дмитриевич Сазановт бичсэн захидалдаа:''' Жамсрангийн Цэвээн гэгч орчуулагчтайгаар Их Хүрээ, Монголын төв болон Засагт ханы хүрээнд, мөн Баруун аймгуудаар явж байхдаа сүм хийдийн төлөөлөгчид, янз бүрийн давхаргын хүмүүстэй уулзаж, тэр үеийн монголын амьдрал ахуй, засаг захиргааны байгуулал, нийгмийн харилцааг ул үндэслэлтэй судалж, '''''Монголын талаарх бодлогоо''''' '''''"Өөрийн улсын хил дээр цэргийн хувьд хүчирхэг улсыг батжуулан бэхжүүлэхгүй байх"''''' гэж тодорхойлсон байдаг.11. Хаант Оросын Эрхүүгийн цэргийн тойргийн Монголын талаар хийж байсан тагнуулын мэдээлэлд: “'''''Монголын Засгийн газарт [[Оросын эзэнт гүрэн|Хаант Оросын]]<nowiki/>гурван эх сурвалж байгаа. Нэг монгол ноён, хоёр буриад түшмэл, гурав дахь нь Засагт Хааны нэг Хатан. Тэр хатан маш чухал ...'''''” гэж тэмдэглэсэн байдаг нь одоо ил болжээ. (''энэ мэдээ болон'' ''Засагт Ханы фото зургийг оросын эзэн хааны жанжин штабын ахлах офицер Газар зүйн нийгэмлэгийн судалгааны нэрийн дор монголд ирэх үедээ авсан нь Оросын архивт хадгалагдаж байна.)'' '''11.''' Д.Содномравдан Засагт ханыг хэрхэн таалал төгссөн тухай нэгэн сонирхолтой дуртгал болох, 1946 онд эргэн сэргээн байгуулсан [[Гандантэгчэнлин хийд|Гандантэгчилэн хийд]]<nowiki/>ийн хамба лам Н.Эрдэнэпил агсан дурдатгал үлдээсэн байдаг. "...'''''1912 оны хавар''''' '''''бүгдийн манлай Засагт хан таалал төгсөв. Нэг өдөр Засагт ханы харьяаны Дашчоймбол дацанд хурал хурж байсан бүх ламыг Засагт ханы бие муудсан тул аваачиж ном уншуулсан юм. Маргааш өглөө нь Засагт ханы харьяат нэгэн ламаас миний асуухад манай Хан тэнгэр болов. Богдын ордонд бараалхаж очоод тэнд хор зооглосон юм гэнэ. Тэгээд үнээний сүү уугаад тус болсонгүй нас эцэслэлээ'''''" гэж хэлсэн байдаг тухай тэмдэглэж үлдээжээ. '''12.''' Daily Telegraph сонинд "Монголын тухай" буланд Орос, Японы 1907 оны гэрээ, Нууц Конвенцын талаар Санкт Петербургээс мэдэгдсэн тухай Лондонд сууж байсан элчин сайд 1910 оны 6-р сарын 24-нд мэдээлсэн байдаг.Үүнтэй холбогдуулан '''Германы Эзэн хаан II Вильхелм: „Хятадад алдагдалтайгаар Манжийг Японоос, Монголыг Оросоос салгаж авах хэрэгтэй … хэрэв Америк, Японы хооронд мөргөлдөөн гарвал …“ хэмээн тэмдэглээд, „ Азид Орос улс Японд … дэмжлэг үзүүлэх шахаанд орвол, бусдаар бол Владивостокийг алдана, Монгол, Зүүн Сибирийг ч бас.'''“[6] гэж дүгнэсэн буй. Манжуур, Монголын тухайд тэр Япон, Орос улсууд Манжуур, Монголыг бусад улсад хаалттай болгож, Хятадаас салган бутаргаж, “нээлттэй хаалганы зарчим”-аас ухрах вий хэмээн эмээж байж. '''13. Зөвлөлт оросын''' '''Гадаад хэргийн ардын комисар Г. Чичерин''' Монгол дахь ЗХУ-ын бүрэн эрхт төлөөлөгч Никифоровт 1924 онд '''''“БНМАУ нь Хятадын суверенитетийн дор автономи байх хэлбэрийг бид тунхаглах боловч хэрэг дээрээ улс төр, эдийн засгийн байгууллын хувьд Монголыг Зөвлөлт маягийн хэлбэрт ойртуулахын тулд бид ажиллана.”''''' гэсэн заавар өгч байжээ. '''14. Засагт хан Д.Содномравдан''' маань '''“Шашин төрийн төлөө зүтгэхэд хялбарыг эрэхгүй, бэрхээс зайлахгүй, эдүгээгийн төрийн төлөө энэхүү батлан тогтоосон тангараг сахилгыг нүдний цөцгий, зүрхний тольт мэт хичээнгүйлэн хайрлана”''' гэж хэлсэн тангарагтаа үнэнчээр эх орон ард түмэндээ зүтгэжээ. = <u>'''<small>Засагт Хан аймгийн бүтэц, бүрэлдэхүүн</small>'''</u> = Халхын Эрдэнэ Бишрэлт Засагт Хан Доржпаламын Содномравдангийн үед Хантайшир уулын чуулганы Эрдэнэ Бишрэлт Засагт Хан аймаг нь 20 хошуу, 3 отогтой байв. 1912 онд Засагт хан Д.Содномравдан бээр 1724 оноос хойш өвлөгдөн ирсэн аймгийнхаа чуулганы “Заг голын Бидэрьяа нуурын чуулган” нэрийг өөрчилж өгөхийг Богд хаанд айлтгаж, “Хантайшир уулын чуулган” хэмээн өөрчлүүлж байжээ. Д.Содномравдан ханы өргөсөн бичигт Чуулган хийдэг газрыг өөрчилж өгөх тухай бус Чуулганы оноож өгсөн нэрийг өөрчилж өгөхийг хүссэн байна. Засагт хангууд өөрийн аймаг, хошууны төв Засагт ханы хүрээнд төвлөрөн суудаг байв. Засагт ханы хүрээнд Дашпэлжээлин хийд (1741) байгуулагдаж, хүн амын төвлөрөл, өмнө, баруун, зүүн, хойд этгээдийн олон хөлийн зангилаа газар байсан бөгөөд стратегийн ихээхэн ач холбогдол өндөртэй байршил бүхий газар байлаа. '''Халхын Эрдэнэ Бишрэлт Засагт Хан Аймагт''' Засаг, хошой чин ван, Засаг төрийн жүн ван – 1, Засаг, төрийн бэйл – 3 (нэг нь үе улиран жүн вангийн зэрэгтэй), Засаг, хошууны бэйс – 2 (нэг нь үе улиран бэйлийн зэрэгтэй, нэг нь үе улиран жүн вангийн зэрэгтэй, Засаг, улсын түшээ гүн – 3 (нэг нь үе улиран бэйлийн зэрэг залгамжлана) , Засаг, улсад туслагч гүн – 6 (хоёр нь үе улиран бэйлийн зэрэг залгамжлана) нэг нь үе улиран улсын түшээ гүнгийн зэрэгтэй (нэг нь үе улиран бэйсийн зэрэгтэй), Засаг, тэргүүн зэрэг тайж – 4 байв. Засагт хан аймаг нь Ахай засгийн хошуу, Мэргэн засгийн хошуу, Далай засгийн хошуу, Жалханз хутагтын шавь, Эрдэнэ дүүрэгч засгийн хошуу, Ачит засгийн хошуу, Цогтой засгийн хошуу, Ялгуусан хутагтын шавь, Сэцэн засгийн хошуу, Баатар засгийн хошуу, Эрдэнэ засгийн хошуу, Дархан засгийн хошуу, Засагт хан хошуу, Үйзэн засгийн хошуу, Дайчин засгийн хошуу, Бигэр номун ханы шавь, Илдэн засгийн хошуу, Ёст засгийн хошуу, Итгэмжит засгийн хошуу, Бишрэлт засгийн хошуу, Жонон засгийн хошуунаас бүрдэж байв. Ховд, Урианхайн хязгаарыг зарим талаар хамаарч байв. === Засагт хан аймгийн, хошуу, отгийн нэрс === * Ахай засгийн хошуу * Мэргэн засгийн хошуу * Далай засгийн хошуу * Жалханз хутагтын шавь * Эрдэнэ дүүрэгч засгийн хошуу * Ачит засгийн хошуу * Цогтой засгийн хошуу * Ялгуусан хутагтын шавь * Сэцэн засгийн хошуу * Баатар засгийн хошуу * Үйзэн засгийн хошуу * Эрдэнэ засгийн хошуу * Сүжигт засгийн хошуу * Дархан засгийн хошуу * Засагт хан хошуу * Дайчин засгийн хошуу * Бигэр номун ханы шавь * Илдэн засгийн хошуу * Ёст засгийн хошуу * Итгэмжит засгийн хошуу * Бишрэлт засгийн хошуу * Жонон засгийн хошуу * Жавзандамба хутагтын дархад шавийн гурван отог * Засагт хан аймгийн Эрдэнэ дүүрэгч засгийн хошууны Ар ширхтэн отог * Хөвсгөл нуурын урианхайн Арын хоёр сум * Засагт хан аймгийн Эрдэнэ дүүрэгч засгийн хошууны Өвөр ширхтэн отог * Хөвсгөл нуурын урианхайн Өврийн хоёр сум * Урианхайн хязгаар * Ховдын шинэ хязгаар Халхын өрнө замын Заг голын эх Бидэръяа нуурын чуулганы (Хантайшир уулын чуулган) зүүн гарын дундад хошуу буюу Засагт хан аймгийн Үйзэн засгийн хошуу нь 1918 оны хүн амын тооллогоор Өрх – 640. Эрэгтэй – 549 (үүнээс Засаг, төрийн бэйл – 1, Улсын Түшээ гүн –1, хошууны улсад туслагч гүн -1, тайж – 32, хамжлага ард – 64, лам банди – 83, сумны албат эр – 287, сул эр – 93). Эмэгтэй – 515. Нийт – 1064. =='''Гэнэтийн үхэл'''== 1912 онд Халхын 4 ханы нэг Засагт хан Д.Содномравдан хан гэнэт нас баржээ. Түүний үхлийн талаар олон яриа байдаг Тэдгээрийг дурдвал: # <u>Бас нэг ихээхэн сонирхол татах эх сурвалж бол одоо нэгэнт ил болсон Хаант Оросын Эрхүүгийн цэргийн тойргийн Монголын талаар хийж байсан тагнуулын мэдээлэлд:</u> "Монголын Засгийн газарт [[Оросын эзэнт гүрэн|Хаант Оросын]] гурван эх сурвалж байгаа. Нэг монгол ноён, хоёр буриад түшмэл, гурав дахь нь Засагт Хааны нэг Хатан. Тэр хатан маш чухал ... гэсэн байдаг. Үүнээс харахад Засагт Хааны Жамсрангийн '''Цэсрэн хатан''' оросуудын гар хөл болж, энэ нь Богдын тагнуулын албад мэдэгдэн, түүнээс шалтгаалан Засагт хан Содномравданг Хаан болох хуйвалдаан хийж [[Барнаул|байна]] гэж хардагдан сэрдэгдэх үндсийг тавьж, Богдод хорлогдох шалтгаан болсон байж болох юм. Засагт хан, Богдод хорлогдсноос хойш Засагт ханыхан Богдын төрд сүжиг буурч, Засагт ханы Үйзэн Засгийн Батын Дагвын Бат-Очир Улсын Түшээ гүн ноён (үе улиран бэйлийн зэрэгтэй) оройлон эсэргүүцэн татгалзаж, Засагт ханы Баатар вангаас бусад нь Богдын төрд нэг их идэвхийлээгүй байдаг. (''энэ мэдээ болон дээрх Ханы фото зургийг оросын эзэн хааны жанжин штабын ахлах офицер Клеменц.Д.А. Газар зүйн нийгэмлэгийн судалгааны нэрийн дор монголд ирэх үедээ авсан. Оросын архивт хадгалагдаж байна.)'' # Түүнийг хэрхэн таалал төгссөн тухай нэгэн сонирхолтой дуртгал болох, 1946 онд эргэн сэрг<nowiki/>ээн байгуулсан [[Гандантэгчэнлин хийд|Гандантэгчилэ]]<nowiki/>[[Гандантэгчэнлин хийд|н хийд]]<nowiki/>ийн хамба лам Н.Эрдэнэпил агсны дурдснаар "...1912 оны хавар Засагт хан таалал төгсөв. Нэг өдөр Засагт ханы харьяаны Дашчоймбол дацанд хурал хурж байсан бүх ламыг Засагт ханы бие муудсан тул аваачиж ном уншуулсан юм. Маргааш өглөө нь Засагт ханы харьяат нэгэн ламаас миний асуухад манай Хан тэнгэр болов. Богдын ордонд бараалхаж очоод тэнд хор зооглосон юм гэнэ. Тэгээд үнээний сүү уугаад тус болсонгүй нас эцэслэлээ" гэжээ. Хуучны хүмүүс Д.Содномравдан ханыг жуузнаас буугаад ирэхэд толгойн оройноос нь гэрэл цацарсан, гэгээн дээдэс байсан гэлцдэг. # [[Халх]]ын Эрдэнэ бишрэлт Үнэн сүжигт Оройн дээд Дархан Засагт хан Д.Содномравдан ханыг алба<nowiki/>н ёсоор улсын хаан болох эрх<nowiki/>тэй учраас [[Богд хаан]] хорлосон байх магадлалтай гэж үздэг. Тухайлбал, Д.Сүхбаатар жанжинг хорлон алсан гэх хэргээр баривчлагдсан Богд хааны оточ маарамбын Дотоодыг хамгаалахынханд баригдан өгсөн мэдүүлэгтээ бэйс Д.Сүхбаатарын судасыг барьсан үнэн бөгөөд хор өгч алсан нь үгүй. Харин Засагт хаан Содномравдан, Түшээт ван Чагдаржав, Бинт ван Гончигсүрэн, Эрдэнэ далай ван Намсрай нарт хор өгсөн нь үнэн хэмээн мэдүүлэг өгсөн нь тэмдэглэгдсэн нь байдаг. '''<u>Засагт хан Доржпаламын Содномравданы орыг түүний хүү Содномравданы Агваанцэрэн 1912-1915 залгасан</u>''' боловч удаагүй хорлогджээ. Хамгийн сүүлчийн '''<u>Эрдэнэ бишрэлт Засагт хан нь Доржпаламын ахмад хөвгүүн тойн Доржпаламын Цэрэнгомбожав (1915-1923) залгамжилжээ.</u>''' Сонирхол татах баримт нь Засагт хан Д.Содномравдан, Түшээт хан Д.Дашням нарыг хөнөөгдсний дараа балчир хөвгүүд нь хан ор сууж угсаа залгаад 2 жил хүрэлгүй бусдад хорлогдож, хоёр хангийн ах, дүү нар нь Хан ор суусан байдаг. Эндээс хоёр дээдсийн уг үндсийг оргүй таслах өш хонзон ханхалдаг. 1923 оны 10 сарын 19-ны Засгийн газрын хуралдааны дараахан '''<u>1923 оны 10 сарын 24-нд</u>''' Хантайшир уулын хошууны чуулган Хантайшир уулын Жаргалант гол гэдэг газар хуралдан, хошуундаа 11 сум шинээр байгуулж, '''<u>Хошууны даргаар</u>''' '''<u>Засагт хан</u>''' '''<u>Доржпаламын Цэрэнгомбожавын ганц хүү 8 настай Цэрэнгомбожавын Ванчинжавыг сонгож байсан</u>''' байдаг. 1912 онд Өргөөд байсан Засагт хан Д.Содномравданг учир битүүлгээр нас барахад Богд хаанаас лүндэн буулган бүх хүрээ хийдээр хойдын буянг үйлдэн хурал хурж, Засагт ханы шарилыг нутагт нь хүргэх 200 лан зардал хөрөнгийг гаргаж нутагт нь авчирч оршоосон тухай мэдээлэл бий. Юутай ч анхны Ашихай ханаас Засагт хан Д.Содномравдан, түүний хүүг хүртлэх 17 ханы олонхыг Хан Тайширын нуруунд Их Хоригт оршуулж ирсэн нь тодорхой юм. Харин их хэлмэгдүүлэлтийн өмнөхөн Арын хүрээнд тойн лам болсон сүүлчийн хан Д.Цэрэнгомбожавын ухаан самуурч байгаад бие барсанд тэмээнд ачиж, Улаангангад булсан гэдэг. Энд дурдагдсан Жаргалант гол нь аймгийн төвөөс холгүй, Хантайшир уулын ар бэлд байх Ар Гүүбариач орчимд бий. Мөн Эрдэнэ бишрэлт Засагт ханы хүрээний туурь нь ч тэнд байгаа билээ. 1938 онд Өвөр Монголын нутагт Засагт ханы угсаа залгамжлах эрхтэй хан хүү Бат гэгч хүн өөрийн шадар туслах Лодой гэдэг ламтай хамт дүрвэж очсон байсан гэх мэдээллийг Дани улсын жуулчин Хазбанди гэгч тэмдэглэн үлдээжээ. Энэ Лодой гэх ламын зурсан зураг Данийн үндэсний Музейд тавигдсан байдаг аж. Лодой ламын дуулсан Алтан богд гэгч бэсрэг уртын дууны бичлэг ч бас байна билээ. Угсаа залгамжлах эрхтэй тэр Бат гэгч хүн нь Д.Содномравданы ойр төрлийн хүн гэдэг нь ойлгомжтой. Засагт ханы Үйзэн Засгийн Батын Дагвын Бат-Очир Улсын Түшээ гүн, түүний үр хүүхдүүдийг ''(Манж чингийн үеийн Монгол жургааны монголын ноёд ван, гүнгийн угсаа, зэрэг залгах гэрийн удмын данс болон Богд хаант улсын <u>Дотоод хэргийг бүгд захиран шийтгэх яамны</u> түшмэлийн хэлтсийн олон [[ван]], [[тайж]], түшмэлийн зэрэг залгамжлах гэрийн үеийн дансанд бүртгэлтэй ноёд бөгөөд дээд өвгөд нь 1727 онд Орос-Манж чингийн Буурын гэрээг тогтооход оролцож байсан, мөн 1913 онд Монгол-Түвдийн хооронд найрамдлын гэрээг байгуулахад'' ''оролцож байсан нь түүхэн данс бүртгэлтэй. 1918 оны хүн амын тооллогод бүх гарал үүсэл нь бүртгэгдсэн.)'' Эрдэнэ бишрэлт Үнэн сүжигт Оройн дээдийн шууд удмын цагаан яст хүмүүс билээ. Баруун аймгуудын бослого толгойлсон гээд бариа тавианы үеэр том хүү хошуу захирагч, Улсад туслагч гүн Бат-Очирын Бэндэрьяа, хоёр дахь хүү тайж, хошууны Мээрэн Бат-Очирын Доржсүрэн, мөн Арын хүрээ, Гандандаржаалин хийдийн хамба лам, Агарамба-Лхарамба дунд хүү Бат-Очирын Дорлиг ''(Лхасын Цанид дацанд 7 жил сууж, Аграмбын дамжаа барьсан. Төвдийн Цанид дацангийн Цанто дансанд бүртгэлтэй. Мөн Бат-Очирын Дорлиг аграмба, лхарамба нь Монголоос анх удаа Жагарын буюу Энэтхэгийн Наландад 7 жил суралцан гүн ухааны оргилд хүрсэн гүүш байсан юм. Түүнийг монголын заяаг даасан ч гэж ярилцах нь байсан гэдэг. Түүний бүтээсэн монголын ирээдүйн бошиго Эрдэнэсийн санд өөр хөлгөн судрын нэрээр хадгалагдаж байна. Нарийвчлан судлах хэрэгтэй. (сонирхолтой нь Засагт хан аймагт Дорлиг нэртэй 5 аграмба байсан нь Цагаатгах комиссын тогтоолд байна)'', мөн хүргэн хүү тайж П.Цэрэнбалжир нарыг нь баривчилж, хөрөнгийг хурааж, цаазалсан. ''(Монгол Улсын Дээд шүүхийн 1992.01.16 улс төрийн хилс хэрэгт хэлмэгдэгчийг цагаатгасан 02, 08, 112, 126 тогтоолоос..).'' Өндөр настай болсон Батын Дагвын Бат-Очир Түшээ гүн хөвгүүдээ [[Улиастай]]д баригдаж очсоноос хойш араас нь очиж, ухаан самуурсан байдалтай удаан хугацаагаар Улиастайн шоронгийн хавьцаа байхад нутагт нь урьдын албатууд нь авчирсан гэдэг. Дагвын Бат-Очир Түшээ гүн ноёны хатан нь Даржаагийн Цэенпил (Даржаа тайжийн дунд охин), долоон хүүхэд буюу таван хүү, хоёр охин төрүүлж өсгөсөн. Дөрөв дэх охин (нэрийг мэдэхгүй, Дэндэв гэдэг хүнтэй суусан, хэлмэгдээд сураг тасарсан), тав дахь охин ноёхон Бат-Очирын Замбаг, зургаадугаар хүү тайж Бат-Очирын Өлзий-Осор, долоодугаар хүү Бат-Очирын Даваажав (яаруу даваажав) нар байлаа. Хэлмэгдүүлэлтээс болж өнгөрсөн том хүү Бат-Очирын Бэндэрьяагийн охин буюу ач охин Норовжав, мөн дунд охин Бат-Очирын Замбагын нөхөр хүргэн хүү тайж П.Цэрэнбалжирын хүү Ц.Санжмятавыг буюу зээ хүүгээ, мөн зээ охиноо өөрөө өргөж авсан. Нутаг хошуундаа "Начин Бандихай", Даншигийн начин Бат-Очирынхон хэмээн авгайлан хүндлэгддэг байсан. Хуучнаар Завхан аймгийн Жаргалан сум буюу одоогийн Говь-Алтай аймгийн Жаргалан сумын Тэйл баг-Гүзээн тэйл, Бүрэн багийн нутагт аж төрж байсан. Завханы Цагаанхайрханд бас ураг төрлүүд нь олноор байсан гэдэг ба тэдгээр хамаатан садангуудаас УИХ-ын гишүүд төрсөн байдаг. Зургаадугаар хүү Бат-Очирын Өлзий-Осор гэж нутаг орондоо төдийгүй, улс даяар цуутай мундаг том Зээрэмбэ ламтан байсан. Алтан богд хаадын тайлга (Дашинчилэн), Улаанхайрхан, Батбуянг үе удмаараа уламжлан тахидаг байсан. Засагт хан аймгаас тодорсон, хожмын үеийн (Говь-Алтай, Завхан, Баянхонгор) цуутай гэгдэх бүх гэгээнтнүүдийн багш нь байсан бөгөөд социализмын үед нууцаар бүгдээр сэм ирж мөргөдөг ном нийлдэг байсан билээ. Улиастай хотод 108 суварга босгуулсан гэгээнтнүүдийн ихэнх нь шавь нь байлаа. ''(1979 онд Далай лам Данзанжамц БНМАУ-д анх удаа айлчлан ирэхэд уулзуулсан байдаг, мөн Латимор гуайг ирэхэд уулзуулж Дилав хутагтын мэндийг уламжилсан ч гэх сул яриа бий. Мөн Төв Хороо, Улс төрийн товчооны том дарга нар ч ил далд ирж уулздаг, таалал болохын өмнөхөн 1984 онд МАХН ТХороо төвөөс өгсөн үүргийн дагуу аймгийн намын хороо, хүн эмнэлгээс тусгай үүргийн онгоцоор нарийн мэргэжлийн алдартай 2 эмч, сувилагчтай очуулж гэрт нь эмчлүүлж онцгой анхаарч байсан байдаг. Жаргалан сумынхан одоо хүртэл тэр тухай ярьдаг. Тэрхүү эмчилж байсан 2 эмч хожим монголын алдартай удам дамжсан мундаг эмч нар болсон)''. Бат-Очирын Өлзий-Осор нь насанд хүрээгүй хүүхэд байхдаа тойн лам болж Арын хүрээнд тойн лам (Засагт хан асан) Доржпаламын Цэрэнгомбожав үеэл ахынхаа гэрт амьдарч байгаад тэрээр хэцүү цагаар хавчиг үүрэг үүрч, хоёр мод тулан бадарчин болж явганаар Хүрээ орж баригдаагүй үлдсэн бөгөөд Их Хүрээний Засагт ханы харьяа мэдэлд байсан Дашчоймбол дацанд шавилан суусан. Хожим нутагтаа ирж эхнэр тавнан Гомбожавын Хөнхөртэй гэр бүл болж, зургаан хүүхэд төрүүлж өсгөсөн. Батнайрамдал нэгдэлдээ анхны тахианы аж ахуйг байгуулан эрхлэн удаа дараагийн таван жилийн гавшгайч, төрийн өндөр дээд одонгуудаар шагнагдаж өндөр нэр хүндтэй ажиллаж амьдарч байлаа. Үр хүүхдүүд нь Өлзий-Осорын Содном, Өлзий-Осорын Базаррагчаа, Өлзий-Осорын Доодиймаа, Өлзий-Осорын Дашням, Өлзий-Осорын Ичинхорлоо, Өлзий-Осорын Даариймаа нар болно. Засагт хаад Өвгөдийн минь заяа тэтгэж, Өлзий-Осор орших болтугай. ==Холбоотой мэдээлэл== *[[Засагт хан аймаг]] *[[:Ангилал:Говь-Алтай аймаг|Говь-Алтай аймаг]] * [[:Ангилал:Завхан аймаг|Завхан аймаг]] * [[Жаргалан сум]] == Эшлэл == * Ермаченко И.С. Политика маньчжурской династии Цин в Южной и Северной Монголии в XVII в. М.: Наука. Главная редакция восточной литературы, 1974 — 196 с * Козлов П. | Тибет и Монголии * The romantic story of the Mongolian Independence * LES RUSSES EN MONGOLIE * A Tour in Mongolia 1920 by Beatrix Bulstrode (Mrs. Edward Manico Gull) * История Монгольской народной республики. Изд. 3-е. — М.: Наука. Главная редакция восточной литературы, 1983 — 660 с * William Elliott Butler. ''The Mongolian legal system: contemporary legislation and documentation''. p.255 * Thomas E. Ewing, Revolution on the Chinese Frontier: Outer Mongolia in 1911, Journal of Asian History (Wiesbaden), v. 12, pp. 101–119 (1978).  (англ.) * Thomas E. Ewing. ''Between the Hammer and the Anvil. Chinese and Russian Policies in Outer Mongolia, 1911–1921''Bloomington, IN, 1980. p. 36. Tsedev, pp. 40, 46.  (англ.) * МОНГОЛ УЛСЫН ТУСГААР ТОГТНОЛЫН ЭХИЙГ ТАВЬСАН ГОЛ ЗОХИОН БАЙГУУЛАГЧ ЗАСАГТ ХАН  ДОРЖПАЛАМЫН СОДНОМРАВДАН  ЭЭДРЭЭТ ХУВЬ ЗАЯА https://unentogs.blogspot.com/2026/01/ * ''Батсайхан О.'' 2008. Монголын суулчийн эзэн хаан VIII Богд Жавзандамба. Улаанбаатар: Адмон * ''Кузьмин С. Л.'' Русско-Монгольское соглашение 1912 г. и независимость Монголии. – Вестник Московского городского педагогического университета, серия "Исторические науки", № 1, 2015, с. 80-87  (орос.) * ''History of Mongolia'', Volume 5. Mongolian Institute of History, 2003. * Bat Ochir baavain lekts 1 <nowiki>http://www.youtube.com/watch?v=twc9mF-oJow</nowiki> 08м:45с * Istoriya Tuvy [History of Tuva], v. 1, pp. 354–55. * 1913 г., октября 23. — Декларация России и Китая о признании автономии Внешней Монголии. * Batsaikhan, O. The Last King of Mongolia, Bogdo Jebtsundamba Khutuktu. Ulaanbaatar: Admon, 2008, p.293 – <nowiki>ISBN 978-99929-0-464-0</nowiki> * Нутаг орноо чөлөөлсөн нь * ҮНДЭСНИЙ ЭРХ ЧӨЛӨӨ, ТУСГААР ТОГТНОЛОО СЭРГЭЭСНИЙ БАЯРЫН ӨДӨРТ (Memento 30. Арванхоёрдугаар сар 2019 ''цахим архивт'') О.Батсайхан * Төрийн ордны танилцуулга * Монгол улсын нийгэм, эдийн засаг соёл 1911 он * Шагдарын Үнэнтөгс.  ТУСГААР ТОГТНОЛ БА АНХДУГААР ҮНДСЭН ХУУЛЬ 2008 он * Богд Хаант Монгол Улсын Төрийн Хамгаалалт (Memento 2. Аравдугаар сар 2019 ''цахим архивт'') Төрийн Тусгай Хамгаалалтын Газар. * История Эрдэни-дзу. Факсимиле рукописи / Пер. с монг., введ., комм. и прил. А.Д. Цендиной. М.: Издательская фирма «Восточная литература» РАН, 1999. — 255 с <nowiki>ISBN 5-02-018056-4</nowiki> * Лубсан Данзан. Алтан тобчи (“Золотое сказание”) / Пер. с монг., введ., комм. и прил. Н.П. Шастиной. М.: Наука. Главная редакция восточной литературы, 1973 — 439 с * Скрынникова Т. Д. Ламаистская церковь и государство. Внешняя Монголия. XVI — начало XX века. — Новосибирск.: Наука. Сиб. отд-ние, 1988. — 104 с <nowiki>ISBN 5-02-029353-9</nowiki> * Цааджин Бичиг (“Монгольское уложение”): Цинское законодательство для монголов 1627—1694 гг. Монгольский текст. Введ., транслитерация монг. текста, пер. и комм. С.Д. Дылыкова. М., 1998 * Шара туджи: Монгольская летопись XVII века. Сводный текст, пер., введ. и прим. Н.П. Шастиной. М.; Л., 1957. * ang Mu jokiyaba. Namyun, Banzaraγča mongγolčilaba. Mongγol-un qosiγu nutuγ-un temdeglel (dumda). Ündüsüten-ü keblel-ün qoriy-a. * Майский И. Современная Монголия. Иркутск, 1921. * Ц.Цэрэндорж. Засагт хан аймаг. МОНГОЛЫН ТҮҮХИЙН ТАЙЛБАР ТОЛЬ. * О.Батсайхан, З.Лонжид, О.Баяртөр, Л.Алтанзаяа. (2012). МОНГОЛЧУУД: XX-XXI зуунд Зурагт түүх. Улаанбаатар. МОНСУДАР * Г, Бадамсамбуу (2018). "Баруун Халхын хямрал хэзээ эхлэв: "Элжигинийг эвдсэн" хэрэг, түүний үр дагавар". ''Historia Mongolarum''. '''17''': 42. * "ЗАСАГТ ХАН, ХАНТАЙШИР УУЛЫН АЙМАГ, АЛТАЙ АЙМАГ, ГОВЬ-АЛТАЙ АЙМГИЙН ГАЗАР НУТГИЙН ХАМААРАЛ". Эх хувилбараас архивласан: 2020-01-29. Татаж авсан: 2022-07-28. * {{Reflist}} * ang Mu jokiyaba. Namyun, Banzaraγča mongγolčilaba. Mongγol-un qosiγu nutuγ-un temdeglel (dumda). Ündüsüten-ü keblel-ün qoriy-a. * Майский И. Современная Монголия. Иркутск, 1921. * Ц.Цэрэндорж. Засагт хан аймаг. МОНГОЛЫН ТҮҮХИЙН ТАЙЛБАР ТОЛЬ. * О.Батсайхан, З.Лонжид, О.Баяртөр, Л.Алтанзаяа. (2012). МОНГОЛЧУУД: XX-XXI зуунд Зурагт түүх. Улаанбаатар. МОНСУДАР * Г, Бадамсамбуу (2018). "Баруун Халхын хямрал хэзээ эхлэв: "Элжигинийг эвдсэн" хэрэг, түүний үр дагавар". ''Historia Mongolarum''. '''17''': 42. * "ЗАСАГТ ХАН, ХАНТАЙШИР УУЛЫН АЙМАГ, АЛТАЙ АЙМАГ, ГОВЬ-АЛТАЙ АЙМГИЙН ГАЗАР НУТГИЙН ХАМААРАЛ". Эх хувилбараас архивласан: 2020-01-29. Татаж авсан: 2022-07-28 * Ц.Цэрэндорж. Засагт хан аймаг. МОНГОЛЫН ТҮҮХИЙН ТАЙЛБАР ТОЛЬ. * О.Батсайхан, З.Лонжид, О.Баяртөр, Л.Алтанзаяа. (2012). МОНГОЛЧУУД: XX-XXI зуунд Зурагт түүх. Улаанбаатар. МОНСУДАР * Шагдарын Үнэнтөгс “Төгс эрх зүйн төлөөх тэмүүлэл” 2009 он. "[[Засагт хан Содномравдан|Засагт хаан Доржпаламын Содномравдан"]] http://unentogs.blogspot.com/2013/12/blog-post_6515.html {{DEFAULTSORT:Содномравдан, Засагт хан}} [[Ангилал:19-р зууны ноёрхогч]] [[Ангилал:20-р зууны ноёрхогч]] [[Ангилал:Засагт хан]] [[Ангилал:Боржигин]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1867 онд төрсөн]] [[Ангилал:1912 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Говь-Алтай аймаг]] [[Ангилал:Жаргалан сум]] [[Ангилал:Завхан аймаг]] [[Ангилал:Цагаанхайрхан сум (Завхан)]] rnjieuiicimmsz7hozdblejyyrc4der 852420 852419 2026-04-06T06:20:50Z ~2026-21131-87 103757 852420 wikitext text/x-wiki {{хянах}} [[Файл:Содномравдан.png|thumb|Засагт Хан Д.Содномравдан]] '''Доржпаламын Содномравдан''' нь (1867-1912) 1898-1912 оны хооронд [[Халх]]ын Эрдэнэ бишрэлт Үнэн сүжигт Оройн дээд Дархан Засагт Хан ор сууж байв. Тэрээр Засагт хан Цэрэндондовын Доржпаламын хоёрдугаар агь болон мэндэлжээ. Засагт хан Д.Содномравдан бол тухайн үедээ [[Халх]], Ойрд, Өвөрлөгч, Урианхай, Буриад, Хөх нуурын олон монгол ноёдын дотор асар өндөр нэр хүндтэй дээдэс байсан юм. Засагт хан Д.Содномравдан нь эцэг ханы хамтаар Монгол Улсаа туурга тусгаар болгоход бүх амьдралаа зориулсан бөгөөд энэхүү бодлого, үйл ажиллагааныхаа хүрээнд Орос, Англи, Япон, Буриад, Төвөдийн нөлөө бүхий хүмүүстэй холбоо тогтоон ажиллаж, бүх “Монгол ноёдын холбоо”-г өвөрлөгч голлох ноёдын хамт санаачлан, богино хугацаанд олон талт байдлаар нэн амжилттай ажиллаж байлаа. 1898 онд Цэрэндондовын Доржпалам хан өөрийн хан ширээгээ том хүү Д.Цэрэнгомбожавт бус, бага хүү Д.Содномравданд залгамжлуулсан. Харин том хүүгээ Арын хийдэд тойн лам болгожээ. Арын хүрээ нь Засагт хааны алтан ургийн тойн лам нар байдаг, хаалттай хийд байсан бөгөөд Хан Тайширын оройд буй Их Хоригийг хариуцан тайдаг байсан. Зөвхөн алтан ургийн тойн лам нар хийдэд байдаг, гаднын лам оруулдаггүй хатуу журамтай байжээ.<ref name="Baasankhuu">{{Cite journal |last=Батмөнх |first=Баасанхүү |date=2025-06-18 |title=Засагт хан аймгийн Баатар засгийн хошууны хүн амын овгийн бүрэлдэхүүн |url=https://doi.org/10.22353/mjaae.2024130209 |journal=Mongolian Journal of Anthropology, Archaeology and Ethnology |volume=14 |issue=1 |pages=93–101 |doi=10.22353/mjaae.2024130209 |issn=1810-5025}}</ref> Дашинчилэн хэмээх номын нэртэй энэхүү бунхан овоог дээр цагт Засагт ханы хүрээнийхэн буюу Арын хүрээнийхэн, Засагт ханууд тахиж тайдаг, тайлга тахилгын үеэр тэргүүн зэргийн тайжаас дээших язгууртнууд (алтан ургийн тайж нар зөвхөн тэргүүн зэргийн тайж байдаг), гэлэнгээс дээших санваартнууд л гардаг хоригтой, мөн Засагт хануудыг энэхүү голлох бунхны өвөрт оршоодог байсан гэдэг. Алтай хотын баруугаар сүндэрлэх Хантайшир уулын нэгэн ноён оргил бүхий дүнхгэр нурууг Шарилын нуруу, нутгийн ардууд заримдаа Овоон нуруу ч гэх билээ. Энэ нуруу Алтай хотоос 20 гаруй км, Жаргалан сумын дундах зайд бий. Энэ нурууны орой дээрх онго тахилгатай дөрвөлжилсөн бунхан овоо байх ба түүний ээвэр бэлд 6 томоохон бунхан, мөн нэлээд хэдэн багавтар булш байдаг. Хантайширын нурууг Их эзэн Чингис хааны онгон тахилгатай холбоотой болох тухай хэд хэдэн домог бий. Их хааны онгоныг урд зүгээс залж энэ нуруунд оршоохдоо тэрхүү онгоны харуул хамгаалалт болгон зүүн зүгээс эртний сурвалжит аймгуудаас нүүлгэн авчирч, тэмдэг эдгэртэл уг онгоны харуул хамгаалалт байдалтайгаар нутагшуулсан гэсэн домог бий. Тэдгээр нүүдэллэж ирсэн (Бэсүд) овогтнууд Хантайширын нурууг тойрсон байдалтайгаар он удаанаар нутаглаж иржээ. ==Угсаа гарал== Түүний дээд өвөг [[Гэрсэнз жалайр хунтайж]] нь [[Даян хаан]]ы 2 дахь их хатны бага хүү бөгөөд ах дүү дундаа хамгийн отгон нь байжээ. Жалайр хунтайж 1549 онд нас барсны дараа түүний 7 хүү тус бүрдээ Ар Халхын 7 отгийг хувааж авсан. Үүнээс түүний дээд өвөг [[Ноёнтой хатанбаатар]] [[Бэсүд]], [[Элжигин]] отгийг өмчилж, нэгэн хошуу болж Халхын баруун гарын бүрэлдэхүүнд багтжээ. 1580-аад оноос [[Ашихай дархан хунтайж]]ийн ач хүү [[Лайхур хан|Лайхур]] хунтайж Засагт хан аймгийн үндсийг тавьсан. [[Чин улс]]ад Халхын 3 ханлиг дагаар орсны дараа 1732 оны хэрэг явдлаас хойш [[Засагт хан аймаг|Засагт ханы]] тамга Ашихай дархан хунтайжийн удмаас [[Ноёнтой хатанбаатар|Ноёнтой Хатанбаатар]]ын удмын Гэлэг-Ямпилд шилжсэн. Энэ нь 1924 он хүртэл үргэлжилсэн. Шууд удмыханаас үлдээгүй, үеэл үйзэн засгийн түшээ гүнгийн удмаас бий. Эхэн үедээ Халхын долоон хошууны баруун гарт 7 отгоос бүрдсэн 4 хошуу багтаж байгаад 1590-ээд оноос Лайхур анх хан болоход хан, жонон, хунтайжийн гурван отог болжээ. Энэ үеийн Халхын үйсэн цаазад Зүүн, Баруун гарыг "зургаан хошуу" гэж байсны учир үүнтэй холбоотой. Үүнийг бас "Манай баруун этгээдэд [[Лайхур хан|Лайхур хаан]], Жалайрын [[Шолой убаши хунтайж|Убаши хунтайж]], Бэсүдийн Сэцэн жонон нар, зүүн этгээдэд [[Гомбодорж Түшээт хан|Очирай хаан]],  [[Цогт хунтайж]], [[Шолой сэцэн хан|Далай жонон]] бүлгээ" гэж тодорхойлсон Чахундорж хааны үг (1686 он) бий. Ийнхүү гурван гол хошуун дээр 1610-аад оноос [[Ноёнтой хатанбаатар|Ноёндай хатанбаатарын]] удмын [[Элжигин|Элжигиний]] Бадам дайчин Хатанбаатар ноёны захирсан нэг хошуу нэмэгдэж 4 хошуутай болсон. Эдгээр дөрвөн хошуу захирсан ноёдыг "их ноёд" гэж нэрлээд, хошуу захирах ноёнд захирагдаж хувийн отгоо захирах ноёдыг "бага ноёд" гэдэг байсан. 1655 онд Элжигиний Хатанбаатар ноёны байр суурийг эвдэж бага ноён болгон, [[Далдан хүндүлэн ноён|Далдан хүндлэн ноёны]] удмын [[Сартуул|Сартуулын]] [[Хүндлэн тойн|Хүндлэн тойныг]] хошуу захирах их ноёны зэрэгт дэвшүүлж өөрчлөлт орсон. Энэ өөрчлөлтөөр Засагт хан аймгийн дотор өрнөсөн эрх мэдлийн төлөөх тэмцэлийн эхлэж, энэ нь даамжирсаар Халх, Зүүнгарын хаант улс, Чин гүрнийг хамарсан ихээхэн үймээний эхлэл болсон. 1691 онд [[Манж Чин улс|Манжид]] дагаар орсноос хойш хэд дахин хуваагдаж 1755 онд [[Хойт|Хойтын]] 1 хошууг тус аймагт хавсарган захируулжээ. 1911 онд аймаг 19 [[хошуу]], 3 тамгатай хутагтын шавьтай байв. Гомбожавын зургадугаар үеийн ач Дашцэрэнд 1912 онд Монгол улсын Жавзандамба хутагт Богд хаан Итгэмжит засаг цол хүртээж тусгай засаг хошуу болгон Засагт хан аймагт захируулжээ. 1932 онд дахин засаг захиргааны шинэчлэлт хийгээд Алтай, Завхан, Хөвсгөл зэрэг аймагт хуваасан. Эдүгээ 2015 оны байдлаар [[Говь-Алтай|Говь Алтай]], [[Завхан]], [[Хөвсгөл]] аймаг, [[Баянхонгор]], [[Увс]], [[Ховд]] аймгуудын зарим сумд болсон байна. ==Тусгаар улсын эзэн== [[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс]]ын үеийн ихэс дээдсийн давраажилт нь нэг талаас [[Алтан ураг]], нөгөө талаас хутагт, хувилгаадын дүр тодруулалтаас улбаатай. [[Богд хаан|Богд Живзундамба]] хутагт хааны хишиг тараах анхны “лүндэндээ аливаа цол хэргэм зэргийг хэвээр хэрэгжүүлж нийтээр дагатугай” гэж [[Чин улс|Манж Чин улс]]аас олгосон цол хэргэмийг хэрэгжүүлэхээр заасан. Дараа нь 1915 оноос “Монгол Улсын Хууль зүйлийн бичигт” хэргэм зэрэг залгамжлах хуучин зүйлийн заалтуудыг оруулсан бөгөөд энэ хэргийг Дотоод хэргийг бүгд захиран шийтгэх яам [[Богд хаан]]ы зарлигийн дагуу хэрэгжүүлэх болсоныг заасан юм. Дотоод хэргийг бүгд захиран шийтгэх яамны түшмэлийн хэлтэс нь олон [[ван]], [[тайж]], түшмэлийн зэрэг залгамжлах гэрийн үеийн дансыг хянаж байх үүрэгтэй байжээ. Засагт хан Д.Содномравдан нь [[Чин улс|Манж Чин улс]]ын үеийн олон Халх, Ойрд, Дээд Монгол, Алтайн Урианхай, Өвөрлөгч 49 хошууны монгол ноёдын дунд өндөр нэр нөлөөтэй байсан. Ийм учраас шинэ хаан сонгохдоо эхлээд Засагт хан Доржпаламын Содномравданг Улсын хаан болгохыг хүссэн байдаг. Хамгийн сонирхолтой нь Түшээт хан Засагт ханаа өргөсөн явдал байдаг. Гэвч Д.Содномравдан хан татгалзаж байснаар дараагийн удаад [[Минжиддоржийн Ханддорж|Ханддорж чин ван]], [[Да лам Цэрэнчимэд|Цэрэнчимэд]] да лам нар [[Түшээт хан Дашням|Түшээт хан Дэмчигдоржийн Дашням]]<nowiki/>ыг өргөмжлөх санал гаргасан ч бүтээгүй юм. Эцэстээ Засагт хан Д.Содномравданы бусад гурван хантайгаа зөвшилцөн өргөснөөр Жавзандамбын 8-р дүрийг Монгол Улсын Хаан болгожээ. Тусгаар тогтнолоо сэргээж, улсаа тунхаглан зарлаж, Богдыг хаан ширээнээ залах Хааны Алтан навчит алтан өргөмжлөл, алтан ялтас дээрх Хааны Алтан тунхаглалыг Засагт хан өргөсөн байдаг. Энэ алтан өргөмжлөл, алтан тунхаглал одоо Эрдэнэсийн санд хадгалагдаж буй.<ref name="Baasankhuu" /> Богд уулын Төр хурах, Шажин хурахын аманд хуралдсан ихэс ноёд, лам нарын нууц хуралдаанаас гаргасан тэмдэглэлт мэдээ бий. Энэ нь Монгол Улсаа тусгаарлахад шийдвэрлэх нөлөөтэй байсан гэгддэг [[Минжиддоржийн Ханддорж|Ханддорж чин ван]], [[Да лам Цэрэнчимэд|Цэрэнчимэд]] да лам нар Түшээт ханыг хаан болгох санал гаргасныг няц дарж, хүлээн зөвшөөрүүлээгүй байна гэдэг бол шийдвэр гаргагч гол өөр хүн байсан нь нотлогдоно. Энэ хүн бол Улсаа туурга тусгаар болгох гол санаачилга гаргагч зохион байгуулагч зонхилогч эзэн дээдэс Засагт хан Доржпаламын Содномравдан байсан нь маргашгүй үнэн юм. 1904 онд Түшээт хан Цэрэндоржийн Насанцогтыг бие барсны дараа түүний үеэл дүү тайж Дэмчигдоржийн том хүүг буюу сул тайж [[Түшээт хан Дашням|Дэмчигдоржийн Дашням]]<nowiki/>ыг 19 настайд нь Түшээт ханыг залгамжлуулсан тул нөлөө сул байсан байж магадгүй. Монгол Улс байгуулагдахад [[Барга]] монголчууд, [[Шинжаан]] дахь Илийн хязгаарын 26 ойрад [[хошуу]], [[Дээд монголчууд|Дээд монголчуудын]] 26 хошууны 24 нь, [[Өвөр Монгол|Өвөр Монголын]] 49 хошууны 35 нь өргөх бичиг илгээн дагаар оржээ. Харин Өмнөд Монголын хятадажсан эзний шинэ торгууд, зүүн өмнөд хошуунууд Монголд дагаар ороогүй байна. Урианхайчууд бас дагаар орохоо өргөх бичгээр илгээсэн. Буриадын зарим ноёд бичиг өргөсөн байдаг. Товчхондоо 1911 онд бүх Монгол угсаатнууд тусгаар тогтносон Монгол Улсдаа нэгдэн орохоо мэдэгдсэн байдаг ба ийм үйл явдал Монголын түүхэнд урд хожид гараагүй. Цаашид ингэх түүхийн боломж дахин гарч ирэхгүй биз ээ. Эндээс харахад маш богино хугацаанд буюу 4 сарын дотор бүх монгол үндэстэн нэгэн зэрэг Хаант Монгол улс байгуулагдахад нэгдэн орохоо мэдэгдэж, өргөх бичгээ үндэстэн ястнуудаараа төлөөлөн гарын үсэг, тамгаа дарж Дагаар орох бичгээ Их Хүрээнд хүргүүлсэн гэдэг нь өмнө нь маш их урт хугацаанд хэлэлцэн зөвшилцөж бэлтгэсэн байсан нь харагддаг. Монголчууд олон зуун жилийн турш баруун зүүн өмнөд гээд хоорондоо талцан нэгдэж чадахгүй явж ирсэн байдлаа богино хугацаанд ойлголцож, нэгдсэн нь Засагт хаан Д.Содномравданы ухаалаг, холч, уужим талбиун, удирдан манлайлагч бодлого, үйл ажиллагаа байсан юм. Засагт хан Д.Содномравданы энэ түүхэн үнэ цээтэй үүргийг Монголын түүхэнд орхигдуулж ирсэн нь харамсалтай. Монгол Улсаа тунхаглаад удалгүй хорлогдсон болохоор Хаант улсаа байгуулахаас өмнө түүний хийсэн үйлдэл тэмдэглэгдэхгүй явж иржээ. Гол нь нэгдсэн улсын зохион байгуулалтыг Засагт ханыхан гурван үеэрээ урт хугацаанд зангидаж, төлөвлөж, удирдаж, зохион байгуулсан нөлөө бүхий удирдагч Засагт хан байхгүйгээр тусгаар тогтнох түвшинд хүрэх боломжгүй нь тодорхой. Тухайн үед арав гаран жил үргэлжилсэн маш олон газарт хүчтэйгээр зэрэг зэрэг өрнөсөн тэдгээр олон үйл явдлуудыг хяналтаасаа алдахгүй нэгтгэн удирдаж, арга зүй, санхүүжилт, зохион байгуулалтаар хангах хүн институцгүйгээр тэдгээр бүх үйл явдлыг зангидах боломжгүй. Тэр хүн бол Засагт хан Д.Содномравдан, түүний шадар албатууд, халх, өвөрлөгч ноёд байлаа. Засагт хан Д.Содномравданы энэ үйл хэрэгт Түшээт жүн ван Чагдаржав нэгэн мөрийн хүчээр тусалсан гэдэг. 1907 онд Богдын ордонд Засагт ханы оросын худалдаачдаас дамжуулан нууцаар авчруулсан зэр зэвсэг хураан нуух болсон баримт буй. Тэр үеэс халх, өвөрлөгч, барга, эх орончид сүлбээлэн бүлхэмдэж эхлэсэн. Тэр үүднээсээ Засагт ханы харьяаны Их Хүрээний Дашчойнбол дацангийн хэсэг лам нарын үүсгэсэн зодооны дараагаас удалгүй Их Хүрээний хэргийг түр хамаарах газар байгуулж Түшээт ван Чагдаржав удирдсан. Тэр утгаараа сүүлд хаан сонгох болоход Түшээт хан Д.Дашням, Түшээт хан аймгийн чуулган дарга Түшээт ван Чагдаржав нар анхлан Засагт хан Д.Содномравданг өргөсөн бизээ. Богдыг гол хүн байсан гэж төлөөлөн ойлгодог ч тухайн засаг захиргаа нийгмийн байгууллын хувьд шашны зүтгэлтэн төрийн хэрэгт оролцох боломж зөвхөн Их Хүрээгээр хязгаарлагдаж байсан. Өвөрмонголд шашны тэргүүн нь Жанжаа хутагт, ойрдод нэг, урианхай, буриадад тус тус шашны том төлөөлөл нь байж түүнийгээ дээдэлдэг байсан байхад Халхын Богдын нэр нөлөөгөөр бусад монголчууд дагасан гэвэл өрөөсгөл болно. Наад зах нь баяд, дөрвөдийн аймаг түүнд тулгуурлаагүй, Засагт ханд итгэж дагасан. Богд Их Хүрээнээс гадгашаа гарах бол Бээжингээс зөвшөөрөл авдаг тийм явцуу хүрээнд байсан. Харин Засагт хан Улиастайн Амбан, Жанжины газар, Халхын аймгуудын чуулган, жасааг бодитойгоор удирдах боломжтой, баруун талдаа алтай, урианхайн хязгаарыг хамаарч, Бээжинд төвлөн Монгол жургаанд жасаалдаг, Манжийн төрийн шийдвэр гаргах түвшний эрх мэдэл, мэдээлэлд ойр өвөрлөгч хорчин, харчин аймгийн ноёдуудтай ойр дотно харилцаатай, түүгээрээ дамжуулан өвөрмонгол урианхай ойрд дээд монголын том ноёдтой хэдэн үеэрээ холбоо харилцаа тогтоосон гэх мэт асар өргөн цар хүрээтэй олон талт хамтын ажиллагаатайгаар ажиллаж байсан. Засагт хан Д.Содномравдан, Хорчин аймгийн ноён Б.Гончигсүрэн чин ван, Бээжин дэх Гадаад Монголын төрийг засах явдлын яамны сайд Харчин аймгийн ноён В.Гүнсэнноров чин ван нарын холбоо сүлбээ, үүсгэл санаачилга, санхүүжилт, зохион байгуулалтгүйгээр 1911 оны хувьсгал гарах, ялах боломжгүй байсан нь түүхэн үнэн юм. Хамгийн гол шалтгаан нь Их гүрнүүдийн 1881 онд байгуулсан "Петрбургийн гэрээ"-нд зааснаар Манж Чингийн нутаг дэвсгэрийн бүсэд өөрсдийн нөлөөлөө хувааж авсан. Энэ гэрээ ёсоор Ар монгол, Баруун Монголыг Оросын нөлөөнд оруулж, түүндээ Төвөдийг нөлөөний бүсдээ татах ажлыг эртнээс төлөвлөгөөтэй зохион байгуулж ирсэн байх магадлалтай бөгөөд үүндээ Засагт ханыг талдаа татах байдлаар оролцуулж байсан байж болзошгүй харагддаг. Засагт хан Д.Содномравдан 1911 оны 10 дугаар сарын хятадын Учаны бослогын талаарх шуурхай мэдээг Гадаад Монголын төрийг засах явдлын яамны сайд Харчины В.Гүнсэнноров чин ван болон Манжийн хааны дотоод ордны Хааны Хиагийн захирагч Халхын Наянт чин ван нараас авангуутаа "Манж гүрнийг хамгаалах 5000 цэрэг татна" гэж Улиастайн амбан, Манж жанжинд хамгийн эхлэн Засагт ханы хувиар мэдэгдэл хүргүүлж, дараа нь мөн Их Хүрээний Манж амбанд Халхын хануудын нэрийн өмнөөс Их Хүрээний хэргийг түр хамаарах сайд Түшээт ван Чагдаржаваар мэдэгдэл хүргүүлж, цэрэг татлага эхлүүлж, эс дэмжсэн хариу өгөхөд нь: тэгвэл Манж Чингийн явдал бидэнд хамаагүй болжээ, тийм учир тусгаарлаж, урьдын төрөө сэргээнэ гэсэн байдаг. Эзэнт гүрнийг юу хэлэх, юу хийхээ тодорхойлж амжаагүй байхад нь ийнхүү шийдвэр гаргасан нь урьдчилан боловсруулсан төлөвлөгөө хэрэгжсэн явдал байлаа. Улмаар хүрээнд 500-2000 цэрэг хурж, Хүрээ, Улиастайн Манжийн амбан, манж хятад цэргүүд аргагүй бууж өгч, Монгол нутгаас зайлсан. Улиастайн Манж жанжин бол 200 жилийн турш Халх 4 аймаг, Ховд, Урианхайн хязгаарын бүх хэргийг ерөнхийлөн захирах цэрэг, захиргааны гол албан тушаалтан байсан бөгөөд шууд Манж хаан болон Гадаад Монголын төрийг засах явдлын яаманд л захирагддаг байв. Энэ үүднээсээ Засагт хан Д.Содномравдан 1912 оны нэгдүгээр сарын 21-нд хамгийн түрүүнд Улиастайн Манж жанжны газрыг гартаа оруулж авсан байна. Улиастай хотын Манж жанжин, сайд нар бууж өгч монголоос зайлан одсон. Улиастайн монгол амбан нь Засагт ханы Сартуул сэцэн жүн ван Жалцангомбоцэдэн-Иш байсан тул өөрийн дураар хөдлөхөд дэм болжээ. Нөгөөтэйгүүр Улиастайн монгол амбанаар нь Засагт ханы хорин хэдхэн настай залуухан Сартуул ванг томилуулсан нь Гадаад Монголын төрийг засах явдлын яамны сайд В.Гүнсэнноров чин вангаас нөлөөлж, урдаас бэлтгэсэн байх магадлалтай харагддаг. Бээжинд суугаа Гадаад Монголын төрийг засах явдлын яамны сайд, Харчины В.Гүнсэнноров чин вангаас Манж Чингийн төрийг татан буулган Дундад Иргэн Улс зарлан тунхаглах товлосон өдрийн талаарх мэдээг хүлээн авсан Засагт хан Д.Содномравдан яаравчлан Халхын ханууд ноёд дээдэстэй тохиролцож Их Хүрээнд богино хугацаанд Богдыг хаанаар 1911 оны 12 сарын 29-нд өргөмжлөн, Монгол Улсаа тунхагласан бөлгөө. Монгол Улс тунхагласнаас хойш 2 өдрийн дараа Дундад Иргэн Улс байгуулагдснаа тунхагласан байдаг ба хятадаас өмнө улсаа байгуулснаа зарласан нь түүхийн болон олон улсын эрх зүйн хувьд асар чухал ач холбогдолтой үйл явдал болсон. Монголчууд үнэхээр олон талт шуурхай мэдээлэлтэй ажиллаж байсныг илтгэдэг. Засагт хан Д.Содномравдан Богдоо 1911 оны 12 сарын 29-нд хаанд залах ёслол үйлдээд л Улиастай хотыг зорьсон байдаг. Шалтгаан нь Халх дахь Манжийн засаг захиргааны төв Улиастайн Манж жанжны газрын буулгаж авах нь хамгийн амин чухал стратегийн нүүдэл байв. Улмаар Засагт хан бараа бологчдын хамтаар өвлийн тэсгим хүйтэнд маш богино хугацаанд 1500 гаруй км туулан нутгаа зорьж очсон. Улмаар эртнээс бэлдсэн бэлтгэлийнхээ дагуу Улсаа тунхагласнаас хойш 22 хоногийн дараа буюу 1912 оны 1 дүгээр сарын 21-ны өдөр Улиастайн Манж Жанжин сайд Аан И болон Манж Амбаны газрыг татан буулгаж, Монголоос хөөн явуулсан байдаг ба Улиастайн эрхэлсэн сайдаар өөрийн итгэмжит хүн Засагт ханы Чин Ачит Засгийн хошууны ноён Гончигдамба бэйлийг тавьсан байна. Түүний хажуугаар Засагт хан Д.Содномравдан баруун хязгаарын олон ноёд дээдсийг талдаа татах ажлыг зохион байгуулж байв. Мөн дүн өвлийн хүйтнээр тусгайлан өөрийг нь зорьж ирсэн Хаант Оросын Засгийн газрын биет төлөөлөгч бөгөөд Оросын Сангийн яамны Дорнод хэлтсийн эрхлэгч барон В.Л.Котвичийг 1912 оны 2 сарын 27-нд Засагт ханы хүрээ дэх өргөөндөө хүлээн авч уулзсан байдаг. В.Л.Котвич нь гадаад Монголыг тусгаарлах гол бодлогыг тодорхойлогч байсан юм. Мөн Ховдын Манж амбаны газрыг татан буулгахаар цэрэг татан төвлөрүүлэн дарж авахын тулд Улиастай хот болон өөрийн аймагтаа төвлөрөн асар завгүй ажилласан байдаг тул Их Хүрээний Богдын Засгийн бялуунаас хүртэхээр булаалдах цаг хугацааны боломж байгаагүй байх магадлалтай. Нөгөөтэйгүүр 5 яам байгуулахад Засагт ханыхаас суудал хуваарилагдаагүйгээс шалтгаалсан байж болзошгүй бөгөөд Их Хүрээ рүү Засагт ханыг буцаж ирэхгүй, 1912 оны Цагаан сараар ч ирж золгоогүй шалтаг заагаад байсан тул Богдын Дондогдулам хатан Засагт хан Д.Содномравданы хатан Жамсраны Цэсрэнг дуудан авчирч буцаахгүй 4 сар гаран дэргэдээ шадарлуулсан мэдээ байдаг. Улмаар Ховдыг чөлөөлөх цэрэг цуглуулахаар бүс нутгийн ноёдыг татан ятгаж, Дөрвөд, баяд хошуудын Түмэндэлгэржавын 700 цэрэг, Тагна урианхайн хошуудын Гомбодорж ноёны 300 цэрэг, Алтайн Урианхайн Ши бэйсийн 17 сумын 300 цэрэг, Засагт хан, Сайн ноёны хошуудын 400 цэрэг зэрэг цугларан Жалханз хутагт, Зоригт ван Наваанцэрэн, гүн Хатанбаатар Магсаржав, гүн Манлайбаатар Дамдинсүрэнд хариуцуулан баруун хязгаарын асуудал цэгцэрсэн тул аргагүй эрхэнд 1912 оны хавар Богдод дуудагдан Засагт хан Д.Содномравдан Их Хүрээнд морилсон байдаг ба хаанд бараалхаж очиж ирээд хоёр хонолгүй 5 сарын 8-нд хоронд хордсон байдалтайгаар таалал болсон. 1912 оны 1 дүгээр сарын 21-ны өдөр Улиастайн Манж жанжин сайд Аан И бууж өгч, Манж жанжны газар татан буугдсанаар Халхад Манжийн засаг захиргаа, ноёрхол олон улсын хууль ёсоор де факто дуусгавар болсон юм. Улиастай хот Халх дахь Манжийн дарангуй цэргийн гол төв болж, тэнд Халх монголыг захирах манжийн төлөөний жанжин сайд сууж, хязгаар дахинд холбогдох чухал хэргийг шийтгэх, 4 аймгийн цэргийн бэлтгэлийн хэргийг захирах, өртөө харуулыг цагдах, оргодол, босуулуудыг байцаан барих зэрэг хэргийг товчлон захирах үүргийг гүйцэтгэж, гагцхүү Манжийн хаан ба Гадаад монголын төрийг засах явдлын яаманд захирагддаг, халх дахь манжийн цэргийн ба иргэний захиргааны дээд эрхийг барих төв байсан юм. Улиастайн Манж жанжны газар нь бас Хөвсгөл нуурын Урианхай, [[Тагны Урианхайн хязгаар|Тагнын Урианхайн]] хошууд, тэдний газар нутаг дээрхи өртөө, харуулуудыг болон Их Хүрээний Манж Амбан, Ховдын Манж Амбанг харъяалан захирдаг байлаа. Улиастайн жанжны дэргэд манж, монгол нэжгээд сайд суудаг байсныг хуувийн (зөвлөх) сайдууд, сүүлд амбан хэмээдэг байв. Их Хүрээний Манж амбан нь халхын 4 аймгийн хэргийг хамаардаггүй зөвхөн Богдын хүрээгээ хариуцсан албан тушаалтан байсан бөгөөд Улиастайн Манж жанжны газарт шууд харьяалагддаг байв. Ховдын Манж Амбан нь мөн Улиастайн Манж Жанжны газарт шууд харьяалагддаг байв. Манай түүхчид энэ зүйлийг ч мэдэхгүйгээр Их Хүрээний Сан до Амбангаар төлөөлүүлэн их олон түүх, зохиол бичдэгт нэн харамсалтай. Улиастайн Манж Жанжин сайдыг Манж Амбаныхаа удирдлагад байдаг албан тушаалтан байсан мэтээр тухайн үеийн засаг захиргааны хуваарилалтыг судлахгүйгээр кино хийж, зохиол бичсэн түүхийг гуйвуулсан ичгэвтэр явдлууд бий. Улиастай хот манжийн дарлалын үед Халхын 4 аймаг, Ховд, Алтай Урианхайн хязгаарын Нийслэл төв нь байж халх 4, ховдын хязгаарын аймгийн чуулганууд хуралддаг, жас нийлдэг хэрэг заргаа эцэслэн шийддэг төв байсан. Гэвч Их Хүрээ нь 1870-аад оноос хойш хятадын Цайны замын Орос руу дайран гардаг гол суурин газар болсон бөгөөд мөн Богд оршин суудаг, олон хөлийн худалдааны төвлөрсөн суурин газар байснаар өргөжин тэлж стратегийн чухал ач холбогдолтой төв болсон байна. Засагт хан Д.Содномравдан Манжаас салах нь ганц монгол үндэстний асуудал гэж хязгаарлалгүй Төвөдийн 13 дугаар Далай лам Түвдэнжамцыг энэ үйл хэрэгтээ татан оролцуулж, Засагт ханы Дорлиг лхаарамба, буриад лам хамба Агваанаар дамжуулан халхад дүрвүүлэн авчирч 3 жил байлгаж байгаад буцаасан. 1912 онд Төвөд улс тусгаар тогтнолоо зарласан байдаг. 13 дугаар Далай лам Түвдэнжамц халхад очих болсон тухайгаа 1910 онд Энэтхэгт байхдаа тэмдэглэсэн нь байдаг бөгөөд Засагт ханы хүсэлт зуучлалаар оростой холбоо тогтоосон гэдэг. Халхын дөрвөн Ханы дэмжлэг авахгүйгээр Эзэн Чингис хааны алтан ургийн биш, харь төвөд хүнийг улсын хаан болгох санаачилга гаргах монгол хануудын харьяат монгол ноёд гэж ямар ч тохиолдолд байхгүй өндөр ёс суртахуунтай цаг үе байв. Сүүлд зохиосон түүхээр Сайн ноён хан санаачилж хаан болгосон гэдэг нь огт ор үндэслэлгүй бөгөөд Халхын эзэн Засагт хан, Түшээт ханы өмнүүр орж бусад ханууд дэг эвдэх ёсон эртнээс үгүй байсан. Тэр дундаа өөрийнх нь аймгийн харьяат хошууны ноён байсан Сайн ноёныхон тийм үйлдэл гаргах ёс суртахууны эрхгүй гэдгээ гүнээ ухамсарлан мэддэг байлаа. Түүнчлэн Халхын нэр нөлөөтэй Засагт хан, Түшээт хан нар дараалан 3 сарын зайтайгаар асар богино хугацаанд хорлогдож, цэл залуухан Сэцэн хан Цэрэндондовын Навааннэрэн туршлага дутаж байсан тул Сайн ноён хан Төгс-Очирын Намнансүрэн яалт ч үгүй төрийн жолоог татахаас аргагүй болсон байдаг. Богдыг хаан ширээнд суулгаад эхэн үедээ Халхын дөрвөн хан Богд хааны Тэргүүн шадар сайдаар томилогдсоноос өөр албан тушаал хашаагүй нь зөвшилцөл тохиролцооны ихээхэн зөв гаргалгаа байсан нь харагддаг. 1911 онд [[Жавзандамба хутагт]], Халхын дөрвөн ханы нэр хамтарсан бичигтээ Гадаад монгол, Өвөр монгол, Барга, Ойрд, Урианхайн хязгаарыг багтаасан Их Монгол улсыг байгуулахдаа Орос улсаас тусламж авах, худалдааны зэрэг харилцаа тогтоох хүсэлтэй байгаагаа илэрхийлсэн байна. Монголын төлөөлөгчдийг Орос улсын Гадаад явдлын яамны хэргийг түр эрхлэгч А.Нератов, Сайд нарын зөвлөлийн дарга [[Пётр Столыпин|П.А.Столыпин]], [[II Николай|II Николай хаан]] хүлээн авч уулзжээ. Оросын [[II Николай|II Николай хаан]] «Танай улс учиргүй их улс болохыг бүү яар. Гагцхүү тогтнохыг хичээх нь эрхэм!» гэж зөвлөсөн гэдэг. = Засагт Хануудын улсаа тусгаар тогтнуулах бодлого = Халхын Эрдэнэ Бишрэлт Үнэн сүжигт Оройн дээд Дархан Засагт Хан Доржпаламын Содномравдан нь Өвөрлөгч Харчин баруун хошууны Засаг ноён Ванданнамжилын Гүнсэнноров [[Засагт хан Доржпалам|Чин вантай]], мөн Хорчины зүүн хошууны засаг, Бинт чин ван Б.Гончигсүрэн нартай нягт хамтран Монгол Улсаа Манжаас тусгаарлах бодлого үе шаттай явуулж ирсэн бөгөөд тэрхүү бодлогын үрээр Халх, Ойрд, Хөх нуурын Монгол, Өвөрлөгч 49 хошууны монгол ноёдын дунд ихээхэн нэр нөлөөтэй болсон байв. Өвөрмонголын В.Гүнсэнноров Чин вангийн байгуулсан “Төвийг эрхэмлэгч” монгол сургуульд Засагт хан хошууныхаа монгол хүүхэд залуусыг явуулж сургаж байсан бөгөөд тэдний номын сан, хичээлийн хэрэгсэл, байр сууц, хоолны зардлыг Харчин вангийхан дааж байсан мэдээ хятад эх сурвалжид тэмдэглэгдсэн байдаг. Харчин баруун хошууны Засаг Ванданнамжилын Гүнсэнноров их Чин ван Монгол, Төвөдийн жургааны ерөнхийлсөн сайдын тушаалд ажиллахдаа Засагт Хан Доржпаламын Содномравдантай нягт холбоотой байж Ар Монголд 1911 онд үндэсний хувьсгал ялалтыг талархаж, Өвөр Монголын хошуудын ноёд язгууртанд ухуулах ажлыг эхлүүлж, нэр нөлөө, санхүүжилтээр дэмжиж байсан эх сурвалжууд олноор байдаг.       Тухайлбал, 1911 оны Монголын эрх чөлөөний хөдөлгөөн үүсгэхэд Засагт хан Д.Содномравдантай үгсэн тохиролцсоноороо Манж Чингийн төрийн Бээжин дэх Монгол, Төвөдийн журганы ерөнхийлсөн сайд бөгөөд угтаа тухайн үед манжийн төрд бүх монгол үндэстнийг тэргүүлж байсан Харчины баруун хошууны Засаг ноён Ванданнамжилын Гүнсэнноров их Чин ван өөрийн итгэмжит албат Харчин баруун хошууны Баянтөмөрийн Хайсан гүнг, түүний хүүгийн хамт өөрийнхөө төлөөний хүн болгон Халх Монгол руу явуулсан. Мөн Хорчины зүүн хошууны Засаг ноён Бинт чин ван Б.Гончигсүрэн өөрөө болон Хорчины баруун хошууны Засаг ноён Б.Удай Засагт чин ванг, түүний хоёр дүү Сахалт лам Б.Бөхбаян, Хорчин хойд хошууны засаг ноён гүн Б.Раашминжүүр нарыг өөрийн төлөөний хүн болгон Халх руу явуулсан байдаг. Сүүлд Харчины баруун хошууны гүн Бавуужавыг халх руу явуулсан. Хорчины зүүн хошууны Засаг ноён Бинт чин ван Б.Гончигсүрэн Монгол Улсын Ерөнхий сайдын орлогч сайд, Удай Засагт чин ван Богд хаант улсын Цэргийн яамны дэд сайд, Б.Хайсан гүн Дотоод явдлын яамны эрхэлсэн түшмэл, Б.Раашминжүүр гүн Гадаад яамны эрхэлсэн түшмэл болсон. Тэдгээр хүмүүс Монголд 1911 оны хувьсгал гарахад шийдвэрлэх нөлөө үзүүлсэн. Хорчины баруун хошууны Засаг ноён Удай ван, Рашминжүүрийн хамт хятадын маршал Жан Золингийн орчин үеийн зэвсэглэлтэй 15 мянган их цэргийг удаа дараа бут цохисон байдаг. Харамсалтай нь Засагт хан Д.Содномравданг хорлож алсан явдал болон халхын ноёдын увайгүй үйлдлээс болж өвөрлөгчдийн хамгийн нөлөө бүхий ноён Харчины В.Гүнсэнноров Чин ван сүүлд 1912 онд хятадын хувьсгалын удирдагч Сүнь Ят сений талд зогсож байв. Харчины В.Гүнсэнноров чин ван санаачлан өвөрлөгч 49 хошуудын 35 хошууны ноёдыг тэргүүлэн Богд хаант Монгол Улсад дагаар орох үйл хэргийг гардан удирдсан боловч, халхын ноёдын жалга довын эрх мэдэл булаалдсан явцуу эрх ашгаас болж цаашаа эргэсэн байдаг. 1916 оны Цагаан сараар Монголын их урвагч, Хятадын эх оронч Ши Янь Шань буюу Гадаад явдлын яамны сайд, хичээнгүй гүн Балингийн Цэрэндорж Дундад иргэн улс Хятадын бүрэн эрхэт төлөөлөгч Чен Лу-тай наргиж суухдаа, харчины сахалт лам Бөхбаяныг Гадаад Монголын тусгаар тогтнолын үйл явдлыг анх өдөөн эхлүүлэгч этгээд хэмээн тодорхойлж, хэрэв Хайсан, Удай, Бөхбаян нар халхад ирээгүй бол яавч тусгаар тогтнолын хэрэг өрнөхгүй байсан юм гэж харуусан үглэж байжээ. Яг тэр үед нь Ханддорж хорлогдож, Хайсан, Удай ван буцаагдаж байсан билээ. Сахалт лам Бөхбаян мөн урвагч дайснуудад хорлогдон, амь насаа харамсалтайгаар алджээ. Харин Алтайн хязгаарыг хамаарсан амбан байсан Торгуудын Балт ван Засагт ханы Нэгдсэн Монголыг тусгаар улс болгох бодлогод тээг болсон урвагч байсан нь үнэн бөгөөд түүний урвагч үйлдлээс болж Шинжаанаас салалгүй баруун хязгаар, баруун өмнөд хязгаар бие даасан засаг захиргааны нэгжгүй өнөөгийн нөхцөл байдалд орж, эцсийн дүндээ хуучны Зүүнгарын нутаг болон Хуучин Торгууд болон Эзний голын шинэ торгуудуудын төрлөх монгол нутагт монгол хүний мөргүй болж хятад, казахуудын төрлөх нутагт тооцогдох болжээ одоо. Торгуудын Балт ван Ойрадын улсыг байгуулах гэж байна гээд дөрвөдийн Баянт бэйс гэх мэт хүмүүсийг ашиглан хагалан бутаргах үйлдэл гаргаж, тухайн үедээ гоминданы засагт үнэнчээр зүтгэж, мөн японд тал алдалгүй зүтгэсэн байдаг. Түүхэнд буруу хүний эрх мэдэлд шунасан тэрхэн зуурын амин хувиа хичээсэн байдал түүхэнд ямар их гарз дагуулдаг жишээ энэ юм. Засагт ханы Улсаа тусгаар тогтнуулах их үйлсэд Орос, Хятадын талаас монгол урвагч ноёдын оролцоотойгоор их саад хийсэн байдаг. Оросууд Урианхайн амбан ноён Гомбодоржоор дамжуулж Тагна Туваг тусгаарлах гэж элдвээр оролдож, сүүлд Засагт ханыг хорлогдохоос яг өмнөхөн халимаг Дамбийжаа ламыг хоёр тэмээтэй ачаатай олон гулдмай алттай оруулж ирж түйвээлгэх гэж оролдсон. Дамбийжаагийн балаг ардын хувьсгал хүртэл үргэлжилж Улаан оросын хатгаасаар Ардын хувьсгалын Шижээ гэх мэтэстэй нийлэлдэн баруун монголын БНАУ тунхаглах гэж хүртэл дөвчигнөж, Богдын захиас Жалханз хутагтын зөвлөгөөгөөр Сүхбаатар жанжин оросуудыг сөрж өрсөж Дамбийжааг устгаж дарж авсан байдаг. Хятадууд болохоор Торгуудын Балт ванг ашиглан Ойрдын улс байгуулна хэмээн баяд, дөрвөдийн аймгийн ноёдыг Баянт бэйс гэх мэтсийг талдаа татаж ашиглах гэж удаа дараа оролдож хорлох үйлдэл хийж ирсэн байдаг ба Засагт хан Д.Содномравдан тухай бүрд нь шийдвэртэйгээр тас цохиж байсан байдаг. Тухайлбал, Засагт ханы Алтан харуул овгийн харуул зангиудыг Горлосын Тогтох тайж нартай явуулж гэр бүлийн нь хамт бариулж авчирч, Эзний голын шинэ торгуудын ноёдод бас хатуухан жавтий хүртээж байж тэд савраа татсан байдаг. Тэгж шийдвэртэй арга хэмжээ авсны хүчинд 1911 онд Монгол улсаа тунхаглахад урианхайчууд, илийн ойрдын 26 хошуу, хуучин торгууд хошууд, баяд, дөрвөд аймаг нэгдэн дагаар орох бичгээ өргөн барьсан байдаг. Сүүлд Тувачууд бүүр болохоо байгаад ирэх үед Засагт ханы зарлигаар Засагт ханы Жалханз хутагтын өртөө гэж байгуулж Урианхайн хязгаараас шууд мэдээ ирдэг байдлаар зохион байгуулсан байна. Засагт ханы Жалханз хутагтын отогт хөвсгөл, тувагийн зарим хойд сумыг харьяалдаг байсан. Засагт хан Д.Содномравдан 1910 онд Халхын Нара Банчэн хутагтыг өөрийн шадар Дагвын Бат-Очир түшээ гүнгийн хамт Хорчины зүүн гарын хошууны Засаг, Бинт их чин ван Б.Гончигсүрэн, Монгол, Төвдийн журганы ерөнхийлсөн сайд бөгөөд Харчин баруун хошууны Засаг В.Гүнсэнноров чин ван нартай уулзуулахаар өвөрмонголд очуулж ертөнцийн хамаг явдлыг хардаг хутагт ирж гэж бужигнуулж байсан мэдээ байдаг. Бинт их чин ван Б.Гончигсүрэнгийн халхаас ирсэн зочидтой уулзах гэж Өвөр Монголын баян, ядуу, хөлтэй хөлгүй хамаг амьтан цуглаж өдөржин шөнөжин дугаарлан Нара Банчэн хутагтад хувь төөргөө үзүүлж байв. Нара Банчэн сүсэгтнүүдийн асуултанд заримдаа амаар хариулж, заримдаа дээлээ тайлан нуруугаа үзүүлэхэд нуруун дээр нь Монгол, Түвд үсгээр бичиг тодорч бүдгэрэн байсан нь бүр улс амьтныг бишрүүлж байж. Тэдний өвөрмонгол, Бээжинд очсон шалтгаан нь Манж Чин улсын дотоод нөхцөл байдлыг өөрийн биеэр үзэж танилцах, Бээжин дэх <u>Монгол ноёдын холбооны ноёдыг</u> ятган сэнхрүүлэх, тандах ажил байх учиртай. Манжийн төрөөс тэднийг сэжиглэн баривчилж магадгүй байгааг Бээжинд сууж Манжийн хааны дотоод хамгаалалтын хиагийн Захирагч ноёны алба хашиж байсан Халхын Наянт чин вангийн сэрэмжлүүлэн хэлснээр тэд яаран нутаг буцсан байдаг. Жилийн дараа Өвөр Монголын Хорчины зүүн гарын хошууны Засаг, Бинт их Чин ван Б.Гончигсүрэн Өвөрлөгч 49 хошууны олон ноёдоо оройлон Богд Хаант Монгол Улсад дагаар орох тухай бүх өвөрлөгч 35 хошуудын өргөх тамгатай бичгээ барин Хүрээнд ирж, Богд хаант Монгол Улсын Бүгд ерөнхийлөн захирах яамны дэд сайд буюу Ерөнхий сайдын орлогчоор томилогдсон билээ. Хорчин зүүн гарын Их Чин вангийнхан хэдэн үеэрээ Монголоо тусгаарлахад Засагт хануудтай хамтарсан байдаг. Д.Содномравдан ханы өвөг эцэг Халхын Эрдэнэ Бишрэлт Дархан Засагт Хан Манибазарын Цэрэндондов, мөн эцэг Засагт Хан Цэрэндондовын Доржпалам нар Манж дайчин гүрний үед Өвөрлөгч Хорчин зүүн гарын хошууны Засаг, Төрийн Их Чин ван Б.Сэнгэринчин, түүний хүү С.Буяннэмэх их чин вантай хамтран хятадуудын бослого, 8 гүрний их цэргийн дайралтыг зогсооход хүчин зүтгэсэн бөгөөд тэр үеэс Монголоо тусгаарлах бодлого явуулж эхэлсэн байдаг. Манж чингийн цэргийн эрхийг гартаа атгаж байсан Цэргийн их жанжин Б.Сэнгэринчин Их Чин Ван Оросын хаант улсаас зэр зэвсэг худалдан авахдаа өөрийн биеэр Халхад ирж, Засагт хан М.Цэрэндондовтой Хиагт орчим уулзсан нэгэн эх сурвалжид тэмдэглэгдсэн мэдээ байдаг. Тэрхүү уулзалтын дараагаас Манж чингийн төр хоёр ихэсэд олон дарамт учруулсан. Манжийн найман тугийн их цэргийн эрх мэдлийг өвөрмонгол ноён Сэнгэринчингээс салгахын түүс болсон байдаг. [[Чин улс|Чин улсын]] үед [[Төр гэрэлт]], [[Түгээмэл элбэгт]], [[Бүрэн засагч]] хаадад хүчин зүтгэж явсан цэргийн жанжин. Б.Сэнгэринчин Их Чин Ван тэрээр Хар тамхины хоёрдугаар дайны Балишаогийн тулалдаан болон [[Тайпингийн бослого|Тайпин]], Нианий бослогуудыг дарж, Англи, Францын армийг ялсан гавьяа байгуулснаараа алдаршсан. Түүнийг Англи, Францынхан “Сэм Коллинсон" гэж нэрээр дурдсан байдаг. Өвөг эцэг Халхын Эрдэнэ Бишрэлт Дархан Засагт Хан Манибазарын Цэрэндондовын үед Цагаан малгайтны (лалууд) бослогыг дарахад монголчуудаас хүн хүч дайчилсан бөгөөд түүнийг эсэргүүцэн 1880 онд Засагт хан Манибазарын Цэрэндондовын харьяат албат Онолтын цэргийн бослого Улиастайд гарсан байдаг. (Цэрэг Онолтын Улиастайн бослого- 1880 онд [[хятад]] дахь “'''Цагаан малгайтны бослого'''”-ыг даруулахаар [[Улиастай|Улиастайд]] цуглуулсан Монгол цэргүүд Онолтын удирдлага доор [[бослого]] гарган тэмцсэн. Засагт хан, Сайн ноён, Хэвэй гүнгийн хошууны цэргүүд босож манжийн цэргийг хаяж, Манжийн амбанд нутаг орондоо буцаах шаардлага тавьсан. (Онолтыг Сайн ноёны харьяат албат гэж андуурах нь бий). Мөн эцэг Халхын Эрдэнэ Бишрэлт Дархан Засагт Хан Цэрэндондовын Доржпаламын сүүлч, мөн Д.Содномравдан ханы ширээнд суусан эхний үед Манж Чингийн төрөөс хятадуудын Ихэтуаны улаан малгайтны (улаан алчууртны) бослогыг дарахаар Халхаас 20 мянган цэрэг дайчлан явуулахаар цэрэг татсан ч 2000 цэрэг л татагдан ирсэн бөгөөд, 1900 онд ахин Засагт ханы харьяат албат Энхтайван Зангиар удирдуулсан бослого гарч Улиастайн Манж Жанжны газар, манж амбанг талан таран одсон сонирхол татахуйц баримт байдаг. Занги Энхтайвангаар удирдуулсан Монгол 2000 цэргийн Улиастайн бослого 1900 онд гарч, Манжийн цэргийг хядаж, хятад пүүсүүдийг талж, Чингийн төрийн дарангуйлалыг Халхад сууриар нь ганхуулсан тул Хүрээ, Ховдын Амбан, Урианхайн Амбаны газрыг шинэчлэн нэмж байгуулсан. 1907 онд Манжийн засгийн газар [[Ховдын хязгаар|Ховдын хязгаарыг]] хоёр хуваан Ховдын шинэ хязгаар байгуулсанаар Шиньжаан дахь нутаг нь Алтайн хязгаарт харъяалагдах болжээ. Эдгээр бослого толгойлсон хүмүүс бол Засагт ханы шууд харьяат албатууд бөгөөд түүний бодлогын үр гэж манжууд харддаг тул Хан ширээг хүүд нь залгуулсан. Мөн 1903 (1918 онд дахин) онд анх гарч тэмцсэн Засагт ханы Дайчин вангийн хошууны харьяат албат Ард Аюушийн Цэцэгнуурын дугуйлангийн тэмцэл ч даамжиран, улмаар Улиастайн Манж Амбаны газарт есөн эрүү давах процесс болж орон даяар дуулиантай манжийн засгийн бодлогыг шүүмжилсэн аяныг орон даяар өрнүүлсэн нь сонирхол татдаг. 1910 оны 3 сарын 26-ны өдөр буюу цагаан нохой жил Засагт ханы Дашчоймбол хийдэд “Домын дамжаа” болох үед Их хүрээн дахь Хятадын өргөн чөлөөний хойшоо харсан том хүрэн дэлгүүрийн үүд хавьцаа лам нар болон хятадуудын хооронд нэлээд сүрлэг зодоон болсон гэдэг. 1910 оны 3 сарын 26-ны тэр өдөр Их Хүрээний Д.Содномравдан Засагт ханы шууд харьяаны Дашчоймбол хийдийн хэсэг лам толгойлон монголчуудаа өмөөрч Их хүрээний зах дээр хятадын Да Юй Юан пүүсийн худалдаачидтай эхлэн зодолдоод, хоршоо дэлгүүрийг нь бусниулсан. Хүрээний Манж цэргүүдийн баривчилсан Дашчоймбол дацангийн лам нараа хэдэн зуун лам “Цус, сэвсээ үзэлцэнэ” гээд хашгиран дайраад тэднийг чөлөөлж, Сандо Амбангийн жуузыг чулуугаар шидэж буулган, Хүрээний цагдаагийн дарга Амарыг барьж аваад хөлдүү газар дээш нь савж шидсэн зэрэг маш их дуулиан тарьсан байдаг. Зодооны шалтгаан нь Гандан, Хүрээ хоёрын хооронд байрласан Хятадын том том пүүсүүдийг анх Халхаас зөвшөөрсөн Маймаа хот руу нүүлгэх шаардлага байж. Лам нарын зодооны дараа Их Хүрээнд манжийн засаглал үндсэндээ нөлөөлөх чадалгүй болгожээ. Дээрх зодооны улмаас сүйдсэн Хятадын Да Юй Юан пүүсийн талд Манж Амбан үйлчилж, уг пүүсийн сүйрэлд 2000 шахам лан мөнгийг аймаг, шавиас тулган төлүүлсэн нь ноёд лам нарын дургүйцлийг туйлд нь хүргэсэн байна. Д.Содномравдан Засагт ханы шууд харьяаны Их Хүрээний Дашчоймбол дацангийн лам нарын 1910 оны 3 сарын 26-нд үүсгэсэн энэ том зодоон 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын эхийг тавьсан юм. Эндээс харахад Засагт хан М.Цэрэндондов, Ц.Доржпалам, Д.Содномравдан нарын үед арван жилийн давтамжтайгаар Манж Чинг эсэргүүцсэн маш далайцтай бослого, хөдөлгөөнийг өөрийн шууд харьяат итгэлт албатуудаараа толгойлуулан гаргаж, манжийн засгийг сулруулахаар халх, ойрд, хөхнуур, урианхай, өвөр монголын голлох том ноёдтой хамтран үе залгасан далайцтай том бодлого явуулж байсан нь харагддаг. Ерөнхийдөө Халх Монгол, Урианхай, Ховдын хязгаарыг бүхэлд удирдах гол төв нь хоёр зуун жилийн хугацаанд Улиастайн Манж Жанжны газар байсан бөгөөд Аймгуудийн чуулган, жасааг Улиастайд төвлөрүүлэн жилд тогтмол хуралдуулан, Улиастай хотоос Монголыг төвлөрүүлэн аймгуудын жасааг манж хүмүүсээр удирдуулдаг байлаа. Иймд өөрийн нутагт нь байгаа Улиастай хотоос шалтгаалан Засагт хануудын үүрэг роль гарцаа байхгүй өндөр түвшинд, голлох тэргүүлэгчийн үүргийг гүйцэтгэхээс аргагүй байсан. <ref>{{Cite journal |last=Насан |date=2000-09-26 |title=Өвөр Монголын мал аж ахуй ба нутаг бэлчээрийг ашиглах тухай |url=https://doi.org/10.5564/jis.v1i1.2302 |journal=Journal of International Studies |pages=90–100 |doi=10.5564/jis.v1i1.2302 |issn=2663-7871}}</ref> Манжийн сүүл үеийн улс төр, эдийн засаг, соёлын гэсэн үндсэн гурван чиглэлээр өрнөсөн “[[Шинэ засгийн бодлого]]” Монголд харгис, сөрөг нөлөөтэй, дарьтай торх булсан байсан тул бүх монголын ноёд сөрөх бодлого явуулахаас өөр гарцгүй болгосон. Тухайлбал, Өвөрлөгч 49 хошуу буюу харчин, хорчины монголчуудыг хятад тариачид "монгол хүнийг нь алж, газрыг нь авья" хэмээн уулгалан дайрч 45 хоногийн маш богино хугацаанд 150.000 мянган монголчуудыг хүйс тэмтэрсэн байдаг. 1905 онд Сун Ят Сэн нарын хятадын салан тусгаарлагчид "Харийнхны дарлалыг устгах хөдөлгөөн" гэдгийг байгуулахдаа харийнхан гэдгээ Монгол гэж ойлгогдох ханзаар бичсэн, газрын эрхийг тэгшитгэнэ гэсэн нь Шинэ засгийн бодлогоос өөрцгүй байсан зэргээр дургүйцлийг төрүүлж асан тул Өмнөд Монголд тусгаарлах хөдөлгөөн улам эрчимжжээ. Тайпиний бослогын үед Манж Чин гүрний хятад бус үндэстнүүдийн дунд үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөн өрнөж байжээ. 1862-1881 онд дунгааны бослого өрнөж, дунгаан, салар, уйгур, казах, киргизүүд оролцож байв. Тэд дийлдэх үедээ Монгол нутагт орж ирж түйвээж байсан билээ. 1863 онд Якуб-Бэкийн бослого гарч, Монголд казахууд ирж суурьшихын эхийг тавьсан. 1865-1877 онд Еттишар буюу Долоон хотын улс тогтнов. Хулжийн Султанат гэх улс ч байгуулагдаж байв. 1871-1881 онд Хаант Оросын цэрэг Манж Чингийн харьяаны Шинжааныг эзэлж, бослого хөдөлгөөнийг дарж, эв нь олдвол салгаж авахаар анаж байлаа. 1881 онд оросууд Тувад онцгой эрхтэй болсон бол, 1883 онд Алтайн урианхай тувачууд үүнийг эсэргүүцэн Алтан Майдарын бослогыг (Засагт ханд илтэд түшиглэж) дэгдээлээ. Энэ бүх бослого тэмцлийн дүнд уулгалтаас халх, зүүнгар, тагна-урианхай, өвөр, хөх нуурын монголчуудыг Засагт хан халхлаж (Засагт ханы Дайчин вангийн Алтанхаруул овгийн Харуул Зангиуд), Засагт ханы нэр нөлөө, улс төр-дипломатын бодлого, цэргээр хамгаалж байсан байдаг бөгөөд түүний үрээр нийт монгол ноёдын итгэл, хүндлэлийг сүүлийн Засагт ханууд хүлээсэн байна. Газар зүйн байрлалаараа Засагт хан аймаг баруун бүс нутагт өрнөж буй геополитикийн тэдгээр том асуудлуудад хүссэн ч, эс хүссэн ч татагдан орохоос аргагүй нөхцөл байдалд байлаа. Тухайлбал, XIII Далай лам Түвдэнжамц хорин есөн сүүдрийн модон луу жил буюу нийтийн тооллоор 1904 оны 6 дугаар сарын 15-ны шөнө цөөхөн тооны хүмүүс дагуулан Лхасаас оргон гарч Хөх нуурын Хүрлэг бэйсийн хошуу нутгаар дамжин, Монголын нутагт орж иржээ. Жамбал донирын өгүүлснээр “Дээд Монголын Хүрлэг бэйс Далай ламыг нутагтаа угтан аваад өөрийн биеэр бараа болон Засагт ханы хүрээ, Ламын гэгээний хүрээ, Их Хүрээ хүртэл дагалдан ирсэн” гэжээ. 13 дугаар Далай лам Түвдэнжамц 1904 оны 6 сард нутгаасаа зугтаж гарсан шалтгаан бол Англи цэрэг Төвөдөд орж ирсэн явдал гэдэг. Манж чингийн зөвшөөрөлгүй Английн түрэмгийлэгчдээс дайжин Монголд ирж 2 гаран жил суухдаа анхлан буриад Агваан хамба болон Засагт хангийн зуучлалаар ирж, Засагт ханы хүрээ, Ламын гэгээний хүрээ цааш Сайн ноёныд бууж, улмаар Их Хүрээнд Гандантэгчилэн хийдэд өвөл хавар зуныг өнгөрөөж, дараа нь хөх могой жилийн намрын дунд сард 1905 оны 9-р сарын 15-д Түшээт хангийн Дайчин вангийн хүрээний Диваажингийн хийдэд заларч, өвөлжиж хаваржиж зунжин намаржсан байдаг. 13 дугаар Далай лам Түвдэнжамцын гол зорилго нь буриадын Агваан Дорж, Засагт хан Д.Содномравдангийн зуучлалаар Оросын хаант улстай холбоо тогтоох байсан гэдэг. 13 дугаар Далай лам Түвдэнжамц Засагт хангийн хатан Цэсрэнгийн зуучлалаар Оросын Хаант улсын газар зүйн нийгэмлэгийн шугамаар монгол нутагт томоохон экспедиц хийж байсан алдар аялагч Пётр К.Козловтой Их хүрээнд Засагт хангийн өргөөнд уулзсан тухай баримт Оросын хаант улсын газар зүйн нийгэмлэгийн архивын мэдээнд байдаг. Эндээс эхлэн Шамбалын орны талаарх оросын алдарт судлаачдын жим эхэлсэн. Энэхүү уулзалтын дараагаас 13 дугаар Далай лам Бээжинд буцсан. Тухайн үед 13-р Далай лам Төвөд рүү хараахан буцаагүй, Бээжингийн Шар сүмд сууж байсан бөгөөд 1908 онд Бээжинд Хатан Цы Ши болон Манжийн хаантай уулзаж, хаанд сөгдөн мөргөхөөс татгалзаж, нэлээн зэмлэл хүртэж, зарим бараа бологсод нь хатуу цээрлүүлсэн цаазлуулсан, улмаар төвдөдөө буцсан. Энд Ханд вангийн ууган хүү хамрагдсан байж магадгүй. Гэвч Монгол Улсын үед гүнгийн зэрэг хүртсэн Ф.А. Ларсонгийн дуртгал номд бичсэнээр Ханддорж вангийн энэ хүү 1906 онд 13-р Далай ламыг дагаж нутгаасаа гарч яваад Бээжинд очоод ханиад хүрч, 1908 онд өвчнөөр нас барсан гэжээ. Ханддоржийн ууган хүү Шаньси муж, Бээжингийн Шар сүм зэрэг газар 13-р Далай ламыг дагалдан бараа болж хоёр жил орчим явжээ. Гэхдээ Ханддоржийн тэр хүү балчир насны биш нас биед хүрсэн идэр залуу гүн хэргэмтэй байсан нь Ларсон гүнгийн бичсэн баримтад байна. Далай лам төвдөд буцаж очоод засгийн газраа өөрчлөн тусгаарлах бодлого явуулж эхэлсэн тул 13-р Далай ламыг татан буулгахаар Манжаас 1908 онд Төвдөд цэрэг оруулснаас 13-р Далай лам Энэтхэг дүрвэн гарсан. Хятадын 1913 онд Цинхайн хувьсгалын дараа Энэтхэгээс буцаж Төвдөд ирээд Монголын нэг адил Төвөд улс тусгаар тогтнолоо зарлан, Богд хаант улстай тусгаар тогтнолоо харилцан хүлээн зөвшөөрсөн Анхны гэрээг Засаг ханы Д.Бат-Очир түшээ гүн, түүний хүү лхаарамбын оролцоотойгоор байгуулсан байдаг. Энэхүү түүхэн баримт, үнэ цэнэтэй мэдээ сэлтийг монголын түүхэнд дурдахгүй алгасдаг учир юун бол. Нөгөөтэйгүүр Улиастайн Монгол Амбанаар Засагт ханы Сартуул сэцэн жүн ван Жалцангомбоцэдэн-Ишийг томилсон явдал нь Засагт хан Д.Содномравдан бие даан чөлөөтэй хөдлөх бололцоотой болж, өөрийнхөө хүссэнээр Улиастайг, Монгол аймгуудын жасаа, чуулганыг хөдөлгөж байжээ. 1912 оны нэгдүгээр сарын 21-нд Улиастай хотын Манж жанжин, сайд нар бууж өгч монголоос зайлан одсон. Энэ утгаараа Халхын Эрдэнэ Бишрэлт Дархан Засагт Хан Доржпаламын Содномравдан нь нийт монгол үндэстний ноёдын итгэл хүндлэлийг хүлээсэн, албан бусаар хүлээн зөвшөөрөгдсөн де факто хаан байсан гэж харагддаг. Энэ нь Хятад, Орос, Япон, Солонгос, Англи, Францын архивын түүхэн эх сурвалжуудаар нотлогддог. Түүхэн цаг хугацааны хувьд ч Орос-Монголын Гэрээ байгуулах хэлэлцээрийн өмнө, Ховдын хязгаарыг бүхэлд нэгтгэх эсэх, Монгол Улсад нэгдэхээр Ойрд, Хөх нуурын Монгол, Алтайн Урианхай, Барга, Өвөрлөгч 49 хошуудын ноёдоос өргөсөн шийдэгдээгүй чухал асуудал, Таван замын цэрэг хөдөлгөх эсэх асуудлын яг өмнөхөн 1912 оны хавар 5 сард Засагт хан Д.Содномравдан гэнэт нэн сэжигтэйгээр таалал болсон. Мөн түүний нас эцэслэсний дараа Засагт хан аймгийн баруун урд, урд хэсэг, Ховдын хязгаар, Алтайн хязгаар, Урианхайн хязгаар, язгуурын монгол нутаг дэвсгэрийн зарим нэлээд том хэсэг улсын хилийн гортигийн гадна үлдэх болсон нь анхаарал татдаг. = Гэрээ хэлэлцээр - Ээдрээт цаг үе - Их гүрнүүдийн нөлөө = ''Засагт хан Д.Содномравдан хан ширээнд сууж буй ахуйдаа тухайн бүс нутгийн олон улсын геополитикийн (Орос, Англи, Төвд, өвөрмонгол, хөхнуур, тува, алтай, казак, уйгар, туркстан, хятадын) ээдрээт нөхцөл байдалд их бага хэмжээгээр татагдан оролцож, нөлөөлж байсан байдаг ба түүний амьд ахуйд болон түүнээс хойших хугацаанд өрнөсөн, байгуулагдсан гэрээ, хэлэлцээрүүдийг нэгтгэн авч үзэх нь тухайн цаг үеийн түүхийн бодит байдлыг тодотгоход чухал ач холбогдолтой.'' '''1.''' <u>'''Монгол-Оросын Гэрээнд 1912 оны 11-р сард Өргөө хотноо гарын үсэг зурсан'''</u>. Хэлэлцээрт хоёр тал өөрсдийн байр суурийг хамгаалж нэг сар гаруй маргалдсаны эцэст уг Гэрээг байгуулжээ. Энэхүү гэрээгээр Гадаад монголыг хятадтай харилцах автономит эрхтэй завсрын бүс болгохоор шийдэж хэрэгжүүлсэн юм. Бээжинд сууж байсан Оросын дипломат төлөөлөгчийн газраас 11-р сарын 9-нд "Journal de Pèkin“-д нийтлүүлсэн Орос-Монголын хэлэлцээрийн бичвэрийг "Онцгой тохиолдолд Орос улс Ар Монголыг зэвсгийн хүчээр ч гэсэн хамгаалах болно гэж Оросын элч төлөөлөгч түүнд бас батлан хэлсэн" ажээ. Бээжин дэх Германы элч төлөөлөгч 1912 оны 11-р сарын 11-нд Германы Гадаад хэргийн яамандаа илгээсэн байна. Монгол-Оросын 1912 оны гэрээ нь Их гүрнүүд бага буурай оронд өөрийн хүсэл эрмэлзлийг тулган хүлээлгэдэг эрх тэгш бус зарчим үйлчилж байсаны нэг тод жишээ болсон юм. Энэ үед [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон|Манжийн]] дарлалаас салсан [[Монгол үндэстэн|Монгол]] ба [[Хятадууд|Хятад]] нь тус тусдаа өөрийн тусгаар тогтнолыг зарлаад байсан үе юм. Хаант Оросын Засгийн газар энэ шинээр тусгаар тогтнолоо зарласан улсуудыг алийг ч хүлээн зөвшөөрөөгүй байсан үед энэхүү гэрээний хэлцэл явагджээ. Монгол-Оросын 1912 оны гэрээний дараа 1914 онд Орос-Монголын хоорондын нууцаар байгуулсан дөрвөн зүйлийн гэрээг (мөнгө зээлүүлэх, буу зэвсгийн, төмөр зам байгуулах, цахилгаан мэдээ байгуулах) Хаант Оросын консул Миллер, Дотоод яамны тэргүүн сайд Дашзэвэг, Сангийн яамны тэргүүн сайд Чин ван Чагдаржав, Гадаад яамны дэд сайд гүн Цэрэндорж нар хэлэлцэн тогтоосон. 1915 оны Хиагтын гурван улсын гэрээ нь Монгол-Оросын энэхүү 1912 оны Гэрээ үндэс болсон байна. '''2.''' <u>'''Япон Орос улс 1907 онд гэрээ байгуулсан'''</u>. Оросын хувьд 1905 онд Японтой хийсэн дайнаар Солонгос, Манжуурын нөлөөллийн бүсээ алдсан, түүнийг тэнцвэржүүлэх бүс нь Гадаад Монгол, тэр дундаа Баруун Монголын асар уудам нутаг дэвсгэр байлаа. 1907-1945 онд Монгол болон түүний эргэн тойрон дахь бүс нутгийг сонирхогч гурван гүрэн байсан нь Орос/ЗХУ, Хятад, Япон байв. ''Орос-Японы дайн ([[Япон хэл|Япон]]: 日露戦争, にちろせんそう, [[Орос хэл|орос]]. Русско-японская война) -[[Оросын Хаант Улс]], [[Японы эзэнт гүрэн|Японы эзэнт гүрний]] хооронд [[Манжуур]], [[Солонгос]], [[Шар тэнгис]]<nowiki/>т өөрийн эрх мэдлийг тогтоох ашиг сонирхолын зөрчилдөөнөөс үүсэж 38 орныг хамарч, 1904 оны 2-р сарын 9-нд эхлээд–1905 оны 9-р сарын 5-нд дууссан [[дайн]] юм. 1871-1881 онд Хаант Оросын цэрэг хуучин зүүн гарын нутаг Шинжааныг эзэлж 10 жил хяналтаа тогтоосон, 1881 онд Тувад эзэн эрхээ тулгасан тэрхүү эгзэгтэй үед гол хаалт болж байсан субъект бол Засагт хан Доржпаламын Содномравдан байлаа. Тэр утгаараа ч Өргөө дэх төв Засгийн газрын байдалд анхаарал хандуулах боломж олдоогүй биз. '' '''3.''' <u>'''Япон Орос улс 1912 оны 7 дугаар сарын 8-нд нууц конвенц байгуулсан'''</u>. Энэ конвенцын дагуу Монголыг Бээжингийн уртрагаар (Гринвичийн 116 градус 21 минут)хоёр хувааж, түүний Дорнод хэсгийг Японы, Баруун хэсгийг Оросын нөлөөний хүрээ гэжээ. Үүнээс хойш Outer Mongolia - Гадаад Монгол, Inner Mongolia - Өвөр Монгол гэдэг статус бүрэлдсэн юм. Энэхүү нууц конвенц нь нууц заалтуудтай байж, түүгээр "Монголд онцгой эрх эдлэх Орос улсын байр суурь зэргийг Японы талаас хүлээн зөвшөөрсөн". Энэ конвенцийн дараа Орос улс, Монголын талаар 5 дугаар сард тодорхойлсон зарчмуудаа 8 дугаар сарын 15-нд яамдын сайд нар, II Николай хаанаар хүлээн зөвшөөрүүлээд засгийн газрынхаа бүрэн эрхт төлөөлөгчөөр Коростовецийг Хүрээнд томилов. Коростовец 1912 оны 9 дугаар сард Нийслэл Хүрээнд иржээ. Оросын талаас Коростовец, монголын талаас да лам Цэрэнчимэд толгойлж байсан төлөөлөгчид Монгол хэмээх нэрэнд хамааруулах газар нутаг, статусын талаар маргалдаж, Коростовец хурал хаяж байсан боловч гэрээнд гарын үсэг зуржээ. Коростовец ”Гадаад монгол” гэсэн томьёоллоос “Гадаад” гэсэн үгийг хасаж, өргөн утгаар ойлгож болох “Монгол” гэсэн үгийг орос эхэд, “Монгол улс” гэсэн томьёоллыг монгол эхэд хэрэглэхийг зөвшөөрөх, “автономия” гэсэн грек гаралтай үгийг монгол эхэд “өөртөө тогтнож”, “өөртөө эзэрхэх” ёс журам хэмээн хөрвүүлэхийг үл татгалзах зэрэг буулт хийсэн байна. Ийнхүү хоёрдмол утгатай болсон боловч, Хаант Оростой бие даан гэрээ байгуулсан нь монголын хувьд маш чухал ач холбогдолтой байлаа. Гадаад монголыг XX зууны эхэн үеэс сонирхох болсон Япон юуны өмнө Өвөр монгол дахь нөлөөний хүрээгээ Оростой дахин баталж авлаа. Оросын хаант улс 1907, 1910 онд [[Гадаад Монгол]] дахь "тусгай эрх ашгаа" Япон улсаар зөвшөөрүүлэн байр сууриа бэхжүүлж, улмаар Урианхайн хязгаарыг авахаар тэмүүлж байв. Гэвч Япон, АНУ, Герман зэрэг орнууд мөн монголын газар нутаг, худалдааны боломжийг судлан, хятадын худалдаачдаар зуучлуулан бараагаа борлуулж, оросуудыг шахаж, алт нүүрсний уурхай байгуулах боллоо. Энэ нь хүчний тэнцэржилтийг түр торгоосон байж болзошгүй. [[Японы эзэнт гүрэн|Япон улс]] мөн [[Солонгос]] дахь "тусгай эрх ашгаа" Оросоор зөвшөөрүүлээд, [[Манжуур|Манжуураар]] дамжуулан Ази тивд нөлөөгөө ихэсгэж байсан тул Орос улс монголтой хиллэсэн хилийнхээ дагуу цэргийн ангиудаа байрлуулсан байлаа. Хүчирхэг гүрнүүдийн Алс Дорнод, Хятад дахь дайн, Орос, Хятадын хувьсгалт хөдөлгөөн манжийн зах хязгаар монголд нөлөөлж, зах зээлийн харилцаа нэвтэрч, гадаад орны үйлдвэрийн бүтээгдэхүүн шинэ сонин хачин зүйлс монголчуудыг гайхшруулан хоцрогдлыг нь ойлгуулж байв. Орос-Монголын хэлэлцээрийн талаар Оросын хаан улсын Гадаад хэргийн сайд Сазоновтай ярилцсан тухайгаа Германы хэргийг түр хамаарагч 1912 оны 12-р сарын 25-нд мэдээлжээ. Тэр ярилцлагаар хэргийг түр хамаарагч Оросын уг хэлэлцээрийг байгуулах болсон жинхэнэ учир шалтгааны талаар бага сага юм мэдэж авчээ. Тийнхүү Сазонов: „Монголын амар амгалан малчин ардын оронд идэвхтэй, тайван бус хятадууд хилийн хөрш нь болохыг Орос улс ямар ч нөхцөлд тэвчиж чадахгүй.“ хэмээн мэдэгдсэн ажээ. Сазонов уг хэлэлцээрийг үндсэндээ 1881 оны Петербургийн худалдааны гэрээг шинэчилсэн хэрэг гэж үзэж байгаагаа хэлжээ. „… угтаа монголчуудын хүссэн шиг ‚ивээл хамгаалал‘-д авах асуудал яригдаагүй. Орос улс шинэ ачаа үүрмээргүй байна.“[26] гэсэн аж. Тэгээд Сайд Сазонов тэр хүртэл хэвлэгдээгүй байсан нэмэлт протоколын тухай ярьсан байна. Ингээд Оросын албатууд Монголд газар авах боломжтой болно гэдгийг тэр онцолсон байна. Ярианы төгсгөлд тэр Петербургт монгол ноёдын төлөөлөгчид ирэх гэж байгааг хэлж. Эцэст нь: "Тэр ‚ноёд‘-той улс төр ярихгүй. Бэлэг, амттан л өгнө.“[27] гэж Сазоновын хэлснийг Германы элч төлөөлөгч нямбайлан тэмдэглэж авсан байв. Орос улс ч бас их гүрэн байсан, гэхдээ монголчуудтай шууд хөрш, түүхэн ойр, өмнөд хөрш Хятадаас урьдаас л болгоомжилдог байснаас ашиг сонирхол нь бусад их гүрнийхээс өөр тогтоцтой байжээ. Хэрвээ Орос улсын мөнхийн ашиг сонирхлын нэг нь Сибирийн уудам орон зайн аюулгүй байдал байсан юм бол түүнийг хангах нэг арга зам нь монгол үндэстний төр улсын тусгаар тогтнолыг тогтоож, хадгалах явдал байсан. Тийм сонирхол Оросоос өөр ямар ч улсад байх боломжгүй байсан. Өнөөдөр ч гэсэн байдал огт өөрчлөгдөөгүй бололтой. '''4. <u>Германы Эзэнт улс Оросын хаант улсын Петрбургийн гэрээ 1881 онд байгуулагдсан.</u>''' ''Тус гэрээгээр хятад дахь нөлөөгөө хувааж тохирсон. "Монгол орон тусгаар тогтнолоо зарлаж, Орос, Хятадын дундах жийргэвч улс болох нь Оросын ашиг сонирхолд нийцнэ. "Монголыг нэгтгэх“ нь Янцзе (Jangtse)-гийн гэрээг зөрчиж буй хэрэг гэж Германы Эзэн хаан үзэж буй бөгөөд тэр тохиолдолд Британийн ашиг сонирхолд ч аюул заналхийлэх болно гэж протоколд тэмдэглэсэн байдаг.'' Орос улс Гурвалсан холбоо (Dreibund) болон Гурвалсан Антантыг (Triple Entente) зөнд нь орхиж болохгүй гэсэн шаардлагыг тэр тавьж байсан.[14] '''<u>Германы Гадаад хэргийн яамны "Монголын асуудал"-ын талаарх 1910 оны мэдээлэл</u>''' "Монголын асуудал“ Германы эзэнт гүрний Гадаад хэргийн яамны анхаарлын төвд 1910 оноос илүүтэй их орох болсон байна. Үүний шалтгаан нь Орос, Япон хоёр улс 1907 оны 7-р сарын 30-нд гэрээ байгуулж ойртсон явдал юм. Гэрээ нь нууц заалтуудтай байж, түүгээр „Монголд онцгой эрх эдлэх Орос улсын байр суурь зэргийг Японы талаас хүлээн зөвшөөрсөн.“[5] гэж Гадаад хэргийн яам таамаглаж байв. Хятадын зах зээлд Германы эдийн засгийн чөлөөтэй үйл ажиллагаа явуулах боломжийг Орос, Япон улсууд хязгаарлаж болох байсан тул уг хоёр гүрний ойртсон явдал Гадаад хэргийн яамны Зүүн Азийн бодлогод ихээхэн учир холбогдолтой байсан. Баримт бичгүүд дээр зах хөвөөгөөр нь гараар бичсэн тэмдэглэлүүдээс үзэхэд '''Германы Эзэн хаан II Вильхелм (Wilhelm II.)''' тайлан мэдээнүүдийн нэг хэсгийг байнга уншдаг байжээ. Тэрээр 1910 онд "Монголын асуудал“-тай байн байн тулгарч байсныг бид энэ маягаар олж мэднэ. Тухайлбал Орос, Япон улсууд удахгүй Манжуурын статус квог гэрээгээр тохиролцох гэж байгааг „Daily Telegraph“ Санкт Петербургээс мэдэгдсэн тухай Лондонд сууж байсан элчин сайд 1910 оны 6-р сарын 24-нд мэдээлсэн байдаг.Үүнтэй холбогдуулан '''Германы Эзэн хаан II Вильхелм: „Хятадад алдагдалтайгаар Манжийг Японоос, Монголыг Оросоос салгаж авах хэрэгтэй … хэрэв Америк, Японы хооронд мөргөлдөөн гарвал …“ хэмээн тэмдэглээд, „ Азид Орос улс Японд … дэмжлэг үзүүлэх шахаанд орвол, бусдаар бол Владивостокийг алдана, Монгол, Зүүн Сибирийг ч бас.'''“[6] гэж дүгнэсэн буй. Манжуур, Монголын тухайд тэр Япон, Орос улсууд Манжуур, Монголыг бусад улсад хаалттай болгож, Хятадаас салган бутаргаж, “нээлттэй хаалганы зарчим”-аас ухрах вий хэмээн эмээж байж. '''Эзэн хаан II Вильхелм''' 1910-оны 7-р сарын дундуур хамгийн ойрын зөвлөхүдийнхээ хүрээнд Орос, Японы гэрээний талаар дахин ярилцсан байна. Эзэн хаан Орос, Японы нутаг дэвсгэрийн санаархалд "ирээдүйн төлөө тээг тавих“ санаатай байгаа гэж түүний ойрын хүрээллээс дуулджээ. Герман улс АНУ-тай ижил санаа бодолтой байгааг тэр онцолж байв. "'''Монголыг нэгтгэх“ нь Янцзе (Jangtse)-гийн гэрээг зөрчиж буй хэрэг гэж''' '''Эзэн хаан үзэж буй бөгөөд тэр тохиолдолд Британийн ашиг сонирхолд ч аюул заналхийлэх болно гэж протоколд тэмдэглэсэн буй. Хэд хоногийн дараа Рейхийн канцлер эзэн хаан II Вильхелмд ханджээ.''' Тэр түүнд Санкт Петербург, Япон хоорондын гэрээний бүрэлдэхүүн хэсэг нь зөвхөн Манжуур болохыг мэдэгдсэн байна. Алс Дорнод дахь Оросын оролцоо улс төрийн хувьд л зөв зүйтэй байна уу гэхээсэнэ маягаараа бол Орос улс „Японы хилийн хөрш болж, улмаар ирээдүйд ноцтой толхилцоонд хүргэж мэднэ.“[7] хэмээжээ. Англи Оросыг Германы эсрэг санаа зорилготойгоор нэгтгэсэн шиг Герман улс Оросыг хүчээ Алс Дорнодод байлгаж байхыг сонирхож байв. Нарийндаа ярьвал энэ нь дэлхийн 1-р дайнд хүрэх замыг зассан тоглолт байсан билээ. '''5.''' '''<u>"Зийбертийн баримт бичиг"-т 1912 оны 5-р сарын 1-ний өдрийн</u>''' Бээжин дэх Оросын элч төлөөлөгч гадаад хэргийн сайддаа бичихдээ, Орос улс '''"Умард Манжуур, Монгол, Баруун''' '''Монгол-Хятад"'''-ад цэргийн ажиллагаа явуулдаг юмаа гэхэд гадаад улс гүрнүүдийн зүгээс ямар нэг эсэргүүцэл үзүүлэхээргүй байна гэжээ. АНУ-ын дипломат төлөөлөгч "Түүнд буй зааварт Монгол, Манжуур дахь манай үйл ажиллагааг таслан зогсооход хүргэж болзошгүй зүйл огт байхгүй" хэмээн мэдэгджээ. Их Британийн төлөөлөгч батлан хэлэхдээ: "Та нар одоо Баруун Хятад, Ар Монголд ямар ч эргэлзээгүй огтхон ч санаа зовох юмгүйгээр ажиллагаа явуулж болно ..." гэсэн байна.[23] Орос, Япон хоёр улс Өвөр Монголыг Бээжингийн уртрагаар баруун, зүүн хоёр хэсэгт хуваасан нэмэлтийг 1907 оны 7-р сарын 17-30-ны гэрээний нууц заалтад оруулж нөлөөллийн хүрээгээ шинээр тогтоох гэж байгааг Гадаад хэргийн яам 1912 оны 6-р сарын 19-ний өдрийн „Зийбертийн баримт бичиг“-ээс мэджээ. Баруун хэсэг нь Оросын, зүүн хэсэг нь Японы нөлөөллийн хүрээ болох ёстой байв. Тэр нөхцөлд Орос улс 1-д Манжуур дахь ашиг сонирхол, 2-т 1881 оны Петербургийн гэрээг шинэчлэн засварлах асуудалд анхаарлаа хандуулж байв. Үүнтэй холбогдуулан Оросын хаант улсын Ерөнхий сайд Сазонов "Монголын асуудлын цаашдын чиг хандлагын талаар, тус улс цаашид Хятадын эзэнт гүрний автономит эрхтэй бүрэлдэхүүн хэсэг байна гэсэн утгаар “[19] ярьж байж. "Хятад улсын нутаг дэвсгэрийн бүрэн бүтэн байдлыг хадгалах зарчимд шууд харшлах улс төрийн ашиг сонирхлоо бид нягталж үзэх ёстой.“[20] тул Монголын асуудлыг шийдвэрлэхээ хойшлуулах шаардлагатай гэж Гадаад хэргийн сайд үзсэн. Энэ болон бусад мэдэгдлүүдээс нь харахад Оросын Гадаад хэргийн яам нээлттэй хаалганы зарчмыг хадгалж, улмаар Хятад улсын бүрэн эрх, нутаг дэвсгэрийн бүрэн бүтэн байдлыг хүндэтгэн үзэхийн хамтаар "Монголын асуудал“-ыг шийдвэрлэхийг улам бүр сонирхох болсон байна. Берлин дэх Оросын элчин сайдын яамны зөвлөх нэг ярилцлагаараа "Орос улс Хятадын бүрэн эрх, бүрэн бүтэн байдлыг алдагдуулах гээгүй, Монголд Хятадын давуу эрхийг хадгалахын сацуу гагцхүү Бээжинтэй зөвшилцсөний үндсэн дээр эдийн засгийн асуудлуудыг зохицуулах хүсэлтэй“[22] байгааг дахин нотолсон байна. Тус яам Хятадын үндэсний эрх ашгийг хүндэтгэн үзсэндээ ч тэгсэн бус, бусад их гүрэнтэй л Хятадад зөрчилдөхийг хүсэхгүй байсан хэрэг. Тэр ч үүднээс Оросын Гадаад хэргийн яам Түвдийн асуудлаар Түвд болон Хятадын Засгийн газар, тэрчлэн Хятад болон Түвдтэй хэлэлцээ хийж байсан Их Британийн алхам нэг бүрийг маш анхааралтай ажиглаж байлаа. Гадаад хэргийн яамны төрийн нарийн бичгийн даргын орлогч 1912 оны 1-р сарын 24-нд Рейхийн канцлерт мэдээлэхдээ: „Өнөөг хүртэл бүх улс гүрэн Хятад улсын бүрэн эрхт, бүрэн бүтэн байдлыг хүндэтгэж, нээлттэй хаалгыг бүгдэд хадгалж байх талаар удаа дараа гаргасан мэдэгдэлдээ үнэнч байж, тус улсын дотоод хэрэгт оролцолгүй хол байж ирэв … Гэтэл олны танил эх сурвалжаас авсан мэдээнд дурьдсанаар Орос улс Монгол дахь Хятадын бүрэн эрхийг албан ёсоор хөндөхгүй байх, тэр бүү хэл Монгол орон тусгаар тогтнолоо тунхагласныг авч хэлэлцэлгүй алгасан дараачийн сэдэвт орохыг хүсч байна.“[21] гэжээ. "'''Зийбертийн баримт бичиг'''“ Оросын Хаант улсын Сайд нарын Зөвлөлийн нэгэн хурлаар яригдсан дотоод асуудлын талаар 1910 оны 11-р сарын „Зийбертийн баримт бичиг“-ээс мэдэж авсан байна. Орос улс Японтой гэрээ байгуулснаар илүү баталгаатай боллоо гэж үзэх болсон ажээ. Японы зүгээс заналхийлэх аюул алга байв. Бас Япон-Хятадын холбоо бий болохоос сэрэмжлэх ч хэрэггүй болжээ. Эрхүү болон Амурын бүс нутгийн цэргийн тойргууд дахь 29.000 хүний бүрэлдэхүүнтэй хилийн цэргийн корпус нь ганц Хятадын эсрэг гэхэд л хангалттай хүч байв. Сайд нарын Зөвлөл Хятад дахь Оросын гэрээний эрхийг "бүхий л хүчээрээ“ хамгаалах, шаардлагатай бол консулуудаа "албан хүчээр томилж ажиллуулах“-ыг шаардаж байв. Хурлын протоколд: "Биднийг өөрсдийн эрхийг ухамсарлан эрс хатуу шаардлага тавих бүрийд Хятад бууж өгдгийг туршлага харуулсан.“[8] гэсэн байлаа. Оросын Сайд нарын Зөвлөл зардал, олон улсад ээдрээ төвөгтэй байдал үүсэх, хүн амаа дургүйцэх вий гэсэндээ '''"Хятадаас нэг муж тасдаж авах“-аас татгалзсан байна. Орос улсад Монголын талаар ч бас баримтлах бодлого олон талаас нь иж бүрэн бодож боловсруулсан үзэл баримтлал хэрэгтэй болохыг тэдгээр хүчин зүйлс харуулжээ.''' Германы Гадаад хэргийн яам өөр нэг "'''Зийбертийн баримт бичиг'''“-ээс Токиод сууж байсан Оросын элчин сайдын Японы Гадаад хэргийн сайд Комуратай хийсэн ярилцлагын талаар мэдэж авчээ. Санкт Петербургт сууж байсан Германы элчин сайд 1912 оны 1-р сарын 4-нд Оросын хаант улсын Гадаад хэргийн сайд Сазоновтой шинээр уулзалт хийсэн тухайгаа мэдээлжээ. Гадаад хэргийн сайд Сазонов Хятадад одоо Манжийн хаант засаг бүрмөсөн ялагдсан гэж үзэж байв. Хятадад тусгаар тогтнох гэсэн хүсэл эрмэлзэл илэрч байгаа талаар хоёул санал бодлоо солилцжээ.Гадаад хэргийн сайд Сазонов '''"Монголын хойд хэсэг“-ийн талаар яриа өрнүүлсэн аж. Тэр Монголыг, ядахдаа хойд хэсгийг нь Оросын эзэнт гүрэнд нэгтгэх монгол ноёдын хүсэлтийн талаар ярьсан байна. Сазоновын хэлснээр Орос улс тэрхүү гуйлт хүсэлтийг хүлээж авахаас ямагт татгалзаж ирсэн аж. Харин сүүлийн үед Монголын шинэ төлөөлөгчид Цагаан хаанд өргөх бичиг хүргэж ирснийг тэр хэлжээ. Оросын Эзэнт гүрэнд нэгдэх байна уу, Оросын ивээл хамгаалалд багтах байна уу, аль нь ч байлаа гэсэн "Хятадын үймээн бужигнаан“-ы улмаас, дээр нь бас Оросд санхүүгийн шинэ дарамт үүсэх учраас Засгийн газар татгалзсан юм гэсэн аж. Сазонов: "Монгол орон тусгаар тогтнолоо зарлаж, Орос, Хятадын дундах жийргэвч улс болох нь Оросын ашиг сонирхолд нийцнэ.“[16]''' хэмээн мэдэгдсэн байна. '''Уг баримт бичгийн энэ хэсэгт Германы''' '''Эзэн хаан II Вильхелм: "Утгагүй юм. Тэд тэднийг авах ёстой, эс бөгөөс япончууд хүрч ирнэ!“[17]''' хэмээн захад нь тэмдэглэсэн байх ажээ. '''<u>6. Герман Хятадын Худалдааны гэрээг Бээжинд 1861 оны 9-р сарын 2-нд байгуулсан.</u>''' Германы Хятадтай 1861 оны 9-р сарын 2-нд байгуулсан Худалдааны гэрээний дагуу Герман улс Монголд 1881 оны Петербургийн гэрээгээр Оросын эдэлж байсантай адил эрх эдлэх эрхтэй. „Хэрэв Хятад улс Монголын тусгаар тогтнолыг хүлээн зөвшөөрч, өмнө жилийн 11-р сарын 3-ны протоколд дурьдсан Оросын онцгой эрхийг зөвшөөрөхөөр шийдвэл“[30] энэ боломж алдагдахаар байна гэсэн аж. Тэгээд төрийн нарийн бичгийн дарга цааш нь хэлэхдээ: „Монгол оронд эдийн засгийн ашиг сонирхлоо цааш нь өргөжүүлэх боломж бүрдүүлэхийн тулд одоо мөрдөгдөж байгаа Герман-Хятадын гэрээний заалтуудыг Монгол орны хувьд үргэлжлүүлэн мөрдөх баталгаа болсон төр эрх зүйн харилцааг Монгол, Хятадын хооронд тогтоомоор байна. Үүний тулд Орос-Монголын гэрээг хүлээн зөвшөөрөхөөс цааргалж ирсэнд нь Хятадын Засгийн газарт зохистой гэсэн хэлбэрээрээ урам өгч, Монголыг Өргөөгийн хэлэлцээр (Орос-Монголын хэлэлцээрийг хэлжээ)-ийн үндсэн дээр олон улсын худалдаанд нээлттэй болгохыг зөвлөх нь зүйтэй болов уу. Энэ нь Хятад улс тухайлан Монголд цэргийн арга хэмжээ, засаг захиргааны үйл ажиллагаагаа тодорхой хэмжээгээр хязгаарлах, тэрчлэн колоничлолын хурдыг сааруулах замаар Оросын хүслийг бодолцож үзэхэд саад болохгүй.“[31] гэжээ. "Нээлттэй хаалганы зарчим"-ыг баримтлах угтвар нөхцөл нь Хятад улсын төрийн бүрэн эрхт, нутаг дэвсгэрийн бүрэн бүтэн байдлыг хадгалах явдал байсан учраас Герман улс тэр үед монголчуудын тусгаар тогтнолыг хүлээн зөвшөөрсөнгүй юм. Герман улс тэр үед Монгол орны тусгаар тогтнолыг хүлээн зөвшөөрөөгүй ч Ар Монгол дахь Хятадын цэргийн ажиллагааны чадамж, засаг захиргааны үйл ажиллагаа, тэрчлэн Хятадын колоничлолыг хязгаарлахыг дэмжихэд бэлэн байсан мэт. Энэ нь Монгол, Хятадын харилцааны талаарх Орос-Монголын хэлэлцээрийн гол гол заалтад нийцэж байсан. Их гүрнүүдийн ашиг сонирхол, тоглолттой харьцуулахад энэ нь тийм ч бага юм биш байсан. <u>'''7.Хаант Орос улс, Дундад Иргэн улс 1913 оны 11 дүгээр сарын 5-нд Бээжингийн тунхаглах бичгийг байгуулсан'''</u>. Тунхаг бичиг нь үндсэн 5 зүйлтэй, хоёр хавсралт бичигтэй, хавсралт тус бүр дөрөв, дөрвөн зүйлтэй. Тунхаг бичгийн гол агуулга нь Орос улс ДИУ-ын Гадаад Монголыг хэмжээтэй эзэрхэх эрхийг зөвшөөрсөн. Гадаад Монголын автономит эрхийг ДИУ зөвшөөрөх, ДИУ Гадаад Монголын дотоод хэрэгт оролцохгүй байх, Хаант Орос улс Гадаад Монголд консулыг хамгаалах цэргээс өөр цэрэг суулгахгүй байх, Гадаад Монголын дотоод хэрэгт хөндлөнгөөс оролцохгүй байх, Монгол-Оросын 1912 онд байгуулсан гэрээг ДИУ хүлээн зөвшөөрсөн. Монгол улсын Богд хааны Засгийн газар Бээжингийн тунхаг бичгийг эсэргүүцэн Хүрээн дэх Оросын консулын газарт нот бичиг илгээж байсан. Хаант Орос улсад айлчлал хийж байсан Ерөнхий сайд Т.Намнансүрэн өөрийн Засгийн газрын байр суурийг илэрхийлэн “Манай Монгол улс Хятадын холбогдлоос бүр мөсөн салсан учраас Монгол улс зөвшөөрөөгүй байхад тогтоосон ямар ч холбоог огт хүлээхгүй, Монгол, Хятадын харилцааны асуудлыг гагцхүү Монгол улс өөрөө шийдэх ёстой” хэмээн эсэргүүцэж байсан нь оросын тухайн үеийн сонинд бичигдсэн байна. '''<u>8. Монгол-Түвдийн хооронд найрамдлын гэрээ 1913 оны 2 дугаар сарын 4-нд байгуулагдав.</u>''' Монголын талаас Гадаад явдлын яамны дэд сайд Нягт билэгт Да лам Равдан, эрхэлсэн түшмэл Манлайбаатар ван Дамдинсүрэн, Улсын Түшээ гүн Дагвын Бат-Очир, Түвдийн талаас Далай ламаас томилогдсон Гүжир Цансан Ханчин Луузаннаваан, Донид Агваан ёнзон нар оролцов. Есөн зүйл бүхий уг гэрээгээр хоёр улс бие биенээ тусгаар тогтнож, хаан өргөмжлөгдсөнийг хүлээн зөвшөөч, харилцан туслалцах, худалдаалах ба санхүүгийн асуудлыг хэрхэн шийдэх талаар зөвшилцөлд хүрчээ. <u>'''9. Халх, Ойрд, Өвөрлөгч ноёдын холбоо''' 1908 онд '''байгуулан''' гол зохицуулагчийн үүрэг гүйцэтгэж байсан хоёр дээдэс болох Засагт хан Доржпаламын Содномравдан, Хорчингийн Бинт их чин ван Б.Гончигсүрэн нар хорлогдсоноос хойш Монгол Улсад нэгдэхээр тэмүүлж, ихээхэн санаачилгатай ажиллаж байсан Ойрд, Хөх нуур, Алтайн Урианхай, Өвөрлөгч 49 хошуудын голлох нөлөөтэй том ноёд нь үндсэндээ Богдын төрөөс зайгаа авч, замаа бодох болсон нь харагддаг.</u> Харин цэргийн хэрэг эрхэлдэг дунд, бага ноёдоо зүтгүүлсэн байдаг. Энэ нь Таван замын их цэрэг өмнө зүг хөх нуур, өвөрмонгол нутаг хошуунд нь орсон байхад ч нэг их идэвхийлээгүй нь баримтаар харагддаг. Хаант Оростой баруун хэсэгт шууд тулан зогсож байсан асар нэр нөлөөтэй Засагт хан Д.Содномравдан 1912 оны хавар гэнэт таалал болсон тул тэрхүү орон зайд нөхөж ажиллахаар үнэн хэрэгтээ тухайн үедээ Ерөнхий сайдын үүргийг гүйцэтгэж байсан Дотоод хэргийг бүгд захиран шийтгэх яамны Тэргүүн сайд Гомбын Цэрэнчимэд Да лам Төв Засгийн газрынхаа тэргүүн, сайдын албанаас шилжин Баруун хязгаарын засан тохинуулах сайдаар томилогдон Урианхайн хязгаараас Ховдын хязгаар орох замдаа оросуудад хорлогдон 1914 оны 5 сарын 7-нд сэжиг бүхий байдлаар насан эцэслэсэн эмгэнэлт тавиланг дахин давтсан. Тэрээр 1914 онд Монголын баруун хязгаарыг тохинуулах сайдыг тушаал хvлээж зам явах зуураа «... энэ сарын шинийн долоонд тахиа цагт (1914.05.07)... улс төрийн албыг дуусгаж чадсангүй нь үнэхээрийн хайран хэмээн нулимс цувруулан дахин дахин гэрээслэн хэлж гэнэт амьсгал татаж» нас баржээ хэмээн тэмдэглэсэн байна. Сүүлчийнх үг нь ямар их чухал даалгавартайгаар баруун хязгаарт томилогдоод, даалгавраа амжуулаагүйдээ харамсч байснаас харж болно. Гомбын Цэрэнчимэд Да ламыг албанаас хавчин зайлуулсан гэх золбин яриа ор үндэслэлгүй юм. Гомбын Цэрэнчимэд Да ламыг Богдын төр хамаг чухал ажилдаа томилж явуулдаг байсан. Тухайлбал, Оростой холбоо тогтоосон, Японтой холбоо тогтоолгохоор Цэрэнчимэд Да лам, Бин ван Гончигсүрэн нарыг Хайлаар явуулж байсан байдаг. Баруун хязгаарт Богдын төр маш их ач холбогдол өгч ирсэн байдаг нь Засагт ханы үйл ажиллагаа болон Хатанбаатар Магсаржав чин ванг цэрэглэн Алтай Урианхайн хязгаарт удаа дараа суулгасан, Засагт ханы Жалханз хутагтыг удаа дараа Баруун хязгаарыг тохинуулах сайдаар томилон ажиллуулж байснаас харж болно. Бүүр болохоо байгаад ирэх үед нь <u>Засагт хан Д.Содномравдангийн шийдвэрээр 1910 онд Жалханз хутагтын өртөө гэгчийг зөвхөн Урианхайн хязгаараас шууд мэдээ ирдэг байдлаар зохион байгуулсан бөгөөд энэ нь 1923 он хүртэл ажилласан байдаг.</u> <u>'''Засагт хан Д.Содномравдан, Да лам Г.Цэрэнчимэд нарын хорлогдсон гол шалтгаан бол''', Таван замын их цэрэг өвөрмонгол, дээд монголд орох асуудал болон Богдын төрөөс Алтайн хязгаар болон Урианхайн хязгаар буюу Баруун хязгаарыг засан тохинуулахад онцгой анхаараад, түүнийг нь Хаант Оросоос эрс эсэргүүцэн тулгалт хийж байсан шалтгаан юм. Энэ нь 1900 онд Улиастайн Монгол 2000 цэргийн бослого гарч, Манжийн цэргийг хядаж, Чингийн төрийн дарангуйлалыг Халхад сууриар нь ганхуулсан тул 1907 онд Манжийн засгийн газар [[Ховдын хязгаар|Ховдын хязгаарыг]] хоёр хуваан шинэ хязгаар байгуулснаар Шиньжаан дахь нутаг нь Алтайн хязгаарт харъяалуулж хуваасан явдлаас үүдэлтэй гэж харагддаг. Өөрөөрхэлбэл тэр үеийн засаг захиргааны нэгж болох [[Ховдын хязгаар|Ховдын хязгаарыг]] хоёр хуваалгалгүй, хуучнаараа бүхэлд нь буюу 1871-1881 онд Хаант Оросын цэрэг хуучин Зүүн гарын нутаг Шиньжааныг эзэлж 10 гаруй жил хяналтаа тогтоосон байгаа Алтайн хязгаараа гэрээ байгуулахаас өмнө Монгол Улсдаа нэгтгэж авах бодлого, үйл ажиллагаа байсан.