Википедиа mnwiki https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D2%AF%D2%AF%D1%80_%D1%85%D1%83%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%81 MediaWiki 1.46.0-wmf.22 first-letter Медиа Тусгай Хэлэлцүүлэг Хэрэглэгч Хэрэглэгчийн яриа Википедиа Википедиагийн хэлэлцүүлэг Файл Файлын хэлэлцүүлэг МедиаВики МедиаВикигийн хэлэлцүүлэг Загвар Загварын хэлэлцүүлэг Тусламж Тусламжийн хэлэлцүүлэг Ангилал Ангиллын хэлэлцүүлэг TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 4071 852455 764131 2026-04-06T13:14:45Z ~2026-21189-40 103768 852455 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс физикийн тоо хэмжээ |Name= Массын нягт |Größenart= |Formelzeichen= <math>\rho</math> |Dim= |AbgeleitetVon= |SI= [[Килограмм|кг]]·[[Метр|м]]⁻³ |SI-Dimension= [[Масс|М]]·[[Урт|L]]⁻³ |cgs= |cgs-Dimension= |esE= |esE-Dimension= |emE= |emE-Dimension= |Planck= |Planck-Dimension= |Astro= |Astro-Dimension= |Anglo= |Anglo-Dimension= |Anmerkungen= |SieheAuch= [[Хувийн жин]], [[харьцангуй нягт]], [[хувийн эзэлхүүн]] }} [[Физик|Физикт]] '''нягтыг''' нэгж [[Эзэлхүүн|эзэлхүүнд]] (''V'') ноогдох [[Масс|массаар]] (''m'') тодорхойлдог. Өөрөөр хэлбэл объектын эзэлхүүнд харьцуулсан массын харьцаа юм. Жижигхэн хүнд биетүүд тухайлбал чулуу эсвэл хар тугалга зэрэг нь үйс эсвэл хөөсөнцөр зэргийн ижилхэн масстай том биетүүдийн дэргэд нягт ихтэй байдаг. Нэгэн төрлийн цул бодисын хувьд нягтыг ерөнхийд нь дараах байдлаар илэрхийлдэг: :<math>\rho = \frac {m}{V}</math> энд [[СИ]] системийн нэгжээр илэрхийлсэн: :ρ бодисын нягт, нэгж нь кг·м^–3 :''m'' бодисын масс, нэгж нь [[килограмм|Кг]] :''V'' бодисын эзэлхүүн, нэгж нь [[метр куб|м³]] болно. == Түүх == Алдарт домогт дурдсанаар [[Сиракусын Нэгдүгээр Хиеро|хаан Хиеро]] түүний [[дархан]] нь Бурхадад зориулсан титэмийг хийх үедээ хямдхан [[Хайлш|хайлшаар]] солин хийж улмаар [[алт]] хулгайлж буй эсэхийг шалгах даалгаварыг [[Архимед|Архимедэд]] өгдөг.<ref>[http://www-personal.umich.edu/~lpt/archimedes.htm Archimedes, A Gold Thief and Buoyancy] - by Larry "Harris" Taylor, Ph.D.</ref> Архимед зөв биш хэлбэртэй титэмийг куб эсвэл бөөрөнхий хэлбэртэй болгож улмаар эзэлхүүнийг нь тооцоолж жинтэй нь харьцуулан хялбархан тогтоож болохыг мэдэж байсан ч ингэж хийхийг хаан зөвшөөрөөсөнгүй. Гайхширсэн Архимед усанд орохоор явсан бөгөөд энэ үед тэрээр онгоцонд орох үед усны түвшин нэмэгдэхийг ажиглан улмаар титэмийг усанд хийж түүний эзэлхүүнийг усны түвшингийн зөрүүгээр тодорхойлж болохыг мэдэж авав. Үүнийг санамсаргүйгээр нээснийхээ дараагаар Архимед гудамжаар "Эврика! Эврика!" (Грекээр "Би оллоо" гэсэн утгатай) хэмээн хашгирсаар нүцгэн гүйж байж. Үүнээс уламжлан "[[Эврика (үг)|эврика]]" гэдэг нэр томьёо хэрэглэгдэж эхэлсэн бөгөөд өнөө үед энэ үгээр гэгээрсэн мөчийг заадаг болжээ. Энэ түүх нь үүнээс хоёр зууны дараа анх [[Витрүвүс|Витрүвүсийн]] [[De architectura|архитекторын номнуудад]] бичмэл хэлбэрээр гарсан байна.<ref>[http://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Vitruvius/9*.html Vitruvius on Architecture, Book IX], paragraphs 9-12, translated into English and [http://penelope.uchicago.edu/Thayer/L/Roman/Texts/Vitruvius/9*.html in the original Latin].</ref> Зарим судлаачид энэ домогийн хир бодитой эсэхэд эргэлздэг бөгөөд энэ арга нь маш нарийвчлалтай хэмжилт хийх шаардлагатай бөгөөд ингэж хийх нь тухайн үед маш хэцүү байсан хэмээн мэдэгддэг.<ref>[http://www.sciencemag.org/cgi/content/summary/305/5688/1219e The first Eureka moment], ''Science'' '''305''': 1219, August 2004. [http://www.sciam.com/article.cfm?articleID=5F1935E9-E7F2-99DF-3F1D1235AF1D2CD1 Fact or Fiction?: Archimedes Coined the Term "Eureka!" in the Bath], ''Scientific American'', December 2006.</ref> == Нягтыг тодорхойлох == Нэгэн төрлийн цул биед масс/эзэлхүүн томъёог хэрэглэж болох юм. Биеийн массыг ерөнхийдөө тохиромжтой жинлүүр ашиглан хэмжинэ. Эзэлхүүнийг шууд биеийн геометр хэлбэрээс нь эсвэл шингэний шилжилтээр тодорхойлж болох юм. Шингэний нягтыг шууд тодорхойлох нийтлэг багаж бол [[гидрометр]] юм. Шингэний нягтыг хэмждэг өөр нэгэн нийтлэг биш төхөөрөмж бол [[пикнометр]] юм. Үүнтэй төстэй багаж болох хатуу биеийн абсолют нягтыг тодорхойлдог [[хийн пикнометр]] байдаг. [[Шингэн]] болоод [[Хий|хийн]] нягтыг тодорхойлдог өөр нэгэн боломж нь [[Хэлбэлзэгч U-хоолой|хэлбэлзэгч U-хоолойн]] зарчим дээр суурилсан цахим нягт хэмжигч багаж юм. ==Эшлэл== {{Reflist}} [[Ангилал:Физик тоо хэмжээний төрөл]] [[Ангилал:Бодисын шинж чанар]] 1sgql91pkj6docgb211z5d2hjxhdbz7 0 7045 852507 851994 2026-04-07T00:45:55Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 852507 wikitext text/x-wiki [[Файл:Oilshale.jpg|thumb|Шатдаг занараар гал түлж буй нь]] [[Файл:OilShaleEstonia.jpg|thumb]] [[Файл:OilShaleFossilsEstonia.jpg|thumb]] '''Шатдаг занар''' нь органик бодисын ([[кероген]]) өндөр агуулга бүхий нарийн ширхэгтэй [[чулуу|тунамал чулуулаг]] юм. Шатдаг занараас [[газрын тос|түүхий газрын тостой]] төстэй найрлага бүхий шингэн [[нүүрсустөрөгч]] гарган авч болно. Шатдаг занар нь геологийн нэр томъёоны хувьд [[занар]]аас өөр чулуулаг бөгөөд, шатдаг занараас гарган авсан тос нь газрын тосноос бага зэрэг ялгаатай байна<ref name=wec74>WEC (2004), p. 74</ref>. Шатдаг занар нь харьцангуй өргөн тархалттай [[ашигт малтмал]] бөгөөд томоохон ордууд [[АНУ]], [[Бразил]], [[БНХАУ]], [[Эстони]]д байдаг. Дэлхийн шатдаг занарын нөөц (газрын тосонд шилжүүлсэн нөөц) 2.8–3.3 трилион (2.8–3.3&nbsp;x&nbsp;10¹²) [[баррель]] байна<ref name=wec101>WEC (2007), p. 101-102</ref><ref name=aeo2006>{{cite paper | title = Annual Energy Outlook 2006 | publisher = [[Energy Information Administration]] | date = February 2006 | url = http://www.eia.doe.gov/oiaf/aeo/pdf/0383(2006).pdf | format = PDF | accessdate = 2007-06-22}} </ref><ref name=andrews>{{cite paper | last = Andrews | first = Anthony | title = Oil Shale: History, Incentives, and Policy | publisher = Congressional Research Service | date = [[2006-04-13]] | url = http://www.fas.org/sgp/crs/misc/RL33359.pdf | format = PDF | accessdate = 2007-06-25 }}</ref><ref name=unconventional> {{cite paper | title = NPR's National Strategic Unconventional Resource Model | publisher = [[United States Department of Energy]] | date = April 2006 | url = http://www.fossil.energy.gov/programs/reserves/npr/NSURM_Documentation.pdf | format = PDF | accessdate = 2007-07-09}}</ref>. Шатдаг занарыг нэрж (химийн аргаар боловсруулан) синтетик газрын тос, хий гарган авч болно. Энэ шингэн бүтээгдэхүүнийг "шатдаг занарын тос", "хий" гэж нэрлэнэ. Мөн шатдаг занарыг шууд түлш болгон хэрэглэж (шатааж) болохоос гадна химийн болон барилгын материалын түүхий эд болгон хэрэглэж болно<ref name=dyni> {{Cite paper | last =Dyni | first =John R. | title =Geology and resources of some world oil-shale deposits. Scientific Investigations Report 2005–5294 | publisher = U.S. Department of the Interior. U.S. Geological Survey | year = 2006 | url = http://pubs.usgs.gov/sir/2005/5294/pdf/sir5294_508.pdf | format=PDF | accessdate =2007-07-09}} </ref>. Газрын тосны нөөц шавхагдаж, үнэ ихээр нэмэгдэж буй өнөө үед шатдаг занар нь газрын тосыг орлох эрчим хүчний эх үүсвэр гэж тооцогдож байгаа болно<ref name=evi>{{Cite paper | title = Energy Security of Estonia | publisher = Estonian Foreign Policy Institute | date = September 2006 | url = http://www.evi.ee/lib/Security.pdf | format = PDF | accessdate = 2007-10-20 }}</ref><ref name=doe>{{Cite web | title = Oil Shale Activities | publisher = [[United States Department of Energy]] | url = http://www.fossil.energy.gov/programs/reserves/npr/NPR_Oil_Shale_Program.html | accessdate = 2007-10-20 | archive-date = 2007-08-13 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070813012953/http://www.fossil.energy.gov/programs/reserves/npr/NPR_Oil_Shale_Program.html | url-status = dead }}</ref>. == Эшлэл == {{reflist}} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Oil shale}} *[http://www.kirj.ee/oilshale/ Oil Shale. A Scientific-Technical Journal]. Estonian Academy Publishers. ISSN 0208-189X *[https://web.archive.org/web/20060925211118/http://energy.cr.usgs.gov/other/oil_shale/pubs_data.html Selected online oil shale publications by the U.S. Geological Survey] *[http://www.mrw.interscience.wiley.com/emrw/9783527306732/ueic/article/a18_101/current/html Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry article on oil shale]{{Dead link|date=Арван нэгдүгээр сар 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (requires registration). Retrieved on [[2007-08-04]] * {{cite book |name = Andersson |first = Astrid |name2 = Dahlman |first2 = Bertil |name3 = Gee |first3 = Sven |name4 = Snäll |title = The Scandinavian Alum Shales |year = 1985 |pages = 49 |url = http://www.sgu.se/cgi-bin/egwcgi/53514/screen.tcl/name%3Dshow_record%26format%3Dbrief%26host%3Dgeoreg%26gattr1%3D%40attr+2%3D102%26entry1%3DThe+Scandinavian+Alum+Shales%26field1%3Dall%26logic1%3D%26attr1%3D%40attr+4%3D2%26page%3D1%26norec%3D1%26service%3Dsgu%26lang%3Deng |isbn = 9171583343 |accessdate = 2007-10-20 |archive-date = 2007-09-28 |archive-url = https://web.archive.org/web/20070928003624/http://www.sgu.se/cgi-bin/egwcgi/53514/screen.tcl/name%3Dshow_record%26format%3Dbrief%26host%3Dgeoreg%26gattr1%3D%40attr+2%3D102%26entry1%3DThe+Scandinavian+Alum+Shales%26field1%3Dall%26logic1%3D%26attr1%3D%40attr+4%3D2%26page%3D1%26norec%3D1%26service%3Dsgu%26lang%3Deng |url-status = dead }} *{{cite web |url=http://www.kirj.ee/oilshale/Est-OS.htm |title=Estonian oil shale |author=Mihkel Koel |date=1999 |accessdate=2007-10-20 |archive-date=2007-10-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071029040633/http://www.kirj.ee/oilshale/Est-OS.htm |url-status=dead }} *[https://web.archive.org/web/20080512001727/http://www.mines.edu/outreach/cont_ed/oilshale/index.html 27th Oil Shale Symposium] * {{cite web | author = Daniel Fine | Publisher = Heritage Foundation | title = Oil Shale: Toward a Strategic Unconventional Fuels Supply Policy | date = [[2007-03-08]] | url = http://www.heritage.org/Research/EnergyandEnvironment/hl1015.cfm | accessdate = 2007-10-20 | archive-date = 2007-10-20 | archive-url = https://web.archive.org/web/20071020200615/http://www.heritage.org/Research/EnergyandEnvironment/hl1015.cfm | url-status = dead }} * {{cite web | title = Statement Of Thomas Lonnie Assistant Director for Minerals, Realty & Resource Protection, Bureau of Land Management, U.S. Department of the Interior before the Senate Energy and Natural Resources Committee. Oversight Hearing on Oil Shale Development Efforts | date = [[2005-04-12]] | url = http://www.doi.gov/ocl/2005/OilShaleDev.htm | accessdate = 2007-10-20 | archive-date = 2007-10-25 | archive-url = https://web.archive.org/web/20071025141852/http://www.doi.gov/ocl/2005/OilShaleDev.htm | url-status = dead }} [[Ангилал:Шатдаг занар| ]] [[Ангилал:Тунамал чулуулаг]] {{Energy-stub}} {{Geology-stub}} {{Geologic-formation-stub}} 6te08u2s4pj92ipc7m1vey0r29ga85y 0 9180 852554 852372 2026-04-07T07:12:05Z Megzer 20491 852554 wikitext text/x-wiki {{Монгол улсын улс төр}} [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|Ерөнхий Сайд]] [[Ням-Осорын Учрал|Ням-Осорын Учралын]] тэргүүлж буй '''Монгол Улсын Засгийн Газрын''' өнөөгийн бүрэлдэхүүн нь 2026 оны 3-р сарын 16 нд хаврын чуулган нээсний<ref>{{Cite web |last=iKon.mn |first=А. Ням-Өлзий |date=2026-03-16 |title=Монгол Улсын Их Хурлын 2026 оны хаврын ээлжит чуулган нээлтээ хийлээ |url=https://ikon.mn/n/3m1j |access-date=2026-04-06 |website=ikon.mn |language=en}}</ref> дараа 3-р сарын 27 нд ерөнхий сайд Гомбожавын Занданшатар өөрийн хүсэлтээр огцрох<ref name=":0">{{Cite web |last=iKon.mn |first=Н. Эрхбаяр |date=2026-03-27 |title=Ерөнхий сайд Г.Занданшатар чөлөөлөгдөх хүсэлтээ МАН-ын Удирдах зөвлөлд өгчээ |url=https://ikon.mn/n/3md3 |access-date=2026-04-06 |website=ikon.mn |language=en}}</ref> өргөдлөө өгч, энэ өдөртөө багтаж УИХ-ын чуулганаар огцрохыг хуралд оролцсон гишүүдийн 74 хувь нь дэмжиж<ref name=":0" /> огцруулан, 3-р сарын 29 нд МАН-ын бага хурлаар намын дарга Ням-Осорын Учралыг ерөнхий сайдад нэр дэвшүүлж<ref>{{Cite web |last=iKon.mn |first=А. Ням-Өлзий |date=2026-03-29 |title=МАН-ын дарга Н.Учралыг Ерөнхий сайдад нэр дэвшүүлэхийг 99.7 хувийн саналаар дэмжив |url=https://ikon.mn/n/3me5 |access-date=2026-04-06 |website=ikon.mn |language=en}}</ref>, 3-р сарын 30-ний өдрийн УИХ-ын хуралдаанд оролцсон 107 гишүүний 88 нь буюу 82.2 хувийн саналаар Н.Учралыг Монгол Улсын Ерөнхий сайдаар томилохыг дэмжив.<ref>{{Cite web |last=iKon.mn |first=А. Ням-Өлзий |date=2026-03-30 |title=Монгол Улсын 35 дахь Ерөнхий сайдаар Н.Учралыг томиллоо |url=https://ikon.mn/n/3mf4 |access-date=2026-04-06 |website=ikon.mn |language=en}}</ref> == Бүрэн эрх == Монгол Улсын Засгийн Газар төрийн хуулийг биелүүлж, аж ахуй, нийгэм, соёлын байгуулалтыг удирдах нийтлэг чиг үүргийн дагуу дараах үндсэн бүрэн эрхийг хэрэгжүүлнэ. # Үндсэн хууль, бусад хуулийн биелэлтийг улс даяар зохион байгуулж хангах; # Шинжлэх ухаан, технологийн нэгдсэн бодлого, улсын эдийн засаг, нийгмийн хөгжлийн үндсэн чиглэл, улсын төсөв, зээл, санхүүгийн төлөвлөгөөг боловсруулж Улсын Их Хуралд өргөж, гарсан шийдвэрийг биелүүлэх; # Салбарын ба салбар хоорондын, түүнчлэн бүс нутгийн хөгжлийн асуудлаар арга хэмжээ боловсруулж хэрэгжүүлэх; # Хүрээлэн байгаа орчныг хамгаалах, байгалийн баялгийг зүй зохистой ашиглах, нөхөн сэргээх арга хэмжээ авах; # Төрийн захиргааны төв байгууллагыг шуурхай удирдаж, нутгийн захиргааны байгууллагын үйл ажиллагааг удирдан чиглүүлэх; # Улсыг батлан хамгаалах хүчин чадлыг бэхжүүлж, үндэсний аюулгүй байдлыг хангах; # Хүний эрх, эрх чөлөөг хамгаалах, нийгмийн хэв журмыг бэхжүүлэх, гэмт хэрэгтэй тэмцэх арга хэмжээ авч хэрэгжүүлэх; # Төрийн гадаад бодлого хэрэгжүүлэх; # Улсын Их Хуралтай зөвшилцөж дараа соёрхон батлуулахаар Монгол Улсын олон улсын гэрээ байгуулах, хэрэгжүүлэх, түүнчлэн Засгийн газар хоорондын гэрээ байгуулах, цуцлах. ==Бүрэлдэхүүн== === Тэргүүлэгчид<ref name=":1">{{Cite web |last=iKon.mn |first=А. Ням-Өлзий |date=2026-04-03 |title=ТАНИЛЦ: Ерөнхий сайд Н.Учралын зурсан танхимын бүрэлдэхүүн |url=https://ikon.mn/n/3mju |access-date=2026-04-06 |website=ikon.mn |language=en}}</ref> === {| class="wikitable" !Албан тушаал||Нэр||Нам, эвсэл |- |[[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|Монгол Улсын Ерөнхий сайд]]||'''[[Ням-Осорын Учрал]]'''|| align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |МАН |- |Тэргүүн шадар сайд бөгөөд Эдийн засаг, хөгжлийн сайд||'''[[Жадамбаагийн Энхбаяр]]'''||align=center bgcolor={{party color|Монгол Ардын Нам}}|МАН |- |Онцгой байдлын алба хариуцсан Шадар Сайд||'''[[Нямтайширын Номтойбаяр]]'''|| align="center" bgcolor="#005f33" |ҮЭ |- |Худалдан авах, хөрөнгө оруулалт, өрсөлдөөн хариуцсан Шадар Сайд||'''[[Тогмидын Доржханд]]'''|| align="center" bgcolor=#8d40c0|ХҮН |- |[[Монгол улсын Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газар|Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын дарга]]||'''[[Баттөмөрийн Энхбаяр]]'''|| align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |МАН |- |} === Яамдын сайд нар<ref name=":1" /> === {| class="wikitable" !Яам||Сайд||Нам, эвсэл |- |[[Гадаад харилцааны яам (Монгол)|Гадаад харилцааны яам]]||'''[[Батмөнхийн Батцэцэг]]'''||align=center bgcolor={{party color|Монгол Ардын Нам}}|МАН |- |[[Сангийн яам (Монгол)|Сангийн яам]]||'''[[Загджавын Мэндсайхан]]'''|| align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |МАН |- |[[Хууль зүйн, дотоод хэргийн яам (Монгол)|Хууль зүй, дотоод хэргийн яам]]||'''[[Сайнбуянгийн Амарсайхан]]'''|| align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |МАН |- |[[Байгаль орчин, аялал жуулчлалын яам (Монгол)|Байгаль орчин, уур амьсгалын өөрчлөлтийн яам]]||'''[[Цэндийн Сандаг-Очир]]'''|| align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |МАН |- |[[Батлан хамгаалах яам (Монгол)|Батлан хамгаалах яам]]||'''[[Дамбын Батлут]]'''|| align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}"|МАН |- |[[Боловсрол, шинжлэх ухааны яам (Монгол)|Боловсролын яам]]||'''[[Лувсанцэрэнгийн Энх-Амгалан]]'''|| align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |МАН |- |[[Барилга, хот байгуулалтын яам (Монгол)|Хот байгуулалт, барилга, орон сууцжуулалтын яам]]||'''[[Энхтайваны Бат-Амгалан]]'''|| align=center bgcolor={{party color|Монгол Ардын Нам}}|МАН |- |[[Зам тээврийн хөгжлийн яам (Монгол)|Зам тээврийн яам]]||'''[[Борхүүгийн Дэлгэрсайхан]]'''||align=center bgcolor={{party color|Монгол Ардын Нам}}|МАН |- |[[Хөдөлмөр, нийгмийн хамгааллын яам (Монгол)|Гэр бүл, нийгмийн хамгааллын яам]]||'''[[Тилеуханы Аубакир]]'''|| align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |МАН |- |[[Хүнс, хөдөө аж ахуй, хөнгөн үйлдвэрийн яам (Монгол)|Хүнс, хөдөө аж ахуй, хөнгөн үйлдвэрийн яам]]||'''[[Цагаанхүүгийн Идэрбат]]'''||align=center bgcolor={{party color|Монгол Ардын Нам}}|МАН |- |[[Уул уурхай, хүнд үйлдвэрийн яам (Монгол)|Аж Үйлдвэр, эрдэс баялгийн яам]]||'''[[Гонгорын Дамдинням]]'''|| align=center bgcolor={{party color|Монгол Ардын Нам}}|МАН |- |[[Эрчим хүчний яам (Монгол)|Эрчим хүчний яам]]||'''[[Бадрахын Найдалаа]]'''||align="center" bgcolor=#8d40c0|ХҮН |- |[[Соёлын яам (Монгол)|Аялал жуулчлал, Соёл, Спорт, Залуучуудын яам]]||'''[[Жуковын Алдаржавхлан]]'''|| align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |МАН |- |[[Цахим хөгжил, харилцаа холбооны яам (Монгол)|Цахим хөгжил, инновац, харилцаа холбооны яам]]||'''[[Чинбатын Ундрам]]'''|| align=center bgcolor={{party color|Монгол Ардын Нам}}|МАН |- |[[Эрүүл Мэндийн Яам (Монгол)|Эрүүл Мэндийн Яам]]||'''[[Энхбаярын Батшугар]]''' || align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |МАН |} * '''Жич: УИХ-ын гишүүнээр давхар ажилладаг нэрсийг тодруулав.''' == Үе үеийн Засгийн газрууд == # [[Дашийн Бямбасүрэнгийн Засгийн газар]] (1990 оны 9 сарын 11 - 1992 оны 7 сарын 21) # [[Пунцагийн Жасрайн Засгийн газар]] (1992 оны 7 сарын 21 - 1996 оны 7 сарын 19) # [[Мэндсайханы Энхсайханы Засгийн газар]] (1996 оны 7 сарын 19 - 1998 оны 4 сарын 23) # [[Цахиагийн