</u> <u>Түүнчлэн Хаант Орос улс 1881 онд алтаар баян Тувад эзэн эрхээ тулгаад, цэргээ оруулах гээд Урианхайн ноёдыг Гомбодорж Амбан ноён, хошуу ноён Буянбадрах нараар дамжуулан хоёр хувааж урвуулаад байгаа явдал болон түүнийг нь 1883 онд Алтайн урианхай тувачууд эсэргүүцэн Алтан Майдарын бослогыг дэгдээж, Засагт хан Д.Содномравдангаар дамжуулан Монгол Улсдаа нэгтгэж авах талаар олон удаагийн өргөх бичиг Богдын төрд барьсан, мөн Хатанбаатар Магсаржав чин ван цэрэглэн Тувад орсон зэрэг нөхцөл байдлаас үүдэлтэй юм.</u> <u>'''10. 1913 оны 1 дүгээр сарын 24-нд Монгол Улсын Цэргийн явдлын яамнаас Өвөр Монголыг чөлөөлөхийн тул Таван замаар цэргийн ажиллагаа явуулахаар төлөвлөөд хэрэгжүүлж байсан.'''</u> <u>Ийм учраас Засагт хан Д.Содномравдан Монгол-Оросын Гэрээнд 1912 оны 11 дүгээр сард гарын үсэг зурагдахаас өмнө, мөн Таван замын их цэрэг урд зүг орохоос өмнө буюу 1912 оны 5 сарын 8-нд хорлогдсон. Хиагтын Гурван Улсын Гэрээ байгуулагдахаас өмнө Да лам Г.Цэрэнчимэд 1914 оны 5 сарын 7-нд хорлогдсон, мөн хятадуудтай хэл үгээ ололцохын тулд Хиагтын гэрээг ахлах ёстой Ерөнхий сайдын орлогч Өвөр Монголын Бинт хошой Чин ван Б.Гончигсүрэн 1914 оны 4 сарын 20-нд хорлогдсон, мөн Хиагтын гэрээ байгуулагдахаас яг 2 сарын өмнө Эрдэнэ дайчин хошой чин ван Минжиддоржийн Ханддорж 1915 оны 2 дугаар сард бусдын гарт алагдаж, 1919 оны 11 сарын 19-нд Монголын автономит эрхийг Монголын ноёд лам нарын өөрийн хүсэлтээр устгах Чэн И-гийн 64 зүйлт гэрээ байгуулахыг хэлэлцэхийн өмнө Ерөнхий сайд, Сайн ноён хан Т.Намнансүрэн 1919 оны 4-р сарын 20-ны өдөр гэнэт нас барсан, мөн уг гэрээг хэлэлцэхийг гацааснаас болж, мөн генерал Сүй Шүжаныг Монголд ирүүлэхээс урьтаж Ерөнхий сайд, Дотоод хэргийн яамны сайд Шанзав Г.Бадамдорж 1919 оны 7 дугаар сард гэнэт нас барсан нь харагддаг.</u> '''11. Хиагтын Гурван Улсын Гэрээ 1915 оны 5 сарын 25-ны өдөр Хиагт хотноо байгуулагдав.''' Хиагтын гэрээ ([[Франц хэл|Франц]]: ''L'accord tripartite de Kiakhta'', [[Орос хэл|Орос]]: Кя́хтинский догово́р) -1915 оны 5-р сарын 25-нд Хиагт хотод Монгол, Орос болон байгуулагдаад удаагүй байсан Дундад Улсын төлөөлөгчдийн байгуулсан гэрээ.Хиагтын хэлэлцээр 1914.08.26-аас 1915.05.25 хүртэл бүтэн 9 сар сунжран үргэлжилжээ. Гурван улсын гэрээ нь колоничлол ид ноёрхож байсан цаг үед байгуулагдсан бөгөөд энэ үед их гүрнүүд бага буурай оронд өөрийн ашиг сонирхолыг тулган хүлээлгэдэг эрх тэгш бус зарчим үйлчилж байв. Энэхүү Гурван улсын Хиагтын гэрээгээр Монгол улсын тусгаар тогтнол, бие даасан байдлыг хязгаарлаж, "Өөртөө эзэрхэх Гадаад Монгол"-ын хилийг зөвхөн [[Халх]] дөрвөн аймаг, [[Ховдын хязгаар|Ховдын]] [[Ховдын хязгаар|шинэ хязгаар, Урианхайн хязгаараар]] зааглаж, Монголчууд нэгдмэл нэг улс болох үйл хэргийг хүчээр таслажээ. Засагт хан Д.Содномравдангийн олон жилийн эцэг, өвгөөсөө үе дамжин хэрэгжүүлж ирсэн бодлого үйл ажиллагаа, эцэстээ амь насаараа төлсөн зүтгэлийнх нь үрээр '''<u>1915 оны Орос, Монгол, Хятад гурван улсын “Хиагтын гэрээ”-ний 11 дүгээр зүйлд “Урианхайн хязгаар бол Гадаад Монголын бүрэлдэхүүн юм”</u>''' хэмээн тусгагдсан нь Монгол Улсын хувьд амин чухал заалт байв. Гэвч Хиагтын гэрээнд '''Алтайн хязгаарыг <u>Гадаад Монголын бүрэлдэхүүнд оруулж чадаагүй, оросын мэдэлд орсон</u>'''<u>. Одоо энэ хязгаар нутаг ОХУ, Казакстан, БНХАУ-ын нутагт хамаардаг.</u> '''Монголын талаас''' Засгийн газрын бүрэн эрх барих төлөөлөгчдийн тэргүүнээр Дотоод яамны тэргүүн сайд, нэйс билигт, улсад туслагч гүн Дотоод яамны тэргүүн сайд [[Да лам Дашжав]] (эхний 13 удаагийн уулзалтад оролцсон), Сангийн яамны тэргүүн сайд түшээт чин ван Г.Чагдаржав, зөвлөх нараар Шүүх яамны дэд сайд засагт чин ван Удай, Цэргийн яамны эрхлэн зөвлөх сайд жүн ван Манлайбаатар Ж.Дамдинсүрэн, Гадаад яамны дэд сайд хичээнгүй гүн Цэрэндорж, гүн Жигжиджав, орчуулагч түшмэлээр гүн Цэнд, Цэвээн Жамсран, Цогт Бадамжав, эх зохиох түшмэлээр гүн Насандэжид нарын 4 хүнийг тус тус тохоон томилсон байна. Монголын төлөөлөгчдийн бүрэлдэхүүнд Халхын ноёдоос гадна Монголоос ирсэн Удай ван, Манлайбаатар Дамдинсүрэн, Цэнд, буриад угсааны Цэвээн Жамсран, Цогт Бадамжав нарыг оруулсан нийт Монгол үндэстний эрх ашгийг төлөөлүүлэх зорилго өвөрлөжээ гэж үзэхээс өөр аргагүй. '''Хаант Оросын''' бүрэн эрх барих төлөөлөгчдийг 1913 оны 8 дугаар сараас Нийслэл Хүрээнд Ерөнхий консулаар томилогдон ирж ажиллаж байсан туршлагатай дипломат А.Я.Миллер тэргүүлж, зөвлөх нараар Хиагт дах оросын хилийн комиссар, Жанжин Штабын хурандаа А. Д. Хитров, Нийслэл хүүрээн дэх Оросын ЕКГ-ын дэргэдэх Оросын худалдаа, аж үйлдвэрийн яамны төлөөлөгч А.П.Болобан, нарийн бичгийн даргаар Бруннерт, барон Рэнне нар, орчууулагчаар Абидуев ажиллаж байв. '''Хятадын талын''' бүрэн эрх барих төлөөлөгчдийн тэргүүнээр Хар мөрөн /Хэйлунцзян/ мужийн цэрэг, иргэний захирагчаар ажиллаж байгаад дуудагдан ирсэн генерал Би Гуйфан, зөвлөх нараар Мексикт Элчин сайдаар ажилаж байсан туршлагатай дипломат Чэнь Лу, Монгол-Төвдийн хорооны зөвлөх Чэнь И, нарийн бичгийн даргаар Ван Цзиньци, Фан Ци гуань нар, орчуулагчаар Фан Фынь, Фу Хай нар томилогджээ. Эдний дундаас Чэнь Лу, Чэнь И нар Хиагтын бага хурлын дараа Монголд суух ДИУ-ын төлөөний сайдаар тус тус томилогдон ажиллаж байсан бөгөөд ялангуяа Чэнь И гадаад Монголын автономийг устгах "64 зүйлийн бичиг" гэдгийг боловсруулж байснаараа онцлогтой. Би Гуйфан, Чэнь Лу нар Хиагтын бага хуралд оролцсон тухай дуртгалаа бичиж, Би Гуйфан 1928 онд, Чэнь Лу 1919 онд Шанхайд тус тус хэвлүүлжээ. '''12.''' '''1921 оны 11 сарын 5-ны Зөвлөлт Орос Улс - Монгол Улсын Найрамдлын гэрээ байгуулагдсан.''' Тус гэрээнд ардын Засгийн газрыг Монголын хууль ёсны засгийн газар л хэмээн хүлээн зөвшөөрсөн юм. Энэ бол тусгаар тогтнолыг нь хууль зүйн хувьд бүрэн зөвшөөрөх эхлэл болсон. '''13.''' '''1924 оны 5 дугаар сарын 31-нд''' '''<u>"Л.Караханы тунхаглал"</u>''' '''Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Холбоот Улс ба Дундад Иргэн Улсын хоорондын асуудлыг зохицуулах ерөнхий зарчмуудын тухай''' '''гэрээ''' ([[Хятад ханз|ханз.]] 中蘇解決懸案大綱協定, [[Орос хэл|Орос]]: Соглашения об общих принципах для урегулирования вопросов между Союзом ССР и Китайской Республикой) хэлэлцээрийг 1924 оны 5 дугаар сарын 31-нд [[Дундад Иргэн Улс|Дундад Иргэн Улсын]][[нийслэл]] [[Бээжин]] хотод байгуулсан. [[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Холбоот Орос Улс|Зөвлөлт]] [[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Холбоот Орос Улс|Орос улс]] болон [[Дундад Иргэн Улс|Дундад Иргэн Улсууд]] байгуулсан байна. Энэ гэрээг бас Л.Караханы тунхаглал гэж нэрэлдэг. Гэрээнд ЗОУ-ыг төлөөлж [[Лев Карахан|Л.М.Карахан]], Дундад Иргэн Улсыг төлөөлж Гу Вэй цюнь (Веллингтон Ку) нар гарын үсэг зурсан байна. '''<u>"Л.Караханы тунхаглал" энэ</u>''' Гэрээний 5-р зүйлд: '''''“ЗСБНХУ нь Гадаад Монголыг Дундад улсын бүрэлдэхүүн хэсэг гэж хүлээн зөвшөөрч, Хятадын бүрэн эрхийг хүндэтгэнэ'''''” гэж заажээ. Эл заалт '''1919 оны Зөвлөлт засгийн газрын тунхаглал''', [[Монгол-Оросын 1921 оны гэрээ|1921 оны Монгол, Зөвлөлтийн Найрамдлын гэрээнд]] харшилсан төдийгүй, бодит байдал дээр Хиагтын гэрээнээс ч ухарсан хэрэг болжээ. Үүний хамт [[Зөвлөлтийн зэвсэгт хүчний цэргийн ангиуд монголд|Зөвлөлтийн цэргийг Монголоос гаргах асуудал]] ч гэрээнд багтсан байв. Энэ гэрээний дагуу Өргөө хотоос улаан оросын цэрэг гарсан байна. Гэвч Орос улс хууль эрх зүйн хувьд Монголыг Хятадын нэг хэсэг гэдгийг хүлээн зөвшөөрөх боловч, тэндээс Хятадын нөлөөг аажмаар шахаж, өөрийн нөлөөний бүс болгох бодлогыг мөн тууштай явуулсан юм. Жишээлбэл, '''Гадаад хэргийн ардын комисар Г. Чичерин''' Монгол дахь ЗХУ-ын бүрэн эрхт төлөөлөгч Никифоровт '''''“БНМАУ нь Хятадын суверенитетийн дор автономи байх хэлбэрийг бид тунхаглах боловч хэрэг дээрээ улс төр, эдийн засгийн байгууллын хувьд Монголыг Зөвлөлт маягийн хэлбэрт ойртуулахын тулд бид ажиллана.”''''' гэсэн заавар өгч байжээ. Харин дэлхийн II дайнд ЗХУ болон түүний холбоотон ялсан явдал Гадаад Монголыг Хятадаас бүрмөсөн салгаж, тусгаар тогтнолыг нь хүлээн зөвшөөрөх боломж олгосон билээ. '''14.''' '''1926 оны 8 дугаар сарын 16-нд''' '''Монгол ба Тагна Тува хоёрын хооронд Найрамдлын холбоо байгуулах тухай' 12 зүйлтэй Гэрээ Улаанбаатар хотноо байгуулагдсан.''' Туваг зөвлөлтийн коммунистуудын шахалт шаардлагаар БНМАУ хүлээн зөвшөөрчээ. Харамсалтай нь '''1921 онд орос улаан цэргүүд анх Урианхайд орж ирээд''', 1922 онд Андрей Бакичийн цагаантнууд орж ирсэн. Улмаар хошуу ноён Монгуш Буянбадрах гэгч Тува БНАУ байгуулсан. '''1926 онд Туваг зөвлөлтийн коммунистуудын шахалт шаардлагаар БНМАУ хүлээн зөвшөөрчээ.''' Зөвлөлт Холбоот Улс Монголын Урианхайн газар нутгийг гурван удаа таслан авсан байдаг юм. Энэ талаар хэн ч бичиж судалж байсангүй. Хаант Орост алдаагүй Урианхайн хязгаараа ЗХУ-д алдсан. Зөвлөлтийн тал Монгол дахь элчин сайд В.Молотовоор (Сталины үед ЗХУ-ын ГЯЯ-ны сайд байсан) дамжуулан 1957, 1958 онд онд “Тувагийн үлдсэн нутгийг өг” хэмээн монголын талд хууль бус шаардлага тавьж монголын хойд нутгаас 2560 хав.дөр км нутаг булаан авсан. Зөвлөлтийн Монгол дахь элчин сайд В.Молотов монголын Увс аймгийн хойд нутгийг зөвлөлтийн талд өг хэмээн удаа дараа шаардахад хуучнаар Засагт хан аймгийн Бишрэлт гүний хошуу, одоогийн Говь-Алтай аймгийн Цогт сумын харьяат БНМАУ-ын Гадаад явдлын яамны сайд Содномын Аварзэд эрс эсэргүүцэж '''''“Монголын унаган газар нутгийг хэн нэгэн зөвлөлтийн албан тушаалтан шаардахад өгдөггүй юм"''''' гээд 6 сар гаруй хэлэлцээрийг сунжруулж, эцэстээ албан тушаал амь насаараа төлсөн. = '''<small>Хаант Оросын Газар зүйн нийгэмлэгийн судалгаанууд</small>''' = Эдгээр баримтууд нь Монголын баруун бүс нутагт Хаант Орос улс хэрхэн их ач холбогдол өгч анхаарал хандуулж байсан нь монголын баруун хязгаарт Хаант Оросын Газар зүйн нийгэмлэг нэрийн дор асар өндөр зардалтай хийсэн олон удаагийн экспедицүүдээс нь харагддаг. Оросын газар зүйн нийгэмлэгийн экспедицүүд навигацийг хөгжүүлэх, шинэ газар нутгийг нээх, судлах, цаг уур, уур амьсгалын мэдээлэл бий болгоход чухал үүрэг гүйцэтгэж ирсэн. '''Монгол нутагт Н.М.Пржевальский, Г.Н.Потанин, П.К.Козлов, В.Л.Котвич, И.М.Майский, А.Кропоткин, И.Д.Черский, М.В.Певцов болон М.Е.Грумм-Гржимайло, В.А.Обручев, Н.Н.Миклухо-Маклай, А.И.Воейков, Клеменц.Д.А, Ю.М.Шокальский нарын хийсэн экспедицүүд баруун монголын газар нутгийг судлахад ихээхэн үүрэг гүйцэтгэсэн'''. Майский И. Современная Монголия. Иркутск, 1921 гэх зэрэг. Хожим тэдгээр судалгаанууд нь монголын түүхийн тэр эгзэгтэй үеийн талаар бодитойгоор мэдэхэд асар үнэтэй эх сурвалжууд болж байна. Клеменц.Д.А. 1893-1894 онд Засагт хангийн хүрээ, Улиастай, Ховдоор аялаж ихэс ноёдын фото зургууд ихээр авч баримтжуулсан. Хамгийн сонирхолтой нь ''<u>'''Монголыг тусгаарлан автономит эрхтэй улс байгуулахад түүхэн шийдвэрлэх үүрэг гүйцэтгэсэн хүн бол'''</u>'' '''Оросын хаант улсын Сангийн яамны Дорнод хэлтсийн тасгийн эрхлэгч В.Л.Котвич''' юм. '''В.Л.Котвичийн''' '''1912 оны хавар''' (1912 оны 7 дугаар сарын 14-нд буцах замдаа захиа бичсэнээс үзэхэд) Жамсрангийн Цэвээн гэгч орчуулагчтайгаар К.М.Масков нарын хамт монголын хойд хэсэг, Орхон голын сав нутгаар хээрийн шинжилгээний ажлаар явж, монгол, түрэг хэлний үсэг бичгийн судалгаанд чухал хувь нэмэр оруулсан байна. Тэрээр Их Хүрээ, Монголын төв болон Засагт ханы хүрээнд удсан, мөн Баруун аймгуудаар явж байхдаа сүм хийдийн төлөөлөгчид, янз бүрийн давхаргын хүмүүстэй уулзаж, тэр үеийн монголын амьдрал ахуй, засаг захиргааны байгуулал, нийгмийн харилцааг ул үндэслэлтэй судалжээ. Түүнийг монголд байх үед Оросын Гадаад яаманд монголын талаарх бодлогыг тодорхойлсон уулзалт болжээ. Оросын Гадаад яам, Оросын ерөнхий сайд, Цагаан хаанд монголын талаарх баримтлах бодлогыг тодорхойлоход В.Л.Котвичийн монголд, тэр дундаа баруун Монгол, мөн Засагт хан Д.Содномравдантай хийсэн олон удаагийн уулзалт аяллын дүгнэлтээр шийдвэрлэх үүрэг гүйцэтгэсэн гэдэг. В.Л.Котвичийн судалгааны тайланд Засагт хан Д.Содномравдантай хийсэн уулзалт, түүний талаарх урт хугацааны судалгаа, хатан Ж.Цэсрэнгийнх нь талаарх мэдээлэл томоохон хэсгийг эзэлдэг. Тэр аяллын дараа '''1914 онд В.Л.Котвичийн зурснаар Монголын анхны орчин үеийн газрын зураг анх удаа хийж, хэвлүүлсэн байдаг.''' Энэ газрын зургийн хэвлэгдсэний дараа 1915 онд Хиагтын гэрээ хийгдсэн. Монголын энэ газрын зургийг Петербург, Лондон, Берлинд олон тоогоор хэвлэсэн байдаг. Гэхдээ өөр өөр хувилбартай. '''В.Л.Котвичийн''' тэр судалгааны дүгнэлтийн дагуу '''Оросын Гадаад харилцааны сайд Сергей Дмитриевич Сазанов''' '''''Монголын талаарх бодлогоо''''' '''''"Өөрийн улсын хил дээр цэргийн хувьд хүчирхэг улсыг батжуулан бэхжүүлэхгүй байх'''''" гэж томъёолсон байдаг. '''Оросын [[II Николай|II Николай хаан]]''' Монгол Улсын Ерөнхий сайд Сайн ноён хан Т.Намнансүрэнг хүлээн авч уулзахдаа '''''«Танай улс учиргvй их улс болохыг бүү яар. Гагцхүү тогтнохыг хичээх нь эрхэм!»''''' гэж зөвлөсөн гэдэг. Энэхүү үе залгасан бодлогын хүрээнд бүх Монголын ихэс ноёд Засагт хан Д.Содномравданг хүрээлж, Богд хаант Монгол Улс байгуулахад бүгд дагаар дэмжсэн нь ийм учиртай. '''''Тийм ч учраас Засагт хан Д.Содномравдангийн В.Л.Котвичтой хийсэн тэрхүү удаа дараагийн уулзалтын дараагаас Монголыг хүчирхэгжүүлэн бие даалгах гол стратегич Д.Содномравданг нэн тэргүүнд ямарч аргаар хамаагүй замаасаа зайлуулах бодлого баримтлах болсон байж болзошгүй бөгөөд тэр уулзалтаас хойш удалгүй богино хугацаанд <u>1912 оны 5 сарын 8-нд Засагт хан хорлогдсон.</u> Түүнийг монголоос орос руугаа буцаагүй байхад гэнэт таалал болсон нь таамаглал бодит байхыг үгүйсгэмгүй. В.Л.Котвич 1912 оны 2 сард ирээд 7 дугаар сарын 14-нд Орос руу буцсан байдаг.''''' Д.Содномравдангийн Нэгдсэн Монгол Улс байгуулах төлөвлөгөө, цар хүрээ, бүх монголчуудыг хамруулан татан оролцуулсан өргөн далайцтай явуулж буй бодлого, үйл ажиллагаа, холбоо сүлбээ, мэдээллийн суваг, цаашид төлөвлөсөн зүйл нь Оросын Хаант улсын эрх ашгийн хувьд аймшигтай нөлөө үзүүлэх санагдсан байж болзошгүй. Олон жилийн турш оросууд хажуудах агентуудаар нь дамжуулан Засагт ханы хийж ирсэн ажил, хийхээр төлөвлөсөн зүйлээ нэн амжилттайгаар хэрэгжүүлдэг, стратегич бодлоготонг нь мэддэг тул хөнөөхөөр яаран хөдөлсөн нь харагддаг. Хардахад В.Л.Котвич монголоос буцахаасаа өмнө Засагт хан Д.Содномравданг цааш харуулж байж, оростоо буцсан байж болзошгүй. Өвөрмонголоо нэгтгэж авахаар таван замын цэрэг оруулахгүй байлгах, Нэгдмэл Монгол Улс байгуулахаас сэрэмжилсэн бололтой байдаг. Энэ нь В.Л.Котвичийн монголоос буцаж орост очоод эзэн хаандаа өргөсөн айлтгал бичгээс хойш Хаант Оросын монголын талаарх бодлогод үндсэн өөрчлөлт гарч Өөрийн улсын хил дээр цэргийн хувьд хүчирхэг улсыг батжуулан бэхжүүлэхгүй байх бодлого баримтлах болсон. Түүнчлэн Монголын Таван замын их цэрэг хөх нуур, өвөрмонголд орсон явдалтай холбогдуулан '''''[[II Николай|II Николай эзэн хаан]] "Монголын империализм сэргэж байна гэж хөмсөг зангидан удаа дараа хэлдэг байжээ"''''' гэсэн мэдээ тэмдэглэгдсэн байдаг. Николай эзэн хаан ханхүү байхдаа Сибирээр дамжин Японд айлчлахдаа Буриад монгол, халхын Сэцэн хан аймгаар аялсан байдаг тул монголын түүхийн талаар өргөн мэдлэгтэй байсан. Түүнчлэн Оросын Хаант улсын Гадаад хэргийн яамны сайд Сазановын Германы Элчинтэй хийсэн уулзалтын тэмдэглэлд “… '''“… угтаа монголчуудын хүссэн шиг ‚ивээл хамгаалал‘-д авах асуудал яригдаагүй. Орос улс шинэ ачаа үүрмээргүй байна.'''“ гэсэн аж. Тэгээд Сайд Сазонов Оросын албатууд Монголд газар авах боломжтой болно гэдгийг тэр онцолсон байна. Ярианы төгсгөлд тэр Петербургт монгол ноёдын төлөөлөгчид ирэх гэж байгааг хэлж. Эцэст нь: '''"Тэр''' '''монгол ноёд”-той улс төр ярихгүй. Бэлэг, амттан л өгнө.“''' гэж Сазоновын хэлснийг Германы элч төлөөлөгч нямбайлан тэмдэглэж авсан байв. '''''Германы эзэн хаан II Вейлхелм 1910 оны 7 сард “Монгол орон тусгаар тогтнолоо зарлаж, Орос, Хятадын дундах жийргэвч улс болох нь Оросын ашиг сонирхолд нийцнэ. Харин Оросын хаант улс өөртөө "Монголыг нэгтгэх“ нь Янцзе (Jangtse)-гийн гэрээг зөрчиж буй хэрэг гэж Германы Эзэн хаан үзэж буй бөгөөд тэр тохиолдолд Британийн ашиг сонирхолд ч аюул заналхийлэх болно гэж протоколд тэмдэглэсэн байдаг.''''' Энэхүү мэдэгдэлийн дараа Оросын Гадаад явдлын яамны сайд Сазонов: '''"Монгол орон тусгаар тогтнолоо зарлаж, Орос, Хятадын дундах жийргэвч улс болох нь Оросын ашиг сонирхолд нийцнэ”''' гэсэн тухай мэдээ сонинд гарсан байдаг'''.''' Ийнхүү Монголын асуудал их гүрнүүдийн анхаарлын төвд ямагт байсаар ирсэн бөгөөд хүчний тэнцвэрээр аль нэг улсад нэгтгэдэхгүй тусгаар улсаа тунхаглах боломж олдсон байна. Оросын шинжлэх ухааны академийн Хүн судлал, угсаатны зүйн Хүрээлэн /Кунсткамер/-гийн сан хөмрөгт хадгалагдаж буй Клеменц.Д.А. 1893-1894 онд авсан Засагт хан, түүний гэр бүлийнхний фото зургууд байдаг. Засагт хан Д.Содномравдангийн дээр дурдсан том гүрнүүдийн эрх ашгийг Нэгдсэн Монголоо тусгаарлахад татан оролцуулсан бүс нутгийн томоохон тоглогч болж явуулсан олон талт ажиллагаа, өргөн цар хүрээтэйгээр хөдөлсөн бодлого, үйл ажиллагааг хэр баргийн хүн хийж чадахааргүй. Тэрээр далайцтай алсын бодлоготон дээдэс байсан нь харагддаг бөгөөд хэрэв улсын хаан болсон бол илүү ихийг бүтээх байсан болов уу. Гэхдээ түүхэнд хэрэв ээ гэж үгүй билээ. = '''<u><small>Монголын тэргүүлэгч хан, их ноёд дээдсийн хорлогдсон нь</small></u>''' = <u>Түүхийн тэр эгзэгтэй цаг хугацаанд монголын тэргүүлэгч зонхилогч ханууд, их ноёд дээдэс 7 жилийн дотор цөм нэн сэжигтэйгээр хор ууж, бусдад алагдаж, амь эрсдсэн нь анхаарал татдаг.</u> <u>Тухайлбал, Түшээт хан Дэмчигдоржийн Дашням '''1912 оны 2 сарын 14-нд''', Засагт хан Доржпаламын Содномравдан '''1912 оны 5 сарын 8-нд''', Гадаад яамны дэд сайд Нягт билэгт Да лам Равдан '''1913 оны 9 сард''', Бүгд ерөнхийлөн захирах яамны дэд сайд, Ерөнхий сайдын орлогч Өвөр Монголын Бинт хошой Чин ван Б.Гончигсүрэн '''1914 оны 4 сарын 20-нд''', Цэргийн яамны тэргүүн сайд Эрдэнэ далай ван В.Гомбосүрэн '''1914 оны 5 сарын 5-нд''', Дотоод яамны тэргүүн сайд Да лам Г.Цэрэнчимэд '''1914 оны 5 сарын 7-нд''', Гадаад яамны тэргүүн сайд Эрдэнэ дайчин хошой чин ван М.Ханддорж '''1915 оны 2 дугаар сарын 9-нд''', Сангийн яамны тэргүүн сайд Түшээт жүн ван Г.Чагдаржав '''1915 оны 7 сарын 16-нд''', Ерөнхий сайд Сайн ноён хан Т.Намнансүрэн '''1919 оны 4 сарын 20-нд''', мөн Ерөнхий сайд бөгөөд Дотоод явдлын яамны тэргүүн сайд, Эрдэнэ Шанзудба Г.Бадамдорж '''1919 оны 7 дугаар сарын 11-нд''' хорлогдсон. Эдгээр төрийн гол ноён нуруу болсон хүмүүс 27-50 насандаа нэн сэжигтэйгээр амь нас нь хохирчээ.</u> Ерөнхий сайд Эрдэнэ Шанзудба Г.Бадамдорж 1919 оны 7 дугаар сард нас барсан бөгөөд Чэн И-ийн 64 зүйлт гэрээний төслийг нь хэлэлцэж байна гэж цаг хожиж сунжируулж байснаас бусад урвагч ноёдод адлуулан хавчигдсан мэт байдаг. Харин түүнийг насан эцэслэснээс хойш буюу 1919 оны 11 сарын 19-ны өдөр Дундад иргэн улсын генерал Сүй Шүжан цэрэглэн орж ирж Монголын автономыг устгаж, Түшээт хангийн Дархан хошой чин ван Намжилдэндэвийн Пунцагцэрэн, Гадаад хэргийн сайд, гүн Б.Цэрэндорж нарын монгол урвагч ноёдоор Улсын Дээд хурлаар баталгаажуулсан байдаг. 1919 онд Гадаад хэргийн сайд Б.Цэрэндорж тэргүүтэй ноёд, лам нар өөрсдийн эрх ямба, цалин пүнлүүний төлөө улсаа худалдан, тусгаар тогтнолын сүүлчийн боломж "автономит" эрхээсээ сайн дураар татгалзаж, Дундад Иргэн улсын төлөөний сайд Чэн И-гийн тулгасан 64 зүйл бүхий гэрээг батлуулахын тулд жил орчим ихээхэн хүчин чармайлт гаргажээ. Чэн И-гийн 64 зүйлт гэрээн дээр Б.Цэрэндорж нар Чэн И-тэй илтээр хуйвалдах болсон тул Ерөнхий сайд, Дотоод хэргийн яамны сайд шанзав Г.Бадамдорж элдэв шалтаг зааж, тус гэрээг гацааж эхэлсэн байдаг. Гадаад хэргийн сайд болсон Б.Цэрэндорж нарын урвагч ноёдын шахалтаас болж Ерөнхий сайд, Дотоод хэргийн яамны сайд Шанзав Г.Бадамдорж албанаас 1919 оны хавар хагас жилийн чөлөө авч, нутаг хошуундаа сууж байгаад 1919 оны 7 дугаар сарын 11-нд гэнэт нас барсан. Б.Цэрэндоржийн хувийн хүсэлтийн дагуу ийм үйл баримт болсон тухай 1919 оны 10-р сарын 21-нд Чэн Лу-гаас Бээжинд явуулсан цахилгаан утсанд энэ талаар дэлгэрэнгүй тайлбарласан байдаг. Иймэрхүү холион бантан болж байтал удалгүй Гадаад хэргийн сайд Б.Цэрэндоржийн хувийн хүсэлтийн дагуу генерал Сүй Шүжан цэрэглэн Монголд орж ирсэн. Сүй Шүжан Чэн И-гийн санал болгосон 64 зүйлт гэрээг анхнаас нь шүүмжилж байсан Бээжингийн Анфу бүлэглэлийн хүмүүсийн нэг бөгөөд Чэн И-г хөөж явуулаад өөрийн бэлдсэн Найман зүйлт гэрээг Халхын ноёд, лам нарт хүчээр тулгаж, автономитыг устгажээ. '''''Хятадын төлөөний сайд Чэн И-гийн тэмдэглэлд ”<u>Гадаад яамны тэргүүн сайд, гүн Цэрэндорж нь их шавийн харьяат бөгөөд хятад угсаатай, хятад хэл бичигт сайн, дотор газарт дотоод халуун сэтгэл байх тул Монгол ноёдыг цуглуулж ятгаваас тэд угаас Б.Цэрэндоржид итгэдэг тул Хятад лугаа нийлбээс сайн болно хэмээн лав санажээ.</u>."''''' гэж тэмдэглэсэн байдаг. Б.Цэрэндоржийг нас барсны дараа Хятадын бэлэвсрэлийн бичигт нэрийг “Цэ өвгөн Сиянсан (Ши Янь Шань)” гэсэн буй. 1919 онд [[Нийслэл хүрээ|Нийслэл хүрээнд]] сууж байсан хятадын Бүрэн эрх төлөөлөгч [[Чен-И]] ба [[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс|Олноо Өргөгдсөн Монгол Улсын]]<nowiki/>удирдлагатай хийсэн хэлэлцээний үеийн тэмдэглэлийн хэсэг [[Богд хаант Монгол улсыг хятадууд цэрэглэн эзэлсэн нь|Монголын үндэсний архивт]] хадгалагдаж байна. Тэрхүү тэмдэглэлд [[Хиагтын гэрээ|Монголын автономит төрийг]] устгасны төлөө [[Монгол|Монголын]] ноёд, том лам, хутагт нарт мөнгөн шагнал олгох асуудлыг хэлэлцсэн байх бөгөөд 138 хүний нэр, цол хэргэм болон олгох мөнгөн шагналын хэмжээг заасан жагсаалтыг үйлдсэн нь хадгалагдан үлджээ.  [[Монгол Улсын гадаад харилцаа|Үүнд: Гадаад яамны сайд]], Хичээнгүй гүн Б.Цэрэндоржид 20 мянган лан мөнгө өгнө гэх зэргээр ноёд дээдсүүдэд нийт 354 мянган лан мөнгө олгохоор заажээ. Дотоод яамны дэд сайд [[Цэрэндоржийн Ширнэндамдин|Эрдэнэ жонон ван Ширнэндамдин]] ба дэд сайд [[Да лам]] [[Да лам Пунцагдорж|Пунцагдорж]] нарт тус бүр 15 мянган лан мөнгө олгохоор заасан байна. 1920 онд Монголын ноёд лам нарын өөрийн хүсэлтээр автономит эрхийг устгасан. Сонирхолтой нь  [[Ерөнхий сайд]], Эрдэнэ шанзав Да лам [[Гончигжалцангийн Бадамдорж|Гончигжалцангийн Бадамдоржид]] 30 мянган [[лан]] мөнгө өгөхөөр тэмдэглэсэн байгаа боловч энэ тэмдэглэл гарахаас өмнө Шанзав Г.Бадамдорж 1919 оны 7 дугаар сард гэнэт нас барсан байсан. Өмнөх Ерөнхий сайд, Сайн ноён хан Т.Намнансүрэн 1918 оны дундуур хагас жилийн чөлөө авч, нутаг хошуундаа сууж байгаад Нийслэл Хүрээнд ирээд 1919 оны 4-р сарын 20-ны өдөр гэнэт нас барсан бол дараагийн Ерөнхий сайд, Дотоод хэргийн яамны сайд Шанзав Г.Бадамдорж 1919 оны хавар албанаас хагас жилийн чөлөө авч, нутаг хошуундаа сууж байгаад 1919 оны 7 дугаар сард гэнэт нас барсан. '''''Энэ хоёр Ерөнхий сайдын албанаас чөлөө авч, хорлогдсон шалтгаан нь Монголын автономит эрхийг Монголын ноёд лам нарын өөрийн хүсэлтээр устгах шахалт дарамтаас зайлсхийж, элдэв шалтаг зааж, тус гэрээг гацааж эхэлсэн тул шахагдаж, хорлогдсон байх магадлалтай юм.''''' Монголын их ноёдын үхэл 4 сарын 20-ны өдөр олон давтагдаж байгаа нь сонирхол татдаг. Монгол Улсын анхны ерөнхий сайд Намнансүрэн, анхны ерөнхий сайдын орлогч сайд Гончигсүрэн нар 4 сарын 20-нд бусдад хорлогдсон байдаг. Монголын тусгаар тогтнолоо эхлүүлсэн ихэс дээдэс ихэвчлэн 4 сарын 20-оос 5 сарын 20-ны хооронд бүгд хорлогдсон нь анхаарал татдаг. Богд хаан ч мөн 2024 оны 5 сарын 20-нд сэжигтэйгээр жанч халсан. Өнгөрсөн зуун Монгол Улсын хувьд ээдрээт он жилүүд байлаа. 1907-1945, 1954-1990, 1991-2000 онд Монгол болон түүний эргэн тойрон дахь бүс нутгийг сонирхогч гурван гүрэн байсан нь Орос/ЗХУ, Хятад, Япон байв. Эдгээр их гүрнүүдийн ашиг сонирхлын нөлөөний бодлогын хүрээнд '''хэн амьдарч, хэн хэзээ үхэхийг, хэн хаан болж, хэзээ зарц болж дуусахыг, хэн нь хэнтэйгээ хэзээ тэмцэлдэн хэмлэлдэхийг тэд л шийдэж ирсэн''' билээ. = '''<u><small>Монголын ноёд, дээдсийн хорлогдсонтой холбоотой эх сурвалжийн мэдээлэл</small></u>''' = '''1.''' [[Башлуугийн Жамсранжав|Дилав хутагт Б.Жамсранжав]] “Ариун сэтгэл авралын үндэс” номдоо ”'''''Жич: Гадаад хэргийн сайд Ба.Цэрэндоржийг зусардан дагагч олон болсноор Ерөнхий сайд Сайн ноён хан Намнансүрэн ганцаардаж, бүгдийг засан залах хүчингүй болов'''''” ... гэж бичиж үлджээ. '''2.''' Энэ үед Хүрээнд сууж асан Оросын ерөнхий консул Любагийн Бээжинд суугаа И.Коростовецид мэдэгдсэн цахилгаанд:"...'''''Хүрээний сайд нарын хооронд сүрхий хурц зөрчил байна, засгийн хамаг эрх мэдлийг Да лам тэргүүтэй'' Харчины ''хэдэн түшмэл гартаа авчээ"''''' хэмээн мэдэгдсэн байдаг. ''/1904-1906 онд Оросын Консул, 1911-1913 онд Ерөнхий консулаар [[Владимир Фёдорович Люба]] ажиллаж байгаад Хятад руу 1918 онд зугтан цагаачилж 1928 онд Харбинд нас баржээ. 1911 онд Монгол улс тусгаар тогтнолоо зарлахад [[Бээжин|Бээжинд]] сууж асан Оросын консул [[Иван Яковлевич Коростовец|Иван Коростовец]] (1862-1933) Хүрээнд ирж монголчуудтай гэрээ хийсэн байна./'' '''3.''' Нийслэл Хүрээнд Буриадын лам Агваандоржийн Оросын хаант улсын Сангийн яамны Дорнод хэлтсийн тасгийн эрхлэгч В.Котвичид бичсэн захидалдаа: "...'''''энд Да лам Дотоод хэргийн министр болоод Хайсан гүн зэрэгтэй болж, энэ хоёр их эрхтэй улс төрийн явдлыг тогтоож хаандаа юу айлтгасан түүгээр болж байна. Энэ нь бусад хаад, ноёдын сэтгэлд тун тааламжгүй юу болох нь болзошгүй гэсэн ба Да лам Хайсан хоёрыг ч олноор зөвлөн зохилдон хэлэлцэх хэрэгтэй гэснийг нь үл хэрэглэнэ"''''' хэмээн бичицгээсэн байна. '''4.''' Оросын төлөөлөгч И.Я.Коростовиц Хаант Оросын Гадаад яамны сайд С.Д.Сазановт '''''“...Да лам оростой ойртохыг эсэргүүцдэг манай хамгийн том дайсан бөгөөд биднийг Монголыг боолчлохыг эрмэлзсэн хэмээн буруутгаж байна, түүнийг засгаас зайлуулах хэрэгтэй”''''' гэж 1912 оны эцэст мэдэгдсэн байдаг. '''5.''' Улиастайд сууж байсан Оросын худалдаачин гэх А.В.Бурдуков Оросын хаант улсын Сангийн яамны Дорнод хэлтсийн тасгийн эрхлэгч В.Л.Котвичид бичсэн захидалдаа: "'''''Манай энд нам гүм байна. Да ламыг Дэжээлингийн ойролцоо чоно, нохойд хаяж өгөв. Одоо тэнд ямар нэгэн хөшөө босгож байна. Барьсных нь дараа зургийг нь авч, таньд ирүүлэхийг хичээнэ."'''''(А.В.Бурдуковоос 1914 оны 7-р сарын 31-ны өдөр Улиастайгаас В.Л.Котвичид бичсэн захидлаас...) '''6.''' Ханддорж вангийн үхлийн тухай ингэж бичсэн байна Тухайлбал: Үндэсний түүхийн архивын сан хөмрөгт: "'''''Гадаад яамнаас тэргүүн сайдын дэргэдэх түшмэл Дашдэлгэрийн мэдүүлэн ирснийг үндэслэж "харьяат засаг, сайд хошой Дайчин Чин ван М.Ханддорж энэ цагаан сарын шинийн зургааны өглөө мориноос шилмэж, ухаан мэдрэлгүй болсныг шавдан засуулсан боловч ер илаарь болж чадсангүй. Мөн өдөр морин цагт нэгэнт наснаас нөгчив'''''" гэсэн байдаг. 1915 оны 2 сарын 8-нд Түшээт хангийн Дайчин хошой чин ван Минжиддоржийн Ханддорж монголын дайснуудад хорлогдон нас барсан. Түүнийг алагдсны дараа 3 этгээдийн хэлэлцээрт орж байсан төлөөлөгчдийг Орос, Хятадын талын хүссэн хүмүүсээр сольж, гэрээний агуулга өөрчлөгдөн 1915 оны 5 сарын 25-нд байгуулсан Хиагтын гэрээ нь Монголын тусгаар тогтнолд ашиггүйгээр харамсалтайгаар эргэж байсан. '''7.''' Оросын Холбооны Улсын Буриад улсын Нийгмийн шинжлэх ухааны номын санд хадгалагдаж буй "'''Гадаад Монголын автономи ба амгалан байдлын тухай бичиг'''"-т: Манай гадаад Монголд улсыг хөгжүүлэхгүй арга мэх үүсгэн хар хятадыг өөртэйгөө дотночлон амраглуулсан ба нэр ба үнэн тангараг тэргүүтнээ умартан тэд нар улсын хулгайчид хортны нам болж, '''''манай мэргэн алдарт Засагт хаантан Содномравданг хорлон алаад''''' залуу бөгөөд баатар сүрт Түшээт хан (Дашням)-ыг бас тэр мэтээр хорлосон нь үнэхээрийн заналтай. Улсын хэрэгт маш мэргэжиж дотоод, гадаадад алдаршсан нэрт лам Цэрэнчимэд (Дотоод явдлын яамны сайд) басхүү тэр хулгайчдын гарт цаг бусаар үхэв. Бас манай Богд эзэн хааны шадар сайд, далай мэт ухаан төгөлдөр Дайчин ван (Гадаад явдлын яамны сайд Ханддорж) бас ухваргүй банди нар, эрлийз нар архиар согтоож алсныг хэн ч үл мэдэх газаргүй. Энэ мэтээр хор ерөнд ерөндөж алагдсан мэргэн төгөлдөр Түшээт ван (Сангийн сайд Чагдаржав), Бинт ван (Гончигсүрэн) Далай ван (Цэргийн яамны сайд Гомбосүрэн), жич Сахалт лам Бөхбаян ''(өвөрмонголын Хорчин аймгийн ноён Удай Засагт чин вангийн төрсөн дүү, 1911 оны хувьсгалын гол хүн)'', эдгээр цөм хорлогдсон. Манай Богд Чингис хааны язгуур үндэсний үр, маш ариун тунгалаг оюунт Сайн ноён (Намнансүрэн)-г хорлосон нь даанч өнгөргүй. Муу хоронд хамаг бие нь шарлаж өөд болов. '''''Манай халхын аль сайн тэргүүлэгчдийг алж бараад улсын хэргийг шинэтгэн шийтгэх хүнгүй болгон, хайран тул гар төрийг унагаж хамаг ардыг сарниулан, хар хятадын гажуу засгийг хүлээлгэх нь үнэн болов. Хятадаас нууцаар цалин авах банди нар, эрлийз нар манай халхын засгийн нэр сүрийг доромжилж бууруулан хошуу тамгыг хөнгөн болгон тэрхүү өөрсдийн адил язгуургүй эрлийз нарт олгож, нэр нүүрт ван, гүнгийн нэрийг шагнаж байна.'''''" гэж тэмдэглэгдсэн байна. '''8.''' [[Нийслэл хүрээ|Нийслэл хүрээнд]] сууж байсан '''хятадын Бүрэн эрх төлөөлөгч Чэн И-'''гээс 1919 оны 10-р сарын 21-нд Бээжинд явуулсан цахилгаан утасны тэмдэглэлд: ”'''''Гадаад яамны тэргүүн сайд, гүн Цэрэндорж нь их шавийн харьяат бөгөөд хятад угсаатай, хятад хэл бичигт сайн, дотор газарт дотоод халуун сэтгэл байх тул Монгол ноёдыг цуглуулж ятгаваас тэд угаас Б.Цэрэндоржид итгэдэг тул Хятад лугаа нийлбээс сайн болно хэмээн лав санажээ..'''''" гэж тэмдэглэсэн байдаг. '''9.''' 1916 оны Цагаан сараар Гадаад явдлын яамны сайд, хичээнгүй гүн Б.Цэрэндорж Хятадын бүрэн эрхэт төлөөлөгч Чен Лу-тай наргиж суухдаа, '''''Бөхбаяныг Гадаад Монголын тусгаар тогтнолын үйл явдлыг анх өдөөн эхлүүлэгч хэмээн тодорхойлж, хэрэв Хайсан, Удай, Бөхбаян нар ирээгүй бол яавч тусгаар тогтнолын хэрэг өрнөхгүй байсан юм гэж харуусан үглэж байжээ.''''' Яг тэр үед нь Ханддорж хорлогдож, Хайсан, Удай буцаагдаж байсан билээ. Сахалт лам Бөхбаян мөн урвагч дайснуудад хорлогдон, амь насаа харамсалтайгаар алджээ. '''10. Оросын хаант улсын Сангийн яамны Дорнод хэлтсийн тасгийн эрхлэгч''' '''В.Л.Котвичийн''' '''1912 оны''' '''7 дугаар сарын 14-нд буцах замдаа''' '''Оросын Гадаад харилцааны сайд Сергей Дмитриевич Сазановт бичсэн захидалдаа:''' Жамсрангийн Цэвээн гэгч орчуулагчтайгаар Их Хүрээ, Монголын төв болон Засагт ханы хүрээнд, мөн Баруун аймгуудаар явж байхдаа сүм хийдийн төлөөлөгчид, янз бүрийн давхаргын хүмүүстэй уулзаж, тэр үеийн монголын амьдрал ахуй, засаг захиргааны байгуулал, нийгмийн харилцааг ул үндэслэлтэй судалж, '''''Монголын талаарх бодлогоо''''' '''''"Өөрийн улсын хил дээр цэргийн хувьд хүчирхэг улсыг батжуулан бэхжүүлэхгүй байх"''''' гэж тодорхойлсон байдаг.11. Хаант Оросын Эрхүүгийн цэргийн тойргийн Монголын талаар хийж байсан тагнуулын мэдээлэлд: “'''''Монголын Засгийн газарт [[Оросын эзэнт гүрэн|Хаант Оросын]]<nowiki/>гурван эх сурвалж байгаа. Нэг монгол ноён, хоёр буриад түшмэл, гурав дахь нь Засагт Хааны нэг Хатан. Тэр хатан маш чухал ...'''''” гэж тэмдэглэсэн байдаг нь одоо ил болжээ. (''энэ мэдээ болон'' ''Засагт Ханы фото зургийг оросын эзэн хааны жанжин штабын ахлах офицер Газар зүйн нийгэмлэгийн судалгааны нэрийн дор монголд ирэх үедээ авсан нь Оросын архивт хадгалагдаж байна.)'' '''11.''' Д.Содномравдан Засагт ханыг хэрхэн таалал төгссөн тухай нэгэн сонирхолтой дуртгал болох, 1946 онд эргэн сэргээн байгуулсан [[Гандантэгчэнлин хийд|Гандантэгчилэн хийд]]<nowiki/>ийн хамба лам Н.Эрдэнэпил агсан дурдатгал үлдээсэн байдаг. "...'''''1912 оны хавар''''' '''''бүгдийн манлай Засагт хан таалал төгсөв. Нэг өдөр Засагт ханы харьяаны Дашчоймбол дацанд хурал хурж байсан бүх ламыг Засагт ханы бие муудсан тул аваачиж ном уншуулсан юм. Маргааш өглөө нь Засагт ханы харьяат нэгэн ламаас миний асуухад манай Хан тэнгэр болов. Богдын ордонд бараалхаж очоод тэнд хор зооглосон юм гэнэ. Тэгээд үнээний сүү уугаад тус болсонгүй нас эцэслэлээ'''''" гэж хэлсэн байдаг тухай тэмдэглэж үлдээжээ. '''12.''' Daily Telegraph сонинд "Монголын тухай" буланд Орос, Японы 1907 оны гэрээ, Нууц Конвенцын талаар Санкт Петербургээс мэдэгдсэн тухай Лондонд сууж байсан элчин сайд 1910 оны 6-р сарын 24-нд мэдээлсэн байдаг.Үүнтэй холбогдуулан '''Германы Эзэн хаан II Вильхелм: „Хятадад алдагдалтайгаар Манжийг Японоос, Монголыг Оросоос салгаж авах хэрэгтэй … хэрэв Америк, Японы хооронд мөргөлдөөн гарвал …“ хэмээн тэмдэглээд, „ Азид Орос улс Японд … дэмжлэг үзүүлэх шахаанд орвол, бусдаар бол Владивостокийг алдана, Монгол, Зүүн Сибирийг ч бас.'''“[6] гэж дүгнэсэн буй. Манжуур, Монголын тухайд тэр Япон, Орос улсууд Манжуур, Монголыг бусад улсад хаалттай болгож, Хятадаас салган бутаргаж, “нээлттэй хаалганы зарчим”-аас ухрах вий хэмээн эмээж байж. '''13. Зөвлөлт оросын''' '''Гадаад хэргийн ардын комисар Г. Чичерин''' Монгол дахь ЗХУ-ын бүрэн эрхт төлөөлөгч Никифоровт 1924 онд '''''“БНМАУ нь Хятадын суверенитетийн дор автономи байх хэлбэрийг бид тунхаглах боловч хэрэг дээрээ улс төр, эдийн засгийн байгууллын хувьд Монголыг Зөвлөлт маягийн хэлбэрт ойртуулахын тулд бид ажиллана.”''''' гэсэн заавар өгч байжээ. '''14. Засагт хан Д.Содномравдан''' маань '''“Шашин төрийн төлөө зүтгэхэд хялбарыг эрэхгүй, бэрхээс зайлахгүй, эдүгээгийн төрийн төлөө энэхүү батлан тогтоосон тангараг сахилгыг нүдний цөцгий, зүрхний тольт мэт хичээнгүйлэн хайрлана”''' гэж хэлсэн тангарагтаа үнэнчээр эх орон ард түмэндээ зүтгэжээ. = <u>'''<small>Засагт Хан аймгийн бүтэц, бүрэлдэхүүн</small>'''</u> = Халхын Эрдэнэ Бишрэлт Засагт Хан Доржпаламын Содномравдангийн үед Хантайшир уулын чуулганы Эрдэнэ Бишрэлт Засагт Хан аймаг нь 20 хошуу, 3 отогтой байв. 1912 онд Засагт хан Д.Содномравдан бээр 1724 оноос хойш өвлөгдөн ирсэн аймгийнхаа чуулганы “Заг голын Бидэрьяа нуурын чуулган” нэрийг өөрчилж өгөхийг Богд хаанд айлтгаж, “Хантайшир уулын чуулган” хэмээн өөрчлүүлж байжээ. Д.Содномравдан ханы өргөсөн бичигт Чуулган хийдэг газрыг өөрчилж өгөх тухай бус Чуулганы оноож өгсөн нэрийг өөрчилж өгөхийг хүссэн байна. Засагт хангууд өөрийн аймаг, хошууны төв Засагт ханы хүрээнд төвлөрөн суудаг байв. Засагт ханы хүрээнд Дашпэлжээлин хийд (1741) байгуулагдаж, хүн амын төвлөрөл, өмнө, баруун, зүүн, хойд этгээдийн олон хөлийн зангилаа газар байсан бөгөөд стратегийн ихээхэн ач холбогдол өндөртэй байршил бүхий газар байлаа. '''Халхын Эрдэнэ Бишрэлт Засагт Хан Аймагт''' Засаг, хошой чин ван, Засаг төрийн жүн ван – 1, Засаг, төрийн бэйл – 3 (нэг нь үе улиран жүн вангийн зэрэгтэй), Засаг, хошууны бэйс – 2 (нэг нь үе улиран бэйлийн зэрэгтэй, нэг нь үе улиран жүн вангийн зэрэгтэй, Засаг, улсын түшээ гүн – 3 (нэг нь үе улиран бэйлийн зэрэг залгамжлана) , Засаг, улсад туслагч гүн – 6 (хоёр нь үе улиран бэйлийн зэрэг залгамжлана) нэг нь үе улиран улсын түшээ гүнгийн зэрэгтэй (нэг нь үе улиран бэйсийн зэрэгтэй), Засаг, тэргүүн зэрэг тайж – 4 байв. Засагт хан аймаг нь Ахай засгийн хошуу, Мэргэн засгийн хошуу, Далай засгийн хошуу, Жалханз хутагтын шавь, Эрдэнэ дүүрэгч засгийн хошуу, Ачит засгийн хошуу, Цогтой засгийн хошуу, Ялгуусан хутагтын шавь, Сэцэн засгийн хошуу, Баатар засгийн хошуу, Эрдэнэ засгийн хошуу, Дархан засгийн хошуу, Засагт хан хошуу, Үйзэн засгийн хошуу, Дайчин засгийн хошуу, Бигэр номун ханы шавь, Илдэн засгийн хошуу, Ёст засгийн хошуу, Итгэмжит засгийн хошуу, Бишрэлт засгийн хошуу, Жонон засгийн хошуунаас бүрдэж байв. Ховд, Урианхайн хязгаарыг зарим талаар хамаарч байв. === Засагт хан аймгийн, хошуу, отгийн нэрс === * Ахай засгийн хошуу * Мэргэн засгийн хошуу * Далай засгийн хошуу * Жалханз хутагтын шавь * Эрдэнэ дүүрэгч засгийн хошуу * Ачит засгийн хошуу * Цогтой засгийн хошуу * Ялгуусан хутагтын шавь * Сэцэн засгийн хошуу * Баатар засгийн хошуу * Үйзэн засгийн хошуу * Эрдэнэ засгийн хошуу * Сүжигт засгийн хошуу * Дархан засгийн хошуу * Засагт хан хошуу * Дайчин засгийн хошуу * Бигэр номун ханы шавь * Илдэн засгийн хошуу * Ёст засгийн хошуу * Итгэмжит засгийн хошуу * Бишрэлт засгийн хошуу * Жонон засгийн хошуу * Жавзандамба хутагтын дархад шавийн гурван отог * Засагт хан аймгийн Эрдэнэ дүүрэгч засгийн хошууны Ар ширхтэн отог * Хөвсгөл нуурын урианхайн Арын хоёр сум * Засагт хан аймгийн Эрдэнэ дүүрэгч засгийн хошууны Өвөр ширхтэн отог * Хөвсгөл нуурын урианхайн Өврийн хоёр сум * Урианхайн хязгаар * Ховдын шинэ хязгаар Халхын өрнө замын Заг голын эх Бидэръяа нуурын чуулганы (Хантайшир уулын чуулган) зүүн гарын дундад хошуу буюу Засагт хан аймгийн Үйзэн засгийн хошуу нь 1918 оны хүн амын тооллогоор Өрх – 640. Эрэгтэй – 549 (үүнээс Засаг, төрийн бэйл – 1, Улсын Түшээ гүн –1, хошууны улсад туслагч гүн -1, тайж – 32, хамжлага ард – 64, лам банди – 83, сумны албат эр – 287, сул эр – 93). Эмэгтэй – 515. Нийт – 1064. =='''Гэнэтийн үхэл'''== 1912 онд Халхын 4 ханы нэг Засагт хан Д.Содномравдан хан гэнэт нас баржээ. Түүний үхлийн талаар олон яриа байдаг Тэдгээрийг дурдвал: # <u>Бас нэг ихээхэн сонирхол татах эх сурвалж бол одоо нэгэнт ил болсон Хаант Оросын Эрхүүгийн цэргийн тойргийн Монголын талаар хийж байсан тагнуулын мэдээлэлд:</u> "Монголын Засгийн газарт [[Оросын эзэнт гүрэн|Хаант Оросын]] гурван эх сурвалж байгаа. Нэг монгол ноён, хоёр буриад түшмэл, гурав дахь нь Засагт Хааны нэг Хатан. Тэр хатан маш чухал ... гэсэн байдаг. Үүнээс харахад Засагт Хааны Жамсрангийн '''Цэсрэн хатан''' оросуудын гар хөл болж, энэ нь Богдын тагнуулын албад мэдэгдэн, түүнээс шалтгаалан Засагт хан Содномравданг Хаан болох хуйвалдаан хийж [[Барнаул|байна]] гэж хардагдан сэрдэгдэх үндсийг тавьж, Богдод хорлогдох шалтгаан болсон байж болох юм. Засагт хан, Богдод хорлогдсноос хойш Засагт ханыхан Богдын төрд сүжиг буурч, Засагт ханы Үйзэн Засгийн Батын Дагвын Бат-Очир Улсын Түшээ гүн ноён (үе улиран бэйлийн зэрэгтэй) оройлон эсэргүүцэн татгалзаж, Засагт ханы Баатар вангаас бусад нь Богдын төрд нэг их идэвхийлээгүй байдаг. (''энэ мэдээ болон дээрх Ханы фото зургийг оросын эзэн хааны жанжин штабын ахлах офицер Клеменц.Д.А. Газар зүйн нийгэмлэгийн судалгааны нэрийн дор монголд ирэх үедээ авсан. Оросын архивт хадгалагдаж байна.)'' # Түүнийг хэрхэн таалал төгссөн тухай нэгэн сонирхолтой дуртгал болох, 1946 онд эргэн сэрг<nowiki/>ээн байгуулсан [[Гандантэгчэнлин хийд|Гандантэгчилэ]]<nowiki/>[[Гандантэгчэнлин хийд|н хийд]]<nowiki/>ийн хамба лам Н.Эрдэнэпил агсны дурдснаар "...1912 оны хавар Засагт хан таалал төгсөв. Нэг өдөр Засагт ханы харьяаны Дашчоймбол дацанд хурал хурж байсан бүх ламыг Засагт ханы бие муудсан тул аваачиж ном уншуулсан юм. Маргааш өглөө нь Засагт ханы харьяат нэгэн ламаас миний асуухад манай Хан тэнгэр болов. Богдын ордонд бараалхаж очоод тэнд хор зооглосон юм гэнэ. Тэгээд үнээний сүү уугаад тус болсонгүй нас эцэслэлээ" гэжээ. Хуучны хүмүүс Д.Содномравдан ханыг жуузнаас буугаад ирэхэд толгойн оройноос нь гэрэл цацарсан, гэгээн дээдэс байсан гэлцдэг. # [[Халх]]ын Эрдэнэ бишрэлт Үнэн сүжигт Оройн дээд Дархан Засагт хан Д.Содномравдан ханыг алба<nowiki/>н ёсоор улсын хаан болох эрх<nowiki/>тэй учраас [[Богд хаан]] хорлосон байх магадлалтай гэж үздэг. Тухайлбал, Д.Сүхбаатар жанжинг хорлон алсан гэх хэргээр баривчлагдсан Богд хааны оточ маарамбын Дотоодыг хамгаалахынханд баригдан өгсөн мэдүүлэгтээ бэйс Д.Сүхбаатарын судасыг барьсан үнэн бөгөөд хор өгч алсан нь үгүй. Харин Засагт хаан Содномравдан, Түшээт ван Чагдаржав, Бинт ван Гончигсүрэн, Эрдэнэ далай ван Намсрай нарт хор өгсөн нь үнэн хэмээн мэдүүлэг өгсөн нь тэмдэглэгдсэн нь байдаг. '''<u>Засагт хан Доржпаламын Содномравданы орыг түүний хүү Содномравданы Агваанцэрэн 1912-1915 залгасан</u>''' боловч удаагүй хорлогджээ. Хамгийн сүүлчийн '''<u>Эрдэнэ бишрэлт Засагт хан нь Доржпаламын ахмад хөвгүүн тойн Доржпаламын Цэрэнгомбожав (1915-1923) залгамжилжээ.</u>''' Сонирхол татах баримт нь Засагт хан Д.Содномравдан, Түшээт хан Д.Дашням нарыг хөнөөгдсний дараа балчир хөвгүүд нь хан ор сууж угсаа залгаад 2 жил хүрэлгүй бусдад хорлогдож, хоёр хангийн ах, дүү нар нь Хан ор суусан байдаг. Эндээс хоёр дээдсийн уг үндсийг оргүй таслах өш хонзон ханхалдаг. 1923 оны 10 сарын 19-ны Засгийн газрын хуралдааны дараахан '''<u>1923 оны 10 сарын 24-нд</u>''' Хантайшир уулын хошууны чуулган Хантайшир уулын Жаргалант гол гэдэг газар хуралдан, хошуундаа 11 сум шинээр байгуулж, '''<u>Хошууны даргаар</u>''' '''<u>Засагт хан</u>''' '''<u>Доржпаламын Цэрэнгомбожавын ганц хүү 8 настай Цэрэнгомбожавын Ванчинжавыг сонгож байсан</u>''' байдаг. 1912 онд Өргөөд байсан Засагт хан Д.Содномравданг учир битүүлгээр нас барахад Богд хаанаас лүндэн буулган бүх хүрээ хийдээр хойдын буянг үйлдэн хурал хурж, Засагт ханы шарилыг нутагт нь хүргэх 200 лан зардал хөрөнгийг гаргаж нутагт нь авчирч оршоосон тухай мэдээлэл бий. Юутай ч анхны Ашихай ханаас Засагт хан Д.Содномравдан, түүний хүүг хүртлэх 17 ханы олонхыг Хан Тайширын нуруунд Их Хоригт оршуулж ирсэн нь тодорхой юм. Харин их хэлмэгдүүлэлтийн өмнөхөн Арын хүрээнд тойн лам болсон сүүлчийн хан Д.Цэрэнгомбожавын ухаан самуурч байгаад бие барсанд тэмээнд ачиж, Улаангангад булсан гэдэг. Энд дурдагдсан Жаргалант гол нь аймгийн төвөөс холгүй, Хантайшир уулын ар бэлд байх Ар Гүүбариач орчимд бий. Мөн Эрдэнэ бишрэлт Засагт ханы хүрээний туурь нь ч тэнд байгаа билээ. 1938 онд Өвөр Монголын нутагт Засагт ханы угсаа залгамжлах эрхтэй хан хүү Бат гэгч хүн өөрийн шадар туслах Лодой гэдэг ламтай хамт дүрвэж очсон байсан гэх мэдээллийг Дани улсын жуулчин Хазбанди гэгч тэмдэглэн үлдээжээ. Энэ Лодой гэх ламын зурсан зураг Данийн үндэсний Музейд тавигдсан байдаг аж. Лодой ламын дуулсан Алтан богд гэгч бэсрэг уртын дууны бичлэг ч бас байна билээ. Угсаа залгамжлах эрхтэй тэр Бат гэгч хүн нь Д.Содномравданы ойр төрлийн хүн гэдэг нь ойлгомжтой. Засагт ханы Үйзэн Засгийн Батын Дагвын Бат-Очир Улсын Түшээ гүн, түүний үр хүүхдүүдийг ''(Манж чингийн үеийн Монгол жургааны монголын ноёд ван, гүнгийн угсаа, зэрэг залгах гэрийн удмын данс болон Богд хаант улсын <u>Дотоод хэргийг бүгд захиран шийтгэх яамны</u> түшмэлийн хэлтсийн олон [[ван]], [[тайж]], түшмэлийн зэрэг залгамжлах гэрийн үеийн дансанд бүртгэлтэй ноёд бөгөөд дээд өвгөд нь 1727 онд Орос-Манж чингийн Буурын гэрээг тогтооход оролцож байсан, мөн 1913 онд Монгол-Түвдийн хооронд найрамдлын гэрээг байгуулахад'' ''оролцож байсан нь түүхэн данс бүртгэлтэй. 1918 оны хүн амын тооллогод бүх гарал үүсэл нь бүртгэгдсэн.)'' Эрдэнэ бишрэлт Үнэн сүжигт Оройн дээдийн шууд удмын цагаан яст хүмүүс билээ. Баруун аймгуудын бослого толгойлсон гээд бариа тавианы үеэр том хүү хошуу захирагч, Улсад туслагч гүн Бат-Очирын Бэндэрьяа, хоёр дахь хүү тайж, хошууны Мээрэн Бат-Очирын Доржсүрэн, мөн Арын хүрээ, Гандандаржаалин хийдийн хамба лам, Агарамба-Лхарамба дунд хүү Бат-Очирын Дорлиг ''(Лхасын Цанид дацанд 7 жил сууж, Аграмбын дамжаа барьсан. Төвдийн Цанид дацангийн Цанто дансанд бүртгэлтэй. Мөн Бат-Очирын Дорлиг аграмба, лхарамба нь Монголоос анх удаа Жагарын буюу Энэтхэгийн Наландад 7 жил суралцан гүн ухааны оргилд хүрсэн гүүш байсан юм. Түүнийг монголын заяаг даасан ч гэж ярилцах нь байсан гэдэг. Түүний бүтээсэн монголын ирээдүйн бошиго Эрдэнэсийн санд өөр хөлгөн судрын нэрээр хадгалагдаж байна. Нарийвчлан судлах хэрэгтэй. (сонирхолтой нь Засагт хан аймагт Дорлиг нэртэй 5 аграмба байсан нь Цагаатгах комиссын тогтоолд байна)'', мөн хүргэн хүү тайж П.Цэрэнбалжир нарыг нь баривчилж, хөрөнгийг хурааж, цаазалсан. ''(Монгол Улсын Дээд шүүхийн 1992.01.16 улс төрийн хилс хэрэгт хэлмэгдэгчийг цагаатгасан 02, 08, 112, 126 тогтоолоос..).'' Өндөр настай болсон Батын Дагвын Бат-Очир Түшээ гүн хөвгүүдээ [[Улиастай]]д баригдаж очсоноос хойш араас нь очиж, ухаан самуурсан байдалтай удаан хугацаагаар Улиастайн шоронгийн хавьцаа байхад нутагт нь урьдын албатууд нь авчирсан гэдэг. Дагвын Бат-Очир Түшээ гүн ноёны хатан нь Даржаагийн Цэенпил (Даржаа тайжийн дунд охин), долоон хүүхэд буюу таван хүү, хоёр охин төрүүлж өсгөсөн. Дөрөв дэх охин (нэрийг мэдэхгүй, Дэндэв гэдэг хүнтэй суусан, хэлмэгдээд сураг тасарсан), тав дахь охин ноёхон Бат-Очирын Замбаг, зургаадугаар хүү тайж Бат-Очирын Өлзий-Осор, долоодугаар хүү Бат-Очирын Даваажав (яаруу даваажав) нар байлаа. Хэлмэгдүүлэлтээс болж өнгөрсөн том хүү Бат-Очирын Бэндэрьяагийн охин буюу ач охин Норовжав, мөн дунд охин Бат-Очирын Замбагын нөхөр хүргэн хүү тайж П.Цэрэнбалжирын хүү Ц.Санжмятавыг буюу зээ хүүгээ, мөн зээ охиноо өөрөө өргөж авсан. Нутаг хошуундаа "Начин Бандихай", Даншигийн начин Бат-Очирынхон хэмээн авгайлан хүндлэгддэг байсан. Хуучнаар Завхан аймгийн Жаргалан сум буюу одоогийн Говь-Алтай аймгийн Жаргалан сумын Тэйл баг-Гүзээн тэйл, Бүрэн багийн нутагт аж төрж байсан. Завханы Цагаанхайрханд бас ураг төрлүүд нь олноор байсан гэдэг ба тэдгээр хамаатан садангуудаас УИХ-ын гишүүд төрсөн байдаг. Зургаадугаар хүү Бат-Очирын Өлзий-Осор гэж нутаг орондоо төдийгүй, улс даяар цуутай мундаг том Зээрэмбэ ламтан байсан. Алтан богд хаадын тайлга (Дашинчилэн), Улаанхайрхан, Батбуянг үе удмаараа уламжлан тахидаг байсан. Засагт хан аймгаас тодорсон, хожмын үеийн (Говь-Алтай, Завхан, Баянхонгор) цуутай гэгдэх бүх гэгээнтнүүдийн багш нь байсан бөгөөд социализмын үед нууцаар бүгдээр сэм ирж мөргөдөг ном нийлдэг байсан билээ. Улиастай хотод 108 суварга босгуулсан гэгээнтнүүдийн ихэнх нь шавь нь байлаа. ''(1979 онд Далай лам Данзанжамц БНМАУ-д анх удаа айлчлан ирэхэд уулзуулсан байдаг, мөн Латимор гуайг ирэхэд уулзуулж Дилав хутагтын мэндийг уламжилсан ч гэх сул яриа бий. Мөн Төв Хороо, Улс төрийн товчооны том дарга нар ч ил далд ирж уулздаг, таалал болохын өмнөхөн 1984 онд МАХН ТХороо төвөөс өгсөн үүргийн дагуу аймгийн намын хороо, хүн эмнэлгээс тусгай үүргийн онгоцоор нарийн мэргэжлийн алдартай 2 эмч, сувилагчтай очуулж гэрт нь эмчлүүлж онцгой анхаарч байсан байдаг. Жаргалан сумынхан одоо хүртэл тэр тухай ярьдаг. Тэрхүү эмчилж байсан 2 эмч хожим монголын алдартай удам дамжсан мундаг эмч нар болсон)''. Бат-Очирын Өлзий-Осор нь насанд хүрээгүй хүүхэд байхдаа тойн лам болж Арын хүрээнд тойн лам (Засагт хан асан) Доржпаламын Цэрэнгомбожав үеэл ахынхаа гэрт амьдарч байгаад тэрээр хэцүү цагаар хавчиг үүрэг үүрч, хоёр мод тулан бадарчин болж явганаар Хүрээ орж баригдаагүй үлдсэн бөгөөд Их Хүрээний Засагт ханы харьяа мэдэлд байсан Дашчоймбол дацанд шавилан суусан. Хожим нутагтаа ирж эхнэр тавнан Гомбожавын Хөнхөртэй гэр бүл болж, зургаан хүүхэд төрүүлж өсгөсөн. Батнайрамдал нэгдэлдээ анхны тахианы аж ахуйг байгуулан эрхлэн удаа дараагийн таван жилийн гавшгайч, төрийн өндөр дээд одонгуудаар шагнагдаж өндөр нэр хүндтэй ажиллаж амьдарч байлаа. Үр хүүхдүүд нь Өлзий-Осорын Содном, Өлзий-Осорын Базаррагчаа, Өлзий-Осорын Доодиймаа, Өлзий-Осорын Дашням, Өлзий-Осорын Ичинхорлоо, Өлзий-Осорын Даариймаа нар болно. Засагт хаад Өвгөдийн минь заяа тэтгэж, Өлзий-Осор орших болтугай. ==Холбоотой мэдээлэл== *[[Засагт хан аймаг]] *[[:Ангилал:Говь-Алтай аймаг|Говь-Алтай аймаг]] * [[:Ангилал:Завхан аймаг|Завхан аймаг]] * [[Жаргалан сум]] == Эшлэл == * Ермаченко И.С. Политика маньчжурской династии Цин в Южной и Северной Монголии в XVII в. М.: Наука. Главная редакция восточной литературы, 1974 — 196 с * Козлов П. | Тибет и Монголии * The romantic story of the Mongolian Independence * LES RUSSES EN MONGOLIE * A Tour in Mongolia 1920 by Beatrix Bulstrode (Mrs. Edward Manico Gull) * История Монгольской народной республики. Изд. 3-е. — М.: Наука. Главная редакция восточной литературы, 1983 — 660 с * William Elliott Butler. ''The Mongolian legal system: contemporary legislation and documentation''. p.255 * Thomas E. Ewing, Revolution on the Chinese Frontier: Outer Mongolia in 1911, Journal of Asian History (Wiesbaden), v. 12, pp. 101–119 (1978).  (англ.) * Thomas E. Ewing. ''Between the Hammer and the Anvil. Chinese and Russian Policies in Outer Mongolia, 1911–1921''Bloomington, IN, 1980. p. 36. Tsedev, pp. 40, 46.  (англ.) * МОНГОЛ УЛСЫН ТУСГААР ТОГТНОЛЫН ЭХИЙГ ТАВЬСАН ГОЛ ЗОХИОН БАЙГУУЛАГЧ ЗАСАГТ ХАН  ДОРЖПАЛАМЫН СОДНОМРАВДАН  ЭЭДРЭЭТ ХУВЬ ЗАЯА https://unentogs.blogspot.com/2026/01/ * ''Батсайхан О.'' 2008. Монголын суулчийн эзэн хаан VIII Богд Жавзандамба. Улаанбаатар: Адмон * ''Кузьмин С. Л.'' Русско-Монгольское соглашение 1912 г. и независимость Монголии. – Вестник Московского городского педагогического университета, серия "Исторические науки", № 1, 2015, с. 80-87  (орос.) * ''History of Mongolia'', Volume 5. Mongolian Institute of History, 2003. * Bat Ochir baavain lekts 1 <nowiki>http://www.youtube.com/watch?v=twc9mF-oJow</nowiki> 08м:45с * Istoriya Tuvy [History of Tuva], v. 1, pp. 354–55. * 1913 г., октября 23. — Декларация России и Китая о признании автономии Внешней Монголии. * Batsaikhan, O. The Last King of Mongolia, Bogdo Jebtsundamba Khutuktu. Ulaanbaatar: Admon, 2008, p.293 – <nowiki>ISBN 978-99929-0-464-0</nowiki> * Нутаг орноо чөлөөлсөн нь * ҮНДЭСНИЙ ЭРХ ЧӨЛӨӨ, ТУСГААР ТОГТНОЛОО СЭРГЭЭСНИЙ БАЯРЫН ӨДӨРТ (Memento 30. Арванхоёрдугаар сар 2019 ''цахим архивт'') О.Батсайхан * Төрийн ордны танилцуулга * Монгол улсын нийгэм, эдийн засаг соёл 1911 он * Шагдарын Үнэнтөгс.  ТУСГААР ТОГТНОЛ БА АНХДУГААР ҮНДСЭН ХУУЛЬ 2008 он * Богд Хаант Монгол Улсын Төрийн Хамгаалалт (Memento 2. Аравдугаар сар 2019 ''цахим архивт'') Төрийн Тусгай Хамгаалалтын Газар. * История Эрдэни-дзу. Факсимиле рукописи / Пер. с монг., введ., комм. и прил. А.Д. Цендиной. М.: Издательская фирма «Восточная литература» РАН, 1999. — 255 с <nowiki>ISBN 5-02-018056-4</nowiki> * Лубсан Данзан. Алтан тобчи (“Золотое сказание”) / Пер. с монг., введ., комм. и прил. Н.П. Шастиной. М.: Наука. Главная редакция восточной литературы, 1973 — 439 с * Скрынникова Т. Д. Ламаистская церковь и государство. Внешняя Монголия. XVI — начало XX века. — Новосибирск.: Наука. Сиб. отд-ние, 1988. — 104 с <nowiki>ISBN 5-02-029353-9</nowiki> * Цааджин Бичиг (“Монгольское уложение”): Цинское законодательство для монголов 1627—1694 гг. Монгольский текст. Введ., транслитерация монг. текста, пер. и комм. С.Д. Дылыкова. М., 1998 * Шара туджи: Монгольская летопись XVII века. Сводный текст, пер., введ. и прим. Н.П. Шастиной. М.; Л., 1957. * ang Mu jokiyaba. Namyun, Banzaraγča mongγolčilaba. Mongγol-un qosiγu nutuγ-un temdeglel (dumda). Ündüsüten-ü keblel-ün qoriy-a. * Майский И. Современная Монголия. Иркутск, 1921. * Ц.Цэрэндорж. Засагт хан аймаг. МОНГОЛЫН ТҮҮХИЙН ТАЙЛБАР ТОЛЬ. * О.Батсайхан, З.Лонжид, О.Баяртөр, Л.Алтанзаяа. (2012). МОНГОЛЧУУД: XX-XXI зуунд Зурагт түүх. Улаанбаатар. МОНСУДАР * Г, Бадамсамбуу (2018). "Баруун Халхын хямрал хэзээ эхлэв: "Элжигинийг эвдсэн" хэрэг, түүний үр дагавар". ''Historia Mongolarum''. '''17''': 42. * "ЗАСАГТ ХАН, ХАНТАЙШИР УУЛЫН АЙМАГ, АЛТАЙ АЙМАГ, ГОВЬ-АЛТАЙ АЙМГИЙН ГАЗАР НУТГИЙН ХАМААРАЛ". Эх хувилбараас архивласан: 2020-01-29. Татаж авсан: 2022-07-28.{{Reflist}} * ang Mu jokiyaba. Namyun, Banzaraγča mongγolčilaba. Mongγol-un qosiγu nutuγ-un temdeglel (dumda). Ündüsüten-ü keblel-ün qoriy-a. * Майский И. Современная Монголия. Иркутск, 1921. * Ц.Цэрэндорж. Засагт хан аймаг. МОНГОЛЫН ТҮҮХИЙН ТАЙЛБАР ТОЛЬ. * О.Батсайхан, З.Лонжид, О.Баяртөр, Л.Алтанзаяа. (2012). МОНГОЛЧУУД: XX-XXI зуунд Зурагт түүх. Улаанбаатар. МОНСУДАР * Г, Бадамсамбуу (2018). "Баруун Халхын хямрал хэзээ эхлэв: "Элжигинийг эвдсэн" хэрэг, түүний үр дагавар". ''Historia Mongolarum''. '''17''': 42. * "ЗАСАГТ ХАН, ХАНТАЙШИР УУЛЫН АЙМАГ, АЛТАЙ АЙМАГ, ГОВЬ-АЛТАЙ АЙМГИЙН ГАЗАР НУТГИЙН ХАМААРАЛ". Эх хувилбараас архивласан: 2020-01-29. Татаж авсан: 2022-07-28 * Ц.Цэрэндорж. Засагт хан аймаг. МОНГОЛЫН ТҮҮХИЙН ТАЙЛБАР ТОЛЬ. * О.Батсайхан, З.Лонжид, О.Баяртөр, Л.Алтанзаяа. (2012). МОНГОЛЧУУД: XX-XXI зуунд Зурагт түүх. Улаанбаатар. МОНСУДАР * Шагдарын Үнэнтөгс “Төгс эрх зүйн төлөөх тэмүүлэл” 2009 он. "[[Засагт хан Содномравдан|Засагт хаан Доржпаламын Содномравдан"]] http://unentogs.blogspot.com/2013/12/blog-post_6515.html {{DEFAULTSORT:Содномравдан, Засагт хан}} [[Ангилал:19-р зууны ноёрхогч]] [[Ангилал:20-р зууны ноёрхогч]] [[Ангилал:Засагт хан]] [[Ангилал:Боржигин]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1867 онд төрсөн]] [[Ангилал:1912 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Говь-Алтай аймаг]] [[Ангилал:Жаргалан сум]] [[Ангилал:Завхан аймаг]] [[Ангилал:Цагаанхайрхан сум (Завхан)]] its4mh5nws6x3c52xyx6kto6aotg8w7 Трояны морь 0 58441 852435 846708 2026-04-06T06:45:21Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 852435 wikitext text/x-wiki == <big> Түүх</big> == '''Трояны морь''' (''[[Англи хэл|англ.]]'' '''Trojan horse''') гэсэн хэллэг нь эртний Трой (Troy) хотод болсон дайнаас гаралтай бөгөөд Грекүүд заль зохион дотроо хөндий том модон морь хийж, улмаар зэвсэглэсэн цэргүүдээ нуун эвлэрэхийн билиг тэмдэг болгон Tрой хотын үүдэнд орхиж өөрсдөө усан онгоцондоо сууж далайруу явсан дүр үзүүлсэн байдаг. Грекуудын бэлэг болгосон том морийг баярлаад хот руугаа оруулсан бөгөөд морин дотор нуугдсан цэргүүд шөнө дөлөөр гарч ирээд харуулыг устгаж хотын хаалга үүдийг нээж өөрийн далайгаас нууцаар буцаж ирсэн цэргүүдийг оруулж Трой хотыг эзэлж авсан түүхтэй. Үүнээс үүдэж нууцалсан айхтар зальтай үйлдлийг Тояагийн морь гэж нэрлэх болжээ. Энэ эртний грекийн түүхээс үндэслэн Trojan horse virus нь үүссэн бөгөөд анх 1980 оны үеэд хэд хэдэн компьютерт халдсанаар хамгийн анх илэрсэн байдаг. == Орчин үе == Зарим онлайн эх сурвалжуудаас үзэхэд анхны Trojan вирусыг хүмүүс Spy Sheriff гэх нэрээр нь илүү мэднэ гэжээ. Трояны морь нь Windows32 файлуудыг вирустүүлэх боломжтой байсан боловч хакерууд энэ вирусыг хөгжүүлсээр өдгөө хүчирхэг вирус болтлоо хөгжсөн байна. Энэхүү вирус нь дэлхий даяар нийт 1 сая гаруй компьютерт халдварлаж чаджээ. Trojan морь вирус нь хүний мэдээллийг халдаж буй хүндээ мэдэгдэлгүйгээр хулгайлж авхад зориулагдсан. Хувь хүний мэдээллийг хулгайлснаар дараа янз бүрийн зорилгоор дарамтлан мөнгө нэхэх, хувын нууцыг нь бусдад дэлгэх хүссэн файлаа нээж унших түүнийг устгах хуулж авах, хатуу дискэнд нөлөөлөх түүнийг арилгах Registry файлд єєрчлєлт оруулах мөн Backdoor программ суулгах гэх зэрэг нэгэнт вирус нэвтэрсэн бол халдагчид яг л өөрийн компьютер дээр ажилж байгаагаас ялгаагүй маш өргөн боломжийг олгодог онц ноцтой вирус юм. Trojan horse вирус нь та найдваргүй газраас тоглоом түүний update зураг жижиг файл татаж авж түүнийгээ задлаж үзэх эсвэл эзэн нь тодорхойгүй хүнээс мэйл хүлээж авч түүнийгээ нээж үзэх мөн компьютерийн IP address аар явуулах зэрэгээр таньд мэдэгдэлгүйгээр таны гэнэн хамгаалалтын мэдлэггүй байдлыг ашиглан таны компьютерт нэвтэрч ордог. Үүнээс авч үзхэд Trojan ийг энгийн нэгэн пролрам гэж хэлж болно. Орчин үеийн бараг бүх вирусны програмууд энэхүү вирусийг илрүүлж устгах чадалтай болсон. Trojan нь анх гарсан цагаас өдийг хүртэл update хийгдсээр ирсэн билээ. == Урьдчилан сэргийлэх == # Та ямар нэгэн файл татаж авж сайтдаа 100% итгэлтэй биш бол ямар нэгэн файл татаж авах хэрэггүй. Найз нөхөдөөс чин ирсэн файл байсан ч гэсэн болгоомжтой байх ёстой. # Нуугдсан файлын талаар мэдлэгтэй байх ёстой. # Автоматаар татагддаг эсвэл шууд нээгддэг файлуудаас болгоомжил. Энэ нь хэрэглэхэд амар байдагч ямар нэгэн вирус нуугдсан байх тохиолдол цөөнгүй. Жишээ Outlook и-мэйл сервер шууд нээгдэх горимийг тохируулж өгөх боломжтой байдаг. # Хэзээч өмнө нь ашиглаж үзээгүй website дээр элдэв команд бичиж өгж болохгүй. Жишээлбэл та 10000$ хожлоо та доор нэр утас зэрэг мэдээллээ үлдээнэ үү гэсэн худлаа мэйл ирэх нь цөөнгүй үүнд хэзээч итгэж болохгүй. # Зөвхөн ганц удаа шалгаад файлаа нээж үзэж болохгүй. Зарим Trojan ганц шалгалтаар илэрдэггүй. == Устгах == Нэгэнт суусан Trojan horse-ийг устгах заавар: # Trojan халдварласан файлаа олж мэдэх. Энэ Trojan файлаа олсноор вирусыг устгахад хялбар болно. Ихэвлэн Trojan тай холбоотой алдааны мэссеж нь DLL төрөлтэй байдаг. Та энэхүү алдааны мэссежийг google.com-д хуулж хайснаар EXE файлын талаар мэдэж болно # Системийн дахин ачааллыг зогсоох. Энэ алхмыг мартвал устгагдсан файл дахин сэргэх болно. # Компьютэр аа Restart хий. Restart хиисний дараа F8 товч дээр дарж safe mode оор асаана. # Add эсвэл Remove програмууд дээрээ очно. Та control panel-аасаа Trojan файлыг олж харах болно. Үүнийгээ устга. # Extension-ийг устга. Windows system дотроос устгагдсан файлын extension-ийг мөн устгах хэрэгтэй. == Төрөл == # '''Remote Access Trojan (RAT):'''Халдвар авсан машин халдагчийн бүрэн хяналтанд орох зорилготой. Ихэвчлэн masqueraded ийг ашигладаг. # '''[[:en:Data|Data]] Sending Trojan:'''Энэ Trojan horse нь keylogger ашиглан хохирогчийн нууц үг, кредит карт болон банкны мэдээлэл, IM мэдээлэл зэрэг эмзэг мэдээллийг хулгайлах зорилготой. # '''Destructive Trojan:''' Хохирогчийн компьютэр дээр байгаа data-г устгах зориулалттай. # '''Proxy Trojan:''' Халдагч хохирогчийн компьютэрийг ашиглан элдэв хууль бус үйлдэл хийх зориулалттай. # '''FTP Trojan:''' Энэ төрлийн Trojan horse нь нээлттэй байгаа port21 ийг ашиглан халдлаг хийдэг. # '''Security software disabler Trojan:''' Хохирогчийн antivirus firewall зэрэг software програмуудыг идэвхгүй болгож их хэмжээний хохирол үзүүлэх зорилготой. # '''Denial-of-Service attack Trojan:''' Хохирогчийн компьютерийг зогсоож халдагчид боломж олгох зориулалттай. <big>Энэ үндсэн 7н төрөлд багтах зарим нэгэн Trojan horse:</big> Sub 7, Back Orifice, AIDS (Trojan horse), Alureon, Beast (Trojan horse), [[:en:Christmas_Tree_EXEC|Christmas Tree EXEC]], Bifrost (Trojan horse), [[:en:Chaos_Computer_Club#Staatstrojaner|R2D2 (trojan),]] Space Eater Trojan, Tiny Banker Trojan, Trojan BackDoor.Flashback, Zlob Trojan, Ghost RAT Trojan, Backdoor Trojan horse, Twelve Tricks гэх мэт маш олон төрлийн Trojan байдаг байна. <big>Одоо эднээс заримых нь ажиллагааг дэлгэрэнгүй тайлбарлая.</big> *Space Eater Trojan: Энэ Trojan ийг хэрхэн ажилдаг мөн хийх зааврыг оруулий. Энэхүү Trojan ийг ажиллуулснаар hard disk нд root эрхээр нэвтрэх боломжийг олгоно. Ихэвчлэн C: Drive диск дээр ажилладаг. Маш хурдан ажиллах бөгөөд ажиллуулснаас хойших 1 минут тутамд hard disk нээс ойролцоогоор 1GB зайг эзэлнэ. Ийм учраас үүнийг Space eater Trojan гэж нэрлэж болох юм. C хэлэн дээр бичигддэг учир үүнийг вирусны програмууд мэдэх боломжгүй юм. Hard disk ний зайг эзэлж тэр эзэлсэн зайндаа асар их хог файл аар дүүргэх юм. Өөрөөр хэлбэл таны hard disk хэдхэн минутын дотор дүүрэх юм. Hard disk дүүрсний дараа Trojan халдагчид scan is complete гэсэн мэссэж явуулах болно. Хохирогч hard disk ээ цэвэрлэж чадахгүй байх магадлалтай учир нь дүүрсэн хог файл ууд нь .dll өргөтгөлтэй байна. .dll өргөтгөлтэй файл нь асар том хэмжээтэй учир хохирогч hard disk ээ форматлахаас өөрөөр цэвэрлэх болмжгүй юм. Space Eater Trojan ийн algoritm: [[Файл:Space eater trojan horse .jpg|alt=space eater trojan horse algoritm|thumb|space eater trojan horse algoritm]] 1. Root drive ийг хайна. 2. Root drive ийн байрлаж байгаа газараас удирдана. %systemroot%\Windows\System32 3. Үүнийгээ “spceshot.dll“ гэж нэрлэнэ. 4. Үүгээр хоосон зайг дүүртэл нь хог файл чихэх юм. 5. Hard disk дүүрсэн бол Trojan ийг зогсооно. C хэл дээрх source code ийг татаж авах.[https://web.archive.org/web/20160121194328/http://www.gohacking.com/downloads/source_codes/Space_Eater.rar www.gohacking.com/downloads/source_codes/Space_Eater.rar] Хохирогч үүнийг хэрхэн зогсоох вэ? “run” цонхноос “spceshot.dll“ гэсэн файлийн нэрийг бичиж өгж хайж олоод устгаад л гүйцээ. *[[:en:Sub7|Subseven:]] Subseven нь windows 9x platporm компьютэрийн ажиллагааруу довтолдог Trojan horse юм. Хамгын түгээмэл Trojan юм. Учир нь хакерт алсын зайнаас хохирогчийн компьютэрийг удирдах боломж олгодог. Subseven-ийг ашиглаж буй хакерт ямар ямар боломжууд үүсэх вэ? 1. Хохирогчийн компьютерийг restart хийх. 2. Хулганы товчийг урвуугаар нь ажилдаг болгох. (mouse1 mouse2 ийн байрыг солих) 3. Хохирогчийн компьютерийн микрофоныг ажиллуулах. Чагнах төхөөрөмжийн үүргийг гүйцэтгэж болно. 4. Хохирогчийн компьютерт залгагдсан видео камерыг ажиллуулж чадна. Бичлэг хийх боломжтой. 5. Дэлгэцийн өнгө болон зургыг солих мөн хохирогчийн компьютерийг унтрааж бас асааж чадна. 6. CD-ROM ийг нээж мөн хааж чадна. 7. Screenshot хийж чадна. [[Файл:Subseven2.1.5.gif|alt=Subseven програмын ажилж буй цонх|thumb|Subseven програмын ажилж буй цонх]] 8. Хувын мэдээлэл, hard disk-ний хэмжээ, үйлдлийн системийн versio, нууц үг зэрэг чухал мэдээллийг цуглуулж чадна. 9. Subseven-ний шинэ хувилбар нь хохирогчийн online ёртөнцөд эзэлж буй байр суурыг мэдэж чадхаас гадна ажиллуулж буй програмуудыг нь зогсоож чадна. 10. Камерийн хүссэн зүгтээ эргүүлж хакер хохирогчид мэдэгдэлгүйгээр түүнийг ажиглаж чадна. 11. Хакер нь бүх төрлийн нууц үг болон түлхүүр(public key private key ) үүдийг мэдэж авч чадна. Subseven-нг гурван үндсэн хэсэгт хувааж болно. A. SubSeven Server : Энэ сэрвер нь хохирогчийн компьютэр дээр заавал ажилласан байх ёстой. Ингэснээр client(хакер)-д бүрэн хянах боломжийг олгодог. B. Client : Хакер мөн өөрийн компьютэроо сэрверт холбож ажиллаж байх ёстой. C. Server Editor : Хакерт сонгож авсан хохирогчийнх нь талаарх мэдээлэл олгох интерфэйс юм. Хэрэглэгч online байвал түүнд мэйл эсвэл ICQ зурвас явуулж болно. Мөн аль нэг нээлттэй портоор дамжуулан нэвтрэх. И-мэйлээр тархдаг энэхүү Trojan нь ихэвчлэн Spam мэйл ашиглан тархсан байдаг. Энэ халдлага нь ихэвчлэн ebay-ийн PayPal онлайн төлбөрийн системийн хэрэглэгчдийг онилдог. Antivirus-ийн Sophos болон Kaspersky зэрэг байгууллагууд Paypal хэрэглэгчидэдээ энэхүү вирусын талаарх анхааруулах мэйл явуулж байсан. Paypal-аас ирж буй мэйлийн subject хэсэгт “PAYPAL.COM NEW YEAR OFFER” гэсэн зүйл бичиж өгсөн эсвэл 10% ийн хөнгөлөлт зарлалаа гэх зэргээр хуурамч мэйл ирж байна. Та мэйлийг нээж үзэн zip файлыг задалхад таныг ОХУ-ын нэгэн website-руу холбоно та өөр үйлдэл хийхээс өмнө заавал Mimail-M ийн хамгын сүүлийн үеийн вирусыг татаж авхыг танаас шаардана. Энэ програм суусан үед Mimail-M нь таны үйлдлийн системийн тохиргоог өөрчилнө. Энэ Trojan програм нь таны hard disk нээс мэйл хаягыг тань хуулж авах зорилготой. Мөн таны Paypal дээр бичиж өгсөн кредит картны дугаар болон хувийн мэдээллийг хуулж авах боломжтой. Ингэснээр таны дансны бүх мэдээллийг олж авна. Илрүүлэх Таны компьютэр халдвар авсан эсхийг мэдхийн тулд ажиллаж буй прогамынхаа жагсаалтыг харах ёстой. Энэ жагсаалтанд ямар ч сэжигтэй зүйл илрэхгүй бол таны компьютэр халдвар аваагүй гэдэгт бүрэн итгэж болохгүй. Учир нь энэхүү Trojan нь Microsoft Windows үйлдлийн системийн Alt+Ctrl+Del товч дараад гарч ирэх жагсаалтаас өөрийгөө нууж чаддаг. Иймээс илрүүлэхийн тулд нээлттэй портынхоо жагсаалтыг харах хэрэгтэй. Subseven-ийг устгах: Clean Re-installation-Хамгын найдвартай арга. Hard disk-дээ backup хийж өгөх мөн компьютэрээ порматлах арга юм. Мөн одоо үед гарч байгаа ихэнх antivirus програмууд subseven-г илрүүлж устгаж чадна. Тэдгээрийн сүүлийн хувилбаруудыг л татаж авж суулгахад болно. *[[:en:Beast_(Trojan_horse)|Beast(Trojan horse)]]: RAT(Remote Administration Tool ) төрлийн Trojan horse. 2002 онд windows үйлдлийн системүүдэд зориулагдан гарсан. Анх 2002 онд Windows XP 95 үйлдлийн системд халдаж чадсан. Энэ вирус нь client-server ашигладаг онцлогоороо маш их алдартай. Байгууллаг томоохон газруудад халдаж чададгаараа бусад Trojan оос анхдагч. Хакер ихэвслэн дараах гурван хэсэгт халддаг: 1. C:\Windows\msagent\ms****.com (Size ranging from 30KB to 49KB) 2. C:\Windows\System32\ms****.com (Size ranging from 30KB to 49KB) 3. C:\Windows\dxdgns.dll or C:\Windows\System32\dxdgns.dll (Location dependent on attacker’s choice) Вирусыг EXE файл болгож тараадаг. Жишээ нь: “explorer.exe” (Windows Explorer), “iexplore.exe” (Internet Explorer), “msnmsgr.exe” (MSN Messenger). Windows XP унтарсан үед safe mode-оор асааж вирусыг устгаж болно. Вирусыг anti- virus програм болон firewall-оор устгаж болно. *[[:en:AIDS_(Trojan_horse)|AIDS(Trojan horse )]]: AIDS нь AUTOEXEC.BAT файлыг ашиглан компьютерийн boot хийх тоог тоолдог Trojan юм. Boot ийн тоо 90 хүрхэд C disk-н дээрх бүх файлуудын нэрийг encrypt хийж нуудаг. Энэ үед хохирогч PC Cyborg Corprationd-д лецэнзээ шинэчлүүлхээр хандалт хийнэ. AIDS ийг Dr. Joseph Popp гэх хүн бүтээсэн.Popp нь Английн anti-virus ийн салбар болох New Scotland Yard ийн зовшоорэлтэйгээр баривчилсан юм. Тэрээр мөн Brixton Prison шоронд хоригдож байсан. PC Cyborg Corporation түүнд мөнгөөр AIDS ийн судалгаа хийглгэж байсан хэмээн тэрээр өөрийгөө хамгаалсан байна. AIDS Trojan нь сүүлийн хэдэн жилүүдэд шинжилгээ хийгдэж байгаа. *[[:en:Bifrost_(Trojan_horse)|Bifrost(Trojan horse):]] Bifrost нь backdoor төрлийн Trojan уудын нэг юм.Wndows95 оос Windows7 хүртэлх үйлдлийн системүүдэд зориулагдсан 10 гаруй хувилбаруудтай. Bifrost нь энгийн server, server builder мөн client backdoor програмуудыг халдагч алсаас удирдаж хохирогчдийн компьютерт халддаг. Bifrost нь server ашиглан алсаас хохирогчийн компьютэрт халддаг. Server нэгэнт компьютэрт хүссэн үедээ source кодыг ажиллуулж болно. Server суусан бол C:\Windows дээрх файлын attributes нь "Read Only" "Hidden” гэсэн 2 төлөвт орно. Жирийн хэрэглэгчид “Hidden” төлөвтэй файлыг харж болох юм. Зарим anti-virus ийн програмууд үүнийг анзааралгүй өнгөрдөг. *[[:en:Tiny_Banker_Trojan|Tiny Banker Trojan:]] Tiny Banker Trojan нь санхүүгийн байгууллагын Web хуудсанд халдах зориулалттай бүтээгдсэн вирус юм. Энэхүү вирус нь өмнө үед бүтээгдэж байсан Banker Trojans вирусээс санаа авч бүтээгдсэн бөгөөд хэмжээ нь багасч хүчин чадал нь нэмэгдсэн. Энэхүү вирус нь United States, including TD Bank, Chase, HSBC, Wells Fargo, PNC, Bank of America гэх мэт томоохон байгууллаг банкуудад нэвтэрч чадсанаара алдартай. Энэ нь хэрэглэгчдийн данс, банкны код, эмзэг өгөгдлийг хулгайлахад зориулагдсан. Tinba гэдгээр нь ч хүмүүс мэдэх энэхүү вирус нь анх 2012 онд Турк улсад мянга мянган компьютраас илэрч байсан. Zeus Trojan тай маш төстэй бөгөөд түүнийг маш сайжруулсан хувилбар нь юм. Энэхүү вирус нь маш бага зайг эзэлдэг бөгөөд энэ нь илрүүлэхэд маш бэрхшээлтэй юм. Ердөө 20KB зайг эзэлдэг энэ нь бидний мэдэх бүх Trojan аас бага хэмжээтэй юм. Банкны хэрэглэгч банкны албан ёсны website ийг ашиглах үед сүлжээний урсгалыг ажиглаж мөн packet sniffing хийх аргуудыг ашиглан ажилладаг. Энэхүү вирусаас урьдчилан сэргийлэх нэг арга нь HTTPS ийг ашиглах юм. Энэ нь ямарч хуурамч хуудасыг ачаалахгүй бөгөөд хэрэглэгч болон website ийн хооронд аюулгүй холболт тогтоодог. *[[:en:Trojan_BackDoor.Flashback|Trojan Backdoor.Flashback:]] Trojan Backdoor.Flashback нь Flashback Trojan гэж мөн нэрлэдэг бөгөөд Mac OS X үйлдлийн системтэй компьютэруудад зориулагдан бүтээгдсэн. Flashback ийг хамгын анх Intego antivirus 2011 оны 9 сард илрүүлсэн. Оросын холбооны улсын antivirus ийн компани болох Dr.Web энэхүү вирусын "BackDoor.Flashback.39" гэх хувилбар нь 600,000 гаруй компьютэрүүдэд халдварласан гэж тодорхойлсон. Dr.Web 2012 оны дөрөвдүгээр сарын эхээр халдвар авсан компьютерүүдийн 56,6 хувь нь Америкт 19,8 хувь нь Канадад 12,8 хувь нь Англид 6,1 хувь нь Австралд байгаа гэж тооцоолжээ. Trojan нь JavaScript програмчлалын хэл дээр бичигдсэн бөгөөд Mac OS нь JavaScript хэлд эмзэг. *[[:en:Zlob_trojan|Zlob Trojan:]] Хамгын анх 2005 оны сүүлээр илэрсэн бөгөөд 2006 оноос алдартай болж эхэлсэн. Суулгасны дараа Microsoft Windows popups анааруулах цонхтой ижил дэлгэц харуулдаг. Энэхүү цонх дээр дарснаар хуурамч anti-spyware компьютэрдээр татагддаг. Энэхүү татагдсан програм нь нууцаар ажилладаг. Мөн үүнийг татхад atnvrsinstall.exe гэх файл мөн татагддаг бөгөөд энэ файл нь Microsoft ийн хамгаалалтын файлтай ижил төстэй харагддаг. Zlob нь Russian Business Network эсвэл Russian origin ээс гаралтай байж магадгүй юм. * Backdoor Trojan horse: Арын хаалга гэж орчуулагдаж болох энэ Trojan нь хохирогч өөрийн компьютэрт санаандгүй үлдээсэн ан цав буюу арын хаалгаар алсын зайнаас хортой програмыг илгээдэг Trojan юм. Windows 7 хүртэлх бүхийл windows-ийн үйлдлийн системүүдэд халдварлаж чадсан. Ямар ч зүйл төгс байдаггүй үүнтэй адил ямарч хамгаалалтын систем төгс биш арын хаалга юмуу нууцаар нэвтрэх боломж заавал байдаг. Энэхүү шалтгааны улмаас энэ халдлагын төрөл нь алдартай болсоор байгаа билээ. 2016 оны 3-р сарын 27 гарсан Latest Rapid Release version revision 003 antivirus-ийн програм нь backdoor-оос хамгаалж болох хамгын найдвартай хамгаалалт юм. * [[:en:Gh0st_RAT|Ghost RAT Trojan :]] Энэ нь кибер тагнуул хийх компьютерийн програм юм. RAT- Remote Administration Tool буюу алсаас удирдах гэж орчуулагдаж болох юм. GhostNet хортой систем нь хохирогчийн мэйл хаягыг хулгайлж авж тараадаг. Ингэснээр халдвар авсан компьютерүүдээр дамжуулан сүлжээг өргөтгөдөг. Бусад Trojan horse-оос ялгагдах зүйл нь хохирогчийн компьютерийн камер болон дуу хураагчыг асаах боломжийг хакерт олгодог юм. Ингэснээрээ хохирогчийн компьютер цаашлаад тухайн компьютер байрлаж байгаа өрөөг хянах боломжтой. * [[:en:Twelve_Tricks|Twelve Tricks:]] 1990 онд анх илэрч байсан. IBM ийн MS-DOS PC DOS зэрэг үйлдлийн системүүдэд нөлөөлж чадсан Trojan horse юм. Энэ Trojan horse нь үйлдлийн систем мөн тэхник хангамжид халдварладаг. Цахилгаан тасалдахад Trojan зогсдог. Reboot хийхэд дахин ачаалладаг. Boot sector-ийн эхний 16н санаандгүйгээр тоо эсвэл тэмдэгт нэмж аажмаар файлыг өөрчилж хулгайлдаг. == Цахим холбоос == * [http://www.gohacking.com/make-trojan-horse/ Энгийн Trojan horse хийх заавар]{{Dead link|date=Дөрөвдүгээр сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://greece.mrdonn.org/trojanwar.html Trojan horse түүх] * [https://web.archive.org/web/20140315072332/http://us.macmillan.com/trojanhorse/MarkRussinovich Худалдаж авахаар ном. (Mark Russinovich)] [[Ангилал:Хөнөөлтэй програм]] j4u5afkcg5multeco8psyemnsiplz64 Зүүнгар–Чин улсын дайн 0 62540 852356 852292 2026-04-06T00:54:37Z Bayarkhangai 1129 852356 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс дайн | conflict = Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] | date = 1687–1758 | image = Pacification of the Dzungars.jpg | caption = [[Даваач]]ын [[Чин улс]]ад бууж өгсөн нь, 1756 он. | result = Чин улсын ялалт | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | territory = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] Чин улсын дагаар оров. | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Галдан бошигт хаан]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Цэвээнравдан хаан]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Галданцэрэн хаан]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Даваач]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[ Амарсанаа]] | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} [[Энх амгалан]]<br>{{flag icon|Чин улс}} Чахундорж<br>{{flag icon|Чин улс}} Абдулла Бег<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Найралт төв]]<br>{{flag icon|Чин улс}} Юэ Жончи<br>{{flag icon|Чин улс}} Фурдан<br>{{flag icon|Чин улс}} Эфу Цэрэн<br>{{flag icon|Чин улс}} Нян Гэняао<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Тэнгэр тэтгэгч]]<br>{{flag icon|Чин улс}} Мин Руй<br>{{flag icon|Чин улс}} Агуй<br>{{flag icon|Чин улс}} Эмин Ходжа }} [[Файл:Mongolia XVII.png|thumb|359x359px|'''Зүүнгарын хаант улс XVII зуун''']] '''Зүүнгарын хаант улс–Манжийн Чин улсын дайн''' нь олон арван жилийн турш үргэлжилсэн. Зүүнгарын хаант улс нь өөрийн бие даасан тусгаар байдлаа хадгалахын тулд [[Чин улс|манж чин улсын]] эсрэг Манж, Хятад болон тэдний монгол холбоотны цэрэгтэй өрнүүлсэн тэмцэл байсан юм. Уг дайны өрнөсөн нутаг нь [[Дотор Ази|Дотоод Ази]]<nowiki/>йн өргөн уудам нутаг, төв болон зүүн [[Монгол Улс|Монгол]],[[Төвөд]], Хөхнуур, дорнод Туркестаны дагууд явагдсан. Уг дайнд Чин улс ялснаар, эдгээр нутаг Чин улсын мэдэлд 1911 он хүртэл оршжээ.<ref>Намсрай., Дөрвөн Ойрадын түүх, ӨМАХХ.,1993</ref><ref>Далай Ч., Ойрад Монголын түүх, Тэргүүн боть, УБ., 2002</ref><ref>Златкин И.Я., История Джунгарского ханства, М., 1983</ref> == Өмнөтгөл == [[Файл:Receiving the surrender of the Yili.jpg|thumb|'''Или голын дэргэд болсон байлдааны зураг''']] 1368 онд [[Юань улс|Юань гүрэн]] задран унаж, Монголчууд эх нутагтаа эргэн ирж, Хятад газарт хань угсааны [[Мин улс]] байгуулагдажээ. Цаг хугацаа өнгөрөхөд, Монгол улсын задрал туйлдаа хүрч үндсэн 3 хэсэгт салсан. Эдгээр нь Баруун Монгол буюу [[Ойрад|Ойрад түмэн]], [[Халх|Ар Халхын]] 7 хошуу, Говиос өмнө орших [[Зургаан түмэн|Өмнөд Монгол]] юм. Эдгээрээс [[Ар Монгол|халх долоон хошуу]], '''өмнөд Монгол'''ыг [[Батмөнх Даян хаан|Даян хааны]] удмынхан захирч байсан. Тухайн цагт их хаад үе улиран байсан ч хүч чадал нь доройтоод [[Цахар түмэн|Чахар найман отогт]] эзэн сууж, [[Өвөр Халх|өвөр Халхын]] '''таван отог''', [[Хорчин|Хорчин түмэн]] ёс төдий захирагдаж байв. 1616 онд '''Жянжу Зүрчид'''ийн [[Айсингиоро]] овгийн [[Нурхач|Нурхачи баатар]], бүх Зүрчидийн аймгийг нэгтгэж дуусаад, [[Хэту Ала]] хотод хаан ширээнд залагдаж, улсын нэрээ [[Хожуу Алтан улс]] гэж нэрлэсэн. Энэ нь хожим улам хүчирхэгжсээр 1636 онд өмнөд Монголын 16 аймгийг нэгтгэж, [[Хаан|Монголын их хаан]] болжээ. Харин Ар Халхын 7 хошууны ноёд, Дөрвөн Ойрадын ноёд харьцангуй биеэ даасан байдалтай оршиж байв. 1636 онд Алтан улс нэрээ сольж, [[Чин улс|Их Чин улс]] гэж нэрлээд, Ар Халхыг Мин улстай хийх худалдааг хориглох хууль гаргасан. Ингээд Халхын гадаад улстай хийх худалдаа боогдож эхэлсэн. Яг энэ цагт [[Хошууд|Хошуудын]] [[Гүш хаан|Төрбайх гүүш хан]], [[Хөхнуур]], [[Амдо]]г эзлэн, [[Төвөд]]ийг ноёрхон, [[Чорос]]ын [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] Ойрадын зүүн гарын, [[Хошууд]]ын [[Очирт хан]] Ойрадын баруун гарыг захирч байсан. Улам бүр ойртож байсан Манжийн аюулаас сэргийлэх үүднээс Эрдэнэбаатар хунтайж, [[Зая бандид Намхайжамц|Зая бандида]] нарын санаачилгаар Ойрад-Монголын их чуулганыг зарлаж, [[Эрчис]]ийн '''Улаан бураа''' гэх газарт их бага 28 ноён оролцож, [[Дөчин дөрвөн хоёрын их цааз]]ыг баталжээ. 1652 онд [[Шолой сэцэн хан|Сэцэн хан Шолой]], 1655 онд [[Гомбодорж Түшээт хан|Түшээт хан Гомбодорж]] нар нас барж, тэднийг улс төрийн туршлагагүй хан хөвүүд залгамжилж, Чин улсын нөлөөнд автах болсноор энэ хуулийг хэрэгжүүлэхэд Халх, Ойрадын зүгээс бэрхшээл гарч эхэлсэн. 1650-иад онд Чоросын Эрдэнэбаатар хунтайж нас барж, Ойрадын зүүн гарын эзнээр [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]] тодорсон. Гэтэл 1670 онд [[Сэнгэ хунтайж]] алагдсан бөгөөд энэ үед түүний дүү [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] [[лам]] сахилаа хаяж, Зүүнгарын эзэн болсон. [[Галдан бошигт хаан|Галдан хунтайж]] 1676 он гэхэд бүх Ойрадыг нэгтгэж дуусаад, 1688 он хүртэл нутаг дэвсгэрээ баруун, баруун өмнөш ихээхэн тэлж, Зүүнгарын хаант улс гэж нэрлэгдэх үндэс тавигдсан. 1660-1680 оны хооронд Халхын [[Засагт хан аймаг|Засагт хан]] ба [[Түшээт хан аймаг|Түшээт хан]] нарын ноёд эрх мэдэл, албат, газар нутгийн улмаас тогтворгүй байдал гарч, тусгаар байдал нь нилээд хэврэг болжээ. Энэ үед [[Засагт хан аймаг|Засагт ханыг]] хэн залгамжлах тухайд удаан жилийн хэрүүл тэмцэл нь [[Зүүнгарын хаант улс]], [[Төвөд]], [[Чин улс]]ыг оролцуулсан үйл явдал болжээ. 1686 онд [[Далай лам]], [[Галдан бошигт хаан]] нарын санаачилгаар Халх, Зүүнгарыг эвлэрүүлэхээр Заг байдрагийн [[Хүрэн бэлчирийн чуулган]] хуралдажээ. Гэвч энэ нь үр дүнд хүрээгүй юм. Галдан бошигт өөрийн ах '''Доржжав'''т цөөн тооны цэргийг өгөөд Засагт ханы дэргэд суулгасан. Харин [[Чахундорж хан|Чахундорж]] хан цэргээр довтолж, Засагт хан, Доржжав нарыг хороожээ. Ингэснээр Галдан бошигт 3 түмэн цэргээр Халхад дайран орж түйвээснээр Халхын ноёд тайж нарыг хэд хэдэн удаа ялсан. Ингээд Халхын олон ноёд тайж нар албатаа авч зугтсаар Чин улсад 20,000 өрхийн хамт нүүн очиж амь хоргодсон байна. 1689 онд Халхын их, бага ноёд ялагдаад '''Ар Элстэй''' гэх газар чуулган хийж, Манж Чин улсад дагаар орохоор болжээ. Энэ үед Галдан бошигтод Оросын зүгээс үзүүлэх тусламж зогссон. Учир нь [[Нэрчүүгийн гэрээ]]гээр Чин улс-Орос улс хоёр хойд талын хилээ тогтоож, хэрэв Галдан бошигт Халхад довтолбол туслахгүй байх амлалт гаргуулж авсан юм. Галданы цэрэг Халхын цэргийг нэхсээр 1689 онд Олгой голд бут цохиод, 1690 онд [[Улаанбудангийн тулаан|Улаанбудангийн]] газарт Халх, Манжийн цэрэгт бүслэгдэн, арга заль хэрэглэж, оргон гарч, Хэрлэн гол руу ухран очсон. 1691 онд '''Долооннуурын чуулган'''аар Ар Халхыг Манжийн захиргаанд оруулсныг баталж, 8 хошууг 35 хошуу болгож задалжээ. Энэ үеэс эхлээд '''[[Халх-Зүүнгарын дайнууд|Халх-Зүүнгарын дайн]]''' дуусч, '''Зүүнгар-Чин улсын дайн''' эхэлсэн. == Зүүнгар-Манжийн нэгдүгээр дайн == Уг дайн нь 1690-1697 он хүртэл үргэлжилсэн. 1690 оны [[Улаанбудангийн тулаан|Улаанбудангийн]] тулалдаанд [[Галдан бошигт]] ялагдаж, ухран гарсан үйл явдлаас хойш Чин улс түүний эсрэг удаан хугацааны бэлтгэл хийж, 1696 онд 100,000 цэргийн хүчээр Монгол нутаг руу дайран оржээ. Уг цэргийн хүчийг [[Энх амгалан хаан]] өөрийн биеэр удирдаж, баруун замын 30,000 цэргийг '''[[Фиянгу жанжин]]''' удирдаж, [[Туул гол|Туул голд]] хүрээд Галданы цэрэгтэй байлдаж ялсан. Харин Энх амгалан хаан өөрийн удирдсан цэргээ авч буцсан. [[Зуунмод-Тэрэлжийн тулалдаан]]д ялагдсан Галдан бошигт зугтаж явсаар, [[Ховд гол|Ховд]] ба [[Увс нуур|Увсын]] нутагт дүрвэж очсон. 1697 оны 4 сарын 4 нд Ац Амтай гэх газар '''Галдан бошигт''' хор ууж амиа егүүтгэсэн. Үүгээр нэгдүгээр дайн өндөрлөжээ. === Зүүнгар-Манж Чингийн дайны тулалдаанууд === ==== Хотон нуурын тулалдаан. ==== 1731 оны 6-р сард Их Цэрэндондов, Бага Цэрэндондов, Дорждамба нар Галданцэрэн хааны байлдааны төлөвлөгөөний дагуу 30,000 цэрэг дайчлан Эрчис мөрнөөс Гэр уулыг өнгөрөн Богдын даваанд хүрч ирээд байлдааны журамд оров. Энэ цэрэг ангид уулархаг газар байлдахдаа шаламгай Урайнхайчууд болон Хиргисүүд байсан ба Шведийн цэргийн офицер зохион бүтээгч Ренатийн их буут цэрэг байв. Их Цэрэндондов 2000 цэрэг томилон Хүрээтийн давааг сахиулж, Манж цэргийг өдөөн дотогш оруулахаар тогтов. Ховдод сууж байсан Манжийн гол хүч болох Умард замын цэргийн жанжин Пүрдэн монголчуудын аргад орон их цэргээ дагуулан Хүрээтийн даваан дахь Зүүнгарын цэргийг устгахаар 3 замаар давшин хүрч ирэв. Зүүнгарын 2000 цэрэг Манжийн цэрэгтэй ширүүхэн тулалдахын зэрэгцээ хуурмаглан ухарсаар Богдийн даваан дахь их цэргийнхээ отолтын цагирагт хөтлөн оруулсанд Манжийн цэрэг Богдийн даваанд хүрээ буув. Маргааш нь үүр гэгээрэхээс өмнөхөн гэнэт цоорын дуу дуугарч, Зүүн гарын их цэрэг өндөр дээрээс доош бүлэн дайрч нум сум ба галт буу хэрэглэн Манжийн цэргийн байлдааны журмыг эвдсэнд цэргүүд нь тал бүр зам булаалдан зугтаж Хүрээтийн даваанд ирээд арай чамайг тогтоов. Зүүн гарын цэрэг Хүрээтийн давааны доорх Хотон нуурт Манжийн цэргийг ахин 4 талаас нь бүслэн авч хэсэглэн салгаж, 10 шахам өдөр байлдсанд Манжийн цэрэг маш их хохирол амсаж дэд жанжин Басай, Цэбина зэрэг олон жанжин тулалдааны талбарт амь үрэгдэж Пүрдэн дөнгө 2000 цэрэгтэйгээр бүслэлтийг нэвтлэн гарч Ховд дахь цэргийн хуарандаа амь зулбан зугтаж очжээ. Хотон нуурын тулалдаанд Манжийн Умард замын цэрэг үндсэндээ сөнөсөн ажээ. Энэ ялагдлын дараа Манжууд цэргийн хуарангаа Цагаансүүлд шилжүүлсэн байна. ==== Эрдэнэзуугийн байлдаан. ==== Жавзандамба хутагтийг авахаар Халхын нутагт оросн Зүүнгарын Бага Цэрэндондовын цэрэг Манжийн цэрэгтэй хэдэнтээ байлдсаар 1732 оны 7-р сарын сүүлчээр Эрдэнээзуугийн дэргэд ирэв. Гэвч Манжийн Найралт төв хаан өмнөх намар нь Жавзандамба хутагтыг Өвөрмонголын Долоннуурт шилжүүлсэн байсан тул бага Цэрэндондовын цэрэг Эрдэнэзууд хоосон газар ирснээс мэджээ. Гэтэл 8-р сарын 5-ний үүр гэгээрэхээс өмэнө Харшанч нуурын эрэгт байсан Зүүнгарын цэргийн хүрээ гэнэт Эфү Цэрэнгийн 20,000 цэргийн довтолгоонд өртөв. Бэлтгэлгүй байсан \зүүнгарын цэрэг ухран Эрдэнэзууд хүрч 2 өдөр ширүүн тулалдаан өрнөв. Бага Цэрэндондов эфү Цэрэнд манжийн туслах хүч ирэхээс болгоомжилж, удаан нүүрлэн байллахаа зогсоон цэргээ авч Хангай уулын завсраар Орхон голын дээд урсгал тийш ухрах замдаа эфү Цэрэнгийн 10 шахам удаагийн ширүүн дайралтанд өртөж 10,000 орчим цэргийн хохирол амсав. Зүүнгарын цэрэг ачаа хөсөг, адуу малаа хаяж, Манжийн цэргийг хориглоод 20000 цэргээ авч Орхон, Түй, Заг, Байдраг голуудар замжин Ойрадад буцав. ==== Ач голын байлдаан ==== Манжийн баруун замын цэрэг болон Зүүнгарын хаант улсын цэрэг Ач голд байлдсан байлдаан. 1731 оны 7-р сард Манжийн Хол дахиныг амаржуулагч жанжин Яовай Зүн Чи болон нөгөө жанжин Зай Чюн Биний удирдсан 7000 гаруй цэрэг Бархөлөөс мордон Өрөмчид ирж байлдааны бэлтгэлээ чамбайруулан бэлдэв. 7-р сарын 23-ны өдөр Манжийн цэрэг давшин Ач голд ирэхэд Зүүнгарын хэдэн зуун монгол цэрэгтэй гэнэт тулгарчээ. Удалгүй Зүүнгарын цөөн цэрэг дутаахад Манжийн цэрэг тэдний нэхэн Өрлөг гол хүрээд байтал голын цаад уулнаас Зүүнгарын 4000 морьт цэрэг гарч ирэн хоёр этгээд Луу цагас Морин цаг хүртэл ширүүн тулалдаж Манжийн цэрэг ихэд сүйрч ухран зугтаажээ. Хэрсэн чулууны байлдаан Зүүнгарын хаант улс болон Манжийн хоорондын нэгэн байлдаан. Бага Цэрэндондовын цэрэг Усанзүйлд Манжийн цэргийг цохисныхоо дараа үргэлжлүүлэн урагшлаж Хангайн нурууны баруун талаар орж Цагаансүүлийн цэргийн хуарангийн хойд талд 150 газарт байгаа Хэрсэнчулуунд цэрэг буув. 1792 оны 7-р сарын сүүлээр Манжийн эфү Цэрэн болон Манж жанжин Мардай нар 10000 шахам цэрэг авч Хэрсэнчулуунд ирээд Зүүн гарын цэрэгтэй 2 өдөр ширүүн тулалджээ. Тулалдаанд Чинван Данзандорж болон жанжин Шибуу нарын туслах цэрэг ирж амжихаас өмнө Эфү Цэрэн нарын Манж, Халхын цэргийг хялбархан дарж үргэлжлүүлэн довтлов. ==== Хөх нуурт довтолсон тулалдаанууд. ==== Бага Цэрэндондовын хүү Цэрэннамжил болон Сэвдэн тайж нар цэрэг авч Хөх нуурын баруун хойд хязгаар дахь Гасын харуулыг бүслэн цохижээ. Хөгшин Махмуд 2 замын цэргээр Хошит болон Төгрөгийн 2 их харуулыг тус тус довтлон тэнд байсан Манжийн 4000 гаруй цэргийг ихэнхийг хядаж устгаад мал унаа, эд хөрөнгө ихээхэн хэмжээгээр олзлов. Хангир голын байлдаан. ==== 1720 оны 6-р сард Манжийн Умард замын Алтайн цэрэг 2 хуваагдан Зүүнгарын хилийн зүг довтлов. Энэ хоёр замын цэргийн удирдагчид нь Чилиде болон Пүрдэн 2 жанжин тус бүр түм шахам цэрэгтэй байлаа. 7-р сарын 29-нд Манжийн цэрэг Дөрвөлжин хотын орчмын Хангир голд хүрчээ. Хангир голд сууж байсан Зүүнгарын зайсан Савдан бадаа саадыг ашиглан эсэргүүцэн тулалдсан боловч Манжийн цэрэгт давхар давхар бүслэгдсэнээс арга буюу 2000 гаруй цэргээ дагуулан бууж өгчээ. ==== ==== Хамилын байлдаан. ==== Цэвээнравдан хаан Төвдөд аян дайн хийхээр бэлтгэж байхдаа Хамилд хийсэн байлдан тагналт. Хамил болон Бархөл бол Зүүнгараас Хөхнуур болон Төвдөд цэрэг орох зайлшгүй өнгөрөх зам байсан ч тухайн үед Манжийн эрхэнд орсон байлаа. Манжийн цэргийн хүч болон сэргийлэлтийн байдлыг ойлгохын тулд Цэвээнравдан хаан нэгэн салаа цэрэг томилон Хамилыг цохихоор тогтов. 1715 оны 3-р сарын эхээр их Цэрэндондов 2000 цэрэг дагуулан Хамилын хойт хязгаарт хүрч залгуулан 5 балгасыг эзлэн Хамилыг бүсэлсэн боловч довтлолгүйгээр Манжийн цэргийн байдлыг ажиглаж байлаа. Удалгүй Манжаас Сүжюүд сэргийлэн сууж байсан манж цэрэг болон Ногоон тугийн цэргийг томилон Хамилд туслуулахаар илгээсэн бөгөөд Энх-Амгалан хаанаас зарлиг буулган Хамил, Бархөлд сэргийлэлтийг чангатгасаж, Хөхнуурт нэвтрэх боомтыг цөмийг битүүмжилсэн байна. Иймэрхүү байдлаас Цэвээнравдан хаан Хамил, Турфанаар Хөхнуурт орох төлөвлөгөөгөө хаяж өөр замаар Төвдөд аян дайн хийхээр шийдвэрлэжээ. ==== Үүдэн цөлийн байлдаан. ==== 1931 оны 8-р сард Галданцэрэн хааны зарлигаар Их, Бага Цэрэндондов нар 30,000 цэрэг дайчлан Халхын Засагт хан аймгийн хэсэг тайж нарыг чөлөөлөн авахаар Эрчисээс мордон Алтайг давж Халхын нутагт оров. Их Цэрэндондов Манжийн цэргийн бэхлэлт Ховдыг тойрон гарч Ховдын баруун өмнөх Сорви-Ологчин гэдэг газар 4000 цэрэг үлдээн сахиулж, Ховд дахь Пүрдэний дайралтаас сэргийлэв. Их цэрэг үргэлжлүүлэн урагшилж Намуудавааг давсаны дараа цэргээ хоёр хуваан Их Цэрэндондов 20,000 цэрэг авч Цагаансүүлийн өмнөх Сүх-Алдад их цэрэг буудаллаж, Бага Цэрэндондов 6000 цэрэг авч цааш яван Засагт хан аймгийн тайж нарыг дагуулж авахаар морджээ. Ховд дахь Манж жанжин Пүрдэн цэрэг гарган байлдахаас зүрхшээн бэхлэлтээ хорогдон байлаа. Цагаансүүл дэх Манж цэргийн хуаранд Зүүнгарын цэрэг орж ирснийг мэдэгдсэнд Чин Ван Шибу байлдахаас татгалзаж Туул болон Хангай уулын хавьд байсан дэд жанжин чин ван Данзандорж , жүн ван эфү Цэрэн нарт зарлигдан Зүүнгарын цэргийг цохьтугай гэж тушаав. 9-р сарын 20-нд Данзандорж болон эфү Цэрэнгийн цэрэг Үүдэнцөлд бүгэлт хийж, маргааш нь тайж Бахайд 600 цэрэг өгч Сүх-Алдад байгаа Зүүнгарын цэргийг өдөөн дагуулахаар мордуулав. Их Цэрэндондовын зарлигаар Гончогч болон Шарбаатар 3000 цэрэг авч Манжийн цэргийг нэхэмжлэн цохисоор Үүдэн цөл дахь Манж Халхын цэргийн хориглолтын байрлалд орж бүх цэргээ устгуулав. 22-д их Цэрэндондов дахин Харбаатар, Шарбаатар нараар хошууч болгон өөрийн биеэр цэрэг авч Үүдэн цөлд ирээд Манжийн цэрэгтэй ширүүхэн тулалджээ. Энэ байлдаанд Харбаатар алагдаж, Шарбаатар хүнд шархтав. Шибу цэрэг томилон туслаагүй болохоор Данзандорж шийдвэртэй хориглон байлдахаас айж, цэргээ татсанаас эфү Цэрэн ч удалгүй ялагдан, цэргээ ухраав. ==== Усанзүйлийн байлдаан ==== 1732 оны 7-р сард Галданцэрэн хааны зарлигаар бага Цэрэндондов 30000 цэрэг дайчлан Эрдэнэзууд Жавзандамба хутагтын зүг 2 замаар цэрэглэв. 2 замын цэрэг Цагаансүүл дэх Манжийн цэргийн хуарангийн баруун хойно орших Усанзүйлд нийлж хүрээ буусанд Цагаансүүл дэх Манж жанжин Шибуд цэрэг томилон угтан байлдуулав. 7-р сарын 14-нд Манжийн цэрэг Усанзүйлд Зүүнгарын цэрэгт бут цохиулан үлдсэн цэрэг нь Цагаансүүлийн хуарандаа зугтан ирэв. ==== Турфаны байлдаан ==== Манж-Зүүн гарын 2-р дайнд Манжийн цэрэг Зүүнгарын мэдлийн Турфаныг дайран цохисон байлдаан. 1720 оны 7-р сард Манжийн цэргийн сул сайд Арнан 4000 цэргийн хүчээр Турфаныг довтлов. 7-р сарын 10-нд Арнан Турфаны зүүн дэх Пэжан хотыг эзлэв. 13-нд Турфан хотыг цохисонд хотыг сахин сууж байсан бүгдийн дарга Шагжбал хэдийгээр хориглон эсэргүүцсэн боловч хоёр этгээдийн хүчний зөрүү хэтэрхий их байсанаас удалгүй бууж өгчээ. ==== Өрөмчийн байлдаан ==== Манж-Зүүн гарын 2-р дайнд 1720 оны 7-р сард Баруун хойд дахь Манжийн 2 замын цэрэг Төвдөд орсон их цэрэгтэй алс холоос хамжилцаж Зүүнгар зүгт довтолжээ. Пу Нин Ан 7000 цэрэгтэйгээр Өрөмчийг довтолсонд хотыг хамгаалан сууж байсан Цээрэд тайж цөөнөөр олныг дийлэхгүй тул харьяат олно оо авч ухарчээ. ==== Бух голын байлдаан. ==== 1720 оны 7-р сард Манжийн Сөрөхийг төвшитгэгч жанжин Яншины удирдсан Хөх нуурын нэгэн замын цэрэг Күшэй давааг даван Хар ус орчим хүрч буув. 8-р сарын 15-нд Манжийн цэрэг Бух голын хөвөөнд буудаллажээ. Шөнө дөлөөр Зүүнгарын цэрэг Манжийн цэргийн хүрээг гэнэдүүлэн дайрч хэдэн мянган цэргийг нь алж шархадуулаад орхин явжээ. 8-р сарын 20-нд Манжийн цэрэг удаа дараалан монгол цэргийн дайралтад өртөв. == Зүүнгар-Чин улсын Төвөд дэх дайн (1717-1720) == ''Гол сэдэв:'' [[Зүүнгарын монголчууд Төвөдийг байлдан эзэлсэн нь|''Зүүнгарын монголчууд Төвөдийг байлдан эзэлсэн нь'']] == Хоёр улсын хооронд энх тайван == [[Хотон нуурын тулалдаан|Манжуурын цэргүүд Хотон нуурт 1731 онд ялагдав]], гэхдээ [[Эфү Цэрэн]] дараа нь [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу]]гийн ойролцоо [[Галданцэрэн хаан|Галдан цэрэн]]г ялав. 1734 оны Зүүнгар-Чин улсын гэрээнд хоёр улс [[Алтайн нуруу]]тай хиллэдэг гэж заасан байдаг. == Зүүнгарын хаант улс мөхсөн нь (1755-1758) == [[Файл:Tuv Azi 1760 on.jpg|thumb|Төв Ази 1760 он]] 1745 онд Галданцэрэн хааныг нас барсны дараа Зүүнгарт хаан ширээний тэмцэл өрнөсөн нь Манж улсад эзлэгдэх гол шалтгаан болжээ. Тэнгэрийн тэтгэсэн хаан Илийг эзэлж [[Даваач]] хааныг барьснаар, Зүүнгарыг байлдан дагуулах зорилт шийдвэрлэгдсэн гэж үзэн, цэргээ татжээ. Гэвч [[Амарсанаа]] нар эсэргүүцэн боссон ба 1758 онд хөдөлгөөнийг цус урсган дарснаар Зүүнгарын хаант улс Манжийн эрхшээлд орж Монгол орон бүхэлдээ Манж Чин улсад эзлэгдсэн байна. Манжийн [[Тэнгэрийн тэтгэсэн хаан]] 1755-1758 онд эзлэн авсан газар нутгаа "Илбэн дагуулсан Шинэ хязгаар" ([[Шинжаан]]) хэмээн нэрийджээ. == Холбоотой мэдээлэл == * [[Галдан бошигт]] * [[Зүүнгарын хаант улс]] * [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]] * [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]] == Ашигласан материал == {{Reflist}} [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]] [[Ангилал:Монгол-Хятадын харилцаа]] [[Ангилал:Төвөдийн түүх]] [[Ангилал:Шинжааны түүх]] [[Ангилал:Чингийн дайн]] erwejxt8vlcvb9lc50ybcdd7eh5fne5 852362 852356 2026-04-06T01:24:24Z Megzer 20491 852362 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс дайн | conflict = Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] | date = 1687–1758 | image = Pacification of the Dzungars.jpg | caption = [[Даваач]]ын [[Чин улс]]ад бууж өгсөн нь, 1756 он. | result = Чин улсын ялалт | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | territory = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] Чин улсын дагаар оров. | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Галдан бошигт хаан]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Цэвээнравдан хаан]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Галданцэрэн хаан]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Даваач]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[ Амарсанаа]] | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} [[Энх амгалан]]<br>{{flag icon|Чин улс}} Чахундорж<br>{{flag icon|Чин улс}} Абдулла Бег<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Найралт төв]]<br>{{flag icon|Чин улс}} Юэ Жончи<br>{{flag icon|Чин улс}} Фурдан<br>{{flag icon|Чин улс}} Эфу Цэрэн<br>{{flag icon|Чин улс}} Нян Гэняао<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Тэнгэр тэтгэгч]]<br>{{flag icon|Чин улс}} Мин Руй<br>{{flag icon|Чин улс}} Агуй<br>{{flag icon|Чин улс}} Эмин Ходжа }} [[Файл:Mongolia XVII.png|thumb|359x359px|'''Зүүнгарын хаант улс XVII зуун''']] '''Зүүнгарын хаант улс–Манжийн Чин улсын дайн''' нь олон арван жилийн турш үргэлжилсэн. Зүүнгарын хаант улс нь өөрийн бие даасан тусгаар байдлаа хадгалахын тулд [[Чин улс|манж чин улсын]] эсрэг Манж, Хятад болон тэдний монгол холбоотны цэрэгтэй өрнүүлсэн тэмцэл байсан юм. Уг дайны өрнөсөн нутаг нь [[Дотор Ази|Дотоод Ази]]<nowiki/>йн өргөн уудам нутаг, төв болон зүүн [[Монгол Улс|Монгол]],[[Төвөд]], Хөхнуур, дорнод Туркестаны дагууд явагдсан. Уг дайнд Чин улс ялснаар, эдгээр нутаг Чин улсын мэдэлд 1911 он хүртэл оршжээ.