Элбэгдоржийн Засгийн газар]] (1998 оны 4 сарын 23 - 1998 оны 12 сарын 9) # [[Жанлавын Наранцацралтын Засгийн газар]] (1998 оны 12 сарын 9 - 1999 оны 7 сарын 22) # [[Ринчиннямын Амаржаргалын Засгийн газар]] (1999 оны 7 сарын 30 - 2000 оны 7 сарын 26) # [[Намбарын Энхбаярын Засгийн газар]] (2000 оны 7 сарын 26 - 2004 оны 8 сарын 20) # [[Цахиагийн Элбэгдоржийн Засгийн газар]] (2004 оны 8 сарын 20 - 2006 оны 1 сарын 13) # [[Миеэгомбын Энхболдын Засгийн газар|Миегомбын Энхболдын Засгийн газар]] (2006 оны 1 сарын 25 - 2007 оны 11 сарын 22) # [[Санжаагийн Баярын Засгийн газар]] (2007 оны 11 сарын 22 - 2009 оны 10 сарын 29) # [[Сүхбаатарын Батболдын Засгийн газар]] (2009 оны 10 сарын 29 - 2012 оны 8 сарын 10) # [[Норовын Алтанхуягийн Засгийн газар]] (2012 оны 8 сарын 10 - 2014 оны 11 сарын 5) # [[Чимэдийн Сайханбилэгийн Засгийн газар]] (2014 оны 11 сарын 21 - 2016 оны 7 сарын 7) # [[Жаргалтулгын Эрдэнэбатын Засгийн газар]] (2016 оны 7 сарын 7 - 2017 оны 10 сарын 4) # [[Ухнаагийн Хүрэлсүхийн Засгийн газар]] (2017 оны 10 сарын 4 - 2021 оны 1 сарын 27) # [[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнийн Засгийн газар]] (2021 оны 1 сарын 27 - 2025 оны 6-р сарын 3) #[[Гомбожавын Занданшатарын Засгийн газар]] (2025 оны 6 сарын 18 - 2025 оны 10 сарын 17) #[[Ням-Осорын Учралын Засгийн газар]] (2026 оны 4-р сарын 4 - одоо хүртэл) == Цахим холбоос == * [https://web.archive.org/web/20210420110631/https://zasag.mn/ Монгол Улсын Засгийн Газар] [[Ангилал:Монголын засгийн газар| ]] [[Ангилал:Монголын эрх зүй|засгийн газар]] [[Ангилал:Улсын Засгийн газар]] [[Ангилал:Монголын яам|*]] == Эшлэл == ni1yrvljhyjte5t7a0v1j3g2tessuz2 0 10133 852487 812812 2026-04-06T19:29:29Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Эхүд Олмерт]] to [[Эхуд Олмерт]] without leaving a redirect 812812 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} [[Зураг:Ehud Olmert (Sao Paulo 2005).jpg|thumb|Эхүд Олмерт]] '''Эхүд Олмерт''' нь 1945 оны 9-р сарын 30-нд төрсөн. [[Израил|Израилын]] 12 дахь Ерөнхий сайд. Олмерт 1993-2003 онд Иерусалем хотын даргын алба хашсан. 2003 онд Кнессетэд сонгогдож, [[Ариел Шарон]]ы засгийн газарт сайд бөгөөд Ерөнхий сайдын үүрэг гүйцэтгэгчээр ажилласан. 2006 оны 1-р сарын 4-нд Шарон өвчний улмаас албаа хашиж чадахгүйд хүрэхэд Олмерт Ерөнхий сайдын үүрэг гүйцэтгэж эхэлсэн. 2006 онд Олмерт Кадима намыг удирдан Израилын хууль тогтоох байгууллагын сонгуульд ялалт байгуулж, Ерөнхий сайдын үүрэг гүйцэтгэгчээр үргэлжлүүлэн ажиллажээ. Сонгуулиас хойш хоёр долоо хоногийн дараа 4-р сарын 14-нд Шарон ажлын чадвараа бүрмөсөн алдсаныг мэдэгдсэний дараа Олмерт албан ёсоор түр Ерөнхий сайдаар томилогджээ. Сар хүрэхгүй хугацааны дараа 5-р сарын 4-нд Олмерт болон түүний засгийн газрыг Кнессетээс баталснаар Олмерт албан ёсоор Израилийн Ерөнхий сайд болжээ. Ерөнхий сайд байхдаа албан тушаалын хэрэгт холбогдон шалгагдаж эхэлсэн тэрээр намын даргын сонгуульд дахин өрсөлдөх бодолгүйгээ мэдэгдэж, улмаар 2009 оны сонгуулийн дараа үүрэгт ажлаа шилжүүлэн өгсөн юм. {{commonscat}} {{DEFAULTSORT:Ольмерт, Эхүд}} [[Ангилал:Израилын ерөнхий сайд]] [[Ангилал:Израилын нийгмийн халамжийн сайд]] [[Ангилал:Израилын сангийн сайд]] [[Ангилал:Израилын харилцааны сайд]] [[Ангилал:Израилын эрүүл мэндийн сайд]] [[Ангилал:Кнессетийн гишүүн]] [[Ангилал:Иерусалимын засаг дарга]] [[Ангилал:Израилын намын дарга]] [[Ангилал:Ликуд Намын гишүүн]] [[Ангилал:Кадима Намын гишүүн]] [[Ангилал:Яллагдсан хүн]] [[Ангилал:Израилчууд]] [[Ангилал:1945 онд төрсөн]] {{bio-stub}} c9dz5y55ei6g3e2fr0elq0rgjbbjom4 0 10135 852488 812791 2026-04-06T19:29:45Z Enkhsaihan2005 64429 852488 wikitext text/x-wiki [[Зураг:Ariel_Sharon_2004.jpg|thumb|Ариел Шарон]] '''Арик''' хэмээх хочоороо алдаршсан (1928 оны 2-р сарын 26-нд төрөхдөө '''Ариел Шайнерманн''' - 2014 оны 1-р сарын 14-нд [[Рамат Ган]]д нас барсан) '''Ариел Шарон''' нь [[Израил|Израилын]] Ерөнхий сайд асан, улс төр, цэргийн зүтгэлтэн юм. Шарон 2001 оны 3-р сараас 2006 оны 4-р сар хүртэл Ерөнхий сайдын алба хашсан. 2006 оны 1-р сарын 4-нд биеийн байдал хүндэрч комад орсон. Шарон урт удаан хугацаанд төрд зүтгэхдээ Израилын дотоодод болон гадаадад янз бүрээр хэлэгдэж байсан зүтгэлтэн юм. Израилын засгийн газар Сабра ба Шатилагийн хядлагад Шароны оролцсон оролцоог шалгах Каханы комиссыг байгуулсан бөгөөд улмаар [[Палестин]]ы дээрх хуаранд [[Ливан]]ы фалангист зэвсэгт бүлэглэлийг оруулсан хэрэгт зарим талаар түүнийг хариуцлага хүлээх ёстойг олж тодруулжээ<ref>{{cite book |last1 = Schiff |first1 = Ze'ev |last2 = Ya'ari |first2 = Ehud | coauthors = Ze'ev Schiff and Ehud Ya'ari | title = Israel's Lebanon War | publisher = Simon and Schuster | location = New York | date = 1984 | pages = 283–4 | isbn = 0-671-47991-1}}</ref>. Шарон Батлан хамгаалах сайдын тушаалаас огцорсон боловч засгийн газрын тэнхимд хариуцсан яамгүй сайдаар үлджээ. Шароны Ерөнхий сайдаар ажиллах хугацаандаа явуулсан бодлогын улмаас Ликуд намын дотор хагарал гарч, тэрээр намаасаа гарч Кадима хэмээх шинэ намыг байгуулжээ. Тэрээр Израилын хөдөлмөрийн нам буюу Ликудын алинд ч харъяалагдахгүй анхны ерөнхий сайд болсон. Шароны үүсгэсэн шинэ нам [[Эхуд Олмерт]]ийн удирдлага дор 2006 оны сонгуульд ялалт байгуулсан бөгөөд одоо Израилын засгийн газрын эвслийн гол нам болжээ. == Эшэлсэн материал == {{reflist}} {{commonscat}} [[Ангилал:Израилын ерөнхий сайд]] [[Ангилал:Израилын батлан хамгаалахын сайд]] [[Ангилал:Израилын гадаад хэргийн сайд]] [[Ангилал:Израилын дотоод хэргийн сайд]] [[Ангилал:Израилын зам тээврийн сайд]] [[Ангилал:Израилын нийгмийн халамжийн сайд]] [[Ангилал:Израилын орон сууцны барилгын сайд]] [[Ангилал:Израилын цагаачлалын сайд]] [[Ангилал:Израилын харилцааны сайд]] [[Ангилал:Израилын хөдөө аж ахуйн сайд]] [[Ангилал:Израилын шашны сайд]] [[Ангилал:Израилын эрүүл мэндийн сайд]] [[Ангилал:Израилын намын дарга]] [[Ангилал:Кнессетийн гишүүн]] [[Ангилал:Кадима Намын гишүүн]] [[Ангилал:Ликуд Намын гишүүн]] [[Ангилал:Израилын хошууч генерал]] [[Ангилал:Израилын шүхэрт газардлагын цэрэг]] [[Ангилал:Ойрх Дорнодын мөргөлдөөний хүн]] [[Ангилал:Хаганын хүн]] [[Ангилал:Палестины дайны хүн]] [[Ангилал:Зургаан өдрийн дайны хүн]] [[Ангилал:Йом Киппурийн дайны хүн]] [[Ангилал:Израилын их сургуулийн хүндэт доктор]] [[Ангилал:Тел-Авив их сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Израилчууд]] [[Ангилал:1928 онд төрсөн]] [[Ангилал:2014 онд өнгөрсөн]] {{Mil-bio-stub}} {{Lit-bio-stub}} {{Diplomat-stub}} {{Poli-bio-stub}} {{Gov-bio-stub}} e41983gxrgn7ea714s3q9o46v89g7iv 0 13689 852489 830742 2026-04-06T19:45:06Z ChocolateLemon 91232 852489 wikitext text/x-wiki [[Файл:Carl von Linné.jpg|thumb|200px]] '''Карл Линней''' ({{lang-sv|Carl Linnaeus}}, ''Carl von Linné'' , {{lang-la|Carolus Linnaeus}}, [[1707]] оны [[5 сарын 23]] - [[1778]] оны [[1 сарын 10]]-нд Уппсала хотод нас барсан) нь [[Швед]]ийн [[Ургамал зүй|ургамал зүйч]], амьтан судлаач, эмч бөгөөд "'''Амьтан ургамлын төрөл зүйлийн нэршил'''"-г зохиосон хүн юм. Энэ систем нь бүх төрлийн [[амьтан]], [[ургамал]] тус бүрт 2 латин үгээс бүрдсэн нэр өгсөн байх ба өдгөө дэлхийн бүх улс оронд хэрэглэгдэж байна. Тэрээр "Орчин үеийн системчлэлийн эцэг" хэмээн нэрлэгддэг ба "Орчин үеийн экологи судлалын үндэслэгчдийн" нэгд тооцогддог билээ. Линней тухайн үедээ ч их нэр алдартай байсан ба гарамгай хэл шинжлэлч байв. == Өсвөр үе == {{DEFAULTSORT:Линней, Карл}} [[Ангилал:Шведүүд]] [[Ангилал:Физикч]] [[Ангилал:1707 онд төрсөн]] [[Ангилал:1778 онд өнгөрсөн]] Карл Линней нь Шведэд төржээ. Бага залуу үедээ эцэг болон өвөөгийн адил лам хувраг болох байсан ч хичээлдээ тийм ч дуртай байсангүй. Оронд нь хотын эмчээр заалгасан ургамал судлалыг ихэд сонирхон [[Лунд]] хот руу явж [[Лунд их сургууль|Лунд Их Сургуульд]] элсэн орж, жилийн дараа Uppsal-н Их Сургууль уруу шилжив. Голландад докторын диссертац хамгаалж ургамал зүйн болон ерөнхий биологийн ажлууд хэвлүүлж дэлхийн алдартай болсон байна. Тэрээр ихэд ихэмсэг нэгэн байсан бөгөөд өөрийгөө ургамал судлалын хаан гэж үздэг байв. == Үйл хэрэг == Тэрээр хос нэршлийн системийг зохиосноос гадна "Ургамлын зүйлүүд" ('''''Species Plantarum,''''' ''1753'') ба "Байгалийн систем" ('''''10th edition of''''' '''''Systema Naturae,''''' ''1758'') номуудыг хэвлүүлсэн бөгөөд эдгээр номнуудад тухайн үед мэдэгдээд байсан арван мянга орчим зүйлийн (амьтан~4000, ургамал~6000) амьтан, ургамаллыг ангилж, нэрлэсэн байна. Эдгээр номнуудыг өнөөгийн амьтан, ургамлын нэршлийн суурь болсон гэж үздэг. [[Ангилал:Толь зүйч]] [[Ангилал:Шведийн зохиолч]] [[Ангилал:Ургамал зүйч]] [[Ангилал:Шведийн язгууртан]] [[Ангилал:Шведийн эмч]] [[Ангилал:Амьтан судлаач]] [[Ангилал:Өпсала Их Сургуулийн багш]] [[Ангилал:Ханы Нийгэмлэгийн гишүүн]] [[Ангилал:АНУ-ын Гүн Ухааны Нийгэмлэгийн гишүүн]] [[Ангилал:Францын Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн]] [[Ангилал:Пруссийн Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн]] [[Ангилал:Шведийн Ханы Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн]] [[Ангилал:Арахнологич]] [[Ангилал:Шведийн