<ref>Намсрай., Дөрвөн Ойрадын түүх, ӨМАХХ.,1993</ref><ref>Далай Ч., Ойрад Монголын түүх, Тэргүүн боть, УБ., 2002</ref><ref>Златкин И.Я., История Джунгарского ханства, М., 1983</ref> == Өмнөтгөл == [[Файл:Receiving the surrender of the Yili.jpg|thumb|'''Или голын дэргэд болсон байлдааны зураг''']] 1368 онд [[Юань улс|Юань гүрэн]] задран унаж, Монголчууд эх нутагтаа эргэн ирж, Хятад газарт хань угсааны [[Мин улс]] байгуулагдажээ. Цаг хугацаа өнгөрөхөд, Монгол улсын задрал туйлдаа хүрч үндсэн 3 хэсэгт салсан. Эдгээр нь Баруун Монгол буюу [[Ойрад|Ойрад түмэн]], [[Халх|Ар Халхын]] 7 хошуу, Говиос өмнө орших [[Зургаан түмэн|Өмнөд Монгол]] юм. Эдгээрээс [[Ар Монгол|халх долоон хошуу]], '''өмнөд Монгол'''ыг [[Батмөнх Даян хаан|Даян хааны]] удмынхан захирч байсан. Тухайн цагт их хаад үе улиран байсан ч хүч чадал нь доройтоод [[Цахар түмэн|Чахар найман отогт]] эзэн сууж, [[Өвөр Халх|өвөр Халхын]] '''таван отог''', [[Хорчин|Хорчин түмэн]] ёс төдий захирагдаж байв. 1616 онд '''Жянжу Зүрчид'''ийн [[Айсингиоро]] овгийн [[Нурхач|Нурхачи баатар]], бүх Зүрчидийн аймгийг нэгтгэж дуусаад, [[Хэту Ала]] хотод хаан ширээнд залагдаж, улсын нэрээ [[Хожуу Алтан улс]] гэж нэрлэсэн. Энэ нь хожим улам хүчирхэгжсээр 1636 онд өмнөд Монголын 16 аймгийг нэгтгэж, [[Хаан|Монголын их хаан]] болжээ. Харин Ар Халхын 7 хошууны ноёд, Дөрвөн Ойрадын ноёд харьцангуй биеэ даасан байдалтай оршиж байв. 1636 онд Алтан улс нэрээ сольж, [[Чин улс|Их Чин улс]] гэж нэрлээд, Ар Халхыг Мин улстай хийх худалдааг хориглох хууль гаргасан. Ингээд Халхын гадаад улстай хийх худалдаа боогдож эхэлсэн. Яг энэ цагт [[Хошууд|Хошуудын]] [[Гүш хаан|Төрбайх гүүш хан]], [[Хөхнуур]], [[Амдо]]г эзлэн, [[Төвөд]]ийг ноёрхон, [[Чорос]]ын [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] Ойрадын зүүн гарын, [[Хошууд]]ын [[Очирт хан]] Ойрадын баруун гарыг захирч байсан. Улам бүр ойртож байсан Манжийн аюулаас сэргийлэх үүднээс Эрдэнэбаатар хунтайж, [[Зая бандид Намхайжамц|Зая бандида]] нарын санаачилгаар Ойрад-Монголын их чуулганыг зарлаж, [[Эрчис]]ийн '''Улаан бураа''' гэх газарт их бага 28 ноён оролцож, [[Дөчин дөрвөн хоёрын их цааз]]ыг баталжээ. 1652 онд [[Шолой сэцэн хан|Сэцэн хан Шолой]], 1655 онд [[Гомбодорж Түшээт хан|Түшээт хан Гомбодорж]] нар нас барж, тэднийг улс төрийн туршлагагүй хан хөвүүд залгамжилж, Чин улсын нөлөөнд автах болсноор энэ хуулийг хэрэгжүүлэхэд Халх, Ойрадын зүгээс бэрхшээл гарч эхэлсэн. 1650-иад онд Чоросын Эрдэнэбаатар хунтайж нас барж, Ойрадын зүүн гарын эзнээр [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]] тодорсон. Гэтэл 1670 онд [[Сэнгэ хунтайж]] алагдсан бөгөөд энэ үед түүний дүү [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] [[лам]] сахилаа хаяж, Зүүнгарын эзэн болсон. [[Галдан бошигт хаан|Галдан хунтайж]] 1676 он гэхэд бүх Ойрадыг нэгтгэж дуусаад, 1688 он хүртэл нутаг дэвсгэрээ баруун, баруун өмнөш ихээхэн тэлж, Зүүнгарын хаант улс гэж нэрлэгдэх үндэс тавигдсан. 1660-1680 оны хооронд Халхын [[Засагт хан аймаг|Засагт хан]] ба [[Түшээт хан аймаг|Түшээт хан]] нарын ноёд эрх мэдэл, албат, газар нутгийн улмаас тогтворгүй байдал гарч, тусгаар байдал нь нилээд хэврэг болжээ. Энэ үед [[Засагт хан аймаг|Засагт ханыг]] хэн залгамжлах тухайд удаан жилийн хэрүүл тэмцэл нь [[Зүүнгарын хаант улс]], [[Төвөд]], [[Чин улс]]ыг оролцуулсан үйл явдал болжээ. 1686 онд [[Далай лам]], [[Галдан бошигт хаан]] нарын санаачилгаар Халх, Зүүнгарыг эвлэрүүлэхээр Заг байдрагийн [[Хүрэн бэлчирийн чуулган]] хуралдажээ. Гэвч энэ нь үр дүнд хүрээгүй юм. Галдан бошигт өөрийн ах '''Доржжав'''т цөөн тооны цэргийг өгөөд Засагт ханы дэргэд суулгасан. Харин [[Чахундорж хан|Чахундорж]] хан цэргээр довтолж, Засагт хан, Доржжав нарыг хороожээ. Ингэснээр Галдан бошигт 3 түмэн цэргээр Халхад дайран орж түйвээснээр Халхын ноёд тайж нарыг хэд хэдэн удаа ялсан. Ингээд Халхын олон ноёд тайж нар албатаа авч зугтсаар Чин улсад 20,000 өрхийн хамт нүүн очиж амь хоргодсон байна. 1689 онд Халхын их, бага ноёд ялагдаад '''Ар Элстэй''' гэх газар чуулган хийж, Манж Чин улсад дагаар орохоор болжээ. Энэ үед Галдан бошигтод Оросын зүгээс үзүүлэх тусламж зогссон. Учир нь [[Нэрчүүгийн гэрээ]]гээр Чин улс-Орос улс хоёр хойд талын хилээ тогтоож, хэрэв Галдан бошигт Халхад довтолбол туслахгүй байх амлалт гаргуулж авсан юм. Галданы цэрэг Халхын цэргийг нэхсээр 1689 онд Олгой голд бут цохиод, 1690 онд [[Улаанбудангийн тулаан|Улаанбудангийн]] газарт Халх, Манжийн цэрэгт бүслэгдэн, арга заль хэрэглэж, оргон гарч, Хэрлэн гол руу ухран очсон. 1691 онд '''Долооннуурын чуулган'''аар Ар Халхыг Манжийн захиргаанд оруулсныг баталж, 8 хошууг 35 хошуу болгож задалжээ. Энэ үеэс эхлээд '''[[Халх-Зүүнгарын дайнууд|Халх-Зүүнгарын дайн]]''' дуусч, '''Зүүнгар-Чин улсын дайн''' эхэлсэн. == Зүүнгар-Манжийн нэгдүгээр дайн == Уг дайн нь 1690-1697 он хүртэл үргэлжилсэн. 1690 оны [[Улаанбудангийн тулаан|Улаанбудангийн]] тулалдаанд [[Галдан бошигт]] ялагдаж, ухран гарсан үйл явдлаас хойш Чин улс түүний эсрэг удаан хугацааны бэлтгэл хийж, 1696 онд 100,000 цэргийн хүчээр Монгол нутаг руу дайран оржээ. Уг цэргийн хүчийг [[Энх амгалан хаан]] өөрийн биеэр удирдаж, баруун замын 30,000 цэргийг '''[[Фиянгу жанжин]]''' удирдаж, [[Туул гол|Туул голд]] хүрээд Галданы цэрэгтэй байлдаж ялсан. Харин Энх амгалан хаан өөрийн удирдсан цэргээ авч буцсан. [[Зуунмод-Тэрэлжийн тулалдаан]]д ялагдсан Галдан бошигт зугтаж явсаар, [[Ховд гол|Ховд]] ба [[Увс нуур|Увсын]] нутагт дүрвэж очсон. 1697 оны 4 сарын 4 нд Ац Амтай гэх газар '''Галдан бошигт''' хор ууж амиа егүүтгэсэн. Үүгээр нэгдүгээр дайн өндөрлөжээ. === Зүүнгар-Манж Чингийн дайны тулалдаанууд === ==== Хотон нуурын тулалдаан ==== 1731 оны 6-р сард Их Цэрэндондов, Бага Цэрэндондов, Дорждамба нар Галданцэрэн хааны байлдааны төлөвлөгөөний дагуу 30,000 цэрэг дайчлан Эрчис мөрнөөс Гэр уулыг өнгөрөн Богдын даваанд хүрч ирээд байлдааны журамд оров. Энэ цэрэг ангид уулархаг газар байлдахдаа шаламгай Урайнхайчууд болон Хиргисүүд байсан ба Шведийн цэргийн офицер зохион бүтээгч Ренатийн их буут цэрэг байв. Их Цэрэндондов 2000 цэрэг томилон Хүрээтийн давааг сахиулж, Манж цэргийг өдөөн дотогш оруулахаар тогтов. Ховдод сууж байсан Манжийн гол хүч болох Умард замын цэргийн жанжин Пүрдэн монголчуудын аргад орон их цэргээ дагуулан Хүрээтийн даваан дахь Зүүнгарын цэргийг устгахаар 3 замаар давшин хүрч ирэв. Зүүнгарын 2000 цэрэг Манжийн цэрэгтэй ширүүхэн тулалдахын зэрэгцээ хуурмаглан ухарсаар Богдийн даваан дахь их цэргийнхээ отолтын цагирагт хөтлөн оруулсанд Манжийн цэрэг Богдийн даваанд хүрээ буув. Маргааш нь үүр гэгээрэхээс өмнөхөн гэнэт цоорын дуу дуугарч, Зүүн гарын их цэрэг өндөр дээрээс доош бүлэн дайрч нум сум ба галт буу хэрэглэн Манжийн цэргийн байлдааны журмыг эвдсэнд цэргүүд нь тал бүр зам булаалдан зугтаж Хүрээтийн даваанд ирээд арай чамайг тогтоов. Зүүн гарын цэрэг Хүрээтийн давааны доорх Хотон нуурт Манжийн цэргийг ахин 4 талаас нь бүслэн авч хэсэглэн салгаж, 10 шахам өдөр байлдсанд Манжийн цэрэг маш их хохирол амсаж дэд жанжин Басай, Цэбина зэрэг олон жанжин тулалдааны талбарт амь үрэгдэж Пүрдэн дөнгө 2000 цэрэгтэйгээр бүслэлтийг нэвтлэн гарч Ховд дахь цэргийн хуарандаа амь зулбан зугтаж очжээ. Хотон нуурын тулалдаанд Манжийн Умард замын цэрэг үндсэндээ сөнөсөн ажээ. Энэ ялагдлын дараа Манжууд цэргийн хуарангаа Цагаансүүлд шилжүүлсэн байна. ==== Эрдэнэзуугийн байлдаан ==== Жавзандамба хутагтийг авахаар Халхын нутагт оросн Зүүнгарын Бага Цэрэндондовын цэрэг Манжийн цэрэгтэй хэдэнтээ байлдсаар 1732 оны 7-р сарын сүүлчээр Эрдэнээзуугийн дэргэд ирэв. Гэвч Манжийн Найралт төв хаан өмнөх намар нь Жавзандамба хутагтыг Өвөрмонголын Долоннуурт шилжүүлсэн байсан тул бага Цэрэндондовын цэрэг Эрдэнэзууд хоосон газар ирснээс мэджээ. Гэтэл 8-р сарын 5-ний үүр гэгээрэхээс өмэнө Харшанч нуурын эрэгт байсан Зүүнгарын цэргийн хүрээ гэнэт Эфү Цэрэнгийн 20,000 цэргийн довтолгоонд өртөв. Бэлтгэлгүй байсан \зүүнгарын цэрэг ухран Эрдэнэзууд хүрч 2 өдөр ширүүн тулалдаан өрнөв. Бага Цэрэндондов эфү Цэрэнд манжийн туслах хүч ирэхээс болгоомжилж, удаан нүүрлэн байллахаа зогсоон цэргээ авч Хангай уулын завсраар Орхон голын дээд урсгал тийш ухрах замдаа эфү Цэрэнгийн 10 шахам удаагийн ширүүн дайралтанд өртөж 10,000 орчим цэргийн хохирол амсав. Зүүнгарын цэрэг ачаа хөсөг, адуу малаа хаяж, Манжийн цэргийг хориглоод 20000 цэргээ авч Орхон, Түй, Заг, Байдраг голуудар замжин Ойрадад буцав. ==== Ач голын байлдаан ==== Манжийн баруун замын цэрэг болон Зүүнгарын хаант улсын цэрэг Ач голд байлдсан байлдаан. 1731 оны 7-р сард Манжийн Хол дахиныг амаржуулагч жанжин Яовай Зүн Чи болон нөгөө жанжин Зай Чюн Биний удирдсан 7000 гаруй цэрэг Бархөлөөс мордон Өрөмчид ирж байлдааны бэлтгэлээ чамбайруулан бэлдэв. 7-р сарын 23-ны өдөр Манжийн цэрэг давшин Ач голд ирэхэд Зүүнгарын хэдэн зуун монгол цэрэгтэй гэнэт тулгарчээ. Удалгүй Зүүнгарын цөөн цэрэг дутаахад Манжийн цэрэг тэдний нэхэн Өрлөг гол хүрээд байтал голын цаад уулнаас Зүүнгарын 4000 морьт цэрэг гарч ирэн хоёр этгээд Луу цагас Морин цаг хүртэл ширүүн тулалдаж Манжийн цэрэг ихэд сүйрч ухран зугтаажээ. Хэрсэн чулууны байлдаан Зүүнгарын хаант улс болон Манжийн хоорондын нэгэн байлдаан. Бага Цэрэндондовын цэрэг Усанзүйлд Манжийн цэргийг цохисныхоо дараа үргэлжлүүлэн урагшлаж Хангайн нурууны баруун талаар орж Цагаансүүлийн цэргийн хуарангийн хойд талд 150 газарт байгаа Хэрсэнчулуунд цэрэг буув. 1792 оны 7-р сарын сүүлээр Манжийн эфү Цэрэн болон Манж жанжин Мардай нар 10000 шахам цэрэг авч Хэрсэнчулуунд ирээд Зүүн гарын цэрэгтэй 2 өдөр ширүүн тулалджээ. Тулалдаанд Чинван Данзандорж болон жанжин Шибуу нарын туслах цэрэг ирж амжихаас өмнө Эфү Цэрэн нарын Манж, Халхын цэргийг хялбархан дарж үргэлжлүүлэн довтлов. ==== Хөх нуурт довтолсон тулалдаанууд ==== Бага Цэрэндондовын хүү Цэрэннамжил болон Сэвдэн тайж нар цэрэг авч Хөх нуурын баруун хойд хязгаар дахь Гасын харуулыг бүслэн цохижээ. Хөгшин Махмуд 2 замын цэргээр Хошит болон Төгрөгийн 2 их харуулыг тус тус довтлон тэнд байсан Манжийн 4000 гаруй цэргийг ихэнхийг хядаж устгаад мал унаа, эд хөрөнгө ихээхэн хэмжээгээр олзлов. Хангир голын байлдаан. 1720 оны 6-р сард Манжийн Умард замын Алтайн цэрэг 2 хуваагдан Зүүнгарын хилийн зүг довтлов. Энэ хоёр замын цэргийн удирдагчид нь Чилиде болон Пүрдэн 2 жанжин тус бүр түм шахам цэрэгтэй байлаа. 7-р сарын 29-нд Манжийн цэрэг Дөрвөлжин хотын орчмын Хангир голд хүрчээ. Хангир голд сууж байсан Зүүнгарын зайсан Савдан бадаа саадыг ашиглан эсэргүүцэн тулалдсан боловч Манжийн цэрэгт давхар давхар бүслэгдсэнээс арга буюу 2000 гаруй цэргээ дагуулан бууж өгчээ. ==== Хамилын байлдаан ==== Цэвээнравдан хаан Төвдөд аян дайн хийхээр бэлтгэж байхдаа Хамилд хийсэн байлдан тагналт. Хамил болон Бархөл бол Зүүнгараас Хөхнуур болон Төвдөд цэрэг орох зайлшгүй өнгөрөх зам байсан ч тухайн үед Манжийн эрхэнд орсон байлаа. Манжийн цэргийн хүч болон сэргийлэлтийн байдлыг ойлгохын тулд Цэвээнравдан хаан нэгэн салаа цэрэг томилон Хамилыг цохихоор тогтов. 1715 оны 3-р сарын эхээр их Цэрэндондов 2000 цэрэг дагуулан Хамилын хойт хязгаарт хүрч залгуулан 5 балгасыг эзлэн Хамилыг бүсэлсэн боловч довтлолгүйгээр Манжийн цэргийн байдлыг ажиглаж байлаа. Удалгүй Манжаас Сүжюүд сэргийлэн сууж байсан манж цэрэг болон Ногоон тугийн цэргийг томилон Хамилд туслуулахаар илгээсэн бөгөөд Энх-Амгалан хаанаас зарлиг буулган Хамил, Бархөлд сэргийлэлтийг чангатгаж, Хөхнуурт нэвтрэх боомтыг цөмийг битүүмжилсэн байна. Иймэрхүү байдлаас Цэвээнравдан хаан Хамил, Турфанаар Хөхнуурт орох төлөвлөгөөгөө хаяж өөр замаар Төвдөд аян дайн хийхээр шийдвэрлэжээ. ==== Үүдэн цөлийн байлдаан ==== 1731 оны 8-р сард Галданцэрэн хааны зарлигаар [[Их Цэрэндондов]], [[Бага Цэрэндондов]] нар 30,000 цэрэг дайчлан Халхын Засагт хан аймгийн хэсэг тайж нарыг чөлөөлөн авахаар Эрчисээс мордон Алтайг давж Халхын нутагт оров. Их Цэрэндондов Манжийн цэргийн бэхлэлт Ховдыг тойрон гарч Ховдын баруун өмнөх Сорви-Ологчин гэдэг газар 4000 цэрэг үлдээн сахиулж, Ховд дахь амбан Пүрдэний дайралтаас сэргийлэв. Их цэрэг үргэлжлүүлэн урагшилж Намуудавааг давсаны дараа цэргээ хоёр хуваан Их Цэрэндондов 20,000 цэрэг авч Цагаансүүлийн өмнөх Сүх-Алдад их цэрэг буудаллаж, Бага Цэрэндондов 6000 цэрэг авч цааш яван Засагт хан аймгийн тайж нарыг дагуулж авахаар морджээ. Ховд дахь Манж жанжин Пүрдэн цэрэг гарган байлдахаас зүрхшээн бэхлэлтээ хорогдон байлаа. Цагаансүүл дэх Манж цэргийн хуаранд Зүүнгарын цэрэг орж ирснийг мэдэгдсэнд Чин Ван Шибу байлдахаас татгалзаж Туул болон Хангай уулын хавьд байсан дэд жанжин чин ван Данзандорж , жүн ван эфү Цэрэн нарт зарлигдан Зүүнгарын цэргийг цохьтугай гэж тушаав. 9-р сарын 20-нд Данзандорж болон эфү Цэрэнгийн цэрэг Үүдэнцөлд бүгэлт хийж, маргааш нь тайж Бахайд 600 цэрэг өгч Сүх-Алдад байгаа Зүүнгарын цэргийг өдөөн дагуулахаар мордуулав. Их Цэрэндондовын зарлигаар Гончогч болон Шарбаатар 3000 цэрэг авч Манжийн цэргийг нэхэмжлэн цохисоор Үүдэн цөл дахь Манж Халхын цэргийн хориглолтын байрлалд орж бүх цэргээ устгуулав. 22-д их Цэрэндондов дахин Харбаатар, Шарбаатар нараар хошууч болгон өөрийн биеэр цэрэг авч Үүдэн цөлд ирээд Манжийн цэрэгтэй ширүүхэн тулалджээ. Энэ байлдаанд Харбаатар алагдаж, Шарбаатар хүнд шархтав. Шибу цэрэг томилон туслаагүй болохоор Данзандорж шийдвэртэй хориглон байлдахаас айж, цэргээ татсанаас эфү Цэрэн ч удалгүй ялагдан, цэргээ ухраав. ==== Усанзүйлийн байлдаан ==== 1732 оны 7-р сард Галданцэрэн хааны зарлигаар [[бага Цэрэндондов]] 30000 цэрэг дайчлан Эрдэнэзууд Жавзандамба хутагтын зүг 2 замаар цэрэглэв. 2 замын цэрэг Цагаансүүл дэх Манжийн цэргийн хуарангийн баруун хойно орших Усанзүйлд нийлж хүрээ буусанд Цагаансүүл дэх Манж жанжин Шибуд цэрэг томилон угтан байлдуулав. 7-р сарын 14-нд Манжийн цэрэг Усанзүйлд Зүүнгарын цэрэгт бут цохиулан үлдсэн цэрэг нь Цагаансүүлийн хуарандаа зугтан ирэв. ==== Турфаны байлдаан ==== Манж-Зүүн гарын 2-р дайнд Манжийн цэрэг Зүүнгарын мэдлийн Турфаныг дайран цохисон байлдаан. 1720 оны 7-р сард Манжийн цэргийн сул сайд Арнан 4000 цэргийн хүчээр Турфаныг довтлов. 7-р сарын 10-нд Арнан Турфаны зүүн дэх Пэжан хотыг эзлэв. 13-нд Турфан хотыг цохисонд хотыг сахин сууж байсан бүгдийн дарга Шагжбал хэдийгээр хориглон эсэргүүцсэн боловч хоёр этгээдийн хүчний зөрүү хэтэрхий их байсанаас удалгүй бууж өгчээ. ==== Өрөмчийн байлдаан ==== Манж-Зүүн гарын 2-р дайнд 1720 оны 7-р сард Баруун хойд дахь Манжийн 2 замын цэрэг Төвдөд орсон их цэрэгтэй алс холоос хамжилцаж Зүүнгар зүгт довтолжээ. Пу Нин Ан 7000 цэрэгтэйгээр Өрөмчийг довтолсонд хотыг хамгаалан сууж байсан Цээрэд тайж цөөнөөр олныг дийлэхгүй тул харьяат олоноо авч ухарчээ. ==== Бух голын байлдаан ==== 1720 оны 7-р сард Манжийн Сөрөхийг төвшитгэгч жанжин Яншины удирдсан Хөх нуурын нэгэн замын цэрэг Күшэй давааг даван Хар ус орчим хүрч буув. 8-р сарын 15-нд Манжийн цэрэг Бух голын хөвөөнд буудаллажээ. Шөнө дөлөөр Зүүнгарын цэрэг Манжийн цэргийн хүрээг гэнэдүүлэн дайрч хэдэн мянган цэргийг нь алж шархадуулаад орхин явжээ. 8-р сарын 20-нд Манжийн цэрэг удаа дараалан монгол цэргийн дайралтад өртөв. == Зүүнгар-Чин улсын Төвөд дэх дайн (1717-1720) == ''Гол сэдэв:'' [[Зүүнгарын монголчууд Төвөдийг байлдан эзэлсэн нь|''Зүүнгарын монголчууд Төвөдийг байлдан эзэлсэн нь'']] == Хоёр улсын хооронд энх тайван == [[Хотон нуурын тулалдаан|Манжуурын цэргүүд Хотон нуурт 1731 онд ялагдав]], гэхдээ [[Эфү Цэрэн]] дараа нь [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу]]гийн ойролцоо [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]]г ялав. 1734 оны Зүүнгар-Чин улсын гэрээнд хоёр улс [[Алтайн нуруу]]тай хиллэдэг гэж заасан байдаг. == Зүүнгарын хаант улс мөхсөн нь (1755-1758) == [[Файл:Tuv Azi 1760 on.jpg|thumb|Төв Ази 1760 он]] 1745 онд Галданцэрэн хааныг нас барсны дараа Зүүнгарт хаан ширээний тэмцэл өрнөсөн нь Манж улсад эзлэгдэх гол шалтгаан болжээ. Тэнгэрийн тэтгэсэн хаан Илийг эзэлж [[Даваач]] хааныг барьснаар, Зүүнгарыг байлдан дагуулах зорилт шийдвэрлэгдсэн гэж үзэн, цэргээ татжээ. Гэвч [[Амарсанаа]] нар эсэргүүцэн боссон ба 1758 онд хөдөлгөөнийг цус урсган дарснаар Зүүнгарын хаант улс Манжийн эрхшээлд орж Монгол орон бүхэлдээ Манж Чин улсад эзлэгдсэн байна. Манжийн [[Тэнгэрийн тэтгэсэн хаан]] 1755-1758 онд эзлэн авсан газар нутгаа "Илбэн дагуулсан Шинэ хязгаар" ([[Шинжаан]]) хэмээн нэрийджээ. == Холбоотой мэдээлэл == * [[Галдан бошигт]] * [[Зүүнгарын хаант улс]] * [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]] * [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]] == Ашигласан материал == {{Reflist}} [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]] [[Ангилал:Монгол-Хятадын харилцаа]] [[Ангилал:Төвөдийн түүх]] [[Ангилал:Шинжааны түүх]] [[Ангилал:Чингийн дайн]] epvbbhm6s9ev9n1yg8bt0m384n5qrnl Опел Виваро 0 63298 852343 765138 2026-04-05T18:33:53Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 852343 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс ачааны тэрэгний залгамж үе |Marke = Опел |Modell = Виваро |Hersteller = [[Опел]] |Bezeichnung = |von = 2001 |bis = өнөөдөр |Vorgänger = [[Опел Арена]] |Nachfolger = байхгүй |ähnlich = }} '''Опел Виваро''' нь [[Опел|Опел маркийн]] [[жижиг транспортер]] болон [[микро автобус]] ба түүнийг 2001 оноос эхлэн [[Опел Арена]]гийн залгамж загвар болгон үйлдвэрлэж байна. == Виваро A (2001–2014) == {{Инфобокс ачааны тэрэгний залгамж үе 2 |Generation = Виваро A |Bild = Opel Vivaro Bus.jpg |Bild zeigt = Опел Виваро микро автобус (2001–2006) |von = 2001 |bis = 2014 |Bauformen = [[Хайрцган тэрэг]], [[тэвштэй ачааны тэрэг]], [[микро автобус]] |Motoren = [[Отто хөдөлгүүр]]:<br>2,0 литр<br>(86–88 кВт)<br>[[дизель хөдөлгүүр]]:<br>1,9–2,5 литр<br>(60–107 кВт) |Länge = 4782–5182 |Breite = 1870–1980 |Höhe = 1940–2497 |Radstand = 3098–3498 |Gewicht = 0,84–0,985 |Gewicht2 = 2,76–2,96 }} 2001 оны нэгдүгээр сард Виварогийн үйлдвэрлэлийг эхэлсэн нь хуучны загвар болох Аренагийн төгсгөл байв. Үйлдвэрээс дотоод зохион байгуулалтаас хамааралтайгаар Виварогийн нийлүүлэлтийн хугацаа нь оройтон эхнийхээ тэргийг 2001 оны есдүгээр сард нийлүүлжээ.<ref name="amazon.de">[http://www.amazon.de/Opel-Fahrzeug-Chronik-1991-2012-Eckart-Bartels/dp/3861336669/ref=sr_1_3?ie=UTF8&qid=1419203078&sr=8-3&keywords=opel+chronik Opel: Fahrzeug-Chronik Band 3: 1991–2012, S. 100–103]</ref> [[Опел Мовано|Мовано]]гийн адилаар Виваро нь Опел болон [[Рено]]-[[Ниссан]]ы хамтын бүтээгдэхүүн юм. Виварогийн адил загварууд буюу [[Рено]]-[[Ниссан]]ы загваруудыг [[Рено Трафик]], [[Ниссан Примастар]] гэж нэрлэдэг. Рено Трафик II-г 2001 оны зун шинээр танилцуулсны дараа Рено Трафик II, болон Виваро нь 2002 онс шилдэг вэн загвараар шалгарсан байна. 2006 оны долоодугаар сард Виварод бага зэргийн загварын сайжруулалт хийсэн ба үүний хүрээнд хөдөлгүүрүүдийг бас бүгдийг солижээ. 2014 оны долоодугаар сард Виваро А-н үйлдвэрлэлтийг зогсоов. ===Хөдөлгүүр болон их биеийн хийц=== Виварог дараах хөдөлгүүрүүдтэйгээр санал болгожээ: {| class="prettytable" |- class="hintergrundfarbe5" valign="top" ! Загвар || Эзэлхүүн || Чадал ||Эргэлтийн момент || Түлшний хэрэглээ хосолсон<br/> (л/100&nbsp;км)|| Үйлдвэрлэсэн хугацаа |- |colspan="6" align="center" bgcolor=#C0C0C0| '''Бензин''' |- | 2.0 Ecotec || 1998&nbsp;см³ || 86&nbsp;кВт (117 м.х.) 4700 мин<sup>−1</sup>-д|| 186 Нм 3750/мин|| 10,6||07/2006–11/2011 |- | 2.0 16V || 1998&nbsp;см³ || 88&nbsp;кВт (120 м.х.) 4750 мин<sup>−1</sup>-д|| 190 Нм 3750/мин|| 10,8||01/2001–07/2006 |- |colspan="6" align="center" bgcolor=#C0C0C0| '''Дизель''' |- | 1.9 DI ([[Шууд тоосруулалт|CDTI]])<sup>1</sup> || 1870&nbsp;см³ || 60&nbsp;кВт (82 м.х.) 3500 мин<sup>−1</sup>-д|| 190 Нм / 2000/мин || 8,3||01/2001–07/2006 |- | 1.9 DTI (CDTI)<sup>1</sup> || 1870&nbsp;см³ || 74&nbsp;кВт (101 м.х.) 3500 мин<sup>−1</sup>-д|| 240 Нм / 2000/мин ||8,4||01/2001–07/2006 |- | 2.0 [[Шууд тоосруулалт|CDTI]] || 1995&nbsp;см³ || 66&nbsp;кВт (90&nbsp;м.х.) 3500 мин<sup>−1</sup>-д|| 240 Нм / 1500–2250/мин || 7,8 - 8,4||07/2006–07/2014 |- | 2.0 CDTI || 1995&nbsp;см³ || 84&nbsp;кВт (114&nbsp;м.х.) 3500 мин<sup>−1</sup>-д|| 290 Нм/ 1600–2250/мин || 7,2 - 7,4||07/2006–07/2014 |- | 2.5 DTI (CDTI)<sup>1</sup> || 2464&nbsp;см³ || 99&nbsp;кВт (135 м.х.) 3500 мин<sup>−1</sup>-д|| 310 Нм / 2000/мин ||9,1 ||04/2003–07/2006 |- | 2.5 CDTI<sup>2</sup>|| 2464&nbsp;cm³ || 107&nbsp;кВт (146&nbsp;м.х.) 3500 мин<sup>−1</sup>-д|| 320 Нм / 1500–2250/мин ||8,3 - 8,8||07/2006–11/2011 |- |} ===Зургийн цомог=== <gallery widths="200" perrow="4"> Opel Vivaro 2900.JPG|Опел Виваро транспортер (давхар кабинтай, 2001–2006) Opel Vivaro front 20080108.jpg|Опел Виваро жижиг автобус „Tour“ (2006–2014) Opel Vivaro Combi Facelift rear.JPG|Ар талын харагдац Opel Vivaro front 20080409.jpg|Урд талын харагдац </gallery> == Виваро B (2014 оноос хойш) == 2014 оны наймдугаар сард Виварогийн үйлдвэрлэлийг эхэлсэн нь бас л Опел болон [[Рено]]-[[Ниссан]]ы хамтын бүтээгдэхүүн юм. {{Инфобокс ачааны тэрэгний залгамж үе 2 |Generation = Виваро B |Bild = Opel Vivaro Combi 1.6 BiTurbo CDTI ecoFLEX (B) – Frontansicht, 7. Oktober 2015, Düsseldorf.jpg |Bild zeigt = Опел Виваро Комби 1.6 BiTurbo CDTI ecoFLEX |von = 2014/08 |bis = өнөөдөр |Bauformen = [[Хайрцган тэрэг]], [[тэвштэй ачааны тэрэг]], [[микро автобус]] |Motoren = [[Дизель хөдөлгүүр]]:<br>1,6 литр<br>(66–107 кВт) |Länge = 4998–5398 |Breite = 1956–2283 |Höhe = 1971 |Radstand = 3098–3498 |Gewicht = 1,08–1,27 |Gewicht2 = 2,74–3,01 }} {| class="prettytable float-right" width="258" |- | [[Евро ШАҮП]]-[[Ослын тест]] (2015)<ref>{{Webarchiv|url=http://www.euroncap.com/en/results/opel/vauxhall/vivaro/18442 |wayback=20161206134850 |text=Ergebnis des Opel/Vauxhall Vivaro beim Euro-NCAP-Crashtest |archiv-bot=2026-04-05 18:33:52 InternetArchiveBot }} (2015)</ref> | [[File:Crashtest-Stern 3.svg|105px|3 Sterne im Euro-NCAP-Crashtest]] |} ===Зургийн цомог=== <gallery widths="200" perrow="4"> Opel Vivaro Combi 1.6 BiTurbo CDTI ecoFLEX (B) – Innenraum, 7. Oktober 2015, Düsseldorf.jpg|Опел Виваро дотор талын харагдац Opel Vivaro Combi 1.6 BiTurbo CDTI ecoFLEX (B) – Heckansicht, 7. Oktober 2015, Düsseldorf.jpg|Ар талын харагдац </gallery> {{зай авах}} == Цахим холбоос == {{Commons|Category:Opel Vivaro|Опел Виваро}} * [http://www.opel-vivaro.de Үйлдвэрлэгчийн албан ёсны цахим хуудас]{{Dead link|date=Арван хоёрдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ==Эшлэл== <references /> {{Загвар:Он тооллын дараалал-Опел, 1980 оноос хойш}} {{Автомашины загвар-Опел}} [[Ангилал:Ачааны автомашины загвар]] [[Ангилал:Жижиг автобус]] [[Ангилал:Жижиг транспортер]] [[Ангилал:Опел-Автомашин|Виваро]] [[Ангилал:Хайрцган тэрэг]] [[Ангилал:Тэвштэй ачааны тэрэг]] 5b7auee38vxrbbyab80kl435xjbpug0 Зуу Удын чуулган 0 63356 852434 793311 2026-04-06T06:45:11Z 唐吉訶德的侍從 5036 852434 wikitext text/x-wiki '''Зуу Удын чуулган''' ([[Монгол бичиг|монгол]]:{{MongolUnicode|ᠵᠤᠤ ᠤᠳᠠ ᠶᠢᠨ<br>ᠴᠢᠭᠤᠯᠭᠠᠨ}}; [[Хятад хэл|хятад]]: 昭烏達盟, [[пиньинь]]: Zhāo wū dá méng) бол [[Манж Чин улс]]ын үеийн [[Өвөр Монгол]]ын зургаан [[Чуулган|чуулганы]] нэг. Тухайн үед '''Оннигудын зүүн гарын хошуу'''ны '''Зуу Уд''' гэдэг газар чуулган чуулдаг тул Зуу Удын чуулган гэж нэрлэжээ. Одоогийн [[Өвөр Монгол]]ын [[Улаанхад хот|Улаан хад хот]]ын нутаг дэвсгэрийг бүрэн хамарч байжээ. Энэ чуулган нь зүүн, зүүн хойд талдаа [[Жиримийн чуулган|Жирэмийн чуулган]], хойд талдаа [[Шилийн голын чуулган]], баруун талаар [[Цахар найман хошуу]], өмнө талдаа [[Зостын чуулган|Зостын чуулгантай]] тус тус хаяалж байсан. == Чуулганы бүтэц == Зуу Удын чуулганд дараах хошуу багтаж байсан. Үүнд: # [[Найман хошуу (Өвөр Монгол)|Найман хошуу]] # [[Аохан хошуу]] # [[Баарин баруун хошуу]] # [[Баарин зүүн хошуу]] # [[Жарууд баруун хошуу]] # [[Жарууд зүүн хошуу]] # [[Хишигтэн хошуу]] # [[Онниуд баруун хошуу]] # [[Онниуд зүүн хошуу]] # [[Ар Хорчин хошуу]] # [[Халх зүүнгарын хошуу]] зэрэг 11 хошуу харьяалагдаж байжээ. Эдгээр хошууг захирсан засаг ноёд бүгд [[Чингис хаан|Чингис хааны]] дүү нар, үр хойчис, удам угсааныхан болно. [[Батмөнх Даян хаан]]ы ач [[Боди Алаг хаан]]ы дүү [[Эмлиг тайж|Эмлиг тайжийн]] ач Түжин дуралын удам '''Аохан хошуу''', Түжин дуралын дүү [[Эсэн үйзэн|Эсэн үйзэний]] удам '''Найман хошууны''' ноёд болой. [[Батмөнх Даян хаан]]ы тавдугаар хөвгүүн [[Алчболд|Алчуболд]]<nowiki/>ын ач [[Убаши үйзэн]] ноёны удам '''[[Жарууд]],''' Убаши үйзэнгийн дүү [[Субухай|Субухай дарханы]] удам '''[[Баарин]]''' хошууны засаг ноёд болов. Батмөнх Даян хааны зургаадугаар хөвгүүн [[Очирболд]]<nowiki/>ын удам [[Хишигтэн хошуу|'''Хишигтэн хошууны''']] ноёд болсон. [[Хасар|Хавт Хасар]]ын үр хойчсын нэгэн салаа нь '''Ар Хорчин хошууны''' ноёд болсон бол [[Отчигин|Отчигин ноён]]ы үр хойчис нь [[Онниуд зүүн хошуу|Онниуд зүүн]], [[Онниуд баруун хошуу|баруун хошууны]] ноёд болжээ. Халхын [[Засагт хан аймаг|Засагт хан аймгийн]] [[Шолой убаши хунтайж]]ийн гуравдугаар хөвгүүн '''Гомбо-Илдэн ноён''' дотоодын үймээнээс зайлж [[Энх амгалан хаан]]ы гуравдугаар онд (1664) [[Өвөр Монгол]]д ирж [[Манж]]ийг дагасанд Халхын зүүн гарын хошуу хэмээн нэрлэж засаг өргөмжлөн Зуу Удын чуулганд харьяалуулжээ.<ref>https://mongoltoli.mn/history/h/399</ref> == Холбоотой мэдээлэл == * [[Улаанхад]] ==Эшлэл== [[Ангилал:Манжийн үеийн Монгол]] [[Ангилал:Өвөр Монголын түүх]] <references /> [[Ангилал:Өвөр Монголын чуулган]] 5mtjj0sjwp8hfm7ya9hdfkedd1ujija Тээврийн хэрэгслийн ангилал 0 63485 852440 495551 2026-04-06T06:57:11Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 11 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 852440 wikitext text/x-wiki '''Тээврийн хэрэгслийн ангилал''' гэсэн нэршлээр өөр хоорондоо зах зээлд өрсөлдөж буй [[суудлын автомашин|суудлын автомашины загваруудыг]] түүний хэлбэр болон хэмжээ эсвэл үнэ өртөгөөр бүлэглэн ангилсныг хэлнэ. ==Төрөл бүрийн ангиллын систем== {| class=wikitable style="font-size:85%;" |- !АНУ-ын нэршил!!Их Британийн нэршил!!width="150"|[[Тээврийн хэрэгслийн сегмент (Европын комисс)|Европын комисс]]<ref>[http://ec.europa.eu/competition/mergers/cases/decisions/m1406_en.pdf European Commission classification] (PDF-Datei; 114&nbsp;kB)</ref><ref>http://ec.europa.eu/competition/mergers/cases/decisions/m5518_20090724_20310_en.pdf</ref>!!Евро ШАҮП 1997–2009!![[Евро ШАҮП]]<ref>[http://www.euroncap.com/Content-Web-Page/0f3bec79-828b-4e0c-8030-9fa8314ff342/comparable-cars.aspxEuro NCAP Comparable cars]{{Dead link|date=Дөрөвдүгээр сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>!! Германы нэршил !! Тээврийн хэрэгслийн загвар (сонголтоор) |- |Microcar || Microcar, Bubble car || rowspan=2|[[Хамгийн жижиг тэрэг|A: Хамгийн жижиг тэрэг<br />A: mini cars]] || rowspan=3|[https://web.archive.org/web/20100205064919/http://www.euroncap.com/supermini.aspx Хамгийн жижиг тэрэг (Supermini)] || rowspan=13|Passenger car || [[Хөнгөн тээврийн хэрэгсэл]] || [[Микрокар|Микрокар Вирго]], [[Рено Твици]] |- |rowspan="2"|Subcompact car || City car || [[Хамгийн жижиг тэрэг]] (Minis) || [[Астон Мартин Сайнет]], [[Ситроэн C1]], [[Чеврoлет Спарк]], [[Дайхацу Куорэ]], [[Фиат 500]], [[Форд Ка]], [[Хьюндай i10]], [[Киа Пиканто]], [[Мицубиши i-MiEV]], [[Ниссан Пиксо]], [[Опел Адам]], [[Пежо 107]], [[Рено Твинго]], [[Сеат Мий]], [[Шкода Ситиго]], [[Смарт Фортво]], [[Сүзүки Алто]], [[Тата Нано]], [[Тоёота Айго]], [[Тоёота iQ]], [[Фолксваген Фокс]], [[Фолксваген ап!]] |- |Supermini || [[Жижиг тэрэг|B: Жижиг тэрэг<br />B: small cars]] || [[Жижиг тэрэг]] || [[Алфа Ромео МиТо]], [[Ауди A1]], [[BMW i3]], [[Чеврoлет Авео]], [[Ситроэн C3]], [[Ситроэн DS3]], [[Дачиа Сандеро]], [[Дайхацу Чараде]], [[Фиат Пунто]], [[Форд Фиеста]], [[Хонда Жазз|Хонда Жазз/Хонда Фит]], [[Хьюндай i20]], [[Киа Рио]], [[Лада Калина]], [[Лансиа Ипсилон]], [[Мазда2]], [[Мини (BMW Групп)]], [[Мицубиши Колт]], [[Ниссан Микра]], [[Опел Корса]], [[Пежо 207]], [[Рено Клио]], [[Рено Симбол]], [[Рено ZOE]], [[Сеат Ибица]], [[Шкода Фабиа]], [[Субару Жасти]], [[Сүзүки Свифт]], [[Тата Индика]], [[Тоёота Ярис]], [[Фолксваген Поло]] |- |Compact car || Small family car || [[Компакт ангилал|C: Дунд ангилал<br />C: medium cars]] || [https://web.archive.org/web/20090306073813/http://www.euroncap.com/small_family_car.aspx Компакт тэрэг (Small family car)] || [[Компакт ангилал]] || [[Алфа Ромео Жулиетта]], [[Ауди A3]], [[BMW 1er]], [[Chevrolet Cruze]], [[Ситроэн C4]], [[Dacia Logan]], [[Fiat Bravo]], [[Ford Focus]], [[Honda Civic]], [[Hyundai i30]], [[Kia cee’d]], [[Lexus CT]], [[Lancia Delta]], [[Mazda3]], [[Mercedes-Benz A-Klasse]], [[Mitsubishi Lancer]], [[Nissan Leaf]], [[Nissan Tiida]], [[Опел Астра]], [[Пежо 308]], [[Renault Mégane]], [[Seat Leon]], [[Škoda Rapid]], [[Škoda Octavia]], [[Subaru Impreza]], [[Suzuki SX4]], [[Toyota Auris]], [[Volkswagen Golf]], [[Volvo C30]] |- |Mid-size car || Large family car || rowspan=2|[[Дунд ангилал|D: Дундаас дээд ангилал<br />D: large cars]] || rowspan=2|[https://web.archive.org/web/20110614222058/http://www.euroncap.com/large_family_car.aspx Дунд ангилал (Large family car)] || [[Дунд ангилал]] || [[Chevrolet Malibu]], [[Ситроэн C5]], [[Ford Mondeo]], [[Hyundai i40]], [[Kia Optima]], [[Mazda6]], [[Опел Инсигниа]], [[Пежо 508]], [[Renault Laguna]], [[Samand]], [[Seat Exeo]], [[Subaru Legacy]], [[Toyota Avensis]], [[Тоёота Приус]], [[Suzuki Kizashi]], [[Volkswagen Passat]] |- |Entry-level luxury car || Compact executive car || [[Дунд ангилал]] || [[Алфа Ромео 159]], [[Ауди A4]], [[Ауди A5]], [[BMW 3er]], [[Cadillac CTS]], [[Infiniti G V36/CV36]], [[Lexus IS]], [[Mercedes-Benz C-Klasse]], [[Saab 9-3]], [[Volvo S60]] |- |[[Full-size car]] (Large car) || rowspan=2|[[Дээд ангилал|Дээд ангилал (Executive car)]] || rowspan=2|[[Дундаас дээд ангилал|E: Дээд ангилал<br />E: executive cars]] || rowspan=2|[https://web.archive.org/web/20100205065034/http://euroncap.com/executive.aspx Дээд ангилал (Executive car)] || [[Дундаас дээд ангилал]] || [[Ауди A7]], [[Buick Lucerne]], [[Chrysler 300 (2011)|Chrysler 300]], [[Dodge Charger (LX)]], [[Ford Taurus]], [[Holden Caprice]], [[Holden Commodore]], [[Honda Accord|Honda Accord (USA)]], [[Nissan Maxima]], [[Toyota Avalon]], [[Toyota Crown]], [[Chevrolet Impala]], [[Nissan Laurel]] |- |Mid-size luxury car || [[Дундаас дээд ангилал]] || [[Ауди A6]], [[BMW 5er]], [[Cadillac CTS]], [[Chrysler 300 (2004)|Chrysler 300C]], [[Jaguar XF]], [[Lexus GS]], [[Lincoln LS]], [[Mercedes-Benz E-Klasse]], [[Saab 9-5]], [[Škoda Superb]], [[Volvo S80]], [[Hyundai Genesis]] |- |Full-size luxury car || Luxury car || [[Дээд ангилал|F: Тансаг дээд ангилал<br />F: luxury cars]] || rowspan=1|[https://web.archive.org/web/20100205065034/http://euroncap.com/executive.aspx Дээд ангилал (Executive car)] || [[Дээд ангилал]] || [[Ауди A8]], [[Bentley Continental Flying Spur]], [[Bentley Mulsanne (2009)|Bentley Mulsanne]], [[Bentley Brooklands (2007)|Bentley Brooklands]], [[BMW 7er]], [[Cadillac DTS]], [[Hyundai Equus]], [[Jaguar X351]], [[Lexus USF40|Lexus LS]], [[Lincoln Town Car]], [[Maserati Quattroporte]], [[Mercedes-Benz Baureihe 251]], [[Mercedes-Benz S-Klasse]], [[Порше Панамера]], [[Rolls-Royce Ghost]], [[Rolls-Royce Phantom]], [[SsangYong Chairman]], [[Tesla Model S]], [[Toyota Century]], [[VW Phaeton|Volkswagen Phaeton]] |- |Sports car || Sports car || rowspan=5|[[Спорт автомашин|S: Спорт автомашин<br />S: sport coupés]] || – || rowspan=5|[[Спорт автомашин]] || [[Chevrolet Corvette]], [[Ferrari 458 Italia]], [[Lamborghini Gallardo]], [[Nissan 370Z]], [[Порше 911]], [[Порше Боксстер]] |- |Grand tourer || Grand tourer || – || [[Aston Martin Rapide]], [[Bentley Continental GT]], [[Bentley Azure (2006)|Bentley Azure]], [[Ferrari 612 Scaglietti]], [[Jaguar XK]], [[Maserati GranTurismo]], [[Mercedes-Benz C 216|Mercedes-Benz CL-Klasse]], [[Mercedes-Benz SL-Klasse]] |- |Supercar || Supercar || – || [[Bugatti Veyron]], [[Ferrari Enzo]], [[Pagani Zonda]] |- |Convertible || Convertible || – || [[Chevrolet Camaro]], [[BMW 6er]], [[Mercedes-Benz CLK-Klasse]], [[Volvo C70]], [[Volkswagen Eos]] |- |[[Roadster]] || Roadster || [https://web.archive.org/web/20100131042539/http://www.euroncap.com/roadster_sports.aspx Родстер спортс] || [[Родстер]] || [[Ауди TT]], [[Honda S2000]], [[Lotus Elise]], [[Mazda MX-5]], [[Porsche Boxster]], [[BMW Z4]], [[Tesla Roadster]] |- | – || Leisure activity vehicle || rowspan=4|[[Ван (автомашин)|M: Олон төрлийн зориулалттай тээврийн хэрэгсэл (эсвэл MPV-Ван)<br />M: multi purpose cars]] || rowspan=3|[https://web.archive.org/web/20090221184030/http://www.euroncap.com/small_mpv.aspx Компактван (Small MPV)] || rowspan=4|[[Миниван|Миниван (MPV)]] || ([[Өндөр дээвэртэй комби]], [[Жижиг транспортер]], Utilities) || [[Ситроэн Berlingo]], [[Fiat Ducato]], [[Fiat Fiorino]], [[Fiat Scudo]], [[Ford Tourneo Connect]], [[Iveco Daily]], [[Mercedes-Benz Sprinter]], [[Опел Мовано]], [[Опел Комбо]], [[Пежо Партнер]], [[Renault Kangoo]], [[Škoda Roomster]], [[VW Caddy|Volkswagen Caddy]], [[VW Crafter|Volkswagen Crafter]], [[Dacia Dokker]] |- | – || Mini MPV || [[Миниван]] || [[Ауди A2]], [[Fiat Idea]], [[Ford B-MAX]], [[Ситроэн C3 Picasso]], [[Опел Мерива#Опел Мерива A|Опел Mерива A]] |- |Compact minivan || Compact MPV, Midi MPV || [[Компактван]] || [[Mazda Premacy|Mazda5]], [[Ford C-Max]], [[Chevrolet Orlando]], [[Kia Carens]], [[Опел Мерива#Опел Мерива B|Опел Mерива B]], [[Опел Цафира]], [[Пежо 5008]], [[Toyota Verso]], [[VW Touran|Volkswagen Touran]] |- |Minivan || Large MPV || [https://web.archive.org/web/20100131042623/http://www.euroncap.com/large_mpv.aspx Ван (Large MPV)] || [[Ван (автомашин)|Том кабинтай-Ван]] || [[Chrysler Town and Country]], [[Ford Galaxy]], [[Honda Odyssey]], [[Kia Carnival]], [[Mitsubishi Grandis]], [[Пежо 807]], [[Mercedes-Benz Baureihe 639|Mercedes-Benz Viano (Baureihe 639)]], [[VW Sharan|Volkswagen Sharan]] |- |Mini SUV || Mini 4x4 || rowspan=5|[[Бартаат замын тэрэг|J: Бартаат замын тэрэг (Sport Utility Vehicles – SUV, бүх дугуй хөтлөгчтэй тэрэгнүүд)<br />J: sport utility cars (including off-road vehicles)]] || rowspan=2|[https://web.archive.org/web/20100205062805/http://euroncap.com/small_off_road_4_4.aspx Бага оврын бартаат замын тэрэг 4x4 (Small Off-Road 4x4)] || rowspan=5|[[Sport Utility Vehicle|Off-roader (SUV)]] || rowspan=5| [[Бартаат замын тэрэг]] ([[Sport Utility Vehicle]]) || [[Dacia Duster]], [[Daihatsu Terios]], [[Fiat 500X]], [[Fiat Sedici]], [[Ford EcoSport]], [[Honda HR-V]], [[Jeep Wrangler]], [[Lada Niva]], [[Mini Countryman]], [[Mitsubishi Pajero|Mitsubishi Pajero iO]], [[Nissan Juke]], [[Опел Мокка]], [[Škoda Yeti]], [[Suzuki Jimny]] |- |Compact SUV || Compact 4x4 || [[Ауди Q5]], [[Chevrolet Equinox]], [[BMW X1]], [[BMW X3]], [[Chevrolet Captiva]], [[Kia Sportage]], [[Ford Kuga]], [[Honda CR-V]], [[Hyundai ix35]], [[Jeep Liberty]], [[Mercedes-Benz X 204|Mercedes-Benz GLK-Klasse]], [[Mitsubishi ASX]], [[Nissan Qashqai]], [[Toyota RAV4]], [[Опел Антара]], [[SsangYong Korando]], [[VW Tiguan|Volkswagen Tiguan]] |- | – || Coupé SUV || – || [[Isuzu VehiCROSS]], [[BMW X6]], [[Mercedes-Benz C 292]] |- |Mid-size SUV || rowspan=2|Large 4x4 || rowspan=2|[https://web.archive.org/web/20090123162617/http://www.euroncap.com/large_off_road_4_4.aspx Том оврын бартаат замын тэрэг 4x4 (Large Off-Road 4x4)] || [[Chevrolet Tahoe]], [[Ford Explorer]], [[Jeep Grand Cherokee]], [[Land Rover Discovery]], [[Mercedes-Benz M-Klasse]], [[Mercedes-Benz GLE]], [[VW Touareg|Volkswagen Touareg]] |- |Full-size (Large) SUV || [[Cadillac Escalade|Cadillac Escalade EXT]], [[Chevrolet Suburban]], [[Jeep Commander]], [[Mercedes-Benz GL]], [[Range Rover]], [[Tesla Model X]], [[Toyota Land Cruiser]], [[SsangYong Rexton]] |- |Mini pickup truck || rowspan=4|[[Пик-ап]] || rowspan=4| – || rowspan=4|[https://web.archive.org/web/20100220152551/http://www.euroncap.com/Content-CarClass/b9daf426-e95a-43af-bea9-c5d2e7388aef/pick-up.aspx Пик-ап] || rowspan=4|[[Пик-ап|Пик-ап truck]] || rowspan=4|[[Пик-ап|Пик-ап (тэвштэй тэрэг)]] || [[Chevrolet Montana]], [[Fiat Palio|Fiat Strada]], [[Mitsubishi Triton]], [[VW Saveiro|Volkswagen Saveiro]] |- |Mid-size pickup truck || [[Chevrolet Colorado]], [[Ford Ranger]], [[Mitsubishi Triton]]/L200, [[Nissan Navara]] |- |Full-size pickup truck || [[Dodge Ram]], [[Ford F-150]], [[GMC Sierra]], [[Nissan Titan]], [[Toyota Tundra]] |- |Full-size Heavy Duty pickup truck || [[Chevrolet Silverado]], [[Ford Super Duty]] |- |Light commercial vehicles || Light commercial vehicles || – || – || – || Хөнгөн ачааны тэрэг 3,5&nbsp;т хүртэл (Utilities) || [[Ситроэн Берлинго]], [[Fiat Doblò|Fiat Doblò Cargo]], [[Fiat Scudo]], [[Ford Transit]], [[Praktik (Škoda)|Škoda Praktik]], [[VW Caddy|Volkswagen Caddy]], [[Mercedes-Benz Sprinter]], [[VW Crafter]] |} {{stub}} == Цахим холбоос == * [http://www.euroncap.com/tests.aspx Евро-ШАҮП ангилал]{{Dead link|date=Дөрөвдүгээр сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ==Эшлэл== <references /> [[Ангилал:Автомашины ангилал| ]] reg3nmjfjgmctaxru16m5cfici0auir Пежо 307 0 63964 852348 743617 2026-04-05T19:02:34Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 852348 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс суудлын тэрэг | Marke = [[Пежо]] | Modell = 307 | Bild = Peugeot 307 front 20080320.jpg | Bild zeigt = Пежо 307 таван хаалгат (2005–2007) | von = 2001 | bis = 2009 | Klasse = [[Жижиг дунд ангилал]] | Versionen = [[Лимузин]], [[комбилимузин]], [[комби]], [[кабриолет]] | Motoren = [[Отто хөдөлгүүр]]:<br />1,4–2,0 литр<br />(55–130 кВт)<br />[[Дизель хөдөлгүүр]]:<br />1,4–2,0 литр<br />(50–100 кВт) | Länge = 4202–4432 | Breite = 1730–1759 | Höhe = 1417–1544 | Radstand = 2608–2708 | Gewicht = 1217–1685 | Vorgänger = [[Пежо 306]] | Nachfolger = [[Пежо 308 (2007)]] }} {| class="infobox" width="260" ! colspan="2" style="background:#9ACD32;"| '''Бусад хэмжилт''' |- | CO<sub>2</sub> ялгаралт: | 129–199 г/км |- | Түлшний хэрэглээ, хосолсон (ЕX-норм): | 5,0–8,4 л/100 км |- | [[Евро ШАҮП]]-[[ослын тест]]эд авсан одны тоо<ref>{{Webarchiv|url=http://www.euroncap.com/tests/peugeot_307_2001/107.aspx |wayback=20110823095526 |text=''Ergebnisse des Peugeot 307 beim Euro-NCAP-Crashtest 2001'' |archiv-bot=2026-04-05 19:02:34 InternetArchiveBot }}, англиар, 2009-03-01</ref> | [[File:Crashtest-Stern 4.svg|105px|]] |} '''Пежо 307''' (фр. '''''Peugeot 307''''') нь францын [[автомашин|автомашин үйлдвэрлэгч]] [[Пежо]]гийн [[суудлын автомашин]] юм. Жижиг дунд ангилалд хамаарах тус тэргийг 2001 оны аравдугаар сард заx зээлд гаргажээ. Пежо 307 нь 2002 оны шилдэг автомашины шагнал хүртжээ. == Түүх == [[Файл:2001-2005 Peugeot 307 (T5) 5-door hatchback 02.jpg|thumb|right|Пежо 307 (2001-2005)]] Өмнөх загвар [[Пежо 306]]-н адил их биеийн олон хувилбартай хийгджээ. Эхлээд гурав болон таван хаалгатай налуу артай загваруудыг үйлдвэрлэв. 2002 оны зургаадугаар сараас эхлэн комби хувилбар нь нэмэгдэн худалдаалагдах боллоо. 2003 оны наймдугаар сард купье-кабриолет 307 cc (үүний cc нь английн coupe-cabriolet гэх үгнүүдийн эхний үсгүүд) загвар нь нугарах төмөр дээвэртэйгээр хийгдсэнээр 307 загварын их биеийн хувилбаруудыг бүрэн гүйцээлээ. 307-нь хийцээсээ хамааран төрөл бүрийн бензин болон дизель хөдөлгүүртэйгээр нийлүүлэх боломжтой. 2004 оны дөрөвдүгээр сараас эхлэн 1,6 литр, 80 кВт (109 [[морины хүч|м.x.]]) чадалтай HDi-дизель хөдөлгүүрийг [[Дизелийн тортогны шүүлтүүр|тортогны шүүлтүүртэйгээр]] санал болгосон бөгөөд тус хөдөлгүүр нь евро-4 нормыг хангаж байсан. Гурав-, таван хаалгатай лимузин загварууд нь цуврал 5 араа бүхий механик хурдны хайрцагтай ба 100 км/ц-г 11,2 секундын хугацаанд, дээд хурд нь 188 км/ц хүрдэг байна. ===Загварын сайжруулалт=== 2005 оны тавдугаар сард 307-д загварын сайжруулалт хийгдэв. Үүний хүрээнд нүүрэн хэсгийг өөрчлөн, арын гэрлийг шинэчилжээ. Налуу артай лимузин загварт сайжруулалт хийсний дараа нийт зургаан өөр тоноглолтын хувилбараас („Filou“, „Grand Filou Cool“, „Tendance“, „Prémium“, „Sport“, „Platinum“) сонгох боломжтой байсан ба хамгийн сайн, үнэтэй хувилбар нь платинум байв. <gallery widths="200" perrow="3"> Peugeot.307.northdevon.arp.750pix.jpg|Пежо 307 таван хаалгат, хажуу талаас (2001–2005) Peugeot 307 07.jpg|Пежо 307 кабрио, дотор тал Peugeot 307SW front 20080409.jpg|Пежо 307 (SW) комби 002 Robert Duval 002.JPG|Пежо 307 Раллид Peugeot307cc babylonred.jpg|Пежо 307cc дээврээ нээсэн байдал Peugeot_307_rear_20080320.jpg|Ар талаасаа </gallery> == Их биеийн хувилбар == [[Файл:Peugeot 307 sedan facelift 2 China 2012-04-14.JPG|thumb|right|Шаталсан артай Пежо 307, Хятад]] Пежо 307 нь нийт зургаан хувилбараар борлуулагдсан: * Налуу артай, гурван хаалгатай * Налуу артай, таван хаалгатай * Шаталсан ар, дөрвөн хаалгатай (2003 оноос зөвхөн Хятад болон Өмнөд Америкт) * Комби (break)-таван хаалга, таван суудалтай * Комби (SW)-таван хаалга, долоон суудалтай * [[Купье-Кабриолет]]-хоёр хаалга, дөрвөн суудал болон доош буух төмөр арагтай бүхээг == Техникийн үзүүлэлт == === Бензин хөдөлгүүр === {| class="wikitable" |- class="hintergrundfarbe5" !Моделл || Хөдөлгүүр (төрөл) ||Эзэлхүүн<br />см³ ||Цилиндр ||Чадал кВт (м.x.)<br />1/мин-д|| Эргэлтийн момент Нм<br />1/мин-д|| Үйлдвэрлэсэн<br />хугацаа|| Хувилбар |- | 1.4 8V ||TU3JP (KFW)||align="center"|1360 ||align="center"|4 ||align="center"|55 (75)/5500 ||align="center"|120/3400 ||03/2002–02/2004||Налуу артай |- | 1.4 16V ||ET3J4 (KFU)||align="center"|1360 ||align="center"|4 ||align="center"|65 (88)/5250 ||align="center"|133/3250 ||11/2003–03/2008||Налуу артай, комби |- | 1.6 16V ||TU5JP4 (NFU)||align="center"|1587 ||align="center"|4 ||align="center"|80 (109)/5800 ||align="center"|147/4000 ||08/2001–03/2008{{FN|1}}||Налуу артай, комби, кабриолет |- | 2.0 16V ||EW10J4 (RFN)||align="center"|1997 ||align="center"|4 ||align="center"|100 (136)/6000 ||align="center"|190/4100 ||08/2001–03/2005||Налуу артай, комби, кабриолет |- | 2.0 16V ||EW10A (RFJ) ||align="center"|1997 ||align="center"|4 ||align="center"|103 (140)/6000 ||align="center"|200/4000 ||04/2005–03/2008{{FN|1}}||Налуу артай, комби, кабриолет |- | 2.0 16V ||EW10J4S (RFK)||align="center"|1997 ||align="center"|4 ||align="center"|130 (177)/7000 ||align="center"|202/4750 ||06/2005–07/2007{{FN|1}}||Налуу артай, кабриолет |} {{FNZ|1|кабрио (CC) 2009-03 сар хүртэл}} === Дизель хөдөлгүүр === {| class="wikitable" |- class="hintergrundfarbe5" !Моделл || Хөдөлгүүр (төрөл) ||Эзэлхүүн<br />см³ ||Цилиндр ||Чадал кВт (м.x.)<br />1/мин-д|| Эргэлтийн момент Нм<br />1/мин-д|| Үйлдвэрлэсэн<br />хугацаа|| Хувилбар |- | 1.4 8V [[High Pressure Direct Injection|HDi]]<ref name="nicht DPF" group="D">Энэ хөдөлгүүрт тортогны шүүлтүүр байгаагүй</ref>||DV4TD (8HX/HZ) ||align="center"|1398 ||align="center"|4|| align="center"|50 (68)/4000 ||align="center"|150/1750 ||10/2001–02/2004||Налуу артай |- | 1.6 16V HDi<ref name="auch DPF" group="D" />||DV6(A)TED4 (9HX/HV) ||align="center"|1560 ||align="center"|4|| align="center"|66 (90)/4000 ||align="center"|215/1750 ||04/2005–03/2008||Налуу артай, комби |- | 1.6 16V HDi<ref name="auch DPF" group="D">Энэ хөдөлгүүрт тортогны шүүлтүүр байгаагүй</ref>||DV6TED4 (9HZ/HY) ||align="center"|1560 ||align="center"|4|| align="center"|80 (109)/4000 ||align="center"|240/1750||02/2004–03/2008||Налуу артай, комби |- | 2.0 8V HDi<ref name="nicht DPF" group="D" />||DW10TD (RHY) ||align="center"|1997 ||align="center"|4|| align="center"|66 (90)/4000 ||align="center"|205/1900 ||08/2001–03/2005||Налуу артай, комби |- | 2.0 8V HDi<ref name="nur DPF" group="D">Энэ хөдөлгүүрт тортогны шүүлтүүр байгаагүй</ref>||DW10ATED4 (RHS) ||align="center"|1997 ||align="center"|4|| align="center"|79 (107)/4000 ||align="center"|250/ 1750 ||08/2001–02/2004||Налуу артай, комби |- | 2.0 16V HD<span style="color:red">i</span><sup>*</sup><ref name="nur DPF" group="D">Энэ хөдөлгүүрт тортогны шүүлтүүр байгаагүй</ref>||DW10BTED4 (RHR)||align="center"| 1997 ||align="center"|4|| align="center"|100 (136)/4000||align="center"|320/2000||11/2003–03/2008{{FN|2}}||Налуу артай, комби, кабриолет |} <sup>*</sup>Улаанаар тэмдэглэсэн „<span style="color:red">i</span>“ үсэг нь 307 загварын дизель хөдөлгүүрүүдээс хамгийн хүчтэйг тэмдэглэсэн болно. {{FNZ|2|кабрио (CC) 2009-03 сар хүртэл}} <references group="D" /> ==Цахим хуудас== {{Commons|Category:Peugeot 307|Пежо 307}} * [https://web.archive.org/web/20140722074056/http://www.peugeot.com/en/products-services/cars Пежогийн албан ёсны цахим хуудас] == Эшлэл == <references/> {{Пежогийн одооны автомашины загварын хөтлөх хуудас}} [[Ангилал:Пежо-Автомашин|#:::307]] [[Ангилал:Жижиг дунд ангиллын автомашин]] [[Ангилал:Суудлын автомашины загвар]] [[Ангилал:Лимузин]] [[Ангилал:Кабриолет]] [[Ангилал:Комбилимузин]] [[Ангилал:Комби]] 8pa76p2xnfdkqrwh1hqohjs69odpsiv Рено Талисман 0 63987 852352 577760 2026-04-05T19:44:10Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 852352 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс суудлын тэрэг | Marke = [[Рено]] | Modell = Талисман<ref name="motorvision1">[https://www.motorvision.com/news/renault-talisman-2015-neuvorstellung-1009415.html ''Artikel''], motorvision.com: 2015-08-26</ref> | Bild = Renault Talisman - przód (MSP16).jpg | Bild zeigt = Рено Талисман (2015 оноос хойш) | Bezeichnung = Талисман | von = 2015 | bis = | Klasse = [[Дунд ангилал]] | Versionen = [[Комби]], [[лимузин]] | Motoren = [[Отто хөдөлгүүр]]:<br />1,6 литр<br />(110–147 кВт), [[Дизель хөдөлгүүр]]:<br /> 1,5–1,6 литр<br />(81–118 кВт) | Länge = 4848 | Breite = 1868 | Höhe = 1463 | Radstand = 2810 | Gewicht = 1462–1597 | Vorgänger = [[Рено Лагуна III]] | Nachfolger = }} {| class="infobox" width="258" |- | [[Евро ШАҮП]]-[[ослын тест]]эд авсан одны тоо<ref>[http://www.euroncap.com/en/results/renault/talisman/22040 Ergebnis des Renault Talisman beim Euro-NCAP-Crashtest]{{Dead link|date=Дөрөвдүгээр сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (2015)</ref> | [[File:Crashtest-Stern 5.svg|105px]] |} '''Рено Талисман''' нь [[Франц]]ын автомашин үйлдвэрлэгч [[Рено]] компанийн үйлдвэрлэсэн суудлын автомашин юм. Энэхүү тэрэг нь дунд ангиллын автомашинд орох ба дөрвөн хаалгатай [[лимузин|шаталсан артай лимузин]] болон таван хаалгатай [[комби]] загваруудыг санал болгож байна. == Зургийн цомог == <gallery widths="200" perrow="3"> Renault Talisman - tył (MSP16).jpg|Ар тал Renault Talisman B-Park 02.jpg|Рено Талисман Renault Talisman Grandtour.jpg|Рено Талисман ''Грандтоур'' (2016 оноос хойш) </gallery> == Техникийн үзүүлэлт == {| class="wikitable" style="text-align:center" |- class= |'''Үзүүлэлт''' ! ENERGY TCe 150 EDC ! ENERGY TCe 200 EDC ! ENERGY dCi 110 ! ENERGY dCi 130 ! ENERGY dCi 130 EDC ! ENERGY dCi 160 EDC |- |style="background:#FFEFD5; text-align:left;"| '''Үйлдвэрлэсэн хугацаа''' |colspan="6" |2015/08 хойш<ref>[http://www.autobild.de/artikel/renault-talisman-vorstellung-und-preise-5837607.html ''Renault Talisman – Vorstellung und Preise''.] autobild.de</ref> |- |colspan="7" style="background:#FFEFD5"| '''Хөдөлгүүрийн үзүүлэлт''' |- |style="background:#FFEFD5; text-align:left;"| '''[[Хөдөлгүүр]]ийн төрөл''' |colspan="2"|Цуваа4-[[Отто хөдөлгүүр]] |colspan="4"|Ц4-Дизель хөдөлгүүр |- |style="background:#FFEFD5; text-align:left;"| '''Холимогийн бэлтгэл''' |colspan="2"| Шууд тоосруулалттай |colspan="4"| Коммон-Райл-Шууд тоосруулалттай |- |style="background:#FFEFD5; text-align:left;"| '''Хөдөлгүүрийн цэнэглэлт''' |colspan="5"|Турбо цэнэглэгч |colspan="1"|[[Турбо цэнэглэгч#Регистер цэнэглэлт|Регистер цэнэглэлт]] |- |style="background:#FFEFD5; text-align:left;"| '''Эзэлхүүн''' |colspan="2"|1618&nbsp;см³ |1461&nbsp;см³ |colspan="3"|1598&nbsp;см³ |- |style="background:#FFEFD5; text-align:left;"| '''мак. Чадал''' |110&nbsp;кВт (150&nbsp;м.x.)<br />5300/мин-д |147&nbsp;кВт (200&nbsp;м.x.)<br />6000/мин-д |81&nbsp;кВт (110&nbsp;м.x.)<br />4000/мин-д |colspan="2"|96&nbsp;кВт (130&nbsp;м.x.)<br />4000/мин-д |118&nbsp;кВт (160&nbsp;м.x.)<br />4000/мин-д |- |style="background:#FFEFD5; text-align:left;"| '''мак. [[Эргэлтийн момент]]''' |220 Нм<br />2200/мин-д |260 Нм<br />2000/мин-д |260 Нм<br />1750/мин-д |colspan="2"|320 Нм<br />1750/мин-д |380 Нм<br />1750/мин-д |- |colspan="7" style="background:#FFEFD5"| '''Хүч дамжуулалт''' |- |style="background:#FFEFD5; text-align:left;"| '''Хөтлөгч, цувралаар''' |colspan="6"|[[Урд дугуйн хөтлөгч]] |- |style="background:#FFEFD5; text-align:left;"| '''Хурдны хайрцаг, цувралаар''' |colspan="2"|[[Давхар холбогчтой хурдны хайрцаг|7-Араат-EDC]] |colspan="2"|6-Араат-Механик хурдны хайрцаг |colspan="2"|[[Давхар холбогчтой хурдны хайрцаг|6-Араат-EDC]] |- |colspan="7" style="background:#FFEFD5"| '''Хэмжилтийн утга''' |- |style="background:#FFEFD5; text-align:left;"| '''Дээд хурд''' |215 км/ц |237 км/ц |190 км/ц |colspan="2"|205 км/ц |215 км/ц |- |style="background:#FFEFD5; text-align:left;"| '''Хурдатгал,<br />0–100&nbsp;км/ц''' |9,6 сек |7,6 сек |11,9 сек |10,4 сек |10,8 сек |9,4 сек |- |style="background:#FFEFD5; text-align:left;"| '''Түлшний хэрэглээ<br /> 100&nbsp;км-т (хосолсон)''' |colspan="2"|5,6 л супер бензин |3,6 л дизель |3,9 л дизель |4,3 л дизель |4,6 л дизель |- |style="background:#FFEFD5; text-align:left;"| '''CO<sub>2</sub>-ялгаралт<br />(хосолсон)''' |colspan="2"|127 г/км |95 г/км |102 г/км |111 г/км |119 г/км |- |style="background:#FFEFD5; text-align:left;"| '''Европын хорт хийн<br />нормын ангилал''' |colspan="6"|евро 6 |} ==Цахим хуудас== {{Commons|Category:Renault Talisman|Рено Талисман}} * [http://www.renault.com/ Реногийн албан ёсны хуудас] == Эшлэл == <references/> {{Автомашины загвар-Рено}} [[Ангилал:Рено-Автомашин|Талисман]] [[Ангилал:Суудлын автомашины загвар]] [[Ангилал:Комбилимузин]] [[Ангилал:Лимузин]] dy7b79eu5mnff500t9amzikpafy72od Рено Каптур 0 64011 852351 577759 2026-04-05T19:41:51Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 852351 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс суудлын тэрэг | Marke = [[Рено]] | Modell = Каптур | Bild = Renault Captur Luxe ENERGY TCe 90 Start & Stop eco² – Frontansicht, 10. Juli 2013, Münster (1).jpg | Bild zeigt = Рено Каптур (2013 оноос хойш) | von = 2013 | bis = | Klasse = [[Sport Utility Vehicle|SUV]] | Versionen = [[Комбилимузин]] | Motoren = [[Бензин хөдөлгүүр]]:<br/>0,9–1,2&nbsp;литр<br/>(66–87&nbsp;кВт)<br/>[[Дизель хөдөлгүүр]]:<br/>1,5 литр<br/>(66–81&nbsp;кВт) | Länge = 4122 | Breite = 1778 | Höhe = 1566 | Radstand = 2606 | Gewicht = 1180 | Vorgänger = [[Рено Модус]] | Nachfolger = }} {| class="infobox" width="258" |- | [[Евро ШАҮП]]-[[ослын тест]]эд авсан одны тоо (2013)<ref>{{Webarchiv|url=http://www.euroncap.com/en/results/renault/captur/8888 |wayback=20170108132138 |text=Ergebnis des Renault Captur beim Euro-NCAP-Crashtest |archiv-bot=2026-04-05 19:41:50 InternetArchiveBot }} (2013)</ref> | [[File:Crashtest-Stern 5.svg|hochkant=1.1|Евро ШАҮП-ослын тестэд авсан одны тоо 5]] |} '''Рено Каптур''' нь (фр. '''''Renault Captur''''') [[Франц]]ын автомашин үйлдвэрлэгч [[Рено]] компанийн үйлдвэрлэсэн бага оврын [[Sport Utility Vehicle|SUV]] загварын автомашин юм. Энэ тэргийг 2013 оны эхэн үеэс эхлэн үйлдвэрлэж байгаа бөгөөд албан ёсоор Женевийн автомашины үзэсгэлэн дээр нийтэд танилцуулжээ. Европод Каптураас гадна яг ижил загварыг Өмнөд Солонгосын зах зээлд зориулан [[Самсунг QM3]] нэртэйгээр бас үйлдвэрлэдэг. Каптур нь [[Рено Клио|Рено Клио IV]]-тэй ижил платтформ дээр үйлдвэрлэгдэх ба ихэнх эд ангиуд нь бас Клиогийн эд ангид суурилдаг байна. Хэдийгээр хийцийн хувьд хоорондоо ялгаатай ч, албан ёсоор Каптур нь [[Рено Модус]]ын залгамж загвар гэж явдаг. Каптурын онцлогт хоёр өнгийн будаг, харьцангуй том хэмжээс бүхий дугуйтай ба энэ нөгөө талаас их биеийг газраас өргөн, туулах чадварыг нэмэгдүүлэх сайн талтай юм. ==Цахим хуудас== {{Commons|Category:Renault Captur|Рено Каптур}} * [https://www.renault.fr/vehicules/vehicules-particuliers/captur.html Рено Каптурын албан ёсны цахим хуудас] == Эшлэл == <references/> {{Автомашины загвар-Рено}} [[Ангилал:Рено-Автомашин|Каптур]] [[Ангилал:Суудлын автомашины загвар]] [[Ангилал:Комбилимузин]] [[Ангилал:Sport Utility Vehicle]] mgjf5gl0pgptarryiw14yn1cye42tfs Ниссан Кашкай 0 64117 852338 849699 2026-04-05T17:46:44Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 852338 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс суудлын тэрэгний залгамж үе | Marke = [[Ниссан]] | Modell = Кашкай | von = 2006 | bis = | Klasse = [[Sport Utility Vehicle|SUV]] | Versionen = [[Комби]] | Vorgänger = | Nachfolger = }} '''Ниссан Кашкай''' ([[Япон]]д '''Ниссан Дуалис''') нь Японы автомашин үйлдвэрлэгч [[Ниссан]] компанийн [[Sport Utility Vehicle|бага оврын SUV]] загварын [[автомашин]] юм. Кашкай гэх нэр нь Ираны өмнөд хэсгээр суурин байх турк хэлтэй [[Кашгай]] ястны нэрээс санаа авсан байна. == Кашкай (J10, 2006–2013) == {{Инфобокс суудлын тэрэгний залгамж үе 2 | Generation = 1. залгамж үе | Bild = Nissan Qashqai, Bj. 2008 - Front (2008-09-21 ret).jpg | Bild zeigt = Ниссан Кашкай (2007–2010) | von = 2006 | bis = 2013 | Motoren = [[Бензин хөдөлгүүр]]:<br>1,6–2,0 литр<br>(84–104 кВт)<br>[[Дизель хөдөлгүүр]]:<br>1,5–2,0 литр<br>(76–110 кВт) | Länge = 4315–4541 | Breite = 1780–1783 | Höhe = 1606–1646 | Radstand = 2631–2765 | Gewicht = 1372–1807 }} {| class="infobox" width="259" |- | [[Евро ШАҮП]]-[[ослын тест]]эд авсан одны тоо<ref>{{Cite web |url=http://www.euroncap.com/tests/nissan_qashqai_2007/290.aspx |title=Der Nissan Qashqai im Euro NCAP-Crashtest |access-date=2017-02-09 |archive-date=2011-08-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110822181133/http://www.euroncap.com/tests/nissan_qashqai_2007/290.aspx |url-status=dead }}</ref> | [[File:Crashtest-Stern 5.svg|105px]] |} 2006 оны есдүгээр сарын 6-нд Парисын автомашины үзэсгэлэн дээр цувралаар үйлдвэрлэхээр танилцуулсан энэхүү загвар нь [[Ниссан Тийда]] болон [[Ниссан X-Трайл]] хоёрын дунд байрладаг автомашины загвар юм. Үүний концепт загварыг 2004 оны гуравдугаар сард Женевийн автомашины үзэсгэлэн яг ижилхэн нэртэйгээр нийтэд дэлгэн үзүүлж байжээ. === Тоноглолт === Ниссан Кашкайг тоноглолтын дөрвөн төрлөөр захиалах боломжтой ба суурь загварыг ''Висиа''-тоноглолт, дараах нь ''Акента'', арай дээгүүр нь ''Ай-Вэй'' болон хамгийн сайн тоноглогдсон хувилбарыг ''Текна'' гэдэг. Цувралаар үйлдвэрлэгдэж байгаа бүх хувилбарууд нь [[агааржуулагч төхөөрөмж]] буюу [[Автомашины агааржуулалт|агааржуулалтын автомат]], зайн удирдлага бүхий [[төв түгжилтийн систем]], цахилгаанаар цонх хаагч болон bluetooth-задгай ярих төхөөрөмж бүхий CD-радиотой. Аюулгүйн тоноглолтын хувьд зургаан ослын дэр, урд болон хойд манангийн гэрэл, ''[[Антиблок систем|ABS]]'', ''[[Электрон тогтворжуулалтын програм|ESP]]'', ''HFC'' (hydraulic fading control/тоормослолтын сулралтыг гидравликээр тэнцүүлэх), ''[[тоормослолтын хүчний хуваарилалтын систем|EBD]]'', ''[[Cornering Brake Control|CBC]]'' зэрэг орно. ===Кашкай +2=== 2008 оны аравдугаар сараас эхлэн уртасгасан хэлбэр болох Кашкай +2-г худалдаанд гаргажээ. 4,53 метр урттай таван хүний суудал бүхий энэ загвар нь өмнөхөөсөө 21 сантиметрээр урт бөгөөд гурав дахь эгнээнд нэмэлт хоёр хүний болон автомашины шаланд далд орох нэг суудалтай. Дугуй хоорондын зай нь 13 сантиметрээр сунгагдсанаас гадна өндөр нь 4 сантиметрээр өсчээ. 2014 онд Их Британийн Сандерланд хоёр дахь үеийн Qashqai кроссовер үйлдвэрлэж эхэлсэн бол 2015 онд конвейер Санкт-Петербургт ажиллаж эхэлжээ. 2019 оноос эхлэн Qashqai II-ийн шинэчилсэн хувилбар гарсан байна.<ref>{{Cite web |url=https://skolkomasla.ru/v-variatore-nissan-kashkaj/ |title=Nissan Qashqai-ийн үеийнхэн ба түүний үйлдвэрлэл. |access-date=2020-02-17 |archive-date=2020-02-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200217132117/https://skolkomasla.ru/v-variatore-nissan-kashkaj/ |url-status=dead }}</ref> <gallery widths="200"> Файл:Nissan Qashqai, Bj. 2008 - Heck (2008-09-21 ret).jpg|Кашкай ар талаасаа Файл:Nissan Qashqai+2 20090620 front.JPG|Ниссан Кашкай+2 (2008–2010) Файл:Nissan Qashqai+2 20090620 rear.JPG|Ниссан Кашкай+2 ар талаасаа </gallery> Гадна талын хувьд Кашкай+2 нь дээврийн хашилт, гурван том хажуугийн цонх, шинэ хэлбэртэй хаалганууд, өөрчлөгдсөн дээврийн шугам, мөн түүнчлэн хөргөлтийн шинэ нүүргэвч, арын шилийг томруулсан болон сайжруулсан урд гупртэй. Дотор талдаа хоёр дахь эгнээний суудал нь гурав хуваан хэвтүүлэх боломжтой ба налавч нь 9 төрлийн байрлалд түгжигдэнэ. Гурав дахь эгнээний суудлуудыг эвхсэн тохиолдолд цүнхний өрөөний эзлэхүүн нь 500 литр байгаа нь өмнөх загвараасаа даруй 90 литрээр ихэссэн байна. Зорчигчийн хамгаалалтын үнэлгээн дээр нийт 37 онооноос 36,8 оноог авсан нь [[Евро ШАҮП]]-ын туршилтын сүүлийн арван жилийн хугацаанд тогтоосон хамгийн сайн үзүүлэлттэй тэрэг байв. Харин явган зорчигчийн хамгаалалтанд дөрвөн од авахаас зөвхөн хоёрыг авсан дунд зэргийн үзүүлэлттэй гарчээ. 2011 оны зун дэлхий даяар ойролцоогоор 12.000 автомашиныг (үйлдвэрлэсэн хугацаа: 2010 оны наймдугаар сарын 27-оос 2011 оны хоёрдугаар сарын 18 хүртэл) тоормосны асуудлаас шалтгаалан буцаалт хийв.<ref>Nissan Qashqai: [http://www.garanbo.de/produkt-rueckrufe/auto-motorrad-fahrzeuge/557-nissan-rueckruf-qashqai Rückruf wegen Bremsenproblem]</ref> ===Техникийн үзүүлэлт=== {| class="wikitable" style="text-align:center" |- class="hintergrundfarbe5" ! ! colspan="2" | 1.6 ! 2.0 ! 1.5 dCi [[Дизелийн тортогны шүүлтүүр|DPF]] ! 1.5 dCi ! 1.5 dCi DPF ! 1.6 dCi DPF ! colspan="2" |2.0 dCi |- | align="left" style="background:#F5F5F5" | '''Үйлдвэрлэсэн хугацаа:''' | 02/2007 <br/> –07/2010 | 07/2010 <br/> –11/2013<ref name="Preislisten_12/12">Preislisten Qashqai & Qashqai+2 Stand: Dez 2012</ref> | 02/2007 <br/> –11/2013<ref name="Preislisten_12/12" /> | 07/2008 <br/> –07/2010 | 02/2007 <br/> –07/2010 | 03/2010 <br/> –11/2013<ref name="Preislisten_12/12" /> | 09/2011 <br/> –11/2013<ref name="Preislisten_12/12" /> | colspan="2" |02/2007 <br/> –11/2013 <ref name="Preislisten_12/12" /> |- | align="left" style="background:#F5F5F5" | '''Моторын төрөл:''' | colspan="3" | Дөрвөн цилиндрт [[бензин хөдөлгүүр]], [[цуваа хөдөлгүүр|цуваа байршилтай]] | colspan="6" | Дөрвөн цилиндрт [[дизель хөдөлгүүр]] цуваа байршилтай, [[Коммон-Райл шүршилт]], [[турбо цэнэглэгч]] |- | align="left" style="background:#F5F5F5" | '''Эзлэхүүн:''' | colspan="2" | 1598 см³ | 1997 см³ | colspan="3" | 1461 см³ | 1598 см³ | colspan="2" |1995 см³ |- | align="left" style="background:#F5F5F5" | '''макс. чадал мин<sup>−1</sup>:''' | style="width:12em" | 84 кВт (114 [[морины хүч|м.x.]]) /6000 | style="width:12em" | 86 кВт (117 м.x.) /6000 | style="width:12em" | 104 кВт (141 м.x.) /6000 | style="width:12em" | 76 кВт (103 м.x.) /4000 | style="width:12em" | 78 кВт (106 м.x.) /4000 | style="width:12em" | 81 кВт (110 м.x.) /4000 | style="width:12em" | 96 кВт (130 м.x.) /4000 | style="width:12em" colspan="2" | 110 кВт (150 м.x.) /4000 |- | align="left" style="background:#F5F5F5" | '''макс. эргэлтийн момент мин<sup>−1</sup>:''' | 156&nbsp;Нм/4400 | 158&nbsp;Нм/4000 | 196&nbsp;Нм/4800 | 240&nbsp;Нм/2000 | 240&nbsp;Нм/2000 | 240&nbsp;Нм/1750 | 320&nbsp;Нм/1750 | colspan="2" |320&nbsp;Нм/2000–3000 |- | align="left" style="background:#F5F5F5" | '''Хөтлөх тэнхлэг, цувралаар:''' | colspan="8" | урд дугуйн хөтлөгчтэй | бүх дугуйн хөтлөгч 4x4 |- | align="left" style="background:#F5F5F5" | '''Хөтлөх тэнхлэг, захиалгаар:''' | colspan="2" | — | бүх дугуйн хөтлөгч 4x4 | colspan="3" | — | colspan="2" | бүх дугуйн хөтлөгч 4x4 | — |- | align="left" style="background:#F5F5F5" | '''Хурдны хайрцаг, цувралаар:''' | colspan="2" | 5-араат механик хурдны хайрцаг | colspan="6" | 6-араат механик хурдны хайрцаг | 6-араат автоматик хурдны хайрцаг |- | align="left" style="background:#F5F5F5" | '''Хурдны хайрцаг, захиалгаар:''' | colspan="2" | — | CVT-араат автоматик хурдны хайрцаг | colspan="6" | — |- | align="left" style="background:#F5F5F5" | '''Хоосон жин:''' | 1372–1479&nbsp;кг | 1310–1495&nbsp;кг | 1355–1625&nbsp;кг | 1493–1580&nbsp;кг | 1482–1569&nbsp;кг | 1395–1575&nbsp;кг | 1480–1715&nbsp;кг | colspan="2" | 1590–1755&nbsp;кг |- | align="left" style="background:#F5F5F5" | '''х.д. ачилтын жин:''' | 458–593&nbsp;кг | 445–707&nbsp;кг | 525–665&nbsp;кг | 437–584&nbsp;кг | 361–448&nbsp;кг | 480–665&nbsp;кг | 556–680&nbsp;кг | colspan="2" | 455–666&nbsp;кг |- | align="left" style="background:#F5F5F5" | '''Чирэх ачаалалт (12 %):<br/>[автоматик]''' | colspan="2" | 1200&nbsp;кг | 1400&nbsp;кг<br/>[1200&nbsp;кг] | colspan="3" | 1200&nbsp;кг | 1400&nbsp;кг | 1400&nbsp;кг | [1350&nbsp;кг] |- | align="left" style="background:#F5F5F5" | '''Хурдатгал, 0–100&nbsp;км/ц:''' | 12,0–12,9&nbsp;сек | 11,9-12,9&nbsp;сек | 10,1–11,7&nbsp;сек | 12,2–13,3&nbsp;сек | 12,5&nbsp;сек | 12,4–13,3&nbsp;сек | 10,3–11,6&nbsp;сек | 9,5&nbsp;сек | 11,0–11,6&nbsp;сек |- | align="left" style="background:#F5F5F5" | '''Дээд хурд:''' | 174–178&nbsp;км/ц | 180-181&nbsp;км/ц | 180–195&nbsp;км/ц | 170–176&nbsp;км/ц | 173&nbsp;км/ц | 174–177&nbsp;км/ц | 189–190&nbsp;км/ц | 194&nbsp;км/ц | 186–188&nbsp;км/ц |- | align="left" style="background:#F5F5F5" | '''Түлшний хэрэглээ<br/>100&nbsp-д&nbsp;км&nbsp;(хосолсон):''' | 6,6–7,0&nbsp;л&nbsp;супер | 5,9–6,4&nbsp;л&nbsp;супер | 7,5–8,4&nbsp;л&nbsp;супер | 4,9–5,7&nbsp;л&nbsp;дизель | 5,5&nbsp;л&nbsp;дизель | 4,9–5,3&nbsp;л&nbsp;дизель | 4,5–5,3&nbsp;л&nbsp;дизель | 5,9–7,5&nbsp;л&nbsp;дизель | 6,8–6,9&nbsp;л&nbsp;дизель |- | align="left" style="background:#F5F5F5" | '''CO<sub>2</sub>-хорт утаа, хосолсон:''' | 155–165&nbsp;г/км | 139–154&nbsp;г/км | 172–199&nbsp;г/км | 129–149&nbsp;г/км | 146&nbsp;г/км | 129–139&nbsp;г/км | 119–139&nbsp;г/км | 165–176&nbsp;г/км | 179–180&nbsp;г/км |- | align="left" style="background:#F5F5F5" | '''Хорт утааны ангилал ЕХ-ы ангиллаар:''' | colspan="9" | Евро 5 |} == Кашкай (J11, 2013 - 2021) == {{Инфобокс суудлын тэрэгний залгамж үе 2 | Generation = 2. залгамж үе | Bild = Nissan Qashqai 1.6 dCi ALL-MODE 4x4i Tekna Qab-Pearl-White-Metallic Vorderansicht Bahndamm.jpg | Bild zeigt = Ниссан Кашкай (2013 - 2021) | von = 2013 | bis = 2021 | Motoren = [[Бензин хөдөлгүүр]]:<br>1,2–1,6 литр<br>(85–120 кВт)<br>[[Дизель хөдөлгүүр]]:<br>1,5–1,6 литр<br>(81–96 кВт) | Länge = 4377 | Breite = 1806 | Höhe = 1590–1595 | Radstand = 2646 | Gewicht = 1318–1602 }} {| class="infobox" width="259" |- | [[Евро ШАҮП]]-[[ослын тест]]эд авсан одны тоо<ref>{{Cite web |url=http://de.euroncap.com/results/nissan/qashqai/544.aspx |title=Der Nissan Qashqai (2014) im Euro NCAP-Crashtest |access-date=2017-07-18 |archive-date=2014-05-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140517115504/http://de.euroncap.com/results/nissan/qashqai/544.aspx |url-status=dead }}</ref> | [[File:Crashtest-Stern 5.svg|105px]] |} Ниссан Кашкайн хоёр дахь үеийн загварыг 2013 оны арваннэгдүгээр сард Лондонд нийтэд танилцуулав. Үйлдвэрлэлт нь мөн л английн [[Вашингтон (Тайн-энд-Уир)|Вашингтон]] дахь [[Ниссан Мотор Мануфактуринг (UK)|Ниссан Мотор Мануфактуринг (UK) Лтд.]] үйлдвэрт явагджээ. <gallery widths="200"> Файл:Nissan Qashqai 1.6 dCi ALL-MODE 4x4i Tekna Qab-Pearl-White-Metallic Heckansicht.JPG|Ар тал Файл:Nissan Qashqai 1.6 dCi ALL-MODE 4x4i Tekna Interieur Cockpit Innenraum.JPG|Текна хувилбарын жолооны хэсгийн тоноглолт Файл:Nissan Qashqai 1.6 dCi ALL-MODE 4x4i Tekna Cockpit Kombiinstrument Tacho.JPG|Хосолсон хянах самбар </gallery> {{зай авах}} ==Цахим хуудас== {{Commons|Category:Nissan Qashqai|Ниссан Кашкай}} * [https://web.archive.org/web/20160426003758/http://www.nissan.de/DE/de/vehicles/crossovers/qashqai.html#vehicles/crossovers/qashqai Ниссан Кашкай 1-р үе] * [https://web.archive.org/web/20160110000419/http://www.nissan.de/DE/de/vehicle/crossovers/new-qashqai.html/ Ниссан Кашкай 2-р үе] == Эшлэл == <references/> [[Ангилал:Ниссан|Кашкай]] [[Ангилал:Sport Utility Vehicle]] [[Ангилал:Суудлын автомашины загвар]] [[Ангилал:Комби]] 4emimlzz8p1nzlnoqkpz9j0ft1in7ha Хотон нуурын тулалдаан 0 65022 852353 852309 2026-04-05T19:55:30Z HorseBro the hemionus 100126 852353 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс дайн | conflict = Хотон нуурын тулалдаан | partof = [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] | image = [[File:Khoton lake - panoramio.jpg|300px|]] | date = 1731 он | place = [[Хотон нуур]], өнөөгийн [[Баян-Өлгий аймаг]], Mонгол | territory = | result = Зүүнгарын ялалт | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]] | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} Фурдан | strength1 = 20,000{{sfn|Perdue|2005|p=254}} | strength2 = 10,000{{sfn|Perdue|2005|p=254}} | casualties1 = тодорхойгүй | casualties2 = '''9,000'''<br> *4,000 алагдсан{{sfn|Altangerel|2017|p=588}} *5,000{{POW}}{{sfn|Altangerel|2017|p=588}} | caption = [[Баян-Өлгий аймаг|Баян-Өлгий аймгийн]] [[Хотон нуур]]ын харагдац. }} '''Хотон нуурын тулалдаан''' (монгол: ''Хотон нуурын тулалдаан'', хятад: ''和通泊之战'') нь 1731 онд өнөөгийн [[Баян-Өлгий аймаг|Баян-Өлгий аймгийн]] нутаг дахь [[Хотон нуур|Хотон нуурын]] орчимд болсон цэргийн мөргөлдөөн юм. Энэхүү тулалдаанд [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын хаант улсын]] цэргийг [[Их Цэрэндондов]], [[Бага Цэрэндондов]] нар удирдсан бол [[Чин улс|Чин улсын]] цэргийг жанжин Фурдан захирч байв. Энэ нь олон арван жил үргэлжилсэн [[Зүүнгар–Чин улсын дайн|Зүүнгар–Чин улсын дайны]] нэг хэсэг болох Гуравдугаар Зүүнгар–Чингийн дайны үеэр болсон. Дайныг Чин улсын [[Найралт төв|Найралт Төв хаан]] Зүүнгарын хаан [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэнгийн]] эсрэг зарласан бөгөөд эцэст нь 1739 онд энхийн гэрээгээр дуусч, хоёр улсын хилийг тогтоосон юм. == Өмнөтгөл == 1727 онд Галданцэрэн хаaн өөрийн дүү [[Лувсансүр|Лувсансүрийг]] ялж, эцэг [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан хаaны]] дарааx Зүүнгарын хаант улсын хаан болсон.{{sfn|Adle|2003|pp=150–151}} Тэрээр Чин улстай тогтмол алба, худалдааны харилцаа тогтоох сонирхолтой байсан ч 1728 онд Чин улс Зүүнгар–Төвдийн харилцааг таслах, мөн Лувсан Данзанг шилжүүлэн өгөхийг шаардсаныг Галданцэрэн хаaн хүлээн зөвшөөрөөгүй.{{sfn|Perdue|2005|p=250}} 1729 онд Найралт Төв хаан Зүүнгарын эсрэг дайн зарлаж, Галданцэрэн хаан Төвдийн бослогод оролцсон,{{sfn|Perdue|2005|pp=250–251}} хил орчимд довтолгоо хийсэн зэрэг шалтгааныг дурдсан.{{sfn|Zlatkin|1983|p=241}} Мөн [[Оросын эзэнт гүрэн|Оросын эзэнт гүрэнтэй]] холбоо тогтоохыг оролдсон боловч амжилтгүй болсон.{{sfn|Baabar|1999|p=88}} 1729 оны 4-р сард генерал Фурдан Хойд замын армийг, харин Юэ Жончи нийт 26,500 цэрэг, 324 офицертой Баруун замын армийг хариуцаж томилов. Чин улсын хоёр командлагчийг зургадугаар сар, долдугаар сард [[Или мөрөн]] рүү довтлохоор дайчилжээ. Гэвч Галдан Цэрэн хааны элч ирж, тэрээр Лубсан Данзаныг шилжүүлэн өгөхийг зөвшөөрсөн бөгөөд, энэ нь Найралт Төв хаантай Зүүнгартай энхийн хэлэлцээр хийхээр болсон тул Чин улсын армийг дайчлах ажлыг нэг жилээр хойшлуулж, Юэ Жончи, Фурдан нар 1731 оны 1-р сард [[Бээжин|Бээжинд]] буцаж ирэв.{{sfn|Perdue|2005|p=252}} Чин улсын командлагчид Бээжинд ирсний дараа Зүүнгарууд Баркол, [[Хөхнуур муж|Хөхнуур]] руу довтлох ажиллагаа эхлүүлж, олон тооны морь хулгайлжээ. Зүүнгаруудыг Турфанаас хөөж гаргах үед тэд мөн Хөхнуур дахь Гасын давааг бүсэлсэн. Гэсэн хэдий ч Турфан дахь цэргүүд болон [[Дээд монголчууд|Дээд Монгол]] засагууд өөрсдийн байр сууриа хамгаалж чадсан.{{sfn|Perdue|2005|pp=252–253}} Турфан руу давтан довтлох замаар Чин улсын эзэн хаан Юэ Жончиг [[Өрөмч]] рүү гүн нэвтрэхийг зөвшөөрсөн.{{sfn|Perdue|2005|p=253}} Энэ үеэр Фурдан [[Ховд (хот)|Ховдруу]] довтлон, цайз байгуулж эхэлж байв. Их Цэрэндондов, Бага Цэрэндондов нар 30,000 цэрэг удирдан Чин улсын армийн эсрэг тулалдаанд ердөө 20,000 цэрэг бүрэн хүчээрээ тулалдсан бөгөөд Фурдан нийт 10,000 цэрэгтэй хамт Ховд хотоос хөдөлжээ. Харин 7,300 Чин улсын цэрэг Зүүнгарын эсрэг хотыг хамгаалахаар үлджээ.{{sfn|Perdue|2005|p=254}} == Тулалдаан == 1731 оны 7-р сарын 20-нд Бага Цэрэндондов өөрийн 3,000 гаруй цэрэгтэй 2,000 цэрэгтэй Чин улсын арми руу довтолж, Чин улсыг зугтахад хүргэв. Чин улсын арми ухарч байгаа нь урхи болж, Зүүнгарын жижиг цэргүүд давтан довтолж, гол арми нь ууланд нуугдаж байв.{{sfn|Perdue|2005|p=254}} 1731 оны 7-р сарын 23-нд Зүүнгарын нийт 20,000 цэрэгтэй арми ууланд байрлаж байсан байр сууриа орхин Хотон нуурын ойролцоо Чин улсын армийг бүсэлжээ. 4 хоногийн дараа буюу 7-р сарын 27-нд Фурдан тулалдаанаас зугтаж, Чин улс хүнд хохирол амсаж,{{sfn|Baabar|1999|p=88}} 4,000 цэрэг алагдаж, нийт 5,000 цэрэг [[Дайны олзлогдогч]] болжээ.{{sfn|Altangerel|2017|p=588}} == Үр дагавар == Фурдан Ховд руу зугтаж, дараа нь тулалдааны улмаас Фурдан [[цаазаар авах]] хүсэлт гаргасны дагуу Найралт Төв хаанд мэдэгдсэн. Гэсэн хэдий ч Найралт Төв хаан татгалзаж, Фурданыг өршөөжээ. Энэ нь Фурданыг 16,000 цэрэгтэй Ховдыг бэхлэхэд хүргэсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=254}} Үүний зэрэгцээ, Юэ Жончи Өрөмч хотыг амжилттай довтлон, Зүүнгарын цэргийг Өрөмч рүү чиглүүлэхийг оролдсон. Гэсэн хэдий ч Фурдан хэтэрхий хурдан ухарсан тул үр дүнгүй болсон бөгөөд{{sfn|Perdue|2005|p=254}} Найралт Төв хаан Юэ Жончигийн цэргийн бэлтгэл хийх хүсэлтийг хүлээн аваагүй.{{sfn|Perdue|2005|p=332}} Юэ Жончи хожим Өрөмч хотыг эзэлж чадаагүй тул{{sfn|Perdue|2005|p=332}} Баркол руу явсан.{{sfn|Perdue|2005|p=254}} Энэ нь Чин улсын эзэн хааныг цөхрөлд хүргэсэн бөгөөд тэрээр Зүүнгарын хаант улсын эсрэг үр дүнтэй арга хэмжээ авч чадаагүй бөгөөд түүний арми Зүүнгарын эсрэг хүнд ялагдал хүлээсэн бөгөөд эзэн хаан үүнийг өөрийгөө буруутгав.{{sfn|Perdue|2005|pp=254–255}} == Лавлагаа == [[Ангилал:18-р зууны тулалдаан]] [[Ангилал:18-р зууны Монголын түүх]] [[Ангилал:Монголчуудын дайн]] [[Ангилал:Ховд аймгийн түүх]] [[Ангилал:1731 он]] <references /> === Ном зүй === * {{cite book |last=Perdue |first=Peter |url=https://books.google.com/books?id=J4L-_cjmSqoC |title=China marches west: the Qing conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X}} * {{cite book |last=Adle |first=Chahrayar |url=https://books.google.com/books?id=AzG5llo3YCMC |title=History of Civilizations of Central Asia: Development in contrast : from the sixteenth to the mid-nineteenth century |date=2003 |publisher=UNESCO |year=2003 |isbn=92-3-103876-1 |volume=5}} * {{Cite book |last=Baabar |url=https://archive.org/details/historyofmongoli0000baab/page/86/mode/2up |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |date=1999 |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |publication-date=1999 |pages=456}} * {{Cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |date=2017 |publisher=Chulunbatyn Altangerel |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world}} * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I.Y |title=История Джунгарского ханства (1635–1758) |date=1983 |publisher=Zlatkin I.Y, ИЗДАТЕЛЬСТВО НАУКА ГЛАВНАЯ РЕДАКЦИЯ ВОСточной лиТЕРАТУРЫ |isbn= |location=Moscow |publication-date=1983 |language=ru |trans-title=History of Dzungar Khanate (1635–1758)}} jx163hys2zmtxkkseuaq5tq1nl1hcrq Улс орнуудын нэрийн утга учир 0 66614 852443 851989 2026-04-06T07:23:56Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 852443 wikitext text/x-wiki Улс орнуудын нэрийг монгол хэлний цагаан толгойн үсгийн дарааллаар байршуулж, нэрийн утга учрыг тайлбарласан болно. ==А== === {{AUS}} === Эртний Ромын "Үл мэдэгдэх өмнөдийн газар нутаг" номонд дурдсан нэршилээр буюу Шинэ Латин хэлээр "Өмнөдийн газар нутаг" гэсэн утгатай нэршил. Анх уг нэршлийг 1625 онд Испани хэлээр хэрэглэж байсан <ref>[[Purchas, Samuel]]. "[http://memory.loc.gov/service/rbc/rbdk/d0404/02951422.jpg A note of Australia del Espíritu Santo, written by Master Hakluyt]", in ''Hakluytus Posthumus'', Vol. IV, pp. 1422–1432. 1625.</ref> бөгөөд одоогийн Австрали гэх нэрийг Британийн нэрт Аялагч Меттью Флиндерс 1814 онд байр зүйн нэрээр хэрэглэж, олонд түгээжээ.<ref name="Flind">Flinders, Matthew. ''[http://www.slsa.sa.gov.au/encounter/collection/B12985211_259_3.htm A Voyage to Terra Australis] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121111005442/http://www.slsa.sa.gov.au/encounter/collection/B12985211_259_3.htm |date=11 November 2012 }}''. 1814.</ref> Шинэ Өмнөд Уэльсийн амбан захирагч Лаклан Магуэр 1817 оны орчимд Их Британийн колониудын зөвлөлд хүргэсэн тайлан мэдээлэлдээ "Австрали" гэх нэрийг албан ёсны баримт бичигт анхлан ашиглажээ.<ref>Letter of 12 December 1817. Op. cit. ''Weekend Australian'', 30–31 December 2000, p. 16.</ref> Энэ явдлаас хойш долоон жилийн дараа буюу 1824 онд уг тивийг олон улсад "Австрали" хэмээн нэрлэж хэвшсэн юм.<ref>{{Cite book|last=Department of Immigration and Citizenship|title=Life in Australia|publisher=Commonwealth of Australia|year=2007|page=11|isbn=978-1-921446-30-6|format=PDF|url=http://www.immi.gov.au/living-in-australia/values/book/english/lia_english_part1.pdf|accessdate=30 March 2010}}</ref> === {{AUT}} === Герман хэлний "Өстеррайх" гэх үгийг 1147 оноос эхлэн Латин хэлэнд оруулан "Австри" гэж хэрэглэж иржээ. Энэ нь "Дорнын газар нутаг" гэсэн утга бүхий Герман үг юм.<ref>Online Etymology Dictionary. "[http://www.etymonline.com/index.php?search=Austria Austria]".</ref> Ийнхүү нэрлэх болсон нь 976 оны орчимд Баварын вант улсын зүүн хэсэг одоогийн Австри улсын нутаг дэвсгэрийг хамтатган захирдаг байсантай холбоотой. Зарим үндсэрхэг үзэлтнүүд "Дорны эзэнт гүрэн" гэсэн утгатай гэж ч мэтгэдэг. Нэршлийн тухайтад Австралитай тунчиг төстэй нэршил. === {{AZE}} === Элленистикийн эрин үед хамаарах Ахеменидийн хаанчлалын цаг мөчид хамаарах үеэс эхлэн "Азербайжан" буюу "Атропатуудын газар нутаг" гэх нэршил үүсчээ. Атропат гэдэг нь эртний Грек хэлээр "Галнаас аврагдагсад" гэсэн утгыг илэрхийлдэг.<ref>{{Citation|title=Ancient Egypt's warfare: a survey of armed conflict in the chronology of ancient Egypt, 1600 BC-30 BC|last=Benson|first=Douglas S.|year=1995|publisher=D. S. Benson|url=https://books.google.com/?id=OMRyAAAAMAAJ}}</ref><ref>"Originally, Media Atropatene was the northern part of greater Media. To the north, it was separated from [[Kingdom of Armenia (antiquity)|Armenia]] by the [[Aras River|R. Araxes]]. To the east, it extended as far as the mountains along the [[Caspian Sea]], and to the west as far as [[Lake Urmia]] (ancient [[Matiane]] Limne) and the mountains of present-day Kurdistan. The [[Sefīd-Rūd|R. Amardos]] may have been the southern border." from Kroll, S.E. "Media Atropatene". 1994. in Talbert, J.A. ''[https://books.google.com/books?id=x_FHmc_E2uQC Barrington Atlas of the Greek and Roman World: Map-by-map Directory]''. Princeton University Press, 2000.</ref> Одоогийн тогтсон нэршил болох Азербайжаныг 1918 онд Орос хэлэнд хувирган бий болгожээ. "Галнаас аврагдагсад" гэх үг хэрхэн бий болсоныг тайлбарлавал, Аугаа их Александрыг насан өөд болсоны дараа Урарти, Саспиричуудын хоорон цус асгаруулсан мөргөлдөн болж улмаар Зүүн Арменийг захирч байсан XVIII Ахеменаны Сатрапы Диадочи Селесиусын дарлалаас чөлөөлж "Атропат" буюу "Галнаас чөлөөлөгсөд" гэх нэр үүссэн домогтой.<ref>[[Strabo]]. ''[[Geographica]]''. XI.xiii.524{{spaced ndash}}526.</ref><ref>[[Pliny the Elder|Pliny]]. VI.13.</ref> ''Atropátios Mēdía'' ({{lang|grc|Ἀτροπάτιος Μηδία}}),<ref>[[Strabo]]. ''[[Geographica]]''. XI.xiii.523{{spaced ndash}}529.</ref> <ref>Herodotus. ''History''. III.94. Op. cit. Rennell, James. ''[https://books.google.com/books?id=Poc9AAAAYAAJ&pg=PA366 The Geography System of Herodotus Examined and Explained, by a Comparison with Those of Other Ancient Authors, and with Modern Geography]'', Vol. 1. C.J.G. & F. Rivington, 1830. Retrieved 17 September 2011.</ref> ::'''''Транскавказ''''', ЗХУ-ын үед албан ёсны баримт бичигт хэрэглэж байсан нэршил. Оросоор "Закавказе" гэсэн үг. Энэ нь Кавказын нуруу сунан тогтсонтой холбогдуулан газар зүйн байршлаар нь нэрлэсэн цэвэр Орос нэршил юм. === {{ALB}} === "Албани" гэх нэрний тухайд хоёр хувилбар бий. Эхнийх нь "Альба" буюу Латин хэлний "цагаан" гэх өнгө заасан нэршил. Удаах нь Прото-Индо-Европ хэлний "альб" буюу "толгод" гэх утгатай байр зүйн нэршил. Аль нь ч бай "Албаничуудын газар нутаг" гэсэн утга бүхий нэршил нь өнөө цаг үед иржээ.<ref name="OEtDalb">Online Etymology Dictionary. "[http://www.etymonline.com/index.php?search=albania&searchmode=none Albania]".</ref> Анх уг нэршлийг манай эриний 1080 онд Мишель Атталейтын номонд Албаной гэх босогчдын газар нутгийг нэрлэсэн хэсэгт дурдсан байдаг.<ref name="MAhist">[[Attaliates, Michael]]. ''History''. Op. cit. in Elsei, Robert. ''The Albanian Lexicon of Dion Von Kirkman'', pp. 113–122.</ref> Анна Комненагын "Алексиад" зохиолд "Албанон" эсвэл "Арбанон" гэж уг нутгийг нэрлэсэн байдаг.<ref>Op. cit. in Wilkes, J.J. ''The Illyrians'', p. 279. 1992. ISBN 978-0-631-19807-9.</ref> Дээр дурдсан зохиолуудаас бүр өмнө буюу манай эриний 150 онд Иллирийн эзэрхийллийн эхэн үед буюу Птоломейн үед "Альбани" гэх үгийг ашиглаж байсан баримт бий. ::'''''Шкипери''''' Албаничууд өөрийн хэлээр улсаа "Шкипери" хэмээн нэрлэж байна. Албани хэлээр "шкип" гэдэг нь "Бүгдийг ойлгож ухаарах" гэсэн утга агуулдаг.<ref>Kristo Frasheri. ''History of Albania (A Brief Overview)''. Tirana, 1964.</ref><ref>{{cite web|url=http://mirror.undp.org/albania/download/pdf/albanian.pdf|title=The Albanian Language|last=Lloshi|first=Xhevat|format=PDF|publisher=United Nations Development Programme|accessdate=9 November 2010}}</ref> Сүүлийн үед "Шкипонье" буюу "Бүргэд" гэсэн утгатай буюу "Бүргэдүүдийн газар нутаг" гэсэн утгатай гэх тайлбар олон нийтийн дунд түгээмэл тархжээ. === {{ALG}} === Алжир гэдэг нь Османы Турк хэлээр "Чезайр" буюу "арлууд" гэсэн утгыг агуулдаг. Улмаар Франц хэлэнд "Альжер", Каталон хэлэнд "Алджер" гэж нэвтрэн орсон байдаг.<ref name="leschi">[[Louis Leschi|Leschi, Louis]]. ''Origins of Algiers''. 1941. Op. cit. in ''El Djezair Sheets''. July 1941. Op. cit. in "[http://alger-roi.fr/Alger/alger_son_histoire/textes/3_origines_alger_1941_feuillets.htm History of Algeria]". {{fr icon}}</ref> Анх "Алжир" гэх нэршлийг 1839 онд Францчууд тус нутгийг эзлэн захирах үед албан ёсоор ашигласан байдаг. Ингэж нэрлэх болсон нь ихээхэн учиртай. Тодруулбал, тус улсын нийслэл хотыг хуучнаар "Жазаир Бани Мазганна" буюу Мазганнагын үр садын арлууд" гэж нэрлэдэг байжээ. Мазганна гэдэг нь тус улсад анхлан үүссэн төрт улс байсан гэдэг. Тус улсын нийслэл хотын эргээс дөрвөн арал цуварч харагддаг. Улсын нэршилтэй холбоотой өөр нэгэн домог бий. Энэ нь Зиридийн хаант улсыг үндэслэгч Зири Ибн Манад гэх хааны нэрнээс үүсэлтэй гэх домог. Зири гэдэг нь Берберчүүдийн хэлээр "Сарны туяа" гэх утгыг илэрхийлдэг юм байна.<ref>Yver., G. "[https://books.google.com/books?id=zJU3AAAAIAAJ&pg=PA257 Alger]". ''E.J. Brill's First Encyclopaedia of Islam 1913–1936'', Vol. I. E.J. Brill (Leiden), 1987.</ref> 2011}} === {{USA}} === Их Британийн эзлэн түрэмгийллээс мултрах "Тусгаар тогтнолын тунхаг бичигт" анхлан дурдсанаар "Америкийн нэгдсэн улс" гэх нэр бий болжээ. Улмаар АНУ-ын Үндсэн хуулинд албан ёсны болон дипломат ёс, олон улсын тэмцээн наадам, соёл урлагын арга хэмжээ, олон улсын хурал, цуглаанд "Америкийн нэгдсэн улс", олон нийт, ард нийтийн дунд "Нэгдсэн улс" гэсэн нэршлийг ашиглаж байхаар хуульчилсан байдаг. "Америк" гэх нэрийг анх Германы газрын зураг зохион бүтээгч Мартин Вальдсимюллер 1507 онд дэлхийн бөмбөрцгийн баруун талд байрлах газар нутгийг "Америка" гэж нэрлэсэн байдаг. Энэ нь тус газар нутгийг анхлан нээсэн хэмээн номондоо дурдсан аялагч Америго Веспуччигийн дурсгалыг хүндэтгэсэн нэршил байсан гэдэг. === {{ANG}} === Ангол гэх нэрийг тус улсыг колоничлон захирч байсан Португальчууд бий болгожээ.<ref>Heywood, Linda M. & Thornton, John K. ''[https://books.google.com/books?id=S42CypbRTlQC&pg=PA82 Central Africans, Atlantic Creoles, and the foundation of the Americas, 1585–1660],'' p. 82. Cambridge University Press, 2007.</ref> Угтаа "Ндонгочуудын газар нутаг" гэсэн утгатай уугуул оршин суугчдын нэрийг Португаль хэл рүү хөрвүүлэн хэрэглэсэн нь энэ. Мбундун хэлээр "Нгола а килуанже" буюу "төмрийн дархадын ахлагч" гэсэн утгыг энэ үг илтгэнэ.<ref>Fage, J.D. ''The Cambridge History of Africa,'' Vol. 3: ''[https://books.google.com/books?id=V7qpKqM2Ji8C&pg=PA536 The Cambridge History of Africa: From c. 1050 to c. 1600].'' Cambridge University Press, 1977. ISBN 0-521-20981-1. Retrieved 23 September 2011.</ref><ref>Collins, Robert O. & Burns, James M. ''[https://books.google.com/books?id=PZcX2jQFTRcC&pg=PA153 A History of Sub-Saharan Africa]'', p. 153. Cambridge University Press, 2007. ISBN 0-521-86746-0. Retrieved 23 September 2011.</ref> === {{AND}} === Тус улсын нэр ямар утга агуулдаг нь тодорхойгүй. Шарльмайнын "Марка Хиспаника" номонд дурдсанаар "Ад-Дарра" буюу "Ой мод" гэх Араб үгнээс <ref>{{cite book|title=Andorra, the Hidden Republic: Its Origin and Institutions, and the Record of a Journey Thither|year=1912|pages=9|last=Gaston|first=L. L.|publisher=McBridge, Nast & Co|location=New York, USA}}</ref> эсвэл Наварро-Арагон хэлний "Андурриал" буюу "Бэлчирийн нутаг" гэх утгатай байх боломжтой гэж бичсэн байдаг.<ref>Online Etymology Dictionary. "[http://www.etymonline.com/index.php?term=Andorra Andorra]." Accessed 16 September 2011.</ref> === {{ATG}} === Антигуа: Испани хэлний "Антежо" <ref name="HistAnti">Oliver, Vere Langford.<!--sic--> [https://archive.org/details/historyofislando01oliv The History of the Island of Antigua, One of the Leeward Caribbees in the West Indies, from the First Settlement in 1635 to the Present Time]''. Mitchell and Hughes (London), 1894.</ref> буюу "Эртний" гэх утгатай үг. Анхлан уг нэрийг 1493 онд алдарт аялагч Кристофер Колумб "Санта Мариа ла Антигуа" хэмээн ашигласан байдаг.<ref>Murphy, A. Reg. ''Archaeology Antigua''. "{{Webarchiv|url=http://www.archaeologyantigua.org/background_timeline.htm |wayback=20110904065919 |text=Timeline |archiv-bot=2023-09-26 19:50:00 InternetArchiveBot }}." Accessed 23 September 2011</ref> :'''Барбуда''' Испаний хэлний "Барбодо" буюу "Сахалтай" гэсэн утгатай үг. Тус нутгийн саглагар моднууд, уугуул оршин суугчдын сахал, үс ургуулах ёсыг харсан нэрт аялагч анлан ийн улга алдаж байсан гэдэг. === {{UAE}} === Арабын нэгдсэн эмират нь тус улсын бүрэлдэхүүнд багтах долоон эмирт улс нэгдсэнийг илтгэх бөгөөд олон улсад болон Араб хэлээрээ өөрөөр нэршээгүй. === {{ARG}} === Испани хэлний "Аргенто" буюу "Мөнгөлөг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Анхлан энэ нэршлийг Испанийн нэрт яруу найрагч Рио де ла Плата "Мөнгөн гол" гэх шүлгэн дурдсан байдаг. Энэхүү шүлэгнээс санаа аван Аргентиний нутагт хөл тавьсан Себастиан Кабо "Ла Аргентина" буюу "Мөнгөн уст нутаг" хэмээн уулга алдаж, улмаар ийн нэрийдэх болжээ.<ref name="BritRdlP">{{cite web|title=Río de la Plata|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|url= http://www.britannica.com/EBchecked/topic/463804/Rio-de-la-Plata|accessdate=11 August 2010}}</ref> === {{ARM}} === Тус улсын нэр ямар утга агуулдаг нь тодорхойгүй. Эртний Грекийн судар бичгүүдэд "Арменой" гэж тэмдэглэснийг одоогийн Арменичуудыг нэрлэсэн байх хэмээн олон эрдэмтэд таамагладаг. "Арменой" эсвэл "Армина" гэх үг ямар утга агуулж байгааг одоо болтол эрдэмтэд тогтоогоогүй байгаа юм. Зарим түүхчид үүнийг МЭӨ 2200 онд хүчээ авч байсан Ассирийн Арманумчуудаас гаралтай хэмээн үздэг. Өөр нэг таамаг байдаг нь Прото-Индо-Европ хэлээр "Ар" буюу "Байгуулсан, үүссэн" гэх утгатай үгнээс гаралтай гэх домог. Тус улсад байх олон уул нуруу, толгод, тосгод "ар" гэх үгнээс үүссэн "Арарат, Арян, Арта" зэргээс улсын нэр үүссэн гэх өөр нэг таамаг ч бий.<ref>[[Gamkrelidze, Tamaz]] & [[Vyacheslav Ivanov (philologist)|Ivanov, Vyacheslav]]. "The Early History of Indo-European (aka Aryan) Languages".{{Page needed|date=September 2010}} ''Scientific American''. March 1990.</ref><ref>Mallory, James P. "Kuro-Araxes Culture". ''Encyclopedia of Indo-European Culture''.{{Page needed|date=September 2010}} Fitzroy Dearborn, 1997.</ref> === {{AFG}} === 16-р зуунд бүтээгдсэн "Бабурнама" сударт Афгени буюу "Афганичуудын газар нутаг" гэх үг бий. Үүнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна.<ref>{{cite web|url= http://persian.packhum.org/persian//pf?file=03501051&ct=92 |title=Events of the Year 910 (p.5)|author=[[Babur]]|work=[[Baburnama|Memoirs]]|publisher=[[Packard Humanities Institute]]|year=1525|accessdate=22 August 2010}}</ref> Түүнчлэн 10-р зууны үед бүтээгдсэн Худуд аль-Алам номонд "Афгани" гэх үг хэрэглэгдсэн байдаг. Паштун хэлэнд "Афгани" нь "байрлах, байрших" гэсэн утгыг илэрхийлдэг. Паштун болон Дари хэлэнд "Афгани" гэх нэг л утгаар тус улсын нэр бичигддэг.<ref>{{Cite book|title=The Afghans |last1=Vogelsang |first1=Willem |authorlink=|volume=|year=2002|publisher=Wiley Blackwell|location=|isbn=0-631-19841-5|page=18|url=https://books.google.com/books?id=9kfJ6MlMsJQC&lpg=PP1&pg=PA18#v=onepage&q&f=false|accessdate=2010-08-22}}</ref><ref name="khyber">Anonymous. ''[[Ḥudūd al-ʿĀlam]]''. Op. cit. in "{{Webarchiv|url=http://www.khyber.org/articles/2005/TheKhalajWestoftheOxus.shtml|wayback=20110613145756|text=The Khalaj West of the Oxus: excerpts from ''The Turkish Dialect of the Khalaj''|archiv-bot=2023-11-06 07:37:05 InternetArchiveBot}} {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110613145756/http://www.khyber.org/articles/2005/TheKhalajWestoftheOxus.shtml|date=13 June 2011}}" ''Bulletin of the School of Oriental Studies'', Vol 10, No 2, pp. 417–437. University of London. Retrieved 10 January 2007.</ref> 1801 оноос эхлэн өнөөгийн бидний мэдэх "Афганистан" гэх нэрийг ашиглаж эхэлжээ. ==Б== === {{BHS}} === Испани хэлээр "бүү де лас Бахамас" буюу "Гүехэн тэнгис" гэх утгатай үгнээс тус улсын нэр үүсчээ.<ref name="DicCarib">Allsopp, Jeannette. ''[https://books.google.com/books?id=PmvSk13sIc0C&pg=PA70&lpg=PA70 Dictionary of Caribbean English Usage]'', p. 70. University of the West Indies Press, 2003. ISBN 976-640-145-4. Retrieved 24 September 2011.</ref> Анхлан уг нэршлийг 1523 оны орчимд Италийн нэгэн газрын зурагт тэмдэглэсэн байдаг.<ref>Anonymous. "{{Webarchiv|url=http://scholar.library.miami.edu/floridamaps/view_image.php?image_name=dlp00020000520001001&group=spanish |wayback=20151117014054 |text=Turin Map |archiv-bot=2024-09-11 11:21:55 InternetArchiveBot }}." c. 1523. Retrieved 24 September 2011.</ref> Харин англи хэлэнд 1670-аад оны үед "Гранд Бахама" номонд дурдсанаар нэвтэрчээ. Үүнээс гадна өөр нэг домог байдгыг Испанийн эрдэмтэн Лукаян Тайно тайлбарласан байдаг. Энэ нь нутгийн уугуул иргэдийн хэлээр "Ба Ха Ма" буюу "Дундадын дээр орших газар нутаг" гэсэн утгатай нэршлээс дээрх улсын нэр үүсчээ. === {{NEP}} === Бидний мэдэх Балба буюу Непал улсын нэр нь Санскритаар "нипалаяа" буюу "Уулын бэлд орших нутаг" гэсэн утгыг илэрхийлдэг. Мөн үүнээс гадна "Непа" буюу "Сүм дуганы нутаг" гэсэн Бирм үгнээс гаралтай гэж олонх судлаачид үздэг. Буддын шашинтай улсууд ихэвчлэн төвд хэлний "Нямбал" буюу "Ариун нутаг" гэсэн утгатай гэж үздэг ажээ. === {{BAN}} === Бенгал хэлний "Бенгал улс" гэх утгатай үг. Бенгал хэлээр "Бангла" гэж Бенгалчуудыг нэрлэдэг бөгөөд "Деш" гэдэг нь "улс, орон" гэх утгатай юм. Анх уг нэрийг 1971 онд Пакистанаас тусгаар тогтноход Шейх Мужибур Рахман тусгаар тогтнолын тунхаг бичигт ашигласан байдаг. Бангла буюу Бенгалчуудыг 9-р зууны эхэн үеэс ном сударт тэмдэглэж байсан баримт бий.<ref>M.A. Amitabha Bhattacharyya, ''Historical Geography of Ancient and Early Mediaeval Bengal'', Sanskrit Pustak Bhandar, 1977, pp. 61–62.</ref> === {{BRB}} === Португаль хэлний "Барбадас" буюу "Сахалтнууд" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ.<ref name="OxJurn">Reece, Robert. Oxford Journals: ''Notes and queries''. "[https://books.google.com/books?id=PeCIn2CrgYEC&pg=PA346 Barbados v. Barbadoes]". Oxford University Press, 1861. Retrieved 27 September 2011.</ref> Италийн Генуяа мужийн газрын зурагч Висконте Мажжиоло 1519 онд бүтээсэн газрын зурагт анхлан уг нэршлийг ашигласан байдаг.<ref>Maggiolo, Vesconte. {{Webarchiv|url=http://bsb-mdz12-spiegel.bsb.lrz.de/~mdz/index.html?c=autoren_index&l=en&ab=Maggiolo%2C+Vesconte |wayback=20120328064057 |text=Seeatlas (Alte Welt und Terra Nova) |archiv-bot=2023-09-26 19:50:00 InternetArchiveBot }} – BSB Cod.icon. 135. (Genoa), 1519. {{de icon}}</ref> === {{BHR}} === Араб хэлний "Аль Бахрайн" буюу "Хоёр тэнгис" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Алдарт Коран сударт энэ нутгийн талаар таван ч удаа дурдсан байдаг. Өөр нэгэн домогт өгүүлснээр хоёр тэнгисийн бэлчих Аль-Ахса нутаг нь туйлийн амар тайван, үржил шимт нутаг бөгөөд Аль-Жавахари хэлээр "Бахри" гэдэг нь "Холбоо тэнгис" гэсэн утгатай ажээ. Гэвч сүүлийн домгийг олон нийт хүлээн зөвшөөрдөггүй. === {{BLR}} === Орос хэлний "Бела" буюу "цагаан", "рус" буюу Орос гэх утгатай үгсээс "Цагаан орос" буюу Беларус улсын нэр үүсчээ. Эртний судар бичгүүдэд Оросын нэг хэсэг байсан болохоор тусгайлан дурдаж байгаагүй. Ихэнх түүхчид улаантан болон цагаантнууд гэж хуваагдаж байснаас шалтгаалан улстөрийн үзэл баримтлалын дагуу нутаг заан "Беларус" улсын нэр үүссэн гэдэгт итгэдэг юм. === {{BEL}} === Бельги гэх үг нь "Белгик Гаул" үндэстнүүд гэсэн утгатай Ром үг. Латин хэлэнд орж ирэхдээ Бельги болж, "Бельгийн газар нутаг" гэх утгыг илэрхийлэх болжээ. 1830 онд одоогийн Бельгийн хаант улс Нидерландаас тусгаар тогтноход "Бельгийн нэгдсэн улс" гэсэн нэршлийг авсан боловч энэ нэршлээрээ удаагүй. Бельги гэдэг нь Прото-Сельтик хэлний "белг", Прото-Индо-Европ хэлний "бхелгх" буюу "догшин" гэсэн утгатай илэрхийлдэг.<ref>Koch, John. ''Celtic Culture: a Historical Encyclopedia'', p. 198. ABC-CLIO 2006.</ref><ref>Pokorny, Julius. ''Indogermanisches Etymologisches Wörterbuch'', pp. 125–126. Bern-Muenchen-Francke, 1959. {{de icon}}</ref><ref>Pokorny, Julius. ''The Pre-Celtic Inhabitants of Ireland'', p. 231. Celtic, DIAS, 1960.</ref><ref>Maier, Bernhard. ''Dictionary of Celtic Religion and Culture'', p. 272. Boydell & Brewer, 1997.</ref> Хэл зүйн зарим шинжээчид үүнийг Прото-Индо-Европ хэлээр "гэрэлтсэн" гэж хөрвүүлбэл ононо гэсэн санал гаргасан ч энэ тайлбарыг зарим нь хүлээн зөвшөөрдөггүй.<ref>Pokorny, Julius. ''Indogermanisches Etymologisches Wörterbuch'', p. 118. 1959. ISBN 3-7720-0947-6. {{de icon}}</ref> === {{BLZ}} === Энэ улсын нэрний утга учир тодорхойгүй. 17-р зууны эхэн үед Шотландн аялагчид "Белизе" нэрт голны нэрээр нэрлэсэн байх гэсэн таамаг бий. Мөн түүнчлэн Испани хэлний "Вализе", "Бализе" гэсэн үгнээс ч үүссэн байх боломжтой гэж үздэг.<ref name="brit1893">{{cite encyclopedia |year=1892|title=British Honduras|encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |volume=12|location=New York|publisher=The Britannica Publishing Company |url=https://books.google.com/books?id=uGRJAAAAYAAJ&pg=PA133|accessdate=25 October 2010}}</ref> Мөн энэ нэрний талаар өөр нэг домог байдаг нь Маяачуудын өгсөн нэр гэж үздэг явдал. "Белиз" гэдэг нь Маяа хэлээр "шавартай ус" гэсэн утга илэрхийлдэг ажээ.<ref>Wright, Ronald. ''[https://books.google.com/books?id=F3QS1NJHJEMC&pg=PA24&lpg=PA24 Time among the Maya: Travels in Belize, Guatemala, and Mexico]''. Grove Press, 2000. ISBN 0-8021-3728-8. Retrieved 28 September 2011.</ref> Нутгийн иргэдийн дунд түгээмэл тархсан домгоор бол Франц хэлний "Бализ" буюу "Гэрэл цацарсан" гэх үгнээс гаралтай гэж үздэг юм байна. === {{BEN}} === Тус улсын нэр Нигер хэлээр "Бениний бэлчир дэх газар нутаг" гэсэн утга илэрхийлдэг. Үүнээс гадна нутгийн Ицкери омгийнхний "Убину", Ёруба омгийнхний "Ибину" буюу "Хавчиг гэр" гэсэн үгнээс гаралтай гэж үзэх судлаачид ч бий. Араб хэлний "бини" буюу "үр сад" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр үүссэн байх ч боломжтой юм. === {{BUL}} === Тус улсын нэр Прото-Турк хэлний "булгха" буюу "холилдсон, "булгак" буюу "хувьсгал" гэсэн үгнээс гаралтай гэж олонх судлаачид үздэг.<ref>Bowersock, Glen W. & al. ''[https://books.google.com/books?id=c788wWR_bLwC&pg=PA354 Late Antiquity: a Guide to the Postclassical World]'', p. 354. Harvard University Press, 1999. ISBN 0-674-51173-5.</ref> Эрдэмтэд үүнээс гадна эртний Монгол хэлний "булгарах" буюу "салж, хагацах" гэсэн үгнээс гаралтай гэж үздэг юм. === {{BOL}} === Испанийн алдарт аялагч Симон Боливарын дурсгалыг мөнхжүүлж тус улсыг "Боливарын газар нутаг" хэмээн нэрийджээ. Уг нэрийг хошууч генерал Антонио Хосе де Сукре өгсөн гэдэг. Тус улс Перу улсаас тусгаар тогтносны дараа үндэсний ассемблейн анхдугаар хуралдаанаар хошууч генералын өгсөн нэрийг хэвээр баталсан байна.<ref>''{{Webarchiv|url=http://www.historia-bolivia.com/6-de-Agosto-Independencia-de-Bolivia/6 |wayback=20110820091233 |text=6 de Agosto: Independencia de Bolivia |archiv-bot=2023-09-26 19:50:00 InternetArchiveBot }} {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20110820091233/http://www.historia-bolivia.com/6-de-Agosto-Independencia-de-Bolivia/6 |date=20 August 2011 }}.'' {{es icon}}</ref><ref name="cob">Maria Luise Wagner. "Construction of Bolivia: Bolívar, Sucre, and Santa Cruz". In Hudson & Hanratty.</ref> Алдарт аялагч, эрх чөлөөний төлөө тэмцэгч Симон Боливарын нэр нь Испанийн Бискай мужийн "Болибар" тосгон нэрнээс үүссэн гэж намтар судлаачид нь үздэг.<ref>{{cite web |url=http://www.euskaltzaindia.net/index.php?option=com_eoda&Itemid=478&lang=eu&testua=ziortza&view=izenak |title= Ziortza |author= Euskaltzaindia|date= |work= |publisher= |accessdate=10 September 2011}}</ref> === {{BIH}} === :Босниа: Босна голын нэрээр тус улсын нэрийг нэрлэжээ. Энэ нэршлийг анх 958 оны үед Византын эзэн хаан VII Константин түүх шастирт тэмдэглэн үлдээсэн байдаг. "Босна" гэдэг нь Прото-Индо-Европ хэлээр "бос", "богх" буюу "урсаж буй их усан" гэсэн утгатай.<ref name="Imamovic">Imamović, Mustafa (1996). Historija Bošnjaka. Sarajevo: BZK Preporod. ISBN 9958-815-00-1</ref> :Херцеговин: Амальгам болон эртний Герман хэлээр "герцог" буюу "гүн, ван" гэсэн утгатай бол "овина" гэдэг нь Серби-Хорват хэлээр "улс" гэсэн утгыг илэрхийлдэг. === {{BOT}} === Тус улсын хамгийн том үндэстэн болох Сецвана хэлээр "Цваначуудын эх орон" гэсэн утгатай. Британийн хэлзүйч Ливингстоуны баталж буйгаар Сецвана хэлээр "адилхан, ижил" гэсэн утгыг илэрхийлдэг ажээ. Үүнээс гадна "эрх чөлөө" гэсэн утгатай гэж тайлбарлах эрдэмтэд цөөнгүй бий.<ref>Ripley, George & Dana, Charles A., Eds. "[[:s:The American Cyclopædia (1879)/Bechuana|Bechuana]]". ''The American Cyclopædia''. (New York), 1879.</ref> === {{BRA}} === Португаль хэлний "пау-бразил" буюу "Улаан мод" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр үүсчээ.<ref name="Bueno36">Bueno, Eduardo. ''Brasil: uma História'', p. 36. Ática (São Paulo), 2003. ISBN 85-08-08213-4. {{pt icon}}</ref> Яг энэ нэршлийг хамгийн анх 1330 онд Английн Анжелино Дулкерт гэх эрдэмтэн ашиглаж байсан гэдэг. Гэвч тухайн үед Бразилийг хараахан илрүүлж амжаагүй байсан юм. === {{BRU}} === Тус улсын нэрний утга учирын талаар нэгдсэн ойлголт байхгүй. Харин орчин үед Малай хэлний "Баруна" гэх үгнээс гаралтай гэсэн үзэл тархжээ. 14-р зууны үед Борнео дээр хөл тавьсан Аванг Алак Бетатар өөрийн нутгийн хэлээр "Баруна" буюу "Хаана байна" гэж дагалдагчдаасаа асууснаас энэ нэр үүсчээ.<ref>{{cite book|last=Curriculum Development Department|title=History for Brunei Darussalam: Sharing Our Past|year=2008|publisher=EPB Pan Pacific|location=Section 2.2|isbn=99917-2-545-8|page=26}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.southeastasianarchaeology.com/2007/03/08/treasuring-bruneis-past/ |title=Treasuring Brunei's past |publisher=Southeast Asian Archaeology |date=8 March 2007 |accessdate=19 September 2011 |archive-date=1 Аравдугаар сар 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111001142659/http://www.southeastasianarchaeology.com/2007/03/08/treasuring-bruneis-past/ |url-status=dead }}</ref> Түүнчлэн 978 оны Хятадын судар бичгүүдэд "Бони" нэрт хааны тухай дурдсан бий. Уг хааны нэрнээс улсын нэр үүссэн байж магадгүй гэж зарим эрдэмтэд санал дэвшүүлжээ. Бас нэгэн таамаг байдаг нь 1550 онд тус нутагт хөл тавьсан Италийн аялагч Людовико ди Вартема "Борней арал" гэж тэмдэглэсэнтэй холбоотой ажээ. "Варунай" буюу эртний Санскрит хэлээр "далайчдын нутаг" гэсэн утгатай үгнээс гаралтай гэж үзэх эрдэмтэд ч бий. === {{BFA}} === Тус улсын Море омгийнхний хэлээр "буркина" гэдэг нь "шударга, итгэж болох" гэсэн утгатай, Диоула омгийнхний хэлээр "фасо" гэдэг нь "газар нутаг, эцгийн гэр" гэсэн утгатай хоёр үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. 1983 онд тусгаар тогтносон тус улсын ерөнхийлөгч Томас Санкара энэ нэрийг сонгон хэрэглэх зарлиг гаргасан юм. === {{BDI}} === Тус улсын голлох үндэстэн болох "Рунди" хэлээр "Рундичуудын эх орон" гэсэн утгыг илэрхийлдэг ажээ. 1962 онд Бельгийн харьяалалаас тусгаар тогтноход энэ нэрийг сонгон хэрэглэх болжээ. === {{BHU}} === Тус улсын нэрний утга учир тодорхойгүй, маш олон таамаг, тайлбар, домог өнөө үетэй золгожээ. Францын аялагч Жеан Баптист Тавернье 1676 онд гаргасан "Зургаан аялал" номондоо "Боутан" гэх үгийг дурдсан байдаг. Тухайн үед Бутан улс гэж байгаагүй бөгөөд Төвдийн хаант улсын нэгдсэн захиргаанд багтаж байсан гэдэг. Бутан даяар тархсан үзлээр бол Санскрит хэлний "Бота-анта" буюу "Төвдийн хязгаар нутаг" гэсэн утгатай үгнээс гаралтай ажээ.ref name="Names&Histories" /><ref name="chakravarti7">{{cite book|title=A Cultural History of Bhutan |volume=1 |first=Balaram |last=Chakravarti |publisher=Hilltop |year=1979 |page=7 |url=https://books.google.com/books?id=6VxuAAAAMAAJ |accessdate=1 September 2011}}</ref> Түүнчлэн Балба хэлээр "Бодо Хатан" буюу "Төвдийн нутаг" гэх утгатай үгнээс үүдэлтэй байж болох юм. Бутаны хэл шинжлэлийн зарим эрдэмтэд Санскрит хэлний "Бу-Уттан" буюу "Өндөрлөг газар" гэх үгнээс гаралтай гэж тайлбарладаг. ::'''Друк Юл''' Бутанчууд өөрсдийнхөө хэлээр улсаа ийн нэрлэдэг. Энэ нь Бутан хэлний "Аянгын лууны газар нутаг" гэсэн утга илэрхийлдэг ажээ. Тэд 1730 оноос энэ нэршлийг хэрэглэх болсон байна. ==В== === {{VAN}} === Уугуул Вануатучуудын хэлээр энэ нь "Бидний эх орон" гэх үгнээс гаралтай ажээ. === {{VAT}} === Итали хэлний "Ватикан толгодын хот" гэсэн утгыг илэрхийлдэг. Энэ нь тус хотыг тойрон хүрээлдэг "Ватикан" гэх нэртэй толгодын нэр юм. Харин Ватикан гэдэг нь Италийн "Ватиканиари" буюу "Ариун номын нутаг" гэсэн утгай үгнээс гаралтай ажээ. Эртний Ромын үеэс энэ нэрийг хэрэглэн, түүх, шастирт тэмдэглэсэн нь бий. === {{VEN}} === Тус нутагт анхлан хөл тавьсан Италийн аялагчид болох Алонсо де Ожеда, Америго Веспуччи нар "Венесуола" буюу "Бяцхан Венец" гэж уулга алдсанаас хойш газрын зураг, албан ёсны баримт бичигт ийнхүү тэмдэглэх болжээ. === {{VIE}} === Тус улсын нэршил нь "Вьет" буюу "Өмнөд", "Нам" буюу "газар" гэх үгнээс гаралтай гэж ихэнх түүхчид үздэг. МЭӨ 2-р зуунаас хойш ийнхүү хаант улсыг ийн нэрийдэх болжээ.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.anviettoancau.net/anviettc/docs/2007-02/trbontai.pdf |wayback=20110723020926 |text=An Introduction to Vietology |archiv-bot=2025-10-06 06:43:22 InternetArchiveBot }}", p. 3.</ref> Вьет Нам гэх үгийг хамгийн анх МЭӨ 239 оны нэвтэрхий тольд Хятадын эрдэмтэд тэмдэглэжээ. Харин одоогийн бидний мэдэх "Вьетнам" гэх үгийг 16-р зууны яруу найрагч Нгуен Бин Хием хэрэглэсэн байдаг. ==Г== === {{GAB}} === Португаль хэлний "Габао" буюу "Халхлагдсан" гэх утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Комо голын адагт орших энэ нутаг олон нийтээс халхлагдсан, хэр баргын хүн хүрч очиход төвөгтэй учир ийнхүү нэрийдэх болжээ. === {{GUY}} === Нутгийн уугуул иргэдийн хэлээр "Их нууруудын нутаг" гэсэн утгатай. === Гайти {{HAI}} === Гайтийн Тайно/Аравак омгийнхний хэлээр "Уулын нутаг" гэсэн утгатай үг юм. Хиспаниола арлын баруун хэсэгт орших уг нутаг өндөр уулсаар хүрээлэгдсэн байгалийн өвөрмөц тогтоцтой. === {{GMB}} === Мандинкан омгийн "Гамбура" буюу "Каабу голын хаан" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байдаг. Улмаар 1965 онд Их Британиас тусгаар тогтноход одоогийн "Гамби" гэх нэрийг сонгожээ. Гамбра гэх нутгийн нэршил бүр 1455 онд Алвис Кадамосто гэх газарзүйч номонд тэмдэглэсэн байдаг.<ref>Cadamosto, Alvise. ''Mondo Nuovo, Libro de la Prima Navigazione di Luigi di Cadamosto de la Bassa Ethiopia ed Altre Cosa''. Op cit. Montalbado, Francanzano (ed.) ''Paesi Novamente Retrovati et Novo Mondo da Alberico Vesputio Florentino Intitulato''. (Vicenza), 1507. {{it icon}}</ref> Нутгийн иргэдийн дунд түгэн тархсан өөр нэг домгоор бол Португаль хэлний "Гамбио" буюу "худалдаа, арилжаа" гэх үгнээс үүссэн гэдэг. Энэ нь тухайн үедээ Португальчуудын боолын худалдаа явуулдаг гол нутаг байсантай холбоотой. === {{GHA}} === Тус улс 1957 оны гуравдугаар сарын 6-ны өдөр Их Британиас тусгаар тогтноход "Гана" гэх нэрийг албан ёсоор авчээ. Энэ нь Малиан Ганын эзэнт гүрний хааны урд бичигддэг байсан "Дайчдын хаан" гэсэн утгатай цол нэрнээс үндэслэсэн нэр юм. === {{GUA}} === Нахуати омгийнхний хэлээр "Куаутемаллан" буюу "Ой модны нутаг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. === {{GIN}} === Тус улсын нэр чухам ямар утгатай талаар нэгдсэн ойлголт байхгүй. Харин Португаль хэлний "Гвин" буюу "эрэг, ирмэг" гэх утгатай үгнээс үүссэн байж болно гэдэгтэй ихэнх эрдэмтэд нэгддэг. Яг энэ нэршлээр 1481 онд тус улсыг Португалийн эзлэн түрэмгийлэгчид нэрлэж байсан баримт бий. Өөрөөр Дьенне болон Берберчүүдийн хэлний "гинавен, агинау, агинаоу" буюу "хар", "шатсан" гэх утгатай үгнээс үүссэн гэх хувилбар бий.<ref name="Bovi">Bovill, Edward Wm. ''The Golden Trade of the Moors: West African Kingdoms in the Fourteenth Century''. Weiner (Princeton), 1995.</ref> === {{GNB}} === Нэрний утга учир нь дээр дурдсан Гвиней улсынхтай төстэй. 1973 онд тус улсы Португалиас тусгаар тогтноход энэ нэрийг сонгон хуульчилжээ. === {{GER}} === Нэрний утга учрын талаар олон янзын таамаг байдаг ч түмэнд түгсэн нэг хувилбар бий. Үүгээр бол Сельтик хэлний "гайр" буюу "хөрш" <ref name="OEDgerm">''Oxford English Dictionary''. "Germany".</ref>, "гайрм" буюу "цуст тулаан", "гар" буюу "хашхираан/жад" гэсэн үгнээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. МЭӨ гуравдугаар зуунаас эхлэн Ромын их удирдагч Юлий Цезарь газрын зураг болон албан ёсны баримт бичигт энэ нэрийг ашиглаж, олон нийтэд таниулсан юм. ::'''''Дойчленд''''' Германчууд эх хэлээрээ улсынхаа нэрийг ингэж бичдэг. Энэ нь "Ард түмний нутаг" гэсэн утгатай эртний герман хэлний үг юм. === {{GRE}} === Тус улсын нэрний талаар олон янзын домог яриа бий. Үүнээс дурдвал. Аугаа Гомерын дуулалд "Греа" гэх тосгоны тухай гардаг. Үүнээс үүдэн тус улсын нэр үүссэн гэх домог бий. Уг тосгоны "Греа" гэх үг нь "хөгшин эмэгтэй" гэх утгатай юм байна. Нутгийн иргэдийн дунд тархсан өөр нэг домгоор бол "Керас" буюу "хүндэтгэл хайрлах" гэсэн утгатай ажээ. Энэ нь Аугаа Грекус гэх хамба ламтан тус нутгийг адислан, аравнайлсантай холбоотой юм. ::'''''Хеллас''''' Грекчүүд эх хэлээрээ нутгаа ийн нэрлэдэг. Уг нэршил чухам юунаас сэдэвлэсэн нь тодорхойгүй. Нутгийн иргэдэд тархсан домгоор бол Трой улсын Хеллен хамба ламын нэртэй холбоотой ажээ. === {{GRD}} === Испанийн Гранада мужийн нэрнээс тус улсын нэршил үүсчээ. ==Д== === {{DEN}} === Дани улсын нэр чухам юунаас үүссэн нь тодорхойгүй. Гэвч дараах хоёр ойлголт орчин үе хүртэл ам дамжин яригдаж иржээ. Гэхдээ Прото-Индо-Европ хэлний "дхен" буюу "доор, тэгш тал", "мерек" буюу "хил, ой мод" гэх утгатай үгнээс үүссэн байх боломжтой гэж хэл зүйчид үздэг. Анх энэ талаар Паулус Оросиус гэгч "Тэрс үзэлтнүүдийн эсрэг тэмцсэн долоон түүх" номонд дурдсан нь бий.<ref>Thorpe, B. ''<u>The Life of Alfred The Great</u> Translated from the German of Dr. R. Pauli To Which Is Appended Alfred's Anglo-Saxon Version of Orosius'', p. 253. Bell, 1900.</ref> Нутгийн иргэдийн дунд түгэн тархсан домог нь эрт цагт Данийн нутагт алдар суугаараа мандаж байсан Дан гэх хааны нэрнээс үүссэн ажээ. === {{DMA}} === Аугаа аялагч Кристофер Колумб 1493 оны 11-р сарын 3-ны өдөр тус нутагт анхлан хөл тавьж, улмаар "Ням гаригийн газар нутаг" гэх утгатай "Доминик" гэх испани нэр хайрлажээ. Тухайн үед ням гаригыг гэгээнтнүүдийг дурсах өдөр болгон Испанийн христийн шашинтнууд тэмдэглэдэг байсантай холбоотой. Гэхдээ түүхчид бас өөр тайлбар хийдэг. Учир нь Кристофер Колумб өөрийн төрсөн эцэг Доменежогийн нэрээр нэрлэсэн байж болох талтай юм. === {{DOM}} === Тус улсын нэршлийн тухайд дээр дурдсан Доминик улстай тун төстэй домог ярианууд өдийг хүртэл ам дамжин яригдаж иржээ. Гэвч Кристофер Колумби Гэгээн Доминикийн өдөр буюу наймдугаар сарын 4-ний өдөр <ref>Partido Revolucionario Dominicano. "{{Webarchiv|url=http://www.prd.org.do/ciudad/leyenda-e-historia-envuelven-la-fundaci%C3%B3n-de-santo-domingo |wayback=20120701044753 |text=Leyenda e Historia Envuelven la Fundación de Santo Domingo |archiv-bot=2026-02-07 13:50:57 InternetArchiveBot }} {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20120701044753/http://www.prd.org.do/ciudad/leyenda-e-historia-envuelven-la-fundaci%C3%B3n-de-santo-domingo |date=1 July 2012 }}''. Accessed 18 October 2011. {{es icon}}</ref> тус улсыг нээсэнтэй холбогдуулж Испаниар "Гэгээн Доминикийн газар нутаг" гэх нэр хайрласан гэдэг домогтой юм. === {{TLS}} === Португаль хэлний "Дорнын дорно орших арал" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Малай хэлэнд "Тимур" гэдэг нь "дорно", "зүүн" гэсэн утгыг агуулдаг байна. ==Е== === {{EGY}} === [[File:Kmt obelisk.jpg|thumb|200px|Египетээр ''Km.t'' гэж бичсэн Луксорын чулуун багана. Франц улс Парис хот]] фараонуудын үеийн эртний Египетийн хэлээр "Ка болон Птагын эх орон" гэсэн утгатай үг юм. Үүнийг Грек, Латин хэлэнд "Айжиптос" гэж буулгасан нь тус улсын нэр болжээ. Ка болон Птах нь эртний Египетийн хоёр том бурхан бөгөөд "Птах" гэдэг нь "нээгч, илрүүлэгч" гэсэн утгатай Египет үг юм. Харин Грек улсын ардын домог боох "Страбо"-д "Аханоу гиптиос" буюу "Аахены доох нь орших нутаг" гэсэн утгатай грек үг ажээ. ::'''''Миср/Маср''''' Египетчүүд эх хэлээрээ улсаа ийн нэрлэдэг. Энэ нь Араб хэлээр "хот" гэсэн утгатай юм. ==Ж== === {{DJI}} === Тус улсын нэрний талаар тодорхой ойлголт байхгүй. Гэвч өнөө цаг үед "Техути/Тот бурханы нутаг" гэсэн утгатай нутгийн иргэдийн нэрнээс үүссэн гэх үзэл давамгайлж байна. Хачирхалтай нь Техути гэдэг нь эртний Египетийн сарны бурхан юм. ==З== === {{ZAM}} === "Замбези голын нутаг" гэсэн утгатай Африк үг. Замбези нь тус улсын зүүн хэсэгт орших бөгөөд Зимбабве улсаас тусгаарлаж байдаг нэг ёсны хил юм. Замбези нь Замби, Ангол, Намиб, Ботсвана, Зимбабве, Мозамбик улсуудыг дамнан урсдаг 2,574 км урт гол юм байна. === {{ZIM}} === Шона омгийнхний хэлээр "Жимба-же-мабве" буюу "Чулуун гэр" гэсэн утгатай үгнээр уг нэршил үүссэн байна. Шона омгийн суут бүтээл болох чулуун хэрэм, орд харшнуудаас Зимбабве гэх нэр үүсчээ. ==И== === {{ISR}} === Израйль гэдэг нь "Бурхантай хамт тулалдах" гэсэн утгатай Хебрю үг юм. Энэ нь Библийн сударт гардаг гэгээн Йаковын хэсгээр үүдсэн нэршил ажээ. Ерөөс бурхантай хамт ялах, хамт байх гэсэн санаагаар дээрх нэрийг сонгосон байна. === {{IDN}} === "Энэтхэгийн арлууд" гэсэн утгатай Грек үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Үүнээс хойш ялангуяа 19-р зууны дунд үеэс эхлэн "Дорнод Энэтхэг" гэж англи хэлэнд тэмдэглэх болсон юм. === {{JOR}} === "Йордан голынхон" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Харин Йордан голын нэрийг Хебрю, Канаан хэлний "ирд" буюу "Сөнөсөн тэнгисийн доох нь талд" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн гэж үздэг. Тус улс Йордан голын зүүн эрэг дагуу оршдог юм. === {{IRQ}} === "Эрак" буюу "Доод орших газар" гэсэн утгатай Перси хэлнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Мөн түүнчлэн Эвфрат мөрний бэлчирт орших "Эрэк/Урук" гэсэн хотын нэрнээс үүсэлтэй гэсэн тайлбар ч байдаг. === {{IRN}} === "Арянчуудын нутаг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр гаралтай. "Аря" гэдэг нь Прото-Индо-Европ хэлээр "угсаатан", "чөлөөт" гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. === {{IRL}} === Ирландчууд өөрсдийгөө "Эйре" гэж нэрлэдэг бөгөөд "Эйречүүдийн нутаг гэсэн утгатай Ирланд үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. "Эйре" гэх үг нь Сельтик хэлний "ивериу" буюу "үржил шим" гэсэн утгыг илэрхийлдэг бөгөөд нийлээд "Үржил шимт нутаг" гэх утгыг илэрхийлнэ. Түүнчлэн "Төмрийн нутаг" гэж нэрлэх саналтай эрдэмтэд ч бий. === {{ESP}} === Латин хэлний Хиспаниа гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Хиспаниа нь "И-сепаним" буюу "туулай" гэх утгатай Пуник үг юм. Латин хэлэнд нэвтрэхтэй буруу дуудагдаж Хиспаниа болсон гэдэг. Үүнээс үзвэл "Туулайнуудын нутаг" гэсэн утгатай Араб үг болж байгаа юм. === {{ISL}} === Хуучин Норс хэлний "исс" буюу "мөс" гэсэн утгатай үгнээс гаралтай "Мөсөн нутаг" гэх утга илэрхийлдэг үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Хуучныг судлаач Адам Рудерфорд болон зохиолч Эйнар Палссон нар "Сельтикийн өв уламжлал" номондоо "ис-ланд" буюу "Исүс" болон "Айсис" охин тэнгэрийн өлгий нутаг гэсэн утгатай гэж тайлбарласан нь бий.<ref>{{cite book|title=Arfur Kelta|year=1981|publisher=Mímir|location=Reykjavík|page=36|author=Einar Pálsson|accessdate=14 November 2013|language=Icelandic}}</ref> === {{ITA}} === Италийн домгийн баатар Италусын нэрнээс үүссэн гэх олонд алдаршсан домог бий. Түүнчлэн эртний Грек хэлний "италос" буюу "бух" гэсэн үгнээс үүсэлтэй гэж үзэх түүхчид ч байдаг. Мөн латин хэлний "витулус" буюу "тугал" гэх үгнээс тус улсын нэр үүссэн байх магадлалтай. Гэвч италичууд "тугал" гэсэн тодотголтой үг биш гэдэгт одоо хэр нь итгэлтэй байдаг. Ихэнх Италичууд Италус гэх домгийн баатраас үүдэлтэй нэр гэдэгт орчин цагт итгэх болжээ. === {{UK}} === Дундад зууны Латин хэлний "Британниа Майор" буюу "Их Британи" гэсэн утгатай үгнээс уг нэршил үүсчээ. Анх энэ нэршлийг Жефри гэх зохиолч өөрийн номондоо дурдсан байдаг. "Британи" гэдэг нь Уэльс хэлний "Претани" буюу "будагдсан хүмүүс" гэсэн үгнээс үүсэлтэй ажээ. Сельтик болон Викингүүдийн үед Их Британийн нутагт амьдарч байсан хүмүүс биендээ шивээс хийж, янз бүрийн өнгөөр будах нь элбэг байснаас дээрх нэршил үүссэн байна. ::'''''Нэгдсэн хаант улс''''' Энэ нь Их Британи, Умард Ирландын нэгдсэн хаант улс гэх үгний товчлол юм. 1927 оноос эхлэн албан ёсны баримт бичигт дээрх нэршлийг ашиглах болсон байна. ::'''''Албион''''' Грек хэлний "Албиво" буюу Латин хэлээр "Альба" буюу "цагаан" гэх үгнээс уг нэршил үүсчээ. Доверийн цагаан эргийг харсан уран зохиолчид дээрх нэрийг өгсөн байх магадлалтай. ==Й== === {{YEM}} === Тус улсын нэрний талаар нэгдсэн тодорхойлолт байдаггүй. Харин Араб хэлний "Имн" буюу "өмнөд" "Йамин" буюу "баруун тал" гэх үгнээс үүссэн гэсэн домог бий.<ref>Many [[Semitic languages]], including [[Arabic language|Arabic]] and [[Hebrew language|Hebrew]], preserve a system with south on the "right" and north on the "left"</ref> Зарим судлаачид "Юмн" буюу "аз жаргал" гэсэн утга илэрхийлдэг гэж үздэг. ==К== === {{CPV}} === Португаль хэлний Кабо Верде буюу "Ногоон хошуу" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. 1444 онд энэ газар нутгийг илрүүлэхэд бүх юм нь ногооч харагдаж байсан тул аялагч, эзлэн түрэмгийлэгчид ийм нэр өгчээ. === Казахстан {{KAZ}} === Амальгам хэлээр "Казахуудын өлгий нутаг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. "казак" гэдэг нь "нүүдэлчин", "чөлөөт" гэсэн утгыг илэрхийлдэг бөгөөд "стан" гэдэг нь персээр "нутаг" гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. === {{CAM}} === Санскрит хэлний "камания бхожа" буюу "Сайныг мөрөөдөгсдийн өлгий" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ.<ref>Law, B.C. ''Some Ksatriya Tribes of Ancient India'', p. 233. 1975</ref> Түүнчлэн эрт цагт төвд, энэтхэг, пакистан, вьетнам, лаосын нутгийг хамран оршиж байсан Сваямбува Камбу гэх нутаг дэвсгэр, Хинди соёлын томоохон төвөөс нэр нь үүссэн гэж үзэх теологичид бий..<ref>Casey, Robert. ''Four Faces of Siva'', pp. 88–100. Bobbs-Merrill Company (Indianapolis), 1934.</ref><ref>George Coedes. ''Inscriptions du Cambodge'', II, pp. 10 & 155. {{fr icon}}</ref> Others suppose it to be an exonym derived from [[Old Persian]] ''Kambaujiya'' ("weak") or the cognate [[Avestan]] ''Kambishta'' ("the least")<ref>Harmatta, J. Op. cit. [disapprovingly] in ''Achaemenid History'', 13, pp. 110–111. PF 302 and PFNN 2350.</ref> Орон нутгийнхан тэр бүр таалан хүлээж аваад байдаггүй өөр тайлбар байдаг нь Перси хэлний "Камбаужия" буюу "үлбэгэр", Авестан хэлний "Камбишта" буюу "өчүүхэн" гэсэн утгатай үгнээс ч үүссэн гэх домог. === {{CMR}} === Герман хэлний "Камерун", Франц хэлний "Камероун" буюу "сам хорхой" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Энэ нь тус улсад урсдаг Вури голтой холбоотой нэр юм. Тус улсад ирсэн европынхон эрэг дагуу "сам хорхой" ихээр барьж байсантай энэ нэршил холбоотой.<ref name="MLW">{{cite book |url=http://nlbif.eti.uva.nl/bis/lobsters.php?menuentry=soorten&id=73 |chapter=''Callianassa turnerana'' |title=FAO Species Catalogue, Vol. 13. Marine Lobsters of the World |author=Lipke B. Holthuis |author-link=Lipke Holthuis |publisher=[[Food and Agriculture Organization]] |year=1991 |isbn=92-5-103027-8 |series=FAO Fisheries Synopsis No. 125 |access-date=2017-07-20 |archive-date=2011-07-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110724172129/http://nlbif.eti.uva.nl/bis/lobsters.php?menuentry=soorten&id=73 |url-status=dead }}</ref> === {{CAN}} === Тус улсын уугуул иргэд болох Ироко омгийнхний "Канада" буюу "Тосгон" гэх үгнээс Канад улсын нэр үүсчээ.<ref>{{cite web|title=Origin of the Name, Canada|url=http://www.pch.gc.ca/pgm/ceem-cced/symbl/o5-eng.cfm|publisher=Canadian Heritage|year=2008|accessdate=23 May 2011|archive-date=27 Долдугаар сар 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130727225559/http://www.pch.gc.ca/pgm/ceem-cced/symbl/o5-eng.cfm|url-status=dead}}</ref> Британи, Францын дарангуйллын үеэс Канад гэж нэрлэсээр өдийг хүрсэн юм. Нутгийнхан дунд тархсан өөр нэг домгоор бол Испани, Португалийн эзлэн түрэмгийлэгчид алт, мөнгө хайж ирсэн боловч юуг ч эс олжээ. Чухамдаа үүнээс болж Испаничууд "ака", Португальчууд "ка-нада" гэж хэлээд буцсан гэдэг. Энэ нь "юу ч алга" гэх утгыг илэрхийлдэг юм байна. === {{QAT}} === Эртний Зубара улсын Катари тосгоны нэрнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн гэж олонх катарчууд үзэх болжээ. Грекийн алдарт Птоломейн үеийн газрын зурагт "Катари" гэх үгийг ашигласан байдаг. Англи хэлтнүүд "Каттер" буюу "зүсэгч, таслагч, сийлбэрчин" гэж ойлгож, дууддаг боловч энэ нь тийм утгыг огтоос илэрхийлдэггүй билээ. === {{KEN}} === Кени уулын нэрнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Кени гэдэг нь Кикую омгийн хэлээр "Кере Ниага" буюу "Цагаан хайрхан" гэх утгатай үг ажээ. Мөн тус омгийнхний "Кирима Нгай" буюу "Бурхадын орших хайрхан" гэх утгатай байж магадгүй гэж Германы эрдэмтэд үздэг юм. === {{CYP}} === Тус улсын нэр чухам ямар утга агуулдаг болох нь тодорхойгүй. Олон нийтэд түгсэн домгоор бол Латин болон Грек хэлний "зэс" гэх утгатай үгнээс үүссэн ажээ.<ref>Fisher, Fred H. ''Cyprus: Our New Colony And What We Know About It'', pp. 13–14. Geo. Routledge & Sons (London), 1878.</ref> Шумерийн "Кубар" буюу "хүрэл" гэх үгнээс ч үүссэн байж болох талтай. Өөр нэгэн домгоор бол Грекийн "кипариссос" буюу "агар задан мод" <ref>{{cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=Cyprus |title=Online Etymology Dictionary |publisher=Etymonline.com |date= |accessdate=19 September 2011}}</ref> эсвэл "кипрос" буюу "улаан хүрэн" гэх үгнээс үүссэн гэж үздэг байна. === Киргизстан {{KGZ}} === Турк хэлний "кирк" буюу "40" гэсэн тооны нэрнээс үүдсэн "40 овгийнхний нутаг" гэсэн утгыг тус улсын нэр илэрхийлдэг байна. === {{KIR}} === Британийн аялагч Томас Гильберт тус арлыг нээсэнтэй холбогдуулан уугуул иргэд түүний нэрийг "Кирибат" гэж дуудсанаас үүдэн энэ нэршил үүссэн байна. === {{COL}} === Алдарт аялагч Кристофер Колумбийн нэрнээс үүдэн "Колумбийн газар нутаг" гэсэн утгатай үг юм. 1819 онд алдарт тэмцэгч Симон Боливар уг нэрийг хайрлаж, улмаар улсын албан ёсны нэр болгожээ. 1863 онд энэ нэрийг албан ёсоор соёрхон батласан юм.<ref>{{cite web|author=Carlos Restrepo Piedrahita|url=http://www.lablaa.org/blaavirtual/revistas/credencial/febrero1992/febrero2.htm|title=El nombre "Colombia", El único país que lleva el nombre del Descubrimiento|work=Revista Credencial|date=February 1992|accessdate=29 February 2008|language=es|archive-date=5 Нэгдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080105031144/http://www.lablaa.org/blaavirtual/revistas/credencial/febrero1992/febrero2.htm|url-status=dead}}</ref> === {{COM}} === Араб хэлний "Камар" буюу "Сар" гэсэн үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. === {{CGO}} === Францын дарангуйллаас ангижирч тусгаар тогтносон улс болсон 1960 онд Конго голын нэрнээс санаа аван ийнхүү нэрлэх болжээ. "Конго" гэсэн үг нь Баконго омгийнхний хэлээр "анчид" гэсэн утгыг илэрхийлдэг юм байна.<ref>Bentley, Wm. Holman. ''Pioneering on the Congo''. Fleming H. Revell Co., 1900.{{Verify source|date=October 2011}}</ref> Конго гол нь Ангол, Бурунди, Камерун, Төв Африк, хоёр Конго, Руанда, Танзани, Замби улсыг дамнан урсдаг, 4,700 км үргэлжилсэн гол юм. === {{COD}} === Улстөрийн үзэл суртлын хувьд хоёр хуваагдсан улс учир нэрний утгын тухайтад Бүгд найрамдах Конго улстай адилхан. === {{KOS}} === Серби хэлний "Кос" буюу "хар шувуу", "ово" буюу "нутаг" гэсэн утгтай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. === {{CRC}} === Испани хэлний "Баян эрэг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Аугаа аялагч Кристофер Колумб энэ газар анхлан хөл тавьсан 1502 онд "Коста дель Оро" буюу "Алтан эрэг" гэж уулга алдаж байсан удаатай. === {{CIV}} === Франц хэлний "Зааны ясан эрэг" гэсэн үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Францын дарангуйллын үед тус улс зааны ясны худалдааны гол түшиц газар байснаас үүдэн дээрх нэршил гарсан байна. Зарим улсууд тус улсыг "Алтан эрэг", "Боолын эрэг" гэх мэт янз бүрээр нэрлэдэг. === {{CUB}} === Тус улсын нэр чухам ямар утга учиртай болох нь өнөө хэр нь тодорхойгүй байна. Гэвч Тайно омгийнхний "кубао" буюу "үржил шимт нутаг" <ref>Carrada, Alfred. ''The Dictionary of the Taino Language'', "{{Webarchiv|url=http://www.alfredcarrada.org/notes8.html |wayback=20090219192148 |text=Plate 8 |archiv-bot=2026-01-18 03:30:41 InternetArchiveBot }}".{{Unreliable source?|date=September 2009}}</ref> "коабана" буюу "сайхан нутаг" <ref>[http://members.dandy.net/~orocobix/terms1.htm Taino Indigenous Peoples of the Caribbean Dictionary] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080430163856/http://members.dandy.net/~orocobix/terms1.htm |date=30 April 2008 }}".{{Unreliable source?|date=June 2009}}</ref> гэсэн үгнээс гаралтай гэж үзэх тайлбар бий. Өөр нэг тайлбараар бол аугаа аялагч Кристофер Колумб Испанийн Женоа мужийн "Куба" гэх тосгоны нэрнээс санаа авч ийнхүү нэрлэсэн гэж үздэг байна. <ref>Barreto, Augusto Mascarenhas. ''O Português Cristóvão Colombo: Agente Secreto do Rei Dom João II.'' Lisbon, 1988. Translated edition: ''The Portuguese Columbus: Secret Agent of King John&nbsp;II''. Palgrave Macmillan, {{ISBN|0-333-56315-8}}.</ref><ref>Da Silva, Manuel L. and Silvia J. ''Christopher Columbus was Portuguese'', pp. 396 ff. Express Printing (Fall River), 2008. {{ISBN|978-1-60702-824-6}}.</ref> === {{KUW}} === Араб хэлний "кут", "коут" буюу "усны ойролцоо барьсан цайз" гэсэн утга үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. ==Л== === {{LAO}} === Энэтхэг хэлний "лава" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Лава гэдэг Лахорын домгоор Рама бурханы ихэр хүүхдийн нэгнийх нь нэр юм. Үүнээс гадна Хятад хэлний "Лан Шанг" буюу "сая, сая зааны өлгий нутаг" гэх утгатай үгнээс үүссэн байж болох юм. === {{LVA}} === Тус улсын нэр нь Балтын орнуудын хэлээр "Лиет" буюу "нэгдсэн, бэхжих" гэх үгнээс үүссэн гэж үзэх судлаачид бий. Мөн түүнчлэн Латгалиансуудын овгийн нэрнээс үүссэн гэж үзэх сүүлийн үед давамгайлах болжээ. === {{LSO}} === Сесото омгийнхний хэлээр "Басоточуудын эх орон" гэсэн утгатай үг юм. <ref>{{cite book|title=No Place Left to Bury the Dead|first=Nicole|last=Itano|publisher=Simon and Schuster|year=2007|page=314|isbn=0-7432-7095-9}}</ref> Басото гэдэг нь тус улсад амьдарч байсан эртний овог аймаг бөгөөд "восото" буюу "хүн төрөлхтөн" гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. <ref>Merriam-Webster Online. "[http://www.merriam-webster.com/dictionary/basotho Basotho]". Retrieved 11 May 2012.</ref> === {{LBR}} === Латин хэлний "Либер" буюу "эрх чөлөө" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. АНУ боолчилсон хар арьстнуудад тусгайлан газар заан өгч улс болгон суурьшуулахдаа энэ нэрийг өгсөн байна. === {{LIB}} === Араб хэлний "лебнан" буюу "цагаан", "лебнен" буюу "сүү" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Үүнээс гадна Ливан уулын нэрнээс үүдсэн нэр байж болно гэж судлаачид үздэг. Нутгийнхний хэлээр "ливан" гэдэг нь "Бурханы зүрх" гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. МЭӨ 2900 онд зохиогдсон "Гигламешийн судар" бичигт Эбла гэж дурдагдсан бол Библийн сударт Эблагын тухай 71 удаа дурдагддаг юм. === {{LBY}} === Тус улсын нэрний утга учир тухайлан тодорхой болоогүй. Гэхдээ Египетийн газар нутагт хамаардаг байсан "Ливийн цөл"-өөс тус улсын нэршил үүссэн гэж ихэнх судлаачид үздэг. Эртний Берберчүүдийн хэлээр "Либианс" буюу "цөлийн баруун тал" гэсэн утгатай ч гэж зарим эрдэмтэд үздэг байна. === {{LTU}} === Нэрний утга учрын талаар олон янзын таамаг, тайлбар бий. Үүнээс дурдвал Балтын орнууд эрт цагт нэгдэн нэг эзэнт гүрэн байснаас үүдэн "лиети" буюу "нэгдсэн, бэхжих" гэсэн утгай үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Түүнчлэн Грек хэлний "а-лей-сон" буюу "Аяга", Тохари хэлний "лиям" буюу "нуур" эртний слав хэлний "лияти" буюу "аадар бороо" гэх үгнүүдээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. Литвачуудийн итгэдэгээр бол литва хэлний "лиетус" буюу "хур элбэгтэй нутаг" гэсэн утгатай юм байна. === {{LIE}} === Герман хэлний "гялтганасан чулуу" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Ариун Ромын эзэнт гүрний үед өөрөөр нэрлэж байсан ч Ариун Ромын эзэнт гүрэн задран унасны дараа энэ нэрээ сэргээн авсан байна. === {{LUX}} === Герман хэлний "люцл" буюу "жижиг", "бург" буюу "шилтгээн" гэх утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Эдгээр үгнүүд нийлээд "Жижиг шилтгээн" гэх утгыг илэрхийлнэ. ==М== === {{MRI}} === Нэрний утга учрын тухайтад дээр дурдсан Мауритани улсын утгатай тун төстэй. Түүнээс гадна эртний Голландын эзэнт гүрний Маурис Нассау гэх эзэн хааны нэрнээс үүссэн гэж зарим судлаачид таамагладаг. === {{MRT}} === Латин хэлний "Моорчуудын нутаг" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Моор гэдэг нь эртний араб үндэстнүүдийн нэг юм. === {{MAD}} === Малагаси омгийнхний хэлээр "Малагасичуудын эх орон" гэсэн үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Малагаси гэдэг нь чухам ямар үг болох талаар өнөө цаг үед ямар ч тайлбар ирээгүй байна. Харин Венецийн худалдаачин Марко Поло аялалынхаа үеэр тус улсын нэрийг буруу дуудсанаас болж "Мадагаскар" гэх улсын нэр бий болжээ. Чухам түүний буруу дуудсан нэрнээс болж газрын зурагт энэ нэрээр тэмдэглэх болсон байна. === {{MKD}} === Грек хэлний "Македовиа" буюу "хязгаар нутаг, дараагийн" гэсэн үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ.<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3D%2364599 Μακεδονία], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek–English Lexicon'', on Perseus</ref><ref>[http://www.etymonline.com/index.php?term=Macedonia Macedonia], Online Etymology Dictionary</ref> Түүнээс гадна Грек хэлний "Македнос" буюу "өндөр, нарийхан" гэх үгнээс үүссэн гэх тайлбар бий. <ref>[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3D%2364596 μακεδνός], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek–English Lexicon'', on Perseus</ref> === {{MWI}} === Уугуул Малавичуудын хэлээр "оргилсон их усан" гэх утгатай үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Түүнээс гадна Малави нуурын нэрнээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. Малави нуур нь 560 км урт, 75 км өргөн 706 метрийн гүн, Малави, Мозамбик, Танзани улсуудыг дамнан оршдог нуур юм. === {{MAS}} === Малайн хойгын нэрнээс тус улсын нэр үүссэн байх гэдэгт ихэнх түүхч, судлаачид итгэдэг. Чухамдаа эртний Энэтхэгийн худалдаачид энэ хойгоор дамжин олон арван төрлийн худалдаа хийдэг байсан түүх бий. Малай хэлний "мала" буюу "уулс" гэсэн үгнээс тус хойгын нэр үүссэн гэж үзэх эрдэмтэд бий. Түүнчлэн япон, малай хэлний "мелаю", "млаю" буюу "шургуу ажиллагсдын өлгий нутаг" гэсэн утгатай үгнээс үүссэн гэх домог бий. Энэ хоёр домог орчин цагт хамгийн элбэг тархжээ. === {{MDV}} === Санскрит хэлний "маладвипа" буюу "арлуудын цэцгэн титэм" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Түүнчлэн малай хэлний "мала" буюу "уулс", санскрит хэлний "дива" буюу "арал" гэсэн үгнээс үүдсэн "Уулсын арал" гэх утгатай гэсэн өөр нэг домог ч бий. === {{MLI}} === Эртний Баруун Африк хэлний "мали" буюу "усны үхэр" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. === {{MLT}} === Тус улсад эрт цагт Грек болон Финикүүдийн соёл холилдож байснаас шалтгаалан дараах хоёр утгаар тайлбарлагддаг. <ref name="ndmh">{{cite news|url=http://www.doi.gov.mt/EN/islands/dates.asp|publisher=Department of Information – Maltese Government|title=Notable dates in Malta's history|date=6 February 2008|access-date=21 Долдугаар сар 2017|archive-date=25 Арван нэгдүгээр сар 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091125021207/http://www.doi.gov.mt/EN/islands/dates.asp|url-status=dead}}</ref> Грек хэлний "мелита" буюу "зөгийн бал" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн гэх домог бий. Византийн эзэнт гүрэн аль 395 оноос эхлэн энэ нэрээр газрын зурагт тэмдэглэсэн байна.<ref name="ndmh"/><ref>{{cite news|url=http://www.maltatoday.com.mt/2003/06/29/l7.html |publisher=Malta Today |title=Controversy over unique Maltese bee population |date=6 February 2008 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120319221059/http://www.maltatoday.com.mt/2003/06/29/l7.html |archivedate=19 March 2012 |df= }}</ref> Финикчүүдийн "малет" буюу "диваажин" гэх үгнээс үүссэн гэх өөр нэг хувилбар бас бий.<ref>{{cite book| last =Pickles| first =Tim| title =Malta 1565: Last Battle of the Crusades| publisher =Osprey Publishing| url =https://books.google.com/books?id=0LuvbRQ78sIC&pg=PA11&lpg=PA11&dq=Maleth+Malta+haven&source=web&ots=PGO2OF9Y9I&sig=rcodiMbexlDy5YwMXhelH7zEYyw| isbn =978-1-85532-603-3}}{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === {{MAR}} === Эртний Бербер хэлний "Мур Акуш" буюу "Бурхадын нутаг" гэсэн утгай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. === {{MHL}} === Британийн нэрт аялагч, ахмад Жон Маршаллын нэрээр тус улсыг нэрлэжээ. === {{MEX}} === Эртний Нахуати омгийнхний хэлээр "нар" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Түүнээс гадна уугуул мексикчүүдийн хаан "Мексихтили" хааны нэрнээс ч үүссэн гэж үзэх эрдэмтэд бий. Нахуати омгийн "метцтий" буюу "сар", "зиктий" буюу "гол" гэсэн үгнээс үүссэн гэх өөр нэг таамаг байдаг. Одоогийн Мексикчүүдийн итгэдэг өөр нэг домог бол эртний Ацтекын нийслэл "Мекихко" гэдэг байснаас үүдэн гарсан гэх домог юм. === {{FSM}} === Грек хэлний "микро" буюу "жижиг", "несос" буюу "арал" гэх үгнээс үүдсэн "жижиг арлууд" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. === {{MDA}} === Эртний Готик хэлний "мулда" буюу "шороо", "шавар" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Түүнчлэн Румыньд орших Молдав голоос тус улсын нэр үүссэн гэж үздэг. Румыньчуудын дунд тархсан домгийн дүрээс одоогийн нэр үүссэн гэх өөр нэг домог бий. Энэ домгоор бол Драгос Вода гэх залуу баатар эр нутгийн догшин сахиус, ад зэтгэрийн амьтадыг дарахаар нэгэн өдөр анд гарчээ. Тэр уг ан хийхдээ эр, эм хоёр нохой дагуулж явжээ. Молда гэх эм нохой нь ямар ч догшин амьтадыг номхоруулж чадах шидтэй бол Мадыш гэх эр нохой нь ад зэтгэрийн ямар ч амьтныг даран сөнөөх чадалтай юм байна. Үүнээс үүдэн тус улсын одоогийн нэр болох "Молдав" нэр үүссэн ажээ. === {{MON}} === Грек хэлний "Ганцаар амьдрах" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Эртний Грекчүүд тус улсыг МЭӨ 6-р зуунд эзлэн захирч байсан гэх домог бий. === {{MGL}} === "Монголчуудын нутаг" гэх үгнээс одоогийн нэршил үүсчээ. Харин Монгол гэдэг нь уулын хажуугаар урсах "Мон" нэрт голоос одоогийн нэр үүссэн гэж үзэх өөр нэг домог бий. Түүнчлэн "Мөнх" гэх үгнээс үүссэн байж магадгүй гэж Монгол улсын их сургуулийн Түүх, нийгмийн ухааны сургуулиас гаргасан номонд дурджээ. <ref>{{cite book |author=[[National University of Mongolia]], School of Social Sciences, Department of History | title = Монгол улсын түүх | trans_title = History of Mongolia | year = 1999 | publisher = Admon | location = | language = Mongolian | isbn = | pages = 67–69 | chapter = 2. Хүний үүсэл, Монголчуудын үүсэл гарвал | trans_chapter = 2. Origins of Humanity; Origins of the Mongols }}</ref> Мөн монгол гэдэг нь "Ба" гэх эртний монгол үгнээс гаралтай бөгөөд "Ба" гэдэг нь бид гэсэн утгатай болно. Энэхүү "Ба" Гэдэг үгэн дээр олон тооны "-ууд" нөхцлийг залгаснаар "Багууд" буюу "Бангууд" гэмээн их инхлэг үсэгтэй бичдэг. Монгол хэлнээ Б болон М гийгүүлэгч сэлгэдэг. •Үүний жишээ болгож НУЛМИС (ᠨᠢᠯᠪᠤᠰᠤ) гэс үг бий. Ийн үсэг сэлгэн явсаар Мангууд буюу Мангул, Монгол гэсэн үг бий болсон гэсэн тайлбар бий. Мөнтүүнчлэн бидний өвөг дээдэс өөрсдийгөө Бида улус буюу Бидний улс гэсэн байдлаар нэрлэдэг байсан нь хачирхалтай хэрэг билээ. === {{MNE}} === Итали хэлний Венец аялагаар "Хар уул" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. ::'''''Чёрна Гора/Црна Гора''''' Монтенегрочууд өөрийн хэлээр улсаа ийн нэрлэдэг. Орос болон Монтенегро дуудлагаар мөн л "Хар уул" гэх утгыг илэрхийлнэ. === {{MOZ}} === Эртний арабын гарамгай удирдагч болох Шейх Мусса бен Мбикигийн нэрнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Нэг ёсондоо Мозамбик арлын нэрнээс одоогийн нэршил нь үүссэн байна. === {{MYA}} === Эртний Бирм хэлний "мьян" буюу "хурдан", "мар" буюу "хүчтэй" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн гэдэгт ард иргэд нь итгэдэг. Гэвч эртний Миндон улсын харьяанд байсан албатуудыг "Мьянмачууд" гэж нэрлэдэг байснаас шалтгаалан одоогийн нэрийг сонгосон гэж эрдэмтэд үздэг юм.<ref name="thantmyintu2001">{{cite book | first=Thant | last=Myint-U | year=2001 | title=The Making of Modern Burma | isbn=0-521-79914-7 | publisher=Cambridge Univ. Press | location=Cambridge}}</ref> ==Н== === {{NAM}} === Нама хэлний "Намиб" буюу "Юу ч үгүй газар орон" гэсэн утгатай үгнээс үүсчээ. Намибын цөл энэ нутагт оршдог учир улсын нэр үүнээс үүссэн байна. === {{NRU}} === Науру омгийнхний хэлээр "Анаоэро" буюу "Би далайн эрэг явлаа" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүсэн бий болжээ. Герман хэлэнд энэ улсыг "Наводо" эсвэл "Онаверо" гэж тэмдэглэж байсан гэдэг. === {{NIG}} === Нигер голын нэрнээс тус улсын нэр үүсчээ. Нигер гэдэг нь Туарег хэлний "негхиррэн" буюу "урсаж буй ус" гэсэн утгыг илэрхийлдэг юм байна. Мөн нигер хэлний "Ни Гир" буюу "Гир мөрөн" гэсэн үгнээс үүсэлтэй ажээ.<ref>{{cite book | title =Atlas A-Z | publisher =Dorling Kindersley | year =2004 | location =New York City | page =289 }}</ref> Латин хэлт орнууд буюу барууныхан латин хэлний "нигер" буюу "хар арьст" гэсэн үгнээс үүсэлтэй гэдэгт итгэдэг. Гэвч энэ нь арьс өнгөөр ялгаварласан үзлээс өөр юу ч биш юм. === {{NGR}} === Нэрний утга учрын тухайд дээр дурдсан Нигер улстай ижилхэн юм. === {{NED}} === Голланд хэлээр "Доод нутаг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. <ref>see:[http://www.etymonline.com/index.php?search=nether&searchmode=none Online Etymology Dictionary on Nether] However, the explanation given in this source about the origin of the word ''Nederlanden'' as used "by the Austrians" in contradistinction to their own mountainous country, is extremely implausible, if only because the use of the word antedates the [[Austrian Netherlands]] by two centuries at least. Austria itself has a ''Niederösterreich'' region ([[Lower Austria]]) that is quite mountainous, but derives its name from its downriver location.</ref> Герман улс цэвэр газар зүйн байршлаас шалтгаалан ингэж нэрлэх болсон байна. Учир нь Райн мөрний адаг хэсэгт тус улс байрладаг учир ийнхүү нэрлэхэд хүрчээ. <ref name=Duke>{{cite book|last=Duke|first=A.|title=Dissident identities in the early modern Low Countries|year=2009|publisher=Ashgate Publishing}}</ref>{{rp|37}} ::'''''Голланд''''' Олон улсад тус улсыг голцуу энэ нэрээр нь мэддэг. Энэ нь Герман хэлний "холт" буюу "модот нутаг" гэсэн үгнээс үүсэлтэй гэж судлаачид үздэг.<ref>Online Etymology Dictionary. "[http://www.etymonline.com/index.php?allowed_in_frame=0&search=holland&searchmode=none Holland]".</ref> === {{NCA}} === Никарагуа гэдэг нь тус улсын уугуул иргэдийн хэлээр "никари" буюу "нуур" гэсэн үгнээс үүсчээ. Уугуул иргэд "Никари" гэж тус улсад урсдаг голоо нэрлэдэг байсан гэдэг. Харин Испанийн аялагч Гил Гонзалез Давила энэ нутагт хөл тавихдаа "акуа" буюу "ус" гэсэн үг нэмж одоогийн бидний мэдэх "Никарагуа" гэх үг бий болсон байна. Никарагуа нуур нь 161 метр урт, 71 км өргөн 26 метр гүн зөвхөн Никарагуа улсад байдаг нуур юм. === {{NOR}} === Хуучин Норс хэлний "норорвегр" буюу "Умардын зам" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. ::'''''Норге''''' Норвегичууд эх хэлээ улсаа ийн бичдэг бөгөөд энэ нь "Умард" гэсэн утгатай үг юм. ==О== === {{OMA}} === Араб хэлний "аамен", "амун" буюу "гэрээслэгдсэн, суурьшсан" гэсэн утгатай үгнээс гаралтай гэж олон судлаачид үздэг байна. Ромын алдарт жанжин Плиний, Птоломей нар энэ нутгиийг "Омана" гэж түүх шастирт тэмдэглэсэн байдаг.<ref>[[Pliny the Elder]]. ''[[Natural History (Pliny)|Natural History]]'', VI.149.</ref> === {{RUS}} === Орос гэдэг нь хуучин Норд хэлний "родс" буюу "завьчин" гэх үгнээс үүдэлтэй ажээ. Византийн Грекчүүд "Росиа", Варангичууд "Рус гэж тэмдэглэж байжээ. ==Ө== === {{RSA}} === Газар нутгийн байршлын тухайд Африк тивийн өмнөд хэсэгт орших учир "Өмнөд Африк гэж нэрлэх болжээ. ::'''''Суйд-Африка''''' Өмнөд Африкчууд өөрийн эх хэлээрээ ингэж нэрлэдэг. Энэ нь Африкчуудын хэлээр "Өмнөд Африк" гэсэн үг юм. ::'''''Азаниа''''' Цагаан арьстанууд голчлон амьдардаг бүс нутагт африк хэлээс өөрөөр ингэж дууддаг. Энэ нь грек хэлний "Азайнейн" буюу "хуурай" гэсэн үгнээс үүдсэн нэр юм. === {{KOR}} === "Горео" болон "Гогурео" улсыг нэрлэдэг байснаас тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. Йемаек хэлний "Гуру" буюу "хана хэрэмт хот", "Гаури" буюу "төвийн" гэсэн үгнээс гаралтай гэдэгт эрдэмтэд нэгджээ. Харин Өмнөд гэсэн тодотголыг Солонгосын дайнаас хойш хоёр хуваагдахад авчээ. ::'''''Гуулин улс''''' Энэ нь Хятад хэлний "Гао Ли" буюу "сүрлэг" гэсэн үгнээс гаралтай юм. === {{SSD}} === Судан гэдэг нь Араб хэлний "судан" буюу "хар арьстан" гэх үгнээс үүдсэн нэр юм. Харин урдаа "өмнөд" гэсэн дагавар нэмсэн нь одоогоос зургаан жилийн өмнө Суданы дайнаар хоёр хуваагдсанаас хойш ийм дагавар авах болжээ. ==П== === {{PAK}} === Пакистан гэдэг нь Урду хэлний "Паки" буюу "ариун", Перс хэлний "стан" буюу "улс" гэсэн утгатай ажээ. Өөрөөр хэлбэл "Ариун улс" гэсэн утгатай үг юм. Улстөрийн үзэл суртлын үед Энэтхэгээс үргэлж тусдаа байхын тулд Пакистаны хөдөлгөөнийг удирдаж байсан Рахмат Али гэгч "Одоо эсвэл хэзээ ч үгүй" зохиолдоо "Пунжаб, Кашмир, Синдх, Балучистан мужууд нийлээд ПАКСТАН" болж байгаа гэж тайлбарлаж байжээ.<ref name="Now or Never">{{cite journal|author=Choudhary Rahmat Ali|title=Now or Never. Are we to live or perish forever?|date=28 January 1933|url=http://en.wikisource.org/wiki/Now_or_Never;_Are_We_to_Live_or_Perish_Forever%3F}}</ref><ref name="Ikram1995">{{cite book|author=[[S. M. Ikram]]|title=Indian Muslims and partition of India|url=https://books.google.com/books?id=7q9EubOYZmwC&pg=PA177|accessdate=23 December 2011|date=1 January 1995|publisher=Atlantic Publishers & Dist|isbn=978-81-7156-374-6|pages=177–}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.chaudhryrahmatali.com/now%20or%20never/index.htm |title=Rahmat Ali ::Now or Never |publisher=The Pakistan National Movement |accessdate=14 April 2011 |author=Rahmat Ali |page=2 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110419012150/http://www.chaudhryrahmatali.com/now%20or%20never/index.htm |archivedate=19 April 2011 |df=dmy }}</ref> === {{PLW}} === Палаучуудын домгоос тус улсын нэр үүсчээ. Палау хэлээр "Айбелау" буюу "Шууд бус хариултууд" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Учир нь тус улсыг бүтээж байсан Чуаб гэх үлэмж биет бурханы асуултад булзайруулсан хариулт өгч байсан тул маш удаанаар тус улсыг бүтээсэн гэдэг домог бий билээ.<ref>Belau National Museum, cited by Pelnar, Bonnie. "[http://www.underwatercolours.com/bai/bais.html The Bais of Balau]". Retrieved 22 September 2011.</ref> ::'''''Белау''''' Палаучууд эх хэлээрээ өөрсдийн улсаа ийн нэрлэдэг билээ. Утгыг нь дээр дурдсан тул тайлбарлахаа азная. === {{PLE}} === Хебрю хэлний "Филистинчүүдийн газар орон" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ.<ref>[http://etymonline.com/index.php?term=Palestine&allowed_in_frame=0 Online Etymology Dictionary (Palestine)]</ref> Филистинчүүдийг Латин хэлэнд тэмдэглэхдээ "Палестина" гэж тэмдэглэсэн байдаг. Эртний Филистиний нутагт одоогийн Газын зурвас, Ашдод, Ашкелон, Экрон, Гат хотын нутаг багтдаг байжээ. === {{PAN}} === Уугуул Куева индианчуудын хэлээр "Арвин их загасны орон" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. Тус улсын нийслэл хотыг ч мөн ингэж нэрлэдэг билээ. === {{PNG}} === Папуа гэдэг нь Малай хэлний "папуах" буюу "үсэрхэг" гэсэн утгыг илэрхийлдэг. Харин Шинэ Гвиней гэдэг нь тус улсыг анхлан нээсэн Испанийн аялагч Иниго Ортиз де Ретез Африкын Гвиней улстай яг ижилхэн учир "Шинэ Гвиней" гэх нэр өгсөн байна. === {{PAR}} === Тус улсын нэр нь чухам ямар утга учиртай нь бидний үед тодорхойгүй байна. Эртний Гуарани хэлний "пара" буюу "гол", "гуай" буюу "титэм" гэсэн үгнээс гаралтай гэх тайлбар байдаг. Мөн түүнчлэн "Их уст гол" гэсэн уугуул иргэдийн нэр гэсэн тайлбар ч бий. Тус улсад аж төрж байгаад устан үгүй болсон "Паяагуачуудын нутаг" гэсэн утгай үг гэсэн домог ч бас бий. === {{PER}} === Энэ улсын нэрний талаар хоёр тайлбар өнөө цаг үед хүрч иржээ. Эхнийх нь "Биру" буюу "Гол" гэсэн утгай үг гэсэн тайлбар бий. Харин удаах тайлбар нь Тус улсад ирсэн эзлэн түрэмгийлэгчид нутгийн гурван иргэнийг дагуулан шинэ газар нутагтайгаа танилцаж явжээ. Гэтэл Испаничууд "Энэ чухам ямар нэртэй газар вэ" гэж асуусан байна. Тэднийг дагалдаж явсан нутгийн гурван эр чухам юу гээд байгааг нь ойлгоогүй учир уугуул иргэдийг ахалж явсан ахмад настай нэгэн эр өөрийнхөө нэрийг асууж байна гэж бодон "Беру" гэж хариулснаас тус улсын одоогийн нэр үүсчээ. === {{POL}} === "Польшчуудын нутаг" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Харин Польш гэдэг нь польш хэлний "Поле" буюу "Нээлттэй талбай" гэсэн үгнээс гаралтай ажээ. Аравдугаар зуунд Полан гэж судар номонд тэмдэглэгдэж байсан бол Полска гэх нэр 13-14-р зуунд өөргөн тархжээ. === {{POR}} === Тус улсын нэрний тайлбар олон янз. Тус улсын Порто болон Гайа хотуудын нэрнээс үүссэн гэсэн тайлбар байдаг бол латин хэлний "порт" буюу "боомт", Грек хэлний "каллис" буюу "үзэсгэлэнтэй", Латин хэлний "Калере" буюу "халуун" гэсэн үгнээс үүссэн гэх тайлбар бий. ==Р== === {{RWA}} === Кинярванда хэлний "кванда" буюу "Газар нутгаа тэлсэн" гэсэн үгнээс үүдэлтэй ажээ.<ref>Vansina, Jan ''[https://books.google.com/books?id=tgT-lyk40agC&pg=PA35 Antecedents to Modern Rwanda: the Nyiginya Kingdom]'', p. 35. University of Wisconsin Press, 2004. {{ISBN|0-299-20124-4}}. Retrieved 1 October 2011.</ref> Түци омгийн хаадууд эрт цагт зэргэлдээ овог аймгуудаа байлдан эзэлж байснаас тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. === {{ROU}} === Ромчуудын харьяанд орших нутаг гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Ромын эзэнт гүрний үеэс тус нутгийг ийн нэрлэх болсон юм. Түүнчлэн тус улсын ард иргэдийг ч ромчууд гэдэг байсан түүхтэй. Анх I Карол хаан 1866 оноос тус улсын одоогийн нэршлийг ашиглаж эхэлсэн гэдэг. ==С== === {{SAM}} === Уугуул Самоачуудын хэлний "са" буюу "ивээгдсэн", "моа" буюу "төв" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Бас өөр нэг домгоор бол "Моа шувуунуудын орон" гэсэн үг гэсэн утгатай ажээ. === {{SMR}} === Италийн алдарт Католик шашны гэгээнтэн, Католик номлолыг сурталдагч "Гэгээн Маринус"-ын нэрнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Гэгээн Маринус нь манай эриний 301-305 оны орчимд одоогийн Сан Марино орчимд сүм дуган бариулах ажил эрхэлж байгаад Ромчуудын хяхалт хавчлагаас шалтгаалан Хорват руу дүрвэж байсан түүхтэй юм. === {{STP}} === :'''Сан Томе''': Португалын эзлэн түрэмгийлэгчид 1470 юм уу 1471 оны 12-р сарын 21-нд буюу Гэгээн Томасын өдөр тус газрыг нээсэн учир ийн нэрлэсэн байна. :'''Принсипи''': Гэдэг нь португал хэлний "Гүн, ван, хунтайж" гэсэн үг юм. === {{KSA}} === Саудчуудын Араб гэсэн утгатай араб үг. Учир нь тус улсыг Сауд угсааны хаадууд ээлжлэн захирдаг учир ийнхүү нэрлэх болжээ. "Сауд" гэдэг үг нь арабын зурхайн нэгэн одны систем юм. === {{SWZ}} === Сваци омгийнхний хэлээр "Свацичуудын газар нутаг" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Тус омгийг "Сваци" гэх хаан эрт цагт үндэслэжээ. === Сейнт Винсент ба Гренадинес === :'''Сейнт Винсент''': Аунгаа аялагч Кристофер Колумб 1498 оны нэгдүгээр сарын 22-ны өдөр буюу Гэгээн Винсентын өдөр нээсэн учир ийн нэрлэсэн байна. :'''Гренадинес''': Энэ нь Испанийн Гранада хотыг санагдуулсан учир ийнхүү нэрлэх болсонтой холбоотой ажээ. === Сейнт Киттс ба Невис === :'''Сейнт Киттс''': Алдарт аялагч Кристофер Колумб тус газар орныг нээхдээ Гэгээн Кристоферийн нэрийг хүндэтгэн ийнхүү нэрлэх болсон байна. :'''Невис''': Испани хэлний "Цасан хатан" гэх үгнээс энэхүү нэршил үүсчээ. === {{LCA}} === Францын далайчид 1502 оны 12-р сарын 13-ны өдөр буюу Гэгээн Люсын өдрөөр тус газрыг нээсэн учир шинээр нээсэн газраа ийнхүү нэрлэх болжээ. === {{SYC}} === Францын аялагчид 1754-1756 онд Францын эзэн хаан XV Луй хааны зарлигаар Сангийн сайд Жеан Море де Сейшэллийн нэрээр ийнхүү нэрлэсэн байна. === {{SEN}} === Сенегал голын нэрнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Сенегал гэдэг нь Берберчүүдийн хэлээр "Зенага" буюу "газар нутаг" гэсэн үг юм. Сенегал гол өнөө цаг үед Сенегалын хойд хэсэг, Мавритани улсын нутагт урсаж байгаа билээ. === {{SRB}} === Тус улсын нэршил чухам ямар утгатай нь тодорхойгүй. Грек хэлний "сиро" буюу "давтах", хуучин Индик хэлний "сарбх" буюу "тулалдах", латин хэлний "серо" буюу "бүтээн байгуулах" Орос хэлний "Пасерб" буюу "дагавар хүүхэд", Украин хэлний "присербится" буюу "нэгдэн орох" гэсэн утгатай үгсээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. Түүнчлэн судлаач Шустерын баталж байгаагаар Прото-Слав хэлний "уух" гэсэн үгнээс үүдэлтэй ажээ. === {{SIN}} === Санскрит хэлний "Симхапура" буюу "Арслант хот" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. === {{SYR}} === Чухам ямар утга учиртай нь өнөө хэр нь тодорхойгүй байна. Ассирчуудыг нэрлэсэн үгнээс үүссэн гэж үзэх эрдэмтэд байдаг бол Эртний Грек хэлний "сириак" буюу "хүмүүс" гэсэн үгнээс үүссэн байх гэсэн таамаг ч бий. === {{SVK}} === Славчууд гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Слав гэдэг нь "слово" буюу "үг" гэх утгатай гэж эрдэмтэд тайлбарладаг. Түүнчлэн "слава" буюу "суу алдар, "слух" буюу "сонсох" гэсэн үгнээс гаралтай гэсэн тайлбар ч бий. === {{SVN}} === Славчуудын Венеци гэх утга бүхий Герман үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. === {{SOL}} === Испанийн алдарт аялагч Альваро де Менданиа и Нейра 1567 юм уу 1568 онд тус бүлэг арлыг нээхдээ Библи сударт дурдагдсан Соломон хааныг бодож үг нэрийг өгчээ. Чухамдаа тэрээр Соломон хааны нуусан эрдэнэ энд байгаа гэж бодож, хэсэг хугацаанд алт, эрдэнэс хайж өнгөрөөсөн юм. === {{SOM}} === Сомаличуудын нутаг гэсэн утгатай уугуул иргэдийн өгсөн нэр ажээ. Сомали гэдэг нь "сак мааль" буюу "үхэрчид" гэх үнээс үүссэн гэх өөр нэг домог ч бас бий. Түүнчлэн Самаале гэх хамба ламтаны нэрийг бэлгэдсэн гэж үзэх түүхчид ч байдаг. === {{SDN}} === Дээр дурдсан Өмнөд Суданы нэрний утгатай төстэй учир дурдахаа азная. === {{SUR}} === Суринен үндэстнүүдийн нутаг гэсэн утгатайгаар тус улсын нэрийг тайлбарладаг. === {{SLE}} === Испани хэлний "Сьерра Леона" буюу "Арслант уул" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн байна. Португалийн аялагч Педро де Синтра 1462 онд энэ нутгийг нээхдээ арслан шиг хэлбэртэй сунаж тогтсон уул нурууг анхлан харж улмаар энэ нэрийг өгсөн гэх домог бий. ==Т== === {{THA}} === Тай хэлээр "Тай үндэстний өлгий нутаг" гэх утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. "Тай" үндэстнүүдийн нэр чухам ямар утгатай талаар олон янзын тайлбар бий. Тухайлбар "хүн ард", "хүн төрөлхтөн" гэсэн утгыг илтгэдэг гэж зарим эрдэмтэн үздэг бол зарим нь "эрх чөлөө" гэсэн утгатай гэж тайлбарладаг. ::'''''Ратча Аначак Тай''''' Эх хэлээрээ албан ёсны албан бичигт өөрийн улсаа ингэж бичдэг. Энэ нь "Тайландын язгуур угсаа" гэсэн утгатай тайланд үг юм. === {{TJK}} === "Тажикуудын эх нутаг" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн байна. "Тажик" гэдэг нь Шинэ Перс хэлээр "Тази" буюу "Араб" гэсэн утгыг илтгэдэг. Түүнчлэн төвд хэлний "Таг Жиг" буюу "бар, ирвэс" гэсэн утгатай гэж тайлбарлах судлаачид ч бий. Харин перс хэлний "стан" буюу "улс" гэсэн үг нийлж одоогийн бидний мэдэх "Тажикистан" гэх нэр бий болжээ. === {{TAN}} === "Танганияка болон Занзибарын газар нутаг" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. 1964 онд Танзаничууд тусгаар тогтнохдоо "Танганияка болон Занзибарын нэгдсэн улс " гэх нэрийг авсан байна. ::'''''Танганияка''''' Тус улсын хамгийн том нуур. Харин энэ нуурын нэр ямар учиртай талаар олон янзын тайлбар бий. Сир Ричард Френцис Бартон үүнийг "ту танганияка" буюу "нэгдэн орох", "ус тааралдах" гэсэн утгатай нутгийн иргэдийн үгнээс үүдсэн гэж үздэг бол Хенри Стенли гэх эрдэмтэн "тонга" буюу "арал", "хика" буюу "хавтгай" гэсэн утгатай гэж тайлбарласан байдаг. ::'''''Занзибар''''' Перс болон Араб хэлний "Занжибар" буюу "Хар эрэг" гэсэн утгатай үг юм. === {{TOG}} === Нутгийн уугуул иргэд болох Эве омгийн хэлээр "то" буюу "ус", "го" буюу "эрэг" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. <ref>{{cite book|title=Peoples of Africa: Togo-Zimbabwe |url=https://books.google.com/books?id=rlz2bWRPmvgC&pg=PA531 |year=2001 |publisher=Marshall Cavendish|isbn=978-0-7614-7168-4|page=531}}</ref> <ref name="Togo1920s"/> Мөн Германчуудын нээсэн "Тоговилль" гэх тосгоны нэрнээс улсын нэр үүссэн гэх өөр нэг хувилбар ч бий. === {{TGA}} === Уугуул Самоачуудын хэлээр "Өмнөд", "Өмнөдийн" гэх утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. === {{CAF}} === Франц хэлний "République centrafricaine" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. === {{TRI}} === Испани хэлний хоёр өөр утгатай үг нийлснээр тус улсын нэр бий болсон байна. ::'''''Тринидад''''' Аугаа аялагч Кристофер Колумб гурав дахь аялалынхаа үр дүнд тус газар нутгийг нээхдээ "Эцэг, хүү, ариун сүнсний ивээл шингэсэн ариун арал" гэх нэр хайрласан байна. Үүнээс "Тринидад" гэх нэршил үүссэн гэдэг. ::'''''Тобаго''''' "Тамхи" буюу "Тамхины орон" гэх үгнээс үүссэн гэх тайлбар байдаг. Гэвч энэ тайлбар дээр эрдэмтэд өөр, өөр үзэл бодолтой байдаг билээ. === {{TUV}} === "Найман арал", "Өөр хоорондоо адилгүй найман арал" гэх Тувалу үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүсчээ. === {{TUN}} === Тус улсын нутаг дэвсгэр дээр эрт цагт оршин тогтнож байсан Тинес хотын нэрнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн гэж үздэг. "Таниф" буюу эртний Финикийн охин тэнгэрийн нэр нь "Тинес" хотын нэр болсон байна. <ref>{{cite book | last = Taylor | first = Isaac | title = Names and Their Histories: A Handbook of Historical Geography and Topographical Nomenclature | publisher = BiblioBazaar, LLC | year = 2008 | page = 281 | isbn = 0-559-29668-1 }}</ref> <ref name="ej-brill">{{cite book | last = Houtsma | first = Martijn Theodoor | title = E.J. Brill's First Encyclopaedia of Islam, 1913–1936 | publisher = Brill | year = 1987 | page = 838 | isbn = 90-04-08265-4 }}</ref> Мөн түүнчлэн Бербер хэлний "доор орших", "цогцолсон" гэх үгнээс ч үүссэн байх гэсэн таамаг бий. <ref name="peter-ross">{{cite book | first1 = Peter M. | last1 = Rossi | first2 = Wayne Edward | last2 = White | title = Articles on the Middle East, 1947–1971: A Cumulation of the Bibliographies from the Middle East Journal | publisher = Pierian Press, [[University of Michigan]] | year = 1980 | page = 132 }}</ref> === {{TUR}} === Араб хэлний "Тюрк" буюу "цогцлоон бүтээсэн" гэх үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. === {{TKM}} === "Туркменчүүдийн эх орон" гэсэн утгатай үг юм. "Туркмен" гэдэг нь Согдиан хэлний "Турк шиг харагддаг", "Турктэй ижилхэн" гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. Учир нь улстөрийн байгуулал, бүтцийн хувьд яг дуурайж анхлан үүссэн учир ийнхүү нэрлэх болжээ. <ref>[[Yury Zuev|Yu. Zuev]], ''"Early Türks: Essays on history and ideology"'', Almaty, Daik-Press, 2002, p. 157, {{Listed Invalid ISBN|9985-4-4152-9}}</ref> Туркменчууд заримдаа "Цэвэр Турк" гэж өөрсдийнхөө нэрийг тайлбарлах нь бий. <ref>''US Library of Congress Country Studies.'' "[http://memory.loc.gov/frd/cs/tmtoc.html Turkmenistan]."</ref> Исламын шашны түүхч, теологич Ибн Хатирийн үзэж байгаагаар "итгэл үнэмшил, ариун шүтээн" гэсэн үгнээс гаралтай гэж тайлбарласан байдаг. ==У== === {{UGA}} === Свахили хэлний "Буганда" гэх үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Буганда гэдэг нь тус улсад оршин тогтнож байсан Багандагын хаант улсын нэр юм. "Баганда" гэдэг нь "Ах дүүс", "эвтэй хүмүүс" гэсэн утгыг илтгэдэг байна. === {{UZB}} === Турк хэлний "уз" буюу "өөрийн", "бек" буюу "эрхэм", перс хэлний стан буюу "улс" гэсэн үгнүүд нийлж тус улсын одоогийн нэр үүсчээ. Зарим судлаачид" Эрх чөлөөтэй нутаг" гэж тус улсын нэрний утгыг тайлдаг. === {{UKR}} === Украин гэдэг нь Слав хэлний "Крайна" буюу "улс", "хязгаар нутаг" гэх утгатай юм. === {{URY}} === "Уругвай голын хажууд орших улс" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн эршил үүсчээ. "Уругвай" гэдгийг эрдэмтэд олон янзаар тайлбарласан байдаг. Зарим нь "уругуа" буюу "дун", "и" буюу "ус" гэж тайлбарласан бол зарим нь "уру" буюу "шувууд", "гуаи" буюу "нүүдэллэж ирдэг" гэсэн утгатай гэж тайлбарлажээ. ==Ф== === {{FJI}} === Уугуул Фижичүүдийн хэлээр "фиси" буюу "хараач" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн байна. <ref>Thompson, Basil. "{{Webarchiv|url=http://www.jps.auckland.ac.nz/document/Volume_1_1892/Volume_1,_No._3,_1892/The_land_of_our_origin_(Viti,_or_Fiji.)_by_Basil_Thompson,_p143-146/p1 |wayback=20180210080244 |text=The Land of Our Origin (Viti, or Fiji) |archiv-bot=2023-11-20 07:34:56 InternetArchiveBot }}". ''Journal of the Polynesian Society'', Vol. 1, No. 3, pp. 143–146. 1892</ref> Харин Британийн аялагч Жеймс Күүкийн тайлбарласнаар уугуул иргэд нь "Вити Левү" буюу "Аугаа Вити" гэж оршин суугаа газраа нэрлэдэг байсан гэжээ. <ref>{{cite web |url=http://www.fiji.gov.fj/ |title=Fiji Today, 2005–2006 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201208130939/http://www.fiji.gov.fj/ |archivedate=2020-12-08 |df= |access-date=2017-07-23 |url-status=dead }}. ''{{cite web |url=http://www.fiji.gov.fj/uploads/FijiToday2005-06.pdf |title=Fiji Today, 2005–2006 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070403140105/http://www.fiji.gov.fj/uploads/FijiToday2005-06.pdf |archivedate=3 April 2007 |df= }} '': "Europeans in Fiji".</ref> === {{FIN}} === Хуучин Норс хэлээр "Финчүүдийн өлгий нутаг" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн байна. <ref name="Names&Histories"/> Манай эриний анхдугаар зууны үеэс эртний Грекийн судар бичгүүдэд "Фенни", "Финной", хоёрдугаар зуун буюу Птоломейн үед "Фани" гэх зэргээр тэмдэглэж иржээ. Фин гэдэг нь Прото Герман хэлний "финне" буюу "хэсүүлч", "анчид" гэх үгнээс үүссэн гэдэгт олонх судлаачид нэгддэг. :'''''Суоми''''' Финландчууд эх хэлээрээ улс орноо ингэж бичдэг. Фин хэлний "Суомаа" буюу "баянбүрд" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. <ref name="Names&Histories"/> === {{FRA}} === Эртний Франк хэлээр "Франкуудын эх орон" гэх үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Франк гэдэг нь Прото-Герман хэлээр "франкон" буюу "жад" гэсэн үг юм. Үүнээс гадна Эртний Герман хэлний "Франкиш" буюу "эрх чөлөөт" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн гэх хувилбар байдаг. <ref name="Names&Histories"/> ==Х== === {{HON}} === Хондурас гэх нэрийг нэрт аялагч Кристофер Колумб өгсөн гэдэг. Энэ нь Испани хэлээр "далайн гүн ёроол" гэсэн утгатай. Учир нь тус улсын хойд эрэгт маш гүн далай бий. === {{HRV}} === Улсын нэрний талаар тогтсон ойлголт байхгүй. Гэхдээ Дундад зууны латин хэлний "Круаити" буюу "ус нэрэгчид" гэх үгнээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. Збигнев Голаб гэх Хорват эрдэмтний тайлбараар бол "Хровати" буюу "жадны үзүүр бүтээгчид", "храват" буюу "уулчид" гэх үгнээс үүссэн гэжээ. === {{CHN}} === Эртний Санскрит хэлний "хина", Дундад зууны Перс хэлний "хини" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. <ref name="AmHerChin">''The American Heritage Dictionary of the English Language''. "[http://dictionary.reference.com/browse/China?qsrc=2888 China]". Houghton-Mifflin (Boston), 2000.</ref> "Хина" гэдэг нь тусгайлсан утгагүй "Чин" болон "Жин" гүрнийг өөрсдийнхөө хэлээр нэрлэсэн гэж эрдэмтэд үздэг. ::'''''Жүнггүо''''' Олонд хамгийн өргөн тархсан энэ нэр нь "Дундад улс" гэсэн утгатай. ==Ч== === {{TCD}} === Тус улсын баруунөмнөд хэсэгт орших Чад нуурын нэрнээс Чад улсын нэр үүсчээ. Канури омгийнхний хэлээр Чад гэдэг нь "нуур" гэсэн үг юм байна. === {{CHL}} === Тус улсын нутаг дэвсгэрт 1553 онд хөл тавьсан Испанийн экспедицийн ахлагч Диего де Альмагро "Халуун ногоо хэрэглэдэг хүмүүс" гэж тэмдэглэснээс энэ нэр үүсчээ. Испани хэлний "Чили" гэх үг тус улсын нэр болсон байна. <ref>{{cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=Chile |title=Online Etymology Dictionary |publisher=Etymonline.com |date= |accessdate=19 September 2011}}</ref> Түүнчлэн Инкачуудын домогт хаан Тилигийн нэрнээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий.<ref>{{cite web|url=http://www.chile.com/tpl/articulo/detalle/ver.tpl?cod_articulo=7225 |title=Chile.com.La Incógnita Sobre el Origen de la Palabra Chile |publisher=Chile.com |date=15 June 2000 |accessdate=17 December 2009 |language=es |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090415204553/http://www.chile.com/tpl/articulo/detalle/ver.tpl?cod_articulo=7225 |archivedate=15 April 2009 |df=dmy }}</ref><ref>{{cite web|author=Encyclopædia Britannica |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/459648/Picunche |title=Picunche (people) – Britannica Online Encyclopedia |publisher=Britannica.com |date= |accessdate=17 December 2009}}</ref> Олонд төдийлөн түгээгүй ч Күечуа омгийн "чири" буюу "алт" <ref name="1911britannica">"CHILE." Encyclopædia Britannica. 11th ed. 1911. ("derived, it is said, from the Quichua chiri, cold, or tchili, snow")</ref>, Аймара омгийн "тчили" буюу "газрын төгсөгл", "цас" <ref name="1911britannica"/><ref>{{cite encyclopedia |url=http://es.encarta.msn.com/encyclopedia_761572974_4/Chile.html |title=Chile (república) |encyclopedia=Enciclopedia Microsoft Encarta Online |year=2005 |accessdate=26 February 2005 |quote=The region was then known to its native population as Tchili, a Native American word meaning "snow." |deadurl=bot: unknown |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080510215421/http://es.encarta.msn.com/encyclopedia_761572974_4/Chile.html |archivedate=10 May 2008 |df=dmy }} 31 October 2009.</ref>, Мапүче омгийн "чийли-чийли" буюу "шар далавчит хар шувуу" гэх утгатай гэсэн тайлбарууд байдаг. <ref name="hudson"/><ref>{{cite book |first=Miguel |last=de Olivares y González SJ |contribution=Historia de la Compañía de Jesús en Chile |url= |title=Colección de historiadores de Chile y documentos relativos a la historia nacional |year=1864 |origyear=1736 |editor=Imprenta del Ferrocarril |location=Santiago |volume=4 |number= |pages= |accessdate=14 October 2010|language=es}}</ref> === {{CZE}} === 1993 онд дэгдсэн ягаан хувьсгалын дараа энэ нэрийг сонгосон байна. "Чета" буюу "цэргийн нэг хороо" гэсэн утгатай гэсэн тайлбар байдаг. <ref>Online Etymology Dictionary. "[http://dictionary.reference.com/browse/czech Czech]". Retrieved 11 February 2011.</ref> ==Ш== === {{SWE}} === Хуучин Норс хэлний "свипиод" буюу "айлын ганц хүүхэд" гэсэн үгнээс гаралтай гэсэн тайлбар өнөө цагт тархжээ. Түүнчлэн "Эх орны иргэн" гэх утгатай гэж Германы эрдэмтэд тайлбарласан байдаг. ::'''Свериге''' Шведчүүд эх хэлээрээ улс орноо ийн нэрлэдэг. "Шведийн хаант нутаг" гэсэн утгатай Швед үг юм. === {{CHE}} === Алеманик үндэстний хамгийн их тархсан, мөн уг үндэстнийг байгуулсан гэгдэх Швицо хааны нэрнээс тус улсын нэр үүсэн бий болжээ. Анхлан МЭ 972 онд "Швиц" гэсэн нэрээр түүх шастирт тэмдэглэгдсэн байдаг. ::'''Хелветиа''' Олонд танигдсан домгийн нэр. Энэ нь Латин хэлээр Сельтик үндэстнүүдийг нэрлэдэг үг юм. === {{NZL}} === Голланд хэлний "Нова Зийландиа" буюу "Шинэ тэнгисийн нутаг" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсэн бий болжээ. Алдарт аялагч Жеймс Күүк тус нутагт анхлан хөл тавьмагцаа ангилаар ийн тэмдэглэсэн нь Голланд хэлэнд түгэж, улмаар газрын зурагт ийнхүү тэмдэглэх болсон байна. === {{LKA}} === Санскрит хэлний "Шри" буюу "ариун", "Ланка" буюу "арал" гэсэн үгнээс бүтсэн "Ариун Арал" гэх утгатай нэр юм. Домогт Равана хааны хаант улсын гол төв нь Шри Ланк байсан гэж үздэг. ==Э== === {{GNQ}} === Экваторын бүслүүрийг дайран оршдог улс учир ийнхүү экваторын гэсэн үгийг өмнөө авчээ. Харин "Гвиней" гэдэг нь Бербер хэлний "гинавен", "агинау", "агинаоу" буюу "түлэгдсэн", "хар арьстан" гэх үгнээс үүсэн бий болжээ.<ref name="Bovi">Bovill, Edward Wm. ''The Golden Trade of the Moors: West African Kingdoms in the Fourteenth Century''. Weiner (Princeton), 1995.</ref> === {{ECU}} === Испанийн эзлэн түрэмгийлэгчид Күйто хотноо колоничлолын захиргаа барих гэж байсан тэр цаг үед захиргааны барилга экваторын бүслүүрээс ердөө 40 км-ийн зайтай байсан тул ийнхүү нэрлэх болжээ. Экваторын бүслүүрийг Испаниар "Экуадор" гэж нэрлэдэг байсантай холбоотой. === {{SLV}} === Испани хэлний "Сальвадор" буюу "Авран нигүүлсэгч" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. 1525 оны 4-р сарын 1-ний өдөр тус улсыг нээсэн Гонзало де Альварадо энэ нутагт хөл тавиад "Ертөнцийн эзэн Исүс христийн өлгий нутаг л ийм байдаг байх" гэж өдрийн тэмдэглэлдээ бичсэн байжээ. {{es icon}}</ref><ref>San Salvador. [http://www.sansalvador.gob.sv Official website]. ''{{Webarchiv|url=http://www.sansalvador.gob.sv/?p=17 |wayback=20170704045822 |text=Historia oficial de la ciudad de San Salvador |archiv-bot=2023-11-29 13:57:21 InternetArchiveBot }}''. {{es icon}}</ref> === {{IND}} === Хуучин Перс хэлний "Хинду" үндэстнүүд гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн гэх тайлбар байдаг бол Латин хэлний "Индус голынхон" гэсэн утгатай гэж үзэх эрдэмтэд ч байдаг. Гэвч "Индус" гэж нэрлээд байгаа голыг энэтхэгээр "Синду" гэж нэрлэдэг юм. ::'''''Бхарат''''' Энэтхэгчүүд эх хэлээрээ өөрсдийгөө ийнхүү нэрлэдэг. Эртний энэтхэгийн домогт хоёр хааны нэг болох Бхаратагын нэрээр ийнхүү өөрсдийгөө нэрлэх болсон байна. === {{ERI}} === Эртний Грек хэлний "Эритра Талассиа" буюу "Улаан тэнгис" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүсчээ. 1890 онд Италичууд тус улсыг эзлэн захирах болж Грек үгийг Итали хэл рүү хөрвүүлэн "Эритрум" гэх болсоноор орчин үеийн "Эритри" гэх нэршил бий болсон байна. === {{EST}} === Латин хэлний "Аестигийн газар нутаг" гэсэн үгнээс одоогийн нэршил нь үүссэн гэх тайлбар бий. Аести гэдэг нь хуучин Литвын харьяанд байсан ханлигуудын нэгдэл хаант улсын нэр юм. Гэвч Прото-Герман хэлний "аустам, Прото-Индо-Европ хэлний "аус" буюу "зүүн", "өрнө" гэсэн үгнээс үүссэн гэх тайлбар ч байдаг. === {{ETH}} === Латин хэлний "Аетопиа" буюу "Харуудын өлгий нутаг" гэх утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил бий болжээ. Мөн Грек хэлэнд "Алтиопс" буюу "Түлэгдсэн нүүртнүүдийн нутаг" гэх утгаас ч үүссэн байж болох талтай. Этиопчууд өөрсдөө Библид дурдагддаг Куш гэгээтний хүү "Итиоппс"-ын нэрнээс улсын нэр үүссэн гэж тайлбаралдаг байна.<ref name="Names&Histories"/> ==Я== === {{JPN}} === Шанхай хятад хэлний "Жеппун" буюу "Наран мандах нутаг" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Анх алдарт аялагч Марко Поло яг энэ утгаар нь олон улсад таниулж байсан юм. ::'''''Нихон / Ниппон''''' Сино-Япон хэлний "Онёоми" гэх утгатай үгтэй бичлэгийн хувьд ижилхэн бичигддэг. Энэ нь "ажиллах", "хийх" гэсэн утгыг агуулдаг ажээ. === {{JAM}} === Тайно/Аравак хэлний "Замайка", "Хамайка" буюу "Ус болон моддын нутаг" гэх үгнээс нэршил нь үүссэн байна. Зарим эрдэмтэд "Рашаан булагын эх орон" ч гэж тайлбарлах нь бий. == Мөн үзэх == {{Commonscat|Country names in non-Latin scripts|Улс орнуудын нэрийн утга учир}} * [[Дэлхийн улс орны нэрс]] ==Эшлэл== <references /> [[Ангилал:Хороним|!Улсууд]] [[Ангилал:Улсуудын жагсаалт|нэрийн утга учир]] 7taepyciwch4f0hmzlhmqgq6w0lqnjr Хонда CR-V 0 66657 852448 841104 2026-04-06T08:52:40Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 852448 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс суудлын тэрэгний залгамж үе | Marke = [[Хонда]] | Modell = CR-V | von = 1996 | bis = | Klasse = [[Sport Utility Vehicle|SUV]] | Versionen = [[Комби]] | Vorgänger = | Nachfolger = }} '''Хонда CR-V''' ('''C'''omfortable '''R'''unabout '''V'''ehicle) нь Японы автомашин үйлдвэрлэгч Хонда компанийн [[Sport Utility Vehicle|Компакт-SUV]] тэрэг бөгөөд анх 1996 оноос хойш өнөөг хүртэл дөрөв дэх үеийг нь үйлдвэрлэж байна. == CR-V (1996–2001) == {{Инфобокс суудлын тэрэгний залгамж үе 2 | Generation = 1. залгамж үе | Bild = 1st-Honda-CR-V.jpg | Bild zeigt = Хонда CR-V (1996–1999) | von = 1996 | bis = 2001 | Versionen = [[Комби]] | Motoren = [[Бензин хөдөлгүүр]]:<br>2,0 литр<br>(94–108 кВт) | Länge = 4510 | Breite = 1750 | Höhe = 1608 | Radstand = 2630 | Gewicht = 1460 }} Хонда CR-V-н эхний үеийн загварыг 1995 оны сүүлээр нийтэд танилцуулжээ. 4,50 метр урт тэргийг хоёр төрлийн дөрвөн цилиндр бүхий 94&nbsp;кВт эсвэл 108&nbsp;кВт чадалтай [[бензин хөдөлгүүр]]тэйгээр санал болгосон байна. Энэ загварын нэг онцлог нь баруун хажуу тал руугаа нээгддэг, нөөц дугуйн тогтоогуур бүхий арын хаалгатай юм. 1999 онд CR-V-д загварын сайжруулалт хийсэн ба үүний хүрээнд ялангуяа урд гуприйн загварын өөрчлөн сайжруулсан байдаг. CR-V загварыг эхэндээ (1996-1997) зөвхөн автоматик хурдны хайрцагтайгаар нийлүүлжээ. Удаах жилээс эхлэн энэ үеийн загварын үйлдвэрлэлт дуусах хүртэл автоматик болон 5 араат механик хурдны хайрцагтайгаар санал болгосон. CR-V нь [[Real Time 4WD]] гэх нэртэй бүх дугуйн хөтлөгчтэй хурдны хайрцгаар хөтлөгдөх бөгөөд энэ нь шаардлагатай үед арын дугуйнуудыг автоматаар хамтад хөтлөгч болгон залгадаг байна. Цүнхний хэсэгт аяллын ширээг оруулсан байх ба хураасан үедээ цүнхний өрөөний шалны хавтан болдог байна. <gallery widths="200"> Honda CR-V front 20090206.jpg|Хонда CR-V (1999–2001) Honda CR-V rear 20090206.jpg|Ар талын харагдац </gallery> <div style="clear:both"></div> == CR-V (2001–2006) == {{Инфобокс суудлын тэрэгний залгамж үе 2 | Generation = 2. залгамж үе | Bild = 2003 Honda CR-V (RD7 MY03) Sport wagon (2010-09-23) 01.jpg | Bild zeigt = Хонда CR-V (2001–2004) | von = 2001 | bis = 2006 | Versionen = [[Комби]] | Motoren = [[Бензин хөдөлгүүр]]:<br>2,0 литр<br>(108 кВт)<br>[[Дизель хөдөлгүүр]]:<br>2,2 литр (103 кВт) | Länge = 4635 | Breite = 1785 | Höhe = 1710 | Radstand = 2630 | Gewicht = 1529–1692 }} 2001 оны намар CR-V-н хоёр дахь үеийн загварыг (загварын код RD) нийтэд танилцуулсан ба энэ нь бензин болон дизель хөдөлгүүртэй хувилбарууд байв. Арын суудлын урагш нь хэвтүүлсний дараа 952 литр хүртэл ачааны багтаамжтай. Хонда энэ загвараа гурван төрлийн тоноглолттойгоор санал болгосон: LS- хувилбар нь төмрөн обуд, даавуун дотоод дизайнтай, ES-хувилбар нь хөнгөнцагаан обуд болон [[Электрон тогтворжуулалтын програм|ESP]]-тай, Executive-хувилбар нь бүрэн арьсан доторлооготой. CR-V нь [[Real Time 4WD]] гэх хурдны хайрцагтай ба дугуйн барьцалт багасах үед автоматаар залгагдах [[бүх дугуйн хөтлөгч]]тэй. Аюулгүй байдалд зориулан зургаа хүртэл ослын дэр, түүнчлэн явалтын аюулгүй байдлыг хангах идэвхитэй системүүдэд [[Антиблок систем|ABS]], [[Тоормослолтын хүчний хуваарилалтын систем|EBD]], мөн Хондад VSA (Vehicle Stability Assist) хэмээн нэрлэгдэx электрон тогтворжуулалтын програм зэрэг орно. 2004 оны намар бага зэргийн загварын сайжруулалт хийжээ. Хөдөлгүүрийн хувь 2,2 литр, 1,3 кВт-ын чадалтай (140 м.x.) том дизель хөдөлгүүр нэмсэн байна. <gallery widths="200"> Honda CR-V 20090228 front.jpg|Хонда CR-V (2004–2006) Honda CR-V 20090228 rear.jpg|Ар талын харагдац </gallery> === Хөдөлгүүр === {| class="wikitable" |- ! Моделл !! Цилиндр !! Эзлэхүүн !! Макс. чадал !! Макс. эргэлтийн момент !! Vmax !! Хурдатгал,<br /> 0–100 км/ц !! Хөтлөгч !!Үйлдвэрлэсэн<br />хугацаа |- !colspan="9"|Бензин хөдөлгүүр |- | 2.0i || 4 || 1998 см³ || 110 кВт (150 м.x.) 6200/мин-д || 192 Нм 4200/мин-д || 190 км/ц || 10,2 сек || 4WD||09/2001–12/2006 |- !colspan="9"|Дизель хөдөлгүүр |- | 2.2 i-CTDi|| 4 || 2204 см³ || 103 кВт (140 м.x.) 4000/мин-д || 340 Нм 2000/мин-д || 187 км/ц || 10,6 сек || 4WD || 10/2004–12/2006 |} <div style="clear:both"></div> == CR-V (2006–2012) == {{Инфобокс суудлын тэрэгний залгамж үе 2 | Generation = 3. залгамж үе | Bild = Honda CR-V.JPG | Bild zeigt = Хонда CR-V (2006–2009) | von = 2006 | bis = 2012 | Versionen = [[Комби]] | Motoren = [[Бензин хөдөлгүүр]]:<br>2,0−2,4 литр (110−122 кВт)<br>[[Дизель хөдөлгүүр]]:<br>2,2 литр<br>(103−110 кВт) | Länge = 4525 | Breite = 1820 | Höhe = 1675 | Radstand = 2630 | Gewicht = 1569–1687 }} {| class="infobox" width="265" | colspan="2" style="background:#9ACD32;text-align:center" | '''Бусад хэмжилт''' |- | CO<sub>2</sub> ялгаралт: | 173–192&nbsp;г/км |- | Түлшний хэрэглээ, хосолсон (ЕX-норм): | 6,5–8,1&nbsp;л/100&nbsp;км |- | [[Евро ШАҮП]]-[[ослын тест]]эд авсан одны тоо (2007)<ref>[http://www.euroncap.com/tests/honda_cr_v_2007/282.aspx ''Ergebnisse des Honda CR-V beim Euro NCAP-Crashtest 2007'']{{Dead link|date=Дөрөвдүгээр сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, англ. хандсан 2009-04-05</ref> | [[File:Crashtest-Stern 4.svg|105px]] |- | [[Евро ШАҮП]]-[[ослын тест]]эд авсан одны тоо (2011)<ref>{{Webarchiv|url=http://www.safercar.gov/Vehicle+Shoppers/5-Star+Safety+Ratings/2011-Newer+Vehicles/Vehicle-Detail?vehicleId=589 |wayback=20160601013206 |text=''Crashtest results'' |archiv-bot=2025-12-02 12:42:45 InternetArchiveBot }}, US NCAP, хандсан 2011-02-18</ref> | [[File:Crashtest-Stern 4.svg|105px|4 Sterne im US NCAP-Crashtest]] |} Гурав дахь үеийн CR-V (загварын код RE5)-г 2006 оны намар нийтэд танилцуулсан ба өмнөх загвартайгаа ижил тэнхлэг хоорондын зайтай болон хурдны хайрцаг хэвээр үлджээ. Ерөнхий хэмжээсүүд ялангуяа урт, өндөр нь багасан эхний загвартайгаа ойролцоо болжээ. Хөдөлгүүрийн хувьд 110 кВт бензин болон 103 кВт-ын чадалтай дизель хөдөлгүүрийг хэвээр үлдээв. 2009 оны намар бага зэргийн загварын сайжруулалт хийгдсэн ба үүндээ нүүрэн хэсэг болон ар талыг хамруулсан байна. === Техникийн үзүүлэлт === {| class="wikitable" |- style="background:#e3e3e3" align="center" | !2.4 i-VTEC !2.0 i-VTEC !2.2 [[Коммон-Райл шүршилт|i-CTDi]] !2.2 [[Коммон-Райл шүршилт|i-DTEC]] |- align="center" !align="left"|Үйлдвэрлэсэн хугацаа |10/2009–07/2012 |09/2006–07/2012 |09/2006–09/2009 |10/2009–07/2012 |- align="center" !align="left"|Хөдөлгүүрийн төрөл |colspan="2"|[[Бензин хөдөлгүүр]] |colspan="2"|[[Дизель хөдөлгүүр]] |- align="center" !align="left"|Хөдөлгүүрийн байршлын төрөл |[[Цуваа хөдөлгүүр|Ц4]] |Ц4 |Ц4 |Ц4 |- align="center" !align="left"|Эзлэхүүн |2354 см³ |1997 см³ |2204 см³ |2199 см³ |- align="center" !align="left"|Чадал |122 кВт (166 м.x.)<br />6200/мин-д |110 кВт (150 м.x.)<br />6200/мин-д |103 кВт (140 м.x.)<br />4000/мин-д |110 кВт (150 м.x.)<br />4000/мин-д |- align="center" !align="left"|Эргэлтийн момент |220 Нм <br />4200/мин-д |192 Нм <br />4200/мин-д |340 Нм <br />2000/мин-д |350 Нм <br />2000–2750/мин-д |- align="center" !align="left"|Хөтлөгчийн төрөл |colspan="4"|автоматаар залгагдаx бүх дугуйн хөтлөгч |- align="center" !align="left"|Хурдны хайрцаг |5-шатлалтай автоматик |6-араат механик хурдны хайрцаг/<br />5-шатлалтай автоматик |6-араат механик хурдны хайрцаг |6-араат механик хурдны хайрцаг/<br />5-шатлалтай автоматик |- align="center" !align="left"|Хурдатгал,<br />0–100 км/ц |11,0 сек |10,2 сек [12,2 сек] |10,3 сек |9,6 сек [10,6 сек] |- align="center" !align="left"|Дээд хурд |190 км/ц |190 км/ц [177 км/ц] |187 км/ц |190 км/ц [187 км/ц] |- align="center" !align="left"|Түлшний хэрэглээ<br />хосолсон |9,5 л/100 км |8,1 [8,4] л/100 км |6,5 л/100 км |6,5 [7,4] л/100 км |- align="center" !align="left"|CO<sub>2</sub>-ялгаралт |225 г/км |190 [193] г/км |173 г/км |171 [195] г/км |- align="center" !align="left"|Хорт утааны ангилал<br />ЕХ-ы ангиллаар: |Евро 4 |Евро 5 |Евро 4 |Евро 5 |} <gallery widths="200"> Honda CR-V III. rear-1.jpg|Ар талаасаа Honda CR-V 2.2 i-DTEC Executive 50 Jahre Edition (III, Facelift) – Frontansicht, 18. März 2012, Wuppertal.jpg|Хонда CR-V (2009–2012) Honda CR-V 2.2 i-DTEC Executive 50 Jahre Edition (III, Facelift) – Heckansicht, 18. März 2012, Wuppertal.jpg|Ар талын харагдац </gallery> == CR-V (2012 оноос хойш) == {{Инфобокс суудлын тэрэгний залгамж үе 2 | Generation = 4. залгамж үе | Bild = 2012_Honda_CR-V_EX-L_--_01-20-2012_1.jpg | Bild zeigt = Хонда CR-V (2012–2015) | von = 2012 | bis = | Versionen = [[Комби]] | Motoren = [[Бензин хөдөлгүүр]]:<br>2,0–2,4 литр<br>(114–136 кВт)<br>[[Дизель хөдөлгүүр]]:<br>2,2 литр (110 кВт) | Länge = 4529–4605 | Breite = 1819–1820 | Höhe = 1654–1685 | Radstand = 2619–2630 | Gewicht = 1527–1782 }} {| class="infobox" width="265" | colspan="2" style="background:#9ACD32;text-align:center" | '''Бусад хэмжилт''' |- | [[Евро ШАҮП]]-[[ослын тест]]эд авсан одны тоо (2012)<ref>{{Webarchiv|url=http://blogs.cars.com/kickingtires/2012/04/2012-honda-cr-v-earns-five-star-nhtsa-safety-rating.html |wayback=20140527163133 |text=''2012 Honda CR-V Earns Five-Star NHTSA Safety Rating'' |archiv-bot=2023-09-26 21:05:12 InternetArchiveBot }}, US NCAP, 2012-04-11</ref> | [[File:Crashtest-Stern 5.svg|105px|]] |} CR-V-н дөрөв дэх үеийн загвар нь 2012 оны намраас эхлэн худалдаанд гарав. Эхэндээ хоёр литрийн багтаамж 114 кВт-ын (155 м.x.) чадал бүхий нэг бензин хөдөлгүүрт, мөн 2,3 литрийн багтаамж, 110 кВт (150 м.x.) чадалтай өөрөө ноцогч хөдөлгүүрүүдийн хувилбартайгаар санал болголоо.<ref>{{Cite web |url=http://www.honda.at/automobile/modelle_cr-v_technische_daten.php#breadcrumb |title=Honda CR-V 4. Generation Technische Daten |access-date=2017-07-21 |archive-date=2013-03-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130329193930/http://www.honda.at/automobile/modelle_cr-v_technische_daten.php#breadcrumb |url-status=dead }}</ref> [[Файл:Honda CR-V Concept at Orange County International Auto Show.jpg|thumb|right|Хонда CR-V, 2012 оноос хойш]] === Техникийн үзүүлэлт === {| class="wikitable" |- style="background:#e3e3e3" align="center" | !2.4 i-VTEC (АНУ) !2.0 i-VTEC !1.6 i-DTEC !1.6 i-DTEC BiTurbo !2.2 i-DTEC |- align="center" !align="left"|Үйлдвэрлэсэн хугацаа |08/2012–11/2016 |08/2012 хойш |08/2013 хойш |01/2015 хойш |08/2012–12/2014 |- align="center" !align="left"|Хөдөлгүүрийн төрөл |colspan="1"|[[Бензин хөдөлгүүр]] |colspan="1"|[[Бензин хөдөлгүүр]] |colspan="1"|[[Дизель хөдөлгүүр]] |colspan="1"|[[Дизель хөдөлгүүр]] |colspan="1"|[[Дизель хөдөлгүүр]] |- align="center" !align="left"|Хөдөлгүүрийн байршлын төрөл |[[Цуваа хөдөлгүүр|Ц4]] |[[Цуваа хөдөлгүүр|Ц4]] |[[Цуваа хөдөлгүүр|Ц4]] |[[Цуваа хөдөлгүүр|Ц4]] |[[Цуваа хөдөлгүүр|Ц4]] |- align="center" !align="left"|Эзлэхүүн |2354 см³ |1997 см³ |1597 см³ |1597 см³ |2199 см³ |- align="center" !align="left"|Чадал |136 кВт (185 м.x.)<br />bei 7000/мин-д |114 кВт (155 м.x.)<br />bei 6500/мин-д |88 кВт (120 м.x.)<br />bei 4000/мин-д |118 кВт (160 м.x.)<br />bei 4000/мин-д |110 кВт (150 м.x.)<br />bei 4000/мин-д |- align="center" !align="left"|Эргэлтийн момент |221 Нм <br />4400/мин-д |192 Нм <br />4300/мин-д |300 Нм <br />2000/мин-д |350 Нм <br />2000/мин-д |350 Нм <br />2000–2750/мин-д |- align="center" !align="left"|Хурдны хайрцаг |5 шатлалтай автоматик |6 араат механик хурдны хайрцаг эсвэл 5 шатлалтай автоматик (зөвхөн 4WD) |6 араат механик хурдны хайрцаг |6 араат механик хурдны хайрцаг эсвэл 9 шатлалтай автоматик |6 араат механик хурдны хайрцаг эсвэл 5 шатлалтай автоматик (зөвхөн 4WD) |- align="center" !align="left"|Хурдатгал,<br />0–100 км/ц |10,7 сек |10,2 сек |11,1 сек |9,6 сек (10,0 сек автоматик) |9,6 сек |- align="center" !align="left"|Дээд хурд |200 км/ц |190 км/ц |182 км/ц |202 км/ц (197 км/ц автоматик) |190 км/ц |- align="center" !align="left"|Түлшний хэрэглээ<br />хосолсон |9,0 л/100 км |7,2 л/100 км |4,5 л/100 км |4,9 л/100 км (авт.: 5,1) |5,6 л/100 км (авт.: 6,6) |- align="center" !align="left"|CO<sub>2</sub>-ялгаралт |192 г/км |168 г/км |119 г/км |129 г/км |149 г/км (авт.: 175 г/км) |- align="center" !align="left"|Хорт утааны ангилал<br />ЕХ-ы ангиллаар: |Евро 5 |Евро 5 |Евро 5 |Евро 6 |Евро 5 |} == Цахим хуудас == {{Commonscat|Honda CR-V|Хонда CR-V}} * [http://world.honda.com/CR-V/ Албан ёсны цахим хуудас] == Эшлэл == <references /> [[Ангилал:Хонда-Автомашин|CR-V]] [[Ангилал:Суудлын автомашины загвар]] [[Ангилал:Комби]] [[Ангилал:Sport Utility Vehicle]] lpox8tffcx07khybms1jcb8tvxt5mmd Маттиас Теодор Фогт 0 67294 852331 851333 2026-04-05T15:26:05Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 852331 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс эрдэмтэн|name=Маттиас Теодор Фогт|image=|caption=Маттиас Теодор Фогт 2012|birth_date={{Birth date and age|1959|05|05|df=yes}}|birth_place=Ром|death_date=<!--{{death date and age |df=yes|YYYY|MM|DD |YYYY|MM|DD}} (death date then birth date)-->|nationality=Герман&nbsp;|fields=Түүх, хөгжим судлал|workplaces=<span style="font-size: 14px;">Циттау/Гёрлицийн Их Сургууль</span>|alma_mater=Людвиг Максимилиан их сургууль|doctoral_advisor=Карл Далхаус|known_for=Саксоны соёлын дэд бүтцийн институтын үүсгэн байгуулагч|signature=<!--(filename only)-->}} '''Маттиас Теодор Фогт''' ({{lang-de|Matthias Theodor Vogt}}, [[1959 он]]ы [[5 сарын 5|5-р сарын 5]]-нд төрсөн) нь соёлын бодлого руу чиглэсэн Германы академич ба Европын холбооны улсууд дахь ардчиллыг сайжруулах зорилгоор соёлын нөхцөл байдлын тухай хэд хэдэн судалгаа хийж байсан байна. 1992 оноос 1995 оны хооронд Фогт нь [[Саксон|Саксоны]] соёлын хуулиудын ерөнхий дүр зургийг боловсруулж,<ref>{{Webarchiv|url=http://revosax.sachsen.de/vorschrift_gesamt/3215.html |wayback=20161031231515 |text=Gesetzestext SächsKRG |archiv-bot=2026-03-24 21:57:07 InternetArchiveBot }}; Vogt, Matthias Theodor (1.</ref> тус хуулиудыг хүлээн зөвшөөрөгдөж батлагдахад нь хувь нэмрээ оруулжээ. 1994 онд тэрбээр Саксоны соёлын дэд бүтцийн институт (''Institut für kulturelle Infrastruktur Sachsen'')-ыг үүсгэн байгуулж, захирлаар нь ажиллаж эхэлсэн бөгөөд 1997 оноос хойш Циттау/Гёрлицийн Хэрэглээний Шинжлэх Ухааны Сургуулийн (''Hochschule Zittau/Görlitz'') Соёлын бодлого болон Соёлын түүхийн профессороор ажиллаж байна. 2012 онд Печийн Их Сургуулийн хүндэт профессор<ref>[http://www.pecsiujsag.hu/pecs/hir/egyetem/nemet-professzor-eloadasa-a-feek-en-a-kulturalis-eszmekrol Mitteilung der Universität Pécs vom 14.]</ref> болсон ба 2014 онд Герман Польшийн хамтын үйл ажиллагаанд оруулсан хувь нэмрийнхээ төлөө [[Польш|Польшийн]] Гавьяаны одон (Ordre du Mérite)-гоор шагнуулсан байна.<ref>[http://www.berlin.msz.gov.pl/de/nachrichten/20_jahre_institut_fur_kulturelle_infrastruktur_sachsen_ Mitteilung der Polnischen Botschaft zum 12.]</ref> Маттиас Теодор Фогт нь католик шашинтай, эхнэр гурван хүүхдийн хамт амьдардаг. == Намтар == Маттиас Теодор Фогт Германы [[Фрайбург]] хотноо өсөж торнисон байна. Тэрбээр Кёнигсберг хотоос гаралта, англи хэл судлаач Теодор Спира (1881-1961)-гийн ач хүү юм.<ref>''Anglia – Zeitschrift für englische Philologie.'' </ref> Теодор Спираг улс төр, шашны үзэл бодлоос нь болж Национал Социалистууд (Нацистууд) Их Сургуулиас нь хөөсөн байдаг. Мөн тэрбээр дайны дараа [[Хессен|Хессений]] засгийн газарт ажиллаж, Израильтай эвлэрэхэд хувь нэмрээ оруулсан. Фогт нь Андреас Спира (1929-2004)-гийн үеэл,<ref>{{Cite web |url=http://www.klassphil.uni-mainz.de/Dateien/In_memoriam_Prof__Dr__Andreas_Spira.pdf |title=Universität Mainz: In memoriam Andreas Spira. 