биологич]] [[Ангилал:Энтомологич]] oqftph2auae7m50nj5630tgkch1xy9i 0 13711 852495 848886 2026-04-06T20:02:06Z Enkhsaihan2005 64429 852495 wikitext text/x-wiki {{short description|Баруун Африк лахь улс}} {{about|одоогийн улсын|колоничлолын өмнөх хаант улсын тухай|Бениний хаант улс|хэрэглээг}} {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Бүгд Найрамдах Бенин Улс | native_name = {{native name|fr|République du Bénin}}<br>{{native name|yo|Orílẹ̀-èdè Olómìnira ilẹ̀ Benin}} | common_name = Бенин | image_flag = Flag of Benin.svg | flag_type = [[Бениний төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = Coat of arms of Benin.svg | symbol_type = [[Бениний төрийн сүлд|Сүлд]] | image_map = Benin (orthographic projection with inset).svg | map_caption = {{map caption|location_color=dark green}} | image_map2 = | national_motto = {{vunblist|{{native phrase|fr|"Fraternité, Justice, Travail"|italics=off|nolink=yes}}|"Ахан дүүс, шударга ёс, ажил хөдөлмөр"}} | national_anthem = {{native phrase|fr|[[Бениний төрийн дуулал|L'Aube nouvelle]]|nolink=yes}}<br />"Үүрийн гэгээ"<br /><div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">[[File:L'Aube_Nouvelle.ogg]]</div> | official_languages = [[Франц хэл]]<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/benin/#people-and-society |title=Benin |access-date=7 July 2023 |archive-date=28 Арван хоёрдугаар сар 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231228150152/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/benin/#people-and-society |url-status=dead }}</ref> | languages_type = [[Үндэсний хэл]] | languages = {{collapsible list|bullets=y|title={{nobold|Жагсаалт:}} | |[[Араб хэл]] |[[Англи хэл]] |[[Агуна хэл]] | [[Ажа хэл]] | [[Алада хэл]] | [[Фон хэл]] |[[Гбе хэл]] | [[Ген хэл]] | [[Гун хэл]] | [[Фера хэл]] | [[Фла хэл]] | [[Тофин хэл]] | [[Толи хэл]] | [[Вачи хэл]] | [[Берба хэл]] | [[Кабийе хэл]] | [[Лама хэл]] | [[Лукпа хэл]] |[[Мбелиме хэл]] | [[Мооре хэл]] | [[Натени хэл]] | [[Нгангам хэл]] | [[Таммари хэл]] | [[Тем хэл]] | [[Ваама хэл]] | [[Йом хэл]] |[[Ква хэл]] | [[Чакоси хэл]] | [[Фоодо хэл]] | [[Эде хэл]] | [[Ифе хэл]] | [[Моколе хэл]] | [[Ёруба хэл]] |[[Ёрубойд хэлнүүд|Ёрубойд]] | [[Бариба хэл]] | [[Денди хэл]] | [[Фула хэл]] | [[Хауса хэл]]}} | demonym = {{hlist|Бенинчүүд‎}} | ethnic_groups = {{vunblist|38.4% [[Фон үндэстэн|Фон]]|15.1% [[Ажа үндэстэн|Ажа]] & [[Ген хэл|Мина]]|12% [[Ёруба]]|9.6% [[Бариба үндэстэн|Бариба]]|8.6% [[Фула үндэстэн|Фула]]|6.1% Оттамари|4.3% Йоа-Локпа|2.9% [[Денди үндэстэн|Денди]]|2.8% Бусад}} | ethnic_groups_year = 2013 тооллого<ref name="insae-bj.org">{{cite web |title=PRINCIPAUX INDICATEURS SOCIO DEMOGRAPHIQUES ET ECONOMIQUES |url=https://www.insae-bj.org/images/docs/insae-statistiques/enquetes-recensements/RGPH/1.RGPH_4/Indicateurs-et-Projetcions/Principaux%20Indicateurs%20projections%20Preface%20RGPH4.pdf |website=www.insae-bj.org |publisher=INSTITUT NATIONAL DE LA STATISTIQUE ET DE L'ANALYSE ECONOMIQUE |language=fr |access-date=14 December 2019 |archive-date=18 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200918231011/https://www.insae-bj.org/images/docs/insae-statistiques/enquetes-recensements/RGPH/1.RGPH_4/Indicateurs-et-Projetcions/Principaux%20Indicateurs%20projections%20Preface%20RGPH4.pdf |url-status=live }}</ref> | religion = {{ublist |item_style=white-space:nowrap; | 52.2% [[Бенин дэх христийн шашин|Христ]] | 24.6% [[Ислам]] | 17.9% [[Африкийн уламжлалт шашин|Уламжлалт итгэл]] | 5.2% [[Шашин шүтэхгүй байдал|Шашингүй]] | 0.1% Бусад }} | religion_year = 2020 | religion_ref = <ref>{{cite web|url=http://www.globalreligiousfutures.org/countries/benin/religious_demography#/?affiliations_religion_id=0&affiliations_year=2020|title=Religions in Benin &#124; PEW-GRF|access-date=17 April 2021|archive-date=17 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211017154104/http://www.globalreligiousfutures.org/countries/benin/religious_demography#/?affiliations_religion_id=0&affiliations_year=2020|url-status=live}}</ref> | capital = [[Порто-Ново]]^a | largest_city = [[Котону]] | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Ерөнхийлөгчийн засаглалын систем|ерөнхийлөгчийн]] [[бүгд найрамдах улс]] | leader_title1 = [[Бениний ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = [[Патрис Талон]] | leader_title2 = [[Бениний дэд ерөнхийлөгч|Дэд Ерөнхийлөгч]] | leader_name2 = [[Мариам Чаби Талата]] | legislature = [[Үндэсний Ассамблей (Бенин)|Үндэсний Ассамблей]] | sovereignty_type = [[Тусгаар тогтнол]] | sovereignty_note = ([[Франц]]аас) | established_event1 = [[Бүгд Найрамдах Дахомей Улс]] байгуулагдсан | established_date1 = 12 сарын 11, 1958 | established_event2 = Тусгаар тогтнол | established_date2 = 8 сарын 1, 1960 | established_event3 = | established_date3 = | established_event4 = | established_date4 = | area_rank = 100 | area_km2 = 114763 | area_sq_mi = | area_footnote = <ref name=AS2010>{{Cite report |date=2012 |title=Annuaire statistique 2010 |language=fr |url=http://www.insae-bj.org/annuare-statistique.html?file=files/publications/annuel/Annuaire%20statistique%20%20INSAE%202010.pdf |publisher=[[Institut national de la statistique et de l'analyse économique|INSAE]] |page=49 |access-date=17 December 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304091201/http://www.insae-bj.org/annuare-statistique.html?file=files%2Fpublications%2Fannuel%2FAnnuaire%20statistique%20%20INSAE%202010.pdf |archive-date=4 March 2016 |url-status=live}}</ref> | percent_water = 0.4% | population_estimate = 13,754,688<ref>{{Cite CIA World Factbook|country=Benin|access-date=24 September 2022|year=2022}}</ref> | population_estimate_rank = 74 | population_estimate_year = 2022 | population_density_km2 = 94.8 | population_density_sq_mi = | GDP_PPP = $59.469 тэрбум<ref name=imf2>{{cite web|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/weo-report?c=638,&s=NGDP_RPCH,NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2022&ey=2024&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1|title=World Economic Outlook Database, April 2023|publisher=[[International Monetary Fund]]|website=IMF.org|access-date=4 August 2023}}</ref> | GDP_PPP_rank = 137 | GDP_PPP_year = 2019 | GDP_PPP_per_capita = $4,300<ref name=imf2/> | GDP_PPP_per_capita_rank = 163 | GDP_nominal = $19.236 тэрбум<ref name=imf2/> | GDP_nominal_rank = 141 | GDP_nominal_year = 2023 | GDP_nominal_per_capita = $1,390<ref name=imf2/> | GDP_nominal_per_capita_rank = 163 | Gini_year = 2015 | Gini_change = increase <!--increase/decrease/steady--> | Gini = 47.8 <!--number only--> | Gini_ref = <ref>{{cite web|url=https://databank.worldbank.org/data/reports.aspx?source=2&series=SI.POV.GINI&country=BEN|title=GINI index (World Bank estimate)|publisher=[[World Bank]]|website=databank.worldbank.org|access-date=1 February 2019|archive-date=4 September 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220904222242/https://databank.worldbank.org/reports.aspx?source=2&series=SI.POV.GINI&country=BEN|url-status=live}}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.525 <!--number only--> | HDI_year = 2021<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = decrease<!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=8 September 2022|access-date=18 January 2023}}</ref> | HDI_rank = 166 | currency = [[Баруун Африкийн франк]] | currency_code = XOF | country_code = | time_zone = [[Баруун Африкийн Цаг|БАЦ]] | utc_offset = +1 | time_zone_DST = | utc_offset_DST = | date_format = өө/сс/жжжж | drives_on = баруун | calling_code = [[+229]] | cctld = [[.bj]] | footnote_a = [[Котону]]д засгийн газар байрладаг. | today = }} '''Бүгд Найрамдах Бенин Улс''' ({{lang-fr|République du Bénin}}) буюу товчоор '''Бенин''' (''Bénin'') бол нь [[Өрнө Африк]]т орших '''[[улс]]''' юм. Баруун талаараа [[Того]], зүүн талаараа [[Нигери]], хойд талаараа [[Буркина Фасо]], [[Нигер]] улсуудтай хиллэх бөгөөд өмнө талд нь [[Гвинейн булан]]гийн нэг хэсэг болох [[Бениний булан]] бий. Нийслэл нь [[Порто-Ново]] хот боловч засгийн газрын байгууллагууд нь тус улсын хамгийн том хот бөгөөд эдийн засгийн төв болох [[Котону]] хотод байрладаг. Бенин улсын [[албан ёсны хэл]] нь [[франц хэл|франц]]. Гэхдээ [[Фон хэл|фон]], [[Ёруба хэл|ёруба]] зэрэг нутгийн хэл өргөнөөр хэрэглэгддэг. Бенин нь [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага]], [[Африкийн Холбоо]], [[Исламын хамтын ажиллагааны байгууллага]], [[Өмнөд Атлантын энхтайван хамтын ажиллагааны Бүс]], [[Франц хэлт орнуудын олон улсын байгууллага]], [[Сахел-Сахарын орнуудын нийгэмлэг]], [[Африкийн нефть үйлдвэрлэгчдийн холбоо]] зэрэг олон улсын байгууллагын гишүүнчлэлтэй.<ref>[http://www.nationsencyclopedia.com/Africa/Benin-INTERNATIONAL-COOPERATION.html "Benin – International Cooperation"]. Nation Encyclopedia (29 June 2010)</ref> 17-19 дүгээр зуунд тус бүс нутагт [[Дахомейн вант улс]], [[Порто-Ново]]гийн хот-улсаас гадна хойд хэсгээр нь олон омог аймгууд оршиж байв. 17-р зуунаас эхэлсэн [[Транс-Атлантын боолын худалдаа]]ны үеэр нутгийн иргэдийг олноор нь олзолж, хөлөг онгоцоор Шинэ Ертөнц /Америк руу/ рүү зөөвөрлөдөг байсан тул [[Боолын эрэг]] гэх нэртэй болжээ. Боолчлолыг халсны дараа Франц улс тус оронд хяналтаа тогтоож, [[Францын Дахомей]] хэмээн нэрийдэв. 1960 онд Дахомей Францаас бүрэн тусгаар тогтнолоо олсны дараа ардчилсан засгийн газрууд, цэргийн засгийн газрууд ээлжлэн төр барьсан шилжилтийн тогтворгүй үе иржээ. Ийн явсаар 1975 онд ЗХУ-ын дэмжлэг хүлээсэн [[Марксизм-Ленинизм|Марксист-Ленинист]] үзэл баримжаатай [[Бүгд Найрамдах Бенин Ард Улс]] бий болж 1990 он хүртэл оршин тогтнож байгаад, 1990 онд [[олон намын тогтолцоо]]т, өнөөгийн Бүгд Найрамдах Бенин Улс болон өөрчлөгджээ.<ref name="Ibp Usa p85">Ibp Usa. Global Logistics Assessments Reports Handbook: Strategic Transportation and Customs Information for Selected Countries, p. 85. Int'l Business Publications, 2008. {{ISBN|0-7397-6603-1}}</ref> == Түүх == === Дахомей улс === [[File:Kingdom of Dahomy-1793.jpg|thumb|left|[[Дахомейн вант улс]] газрын зурагт]] Өнөөгийн Бениний нутагт өмнө нь олон яс үндэстэн амьдарч байв. [[Ажа]], [[ёруба]], [[гбе]] зэрэг ястан нь далайн эргийн хот улс маягаар, [[бариба]], [[махи]], [[гедеви]], [[кабе]] зэрэг нутгийн гүний овог аймаг болон нутгийн дорнод хэсгийг хамарч [[Оё]] эзэнт гүрэн оршин байв. Хот улсууд овог аймгууд хоорондоо байлдаантай, мөн Оё гүрэн лүү довтолдог байжээ. 1700 оны эхэнд [[фон]] үндэстний [[Дахомейн вант улс]] нь [[Абомейн тэгш өндөрлөг]]т байгуулагдаад далайн эргийн хот улсуудыг байлдан дагуулж хүчирхэгжив. 1727 онд Дахомейн [[Агажа]] ван [[Аллада]], [[Вида]] зэрэг эргийн хотуудыг эзэлсэн боловч Оё улсад алба барьдаг хэвээр байжээ. Оё улсын холбоот хот улс болох [[Порто-Ново]] руу шууд халдаж чадахгүй байжээ. Дахомей нь хөвгүүдийг цэргийн эрдэмд дадлагажуулан сургах ба эмэгтэй тусгай цэргийн [[Ахоси]] хэмээх нэгжтэй байв. Европынхон Дахомейн цэргийн эрдмийг бахдаж, 19-р зууны газар нээгч [[Ричард Бартон]] зэрэг хүмүүс «хар спарта» гэж хочилжээ. [[File:São João Baptista de Ajudá 1886 (cropped).jpg|thumb|left|[[Португалын эзэнт гүрэн|Португалын]] [[Ахуда]] дахь бэхлэлт]] === Боолын эрэг === XV зуунд Бенины эрэг дээр Европоос португалчууд анх ирсэн байна. Дахомейн ван дайны олзлогдогсдыг боол болгон Европынхонд худалддаг байв. Эхэндээ Дахомейн ноёд боол худалдаалахаас татгалзсан боловч тэртээ гурван зууны өмнө буюу 1472 оноос Португалын худалдаачидтай харилцаж эхэлсэн тул эцэстээ тус наймааг цэцэглүүлж «[[Боолын эрэг]]» гэж нэрлэгджээ. 1807 онд [[Британийн эзэнт гүрэн|Британиас]] Боолын худалдааны хориг тавьснаас хойш Дахомейн борлуулах боолын тоо буурсан ба 1780-аад оны арван жилд 102 мянган боол борлуулж байсан бол 1860-аад онд 24 мянга болж буурчээ. Португалын Порто-Ново («шинэ боомт») нь боолын наймааны төв байв. Сүүлийн боолын хөлөг онгоц 1885 онд Бразил хүрснээр энэ наймаа эцэслэжээ. Бениний гар урлал, сийлбэртэй давсны сав, халбага, ангийн эвэр болон зааны ясан эдлэл зэрэг Африкийн урлагийн анхны чамин зүйл Португалаар дамжин Европт худалдагдаж байв. [[File:Combat de Dogba-1892.jpg|thumb|left|Франц-Дахомейн байлдаан]] === Францын Дахомей === Дахомей 1851 оноос хойш Францын колоничлогчдыг эсэргүүцсэн боловч 1894 онд эцэст нь эзлэн Францын эзэмшил болжээ. 1899 онд [[Францын Өрнө Африк]] колонийн нэгэн хэсэг болгон [[Францын Дахомей]] гэж нэрийджээ. Дэлхийн хоёрдугаар дайны дараа Франц колониос татгалзаж 1958 онд «Бүгд Найрамдах Дахомей Улс» өөртөө засах эрхтэй болсон бол 1960 оны 8-р сарын 1-нд бүрэн тусгаар тогтножээ. [[File:Flag of Benin (1975–1990).svg|thumb|left|1975-1990 оны төрийн далбаа]] [[File:Mathieu Kerekou FOCR (cropped).jpg|thumb|left|1976 он. [[Мэтью Кереку]]]] === Социалист Бенин === Анхны ерөнхийлөгч нь Мага Кутуку Юбер байв. 1960-1972 оны хооронд хэд хэдэн цэргийн эргэлт, дэглэмийн өөрчлөлт гарав. 1970 онд өмнөх гурван ерөнхийлөгч нийлж «Ерөнхийлөгчийн зөвлөл»-ийг үүсгэв. 1972 оны 10-р сард [[Мэтью Кереку]] цэргийн хүчээр төрийн эргэлт хийж эрхийг авчээ. 1974 онд тэрбээр [[Марксизм|марксист]] үзлийг албан ёсоор тунхаглаж, шатахууны компани болон банкуудыг төрийн мэдэлд авав. 1975 оны 11 дүгээр сарын 30-нд улсын нэрийг «Бүгд Найрамдах Бенин Ард Улс» болгон өөрчилжээ. Керекугийн төр барьсан энэ үеийг үндсэрхэг үе (1972-1974), социалист үе (1974-1982), эдийн засгийг либералчилсан үе (1982-1990) гэж гурав хувааж үздэг. Энэ үед Зөвлөлтийн тусламж, дэмжлэг ихээр авч байсан. Эдийн засаг, нийгмийг хөгжүүлэх хөтөлбөрүүд хэрэгжүүлсэн ч үр дүн нь янз бүр байлаа. 1974 онд эдийн засгийн стратегийн салбаруудыг улсын болгох, боловсролын тогтолцоог шинэчлэх, хөдөө аж ахуйн хоршоо, орон нутгийн засаг захиргааны шинэ бүтэц байгуулах, феодал анги болон овгийн үзлийг устгах зэрэг ажил зохион байгуулав. Тус дэглэм сөрөг хүчний үйл ажиллагааг хориглосон. [[Хятад]], [[Умард Солонгос]], [[Ливи]]тэй харилцаа тогтоож, бараг бүх бизнес, эдийн засгийн үйл ажиллагааг төрийн хяналтад байлгаж, Бенин дэх гадаадын хөрөнгө оруулалтыг ширгээжээ. Эхлээд [[Зөвлөлт]]өөс, дараа нь [[Франц]]аас цөмийн хаягдал авах гэрээ байгуулж төсвийг санхүүжүүлсэн. 1980-аад онд Бениний эдийн засгийн байдал улам эгзэгтэй болсон. Эдийн засаг эхлээд өндөр өсөлттэй байсан (1982 онд 15.6%, 1983 онд 4.6%, 1984 онд 8.2%) боловч [[Нигери]]йн Бенинтэй хиллэдэг хилийг хааснаар гааль, татварын орлого эрс буурахад хүргэсэн. Засгийн газар төрийн албан хаагчдын цалинг өгөх боломжгүй болсон. 1989 онд дэглэмд армидаа төлөх мөнгө хүрэлцэхгүй байх үед үймээн самуун дэгджээ. Банкны систем сүйрсэн. Эцэст нь Кереку марксизмаас татгалзаж, Кереку улс төрийн хоригдлуудыг суллаж, сонгууль зохион байгуулахаар болсон. === Өнөөгийн Бенин === Улсын нэрийг 1990 оны 3-р сарын 1-нд «Бүгд Найрамдах Бенин Улс» болгон өөрчилж, шинэ Үндсэн хуулийг баталсан. 1991 оны сонгуульд Кереку [[Нишофор Согло]]д ялагдсан боловч 1996, 2001 онуудад дахин сонгогдов. 1999 онд ерөнхийлөгч Кереку африкчуудад хандаж Атлантын далайн боолын худалдаанд тус улс гол үүрэг гүйцэтгэсэнд өршөөл эрж уучлалт хүссэн. 2006 онд шинэ нэр дэвшигч нараас [[Яи Бони]] ерөнхийлөгчөөр сонгогдоод 2011 онд улиран сонгогдсон. 2016 онд бизнесмэн [[Патрис Талон]] ерөнхийлөгчөөр сонгогдон, 2021 онд улиран сонгогдов. == Улс төр == === Төр засаг === [[File:Patrice Talon at the 52nd African Development Bank Annual Meeting in Gandhinagar (Cropped).jpg|thumb|right|200px|[[Патрис Талон]] ерөнхийлөгч]] Бенин улс [[ерөнхийлөгч]]ийн төлөөлөл бүхий [[ардчилсан]], [[бүгд найрамдах засаг]]тай. [[Улсын ерөнхийлөгч]] нь төрийн тэргүүн, засгийн газрын тэргүүн байх ба олон намын тогтолцоотой. Гүйцэтгэх эрх мэдлийг Засгийн газар хэрэгжүүлдэг. Хууль тогтоох эрх мэдлийг засгийн газар болон хууль тогтоох байгууллагын аль аль нь эзэмшдэг. Шүүх засаг нь гүйцэтгэх болон хууль тогтоох эрх мэдлээс албан ёсоор хараат бус байдаг ч бодит байдал дээр түүний хараат бус байдлыг алдагдуулж байна. Бенин тив даяарх засаглалын төлөв байдлыг цогцоор нь хэмждэг [[Африкийн засаглалын 2013 оны Ибрахимын индекс]]т өндөр оноо авчээ. Бенин нь Африкийн 52 орноос 18-д жагссан бөгөөд аюулгүй байдал ба хууль дээдлэх ёс, оролцоо ба хүний ​​эрхийн ангилалд хамгийн сайн оноо авсан байна. [[Хил хязгааргүй сэтгүүлчид]] байгууллагын 2007 онд гаргасан Дэлхийн хэвлэлийн эрх чөлөөний индексээрээ Бенин улсыг 169 орноос 53-т жагсаасан байна. Энэ байр 2016 онд Талоныг ерөнхийлөгч болоход 78-р байр хүртэл буурч байсан бөгөөд түүнээс хойш 113-р байр хүртэл буурчээ. Бенин улс 2005 онд цагдаа, бизнес, улс төрийн авлигын байдалд дүн шинжилгээ хийхэд 159 орноос 88-д орсон байна. Бениний ардчилсан тогтолцоо ерөнхийлөгч Талон ажлаа авснаас хойш муудаж байна. 2018 онд түүний засгийн газар нэр дэвшигчдийг тодруулах шинэ журам нэвтрүүлж, бүртгүүлэх зардлыг нэмэгдүүлсэн. Талоны холбоотнуудаар дүүрсэн сонгуулийн хороо сөрөг хүчний бүх намыг 2019 оны парламентын сонгуульд оролцохыг хориглосноор парламент бүхэлдээ Талоныг дэмжигчдээс бүрдсэн. Дараа нь тэр парламент ерөнхийлөгчид нэр дэвшигчид Бениний парламентын гишүүд болон хотын дарга нарын 10-аас доошгүй хувийн зөвшөөрөл авах ёстой гэж сонгуулийг хуулийг өөрчилсөн. Парламент болон бараг бүх хотын захирагчийн алба Талонын хяналтад байгаа тул хэн өөртэй нь ерөнхийлөгчид нэр дэвшин өрсөлдөхийг бүрэн хянах болжээ. 2016 онд Талон 65% хувийн саналаар сонгогдсон бол 2021 онд улиран сонгогдохдоо үнэмлэхүй буюу 86% санал авчээ. [[File:Benin,_administrative_divisions_-_Nmbrs_-_colored.svg|thumb|Бенин улсын 12 департмент]] === Засаг захиргааны хуваарь === Бенин улс нэгдмэл улс бөгөөд нутаг дэвсгэр нь засаг захиргааны зориулалтаар 12 [[департмент]] болж хуваагддаг. Эдгээр нь цааш 77 [[коммун]] болж задран хуваагддаг. {| class="wikitable sortable" |+ |- style="background:#ace1af;" !# !Департмент !Төв хот !Хүн ам (2013 он) !Талбай (км²) !Бүс !