1. |access-date=2017-08-07 |archive-date=2014-01-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140112194154/http://www.klassphil.uni-mainz.de/Dateien/In_memoriam_Prof__Dr__Andreas_Spira.pdf |url-status=dead }}</ref> [[Майнц]] дахь сонгодог үеийн хэл судлаач , Грегор Фогт-Спирагийн дүү (1956 онд Марбургт төрсөн, латин хэл судлаач), Маркус Фогтын ах юм. (1962 онд Мюнхен хотод төрсөн, нийгэм ёс зүйн мэргэжилтэн) Фогт нь Базелийн Хөгжмийн Академид Николаус Ухленхутын дор виолончель тоглож сурсан ба дараа нь Атис Тейхманисын дор Фрайбургийн Хөгжмийн Сургуульд суралцжээ. Тэрбээр театрын урлаг, [[философи]], Герман судлал болон хөгжим судлалаар Герман болон Францын их сургуулиудад суралцаж байсан. (Людвиг Максимилиан их сургууль Мюнхен, Шинэ Сорбоннын Их Сургууль, Экс-Марселийн Их Сургууль болон Берлиний Техникийн Их Сургууль). Мюнхенд суралцаж байхдаа Фогт нь Мюнхен болон Дээд Баварийн Еврей нийгэмлэгийн ерөнхийлөгчийн нарийн бичгээр ажиллаж байсан. 1983 онд Клаус Лазарович болон Сюзанна Вилль нарын удирдлага дор урлагийн чиглэлээр магистрын зэрэг горилсон бөгөөд 1988 онд Берлины Техникийн Их Сургуульд Карл Далхаусын дор Философийн доктор зэрэг горилж, мөн 2008 онд Печийн Их Сургуульд докторантын шаардлага хангасан. Фолксвагены сангийн хянагчаар, мөн түүнчлэн Германы Оюутан Солилцооны санд (''Studienstiftung'') ажилласан. 1983 оноос хойш Фогт герман, англи, франц болон итали хэлээр голдуу Европ, Япон болон АНУ-д лекцүүдээ уншсаар ирсэн. 1979-өөс 1985 оны хооронд Фогт нь Герман болон Австрийн сонинуудад контемпорари (contemporary) хөгжимт театр болон контемпорари хөгжмийн тухай хэд хэдэн нийтлэл хэвлүүлжээ (''Frankfurter Allgemeine Zeitung, Neue Zeitschrift für Musik, Österreichische Musikzeitschrift, Falter Wien''). Мөн тэрээр Герман (''Sender Freies Berlin, Bayerischer Rundfunk, Westdeutscher Rundfunk, Saarländischer Rundfunk''), Австри (''Österreichischer Rundfunk'') болон Францын (Radio France Musique Paris) телевизүүдэд хөгжмийн сэтгүүлчээр ажиллаж байсан. 1986-аас 1989 оны хооронд Фогт нь Байройт фестивалын хэвлэл мэдээллийн албаны даргын алба хашсан.<ref>Bernard Levin: „Without question the most beautifully, lavishly and scrupously produced theatrical programmes in the world." </ref> Мөн тэрбээр Зальцбургийн фестивал, Шанхай Хөгжмийн Их Сургууль, Венийн Дуурь, Милан дахь Скалагийн Театр, Руссегийн Дуурь, Московскагийн оперетта, Парис дахь Театр дю Шатле болон Ром дахь Аквариумд ажиллаж байжээ. Фогт нь Луижи Ноно, Лучиано Берио<ref>Róża Różańska: {{Webarchiv|url=http://polskamuza.eu/wywiady_archiwum.php?id=563 |wayback=20131012061419 |text=''Różnorodność dodaje życiu barw.'' |archiv-bot=2023-09-26 13:43:57 InternetArchiveBot }}</ref> болон Карлхайнц Штокхаузэн нартай Прометео (''Prometeo, Un Re in Ascolto and Samstag aus Licht)-''гийн дэлхийн нээлтэн дээр хамтран ажилласан байдаг. Маттиас Теодор Фогт нь Саксоны соёлын бүсүүдийн хуулийн эцэг юм. (''Sächsisches Kulturraumgesetz''). Энэ нь төрөөс соёлын үйл ажиллагаа болон институтуудыг дэмжих зорилгоор төслүүдэд мөнгөн дэмжлэг үзүүлж бүс нутгийн захирагчид тухайн үйл ажиллагааг хэрэгжүүлэх тухай хууль юм. Тэрээр 1995 оноос Саксоны соёлын бүсүүдэд эдгээр хуулиудыг хэрэгжүүлэхэд хувь нэмэр оруулсан. 1995 оны 11-н сард Саксоны засгийн газрын тэргүүн Курт Биденкопф Фогтод ажилын санал тавьсан боловч тэрбээр татгалзсан байна.<ref>[http://kultur.org/uploads/institut/leitung/Vogt_CV_lang_160110.pdf Lebenslauf Vogt 2016].</ref> 1994 онд их хурлын дарга Ханз Иоахйм Майе болон Маттиас Теодор Фогт нар Саксоны Соёлын Дэд Бүтцийн Институтыг (''Institut für kulturelle Infrastruktur Sachsen'') үндсэлсэн байна. Үүнээс хойш Фогт нь удирдах алба хашсан байна<ref>[http://kultur.org/institut/das-institut/ Selbstdarstellung des Institutes unter www.kultur.org]</ref> 2014 онд Германы Бундестагийн ерөнхийлөгч Норберт Ламмерт түүний ажилласан 20 жилийг нь үнэлсэн байна<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=99hJaJI7sqM&index=3&list=PLOELdgcwSVbmydLKJQtHXxYqiGgM6YZ4W Festrede von Bundestagspräsident Norbert Lammert im Plenarsaal des Sächsischen Landtages am 12.]</ref>. Фогт нь 1997 онд Циттау/Гёрлицийн Их Сургуулийн Соёл судлал болон менежментийн факультетэд соёлын түүх болон улс төрийн соёлын профессороор ажиллаж эхэлсэн байна. 2001-2005 оны хооронд Дрездений Техникийн Их Сургуульд сургалтын төлөвлөгөө боловсруулахад тусалсан байна. 2002-2010 Пражийн Их Сургууль, 2003 онд Вроцлавын Их Сургууль, 2006 болон 2014 онд Кобэгийн Их Сургууль, 2009 онд Санниогийн Беневентагийн Их Сургууль, 2012 онд Краковын Их Сургууль, 2013 болон 2014 онд Венийн Их Сургуульд тус тус лекц уншжээ<ref>[http://kultur.org/Doi101696/vogt-2009v.pdf Vogt, Matthias Theodor (2009): ''Rapporto relativo al periodo di docenza 05-07/2009 Università degli Studi del Sannio, Benevento, Facoltà i Scienze Economiche e Aziendali | Tätigkeitsbericht zur Kurzzeitdozentur Mai bis Juli 2009 an der Università degli Studi del Sannio, Benevent, Facoltà di Scienze Economiche e Aziendali.'']</ref> 1997 онд Фогт Саксоны Соёлын Дэд Бүтцийн Институт болон Циттау/Гёрлицийн Хэрэглээний Шинжлэх Ухааны Их Сургуулийн Соёл болон Менежментийн хамтарсан хөтөлбөрийг боловсруулжээ. [[ЮНЕСКО]]-гийн ерөнхийлөгч Федерико Майор энэ хөтөлбөрийг сайшаасан байдаг.<ref>[http://kultur.org/studium/profil Federico Mayor]</ref> In 1998 онд энэ хөтөлбөр нь Stifterverband für die Deutsche Wissenschaft шагнал авчээ. == Улс төрийн шинжлэх ухааны үйл ажиллагаа == 1990 оноос хойш Фогт өөрийн анхаарлыг Европт өрнөж буй өөрчлөлтүүдийн соёлын хүчин зүйлс рүү чиглэсэн судалгаа хийхэд хандуулсан. Тэрбээр Герман болон Европын том хотуудаар зогсохгүй, захын жижиг хотуудад болон соёлын бодлого судлалын арга зүйд ардчиллыг бэхжүүлэх сонирхолтой юм.<ref>[http://kultur.org/uploads/forschungen/merr/Vogt_und_Zimmermann_Veroedung_G%C3%B6rlitz_22-11-2013.pdf Vogt, Matthias Theodor; Zimmermann, Olaf (2013 Hrsg.]</ref><ref>Vogt, Matthias Theodor, Sokol, Jan, Ociepka, Beate, Pollack, Detlef, Mikołajczyk, Beata (Hrsg.</ref><ref>Vogt, Matthias Theodor: ''What is Cultural Policy? ''</ref> 2016 онд тэрээр "Цагаачлалын улмаас үүсэх соёлын өөрчлөлтүүд" хэмээх судалгаагаа толилуулсан: ''Ankommen in der deutschen Lebenswelt'' (Герман ертөнцөд ирсэн нь).<ref>Vogt, Matthias Theodor; Fritzsche, Erik; Meißelbach, Christoph: ''Ankommen in der deutschen Lebenswelt. ''</ref> Энэ судалгаа нь өмнө судлагдаж байсан ''Minderheiten- und Fremdenfreundlichkeit am Wiederbeginn europäischer Staatlichkeit буюу'' (Нийгмийн цөөнх болон цагаачдыг нааштайгаар хүлээн авах нь Европыг нэгтгэн төвхнүүлэхэд зөв зүйтэй шийдэл болно<ref>[http://kultur.org/Doi101696/vogt-2010d.pdf Vogt, Matthias Theodor: ''De favore peregrinorum. '']</ref>), ''Der Fremde als Bereicherung буюу'' (Гадаадын цагаачдыг нутагшуулах)<ref>http://kultur.org/publikationen/collegium-pontes/ ''Der Fremde als Bereicherung''</ref> мөн ''Minderheiten als Mehrwert'' (Нийгмийн цөөнхийн амьдралын чанарыг дээшлүүлэх) гэх мэт судалгааны ажлууд дээр суурилан хийгдсэн.<ref>http://kultur.org/publikationen/collegium-pontes/ ''Minderheiten als Mehrwert''</ref> Энэ бүх судалгаа нь Коллегиум Понтеш, Герлиц-Згожелец-Зжорелец гурван улсын хамтарсан ахисан түвшний судалгааны байгууллагын судалгааны арга зүй дээр сууртлан хийгдсэн. 2002-2009 оны үед уг байгууллага нь Герман, Польш болон Чехийн элчин сайд нарын ивээл дор Европ дахь нийгмийн хамтын холбооны тухай үндсэн асуудлаар судалгаа хийсэн. Фогт нь түүнчлэн принципала-агента буюу бүс нутаг (том, жижиг хотууд, аймаг сумд, тосгон суурин газрууд) гэх мэт нийгмийн хэсэг тус бүрийг тухайн оршин суугаа нутгийнхаа төлөөх сэтгэлтэй болгох зорилготой судалгаа хийсэн.<ref>{{Cite web |url=http://duersch-stadtentwicklung.de/fileadmin/pdf/Broschueren/Erlangen_Kultur/21.10._Broschuere_niedrige_Aufloesung_1.pdf |title=Stadt Erlangen: Innenstadtentwicklung: Öffentlich-kulturelle Gebäude in der historischen Innenstadt. |access-date=2017-08-07 |archive-date=2016-06-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160625024917/http://duersch-stadtentwicklung.de/fileadmin/pdf/Broschueren/Erlangen_Kultur/21.10._Broschuere_niedrige_Aufloesung_1.pdf |url-status=dead }}</ref><ref>[http://kultur.org/Doi101696/vogt-2012a.pdf Vogt, Matthias Theodor unter Mitwirkung von Isabell Ehrlicher, Amandine Laïk, Carolin Eisner, Ulf Großmann: ''Kultur für Landberg. '']</ref><ref>[http://kultur.org/Doi101696/vogt-2012c.pdf Vogt, Matthias Theodor; Großmann, Ulf: ''Szenarien-Entwicklung in der Haushaltsplanung der Stadt Pforzheim für das Südwestdeutsche Kammerorchester Pforzheim.'']</ref><ref>[http://kultur.org/Doi101696/vogt-2012b.pdf Vogt, Matthias Theodor unter Mitwirkung von Isabell Ehrlicher, Amandine Laïk, Carolin Eisner, Ulf Großmann (2012): ''Altötting. '']</ref><ref>[http://kultur.org/Doi101696/vogt-2011b.pdf Vogt, Matthias Theodor: ''Ruralität als Chance für das 21. '']</ref> Бундестагийн "Герман дахь соёл" судалгааны багт зориулж Фогт "Германы соёлын амьдралд сүм хийд болон шашны байгууллагуудын оруулсан хувь нэмэр" гэх эрдэм шинжилгээний ажил хийсэн.<ref>Vogt, Matthias Theodor et al.: ''Der Beitrag der Kirchen und Religionsgemeinschaften zum kulturellen Leben in Deutschland.'' </ref> Нийгмийн цөөнхийн тухай бодлогын хүрээнд тэрээр Кавказ дахь Сербүүдийн асуудлаар судалгаа хийсэн.<ref>[http://kultur.org/Doi101696/vogt-2012g.pdf Vogt, Matthias Theodor unter Mitwirkung von Vladimir Kreck und den Fellows des Collegium Pontes Görlitz-Zgorzelec-Zhořelec: ''Empfehlungen zur Stärkung der sorbischen Minderheit durch Schaffung eines abgestimmten Selbstverwaltungs-, Kooperations-, Projekt- und Institutionenclusters''.]</ref><ref>[http://kultur.org/images/Armenien/Vogt_Armenien_150712.pdf Vogt, Matthias Theodor (2015): ''Wie weiter in der Armenienfrage? '']</ref> Фогт нь ''Europäisches Journal für Minderheitenfragen / Нийгмийн цөөнхийн тухай судалгааны сэтгүүл ''(Вен, Берлин), ''Rivista Interdisciplinare di Studi Europei / Салбар хоорондын Европын тухай судалгааны шүүмжүүд RISE'' (Неапол), ''Соёлын Менежмент – Kulturmanagement – Zarządzanie Kulturą'' (гурван хэлээр) болон ''Towarzystwo Doktorantów Uniwersytetu Jagiellońskiego'' (Краков).<ref>[http://kultur.org/cp/fellows-2002-2009 Verzeichnis der Fellows des ''Collegium Pontes Görlitz-Zgorzelec-Zhořelec'' 2002 bis 2009].</ref> Тэрбээр 400 гаруй ном зохиол, нийтлэл бичиж, редакторлаж, хамтран бичсэн байдаг. <ref>[http://kultur.org/uploads/institut/leitung/Vogt_CV_lang_160110.pdf Publikationsverzeichnis M. Vogt].</ref> == Улс төрийн үйл ажиллагаа == Фогт нь Христийн Ардчилсан Холбоо (ХАХ/CDU)-ны гишүүн юм. Германы ардчилсан хэлбэрийн намууд түүнээс зөвлөгөө авдаг байна. == Нийгэмд хандсан үйд ажиллагаа == * 1985-1986: Еврэйн хядлагад зориулсан дурсгалыг Берлиний Тиргартен дүүрэгт Иноүэ Фүмикацү, Иерусалим<ref>{{Cite web |url=http://lernen-aus-der-geschichte.de/glossary/term/691 |title=Fumikatsu Inoue auf ''Lernen aus der Geschichte'' |access-date=2017-08-07 |archive-date=2016-11-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161101041504/http://lernen-aus-der-geschichte.de/glossary/term/691 |url-status=dead }}</ref> Мартин Сперлих, Берлин нарын хамт босгожээ * 1991-1994: Тегернзе дахь олон улсын хөгжмийн фестивалын удирдах зөвлөлийн гишүүн (Найруулагч: Наталья Гутман). * 1993-1998: Плауэн дахь Э. О. Плауэнын нийгэмлэгийн удирдах зөвлөлийн гишүүн  (Захирал: Уильям Дему). * 1998 оноос хойш: ''Brückepreis олон улсын хамтын үйл ажиллагааны ''шагналт нийгэмлэгийн гишүүн.<ref>http://www.brueckepreis.de/</ref>1999 Захирал (Лауреат: Фрейя фон Мольтке, лаудатор: Владислав Бартошевский), 2000 (лауреат: Арно Лустигер, лаудатор: Волк Биерманн). == Шагналууд == * 1998 Stifterverband für die Deutsche Wissenschaft шагнал (Герман) * 2000 Франц Кафка медаль, Прага (Чех) * 2000 Европын Урлагийн холбооны шагнал, [[Брюссель]] (Бельги) * 2012 Этвеша Йожефын Академийн медаль, Баяа (Унгар) * 2014 Польш улсын Гавьяаны одон == Түүвэр бүтээлүүдээс == * with Erik Fritzsche, Christoph Meißelbach: ''Ankommen in der deutschen Lebenswelt. Migranten-Enkulturation und regionale Resilienzstärkung.'' Geleitwort von Rita Süssmuth und Nachwort von Olaf Zimmermann. Europäisches Journal für Minderheitenfragen Vol. 9 No. 1-2 2016. Berliner Wissenschafts-Verlag 2016, ISBN Print: 978-3-8305-3716-8, E-Book: 978-3-8305-2975-0, ISSN Print: 1865-1089, Online: 1865-1097. * ''Wie weiter in der Armenienfrage? Ein Vorschlag zu den möglichen politischen Folgerungen aus dem „Ökumenischen Gottesdienst im Berliner Dom anläßlich der Erinnerung an den Völkermord an Armeniern, Aramäern und Pontos-Griechen“ am 23. April 2015 und der „Debatte zu den Deportationen und Massakern an den Armeniern vor 100 Jahren“ im Deutschen Bundestag am 24. April 2015.'' Europäisches Journal für Minderheitenfragen Vol 8 No 3 2015. Verlag Österreich, Wien 2015. * with Olaf Zimmermann (Hrsg.): ''Verödung? Kulturpolitische Gegenstrategien.'' Beiträge zur Tagung 22./23. November 2013 in Görlitz. Veranstalter: Deutscher Kulturrat und Institut für kulturelle Infrastruktur Sachsen. Edition kulturelle Infrastruktur, Görlitz und Berlin 2013. * with Katarzyna Plebańczyk, Massimo Squillante, Irena Alperyte (editors): ''Brain Gain through Culture? Researching the Development of Middle Size Cities in Poland, Lithuania, Italy, Hungary, Germany, and France. '' DOI 10.1696/KOL-2012. Görlitz 2012. * with the collaboration of Vladimir Kreck und den Fellows des Collegium Pontes Görlitz-Zgorzelec-Zhořelec: ''Empfehlungen zur Stärkung der sorbischen Minderheit durch Schaffung eines abgestimmten Selbstverwaltungs-, Kooperations-, Projekt- und Institutionenclusters''. Europäisches Journal für Minderheitenfragen Vol. 5 No. 4. Wien 2012. S. 211-430. * with the collaboration of Isabell Ehrlicher, Amandine Laïk, Carolin Eisner, Ulf Großmann: ''Kultur für Landberg. Stärkung der Innenstadt durch Aufwertung der kulturellen Infrastruktur sowie Erhalt und Entwicklung der einschlägig genutzten Baudenkmäler.'' Görlitz 2012. * ''What is Cultural Policy? Was ist Kulturpolitik? Czym jest polityka kulturalna?'' In: Emil Orzechowski et al. (Hrsg.): Vol. III (3) Culture management. Kulturmanagement. Zarządzanie kulturą, Krakau 2010. S. 113–136, 15–39, 213–237. * with Jan Sokol, Dieter Bingen, Jürgen Neyer und Albert Löhr (Hrsg.): ''Minderheiten als Mehrwert''. (= Schriften des Collegium Pontes. Band VI). Frankfurt am Main u. a. 2010, ISBN 978-3-631-60239-3. * with Jan Sokol, Dieter Bingen, Jürgen Neyer und Albert Löhr (Hrsg.): ''Der Fremde als Bereicherung''. (= Schriften des Collegium Pontes. Band V). Frankfurt u. a. 2010, ISBN 978-3-631-60233-1. * with Jan Sokol, Beate Ociepka, Detlef Pollack und Beata Mikołajczyk (Hrsg.): ''Europäisierung im Alltag''. (= Schriften des Collegium Pontes. Band IV). Frankfurt am Main u. a. 2009, ISBN 978-3-631-58033-2. * with Jan Sokol, Beate Ociepka, Detlef Pollack und Beata Mikołajczyk (Hrsg.): ''Die Stärke der Schwäche''. (= Schriften des Collegium Pontes. Band III). Frankfurt am Main u. a. 2009, ISBN 978-3-631-58032-5. * with Jan Sokol, Beate Ociepka, Detlef Pollack und Beata Mikołajczyk (Hrsg.): ''Peripherie in der Mitte Europas''. (= Schriften des Collegium Pontes. Band II). Frankfurt am Main u. a. 2009, ISBN 978-3-631-58031-8. * with Jan Sokol, Beate Ociepka, Detlef Pollack und Beata Mikołajczyk (Hrsg.): ''Bedingungen europäischer Solidarität''. (= Schriften des Collegium Pontes. Band I). Frankfurt am Main u. a. 2009, ISBN 978-3-631-58030-1. * ''Der Beitrag der Kirchen und Religionsgemeinschaften zum kulturellen Leben in Deutschland.'' In: Deutscher Bundestag (Hrsg.): ''Kultur in Deutschland. Schlußbericht der Enquete-Kommission des Deutschen Bundestages.'' Deutscher Bundestag, K.-Drs. 15/414b. Regensburg 2008, ISBN 978-3-932581-93-9. * (Hrsg.): „Kulturräume in Sachsen. Eine Dokumentation. Mit einer photographischen Annäherung von Bertram Kober und dem Rechtsgutachten von Fritz Ossenbühl". (= Kulturelle Infrastruktur Band I). Universitätsverlag, Leipzig 1. Auflage 1994, 2. Auflage 1996, 3. Auflage 1997, ISBN 3-931922-04-9. * (Hrsg.) ''Das Gustav-Mahler-Fest Hamburg 1989.'' Kassel/ Basel/ London/ New York 1991, ISBN 3-7618-1015-6. * ''Die Genese der Histoire du Soldat von Charles-Ferdinand Ramuz, Igor Strawinsky und René Auberjonois''. Bamberg 1989 (Zugleich Dissertation an der Technische Universität Berlin|TU Berlin 1989). == Эшлэл == {{reflist|30em}} {{DEFAULTSORT:Фогт, Маттиас Теодор}} [[Ангилал:Соёлын түүхч]] [[Ангилал:Зохиогч]] [[Ангилал:Саксоны их сургуулийн багш]] [[Ангилал:Бүгд Найрамдах Польшийн Гавьяаны одон шагналтан (офицер)]] [[Ангилал:Германчууд]] [[Ангилал:1959 онд төрсөн]] syp8xof34rl39ictsq0z246h9cokaou Монтенегро 0 71289 852337 787295 2026-04-05T16:54:09Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 852337 wikitext text/x-wiki {{Short description|Зүүн өмнөд Европ дахь улс}} {{About|Европын улсын}} {{Redirect|Черногор}} {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Монтенегро | common_name = Монтенегро | native_name = {{native name list|tag1=cnr|name1=Crna Gora|tag2=cnr|name2=Црна Гора}} | image_flag = Flag of Montenegro.svg | flag_type = [[Монтенегрогийн төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = Coat of arms of Montenegro.svg | coa_size = 80 | symbol_type = [[Монтенегрогийн төрийн сүлд|Сүлд]] | national_motto = | national_anthem = <br />{{lang|cnr|[[Монтенегрогийн төрийн дуулал|Oj, svijetla majska zoro]]|italic=yes}}<br />({{lang-mn|"Өө, тавдугаар сарын гэгээн үүр"}})<br /><div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">[[File:National Anthem of Montenegro.ogg|center]]</div> | image_map = Europe-Montenegro.svg | map_caption = {{map caption|location_color=ногоон|region=Европ|region_color=хар саарал|legend=Europe-Montenegro.svg}} | image_map2 = | capital = [[Подгорица]]<ref>Подгорица нь засаг захиргааны нийслэл, харин [[Цетине]] нь хуучин хааны нийслэл гэж тооцогддог</ref> | coordinates = {{Coord|42|47|N|19|28|E|type:city}} | largest_city = capital | official_languages = [[Монтенегро хэл]]<ref>{{cite book|url=http://www.wipo.int/wipolex/en/text.jsp?file_id=187544|title=Constitution of Montenegro|chapter-url=http://www.wipo.int/wipolex/en/text.jsp?file_id=187544#LinkTarget_1506|chapter=Language and alphabet Article 13 |publisher=[[WIPO]]|date=19 October 2007|quote=The official language in Montenegro shall be Montenegrin. Cyrillic and Latin alphabet shall be equal.}}</ref> | languages2_type = Албан ёсны хэрэглээний хэл<ref>{{cite book|url=http://www.wipo.int/wipolex/en/text.jsp?file_id=187544|title=Constitution of Montenegro|chapter-url=http://www.wipo.int/wipolex/en/text.jsp?file_id=187544#LinkTarget_1506|chapter=Language and alphabet Article 13 |publisher=[[WIPO]]|date=19 October 2007|quote=Serbian, Bosnian, Albanian and Croatian shall also be in the official use.}}</ref> | languages2 = {{Plain list| * [[Албани хэл]] * [[Босни хэл]] * [[Хорват хэл]] * [[Серби хэл]]}} | ethnic_groups = {{Unbulleted list | {{nowrap|45% [[Монтенегрочууд‎]]}} | 28.7% [[Монтенегрогийн Сербичүүд|Сербичүүд]] | 8.6% [[Монтенегрогийн Боснякчууд|Боснякчууд]] | 4.9% [[Монтенегро дахь албаничууд|Албаничууд]] | 8.7% Бусад | 4.0% хариулаагүй }} | ethnic_groups_year = 2011<ref name=Monstat>{{cite web|title=Census of Population, Households and Dwellings in Montenegro 2011|url=http://www.monstat.org/userfiles/file/popis2011/saopstenje/saopstenje(1).pdf|publisher=Monstat|access-date=12 July 2011}}</ref> | religion = {{ublist|item_style=white-space;| {{Tree list}} * 76.0% [[Христийн шашин|Христ]] ** 72.1% [[Монтенегро дахь дорнодын үнэн алдартны шашин|Дорнодын Ортодокс]] ** {{nowrap|3.9% бусад [[Христийн урсгалын жагсаалт|урсгал]]}} {{Tree list/end}} |19.1% [[Монтенегро дахь ислам|Ислам]]|1.3% [[Монтенегро дахь шашингүй хүмүүс|Шашингүй]]|1% [[Монтенегро дахь шашин шүтлэг|Бусад]]|2.6% хариулаагүй}} | religion_year = 2011<ref name=Monstat/> | demonym = [[Монтенегрочууд]] | government_type = [[Нэгдмэл парламентын бүгд найрамдах улс]] | leader_title1 = [[Монтенегрогийн ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = [[Яков Милатович]] | leader_title2 = [[Монтенегрогийн ерөнхий сайд|Ерөнхий сайд]] | leader_name2 = [[Дритан Абазович]] | leader_title3 = [[Монтенегрогийн Парламентын дарга|Парламентын дарга]] | leader_name3 = [[Даниэла Джурович]] | legislature = [[Монтенегрогийн Парламент|Шкупшина]] | sovereignty_type = [[Монтенегрогийн түүх|Түүх]] | established_event1 = [[Дукля]] | established_date1 = 10-р зуун | established_event2 = [[Зета улс|Зета]] | established_date2 = 1356 | established_event3 = [[Монтенегрогийн Ван-Бишопын зөвлөл|Ван-Бишопын зөвлөл]] | established_date3 = 1516 | established_event4 = {{nowrap|[[Монтенегрогийн вант улс|Вант улс]]}}<br />{{nowrap|Шашин төрийг салгав}} | established_date4 = 3 сарын 13, 1852 | established_event5 = {{nowrap|[[Берлиний гэрээ (1878)|Берлиний гэрээ]]}}<br />{{nowrap|Тусгаар тогтнолыг хүлээн зөвшөөрөв}} | established_date5 = 7 сарын 13, 1878 | established_event6 = {{nowrap|[[Монтенегрогийн хаант улс|Хаант улсыг]]}}<br />{{nowrap|тунхаглав}} | established_date6 = 8 сарын 28, 1910 | established_event7 = [[Югославын байгуулалт]] | established_date7 = 11 сарын 26, 1918 | established_event8 = [[Холбооны Бүгд Найрамдах Социалист Югослав Улс|ХБНС Югослав]] дахь {{nowrap|[[Бүгд Найрамдах Социалист Монтенегро Улс|социалист бүгд найрамдах улс]]}} | established_date8 = 11 сарын 29, 1945 | established_event9 = {{nowrap|Сербитэй холбоот}}<br />{{nowrap| [[Бүгд Найрамдах Монтенегро Улс (1992-2006)|бүгд найрамдах улс]]}} | established_date9 = 4 сарын 27, 1992 | established_event10 = {{nowrap|[[2006 оны Монтенегрогийн тусгаар тогтнолын санал асуулга|Тусгаар тогтнолын санал асуулга]]}} | established_date10 = 5 сарын 21, 2006 | established_event11 = {{nowrap|Тусгаар тогтнолоо сэргээв}} | established_date11 = 6 сарын 3, 2006 | area_rank = 156 <!-- Area rank should match [[List of countries and dependencies by area]] --> | area_km2 = 13,812 | area_sq_mi = <!--5332.843--> | percent_water = 2.6 | population_estimate = {{DecreaseNeutral}} 602,445<ref>{{cite web | url=https://www.monstat.org/eng/page.php?id=234&pageid=48 | title=Statistical Office of Montenegro - MONSTAT | access-date=2023-09-17 | archive-date=2023-12-27 | archive-url=https://web.archive.org/web/20231227190720/https://www.monstat.org/eng/page.php?id=234&pageid=48 | url-status=dead }}</ref> | population_estimate_year = 2023 | population_estimate_rank = 169 | population_census_year = 2011 | population_density_km2 = 43.6 | population_density_sq_mi = 124 | population_density_rank = 133 | GDP_PPP = $17.282&nbsp;тэрбум<ref name="WEO2019">{{cite web|date=April 2021|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2021/April/weo-report?c=943,&s=NGDP_RPCH,NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2019&ey=2021&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1|title=Report for Selected Countries and Subjects|website=IMF.org|publisher=[[International Monetary Fund]]| access-date=19 September 2021}}</ref> | GDP_PPP_year = 2023 | GDP_PPP_rank = 149 | GDP_PPP_per_capita = $28,686<ref name="WEO2019"/> | GDP_PPP_per_capita_rank = 63 | GDP_nominal = $7.027&nbsp;тэрбум<ref name="WEO2019"/> | GDP_nominal_year = 2023 | GDP_nominal_rank = 153 | GDP_nominal_per_capita = $11,664<ref name="WEO2019"/> | GDP_nominal_per_capita_rank = 73 | Gini_year = 2020 | Gini_change = decrease <!--increase/decrease/steady--> | Gini = 32.9 <!--number only--> | Gini_ref = <ref>{{Cite web|title=Eurostat|url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tessi190/default/map?lang=en|access-date=2022-08-05|website=ec.europa.eu}}</ref> | HDI = 0.832 <!--number only--> | HDI_year = 2021<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase <!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=8 September 2022|access-date=8 September 2022}}</ref> | HDI_rank = 49 | currency = [[Евро]] ([[Еврогийн тэмдэг|€]])<sup>a</sup> | currency_code = EUR | time_zone = [[Төв Европын Цаг|ТЕЦ]] | utc_offset = +1 | utc_offset_DST = +2 | time_zone_DST = [[Төв Европын Зуны Цаг|ТЕЗЦ]] | date_format = өө.сс.жжжж. | drives_on = баруун | calling_code = [[Монтенегро дахь утасны дугаар|+382]] | cctld = [[.me]] | footnote_a = [[Монтенегро ба евро|Нэг талын журмаар баталсан]]; Монтенегро нь [[Еврогийн бүс]]ийн гишүүн биш юм. | today = }} '''Монтенегро''' буюу '''Черногор''' ([[Монтенегро хэл|монтенегрогоор]] ''Crna Gora''/Црна Гора, "Хар уул" хэмээсэн утгатай) нь зүүн өмнөд [[Европ]]т, [[Балканы хойг]] дээр орших [[тусгаар улс]] юм. Баруун өмнөд хаяанд нь [[Адриатын тэнгис]] байх тус улс баруун талаараа [[Хорват]], баруун хойд талаараа [[Босни ба Херцеговин]], зүүн хойд талаараа [[Серби]], зүүн талаараа [[Косово]], зүүн өмнө талаараа [[Албани]] улсуудтай хиллэнэ. Нийслэл бөгөөд хамгийн том хот нь [[Подгорица]] боловч [[Цетинье]] хотыг Вангийн хуучин нийслэл (''prijestonica'') гэж тодорхойлсон байдаг.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.me/english/podaci/podaci.htm |wayback=20100420065013 |text=Basic data of Montenegro |archiv-bot=2023-09-26 15:13:18 InternetArchiveBot }} {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20100420065013/http://www.me/english/podaci/podaci.htm |date=20 April 2010 }}</ref> 9-р зуунд [[Дундад зууны Серби|Сербийн гурван гүнлиг]] одоогийн Монтенегрогийн нутагт оршиж байв: багцаагаар нутгийн өмнөд хагасыг эзлэх [[Дукля]], баруун хэсгийн [[Травуния]], хойд хэсгийн [[Сербийн гүнлиг (дундад зуун)|Расция]].<ref name=Luscombe>{{cite book|author1=David Luscombe|author2=Jonathan Riley-Smith|title=The New Cambridge Medieval History: Volume 4, C.1024-c.1198|url=https://books.google.com/books?id=cUl53tLtFukC&pg=PA267|date=14 October 2004|publisher=[[Cambridge University Press]]|pages=266–}}</ref><ref name=Sedlar>{{cite book|author1=Jean W Sedlar|title=East Central Europe in the Middle Ages, 1000–1500|url=https://books.google.rs/books?id=4NYTCgAAQBAJ&lpg=PP1&dq=East%20Central%20Europe%20in%20the%20Middle%20Ages%2C%201000-1500&hl=sr&pg=PA32#v=onepage&q&f=false|publisher=[[University of Washington Press]]|pages=21–}}</ref><ref>{{cite book|author1=John Van Antwerp Fine|title=he early medieval Balkans: a critical survey from the sixth to the late twelfth century|url=https://books.google.rs/books?id=RSNpAAAAMAAJ&q=raska+duklja+serbian+principality&dq=raska+duklja+serbian+principality&hl=sr&sa=X&ved=0ahUKEwi0-bryjvbOAhWI8RQKHQqsBqs4ChDoAQgnMAE|publisher=[[University of Michigan Press]]|pages=194}}</ref> 1042 онд [[Стефан Воислав]] [[Византын эзэнт гүрэн|Византын эзэнт гүрний]] эсрэг бослого гаргаснаар Дукля тусгаар тогтнолоо олж, [[Воиславевич династи]] хэсэг хугацаанд оршин тогтножээ. Түүнээс хойш бүс нутгийн хүчирхэг улсуудын мэдэлд ээлж дараалан орсоор, мөн [[Османы эзэнт гүрэн|Османы эзэнт гүрний]] бүрэлдэхүүнд хэдэн зууныг өнгөрөөсний дараа 1918 онд [[Югославын вант улс]]ын нэг хэсэг болж, улмаар уг вант улсыг 1945 онд [[Холбооны Бүгд Найрамдах Социалист Югослав Улс]] залгамжилсан юм. 1992 оны [[Югославын задрал]]ын дараа [[Бүгд Найрамдах Серби Улс (1992–2006)|Серби]] болон [[Бүгд Найрамдах Монтенегро Улс (1992–2006)|Монтенегро]] улсууд хамтдаа [[Югославын Холбооны Улс]] хэмээх [[холбооны улс]]ыг байгуулсан боловч Югославын албан ёсны залгамжлагч эсэх асуудал нь хуучин Югославын бүрэлдэхүүнд байсан бусад улсуудын эсэргүүцэлтэй тулгарч, улмаар [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын Аюулгүйн Зөвлөлийн 777-р тогтоол]]оор үгүйсгэгдсэн тул 2003 онд улсын нэрээ [[Серби ба Монтенегро]] болгон өөрчилжээ. [[2006 оны Монтенегрогийн тусгаар тогтнолын санал асуулга|2006 оны 5 сарын 21-ний тусгаар тогтнолын бүх нийтийн санал асуулгын]] үр дүнгийн дагуу, Монтенегро улс мөн оны 6 сарын 3-нд тусгаар тогтнолоо зарлажээ. Тус улс 2007 оны 10 сарын 22-нд албан ёсны нэрээ Бүгд Найрамдах Монтенегро Улс болгон өөрчилсөн. [[Дэлхийн Банк]]ны ангиллаар дундаас дээгүүр орлоготой орон болох Монтенегро нь [[НҮБ]], [[НАТО]], [[Дэлхийн Худалдааны Байгууллага]], [[Европын Аюулгүй Байдал Хамтын Ажиллагааны Байгууллага]], [[Европын Зөвлөл]], [[Төв Европын чөлөөт худалдааны гэрээ]]ний гишүүнчлэлтэй бөгөөд [[Газрын дундад тэнгисийн холбоо]]г үүсгэн байгуулалцсан гишүүн юм. == Цахим холбоос == {{Commonscat|Montenegro}} {{Wiktionary|Montenegro}} * [http://www.gov.me/ Монтенегрогийн засгийн газрын албан ёсны цахим хуудас] ==Эшлэл== {{Reflist}} {{Европ}} {{ЕАБХАБ-ын гишүүн улсууд}} [[Ангилал:Монтенегро| ]] [[Ангилал:Европын орон]] [[Ангилал:Европын зөвлөлийн гишүүн]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] 0xg92tti8d22p5cpsy7p4a5ceyimusy Их Зуугийн чуулган 0 73613 852438 537219 2026-04-06T06:55:18Z 唐吉訶德的侍從 5036 852438 wikitext text/x-wiki Чин улсын үед Өмнөд Монголын Бор тохой орчимд суусан Ордос аймгийг зохион байгуулж, Их Зуу гэдэг газарт чуулган хийдэг болсон нь '''Их Зуугийн чуулган''' ([[Монгол бичиг]]:ᠶᠡᠬᠡ ᠵᠤᠤ，[[Кирил үсэг|кирил]]:Их Зуу) юм. Анх 7 хошуу байсан бөгөөд сүүлд 1 хошууг нэмж байгуулсан түүхтэй. 2001 онд Их Зуугийн чуулганыг татан буулгаж, [[Ордос хот]] болгон өөрчилсөн. ==Хуваарь== # Зүүн гарын дундад хошуу ([[Жюнь вангийн хошуу]]) # Баруун гарын дундад хошуу ([[Отог хошуу]]) # Баруун гарын хойд хошуу ([[Хангин хошуу]]) # Зүүн гарын хойд хошуу ([[Далат хошуу]]) # Баруун гарын өмнөд хошуу ([[Үүшин хошуу]]) # Баруун гарын өмнөд адаг хошуу ([[Засаг хошуу]]) # Зүүн гарын өмнөд хошуу ([[Зүүнгар хошуу]]) ==Холбоотой өгүүлэл== * [[Ордос хот]] * [[Улаанцавын чуулган]] * [[Зостын чуулган]] * [[Шилийн голын чуулган]] * [[Жиримийн чуулган]] [[Ангилал:Манжийн үеийн Монгол]] [[Ангилал:Өвөр Монголын түүх]] s35o6fc3iv5ccr26zrbccpeb3g2loa7 Шилийн голын чуулган 0 73695 852441 537718 2026-04-06T06:57:50Z 唐吉訶德的侍從 5036 Changed redirect target from [[Шилийн Гол аймаг]] to [[Шилийн Голын чуулган]] 852441 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Шилийн Голын чуулган]] 1fy07ql9lcdwcvgimhe14g90vdva54f Санхүү 0 77448 852396 851947 2026-04-06T04:48:26Z Zorigt 49 [[Special:Contributions/~2026-19870-40|~2026-19870-40]] ([[User talk:~2026-19870-40|яриа]])-н хийсэн засваруудыг [[User:Zorigt|Zorigt]]-ий хийсэн сүүлийн засварт буцаан шилжүүллээ. 684570 wikitext text/x-wiki Санхүү бол хувь хүн, [[компани]], [[улс]] хоорондох хөрөнгийн солилцоог судалж буй [[эдийн засаг]], удирдлагын салбар бөгөөд тэдгээр үйл ажиллагааг тодорхойгүй, эрсдэлтэй тулгардаг. Санхүүгийн агентлагууд (компаниуд, гэр бүл, муж улсууд) хөрөнгө оруулалтын, хадгаламж, зарцуулалтыг тодорхой бус нөхцөлд хэрхэн шийдвэрлэснийг судалж үздэг. Эдгээр шийдвэрийг гаргахдаа агентууд нь мөнгө, бонд, хувьцаа буюу дериватив зэрэг төрөл бүрийн санхүүгийн эх үүсвэрийг сонгон авч болно. Үүнд машин механизм, барилга, бусад дэд бүтцийг худалдан авах гэх мэт. ==Санхүүгийн салбарууд== ===Хувийн санхүү=== Хувийн санхүү гэдэг нь хувь хүн тодорхой хугацаанд өөрийн орлого, зарлагаа хэрхэн сэтгэл ханамжтайгаар оновчтой удирдаж байгааг судалдаг санхүүгийн салбар шинжлэх ухаан юм. ===Компаны(Байгууллагын) санхүү=== Корпорацийн санхүүжилт гэдэг нь хувьцаа эзэмшигчийн үнэ цэнийг хамгийн их байлгах бизнесийн хувьсагчдын судалгаа, шинжилгээтэй холбоотой юм. Үүнийг хийхийн тулд эдийн засгийн шийдвэрийг капитал үүсгэх, өсч хөгжих, илүү их бизнесийг олж авахын тулд янз бүрийн арга хэрэгслийг ашиглан хийдэг. Судалгааны энэ хэсэгт хөрөнгийн үнэлгээ болон компаний сайн үйл ажиллагаа, түүний хөгжилд зориулж гаргасан шийдвэрүүд орно. ===Төрийн санхүү=== Төрийн санхүү гэдэг нь хамтарсан буюу засгийн газрын үйл ажиллагааны төлбөрийг төлж буй эсэхэд хяналт тавих үүрэг бүхий эдийн засгийн салбар юм. Энэ талбарыг ихэвчлэн засгийн газар эсвэл хамтарсан байгууллагуудын юу хийх, хийх талаар асууж, эдгээр үйл ажиллагаануудыг хэрхэн төлөх тухай асуудал юм. Энэ нь мөн олон нийтийн эдийн засаг эсвэл улсын салбарын санхүүжилт гэж нэрлэгддэг. == Капитал == Капитал, санхүүгийн утгаар бол бусад бараа үйлдвэрлэх эсвэл үйлчилгээний санал болгоход ашиглах бараа бүтээгдэхүүнийг худалдан авах чадварыг бизнес эрхэлдэг мөнгө гэнэ. (Капитал нь хоёр тєрлийн эх їїсвэр, єєрийн хєрєнгє болон єр тєлбєртэй). Капиталыг байршуулах асуудлыг төсвөөр шийдвэрлэдэг. Үүнд бизнесийн зорилго, зорилтот түвшин, санхүүгийн нөхцөл, жишээлбэл, борлуулах зорилтот багц, зардал, өсөлт, төлөвлөсөн борлуулалтад хүрэхийн тулд шаардлагатай хөрөнгө оруулалт, хөрөнгө оруулалтын санхүүжилтийн эх үүсвэр зэрэг багтана. Тєсєв урт буюу богино хугацааны байж болно. Урт хугацааны төсөв 5-10 жилийн хугацаатай байх бөгөөд энэ нь компани руу алсын хараатай байх; богино хугацаа гэдэг нь тухайн жилд хяналт тавьж, үйл ажиллагаа явуулдаг жилийн төсөв юм. Тєсєвт хєрєнгє оруулалтын шаардлагыг санал болгож, эдгээр зардлыг хэрхэн санхїїжїїлэх талаар тусгах болно. Капитал төсвийг ихэвчлэн жил бүр тохируулдаг (жил бүр хийгддэг) ба капиталыг сайжруулах урт хугацааны төлөвлөгөөний хэсэг байх ёстой. Мөнгөний төсөв шаардлагатай. Бизнесийн эргэлтийн хөрөнгийн хэрэгцээг богино хугацаанд хянаж байх хангалттай санхүүжилтийг хангахын тулд бүх цаг хугацаанд хяналт тавина. Бэлэн мөнгөний төсөв нь голчлон төлөвлөсөн бүх эх сурвалж, бэлэн мөнгөний хэрэглээг харуулсан нарийвчилсан төлөвлөгөө юм. Бэлэн мөнгөний төсөв дараах зургаан үндсэн хэсэгтэй байна: Эхний бэлэн мөнгөний баланс - сүүлийн үеийн хаалтын мөнгөний үлдэгдэл, өөрөөр хэлбэл, өнгөрсөн жилийн үлдсэн мөнгөнийг агуулна. Бэлэн мөнгөний хуримтлал - Бүх хүлээгдэж буй мөнгөн орлогыг багтаасан (тайлант үеийн голчлон бүх эх сурвалжууд, ихэвчлэн борлуулалт) Мөнгө зарцуулалт - санхүүжилтийн хэсэг дэх богино хугацааны зээлийн хүүний төлбөрийг оролцуулалгүйгээр ногдол ашиг зэрэг хугацаанд төлөвлөгдсөн бэлэн мөнгөний урсгалыг жагсаасан болно. Мөнгөн гүйлгээнд нөлөөлдөггүй бүх зардлыг энэ жагсаалтаас хасах (жнь: элэгдэл, хорогдол гэх мэт) Мөнгөний илүүдэл буюу дутагдал - Бэлэн мөнгөний хэрэгцээ ба бэлэн мөнгөний үйл ажиллагаа. Компанийн бодлогод шаардагдах хамгийн бага бэлэн мөнгөний үлдэгдэл дээр бэлэн мөнгөний зарцуулалтаар бэлэн мөнгөний хэрэгцээг тодорхойлно. Бэлэн мөнгөний хэмжээ бэлэн мөнгөний хэрэгцээнээс бага байвал дутагдалтай байна. ==Санхүүгийн математик== Санхүүгийн математик бол санхүүгийн зах зээлтэй холбоотой математикийн хэрэглээний салбар юм. Энэ сэдэв нь санхүүгийн математикт хамрагддаг суурь онолуудын ихэнхийг анхаарч үздэг санхүүгийн эдийн засгийн сахилга баттай нягт холбоотой юм. Ерөнхийдөө математикийн санхүүжилт нь санхүүгийн эдийн засгийн санал болгосон математик эсвэл тоон загварыг бий болгож, сунгаж өгдөг. Практик дээр математикийн санхүүжилт нь тооцооллын санхүүгийн салбарт (санхүүгийн инженер гэж нэрлэгддэг) ихээхэн давхцдаг. Эндээс, эдгээр нь ихэвчлэн ижил утгатай боловч сүүлийнх нь хэрэглээнд анхаарлаа төвлөрүүлж байсан бол хуучин загварчлал болон үүсмэл хэлбэрээр төвлөрдөг. == References == <references /> ==External Links== {{Wiktionary}} {{wikiquote}} {{Collier's Poster|year=1921|Finance}} *{{Commonscat-inline}} *[http://education.svtuition.org/2010/04/finance_24.html Learn Finance Step by step with infographics tools] *[http://www.oecd.org/finance OECD work on financial markets] Observation of UK Finance Market *[http://knowledge.wharton.upenn.edu/category.cfm?cid=1 Wharton Finance Knowledge Project] – aimed to offer free access to finance knowledge for students, teachers, and self-learners. *[http://pages.stern.nyu.edu/~adamodar/ Professor Aswath Damodaran] ([[New York University Stern School of Business]]) – provides resources covering three areas in finance: corporate finance, valuation and investment management and syndicate finance. t3bxomecr6vm1v8n8nwbb92g4pg1dsb Монгол улсын хөдөлмөрийн хөлсний доод хэмжээ 0 84821 852336 779104 2026-04-05T16:23:12Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 852336 wikitext text/x-wiki '''Монгол Улс дахь хөдөлмөрийн хөлсний доод хэмжээ''' нь хөдөлмөрийн хөлс, ажилчдын цалин хөлс, хөдөлмөрийн хөлсний доод хэмжээ юм. Энэ дүнг Монголын засгийн газар шийдвэрлэдэг. 2017 оноос эхлэн хөдөлмөрийн хөлсний доод хэмжээ сард ₮240000 буюу $98.75 байна. Хөдөлмөрийн хөлсний доод хэмжээг 2013 онд 25 хувиар өсгөсөн.<ref name="автоссылка3">[http://ikon.mn/n/wox Хөдөлмөрийн хөлсний доод хэмжээ 22 жилийн хугацаанд 9,600-аас 240,000 төгрөг болж нэмэгджээ<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref><ref name="автоссылка2">[http://ikon.mn/n/pxg “Хөдөлмөрийн хөлсний доод хэмжээг 240,000 төгрөг болгох шийдвэр 2017 оноос хэрэгжинэ“<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.today.mn/p/24908 |title=Алдаа 500<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2019-03-12 |archive-date=2018-03-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180315070500/http://www.today.mn/p/24908 |url-status=dead }}</ref><ref>[http://www.mnb.mn/i/105114 Хөдөлмөрийн хөлсний доод хэмжээ 240 мянга боллоо<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref> Монголд хөдөлмөрийн насны хүн амын 7 хүртэлх хувь нь цалингийн доод хэмжээг авдаг. 2019 оны 1-р сарын 1-нээс эхлэн хөдөлмөрийн хөлсний доод хэмжээ ₮320000 ($122.7) (нийт), ₮288000 ($110.43) (цэвэр) байна.<ref>{{Cite web |url=http://xinhuanet.com/english/2018-08/20/c_137404793.htm |title=Mongolia to raise minimum wage - Xinhua {{!}} English.news.cn<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2019-03-12 |archive-date=2018-08-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180820132025/http://www.xinhuanet.com/english/2018-08/20/c_137404793.htm |url-status=dead }}</ref><ref name="автоссылка3" /><ref name="автоссылка2" /><ref name="автоссылка1">[http://www.mlsri.edu.mn/pdf/1481364131_1481364010_zulaa-%D0%A5%D0%A5%D0%94%D0%A5.pdf]</ref> 2020 оны 1-р сарын 1-нээс эхлэн доод тал нь ₮420000 ($160.51) (нийт).<ref>[www.china.org.cn/world/Off_the_Wire/2019-04/04/content_74647209.htm]</ref><ref>{{Cite web |url=http://medeel.mn/?p=23247 |title=Archive copy |access-date=2019-04-04 |archive-date=2019-04-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190407030024/http://medeel.mn/?p=23247 |url-status=dead }}</ref> Хөдөлмөрийн хөлсний доод хэмжээг 2023 оны 1 дүгээр сарын 1-нээс 550 мянган төгрөг болгож шинэчлэн тогтоосон. Хүснэгт дэх цалингийн доод хэмжээг татварыг төлөхөөс өмнө бүхэлд нь жагсаасан байна: == Түүх == {| class="wikitable sortable collapsible collapsed" style="text-align:center" ! colspan=8 | Хөдөлмөрийн хөлсний доод хэмжээ |- !Огноо !₮ дэх үнэ !$ дэх үнэ |- |1 Нэгдүгээр сар 2024 |660000 |195.61 |- |1 Нэгдүгээр сар 2023 |550000 |163.11 |- |1 Нэгдүгээр сар 2020 |420000<ref>[www.china.org.cn/world/Off_the_Wire/2019-04/04/content_74647209.htm]</ref><ref>{{Cite web |url=http://medeel.mn/?p=23247 |title=Archive copy |access-date=2019-04-04 |archive-date=2019-04-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190407030024/http://medeel.mn/?p=23247 |url-status=dead }}</ref> |160.51 |- |1 Нэгдүгээр сар 2019 |320000<ref>{{Cite web |url=http://xinhuanet.com/english/2018-08/20/c_137404793.htm |title=Mongolia to raise minimum wage - Xinhua {{!}} English.news.cn<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2019-03-12 |archive-date=2018-08-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180820132025/http://www.xinhuanet.com/english/2018-08/20/c_137404793.htm |url-status=dead }}</ref><ref name="автоссылка3" /><ref name="автоссылка2" /><ref name="автоссылка1"/> |124.74 |- |1 Нэгдүгээр сар 2017 |240000<ref name="автоссылка3" /><ref name="автоссылка2" /><ref name="автоссылка1" /> |98.7 |- |1 Есдүгээр сар 2013 |192000<ref name="автоссылка3" /><ref name="автоссылка2" /><ref name="автоссылка1" /> |79.00 |- |5 Дөрөвдүгээр сар 2011 |140400<ref name="автоссылка3" /><ref name="автоссылка2" /><ref name="автоссылка1" /> |57.7 |- |1 Нэгдүгээр сар 2008 |108000<ref name="автоссылка3" /><ref name="автоссылка2" /><ref name="автоссылка1" /> |44.44 |- |1 Аравдугаар сар 2007 |90000<ref name="автоссылка3" /><ref name="автоссылка2" /><ref name="автоссылка1" /> |37 |- |1 Нэгдүгээр сар 2007 |69000<ref name="автоссылка3" /><ref name="автоссылка2" /><ref name="автоссылка1" /> |28.3 |- |1 Хоёрдугаар сар 2006 |53000<ref name="автоссылка3" /><ref name="автоссылка2" /><ref name="автоссылка1" /> |21,8 |- |1 Долдугаар сар 2005 |42500<ref name="автоссылка3" /><ref name="автоссылка2" /><ref name="автоссылка1" /> |17.4 |- |1 Гуравдугаар сар 2004 |40000<ref name="автоссылка2" /><ref name="автоссылка1" /> |16.4 |- |1 Нэгдүгээр сар 2003 |30000<ref name="автоссылка3" /><ref name="автоссылка2" /><ref name="автоссылка1" /> |12.3 |- |1 Аравдугаар сар 2001 |24750<ref name="автоссылка3" /><ref name="автоссылка2" /><ref name="автоссылка1" /> |10.1 |- |1 Аравдугаар сар 20000 |18000<ref name="автоссылка3" /><ref name="автоссылка2" /><ref name="автоссылка1" /> |7.4 |- |7 Долдугаар сар 1998 |12000<ref name="автоссылка3" /><ref name="автоссылка2" /><ref name="автоссылка1" /> |4.9 |- |1 Нэгдүгээр сар 1997 |11900<ref name="автоссылка3" /><ref name="автоссылка2" /><ref name="автоссылка1" /> |4.8 |- |1 Нэгдүгээр сар 1995 |9600<ref name="автоссылка3" /><ref name="автоссылка2" /><ref name="автоссылка1" /> |3.9 |} == Ном зүй == * [https://www.forum.mn/res_mat/2012/Tsalin%20hulsnii%20sudalgaa_2011.pdf] * [https://web.archive.org/web/20220821003011/https://www.ndaatgal.mn/tailan/huuli/hhdh.pdf] * [http://nli.gov.mn/gariinavlaga/HODOLMORIIN%20ERH%20ZUI.pdf] * [https://www.mongolbank.mn/documents/tovhimol/group9/9-19.pdf] * [http://www.ilo.org/wcmsp5/groups/public/---dgreports/---dcomm/---publ/documents/publication/wcms_343034.pdf] * [http://www.ilo.org/wcmsp5/groups/public/---asia/---ro-bangkok/---ilo-beijing/documents/publication/wcms_508710.pdf] * [http://www.ilo.org/wcmsp5/groups/public/---asia/---ro-bangkok/---ilo-beijing/documents/publication/wcms_497512.pdf] * [http://www.ilo.org/dyn/travail/docs/1575/Law%20of%20Mongolia%20on%20Minimum%20Wage%201998.pdf] * [https://web.archive.org/web/20180315070615/http://www.naog.gov.mn/%D0%A8%D0%B8%D0%BB%D1%8D%D0%BD-%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BD%D1%8B-%D1%85%D1%83%D1%83%D0%BB%D1%8C.pdf] * [https://www.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/661195/Low_Pay_Commission_2017_report.pdf] * [https://web.archive.org/web/20180315070613/https://www.pwc.de/de/newsletter/laender/assets/oe-kompakt-ausgabe-124.pdf] * [https://www.pwc.com/mn/en/publication/assets/dbg_2015.pdf] * [http://hrss.org.cn/upload/lawcrawl/Conditions_of_employment/MGN99556%20ENG.pdf]{{Dead link|date=Есдүгээр сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.nwpc.dole.gov.ph/pages/statistics/stat_comparative.pdf] * [https://www.state.gov/documents/organization/160094.pdf] * [https://www.state.gov/documents/organization/252995.pdf] * [http://library.fes.de/pdf-files/bueros/bukarest/13270.pdf] * [https://web.archive.org/web/20220401120444/http://store.ectap.ro/articole/1279.pdf] * [http://feaa.ucv.ro/annals/v1_2012/EIB-6.pdf] * [https://mpra.ub.uni-muenchen.de/79863/1/MPRA_paper_79863.pdf] == Эшлэл == {{reflist}} == Гадаад холбоос == * [https://countryeconomy.com/national-minimum-wage/mongolia] * [https://www.google.com/publicdata/explore?ds=ml9s8a132hlg_] * [http://ikon.mn/n/wox] * [http://ikon.mn/n/pxg] * [http://ilo.org/dyn/natlex/natlex4.detail?p_lang=en&p_isn=91034&p_country=MNG&p_count=131&p_classification=12.02&p_classcount=6] * [http://www.mnb.mn/i/105114] * [http://lehmanlaw.mn/blog/minimum-wage-increased/] * [http://www.nwpc.dole.gov.ph/pages/statistics/stat_comparative.html] * [https://web.archive.org/web/20180315070446/http://theubpost.mn/2016/04/23/minimum-wage-being-raised-to-240000-mnt/] * [https://akipress.com/news:587219/] * [https://web.archive.org/web/20201027013417/http://www.legalinfo.mn/law/details/566] * [http://www.zasag.mn/news/view/13170] * [https://web.archive.org/web/20230506111935/http://www.olloo.mn/n/37376.html] * [https://www.roc-taiwan.org/mn_en/post/1223.html] * [https://web.archive.org/web/20180130083843/http://www.shuud.mn/content/read/217939.htm] * [http://sorgog.mn/news.php?news=6059] [[Ангилал:Монголын эдийн засаг]] trk5d88dbfwwvr83wv9scm98rxqeelk II Мухаммед (Хорезм) 0 99353 852381 848256 2026-04-06T03:24:15Z Bayarkhangai 1129 852381 wikitext text/x-wiki '''Ала ад-Дин Мухаммед II''' ({{lang-fa|علاءالدين محمد}}; бүтэн нэр: ''Ала ад-Дунийа ва-д-Дин Абу-л-Фатх Мухаммад ибн Текеш''; [[1169 он]]д төрсөн; [[1220 он]]д [[Каспийн тэнгис]]ийн хавьцаа нас барсан) нь [[Ануштегинид угсаа|Ануштегинид]] угсаатан, 1200 оноос эхлэн Хорезмын шахын суудалд суун, [[Хорезм]] болон [[Төв Ази]]йн ихэнх хэсгийг захирч байв. [[Монголчууд]] түүний ноёрхлыг 1220 онд дуусгавар болгожээ. == Хан суусан нь == Тэрбээр 1200 онд өөрийн эцэг Ала ад-Дин Текешаас шахын суудлыг өвлөн авчээ. Шах болсон даруйдаа тэр [[Гуридчууд]]ын ах дүү Гияс ад-Дин Гори, [[Мухаммад Гури]] нарын довтолгооноос хамгаалах ёстой болов. Тэд [[Хорасан]]ыг довтлон, [[Нишапур]]ыг эзлэн, [[Рей (Иран)|Рей]] рүү довтолсон боловч энэ удаа тэд [[Горган]] л хүртэл явжээ. 1202 онд Гияс Хератад нас нөгчсөнийг сонсоод, Мухаммед энэ боломжийг ашиглан өөрөө Хератыг бүслэв. Гэвч Мухаммад Гури түүний довтолгоог эсэргүүцэн цохиж чадсан тул II Мухаммед зугтан, өөрийн нийслэл [[Гурганж]]ад орогножээ. Мухаммад Гури түүнийг хөөсөөр Гурганчийг бүслэхэд, аргаа барсан II Мухаммед [[Хар Кидан|Хар Киданаас]] тусламж гуйсан, тэд түүнд цэрэг илгээсэн байна. Мухаммад Гури цэргээ татахаас аргагүйд хүрсэн ба 1206 онд тэр хорлогдон үхжээ. Мухаммад Гурийг залгамжлагч Гият ад-Дин Махмуд нь бослого гаргаад байгаа нэгэн генералаа дарахад туслаач хэмээн сүүлд II Мухаммедыг дуудав. Гэтэл Мухаммед Газнид байгаа нөгөө генералыг дайлахын оронд Гият ад-Дин Махмуд руу довтлон [[Балх]], [[Термиз]]ийг эзлэв.<ref name="Biran">Michel Biran, ''The Empire of the Qara Khitai in Eurasian History'', (Cambridge University Press, 2005), 70.</ref> II Мухаммедын довтолгоо үргэлжилсээр, 1207 онд [[Самарканд]]ыг эзлэн, 1210 онд [[Табаристан]]ы [[Баванди]]йг, [[Мавереннахр|Трансоксанийн]] [[Хар ханы улс]]ыг эзлэв. Түүний газар нутгаа өргөтгөх бодлого нь Мухаммедыг [[Ташкент]], [[Фергана]], [[Мекран]], [[Белужистан]]ы эзэн болгов. 1211 онд [[Ильдегизид Улс|Ильдегизидийг]] өөрийн дагуул улс болгожээ. == Монголчуудтай дайтсан ба түүний үхэл == [[Файл:Mort de Muhammad Hwârazmshâh.jpeg|thumb|right|[[Рашид ад-Дин]]ы [[Судрын чуулган]]д Мухаммедын үхлийг дүрсэлсэн нь]] {{Гол|Монголчуудын Хорезм рүү хийсэн дайралт}} Хорезмын зүүн талд байсан [[Их Монгол Улс]] [[Хар Кидан|Хар Кидан Улс]]ыг даран, 1218 онд Хорезмтой хиллэх болсон учир [[Чингис хаан]] хоёр улсын хооронд худалдааны харилцаа бий болгох үүднээс элчээ илгээв. Гэтэл Хорезмын шахад [[монголчууд]]ын явуулсан элч дунд түүний улсыг эзлэх санаа агуулсан тагнуулууд байгаа тухай мэдээг [[Отрар]] хотын захирагч түүнд мэдээлсэн учир тэрбээр Отрар хотын захирагчийн үгээр Монголын элч нарыг тус хотод саатуулан хорив. Үүнийг сонсоод [[Чингис хаан|их хаан]] Отрар хотын захирагч Инальчикийг барьж явуулна уу хэмээн дахин элчийг довтолгов. Гэтэл Мухаммед сүүлд нэмэгдэн ирсэн элч нарыг, өмнө нь ирээд хорионд байсан элч нарын хамтаар бүгдийг нь хороосон ба энд нь нийтдээ 450 гаран хүн байсан аж. Чингис хаан энэ явдалд ихэд хилэгнэн, 1219 онд арван түмэн цэрэгтэйгээр Хорезм руу довтлон, Самарканд, [[Бухар]] зэргийн хотыг бүрэн сүйтгэсэн байна. Хорезмын эзэнт гүрний маш олон хотууд сүйрч, бүх нутаг дэсвгэр нь Монголын мэдэлд шилжин, маш олон түүхийн дурсгал, судар устан үгүй болжээ. Шах өөрөө монголчуудаас зугатан 1220 онд [[Каспийн тэнгис]]ийн өмнөд биеийн нэгэн арал дээр [[плеврит]] хэмээх уушгины хавдраар өвчлөн үхсэн аж. Түүний хамгийн том хүү [[Желал ад-Дин (Хорезмын шах)|Желал ад-Дин]] улсаа буцаан авахаар оролдсон ч бүтээгүй ба тэрбээр Хорезмын сүүлчийн шахаар 1231 онд үхсэн юм. == Эшлэл == <references /> {{DEFAULTSORT:Мухаммед 02 #Хорезм}} [[Ангилал:Хорезмын шах]] [[Ангилал:1169 онд төрсөн]] [[Ангилал:1220 онд өнгөрсөн]] t6mqzf8pkkpijeknal2iy4ycs3bs408 Хайфа 0 105908 852447 851992 2026-04-06T08:12:40Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 852447 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс суурин | name = Хайфа | native_name = {{Hlist | {{Lang|he|{{Script/Hebrew|חֵיפָה}} |rtl=yes}} | {{Lang|ar|{{lang|ar|حيفا}} |rtl=yes}} }} | settlement_type = [[Израилын хотын жагсаалт|Хот]] | image_skyline = Pic haifa.png | image_caption = '''Дээд зүүн талаас:''' [[Кармел уул|Кармел уулнаас]] харагдах шөнийн Хайфагийн үзэмж; [[Бахайн ертөнцийн төв ордон]]; [[Хайфагийн Их Сургууль|Хайфагийн Их Сургуулийн]] агаарын үзэмж; [[Ахмадия]] [[Махмуд сүм, Хайфа|Махмуд сүм]]; [[Кармелит]]; [[Израилын Үндэсний Шинжлэх ухаан, Технологи, Сансрын Музей|Үндэсний Шинжлэх ухаан, Технологи, Сансрын Музей]]; Кармел уулнаас харагдах өдрийн Хайфагийн үзэмж. | image_flag = Flag of Haifa.svg | image_blank_emblem = [[File:Haifa coa.svg|60px]] | blank_emblem_type = Сүлд | image_map = Printable_map_haifa_israel_g_view_level_12_eng_svg.svg | mapsize = 250px | map_caption = Хайфагийн газрын зураг | pushpin_map_alt= | pushpin_map = Израил умард хайфа | pushpin_mapsize= | pushpin_label_position= left | pushpin_map_caption = Хайфагийн байршил | coordinates = {{coord|32|49|09|N|34|59|57|E|region:IL|display=inline,title}} | subdivision_type = [[Дэлхийн улс орны нэрс|Улс]] | subdivision_name = {{flag|Израил}} | subdivision_type1 = | subdivision_name1 = | subdivision_type2 = [[Израилын тойргууд|Тойрог]] | subdivision_name2 = {{flag|Хайфа тойрог|name=Хайфа}} | established_title = Байгуулагдсан | established_date = МЭ 1-р зуун | leader_title = Хотын дарга | leader_name = [[Йона Яхав]] | total_type = Нийт | area_total_km2 = 63666 | population_footnotes = {{Israel populations|reference}} | population_total = {{Israel populations|Haifa}} | population_urban = 600,000 | population_metro = 1,050,000 | population_as_of = {{Israel populations|Year}} | population_density_km2= 4,500 | website = {{URL|http://www.haifa.muni.il/English/Pages/default.aspx|www.haifa.muni.il}} }} '''Хайфа''' ({{lang-he|חֵיפָה‎}}; [[Араб хэл|Араб]]: حَيْفَا) — [[Израил]]д [[Тел-Авив]], [[Иерусалим]] хотуудын дараа хэмжээгээрээ гуравт ордог, 285.3 мянган хүнтэй [[хот]].<ref name="CBS">{{cite web|url=http://www1.cbs.gov.il/hodaot2015n/yeshuvim2014.xls|publisher=[[Israel Central Bureau of Statistics]]|title=Localities in Israel – 2014|access-date=2 October 2015|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20151003124527/http://www1.cbs.gov.il/hodaot2015n/yeshuvim2014.xls|archive-date=3 October 2015}}</ref><ref name="pop">{{cite web|url=http://www.jewishagency.org/JewishAgency/English/Aliyah/About+Israel/Cities/Haifa+9.htm|title=Haifa|access-date=5 May 2007|publisher=[[Jewish Agency for Israel|Jewish Agency]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20070926234156/http://www.jewishagency.org/JewishAgency/English/Aliyah/About%2BIsrael/Cities/Haifa%2B9.htm|archive-date=26 September 2007|url-status=dead}}</ref> Хайфа тойргийн нийслэл, хойд зүгийн нийслэл, хамгийн том хот гэж тооцогддог. Хайфа [[Израил|Израил улсад]] нөлөөтэй аж үйлдвэр, тээвэр, соёлын төв гэж тооцогддог ба тус улсын далайн худалдааны том төвүүдийн нэг. Үүссэн цагаасаа хойш боомт хот байсан. 2000-аад онд ч гэсэн хотын бэлгэ тэмдэг нь Хайфагийн боомт байсаар байна. Энэ боомт нь Израил улсын томоохон худалдааны боомт юм. Кармел уулын энгэрт баригдсан уг суурин нь 3000 гаруй жилийн түүхтэй. Хамгийн анх баригдсан суурин нь МЭӨ 14-р зууны Тель Абу Хавам гэдэг нэртэй суурин юм.<ref name="Judaica">[[Encyclopaedia Judaica|Encyclopedia Judaica]], ''Haifa'', Keter Publishing, Jerusalem, 1972, vol. 7, pp. 1134–1139</ref> МЭ-ий 3-р зуунд Хайфаг будаг үйлдвэрлэлийн төв гэдэг байжээ. Мянган жилийн туршид Хайфаг кананчууд, еврейчүүд, финикчүүд, [[Перс үндэстэн|персүүд]], хасмонейчууд, [[Ромын эзэнт гүрэн|ромчууд]], [[Византын эзэнт гүрэн|византчууд]], [[арабчууд]], загалмайтнууд, [[Османы эзэнт гүрэн|османчууд]], [[Британийн эзэнт гүрэн|англичууд]] эзэлж, захирч байв. 1948 онд [[Израил|Израил улс]] байгуулагдсанаас хойш Хайфа хотын захиргаа хотыг удирдаж байна. Энд [[ЮНЕСКО|ЮНЕСКО-ийн]] соёлын өв [[Бахайн ертөнцийн төв ордон]] байдаг.<ref name="UNESCO">{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/news/452|access-date=8 July 2008|date=8 July 2008|title=Three new sites inscribed on UNESCO's World Heritage List|author=UNESCO World Heritage Centre}}</ref> == Нэрний гарал үүсэл == Нэг таамаглалаар Хайфа хотын нэр нь [[Еврей хэл|еврей]] хэлний ‏חוף יפה‏‎ «''хоф яфе''» — «гоё эрэг» гэдэг үгээс үүссэн гэдэг.<ref>{{cite journal|last=Amit-Kokhavi|first=Hanah|title=Haifa—sea and mountain, Arab past and Jewish present, as reflected by four writers|journal=Israel Studies|volume=2|issue=3|year=2006|pages=142–167|doi=10.1353/is.2006.0025|s2cid=201768025}}</ref> == Түүх == === Османчуудын ноёрхол === [[1516 он|1516 онд]] [[Османы эзэнт гүрэн]] Палестиныг эзлэн авах үед Хайфад хүн амьдардаггүй байсан гэж үздэг. [[1596 он|1596 онд]] Хайфа [[Османы эзэнт гүрэн|Османы]] татварын бүртгэлд анх гарч ирэв. [[Ислам|Мусульман]] 32 өрх амьдардаг байсан бөгөөд [[улаан буудай]], [[арвай]], зуны ургац, чидун, [[ямаа]] зэрэг бүтээгдэхүүнээр татвар төлдөг байжээ. [[17-р зуун|17-р зуунд]] [[Европ]], Палестины хоорондох наймаа өргөжин тэлснээр Хайфа боомт хот болон хөгжин сэргэж, олон хөлөг онгоц [[Акко]] биш Хайфад ирэх болсон. [[1764 он|1764]]-[[1765 он|1765 онд]] 250 оршин суугчтай байв. [[1765 он|1765 онд]] Арабын Акко ба Галилийн захирагч Захир-аль-Умар хүн амаа зүүн зүгт 2.4 километрийн зайд бэхэлсэн шинэ газарт нүүлгэн шилжүүлжээ. Түүхч Моше Шароны хэлснээр шинэ Хайфаг Захир [[1769 он|1769 онд]] байгуулжээ.<ref>{{cite book|title=Corpus Inscriptionum Arabicarum Palaestinae: H-I|volume=5|url=https://books.google.com/books?id=X1uNAgAAQBAJ&pg=PA263|first=Moshe|last=Sharon|author-link=Moshe Sharon|year=2013|publisher=BRILL|isbn=9789004254817|page=262}}</ref> Энэхүү үйл явдал нь орчин үеийн Хайфагийн эхлэлийг тавьсан юм. [[1775 он|1775 онд]] аль-Умарыг нас барсны дараа энэ хоёр богино хугацааг эс тооцвол [[1918 он]] хүртэл [[Османы эзэнт гүрэн|Османы эзэнт гүрний]] удирдлага дор байв. [[1799 он|1799 онд]] [[Наполеон I Бонапарт|Наполеон Бонапарт]] Палестин, Сирийг эзлэх үеэр Хайфаг эзэлсэн боловч удалгүй ухрахаас өөр аргагүй болов. [[1831 он|1831]]-[[1840 он|1840 оны]] хооронд Ибрахим Паша хяналтаа тогтоосны дараа Мухаммед Али Хайфаг захирч байв.<ref>{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/37/c2|title=Haifa during the British Mandate Period|publisher=Tour-Haifa.co.il|access-date=15 February 2008|archive-date=15 Дөрөвдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415121907/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/37/c2|url-status=dead}}</ref><ref name="modern">{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/38/c2|title=Modern Haifa|access-date=15 February 2008|publisher=Tour-Haifa.co.il|archive-date=15 Дөрөвдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415121913/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/38/c2|url-status=dead}}</ref> [[1858 он|1858 онд]] хотын хананы гадна уулын энгэрт анхны байшингуудыг барьж эхлэв. Баруун Палестины Британийн судалгаагаар Хайфагийн хүн амыг [[1859 он|1859 онд]] 3000 орчим гэж тооцжээ.<ref>Carmel, Alex: ''Ottoman Haifa: A History of Four Centuries under Turkish Rule'' (2010)</ref> Хайфад энэ хугацаанд хүн амын олонх нь [[Ислам|мусульман]] шашинтай хэвээр байсан боловч тэнд цөөн тооны [[еврей]] нийгэмлэг оршин тогтносоор байв. [[1839 он|1839 онд]] [[Еврей|еврейчүүдийн]] тоо 124 байв. Кармелит лам нарын нөлөө улам бүр нэмэгдэж байгаатай холбогдуулан Хайфагийн [[Христ итгэл|христийн]] шашинтны тоо мөн өссөн. [[1840 он]] гэхэд оршин суугчдын 40 орчим хувь нь [[Христ итгэл|христийн шашинтай]] арабчууд байв. [[1868 он|1868 онд]] өнөөгийн Германы колони хэмээх газар суурьшсан Германы мессианчууд ирсэн нь Хайфагийн хөгжлийн эргэлтийн цэг болсон. Германчууд уурын цахилгаан станц барьж ашиглалтад оруулж, үйлдвэрүүд нээж, [[Акко]], [[Назарет]], [[Тибери]] руу тээвэрлэх үйлчилгээг нээж, хотыг шинэчлэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн.<ref>{{cite web|url=http://schumacher.haifa.ac.il/templers.htm|title=Templers|access-date=27 January 2008|publisher=University of Haifa|archive-url=https://web.archive.org/web/20070701120321/http://schumacher.haifa.ac.il/templers.htm|archive-date=1 July 2007}}</ref> [[Файл:Haifa_1975.jpg|thumb|[[1875 он|1875 оны]] Хайфа хотын газрын зураг]] [[Файл:Haifa_1942.jpg|right|thumb|[[1942 он|1942 оны]] Хайфа 1:20,000]] Хайфад [[Еврей|еврейчүүдийн]] цагаачлалын анхны томоохон давалгаа [[19-р зуун|19-р зууны]] дунд үед [[Марокко|Мароккогоос]] эхэлсэн бөгөөд хэдэн жилийн дараа [[Турк|Туркээс]] цагаачид олноор ирж суурьшиж байв. [[Еврей|Еврейчүүд]] Хайфа хотын хүн амын наймны нэгийг бүрдүүлдэг байсан бөгөөд ихэнх нь тус хотын зүүн хэсэгт байрлах еврей хороололд амьдардаг байсан. Ялангуяа [[Румын|Румынаас]] ирсэн [[еврей]] цагаачдын нэлээд хэсэг нь 1880-аад онд Хайфад суурьшжээ. [[Еврей|Еврейчүүдийн]] тоо [[1900 он|1900 онд]] 1500 байсан бол [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн|Дэлхийн 1-р дайны]] өмнөхөн 3000 болж өсчээ. [[20-р зуун|20-р зууны]] эхэн үед Хайфагийн хүн ам өсөн нэмэгдэж, аж үйлдвэрийн боомт хот болон хөгжиж эхэлсэн. Жезрелийн хөндийн төмөр зам гэгддэг Хежазын төмөр замыг [[1903 он|1903]]-[[1905 он|1905 оны]] хооронд барьсан. Төмөр зам нь хотын худалдааны хэмжээг нэмэгдүүлж, ажилчид болон гадаадын худалдаачдыг татдаг байв. Хайфагийн [[Еврей|еврейчүүд]] олон тооны үйлдвэр, соёлын байгууллагуудыг байгуулсан. [[Файл:Haifa_from_hill_side_1898.jpg|thumb|Хайфа, [[1898 он]]]] === Британийн мандат === [[1918 он|1918 оны]] [[9 сарын 22|9 сарын 22-нд]] [[Британийн эзэнт гүрэн|Британийн эзэнт гүрний]] цэргүүд [[Назарет|Назарет руу]] явж байхад [[Турк үндэстэн|туркүүд]] Хайфаг орхиж байгаа тухай тагнуулын мэдээлэл иржээ. Британийн мандатын үед Хайфад томоохон бүтээн байгуулалтууд хийгдэв.<ref>{{cite book|author1=Michael Dumper|author2=Bruce E. Stanley|title=Cities of the Middle East and North Africa: A Historical Encyclopedia|url=https://books.google.com/books?id=3SapTk5iGDkC&pg=PA161|year=2007|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-57607-919-5|pages=161–}}</ref> [[Усан боомт|Боомт]] нь орлогын томоохон эх үүсвэр байв. [[Британийн эзэнт гүрэн|Британийн]] явуулсан 1922 оны тооллогоор Хайфад 9377 [[Ислам|мусульман]], 8863 [[Христ итгэл|христ]], 630 [[еврей]], бусад 164 хүн амьдарч байсан гэж тэмдэглэгджээ. Палестины 1931 оны тооллогын үеэр хүн ам нь 20,324 [[Ислам|мусульман]], 13,824 [[Христ итгэл|христ]], 15,923 [[еврей]] болж нэмэгджээ.<ref>Bosworth, C. Edmund: ''Historic Cities of the Islamic World''</ref><ref name="Census1922">Barron, 1923, p. [https://archive.org/stream/PalestineCensus1922/Palestine%20Census%20%281922%29#page/n8/mode/1up 10]</ref> [[1922 он|1922]], [[1931 он|1931 оны]] тооллогын хооронд [[Ислам|мусульман]], [[еврей]], [[Христ итгэл|христийн]] хүн амын тоо 217%, 256%, 156% тус тус өсчээ. [[1938 он|1938 онд]] Хайфад 52,000 [[еврей]], 51,000 [[Ислам|мусульман]], [[Христ итгэл|христийн]] шашинтан амьдарч байжээ.<ref>{{cite book|editor=J. B. Barron|title=Palestine: Report and General Abstracts of the Census of 1922|publisher=Government of Palestine|year=1923|at=[https://archive.org/stream/PalestineCensus1922/Palestine%20Census%20%281922%29#page/n35/mode/1up Table XI ]}}; {{cite book|editor=E. Mills|title=Census of Palestine 1931. Population of Villages, Towns and Administrative Areas|publisher=Government of Palestine|location=Jerusalem|year=1932|page=91}}</ref> Хайфагийн бүтээн байгуулалт нь [[Их Британи|Их Британийг]] [[Ойрх Дорнод|Ойрх Дорнодын]] газрын тосны гол боомт, зангилаа болгох төлөвлөгөөтэй холбоотой байв. Британийн засгийн газар боомтыг хөгжүүлж, газрын тос боловсруулах үйлдвэрүүд барьж, ингэснээр тус хотыг хүнд үйлдвэрлэлийн төв болгон хурдацтай хөгжүүлэхэд дөхөм болжээ. Хайфа нь бүрэн цахилгаанжсан анхны хотуудын нэг байв. Палестины цахилгааны компани [[1925 он|1925 онд]] Хайфагийн цахилгаан станцын нээлтийг хийснээр аж үйлдвэржилтийн үүд хаалгыг нээсэн. Улсын харьяа Палестины төмөр зам мөн Хайфад үндсэн цехүүдээ барьсан.<ref>Shamir, Ronen (2013) ''Current Flow: The Electrification of Palestine''. Stanford: Stanford University Press</ref> [[1947 он|1947 онд]] 70,910 орчим [[арабчууд]] (41,000 [[Ислам|мусульманчууд]] ба 29,910 [[Христ итгэл|христүүд]]), 74,230 [[Еврей|еврейчүүд]] тэнд амьдарч байжээ.<ref>{{Cite book|url=http://www.palestineremembered.com/Acre/Maps/Story574.html|title=Supplement to a Survey of Palestine|access-date=11 April 2008|archive-date=14 Наймдугаар сар 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140814220537/http://www.palestineremembered.com/Acre/Maps/Story574.html|url-status=dead}}</ref> [[Файл:חיפה_-_מראה_חלקי-JNF013403.jpeg|thumb|Хайфа, [[1945 он]]]] === 1947–1948 оны Палестины иргэний дайн === [[1947 он|1947 оны]] 11-р сарын сүүлчээр НҮБ-ын Палестиныг хуваах төлөвлөгөөнд Хайфаг санал болгож буй Еврейчүүдийн улсын нэг хэсэг болгосон. Энэхүү шийдвэрийг эсэргүүцсэн [[Арабчууд|арабчуудын]] эсэргүүцэл нь [[Еврей|еврейчүүд]] болон [[Арабчууд|арабчуудын]] хоорондох тэмцэл болон хувирч, арванхоёрдугаар сард хэдэн арван хүн амь үрэгдэв. Хайфа хотын араб хорооллууд эмх замбараагүй байдалд байсан. Орон нутгийн Арабын үндэсний хороо нөхцөл байдлыг тогтворжуулахын тулд гарнизон зохион байгуулж, айдаст автсан оршин суугчдыг тайвшруулахыг оролдов. Хэчнээн их хүчин чармайлт гаргасан ч араб оршин суугчид еврей хорооллуудтай хил залгаа гудамжуудыг орхиж, 250 орчим араб гэр бүл Халиса хорооллыг орхисон.<ref>[[Yoav Gelber]], ''Independence Versus Nakba''; Kinneret–Zmora-Bitan–Dvir Publishing, 2004, {{ISBN|965-517-190-6}}, pp.136–137</ref> [[1947 он|1947 оны]] [[12 сарын 30|12 сарын 30-нд]] [[Иргун Цвай Леуми|Иргуний]] гишүүд Хайфа дахь Нэгдсэн боловсруулах үйлдвэрийн хаалганы гадна байсан [[арабчууд]] руу бөмбөг шидэж, зургаан хүн алагдаж, 42 хүн шархаджээ.<ref>{{Citation|title=The Israel/Palestine Question|author-link=Ilan Pappé|first=Ilan|last=Pappé|publisher=[[Routledge]]|year=1999|isbn=978-0-415-16947-9}}</ref> Үүний хариуд тус компанийн араб ажилчид 39 еврей ажилчныг хөнөөсөн юм. Еврей [[Хагана]] зэвсэгт бүлэглэл газрын тос боловсруулах үйлдвэрийн олон араб ажиллагсдын амьдардаг арабын Балад аш-Шайх тосгонд дайралт хийв.<ref>Benny Morris, ''The Birth of the Palestinian Refugee Problem Revisited'', p101.</ref> Хайфа дахь Британийн цэргийн хүчин [[1948 он|1948 оны]] [[4 сарын 21|4 сарын 21-нд]] хотын ихэнх нутгаас гарч, боомтын байгууламжуудыг хянасаар байв. Хотын дарга Шабтай Леви болон бусад еврей удирдагчид [[Арабчууд|арабчуудыг]] явахгүй байхыг уриалав.<ref>Morris, Benny (1987), ''The Birth of the Palestinian Refugee Problem, 1947–1949''. Cambridge University Press. {{ISBN|0-521-33028-9}}. Page 315. Quoting CP v/4/102, Stockwell Report. He comments: "Nor is there any evidence that a "massacre" took place in the town."</ref> [[Файл:שנות_ה-_50-.jpg|thumb|[[1950 он|1950-иад оны]] Хайфа хот]] === Израил улс === [[1948 он|1948 оны]] [[5 сарын 14|5 сарын 14-ний]] өдөр [[Израил|Израил улс]] байгуулагдсаны дараа Хайфа нь [[Израил|Израилд]] [[Еврей|еврейчүүдийн]] цагаачлах гарц болсон. [[1948 он|1948 оны]] [[Араб-Израилын дайн|Араб-Израилын дайны]] үеэр Хайфагийн хорооллууд заримдаа зөрчилдөөнтэй байсан. Дайны дараа еврей цагаачид шинэ хорооллуудад суурьшиж эхэлсэн.<ref name="autogenerated4">{{cite web|title=History since Independence|access-date=9 April 2008|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/36/c2|publisher=Haifa Municipality|archive-date=12 Арван хоёрдугаар сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081212183755/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/36/c2|url-status=dead}}</ref> [[1953 он|1953 онд]] зам тээврийн мастер төлөвлөгөө болон ирээдүйн [[Архитектур|архитектурын]] төлөвлөгөөг гаргасан. [[Тел-Авив]] нь нийслэлийн статустай болсон бол Хайфа бүс нутгийн нийслэл болох үүргээ алдав. [[Ашдод|Ашдодод]] боомт нээгдсэн нь үүнийг улам даамжруулав. Израилын Аялал жуулчлалын яам Тиберийг аялал жуулчлалын төв болгон хөгжүүлэхэд анхаарч ажиллахад Хайфа хотын аялал жуулчлал буурчээ. Гэсэн хэдий ч Хайфагийн хүн ам 1970-аад оны эхээр 200,000-д хүрч, [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт Холбоот Улсаас]] ирсэн олон тооны цагаачид хотын хүн амыг 35,000-аар нэмэгдүүлжээ. Израилын анхны өндөр технологийн парк 1970-аад онд Хайфад нээгдэв. [[Османы эзэнт гүрэн|Османы]] үеийн түүхэн олон барилга байгууламжийг нурааж, 1990-ээд онд Хуучин хотын томоохон хэсгийг нурааж, хотын захиргааны шинэ төв байгуулах ажлыг эхлүүлжээ.<ref name="Johal">{{cite web|title=Sifting Through the Ruins: Historic Wadi Salib Under Pressure.|first=Am|last=Johal|publisher=Media Monitors Network|date=18 August 2004|url=http://usa.mediamonitors.net/headlines/sifting_through_the_ruins_historic_wadi_salib_under_pressure|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070928015832/http://usa.mediamonitors.net/headlines/sifting_through_the_ruins_historic_wadi_salib_under_pressure|archive-date=28 September 2007}}</ref> [[1999 он|1999]]-[[2003 он|2003]] онуудад [[Палестин|Палестины]] хэд хэдэн террорист халдлага Хайфад болж, 68 энгийн иргэн амиа алджээ. [[2006 он|2006 онд]] Хайфа хотыг Ливаны 2-р дайны үеэр [[Хезболла|Хезболла бүлэглэлийн]] 93 пуужингаар цохиж,<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/5318424.stm|title=In focus: Haifa|access-date=9 April 2008|work=BBC News|date=6 September 2006}}</ref> 11 иргэний аминд хүрсэн. Пуужин харвасан газруудын дотор галт тэрэгний буудал, газрын тос боловсруулах үйлдвэрийн цогцолбор байв.<ref>{{cite web|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3276392,00.html|title=8 killed in rocket attack on Haifa – Israel News, Ynetnews|publisher=Ynetnews.com|date=20 June 1995|access-date=12 March 2013}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.haaretz.com/hasen/spages/840990.html|title=Katyusha rocket hit Haifa oil refineries complex during Second Lebanon War|work=Haaretz|access-date=5 May 2009}}</ref> == Хүн ам == {{Хүн амын түүхэн тоо|1800|15=1972|footnote=|align=right|24=279600|23=2016|22=264407|21=2008|20=255914|19=1995|18=225775|17=1983|16=219559|14=183021|1000|13=1961|12=145140|11=1947|10=24600|9=1922|8=20000|7=1914|6=6000|5=1880|4=2000|1840|percentages=pagr}} Хайфа нь 103,000 өрх буюу 285,316 хүн амтай, [[Израил|Израилд]] хэмжээгээрээ гуравт ордог хот. Хуучин [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт Холбоот Улсын]] цагаачид Хайфа хотын хүн амын 25% -ийг бүрдүүлдэг.<ref name="Stats2003">{{cite web|url=http://www.cbs.gov.il/statistical/arab_pop03e.pdf|title=The Arab Population of Israel 2003|access-date=3 January 2008|publisher=Israel Central Bureau of Statistics|archive-url=https://web.archive.org/web/20071201024709/http://www.cbs.gov.il/statistical/arab_pop03e.pdf|archive-date=1 December 2007|url-status=dead}}</ref> Израилын Статистикийн төв товчооны мэдээллээр [[арабчууд]] Хайфа хотын хүн амын 10% -ийг эзэлдэг бөгөөд ихэнх нь Вади Ниснас, Аббас, Халисса хороололд амьдардаг.<ref>Faier, Elizabeth (2005) ''Organizations, Gender, and the Culture of Palestinian Activism in Haifa, Israel: fieldwork and Palestinians in Israel New venues: nongovernmental organizations and social change Activism: support, conflict, and ideas Two tales of a city: history, space, and identity Honor, land, and protest ...'' Routledge, {{ISBN|0-415-94951-3}}</ref> 1994-2009 оны хооронд [[Тел-Авив]], [[Иерусалим|Иерусалимтай]] харьцуулахад тус хотод хүн амын тоо буурч, хөгшрөлт ихэсч байсан бөгөөд залуучууд боловсрол, ажлын байр хайхын тулд улсын төв рүү нүүсээр байгаа. Гэсэн хэдий ч шинэ төслүүд болон дэд бүтцийн шинэчлэлтийн үр дүнд хот хүн амынхаа бууралтыг зогсоож, шилжилт хөдөлгөөнийг бууруулж, хот руу чиглэсэн дотоод шилжих хөдөлгөөнийг татав. [[2009 он|2009 онд]] хотод сүүлийн 15 жилийн хугацаанд анх удаа хүн амын эерэг өсөлттэй гарчээ.<ref name="demo">{{cite web|url=http://urbaneconomics.blogspot.com/2006/12/is-haifa-aging.html|publisher=urbaneconomics.blogspot.com|title=Is Haifa Ageing?|access-date=10 February 2008|date=6 December 2006|work=Central Bureau of Statistics, Statistical Abstract of Israel, no. 56, 2005}}</ref> [[2016 он|2016 онд]] батлагдсан хөгжлийн төлөвлөгөөнд 2025 он гэхэд Хайфа хотын хүн амыг 330,000 оршин суугчидтай болгохоор зорьж байна.<ref name="globes">{{cite web|title=Haifa plans for 55,000 more residents by 2025|url=https://en.globes.co.il/en/article-new-haifa-outline-plan-55000-more-residents-by-2025-1001159957|website=Globes|language=en|date=11 August 2016}}</ref> == Газар зүй == Хайфа нь [[Газар дундын тэнгис|Газар дундын тэнгисийн]] эрэг хавиар, [[Европ]], [[Африк]], [[Ази]] тивийг холбосон түүхэн хуурай гүүр, Кишон голын аманд байрладаг.<ref>{{cite web|url=http://www.timeanddate.com/worldclock/city.html?n=1504|title=Haifa, Israel|publisher=Timeanddate.com|access-date=20 March 2008}}</ref> [[Кармел уул|Кармел уулын]] хойд энгэр, Хайфа булангийн эргэн тойронд байрладаг тус хот гурван давхаргад хуваагддаг.<ref name="tiers">{{cite web|url=http://www.tourism.gov.il/Tourism_Euk/Destinations/Haifa/general+info.htm|title=Haifa – General info|access-date=20 March 2008|publisher=Israeli Ministry of Tourism}}</ref> Хамгийн нам давхарга нь Хайфа боомтыг оролцуулаад худалдаа, аж үйлдвэрийн төв юм. Дунд түвшин нь [[Кармел уул|Кармел уулын]] энгэрт байрладаг бөгөөд хуучин хорооллуудаас бүрддэг бол дээд түвшин нь орчин үеийн хорооллуудаас бүрддэг. Хайфа нь [[Тел-Авив|Тель-Авив]] хотоос хойд зүгт 90 км зайд байрладаг бөгөөд [[Газар дундын тэнгис|Газар дундын тэнгисийн]] эргийн олон тооны наран шарлагын газруудтай.<ref>{{cite web|url=http://www.goisrael.com/NR/rdonlyres/FAEF9852-0C3C-43CD-B751-BE0C4A977000/5304/RoadDistanceChart1.pdf|title=Road Distances Chart|publisher=Israel Ministry of Tourism|access-date=20 March 2008|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080409211830/http://www.goisrael.com/NR/rdonlyres/FAEF9852-0C3C-43CD-B751-BE0C4A977000/5304/RoadDistanceChart1.pdf|archive-date=9 April 2008}}</ref>{{wide image|Haifa BW 4.JPG|1000px|Кармел уулаас авсан Хайфа хотын дэлгэмэл зураг|align-cap=center}} == Уур амьсгал == Хайфа нь халуун хуурай зун, зөөлөн бороотой өвөлтэй [[Газар дундын тэнгис|Газар дундын тэнгисийн]] уур амьсгалтай.<ref>{{cite encyclopedia|url=http://encarta.msn.com/text_761575008___2/israel.html|title=Israel|access-date=20 March 2008|encyclopedia=Encarta|archive-url=https://web.archive.org/web/20091028171259/http://encarta.msn.com/text_761575008___2/Israel.html|archive-date=28 October 2009|url-status=dead}}</ref> Гурван сард хавар ирэхэд температур нэмэгдэж эхэлдэг. Зуны дундаж температур 26°[[Цельсийн градус|C]], өвлийн улиралд 12°[[Цельсийн градус|C]]. Хайфад цас ховор ордог боловч, зарим үед өглөө 3°[[Цельсийн градус|C]] байх үед цас орох тохиолдол байдаг. Агаарын чийгшил жилийн туршид их байдаг бөгөөд бороо ихэвчлэн 9-р сараас 5-р сарын хооронд ордог. Жилийн дундаж [[хур тунадас]] нь 629 мм.{{Уур амьсгалын хүснэгт|TABELLE=|rdaug=0|nbjun=0|nbjul=0|nbaug=0|nbsep=2|nbokt=36|nbnov=93|nbdez=161|rdjan=14|rdfeb=12|rdmär=9|rdapr=4|rdmai=1|rdjun=0|rdjul=0|rdsep=1|nbapr=21|rdokt=4|rdnov=8|rddez=12|lfjan=68|lffeb=67|lfmär=63|lfapr=61|lfmai=63|lfjun=74|lfjul=80|lfaug=82|lfsep=74|lfokt=67|lfnov=59|nbmai=5|nbmär=71|DIAGRAMM TEMPERATUR=rechts|hmokt=36.3|DIAGRAMM NIEDERSCHLAG=deaktiviert|DIAGRAMM NIEDERSCHLAG HÖHE=200|QUELLE=|Überschrift=|Ort=Хайфа|hmjan=23.6|hmfeb=26.2|hmmär=32.9|hmapr=36.6|hmmai=39.0|hmjun=38.9|hmjul=36.6|hmaug=34.9|hmsep=38.9|hmnov=30.0|nbfeb=128|hmdez=28.3|lmjan=−0.3|lmfeb=1.3|lmmär=1.0|lmapr=4.2|lmmai=10.1|lmjun=11.5|lmjul=16.7|lmaug=18.1|lmsep=15.9|lmokt=8.8|lmnov=5.1|lmdez=2.5|nbjan=166|lfdez=65}} == Эдийн засаг == [[Файл:Haifa_Refinery_by_David_Shankbone.jpg|thumb|Хайфагийн газрын тос боловсруулах үйлдвэр]] [[Файл:Matam_hi-tech_park_(Haifa).jpg|thumb|Шинжлэх ухаан, үйлдвэрлэлийн төв Матам]] Израилын "Хайфа ажилладаг, [[Иерусалим]] залбирдаг, [[Тел-Авив]] хөгжилддөг" гэсэн нийтлэг үг Хайфа нь ажилчид, аж үйлдвэржсэн хот гэдгээрээ нэр хүндтэй болохыг нотолж байна.<ref>{{Cite news|title=Tel Aviv: "Haifa works, Jerusalem prays, and Tel Aviv plays"|url=https://www.telegraph.co.uk/travel/middleeast/israel/721623/Tel-Aviv-%22Haifa-works,-Jerusalem-prays,-and-Tel-Aviv-plays%22.html|access-date=23 March 2008|work=The Daily Telegraph|location=London|date=14 November 2000|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415113817/http://www.telegraph.co.uk/travel/middleeast/israel/721623/Tel-Aviv-%22Haifa-works%2C-Jerusalem-prays%2C-and-Tel-Aviv-plays%22.html|archive-date=15 April 2008|url-status=dead}}</ref> Хайфа хотын аж үйлдвэрийн бүс нь хотын зүүн хэсэгт, [[Кишон гол|Кишон голын]] эргэн тойронд байрладаг. Энд Израилын газрын тос боловсруулах хоёр үйлдвэрийн нэг болох Хайфа газрын тос боловсруулах үйлдвэр байрладаг (нөгөө үйлдвэр нь [[Ашдод|Ашдодод]] байрладаг). Хайфа газрын тос боловсруулах үйлдвэр жилд 9 сая тонн (66 сая [[баррель]]) түүхий нефть боловсруулдаг.<ref name="foundation">{{cite web|url=http://www.haifa-foundation.org/haifa_today.htm|title=Haifa Today|access-date=21 March 2008|publisher=Haifa Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415062842/http://www.haifa-foundation.org/haifa_today.htm|archive-date=15 April 2008|url-status=dead}}</ref> 1930-аад онд баригдсан өнөө үед ашиглагдаагүй, 80 метрийн өндөртэй хөргөгч цамхаг нь Британийн мандатын үед баригдсан хамгийн өндөр барилга байв.<ref>{{cite web|url=http://www.emporis.com/en/wm/bu/?id=haifaoilrefinerycoolingtowers-haifa-israel|title=Haifa Oil Refinery Cooling Towers|access-date=17 February 2008|publisher=Emporis.com}}</ref> Матам (Merkaz Ta'asiyot Mada - Scientific Industries Center гэсэн үг) нь [[Израил|Израилын]] хамгийн том, хамгийн эртний бизнес парк бөгөөд тус хотын өмнөд хэсэгт байрладаг бөгөөд Израил болон олон улсын өндөр технологийн компаниудын олон тооны үйлдвэр, судалгаа, шинжилгээний байгууламжийг байрлуулдаг: [[Apple]], [[Amazon.com|Amazon]], Abbot, Cadence, [[Intel]], IBM, Magic Leap, [[Microsoft]], Motorola, [[Google]], Yahoo!, Elbit, CSR, Philips, PwC, Amdocs гэх мэт.<ref>{{cite web|url=http://www.american.edu/carmel/ab5293a/Casestudy/Israel/israel.htm|title=Israel|publisher=American.edu|access-date=17 February 2008}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.haifa.il.ibm.com|title=IBM Haifa Labs|access-date=27 January 2008|publisher=IBM Haifa Labs|archive-url=https://web.archive.org/web/20080308204625/http://www.haifa.il.ibm.com/|archive-date=8 March 2008|url-status=dead}}</ref> Хайфагийн худалдааны төвүүд нь Хуцот Хамифратц, Хорев Центр Молл, Панорама Центр, Кастра Центр, Колони Центр (Лев Ха-Мошава), Ханеви'им Тауэр Молл, Каньон Хайфа, Лев Хамифратц Молл, Гранд Каньон юм. [[2010 он|2010 онд]] Монокл сэтгүүл Хайфаг бизнесийн хамгийн ирээдүйтэй, дэлхийн хамгийн том хөрөнгө оруулалтын боломж бүхий хотоор тодруулсан. Хайфа хотын захиргаа зам, дэд бүтцэд 350 гаруй сая доллар зарцуулсан бөгөөд барилга барих зөвшөөрлийн тоо өмнөх хоёр жилд 83 хувиар өссөн байна.<ref name="Monocle">{{cite web|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3988794,00.html|title=Haifa: Greatest business potential|publisher=Ynetnews.com|date=20 June 1995|access-date=24 March 2013}}</ref> [[2014 он|2014 онд]] Тел-Авивын Хөрөнгийн биржтэй өрсөлдөхүйц технологид суурилсан хөрөнгийн бирж байгуулна гэж зарласан.<ref>{{cite web|url=http://www.globes.co.il/en/article-haifa-plans-technology-stock-market-1000963887|title=Archived copy|access-date=2015-12-10|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222081450/http://www.globes.co.il/en/article-haifa-plans-technology-stock-market-1000963887|archive-date=22 December 2015}}</ref> Хайфа хотын захиргаа хотыг Хойд Израилын аялал жуулчлалын төв болгохоор зорьж байгаа бөгөөд тэндээс аялагчид өдөржингөө [[Акко]], [[Назарет]], [[Тибери]], Галиль зэрэг газруудаар аялах боломжийг олгохоор зорьж байна.<ref name="hotels">{{cite web|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4319604,00.html|title=Dozens of hotels planned in Haifa|publisher=Ynetnews.com|date=20 June 1995|access-date=12 March 2013}}</ref> 7.75 акр талбай дээр 85,000 метр квадрат талбай бүхий таван барилгыг багтаасан шинэ амьдралын шинжлэх ухааны аж үйлдвэрийн паркийг Матам аж үйлдвэрийн парктай зэрэгцүүлэн барьж байна.<ref>{{cite web|url=http://www.globes.co.il/serveen/globes/docview.asp?did=1000756854&fid=1124|title=Building to begin on Haifa life sciences park|work=Globes|date=13 June 2012|access-date=24 March 2013}}</ref> === Аялал жуулчлал === [[2005 он|2005 онд]] Хайфа хотод нийт 1462 өрөө бүхий 13 зочид буудал байжээ.<ref name="tourism">{{cite web|url=http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/Tourism/Y2005/Download/Tourism2005.pdf|title=Hotels and Tourism|work=Haifa Statistical Yearbook|publisher=Haifa Municipality|access-date=14 February 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080226230016/http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/Tourism/Y2005/Download/Tourism2005.pdf|archive-date=26 February 2008|url-status=dead}}</ref> Тус хот нь 17 километр эргийн шугамтай бөгөөд үүнээс 5 километр наран шарлагын газар юм.<ref name="leisure">{{cite web|url=http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/LeisureActivity/Y2004/Download/LeisureActivityDL.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20070330013119/http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/LeisureActivity/Y2004/Download/LeisureActivityDL.pdf|url-status=dead|archive-date=30 March 2007|title=Leisure Activity|work=Haifa Statistical Yearbook|publisher=Haifa Municipality|page=56|access-date=14 February 2008}}</ref> Хайфагийн аялал жуулчлалын гол үзмэр нь [[Бахайн ертөнцийн төв ордон|Бахайн ертөнцийн төв]] бөгөөд Бабын алтан бөмбөгөр сүм, хүрээлэн буй орчны цэцэрлэгүүд байдаг.<ref>{{cite web|url=http://terraces.bahai.org/terraces.en.html|title=Terraces of the Shrine of the Bab|access-date=11 April 2008|archive-date=23 Дөрөвдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080423225420/http://terraces.bahai.org/terraces.en.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bahai.org/dir/bwc|title=Baha'i World Center|access-date=20 March 2008|publisher=[[Baháʼí International Community]]}}</ref> [[2005 он|2005]]-[[2006 он|2006 оны]] хооронд 86,037 хүн бурхан шүтлэгт зочилжээ. [[2008 он|2008 онд]] [[Бахайн ертөнцийн төв ордон|Бахайн цэцэрлэгүүдийг]] [[ЮНЕСКО|ЮНЕСКО-гийн]] дэлхийн өвд бүртгэжээ. Хайфа хотын захиргааны захиалгаар [[2007 он|2007 онд]] гаргасан тайланд илүү олон зочид буудал, Хайфа-[[Акко]]-Кесарийн хоорондох гаталга онгоцны шугам барих, боомтын баруун бэхэлгээг амралт, зугаа цэнгэлийн бүс болгон хөгжүүлэх, орон нутгийн нисэх онгоцны буудал, боомтыг өргөтгөх шаардлагатай байгааг дурджээ.<ref>{{cite web|url=http://www.haaretz.com/hasen/spages/864746.html|title=Making Haifa into an international tourist destination|date=30 May 2007|access-date=10 March 2008|work=Haaretz}}</ref> == Урлаг ба соёл == [[Файл:South_Dado_Beach_-_Hof_HaCarmel_-_Haifa_(1506044661).jpg|left|thumb|Дадо далайн эрэг дагуух зугаалгын газар]] [[Файл:Folk_dancing_in_Dado_Beach,_Haifa_2015.JPG|thumb|Ардын бүжиг]] Хайфа нь боомт, аж үйлдвэрийн хотын дүр төрхтэй хэдий ч хойд Израилын соёлын төв юм. 1950-иад оны үед хотын дарга [[Абба Хуши]] зохиолч, яруу найрагчдыг хот руу нүүхийг уриалахад онцгой хүчин чармайлт гаргаж, тус улсад байгуулагдсан анхны хотын театр болох Хайфа театрыг байгуулжээ.<ref name="culture">{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng//modules/article/view.category.php/19|title=Culture & Leisure|publisher=Tour-Haifa.co.il|access-date=18 February 2008|archive-date=11 Дөрөвдүгээр сар 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110411140703/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.category.php/19|url-status=dead}}</ref> Хотын бусад театруудад Кригерийн урлагийн төв, Раппапортын урлаг соёлын төв багтдаг. Конгрессийн төв нь үзэсгэлэн, концерт, тусгай арга хэмжээ зохион байгуулдаг.<ref>{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c19/148|title=The Congress Center|publisher=Haifa Municipality|access-date=2 April 2008|archive-date=19 Арван нэгдүгээр сар 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101119054714/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c19/148|url-status=dead}}</ref> [[1975 он|1975 онд]] байгуулагдсан Хайфа кино театрт суккотын баярын өдрүүдэд жил бүр Хайфагийн олон улсын кино наадам болдог.<ref>{{cite web|url=http://www.haifasymphony.co.il/eabout.asp|title=Haifa Symphony|access-date=20 January 2008|publisher=Haifa Symphony|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20071217224625/http://www.haifasymphony.co.il/eabout.asp|archive-date=17 December 2007}}</ref> Хайфа нь 29 [[Кино театр|кино театртай]]. Тус хот орон нутгийн "Едиот Хайфа" сонинг эрхлэн гаргадаг бөгөөд өөрийн Хайфа радио станцтай. Израилын [[араб хэл]] дээр гардаг Аль-Иттихад, Аль-Мадина сонинууд мөн Хайфад байрладаг. 1990-ээд оны үед Хайфа хотод [[Боб Дилан]], Ник Кэйв, Блур, П.Ж.Харви нарын оролцсон Хайфа рок & блюз фестивалийг зохион байгуулж байжээ. === Музей === [[Файл:P1190557_-_בית_הטכניון_ההיסטורי_-_החצר.JPG|thumb|Үндэсний шинжлэх ухааны музей, Хайфа]] Хайфа нь арав гаруй музейтэй.<ref name="museums">{{cite web|url=http://www.get2israel.com/Destinations/haifa.aspx|title=Haifa Museums|publisher=Get2Israel.com|access-date=18 February 2008|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080229091637/http://www.get2israel.com/Destinations/haifa.aspx|archive-date=29 February 2008}}</ref> Хамгийн алдартай музей бол Израилын Шинжлэх ухаан, технологи, сансар судлалын үндэсний музей бөгөөд [[2004 он|2004 онд]] бараг 150,000 хүн музейг зочилсон байна. Энэхүү музей нь Хадар хорооллын Технионы хуучин барилгад байрладаг. Японы уран зургийн Тикотины музей нь зөвхөн [[Японы урлагт]] зориулагдсан [[Ойрх Дорнод|Ойрх Дорнодын]] цорын ганц музей юм. Хайфад орших бусад музейд Эртний түүхийн музей, Үндэсний далайн музей ба Хайфа хотын музей, Хехтийн музей, Дагоны археологийн үр тариа боловсруулах музей, Төмөр замын музей, Нууц цагаачдын болон тэнгисийн цэргийн музей багтдаг. Зураач Херманн Струкийн хуучин гэр, студи нь одоо Херманн Струкийн музей болжээ.<ref>{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c21/123|title=The Mane Katz Museum|access-date=25 January 2008|publisher=Tour-Haifa.co.il|archive-date=13 Гуравдугаар сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080313222222/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c21/123|url-status=dead}}</ref> Ган Ха-Эм цэцэрлэгт хүрээлэн дэх Хайфагийн амьтны хүрээлэнд одоо [[Израил|Израил улсад]] устаж үгүй болсон Сирийн хүрэн баавгай бүхий жижиг амьтдын цуглуулга байдаг. == Засгийн газар == [[1940 он|1940 онд]] анхны еврей хотын даргаар Шабтай Леви сонгогдов. Левигийн хоёр орлогч нь [[Арабчууд|араб]] (нэг нь [[Ислам|мусульман]], нөгөө нь [[Христ итгэл|христийн]] шашинтай) байсан бөгөөд зөвлөлийн үлдсэн хэсэг нь дөрвөн [[еврей]], зургаан [[Арабчууд|арабаас]] бүрдсэн байв.<ref name="govt">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=kUOK3a6hAMsC&q=haifa+municipality&pg=PA129|title=Mixed Towns, Trapped Communities: Historical Narratives, Spatial Dynamics|last=Daniel Monterescu|first=Dan Rabinowitz|pages=113–132|publisher=Ashgate Publishing, Ltd.|access-date=26 July 2009|isbn=978-0-7546-4732-4|year=2007}}</ref> Өнөөдөр Хайфаг хотын дарга [[Эйнат Калиш-Ротем]] тэргүүтэй 12 дахь хотын зөвлөл удирдаж байна. Хотын сонгуулийн үр дүн нь Кнессетийн сонгуультай адил зөвлөлийн бүрэлдэхүүнийг шийддэг. Хотын зөвлөл нь хотод хууль тогтоох зөвлөл бөгөөд туслах хууль батлах бүрэн эрхтэй.<ref name="council">{{cite web|url=http://www.haifa.muni.il/Cultures/he-IL/Municipality/Management/CityCouncil/|archive-url=https://web.archive.org/web/20080117042303/http://www.haifa.muni.il/Cultures/he-IL/Municipality/Management/CityCouncil/|archive-date=17 January 2008|title=City Council Overview|language=he|publisher=Haifa Municipality}}</ref> [[2003 он|2003 онд]] сонгогдсон 12 дахь зөвлөл 31 гишүүнтэй бөгөөд либерал Шинуй-Ногоонууд хамгийн олон суудал авсан (6), [[Ликуд]] 5 суудалтай хоёрт орсон.<ref name="councillors">{{cite web|url=http://www.haifa.muni.il/Cultures/he-IL/Municipality/Management/CityCouncil/members.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20080117045014/http://www.haifa.muni.il/Cultures/he-IL/Municipality/Management/CityCouncil/members.htm|archive-date=17 January 2008|title=Members of the 12th City Council|language=he|publisher=Haifa Municipality}}</ref> === Хотын дарга нар === [[Файл:PikiWiki_Israel_6692_haifa_city_hall.jpg|thumb|Хотын захиргаа]] {{Div col}} * [[Наджиб Эффенди аль-Ясин]] (1873–77) * [[Ахмад Эффенди Джалаби]] (1878–81) * [[Мустафа Бей аль-Салих]] (1881–84) * [[Мустафа Паша аль-Халил]] (1885–1903) * [[Джамиль Садик]] (1904–10) * [[Рифат аль-Салах]] (1910–11) * [[Ибрахим аль-Халил]] (1911–13) * [[Абд аль-Рахман аль-Хадж]] (1920–27) * [[Хасан Бей Шукри]] (1914–20, 1927–40) * [[Шабтай Леви]] (1940–51) * [[Абба Хуши]] (1951–1969) * [[Моше Флиманн]] (1969–1973) * [[Йосеф Альмоги]] (1974–1975) * [[Йерухам Цейсель]] (1975–1978) * [[Ари Гурель]] (1978–1993) * [[Амрам Мицна]] (1993–2003) * [[Гиора Фишер]] (түр хотын дарга, 2003) * [[Йона Яхав]] (2003–2018) * [[Эйнат Калиш-Ротем]] (2018-2024) * [[Йона Яхав]] (2024–одоо үе) {{Div col end}} == Эмнэлгийн байгууламж == [[Файл:Rambam_Health_Care_Campus_Main_Building.JPG|thumb|Рамбам эрүүл мэндийн төв]] [[Файл:Haifa_U_Rabin_Building.jpg|thumb|[[Хайфагийн их сургууль|Хайфа их сургууль]], Рабин барилга]] Хайфа хотын эрүүл мэндийн байгууллагууд нийт 4000 эмнэлгийн ортой.<ref>{{cite web|url=http://www.rambam.org.il/Home+Page/Research/default.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20071108234444/http://www.rambam.org.il/Home+Page/Research/default.htm|url-status=dead|archive-date=8 November 2007|title=research at rambam|publisher=Rambam.org.il|access-date=5 May 2009}}</ref> Хамгийн том эмнэлэг бол 2004 онд 78000 хүн хэвтэн эмчлүүлсэн 900 ортой, засгийн газрын мэдэлд байдаг Рамбам эмнэлэг юм.<ref>{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/5197326.stm|title=Haifa hospital in the firing line|first=Raffi|last=Berg|work=BBC News|date=20 July 2006|access-date=5 January 2010}}</ref> Бнай-Цион эрүүл мэндийн төв, Кармел эмнэлэг тус бүр 400 ортой. Хайфа нь 20 гэр бүлийн эрүүл мэндийн төвтэй. 2004 онд Хайфад байдаг эмнэлэгүүдэд нийт 177.478 хүн хэвтэн эмчлүүлсэн байна. Рамбам эрүүл мэндийн төв нь 2006 онд Ливаны хоёрдугаар дайны үеэр галын шууд шугаманд байсан тул өвчтөнүүдээ хамгаалахын тулд тусгай урьдчилан сэргийлэх арга хэмжээ авах шаардлагатай болсон.<ref>{{Cite news|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3287614,00.html|title=Haifa hospital goes underground|work=Ynetnews|access-date=18 February 2008|date=7 August 2006|first=Ahiya|last=Raved}}</ref> == Боловсрол == Хайфад олон улсад хүлээн зөвшөөрөгдсөн хоёр их сургууль, хэд хэдэн коллеж байрладаг. [[Хайфагийн их сургууль|Хайфа их сургууль]] нь 1963 онд байгуулагдсан бөгөөд Кармел уулын оргилд байдаг. 30 давхар Эшкол цамхгийн дээд давхарт Израилын хойд хэсгийг дэлгэмэл байдлаар харуулдаг. Археологи, уран зургийн чухал цуглуулгатай Хехтийн музей нь [[Хайфагийн их сургууль|Хайфа их сургуулийн]] кампуст байрладаг. [[Технион - Израилын технологийн дээд сургууль]] нь 1912 онд байгуулагдсан. 18 факультет, 42 эрдэм шинжилгээний хүрээлэнтэй. Анхны байрлаж байсан барилгад одоо Хайфагийн шинжлэх ухааны музей байрладаг. Израилын анхны технологийн ахлах сургууль болох Босмат нь 1933 онд Хайфа хотод байгуулагдсан.<ref>{{Cite news|url=http://www.haaretz.com/hasen/spages/894017.html|title=The closing of a dream come true|access-date=25 January 2008|work=Haaretz}}</ref> 2006–2007 оны байдлаар Хайфа 70 бага сургууль, 23 дунд сургууль, 28 ахлах сургууль, 8 мэргэжлийн дунд сургуультай байв. Хайфа хотын цэцэрлэгт 5133, бага сургуульд 2081, дунд сургуульд 7911, ахлах сургуульд 8072, мэргэжлийн дунд сургуульд 2646, бүрэн дунд сургуулийн 2068 сурагч хичээллэж байв.