Францаар |- |2 |[[Алибори]] |[[Канди]] |868,046 |26,242 |Умард |Alibori |- |1 |[[Атакора]] |[[Натитингу]] |769,337 |20,499 |Умард |Atacora |- |10 |[[Атлант]] |[[Вида]] |1,396,548 |3,233 |Өмнөд |Atlantique |- |4 |[[Боргу]] |[[Параку]] |1,202,095 |25,856 |Умард |Borgou |- |5 |[[Коллин]] |[[Даса-Зуме]] |716,558 |13,931 |Умард |Collines |- |6 |[[Куффо]] |[[Афлахо]] |741,895 |2,404 |Өмнөд |Kouffo |- |3 |[[Донга]] |[[Жугу]] |542,605 |11,126 |Умард |Donga |- |11 |[[Литораль]] |[[Котону]] |678,874 |79 |Өмнөд |Littoral |- |9 |[[Моно]] |[[Локосса]] |495,307 |1,605 |Өмнөд |Mono |- |12 |[[Веме]] |[[Порто-Ново]] |1,096,850 |1,281 |Өмнөд |Ouémé |- |8 |[[Плато]] |[[Побе]] |624,146 |3,264 |Өмнөд |Plateau |- |7 |[[Зу]] |[[Абомей]] |851,623 |5,243 |Умард |Zou |} == Нийгэм == === Хүн ам зүй === [[File:Benin-demography.png|thumb|Хүн амын тоо. 1960-2010 он]] 2019 оны тооцооллоор 2018 онд Бенин улсын хүн амын тоо 11 сая 485 мянга байна. Жилийн хүн амын өсөлт дунджаар 2.6% буюу өндөр, дэлхийд өсөлтийн хувиар 16-р байрт бичигдэж байна. Хүн амын дунд залуучууд ихэнх хувийг эзлэх ба 2010 оны тоогоор нийт хүн амын 44% нь 15 хүртэлх насны хүүхэд, 53% нь 15-65 насны хүн, 3% нь 65 ба түүнээс ахмад настан байна. Дундаж наслалт нэмэгдсээр ирсэн ба 1970 онд 40 жил, 1990 онд 50 жил, сүүлд 2020 онд 62 жил болсон. 5 нас хүртэлх хүүхдийн 18% жингийн дутагдалтай. === Яс үндэс === [[Зураг:K640 b 160.jpg|thumb|right|Бенинийн хүүхдүүд]] Яс үндсээр үзвэл 42 янз ард түмэн амьдарч байна. Үүнд дорно өмнөд хэсгээр [[ёруба]] (12-р зуунд одоогийн Нигерийн хэсгээс нүүж ирсэн), төв болон дундаж хэсгээр [[денди]] (16-р зуунд Малигаас нүүж ирсэн), дорно умард хэсгээр [[бариба]] болон [[фула]], Атакорын уулсаар [[бетаммарибе]] болон [[сомба]], төв өмнөдийн Абомейн хэсгээр [[фон]], өмнөд эргээр [[мина]], [[шюда]], [[ажа]] (Тогогоос ирсэн) зэрэг ард түмэн амьдарч байна. Орчин үед [[Нигери]], [[Того]], [[Мали]] зэрэг хөрш орнууд болон, худалдааны зорилгоор [[Ливан]], [[Энэтхэг]]ээс ирсэн хүмүүс байна. Мөн консул, тусламжийн, төрийн бус байгууллага, номлогч зэрэг шалтгаанаар 5000 орчим [[Европ]]ынхон байна. Бениний иргэдийн маш цөөн хэсэг нь [[Франц]]ын цус холилдсон. === Хэл, шашин === [[Франц хэл]] улсын албан ёсны хэл бөгөөд хот суурин газраар түлхүү хэлэлцэж байна. Хөдөө орон нутагт 50 гаруй янз яс үндэснийхээ хэлээр ярилцдаг. Бичиг тайлагдалтын түвшин тааруу буюу 2018 оны байдлаар эрэгтэйд 54%, эмэгтэйд 31% байна. Бенинд [[Африкийн уламжлалт шашин]] давамгай байна. Яс үндсээрээ өөр өөр зан үйлтэй. Араб худалдаачид нутгийн умард хэсгээр болон ёрубачуудыг [[ислам]] шашинд оруулсан нь хүн амын 20%. Нутгийн өмнөд болон төв хэсгээр Европын номлогч нарын авчирсан [[христийн шашин]] хүн амын 30%-д дэлгэрчээ. Өрнө Африкийн [[Водун]] шүтлэг Бенинээс гаралтай бөгөөд Боолын эргээс хальж Бразил, Карибын арлуудад дэлгэрчээ. === Хот суурин === Хотжилтийн түвшин 46%. Хүн амын дийлэнх буюу 11.4 сая нь нутгийн өмнөд хэсэгт амьдардаг. Том хотуудыг жагсаавал: [[Зураг:Cotonou vue.jpg|thumb|left|200px|[[Котону]]]] [[Зураг:Porto-Novo vue.jpg|thumb|right|200px|[[Порто-Ново]]]] {|class="wikitable" |+ 2013 оны хүн амын тооллогоор: |- valign="top" | * [[Котону]] (679,012 хүнтэй) * [[Порто-Ново]] (264,320) * [[Параку]] (255,478) * [[Годомей]] (253,262) * [[Абомей-Калави]] (117,824) || * [[Жугу]] (94,773) * [[Бохикон]] (93,744) * [[Экпе]] (75,313) * [[Абомей]] (67,885) * [[Никки]] (66,109) |} == Эдийн засаг == Бенин нэрлэсэн үнээр 14.4 тэрбум [[америк доллар|ам.доллар]], худалдан авах чадвараар тэгшитгэсэн үнээр 40.7 тэрбум ам.доллараар хэмжигдэх [[дотоодын нийт бүтээгдэхүүн]] (ДНБ)-тэй байна. Дэлхийн улсуудын дотор 141-р байр, 137-р байрт тус тус эрэмбэлэгдэж байна. Харин нэг хүнд ноогдох хэмжээ нь тус бүр 971 ам.доллар, 2552 ам.доллар байгаа нь хоёул 163-р байрт бичигдэж байна. Эдийн засгийн жилийн дундаж өсөлт сүүлийн жилүүдэд 5.6%-6.8% байлаа. ДНБ-ийн бүтцэд 26% [[хөдөө аж ахуй]], 23% [[аж үйлдвэр]], 51% [[үйлчилгээ]] эзэлж байна. Инфляцийн түвшин харьцангуй багассан буюу 2020 онд 1.0%-тай байна. Хүн амын 36% нь ядуу гэсэн ангилалд байна. Мөнгөний нэгж нь [[Төв Африкийн франк]] байна. === Эдийн засгийн түүх === 1990 онд ардчилсан засаглалд шилжсэнээс хойш Бенин улсын эдийн засаг сэргэж байна. Хувийн болон төрийн эх үүсвэрээс их хэмжээний гадаад хөрөнгө оруулалт хийснээр 1990-ээд оны эхэн үеийн дэлхийн эдийн засгийн уналт, түүхий эдийн үнийн бууралтаас үүдэлтэй эдийн засгийн хүндрэлийг бууруулсан. Хөрш [[Того]] улстай хамтран хийхээр төлөвлөсөн усан цахилгаан станц нь [[Гана]] улсаас эрчим хүчний импорт авдаг, хараат байдлыг бууруулах зорилготой юм. [[Зураг:Rice cultivation in Benin - panoramio - Africa Rice Center (22).jpg|thumb|Бенинийн хөвөнгийн тариалан]] === Хөдөө аж ахуй === Бениний эдийн засаг хөгжөөгүй хэвээр байна. [[Хөдөө аж ахуй]], [[хөвөн]] тариалалтаас хамааралтай. Хөвөн нь Бениний ДНБ-ийн 40%, албан ёсны экспортын орлогын 80 орчим хувийг бүрдүүлдэг. Мөн [[нэхмэл эдлэл]], [[дал модны бүтээгдэхүүн]], [[какао]] [[шош]] зэрэг үйлдвэрлэл эрхэлдэг. [[Эрдэнэ шиш]], [[буурцаг]], [[будаа]], [[газрын самар]], [[кешью]], [[хан боргоцой]], [[маниок]], [[ям]] зэрэг хүнсний ногоо тариалдаг. 1982 онд далайгаас [[газрын тос]] олборлосон. Хэмжээ нь их биш. [[Загас агнуур]] нь [[сам хорхой]]гоор дотоодын хэрэгцээг хангаж, [[Европ]] руу экспортлодог. Аж ахуйнууд хувьчлагдсан. Францын шар айраг үйлдвэрлэдэг. Жижиг бизнес нь Бенин улсын иргэдийн өмч байдаг ч зарим нь гадаадын, ялангуяа [[Франц]], [[Ливан]]ы эзэнтэй байдаг. [[Зураг:Benin Product Exports (2019).svg|thumb|2019 оны экспортын бүтэц]] === Гадаад худалдаа === 2017 онд Бенин [[цагаан будаа]], [[мах]], [[шувууны мах]], [[согтууруулах ундаа]], түлшний хуванцар материал, уул уурхай машин техник, харилцаа холбооны хэрэгсэл, суудлын автомашин, ариун цэврийн хэрэглэл, гоо сайхны бүтээгдэхүүн зэрэг 2.8 тэрбум ам.долларын бараа импортолсон байна. [[Энэтхэг]], [[Хятад]], [[Того]], [[Франц]]аас голлон импортолж байна. Харин цэвэршүүлсэн хөвөн, [[газрын самар]], [[кешью]], [[газрын тос]], [[алт]], [[хүнсний тос]], [[модон материал]], далайн гаралтай бүтээгдэхүүн зэрэг 1.9 тэрбум ам.долларын бараа экспортолсон. Гол экспортын түнш нь [[Бангладеш]], Энэтхэг, Хятад, [[Вьетнам]] байна. === Банк санхүү === Бениний санхүүгийн салбарт банкууд давамгайлж байгаа бөгөөд ерөнхийдөө сайн биш. Банкууд хувьчлагдсан. Бенин нь амьд, олон талт бичил санхүүгийн салбартай. Төв банкны 2003 оны мэдээллээр бичил санхүүгийн үйлчилгээний хүртээмж бараг 60 хувьтай байна. Бенин бол банк санхүү, хөрөнгийн биржийн хувьд Өрнө Африкийн банк, биржийн холбоодод нэгдсэн. Африкийн Банк, Тив хоорондын банк зэрэг үндэстэн дамнасан банкуудын салбар үйл ажиллагаа явуулдаг. Засгийн газрын өр 2017 оны байдлаар ДНБ-ийн 55%-тай тэнцэж байна. S&P-ээс Бениний зээлжих зэрэглэлийг BBB- тогтоосон. Гадаад валютын нөөц нь 700 сая ам.доллар юм. === Зам тээвэр === [[File:DEGAN Gabin ( the work of the zemidjans).jpg|thumb|Жемижан хэмээх мотоцикл]] Бениний тээвэрт авто зам, төмөр зам, усан болон агаарын тээвэр орно. Бенин нь нийт 6787 км замтай бөгөөд үүний 1357 км нь хатуу хучилттай. Ингэснээр 5430 км шороон зам үлдэж байна. [[Өрнө Африкийн эргийн хурдны зам]] нь Бенинийг дайрч зүүн талаараа [[Нигери]], баруун талаараа [[Того]], [[Гана]]тай холбодог. Мөн хатуу хучилттай зам нь Бенинийг умар зүгт [[Нигер]]тэй холбодог бөгөөд үүгээр дамжин [[Буркина Фасо]], [[Мали]]тай холбогдоно. Бенин дэх [[төмөр зам]] нь умардаас өмнөдийг холбосон 578 км нэг чиглэл, 1000 мм өргөн царигтай төмөр замаас бүрддэг. Одоогийн байдлаар Бенин нь зэргэлдээх орнуудтай төмөр замаар холбогддоггүй ч Бенинийг Нигер, Нигеритэй холбосон олон улсын төмөр замын барилгын ажил эхэлсэн. Котону хотод байрладаг [[Каджехоун]] нисэх онгоцны буудал нь [[Аккра]], [[Ниамей]], [[Монровиа]], [[Лагос]], [[Уагадугу]], [[Ломе]], [[Дуала]] болон Африкийн бусад хотууд руу шууд нислэгтэй. Шууд нислэг Котонуг мөн [[Парис]], [[Брюссель]], [[Истанбул]]тай холбодог. == Газар зүй == [[File:Atakora Benin Batia.jpg|thumb|Умард нутаг дахь Атакорын уулс]] Бенин нь 112 622 км² газар нутагтай. Африкийн улсуудтай харьцуулахад багад орох хэмжээ бөгөөд хөрш [[Нигери]]гээс 8 дахин жижиг хэмжээ боловч хөрш [[Того]]гоос 2 дахин том болно. Дэлхийн улс орнуудтай харьцуулахад дундаж буюу 100-р байранд орох нутаг дэвсгэртэй. [[File:Benin Topography.png|thumb|150px|left|Байр зүйн газрын зураг]] === Байршил === Бенин орон [[Өрнө Африк]]т хойд өргөргийн 6°-13°, зүүн уртрагийн 0°-4° буюу үндсэндээ [[экватор]], [[гринвич]]ийн огтлох цэгт оршдог. Өрнөд талаараа [[Того]]той, умард талаараа [[Буркина Фасо]] болон [[Нигер]]тэй, дорнод талаараа [[Нигери]]тэй тус тус хиллэж, өмнөд талаараа [[далайд гарцтай]] буюу [[Бениний булан]] хүрнэ. Нигертэй [[Нигер мөрөн|Нигер мөрнөөр]] хиллэх ба умардын хилээс өмнөдийн [[Атлантын далай]] хүртэл 650 км урт гулд хэлбэрээр сунаж тогтсон бол өргөөшөө түүнээс 2-3 бага буюу хамгийн өргөндөө 325 км өргөн газар нутагтай. Хилийн урт нь 2112 км, эргийн урт нь 121 км. === Газрын байц === Дунджаар далайн түвшнээс дээш (д.т.д) 200 метр өндөрт байна. Газрын байцын хувьд өмнөдөөс умард зүгт дөрвөн бүс болдог. Үүнд: Нэгдүгээрт, далайн эргийн нам доор газар 10 км орчим үргэлжилдэг. [[Хужир]] [[мараа]], [[нуур]] цөөрөм, [[лагун]] бүхий, эрэг нь хамгийн өндөртэй д.т.д. 10м орчим байна. Хоёрдугаарт, өмнөд нутгийн тэгш өндөрлөг нь д.т.д. 20-200 м орчим өндөрт байна. Энд [[Куффо]], [[Зу]], [[Веме]] зэрэг гол мөрдийг дундуураа урсгах дов, толгод багтана. [[Гвинейн ойт-саванн]] гэх бүсэд хамаарна. Гуравдугаарт, [[Никки]], [[Саве]] зэрэг нутгийн хадат уулын бүс байх ба д.т.д 200-400 м өндөрт байна. Дөрөвдүгээрт Тоготой хиллэх өрнө умардын хил дагуу буюу [[Атакорын уулс]] буюу уулархаг газар болно. Хамгийн өндөр оргил нь [[Сокбаро]] (д.т.д 658 м) уул юм. [[File:West_African_male_lion.jpg|thumb|Өрнө Африкийн арслан]] === Ойт газар === Бенин нь цөөн уулстай, ихэнх хэсэг нь ой байна. Ой дундуур гол мөрний сав газар байна. Нутгийн хойд хэсгийн Нигер мөрний сав газар, Пенжари байгалийн цогцолбор газар нь жуулчдын арслан, заан, гөрөөс, усны үхэр, сармагчныг харж болох үзвэрийн орон болсон. Нутаг дэвсгэрийн 31% нь ой байна. === Уур амьсгал === Бенин нь тропикийн саванн буюу халуун, чийглэг уур амьсгалтай. Эрэг орчмын жилийн хур тунадас 1300 мм хүрнэ. Хуурай 2, борооны 2 буюу жилд хоёр төрлийн дөрвөн улиралтай. 4-6-р сард үндсэн борооны улирал байх ба 9-11-р сард арай бага бараа ордог. Үндсэн хуурай улирал 12-4-р сард байх ба бага хуурай улирал нь 7-9-р эхэн хүртэл байна. Эргийн нутаг руу илүү чийглэг бөгөөд халуун болдог. Котону хот орчмоор жилийн дундаж температур 24-31°C байна. Өмнөд хэсгийн саванныг [[Гвинейн ойт саванн]]ад, умард хэсгийнхийг [[Өрнө Суданын саванн]]ад хамааруулдаг. == Лавлах холбоос == {{reflist}} {{Африк}} {{Хөтлөгч мөр Африкийн Холбоо}} [[Ангилал:Бенин| ]] [[Ангилал:Африкийн орон]] [[Ангилал:Буурай хөгжилтэй орон]] [[Ангилал:Ерөнхийлөгчийн засаглалтай бүгд найрамдах улс]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] bzgnp8t3q1xnxncs0ro6jstvor1iu0z 10 15490 852505 816561 2026-04-07T00:29:52Z CommonsDelinker 211 [[File:Flag_of_the_Cayman_Islands_(pre-1999).svg]]-г [[File:Flag_of_the_Cayman_Islands_(1959—1999).svg]]-р сольж байна. Сольсон хэрэглэгч нь [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]], шалтгаан нь: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR4|Criterion 4]] 852505 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = Кайманы арлууд | flag alias = Flag of the Cayman Islands.svg | flag alias-old = Flag of the Cayman Islands (1959—1999).svg | flag alias-civil = Civil Ensign of the Cayman Islands.svg | flag alias-civil-old = Civil Ensign of the Cayman Islands (pre-1999).svg | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | altlink = {{{altlink|}}} | variant = {{{variant|}}} <noinclude> | var1 = old | var2 = civil | var3 = civil-old | redir1 = CYM | redir2 = CAY </noinclude> }} ncy6871dreu82u56wzks3xqzr6vp0f0 0 16808 852503 848959 2026-04-06T21:00:40Z Enkhsaihan2005 64429 852503 wikitext text/x-wiki {{Short description|Country in South America}} {{энэ гарчиг}} {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Бүгд Найрамдах Суринам Улс | common_name = Суринам | native_name = {{native name|nl|Republiek Suriname}} | image_flag = Flag of Suriname.svg | flag_type = [[Суринамын төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = Coat of arms of Suriname.svg | symbol_type = [[Суринамын төрийн сүлд|Сүлд]] | national_motto = {{native phrase|la|Justitia – Pietas – Fides}}<br />{{native phrase|nl|Gerechtigheid – Vroomheid – Vertrouwen}}<br />"Шударга ёс - Үүрэг - Үнэнч зан" | national_anthem = {{native name|nl|[[Суринамын төрийн дуулал|God zij met ons Suriname]]|nolink=on}}<br />"Бурхан манай Суринамтай хамт байна'"{{parabr}}{{center|[[File:Surinamese national anthem, performed by the U.S. Navy Band.ogg]]}} | image_map = SURINAME orthographic.svg | map_caption = Суринамын нутаг дэвсгэр (хар ногоон); [[Суринамын хил|нэхэмжилсэн газар нутаг]] (цайвар ногоон). | image_map2 = | capital = [[Парамарибо]] | coordinates = {{Coord|5|50|N|55|10|W|type:city}} | largest_city = [[Парамарибо]] | official_languages = [[Суринамын Нидерланд хэл|Нидерланд хэл]] | regional_languages = {{collapsible list | titlestyle=background:transparent;text-align:left;font-weight:normal | title=8 [[Өмнөд Америкийн уугуул хэлнүүд|уугуул хэл]] |{{hlist | [[Акурио хэл|Акурио]] | [[Аравак хэл|Аравак-Локоно]] | [[Вайвай хэл|Вайвай]] | [[Варао хэл|Варао]] | [[Ваяна хэл|Ваяна]] | [[Кариб хэл|Кариб-Каринья]] | [[Сикиана хэл|Сикиана-Кашуяна]] | [[Тирийо хэл|Тиро-Тирийо]]}} }} | ethnic_groups = {{unbulleted list | 27.4% [[Энэтхэг-Суринамчууд|Энэтхэг]] | 21.7% [[Хар Суринамчууд|Хар]] | 15.7% [[Креол үндэстэн|Креол]] | 13.7% [[Жава гаралтай Суринамчууд|Жава]] | {{nowrap|13.4% [[Олон үндэстний хүмүүс|Холимог]]}} | 3.8% [[Суринам дахь уугуул иргэд|Уугуул]] | 1.5% [[Хятад Суринамчууд|Хятад]] | 0.3% [[Цагаан Суринамчууд|Европчууд]] | 1.9% [[Суринам дахь угсаатны бүлгүүд|Бусад]] }} | ethnic_groups_ref = <ref>{{citation |url=http://history.rutgers.edu/honors-papers-2015/1302-sode-honors-thesis-2015/file|title=Suriname: An Asian Immigrant and the Organic Creation of the Caribbean's Most Unique Fusion Culture |archive-url=https://web.archive.org/web/20170220092458/http://history.rutgers.edu/honors-papers-2015/1302-sode-honors-thesis-2015/file |archive-date=20 February 2017 |access-date=19 July 2017 }}</ref><ref>{{cite web |url=https://unstats.un.org/unsd/demographic/sources/census/2010_PHC/Suriname/SUR-Census2012-vol1.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20140629112522/https://unstats.un.org/unsd/demographic/sources/census/2010_PHC/Suriname/SUR-Census2012-vol1.pdf |url-status=dead|archive-date=2014-06-29 |title=Censusstatistieken 2012 |work=Algemeen Bureau voor de Statistiek in Suriname (General Statistics Bureau of Suriname) |page=76}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/suriname/|title=The World Factbook – Central Intelligence Agency|website=cia.gov|date=29 September 2021|access-date=30 Наймдугаар сар 2023|archive-date=7 Нэгдүгээр сар 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210107182748/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/suriname/|url-status=dead}}</ref><ref name="Census"/><ref name="statistics-suriname1">{{cite web |url=http://www.statistics-suriname.org/index.php/statistieken/downloads/category/30-censusstatistieken-2012 |title=Census statistieken 2012 |publisher=Statistics-suriname.org |access-date=13 July 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141113143359/http://www.statistics-suriname.org/index.php/statistieken/downloads/category/30-censusstatistieken-2012 |archive-date=13 November 2014 |url-status=dead|df=dmy-all }}</ref><ref>{{cite journal |title= Definitieve Resultaten (Vol I) Etniciteit |journal= Presentatie Evaluatie Rapport CENSUS 8 |page= 42 }}</ref> | ethnic_groups_year = 2012 | religion_ref = <ref name="Census"/><ref name="statistics-suriname1"/> | religion = {{unbulleted list |{{nowrap|52.3% [[Христийн шашин|Христ]]}}|18.8% [[Суринам дахь хиндү шашин|Хиндүизм]]|14.3% [[Суринам дахь ислам|Ислам]]|6.2% [[Шашин шүтэхгүй байдал|Шашингүй]]|5.6% [[Ардын шашин]]|2.8% [[Суринам дахь шашин шүтлэг|Бусад]]}} | demonym = [[Суринамчууд]] | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[ассамблей-тусгаар бүгд найрамдах улс]] | leader_title1 = [[Суринамын ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = [[Женнифер Гирлингс-Саймонс]] | leader_title2 = [[Суринамын дэд ерөнхийлөгч|Дэд Ерөнхийлөгч]] | leader_name2 = [[Грегори Русланд]] | leader_title3 = [[Суринамын Үндэсний Ассамблейн даргын жагсаалт|Үндэсний Ассамблейн дарга]] | leader_name3 = [[Асхвин Адхин]] | leader_title4 = [[Суринамын Дээд шүүх|Дээд шүүхийн дарга]] | leader_name4 = Айван Расулбакс ''(үүрэн гүйцэтгэгч)'' | legislature = [[Үндэсний Ассамблей (Суринам)|Үндэсний Ассамблей]] | sovereignty_type = [[Тусгаар тотгнол]] | established_event1 = [[Суринам (Нидерландын хаант улс)|Нидерландын хаант улс дахь бүрэлдэхүүн улс]] | established_date1 = 12 сарын 15, 1954 | established_event2 = [[Нидерландын хаант улс]]аас [[Суринамын тусгаар тогтнол|тусгаар тогтнов]] | established_date2 = 11 сарын 25, 1975 | area_km2 = 163,821 | area_rank = 90 <!-- Area rank should match [[List of countries and dependencies by area]]--> | area_sq_mi = 63,251 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | percent_water = 1.1 | population_estimate = 632,638<ref>{{Cite CIA World Factbook|country=Suriname|access-date=24 September 2022}}</ref> | population_estimate_year = 2022 | population_estimate_rank = 170 | population_density_km2 = 3.9 | population_density_sq_mi = 10.0 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | population_density_rank = 231 | GDP_PPP = $10.707&nbsp;тэрбум<ref name=imf2>{{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/October/weo-report?c=366,&s=NGDP_RPCH,NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2020&ey=2027&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1|title=Suriname|access-date=30 October 2022|date=10 October 2022 |publisher=International Monetary Fund }}</ref> | GDP_PPP_year = 2022 | GDP_PPP_rank = | GDP_PPP_per_capita = $17,350<ref name=imf2/> | GDP_PPP_per_capita_rank = | GDP_nominal = $3.011&nbsp;тэрбум<ref name=imf2/> | GDP_nominal_year = 2022 | GDP_nominal_per_capita = $4,880<ref name=imf2/> | Gini = <!