<ref name="edu">{{cite web|url=http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/Education/Y2007/Download/EducationDL.pdf|title=Education|access-date=14 February 2008|date=1 June 2007|publisher=Haifa Municipality|work=Haifa Statistical Yearbook 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20080226230026/http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/Education/Y2007/Download/EducationDL.pdf|archive-date=26 February 2008|url-status=dead}}</ref> Оюутнуудын 86% нь [[Еврей хэл|еврей хэлээр]] ярьдаг, 14% нь [[Араб хэл|араб]] сургуулиудад сурч байсан. 2004 онд Хайфа хот нийт 367.323 ширхэг ном хадгалдаг 16 хотын номын сантай.<ref>{{cite web|last=Ratner|first=David|url=http://www.haaretz.com/print-edition/business/haifa-s-christian-schools-lead-the-league-1.123464|title=Haifa's Christian schools lead the league|work=Haaretz|date=25 May 2004|access-date=24 March 2013}}</ref> == Тээвэр == === Нийтийн тээвэр === [[Файл:Haifa_cable_car.jpg|thumb|Кармел уулаас Бат Галим руу бууж буй кабель машин]] Хайфад зургаан төмөр замын өртөө, Кармелит, одоогоор [[Израил|Израилын]] цорын ганц метроны систем үйлчилдэг. [[Израил|Израилын]] төмөр замын [[Нагария]]-[[Тел-Авив|Тел-Авивын]] эрэг орчмын төмөр замын гол шугам Хайфагийн булангийн эргээр дайран өнгөрдөг бөгөөд хотын дотор зургаан буудалтай. Баруун өмнөөс зүүн хойд чиглэлд эдгээр станцууд нь: Хайфа Хоф Ха-Кармел, Хайфа Бат-Галим, Хайфа Мерказ Ха-Шмона, Ха-Мифрац Централ, Хутзот Ха-Мифратц, Кирьят-Хайм. Хайфагаас [[Тел-Авив]], [[Бен-Гурион олон улсын нисэх буудал|Бен-Гурион олон улсын нисэх онгоцны буудал]], [[Нагария]], [[Акко]], [[Кирьят-Моцкин]], [[Биньямина]], [[Лод]], [[Рамла]], [[Бейт Шемеш]], [[Иерусалим]] болон бусад байршил руу шууд галт тэрэг явдаг. Хайфагийн хот хоорондын автобусны холболтыг зөвхөн хоёр терминал ажиллуулдаг Egged автобус компани гүйцэтгэдэг: * Ха-Мифрац төв автобусны буудал, Ха-Мифрац төв төмөр замын буудлын хажууд * Хайфа Хоф Ха-Кармелийн төмөр замын буудалтай залгаа Хайфа Хоф Ха-Кармелийн төв автобусны буудал Тус улсын хойд хэсэгт байрлах шугамууд Ха-Мифрац төв автобусны буудлыг ашигладаг бөгөөд тэдгээрийн хамрах хүрээ нь [[Израил|Израилын]] хойд хэсгийн ихэнх хотуудыг хамардаг. Өмнө зүг рүү чиглэсэн шугамууд Хайфа Хоф Ха-Кармелийн төв автобусны зогсоолыг ашигладаг. [[Файл:The_New_Carmelit_08-10-2018.jpg|left|thumb|Кармелит нь газар доорхи төмөр зам бөгөөд одоогоор Израилын цорын ганц метроны систем юм]] Хайфа Хоф Ха-Кармелийн төв автобусны буудлаас шууд хүрэх газрууд нь [[Тел-Авив]], [[Иерусалим]], [[Эйлат]], [[Раанана]], [[Нетания]], [[Хадера]], [[Зихрон-Яаков]], Атлит, [[Тират-Кармель]], [[Бен-Гурион олон улсын нисэх буудал|Бен-Гурион олон улсын нисэх онгоцны буудал]] орно. Автобусны шугамууд бямба гарагийн өглөөнөөс хойш хот даяар хөнгөлөлттэй хуваарийн дагуу ажилладаг. 2008 оны зуны туршид эдгээр шугамууд долоо хоногт 7 шөнө ажилласан. Хайфа нь [[Израил|Израилын]] зуны цагт бямба гарагт далайн эрэг рүү автобусаар үйлчилдэг цорын ганц хот юм. [[Файл:Port_of_Haifa_2752-1.jpg|thumb|Хайфа хотын боомт]] Хайфагийн газар доорхи төмөр замын системийг Кармелит гэдэг. Энэ бол Парис талбайгаас Кармел уулын Ган Ха-Эм хүртэл явдаг төмөр зам дээрх газар доорхи фуникуляр юм.<ref>{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c10/159|title=The Carmelit|access-date=19 February 2008|publisher=Tour-Haifa.co.il|archive-date=4 Тавдугаар сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080504211823/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c10/159|url-status=dead}}</ref> Нэг зам, зургаан өртөө, хоёр галт тэргээр дэлхийн хамгийн богино метроны шугамаар Гиннесийн номонд бичигджээ. === Агаар болон далайн тээвэр === [[Хайфа нисэх онгоцны буудал]] нь [[Тел-Авив]], [[Эйлат]] руу нисэх дотоодын нислэгүүд болон [[Кипр]], [[Грек]], [[Йордан]] руу олон улсын нислэгийн нислэг үйлддэг. Хайфа хотоос нислэг үйлддэг онгоцууд нь Аркия, Исраир юм. Хөлөг онгоцнууд Хайфа боомтоос Зүүн Газар дундын тэнгис, Өмнөд Европ, Хар тэнгисийн чиглэлүүд хүртэл үйлчилдэг. === Зам === Хайфа ба тус улсын төв лүү аялахад далайн эргийн дагуух гол хурдны авто зам болох хурдны зам 2-оор дамжин өнгөрөх боломжтой. 4-р хурдны зам нь Хайфагийн хойд эрэг дагуу, мөн хурдны зам 2-оос урагш, дотогшоо урсдаг. Өмнө нь Хайфагийн хойд талын хурдны замын дагуух хөдөлгөөн хотын төв хэсгээр дайрч өнгөрөх ёстой байв. [[2010 он|2010 оны]] [[12 сарын 1|12-р сарын 1-ний]] өдөр нээгдсэн Кармелийн хонгилууд энэ хөдөлгөөнийг Кармел уулын доогуур чиглүүлж хотын төвийн түгжрэлийг бууруулж байна.<ref>{{cite web|url=http://ppp.mof.gov.il/Mof/PPP/MofPPPTopNavEnglish/MofPPPProjectsEnglish/PPPProjectsListEng/TashtiotTaburaEng/Carmeltunnels/|title=Carmel Tunnels|publisher=Israel MOF|access-date=22 February 2008|url-status=dead|archive-url=https://archive.today/20120712130111/http://ppp.mof.gov.il/Mof/PPP/MofPPPTopNavEnglish/MofPPPProjectsEnglish/PPPProjectsListEng/TashtiotTaburaEng/Carmeltunnels/|archive-date=12 July 2012}}</ref> == Спорт == [[Файл:SammyOferSTD.jpg|thumb|Сами Офер цэнгэлдэх хүрээлэн]] Хайфагийн гол цэнгэлдэх хүрээлэнгүүд нь: [[УЕФА|УЕФА-гийн]] баталсан 30,780 хүний суудалтай Сами Офер цэнгэлдэх хүрээлэн, Томас Д'Александро цэнгэлдэх хүрээлэн, Неве Шаанань Атлетик цэнгэлдэх хүрээлэн. Тус хотын хөлбөмбөгийн хоёр гол клуб нь одоогоор [[Израилын Премьер Лиг|Израилын Премьер Лигт]] тоглож байгаа Маккаби Хайфа, Хапоэл Хайфа нар юм. Маккаби Израилд арван хоёр түрүүлсэн бол Хапоэл нэг түрүүлсэн. Тус хотод Израилын хөлбөмбөгийн Лигийн нэг хэсэг болох [[Йокнеам цэнгэлдэх хүрээлэн|Йокнеам цэнгэлдэх хүрээлэнд]] тоглодог Америкийн Хайфа Андердогс хэмээх хөлбөмбөгийн клуб байдаг. Лигийн анхны улирлын аварга шалгаруулах тэмцээнд баг нь хожигдсон боловч [[2005 он|2005 онд]] Израилын хөлбөмбөгийн лигтэй нэгдсэн Америкийн хөлбөмбөгийн Израилын бүрэлдэхүүнд багтаж нэг цол хүртсэн. Хайфа Хоукс бол Хайфа хотоос гаралтай [[Хоккей|хоккейн]] баг юм. [[1996 он|1996 онд]] тус хот салхин сэнтийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнийг зохион байгуулсан. == Ах дүү хотууд == Одоогийн байдлаар:<ref>{{cite web|title=Secretary General / Foreign Relations|url=https://www.haifa.muni.il/English/MayorsOffice/Pages/CitySecretary-.aspx|website=haifa.muni.il|publisher=Haifa|access-date=2020-01-30}}</ref> * {{flagicon|Украин}} [[Украин|Украины]] [[Одесса]] — 1992 он * {{flagicon|Америкийн Нэгдсэн Улс}} [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Массачусеттс]], [[Бостон]] — 1999 он * {{flagicon|Америкийн Нэгдсэн Улс}} [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Калифорни]], [[Сан-Франциско]] — 1984 он * {{flagicon|Америкийн Нэгдсэн Улс}} [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Флорида]], [[Форт-Лодердейл]] — 2002 он * {{flagicon|Их Британи}} [[Их Британи]], [[Портсмут]] — 1962 он * {{flagicon|Их Британи}} [[Их Британи]], [[Ньюкасл апон Тайн|Ньюкасл]] — 1980 он * {{flagicon|Итали}} [[Итали]], [[Турин]] — 1997 он *{{flagicon|Дани}} [[Дани]], [[Ольборг]] — 1972 он * {{flagicon|Бельги}} [[Бельги]], [[Антверпен]] — 1986 он * {{flagicon|Герман}} [[Герман]], [[Бремен]] — 1978 он * {{flagicon|Герман}} [[Герман]], [[Дюссельдорф]] — 1988 он * {{flagicon|Герман}} [[Герман]], [[Майнц]] — 1987 он * {{flagicon|Герман}} [[Герман]], [[Эрфурт]] — 2000 оны * {{flagicon|Франц}} [[Франц]], [[Марсель]] — 1962 он * {{flagicon|Кипр}} [[Кипр]], [[Лимасол]] — 2000 он * {{flagicon|Хятад}} [[Хятад]], [[Шанхай]] — 1994 он * {{flagicon|Филиппин}} [[Филиппин]], [[Манила]] — 1971 он * {{flagicon|Өмнөд Африк}} [[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс|Өмнөд Африк]], [[Кейптаун]] * {{flagicon|Аргентин}} [[Аргентин]], [[Росарио]] — 1988 он * {{flagicon|Орос}} [[Оросын Холбооны Улс|Орос]], [[Санкт-Петербург]] — 2008 он * {{flagicon|Хятад}} [[Хятад]], [[Чөндү|Чөнду]] — 2013 он == Зургийн цомог == <gallery widths="180" heights="180" perrow="6"> Файл:Haifa genel0301.jpg|Кармел уулын баруун энгэр ба худалдаа, ажил эрхлэлтийн бүс Матам, "Каньон Азриели Хайфа" худалдааны төв, Конгрессийн төв. Файл:Technion – Israel Institute of Technology19.jpg|Технионы кампус Файл:Eshkol tower haifa u.jpg|[[Хайфа их сургууль]], Эшкол цамхаг Файл:Matam hi-tech park (Haifa).jpg|Шинжлэх ухаан, үйлдвэрлэлийн төв Матам Файл:Haifa Convention Center09 April2013.JPG|Хурлын төв Файл:Метронит..jpg|Метронит Файл:Lev Hamifratz-Citymall.JPG|Синемол худалдааны төв Файл:Haifa South Haifa Mall OIC.jpg|«Каньон Азриэли Хайфа» худалдааны төв Файл:Karmelit.jpg|Кармелит Файл:Carmel Tunnels, Check Post entrance 1.JPG|Кармелын хонгил Файл:Hof Hacarmel IMG 9919.JPG|Леонардо зочид буудал Файл:Port of Haifa 2752-1.jpg|Хайфагийн боомт Файл:Port of Haifa - aerial view.jpg|Хайфа булан Файл:Downterraces.jpg|Бахай цэцэрлэгээс харагдах үзэмж Файл:MerkazitHaMifrtaz b.jpg|[[Израил|Израилын]] хамгийн том тээврийн төв «Мерказит ха-Мифрац» </gallery> == Цахим холбоос == {{Commonscat|Haifa|Хайфа}} {{Wikinews|Haifa|Хайфа}} {{Wikivoyage|Haifa|Хайфа}} == Эшлэл == <references responsive="" /> {{Израилын хот}} {{Хайфа тойрог}} [[Ангилал:Хайфа| ]] [[Ангилал:Далайн боомттой суурин]] [[Ангилал:Их-, дээд сургуультай хот]] [[Ангилал:Хайфа тойргийн хот]] [[Ангилал:Хайфа тойрог]] [[Ангилал:Израилын хот]] pvplh149rs4lmlf8r052jn8bqrc3y9w Цэдэвийн Дашдорж 0 107753 852449 768945 2026-04-06T09:00:10Z Enkhsaihan2005 64429 852449 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс албан тушаалтан | name = Цэдэвийн Дашдорж | image = | caption = | office1 = [[Зам Тээвэр, Барилга, Хот Байгуулалтын Яам (Монгол)|Зам Тээвэр, Барилга, Хот Байгуулалтын Сайд]] | primeminister1 = [[Сүхбаатарын Батболд]] | term_start1 = 2012 оны 1 сарын 30 | term_end1 = 2012 оны 8 сарын 9 | predecessor1 = [[Халтмаагийн Баттулга]] | successor1 = [[Цэвэлмаагийн Баярсайхан]] <small>(Барилга, хот байгуулалтын сайд)</small><br/>[[Амаржаргалын Гансүх]] <small>(Зам тээврийн сайд)</small> | office2 = [[Уул Уурхай, Хүнд Үйлдвэрийн Яам (Монгол)|Уул Уурхай, Хүнд Үйлдвэрийн Сайд]] | primeminister2 = [[Жаргалтулгын Эрдэнэбат]] | term_start2 = 2016 оны 7 сарын 22 | term_end2 = 2017 оны 10 сарын 4 | predecessor2 = [[Рэнцэндоогийн Жигжид]] <small>(Уул уурхайн сайд)</small><br/>[[Дондогдоржийн Эрдэнэбат]] <small>(Аж үйлдвэрийн сайд)</small> | successor2 = [[Долгорсүрэнгийн Сумъяабазар]] | birth_date = {{birth date|1967|1|21}} | birth_place = [[Улаанбаатар]], [[Монгол]] | death_date ={{death date and age|2019|1|28|1967|1|21}} | death_place = Улаанбаатар, Монгол | party = [[Монгол Ардын Нам]] | spouse = | children = | alma_mater = [[Шинжлэх Ухаан, Технологийн Их Сургууль|Политехникийн дээд сургууль]] | profession = Өрөмдлөгийн технологич инженер | website = }} '''Цэдэвийн Дашдорж''' (1967 оны 1 сарын 21-нд Улаанбаатарт төрж, 2019 оны 1 сарын 28-нд Улаанбаатарт нас барсан) нь [[Говь-Алтай аймаг|Говь-Алтай]] аймгийн [[Цээл сум (Говь-Алтай)|Цээл сумын]] уугуул, Монголын бизнесмен, улс төрч хүн байв. Зам тээвэр, барилга, хот байгуулалтын сайд, Уул уурхай, хүнд үйлдвэрийн сайд, Барилга, хот байгуулалтын дэд сайдаар ажиллаж байсан, УИХ-д Говь-Алтай аймгаас 3 удаа (2000-2004, 2008-12, 2012-16) сонгогдсон. ==Намтар== Дашдорж 1985 онд нийслэлийн 10 жилийн 12 дугаар сургууль, 1990 онд Политехникийн дээд сургуулийг өрөмдлөгийн технологич инженер мэргэжлээр төгссөн. 1990-1993 онд "Газрын тос" ХХК-д өрөмдлөгийн инженер, 1995-2000 онд "Их тэмүүлэл" ХХК-ийн ерөнхий захирлаар ажиллаж байгаад улс төрд орсон. 2000-2004 онд Нийслэлийн сонгино хайрхан дүүргээс УИХ-ын гишүүнээр сонгогдсон. Мөн 2008, 2012 оны сонгуулиудад Говь-Алтай аймгаас УИХ-ын гишүүнээр сонгогдон нийт 12 жил ажиллаад, дараагийн 4 жилд нь Барилга, хот байгуулалтын дэд сайд, Уул уурхай хүнд үйлдвэрийн сайдын алба хашиж байв. Дашдорж "Монгол тамхи со", "УБ палас" зэрэг компаниудыг эзэмшдэг, Монголын баячуудын тоонд ордог байсан. 2016 оны 2 сард Дашдорж Солонгосын Сөүл хотын казинод покерын тэмцээнд түрүүлж, 100 мянган америк доллар хожсон тухай мэдээ Оросын сайтаар гарч байсан ч<ref>[http://asiarussia.ru/news/11315/ Монгольский депутат выиграл 100 тыс. долларов в казино Сеула]</ref> өөрөө уг мэдээллийг үгүйсгэж байв. ==Шагнал== *Алтан гадас одон (2006) *Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одон (2011) ==Дурсгал== [[Есөнбулаг сум]] ([[Алтай (хот)|Алтай хот]])-ын ерөнхий боловсролын 4-р сургууль болон Цээл сумын ерөнхий боловсролын сургууль 2019 оны 9 сард түүний нэрэмжит болжээ.<ref>[https://montsame.mn/mn/read/200847 Цээл сумын ерөнхий боловсролын дунд сургууль Ц.Дашдоржийн нэрэмжит болов]</ref> Мөн Говь-Алтай аймгийн Орон нутгийн судлах музейд түүний эдэлж хэрэглэж байсан 240 гаруй эд зүйлс бүхий нэрэмжит танхим бий.<ref>[https://montsame.mn/mn/read/210370 Ц.Дашдорж агсны 240 гаруй эд хэрэгсэл Говь-Алтайн музейд хадгалагдаж байна]</ref> ==Эшлэл== {{Reflist}} {{2012-2016 оны УИХ-ын гишүүд}} {{DEFAULTSORT:Дашдорж, Цэдэвийн}} [[Ангилал:Монголын зам тээвэр, барилга, хот байгуулалтын сайд]] [[Ангилал:Монголын уул уурхай, хүнд үйлдвэрийн сайд]] [[Ангилал:Монголын бизнесмен]] [[Ангилал:Монгол Ардын Намын гишүүн]] [[Ангилал:Алтан гадас одон шагналтан]] [[Ангилал:Хөдөлмөрийн Гавьяаны Улаан Тугийн одон шагналтан (Монгол)]] [[Ангилал:Улаанбаатарын хүн]] [[Ангилал:Цээлийн (Говь-Алтай) хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1967 онд төрсөн]] [[Ангилал:2019 онд өнгөрсөн]] 6qhhltjhp401s2cz27ue2nfanarkpxu Ням-Осорын Учрал 0 118556 852368 851944 2026-04-06T02:08:18Z ~2026-21051-26 103752 852368 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс албан тушаалтан |honorific_suffix = |name = Ням-Осорын Учрал |image = Nyam-Osoryn_Uchral_in_October_2025.png |office = [[Монгол Улсын Ерөнхий сайд]] |term_start = 2026 оны 3 сарын 30 |term_end = |predecessor = [[Гомбожавын Занданшатар]] |successor = |office1 = [[Монгол Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] дарга |term_start1 = 2025 оны 11 сарын 20 |term_end1 = 2026 оны 3 сарын 30 |predecessor1 = [[Дашзэгвийн Амарбаясгалан]] |successor1 = |office2 = [[Монгол Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] гишүүн |term_start2 = 2024 оны 7 сарын 2 |term_end2 = |constituency2 = [[Улсын Их Хурлын гишүүдийн жагсаалт, 2024–2028#Улаанбаатар|10-р тойрог]], [[Сүхбаатар дүүрэг|Сүхбаатар]], [[Чингэлтэй]] дүүрэг |term_start3 = 2020 оны 6 сарын 30 |term_end3 = 2024 оны 7 сарын 2 |constituency3 = [[Улсын Их Хурлын гишүүдийн жагсаалт, 2020–2024|18-р тойрог]], [[Сонгинохайрхан]] дүүрэг |term_start4 = 2016 оны 7 сарын 5 |term_end4 = 2020 оны 6 сарын 30 |constituency4 = [[Улсын Их Хурлын гишүүдийн жагсаалт, 2016–2020|72-р тойрог]], [[Сонгинохайрхан]] дүүрэг {{Collapsed infobox section begin |last=yes |Засгийн газрын гишүүний алба |titlestyle=border:1px dashed lightgrey;}}{{Инфобокс албан тушаалтан |embed=yes |office5 = [[Монгол Улсын Тэргүүн Шадар сайд|Монгол Улсын Тэргүүн Шадар сайд бөгөөд Эдийн засаг, хөгжлийн сайд]] |term_start5 = 2025 оны 6 сарын 18 |term_end5 = 2025 оны 11 сарын 20 |prime_minister5 = [[Гомбожавын Занданшатар]] |predecessor5 = [[Лувсаннямын Гантөмөр]] |successor5 = [[Жадамбын Энхбаяр]] |office6 = Монгол Улсын сайд, [[Монгол Улсын Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газар|Засгийн Газрын Хэрэг Эрхлэх Газрын]] дарга |term_start6 = 2024 оны 7 сарын 10 |term_end6 = 2025 оны 6 сарын 18 |prime_minister6 = [[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]] |predecessor6 = [[Дашзэгвийн Амарбаясгалан]] |successor6 = [[Сандагийн Бямбацогт]] |office7 = Цахим хөгжил, харилцаа холбооны сайд |term_start7 = 2022 оны 8 сарын 30 |term_end7 = 2024 оны 7 сарын 10 |prime_minister7 = [[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]] |predecessor7 = ''Албан тушаал бий болсон'' |successor7 = [[Цэндийн Баатархүү]] {{Collapsed infobox section end}}}} |office8 = [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Намын]] дарга |term_start8 = 2025 оны 11 сарын 15 |term_end8 = |predecessor8 = [[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]] |birth_date = {{birth date and age|1987|1|2}} |birth_place = [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]], [[Улаанбаатар]] |party = [[Монгол Ардын Нам]] |spouse = Ч.Сэлэнгэ |children = 4 |alma_mater = [[Их Засаг Их сургууль]]<br>Лимкоквин их сургууль<br>[[Монгол Улсын Боловсролын Их Сургууль]]<br>Глоустершер их сургууль<br>ОХУ-ын ШУА-ийн Сибирийн салбарын Монгол,Түвд ,Будда судлалын институт |caption=Н.Учрал. 2025 он.}} '''Ням-Осорын Учрал''' (1987 оны 1-р сарын 2-нд [[Улаанбаатар]] хотод төрсөн) - улс төрч, [[Монгол Улсын Ерөнхий сайд]], [[Монгол Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] гишүүн. 2025-2026 онд Монгол Улсын Их Хурлын даргаар, 2025 онд [[Монгол Улсын Тэргүүн Шадар сайд|Монгол Улсын Тэргүүн Шадар сайд бөгөөд Эдийн засаг, хөгжлийн сайдаар]], 2024-2025 онд Монгол Улсын сайд, [[Монгол Улсын Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газар|Засгийн Газрын Хэрэг Эрхлэх Газрын]] даргаар, 2022-2024 онд Цахим хөгжил, харилцаа холбооны сайдаар тус тус ажиллаж байсан. 2016, 2020, 2024 онуудад Улсын Их хурлын гишүүнээр сонгогдсон. 2025 оны 11-р сарын 15-нд [[Монгол Ардын Нам]]-ын 31-р Их хурлаар тус намын даргаар сонгогдсон. Н.Учрал нь 1987 оны 01 дүгээр сарын 02-нд төрсөн айлын том, түүний аав нь 2021 онд [[Ардын Багш|Ардын багш]] цол хүртсэн, доктор [[Намсрайн Ням-Осор]] [[Их Засаг их сургууль|"Их Засаг" олон улсын их сургууль]] үүсгэн байгуулагч, ээж нь багш мэргэжилтэй түүхийн ухааны доктор Ж.Цэцэгмаа. == Боловсрол == * 2003 онд Их Засаг лицей сургууль, бүрэн дунд боловсрол эзэмшсэн, * 2007 онд Их засаг олон улсын их сургууль, эрх зүйч мэргэжлээр төгссөн. * 2010 онд Их Британийн [[Глоустершер их сургууль]], [[Лимкоквин их сургууль|Лимкоквин их сургуулийн]] Англи улсын [[Лондон]] хотын салбарт бизнесийн удирдлагын магистр хамгаалсан, * 2012 онд [[Монгол Улсын Боловсролын Их Сургууль|Монгол улсын Боловсролын их сургууль]], түүхийн ухааны магистрын зэрэгтэй, * 2013 онд [[ОХУ]]-ын [[Оросын Шинжлэх ухааны Академи|Шинжлэх ухааны академийн]] Сибирийн салбар, Түүхийн ухааны докторын зэрэг хамгаалсан. == Ажилласан байдал == * 2007-2008 онд "Их засаг" олон улсын их сургуулийн ТУЗ-ийн дэд дарга * 2010-2016 онд Рояаль Академи, Рояаль олон улсын дээд сургуулийн үүсгэн байгуулагч, ерөнхий захирал. * 2012-2014 онд Нийслэлийн Монгол ардын намын хорооны улс төрийн хэлтсийн дарга,нийслэлийн БЗД-ийн Иргэдийн Хурлын төлөөлөгч. * 2015 онд Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газарт Монгол улсын Шадар сайд [[Ухнаагийн Хүрэлсүх|У.Хүрэлсүхийн]] ажлын алба, Шадар сайдын олон нийттэй харилцах бодлогын зөвлөх. * 2016 онд [[Улсын Их Хурал]] дахь [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын намын]] /МАН/ бүлгийн зөвлөх. * 2010 оноос Монголын Франчайзингийн Ассоциацийн ерөнхийлөгч, * 2015 оноос МАН-ын дэргэдэх НАМЗХ-ны Дэд ерөнхийлөгч, 2019 оноос Ерөнхийлөгч, * 2015 оноос "Yes Mongolia" Монголын залуу багш нарын холбооны ерөнхийлөгч, * 2016 онд, 2020 онд [[Монгол]] [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын гишүүнээр]] [[Сонгинохайрхан|Сонгино хайрхан дүүргийн]] 72 дугаар тойргоос хоёр удаа сонгогдсон. * 2020 оноос Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн, УИХ-ын Инновац, цахим бодлогын Байнгын хорооны дарга. * 2022 оны 8-р сараас Цахим хөгжил, харилцаа холбооны сайд * 2023 оноос Нийслэлийн [[Сүхбаатар дүүрэг|Сүхбаатар дүүргийн]] МАН-ын хорооны даргаар ажиллаж байв. * 2024 онд УИХ-ын гишүүнээр сонгогдоод Засгийн газрын ХЭГ-ын дарга, сайдаар ажиллаж байв. * 2025 оны 11-р сарын 15-нд [[Монгол Ардын Нам|МАН]]-ын 31-р Их хурлаар тус намын даргаар сонгогдсон. * 2025 оны 11-р сараас 2026 оны 3-р сард Улсын Их Хурлын даргаар ажилласан. * Улмаар 2026 оны 3-р сарын 30-нд Ерөнхий сайдаар томилогдов. [[Англи хэл|Англи]], [[Орос хэл|орос хэлтэй]]. Н.Учрал 2020 оны 11-р сард хүнд өвчин тусаад амжилттай эмчлүүлсэн. == Гэр бүлийн байдал == 2008 онд Ч.Сэлэнгэтэй гэрлээд дөрвөн хүүхэдтэй болсон. Түүний эмэгтэй дүү Н.Ундрал МҮОНТВ-ийн хөтлөгч. == Шагнал == 2015 онд Боловсролын тэргүүний ажилтан цол тэмдэг хүртсэн. {{DEFAULTSORT:Учрал, Ням-Осорын}} [[Ангилал: 1985 онд төрсөн]] [[Ангилал:Улаанбаатарын хүн]] [[Ангилал:Монголын улс төрч]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн]] [[Ангилал:Монголын засгийн газрын хэрэг эрхлэх газрын дарга]] [[Ангилал:Монголын шадар сайд]] [[Ангилал:Монгол Ардын Намын дарга]] [[Ангилал:УИХ-ын дарга]] euy7ovor4a38j6rqo5nxok8h3nt85j6 852369 852368 2026-04-06T02:23:50Z Zorigt 49 852369 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс албан тушаалтан |honorific_suffix = |name = Ням-Осорын Учрал |image = Nyam-Osoryn_Uchral_in_October_2025.png |office = [[Монгол Улсын Ерөнхий сайд]] |term_start = 2026 оны 3 сарын 30 |term_end = |predecessor = [[Гомбожавын Занданшатар]] |successor = |office1 = [[Монгол Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] дарга |term_start1 = 2025 оны 11 сарын 20 |term_end1 = 2026 оны 3 сарын 30 |predecessor1 = [[Дашзэгвийн Амарбаясгалан]] |successor1 = [[Сандагийн Бямбацогт]] |office2 = [[Монгол Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] гишүүн |term_start2 = 2024 оны 7 сарын 2 |term_end2 = |constituency2 = [[Улсын Их Хурлын гишүүдийн жагсаалт, 2024–2028#Улаанбаатар|10-р тойрог]], [[Сүхбаатар дүүрэг|Сүхбаатар]], [[Чингэлтэй]] дүүрэг |term_start3 = 2020 оны 6 сарын 30 |term_end3 = 2024 оны 7 сарын 2 |constituency3 = [[Улсын Их Хурлын гишүүдийн жагсаалт, 2020–2024|18-р тойрог]], [[Сонгинохайрхан]] дүүрэг |term_start4 = 2016 оны 7 сарын 5 |term_end4 = 2020 оны 6 сарын 30 |constituency4 = [[Улсын Их Хурлын гишүүдийн жагсаалт, 2016–2020|72-р тойрог]], [[Сонгинохайрхан]] дүүрэг {{Collapsed infobox section begin |last=yes |Засгийн газрын гишүүний алба |titlestyle=border:1px dashed lightgrey;}}{{Инфобокс албан тушаалтан |embed=yes |office5 = [[Монгол Улсын Тэргүүн Шадар сайд|Монгол Улсын Тэргүүн Шадар сайд бөгөөд Эдийн засаг, хөгжлийн сайд]] |term_start5 = 2025 оны 6 сарын 18 |term_end5 = 2025 оны 11 сарын 20 |prime_minister5 = [[Гомбожавын Занданшатар]] |predecessor5 = [[Лувсаннямын Гантөмөр]] |successor5 = [[Жадамбын Энхбаяр]] |office6 = Монгол Улсын сайд, [[Монгол Улсын Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газар|Засгийн Газрын Хэрэг Эрхлэх Газрын]] дарга |term_start6 = 2024 оны 7 сарын 10 |term_end6 = 2025 оны 6 сарын 18 |prime_minister6 = [[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]] |predecessor6 = [[Дашзэгвийн Амарбаясгалан]] |successor6 = [[Сандагийн Бямбацогт]] |office7 = Цахим хөгжил, харилцаа холбооны сайд |term_start7 = 2022 оны 8 сарын 30 |term_end7 = 2024 оны 7 сарын 10 |prime_minister7 = [[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]] |predecessor7 = ''Албан тушаал бий болсон'' |successor7 = [[Цэндийн Баатархүү]] {{Collapsed infobox section end}}}} |office8 = [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Намын]] дарга |term_start8 = 2025 оны 11 сарын 15 |term_end8 = |predecessor8 = [[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]] |birth_date = {{birth date and age|1987|1|2}} |birth_place = [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]], [[Улаанбаатар]] |party = [[Монгол Ардын Нам]] |spouse = Ч.Сэлэнгэ |children = 4 |alma_mater = [[Их Засаг Их сургууль]]<br>Лимкоквин их сургууль<br>[[Монгол Улсын Боловсролын Их Сургууль]]<br>Глоустершер их сургууль<br>ОХУ-ын ШУА-ийн Сибирийн салбарын Монгол,Түвд ,Будда судлалын институт |caption=Н.Учрал. 2025 он.}} '''Ням-Осорын Учрал''' (1987 оны 1-р сарын 2-нд [[Улаанбаатар]] хотод төрсөн) - улс төрч, [[Монгол Улсын Ерөнхий сайд]], [[Монгол Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] гишүүн. 2025-2026 онд Монгол Улсын Их Хурлын даргаар, 2025 онд [[Монгол Улсын Тэргүүн Шадар сайд|Монгол Улсын Тэргүүн Шадар сайд бөгөөд Эдийн засаг, хөгжлийн сайдаар]], 2024-2025 онд Монгол Улсын сайд, [[Монгол Улсын Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газар|Засгийн Газрын Хэрэг Эрхлэх Газрын]] даргаар, 2022-2024 онд Цахим хөгжил, харилцаа холбооны сайдаар тус тус ажиллаж байсан. 2016, 2020, 2024 онуудад Улсын Их хурлын гишүүнээр сонгогдсон. 2025 оны 11-р сарын 15-нд [[Монгол Ардын Нам]]-ын 31-р Их хурлаар тус намын даргаар сонгогдсон. Н.Учрал нь 1987 оны 01 дүгээр сарын 02-нд төрсөн айлын том, түүний аав нь 2021 онд [[Ардын Багш|Ардын багш]] цол хүртсэн, доктор [[Намсрайн Ням-Осор]] [[Их Засаг их сургууль|"Их Засаг" олон улсын их сургууль]] үүсгэн байгуулагч, ээж нь багш мэргэжилтэй түүхийн ухааны доктор Ж.Цэцэгмаа. == Боловсрол == * 2003 онд Их Засаг лицей сургууль, бүрэн дунд боловсрол эзэмшсэн, * 2007 онд Их засаг олон улсын их сургууль, эрх зүйч мэргэжлээр төгссөн. * 2010 онд Их Британийн [[Глоустершер их сургууль]], [[Лимкоквин их сургууль|Лимкоквин их сургуулийн]] Англи улсын [[Лондон]] хотын салбарт бизнесийн удирдлагын магистр хамгаалсан, * 2012 онд [[Монгол Улсын Боловсролын Их Сургууль|Монгол улсын Боловсролын их сургууль]], түүхийн ухааны магистрын зэрэгтэй, * 2013 онд [[ОХУ]]-ын [[Оросын Шинжлэх ухааны Академи|Шинжлэх ухааны академийн]] Сибирийн салбар, Түүхийн ухааны докторын зэрэг хамгаалсан. == Ажилласан байдал == * 2007-2008 онд "Их засаг" олон улсын их сургуулийн ТУЗ-ийн дэд дарга * 2010-2016 онд Рояаль Академи, Рояаль олон улсын дээд сургуулийн үүсгэн байгуулагч, ерөнхий захирал. * 2012-2014 онд Нийслэлийн Монгол ардын намын хорооны улс төрийн хэлтсийн дарга,нийслэлийн БЗД-ийн Иргэдийн Хурлын төлөөлөгч. * 2015 онд Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газарт Монгол улсын Шадар сайд [[Ухнаагийн Хүрэлсүх|У.Хүрэлсүхийн]] ажлын алба, Шадар сайдын олон нийттэй харилцах бодлогын зөвлөх. * 2016 онд [[Улсын Их Хурал]] дахь [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын намын]] /МАН/ бүлгийн зөвлөх. * 2010 оноос Монголын Франчайзингийн Ассоциацийн ерөнхийлөгч, * 2015 оноос МАН-ын дэргэдэх НАМЗХ-ны Дэд ерөнхийлөгч, 2019 оноос Ерөнхийлөгч, * 2015 оноос "Yes Mongolia" Монголын залуу багш нарын холбооны ерөнхийлөгч, * 2016 онд, 2020 онд [[Монгол]] [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын гишүүнээр]] [[Сонгинохайрхан|Сонгино хайрхан дүүргийн]] 72 дугаар тойргоос хоёр удаа сонгогдсон. * 2020 оноос Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн, УИХ-ын Инновац, цахим бодлогын Байнгын хорооны дарга. * 2022 оны 8-р сараас Цахим хөгжил, харилцаа холбооны сайд * 2023 оноос Нийслэлийн [[Сүхбаатар дүүрэг|Сүхбаатар дүүргийн]] МАН-ын хорооны даргаар ажиллаж байв. * 2024 онд УИХ-ын гишүүнээр сонгогдоод Засгийн газрын ХЭГ-ын дарга, сайдаар ажиллаж байв. * 2025 оны 11-р сарын 15-нд [[Монгол Ардын Нам|МАН]]-ын 31-р Их хурлаар тус намын даргаар сонгогдсон. * 2025 оны 11-р сараас 2026 оны 3-р сард Улсын Их Хурлын даргаар ажилласан. * Улмаар 2026 оны 3-р сарын 30-нд Ерөнхий сайдаар томилогдов. [[Англи хэл|Англи]], [[Орос хэл|орос хэлтэй]]. Н.Учрал 2020 оны 11-р сард хүнд өвчин тусаад амжилттай эмчлүүлсэн. == Гэр бүлийн байдал == 2008 онд Ч.Сэлэнгэтэй гэрлээд дөрвөн хүүхэдтэй болсон. Түүний эмэгтэй дүү Н.Ундрал МҮОНТВ-ийн хөтлөгч. == Шагнал == 2015 онд Боловсролын тэргүүний ажилтан цол тэмдэг хүртсэн. {{DEFAULTSORT:Учрал, Ням-Осорын}} [[Ангилал: 1985 онд төрсөн]] [[Ангилал:Улаанбаатарын хүн]] [[Ангилал:Монголын улс төрч]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн]] [[Ангилал:Монголын засгийн газрын хэрэг эрхлэх газрын дарга]] [[Ангилал:Монголын шадар сайд]] [[Ангилал:Монгол Ардын Намын дарга]] [[Ангилал:УИХ-ын дарга]] 9jfo717mfhq8me09iyuwaaovjv26uzi Улаанцавын чуулган 0 123129 852437 738350 2026-04-06T06:51:00Z 唐吉訶德的侍從 5036 852437 wikitext text/x-wiki '''Улаанцавын чуулган''' ({{MongolUnicode|ᠤᠯᠠᠭᠠᠨᠴᠠᠪ ᠤ᠋ᠨ<br>ᠴᠢᠭᠤᠯᠭᠠᠨ}}) бол [[Манж]] [[Чин улс]]ын үед [[Өвөр Монгол]]ын зургаан чуулганы нэгэн [[wiktionary:чуулган|чуулган]] юм. Тус чуулган нь [[Дөрвөд хошуу|Дөрвөн хүүхдийн хошуу]], [[Дархан Муумянган холбоот хошуу|Дархан муумянган хошуу]], [[Урадын өмнөд хошуу]], [[Урадын дундад хошуу]], [[Урадын хойд хошуу]], [[Халхын баруун гарын хошуу]] гэсэн зургаан хошуунаас бүрдэж байлаа. Чин гүрний үед "Дөрвөн хүүхдийн хошууны нутагт байдаг '''Улаанцав уулын энгэрт''' чуулган чуулдаг байсан тул '''Улаанцавын чуулган''' хэмээн нэрлэжээ."<ref>[https://mongoltoli.mn/history/h/439 Улаанцавын чуулган]</ref> == Товч тойм == Улаанцавын чуулган нь баруун талдаа [[Эзнээ хошуу|Эзнээгийн]] [[торгууд]] вангийн хошуу, [[Их Зуугийн чуулган]], хойд талдаа [[Сайн ноён хан аймаг]], [[Түшээт хан аймаг]], зүүн талдаа [[Шилийн голын чуулган]], өмнөд талдаа [[Шаньси муж]], [[Цахар]] найман хошуутай хаяа нийлж байсан. Улаанцавын чуулганд одоогийн [[Улаанцав]] хот, [[Баяннуур аймаг]], [[Бугат хот]], [[Хөх хот]]ын газар нутгийг багтаасан байв. [[Чин гүрэн]] мөхсний дараа [[Өвөр Монгол]]ын зургаан чуулган, 49 хошууны ноёд [[Дундад Иргэн Улс|ДИУлсад]] харъяалагдаж эхэлснээс эхлэн, Улаанцавын чуулганыг татан буулгаж, [[Суйюань муж|Суйюань мужид]] нэгтгэв. [[Дөрвөд хошуу|Дөрвөн хүүхдийн хошуу]]ны засаг ноёд нь [[Хамар даваа|Хавт Хасар]]ын 15 дахь үеийн ач Ноёнтой отгон ноёны дөрвөн хүү Сэнгэ мэргэн хошууч, Соном дархан тайж, Омбо бөх тайж, Эрчим мэргэн тайж нарын үед тус бүр бие даасан [[Дөрвөн хүүхдийн аймаг]] нэртэй байсныг [[Чин гүрэн]] эзэлсний дараа нэгтгэж, Дөрвөн хүүхдийн хошууг байгуулж, Омбо тайжийг засаг ноёноор томилсон. Тус хошууг он жилийн уртад товчилж ярьсаар одоо цагт [[Дөрвөд хошуу]] гэх болжээ. [[Дархан Муумянган холбоот хошуу|Дархан Муумянган хошуу]] нь [[Хавт Хасар|Хавт Хасарын]] удам Норов цэгэн ноёны үед Чин гүрэнд дагаар орсон. Хасарын тахилгын өргөөг байгуулж, сүлд шүтээнийг босгож '''Тайл богдын өргөө'''г байгуулж үе улиран тахиж байсан. Урадын гурван хошууны ноёд бол Хавт Хасарын удмынхан болно. [[Халхын баруун гарын хошуу|Халхын баруун гарын хошууны]] ноёд бол [[Гэрсэнз жалайр хунтайж|Гэрсэнз жалайр хунтайжийн]] 3-р хөвгүүн [[Онохуй Үйзэн ноён|Онохуй үйзэн ноёны]] дэд хөвгүүн [[Абахуй мэргэн ноён|Абуху мэргэн ноёны]] отгон хөвгүүн [[Рахули далай ноён|Рахули далай ноёны]] ахмад хөвгүүн Бунтар цөөхүр тайжийн удмын захирсан хошуу юм. Бунтар нь 1653 онд [[Гомбодорж Түшээт хан|Түшээт хан Гомбодоржтой]] тэмцэлдэж, эцэстээ Чин гүрэнд дагаар орсон. == Холбоотой мэдээлэл == * [[Улаанцав]] ==Эшлэл== [[Ангилал:Манжийн үеийн Монгол]] [[Ангилал:Өвөр Монголын түүх]] 4cta9ee0rz5w90wx279b2wfzvitbth3 Режеп Тайип Эрдоан 0 124446 852325 778926 2026-04-05T14:40:11Z Avirmed Batsaikhan 53733 852325 wikitext text/x-wiki [[Файл:Recep Tayyip Erdogan in Ukraine.jpg|thumb|Режеп Тайип Эрдоан]] '''Режеп Тайип Эрдоан''' ([[Турк хэл|түрк]]. ''Recep Tayyip Erdoğan'' [reˈdʒep taːˈjip ˈerdoː.an]; 1954 оны 2-р сарын 26-нд Туркийн [[Стамбул]] хотын Касымпаша дүүрэгт төрсөн) - туркийн төрийн болон улс төрийн зүтгэлтэн, 1994-1998 онд Станбул хотын дарга, 2003-2014 онд Туркийн Ерөнхий сайдаар ажилласан. 2014 оны 8-р сарын 28-наас Бүгд Найрамдах Турк улсын Ерөнхийлөгчөөр сонгогдон ажиллаж байгаад 2018 оны ээлжит бус сонгуулиар Ерөнхийлөгчөөр улиран сонгогдсон бөгөөд 2023 оны 5-р сард болсон сонгуулиар мөн Түркийн Ерөнхийлөгчөөр 2 дахь шатанд 52,18 % хувиар сонгогдоод байна. == Намтар == Режеп Тайип Эрдоан 1954 онд Станбул хотын Бейоглу дүүргийн Касымпаша хотхонд Хар далайн эргийн хамгаалалтын ажилтаны гэрт төрсөн байна. Режепыг 1 ойтой байхад түүний гэр бүл Стамбулаас Ризе аймаг руу нүүгээд 13 настайд нь эргэж иржээ. Идэр настайдаа тэрээр гудамжинд ундаа, талх зардаг байсан гэдэг. 1965 онд Эрдоан бага сургуулиа төгсөөд 1973 онд Стамбул дахь шашны лицей төгссөн ажээ. Эйюп лицейд шалгалт өгч диплом авсан байна. Залуудаа хагас мэргэжлийн түвшинд хөлбөмбөг тоглодог байсан тул мэргэжлийн хөлбөмбөгийн клуб түүнтэй гэрээ хийх гэхэд нь эцэг нь болиулсан байна. Тэрээр 1976 онд "Үндэстнээ аврах нам"-ын дэргэдэх залуучуудын байгууллагын Стамбул хотын Бейоглу дүүргийн, дараа нь Стамбул хотын дарга болжээ. 1978 онд Эмине Гюльбаран-тай гэрлэсэн байна. 1980 оны 9-р сарын 12-нд Туркэд цэргийн эргэлт болж бүх улс төрийн намуудын үйл ажиллагааг зогсоох хүртэл Эрдоан стамбулын тээврийн байгууллагуудад ажиллаж байсан байна. Үүнээс хойш тэрээр хувийн аж ахуйд менежер хийсэн. 1981 онд тэр Стамбул хотод дахь [[Мармара Их сургууль|Мармара Их сургуулийн]] эдийн засаг, худалдааны ангийг төгссөн байна. 1984 онд тэрээр Бейоглу дахь "Сайн үйлийн нам"-ын салбар хорооны дарга болж, 1985 онд дэвшээд хотын намын хорооны дарга бөгөөд намын удирдах зөвлөлийн гишүүн болсон байна. Түүний улс төрийн үзэл бодолд «исламын улс төр»-ийг үндэслэгч Нежметтин Эрбакан ихээхэн нөлөөлсөн байна. Тэрээр 1994 онд Стамбул хотын даргаар сонгогдсон байна. 1996 онд түүний "Сайн үйлийн нам" эрх баригч исламын хамтарсан эвсэлд багтаж байгаад 1997 оны цэргийн эргэлтээр үйл ажиллагаагаа зогсоосон ажээ. Түүнийг «шашны болон арс өнгөний ялгаварал гаргаж хүч хэргэлэхийх уриалсан» гэдэг Эрүүгийн хуулийн зүйл ангиар 10 сар хоригдох ял авсан. Эрдоган 1999 оны 3-р сараас 7-р сар хүртэл шоронд сууж улс төрийн үйл ажиллагаа явуулахыг хоргилсон тул тэр парламентын сонгуульд оролцож чадаагүй ажээ. Эрдоаны 2001 оны 7-р сард байгуулсан түркийн улс төрийн "[[Шударга ёс ба хөгжил нам (Турк)|Шударга ёс ба хөгжил нам]]" ([[Турк хэл|түрк]]. Adalet ve Kalkınma Partisi) 2002 оны 11-р сард болсон парламентын сонгуулиар ялалт байгуулж тэрээр Ерөнхий сайд болсон. Эрдоан Түрк улсыг Европын холбоонд орохын төлөө байдаг улс төрч юм. 2014 оны 8-р сарын 10-нд Эрдоган тус улсын ерөнхийлөгчийн анхны шууд сонгуульд ялалт байгуулж, 2014 оны 8-р сарын 28-нд албан тушаалдаа орсон. Эрдоаныг огцорсны дараа шинэ ерөнхий сайдаар 8-р сарын 21-нд эрх баригч Шударга ёс ба хөгжлийн намын даргаар Туркийн Гадаад хэргийн сайд Ахмет Давутоглу болсон. Түүний ерөнхийлөгчийн хувиар хийсэн анхны гадаад айлчлал бол Түркийн Умард Кипр улс байжээ. 2016 оны 7-р сарын 15-16-ны хооронд цэргийн албан хаагчдын бүлэг Туркд төрийн эргэлт хийхийг оролдсон бөгөөд энэ нь бүтэлгүйтсэн юм. Эрдоан төрийн эргэлтийг зохион байгуулсан гэж АНУ-д амьдардаг номлогч, "Хизмет" хөдөлгөөнийг үндэслэгч [[Мухамед Фетуллах Гюлен|Мухамед Фетхуллах Гюленийг]] буруутгасан юм. Төрийн эргэлтийн үеэр Эрдоган босогчдын гарт үхэхээс арай ядан мултарч, байрлаж байсан зочид буудал руу дайрахын өмнөхөн Истанбул руу нисч амжсан байна. Энэ үеэр түүний хоёр бие хамгаалагч амиа алджээ. Бослогын үеэр нийтдээ 238 хүн нас барж, өөр 3000 хүн шархаджээ. Бослогоос хойш хагас сарын дараа үймээнд оролцсон хэргээр баривчлагдсан хүмүүсийн тоо 26 мянгад хүрч, 2839 цэргийн албан хаагч шоронд хоригдож, 29 хурандаа, түүний дотор 5 генералыг албан тушаалаас буулгасан юм. 2018 оны 6-р сард Турк улсад ерөнхийлөгчийн болон парламентын ээлжит бус сонгууль болсон. Эрдоган ерөнхийлөгчийн сонгуульд дахин ялалт байгуулж, нийт сонгогчдын 52.59 хувийн санал авч, парламентын сонгуульд "Шударга ёс ба хөгжил нам" дахин олонхи болсон. 2018 оны 8-р сарын 18-нд Анкара хотноо болсон эрх баригч Шударга ёс ба хөгжил намын VI Их хурлын үеэр 1380 төлөөлөгчийн дэмжлэг авч, тэрээр намын даргаар улиран сонгогдсон байна. 2023 оны 5-р сард Түркийн Ерөнхийлөгчийн сонгууль хоёр үе шаттайгаар явагдсан. 2023 оны парламентын сонгуулийн Ерөнхийлөгчийн сонгуультай зэрэг 5-р сарын 14-нд мөн болсон. Ерөнхийлөгчийн сонгуулийн хоёр дахь шатны санал хураалт 5-р сарын 28-нд болсон. Эхний шатанд одоогийн Ерөнхийлөгч Эрдоан (49.52 % санал авч олонхын шаардлагатай 50% авч чадаагүй тул 5-р сарын 28-нд хоёрдугаар байр эзэлсэн Кемал Кылычдароглу (44.88%) хоёрын хооронд хоёр дахь шатны санал хураалт явагдсан. Сонгуулийн хоёр дахь шатанд Эрдоан 52.18 % санал авч ялалт байгуулжээ. Энэ удаагийн Ерөнхийлөгчийн сонгууль нь Турк улсад анх удаа хоёр шатны сонгууль болсоноороо онцлогтой. [[Ангилал:1954 онд төрсөн]] [[Ангилал:Туркийн ерөнхийлөгч]] [[Ангилал:Туркийн ерөнхий сайд]] by5u16z1hscg262sxdzsy7frd4mhcnc Кимура Аяако 0 125880 852354 844922 2026-04-05T23:51:38Z Avirmed Batsaikhan 53733 852354 wikitext text/x-wiki '''Кимура Аяако''' (1965 оны 3-р сарын 14-нд төрсөн) [[Япон]] улсын [[монголч эрдэмтэн]]. Кимура Аяако "''Монгол намайг хүн болгож байна хэмээн чин сэтгэлээс талархаж явдаг''<ref name=":0">{{Cite book |last=Кимура |first=Аяако |title=Баруунаас мандах наран |publisher=Монгол пресс |year=1996 |edition=1 |location=Улаанбаатар |pages=2 |language=Монгол}}</ref>" гэжээ. == Намтар == Эмч нарын гэр бүлд [[1965 он|1965]] оны [[3 сарын 14]]-нд буюу [[12 жилийн үлгэр|Могой]] жилд төржээ. 1987 онд эхийнхээ хамт [[Египет]] болон [[Европ]]<nowiki/>ын орнуудаар аялсан. Тэр жилдээ Токиогийн Гадаад хэлний их сургуулийн Монгол хэлний ангид элссэн. [[Монгол улс]]<nowiki/>ыг [[Монгол тэмээ|тэмээ]]<nowiki/>тэй газар гэж ирж байсан түүхтэй. Монголч эрдэмтэн Кимура Аяакогийн дуртай [[монгол хоол]]<nowiki/>ны нэг нь [[хуушуур]]. Түүнийг оюутан байхад монголчууд хуушуур хийж өгдөг байсны нэг нь зураач [[Цэндийн Монгол|Ц.Монгол]]<nowiki/>ын гэргий Д.Нарантуяа амралтын өдрүүдээр хуушуур хийж эргэдэг байжээ. === Зэрэг цол === [[Монгол]]<nowiki/>д 1987 онд анх “Жуулчин” компанийн шугамаар аялж ирж байсан.<ref>{{Cite web |title=Кимура Аяако: Залуу нас минь Монголд үлдсэн |url=http://baabar.mn/article/4925 |access-date=2024-06-25 |website=www.baabar.mn {{!}} Шилдэг нийтлэлчдийн клуб}}</ref> Токиогийн Гадаад хэлний их сургуулийн Монгол хэлний ангид элсэж орсон. Сургуулиа төгсгөөд, дахин 1989 оны 3 сард Засгийн газрын тэтгэлгээр суралцахаар Монголд ирж, [[Монгол Улсын Их Сургууль|МУИС]]-д аспирантур, докторантур төгсгөөд, эрдмийн зэрэг хамгаалсан. Монголд Шинжлэх ухааны академийн Түүхийн хүрээлэнд [[Базарын Ширэндэв]] багшийн удирдлага доор Шинжлэх Ухааны Докторын зэрэг хамгаалсан. Монголоос [[Япон]]<nowiki/>д буцаж ирээд [[Токио]]<nowiki/>гийн Их сургуулийн элсэлтийн шалгалтыг өгөөд бас Токиогийн их сургуульд докторантурт суралцаж Докторын зэрэг хамгаалсан. * 2011, 2017 онд Монгол судлалын хуралд оролцсон. Токиогийн Их Сургуульд [[монгол хэл]], [[Монголын Ардчилсан Нам|Монгол Улсын ардчиллын түүх]] зааж байна. == Бүтээл == * 1996 онд "[[Баруунаас мандах наран]]" ном гаргасан. Номын редактороор [[Гүндүүгийн Буянтогтох]] ажиллажээ. * 1997 онд "Баруунаас мандах наран: Уйгаржин бичгээр" гаргасан<ref>{{Cite web |title=МУИС-ийн номын сан |url=https://catalog.num.edu.mn/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=15968 |access-date=2024-06-25 |website=catalog.num.edu.mn}}</ref>. * 1997 онд "Монголын хүрээ цамыг бусад орны цамтай харьцуулан судалсан нь" Ph.D судалгааны бүтээл<ref>{{Cite book |last=Кимура |first=Аяако |url=https://search.nationallibrary.mn/Record/14867 |title=Монголын хүрээ цамыг бусад орны цамтай харьцуулан судалсан нь. |date=1997 }}{{Dead link|date=Арван хоёрдугаар сар 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * 2004 онд "Баруунаас мандах наран: Нэмж шинэчилсэн хэвлэл" гаргажээ<ref>{{Cite book |last=Аяако К |url=http://koha.pl.ub.gov.mn/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=5435 |title=Баруунаас мандах наран: Нэмж шинэчилсэн хэвлэл: Нэмж шинэчилсэн хэвлэл |date=2004 |publisher=Master Page |isbn=978-99929-1-201-0 |location=УБ |access-date=2024-06-25 |archive-date=2025-12-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251212212507/http://koha.pl.ub.gov.mn/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=5435 |url-status=dead }}</ref>. * 2008 онд "XX зууны сүүлийн арваад жилийн монголын нийгэм" ном гаргажээ<ref>{{Cite web |title=МУИС-ийн номын сан |url=https://catalog.num.edu.mn/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=92537 |access-date=2024-06-25 |website=catalog.num.edu.mn}}</ref>. Монголчуудад таниулсан гол бүтээл нь: "Баруунаас мандах наран" цуврал ном болоод "Тархины тураал" нийтлэл юм. == Цахим холбоос == * [https://news.zindaa.mn/228u Кимура Аяако: Монголчууд нүдэнд харагдах ашгаас өөр сонирхолгүй сонин хүмүүс] * [https://medium.com/@Enkhsaikhan_751/%D0%BA%D0%B8%D0%BC%D1%83%D1%80%D0%B0-%D0%B0%D1%8F%D0%B0%D0%BA%D0%BE-%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B8%D0%BD%D1%8B-%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B0%D0%BB-c57eead7c439 Кимура Аяако — Тархины тураал] * [https://www.youtube.com/watch?v=Ar9hIiX6950 Зочны цаг - Кимура Аяако /Монгол судлаач/] * [https://eagle.mn/r/26481 Кимура Аяако: Монгол судлал бол зөвхөн Монголын бус дэлхий нийтийн асуудал] * [https://www.youtube.com/watch?v=Ar9hIiX6950 Кимура Аяако: Тархины тураал] * [https://web.archive.org/web/20240625113205/https://www.unen.mn/a/81779 Кимура Аяако: Монгол хүний үгэнд битгий итгэ! Тэд бол нэгнийгээ үзэн ядагчид] * [https://www.24tsag.mn/a/140999 КИМУРА АЯАКО:МОНГОЛД САЙД, ДАРГА БОЛСНООС МАЛЧИН БОЛСОН НЬ ИЛҮҮ МУНДАГ] == Гавьяа шагнал == * [[1995 он|1995]] онд Монголын сэтгүүлчдийн холбооны нэрэмжит шагнал<ref name=":0" /> == Эх сурвалж == [[Ангилал:Монголч эрдэмтэн]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Сургуулийн хүн]] [[Ангилал:1965 онд төрсөн]] __FORCETOC__ __INDEX__ __NEWSECTIONLINK__ [[Ангилал:Амьд хүн]] <references /> [[Ангилал:Зохиолч]] [[Ангилал:Нийтлэлч]] gbbgrwuep7icukh1d3sua7j4wnq7n54 Шаравын Энхбаяр 0 133870 852393 851920 2026-04-06T04:47:05Z Zorigt 49 852393 wikitext text/x-wiki '''Шаравын Энхбаяр'''([[1950 он|1950 оны]] 5-р сарын 25-нд [[Булган аймаг|Булган]] [[Аймаг|аймгийн]] [[Орхон сум (Булган)|Орхон суманд]] төрсөн - [[2026 он|2026 оны]] [[3 сарын 22]]-нд [[Улаанбаатар]] хотод нас барсан) нь Монголын Зохиолчдын Эвлэлийн шагналт, хүүхдийн зохиолч. 1950 онд [[Булган аймаг|Булган]] аймгийн [[Орхон сум (Булган)|Орхон сум]]анд төрсөн. 1969 онд Цэцэрлэгийн багшийн сургууль төгсөж мэргэжлээрээ багш эрхлэгч, Хүүхдийн төлөө үндэсний төвд тус тус ажиллаж байсан. 2000 онд Ардын боловсролын тэргүүний ажилтан, 2002 онд “Баруундаа зүүндээ хоёр” бүтээлээрээ МЗЭ-ийн нэрэмжит шагнал, 2009 онд Монгол улсын Соёлын тэргүүний ажилтан цол хүртжээ. ==Бүтээлүүд== ===Хүүхдийн шүлгийн ном=== *“Оосортой од” /1979/ *“Лууванд дуртай жаал”/1985/ *“Галын уралдаан”/2000/ ===Үлгэрийн ном=== *“Тэнэмэл бяцхан хамардай” /1994/ *“Баруундай зүүндэй хоёр” /1999/ *“Салхин тийрэн” /2005/ ===Өгүүллэг=== *“Бид хоёр хамтын” /1996/ *“Бид ингэж амьдарна” /1997/ *“Халиуны зулзага хаана байна” /1998/ *“Тэр юу вэ?” /2001/ *“Миний тоглоом” /2003/ ===Тууж=== *“Мэддэгт мэргэн цоохор” /2002/ *“Орон дээрээ онцгой цэцэг” /2002/ *“Бор хурга модон сүүлтэй” /2002/ *“Өрхөн дээр өмбөө цөмбөө” /2002/ *“Хоохондой мэргэн” /2002/ *“Би чихрэн хүүхэд” /2003/ *“Сагсгархан” /2003/ *“Хурдан туулай” /2006/ *“Алман саран ээж” /2007/ ===Хүүхдийн=== *“Хоёр чих нь дэлдэгэс” /2010/ *“Миний сайн нөхөр” /2010/ *“Хүүхэд нас” /2011/ *“Миний эх орон” /2011/ ===Судалгааны ном=== “Самбуугийн Надмид” /2003/ {{DEFAULTSORT:Энхбаяр, Шаравын}} [[Ангилал:Монголын зохиолч]] [[Ангилал:Орхоны (Булган) хүн]] [[Ангилал:1950 онд төрсөн]] [[Ангилал:2026 онд өнгөрсөн]] ecph2l407jgd5cq0bc36e22ojwj3gpa Пунцагийн Жасрайн Засгийн газар 0 134649 852349 852055 2026-04-05T19:25:38Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 852349 wikitext text/x-wiki {{Засгийн газар|cabinet_name=П.Жасрайн Засгийн газар|jurisdiction=Монгол|flag=Flag of Mongolia (1992–2011).svg|cabinet_number=2|date_formed=1992 оны 7 сарын 21|incumbent=1992 оны 7 сарын 21 - 1996 оны 7 сарын 19|president=[[Пунсалмаагийн Очирбат]]|prime_minister=[[Пунцагийн Жасрай]]|total_number=18|predecessor=[[Дашийн Бямбасүрэнгийн Засгийн газар|Д.Бямбасүрэнгийн Засгийн газар]]|legislature_term=1 дэх [[Улсын Их Хурал]]|election=[[1992 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|1992 оны сонгууль]]|legislature_status=[[Монгол Ардын Нам|МАХН]]-ын олонх<br>70 / 76 (92.1%) {{Composition_bar/advanced |divisionname = |boxwidth = 126 |total = 76 |party1 = 70 |partycolor1 = {{party color|Монгол Ардын Нам}} }}|deputy_government_head=[[Чойжилсүрэнгийн Пүрэвдорж]]|image=|date_dissolved=1996 оны 7 сарын 19|successor=[[Мэндсайханы Энхсайханы Засгийн газар|М.Энхсайханы Засгийн газар]]|opposition_parties={{Unbulleted list | {{Color box|{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}|border=darkgray}} МҮАН{{efn|Монголын Үндэсний Ардчилсан Нам}} | {{Color box|#025ab4|border=darkgray}} [[Монголын Социал-Демократ Нам|МСДН]] }}|political_party={{Unbulleted list | {{Color box|{{party color|Монгол Ардын Нам}}|border=darkgray}} [[Монгол Ардын Нам|МАХН]] }}|members_number=15}}[[1992 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|1992 оны Улсын Их Хурлын сонгуульд]] [[МАХН]] олонхын санал авч, [[Пунцагийн Жасрай|Пунцагийн Жасрайг]] ерөнхий сайдаар томилж, 15 яамтай засгийн газрыг байгуулсан. [[1996 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|1996 оны сонгуульд]] Ардчилсан эвсэл ялалт байгуулж, [[Мэндсайханы Энхсайханы Засгийн газар|Мэндсайханы Энхсайханы Засгийн газарт]] албаа хүлээлгэн өгсөн. == Засгийн газар == {| class="wikitable" |+Яамдын сайд нар<ref>{{Cite web |url=https://eagle.mn/r/53202 |access-date=2024-05-17 |website=eagle.mn}}</ref> !Албан тушаал !Сайдын нэр !Ажилласан жил ! colspan="2" |'''Нам, эвсэл''' |- |[[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд]] |[[Пунцагийн Жасрай]] |1992 оны 7 сарын 21 - 1996 оны 7 сарын 19 | rowspan="19" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}"| | rowspan="19" |[[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам|МАХН]] |- |Шадар сайд |[[Чойжилсүрэнгийн Пүрэвдорж]] |1992-1996 |- | rowspan="2" |[[Монгол Улсын Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газар|Засгийн газрын хэрэг эрхлэх газрын дарга]] |[[Гомбын Цогтсайхан]] |1992-1993 |- |[[Самданы Банзрагч]] |1993-1996 |- |Байгаль, орчны сайд |[[Замбын Батжаргал]] |1992-1996 |- |Барилга, хот байгуулалтын сайд |[[Цэрэндашийн Дамиран]] |1992-1994 |- |[[Батлан хамгаалах яам (Монгол)|Батлан хамгаалахын сайд]] |[[Шагалын Жадамбаа]] | rowspan="13" |1992-1996 |- |[[Гадаад харилцааны яам (Монгол)|Гадаад харилцааны сайд]] |[[Цэрэнпилийн Гомбосүрэн]] |- |Зам, тээвэр, холбооны сайд |[[Раздакийн Сандалхан]] |- |Геологи, эрдэс баялгийн сайд |[[Доржийн Цогбаатар]] |- |[[Сангийн яам (Монгол)|Сангийн сайд]] |[[Далрайн Даваасамбуу]] |- |Соёлын сайд |[[Намбарын Энхбаяр]] |- |Түлш, эрчим хүчний сайд |[[Бямбын Жигжид]] |- |Худалдаа, үйлдвэрийн сайд |[[Цэвэгмидийн Цогт]] |- |Хууль зүйн сайд |[[Намсрайжавын Лувсанжав]] |- |Хүн ам зүйн бодлого, хөдөлмөрийн сайд |[[Эрдэнийн Гомбожав]] |- |Хүнс, хөдөө аж ахуйн сайд |[[Цэвээнжавын Өөлд]] |- |[[Боловсролын яам (Монгол)|Шинжлэх ухаан, боловсролын сайд]] |[[Надмидын Өлзийхутаг]]<ref>{{Cite web |title=БШУЯ |url=https://100.edu.mn/history.html |access-date=2024-05-17 |website=100.edu.mn }}{{Dead link|date=Дөрөвдүгээр сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |- |[[Эрүүл Мэндийн Яам (Монгол)|Эрүүл мэндийн сайд]] |[[Пагважавын Нямдаваа]] |} == Мөн үзэх == * [[Монгол Улсын Засгийн Газар]] == Тэмдэглэл == {{Notelist}} == Эшлэл == [[Ангилал:1992 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:1996 онд татан буугдсан]] [[Ангилал:Монголын засгийн газар]] penbtt7g890oeyg02j2tt7kt58kpwfz Монгол Улсын Зэвсэгт Хүчний Агаарын цэрэг 0 136559 852335 851061 2026-04-05T16:10:54Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 852335 wikitext text/x-wiki {{short description|Aerial warfare branch of Mongolia's military}} {{Инфобокс цэргийн нэгтгэл | unit_name = Монголын Агаарын цэрэг | native_name = {{lang|mn|Монгол Улсын Зэвсэгт Хүчний Агаарын цэрэг}} | image = Mongolian Armed forces - Air force emblem.svg | caption = Монголын Агаарын цэргийн сүлд<ref>{{Cite web|url=https://gsmaf.gov.mn/index.php?comp=post&id=1326|title=Монгол Улсын зэвсэгт хүчин}}</ref> | start_date = 1925 <br />1992 {{small|(Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын Агаарын цэргийн корпусыг орлож)}} | country = {{flag|Монгол}} | size = 1,500<ref name="IISS2023" /> | allegiance = | command_structure = {{Flagicon image|Mongolian Armed forces emblem.svg}} [[Монгол Улсын Зэвсэгт Хүчин]] | type = [[Агаарын цэргийн хүчин]] | role = [[Агаарын дайн]] | battles = {{unbulletedlist|[[Халхын голын дайн]]|[[Зөвлөлт–Японы хилийн мөргөлдөөнүүд]]|[[Манжуурт хийсэн Зөвлөлтийн цэргийн ажиллагаа|Зөвлөлтийн Манжуур руу хийсэн довтолгоо]]|[[Байтаг Богдын тулалдаан]]}} | commander1 = Хурандаа [[Төрөөгийн Ганбат]]<ref>{{Cite web|url=https://www.gsmaf.gov.mn/index.php?comp=post&id=725|title=Монгол Улсын зэвсэгт хүчин}}</ref> | commander1_label = Командлагч | commander2 = Бригадын генерал Б. Батбаяр<ref>{{Cite web|url=https://www.gsmaf.gov.mn/index.php?comp=post&id=724|title=Монгол Улсын зэвсэгт хүчин}}</ref> | commander2_label = Штабын дарга | notable_commanders = [[Мудирасын Зайсанов]]<ref>{{Cite web|url = https://kaznews.mn/zaisanov/|title = "Аз ұлттың – алып ұлы" Генерал Зайсанов Мүдәрісұлы|date = 2019-08-29}}{{Dead link|date=Дөрөвдүгээр сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://centrasia.org/person.php?st=1195920040|title = &#124; ЦентрАзия}}</ref> <!-- Insignia --> | identification_symbol = [[File:Flag of the Air Force of the Mongolian Armed Forces.svg|150px]] | identification_symbol_label = Далбаа | identification_symbol_2 = [[File:Combat banner of the Air force of the Mongolian Armed forces.svg|100px]] | identification_symbol_2_label = Дайны далбаа | identification_symbol_3 = [[File:Mongolian Air Force fin flash.svg|Soyombo yellow|50px]] | identification_symbol_3_label = Сэрвээний гэрэл<ref>{{Cite web|url=https://aviationsmilitaires.net/v3/kb/airforce/show/128/armee-de-lair-mongole|title=Armée de l'air mongole|first=Матье|last=GALLET|website=AviationsMilitaires.net}}</ref> | identification_symbol_4_label = | identification_symbol_4 = | aircraft_fighter = [[Су-30| Су-30SM]] | aircraft_trainer =[[МиГ-29|МиГ-29UB]] | aircraft_helicopter = [[Ми-17|Ми-171]] | aircraft_transport = [[Ан-26]] }} '''Монгол Улсын Зэвсэгт Хүчний Агаарын цэрэг''' ([[монгол бичиг]]:{{MongolUnicode|<big>ᠮᠤᠩᠭᠤᠯ ᠤᠯᠤᠰ ᠤᠨ<br>ᠵᠠᠪᠰᠡᠭᠲᠤ ᠬᠥᠴᠤᠨᠤ<br>ᠠᠭᠠᠷ ᠤᠨ ᠴᠡᠷᠡᠭ</big>}}) нь [[Монгол Улсын Зэвсэгт Хүчин|Монгол Улсын Зэвсэгт Хүчний]] агаарын орон зайг хамгаалах үүрэгтэй салбар. 1992 оноос Агаарын довтолгооноос хамгаалах хүчин, Нисэх хүчин гэх тусдаа салбар байсныг 2016 оны Батлан хамгаалахын салбарын багц хуулийн өөрчлөлтөөр [[Монгол Улсын Засгийн Газар|Монгол Улсын Засгийн Газрын]] 2016 оны 12 дугаар сарын 14-ний өдрийн 191 дүгээр тогтоолыг үндэслэн Батлан хамгаалахын сайдын 2016 оны 12 дугаар сарын 27-ны өдрийн Н/32 тоот тушаалаар "Зэвсэгт хүчний Агаарын цэрэг" байгуулагдсан.<ref>{{Cite web |title=МОНГОЛ УЛСЫН ЗЭВСЭГТ ХҮЧНИЙ ЖАНЖИН ШТАБ |url=https://gsmaf.gov.mn/atsk/cat/5 |access-date=2024-09-28 |website=gsmaf.gov.mn}}</ref> == Зэвсэглэл == {| class="wikitable mw-collapsible" |+Агаарын цэргийн зэвсэг, техник !Техник хэрэгсэл !Үйлдвэрлэсэн улс !Төрөл !Марк !Ашиглаж байгаа !Тайлбар |- ! colspan="5" |Сөнөөгч онгоц ! |- |[[МиГ-29]] |[[Орос]] |Сѳнѳѳгч |МиГ-29УБ |6 нэгж ашиглаж байгаа |- ! colspan="5" |Нисдэг тэрэг ! |- |[[Ми-8]] |[[Зөвлөлт Холбоот Улс]] |Тээврийн нисдэг тэрэг |Ми-8МТ/Т |11 |1 нисдэг тэрэг 2015 оны 12 сарын 24-ны шөнө сургуулилт хийх явцдаа осолдсон. |- |[[Ми-171]] |[[Орос]] |Тээврийн нисдэг тэрэг |Ми-171Е |2 | |- |[[Ми-24]] |[[Зөвлөлт Холбоот Улс]] |Байлдааны нисдэг тэрэг |Ми-24В/Д |11 (9-ийг урт хугацааны хадгалалтанд, 2-ийг тогтмол ашигладаг) | |- ! colspan="5" |Зенитийн төхөөрөмж (нийт 150 ширхэг) ! |- |[[61-К]] |[[Зөвлөлт Холбоот Улс]] |37-мм автомат зенитийн их буу |61-К |Тодорхойгүй | |- |[[С-60]] |[[Зөвлөлт Холбоот Улс]] |57-мм зенитийн их буу |С-60 |Тодорхойгүй | |- |[[ЗПУ-4]] |[[Зөвлөлт Холбоот Улс]] |14.5-мм зенитийн пулемёт |ЗПУ-4 |Тодорхойгүй | |- |[[ЗУ-23-2]] |[[Зөвлөлт Холбоот Улс]] |23-мм зенитийн төхөөрөмж |ЗУ-23-2 |Тодорхойгүй | |- |[[ЗСУ-23-4 Шилка]] |[[Орос]] |23-мм өөрөө явагч зенитийн төхөөрөмж |ЗСУ-23-4 |Тодорхойгүй |20 хүртэлх тооны |- ! colspan="5" |Агаарын довтолгооноос хамгаалах пуужин ! |- |[[Стрела-1]] |[[Зөвлөлт Холбоот Улс]] |Нам өндрийн aгаарын довтолгооноос хамгаалах зенит-пуужингийн цогцолбор |Стрела-1 |Тодорхойгүй |20 хүртэлх тооны |- |[[Стрела-2]] |[[Зөвлөлт Холбоот Улс]] |Нам өндрийн aгаарын довтолгооноос хамгаалах зөөврийн зенит-пуужингийн цогцолбор |Стрела-2 |250 | |- |'''[[Игла]]''' |[[Зөвлөлт Холбоот Улс]] |Нам өндрийн aгаарын довтолгооноос хамгаалах зөөврийн зенит-пуужингийн цогцолбор |Игла |Тодорхойгүй | |- |'''[[С-75]]''' |[[Зөвлөлт Холбоот Улс]] |Өндрийн агаарын довтолгооноос хамгаалах зенит-пуужингийн цогцолбор |С-75 |1 батарей |24 пуужин |- |'''[[С-125]]''' |[[Орос]] |Нам болон дунд өндрийн агаарын довтолгооноос хамгаалах зенит-пуужингийн цогцолбор |Печора-2М |2 ширхэг хөөргөх төхөөрөмж бүхий 1 батарей |ОХУ - аас МУ-д тусламжаар өгсөн |} == Эшлэл == <references /> [[Ангилал:Зэвсэгт хүчин]] [[Ангилал:Зэвсэгт хүчин цэргийн төрлөөр]] jn3jdon6rhxwzrp5u8r437pkopfb2vn Дөрвөд Монгол өөртөө засах хошуу 0 137003 852390 794195 2026-04-06T04:43:59Z 唐吉訶德的侍從 5036 852390 wikitext text/x-wiki {{Distinguish|Дөрвөд хошуу}} [[Файл:ChinaDaqingDorbod.png|thumb|Цагаан нь Дачин хот, Улаан нь Дөрвөд хошуу]] '''Дөрвөд Монгол өөртөө засах хошуу''' ([[Монгол бичиг|монгол]]: {{MongolUnicode|ᠳᠥᠷᠪᠡᠳ<br>ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ<br>ᠥᠪᠡᠷᠲᠡᠭᠡᠨ<br>ᠵᠠᠰᠠᠬᠤ<br>ᠬᠤᠱᠢᠭᠤ}}; [[Хятад үсэг|хятад]]: 杜尔伯特蒙古族自治县, [[пиньинь]]: Dù ěr bó tè ménggǔ zú zìzhìxiàn) нь [[Хятад улс|Хятад улсын]] [[Хармөрөн муж|Хармөрөн мужийн]] Дачин хотод харьяалагддаг [[Монгол үндэстэн|Монгол үндэстэний]] [[Өөртөө засах хошуу|өөртөө засах эрхтэй хошуу]] юм. == Түүхийн тойм == [[Хавт Хасар|Хавт Хасарын]] 15 дахь үеийн ач Будадара Зоргол ноёны хөвгүүн [[Айнаха сэцэн цөхүр|Айнаха сэцэн цөхүрийн]] үед харьяат отогоо '''"Дөрвөд"''' гэж нэрлэж, түүний хүү Адууч дархан ноён 1624 онд [[Чин улс|Чин улсад]] дагаар орж зүтгэсээр 1648 онд [[засаг ноён]], үе улиран залгамжлах [[Бэйс|хошууны бэйс]] хэргэмээр шагнуулж, [[Жиримийн чуулган|Жиримийн чуулганд]] харьяалагдав. 19-р зууны сүүл, 20-р зууны эхээр тус хошууг [[Хармөрөн муж|Хармөрөн мужийн]] харьяанд шилжүүлэн, хятад иргэн олноор суурьшуулсан. 1956 оны 12 сарын 5-наас эхлэн Дөрвөд Монгол өөртөө засах хошуу болгон, Хармөрөн мужийн харьяанд үлдээсэн. {| class="wikitable" |+ Засаг ноёдын үе залгамжлал<ref>{{Cite web |title=清史稿/卷209 - 维基文库，自由的图书馆 |url=https://zh.wikisource.org/wiki/%E6%B8%85%E5%8F%B2%E7%A8%BF/%E5%8D%B7209 |access-date=2026-04-06 |website=zh.wikisource.org |language=zh}}</ref> |- ! Нэр !! Цол !! Бүрэн эрхийн хугацаа !! Тайлбар |- | Сэрэн || Засаг, хошууны бэйс || 1648-1669 || |- | Норов || Засаг, хошууны бэйс || 1670-1671 || |- | Шажин || Засаг, хошууны бэйс || 1671-1719 || |- | Бат || Засаг, хошууны бэйс || 1719-1729 || |- | Байнжур || Засаг, хошууны бэйс || 1729-1739 || |- | Сэвдэндонров || Засаг, хошууны бэйс || 1739-1743 || |- | Данжуур || Засаг, хошууны бэйс || 1744-1754 || |- | Намжилдорж || Засаг, хошууны бэйс || 1754-1759 || |- | Лувсан || Засаг, хошууны бэйс || 1759-1765 || |- | Боди || Засаг, хошууны бэйс || 1765-1790 || |- | Баянбилиг || Засаг, хошууны бэйс || 1790-1792 || |- | Radnabal || Засаг, хошууны бэйс || 1792-1810 || |- | Очирхуягт || Засаг, хошууны бэйс || 1810-1847 || |- | Гүнгэцогдан || Засаг, хошууны бэйс || 1847-1870 || |- | Гэлэгбалжир || Засаг, хошууны бэйс || 1870-1871 || |- | Рашпунцаг || Засаг, хошууны бэйс || 1870-1897 || |- | 什哷布勞丕勒 || Засаг, хошууны бэйс || 1900-1916 || |- |} == ᠍Нутгийн хуваарь == Дөрвөд хошуу нь 5 хот, 6 шянаас бүрдэнэ. {| class="wikitable" !Нэр !Монгол бичиг !Хятад ханз !Пиньинь галиг !Засаг захиргааны код |- ! colspan="5" |Хот балгас |- |Дөрвөд балгас (Тайкан) |{{MongolUnicode|ᠳᠥᠷᠪᠡᠳ<br>ᠪᠠᠯᠭᠠᠰᠤ<br>(ᠲᠠᠢ ᠺᠠᠩ<br>ᠪᠠᠯᠭᠠᠰᠤ)}} |杜尔伯特镇 (泰康镇) |''Dù'ěrbótè Zhèn'' ''(Tàikāng Zhèn)'' |230624100 |- |Хожуул дөхөм балгас |{{MongolUnicode|ᠬᠣᠵᠤᠤᠯ ᠲᠥᠬᠥᠮ<br>ᠪᠠᠯᠭᠠᠰᠤ}} |胡吉吐莫镇 |''Hújítǔmò Zhèn'' |230624101 |- |Яньтунтүнь балгас |{{MongolUnicode|ᠶᠠᠨ ᠲᠦᠩ ᠲᠦᠨ<br>ᠪᠠᠯᠭᠠᠰᠤ}} |烟筒屯镇 |''Yāntǒngtún Zhèn'' |230624102 |- |Талын хиаг балгас |{{MongolUnicode|ᠲᠠᠯ᠎ᠠ ᠶᠢᠨ<br>ᠬᠢᠶᠠᠭ<br>ᠪᠠᠯᠭᠠᠰᠤ}} |他拉哈镇 |''Tālāhā Zhèn'' |230624103 |- |Ляньхуаньху балгас |{{MongolUnicode|ᠯᠢᠶᠠᠨ ᠬᠤᠸᠠᠨ<br>ᠬᠤ<br>ᠪᠠᠯᠭᠠᠰᠤ}} |连环湖镇 |''Liánhuánhú Zhèn'' |230624104 |- ! colspan="5" |Шян |- |Ишинь шян |{{MongolUnicode|ᠢ ᠰᠢᠨ<br>ᠰᠢᠶᠠᠩ}} |一心乡 |''Yīxīn Xiāng'' |230624200 |- |Хэрстэй шян |{{MongolUnicode|ᠬᠡᠷᠡᠰᠦᠲᠠᠢ<br>ᠰᠢᠶᠠᠩ}} |克尔台乡 |''Kè'ěrtái Xiāng'' |230624201 |- |Оройн шивээ шян |{{MongolUnicode|ᠣᠷᠣᠢ ᠶᠢᠨ<br>ᠰᠢᠪᠡᠭᠡ<br>ᠰᠢᠶᠠᠩ}} |敖林西伯乡 |''Áolínxībó Xiāng'' |230624203 |- |Баянцагаан шян |{{MongolUnicode|ᠪᠠᠶ᠋ᠠᠨᠴᠠᠭᠠᠨ<br>ᠰᠢᠶᠠᠩ}} |巴彦查干乡 |''Bāyànchágān Xiāng'' |230624204 |- |Дунд шинэ айл шян |{{MongolUnicode|ᠳᠤᠮᠳᠠ<br>ᠰᠢᠨ᠎ᠡ<br>ᠠᠢᠯ<br>ᠰᠢᠶᠠᠩ}} |腰新乡 |''Yāoxīn Xiāng'' |230624205 |- |Зянвань шян |{{MongolUnicode|ᠵᠢᠶᠠᠩ<br>ᠸᠠᠨ<br>ᠰᠢᠶᠠᠩ}} |江湾乡 |''Jiāngwān Xiāng'' |230624206 |} == Зүүлт == {{reflist}} == Холбоотой хуудас == * [[Жиримийн чуулган]] [[Ангилал:Хятадын хошуу ба тойрог]] [[Ангилал:Монгол овог аймаг]] [[Ангилал:Хармөрөний суурин]] mxp99h37fbpijdo51q186wwpa5irlxn 852394 852390 2026-04-06T04:47:46Z 唐吉訶德的侍從 5036 852394 wikitext text/x-wiki {{Distinguish|Дөрвөд хошуу}} [[Файл:ChinaDaqingDorbod.png|thumb|Цагаан нь Дачин хот, Улаан нь Дөрвөд хошуу]] '''Дөрвөд Монгол өөртөө засах хошуу''' ([[Монгол бичиг|монгол]]: {{MongolUnicode|ᠳᠥᠷᠪᠡᠳ<br>ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ<br>ᠥᠪᠡᠷᠲᠡᠭᠡᠨ<br>ᠵᠠᠰᠠᠬᠤ<br>ᠬᠤᠱᠢᠭᠤ}}; [[Хятад үсэг|хятад]]: 杜尔伯特蒙古族自治县, [[пиньинь]]: Dù ěr bó tè ménggǔ zú zìzhìxiàn) нь [[Хятад улс|Хятад улсын]] [[Хармөрөн муж|Хармөрөн мужийн]] Дачин хотод харьяалагддаг [[Монгол үндэстэн|Монгол үндэстэний]] [[Өөртөө засах хошуу|өөртөө засах эрхтэй хошуу]] юм. == Түүхийн тойм == [[Хавт Хасар|Хавт Хасарын]] 15 дахь үеийн ач Будадара Зоргол ноёны хөвгүүн [[Айнаха сэцэн цөхүр|Айнаха сэцэн цөхүрийн]] үед харьяат отогоо '''"Дөрвөд"''' гэж нэрлэж, түүний хүү Адууч дархан ноён 1624 онд [[Чин улс|Чин улсад]] дагаар орж зүтгэсээр 1648 онд [[засаг ноён]], үе улиран залгамжлах [[Бэйс|хошууны бэйс]] хэргэмээр шагнуулж, [[Жиримийн чуулган|Жиримийн чуулганд]] харьяалагдав. 19-р зууны сүүл, 20-р зууны эхээр тус хошууг [[Хармөрөн муж|Хармөрөн мужийн]] харьяанд шилжүүлэн, хятад иргэн олноор суурьшуулсан. 1956 оны 12 сарын 5-наас эхлэн Дөрвөд Монгол өөртөө засах хошуу болгон, Хармөрөн мужийн харьяанд үлдээсэн. {| class="wikitable" |+ Засаг ноёдын үе залгамжлал<ref>{{Cite web |title=清史稿/卷209 - 维基文库，自由的图书馆 |url=https://zh.wikisource.org/wiki/%E6%B8%85%E5%8F%B2%E7%A8%BF/%E5%8D%B7209 |access-date=2026-04-06 |website=zh.wikisource.org |language=zh}}</ref> |- ! Нэр !! Цол !! Бүрэн эрхийн хугацаа !! Тайлбар |- | Сэрэн || Засаг, хошууны бэйс || 1648-1669 || |- | Норов || Засаг, хошууны бэйс || 1670-1671 || |- | Шажин || Засаг, хошууны бэйс || 1671-1719 || |- | Бат || Засаг, хошууны бэйс || 1719-1729 || |- | Байнжур || Засаг, хошууны бэйс || 1729-1739 || |- | Сэвдэндонров || Засаг, хошууны бэйс || 1739-1743 || |- | Данжуур || Засаг, хошууны бэйс || 1744-1754 || |- | Намжилдорж || Засаг, хошууны бэйс || 1754-1759 || |- | Лувсан || Засаг, хошууны бэйс || 1759-1765 || |- | Боди || Засаг, хошууны бэйс || 1765-1790 || |- | Баянбилиг || Засаг, хошууны бэйс || 1790-1792 || |- | Radnabal || Засаг, хошууны бэйс || 1792-1810 || |- | Очирхуягт || Засаг, хошууны бэйс || 1810-1847 || |- | Гүнгэцогдан || Засаг, хошууны бэйс || 1847-1870 || |- | Гэлэгбалжир || Засаг, хошууны бэйс || 1870-1871 || |- | Рашпунцаг || Засаг, хошууны бэйс || 1870-1897 || |- | Sirabrampil || Засаг, хошууны бэйс || 1900-1916 || |- |} == ᠍Нутгийн хуваарь == Дөрвөд хошуу нь 5 хот, 6 шянаас бүрдэнэ. {| class="wikitable" !Нэр !Монгол бичиг !Хятад ханз !Пиньинь галиг !Засаг захиргааны код |- ! colspan="5" |Хот балгас |- |Дөрвөд балгас (Тайкан) |{{MongolUnicode|ᠳᠥᠷᠪᠡᠳ<br>ᠪᠠᠯᠭᠠᠰᠤ<br>(ᠲᠠᠢ ᠺᠠᠩ<br>ᠪᠠᠯᠭᠠᠰᠤ)}} |杜尔伯特镇 (泰康镇) |''Dù'ěrbótè Zhèn'' ''(Tàikāng Zhèn)'' |230624100 |- |Хожуул дөхөм балгас |{{MongolUnicode|ᠬᠣᠵᠤᠤᠯ ᠲᠥᠬᠥᠮ<br>ᠪᠠᠯᠭᠠᠰᠤ}} |胡吉吐莫镇 |''Hújítǔmò Zhèn'' |230624101 |- |Яньтунтүнь балгас |{{MongolUnicode|ᠶᠠᠨ ᠲᠦᠩ ᠲᠦᠨ<br>ᠪᠠᠯᠭᠠᠰᠤ}} |烟筒屯镇 |''Yāntǒngtún Zhèn'' |230624102 |- |Талын хиаг балгас |{{MongolUnicode|ᠲᠠᠯ᠎ᠠ ᠶᠢᠨ<br>ᠬᠢᠶᠠᠭ<br>ᠪᠠᠯᠭᠠᠰᠤ}} |他拉哈镇 |''Tālāhā Zhèn'' |230624103 |- |Ляньхуаньху балгас |{{MongolUnicode|ᠯᠢᠶᠠᠨ ᠬᠤᠸᠠᠨ<br>ᠬᠤ<br>ᠪᠠᠯᠭᠠᠰᠤ}} |连环湖镇 |''Liánhuánhú Zhèn'' |230624104 |- ! colspan="5" |Шян |- |Ишинь шян |{{MongolUnicode|ᠢ ᠰᠢᠨ<br>ᠰᠢᠶᠠᠩ}} |一心乡 |''Yīxīn Xiāng'' |230624200 |- |Хэрстэй шян |{{MongolUnicode|ᠬᠡᠷᠡᠰᠦᠲᠠᠢ<br>ᠰᠢᠶᠠᠩ}} |克尔台乡 |''Kè'ěrtái Xiāng'' |230624201 |- |Оройн шивээ шян |{{MongolUnicode|ᠣᠷᠣᠢ ᠶᠢᠨ<br>ᠰᠢᠪᠡᠭᠡ<br>ᠰᠢᠶᠠᠩ}} |敖林西伯乡 |''Áolínxībó Xiāng'' |230624203 |- |Баянцагаан шян |{{MongolUnicode|ᠪᠠᠶ᠋ᠠᠨᠴᠠᠭᠠᠨ<br>ᠰᠢᠶᠠᠩ}} |巴彦查干乡 |''Bāyànchágān Xiāng'' |230624204 |- |Дунд шинэ айл шян |{{MongolUnicode|ᠳᠤᠮᠳᠠ<br>ᠰᠢᠨ᠎ᠡ<br>ᠠᠢᠯ<br>ᠰᠢᠶᠠᠩ}} |腰新乡 |''Yāoxīn Xiāng'' |230624205 |- |Зянвань шян |{{MongolUnicode|ᠵᠢᠶᠠᠩ<br>ᠸᠠᠨ<br>ᠰᠢᠶᠠᠩ}} |江湾乡 |''Jiāngwān Xiāng'' |230624206 |} == Зүүлт == {{reflist}} == Холбоотой хуудас == * [[Жиримийн чуулган]] [[Ангилал:Хятадын хошуу ба тойрог]] [[Ангилал:Монгол овог аймаг]] [[Ангилал:Хармөрөний суурин]] 5pkxtjhgiavyfjokka5ujt6x37jrnix 852397 852394 2026-04-06T04:51:01Z 唐吉訶德的侍從 5036 852397 wikitext text/x-wiki {{Distinguish|Дөрвөд хошуу}} [[Файл:ChinaDaqingDorbod.png|thumb|Цагаан нь Дачин хот, Улаан нь Дөрвөд хошуу]] '''Дөрвөд Монгол өөртөө засах хошуу''' ([[Монгол бичиг|монгол]]: {{MongolUnicode|ᠳᠥᠷᠪᠡᠳ<br>ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ<br>ᠥᠪᠡᠷᠲᠡᠭᠡᠨ<br>ᠵᠠᠰᠠᠬᠤ<br>ᠬᠤᠱᠢᠭᠤ}}; [[Хятад үсэг|хятад]]: 杜尔伯特蒙古族自治县, [[пиньинь]]: Dù ěr bó tè ménggǔ zú zìzhìxiàn) нь [[Хятад улс|Хятад улсын]] [[Хармөрөн муж|Хармөрөн мужийн]] Дачин хотод харьяалагддаг [[Монгол үндэстэн|Монгол үндэстэний]] [[Өөртөө засах хошуу|өөртөө засах эрхтэй хошуу]] юм. == Түүхийн тойм == [[Хавт Хасар|Хавт Хасарын]] 15 дахь үеийн ач Будадара Зоргол ноёны хөвгүүн [[Айнаха сэцэн цөхүр|Айнаха сэцэн цөхүрийн]] үед харьяат отогоо '''"Дөрвөд"''' гэж нэрлэж, түүний хүү Адууч дархан ноён 1624 онд [[Чин улс|Чин улсад]] дагаар орж зүтгэсээр 1648 онд [[засаг ноён]], үе улиран залгамжлах [[Бэйс|хошууны бэйс]] хэргэмээр шагнуулж, [[Жиримийн чуулган|Жиримийн чуулганд]] харьяалагдав. 19-р зууны сүүл, 20-р зууны эхээр тус хошууг [[Хармөрөн муж|Хармөрөн мужийн]] харьяанд шилжүүлэн, хятад иргэн олноор суурьшуулсан. 1956 оны 12 сарын 5-наас эхлэн Дөрвөд Монгол өөртөө засах хошуу болгон, Хармөрөн мужийн харьяанд үлдээсэн. {| class="wikitable" |+ Дөрвөд хошууны засаг ноёдын үе залгамжлал<ref>{{Cite web |title=清史稿/卷209 - 维基文库，自由的图书馆 |url=https://zh.wikisource.org/wiki/%E6%B8%85%E5%8F%B2%E7%A8%BF/%E5%8D%B7209 |access-date=2026-04-06 |website=zh.wikisource.org |language=zh}}</ref> |- ! Нэр !! Цол !! Бүрэн эрхийн хугацаа !! Тайлбар |- | Сэрэн || Засаг, хошууны бэйс || 1648-1669 || |- | Норов || Засаг, хошууны бэйс || 1670-1671 || |- | Шажин || Засаг, хошууны бэйс || 1671-1719 || |- | Бат || Засаг, хошууны бэйс || 1719-1729 || |- | Байнжур || Засаг, хошууны бэйс || 1729-1739 || |- | Сэвдэндонров || Засаг, хошууны бэйс || 1739-1743 || |- | Данжуур || Засаг, хошууны бэйс || 1744-1754 || |- | Намжилдорж || Засаг, хошууны бэйс || 1754-1759 || |- | Лувсан || Засаг, хошууны бэйс || 1759-1765 || |- | Боди || Засаг, хошууны бэйс || 1765-1790 || |- | Баянбилиг || Засаг, хошууны бэйс || 1790-1792 || |- | Radnabal || Засаг, хошууны бэйс || 1792-1810 || |- | Очирхуягт || Засаг, хошууны бэйс || 1810-1847 || |- | Гүнгэцогдан || Засаг, хошууны бэйс || 1847-1870 || |- | Гэлэгбалжир || Засаг, хошууны бэйс || 1870-1871 || |- | Рашпунцаг || Засаг, хошууны бэйс || 1870-1897 || |- | Sirabrampil || Засаг, хошууны бэйс || 1900-1916 || |- |} == ᠍Нутгийн хуваарь == Дөрвөд хошуу нь 5 хот, 6 шянаас бүрдэнэ. {| class="wikitable" !Нэр !Монгол бичиг !Хятад ханз !Пиньинь галиг !Засаг захиргааны код |- ! colspan="5" |Хот балгас |- |Дөрвөд балгас (Тайкан) |{{MongolUnicode|ᠳᠥᠷᠪᠡᠳ<br>ᠪᠠᠯᠭᠠᠰᠤ<br>(ᠲᠠᠢ ᠺᠠᠩ<br>ᠪᠠᠯᠭᠠᠰᠤ)}} |杜尔伯特镇 (泰康镇) |''Dù'ěrbótè Zhèn'' ''(Tàikāng Zhèn)'' |230624100 |- |Хожуул дөхөм балгас |{{MongolUnicode|ᠬᠣᠵᠤᠤᠯ ᠲᠥᠬᠥᠮ<br>ᠪᠠᠯᠭᠠᠰᠤ}} |胡吉吐莫镇 |''Hújítǔmò Zhèn'' |230624101 |- |Яньтунтүнь балгас |{{MongolUnicode|ᠶᠠᠨ ᠲᠦᠩ ᠲᠦᠨ<br>ᠪᠠᠯᠭᠠᠰᠤ}} |烟筒屯镇 |''Yāntǒngtún Zhèn'' |230624102 |- |Талын хиаг балгас |{{MongolUnicode|ᠲᠠᠯ᠎ᠠ ᠶᠢᠨ<br>ᠬᠢᠶᠠᠭ<br>ᠪᠠᠯᠭᠠᠰᠤ}} |他拉哈镇 |''Tālāhā Zhèn'' |230624103 |- |Ляньхуаньху балгас |{{MongolUnicode|ᠯᠢᠶᠠᠨ ᠬᠤᠸᠠᠨ<br>ᠬᠤ<br>ᠪᠠᠯᠭᠠᠰᠤ}} |连环湖镇 |''Liánhuánhú Zhèn'' |230624104 |- ! colspan="5" |Шян |- |Ишинь шян |{{MongolUnicode|ᠢ ᠰᠢᠨ<br>ᠰᠢᠶᠠᠩ}} |一心乡 |''Yīxīn Xiāng'' |230624200 |- |Хэрстэй шян |{{MongolUnicode|ᠬᠡᠷᠡᠰᠦᠲᠠᠢ<br>ᠰᠢᠶᠠᠩ}} |克尔台乡 |''Kè'ěrtái Xiāng'' |230624201 |- |Оройн шивээ шян |{{MongolUnicode|ᠣᠷᠣᠢ ᠶᠢᠨ<br>ᠰᠢᠪᠡᠭᠡ<br>ᠰᠢᠶᠠᠩ}} |敖林西伯乡 |''Áolínxībó Xiāng'' |230624203 |- |Баянцагаан шян |{{MongolUnicode|ᠪᠠᠶ᠋ᠠᠨᠴᠠᠭᠠᠨ<br>ᠰᠢᠶᠠᠩ}} |巴彦查干乡 |''Bāyànchágān Xiāng'' |230624204 |- |Дунд шинэ айл шян |{{MongolUnicode|ᠳᠤᠮᠳᠠ<br>ᠰᠢᠨ᠎ᠡ<br>ᠠᠢᠯ<br>ᠰᠢᠶᠠᠩ}} |腰新乡 |''Yāoxīn Xiāng'' |230624205 |- |Зянвань шян |{{MongolUnicode|ᠵᠢᠶᠠᠩ<br>ᠸᠠᠨ<br>ᠰᠢᠶᠠᠩ}} |江湾乡 |''Jiāngwān Xiāng'' |230624206 |} == Зүүлт == {{reflist}} == Холбоотой хуудас == * [[Жиримийн чуулган]] [[Ангилал:Хятадын хошуу ба тойрог]] [[Ангилал:Монгол овог аймаг]] [[Ангилал:Хармөрөний суурин]] 3hi5b1egm4vwxnsiykwlpsswpacyrwr Хэрэглэгч:Anlztrk/conversion.js 2 138760 852451 842486 2026-04-06T09:26:04Z Anlztrk 17851 852451 javascript text/javascript function cyrlat(input) { let car = input.normalize('NFC') .replace(/Ъ(А|Б|В|Г|Д|Е|Ё|Ж|З|И|Й|К|Л|М|Н|О|Ө|П|Р|С|Т|У|Ү|Ф|Х|Ц|Ч|Ш|Щ|Ъ|Ы|Ь|Э|Ю|Я|а|б|в|г|д|е|ё|ж|з|и|й|к|л|м|н|о|ө|п|р|с|т|у|ү|ф|х|ц|ч|ш|щ|ъ|ы|ь|э|ю|я)/g, "\u2019$1") .replace(/ъ(а|б|в|г|д|е|ё|ж|з|и|й|к|л|м|н|о|ө|п|р|с|т|у|ү|ф|х|ц|ч|ш|щ|ъ|ы|ь|э|ю|я)/g, "\u2019$1") .replace(/еө/g, "ьөө") .replace(/Еө/g, "Ьөө") .replace(/ЕӨ/g, "ЬӨӨ") .replace(/юү/g, "ьүү̇") .replace(/Юү/g, "Ьүү̇") .replace(/ЮҮ/g, "ЬҮҮ̇") .replace(/(\p{Uppercase})(\p{Uppercase}) Я/ug, "$1$2 ЬА") .replace(/(\p{Uppercase})Я/ug, "$1ЬА") .replace(/Я (\p{Uppercase})(\p{Uppercase})/ug, "ЬА $1$2") .replace(/Я(\p{Uppercase})/ug, "ЬА$1") .replace(/Я/g, "Ьа") .replace(/я/g, "ьа") .replace(/(\p{Uppercase})(\p{Uppercase}) Е/ug, "$1$2 ЬЭ") .replace(/(\p{Uppercase})Е/ug, "$1ЬЭ") .replace(/Е (\p{Uppercase})(\p{Uppercase})/ug, "ЬЭ $1$2") .replace(/Е(\p{Uppercase})/ug, "ЬЭ$1") .replace(/Е/g, "Ьэ") .replace(/е/g, "ьэ") .replace(/(\p{Uppercase})(\p{Uppercase}) Ё/ug, "$1$2 ЬО") .replace(/(\p{Uppercase})Ё/ug, "$1ЬО") .replace(/Ё (\p{Uppercase})(\p{Uppercase})/ug, "ЬО $1$2") .replace(/Ё(\p{Uppercase})/ug, "ЬО$1") .replace(/Ё/g, "Ьо") .replace(/ё/g, "ьо") .replace(/(\p{Uppercase})(\p{Uppercase}) Ю/ug, "$1$2 ЬУ") .replace(/(\p{Uppercase})Ю/ug, "$1ЬУ") .replace(/Ю (\p{Uppercase})(\p{Uppercase})/ug, "ЬУ $1$2") .replace(/Ю(\p{Uppercase})/ug, "ЬУ$1") .replace(/Ю/g, "Ьу") .replace(/ю/g, "ьу") .replace(/ьь(а|э|ы|и|о|ө|у|ү)/g, "йи$1") .replace(/Ьь(а|э|ы|и|о|ө|у|ү)/g, "Йи$1") .replace(/ЬЬ(А|Э|Ы|И|О|Ө|У|Ү)/g, "ЙИ$1") .replace(/(Ъ|ъ)ь(а|э|ы|и|о|ө|у|ү)/g, "и$2") .replace(/ЪЬ(А|Э|Ы|И|О|Ө|У|Ү)/g, "И$1") .replace(/(?<!(Б|В|Г|Д|Ж|З|К|Л|М|Н|П|Р|С|Т|Ф|Х|Ц|Ч|Ш|Щ))Ь(А|Э|Ы|И|О|Ө|У|Ү|а|э|ы|и|о|ө|у|ү)/g, "Й$2") .replace(/(?<!(Б|В|Г|Д|Ж|З|К|Л|М|Н|П|Р|С|Т|Ф|Х|Ц|Ч|Ш|Щ|б|в|г|д|ж|з|к|л|м|н|п|р|с|т|ф|х|ц|ч|ш|щ))ь(а|э|ы|и|о|ө|у|ү)/g, "й$2") .replace(/(А|Э|Ы|И|О|Ө|У|Ү)Й(?!(А|Э|Ы|И|О|Ө|У|Ү|а|э|ы|и|о|ө|у|ү))/g, "$1И$2") .replace(/(А|Э|Ы|И|О|Ө|У|Ү|а|э|ы|и|о|ө|у|ү)й(?!(а|э|ы|и|о|ө|у|ү))/g, "$1и$2") .replace(/[Ьь](а|э|о|у)/g, "$1\u0301") .replace(/[Ь](А|Э|О|У)/g, "$1\u0301") .replace(/а/g, "a") .replace(/б/g, "b") .replace(/в/g, "v") .replace(/г/g, "g") .replace(/д/g, "d") .replace(/ж/g, "j") .replace(/з/g, "z") .replace(/и/g, "i") .replace(/й/g, "y") .replace(/к/g, "k") .replace(/л/g, "l") .replace(/м/g, "m") .replace(/н/g, "n") .replace(/о/g, "o") .replace(/ө/g, "ọ") .replace(/п/g, "p") .replace(/р/g, "r") .replace(/с/g, "s") .replace(/т/g, "t") .replace(/у/g, "u") .replace(/ү/g, "ụ") .replace(/ф/g, "f") .replace(/х/g, "h") .replace(/ц/g, "c") .replace(/ч/g, "č") .replace(/ш/g, "š") .replace(/щ/g, "ś") .replace(/ы/g, "ị") .replace(/ь/g, "y") .replace(/э/g, "e") .replace(/А/g, "A") .replace(/Б/g, "B") .replace(/В/g, "V") .replace(/Г/g, "G") .replace(/Д/g, "D") .replace(/Ж/g, "J") .replace(/З/g, "Z") .replace(/И/g, "I") .replace(/Й/g, "Y") .replace(/К/g, "K") .replace(/Л/g, "L") .replace(/М/g, "M") .replace(/Н/g, "N") .replace(/О/g, "O") .replace(/Ө/g, "Ọ") .replace(/П/g, "P") .replace(/Р/g, "R") .replace(/С/g, "S") .replace(/Т/g, "T") .replace(/У/g, "U") .replace(/Ү/g, "Ụ") .replace(/Ф/g, "F") .replace(/Х/g, "H") .replace(/Ц/g, "C") .replace(/Ч/g, "Č") .replace(/Ш/g, "Š") .replace(/Щ/g, "Ś") .replace(/Ы/g, "Ị") .replace(/Ь/g, "Y") .replace(/Э/g, "E") .replace(/(Ъ|ъ)/g, "") .replace(/\u2039/g, "\u2018") .replace(/\u203a/g, "\u2019") .replace(/\u00ab/g, "\u201c") .replace(/\u00bb/g, "\u201d") .normalize('NFC'); return car; } function convertText(node) { if (node.nodeType === Node.TEXT_NODE) { node.nodeValue = cyrlat(node.nodeValue); } else if (node.nodeType === Node.ELEMENT_NODE && node.tagName !== "SCRIPT" && node.tagName !== "STYLE") { node.childNodes.forEach(convertText); // Modify placeholder text for input fields if (node.placeholder) { node.placeholder = cyrlat(node.placeholder); } } } function transliteratePage() { convertText(document.body); } transliteratePage(); hgf3oocry8m60w5sv553i5xfwj6p28m Эрдэнэс Метан ХХК 0 139341 852373 814342 2026-04-06T02:49:12Z Tosgonii Darkhan 103754 852373 wikitext text/x-wiki '''''ЭРДЭНЭС МЕТАН ХХК''''' {| class="wikitable" |Аж үйлдвэрийн салбар:  |Аж үйлдвэр, эрдэс баялагийн яам |- |Үүсгэн байгуулагдсан огноо:  |2016.02.02  |- |Толгой компанийн байршил:  |Улаанбаатар хот, 14240, Сүхбаатар дүүрэг, 1 дүгээр хороо, Нарны зам, Юнион бюлдинг, С блок, 1304  |- |Удирдах хүмүүс:  |Гүйцэтгэх захирал Ц.Үнэнбат  |- |Бүтээгдэхүүн:  |Нүүрсний давхарын метан хийн хайгуул   |- |Ажилтнуудын тоо:  |7 |- |Вебсайт:  |www.erdenesmethane.mn  |} '''Нэгдлийн бүтэц, охин компаниуд'''  “Эрдэнэс Метан” ХХК нь 2016 оны 2 дугаар сарын 02-ны өдөр “Эрдэнэс Монгол” ХХК-ийн ТУЗ-ийн шийдвэрээр байгуулагдсан бөгөөд Монгол улсын нутаг дэвсгэрт нүүрсний сав газруудын Метан хийн эрэл судалгааны ажлыг гүйцэтгэх, цаашлаад судалгааны ажлын үр дүнд үндэслэн метан хийн нөөцийг тогтоох, ТЭЗҮ боловсруулах, эдийн засгийн үр өгөөжийг тооцоолох, хөрөнгө санхүүжилт босгох, Метан хий олборлох, ашиглах чиглэлээр тодорхой төлөвлөгөө боловсруулан ажиллаж байна. “Эрдэнэс Метан” ХХК  нь “Эрдэнэс Монгол” ХХК-ийн Түлш, эрчим хүчний группд харьяалагддаг. “Эрдэнэс Метан” ХХК нь төр, хувийн хэвшлийн түншлэл, хамтын ажиллагааны хүрээнд Австрали улсын хөрөнгө оруулалттай “Жэйд Метан” ХХК-тай хамтарсан компани болох “Метан Газ Ресурс” ХХК-ийг байгуулсан. '''  Компанийн ерөнхий мэдээлэл''' “Эрдэнэс Метан” ХХК нь улс орны эдийн засгийн өнөөгийн бодит байдлыг харгалзан үзэж, улсын төсвөөс их хэмжээний зардал мөнгө гаргалгүйгээр юуны өмнө Монгол орны метан /НДМ/ хийн нөөцийн хэмжээг тодорхойлох, улмаар ашиглах, олборлох стратегийн чухал ач холбогдол бүхий хийн аж үйлдвэрийн эх суурийг тавих зорилготой ажиллаж байна. Эрдэнэс Метан компани нь дээрх зорилтуудыг хэрэгжүүлэх ажлын хүрээнд төр, хувийн хэвшлийн түншлэлийг бий болгож нүүрсний давхаргын метан хийн '''Хөрөнгийн удирдлага хэрэгжүүлэгч''' компани байна. Үүний тулд Тавантолгой-XXXIII гэрээт талбайд метан хийн төслийг хэрэгжүүлэх. Үүнд хайгуулын ажлыг гүйцэтгэж, нөөцийг тогтоон ТЭЗҮ боловсруулж, НДМ-ыг ашиглах тэргүүн зорилготой байна. '''ЭРХЭМ ЗОРИЛГО''' * Монгол орны нүүрсний давхаргын метан хийг /НДМ/ олборлож ашигласнаар байгаль орчинд ээлтэй экологийн цэвэр эрчим хүчний эх үүсвэр бий болгох '''АЛСЫН ХАРАА''' * САЙН ЗАСАГЛАЛ- Монгол орны нүүрсний давхаргын метан хийн /НДМ/ олборлолт болон нийлүүлэлтийг найдвартай, сайн засаглалаар удирдаж, үр ашиг, үнэ цэнийг бий болгоно. * ТЭРГҮҮЛЭХ ХӨГЖИЛ- Үндэсний хийн үйлдвэрлэлийг хөгжүүлж, хийн хангамжийн нэгдсэн систем, түүний бүрэлдэхүүн хэсгүүдийг бий болгож, бүс нутгийн НДМ  хийн экспортын томоохон төлөөлөгч болно. '''Түүхэн хөгжил'''  '''2016'''  “Эрдэнэс Монгол” ХХК-ийн Төлөөлөн удирдах зөвлөлийн “Эрдэнэс Метан” ХХК байгуулах тухай 2016 оны 02 дугаар сарын 02-ны өдрийн 03 дугаар тогтоолын дагуу үүсгэн байгуулагдсан. Үйл ажиллагааны үндсэн чиглэл: 1. Уламжлалт болон уламжлалт бус газрын тосны эрэл, хайгуулын судалгаа, олборлолт, боловсруулалт, тээвэрлэлт; 2. Монгол улсын нүүрсний сав газрууд дахь метан хийн нөөц баялгийг эдийн засгийн эргэлтэнд оруулах, манай улсад цоо шинэ салбар болох Хийн аж үйлдвэрийн салбарыг хөгжүүлэх; '''2017'''  Монгол Улсын Газрын тосны тухай хуулийн 15 дугаар зүйлийг үндэслэн АМГТГ-тай Тавантолгойн ордын нүүрсний давхаргын метан хийн Эрлийн ажил гүйцэтгэх гэрээг 2017 оны 02 дугаар сарын 24-ны өдөр байгуулсан. '''2018'''  '''2019'''  Хөрөнгө оруулагчтай Метан хийн хөрөнгө оруулалтын гэрээг 2019 оны 05 дугаар сарын 16-ны өдөр байгуулсан. Хөрөнгө оруулагчтай хамтарсан “Метан газ ресурс” ХХК-ийг 2019 оны 05 дугаар сарын 20-ны өдөр байгуулсан. Хөрөнгө оруулагчийн зүгээс нийт 1.1 сая долларын (2.8 тэрбум төгрөг) санхүүжилт хийж Метан хийн төслийн Эрлийн ажлыг бүрэн гүйцэтгэж дуусгасан. Эрлийн ажлын үр дүнгийн тайланг АМГТГ-ын “Газрын тос, уламжлалт бус газрын тосны эрэл, хайгуул, ашиглалтын техникийн зөвлөл”-ийн 2019 оны 10 дугаар сарын 04-ний өдрийн хурлаар хэлэлцэж, тайланг хүлээн авах дүгнэлт гарсан. Ингэснээр “Эрдэнэс Метан” ХХК-ийн хувьд Эрлийн гэрээний үүргээ бүрэн биелүүлж, цаашид Бүтээгдэхүүн Хуваах Гэрээ байгуулах нөхцөлийг хөрөнгө оруулагчийн зүгээс бүрдүүлж өгсөн. Эрлийн ажлын төлөвлөгөөг давуулан биелүүлж Метан хийн эрлийн шилдэг компаниар шалгарсан. '''2020'''  Газрын тосны тухай хуулийн 17 дугаар зүйлийн 17.5-д заасны дагуу “Тавантолгой - XXXIII” гэрээт талбайд БХГ байгуулах байгуулах эрхийг Монгол Улсын Засгийн газрын 2020 оны 4 дугаар сарын 22-ны өдрийн хуралдаанаар хэлэлцүүлж 143 тоот тогтоолын дагуу олгосон. Улмаар “Эрдэнэс Метан” ХХК нь уламжлалт бус газрын тосны Тавантолгой-XXXIII талбайд нүүрсний давхаргын метан хийн хайгуул, ашиглалтын үйл ажиллагаа эрхлэх тухай Бүтээгдэхүүн Хуваах Гэрээг АМГТГ-тай 2020 оны 05 дугаар сарын 06-ны өдөр байгуулсан.   Газрын тосны тухай хуулийн 7.1.8, 14.1- заасны дагуу уламжлалт бус газрын тосны хайгуулын “Тавантолгой - XXXIII” талбайд АМГТГ болон “Эрдэнэс метан” ХХК-ийн хооронд байгуулсан БХГ-ний гэрээлэгчийн хүлээсэн эрх, үүргийг “Метан газ ресурс” ХХК-д бүхлээр нь шилжүүлэх зөвшөөрлийг Монгол Улсын Засгийн газрын 2020 оны 10 дугаар сарын 14-ний өдрийн хуралдаанаар хэлэлцүүлж 150 тоот тогтоолын дагуу олгосон. '''2021'''  “Тавантолгой - XXXIII” талбайд хайгуулын ажил эхэлсэн. Австрали улсын ALS group компанийн мэргэжилтнүүдийн зааварчилгааны дагуу явуулын лабораторийг байгуулсан.  Тус лабораторид хийн шинжилгээний ажлыг олон улсад ашиглагдаж буй лабораторийн арга аргачлалыг ашиглан гүйцэтгэж байна. Нүүрсний чанарын шинжилгээний гол техникийн үзүүлэлтүүд болох үнслэг, нийт чийг, дэгдэмхий бодисын гарц, илчлэг зэргийг тодорхойлуулна. '''2022'''  2022 оны хайгуулын өрөмдлөгийн ажлаар 4 цооногийг амжилттай өрөмдөж дуусгасан. “Тавантолгой-XXXIII” гэрээт талбайн Улааннуурын хэсэгт өрөмдсөн 2019 оны эрэл ба 2021 оны хайгуулын стратиграфийн цооногийн үр дүнг үндэслэн өргөтгөсөн туршилт-олборлолтын RedLake#05, RedLake#06, RedLake#07 цооногуудыг өрөмдсөн. o0gi38gceavbht8q12jddbx4h1w96i5 852374 852373 2026-04-06T02:55:51Z Tosgonii Darkhan 103754 852374 wikitext text/x-wiki '''''ЭРДЭНЭС МЕТАН ХХК''''' {| class="wikitable" |Аж үйлдвэрийн салбар:  |Аж үйлдвэр, эрдэс баялагийн яам |- |Үүсгэн байгуулагдсан огноо:  |2016.02.02  |- |Толгой компанийн байршил:  |Улаанбаатар хот, 14240, Сүхбаатар дүүрэг, 1 дүгээр хороо, Нарны зам, Юнион бюлдинг, С блок, 1304  |- |Удирдах хүмүүс:  |Гүйцэтгэх захиралын үүрэг гүйцэтгэгч Ц.Үнэнбат  |- |Бүтээгдэхүүн:  |Нүүрсний давхарын метан хийн хайгуул   |- |Ажилтнуудын тоо:  |7 |- |Вебсайт:  |www.erdenesmethane.mn  |} '''Нэгдлийн бүтэц, охин компаниуд'''  “Эрдэнэс Метан” ХХК нь 2016 оны 2 дугаар сарын 02-ны өдөр “Эрдэнэс Монгол” ХХК-ийн ТУЗ-ийн шийдвэрээр байгуулагдсан бөгөөд Монгол улсын нутаг дэвсгэрт нүүрсний сав газруудын Метан хийн эрэл судалгааны ажлыг гүйцэтгэх, цаашлаад судалгааны ажлын үр дүнд үндэслэн метан хийн нөөцийг тогтоох, ТЭЗҮ боловсруулах, эдийн засгийн үр өгөөжийг тооцоолох, хөрөнгө санхүүжилт босгох, Метан хий олборлох, ашиглах чиглэлээр тодорхой төлөвлөгөө боловсруулан ажиллаж байна. “Эрдэнэс Метан” ХХК  нь “Эрдэнэс Монгол” ХХК-ийн Түлш, эрчим хүчний группд харьяалагддаг. “Эрдэнэс Метан” ХХК нь төр, хувийн хэвшлийн түншлэл, хамтын ажиллагааны хүрээнд Австрали улсын хөрөнгө оруулалттай “Жэйд Метан” ХХК-тай хамтарсан компани болох “Метан Газ Ресурс” ХХК-ийг байгуулсан. '''  Компанийн ерөнхий мэдээлэл''' “Эрдэнэс Метан” ХХК нь улс орны эдийн засгийн өнөөгийн бодит байдлыг харгалзан үзэж, улсын төсвөөс их хэмжээний зардал мөнгө гаргалгүйгээр юуны өмнө Монгол орны метан /НДМ/ хийн нөөцийн хэмжээг тодорхойлох, улмаар ашиглах, олборлох стратегийн чухал ач холбогдол бүхий хийн аж үйлдвэрийн эх суурийг тавих зорилготой ажиллаж байна. Эрдэнэс Метан компани нь дээрх зорилтуудыг хэрэгжүүлэх ажлын хүрээнд төр, хувийн хэвшлийн түншлэлийг бий болгож нүүрсний давхаргын метан хийн '''Хөрөнгийн удирдлага хэрэгжүүлэгч''' компани байна. Үүний тулд Тавантолгой-XXXIII гэрээт талбайд метан хийн төслийг хэрэгжүүлэх. Үүнд хайгуулын ажлыг гүйцэтгэж, нөөцийг тогтоон ТЭЗҮ боловсруулж, НДМ-ыг ашиглах тэргүүн зорилготой байна. '''ЭРХЭМ ЗОРИЛГО''' * Монгол орны нүүрсний давхаргын метан хийг /НДМ/ олборлож ашигласнаар байгаль орчинд ээлтэй экологийн цэвэр эрчим хүчний эх үүсвэр бий болгох '''АЛСЫН ХАРАА''' * САЙН ЗАСАГЛАЛ- Монгол орны нүүрсний давхаргын метан хийн /НДМ/ олборлолт болон нийлүүлэлтийг найдвартай, сайн засаглалаар удирдаж, үр ашиг, үнэ цэнийг бий болгоно. * ТЭРГҮҮЛЭХ ХӨГЖИЛ- Үндэсний хийн үйлдвэрлэлийг хөгжүүлж, хийн хангамжийн нэгдсэн систем, түүний бүрэлдэхүүн хэсгүүдийг бий болгож, бүс нутгийн НДМ  хийн экспортын томоохон төлөөлөгч болно. '''Түүхэн хөгжил'''  '''2016'''  “Эрдэнэс Монгол” ХХК-ийн Төлөөлөн удирдах зөвлөлийн “Эрдэнэс Метан” ХХК байгуулах тухай 2016 оны 02 дугаар сарын 02-ны өдрийн 03 дугаар тогтоолын дагуу үүсгэн байгуулагдсан. Үйл ажиллагааны үндсэн чиглэл: 1. Уламжлалт болон уламжлалт бус газрын тосны эрэл, хайгуулын судалгаа, олборлолт, боловсруулалт, тээвэрлэлт; 2. Монгол улсын нүүрсний сав газрууд дахь метан хийн нөөц баялгийг эдийн засгийн эргэлтэнд оруулах, манай улсад цоо шинэ салбар болох Хийн аж үйлдвэрийн салбарыг хөгжүүлэх; '''2017'''  Монгол Улсын Газрын тосны тухай хуулийн 15 дугаар зүйлийг үндэслэн АМГТГ-тай Тавантолгойн ордын нүүрсний давхаргын метан хийн Эрлийн ажил гүйцэтгэх гэрээг 2017 оны 02 дугаар сарын 24-ны өдөр байгуулсан. '''2018'''  '''2019'''  Хөрөнгө оруулагчтай Метан хийн хөрөнгө оруулалтын гэрээг 2019 оны 05 дугаар сарын 16-ны өдөр байгуулсан. Хөрөнгө оруулагчтай хамтарсан “Метан газ ресурс” ХХК-ийг 2019 оны 05 дугаар сарын 20-ны өдөр байгуулсан. Хөрөнгө оруулагчийн зүгээс нийт 1.1 сая долларын (2.8 тэрбум төгрөг) санхүүжилт хийж Метан хийн төслийн Эрлийн ажлыг бүрэн гүйцэтгэж дуусгасан. Эрлийн ажлын үр дүнгийн тайланг АМГТГ-ын “Газрын тос, уламжлалт бус газрын тосны эрэл, хайгуул, ашиглалтын техникийн зөвлөл”-ийн 2019 оны 10 дугаар сарын 04-ний өдрийн хурлаар хэлэлцэж, тайланг хүлээн авах дүгнэлт гарсан. Ингэснээр “Эрдэнэс Метан” ХХК-ийн хувьд Эрлийн гэрээний үүргээ бүрэн биелүүлж, цаашид Бүтээгдэхүүн Хуваах Гэрээ байгуулах нөхцөлийг хөрөнгө оруулагчийн зүгээс бүрдүүлж өгсөн. Эрлийн ажлын төлөвлөгөөг давуулан биелүүлж Метан хийн эрлийн шилдэг компаниар шалгарсан. '''2020'''  Газрын тосны тухай хуулийн 17 дугаар зүйлийн 17.5-д заасны дагуу “Тавантолгой - XXXIII” гэрээт талбайд БХГ байгуулах байгуулах эрхийг Монгол Улсын Засгийн газрын 2020 оны 4 дугаар сарын 22-ны өдрийн хуралдаанаар хэлэлцүүлж 143 тоот тогтоолын дагуу олгосон. Улмаар “Эрдэнэс Метан” ХХК нь уламжлалт бус газрын тосны Тавантолгой-XXXIII талбайд нүүрсний давхаргын метан хийн хайгуул, ашиглалтын үйл ажиллагаа эрхлэх тухай Бүтээгдэхүүн Хуваах Гэрээг АМГТГ-тай 2020 оны 05 дугаар сарын 06-ны өдөр байгуулсан.   Газрын тосны тухай хуулийн 7.1.8, 14.1- заасны дагуу уламжлалт бус газрын тосны хайгуулын “Тавантолгой - XXXIII” талбайд АМГТГ болон “Эрдэнэс метан” ХХК-ийн хооронд байгуулсан БХГ-ний гэрээлэгчийн хүлээсэн эрх, үүргийг “Метан газ ресурс” ХХК-д бүхлээр нь шилжүүлэх зөвшөөрлийг Монгол Улсын Засгийн газрын 2020 оны 10 дугаар сарын 14-ний өдрийн хуралдаанаар хэлэлцүүлж 150 тоот тогтоолын дагуу олгосон. '''2021'''  “Тавантолгой - XXXIII” талбайд хайгуулын ажил эхэлсэн. Австрали улсын ALS group компанийн мэргэжилтнүүдийн зааварчилгааны дагуу явуулын лабораторийг байгуулсан.  Тус лабораторид хийн шинжилгээний ажлыг олон улсад ашиглагдаж буй лабораторийн арга аргачлалыг ашиглан гүйцэтгэж байна. Нүүрсний чанарын шинжилгээний гол техникийн үзүүлэлтүүд болох үнслэг, нийт чийг, дэгдэмхий бодисын гарц, илчлэг зэргийг тодорхойлуулна. '''2022'''  2022 оны хайгуулын өрөмдлөгийн ажлаар 4 цооногийг амжилттай өрөмдөж дуусгасан. “Тавантолгой-XXXIII” гэрээт талбайн Улааннуурын хэсэгт өрөмдсөн 2019 оны эрэл ба 2021 оны хайгуулын стратиграфийн цооногийн үр дүнг үндэслэн өргөтгөсөн туршилт-олборлолтын RedLake#05, RedLake#06, RedLake#07 цооногуудыг өрөмдсөн. r5fqiz76og6fk0bx6r9kj1miohjy1rn 852375 852374 2026-04-06T03:00:41Z Tosgonii Darkhan 103754 852375 wikitext text/x-wiki '''''ЭРДЭНЭС МЕТАН ХХК''''' {| class="wikitable" |Аж үйлдвэрийн салбар:  |Аж үйлдвэр, эрдэс баялагийн яам |- |Үүсгэн байгуулагдсан огноо:  |2016.02.02  |- |Толгой компани:  |Эрдэнэс Монгол ХХК |- |Компанийн байршил:  |Улаанбаатар хот, 14240, Сүхбаатар дүүрэг, 1 дүгээр хороо, Нарны зам, Юнион бюлдинг, С блок, 1304  |- |Удирдах хүмүүс:  |Гүйцэтгэх захиралын үүрэг гүйцэтгэгч Ц.Үнэнбат  |- |Бүтээгдэхүүн:  |Нүүрсний давхарын метан хийн хайгуул,өрөмдлөг,нөөц тогтоох,олборлолт   |- |Ажилтнуудын тоо:  |7 |- |Вебсайт:  |www.erdenesmethane.mn  |} '''Нэгдлийн бүтэц, охин компаниуд'''  “Эрдэнэс Метан” ХХК нь 2016 оны 2 дугаар сарын 02-ны өдөр “Эрдэнэс Монгол” ХХК-ийн ТУЗ-ийн шийдвэрээр байгуулагдсан бөгөөд Монгол улсын нутаг дэвсгэрт нүүрсний сав газруудын Метан хийн эрэл судалгааны ажлыг гүйцэтгэх, цаашлаад судалгааны ажлын үр дүнд үндэслэн метан хийн нөөцийг тогтоох, ТЭЗҮ боловсруулах, эдийн засгийн үр өгөөжийг тооцоолох, хөрөнгө санхүүжилт босгох, Метан хий олборлох, ашиглах чиглэлээр тодорхой төлөвлөгөө боловсруулан ажиллаж байна. “Эрдэнэс Метан” ХХК  нь “Эрдэнэс Монгол” ХХК-ийн Түлш, эрчим хүчний группд харьяалагддаг. “Эрдэнэс Метан” ХХК нь төр, хувийн хэвшлийн түншлэл, хамтын ажиллагааны хүрээнд Австрали улсын хөрөнгө оруулалттай “Жэйд Метан” ХХК-тай хамтарсан компани болох “Метан Газ Ресурс” ХХК-ийг байгуулсан. '''  Компанийн ерөнхий мэдээлэл''' “Эрдэнэс Метан” ХХК нь улс орны эдийн засгийн өнөөгийн бодит байдлыг харгалзан үзэж, улсын төсвөөс их хэмжээний зардал мөнгө гаргалгүйгээр юуны өмнө Монгол орны метан /НДМ/ хийн нөөцийн хэмжээг тодорхойлох, улмаар ашиглах, олборлох стратегийн чухал ач холбогдол бүхий хийн аж үйлдвэрийн эх суурийг тавих зорилготой ажиллаж байна. Эрдэнэс Метан компани нь дээрх зорилтуудыг хэрэгжүүлэх ажлын хүрээнд төр, хувийн хэвшлийн түншлэлийг бий болгож нүүрсний давхаргын метан хийн '''Хөрөнгийн удирдлага хэрэгжүүлэгч''' компани байна. Үүний тулд Тавантолгой-XXXIII гэрээт талбайд метан хийн төслийг хэрэгжүүлэх. Үүнд хайгуулын ажлыг гүйцэтгэж, нөөцийг тогтоон ТЭЗҮ боловсруулж, НДМ-ыг ашиглах тэргүүн зорилготой байна. '''ЭРХЭМ ЗОРИЛГО''' * Монгол орны нүүрсний давхаргын метан хийг /НДМ/ олборлож ашигласнаар байгаль орчинд ээлтэй экологийн цэвэр эрчим хүчний эх үүсвэр бий болгох '''АЛСЫН ХАРАА''' * САЙН ЗАСАГЛАЛ- Монгол орны нүүрсний давхаргын метан хийн /НДМ/ олборлолт болон нийлүүлэлтийг найдвартай, сайн засаглалаар удирдаж, үр ашиг, үнэ цэнийг бий болгоно. * ТЭРГҮҮЛЭХ ХӨГЖИЛ- Үндэсний хийн үйлдвэрлэлийг хөгжүүлж, хийн хангамжийн нэгдсэн систем, түүний бүрэлдэхүүн хэсгүүдийг бий болгож, бүс нутгийн НДМ  хийн экспортын томоохон төлөөлөгч болно. '''Түүхэн хөгжил'''  '''2016'''  “Эрдэнэс Монгол” ХХК-ийн Төлөөлөн удирдах зөвлөлийн “Эрдэнэс Метан” ХХК байгуулах тухай 2016 оны 02 дугаар сарын 02-ны өдрийн 03 дугаар тогтоолын дагуу үүсгэн байгуулагдсан. Үйл ажиллагааны үндсэн чиглэл: 1. Уламжлалт болон уламжлалт бус газрын тосны эрэл, хайгуулын судалгаа, олборлолт, боловсруулалт, тээвэрлэлт; 2. Монгол улсын нүүрсний сав газрууд дахь метан хийн нөөц баялгийг эдийн засгийн эргэлтэнд оруулах, манай улсад цоо шинэ салбар болох Хийн аж үйлдвэрийн салбарыг хөгжүүлэх; '''2017'''  Монгол Улсын Газрын тосны тухай хуулийн 15 дугаар зүйлийг үндэслэн АМГТГ-тай Тавантолгойн ордын нүүрсний давхаргын метан хийн Эрлийн ажил гүйцэтгэх гэрээг 2017 оны 02 дугаар сарын 24-ны өдөр байгуулсан. '''2018'''  '''2019'''  Хөрөнгө оруулагчтай Метан хийн хөрөнгө оруулалтын гэрээг 2019 оны 05 дугаар сарын 16-ны өдөр байгуулсан. Хөрөнгө оруулагчтай хамтарсан “Метан газ ресурс” ХХК-ийг 2019 оны 05 дугаар сарын 20-ны өдөр байгуулсан. Хөрөнгө оруулагчийн зүгээс нийт 1.1 сая долларын (2.8 тэрбум төгрөг) санхүүжилт хийж Метан хийн төслийн Эрлийн ажлыг бүрэн гүйцэтгэж дуусгасан. Эрлийн ажлын үр дүнгийн тайланг АМГТГ-ын “Газрын тос, уламжлалт бус газрын тосны эрэл, хайгуул, ашиглалтын техникийн зөвлөл”-ийн 2019 оны 10 дугаар сарын 04-ний өдрийн хурлаар хэлэлцэж, тайланг хүлээн авах дүгнэлт гарсан. Ингэснээр “Эрдэнэс Метан” ХХК-ийн хувьд Эрлийн гэрээний үүргээ бүрэн биелүүлж, цаашид Бүтээгдэхүүн Хуваах Гэрээ байгуулах нөхцөлийг хөрөнгө оруулагчийн зүгээс бүрдүүлж өгсөн. Эрлийн ажлын төлөвлөгөөг давуулан биелүүлж Метан хийн эрлийн шилдэг компаниар шалгарсан. '''2020'''  Газрын тосны тухай хуулийн 17 дугаар зүйлийн 17.5-д заасны дагуу “Тавантолгой - XXXIII” гэрээт талбайд БХГ байгуулах байгуулах эрхийг Монгол Улсын Засгийн газрын 2020 оны 4 дугаар сарын 22-ны өдрийн хуралдаанаар хэлэлцүүлж 143 тоот тогтоолын дагуу олгосон. Улмаар “Эрдэнэс Метан” ХХК нь уламжлалт бус газрын тосны Тавантолгой-XXXIII талбайд нүүрсний давхаргын метан хийн хайгуул, ашиглалтын үйл ажиллагаа эрхлэх тухай Бүтээгдэхүүн Хуваах Гэрээг АМГТГ-тай 2020 оны 05 дугаар сарын 06-ны өдөр байгуулсан.   Газрын тосны тухай хуулийн 7.1.8, 14.1- заасны дагуу уламжлалт бус газрын тосны хайгуулын “Тавантолгой - XXXIII” талбайд АМГТГ болон “Эрдэнэс метан” ХХК-ийн хооронд байгуулсан БХГ-ний гэрээлэгчийн хүлээсэн эрх, үүргийг “Метан газ ресурс” ХХК-д бүхлээр нь шилжүүлэх зөвшөөрлийг Монгол Улсын Засгийн газрын 2020 оны 10 дугаар сарын 14-ний өдрийн хуралдаанаар хэлэлцүүлж 150 тоот тогтоолын дагуу олгосон. '''2021'''  “Тавантолгой - XXXIII” талбайд хайгуулын ажил эхэлсэн. Австрали улсын ALS group компанийн мэргэжилтнүүдийн зааварчилгааны дагуу явуулын лабораторийг байгуулсан.  Тус лабораторид хийн шинжилгээний ажлыг олон улсад ашиглагдаж буй лабораторийн арга аргачлалыг ашиглан гүйцэтгэж байна. Нүүрсний чанарын шинжилгээний гол техникийн үзүүлэлтүүд болох үнслэг, нийт чийг, дэгдэмхий бодисын гарц, илчлэг зэргийг тодорхойлуулна. '''2022'''  2022 оны хайгуулын өрөмдлөгийн ажлаар 4 цооногийг амжилттай өрөмдөж дуусгасан. “Тавантолгой-XXXIII” гэрээт талбайн Улааннуурын хэсэгт өрөмдсөн 2019 оны эрэл ба 2021 оны хайгуулын стратиграфийн цооногийн үр дүнг үндэслэн өргөтгөсөн туршилт-олборлолтын RedLake#05, RedLake#06, RedLake#07 цооногуудыг өрөмдсөн. 0yeazs4fg4tl01l3sjddi2kv1kk54b3 Гомбожавын Занданшатарын Засгийн газар 0 140465 852361 848766 2026-04-06T01:16:49Z Megzer 20491 852361 wikitext text/x-wiki {{Засгийн газар|cabinet_name=Г.Занданшатарын Засгийн газар|jurisdiction=Монгол|flag=Flag of Mongolia.svg|cabinet_number=20|date_formed=2025 оны 6-р сарын 18|incumbent=2025 оны 6-р сарын 18 - 2026 оны 4 сарын 4|president=[[Ухнаагийн Хүрэлсүх]]|prime_minister=[[Гомбожавын Занданшатар]]|members_number=16|total_number=20|predecessor=[[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнийн Засгийн газар|Л.Оюун-Эрдэнийн II<br>Засгийн газар]]|legislature_term=[[Улсын Их Хурлын гишүүдийн жагсаалт, 2024–2028|9 дэх Улсын Их Хурал]]|election=[[2024 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2024 оны сонгууль]]|political_parties={{Unbulleted list | {{Color box|{{party color|Монгол Ардын Нам}}|border=darkgray}} [[Монгол Ардын Нам|МАН]] | {{Color box|{{party color|Хөдөлмөрийн Үндэсний Нам (Монгол)}}|border=darkgray}} [[ХҮН нам|ХҮН]] | {{Color box|{{Иргэний Зориг Ногоон Нам/meta/color}}|border=darkgray}} [[Иргэний Зориг Ногоон Нам|ИЗНН]] }}|opposition_party={{Unbulleted list | {{Color box|{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}|border=darkgray}} [[Монголын Ардчилсан Нам|АН]] | {{Color box|#1C6957|border=darkgray}} [[Үндэсний Эвсэл (Монгол)|Үндэсний Эвсэл]] }}|legislature_status=Эвслийн засгийн газар<br>80 / 126 (63.5%) {{Composition_bar/advanced |divisionname = |boxwidth = 126 |total = 126 |party1 = 68 |partycolor1 = {{party color|Монгол Ардын Нам}} |party2 = 8 |partycolor2 = {{party color|Хөдөлмөрийн Үндэсний Нам (Монгол)}} |party3 = 4 |partycolor3 = {{Иргэний Зориг Ногоон Нам/meta/color}} }}|deputy_government_head=[[Жадамбаагийн Энхбаяр]]<br>[[Хассуурийн Ганхуяг]]<br>[[Тогмидын Доржханд]]|image=Cabinet of Zandanshatar being appointed on 18 June 2025.jpg|successor=[[Ням-Осорын Учралын Засгийн газар|Н.Учралын<br>Засгийн газар]]|date_dissolved=2026 оны 4 сарын 4}} '''Гомбожавын Занданшатарын Засгийн газар''' бол 2025 оны 6-р сарын 18-нд бүрэлдсэн, [[Монгол Улсын Засгийн Газар|Монгол Улсын өнөөгийн засгийн газар]] юм. [[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ|Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнийн]] том хүү О.Тэмүүлэний найз бүсгүй Ө.Өгөөмөрт бэлэглэсэн их хэмжээний үнэтэй эд зүйлс бэлэглэсэн<ref>{{Cite web |last=iSee.mn |title=Ерөнхий сайд Л.Оюун-Эрдэнийн хүү О.Тэмүүлэнгийн найз охинтойгоо амарсан “Seven Nuga Resort”-ийн нэг хоногийн төлбөр 1.5 сая төгрөг гэв |url=http://isee.mn/n/78042 |access-date=2025-06-18 |website=iSee.mn |language=mn}}</ref><ref>{{Cite web |last=iKon.mn |first=Н. Эрхбаяр |date=2025-05-13 |title=Нэр бүхий иргэд Ерөнхий сайд Л.Оюун-Эрдэнийн хүүтэй холбоотой асуудлыг шалгуулахаар АТГ-т ханджээ |url=https://ikon.mn/n/3ekt |access-date=2025-06-18 |website=ikon.mn |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Найз охиноо сая саяар эрхлүүлдэг О.Тэмүүлэн орлогоо нотолж чадах уу |url=https://graph.mn/news/gtaph.mn%20url |access-date=2025-06-18 |website=www.graph.mn |language=en }}{{Dead link|date=Зургадугаар сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web |last=gogo.mn |title=Иргэн Ц.Лутбаяр: Ерөнхий сайдыг АТГ шалгах ёстой |url=https://gogo.mn/r/2167n |access-date=2025-06-18 |website=gogo.mn |language=mn}}</ref> нь Монголын сошиал ертөнцөд дуулиан дэгдээж, ерөнхий сайд Л.Оюун-Эрдэнэ, хүү О.Тэмүүлэн нарыг орлогоо нотлохыг шаардсан жагсаал цуглаан 5-р сарын 13-ны өдрөөс [[Сүхбаатарын талбай|Сүхбаатарын талбайд]] эхэлж, 21 хоног үргэлжилсний эцэст [[Улсын Их Хурал|УИХ]]-ын чуулганаар [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|Ерөнхий сайд]] Л.Оюун-Эрдэнэд итгэл хүлээлгэх эсэх тухай асуудлыг 6-р сарын 2-ны өдрөөс 6-р сарын 3-ны 03 цаг хүртэл хэлэлцэж, 82 гишүүн оролцсоны 44 нь итгэл хүлээлгэхийг дэмжсэн. Хэрэв 64 болон түүнээс дээш тооны гишүүн дэмжсэн нөхцөлд итгэл хүлээлгэх байсан ч, 64 гэх тоонд хүрээгүй тул Л.Оюун-Эрдэнийг ерөнхий сайдаас огцруулахаар болж, [[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнийн Засгийн газар|түүний засгийн газрыг]] татан буулгасан.<ref>{{Cite web |last=iKon.mn |first=Н. Эрхбаяр |date=2025-06-03 |title=Монгол Улсын 32 дахь Ерөнхий сайд Л.Оюун-Эрдэнэ огцорлоо |url=https://ikon.mn/n/3f6x |access-date=2025-06-18 |website=ikon.mn |language=en}}</ref> Ингээд 2025 оны 6-р сарын 9-нд хуралдсан УИХ-ын олонх болох [[Монгол Ардын Нам|МАН]]-ын Бага хурлаас [[Гомбожавын Занданшатар|Гомбожавын Занданшатарыг]] Монгол Улсын Ерөнхий сайдад дэвшүүлэх санал дэмжигдэж, 6-р сарын 12-нд эхэлсэн УИХ-ын чуулганаар уг асуудлыг хэлэлцээд, 6-р сарын 13-ны шөнө 117 гишүүн санал өгснөөс 108 нь дэмжиж, 92.3 хувийн саналаар Монголын Улсын 32 дахь Ерөнхий сайдаар томилогдсон.<ref>{{Cite web |title=Монгол Улсын 34 дэх Ерөнхий сайдаар Г.Занданшатарыг томиллоо |url=https://www.parliament.mn/nn/75028/ |website=parliament.mn}}</ref><ref>{{Cite web |title=Монгол Улсын Ерөнхий сайдаар Г.Занданшатарыг томиллоо |url=http://nam.mn/te |website=nam.mn }}{{Dead link|date=Зургадугаар сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web |last=iKon.mn |first=А. Ням-Өлзий |date=2025-06-13 |title=Монгол Улсын 34 дэх Ерөнхий сайдаар Г.Занданшатар томилогдлоо |url=https://ikon.mn/n/3fgr |access-date=2025-06-18 |website=ikon.mn |language=en}}</ref> УИХ-ын ээлжит чуулганаар 2025 оны 6-р сарын 17-18-нд хуралдаж шинэ засгийн газрын бүтэц, бүрэлдэхүүн, яамдын сайдыг томилох асуудлыг хэлэлцсэний дүнд 15 яам 19 сайдтайгаар энэхүү засгийн газар байгуулагдсан. 2026 оны 3-р сарын 27 нд ерөнхий сайд Занданшатар огцрох хүсэлтээ гаргасныг УИХ-ын чуулганд оролцсон 73 гишүүний 54 нь (74%) огцрохыг дэмжсэн.<ref>{{Cite web |last=iKon.mn |first=Н. Эрхбаяр |date=2026-03-27 |title=Г.Занданшатар Монголын орчин үеийн түүхэнд хамгийн богино хугацаанд ажилласан дөрөв дэх Ерөнхий сайд боллоо |url=https://ikon.mn/n/3mdj |access-date=2026-04-06 |website=ikon.mn |language=en}}</ref> == Засгийн газрын сайд нар<ref name=":0">{{Cite web |title=Засгийн газрын гишүүдийг томилж, Засгийн газрын гишүүд Улсын Их Хуралд тангараг өргөв |url=https://www.parliament.mn/nn/75068/ |website=parliament.mn}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |last=iKon.mn |first=А. Ням-Өлзий |date=2025-06-17 |title=ТАНИЛЦ: Үндэсний хороодыг татан буулгаж, 9 сайдыг шинээр томилж, 10 сайдыг үргэлжлүүлэн ажиллуулах гэж байна |url=https://ikon.mn/n/3fld |access-date=2025-06-18 |website=ikon.mn |language=en}}</ref> == [[Файл:Gombojavyn Zandanshatar (2025) (cropped).png|thumb|333x333px|[[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд]] [[Гомбожавын Занданшатар]]]] === Тэргүүлэгчид === {| class="wikitable" !№ !Албан тушаал !Нэр !Ажилласан хугацаа ! colspan="2" |Нам, эвсэл |- |1 |[[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|Монгол Улсын Ерөнхий сайд]] |[[Гомбожавын Занданшатар]] |2025 оны 6 сарын 13 - 2026 оны 3 сарын 30 | rowspan="5" style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | rowspan="5" align="center" |[[МАН]] |- | rowspan="2" |2 | rowspan="2" |Тэргүүн шадар сайд бөгөөд Эдийн засаг, хөгжлийн сайд |'''[[Ням-Осорын Учрал]]''' |2025 оны 6 сарын 18 - 2025 оны 11 сарын 20 |- |[[Жадамбаагийн Энхбаяр]] |2025 оны 11 сарын 25 - 2026 оны 4 сарын 4 |- |- | rowspan="2" |3 | rowspan="2" |Онцгой байдлын алба хариуцсан Шадар Сайд |'''[[Сайнбуянгийн Амарсайхан]]''' |2025 оны 6 сарын 18 - 10 сарын 29<ref>{{Cite web |last=News.MN |date=2025-10-29 |title=С.Амарсайханд хариуцлага тооцож, албан тушаалаас нь огцрууллаа {{!}} News.MN |url=https://news.mn/r/2830946/ |access-date=2025-11-06 |website=News.MN - Мэдээллийн эх сурвалж |language=mn}}</ref> |- |[[Хассуурийн Ганхуяг]] |2025 оны 11 сарын 12<ref>{{Cite web |title=Шадар сайд Х.Ганхуяг тангараг өргөлөө - News.MN |url=https://news.mn/r/2833412/ |access-date=2025-11-13 |language=mn-MN}}</ref> - 2026 оны 4 сарын 4 | style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | align="center" |[[МАН]] |- |4 |Худалдан авах, хөрөнгө оруулалт, өрсөлдөөн хариуцсан Шадар Сайд |'''[[Тогмидын Доржханд]]''' | rowspan="2" |2025 оны 6 сарын 18 - 2026 оны 4 сарын 4 | style="background:{{party color|Хөдөлмөрийн Үндэсний Нам (Монгол)}};" | | align="center" |[[ХҮН нам|ХҮН]] |- |5 |[[Монгол улсын Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газар|Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын дарга]] |[[Сандагийн Бямбацогт]] | style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | align="center" |[[МАН]] |} === Яамдын сайд нар<ref name=":0" /><ref name=":1" /> === {| class="wikitable" !№ !Яам !Сайд !Ажилласан хугацаа ! colspan="2" |Нам, эвсэл |- |1 |[[Гадаад харилцааны яам (Монгол)|Гадаад харилцааны яам]] |'''[[Батмөнхийн Батцэцэг]]''' | rowspan="2" |2025 оны 6 сарын 18 - 2026 оны 4 сарын 4 | rowspan="4" style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | rowspan="4" align="center" |[[МАН]] |- |2 |[[Сангийн яам (Монгол)|Сангийн яам]] |'''[[Болдын Жавхлан]]''' |- | rowspan="2" |3 | rowspan="2" |[[Хууль зүйн, дотоод хэргийн яам (Монгол)|Хууль зүй, дотоод хэргийн яам]] |[[Лхагвын Мөнхбаатар]] |2025 оны 6 сарын 18 - 10 сарын 24 |- |[[Баттөмөрийн Энхбаяр]] |2025 оны 10 сарын 24<ref>{{Cite web |last=cabinetAdmin |title=УИХ-ын гишүүн Б.Энхбаярыг Засгийн газрын гишүүн-Хууль зүй, дотоод хэргийн сайдаар томиллоо – cabinet.gov.mn |url=https://cabinet.gov.mn/13032.html |access-date=2025-11-06 |language=mn-MN |archive-date=2025-11-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251109065128/https://cabinet.gov.mn/13032.html |url-status=dead }}</ref> - 2026 оны 4 сарын 4 |- |4 |[[Байгаль орчин, аялал жуулчлалын яам (Монгол)|Байгаль орчин, уур амьсгалын өөрчлөлтийн яам]] |[[Батын Батбаатар]] | rowspan="6" |2025 оны 6 сарын 18 - 2026 оны 4 сарын 4 | style="background:{{Иргэний Зориг Ногоон Нам/meta/color}};" | | align="center" |[[Иргэний Зориг Ногоон Нам|ИЗНН]] |- |5 |[[Батлан хамгаалах яам (Монгол)|Батлан хамгаалах яам]] |[[Дамбын Батлут]] | style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | align="center" |[[МАН]] |- |6 |[[Боловсрол, шинжлэх ухааны яам (Монгол)|Боловсролын яам]] |'''[[Пүрэвсүрэнгийн Наранбаяр]]''' | style="background:{{party color|Хөдөлмөрийн Үндэсний Нам (Монгол)}};" | | align="center" |[[ХҮН нам|ХҮН]] |- |7 |[[Барилга, хот байгуулалтын яам (Монгол)|Хот байгуулалт, барилга, орон сууцжуулалтын яам]] |[[Энхтайваны Бат-Амгалан]] | rowspan="11" style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | rowspan="12" align="center" |[[МАН]] |- |8 |[[Зам тээврийн хөгжлийн яам (Монгол)|Зам тээврийн яам]] |'''[[Борхүүгийн Дэлгэрсайхан]]''' |- |9 |[[Хөдөлмөр, нийгмийн хамгааллын яам (Монгол)|Гэр бүл, нийгмийн хамгааллын яам]] |[[Тилеуханы Аубакир]] |- | rowspan="2" |10 | rowspan="2" |[[Хүнс, хөдөө аж ахуй, хөнгөн үйлдвэрийн яам (Монгол)|Хүнс, хөдөө аж ахуй, хөнгөн үйлдвэрийн яам]] |'''[[Жадамбаагийн Энхбаяр]]''' |2025 оны 6 сарын 18 - 11 сарын 25 |- |[[Мягмарсүрэнгийн Бадамсүрэн]] |2025 оны 11 сарын 25 - 2026 оны 4 сарын 4 |- |11 |[[Уул уурхай, хүнд үйлдвэрийн яам (Монгол)|Аж Үйлдвэр, эрдэс баялгийн яам]] |[[Гонгорын Дамдинням]] | rowspan="5" |2025 оны 6 сарын 18 - 2026 оны 4 сарын 4 |- |12 |[[Эрчим хүчний яам (Монгол)|Эрчим хүчний яам]] |[[Баттогтохын Чойжилсүрэн|'''Баттогтохын Чойжилсүрэн''']] |- |13 |[[Соёлын яам (Монгол)|Аялал жуулчлал, Соёл, Спорт, Залуучуудын яам]] |[[Чинбатын Ундрам]] |- |14 |[[Цахим хөгжил, харилцаа холбооны яам (Монгол)|Цахим хөгжил, инновац, харилцаа холбооны яам]] |[[Энхбаярын Батшугар]] |- |15 |[[Эрүүл Мэндийн Яам (Монгол)|Эрүүл Мэндийн Яам]] |[[Жигжидсүрэнгийн Чинбүрэн]] |- |16 |[https://med.gov.mn/ Эдийн засаг, хөгжлийн яам] |[[Жадамбаагийн Энхбаяр]] |2025 оны 11 сарын 25 - 2026 оны 4 сарын 4 | |} * '''Жич: Нэрийг нь тодруулсан нь улиран сонгогдсон сайд нар.''' == Мөн үзэх == * [[Монгол Улсын Засгийн Газар]] == Эшлэл == <references responsive="" /> [[Ангилал:Монголын засгийн газар| ]] [[Ангилал:Улсын Засгийн газар]] [[Ангилал:Монголын эрх зүй]] [[Ангилал:2025 он]] lqjee11hj64ns1zx8cw6n1lc0yitms6 Мандал Даатгал 0 145421 852328 850729 2026-04-05T15:06:40Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 852328 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс компани | name = Мандал Даатгал ХК | type = Хувьцаат компани | industry = Даатгал | founded = 2011 он | founder = [[Өлзийбаярын Ганзориг]] | key_people = Гүйцэтгэх захирал Б.Энхтүвшин | services = Иргэд болон байгууллагуудад зориулсан ердийн даатгалын үйлчилгээ | website = https://www.mandal.mn/ }} '''Мандал Даатгал''' ХК нь 2011 онд үүсгэн байгуулагдсан, Монгол Улсын хамгийн том даатгалын компани ба даатгал, хөрөнгийн зах зээлийн хамгийн том групп компани болох "Мандал Санхүүгийн Нэгдэл" ХХК-ийн охин компани юм. <ref>{{Cite web |title=Mandal Financial Group |url=https://www.mandalfinancialgroup.mn/ |access-date=2026-03-14 |website=Mandal Financial Group}}</ref> == Түүх == 2011 онд Канадын хөрөнгө оруулалттай Mongolia Growth Group компанитай хамтран, АНУ болон Канадын хөрөнгийн бирж дээр хөрөнгө босгон Мандал даатгал ХХК үүсгэн байгуулагдсан. Тус компани нь Монгол Улсын даатгалын салбарт банкны зуучлал, [https://gogo.mn/r/171137?= хувийн эрүүл мэндийн даатгал] зэрэг бүтээгдэхүүнийг анхлан нэвтрүүлсэн байна. 2016 онд санхүүгийн голлох үзүүлэлтүүдээрээ даатгалын салбарын ТОП 3 компанийн эгнээнд элссэн.<ref>{{Cite web |date=2026-01-19 |title=Мандал даатгал ХК хувьцаа эзэмшигчдийн хурал амжилттай болж өндөрлөлөө |url=https://apex.mn/articles/blogs/mandal |access-date=2026-03-14 |website=Apex Capital |language=mn-MN}}</ref> Мандал Даатгал нь 2018 онд [https://mse.mn/companies-info IPO] хийж, Монгол Улсын даатгалын салбарын анхны нээлттэй компани болсон ба [https://lemonpress.mn/post/YwgLcYp0jRh IPO-с хойш компанийн зах зээлийн үнэлгээ 57.8%-иар, нийт хөрөнгө 203.8%-иар тус тус өсөж, ТОП-20 индексийн багцад багтсан цорын ганц даатгалын компани] болсон байна.<ref>{{Cite web |title=Мандал Даатгал ХК-ийн зах зээлийн үнэлгээ IPO хийснээс хойш 203.8% өслөө |url=https://lemonpress.mn/post/YwgLcYp0jRh |access-date=2026-03-14 |website=lemonpress.mn |language=en}}</ref> 2020 онд Мандал Даатгал нь олон улсын үнэлгээний [https://news.ambest.com/NewsContent.aspx?refnum=248225&altsrc=23 AM Best] агентлагаас санхүүгийн чадавх болон зээлжих зэрэглэлийн үнэлгээ авсан анхны монгол компани болсон. [https://ikon.mn/n/22l8 AM Best агентлаг нь Мандал Даатгал ХК]-ийн ерөнхий санхүүгийн чадавхыг “B”, урт хугацааны зээлжих зэрэглэлийг “BB+” гэж тус тус үнэлсэн бөгөөд цаашдын төлвийг “Тогтвортой” хэмээн үзжээ. Энэхүү зэрэглэлийг гаргахдаа компанийг олон талаас нь судалж, санхүүгийн үзүүлэлтүүд болон өмнөх хугацааны гүйцэтгэлийг “Strong” буюу “Хүчтэй” хэмээн тодорхойлсон байна.<ref>{{Cite web |title=AM Best Withdraws Credit Ratings of Mandal Daatgal JSC |url=https://news.ambest.com/NewsContent.aspx?refnum=248225&altsrc=23 |access-date=2026-03-14 |website=news.ambest.com}}</ref> 2025 оны байдлаар Мандал Даатгал нь нийт хөрөнгийн хэмжээгээр [https://lemonpress.mn/post/bSiBCamfpH5 нэгдүгээрт бичигдэж] Монгол Улсын [https://www.frc.mn/resources/Image/Document/202602/Mr2FB/Urult-toim-2025.pdf даатгалын салбарын 17.8%-ийг дангаараа бүрдүүлж] байна. Мөн нийт өөрийн хөрөнгө, нийт мөнгөн хөрөнгө зэрэг нөхөн төлбөрийн чадвар, санхүүгийн тогтвортой байдлыг тодорхойлох үзүүлэлтүүдээрээ [https://ikon.mn/n/3lsr салбартаа нэгдүгээрт бичигдэж] байна<ref>{{Cite web |title=Mongolia’s Insurance Sector Highlights |url=https://www.montsame.mn/en/read/392287 |access-date=2026-03-14 |website=MONTSAME News Agency |language=en}}</ref> == '''Үйл ажиллагаа''' == Мандал Даатгал ХК нь [https://www.frc.mn/#/home Санхүүгийн Зохицуулах Хорооны] тусгай зөвшөөрлөөр иргэд болон байгууллагад зориулсан даатгалын үйлчилгээ үзүүлдэг. Тодруулбал:<ref>{{Cite web |title=Даатгалын мэдээлэл |url=https://www.mandal.mn/retail |access-date=2026-03-14 |website=www.mandal.mn |language=en}}</ref> *Иргэдэд зориулсан автомашин, гадаад болон дотоод аялал, гэнэтийн осол, хүүхдийн гэнэтийн ослын даатгал;<ref>{{Cite web |title=Даатгалын мэдээлэл |url=https://www.mandal.mn/retail |access-date=2026-03-14 |website=www.mandal.mn |language=en}}</ref> *Байгууллагад зориулсан Жаргалан хувийн эрүүл мэндийн даатгал, олон улсын хувийн эрүүл мэндийн даатгал, эд хөрөнгө, хариуцлага, хүнд машин механизмын даатгал зэрэг цогц эрсдэлийн удирдлага бүхий даатгалын үйлчилгээ.<ref>{{Cite web |title=Байгууллагын даатгалын мэдээлэл |url=https://www.mandal.mn/corporate |access-date=2026-03-14 |website=www.mandal.mn |language=en}}</ref> == Нийгмийн хариуцлага == ===Мандал Эрсдэлийн Форум=== Мандал Даатгал нь нийгмийн хариуцлагын хүрээнд 2010 жил бүр [https://ikon.mn/n/2opf “Мандал Эрсдэлийн Форум”] арга хэмжээг зохион байгуулж байна. Тус арга хэмжээ нь улсад тулгарч болзошгүй нийгэм, эдийн засаг, гамшгийн эрсдлүүд, тэдгээрээс урьдчилан сэргийлэх арга замын талаар хэлэлцэж бодит шийдлийг эрэлхийлж төр, хувийн хэвшил, иргэний зүгээс эрсдэлийг удирдахад хувь нэмэр оруулсаар ирсэн.<ref>{{Cite web |last=СУРТАЛЧИЛГАА |date=2022-10-03 |title=Монголын хамгийн том эрсдэлийн форум 13 дахь жилдээ |url=https://ikon.mn/n/2opf |access-date=2026-03-14 |website=ikon.mn |language=en}}</ref> Түүнчлэн 2022 оноос эхлэн эрсдэлтэй нөхцөл байдалд өөрийн амь насаа үл хайрлан хүний амь нас, эд хөрөнгө, эрүүл мэндийг аварсан хүмүүс, мэргэжилтэн, байгууллагыг онцлон [https://ikon.mn/n/2p0h “Эрсдэлийн Баатар”]-аар шалгаруулдаг болсон байна.<ref>{{Cite web |last=СУРТАЛЧИЛГАА |date=2022-10-12 |title=Эрсдэлийн БААТРУУД ба 50 хүний амь аврах төсөл |url=https://ikon.mn/n/2p0h |access-date=2026-03-14 |website=ikon.mn |language=en}}</ref> 2023 онд уг форумыг [https://spa.gov.mn/n/1426 Монгол Улсын Шадар сайдын ажлын албатай хамтран Төрийн ордны "Их танхим"-д "Эрсдэл ба Стандарт" сэдвийн хүрээнд]{{Dead link|date=Дөрөвдүгээр сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} зохион байгуулжээ. <ref>{{Cite web |title=“ЭРСДЭЛИЙН ҮНДЭСНИЙ ФОРУМ” АМЖИЛТТАЙ ЗОХИОН БАЙГУУЛАГДЛАА {{!}} Төрийн худалдан авах ажиллагааны газар |url=http://spa.gov.mn/n/1426 |access-date=2026-03-14 |website=spa.gov.mn |archive-date=2026-01-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260124182410/http://spa.gov.mn/n/1426 |url-status=dead }}</ref> ===Мандал Эрсдэлийн Сургууль=== [https://www.peak.mn/news/e 2021 оноос] эхлэн Мандал Даатгал нь бага насны хүүхдүүдэд эрсдэлийн боловсролыг хүртээмжтэй болгох зорилгоор “Мандал Эрсдэлийн Сургууль” төслийг хэрэгжүүлж эхэлсэн. Төслийн хүрээнд 2-12 насны хүүхдүүдийн хөгжлийн онцлогт тохирсон эрсдэлийн боловсрол олгох 20 цуврал [https://ikon.mn/n/2lhf видео хичээл үнэгүй хүргэж] байна. Өдгөө 35,000 гаруй хүүхдэд эрсдэлийн боловсрол олгоод байна.<ref>{{Cite web |title=Мэдээ |url=https://www.mandal.mn/post/174 |access-date=2026-03-14 |website=www.mandal.mn |language=en}}</ref> ===eDoctor - Эрүүл мэндийн цогц платформ=== [https://edoctor.mn/ eDoctor] нь Монголын хамгийн анхны эрүүл мэндийн цогц платформ юм. Улс орны хувьд ард иргэдэд эрүүл мэндийн боловсрол олгож хэрхэн өвчин, эмгэгээс урьдчилан сэргийлэх, хамгаалах зэрэг мэдлэгийг олгох нь нэн чухал асуудал байдаг. Үүний хэрэгцээ шаардлагад үндэслэн Мандал Даатгал нь бүх насныханд зориулсан эрүүл мэндийн боловсрол олгох цогц платформыг нэвтрүүлсэн билээ. Тус платформ нь 15 гаруй төрлийн үйлчилгээ бүхий мэргэжлийн эмч нарын бэлтгэсэн 250 гаруй өвчний дэлгэрэнгүй мэдээлэл, 100 гаруй зөвлөмж нийтлэл, эмчтэй онлайн асуумж ба зөвлөмж, эрүүл мэндийн тооцоолуур, эмнэлэг хайх зэрэг олон зүйлийг нэг дор багтаасан өргөн мэдээллийн сантай.<ref>{{Cite web |title=Бидний тухай |url=https://edoctor.mn/about-us |access-date=2026-03-14 |website=Цахим эмч |language=en-US}}</ref> ===50 хүний амь нас аврах төсөл=== 2023 оноос эхлэн Мандал Даатгал нь нийгмийн хариуцлагын хүрээнд [https://ikon.mn/n/2p0h “50 хүний амь аврах төсөл”]-ийг хэрэгжүүлж эхэлсэн бөгөөд төслийн хүрээнд дараах 2 ажлыг амжилттай хийж гүйцэтгэж байна.<ref>{{Cite web |last=СУРТАЛЧИЛГАА |date=2022-10-12 |title=Эрсдэлийн БААТРУУД ба 50 хүний амь аврах төсөл |url=https://ikon.mn/n/2p0h |access-date=2026-03-14 |website=ikon.mn |language=en}}</ref> ;Алтеплаза төсөл [https://www.shastinhospital.mn/ Улсын Гуравдугаар Төв эмнэлэгтэй] хамтран, тус эмнэлэгт 50 тун алтеплазагийн хөрөнгө оруулалт хийсэн. Алтеплаза нь хурц шигдээс, харвалтын үед анхны шинж тэмдэг илэрснээс хойш алтан цаг буюу 2–4 цагийн дотор хийгдэх өндөр түвшний эмчилгээ юм. Шигдээс болсноос хойш хугацаа алдалгүй эмнэлгийн тусламж авч, протокол, удирдамжийн дагуу эмчилгээг хийвэл амь нас 100% аврагдаж, харвалтаас үүдэх хөдөлмөрийн чадвар алдалт, саа саажилт багасна. Хэдий хүний амь насыг богино хугацаанд аврах шийдэлтэй тун ч гэлээ, нэг алтеплаза тунгийн үнэ өртөг нь өндөр учраас улсын хэмжээнд хүрэлцэхгүй, нөөц хангалтгүй байдаг. Иймд [https://www.mse.mn/issuers/esgreport/547_20250430071052report.pdf “Мандал Даатгал” ХХК хэрэгцээг нь нэмэх, нэн яаралтай тулгамдсан үед хүний амь аврах] боломжтой энэхүү эмээс 50 тунг захиалан Улсын Гуравдугаар Төв эмнэлэгт хүлээлгэн өгсөн.<ref>{{Cite web |last=СУРТАЛЧИЛГАА |date=2022-10-12 |title=Эрсдэлийн БААТРУУД ба 50 хүний амь аврах төсөл |url=https://ikon.mn/n/2p0h |access-date=2026-03-14 |website=ikon.mn |language=en}}</ref> ;Голын эргийн камер [https://nema.gov.mn/ “Нийслэлийн Онцгой Байдлын Ерөнхий Газар”-]тай хамтран үер усны ослыг бууруулах зорилгоор 2022 онд Туул голын эрэг дагуу хамгийн их хүн цуглардаг хоёр байршлыг сонгон [https://ubn.mn/p/47343 үер усны аюулыг мэдээлэх 5 цахамыг байгуулсан]. Тус цахамуудад 200 метрийн радиуст татаж харагдах хяналтын камер байршуулж, тухайн цахмаас гол дагуух иргэдэд анхааруулах, сэрэмжлүүлэх мэдээллийг дуут дохио ашиглан хүргэх ажлыг хэрэгжүүлсэн. Улаанбаатар хотын хувьд Туул голыг дагасан үер усны эрсдэлтэй бүсэд оршдог тул Нийслэлийн ОБЕГ-аас “Зөвт эргүүл” ажиллуулах, “Анхаарахад илүүдэхгүй” нөлөөллийн аяныг тус цахамтай уялдуулан хэрэгжүүлснээр өнгөрсөн жилүүдэд үер усны ослоос үүдэн амь эрсдэх тохиолдол 3.5 дахин буурч, цахам байрласан цэгт ослын тохиолдол бүртгэгдээгүй зэрэг үр дүн гарсан байна.<ref>{{Cite web |last=https://www.facebook.com/ubn.mgl |date=2023-07-22 |title=Туул голын эрэг дагуу 360 градус эргэдэг хяналтын камер байршуулжээ |url=https://ubn.mn/p/47343 |access-date=2026-03-14 |website=Улаанбаатар ньюс |language=mn-MN}}</ref> cj77lxh2aladphg4ibsa0ubmu5vwt5x Манжийн үеийн Монголын засаг захиргааны нэгж 0 145654 852414 851795 2026-04-06T05:48:20Z 唐吉訶德的侍從 5036 852414 wikitext text/x-wiki [[File:STANFORD(1917) p67-68 PLATE22. MONGOLIA (14597137480).jpg|thumb|right|200px|Манжийн үеийн Монгол]] [[Чин гүрэн|Чин гүрний]] зүгээс Монголын бүхий аймаг хошуудыг захирахдаа түүхэн үйл явдлын ялгаатай байдлын улмаас төвөөс томилсон амбанд шууд захирагддаг монгол хошуунууд, чуулганд захирагддаг Өвөр Монгол, Гадаад Монгол гэх зэрэг харилцан адилгүй өөр өөр байдлаар захирч байсан. ==Шууд хяналттай монгол == *[[Цахар]] (Цахар [[Найман хошуу]]) *[[Дарьганга]] *[[Хөх хотын Түмэд]] 1 хошуу *[[Барга]] (Хуучин Барга [[Найман хошуу]], Шинэ Барга [[Найман хошуу]]) *[[Тагнын Урианхайн хязгаар|Тагнын Урианхай]] 5 хошуу *[[Мянгад]] 1 хошуу *[[Захчин]] *[[Хойт]] *[[Алтайн Урианхай]] *[[Алтан нуурын Урианхай]] *[[Дам монголчууд]] ==Өвөр Монгол== ===Жиримийн чуулган=== [[Жиримийн чуулган]] нь 10 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан он || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Хорчин баруун гарын дундад хошуу]] || 1626 || [[Ууба]] || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Хорчин зүүн гарын дунд хошуу]] || 1636 || [[Манзушир (Дархан чин ван)|Манзушир]] || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Хорчин баруун гарын өмнөд хошуу]] || 1636 || [[Будачи]] || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Хорчин зүүн гарын өмнөд хошуу]] || 1636 || [[Хонгор]] || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Хорчин зүүн гарын хойд хошуу]] || 1636 || [[Донхор илдэч|Донхор]] || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Хорчин баруун гарын хойд хошуу]] || 1636 || Ламасхив || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Жалайд хошуу]] || 1648 || Мөнгөн || [[Жалайд]] || |- || [[Дөрвөд Монгол өөртөө засах хошуу|Дөрвөд хошуу]] || 1636 || Сэрэн || [[Дөрвөд]] || |- || [[Өмнөд Горлос Монгол өөртөө засах шянь|Горлосын өмнөд хошуу]] || 1648 || Бумба || [[Горлос]] || |- || [[Жаоюань шянь|Горлосын хойд хошуу]] || 1636 || Гүмү || [[Горлос]] || |- |} ===Зуу Удын чуулган=== [[Зуу Удын чуулган]] нь 11 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан он || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Аохан хошуу]] || 1636 || Банди || [[Аохан]] || |- || [[Найман хошуу]] || 1636 || Гүнцог || [[Найман]] || |- || [[Баарин баруун хошуу|Баарин баруун гарын хошуу]] || 1648 || Сэвдэн || [[Баарин]] || |- || [[Баарин зүүн хошуу|Баарин зүүн гарын хошуу]] || 1648 || Манзушир || [[Баарин]] || |- || [[Жарууд хошуу|Жарууд зүүн гарын хошуу]] || 1648 || Санжижав || [[Жарууд]] || |- || [[Жарууд хошуу|Жарууд баруун гарын хошуу]] || 1648 || Сангар || [[Жарууд]] || |- || [[Ар Хорчин хошуу]] || 1644 || Мужан || [[Ар хорчин]] || |- || [[Онниуд зүүн гарын хошуу]] || 1636 || Сүн дүүрэн || [[Огниуд]] || |- || [[Онниуд баруун гарын хошуу]] || 1636 || Дүн дайчин || [[Огниуд]] || |- || [[Хэшигтэн хошуу]] || 1652 || Соном || [[Хэшигтэн]] || |- || [[Халх зүүн гарын хошуу]] || 1664 || Гомбо илдэн || Халх зүүн гар || |- |} ===Зостын чуулган=== [[Зостын чуулган]] нь 5 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Харчин баруун гарын хошуу]] || 1635 || Гүрүсхив || [[Харчин]] || |- || [[Харчин зүүн гарын хошуу]] || 1635 || Сэрэн || [[Харчин]] || |- || [[Харчин дундад хошуу]] || 1705 || Гэрэл || [[Харчин]] || |- || [[Түмэд зүүн гарын хошуу]] || 1635 || Шамба || [[Түмэд]] || |- || [[Түмэд баруун гарын хошуу]] || 1648 || Гүмү || [[Түмэд]] || |- |} ===Шилийн Гол чуулган=== [[Шилийн Гол чуулган]] нь 10 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Баруун Үзэмчин хошуу|Үзэмчин баруун гарын хошуу]] || 1641 || [[Дорж сэцэн жонон (Үзэмчин)|Дорж]] || [[Үзэмчин]] || |- || [[Зүүн үзэмчин хошуу|Үзэмчин зүүн гарын хошуу]] || 1646 || Сэрэн || [[Үзэмчин]] || |- || [[Хуучид зүүн гарын хошуу]] || 1646 || Болод || [[Хуучид]] || |- || [[Хуучид баруун гарын хошуу]] || 1653 || Гармаа Цэвээн || [[Хуучид]] || |- || [[Сөнөд зүүн хошуу|Сөнөд зүүн гарын хошуу]] || 1641 || [[Тэнгис мэргэн ван|Тэнгис]] || [[Сөнөд]] || |- || [[Сөнөд баруун хошуу|Сөнөд баруун гарын хошуу]] || 1642 || Сэүсэ || [[Сөнөд]] || |- || [[Авга хошуу|Авга зүүн гарын хошуу]] || 1651 || Дүсхэр || [[Авга (овог)|Авга]] || |- || [[Авга хошуу|Авга баруун гарын хошуу]] || 1789 || Балдан сэрэн || [[Авга (овог)|Авга]] || |- || [[Шилийн хот|Авга нар баруун гарын хошуу]] || 1667 || Сэрэн мэргэн || [[Авга нар]] || |- || [[Шилийн хот|Авга нар зүүн гарын хошуу]] || 1665 || Дүнишрав || [[Авга нар]] || |- |} ===Улаанцавын чуулган=== [[Улаанцавын чуулган]] нь 6 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Дөрвөд хошуу|Дөрвөн хүүхэд хошуу]] || 1636 || Омбо || [[Дөрвөн хүүхэд]] || |- || [[Муумянган хошуу]] || 1664 || Сэнгэ || [[Муумянган]] || |- || [[Урадын хойд хошуу]] || 1648 || Туба || [[Урад]] || |- || [[Урадын өмнөд хошуу]] || 1648 || Убан || [[Урад]] || |- || [[Урадын дундад хошуу]] || 1648 || Багбахай || [[Урад]] || |- || [[Халх баруун гарын хошуу]] || 1653 || Бунтар || Халх баруун гар || |- |} ===Их Зуугийн чуулган=== [[Их Зуугийн чуулган]] нь 7 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Ордос зүүн гарын дундад хошуу]] || 1649 || [[Ринчин жонон|Ринчин]] || [[Ордос]] || |- || [[Отог хошуу|Ордос баруун гарын дундад хошуу]] || 1650 || Шандан || [[Ордос]] || |- || [[Хангин хошуу|Ордос баруун гарын хойд хошуу]] || 1649 || Бага Жамц || [[Ордос]] || |- || [[Ордос зүүн гарын хойд хошуу]] || 1650 || Шагж || [[Ордос]] || |- || [[Ордос баруун гарын өмнөд хошуу]] || 1649 || Ринчин || [[Ордос]] || |- || [[Ордос зүүн гарын өмнөд хошуу]] || 1649 || Сэрэн || [[Ордос]] || |- || [[Ордос баруун гарын өмнөд адаг хошуу]] || 1731 || Динзараш || [[Ордос]] || |- |} ===Чуулгангүй=== {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Харьяалан захирах манж сайд || Аймаг || Тайлбар |- || [[Их Мянган хошуу]] || ? || N/A || Хөлөнбуйр аймгийн дэд дутун (呼倫貝爾副都統) || [[Өөлд]] || |- || [[Ширээт Хүрээ хошуу]] || ? || [[Ширээт Дархан Цорж хутагт]] || Мүгдэнгийн Жанжин (盛京將軍) || Ширээт Дархан Цорж хутагтын шавь || |- |} ==Гадаад Монгол== ===Хэрлэн Барс хотод чуулган=== [[Сэцэн хан аймаг|Хэрлэн Барс хотод чуулган]] (Халхын дорнод зам) нь 23 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Сэцэн ханы хошуу]] || 1691 || [[Өмхэй]] || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Дархан засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн зүүн гарын дундад хошуу]] || 1691 || Намжил || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Илдэн засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад баруун этгээдийн хошуу]] || 1691 || Пунсаг || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Сэцэн засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын дундад хошуу]] || 1691 || Цэвдэн || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Эрдэнэ далай засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад дахь зүүн этгээдийн хошуу]] || 1691 || Буджав || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Бишрэлт засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад адгийн хошуу]] || 1691 || Дарь || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Жонон засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад дахь умард хошуу]] || 1691 || Цэвдэн || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Чин ачит засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад өмнөд хошуу]] || 1691 || Ананда || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Эрхэмсэг засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн зүүн гарын өмнөд хошуу]] || 1695 || Ханд || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Ахай засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын дундад баруун этгээдийн хошуу]] || 1711 || Цэрэнванбу || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Ёст засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн зүүн гарын умард хошуу]] || 1691 || Цэрэндаш || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Зоригт засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын дундад өмнөд хошуу]] || 1754 || Цэрэндоёд || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Үйзэн засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн зүүн гарын умард адгийн хошуу]] || 1711 || Дорждаш || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Хурц засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын умард хошуу]] || 1691 || Гүржав || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Мэргэн засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын өмнөд хошуу]] || 1691 || Сэрэндаш || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Саруул засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад зүүн этгээдийн өмнөд хошуу]] || 1697 || Гончиг || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Дайчин засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад адгийн хошуу]] || 1695 || Туулай || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Далай дархан засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад баруун этгээдийн хойд хошуу]] || 1697 || Лувсан || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Сүжигт засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн зүүн гарын баруун этгээдийн хошуу]] || 1701 || Чойжамц || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Эрдэнэ засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн зүүн гарын зүүн этгээдийн хошуу]] || 1696 || Эрдэнэ || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Сэргэлэн засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын зүүн этгээдийн хошуу]] || 1701 || Гэндэн || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Баатар засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын дундад зүүн этгээдийн хошуу]] || 1713 || Чойнжур || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Эрх засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад адгийн баруун этгээдийн хошуу]] || 1735 || Ванжилжав || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Егүзэр хутагтын шавь]] || 1864 || [[Егүзэр хутагт]] || || [[Тамгатай хутагт]] |- |} ===Цэцэрлэгийн чуулган=== [[Сайн ноён хан аймаг|Цэцэрлэгийн чуулган]] (Халхын умард зам) нь 24 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Сайн ноён ханы хошуу|Сайн ноёны хошуу]] || 1691 || [[Шамба]] || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Сэцэн засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн дундад зүүн этгээдийн адгийн хошуу]] || 1721 || [[эфү Цэрэн]] || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Дайчин засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн дундадын баруун этгээдийн хошуу]] || 1751 || [[Цэвдэнжав]] || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Далай чойнхор засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн дундадын баруун этгээдийн хошуу]] || 1691 || Гомбо || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Эрдэнэ засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн баруун гарын баруу этгээдийн хойд хошуу]] || 1691 || Тод Эрдэнэ || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Илдэн засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн дундад дахь өмнөд хошуу]] || 1691 || Сутай илдэн || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Жонон засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн зүүн гарын зүүн этгээдийн хошуу]] || 1692 || Ванчиг || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Саруул засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн баруун гарын өмнөд хошуу]] || 1691 || Аюуш || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Үйзэн засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн баруун гарын дундад этгээдийн хошуу]] || 1707 || Цэрэндаш || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Хошууч мэргэн засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн дундад дахь умард хошуу]] || 1712 || Норовжав || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Эрх засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн зүүн гарын дундад хошуу]] || 1754 || Цэвээндорж || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Итгэмжит засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн дундад адгийн хошуу]] || 1692 || Арьяа || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Цогтой засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн дунддахь баруун гарын адгийн хошуу]] || 1691 || Туба || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Ёст засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн зүүн гарын баруун этгээдийн хошуу]] || 1691 || Данзан эрдэнэ || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Мэргэн засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн баруун гарын умард хошуу]] || 1692 || Самжид || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Ачит засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн дундад баруун гарын адгийн хошуу]] || 1696 || Ядам || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Түшээт засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн зүүн гарын зүүн этгээдийн хошуу]] || 1696 || Намжил || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Зоригт засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн баруун гарын дундад баруун этгээдийн хошуу]] || 1696 || Шар илдэч || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Ахай засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн баруун гарын зүүн этгээдийн адгийн хошуу]] || 1697 || Судани || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Эетэй засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн дундад умар этгээдийн адгийн хошуу]] || 1709 || Зинамида || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Дархан засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн баруун гарын дундад адгийн хошуу]] || 1712 || Дорж || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Баатар засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн баруун этгээдийн адгийн хошуу]] || 1739 || Эмгэн || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Бишрэлт засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Өөлдийн хойд хошуу]] || 1702 || Равдан || [[Өөлд]] || |- || [[Сүжигт засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Өөлдийн засгийн хошуу]] || 1697 || Данжила || [[Өөлд]] || |- || [[Эрдэнэ бандида хутагтын шавь]] || || [[Эрдэнэ бандида хутагт]] || || [[Тамгатай хутагт]] |- || [[Эрдэнэ Зая бандида хутагтын шавь]] || || [[Зая бандида хутагт]] || || [[Тамгатай хутагт]] |- || [[Чин сүжигт номун хан хутагтын шавь]] || || [[Чин сүжигт номун хан]] || || [[Тамгатай хутагт]] |- || [[Нарбанчин хутагтын шавь]] || || [[Нарбанчин хутагт]] || || [[Тамгатай хутагт]] |- || [[Хамба хутагтын шавь]] || || [[Хамба хутагт]] || || [[Тамгатай хутагт]] |- || [[Наран хутагтын шавь]] || || [[Наран хутагт]] || || [[Тамгатай хутагт]] |- |} ===Хан уулын чуулган=== [[Түшээт хан аймаг|Хан уулын чуулган]] (Халхын хойт зам) нь 17 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Түшээт ханы хошуу]] || 1691 || [[Чахундорж хан|Чахундорж]] || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Мэргэн засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн зүүн гарын дундад хошуу]] || 1691 || [[Гүршихи]] || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Дархан засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн дундад хошуу]] || 1691 || [[Галдандорж]] || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Эрдэнэ дайчин засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн баруун гарын зүүн этгээдийн хошуу]] || 1691 || Цэмцэгнамжил || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Зоригт засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн дундад дахь баруун этгээдийн хошуу]] || 1691 || [[Шидишири]] || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Баатар засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн баруун гарын зүүн этгээдийн адгийн хошуу]] || 1691 || [[Шибтуй|Шибтуй Хатанбаатар]] || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Сэцэн засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн зүүн гарын зүүн этгээдийн дундад адгийн хошуу]] || 1711 || Цэрэнбал || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Илдэн засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн баруун гарын баруун этгээдийн адгийн хошуу]] || 1731 || Бахай || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Үйзэн засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн дундадын зүүн этгээдийн хошуу]] || 1753 || Сандагдорж || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Түшээт засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн зүүн гарын умард хошуу]] || 1693 || Литар || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Бишрэлт засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн зүүн гарын өмнөд хошуу]] || 1691 || Баран || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Далай засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн баруун гарын баруун этгээдийн хошуу]] || 1691 || Байнжурдорж || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Сүжигт засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн дундад баруун этгээдийн адгийн хошуу]] || 1691 || Цэмбэлдорж || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Ачит засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн зүүн гарын адгийн хошуу]] || 1691 || Цэрэн || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Эрдэнэ засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн дундад зүүн адгийн хошуу]] || 1694 || Цэрэнжав || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Ахай засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн баруун гарын баруун этгээдийн адгийн хошуу]] || 1696 || Чиндорж || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Дайчин засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн зүүн гарын баруун этгээдийн адгийн хошуу]] || 1697 || Хаймчиг || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Цогтой засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн дундад дэд хошуу]] || 1719 || Цэнгүнжав || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Жонон засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн баруун гарын зүүн этгээдийн хойд хошуу]] || 1730 || Пунцагравдан || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Эетэй засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн зүүн гарын дундад зүүн этгээдийн хошуу]] || 1736 || Сүндэв || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Их Шавь|Жавзандамба хутагтын шавь (Их шавь)]] || || [[Жавзандамба хутагт]] || || [[Тамгатай хутагт]] |- |} ===Заг голын эх Биндэръяа нуурын чуулган=== [[Засагт хан аймаг|Заг голын эх Биндэръяа нуурын чуулган]] (Халхын өрнө зам) нь 19 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Засагт хан аймгийн дундад хошуу]] || 1691 || Цэвээнжав || [[Засагт хан аймаг]] || 1732 онд хүчингүй болсон |- || [[Засагт ханы хошуу|Засагт хан аймгийн баруун гарын зүүн этгээдийн хошуу]]<br>(Засагт ханы хошуу) || 1691 || Пунцагравдан || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Эрдэнэ дүүрэгч засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн дундад зүүндэх гарын зүүн этгээдийн хошуу]] || 1694 || Гэндэн || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Эрдэнэ засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн зүүн гарын баруун этгээдийн хошуу]] || 1691 || Зодов || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Илдэн засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн баруун гарын баруун этгээдийн хошуу]] || 1691 || Бүүвэй || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Жонон засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн зүүн гарын умард хошуу]] || 1691 || Соном-Ишжав || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Чин ачит засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн зүүн гарын өмнөд хошуу]] || 1691 || Гүнзэн || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Дайчин засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн дундад баруун гарын адгийн хошуу]] || 1714 || Тонмог || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Далай засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн баруун гарын баруун этгээдийн адгийн хошуу]] || 1714 || Шагж || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Мэргэн засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн дундад зүүн гарын баруун этгээдийн хошуу]] || 1756 || Батжаргал || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Үйзэн засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн зүүн гарын дундад хошуу]] || 1728 || Равдан || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Баатар засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн баруун гарын умард хошуу]] || 1691 || Эрдэнэгомбо || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Ёст засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн баруун гарын өнмөд хошуу]] || 1691 || Үржин || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Бишрэлт засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн баруун гарын умар адгийн хошуу]] || 1697 || Хамар дайчин || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн дундад баруун гарын адгийн хошуу]] || 1709 || Намаринзамбу || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Зоригт засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн зүүн гарын умар адгийн хошуу]] || 1726 || Ядамжав || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Ахай засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн дундад зүүн гарын адгийн хошуу]] || 1757 || Дашпунцаг || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Дархан засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн дундад баруун гарын зүүн этгээдийн хошуу]] || 1755 || Пүрэвцэрэн || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Сэцэн засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн зүүн гарын зүүн этгээдийн хошуу]] || 1691 || Сэрэн ахай || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Сүжигт засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Хойдын засгийн хошуу]] || 1755 || Галдандаржаа || [[Хойт|Хойд]] || |- || [[Ялгуусан хутагтын шавь (Засагт хан аймаг)|Ялгуусан хутагтын шавь]] || || [[Ялгуусан хутагт (Засагт хан аймаг)|Ялгуусан хутагт]] || || [[Тамгатай хутагт]] |- || [[Жалханз хутагтын шавь]] || || [[Жалханз хутагт]] || || [[Тамгатай хутагт]] |- || [[Номун хан хутагтын шавь]] || || [[Бигэрийн Номун хан]] || || [[Тамгатай хутагт]] |- |} ===Сайн заяатын зүүн гарын чуулган=== [[Дөрвөд Далай хан аймаг|Сайн заяатын зүүн гарын чуулган]] нь 12 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Дөрвөд Далай ханы хошуу (Дөрвөд Далай хан аймаг)|Зүүнгарын Дөрвөдийн хошуу]] || 1754 || Цэрэн || [[Дөрвөд]] || |- || [[Эрх засгийн хошуу (Дөрвөд Далай хан аймаг)|Зүүнгарын Дөрвөд аймгийн дундад хошуу]] || 1754 || Цэрэнмөнх || [[Дөрвөд]] || |- || [[Дайчин засгийн хошуу (Дөрвөд Далай хан аймаг)|Зүүнгарын Дөрвөд аймгийн дундад зүүн хошуу]] || 1754 || Сэвдэн || [[Дөрвөд]] || |- || [[Жонон засгийн хошуу (Дөрвөд Далай хан аймаг)|Зүүнгарын Дөрвөд аймгийн дундад дээд хошуу]] || 1754 || Машбат || [[Дөрвөд]] || |- || [[Үйзэн засгийн хошуу (Дөрвөд Далай хан аймаг)|Зүүнгарын Дөрвөд аймгийн дундад өмнөд баруун хошуу]] || 1754 || Банжур || [[Дөрвөд]] || |- || [[Сэцэн засгийн хошуу (Дөрвөд Далай хан аймаг)|Зүүнгарын Дөрвөд аймгийн дундад хойд хошуу]] || 1754 || Батмөнх || [[Дөрвөд]] || |- || [[Саруул засгийн хошуу (Дөрвөд Далай хан аймаг)|Зүүнгарын Дөрвөд аймгийн дундад өмнөд хошуу]] || 1754 || Ган || [[Дөрвөд]] || |- || [[Эрдэнэ засгийн хошуу (Дөрвөд Далай хан аймаг)|Зүүнгарын Дөрвөд аймгийн дундад доод хошуу]] || 1754 || Дашдондог || [[Дөрвөд]] || |- || [[Мэргэн засгийн хошуу (Дөрвөд Далай хан аймаг)|Зүүнгарын Дөрвөд аймгийн дундад хойд зүүн хошуу]] || 1754 || Гүншар || [[Дөрвөд]] || |- || [[Эетэй засгийн хошуу (Дөрвөд Далай хан аймаг)|Зүүнгарын Дөрвөд аймгийн дундад өмнөд зүүн хошуу]] || 1754 || Өвгөн || [[Дөрвөд]] || |- || [[Хурц засгийн хошуу (Дөрвөд Далай хан аймаг)|Зүүнгарын Дөрвөд аймгийн дундад хойд баруун хошуу]] || 1754 || Бар || [[Дөрвөд]] || |- || [[Баатар засгийн хошуу (Дөрвөд Далай хан аймаг)|Хойдын доод хойд хошуу]] || 1755 || Дамиран || [[Хойт|Хойд]] || |- |} ===Сайн заяатын баруун гарын чуулган=== [[Үнэн Зоригт Хан аймаг|Сайн заяатын баруун гарын чуулган]] нь 4 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Үнэн зоригт ханы хошуу (Үнэн Зоригт Хан аймаг)|Баруунгарын Дөрвөд аймгийн өмнөд хошуу]] || 1754 || Цэрэнубаши || [[Дөрвөд]] || |- || [[Бишрэлт засгийн хошуу (Үнэн Зоригт Хан аймаг)|Баруунгарын Дөрвөд аймгийн өмнөд баруун этгээдийн хошуу]] || 1754 || Гандорж || [[Дөрвөд]] || |- || [[Ерөөлт засгийн хошуу (Үнэн Зоригт Хан аймаг)|Баруунгарын Дөрвөд аймгийн дундад өмнөд хошуу]] || 1754 || Гэндэн || [[Дөрвөд]] || |- || [[Сүжигт засгийн хошуу (Үнэн Зоригт Хан аймаг)|Хойдын доод өмнөд хошуу]] || 1755 || Лувсан || [[Хойт|Хойд]] || |- |} ===Үнэн сүсэгтийн чуулган=== ====Үнэн сүсэгтийн дорнод замын чуулган==== [[Шинжаан]]ы [[Хуучин торгууд аймгийг Үнэн сүсэгтийн дорнод замын чуулган]] (Илийн дорно зам) нь 2 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Үнэн сүжигтийн дорно замын чуулганы хуучин торгуудын баруун хошуу]] || 1771 || Бамбар || Жаргалант Торгууд (дорнод замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн дорно замын чуулганы хуучин торгуудын зүүн хошуу]] || 1771 || Цэвдэн || Жаргалант Торгууд (дорнод замын [[Хуучин торгууд]]) || |- |} ====Үнэн сүсэгтийн өрнөд замын чуулган==== [[Шинжаан]]ы [[Хуучин торгууд аймгийг Үнэн сүсэгтийн өрнөд замын чуулган]] (Илийн өрнөд зам) нь 1 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Үнэн сүжигтийн өрнөд замын чуулганы хуучин торгуудын хошуу]] || 1771 || Момонт || Жин хэ орчмын Торгууд (өрнөд замын [[Хуучин торгууд]]) || |- |} ====Үнэн сүсэгтийн өмнөд замын чуулган==== [[Шинжаан]]ы [[Хуучин торгууд аймгийг Үнэн сүсэгтийн өмнөд замын чуулган]] (Илийн өмнөд зам) нь 4 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Үнэн сүжигтийн өмнөд замын чуулганы хуучин торгуудын хошуу]] || 1771 || [[Убаши]] || Хар Сайрын Торгууд (өмнөд замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн өмнөд замын чуулганы хуучин торгуудын дундад хошуу]] || 1771 || Эмгэн убаши || Хар Сайрын Торгууд (өмнөд замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн өмнөд замын чуулганы хуучин торгуудын баруун хошуу]] || 1771 || Баяжих || Хар Сайрын Торгууд (өмнөд замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн өмнөд замын чуулганы хуучин торгуудын зүүн хошуу]] || 1771 || Бэр хашиха || Хар Сайрын Торгууд (өмнөд замын [[Хуучин торгууд]]) || |- |} ====Үнэн сүсэгтийн умард замын чуулган==== [[Шинжаан]]ы [[Хуучин торгууд аймгийг Үнэн сүсэгтийн умард замын чуулган]] (Илийн умарт зам) нь 3 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Үнэн сүжигтийн умарт замын чуулганы хуучин торгуудын хошуу]] || 1771 || Цэвэгдорж || Ховог сайрын Торгууд (умард замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн умарт замын чуулганы хуучин торгуудын баруун хошуу]] || 1785 || Гүнгээцэрэн || Ховог сайрын Торгууд (умард замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн умарт замын чуулганы хуучин торгуудын зүүн хошуу]] || 1785 || Агсахал || Ховог сайрын Торгууд (умард замын [[Хуучин торгууд]]) || |- |} ===Чин сэтгэлтийн чуулган=== [[Ховдын хязгаар|Ховдын]] [[Чин сэтгэлтийн чуулган]] нь 2 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Жаргалант торгуудын баруун хошуу]] || 1771 || Шээрэн || [[Шинэ Торгууд]] || |- || [[Жаргалант торгуудын зүүн хошуу]] || 1771 || Шар хүүхэн || [[Шинэ Торгууд]] || |- |} ===Бат сэтгэлтийн чуулган=== [[Шинжаан]]ы [[Бат сэтгэлтийн чуулган]] (Илийн дундад зам) нь 3 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Бат сэтгэлтийн чуулганы Хошуудын хошуу]] || 1771 || Гүнгээ || Дундад замын [[Хошууд]] || 1797 онд хүчингүй болсон |- || [[Бат сэтгэлтийн чуулганы Хошуудын дундад хошуу]] || 1771 || Яримпил || Дундад замын [[Хошууд]] || |- || [[Бат сэтгэлтийн чуулганы Хошуудын баруун хошуу]] || 1771 || Нохай || Дундад замын [[Хошууд]] || |- || [[Бат сэтгэлтийн чуулганы Хошуудын зүүн хошуу]] || 1775 || Баярлах || Дундад замын [[Хошууд]] || |- |} ===Хөхнуурын зүүн гарын чуулган=== [[Дээд монголчууд]]ын [[Хөхнуурын зүүн гарын чуулган]] нь 12 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Хошуудын баруун өмнөд хошуу]] || 1771 || Цэвээнравдан || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын баруун хойд хошуу]] || 1716 || Даян || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын умард зүүн гаран хошуу]] || 1711 || Сономдаш || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын өмнөд баруун гаран адаг хошуу]] || 1711 || Лувзандаржаа || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын өмнөд зүүн гаран хойд хошуу]] || 1671 || Галдандаш || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын өмнөд баруун гарын хойд хошуу]]|| 1723 || Сономдаш || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын умард өмнө хошуу]] || 1711 || Цэрэн || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын умард баруун адаг хошуу]] || 1725 || Дамринсэвдэн || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын умард зүүн адаг хошуу]] || 1725 || Ишдоржжав || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Торгуудын баруун хошуу]] || 1725 || Сэтэрбум || [[Дээд монголчууд]]ын [[Торгууд]] || |- || [[Торгуудын өмнөд хойд хошуу]] || 1724 || Данзан || [[Дээд монголчууд]]ын [[Торгууд]] || |- || [[Хошуудын баруун баруун гарын дундад хошуу]]|| 1725 || Цэрэннамжил || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- |} ===Хөхнуурын баруун гарын чуулган=== [[Дээд монголчууд]]ын [[Хөхнуурын баруун гарын чуулган]] нь 12 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Цоросын өмнөд баруун гарын тэргүүн хошуу]] || 1703 || Сэвдэнжал || [[Дээд монголчууд]]ын [[Цорос]] || |- || [[Хошуудын өмнөд зүүн гаран тэргүүн хошуу]] || 1704 || Гомбо || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын өмнөд зүүн гаран адаг хошуу]] || 1698 || Намжил || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын умард баруун гаран хошуу]] || 1723 || Цэрэндондов || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Цоросын умард дундад хошуу]] || 1716 || Равдан || [[Дээд монголчууд]]ын [[Цорос]] || |- || [[Хойдын өмнө хошуу]] || 1725 || Гүнгэ || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хойт|Хойд]] || |- || [[Хошуудын баруун баруун гаран өмнөд хошуу]] || 1716 || Равдан || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын баруун зүүн гаран хойд хошуу]] || 1725 || Харгас || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын зүүн дээд хошуу]] || 1725 || Жаб || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын баруун баруун гарын хойд хошуу]] || 1725 || Сэвдэн бошигт || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Торгуудын өмнөд дундад хошуу]] || 1725 || Сономравдандорж || [[Дээд монголчууд]]ын [[Торгууд]] || |- || [[Халхын өмнөд баруун хошуу]] || 1765 || Дашдондов || [[Дээд монголчууд]]ын [[Халх]] || |- |} ===Чуулгангүй=== {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Харьяалан захирах манж сайд || Аймаг || Тайлбар |- || [[Алшаа хошуу|Алашаагийн өөлд хошуу]] || 1697 || Хороли || Шанси-Ганьсугийн бүгдийг захирагч сайд (陝甘總督) || Алашаагийн [[Хошууд]] || |- || [[Эзнээ хошуу|Эзнээ голын торгууд хошуу]] || 1704 || Аравжир || Шанси-Ганьсугийн бүгдийг захирагч сайд (陝甘總督) || [[Торгууд]] || |- || [[Хошуудын өмнөд тэргүүн хошуу]] || 1701 || Цагаанданзан || Шининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || Шар мөрөны өмнөд хэсэг 5 хошуу (河南五旗) |- || [[Хошуудын өмнөд баруун гаран дундад хошуу]] || 1720 || Равданжамц || Шининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || Шар мөрөны өмнөд хэсэг 5 хошуу (河南五旗) |- || [[Хошуудын өмнөд зүүн гаран дундад хошуу]] || 1731 || Цагаанравдан || Шининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || Шар мөрөны өмнөд хэсэг 5 хошуу (河南五旗) |- || [[Хошуудын өмнөд зүүн гаран дэд хошуу]] || 1746 || Цэрэндорж || Шининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || 1806 онд хүчингүй болсон |- || [[Торгуудын өмнө өмнөд хошуу]] || 1731 || Даржаа || Шининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) || [[Дээд монголчууд]]ын [[Торгууд]] || Шар мөрөны өмнөд хэсэг 5 хошуу (河南五旗) |- || [[Цагаан номун ханы хошуу]] || ? || [[Цагаан номун хан хутагт]] || Шининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) || [[Дээд монголчууд]]ын Цагаан номун хан хутагтын шавь || Шар мөрөны өмнөд хэсэг 5 хошуу (河南五旗) |- || [[Шинэ хошуудын засгийн хошуу]] || 1771 || Буянхишиг || [[Ховдын манж сайдын газар]] || [[Шинэ Хошууд]] || |- |} ==Эшлэл== {{reflist}} * {{cite book|title=ǰarliγ-iyar toγtaγaγsan γadaγadu mongγol qotong ayimaγ-un wang güng-üd-ün iledkel šastir (degedü, dumdadu, dooradu)|publisher=Öbör mongγol-un arad-un keblel-ün qoriy-a|location=Kökeqota|author1=Borǰigin Mönggündalai|year=2006|isbn=7-204-02492-3|language=mn}} * [[:zh:s:清史稿/卷209|清史稿/卷209]], [[:zh:s:清史稿/卷210|清史稿/卷210]], [[:zh:s:清史稿/卷211|清史稿/卷211]] * [[:zh:s:欽定外藩蒙古回部王公表傳 (四庫全書本)|欽定外藩蒙古回部王公表傳 (四庫全書本)]] * {{cite web|title = 光緒朝 《欽定大清會典事例三》 卷九百六十七~卷九百七十二|url=https://fhac.com.cn/fulltext_detail/1/1 | website=[[First Historical Archives of China]]|language=zh }} ==Мөн үзэх== *[[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улсын засаг захиргааны нэгж]] [[Ангилал:Манжийн үеийн Монгол]] [[Ангилал:Өвөр Монголын түүх]] [[Ангилал:Монголын засаг захиргааны гишүүнчлэл]] nmqkp3jwe9o619nciw14r2q441e3b47 852431 852414 2026-04-06T06:32:36Z 唐吉訶德的侍從 5036 852431 wikitext text/x-wiki [[File:STANFORD(1917) p67-68 PLATE22. MONGOLIA (14597137480).jpg|thumb|right|200px|Манжийн үеийн Монгол]] [[Чин гүрэн|Чин гүрний]] зүгээс Монголын бүхий аймаг хошуудыг захирахдаа түүхэн үйл явдлын ялгаатай байдлын улмаас төвөөс томилсон амбанд шууд захирагддаг монгол хошуунууд, чуулганд захирагддаг Өвөр Монгол, Гадаад Монгол гэх зэрэг харилцан адилгүй өөр өөр байдлаар захирч байсан. ==Шууд хяналттай монгол == *[[Цахар]] (Цахар [[Найман хошуу]]) *[[Дарьганга]] *[[Хөх хотын Түмэд]] 1 хошуу *[[Барга]] (Хуучин Барга [[Найман хошуу]], Шинэ Барга [[Найман хошуу]]) *[[Тагнын Урианхайн хязгаар|Тагнын Урианхай]] 5 хошуу *[[Мянгад]] 1 хошуу *[[Захчин]] *[[Хойт]] *[[Алтайн Урианхай]] *[[Алтан нуурын Урианхай]] *[[Дам монголчууд]] ==Өвөр Монгол== ===Жиримийн чуулган=== [[Жиримийн чуулган]] нь 10 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан он || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Хорчин баруун гарын дундад хошуу]] || 1626 || [[Ууба]] || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Хорчин зүүн гарын дунд хошуу]] || 1636 || [[Манзушир (Дархан чин ван)|Манзушир]] || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Хорчин баруун гарын өмнөд хошуу]] || 1636 || [[Будачи]] || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Хорчин зүүн гарын өмнөд хошуу]] || 1636 || [[Хонгор]] || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Хорчин зүүн гарын хойд хошуу]] || 1636 || [[Донхор илдэч|Донхор]] || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Хорчин баруун гарын хойд хошуу]] || 1636 || Ламасхив || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Жалайд хошуу]] || 1648 || Мөнгөн || [[Жалайд]] || |- || [[Дөрвөд Монгол өөртөө засах хошуу|Дөрвөд хошуу]] || 1636 || Сэрэн || [[Дөрвөд]] || |- || [[Өмнөд Горлос Монгол өөртөө засах шянь|Горлосын өмнөд хошуу]] || 1648 || Бумба || [[Горлос]] || |- || [[Жаоюань шянь|Горлосын хойд хошуу]] || 1636 || Гүмү || [[Горлос]] || |- |} ===Зуу Удын чуулган=== [[Зуу Удын чуулган]] нь 11 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан он || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Аохан хошуу]] || 1636 || Банди || [[Аохан]] || |- || [[Найман хошуу]] || 1636 || Гүнцог || [[Найман]] || |- || [[Баарин баруун хошуу|Баарин баруун гарын хошуу]] || 1648 || Сэвдэн || [[Баарин]] || |- || [[Баарин зүүн хошуу|Баарин зүүн гарын хошуу]] || 1648 || Манзушир || [[Баарин]] || |- || [[Жарууд хошуу|Жарууд зүүн гарын хошуу]] || 1648 || Санжижав || [[Жарууд]] || |- || [[Жарууд хошуу|Жарууд баруун гарын хошуу]] || 1648 || Сангар || [[Жарууд]] || |- || [[Ар Хорчин хошуу]] || 1644 || Мужан || [[Ар хорчин]] || |- || [[Онниуд зүүн гарын хошуу]] || 1636 || Сүн дүүрэн || [[Огниуд]] || |- || [[Онниуд баруун гарын хошуу]] || 1636 || Дүн дайчин || [[Огниуд]] || |- || [[Хэшигтэн хошуу]] || 1652 || Соном || [[Хэшигтэн]] || |- || [[Халх зүүн гарын хошуу]] || 1664 || Гомбо илдэн || Халх зүүн гар || |- |} ===Зостын чуулган=== [[Зостын чуулган]] нь 5 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Харчин баруун гарын хошуу]] || 1635 || Гүрүсхив || [[Харчин]] || |- || [[Харчин зүүн гарын хошуу]] || 1635 || Сэрэн || [[Харчин]] || |- || [[Харчин дундад хошуу]] || 1705 || Гэрэл || [[Харчин]] || |- || [[Түмэд зүүн гарын хошуу]] || 1635 || Шамба || [[Түмэд]] || |- || [[Түмэд баруун гарын хошуу]] || 1648 || Гүмү || [[Түмэд]] || |- |} ===Шилийн Голын чуулган=== [[Шилийн Голын чуулган]] нь 10 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Баруун Үзэмчин хошуу|Үзэмчин баруун гарын хошуу]] || 1641 || [[Дорж сэцэн жонон (Үзэмчин)|Дорж]] || [[Үзэмчин]] || |- || [[Зүүн үзэмчин хошуу|Үзэмчин зүүн гарын хошуу]] || 1646 || Сэрэн || [[Үзэмчин]] || |- || [[Хуучид зүүн гарын хошуу]] || 1646 || Болод || [[Хуучид]] || |- || [[Хуучид баруун гарын хошуу]] || 1653 || Гармаа Цэвээн || [[Хуучид]] || |- || [[Сөнөд зүүн хошуу|Сөнөд зүүн гарын хошуу]] || 1641 || [[Тэнгис мэргэн ван|Тэнгис]] || [[Сөнөд]] || |- || [[Сөнөд баруун хошуу|Сөнөд баруун гарын хошуу]] || 1642 || Сэүсэ || [[Сөнөд]] || |- || [[Авга хошуу|Авга зүүн гарын хошуу]] || 1651 || Дүсхэр || [[Авга (овог)|Авга]] || |- || [[Авга хошуу|Авга баруун гарын хошуу]] || 1789 || Балдан сэрэн || [[Авга (овог)|Авга]] || |- || [[Шилийн хот|Авга нар баруун гарын хошуу]] || 1667 || Сэрэн мэргэн || [[Авга нар]] || |- || [[Шилийн хот|Авга нар зүүн гарын хошуу]] || 1665 || Дүнишрав || [[Авга нар]] || |- |} ===Улаанцавын чуулган=== [[Улаанцавын чуулган]] нь 6 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Дөрвөд хошуу|Дөрвөн хүүхэд хошуу]] || 1636 || Омбо || [[Дөрвөн хүүхэд]] || |- || [[Муумянган хошуу]] || 1664 || Сэнгэ || [[Муумянган]] || |- || [[Урадын хойд хошуу]] || 1648 || Туба || [[Урад]] || |- || [[Урадын өмнөд хошуу]] || 1648 || Убан || [[Урад]] || |- || [[Урадын дундад хошуу]] || 1648 || Багбахай || [[Урад]] || |- || [[Халх баруун гарын хошуу]] || 1653 || Бунтар || Халх баруун гар || |- |} ===Их Зуугийн чуулган=== [[Их Зуугийн чуулган]] нь 7 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Ордос зүүн гарын дундад хошуу]] || 1649 || [[Ринчин жонон|Ринчин]] || [[Ордос]] || |- || [[Отог хошуу|Ордос баруун гарын дундад хошуу]] || 1650 || Шандан || [[Ордос]] || |- || [[Хангин хошуу|Ордос баруун гарын хойд хошуу]] || 1649 || Бага Жамц || [[Ордос]] || |- || [[Ордос зүүн гарын хойд хошуу]] || 1650 || Шагж || [[Ордос]] || |- || [[Ордос баруун гарын өмнөд хошуу]] || 1649 || Ринчин || [[Ордос]] || |- || [[Ордос зүүн гарын өмнөд хошуу]] || 1649 || Сэрэн || [[Ордос]] || |- || [[Ордос баруун гарын өмнөд адаг хошуу]] || 1731 || Динзараш || [[Ордос]] || |- |} ===Чуулгангүй=== {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Харьяалан захирах манж сайд || Аймаг || Тайлбар |- || [[Их Мянган хошуу]] || ? || N/A || Хөлөнбуйр аймгийн дэд дутун (呼倫貝爾副都統) || [[Өөлд]] || |- || [[Ширээт Хүрээ хошуу]] || ? || [[Ширээт Дархан Цорж хутагт]] || Мүгдэнгийн Жанжин (盛京將軍) || Ширээт Дархан Цорж хутагтын шавь || |- |} ==Гадаад Монгол== ===Хэрлэн Барс хотод чуулган=== [[Сэцэн хан аймаг|Хэрлэн Барс хотод чуулган]] (Халхын дорнод зам) нь 23 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Сэцэн ханы хошуу]] || 1691 || [[Өмхэй]] || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Дархан засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн зүүн гарын дундад хошуу]] || 1691 || Намжил || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Илдэн засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад баруун этгээдийн хошуу]] || 1691 || Пунсаг || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Сэцэн засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын дундад хошуу]] || 1691 || Цэвдэн || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Эрдэнэ далай засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад дахь зүүн этгээдийн хошуу]] || 1691 || Буджав || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Бишрэлт засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад адгийн хошуу]] || 1691 || Дарь || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Жонон засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад дахь умард хошуу]] || 1691 || Цэвдэн || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Чин ачит засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад өмнөд хошуу]] || 1691 || Ананда || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Эрхэмсэг засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн зүүн гарын өмнөд хошуу]] || 1695 || Ханд || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Ахай засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын дундад баруун этгээдийн хошуу]] || 1711 || Цэрэнванбу || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Ёст засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн зүүн гарын умард хошуу]] || 1691 || Цэрэндаш || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Зоригт засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын дундад өмнөд хошуу]] || 1754 || Цэрэндоёд || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Үйзэн засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн зүүн гарын умард адгийн хошуу]] || 1711 || Дорждаш || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Хурц засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын умард хошуу]] || 1691 || Гүржав || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Мэргэн засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын өмнөд хошуу]] || 1691 || Сэрэндаш || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Саруул засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад зүүн этгээдийн өмнөд хошуу]] || 1697 || Гончиг || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Дайчин засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад адгийн хошуу]] || 1695 || Туулай || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Далай дархан засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад баруун этгээдийн хойд хошуу]] || 1697 || Лувсан || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Сүжигт засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн зүүн гарын баруун этгээдийн хошуу]] || 1701 || Чойжамц || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Эрдэнэ засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн зүүн гарын зүүн этгээдийн хошуу]] || 1696 || Эрдэнэ || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Сэргэлэн засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын зүүн этгээдийн хошуу]] || 1701 || Гэндэн || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Баатар засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын дундад зүүн этгээдийн хошуу]] || 1713 || Чойнжур || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Эрх засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад адгийн баруун этгээдийн хошуу]] || 1735 || Ванжилжав || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Егүзэр хутагтын шавь]] || 1864 || [[Егүзэр хутагт]] || || [[Тамгатай хутагт]] |- |} ===Цэцэрлэгийн чуулган=== [[Сайн ноён хан аймаг|Цэцэрлэгийн чуулган]] (Халхын умард зам) нь 24 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Сайн ноён ханы хошуу|Сайн ноёны хошуу]] || 1691 || [[Шамба]] || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Сэцэн засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн дундад зүүн этгээдийн адгийн хошуу]] || 1721 || [[эфү Цэрэн]] || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Дайчин засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн дундадын баруун этгээдийн хошуу]] || 1751 || [[Цэвдэнжав]] || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Далай чойнхор засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн дундадын баруун этгээдийн хошуу]] || 1691 || Гомбо || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Эрдэнэ засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн баруун гарын баруу этгээдийн хойд хошуу]] || 1691 || Тод Эрдэнэ || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Илдэн засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн дундад дахь өмнөд хошуу]] || 1691 || Сутай илдэн || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Жонон засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн зүүн гарын зүүн этгээдийн хошуу]] || 1692 || Ванчиг || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Саруул засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн баруун гарын өмнөд хошуу]] || 1691 || Аюуш || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Үйзэн засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн баруун гарын дундад этгээдийн хошуу]] || 1707 || Цэрэндаш || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Хошууч мэргэн засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн дундад дахь умард хошуу]] || 1712 || Норовжав || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Эрх засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн зүүн гарын дундад хошуу]] || 1754 || Цэвээндорж || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Итгэмжит засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн дундад адгийн хошуу]] || 1692 || Арьяа || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Цогтой засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн дунддахь баруун гарын адгийн хошуу]] || 1691 || Туба || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Ёст засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн зүүн гарын баруун этгээдийн хошуу]] || 1691 || Данзан эрдэнэ || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Мэргэн засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн баруун гарын умард хошуу]] || 1692 || Самжид || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Ачит засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн дундад баруун гарын адгийн хошуу]] || 1696 || Ядам || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Түшээт засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн зүүн гарын зүүн этгээдийн хошуу]] || 1696 || Намжил || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Зоригт засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн баруун гарын дундад баруун этгээдийн хошуу]] || 1696 || Шар илдэч || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Ахай засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн баруун гарын зүүн этгээдийн адгийн хошуу]] || 1697 || Судани || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Эетэй засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн дундад умар этгээдийн адгийн хошуу]] || 1709 || Зинамида || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Дархан засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн баруун гарын дундад адгийн хошуу]] || 1712 || Дорж || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Баатар засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн баруун этгээдийн адгийн хошуу]] || 1739 || Эмгэн || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Бишрэлт засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Өөлдийн хойд хошуу]] || 1702 || Равдан || [[Өөлд]] || |- || [[Сүжигт засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Өөлдийн засгийн хошуу]] || 1697 || Данжила || [[Өөлд]] || |- || [[Эрдэнэ бандида хутагтын шавь]] || || [[Эрдэнэ бандида хутагт]] || || [[Тамгатай хутагт]] |- || [[Эрдэнэ Зая бандида хутагтын шавь]] || || [[Зая бандида хутагт]] || || [[Тамгатай хутагт]] |- || [[Чин сүжигт номун хан хутагтын шавь]] || || [[Чин сүжигт номун хан]] || || [[Тамгатай хутагт]] |- || [[Нарбанчин хутагтын шавь]] || || [[Нарбанчин хутагт]] || || [[Тамгатай хутагт]] |- || [[Хамба хутагтын шавь]] || || [[Хамба хутагт]] || || [[Тамгатай хутагт]] |- || [[Наран хутагтын шавь]] || || [[Наран хутагт]] || || [[Тамгатай хутагт]] |- |} ===Хан уулын чуулган=== [[Түшээт хан аймаг|Хан уулын чуулган]] (Халхын хойт зам) нь 17 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Түшээт ханы хошуу]] || 1691 || [[Чахундорж хан|Чахундорж]] || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Мэргэн засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн зүүн гарын дундад хошуу]] || 1691 || [[Гүршихи]] || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Дархан засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн дундад хошуу]] || 1691 || [[Галдандорж]] || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Эрдэнэ дайчин засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн баруун гарын зүүн этгээдийн хошуу]] || 1691 || Цэмцэгнамжил || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Зоригт засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн дундад дахь баруун этгээдийн хошуу]] || 1691 || [[Шидишири]] || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Баатар засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн баруун гарын зүүн этгээдийн адгийн хошуу]] || 1691 || [[Шибтуй|Шибтуй Хатанбаатар]] || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Сэцэн засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн зүүн гарын зүүн этгээдийн дундад адгийн хошуу]] || 1711 || Цэрэнбал || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Илдэн засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн баруун гарын баруун этгээдийн адгийн хошуу]] || 1731 || Бахай || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Үйзэн засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн дундадын зүүн этгээдийн хошуу]] || 1753 || Сандагдорж || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Түшээт засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн зүүн гарын умард хошуу]] || 1693 || Литар || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Бишрэлт засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн зүүн гарын өмнөд хошуу]] || 1691 || Баран || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Далай засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн баруун гарын баруун этгээдийн хошуу]] || 1691 || Байнжурдорж || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Сүжигт засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн дундад баруун этгээдийн адгийн хошуу]] || 1691 || Цэмбэлдорж || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Ачит засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн зүүн гарын адгийн хошуу]] || 1691 || Цэрэн || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Эрдэнэ засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн дундад зүүн адгийн хошуу]] || 1694 || Цэрэнжав || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Ахай засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн баруун гарын баруун этгээдийн адгийн хошуу]] || 1696 || Чиндорж || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Дайчин засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн зүүн гарын баруун этгээдийн адгийн хошуу]] || 1697 || Хаймчиг || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Цогтой засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн дундад дэд хошуу]] || 1719 || Цэнгүнжав || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Жонон засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн баруун гарын зүүн этгээдийн хойд хошуу]] || 1730 || Пунцагравдан || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Эетэй засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн зүүн гарын дундад зүүн этгээдийн хошуу]] || 1736 || Сүндэв || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Их Шавь|Жавзандамба хутагтын шавь (Их шавь)]] || || [[Жавзандамба хутагт]] || || [[Тамгатай хутагт]] |- |} ===Заг голын эх Биндэръяа нуурын чуулган=== [[Засагт хан аймаг|Заг голын эх Биндэръяа нуурын чуулган]] (Халхын өрнө зам) нь 19 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Засагт хан аймгийн дундад хошуу]] || 1691 || Цэвээнжав || [[Засагт хан аймаг]] || 1732 онд хүчингүй болсон |- || [[Засагт ханы хошуу|Засагт хан аймгийн баруун гарын зүүн этгээдийн хошуу]]<br>(Засагт ханы хошуу) || 1691 || Пунцагравдан || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Эрдэнэ дүүрэгч засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн дундад зүүндэх гарын зүүн этгээдийн хошуу]] || 1694 || Гэндэн || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Эрдэнэ засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн зүүн гарын баруун этгээдийн хошуу]] || 1691 || Зодов || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Илдэн засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн баруун гарын баруун этгээдийн хошуу]] || 1691 || Бүүвэй || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Жонон засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн зүүн гарын умард хошуу]] || 1691 || Соном-Ишжав || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Чин ачит засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн зүүн гарын өмнөд хошуу]] || 1691 || Гүнзэн || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Дайчин засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн дундад баруун гарын адгийн хошуу]] || 1714 || Тонмог || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Далай засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн баруун гарын баруун этгээдийн адгийн хошуу]] || 1714 || Шагж || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Мэргэн засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн дундад зүүн гарын баруун этгээдийн хошуу]] || 1756 || Батжаргал || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Үйзэн засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн зүүн гарын дундад хошуу]] || 1728 || Равдан || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Баатар засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн баруун гарын умард хошуу]] || 1691 || Эрдэнэгомбо || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Ёст засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн баруун гарын өнмөд хошуу]] || 1691 || Үржин || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Бишрэлт засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн баруун гарын умар адгийн хошуу]] || 1697 || Хамар дайчин || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн дундад баруун гарын адгийн хошуу]] || 1709 || Намаринзамбу || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Зоригт засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн зүүн гарын умар адгийн хошуу]] || 1726 || Ядамжав || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Ахай засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн дундад зүүн гарын адгийн хошуу]] || 1757 || Дашпунцаг || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Дархан засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн дундад баруун гарын зүүн этгээдийн хошуу]] || 1755 || Пүрэвцэрэн || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Сэцэн засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн зүүн гарын зүүн этгээдийн хошуу]] || 1691 || Сэрэн ахай || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Сүжигт засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Хойдын засгийн хошуу]] || 1755 || Галдандаржаа || [[Хойт|Хойд]] || |- || [[Ялгуусан хутагтын шавь (Засагт хан аймаг)|Ялгуусан хутагтын шавь]] || || [[Ялгуусан хутагт (Засагт хан аймаг)|Ялгуусан хутагт]] || || [[Тамгатай хутагт]] |- || [[Жалханз хутагтын шавь]] || || [[Жалханз хутагт]] || || [[Тамгатай хутагт]] |- || [[Номун хан хутагтын шавь]] || || [[Бигэрийн Номун хан]] || || [[Тамгатай хутагт]] |- |} ===Сайн заяатын зүүн гарын чуулган=== [[Дөрвөд Далай хан аймаг|Сайн заяатын зүүн гарын чуулган]] нь 12 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Дөрвөд Далай ханы хошуу (Дөрвөд Далай хан аймаг)|Зүүнгарын Дөрвөдийн хошуу]] || 1754 || Цэрэн || [[Дөрвөд]] || |- || [[Эрх засгийн хошуу (Дөрвөд Далай хан аймаг)|Зүүнгарын Дөрвөд аймгийн дундад хошуу]] || 1754 || Цэрэнмөнх || [[Дөрвөд]] || |- || [[Дайчин засгийн хошуу (Дөрвөд Далай хан аймаг)|Зүүнгарын Дөрвөд аймгийн дундад зүүн хошуу]] || 1754 || Сэвдэн || [[Дөрвөд]] || |- || [[Жонон засгийн хошуу (Дөрвөд Далай хан аймаг)|Зүүнгарын Дөрвөд аймгийн дундад дээд хошуу]] || 1754 || Машбат || [[Дөрвөд]] || |- || [[Үйзэн засгийн хошуу (Дөрвөд Далай хан аймаг)|Зүүнгарын Дөрвөд аймгийн дундад өмнөд баруун хошуу]] || 1754 || Банжур || [[Дөрвөд]] || |- || [[Сэцэн засгийн хошуу (Дөрвөд Далай хан аймаг)|Зүүнгарын Дөрвөд аймгийн дундад хойд хошуу]] || 1754 || Батмөнх || [[Дөрвөд]] || |- || [[Саруул засгийн хошуу (Дөрвөд Далай хан аймаг)|Зүүнгарын Дөрвөд аймгийн дундад өмнөд хошуу]] || 1754 || Ган || [[Дөрвөд]] || |- || [[Эрдэнэ засгийн хошуу (Дөрвөд Далай хан аймаг)|Зүүнгарын Дөрвөд аймгийн дундад доод хошуу]] || 1754 || Дашдондог || [[Дөрвөд]] || |- || [[Мэргэн засгийн хошуу (Дөрвөд Далай хан аймаг)|Зүүнгарын Дөрвөд аймгийн дундад хойд зүүн хошуу]] || 1754 || Гүншар || [[Дөрвөд]] || |- || [[Эетэй засгийн хошуу (Дөрвөд Далай хан аймаг)|Зүүнгарын Дөрвөд аймгийн дундад өмнөд зүүн хошуу]] || 1754 || Өвгөн || [[Дөрвөд]] || |- || [[Хурц засгийн хошуу (Дөрвөд Далай хан аймаг)|Зүүнгарын Дөрвөд аймгийн дундад хойд баруун хошуу]] || 1754 || Бар || [[Дөрвөд]] || |- || [[Баатар засгийн хошуу (Дөрвөд Далай хан аймаг)|Хойдын доод хойд хошуу]] || 1755 || Дамиран || [[Хойт|Хойд]] || |- |} ===Сайн заяатын баруун гарын чуулган=== [[Үнэн Зоригт Хан аймаг|Сайн заяатын баруун гарын чуулган]] нь 4 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Үнэн зоригт ханы хошуу (Үнэн Зоригт Хан аймаг)|Баруунгарын Дөрвөд аймгийн өмнөд хошуу]] || 1754 || Цэрэнубаши || [[Дөрвөд]] || |- || [[Бишрэлт засгийн хошуу (Үнэн Зоригт Хан аймаг)|Баруунгарын Дөрвөд аймгийн өмнөд баруун этгээдийн хошуу]] || 1754 || Гандорж || [[Дөрвөд]] || |- || [[Ерөөлт засгийн хошуу (Үнэн Зоригт Хан аймаг)|Баруунгарын Дөрвөд аймгийн дундад өмнөд хошуу]] || 1754 || Гэндэн || [[Дөрвөд]] || |- || [[Сүжигт засгийн хошуу (Үнэн Зоригт Хан аймаг)|Хойдын доод өмнөд хошуу]] || 1755 || Лувсан || [[Хойт|Хойд]] || |- |} ===Үнэн сүсэгтийн чуулган=== ====Үнэн сүсэгтийн дорнод замын чуулган==== [[Шинжаан]]ы [[Хуучин торгууд аймгийг Үнэн сүсэгтийн дорнод замын чуулган]] (Илийн дорно зам) нь 2 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Үнэн сүжигтийн дорно замын чуулганы хуучин торгуудын баруун хошуу]] || 1771 || Бамбар || Жаргалант Торгууд (дорнод замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн дорно замын чуулганы хуучин торгуудын зүүн хошуу]] || 1771 || Цэвдэн || Жаргалант Торгууд (дорнод замын [[Хуучин торгууд]]) || |- |} ====Үнэн сүсэгтийн өрнөд замын чуулган==== [[Шинжаан]]ы [[Хуучин торгууд аймгийг Үнэн сүсэгтийн өрнөд замын чуулган]] (Илийн өрнөд зам) нь 1 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Үнэн сүжигтийн өрнөд замын чуулганы хуучин торгуудын хошуу]] || 1771 || Момонт || Жин хэ орчмын Торгууд (өрнөд замын [[Хуучин торгууд]]) || |- |} ====Үнэн сүсэгтийн өмнөд замын чуулган==== [[Шинжаан]]ы [[Хуучин торгууд аймгийг Үнэн сүсэгтийн өмнөд замын чуулган]] (Илийн өмнөд зам) нь 4 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Үнэн сүжигтийн өмнөд замын чуулганы хуучин торгуудын хошуу]] || 1771 || [[Убаши]] || Хар Сайрын Торгууд (өмнөд замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн өмнөд замын чуулганы хуучин торгуудын дундад хошуу]] || 1771 || Эмгэн убаши || Хар Сайрын Торгууд (өмнөд замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн өмнөд замын чуулганы хуучин торгуудын баруун хошуу]] || 1771 || Баяжих || Хар Сайрын Торгууд (өмнөд замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн өмнөд замын чуулганы хуучин торгуудын зүүн хошуу]] || 1771 || Бэр хашиха || Хар Сайрын Торгууд (өмнөд замын [[Хуучин торгууд]]) || |- |} ====Үнэн сүсэгтийн умард замын чуулган==== [[Шинжаан]]ы [[Хуучин торгууд аймгийг Үнэн сүсэгтийн умард замын чуулган]] (Илийн умарт зам) нь 3 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Үнэн сүжигтийн умарт замын чуулганы хуучин торгуудын хошуу]] || 1771 || Цэвэгдорж || Ховог сайрын Торгууд (умард замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн умарт замын чуулганы хуучин торгуудын баруун хошуу]] || 1785 || Гүнгээцэрэн || Ховог сайрын Торгууд (умард замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн умарт замын чуулганы хуучин торгуудын зүүн хошуу]] || 1785 || Агсахал || Ховог сайрын Торгууд (умард замын [[Хуучин торгууд]]) || |- |} ===Чин сэтгэлтийн чуулган=== [[Ховдын хязгаар|Ховдын]] [[Чин сэтгэлтийн чуулган]] нь 2 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Жаргалант торгуудын баруун хошуу]] || 1771 || Шээрэн || [[Шинэ Торгууд]] || |- || [[Жаргалант торгуудын зүүн хошуу]] || 1771 || Шар хүүхэн || [[Шинэ Торгууд]] || |- |} ===Бат сэтгэлтийн чуулган=== [[Шинжаан]]ы [[Бат сэтгэлтийн чуулган]] (Илийн дундад зам) нь 3 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Бат сэтгэлтийн чуулганы Хошуудын хошуу]] || 1771 || Гүнгээ || Дундад замын [[Хошууд]] || 1797 онд хүчингүй болсон |- || [[Бат сэтгэлтийн чуулганы Хошуудын дундад хошуу]] || 1771 || Яримпил || Дундад замын [[Хошууд]] || |- || [[Бат сэтгэлтийн чуулганы Хошуудын баруун хошуу]] || 1771 || Нохай || Дундад замын [[Хошууд]] || |- || [[Бат сэтгэлтийн чуулганы Хошуудын зүүн хошуу]] || 1775 || Баярлах || Дундад замын [[Хошууд]] || |- |} ===Хөхнуурын зүүн гарын чуулган=== [[Дээд монголчууд]]ын [[Хөхнуурын зүүн гарын чуулган]] нь 12 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Хошуудын баруун өмнөд хошуу]] || 1771 || Цэвээнравдан || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын баруун хойд хошуу]] || 1716 || Даян || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын умард зүүн гаран хошуу]] || 1711 || Сономдаш || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын өмнөд баруун гаран адаг хошуу]] || 1711 || Лувзандаржаа || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын өмнөд зүүн гаран хойд хошуу]] || 1671 || Галдандаш || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын өмнөд баруун гарын хойд хошуу]]|| 1723 || Сономдаш || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын умард өмнө хошуу]] || 1711 || Цэрэн || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын умард баруун адаг хошуу]] || 1725 || Дамринсэвдэн || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын умард зүүн адаг хошуу]] || 1725 || Ишдоржжав || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Торгуудын баруун хошуу]] || 1725 || Сэтэрбум || [[Дээд монголчууд]]ын [[Торгууд]] || |- || [[Торгуудын өмнөд хойд хошуу]] || 1724 || Данзан || [[Дээд монголчууд]]ын [[Торгууд]] || |- || [[Хошуудын баруун баруун гарын дундад хошуу]]|| 1725 || Цэрэннамжил || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- |} ===Хөхнуурын баруун гарын чуулган=== [[Дээд монголчууд]]ын [[Хөхнуурын баруун гарын чуулган]] нь 12 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Цоросын өмнөд баруун гарын тэргүүн хошуу]] || 1703 || Сэвдэнжал || [[Дээд монголчууд]]ын [[Цорос]] || |- || [[Хошуудын өмнөд зүүн гаран тэргүүн хошуу]] || 1704 || Гомбо || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын өмнөд зүүн гаран адаг хошуу]] || 1698 || Намжил || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын умард баруун гаран хошуу]] || 1723 || Цэрэндондов || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Цоросын умард дундад хошуу]] || 1716 || Равдан || [[Дээд монголчууд]]ын [[Цорос]] || |- || [[Хойдын өмнө хошуу]] || 1725 || Гүнгэ || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хойт|Хойд]] || |- || [[Хошуудын баруун баруун гаран өмнөд хошуу]] || 1716 || Равдан || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын баруун зүүн гаран хойд хошуу]] || 1725 || Харгас || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын зүүн дээд хошуу]] || 1725 || Жаб || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын баруун баруун гарын хойд хошуу]] || 1725 || Сэвдэн бошигт || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Торгуудын өмнөд дундад хошуу]] || 1725 || Сономравдандорж || [[Дээд монголчууд]]ын [[Торгууд]] || |- || [[Халхын өмнөд баруун хошуу]] || 1765 || Дашдондов || [[Дээд монголчууд]]ын [[Халх]] || |- |} ===Чуулгангүй=== {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Харьяалан захирах манж сайд || Аймаг || Тайлбар |- || [[Алшаа хошуу|Алашаагийн өөлд хошуу]] || 1697 || Хороли || Шанси-Ганьсугийн бүгдийг захирагч сайд (陝甘總督) || Алашаагийн [[Хошууд]] || |- || [[Эзнээ хошуу|Эзнээ голын торгууд хошуу]] || 1704 || Аравжир || Шанси-Ганьсугийн бүгдийг захирагч сайд (陝甘總督) || [[Торгууд]] || |- || [[Хошуудын өмнөд тэргүүн хошуу]] || 1701 || Цагаанданзан || Шининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || Шар мөрөны өмнөд хэсэг 5 хошуу (河南五旗) |- || [[Хошуудын өмнөд баруун гаран дундад хошуу]] || 1720 || Равданжамц || Шининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || Шар мөрөны өмнөд хэсэг 5 хошуу (河南五旗) |- || [[Хошуудын өмнөд зүүн гаран дундад хошуу]] || 1731 || Цагаанравдан || Шининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || Шар мөрөны өмнөд хэсэг 5 хошуу (河南五旗) |- || [[Хошуудын өмнөд зүүн гаран дэд хошуу]] || 1746 || Цэрэндорж || Шининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || 1806 онд хүчингүй болсон |- || [[Торгуудын өмнө өмнөд хошуу]] || 1731 || Даржаа || Шининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) || [[Дээд монголчууд]]ын [[Торгууд]] || Шар мөрөны өмнөд хэсэг 5 хошуу (河南五旗) |- || [[Цагаан номун ханы хошуу]] || ? || [[Цагаан номун хан хутагт]] || Шининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) || [[Дээд монголчууд]]ын Цагаан номун хан хутагтын шавь || Шар мөрөны өмнөд хэсэг 5 хошуу (河南五旗) |- || [[Шинэ хошуудын засгийн хошуу]] || 1771 || Буянхишиг || [[Ховдын манж сайдын газар]] || [[Шинэ Хошууд]] || |- |} ==Эшлэл== {{reflist}} * {{cite book|title=ǰarliγ-iyar toγtaγaγsan γadaγadu mongγol qotong ayimaγ-un wang güng-üd-ün iledkel šastir (degedü, dumdadu, dooradu)|publisher=Öbör mongγol-un arad-un keblel-ün qoriy-a|location=Kökeqota|author1=Borǰigin Mönggündalai|year=2006|isbn=7-204-02492-3|language=mn}} * [[:zh:s:清史稿/卷209|清史稿/卷209]], [[:zh:s:清史稿/卷210|清史稿/卷210]], [[:zh:s:清史稿/卷211|清史稿/卷211]] * [[:zh:s:欽定外藩蒙古回部王公表傳 (四庫全書本)|欽定外藩蒙古回部王公表傳 (四庫全書本)]] * {{cite web|title = 光緒朝 《欽定大清會典事例三》 卷九百六十七~卷九百七十二|url=https://fhac.com.cn/fulltext_detail/1/1 | website=[[First Historical Archives of China]]|language=zh }} ==Мөн үзэх== *[[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улсын засаг захиргааны нэгж]] [[Ангилал:Манжийн үеийн Монгол]] [[Ангилал:Өвөр Монголын түүх]] [[Ангилал:Монголын засаг захиргааны гишүүнчлэл]] nkk43jcv3e5e1bjlg0ufe27gpf19vz8 Либерал интернационал 0 145655 852322 851662 2026-04-05T14:22:30Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 852322 wikitext text/x-wiki '''Либера́л''' '''интернациона́л''' ([[Англи хэл|англи.]] ''Liberal International'') — Либерал улс төрийн намуудыг нэгтгэсэн олон улсын улс төрийн байгууллага. Төв байр нь [[Лондон]] хотод Үндэсний либерал клубын байранд байралдаг. Дэлхий даяар либерализмыг бэхжүүлэх зорилгоор 1947 онд [[Оксфорд]] хотод байгуулагдсан Либерал Интернационалын улс төрийн гол зарчмуудыг "Оксфордын тунхаглал"-д тусгасан байдаг. Марокко улсын Байгаль орчны сайд асан Хакима Эль-Хайте 2018 оны 12-р сараас хойш Либерал Интернационалын ерөнхийлөгчөөр ажиллаж байна. Байгууллагын залуучуудын жигүүр нь Либерал Залуучуудын Олон Улсын Холбоо юм. Монголын [[Иргэний Зориг Ногоон Нам|Иргэний Зориг Ногоон нам]] 2009 оноос тус байгуулагын гишүүн нам болсон юм. '''Албан ёсны цахим хуудас''': https://web.archive.org/web/20230706021315/https://liberal-international.org/ tl1frszytu3fnvm7fh30aib12gjlc9v Харбины их театр 0 145656 852389 851936 2026-04-06T04:41:30Z Zorigt 49 Zorigt moved page [[Харбиний их театр]] to [[Харбины их театр]] without leaving a redirect 851936 wikitext text/x-wiki Харбинийн их театр '''Харбинийн их театр буюу Харбин дуурийн театр''' нь Хятадын “Heilongjiang” мужийн Харбин хотод байрлах олон тайзтай урлагийн тоглолтын төв юм. 850,349 квадрат фут талбай бүхий энэхүү театрийг Хятадын нэрт архитекторын “MAD” агентлаг болох “Ma Yansong” удирдан зохион бүтээсэн. Тус театр нь ЮНЕСКО-гийн "Хөгжмийн хот"-д бүртгэгдсэн Харбин хотод байрладаг бөгөөд, жил бүр зохион байгуулагддаг алдарт Харбины зуны хөгжмийн концертыг зохион байгуулдаг хот бөгөөд, Хятадын анхны найрал хөгжим байгуулагдсан томоохон хот юм. Энэхүү барилга нь Харбины хотын захын “ Songhua” гол болон түүний эргэн тойрон дахь намгархаг газрын эрэг дээрх урлагийн төв болох Харбины Соёлын арлын төв хэсэг юм. Бүхэлдээ цагаан хөнгөн цагаан хавтангаар бүрсэн энэхүү дуурийн театр нь эзгүй, хүйтэн ширүүн байгальтай зохицон мушгиран, нугаран байрладаг бөгөөд, заримдаа аянга цахилгаантай цасан шуурга мэт, заримдаа хэт загварлаг,уран хийцтэй майхан хэлбэрийн гэр мэт харагддаг. Эдгээр анхдагч дүрсэлүүд нь зориуд хийгдсэн байдаг бөгөөд, бүс нутгийн хатуу ширүүн уур амьсгал, зэрлэг газарзүйн онцлогт болон эргэн тойрны байгальд төгс зохицсон байдаг. Дуурийн театрын доторх тод, үзэсгэлэнтэй бүтцэц нь орчин үеийн цагаан хананууд, агааржуулалттай дээврийн цонхнууд болон олон модон элементүүдийг ашигласанаар Зэн хэв маягийн гоо зүйг бий болгодог. kd7wjhvsch41n82ny1ckciwo50m5dsm 852391 852389 2026-04-06T04:44:11Z Zorigt 49 852391 wikitext text/x-wiki '''Харбины их театр''' буюу '''Харбин дуурийн театр''' нь Хятадын [[Хармөрөн муж]]ийн [[Харбин]] хотод байрлах, олон тайзтай урлагийн тоглолтын төв юм. 850,349 квадрат фут талбай бүхий энэхүү театрыг Хятадын нэрт архитекторын “MAD” агентлаг болох “Ma Yansong” удирдан зохион бүтээсэн. Тус театр нь ЮНЕСКО-гийн "Хөгжмийн хот"-д бүртгэгдсэн Харбин хотод байрладаг. Харбинд жил бүр алдарт Харбины зуны хөгжмийн концерт зохион байгуулагддаг бөгөөд Хятадын анхны найрал хөгжим байгуулагдсан томоохон хот юм. Энэхүү барилга нь Харбины хотын захын “Songhua” гол болон түүний эргэн тойрон дахь намгархаг газрын эрэг дээрх урлагийн төв болох Харбины Соёлын арлын төв хэсэг юм. Бүхэлдээ цагаан хөнгөн цагаан хавтангаар бүрсэн энэхүү дуурийн театр нь эзгүй, хүйтэн ширүүн байгальтай зохицон мушгиран, нугаран байрладаг бөгөөд заримдаа аянга цахилгаантай цасан шуурга мэт, заримдаа хэт загварлаг, уран хийцтэй майхан хэлбэрийн гэр мэт харагддаг. Эдгээр анхдагч дүрсэлүүд нь зориуд хийгдсэн байдаг бөгөөд бүс нутгийн хатуу ширүүн уур амьсгал, зэрлэг газар зүйн онцлогт болон эргэн тойрны байгальд төгс зохицсон байдаг. Дуурийн театрын доторх тод, үзэсгэлэнтэй бүтцэц нь орчин үеийн цагаан хананууд, агааржуулалттай дээврийн цонхнууд болон олон модон элементүүдийг ашигласанаар Зэн хэв маягийн гоо зүйг бий болгодог. cfqo6e6cdrfumm0b49o2uhkxq14941k 852392 852391 2026-04-06T04:45:03Z Zorigt 49 852392 wikitext text/x-wiki '''Харбины их театр''' буюу '''Харбины дуурийн театр''' ({{zh|s=哈尔滨大剧院|p=Hā'ěrbīn Dàjùyuàn}}) нь Хятадын [[Хармөрөн муж]]ийн [[Харбин]] хотод байрлах, олон тайзтай урлагийн тоглолтын төв юм. 850,349 квадрат фут талбай бүхий энэхүү театрыг Хятадын нэрт архитекторын “MAD” агентлаг болох “Ma Yansong” удирдан зохион бүтээсэн. Тус театр нь ЮНЕСКО-гийн "Хөгжмийн хот"-д бүртгэгдсэн Харбин хотод байрладаг. Харбинд жил бүр алдарт Харбины зуны хөгжмийн концерт зохион байгуулагддаг бөгөөд Хятадын анхны найрал хөгжим байгуулагдсан томоохон хот юм. Энэхүү барилга нь Харбины хотын захын “Songhua” гол болон түүний эргэн тойрон дахь намгархаг газрын эрэг дээрх урлагийн төв болох Харбины Соёлын арлын төв хэсэг юм. Бүхэлдээ цагаан хөнгөн цагаан хавтангаар бүрсэн энэхүү дуурийн театр нь эзгүй, хүйтэн ширүүн байгальтай зохицон мушгиран, нугаран байрладаг бөгөөд заримдаа аянга цахилгаантай цасан шуурга мэт, заримдаа хэт загварлаг, уран хийцтэй майхан хэлбэрийн гэр мэт харагддаг. Эдгээр анхдагч дүрсэлүүд нь зориуд хийгдсэн байдаг бөгөөд бүс нутгийн хатуу ширүүн уур амьсгал, зэрлэг газар зүйн онцлогт болон эргэн тойрны байгальд төгс зохицсон байдаг. Дуурийн театрын доторх тод, үзэсгэлэнтэй бүтцэц нь орчин үеийн цагаан хананууд, агааржуулалттай дээврийн цонхнууд болон олон модон элементүүдийг ашигласанаар Зэн хэв маягийн гоо зүйг бий болгодог. [[Ангилал:Харбин]] oe3dud1tjn4z4cio53176sfnb4fww1m Ийгл телевиз 0 145694 852450 852023 2026-04-06T09:02:00Z ~2026-20392-72 103656 Eagle.mn 852450 wikitext text/x-wiki (англи: Eagle News mongolia монгол: Ийглийн мэдээ) Энэ суваг нь үйл явдлын мэдээг цаг тухайд нь дамжуулахаас гадна Есүсийн хөтөлбөрийг зэрэг гаргахад анхаардаг байсан <ref>{{Cite web |title=EAGLE.mn |url=https://eagle.mn/ |access-date=2026-04-02 |website=eagle.mn |language=en}}</ref> Ийгл телевиз бол Монголын Анхны Мэдээллийн Бие даасан телевиз бөгөөд тасралтгүй болж буй үйл явдлын мэдээллийг тэнцвэртэй хүргэдэг монголын өргөн нэвтрүүлгийн цор ганц суваг юм. Мөн Манай монгол улс гэлтгүй Азийн ихэнх улсуудад анх удаа дэлгэрч буй Христийн шашин буюу сайн мэдээг тараах зорилготой цор ганц суваг байсан юм. Анх энэ суваг 1994 онд 8-р суваг хэлбэрээр MBC-ийн лицензээр гарч эхэлсэн Америкийн Христийн шашны сурталчлах Among Foundation ТББ Монголын ардчилагчид эсвэл ММК (Монголын Медиа Корпораци) хамтран үүсгэн байгуулсан ба хэвлэн нийтлэх үг хэлэх хэвлэн нийтлэх эрх чөлөө шашин шүтэх эс шүтэх маягаар гарч ирсэн монголын анхны чөлөөт суваг байсан юм. 1995 оны намар Үндэсний телевизийн цамхагт 40 тоннын чингэлэгтэй Контейнер буюу орчин үеийн тоног төхөөрөмжийг авчран Пол Шванцендруберг гэх эрхэм CNN-ны антеныг хүлээн авсан нь монголын телевизийн түүхэнд шинэ эхлэл болсон юм.<ref name=":0">{{Cite news |last= |first= |author-link= |date= |year= |title= |language= |pages= |work= |publication-place= |url=Eagle.mn}}</ref> Анхны Эфир нь 1995 оны 11-р сарын 15-ны өдөр Нийслэл Улаанбаатар хот даяар CNN-ний эфирийг цацаж эхэлсэн ба дэлхийн жишгийг монголд анх удаа нэвтрүүлсэн нь Монголын хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэлд цоо шинэ үзэгдэл тохиолдов. Дараа нь 1996 оны 4-р сарын 15-ны өдөр Үндэсний үйл явдлын мэдээллийн хөтөлбөрийг шууд цацаж эхэлж 1996 оны УИХ-ын сонгуулийг анхны шууд дамжуулалтийг 70-аад жил удирдсан МСДН МҮАН хамтран 53 суудал МАХН 26 суудал Үлдсэн нэг суудал нь (Яруу найрагч агсан О.Дашбалбар) сонгуулийн ялалт байгуулав хэмээн шуурхай мэдээллсэн нь монголын телевизүүдийн түүхэнд анхны тохиолдол болсон юм. Түүний дараа өдөр тутам цаг тухайд хүргэх үйл явдлын мэдээ болон Христийн шашин буюу Их эзэний Сайн мэдээг тараах зорилготой хөтөлбөрийг тогтмол нэвтрүүлдэг эхлэл тавигдсан мөн ихэнх Америкийн захирлууд 1998 онд нутаг буцахаар явсан юм. Байгуулагдсан эхний жилүүдэд NBA TALK буюу сагсанбөмбөг тоглох спортыг тайлбартайгаар шууд утастайгаар үзүүлж харуулав дараа нь Цахиур чулууны хүмүүс хэмээх америкийн хуучин загвартай хүүхэлдэйн кино америкийн пасторуудыг орчуулгатай харуулах христийн нэвтрүүлгийг албан ёсны эрхтэйгээр бэлтгэж эхлэв 1999 оны 4-р сарын 1-ны өдөр шуурхай мэдээлэх станцаа ажиллуулсан ба 2000 онд телевизийн анхны сонгуулийн мэтгэлцээнийг нэвтрүүлсэн 2001 оны 9-р сарын 11-ны өдөр АНУ-ын худалдааны төвд томоохон хэмжээний аймшигт халдлагыг шуурхай мэдээ хэлбэрээр үзүүлэв мөн монголын чөлөөт хэвлэл Өдрийн Сонин зэрэг мэдээллсэн нь гадаад шуурхай мэдээг дамжуулсан нь цоо шинэ үзэгдэл болов.<ref>{{Citation |title=Main Page |date=2026-03-25 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Main_Page&oldid=1345340283 |work=Wikipedia, the free encyclopedia |access-date=2026-04-02 |language=en}}</ref> 2002 онд Америкийн иргэн Том Терри болон ММК нар Ийгл ТВ-ыг удирдлагатаа авч Азид анх удаа болсон Хөлбөмбөгийн Тэмцээн монголын дуучдын Тоглолт концертууд арга хэмжээнүүд олон төрлийн Спортын тэмцээнүүдийг цаг тухайд шууд дамжуулсан ба нийгмийн асуудалд оролцсоор ирсэн <ref name=":0" /> 2003 оны 3-р сард эхэлсэн Иракын дайныг CNN-ны албан ёсны эрхтэйгээр 20 хоног шуурхай мэдээллсэн үүнтэй зэрэгцэн Ийгл телевиз үзэгчдын мэдэлгүй удаан үргэлжилсэн Санхүүгийн болон Удирдлагын маргаанаас болж Монголын талын түнш гэрээгээ цуцалж Засгийн Газар эрхийг хүчингүй болгож америкийн талын түнш тоног төхөөрөмжөө салган авч станцаа буулгаж 4-р сарын 22-ны өдөр нэвтрүүлгээ дамжуулахаа больж ажилчид нь ажлаасаа гарсан тохиолдол байсан<ref>{{Cite web |title=Wayback Machine |url=https://web.archive.org/ |access-date=2026-04-02 |website=web.archive.org}}</ref> Станцыг хаасны дараа Among Foundation Ийгл броадкастинг компанийг үүсгэн байгуулж захирлаар Том Терриг томилов тэрээр тус сувгийг кабелийн сүлжээгээр цацах үүрэг өгөв 2005 оны 1-р сарйн 16-ны өдөр Ийгл ТВ Шинэ Шударга Шуурхай уриагаар анхны 6 цагийн шууд мэдээллийг эхлүүлж нэвтрүүлгээ шинээр эхлүүлж Сансар Супервишн зэрэг олон кабелийн сувгын сүлжээгээр шууд нэвтрүүлж эхлэв ингэснээр монголын анхны мэдээний төрөлжсөн телевиз болж өргөжсөн ба 2005 оны ерөнхийлөгч Н.Энхбаярын тангараг өргөх ёслолыг хот даяар бүтэн өдөржингөө үзүүлж харуулсан дашрамд хэлэхэд 2005 оны намар ХХЗХ Ийгл ТВ-д өргөн нэвтрүүлгийн лицензийг шинээр өгч эхэлсэн бөгөөд 24 цагийн шуурхай мэдээний форматыг бий болгох Өдөр Бүр өглөөний 7:00 цагаас үдшийн 00:00 цаг хүртэлх Нэвтрүүлгээ дамжуулах техник технлогийг бэхжүүлэх ба Христийн шашны нэвтрүүлгийн бодлогыг өөрчлилж танин мэдэхүйн чиглэлтэй болгох цаашид Орон даяар цацах хүртэлх хөгжүүлж байжээ. Цоо шинэ түншлэл нь Fox news суваг Associated press агентлагтай хамтын ажиллагаатай болж гадаад мэдээг үнэн бодитой өгч эхлэв. 2011 оны 4-р сарын 1-ны 100 хувь Монголын талын Монгол Масс Медиа групп Бодь Интернэйшнл ХХК нар Ийгл ТВ-г худалдан авч мэдээний бодлогыг сайжруулав Том Терри захиралаас чөлөөлөгдөж Ийгл ТВ-гийн Христийн нэвтрүүлэг бэлтгэдэг Улаанбаатар хот дахь Телевизийн Продакшн болох Үнэт Өв Продакшн буюу Амонг Монголиа ХХК-г үүсгэн байгуулсан. 2013 оны 11-р сард Христийн нэвтрүүлэгийг ШУУД суваг руу шилжүүлсэн. 2012 онд Ийгл Ньюс ТВ нь Монгол Масс медиа группын эзэмшилд бүрэн хэмжээний мэдээллийн телевиз болон өөрчлөгдөж эдийн засгийн санхүүгийн хөтөлбөрийг эфирт нэмж улс төрийн нийгмийн асуудалд оролцохоор бий болж 2013 оны 5-р сард Продюстингийн системд шилжиж 11-р сард CNN-ны хамтын ажиллагааны түншлэл байгуулагдав. 2013 онд EAGLE.MN мэдээллийн веб сайт нээгдэж Үндэсний Тойм сэтгүүл Ардын Эрх сонинтой нэгдэж Ийгл Ньюс ТВ 2014 онд Монголын Медиа Корпораци болон өөрчлөгдөн 2015 онд Eagle.FM 91.1 долгион нээгдэж Сошиал Медиа руу шилжиж бямба ням гараг бүр гарах амралтын хөтөлбөртэй албан ёсны гадаадын чухал сонирхолтой нэвтрүүлэг нэмэгдэж 2019 онд мэдээний стиди сайжирч Нэвтрүүлэг нь 100% үндэсний хэлбэртэй болгосон эдүгээ орон даяар мэдээгээ бэлтгэн гаргаж байна. <references /> # 7c9cg0ookemefzr7ii9s5vrumo8zht7 Монголын түүхэн дэх 33 тулалдаан 0 145717 852364 852104 2026-04-06T01:33:23Z Bayarkhangai 1129 852364 wikitext text/x-wiki Монголчуудын түүхэн дэх 33 цуут [[тулалдаан]] нь: # Монголчуудын дээд өвөг [[Хүннү улс|Хүннү]]чүүд [[Хань улс|Хан улс]]ын их цэргийг буулган авсан [[Пинчений тулалдаан]] # Европийн түүхийг шийдсэн нь буюу [[Каталины тулалдаан]] # Тал нутагт тэргүүлэхийн төлөөх тэмцэл буюу [[Хүйтэний тулалдаан]] # Тэмүжин холбоотонтойгоо дайтсан нь буюу [[Хар халзан элстийн тулалдаан]] # Тэмүжин тал нутаг дахь сүүлчийнхээ дайсныг дарсан нь буюу [[Наху уулын тулалдаан]] # Алтан улсын цэргийн сүлд хийморийг унагасан [[Үнэгэн давааны тулалдаан]] # [[Чингис хаан]] худалдаачдынхаа өсийг авсан [[Отрарын бүслэлт]] # Монголчууд лалын хамгийн том эзэнт гүрний нийслэлийг эзэлсэн нь буюу [[Монголчууд Самаркандыг эзэлсэн нь]] # [[Хорезмын эзэнт улс|Хорезм]]ын хуучин нийслэл [[Ургенч]] монголчуудад автсан нь буюу [[Ургенч хотыг эзэлсэн нь]] # [[Султан Желал-Аддан]]ыг нэхэн дарсан [[Инд мөрний тулалдаан]] # [[Оросууд|Орос]]ууд Монголын махир сэлэмний амтыг анх мэдэрсэн [[Калка голын тулалдаан]] # [[Бат хаан]]ы цэрэг зүүн хойд оросын нийслэл [[Владимирийг эзэлсэн нь]] # Орос орны хувь заяаг олон зуун жилээр угтуулан шийдсэн [[Сить голын тулалдаан]] # [[Рыцарь|Европын хөлөг баатр]]ууд Монголчуудын өмнө хүчин мөхөстсөн [[Легницийн тулалдаан|Лигницийн тулалдаан]] # [[Бела ван]] Мухамед шахын хувь заяаг давтсан [[Шайо голын тулалдаан]] # Монголчууд [[Ассассин|Лалын нууцлаг эзэнт улс]]ыг мөхөөсөн түүх буюу [[Аламут цайзыг эзэлсэн нь]] # Монголчууд лалын хамгийн том эзэнт гүрний нийслэлийг эзэлсэн нь буюу [[Монголчууд Багдадыг эзэлсэн нь]] # [[Дамаск хотыг эзлэх тулалдаан]] # [[Монгол]]чуудын түрэлтийн Өрнө хязгаарт цэг хатгасан [[Айн Жалутын тулалдаан]] # Монголын эзэнт гүрэн залрах үүдийг нээсэн [[Дербентийн хөндийн тулалдаан]] # Дэлхийн түүхэн дэх усан цэргийн хамгийн том [[флот]] Японыг дайлсан нь буюу [[Далайн 1274 оны анхны довтолгоон]] # Дэлхийн түүхэн дэх усан цэргийн хамгийн том [[Далайн цэргийн Флот|флот]] [[Япон]]ыг дайлсан нь буюу [[Далайн 1281 оны хоёр дахь довтолгоон]] # [[Хайду (хан)|Хайду]], [[Наян (Салаа утга)|Наян]]ы эвсэл буюу Хубилайн эсрэг их тулаан # Монголчууд заант цэрэгтэй тулгарсан нь буюу [[Хубилай хаан|Хубилай]] [[Мьянмар|Бирм]]ийг эзэлсэн нь [[Бирмийн заант цэргийн эсрэг тулалдаан]] # Оросын түүхийн бахархал буюу [[Куликовын тулалдаан]] буюу [[Тутгаалжин шувуудын талын тулалдаан]] # [[Москвагийн Их Вант Улс|Орос]]уудын найдвар мөхсөн нь буюу [[Тохматыш хаан Москваг эзэлсэн нь]] # [[Доголон Төмөр|Төмөр хаан]] Алтан ордны улсыг дайлсан нь буюу [[Ижил мөрний дэргэд болсон их тулалдаан]] # [[Дэлхий]]д ноёрхохын төлөө [[Анкарагийн тулалдаан]] # [[Жөнтун|Мин улсын эзэн хаан]]ыг [[Монголчууд]] олзолсон [[Тумугийн тулалдаан|Түмүгийн тулалдаан]] # [[Галдан бошигт хаан|Галдан Бошгот]] [[Халх]]ыг түйвээсэн буюу [[Олгой нуурын тулалдаан]] # Цөс ихт [[Зүүнгарын Хаант Улс|Ойрад]]ууд [[Чин улс|Манж Чин гүрн]]ий Төв рүү давшин байлдсан [[Улаанбудангийн тулалдаан]] # Бошгот хааны нугарашгүй тэмцэл буюу [[Зуунмодны тулалдаан]] # .Монголчууд төрийн тусгаар тогтнолоо бэхжүүлсэн [[Ховдыг чөлөөлөх байлдаан]] # [[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс|Богд хаант улс]] дахин мандсан нь буюу [[Цагаан хөдөлгөөн|Цагаантан]] [[Нийслэл хүрээг хятадын гамин цэргээс чөлөөлсөн нь|Их Хүрээг чөлөөлсөн нь]]. [[Ангилал:Монголын дайн]] [[Ангилал:Их Монгол Улс]] [[Ангилал:Монголын түүх]] [[Ангилал:Чингис хаан]] [[Ангилал:Мөнх хаан]] [[Ангилал:Хүлэгү хаан]] [[Ангилал:Хубилай хаан]] [[Ангилал:Монголчуудын оролцсон дайн]] [[Ангилал:Монголын зэвсэгт хүчний түүх]] [[Ангилал:Монголчуудын дайн]] [[Ангилал:Монгол-Японы харилцаа]] [[Ангилал:Солонгосын түүх]] 4fmtc7j2u34gf988mszl01te7snbv2h 852379 852364 2026-04-06T03:15:15Z Bayarkhangai 1129 852379 wikitext text/x-wiki Монголчуудын түүхэн дэх 33 цуут [[тулалдаан]] нь: # Монголчуудын дээд өвөг [[Хүннү улс|Хүннү]]чүүд [[Хань улс|Хан улс]]ын их цэргийг буулган авсан [[Пинчений тулалдаан]] # Европийн түүхийг шийдсэн нь буюу [[Каталины тулалдаан]] # Тал нутагт тэргүүлэхийн төлөөх тэмцэл буюу [[Хүйтэний тулалдаан]] # Тэмүжин холбоотонтойгоо дайтсан нь буюу [[Хар халзан элстийн тулалдаан]] # Тэмүжин тал нутаг дахь сүүлчийнхээ дайсныг дарсан нь буюу [[Наху уулын тулалдаан]] # Алтан улсын цэргийн сүлд хийморийг унагасан [[Үнэгэн давааны тулалдаан]] # [[Чингис хаан]] худалдаачдынхаа өсийг авсан [[Отрарын бүслэлт]] # Монголчууд лалын хамгийн том эзэнт гүрний нийслэлийг эзэлсэн нь буюу [[Монголчууд Самаркандыг эзэлсэн нь]] # [[Хорезмын эзэнт улс|Хорезм]]ын хуучин нийслэл [[Гурганж]] монголчуудад автсан нь буюу [[Ургенч хотыг эзэлсэн нь]] # [[Султан Желал-Аддан]]ыг нэхэн дарсан [[Инд мөрний тулалдаан]] # [[Оросууд|Орос]]ууд Монголын махир сэлэмний амтыг анх мэдэрсэн [[Калка голын тулалдаан]] # [[Бат хаан]]ы цэрэг зүүн хойд оросын нийслэл [[Владимирийг эзэлсэн нь]] # Орос орны хувь заяаг олон зуун жилээр угтуулан шийдсэн [[Сить голын тулалдаан]] # [[Рыцарь|Европын хөлөг баатр]]ууд Монголчуудын өмнө хүчин мөхөстсөн [[Легницийн тулалдаан|Лигницийн тулалдаан]] # [[Бела ван]] Мухамед шахын хувь заяаг давтсан [[Шайо голын тулалдаан]] # Монголчууд [[Ассассин|Лалын нууцлаг эзэнт улс]]ыг мөхөөсөн түүх буюу [[Аламут цайзыг эзэлсэн нь]] # Монголчууд лалын хамгийн том эзэнт гүрний нийслэлийг эзэлсэн нь буюу [[Монголчууд Багдадыг эзэлсэн нь]] # [[Дамаск хотыг эзлэх тулалдаан]] # [[Монгол]]чуудын түрэлтийн Өрнө хязгаарт цэг хатгасан [[Айн Жалутын тулалдаан]] # Монголын эзэнт гүрэн залрах үүдийг нээсэн [[Дербентийн хөндийн тулалдаан]] # Дэлхийн түүхэн дэх усан цэргийн хамгийн том [[флот]] Японыг дайлсан нь буюу [[Далайн 1274 оны анхны довтолгоон]] # Дэлхийн түүхэн дэх усан цэргийн хамгийн том [[Далайн цэргийн Флот|флот]] [[Япон]]ыг дайлсан нь буюу [[Далайн 1281 оны хоёр дахь довтолгоон]] # [[Хайду (хан)|Хайду]], [[Наян (Салаа утга)|Наян]]ы эвсэл буюу Хубилайн эсрэг их тулаан # Монголчууд заант цэрэгтэй тулгарсан нь буюу [[Хубилай хаан|Хубилай]] [[Мьянмар|Бирм]]ийг эзэлсэн нь [[Бирмийн заант цэргийн эсрэг тулалдаан]] # Оросын түүхийн бахархал буюу [[Куликовын тулалдаан]] буюу [[Тутгаалжин шувуудын талын тулалдаан]] # [[Москвагийн Их Вант Улс|Орос]]уудын найдвар мөхсөн нь буюу [[Тохматыш хаан Москваг эзэлсэн нь]] # [[Доголон Төмөр|Төмөр хаан]] Алтан ордны улсыг дайлсан нь буюу [[Ижил мөрний дэргэд болсон их тулалдаан]] # [[Дэлхий]]д ноёрхохын төлөө [[Анкарагийн тулалдаан]] # [[Жөнтун|Мин улсын эзэн хаан]]ыг [[Монголчууд]] олзолсон [[Тумугийн тулалдаан|Түмүгийн тулалдаан]] # [[Галдан бошигт хаан|Галдан Бошгот]] [[Халх]]ыг түйвээсэн буюу [[Олгой нуурын тулалдаан]] # Цөс ихт [[Зүүнгарын Хаант Улс|Ойрад]]ууд [[Чин улс|Манж Чин гүрн]]ий Төв рүү давшин байлдсан [[Улаанбудангийн тулалдаан]] # Бошгот хааны нугарашгүй тэмцэл буюу [[Зуунмодны тулалдаан]] # .Монголчууд төрийн тусгаар тогтнолоо бэхжүүлсэн [[Ховдыг чөлөөлөх байлдаан]] # [[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс|Богд хаант улс]] дахин мандсан нь буюу [[Цагаан хөдөлгөөн|Цагаантан]] [[Нийслэл хүрээг хятадын гамин цэргээс чөлөөлсөн нь|Их Хүрээг чөлөөлсөн нь]]. [[Ангилал:Монголын дайн]] [[Ангилал:Их Монгол Улс]] [[Ангилал:Монголын түүх]] [[Ангилал:Чингис хаан]] [[Ангилал:Мөнх хаан]] [[Ангилал:Хүлэгү хаан]] [[Ангилал:Хубилай хаан]] [[Ангилал:Монголчуудын оролцсон дайн]] [[Ангилал:Монголын зэвсэгт хүчний түүх]] [[Ангилал:Монголчуудын дайн]] [[Ангилал:Монгол-Японы харилцаа]] [[Ангилал:Солонгосын түүх]] b49hug5ixeyd0yg7uh4we6fjjo1tpqz Туркийн төрийн тэргүүнүүд 0 145770 852321 2026-04-05T14:21:54Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "'''Туркийн төрийн тэргүүнүүд''' 1923 оны 7-р сарын 24-нд Лозанны гэрээнд гарын үсэг зурж, Туркийн Их Үндэсний Чуулганыг олон улсад хүлээн зөвшөөрсний дараа Османы эзэнт гүрний залгамжлагч Бүгд Найрамдах Турк Улс (Осман: تورکیه جمهوریتی‎, Турк: Türkiye Cumhuriyeti) 1923 о..." 852321 wikitext text/x-wiki '''Туркийн төрийн тэргүүнүүд''' 1923 оны 7-р сарын 24-нд Лозанны гэрээнд гарын үсэг зурж, Туркийн Их Үндэсний Чуулганыг олон улсад хүлээн зөвшөөрсний дараа Османы эзэнт гүрний залгамжлагч Бүгд Найрамдах Турк Улс (Осман: تورکیه جمهوریتی‎, Турк: Türkiye Cumhuriyeti) 1923 оны 10-р сарын 29-нд тунхаглагдаж, мөн өдөр Их Үндэсний Чуулганы дарга [[Мустафа Кемал Ататүрк|Мустафа Кемал Паша]] ерөнхийлөгчөөр сонгогджээ. 1924 оны 3-р сарын 3-нд Османы Халифат татан буугдсан. {| class="wikitable" ! rowspan="2" | ! rowspan="2" |Нэр <small>(</small><small>амьдрасан он жилүүд)</small> ! colspan="2" |Бүрэн эрх ! rowspan="2" |Нам ! rowspan="2" |Сонгууль ! rowspan="2" |Албан тушаалын нэршил |- !Эхлэл !Төгсгөл |- | rowspan="4" |1 (I—IV) | rowspan="4" |[[Мустафа Кемал Ататүрк|Мустафа Кемаль-паша]] <small>(1881—1938)</small> <small>тур. ''Mustafa Kemal Paşa''</small> <small>1934 оноос — Кемаль Ататюрк</small> <small>тур. ''Kemal Atatürk''</small> |1923 |1927 | rowspan="9" |Ардын нам → Бүгд найрамдах ардын нам |1923 | rowspan="4" |Ерөнхийлөгч <small>тур. ''رئیس جمهور /''</small> <small>''Reisicumhur''</small> |- |1927 |1931 |1927 |- |1931 |1935 |1931 |- |1935 |1938 | rowspan="2" |1935 |- |<abbr>Үүрэг гүцэтгэгч</abbr> |Мустафа Абдюльхалик Ренда <small>(1881—1957)</small> <small>тур. ''Mustafa Abdülhalik Renda''</small> |1938.11.10 |1938.11.11 |Ерөнхийлөгчийн үүрэг гүйцэтгэгч <small>тур. ''Reisicumhur Vekili''</small> |- | rowspan="4" |2 (I—IV) | rowspan="4" |[[Исмет Инёню]] <small>(1884—1973)</small> <small>тур. ''İsmet İnönü''</small> |1938 |1939 |1938 | rowspan="7" |Ерөнхийлөгч <small>тур. ''Reisicumhur /''</small> <small>''Cumhurbaşkanı''</small> |- |1939 |1943 |1939 |- |1943 |1946 |1943 |- |1946 |1950 |1946 |- | rowspan="3" |3 (I—III) | rowspan="3" |[[Махмуд Желяль Баяар]] <small>(1883—1986)</small> <small>тур. ''Mahmut Celâl Bayar''</small> |1950 |1954 | rowspan="3" |Ардчилсан нам |1950 |- |1954 |1957 |1954 |- |1957 |1960 |1957 |- | rowspan="2" |— | rowspan="3" |[[Жемаль Гүрсель]] <small>(1895—1966)</small> <small>тур. ''Cemal Gürsel''</small> |1960.05.27 |1960.05.28 | rowspan="2" |Цэргийн хүн | |Үндэсний Нэгдлийн хорооны дарга <small>тур. ''Millî Birlik Komitesi Başkanı''</small> |- |1960.05.28 |1961.10.26 | |Төрийн тэргүүн <small>тур. ''Devlet Reisi /''</small> <small>''Devlet Başkanı''</small> |- |4 |1961.10.26 |1966.03.28 | rowspan="4" |Нам бус | rowspan="3" |1961 |Ерөнхийлөгч <small>тур. ''Cumhurbaşkanı''</small> |- | rowspan="2" |<abbr>үүрэг гүцэтгэгч</abbr> | rowspan="2" |Ибрахим Шевки Атасагун <small>(1899—1984)</small> <small>тур. ''İbrahim Şevki Atasagun''</small> |''1966'' |''1966'' | rowspan="2" |Ерөнхийлөгчийн үүрэг гүйцэтгэгч <small>тур. ''Cumhurbaşkanı Vekili''</small> |- | colspan="2" |1966 <small>(</small><small>хэдэн цаг)</small> |- |5 |[[Жевдет Сунай]] <small>(1899—1982)</small> <small>тур. ''Cevdet Sunay''</small> |1966 |1973 | rowspan="2" |1966 |Ерөнхийлөгч <small>тур. ''Cumhurbaşkanı''</small> |- |<abbr>үүрэг гүцэтгэгч</abbr> |Мехмет Текин Арибурун <small>(1905—1993)</small> <small>тур. ''Mehmet Tekin Arıburun''</small> |1973.03.28 |1973.04.06 |Шударга ёсны нам |Ерөнхийлөгчийн үүрэг гүйцэтгэгч <small>тур. ''Cumhurbaşkanı Vekili''</small> |- |6 |[[Фахри Сабит Корутурк]] <small>(1903—1987)</small> <small>тур. ''Fahri Sabit Korutürk''</small> |1973.04.06 |1980 |Нам бус | rowspan="2" |1973 |Ерөнхийлөгч <small>тур. ''Cumhurbaşkanı''</small> |- |<abbr>үүрэг гүцэтгэгч</abbr> |Ихсан Сабри Чаглаянгил <small>(1908—1993)</small> <small>тур. ''İhsan Sabri Çağlayangil''</small> |1980.04.06 |1980.09.12 |Шударга ёсны нам |Ерөнхийлөгчийн үүрэг гүйцэтгэгч <small>тур. ''Cumhurbaşkanı Vekili''</small> |- |— | rowspan="2" |[[Ахмет Кенан Эврен]] <small>(1917—2015)</small> <small>тур. ''Ahmet Kenan Evren''</small> |1980.09.12 |1982.11.09 |Цэргийн хүн | |Төрийн тэргүүн <small>тур. ''Devlet Başkanı''</small> |- |7 |1982.11.09 |1989.11.09 |Нам бус |1982 | rowspan="2" |Ерөнхийлөгч <small>тур. ''Cumhurbaşkanı''</small> |- |8 |[[Халиль Тургут Өзал]] <small>(1927—1993)</small> <small>тур. ''Halil Turgut Özal''</small> |1989.11.09 |1993.04.17 |Эх орон нам | rowspan="2" |1989 |- |<abbr>үүрэг гүцэтгэгч</abbr> |Ахмет Хүсаметтин Жиндорук <small>(1933—)</small> <small>тур. ''Ahmet Hüsamettin Cindoruk''</small> |1993.04.17 |1993.05.16 | rowspan="2" |Зөв замын нам |Ерөнхийлөгчийн үүрэг гүйцэтгэгч <small>тур. ''Cumhurbaşkanı Vekili''</small> |- |9 |[[Сүлейман Демирель|Сами Сүлейман Гүндогду Демирель]] <small>(1924—2015)</small> <small>тур. ''Sami Süleyman Gündoğdu Demirel''</small> |1993.05.16 |2000.05.16 |1993 | rowspan="6" |Ерөнхийлөгч <small>тур. ''Cumhurbaşkanı''</small> |- |10 |[[Ахмет Неждет Сезер]] <small>(1941—)</small> <small>тур. ''Ahmet Necdet Sezer''</small> |2000.05.16 |2007.08.28 |Нам бус |2000 |- |11 |[[Абдулла Гюль|Абдуллах Гюль]] <small>(1950—)</small> <small>тур. ''Abdullah Gül''</small> |2007.08.28 |2014.08.28 | rowspan="4" |Шударга ёс ба хөгжил нам |2007 |- | rowspan="3" |12 (I—III) | rowspan="3" |[[Режеп Тайип Эрдоан]] <small>(1954—)</small> <small>тур. ''Recep Tayyip Erdoğan''</small> |2014.08.28 |2018.06.24 |2014 |- |2018.06.24 |2023.06.03 |2018 |- |2023.06.03 |өнөө хүртэл |2023 |} 9mhc1ktei9cjtxg32cxhpoh45b3j5jg Сүлейман Демирель 0 145771 852323 2026-04-05T14:33:44Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:Suleyman Demirel 1998.jpg|thumb]] '''Сүлейма́н Демире́ль''' ([[Турк хэл|тур.]] ''Sami Süleyman Gündoğdu Demirel''; 1924 оны 11-р сарын 1-нд төрсөн — 2015 оны 6-р сарын 17 -нд [[Анкара]] хотод нас барсан) — [[Турк|туркийн]] төрийн болон улс төрийн зүтгэлтэн. Туркийн Ерөнхий сайд (1965—1971, 1975—1977, 1977—1..." 852323 wikitext text/x-wiki [[Файл:Suleyman Demirel 1998.jpg|thumb]] '''Сүлейма́н Демире́ль''' ([[Турк хэл|тур.]] ''Sami Süleyman Gündoğdu Demirel''; 1924 оны 11-р сарын 1-нд төрсөн — 2015 оны 6-р сарын 17 -нд [[Анкара]] хотод нас барсан) — [[Турк|туркийн]] төрийн болон улс төрийн зүтгэлтэн. Туркийн Ерөнхий сайд (1965—1971, 1975—1977, 1977—1978, 1979—1980, 1991—1993), Туркийн Ерөнхийлөгч (1993—2000)-өөр ажиллсан. == Намтар == 1949 онд тэрээр Станбулын Техникийн Их Сургуулийн барилгын инженерийн факультетийг төгссөн. 1949-1950, 1954-1955 онд АНУ-д ажлын дадлага хийсэн. 1954-1960 онд Туркийн Улсын Усны менежментийн газрын ерөнхий захирлаар ажилласан. 1960-1964 онд Ойрхи Дорнодын Техникийн Их Сургуульд багшилж байжээ. 1961-1965 онд Турк улсад НАТО-гийн цэргийн байгууламж барьж байсан Америкийн Моррисон-Надсен компанид ажилласан. Шударга ёсны нам (ШН)-ыг үүсгэн байгуулагчдын нэг, 1963 оны 1-р сараас намын орлогч, 1964 оны 10-р сараас намын ерөнхий дарга. 1964 оноос парламентын гишүүн байв. 1965 оны 2-р сард Ерөнхий сайдын орлогч, 1965-1993 онд Ерөнхий сайдын албан тушаалыг удаа дараа хашиж байсан. 1971 оны 3-р сард түүнийг цэргийнхэн засгийн эрхээс зайлуулсан. Тэрээр 1993-2000 онуудад ерөнхийлөгчөөр ажилласан. Тэрээр улс орныг аж үйлдвэржүүлэх боломжийг олгосон эдийн засгийн цуврал шинэчлэлийг хэрэгжүүлсэн. Сүлейман Демирель 2015 оны 5-р сарын 13-наас зүрхний дутагдлын улмаас эмнэлэгт хэвтээд 2015 оны 6-р сарын 17-нд нас барсан байна. Тэрээр 1996 онд Ерөнхийлөгч байхдаа [[Монгол|Монгол Улсад]] айлчилж байсан. eor7zr60ywwmbejnas6glg5d1wgi8t4 Шударга ёс ба хөгжил нам (Турк) 0 145772 852326 2026-04-05T14:45:25Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "Шударга ёс ба Хөгжтл Нам ([[турк хэл]]: ''Adalet ve Kalkınma Partisi'')- Туркийн эрх баригч улс төрийн нам юм. Тус нам нь өөрийгөө консерватив үзэлтэй, өмнө нь зах зээлийн эдийн засаг, Европын Холбоонд элсэх зэрэг барууны үнэт зүйлсэд чиглэсэн төв-баруун нам гэж үздэг. 13 жи..." 852326 wikitext text/x-wiki Шударга ёс ба Хөгжтл Нам ([[турк хэл]]: ''Adalet ve Kalkınma Partisi'')- Туркийн эрх баригч улс төрийн нам юм. Тус нам нь өөрийгөө консерватив үзэлтэй, өмнө нь зах зээлийн эдийн засаг, Европын Холбоонд элсэх зэрэг барууны үнэт зүйлсэд чиглэсэн төв-баруун нам гэж үздэг. 13 жилийн турш уг нам парламентын олонхийн суудлыг эзэмшиж байсан ч 2015 оны 6-р сард алдсан. Гэсэн хэдий ч мөн оны 11-р сард парламентын олонхийн суудлыг эргүүлэн авсан байна. Тус намыг Туркийн одоогийн Ерөнхийлөгч [[Режеп Тайип Эрдоан]] удирддаг бөгөөд өмнөх удирдагч нь Бинали Йылдырым байсан юм. n6cj61k7hk1o8gdfxjbpk20dlee89jx Халиль Тургут Өзал 0 145773 852327 2026-04-05T15:02:35Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:Turgut Özal as Turkish Prime Minister.jpg|thumb]] '''Тургу́т''' '''Өза́л''' ([[Турк хэл|тур.]] ''Turgut Özal''; 1927 оны 10-р сарын 13-нд Малатья хотод төрсөн — 1993 оны 4-р сарын 17-нд [[Анкара]] хотод нас барсан) — Туркийн төрийн болон улс төрийн зүтгэлтэн, 1989-1993 онуудад Туркийн Ерөнхийлөгч, 1983-19..." 852327 wikitext text/x-wiki [[Файл:Turgut Özal as Turkish Prime Minister.jpg|thumb]] '''Тургу́т''' '''Өза́л''' ([[Турк хэл|тур.]] ''Turgut Özal''; 1927 оны 10-р сарын 13-нд Малатья хотод төрсөн — 1993 оны 4-р сарын 17-нд [[Анкара]] хотод нас барсан) — Туркийн төрийн болон улс төрийн зүтгэлтэн, 1989-1993 онуудад Туркийн Ерөнхийлөгч, 1983-1989 онд Туркийн Ерөнхий сайд болон улс төрийн "Эх орон" намын тэргүүн байсан. Тургут Өзал 1950-1952 онд тэрээр [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]]-д ажиллаж байжээ. Армид алба хааж байгаад Ойрхи Дорнодын Техникийн Их Сургуульд лекц уншиж байжээ. Эх орондоо буцаж ирээд засгийн газрын янз бүрийн агентлагууд болон хувийн хэвшлийн компаниудад ажиллаж, аажмаар албан тушаал ахиж байв. Тэрээр Эрчим хүч, байгалийн нөөцийн яаманд төрийн албанд ажиллаж эхэлсэн. 1958-1959 онд Туркийн анхны таван жилийн эдийн засаг, нийгмийн хөгжлийн төлөвлөгөөг боловсруулахад оролцсон. 1960-1961 онд Батлан ​​​​хамгаалах яамны Шинжлэх ухааны зөвлөх зөвлөлд ажиллаж байжээ. 1966-1971 онд Улсын төлөвлөлтийн комиссыг удирдаж байгаад 1971 оноос АНУ-д [[Олон улсын сэргээн босголт, хөгжлийн банк|Олон улсын сэргээн босголт, хөгжлийн банкинд]] ажиллаж байсан. 1979 онд тэрээр Ерөнхий сайд [[Сүлейман Демирель|С.Демирелийн]] эдийн засгийн зөвлөх, Улсын төлөвлөлтийн байгууллагын даргын үүрэг гүйцэтгэгчээр томилогджээ. 1983 оны 5-р сарын 20-нд тэрээр "Эх орон" намыг байгуулсан. 1983 оны парламентын сонгуульд түүний нам боломжит 400 суудлаас 211-ийг нь авч улмаар Өзал Туркийн 45 дахь ерөнхий сайд болсон. 1987 оны сонгуульд түүний нам 292 суудал авч, Өзал дахин ерөнхий сайд болжээ. 1989 оны 11-р сарын 9-нд Тургут Өзал албан ёсоор Туркийн 8 дахь ерөнхийлөгч болжээ. Түүний ерөнхийлөгч байх хугацаанд тус бүс нутагт болсон хамгийн чухал үйл явдал бол Ирак Кувейт руу довтолсон явдал байв; Өзал [[Саддам Хусейн|Саддам Хусейнийг]] Туркийн хувьд аюултай гэж үзэж байв. Энэ талаар Өзал АНУ-ын бодлогыг идэвхтэй дэмжиж байв. [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]] задран унасны дараа Тургут Өзал Төв Азийн орнууд болон [[Азербайжан|Азербайжантай]] нягт харилцаа холбоо тогтоож эхэлсэн. Өзал мөн Туркийг бүс нутгийн тэргүүлэгч болгох гадаад бодлогын үзэл баримтлалыг дэвшүүлж байжээ. Тургут Өзөл 1993 оны 4-р сард гэнэт Азербайжанд айлчлаад удалгүй зүрхний шигдээсээр нас барсан. Түүнийг нас барсаны дараа хордуулсан гэдэг шуугиан дэгдсэн боловч албан ёсоор батлаагүй ажээ. dam445ynxwomgsabior1yjvz243phi7 Fences (жүжиг) 0 145774 852329 2026-04-05T15:14:06Z Indrasa5 103710 Хуудас үүсгэв: "Fences нь 1985 онд Аугуст Вилсон-ийн бичсэн жүжиг бөгөөд түүний арван хэсгээс бүрдэх “Pittsburgh Cycle” цувралын зургаа дахь бүтээл юм. Энэ цувралын бусад жүжгүүдийн адил Fences нь Африк гаралтай Америкчуудын амьдрал хэрхэн өөрчлөгдөж ирснийг харуулж, арьс өнгөөр ялг..." 852329 wikitext text/x-wiki Fences нь 1985 онд Аугуст Вилсон-ийн бичсэн жүжиг бөгөөд түүний арван хэсгээс бүрдэх “Pittsburgh Cycle” цувралын зургаа дахь бүтээл юм. Энэ цувралын бусад жүжгүүдийн адил Fences нь Африк гаралтай Америкчуудын амьдрал хэрхэн өөрчлөгдөж ирснийг харуулж, арьс өнгөөр ялгаварлах харилцаа зэрэг сэдвүүдийг хөнддөг. 1950-иад оны үед өрнөх энэхүү жүжиг нь 53 настай хог түүгч Трой Максоны түүхийг өгүүлдэг. Тэрээр өмнө нь “Negro Leagues”-т тоглож байсан авьяаслаг бейсболын тоглогч байжээ. Гэвч тэр үед Мэжор лигүүд нэгдээгүй байсан тул нас өндөр болсны дараа л боломж нээгдсэн бөгөөд ингэснээр тэр ихэд гомдож, хатуу ширүүн зан чанартай болсон. Үүний улмаас тэр хүү Коригоо коллежийн америк хөлбөмбөг тоглох боломжийг нь үгүйсгэдэг. Жүжигт Максоны гэрийн арын хашаанд хашаа барьж буй үйл явдлыг бэлгэдэл болгон ашигласан байдаг. Энэ нь дүрүүд өөрсдийнхөө болон гадаад ертөнцийн хооронд босгож буй сэтгэл зүйн болон нийгмийн саадыг илэрхийлдэг. Fences нь 1987 онд Пулитцерийн шагнал (жүжгийн төрөл) болон Тони шагнал (шилдэг жүжиг) хүртсэн бөгөөд эцэг-хүүгийн зөрчил, нийгмийн шударга бус байдлыг гүнзгий харуулснаараа Америкийн жүжгийн урлагт чухал бүтээл хэвээр байна. nwd0ixgnuih8urnxvxk5wimw2tdejbo Гласс Менажери (жүжиг) 0 145775 852330 2026-04-05T15:21:21Z Indrasa5 103710 Хуудас үүсгэв: "Гласс Менажери нь Теннесси Уильямс-ын бичсэн “дурсамжийн жүжиг” бөгөөд 1944 онд анх тайзнаа тавигдаж, түүнийг олонд танигдаагүй байснаас гэнэт алдар нэрд хүргэсэн бүтээл юм. Энэ жүжиг нь зохиолчийн өөрийн амьдралаас сэдэвлэсэн шинжтэй. Дүрүүд нь Уильямс..." 852330 wikitext text/x-wiki Гласс Менажери нь Теннесси Уильямс-ын бичсэн “дурсамжийн жүжиг” бөгөөд 1944 онд анх тайзнаа тавигдаж, түүнийг олонд танигдаагүй байснаас гэнэт алдар нэрд хүргэсэн бүтээл юм. Энэ жүжиг нь зохиолчийн өөрийн амьдралаас сэдэвлэсэн шинжтэй. Дүрүүд нь Уильямс өөрөө, түүний сэтгэл хөдлөл ихтэй ээж, мөн оюун ухааны хувьд эмзэг дүү Рөүз зэргийг төлөөлдөг. Түүх нь Сэнт Луис хотын давчуу жижиг байранд өрнөдөг бөгөөд үйл явдлыг Том Уингфилд өгүүлнэ. Тэрээр өөрийн ажил болон ээж Аманда, дүү Лора нарын өмнө хүлээсэн үүрэг хариуцлагаасаа болж өөрийгөө хавчигдсан мэт мэдэрдэг. Аманда нь өнгөрсөн амьдралдаа амьдарч байгаа мэт, өмнөд нутгийн нэгэн цагийн үзэсгэлэнт бүсгүйн дүрд автсан байдаг бол, хэт ичимхий Лора хуучин пянз хөгжим болон өөрийн дэгжин шилэн амьтдын цуглуулган хоргонд амьдардаг. Нэгэн “эрхэм ноён зочин” ирснээр түр зуурын найдвар төрөх боловч эцэстээ тэр нь нуран унаж, бодит амьдралаас зугтах боломжгүй гэдгийг харуулдаг. Уильямс энэхүү жүжигт дэлгэцийн эффект, хөгжим, гэрэлтүүлгийг ашиглан дурсамжийн гажуудал шинжийг илэрхийлсэн нь Америкийн театрт шинэ, яруу найргийн хэв маягийг бий болгосон. 76ithdfg11wv3088hgg3zhu33quyw3c Халуун дээвэр дээрх муур (жүжиг) 0 145776 852332 2026-04-05T15:30:04Z Indrasa5 103710 Хуудас үүсгэв: "Халуун цагаан тугалган дээвэр дээрх муур нь Теннесси Уильямс-ын бичсэн гурван бүлэгт жүжиг бөгөөд 1955 онд Пулитцерийн шагнал (жүжгийн төрөл) хүртсэн бүтээл юм. Энэхүү жүжиг нь Миссисиппи мужийн дельта бүс дэх тариалангийн эдлэнд өрнөдөг бөгөөд Биг Дэдди..." 852332 wikitext text/x-wiki Халуун цагаан тугалган дээвэр дээрх муур нь Теннесси Уильямс-ын бичсэн гурван бүлэгт жүжиг бөгөөд 1955 онд Пулитцерийн шагнал (жүжгийн төрөл) хүртсэн бүтээл юм. Энэхүү жүжиг нь Миссисиппи мужийн дельта бүс дэх тариалангийн эдлэнд өрнөдөг бөгөөд Биг Дэдди Поллитын гэр бүлийн гишүүдийн харилцааг, ялангуяа түүний хүү Брик болон Брикийн эхнэр Мэгги (муур) хоёрын хоорондох харилцааг голлон харуулдаг. Гэр бүлийнхэн нь Биг Дэддигийн 65 насны төрсөн өдрийг тэмдэглэхээр цугларсан ч, тэрний хорт хавдар үхлийн ирмэгт ирсэн гэдгээ мэдэхгүй байдаг, энэ нууцыг гэр бүлийнхэн нь түүнээс нууж байдаг. Брик нь өмнө нь алдартай америк хөлбөмбөгийн тамирчин байсан ч архинд орж, эхнэрийнхээ хайрыг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалздаг. Үүний улмаас тэдний хооронд маш хурц, сэтгэлзүйн зөрчилтэй харилцаа үүсдэг. Жүжиг нь “худал хуурмаг байдал” (mendacity), нийгмийн хоёр нүүрт зан, шунал, мөн дарагдсан бэлгийн мэдрэмж зэрэг сэдвүүдийг хөнддөг. Уильямс анх Бродвейн тайзнаа тавихдаа найруулагч Элиа Казан-ы зөвлөснөөр гуравдугаар бүлгийг өөрчилсөн ч, дараагийн хувилбарууддаа өөрийн анхны санааг шингээсэн байдаг. Өнөөдөр энэ жүжиг нь бодит, хурц яриа болон гүнзгий сэтгэлзүйн дүрслэлээрээ Уильямсын хамгийн их дахин тайзнаа тавигддаг бүтээлүүдийн нэг хэвээр байна. l2vn3uifigvlxdjfuyl7vy6rinql50h 852411 852332 2026-04-06T05:43:11Z Asaaa18 98448 852411 wikitext text/x-wiki Халуун дээвэр дээрх муур нь Теннесси Уильямс-ын бичсэн гурван бүлэгт жүжиг бөгөөд 1955 онд Пулитцерийн шагнал (жүжгийн төрөл) хүртсэн бүтээл юм. Энэхүү жүжиг нь Миссисиппи мужийн дельта бүс дэх тариалангийн эдлэнд өрнөдөг бөгөөд Биг Дэдди Поллитын гэр бүлийн гишүүдийн харилцааг, ялангуяа түүний хүү Брик болон Брикийн эхнэр Мэгги (муур) хоёрын хоорондох харилцааг голлон харуулдаг. Гэр бүлийнхэн нь Биг Дэддигийн 65 насны төрсөн өдрийг тэмдэглэхээр цугларсан ч, тэрний хорт хавдар үхлийн ирмэгт ирсэн гэдгээ мэдэхгүй байдаг, энэ нууцыг гэр бүлийнхэн нь түүнээс нууж байдаг. Брик нь өмнө нь алдартай америк хөлбөмбөгийн тамирчин байсан ч архинд орж, эхнэрийнхээ хайрыг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалздаг. Үүний улмаас тэдний хооронд маш хурц, сэтгэлзүйн зөрчилтэй харилцаа үүсдэг. Жүжиг нь “худал хуурмаг байдал” (mendacity), нийгмийн хоёр нүүрт зан, шунал, мөн дарагдсан бэлгийн мэдрэмж зэрэг сэдвүүдийг хөнддөг. Уильямс анх Бродвейн тайзнаа тавихдаа найруулагч Элиа Казан-ы зөвлөснөөр гуравдугаар бүлгийг өөрчилсөн ч, дараагийн хувилбарууддаа өөрийн анхны санааг шингээсэн байдаг. Өнөөдөр энэ жүжиг нь бодит, хурц яриа болон гүнзгий сэтгэлзүйн дүрслэлээрээ Уильямсын хамгийн их дахин тайзнаа тавигддаг бүтээлүүдийн нэг хэвээр байна. r6t9r7yy715howcb9mg66ndyjpqypvi 852412 852411 2026-04-06T05:43:26Z Asaaa18 98448 Asaaa18 moved page [[Халуун цагаан тугалган дээвэр дээрх муур (жүжиг)]] to [[Халуун дээвэр дээрх муур (жүжиг)]] 852411 wikitext text/x-wiki Халуун дээвэр дээрх муур нь Теннесси Уильямс-ын бичсэн гурван бүлэгт жүжиг бөгөөд 1955 онд Пулитцерийн шагнал (жүжгийн төрөл) хүртсэн бүтээл юм. Энэхүү жүжиг нь Миссисиппи мужийн дельта бүс дэх тариалангийн эдлэнд өрнөдөг бөгөөд Биг Дэдди Поллитын гэр бүлийн гишүүдийн харилцааг, ялангуяа түүний хүү Брик болон Брикийн эхнэр Мэгги (муур) хоёрын хоорондох харилцааг голлон харуулдаг. Гэр бүлийнхэн нь Биг Дэддигийн 65 насны төрсөн өдрийг тэмдэглэхээр цугларсан ч, тэрний хорт хавдар үхлийн ирмэгт ирсэн гэдгээ мэдэхгүй байдаг, энэ нууцыг гэр бүлийнхэн нь түүнээс нууж байдаг. Брик нь өмнө нь алдартай америк хөлбөмбөгийн тамирчин байсан ч архинд орж, эхнэрийнхээ хайрыг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалздаг. Үүний улмаас тэдний хооронд маш хурц, сэтгэлзүйн зөрчилтэй харилцаа үүсдэг. Жүжиг нь “худал хуурмаг байдал” (mendacity), нийгмийн хоёр нүүрт зан, шунал, мөн дарагдсан бэлгийн мэдрэмж зэрэг сэдвүүдийг хөнддөг. Уильямс анх Бродвейн тайзнаа тавихдаа найруулагч Элиа Казан-ы зөвлөснөөр гуравдугаар бүлгийг өөрчилсөн ч, дараагийн хувилбарууддаа өөрийн анхны санааг шингээсэн байдаг. Өнөөдөр энэ жүжиг нь бодит, хурц яриа болон гүнзгий сэтгэлзүйн дүрслэлээрээ Уильямсын хамгийн их дахин тайзнаа тавигддаг бүтээлүүдийн нэг хэвээр байна. r6t9r7yy715howcb9mg66ndyjpqypvi Хэрэглэгч:Самбуугийн Мөнхбаатар 2 145777 852366 2026-04-06T02:02:43Z Самбуугийн Мөнхбаатар 103749 Хуудас үүсгэв: "'''Самбуугийн Мөнхбаатар''' (1997 оны 3-р сарын 17-нд [[Улаанбаатар]] хот, [[Налайх дүүрэг|Налайх]] дүүрэгт төрсөн) Сэтгүүлч, утга зохиол судлаач мэргэжилтэй. Тэрээр Монголын хэвлэл мэдээллийн ууган байгууллага МОНЦАМЭ агентлаг|Монголын Үндэсний мэдээллийн МОН..." 852366 wikitext text/x-wiki '''Самбуугийн Мөнхбаатар''' (1997 оны 3-р сарын 17-нд [[Улаанбаатар]] хот, [[Налайх дүүрэг|Налайх]] дүүрэгт төрсөн) Сэтгүүлч, утга зохиол судлаач мэргэжилтэй. Тэрээр Монголын хэвлэл мэдээллийн ууган байгууллага [[МОНЦАМЭ агентлаг|Монголын Үндэсний мэдээллийн МОНЦАМЭ агентлаг]]<nowiki/>т сэтгүүлчээр ажилладаг. = Намтар = Самбуугийн Мөнхбаатар 2004 онд Улаанбаатар хотын Налайх дүүргийн Эрдмийн оргил цогцолбор сургуульд элсэж, 2014 онд төгссөн. Тэрээр 2014 онд [[Монгол Улсын Соёл Урлагийн Их Сургууль|Монгол Улсын Соёл урлагийн их сургууль]]<nowiki/>д Утга зохиол судлаач мэргэжлээр элсэн суралцаж 2018 онд төгссөн. Улмаар [[МОНЦАМЭ агентлаг|Монголын Үндэсний мэдээллийн МОНЦАМЭ агентлаг]]<nowiki/>т сэтгүүлчээр ажлын гараагаа тухайн онд эхэлсэн. С.Мөнхбаатар МОНЦАМЭ агентлагийн сэтгүүлчээр ажиллах хугацаанд Монгол Улсыг олон улсад сурталчлах төрийн мэдээ, тэр дундаа улс төрийн чиглэлийн мэдээ, сурвалжилга, ярилцлага, тойм гэх мэт сэтгүүл зүйн чиглэлүүдээр мэргэшсэн. 86itqap5qww3zy4xda32tm963qexe43 Самбуугийн Мөнхбаатар 0 145778 852370 2026-04-06T02:24:28Z ~2026-21062-71 103753 Хуудас үүсгэв: "'''Самбуугийн Мөнхбаатар''' (1997 оны 3-р сарын 17-нд [[Улаанбаатар]] хот, [[Налайх дүүрэг|Налайх]] дүүрэгт төрсөн) Сэтгүүлч, утга зохиол судлаач мэргэжилтэй. Тэрээр Монголын хэвлэл мэдээллийн ууган байгууллага МОНЦАМЭ агентлаг|Монголын Үндэсний мэдээллийн МОН..." 852370 wikitext text/x-wiki '''Самбуугийн Мөнхбаатар''' (1997 оны 3-р сарын 17-нд [[Улаанбаатар]] хот, [[Налайх дүүрэг|Налайх]] дүүрэгт төрсөн) Сэтгүүлч, утга зохиол судлаач мэргэжилтэй. Тэрээр Монголын хэвлэл мэдээллийн ууган байгууллага [[МОНЦАМЭ агентлаг|Монголын Үндэсний мэдээллийн МОНЦАМЭ агентлаг]]<nowiki/>т сэтгүүлчээр ажилладаг. = '''Намтар''' = Самбуугийн Мөнхбаатар 2004 онд Улаанбаатар хотын Налайх дүүргийн Эрдмийн оргил цогцолбор сургуульд элсэж, 2014 онд төгссөн. Тэрээр 2014 онд [[Монгол Улсын Соёл Урлагийн Их Сургууль|Монгол Улсын Соёл урлагийн их сургууль]]<nowiki/>д Утга зохиол судлаач мэргэжлээр элсэн суралцаж 2018 онд төгссөн. Улмаар [[МОНЦАМЭ агентлаг|Монголын Үндэсний мэдээллийн МОНЦАМЭ агентлаг]]<nowiki/>т сэтгүүлчээр ажлын гараагаа тухайн онд эхэлсэн. С.Мөнхбаатар МОНЦАМЭ агентлагийн сэтгүүлчээр ажиллах хугацаанд Монгол Улсыг олон улсад сурталчлах төрийн мэдээ, тэр дундаа улс төрийн чиглэлийн мэдээ, сурвалжилга, ярилцлага, тойм гэх мэт сэтгүүл зүйн чиглэлүүдээр мэргэшсэн. <ref>{{Cite web |title=Сэтгүүлч: Мөнхбаатар.С |url=https://montsame.mn/mn/author/197 |access-date=2026-04-06 |website=MONTSAME News Agency |language=en}}</ref> == '''Ажилласан байдал:''' == 2018-2023 Мэдээллийн МОНЦАМЭ агентлагийн сэтгүүлч 2023-2025 Хүрэмт ньюс медиа ХХК-ийн гүйцэтгэх захирал, үүсгэн байгуулагч 2024-2025 УИХ-ын гишүүний хэвлэл мэдээллийн зөвлөх 2025.04-2025.09 [[Монголын Үндэсний Олон Нийтийн Радио Телевиз|МҮОНРТ]], [[Монголын мэдээ суваг|Монголын мэдээ]] сувгийн редактор 2025.09 - Одоог хүртэл МОНЦАМЭ агентлагийн сэтгүүлч == '''Уран бүтээл:''' == 2017 он "Ромьео үхэх ёсгүй" жүжиг, кино зохиол, урлаг судлалын бүтээлийн эмхэтгэл "Мөнгөт цохионы домог" кино зохиол 2021 он "Монголын шилдэг нийтлэл" цуврал "Жагар орноор зорчсон нь буюу гантигт шингээсэн хайрын дуулал" аян замын тэмдэглэл ml5z0n3ztkt5wq1hwpn1szm0ns8mauj Хорчин баруун гарын хойд хошуу 0 145779 852376 2026-04-06T03:03:12Z 唐吉訶德的侍從 5036 Хуудас үүсгэв: "'''Хорчин баруун гарын хойд хошуу''' ({{lang-zh|科尔沁右翼后旗}} ''Kē'ěrqìn Yòuyì Hòu Qí'') - [[Хятад]]ын доторх [[Өвөр Монгол]]ын [[хошуу]]. 1952 он тус хошууны нутаг нь [[Өвөр Монгол|Өвөр Монголын ӨЗО]]-ы [[Хянган аймаг|Хянган аймгийн]] [[Хорчин баруун гарын өмнөд хошуу]]нд ба Жалайд..." 852376 wikitext text/x-wiki '''Хорчин баруун гарын хойд хошуу''' ({{lang-zh|科尔沁右翼后旗}} ''Kē'ěrqìn Yòuyì Hòu Qí'') - [[Хятад]]ын доторх [[Өвөр Монгол]]ын [[хошуу]]. 1952 он тус хошууны нутаг нь [[Өвөр Монгол|Өвөр Монголын ӨЗО]]-ы [[Хянган аймаг|Хянган аймгийн]] [[Хорчин баруун гарын өмнөд хошуу]]нд ба [[Жалайд хошуу]]нд багтжээ. ==Түүх== Хорчин баруун гарын хойд хошууг 1636 онд байгуулж, [[Жиримийн чуулган]]д харьяалуулжээ. Чин гүрний үед энэ хошууны нийтлэг нэр нь '''Гүнгийн хошуу''' байв.<ref name=":0">{{Cite journal |last=. |first=Алтангараг |date=2015 |title=Нон Хорчины арван хошууны "нутаг" хэмээх нийгмийн зохион байгуулалтын тухай |url=https://journal.num.edu.mn/HistMon/article/view/5534/4814 |journal=Historia Mongolarum |volume=14 |issue=4 |pages=72-73}}</ref> {| class="wikitable" |+ Засаг ноёдын үе залгамжлал<ref>{{Cite web |title=清史稿/卷209 - 维基文库，自由的图书馆 |url=https://zh.wikisource.org/wiki/%E6%B8%85%E5%8F%B2%E7%A8%BF/%E5%8D%B7209 |access-date=2026-04-06 |website=zh.wikisource.org |language=zh}}</ref> |- ! Нэр !! Цол !! Бүрэн эрхийн хугацаа !! Тайлбар |- | [[Ламасхив]] || Засаг, улсын түшээ гүн || 1636-1647 || |- | Сэрэн || Засаг, улсын түшээ гүн || 1647-1661 || |- | Düškiyar || Засаг, улсын түшээ гүн || 1661-1697 || |- | Tunumal || Засаг, улсын түшээ гүн || 1697-1725 || |- | Ламжав || Засаг, улсын түшээ гүн || 1725-1754 || |- | Buyandelger || Засаг, улсын түшээ гүн || 1754-1755 || |- | Минжүүрдорж || Засаг, улсын түшээ гүн || 1755-1768 || |- | Сампилжамц || Засаг, улсын түшээ гүн || 1768-1802 || |- | Цэвээндорж || Засаг, улсын түшээ гүн || 1802-1833 || |- | Довчинвандан || Засаг, улсын түшээ гүн || 1833-1840 || |- | Өлзийжаргал || Засаг, улсын түшээ гүн || 1840-1872 || |- | Төгс-Билэгт || Засаг, улсын түшээ гүн || 1872-1888 || |- | [[Ерөөлт ван Раашминжүүр|Рашминжүүр]] || Засаг, Ерөөлт ван || 1889-1917 || |- |} ==Эшлэл== {{reflist}} [[Ангилал:Манжийн үеийн Монгол]] [[Ангилал:Өвөр Монголын түүх]] 9qluux9enwr54bnz5jlzfit7ltpfkrt Гурганж 0 145780 852380 2026-04-06T03:21:34Z Bayarkhangai 1129 Хуудас үүсгэв: "'''Гурганж '''-'''Коне-Ургенч[a]''' (хуучирсан: Куня-Ургенч, Куня Ургенч[b], Ургенч эсвэл Гурганж[2]; Туркмен хэлээр: Köneürgenç) нь [[Туркменистан]]ы хойд хэсэгт орших [[хот]] бөгөөд [[Дашогуз муж]]ийн [[Коне-Ургенч дүүрг]]ийн захиргааны төв бөгөөд тус улсын нийслэл Ашхаба..." 852380 wikitext text/x-wiki '''Гурганж '''-'''Коне-Ургенч[a]''' (хуучирсан: Куня-Ургенч, Куня Ургенч[b], Ургенч эсвэл Гурганж[2]; Туркмен хэлээр: Köneürgenç) нь [[Туркменистан]]ы хойд хэсэгт орших [[хот]] бөгөөд [[Дашогуз муж]]ийн [[Коне-Ургенч дүүрг]]ийн захиргааны төв бөгөөд тус улсын нийслэл [[Ашхабад]]аас 480 [[км]] зайд оршдог. Энэ нь [[Төв Ази|Төв Аз]]ийн хамгийн эртний хотуудын нэг юм[2][3]; түүхчдийн үзэж байгаагаар энэ нь [[МЭӨ 5-р зуун]]д [[Хорезм|эртний Хорезм улс]]ын анхны [[нийслэл]] байсан байж магадгүй юм.[4] 11-р зуунд Коне-Ургенч хотод дундад зууны үеийн шинжлэх ухааны судалгааны төв болох "[[Хорезмшах Мамуны академи]]" үйл ажиллагаагаа явуулж байсан бөгөөд тэнд алдарт эрдэмтэд [[Авиценна|Ибн Сина (Авиценна)]], [[Аль-Бируни]] нар ажиллаж байжээ.[4] 11-13-р зууны үед энэ нь [[Огуз-Туркмен]] [[Ануштегинидийн гүрн]]ий удирдсан дундад зууны үеийн томоохон эзэнт гүрэн болох [[Хорезмын эзэнт улс|Хорезмшах улс]]ын нийслэл байв. Коне-Ургенч нь 17-р зуун хүртэл бүх Хорезмын нийслэл байсаар байв. [[Түркмен хэл|Туркмен хэл]]нээс орчуулбал энэ хотын нэр нь "Хуучин Ургенч" гэсэн утгатай [5] [6]. XIII зуунд [[Их Монгол Улс|Монголчууд]] Төв Азийг эзлэн түрэмгийлэхээс өмнө уг хотыг Гурганж гэж нэрлэдэг байсан бөгөөд Дорнодын хамгийн том, хамгийн баян хотуудын нэг байжээ [7], харин XIV зууны эхний хагаст [[Лалын шашин|Лалын шашн]]ы шашны гол төвүүдийн нэг байжээ [8]. [[XIV зуун]]ы хоёрдугаар хагаст [[Самарканд]]ын [[захирагч]] [[Доголон Төмөр|Тамерлан]]гийн цэргүүд удаа дараа довтолж, сүйтгэжээ. Коне-Ургенч нь [[Амударья|Аму Дарья мөрн]]ий [[Сарыкамыш дельт]]ийн усны нөөц хомсдсоны улмаас [[17-р зуун]]д Хорезмын нийслэл гэсэн статусаа алджээ. d564sr5k7yihx3kngz4vwsbt58s4m0a Желал ад-Дин (Хорезм) 0 145781 852382 2026-04-06T03:42:50Z Bayarkhangai 1129 Хуудас үүсгэв: "'''Жалал ад-Дин Мангуберди''' (Жалал ад-Дин Менгуберди; бүтэн нэр - Жалал ад-Дуния ва-д-Дин Абу-л-Музаффар Манкбурни ибн Мухаммед; туркмен: Желаледдин Меңбурный; 1198, Гурганж, Хорезмшахуудын улс (одоогийн Туркмен, Далайат, Конеурмен) 1231 он, Рум Султанатын Диярба..." 852382 wikitext text/x-wiki '''Жалал ад-Дин Мангуберди''' (Жалал ад-Дин Менгуберди; бүтэн нэр - Жалал ад-Дуния ва-д-Дин Абу-л-Музаффар Манкбурни ибн Мухаммед; туркмен: Желаледдин Меңбурный; 1198, Гурганж, Хорезмшахуудын улс (одоогийн Туркмен, Далайат, Конеурмен) 1231 он, Рум Султанатын Диярбакир хотын [[Айн Дарь тосгон]] (одоогийн [[Турк]]ийн [[Диярбакир муж]]ийн [[Силван дүүрэг]]) - Ануштегенид гүрний сүүлчийн [[Хорезмшах]] (1220 оноос хойш), Хорезмшах [[II Мухаммед (Хорезм)|Ала ад-Дин Мухаммед II]]-ийн ууган хүү. Желал ад-Дин 1220 онд эцэг нь [[Самарканд]]ыг орхин зугтсаны дараа Шахыг орлож [[Гурганж|Ургенч]]ид ирсэн боловч өөрт нь муу эмэг эхийн талынхандаа хорлогдож болзошгүйн эрхээр [[300]] [[цэрэг]] авч Хорезмыг орхин [[Каракум|Каракумын цөл]]ийг туулж [[Хорасан]]д ороод [[Нес хот]]ын дүүрэгт байсан [[Тогучар]]ын 700 морьт цэргийн эсрэг 300 морьт цэргээр гэнэт дайрчээ. [[Монголчуудын Хорезм рүү хийсэн дайралт|Монголчууд]] зэвсэг хэрэгслээ ч авч чадалгүй зугтаж цохиулан тун цөөн нь амьд гарчээ. Тэгэвч Желал-ад-Дин Хорасанд цэрэг хуримтлуулж чадсангүй. [[Нишапур]]т 1221 оны 2-р сарын 6-нд түүнийг орхин Зузен (Хорасан, Кухистаны хил дээр хот) эндээс [[Герат муж]]аар Буст-д ирэв. Энд [[Амин ал-Мульк]]ийн командалсан нэг түмэн цэрэгтэй нийлэн, [[Кандахар муж|Кандагар]]ыг дайрч [[Газни муж|Газни]]-д ирэв. Ийнхүү Желал [[Афганистан|Афганиста]]н дахь монголчуудын эсрэг тэмцлийг толгойлох болжээ. Желал ад-Динд [[Мерв|Мерв хот]]ын захирагч 4 түм, мөн [[Туркменчүүд|Туркмен]]ий язгууртан [[Сейф-ад- Дин]] 4 түмэн цэрэгтэй ирж нийлсэний дээр [[гүрж]], [[Афганистан|афган]]ы [[Жанжин|жанжид]] ч ирж нийлэв. [[Чингис хаан]] ба [[Тулуй]]н цэрэг хавар аянд гарахын өмнө туслах бэлтгэл хүч болгон Зебильстанд нэгэн салаа цэрэг суулгасан байлаа. Гэтэл түүнийг Желал-ад-Дин цохиж устгаад улмаар Газни орчмыг эзлэн 6-7 түмэн морьт цэрэг элсүүлж Газни-аас мордон Бамизны орчим дахь Бараан хээрт ирж Парван (Пагман) тосгоны Валиян цайзыг бүслэн байлдаж байсан монгол цэргийн манлайг бас дайрч 1000 гаруй цэргийг хороож, үлдсэн нь Пянджшир голын гүүрийг эвдлэн дутааж Чингис хаанд эсэн мэнд ирж нийлэв. Тэр даруй Чингис хаан, Шихихутагт 3-4 түм цэрэг өгч манлай болгон нэгд Желал-ад-Динийг тагнах, хоёрт Чингис хааны цэргийн аяныг хамгаалуулах үүрэгтэйгээр Зебильстан, Кабулын уулархаг нутагт томилоод өөрөө их цэргээ толгойлон Шихихутагийн араас Бамиан руу яаран мордов. Зям зуур Гурзиваны иргэд эсэргүүцэж, Чингис хаан нэг сар тулалдан байж аваад цааш Бамиан хүрвэл бас эсэргүүцэлтэй тулгарч хоёр тал сум, чулуу харвалцан тулав. Энд Цагаадайн нэг хүү алагдсанд монголчууд улангасан дайрч эзлээд амьд бүгдийг хядаж энэ газарт «Могой балиг» («Муу хот») гэсэн нэр өгсөн гэнэм. Энэ явдал нь 1221 оны намар болж. Чингисийн ийн явах хооронд Шихихутаг Парванд хүрч Желал ад-Динтэй тулалджээ. Желал ад-Дины баруун жигүүрт Амин ал-мульк, зүүн жигүүрт Аграк байлджээ. Тэд морио ардаа хөтөлж явганаар байлдан, хоёр хоногийн дараа шөнө Шихихутаг мориндоо чүүцэл хийн суулгаж. олон харагдах ба монголчууд бэхжиж амжсан сэтгэгдэл төрүүлж эхэндээ амжит олсон боловч, Желал ад-Дин монголчуудын байдлыг ашиглан цэргээ мордуулж өргөн давшилтад шилжсэнээр тулаллааны хувь заяаг шийдэж чаджээ. Шихихутаг цөөн цэргийн хамт Чингис хаанд ирж нийлэв. Энэ боя монголчуудын энэ зүгт хийсэн дайны хамгийн том ялагдал байлаа. «Энэ тулалдаанд хүчний харьцаа 3:7 түмээр Желал ад-Дин илт давуу байжээ» . Гэвч Желал ад-Дины жанжид олзоо хуваалцахдаа хагаралдан муудалцаж Желал ад-Диныг орхин явцгааж, түүний дэргэд Амин ал-Мульк л турк цэргүүдийнхээ хамт үлджээ. Желал ад-Дин Чингисийн их цэрэг ирж буйг мэдэх тул Шихихутагийн цэргийг мөрдөн хөөлгүйгээр Шин (Инд) мөрнийг гатлах зорилго агуулан Газни руу ухарсан аж. Монголчууд Парванд хоёр удаа цохиулсан, замын хотуудыг авахад ихээхэн хохирсон ч давшилтаа зогсоосонгүй. Чингис хаан Желал ад-Диныг мөшгөн хоёр хоног нойр хоолгүй явж 150 гаруй км газрыг туулан Газни-д ирвэл Желал ад-дин 15 хоногийн өмнө хотыг орхин Инд мөрөн рүү явжээ. Газни хот эсэргүүцэлгүйгээр бууж өгсөн тул Мама, Ялвачи хоёроор даргач тавьж орхиод цааш аялсаар 1221 оны 9-р сард Инд мөрний Тохой аралд Желал ад-Диныг гүйцжээ. Ийнхүү «Шин мөрний тулалдаан» гэж алдаршсан их тулалдаан эхэллээ. Монгол цэрэг Желал ад-Дины ухрах, урагшлах хоёр замыг бөглөөд тэднийг мөрний хөвөөнд давхар давхар бүслэн авч хорив. Энэ нь яг мөрний урсгалаар хөвч хийсэн нумын хэлбэртэй харагдана. Чингис хаан цэрэгтээ түүнийг амьдаар барих зарлиг буулгажээ. Энэ үед Чингис хааны араас Өгэдэй, Цагаадайн цэрэг ч гүйцэн Инд мөрөнд ирэв . Султан зүүн гар талд гарч байлдаж байснаа баруун гарт гарч, дараа нь монгол цэргийн төв рүү дайран оров. Тэр олон удаа дайралт хийсэн боловч монгол цэрэг алхам алхмаар түүнд ойртсоор, түүний хөдөлгөөний талбар улам улам явцуурч байв. Гэвч тэр улайрсан арслан мэт байлдсаар өглөөнөөс үд хүргэв . Тэр байлдааны талбараас гарч морио юүлж унаад монголчуудын өөдөөс нэг дайрснаа гэнэт эргэн одож хуяг бамбайгаа тайлж хаяад туг сүлдээ өргөн 20 тохой өндөр хаднаас морьтойгоо мөрөн рүү үсрэн оржээ. Монгол цэрэг түүнийг нэхэх гэтэл Чингис хаан хориглон зогсоож «эцгийн хөвгүүн болвоос ийм л байх ёстой» хэмээн шагшин бахдажээ. Энэ тулалдаан 1221 оны 11-р сарын 24-нд болж, Желал ад-Дин Инд мөрнийг/4000 цэрэгтэй/ гатлан зугтаж амжжээ. Тэндээс Чингис хаан Бала, Дөрбэ догшин тэргүүт ноёны 2 түмэн цэргээр Желал-ад-Диныг Энэтхэг рүү нэхүүлэв. Дөрбэ догшин, Бала ноёны цэрэг Желал Ад-Динийг нэхэж Инд мөрнийг гатлан Пакистанд нэвтрээд барааг нь ч олж харсангүй, умард энэтхэгийн Нанданаг аваад Мултанд оржээ. Тус хотын орчимд чулуугүй тул салаар чулуу зөөж авчиж харважээ. Гэвч тэндхийн шатам халуунд монгол цэрэг тэсч чадалгүй буцахдаа Пакистаны Лахор хотыг дээрэмдээд Газнийгаар дайрч Чингис хаанд нийлэв. Хожим Өгөөдэйн үед монгол цэрэг ирж Дели хотыг бүслэж байсан түүхтэй. Инд мөрний тулалдаанд Желал ад-Дин «цэргийн дарга нарынхаа дунд дэгдсэн хэруүл маргааныг зогсоох, олон янзын омог овогтноос бүрдсэн цэргийн дотор дэвэрсэн яс үндэстний зөрчлийг арилгах арга хэмжээ авч чадаагүй, үүгээрээ тэр жинхэнэ жанжин бус гэдгээ дахин харуулж ялагджээ. Желал ад-Динийг 1225 онд Перс-д ирэхэд лалын ертөнц түүнийг авралын ганц од хэмээсэн их найдлагаар хүлээн авав. Тэрээр цэрэг цуглуулаад монгол руу цэрэглэсэнгүй, харин Гүрж, Армян зэрэг христосын шашинт улсууд руу довтлохоор шийджээ. Тэгээд Тандзакийг эзлээд 20 түмэн цэрэг цуглуулж Армян улсад довтлов. Гүржийн жанжин Иване 6 түмэн цэрэг цуглуулж, Ереванаас 20 км эайтай Гарнийн дэргэд тосон тулалдав. Иване бутниргүүлж цэргийн ихэнх нь хадан цохио руу нисч, ангалд унаж үхжээ. Желал ад-Дин ямарч эсэргүүцэлгүйгээр Тебриз рүү эргэн «талан дээрэмдэж, талхлан цөлбөсөөр явав». Түүнтэй залгаад царцааны нүүдэл ирж сав суулга хөнжилд хүртэл орж ирж далай, тэнгисээс бусад бүх хуурай газрыг арчин сүйтгэж ертөнцөд үзэгдээгүй их өлсгөлөн нэрвэжээ. 1228 онд Желал ад-Дии тулгасан шашныг нь хүлээн аваагүй христосчууд оршик Карс Гаг, Ани. Тбилис, Гандзакийг эзлээд Румын султан 1-р Кэй Кубат зүг эргэж тэндэхийм олон мужийг галжээ Тэрбээр ганцхүү лалын шашин шүтэхийг тулган хүлээлгэж явав. Румын султан түүнийг эсэргүүцэн хөөснөөр Желал ад-Дин арга буюу Муганийн тал руу ухран ирэв. Ик Монгол улсын баруун хилийг сахин суусам жанжин Чурмаганы цэрэгтэй Желал ад Дин 1227 онд Эльбрусын уулсын зуүн өмнөд бие дэх Дамган хот орчимд тулгаран байлджээ. Тулалдааны хоёр дахь өдөр нь дуү Гияс нь урваж өөрийн цэргийг авч зайлсан авч Жллал ад-Дин цэргиймхээ баруун жигүурийг удирдан дайрж монголын цэргийг Кашян (Кучан, Неса) хүртэл ухраан хөөгөөд Персийн Исфахан руугаа эргэн оджээ. Энэ далимаар гүрж, армянчууд босч Тбилис, Двиныг чөлөөлөн олзлогдсом лалчуудыг толгой дараалан хуйс тэмтэрчээ. Желал ад-Дин лалчууддаа ч ингэж гай тарьж явлаа. Тэрээр 1229 онд хойт Месопотами (одоогийн Сири, Иракийн нутгийн хойт хэсэг, Тигр, Евфрат мерний завсар)-д гүн цөмөрч Калат (Калат-Шаркат) хотыг бүслэн 6 сар байлдаж 1230 оны 4 дүгээр сард эзэлж авав. Энэ үеэр Сири (Дамаск)-ийн султан Айюбид, Румын Сельжук Киликийн Армяны эзэд эвсэл байгуулж нэгдсэн цэрэг илгээн Желал ад-Динийг Хой хот хүртэл хөөгөөд Хорезмын төр мөхөх нь бүх мусульманчуудад аюул хохирол атал ийнхүү тал тал тийш үсчин дайсагнаж явдгийг нь зэмлээд монголчуудтай л тэмцэхииг анхааруулж, түүн лүгээ тэмцэлд Румын султан болон Египетийн эзэн ч тусална гзсэн утгатай захиаг түүнд илгээжээ. Папчуудым хооронд, лал христосчуудын хоорондын эвлэршгүй дайсагналыг Желал ад-Дин ийнхүү хурцалж, өөртөө шинэ шинэ дайсагналын голомт асаасаар явсан юм. Чурмаганы цзрэг орж ирэхэд тэрбээр дээрхи захидлын хариуг ч өгөөгүй явсан билээ Монголчууд эргэн ирж хиар цохино хэмээн Бага Азийн хүчийг нэгтгэн хүлээх алсын хараа түүнд заяасангүй. Желал ад-Дин эргэн сэхэж ийнхүү удаа дараа түйвээсний учир Өгэдэй хаан суусны дараах Иххурилдайгаар, дөрвөн замд цэрэг гаргахаар шийдсэний нэг нь Чурмаганд 3 түмэн цэрэг өгч хилээс цааш Персийн зүг хөдөлгөн Желал ад-Динийг байлдан мехөөх үүрэг байв. Тэрээр баруун хил сахисан жанжны хувьд Перс, Бага Азийн цэрэг улс байдлыг цаг тутам хянаж Желал-ад-Динийг цохих цаг болсныг мэдэрсэн 6айлаа. Ийнхүу Желал ад-Динийг цохин холдуулах буюу сөнөөх замаар Алтан улсыг бэйлдах үед Их гүрний баруун хилийн аюулгүй байдлыг хангах үүрэг Чурмаганд ногдсон юм. Чурмаганы цэрэг 1230 оны сүүлээр Хазар (Каспи)-ын тэнгисийн өмнүүр өмнөд Азербайджанд хурч очиход Желал ад-Динийг дэмжих холбоотон ер байсангүй Монголын цэрэг замын хотуудыг ул довтлон хурдалж 1231 онд Муганы талд монголчууд туунийг бутцохин амьсгал авах зав өгөлгүй үлдэн хөөж Амид балгас хүргэжээ. Ийнхүү түүнийг зугтаж явтал Курдистан ууланд нэгэн Курд хүн урьдийн өсийг санаж 1291 оны 8-р сард хутгалан алжээ. Сартуул улсын сүүлчийн эсэргүүцэл ийнхүү бөхөв. Желал-ад-Дин муугүй жанжин ч үнэхээр улсын эзэн ба байж чадсангүй, Иран ба Бага Азийн исламын ертөнцийн хүчийг нэгтгэн монголын эсрэг тэмцэхийн оронд хаяа хатгасан бухэндээ дайсагнан ганцаардаж Чурмаган жанжны цэргийн ганцхан цохилтоор сөнөв. 1231 онд Чурмаган жанжин Желал-ад-Динийг сөнөөхдөө гэнэтийн цохилт амжилтаа тасралтгүй хөгжүүлэх дайн, байлдааны зарчмыг ягштал мөрдөн хэрэгжүүлж эрэмгий авъяаслаг жанжин болохоо Бага Азийн түмэнд харуулсан юм. dfeccl33l1a3t65ob581rmz0dwqbh7r Төмөр мэлиг 0 145782 852385 2026-04-06T04:03:10Z Bayarkhangai 1129 Хуудас үүсгэв: "Төмөр Мэлиг-Тимурмалик, мөн Темур Малик буюу Тимур Малик (Перс хэл: تیمور ملک‎‎ Тажик хэл: Tēmurmalik) нь Хорезм гүрний Тажикийн төрийн зүтгэлтэн бөгөөд Трансоксиан мужийн Хужанд хотын захирагчаар ажиллаж байжээ. [1] Тэрээр Чингис хааны Төв Азийг байлдан дагу..." 852385 wikitext text/x-wiki Төмөр Мэлиг-Тимурмалик, мөн Темур Малик буюу Тимур Малик (Перс хэл: تیمور ملک‎‎ Тажик хэл: Tēmurmalik) нь Хорезм гүрний Тажикийн төрийн зүтгэлтэн бөгөөд Трансоксиан мужийн Хужанд хотын захирагчаар ажиллаж байжээ. [1] Тэрээр Чингис хааны Төв Азийг байлдан дагуулах үеэр түүний хүчинд ширүүн эсэргүүцэл үзүүлснээрээ алдартай. Хорезмын цэргийн жанжин Төмөр Мэлиг (Тимур Мелик) нь Мухаммед султан болон түүний эх Теркин нартай таарамжгүй харилцаатай бсан тул цөөн тооны өөрт нь үнэнч нөхөр цэргүүдээ дагуулан энд тэнд хэрэн хэсүүчилж явдаг байв. Монголчууд Хорезмын улсад халдан довтлоход Төмөр Мэлиг 100 гаруйхан цэрэгтэй Хожент хотыг баатарлагаар хамгаалан байлджээ. 1220 оны зун Хорезмын нэрт жанжин, аймшиггүй чин зоригт Төмөр Мэлиг гэв гэнэт Ургенчид хүрэлцэн ирсэн нь тэнгэрээс хур бууж, үргэлжилсэн ган тайлах мэт итгэлийг хүмүүст төрүүлэв. Төмөр Мэлиг бол Монголчуудын эсрэг чадамгай тулалдсан хорезмын баатар жанжин хүн байв. Мухамедийг үхсэний дараа Желал Адцины ах дүү нар Каспийн тэнгисийн жижиг арлаас хэсэг түшмэлээ дагуулан Ургенчид буцаж ирээд, түүнийг хаан ширээнд залсан мэдээг дуулгав. Удалгүй хэдэн түмэн цэрэг шил шилээ даран Ургенчид цугларсан тул хот даруй 9 түмэн цэрэгтэй болоод авчээ. Гэвч энд шинэ хааны эсрэг хуйвалдан гарсан тул хүчин мөхөсдсөн Желал Адцин 1221 оны эхээр аргагүйн эрхэнд Төмөр Мэлигийг дагуулан Ургенчийг орхин оджээ. 1221 оны 1-р сарын 11-нд Каспийн тэнгисийн нэгэн арал дээр Мухаммед султан үхэхдээ султаны орыг отгон хүү Узлакшагаар залгамжлуулна гэж тогтсоноо өөрчилж том хүү Желал-Ад -Динд залгамжлуулахаар шийдэж, өөрийн сэлмээ зүүлгэсэн гэдэг. 1220 онд Төмөрмалик 20,000 хүний ​​дайсан армийн эсрэг Хужанд хотыг хамгаалах ажлыг удирдсан. Хотыг орхихоос өөр аргагүй болсон тэрээр мянган цэрэгтэйгээ хамт Хужанд хотын ойролцоох жижиг арал дээр бэхлэлт хийжээ. Хэсэг хугацаанд монголчууд боолуудыг ашиглан бүслэгдсэн арал руу гүүр барихыг оролдсон боловч харанхуй болоход хамгаалагчид удаа дараа байлдааны ажиллагаа явуулж, тулалдаанд гүүрнүүдийг нураажээ. Түүнчлэн, Төмөрмаликийн тушаалаар бүслэгдсэн хүмүүс нойтон эсгий, шавраар бүрсэн арван хоёр завин дээр цоорхойтой бэхлэлт барьж, эрэгт ойртохдоо монголчууд руу сумаар бороо оруулжээ. Удаан хугацааны цуст бүслэлтийн дараа монголчууд эцэст нь арлыг эзэлсэн боловч зарим хамгаалагчид болон тэдний удирдагч Сир Дарья голын дагуу зугтаж, эзлэн түрэмгийлэгчдийг эсэргүүцсээр байв. Төмөрмалик Гурганж хотод цэрэг цуглуулж, 1220 онд Янгикентийг монголчуудаас булаан авсан боловч хэн ч түүнд туслаагүй тул хотыг орхисон. Тэрээр Хорезмшах Жалал ад-Динтэй хамт 1231 он хүртэл Монголчуудтай тулалдсаар байв. Төмөрмалик 1231 онд Жалал ад-Дин нас барсны дараа Дамаскт хэсэг хугацаанд амьдарч байгаад Хужанд руу буцаж очоод монгол цэргүүдэд алуулжээ. gtbc9prnlol3xdqua4fft5i77v4w9qk Technozone 0 145783 852386 2026-04-06T04:10:19Z Technozonemn 103755 Хуудас үүсгэв: "'''Техно Зон ХХК''' (Technozone LLC) нь Монгол улс дахь ухаалаг гар утас, таблет, түүний нэмэлт болон дагалдах хэрэгслүүдийн зах зээлийн тэргүүлэгч компанийн нэг юм. Монгол улсад нийт 12 салбар дэлгүүр, [[www.technozone.mn]] онлайн дэлгүүр мөн байгууллагын борлуулалтын сувг..." 852386 wikitext text/x-wiki '''Техно Зон ХХК''' (Technozone LLC) нь Монгол улс дахь ухаалаг гар утас, таблет, түүний нэмэлт болон дагалдах хэрэгслүүдийн зах зээлийн тэргүүлэгч компанийн нэг юм. Монгол улсад нийт 12 салбар дэлгүүр, [[www.technozone.mn]] онлайн дэлгүүр мөн байгууллагын борлуулалтын сувгуудаар үйлчлүүлэгчдээ бараа бүтээгдэхүүнүүдээ санал болгодон үйл ажиллагаагаа явуулдаг. Анх 2016 онд Монгол улсад '''Samsung''' брэндийн албан ёсны брэнд дэлгүүрийг нээж хэрэглэгчиддээ баталгаат бүтээгдэхүүн санал болгон хүрч ажиллаж, 2019 онд зах зээл дээр шинэлэг бүтээгдэхүүн болон инновацийг нэвтрүүлэх зорилгоор '''Huawei''' албан ёсны брэнд дэлгүүрийг нээж үйл ажиллагаагаа өргүүлжүүлэн ажиллаж эхэлсэн юм. = Үндсэн үйл ажиллагаа = Тус компани нь дараах чиглэлээр үйл ажиллагаа явуулдаг === Ухаалаг гар утас, таблет === Ухаалаг гар утасны чиглэлээр Samsung, Apple, Huawei, Oukitel, Oscal зэрэг дэлхийн зах зээлд тэргүүлэгч брэндүүдийг албан ёсны эрхтэйгээр борлуулагч '''Ухаалаг цаг, чихэвч''' Samsung, Apple, Huawei брэндийн ухаалаг цаг '''Ухаалаг дэлгэц, самбар''' Албан байгууллагын хэрэгцээнд нэн тохиромжтой, олон үйлдэлт Samsung, Hikvision брэндүүдийн ухаалаг самбар, дэлгэц '''Дрон, камер''' DJI брэндийн хэрэглэгчийн болон мэргэжлийн түвшний нисдэг төхөөрөмжүүд DJI брэндийн Мэргэжлийн болон сонирхогчийн түвшний олон төрөлт камер, микрофон '''Цахилгаан нөөцлүүр, нарны цэнэглэгч хавтан''' Байгальд ээлтэй сэргээгдэх эрчим хүч болон зөөврийн цахилгаан хангамжийг хангах чиглэлээр зөөврийн цахилгаан нөөцлүүр болон нарны цэнэглэгч хавтан '''Аудио төхөөрөмж''' '''Албан байгууллагын хэрэгцээний ухаалаг хэрэгслүүд''' == Цахим холбоос == * [[Www.technozone.mn|Цахим дэлгүүр]] * [[Www.facebook.com/technozonemn|Facebook хуудас]] lvv6bemqwwld66ent5fddkw2tg7k3m3 852387 852386 2026-04-06T04:16:08Z Technozonemn 103755 852387 wikitext text/x-wiki '''Техно Зон ХХК''' (Technozone LLC) нь Монгол улс дахь ухаалаг гар утас, таблет, түүний нэмэлт болон дагалдах хэрэгслүүдийн зах зээлийн тэргүүлэгч компанийн нэг юм. Монгол улсад нийт 12 салбар дэлгүүр, [[www.technozone.mn]] онлайн дэлгүүр мөн байгууллагын борлуулалтын сувгуудаар үйлчлүүлэгчдээ бараа бүтээгдэхүүнүүдээ санал болгодон үйл ажиллагаагаа явуулдаг. Анх 2016 онд Монгол улсад '''Samsung''' брэндийн албан ёсны брэнд дэлгүүрийг нээж хэрэглэгчиддээ баталгаат бүтээгдэхүүн санал болгон хүрч ажиллаж, 2019 онд зах зээл дээр шинэлэг бүтээгдэхүүн болон инновацийг нэвтрүүлэх зорилгоор '''Huawei''' албан ёсны брэнд дэлгүүрийг нээж үйл ажиллагаагаа өргүүлжүүлэн ажиллаж эхэлсэн юм. = Үндсэн үйл ажиллагаа = Тус компани нь дараах чиглэлээр үйл ажиллагаа явуулдаг === Ухаалаг гар утас, таблет === Ухаалаг гар утасны чиглэлээр Samsung, Apple, Huawei, Oukitel, Oscal зэрэг дэлхийн зах зээлд тэргүүлэгч брэндүүдийг албан ёсны эрхтэйгээр борлуулагч '''Ухаалаг цаг, чихэвч''' Samsung, Apple, Huawei брэндийн ухаалаг цаг '''Ухаалаг дэлгэц, самбар''' Албан байгууллагын хэрэгцээнд нэн тохиромжтой, олон үйлдэлт Samsung, Hikvision брэндүүдийн ухаалаг самбар, дэлгэц '''Дрон, камер''' DJI брэндийн хэрэглэгчийн болон мэргэжлийн түвшний нисдэг төхөөрөмжүүд DJI брэндийн Мэргэжлийн болон сонирхогчийн түвшний олон төрөлт камер, микрофон '''Цахилгаан нөөцлүүр, нарны цэнэглэгч хавтан''' Байгальд ээлтэй сэргээгдэх эрчим хүч болон зөөврийн цахилгаан хангамжийг хангах чиглэлээр зөөврийн цахилгаан нөөцлүүр болон нарны цэнэглэгч хавтан '''Аудио төхөөрөмж''' '''Албан байгууллагын хэрэгцээний ухаалаг хэрэгслүүд''' == Цахим холбоос == * [[Www.technozone.mn|Цахим дэлгүүр]] * [[Www.facebook.com/technozonemn|Facebook хуудас]] [[Ангилал:Business]] [[Ангилал:Retail]] [[Ангилал:Mobile]] __FORCETOC__ __INDEX__ __NEWSECTIONLINK__ cegnqerji2xmki6b2jb2k2i5pw90my8 852388 852387 2026-04-06T04:26:10Z Technozonemn 103755 852388 wikitext text/x-wiki '''Техно Зон ХХК''' (Technozone LLC) нь Монгол улс дахь ухаалаг гар утас, таблет, түүний нэмэлт болон дагалдах хэрэгслүүдийн зах зээлийн тэргүүлэгч компанийн нэг юм. Монгол улсад нийт 12 салбар дэлгүүр, [[www.technozone.mn]] онлайн дэлгүүр мөн байгууллагын борлуулалтын сувгуудаар үйлчлүүлэгчдээ бараа бүтээгдэхүүнүүдээ санал болгодон үйл ажиллагаагаа явуулдаг. Анх 2016 онд Монгол улсад '''Samsung''' брэндийн албан ёсны брэнд дэлгүүрийг нээж хэрэглэгчиддээ баталгаат бүтээгдэхүүн санал болгон хүрч ажиллаж, 2019 онд зах зээл дээр шинэлэг бүтээгдэхүүн болон инновацийг нэвтрүүлэх зорилгоор '''Huawei''' албан ёсны брэнд дэлгүүрийг нээж үйл ажиллагаагаа өргүүлжүүлэн ажиллаж эхэлсэн юм. = Үндсэн үйл ажиллагаа = Тус компани нь дараах чиглэлээр үйл ажиллагаа явуулдаг === Ухаалаг гар утас, таблет === Ухаалаг гар утасны чиглэлээр Samsung, Apple, Huawei, Oukitel, Oscal зэрэг дэлхийн зах зээлд тэргүүлэгч брэндүүдийг албан ёсны эрхтэйгээр борлуулагч '''Ухаалаг цаг, чихэвч''' Samsung, Apple, Huawei брэндийн ухаалаг цаг '''Ухаалаг дэлгэц, самбар''' Албан байгууллагын хэрэгцээнд нэн тохиромжтой, олон үйлдэлт Samsung, Hikvision брэндүүдийн ухаалаг самбар, дэлгэц '''Дрон, камер''' DJI брэндийн хэрэглэгчийн болон мэргэжлийн түвшний нисдэг төхөөрөмжүүд DJI брэндийн Мэргэжлийн болон сонирхогчийн түвшний олон төрөлт камер, микрофон '''Цахилгаан нөөцлүүр, нарны цэнэглэгч хавтан''' Байгальд ээлтэй сэргээгдэх эрчим хүч болон зөөврийн цахилгаан хангамжийг хангах чиглэлээр зөөврийн цахилгаан нөөцлүүр болон нарны цэнэглэгч хавтан '''Аудио төхөөрөмж''' '''Албан байгууллагын хэрэгцээний ухаалаг хэрэгслүүд''' == Цахим холбоос == * [https://technozone.mn Цахим дэлгүүр] * [https://www.facebook.com/TechnozoneMN/ Facebook хуудас] [[Ангилал:Business]] [[Ангилал:Retail]] [[Ангилал:Mobile]] __FORCETOC__ __INDEX__ __NEWSECTIONLINK__ ft1j7do3039zw05r6bce2ed1vr2doxo 852415 852388 2026-04-06T06:02:20Z Technozonemn 103755 852415 wikitext text/x-wiki {{Infobox company | name = Technozone | native_name = Техно Зон ХХК | native_name_lang = mn | logo = Technozone Logo PNG.png | logo_size = 200px | type = [[Хязгаарлагдмал хариуцлагатай компани|Хувьцаат компани]] | founded = {{Start date|2016}} | headquarters = Улаанбаатар, Монгол | area_served = Монгол | num_employees = <!-- Ажилчдын тоо --> | website = {{URL|technozone.mn}} }} '''Техно Зон ХХК''' (Technozone LLC) нь Монгол улс дахь ухаалаг гар утас, таблет, түүний нэмэлт болон дагалдах хэрэгслүүдийн зах зээлийн тэргүүлэгч компанийн нэг юм. Монгол улсад нийт 12 салбар дэлгүүр, [[www.technozone.mn]] онлайн дэлгүүр мөн байгууллагын борлуулалтын сувгуудаар үйлчлүүлэгчдээ бараа бүтээгдэхүүнүүдээ санал болгодон үйл ажиллагаагаа явуулдаг. Анх 2016 онд Монгол улсад '''Samsung''' брэндийн албан ёсны брэнд дэлгүүрийг нээж хэрэглэгчиддээ баталгаат бүтээгдэхүүн санал болгон хүрч ажиллаж, 2019 онд зах зээл дээр шинэлэг бүтээгдэхүүн болон инновацийг нэвтрүүлэх зорилгоор '''Huawei''' албан ёсны брэнд дэлгүүрийг нээж үйл ажиллагаагаа өргүүлжүүлэн ажиллаж эхэлсэн юм. = Үндсэн үйл ажиллагаа = Тус компани нь дараах чиглэлээр үйл ажиллагаа явуулдаг === Ухаалаг гар утас, таблет === Ухаалаг гар утасны чиглэлээр Samsung, Apple, Huawei, Oukitel, Oscal зэрэг дэлхийн зах зээлд тэргүүлэгч брэндүүдийг албан ёсны эрхтэйгээр борлуулагч '''Ухаалаг цаг, чихэвч''' Samsung, Apple, Huawei брэндийн ухаалаг цаг '''Ухаалаг дэлгэц, самбар''' Албан байгууллагын хэрэгцээнд нэн тохиромжтой, олон үйлдэлт Samsung, Hikvision брэндүүдийн ухаалаг самбар, дэлгэц '''Дрон, камер''' DJI брэндийн хэрэглэгчийн болон мэргэжлийн түвшний нисдэг төхөөрөмжүүд DJI брэндийн Мэргэжлийн болон сонирхогчийн түвшний олон төрөлт камер, микрофон '''Цахилгаан нөөцлүүр, нарны цэнэглэгч хавтан''' Байгальд ээлтэй сэргээгдэх эрчим хүч болон зөөврийн цахилгаан хангамжийг хангах чиглэлээр зөөврийн цахилгаан нөөцлүүр болон нарны цэнэглэгч хавтан '''Аудио төхөөрөмж''' '''Албан байгууллагын хэрэгцээний ухаалаг хэрэгслүүд''' == Цахим холбоос == * [https://technozone.mn Цахим дэлгүүр] * [https://www.facebook.com/TechnozoneMN/ Facebook хуудас] [[Ангилал:Business]] [[Ангилал:Retail]] [[Ангилал:Mobile]] __FORCETOC__ __INDEX__ __NEWSECTIONLINK__ asa6ot7ht4dlc0vpbfr27jgnzxionrg 852416 852415 2026-04-06T06:11:39Z Technozonemn 103755 852416 wikitext text/x-wiki {{Infobox company | name = Technozone | native_name = Техно Зон ХХК | native_name_lang = mn | logo = Technozone Logo PNG.png | logo_size = 200 | type = [[Хязгаарлагдмал хариуцлагатай компани|Хувьцаат компани]] | founded = {{Start date|2016}} | headquarters = Улаанбаатар, Монгол | area_served = Монгол | num_employees = <!-- Ажилчдын тоо --> | website = {{URL|technozone.mn}} }} '''Техно Зон ХХК''' (Technozone LLC) нь Монгол улс дахь ухаалаг гар утас, таблет, түүний нэмэлт болон дагалдах хэрэгслүүдийн зах зээлийн тэргүүлэгч компанийн нэг юм. Монгол улсад нийт 12 салбар дэлгүүр, [[www.technozone.mn]] онлайн дэлгүүр мөн байгууллагын борлуулалтын сувгуудаар үйлчлүүлэгчдээ бараа бүтээгдэхүүнүүдээ санал болгодон үйл ажиллагаагаа явуулдаг. Анх 2016 онд Монгол улсад '''Samsung''' брэндийн албан ёсны брэнд дэлгүүрийг нээж хэрэглэгчиддээ баталгаат бүтээгдэхүүн санал болгон хүрч ажиллаж, 2019 онд зах зээл дээр шинэлэг бүтээгдэхүүн болон инновацийг нэвтрүүлэх зорилгоор '''Huawei''' албан ёсны брэнд дэлгүүрийг нээж үйл ажиллагаагаа өргүүлжүүлэн ажиллаж эхэлсэн юм. = Үндсэн үйл ажиллагаа = Тус компани нь дараах чиглэлээр үйл ажиллагаа явуулдаг === Ухаалаг гар утас, таблет === Ухаалаг гар утасны чиглэлээр Samsung, Apple, Huawei, Oukitel, Oscal зэрэг дэлхийн зах зээлд тэргүүлэгч брэндүүдийг албан ёсны эрхтэйгээр борлуулагч '''Ухаалаг цаг, чихэвч''' Samsung, Apple, Huawei брэндийн ухаалаг цаг '''Ухаалаг дэлгэц, самбар''' Албан байгууллагын хэрэгцээнд нэн тохиромжтой, олон үйлдэлт Samsung, Hikvision брэндүүдийн ухаалаг самбар, дэлгэц '''Дрон, камер''' DJI брэндийн хэрэглэгчийн болон мэргэжлийн түвшний нисдэг төхөөрөмжүүд DJI брэндийн Мэргэжлийн болон сонирхогчийн түвшний олон төрөлт камер, микрофон '''Цахилгаан нөөцлүүр, нарны цэнэглэгч хавтан''' Байгальд ээлтэй сэргээгдэх эрчим хүч болон зөөврийн цахилгаан хангамжийг хангах чиглэлээр зөөврийн цахилгаан нөөцлүүр болон нарны цэнэглэгч хавтан '''Аудио төхөөрөмж''' '''Албан байгууллагын хэрэгцээний ухаалаг хэрэгслүүд''' == Цахим холбоос == * [https://technozone.mn Цахим дэлгүүр] * [https://www.facebook.com/TechnozoneMN/ Facebook хуудас] [[Ангилал:Business]] [[Ангилал:Retail]] [[Ангилал:Mobile]] __FORCETOC__ __INDEX__ __NEWSECTIONLINK__ 5zpjusurpj3q2t1nzws59p60fksj2zc 852417 852416 2026-04-06T06:12:25Z Technozonemn 103755 852417 wikitext text/x-wiki {{Infobox company | name = Technozone | native_name = Техно Зон ХХК | native_name_lang = mn | logo = Technozone Logo PNG.png | logo_size = 200 | logo_alt = Technozone лого | type = [[Хязгаарлагдмал хариуцлагатай компани|Хувьцаат компани]] | founded = {{Start date|2016}} | headquarters = Улаанбаатар, Монгол | area_served = Монгол | num_employees = <!-- Ажилчдын тоо --> | website = {{URL|technozone.mn}} }} '''Техно Зон ХХК''' (Technozone LLC) нь Монгол улс дахь ухаалаг гар утас, таблет, түүний нэмэлт болон дагалдах хэрэгслүүдийн зах зээлийн тэргүүлэгч компанийн нэг юм. Монгол улсад нийт 12 салбар дэлгүүр, [[www.technozone.mn]] онлайн дэлгүүр мөн байгууллагын борлуулалтын сувгуудаар үйлчлүүлэгчдээ бараа бүтээгдэхүүнүүдээ санал болгодон үйл ажиллагаагаа явуулдаг. Анх 2016 онд Монгол улсад '''Samsung''' брэндийн албан ёсны брэнд дэлгүүрийг нээж хэрэглэгчиддээ баталгаат бүтээгдэхүүн санал болгон хүрч ажиллаж, 2019 онд зах зээл дээр шинэлэг бүтээгдэхүүн болон инновацийг нэвтрүүлэх зорилгоор '''Huawei''' албан ёсны брэнд дэлгүүрийг нээж үйл ажиллагаагаа өргүүлжүүлэн ажиллаж эхэлсэн юм. = Үндсэн үйл ажиллагаа = Тус компани нь дараах чиглэлээр үйл ажиллагаа явуулдаг === Ухаалаг гар утас, таблет === Ухаалаг гар утасны чиглэлээр Samsung, Apple, Huawei, Oukitel, Oscal зэрэг дэлхийн зах зээлд тэргүүлэгч брэндүүдийг албан ёсны эрхтэйгээр борлуулагч '''Ухаалаг цаг, чихэвч''' Samsung, Apple, Huawei брэндийн ухаалаг цаг '''Ухаалаг дэлгэц, самбар''' Албан байгууллагын хэрэгцээнд нэн тохиромжтой, олон үйлдэлт Samsung, Hikvision брэндүүдийн ухаалаг самбар, дэлгэц '''Дрон, камер''' DJI брэндийн хэрэглэгчийн болон мэргэжлийн түвшний нисдэг төхөөрөмжүүд DJI брэндийн Мэргэжлийн болон сонирхогчийн түвшний олон төрөлт камер, микрофон '''Цахилгаан нөөцлүүр, нарны цэнэглэгч хавтан''' Байгальд ээлтэй сэргээгдэх эрчим хүч болон зөөврийн цахилгаан хангамжийг хангах чиглэлээр зөөврийн цахилгаан нөөцлүүр болон нарны цэнэглэгч хавтан '''Аудио төхөөрөмж''' '''Албан байгууллагын хэрэгцээний ухаалаг хэрэгслүүд''' == Цахим холбоос == * [https://technozone.mn Цахим дэлгүүр] * [https://www.facebook.com/TechnozoneMN/ Facebook хуудас] [[Ангилал:Business]] [[Ангилал:Retail]] [[Ангилал:Mobile]] __FORCETOC__ __INDEX__ __NEWSECTIONLINK__ ilvrew8ny954y6sko49301cri6xbmdq 852418 852417 2026-04-06T06:15:39Z Technozonemn 103755 852418 wikitext text/x-wiki {{Infobox company | name = Technozone | native_name = Техно Зон ХХК | native_name_lang = mn | logo = Technozone Logo PNG.png | logo_size = 200 | logo_alt = Technozone лого | type = [[Хязгаарлагдмал хариуцлагатай компани|Хувьцаат компани]] | founded = {{Start date and age|2016|05|19}} | headquarters = Улаанбаатар, Монгол | area_served = Монгол | num_employees = <!-- Ажилчдын тоо --> | website = {{URL|technozone.mn}} }} '''Техно Зон ХХК''' (Technozone LLC) нь Монгол улс дахь ухаалаг гар утас, таблет, түүний нэмэлт болон дагалдах хэрэгслүүдийн зах зээлийн тэргүүлэгч компанийн нэг юм. Монгол улсад нийт 12 салбар дэлгүүр, [[www.technozone.mn]] онлайн дэлгүүр мөн байгууллагын борлуулалтын сувгуудаар үйлчлүүлэгчдээ бараа бүтээгдэхүүнүүдээ санал болгодон үйл ажиллагаагаа явуулдаг. Анх 2016 онд Монгол улсад '''Samsung''' брэндийн албан ёсны брэнд дэлгүүрийг нээж хэрэглэгчиддээ баталгаат бүтээгдэхүүн санал болгон хүрч ажиллаж, 2019 онд зах зээл дээр шинэлэг бүтээгдэхүүн болон инновацийг нэвтрүүлэх зорилгоор '''Huawei''' албан ёсны брэнд дэлгүүрийг нээж үйл ажиллагаагаа өргүүлжүүлэн ажиллаж эхэлсэн юм. = Үндсэн үйл ажиллагаа = Тус компани нь дараах чиглэлээр үйл ажиллагаа явуулдаг === Ухаалаг гар утас, таблет === Ухаалаг гар утасны чиглэлээр Samsung, Apple, Huawei, Oukitel, Oscal зэрэг дэлхийн зах зээлд тэргүүлэгч брэндүүдийг албан ёсны эрхтэйгээр борлуулагч '''Ухаалаг цаг, чихэвч''' Samsung, Apple, Huawei брэндийн ухаалаг цаг '''Ухаалаг дэлгэц, самбар''' Албан байгууллагын хэрэгцээнд нэн тохиромжтой, олон үйлдэлт Samsung, Hikvision брэндүүдийн ухаалаг самбар, дэлгэц '''Дрон, камер''' DJI брэндийн хэрэглэгчийн болон мэргэжлийн түвшний нисдэг төхөөрөмжүүд DJI брэндийн Мэргэжлийн болон сонирхогчийн түвшний олон төрөлт камер, микрофон '''Цахилгаан нөөцлүүр, нарны цэнэглэгч хавтан''' Байгальд ээлтэй сэргээгдэх эрчим хүч болон зөөврийн цахилгаан хангамжийг хангах чиглэлээр зөөврийн цахилгаан нөөцлүүр болон нарны цэнэглэгч хавтан '''Аудио төхөөрөмж''' '''Албан байгууллагын хэрэгцээний ухаалаг хэрэгслүүд''' == Цахим холбоос == * [https://technozone.mn Цахим дэлгүүр] * [https://www.facebook.com/TechnozoneMN/ Facebook хуудас] [[Ангилал:Business]] [[Ангилал:Retail]] [[Ангилал:Mobile]] __FORCETOC__ __INDEX__ __NEWSECTIONLINK__ 6qfj372mu5erf1s941jnhydufo7norq Тиса нам (Унгар) 0 145784 852398 2026-04-06T04:52:52Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:TISZA 2024.svg|thumb|323x323px]] '''«Тиса»''' '''нам''' ([[Унгар хэл|унгар.]] ''Tisza Párt''; бүтэн нэр нь — '''''Хүндлэл, эрх чөлөөний нам''''' ([[Унгар хэл|унгар.]]''Tisztelet és Szabadság Párt'') — Унгарын сөрөг хүчний төвийн барууны үзэлтэй улс төрийн нам. 2020 оны 12-р сард байгуулагдсан тус нам..." 852398 wikitext text/x-wiki [[Файл:TISZA 2024.svg|thumb|323x323px]] '''«Тиса»''' '''нам''' ([[Унгар хэл|унгар.]] ''Tisza Párt''; бүтэн нэр нь — '''''Хүндлэл, эрх чөлөөний нам''''' ([[Унгар хэл|унгар.]]''Tisztelet és Szabadság Párt'') — Унгарын сөрөг хүчний төвийн барууны үзэлтэй улс төрийн нам. 2020 оны 12-р сард байгуулагдсан тус намыг Петер Мажяр удирддаг юм. Тус нам нь Унгарын 2022 оны парламентын сонгуулийн өмнө байгуулагдсан боловч сонгуульд оролцоогүй. 2024 онд эрх баригч Фидес намын гишүүн асан, Жудит Варга (Фидес)-ын экс нөхөр Петер Мажяр тус намд элссэн. Энэ нь Ерөнхийлөгч Каталин Новак (Фидес)-ын асрамжийн газарт бэлгийн хүчирхийлэл үйлдсэн хэргээр ял шийтгүүлсэн эрэгтэйг өршөөх шийдвэр, улмаар Новак болон Европын парламентын гишүүн, Хууль зүйн сайд асан Жудит Варга нар огцорсонтой холбоотой дуулиан шуугианы үеэр болсон юм. 2024 оны 6-р сарын 9-ний сонгуульд Петер Мажяр намын жагсаалтыг тэргүүлж, Европын парламентын Унгарын 21 суудлын 7 суудлыг нь авчээ. [[Европын Парламент|Европын парламентад]] сонгогдсон гишүүд Европын Ардын Намын бүлэгт элссэн. 2024 оны 7-р сарын 22-нд Петер Магяр намын даргаар сонгогджээ. * Унгарын Тиса намын албан ёсны цахим хуудас :-https://magyartisza.hu/ d47tpdmty6tm3fawf38e90x3yb5c9xd Фидес-Унгарын иргэний холбоо 0 145785 852400 2026-04-06T05:00:55Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:Fidesz 2015.svg|thumb]] '''Фидес —''' '''Унгарын иргэний холбоо''' ([[Унгар хэл|унгар.]] ''Fidesz – Magyar Polgári Szövetség''; байгуулагдахдаа '''Залуу ардчилагчдын холбоо''') — Унгарын консерватив улс төрийн нам, тус улсын хамгийн том намын нэг. 2010 оноос Унгарын эрх баригч нам бөгө..." 852400 wikitext text/x-wiki [[Файл:Fidesz 2015.svg|thumb]] '''Фидес —''' '''Унгарын иргэний холбоо''' ([[Унгар хэл|унгар.]] ''Fidesz – Magyar Polgári Szövetség''; байгуулагдахдаа '''Залуу ардчилагчдын холбоо''') — Унгарын консерватив улс төрийн нам, тус улсын хамгийн том намын нэг. 2010 оноос Унгарын эрх баригч нам бөгөөд Унгарын Улсын хуралд үнэмлэхгүй олонхийн суудалтай юм. 1988 оны 3-р сарын 30-нд коммунизмын эсрэг үзэлтэй 37 оюутнууд "Залуу Ардчилсан Намын Холбоо" ([[Унгар хэл|унгар.]] ''Fiatal Demokraták Szövetsége'') буюу товчоор Fidesz-ийг байгуулжээ. 1990 онд Зөвлөлт Холбоот Улсаас хойш Унгарын анхны чөлөөт парламентын сонгуульд Холбоо 8.95%-ийн санал авч, парламентын 22 гишүүнээс бүрдсэн өөрийн фракцийг байгуулжээ. 1992 онд тус нам [[Либерал интернационал|Либерал Интернационалд]] элссэн. 4rqw8et80t6br3o5ej8d9rd6wxb2b0g Өмнөд Горлосын Монгол өөртөө засах шянь 0 145786 852403 2026-04-06T05:20:05Z 唐吉訶德的侍從 5036 Хуудас үүсгэв: "[[File:ChinaSongyuanQianguoerluo.png|thumb|right|200px|Өмнөд Горлос Монгол өөртөө засах шянь]] '''Өмнөд Горлос Монгол өөртөө засах шянь''' ([[Монгол бичиг|мо.б.]]: {{MongolUnicode|ᠡᠮᠦᠨᠡᠳᠦ}} {{MongolUnicode|ᠭᠣᠷᠯᠣᠰ}} {{MongolUnicode|ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ}} {{MongolUnicode|ᠥᠪᠡᠷᠲᠡᠭᠡᠨ}} {{MongolUnicode|ᠵᠠᠰᠠᠬᠤ}} {{MongolUnicode|ᠰᠢᠶ..." 852403 wikitext text/x-wiki [[File:ChinaSongyuanQianguoerluo.png|thumb|right|200px|Өмнөд Горлос Монгол өөртөө засах шянь]] '''Өмнөд Горлос Монгол өөртөө засах шянь''' ([[Монгол бичиг|мо.б.]]: {{MongolUnicode|ᠡᠮᠦᠨᠡᠳᠦ}} {{MongolUnicode|ᠭᠣᠷᠯᠣᠰ}} {{MongolUnicode|ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ}} {{MongolUnicode|ᠥᠪᠡᠷᠲᠡᠭᠡᠨ}} {{MongolUnicode|ᠵᠠᠰᠠᠬᠤ}} {{MongolUnicode|ᠰᠢᠶᠠᠨ}}; {{lang-zh|前郭尔罗斯蒙古族自治县}}) эсвэл '''Өмнөд Горлос шянь''' — [[БНХАУ]]-ын [[Гирин муж]]ийн [[Сунъюань хот]]ын харьяа өөртөө засах шянь. Урьд '''Горлосын өмнөд хошуу''' гэдэг нэртэй байв. Нийт нутаг дэвсгэр 5117 квадрат километр ба хүн ам 407 мянга (2020 он). ==Түүх== Горлосын өмнөд хошууг 1648 онд байгуулж, [[Жиримийн чуулган]]д харьяалуулжээ. ==Холбоотой мэдээлэл== * [[Горлос]] [[Ангилал:Хятадын муж]] ob3umvbpp8adf1opj00ofhmlsmf0bfm 852404 852403 2026-04-06T05:26:21Z 唐吉訶德的侍從 5036 唐吉訶德的侍從 moved page [[Өмнөд Горлос Монгол өөртөө засах шянь]] to [[Өмнөд Горлосын Монгол өөртөө засах шянь]] 852403 wikitext text/x-wiki [[File:ChinaSongyuanQianguoerluo.png|thumb|right|200px|Өмнөд Горлос Монгол өөртөө засах шянь]] '''Өмнөд Горлос Монгол өөртөө засах шянь''' ([[Монгол бичиг|мо.б.]]: {{MongolUnicode|ᠡᠮᠦᠨᠡᠳᠦ}} {{MongolUnicode|ᠭᠣᠷᠯᠣᠰ}} {{MongolUnicode|ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ}} {{MongolUnicode|ᠥᠪᠡᠷᠲᠡᠭᠡᠨ}} {{MongolUnicode|ᠵᠠᠰᠠᠬᠤ}} {{MongolUnicode|ᠰᠢᠶᠠᠨ}}; {{lang-zh|前郭尔罗斯蒙古族自治县}}) эсвэл '''Өмнөд Горлос шянь''' — [[БНХАУ]]-ын [[Гирин муж]]ийн [[Сунъюань хот]]ын харьяа өөртөө засах шянь. Урьд '''Горлосын өмнөд хошуу''' гэдэг нэртэй байв. Нийт нутаг дэвсгэр 5117 квадрат километр ба хүн ам 407 мянга (2020 он). ==Түүх== Горлосын өмнөд хошууг 1648 онд байгуулж, [[Жиримийн чуулган]]д харьяалуулжээ. ==Холбоотой мэдээлэл== * [[Горлос]] [[Ангилал:Хятадын муж]] ob3umvbpp8adf1opj00ofhmlsmf0bfm 852406 852404 2026-04-06T05:27:04Z 唐吉訶德的侍從 5036 852406 wikitext text/x-wiki [[File:ChinaSongyuanQianguoerluo.png|thumb|right|200px|Өмнөд Горлос Монгол өөртөө засах шянь]] '''Өмнөд Горлосын Монгол өөртөө засах шянь''' ([[Монгол бичиг|мо.б.]]: {{MongolUnicode|ᠡᠮᠦᠨᠡᠳᠦ}} {{MongolUnicode|ᠭᠣᠷᠯᠣᠰ ᠤᠨ}} {{MongolUnicode|ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ}} {{MongolUnicode|ᠥᠪᠡᠷᠲᠡᠭᠡᠨ}} {{MongolUnicode|ᠵᠠᠰᠠᠬᠤ}} {{MongolUnicode|ᠰᠢᠶᠠᠨ}}; {{lang-zh|前郭尔罗斯蒙古族自治县}}) эсвэл '''Өмнөд Горлос шянь''' — [[БНХАУ]]-ын [[Гирин муж]]ийн [[Сунъюань хот]]ын харьяа өөртөө засах шянь. Урьд '''Горлосын өмнөд хошуу''' гэдэг нэртэй байв. Нийт нутаг дэвсгэр 5117 квадрат километр ба хүн ам 407 мянга (2020 он). ==Түүх== Горлосын өмнөд хошууг 1648 онд байгуулж, [[Жиримийн чуулган]]д харьяалуулжээ. ==Холбоотой мэдээлэл== * [[Горлос]] [[Ангилал:Хятадын муж]] 1dw7vh19rkcj37b20r75u78i9vs2m74 852407 852406 2026-04-06T05:27:45Z 唐吉訶德的侍從 5036 852407 wikitext text/x-wiki [[File:ChinaSongyuanQianguoerluo.png|thumb|right|200px|Өмнөд Горлосын Монгол өөртөө засах шянь]] '''Өмнөд Горлосын Монгол өөртөө засах шянь''' ([[Монгол бичиг|мо.б.]]: {{MongolUnicode|ᠡᠮᠦᠨᠡᠳᠦ}} {{MongolUnicode|ᠭᠣᠷᠯᠣᠰ ᠤᠨ}} {{MongolUnicode|ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ}} {{MongolUnicode|ᠥᠪᠡᠷᠲᠡᠭᠡᠨ}} {{MongolUnicode|ᠵᠠᠰᠠᠬᠤ}} {{MongolUnicode|ᠰᠢᠶᠠᠨ}}; {{lang-zh|前郭尔罗斯蒙古族自治县}}) эсвэл '''Өмнөд Горлос шянь''' — [[БНХАУ]]-ын [[Гирин муж]]ийн [[Сунъюань хот]]ын харьяа өөртөө засах шянь. Урьд '''Горлосын өмнөд хошуу''' гэдэг нэртэй байв. Нийт нутаг дэвсгэр 5117 квадрат километр ба хүн ам 407 мянга (2020 он). ==Түүх== Горлосын өмнөд хошууг 1648 онд байгуулж, [[Жиримийн чуулган]]д харьяалуулжээ. ==Холбоотой мэдээлэл== * [[Горлос]] [[Ангилал:Хятадын муж]] j0oknirsjuz7xnmlhxnyuc8ps8b8wy1 Өмнөд Горлос Монгол өөртөө засах шянь 0 145787 852405 2026-04-06T05:26:21Z 唐吉訶德的侍從 5036 唐吉訶德的侍從 moved page [[Өмнөд Горлос Монгол өөртөө засах шянь]] to [[Өмнөд Горлосын Монгол өөртөө засах шянь]] 852405 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Өмнөд Горлосын Монгол өөртөө засах шянь]] qzbkdbgfrwtrfqoefw4v4dgvzb45h2o Жаоюань шянь 0 145788 852408 2026-04-06T05:37:48Z 唐吉訶德的侍從 5036 Хуудас үүсгэв: "[[File:ChinaDaqingZhaoyuan.png|thumb|right|200px|Жаоюань шянь]] '''Жаоюань шянь''' ({{lang-zh|肇源县}}) — [[БНХАУ]]-ын [[Хармөрөн муж]]ийн [[Дачин|Дачин хот]]ын харьяа шянь. Урьд '''Горлосын хойд хошуу''' гэдэг нэртэй байв. Нийт нутаг дэвсгэр 4110 квадрат километр ба хүн ам 330 мянга (2020 он). ==Түүх==..." 852408 wikitext text/x-wiki [[File:ChinaDaqingZhaoyuan.png|thumb|right|200px|Жаоюань шянь]] '''Жаоюань шянь''' ({{lang-zh|肇源县}}) — [[БНХАУ]]-ын [[Хармөрөн муж]]ийн [[Дачин|Дачин хот]]ын харьяа шянь. Урьд '''Горлосын хойд хошуу''' гэдэг нэртэй байв. Нийт нутаг дэвсгэр 4110 квадрат километр ба хүн ам 330 мянга (2020 он). ==Түүх== Горлосын хойд хошууг 1636 онд байгуулж, [[Жиримийн чуулган]]д харьяалуулжээ. ==Холбоотой мэдээлэл== * [[Горлос]] [[Ангилал:Хармөрөний суурин]] 1r1c8uvvkwfi93giuw78o573ul4h943 Горлосын хойд хошуу 0 145789 852409 2026-04-06T05:40:51Z 唐吉訶德的侍從 5036 [[Жаоюань шянь]] руу чиглүүлэгдлээ 852409 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Жаоюань шянь]] q22y514q4i32e6da9mw3uibk77veyt0 Горлосын өмнөд хошуу 0 145790 852410 2026-04-06T05:41:57Z 唐吉訶德的侍從 5036 [[Өмнөд Горлосын Монгол өөртөө засах шянь]] руу чиглүүлэгдлээ 852410 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Өмнөд Горлосын Монгол өөртөө засах шянь]] qzbkdbgfrwtrfqoefw4v4dgvzb45h2o Халуун цагаан тугалган дээвэр дээрх муур (жүжиг) 0 145791 852413 2026-04-06T05:43:26Z Asaaa18 98448 Asaaa18 moved page [[Халуун цагаан тугалган дээвэр дээрх муур (жүжиг)]] to [[Халуун дээвэр дээрх муур (жүжиг)]] 852413 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Халуун дээвэр дээрх муур (жүжиг)]] qvq73ize1ppfjhbf9odjx2yp9auhncv Үзэмчин баруун гарын хошуу 0 145792 852421 2026-04-06T06:22:42Z 唐吉訶德的侍從 5036 [[Баруун Үзэмчин хошуу]] руу чиглүүлэгдлээ 852421 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Баруун Үзэмчин хошуу]] 8pttkkid3z87cnw9dw06y0hi3sivgy1 Үзэмчин зүүн гарын хошуу 0 145793 852422 2026-04-06T06:23:07Z 唐吉訶德的侍從 5036 [[Зүүн үзэмчин хошуу]] руу чиглүүлэгдлээ 852422 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Зүүн үзэмчин хошуу]] azs12rb81w1y4nhqmvf9grgwhl5q98s Шилийн Голын чуулган 0 145794 852423 2026-04-06T06:24:45Z 唐吉訶德的侍從 5036 Хуудас үүсгэв: "'''Шилийнгол чуулган''' бол [[Манж]] [[Чин улс]]ын үед [[Өвөр Монгол]]ын зургаан чуулганы нэгэн [[wiktionary:чуулган|чуулган]] юм. Тус чуулган нь [[Үзэмчин баруун гарын хошуу]], [[Үзэмчин зүүн гарын хошуу]], [[Хуучид зүүн гарын хошуу]], [[Хуучид баруун гарын хошуу]], Сөнөд зү..." 852423 wikitext text/x-wiki '''Шилийнгол чуулган''' бол [[Манж]] [[Чин улс]]ын үед [[Өвөр Монгол]]ын зургаан чуулганы нэгэн [[wiktionary:чуулган|чуулган]] юм. Тус чуулган нь [[Үзэмчин баруун гарын хошуу]], [[Үзэмчин зүүн гарын хошуу]], [[Хуучид зүүн гарын хошуу]], [[Хуучид баруун гарын хошуу]], [[Сөнөд зүүн гарын хошуу]], [[Сөнөд баруун гарын хошуу]], [[Авга зүүн гарын хошуу]], [[Авга баруун гарын хошуу]], [[Авга нар баруун гарын хошуу]], [[Авга нар зүүн гарын хошуу]] гэсэн зургаан хошуунаас бүрдэж байлаа. ==Бусад холбогдол== * [[Шилийн Гол аймаг]] ==Эшлэл== [[Ангилал:Манжийн үеийн Монгол]] [[Ангилал:Өвөр Монголын түүх]] svbo9jhtzl11eslbqxog6x07v9voowl 852425 852423 2026-04-06T06:28:12Z 唐吉訶德的侍從 5036 唐吉訶德的侍從 moved page [[Шилийнгол чуулган]] to [[Шилийн Голын чуулган]] 852423 wikitext text/x-wiki '''Шилийнгол чуулган''' бол [[Манж]] [[Чин улс]]ын үед [[Өвөр Монгол]]ын зургаан чуулганы нэгэн [[wiktionary:чуулган|чуулган]] юм. Тус чуулган нь [[Үзэмчин баруун гарын хошуу]], [[Үзэмчин зүүн гарын хошуу]], [[Хуучид зүүн гарын хошуу]], [[Хуучид баруун гарын хошуу]], [[Сөнөд зүүн гарын хошуу]], [[Сөнөд баруун гарын хошуу]], [[Авга зүүн гарын хошуу]], [[Авга баруун гарын хошуу]], [[Авга нар баруун гарын хошуу]], [[Авга нар зүүн гарын хошуу]] гэсэн зургаан хошуунаас бүрдэж байлаа. ==Бусад холбогдол== * [[Шилийн Гол аймаг]] ==Эшлэл== [[Ангилал:Манжийн үеийн Монгол]] [[Ангилал:Өвөр Монголын түүх]] svbo9jhtzl11eslbqxog6x07v9voowl 852427 852425 2026-04-06T06:29:19Z 唐吉訶德的侍從 5036 852427 wikitext text/x-wiki '''Шилийн Голын чуулган''' ({{MongolUnicode|ᠱᠢᠯᠢ ᠶ᠋ᠢᠨ}} {{MongolUnicode|ᠭᠣᠣᠯ ᠤᠨ}} {{MongolUnicode|ᠴᠢᠭᠤᠯᠭᠠᠨ}}) бол [[Манж]] [[Чин улс]]ын үед [[Өвөр Монгол]]ын зургаан чуулганы нэгэн [[wiktionary:чуулган|чуулган]] юм. Тус чуулган нь [[Үзэмчин баруун гарын хошуу]], [[Үзэмчин зүүн гарын хошуу]], [[Хуучид зүүн гарын хошуу]], [[Хуучид баруун гарын хошуу]], [[Сөнөд зүүн гарын хошуу]], [[Сөнөд баруун гарын хошуу]], [[Авга зүүн гарын хошуу]], [[Авга баруун гарын хошуу]], [[Авга нар баруун гарын хошуу]], [[Авга нар зүүн гарын хошуу]] гэсэн зургаан хошуунаас бүрдэж байлаа. ==Бусад холбогдол== * [[Шилийн Гол аймаг]] ==Эшлэл== [[Ангилал:Манжийн үеийн Монгол]] [[Ангилал:Өвөр Монголын түүх]] sw49i664oegijzscw2mbr7agdhfr4o0 Шилийнгол чуулган 0 145795 852426 2026-04-06T06:28:12Z 唐吉訶德的侍從 5036 唐吉訶德的侍從 moved page [[Шилийнгол чуулган]] to [[Шилийн Голын чуулган]] 852426 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Шилийн Голын чуулган]] 1fy07ql9lcdwcvgimhe14g90vdva54f Сөнөд зүүн гарын хошуу 0 145796 852429 2026-04-06T06:30:30Z 唐吉訶德的侍從 5036 [[Сөнөд зүүн хошуу]] руу чиглүүлэгдлээ 852429 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Сөнөд зүүн хошуу]] r2uwzfa1rod7p9htjmfy2tqgkj5pulb Сөнөд баруун гарын хошуу 0 145797 852430 2026-04-06T06:30:59Z 唐吉訶德的侍從 5036 [[Сөнөд баруун хошуу]] руу чиглүүлэгдлээ 852430 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Сөнөд баруун хошуу]] a89jlk8y836c0fj1d4yfb3wb24bgc6n Пропан 0 145798 852452 2026-04-06T09:44:05Z ~2026-21297-98 103761 . 852452 wikitext text/x-wiki propan bol hii C3H8 tomyotoi mne0u1f3ud2vt2augkpj66hklwxzbkz 852453 852452 2026-04-06T09:44:13Z Quinlan83 70998 Requesting deletion 852453 wikitext text/x-wiki {{delete|Test page}}propan bol hii C3H8 tomyotoi q3aro9vhziqcsiticd6ewd8web7yesw