-- number only --> | Gini_year = | Gini_change = <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref name=gini-index>{{cite web|title=GINI index|url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=SR|publisher=[[World Bank]]|access-date=5 December 2017|archive-date=5 Арван хоёрдугаар сар 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171205203230/https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=SR|url-status=dead}}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.730 <!-- number only --> | HDI_year = 2021<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase <!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=September 8, 2022|access-date=September 8, 2022}}</ref> | HDI_rank = 99 | currency = [[Суринам доллар]] | currency_code = SRD | time_zone = SRT | utc_offset = -3 | utc_offset_DST = | time_zone_DST = | date_format = {{nowrap|өө-сс-жжжж}} | drives_on = зүүн | calling_code = [[+597]] | cctld = [[.sr]] | languages2_type = Бусад хэл | languages2 = {{collapsible list | titlestyle = background:transparent;text-align:left;font-weight:normal; | title = 13 хэл |{{hlist | [[Карибын Хиндүстан хэл|Хиндүстан хэл]] | [[Ндюка хэл]] | [[Сарамаккан хэл]] | [[Сарамаккан хэл#Матавай хэл|Матавай хэл]] | [[Алуку хэл]] | [[Парамаккан үндэстэн#Хэл|Парамаккан хэл]] | [[Квинти хэл]] | [[Жава хэл]] | [[Хятад хэл]] | [[Англи хэл]] | [[Франц хэл]] | [[Португал хэл]] | [[Испани хэл]]}} }} | languages_type = [[Лингва франка]] | languages = {{hlist |Нидерланд |[[Сранан Тонго хэл|Сранан Тонго]]}} }} '''Суринам'''<ref>[[ISO 3166]]</ref> ({{lang-nl|Suriname}}; [[Сарнами хэл]]: शर्नम् ''Сарнам'', [[Сранан Тонго хэл]]: ''Сранангрон''), албан ёсоор '''Бүгд Найрамдах Суринам Улс''' (нидер. ''Republiek Suriname'', сранан-тонго ''Ripoliku Sranan'') , нь [[Өмнөд Америк]]ийн зүүн хойд хэсэгт орших улс бөгөөд албан ёсны хэл нь -нидердланд хэл. Нийслэл нь Парамарибо хот. Зүүн талаараа [[Францын Гвиана]], баруун талаараа [[Гайана]], өмнө талаараа [[Бразил]]тай хиллэх бөгөөд хойд талд нь [[Атлантын далай]] хүрээлдэг. Францын Гвиана болон Гайанатай хиллэдэг өмнөд үзүүрийн хэсгүүд болох [[Марони гол]], [[Корантин гол]]уудын дагуух усан хил нь дээрх хоёр оронтой тус тус маргаантай бөгөөд 2007 оны 9 сарын 20-нд НҮБ-ын Далайн хуулийн конвенцийн дагуу Гвианатай хиллэх усан хилийн зарим хэсгийг шийдвэрлэж чадсан байна. Суринам бол хүний ​​хөгжлийн дундаж түвшинтэй хөгжиж буй орон; түүний эдийн засаг нь боксит, алт, газрын тос, хөдөө аж ахуйн бүтээгдэхүүн зэрэг байгалийн арвин нөөцөөс ихээхэн хамааралтай. Суринам нь Карибын тэнгисийн нийгэмлэг (CARICOM), НҮБ, Исламын хамтын ажиллагааны байгууллагын гишүүн юм. 163,000 гаруй хавтгай дөрвөлжин километр нутагтай тус улс нь Өмнөд Америкийн хамгийн жижигхэн тусгаар тогтносон улс юм. Дэлхийн бөмбөрцгийн баруун хагас дахь [[Нидерланд хэл|нидерланд хэлээр ярьдаг]] цорын ганц бүс нутаг ([[Нидерланд|Нидерландын Вант Улсын]] эзэмшлийн нутгуудыг эс тооцвол) бөгөөд албан ёсны хэл нь голланд хэл болох, [[Европ]]ын гадна орших цорын ганц улс билээ. Урт удаан хугацаанд үргэлжилсэн [[колоничлол]], [[шилжин суурьшил]], [[боолчлол]] нь Суринамыг дэлхийн хамгийн олон соёлын нийлмэл нутаг болгосон юм. Хүн амын ихэнх нь далайн эргийн дагуух хойд бүс нутгуудад амьдардаг. 2022 оны байдлаар 632,638 мянган орчим хүн амтай байв. == Түүх == [[Файл:Presidentieel Paleis.jpg|thumb|290x290px|Ерөнхийлөгчийн ордон]] 16-р зуунаас эхлэн франц, испани, англи аялагчид Суринамд иржээ. Зуун жилийн дараа Голланд, Английн оршин суугчид үржил шимтэй Гвиана тал дахь олон голын дагуу тариалангийн колони байгуулсан байна. Гвиана дахь хамгийн эртний баримтжуулсан колони бол Суринам голын дагуух Маршаллын Крик хэмээх Английн суурин байв. Үүний дараа 1650-1667 он хүртэл үргэлжилсэн Суринам хэмээх өөр нэг богино настай англи колони бий болжээ. Энэ газар нутгийг хянахын төлөө Голланд, Англичуудын хооронд маргаан үүссэн. 1667 онд Англи-Голландын хоёрдугаар дайны дараа Бредагийн гэрээ байгуулах хэлэлцээрийн үеэр Голландчууд Англичуудаас олж авсан Суринамын шинэ тариалангийн колонийг хэвээр үлдээхээр шийджээ. Хариуд нь англичууд Атлантын далайн дундах эрэгт орших Хойд Америк дахь Шинэ Нидерландын хуучин колонийн гол хот болох Шинэ Амстердамыг авч үлджээ. Британичууд түүнийг дараа нь Английн хаан II Жеймс болох Йоркийн гүнгийн нэрээр [[Нью-Йорк хот|Нью-Йорк]] гэж нэрлэсэн түүхтэй. Түүнээс хойш 1799-1802, 1804-1816 оныг эс тооцвол Суринам гурван зууны турш Нидерландын эрхшээлд байсан юм. 19-р зууны төгсгөл, 20-р зууны эхэн үед 60 мянга гаруй индианчууд, индонезчууд, түүнчлэн Хятадууд Суринам руу цагаачилжээ. Цагаачид ирснээр Суринамын эдийн засгийн бүтэц эрс өөрчлөгдсөн - тариалангийн эдийн засгийг жижиг тариачны эдийн засаг болсон. 1920-иод онд Суринамд аж үйлдвэр хөгжиж эхэлсэн бөгөөд үүний үндэс нь боксит, алт олборлох уурхай, түүнчлэн янз бүрийн төрлийн хөдөө аж ахуйн бүтээгдэхүүн боловсруулах үйлдвэрүүд байв. 1922 оноос хойш тус улс албан ёсоор колони гэж нэрлэгдэхээ больж, Нидерландын Вант улсын хавсаргасан нутаг дэвсгэр болжээ. 1954 онд тусгаар тогтнолоо авч (зөвхөн батлан ​​хамгаалах, гадаад харилцаа Нидерландын харьяанд үлдсэн), 1975 оны 11-р сарын 25-нд тусгаар тогтносон Суринам улс болсон түүхтэй. == Хэл == Суринам нь орон нутгийн 14 орчим хэлтэй боловч Нидерланд хэл нь цорын ганц албан ёсны хэл бөгөөд боловсрол, засгийн газар, бизнес, хэвлэл мэдээллийн салбарт хэрэглэгддэг хэл юм. Хүн амын 60 гаруй хувь нь нидерланд хэлээр ярьдаг бөгөөд 20-30 хувь нь хоёр дахь хэлээр ярьдаг. 2004 онд Суринам "Нидердланд хэлний холбоо"-ны гишүүн болсон. Суринам бол дэлхийн нидерланд буюу голланд хэлээр ярьдаг тусгаар тогтносон гурван улсын нэг юм (бусад нь Нидерланд, Бельги). Энэ нь хүн амын дийлэнх нь голланд хэлээр ярьдаг Америк тивийн цорын ганц газар юм (Голландын Карибын тэнгисийн нутаг дэвсгэрүүд бүгд бусад олонхи хэлтэй байдаг). Эцэст нь, Суринам, англи хэлээр ярьдаг Гайана бол Өмнөд Америкийн цорын ганц улс бөгөөд Англи хэлээр ярьдаг Британид хамааралтай [[Фолклендын арлууд|Фолклендын арлуудын]] нутаг дэвсгэрт роман хэл давамгайлдаггүй. [[Сранан Тонго хэл|Сранан Тонго]] нь орон нутгийн англи хэл дээр суурилсан креол хэл нь Суринамчуудын өдөр тутмын амьдрал, ажил хэрэгч хэлээр хамгийн өргөн хэрэглэгддэг хэл юм. Голланд хэлтэй хамт энэ нь Суринамчуудын хоёр үндсэн хэлний нэг гэж тооцогддог. Аль аль нь угсаатны бүлгүүдэд голчлон ярьдаг бусад хэлээр дамждаг. Сранан Тонго хэлийг ихэвчлэн албан ёсны байдлаас хамааран Голланд хэлтэй сольж хэрэглэдэг; Голланд хэлийг нэр хүндтэй аялгуу, Сранан Тонго хэл нь нийтлэг хэл гэж үздэг байна. Сарнами Хиндустани нь Бхожпури болон Авади хэлийг нэгтгэсэн хэл нь гурав дахь хамгийн их хэрэглэгддэг хэл юм. Энэ хэлээр үндсэндээ хуучин Британийн Энэтхэгээс ирсэн Энэтхэгийн гэрээт ажилчдын үр удам ярьдаг хэл юм. == Эшлэл == {{Reflist}} {{Хөтлөгч мөр Америкийн Улсуудын Байгууллага}} {{Хөтлөгч мөр Өмнөд Америкийн улсууд}} {{Хөтлөгч мөр Өмнөд Америкийн Үндэстнүүдийн Холбоо}} [[Ангилал:Суринам| ]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] [[Ангилал:Өмнөд Америкийн орон]] 0soa5ctkj9s0hxzl21yozg256xqfnj4 0 28125 852497 852056 2026-04-06T20:24:50Z Egzs 88168 852497 wikitext text/x-wiki {{Multiple image |total_width=300 |image1=Yagaan noyon.jpg |perrow=2 |image2=Yumjaagiin-tsedenbal.jpg |image3=Luvsannamsrain Oyun-Erdene, Prime Minister of Mongolia at The Pentagon, USA on August 3, 2023 (cropped).jpg |image4=Nyam-Osoryn Uchral in October 2025.png |caption1=Монгол Улсын анхны ерөнхий сайд [[Төгс-Очирын Намнансүрэн]] |caption2=Монголын түүхэн дэх хамгийн удаан хугацаанд ерөнхий сайдаар ажилласан [[Юмжаагийн Цэдэнбал]] |caption3=Орчин үеийн Монголын хамгийн удаан хугацаанд ерөнхий сайдаар ажилласан [[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]] |caption4=Одоогийн Монгол Улсын Ерөнхий сайд [[Ням-Осорын Учрал]] }} {{Монгол улсын улс төр}} '''[[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд]]''' нь [[Монгол|Монгол улсын]] засгийн газрын тэргүүн юм.<ref>[https://legalinfo.mn/mn/detail/367 Монгол Улсын Үндсэн Хууль]</ref> Тус албан тушаалыг [[Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал|1911 оны Монголын хувьсгалын]] үеэр [[Чин улс]]аас тусгаар тогтнолоо зарласны дараахан буюу 1912 онд байгуулагдсан.{{efn|[[Ар Монгол]] нь 1946 оны 1 сарын 5 хүртэл (1945 оны 10 сарын 20-нд болсон [[1945 оны Монголын тусгаар тогтнолын бүх нийтийн санал асуулга|бүх нийтийн санал асуулгын]] дараа) БНХУ ''де-факто'' тусгаар тогтнолыг нь албан ёсоор хүлээн зөвшөөрөх хүртэл ''де-юре'' [[Бүгд Найрамдах Хятад Улс (1912–1949)|Бүгд Найрамдах Хятад Улс]]ын бүрэлдэхүүнд байсан.}} 1924-1992 онд [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]]ын үед засгийн газрын тэргүүний албан ёсны нэршил нь '''Ардын Комиссаруудын Зөвлөлийн дарга''', '''Сайд нарын Зөвлөлийн дарга''', эцэст нь '''Ерөнхий Сайд''' зэрэг хэд хэдэн өөрчлөлтөд орсон. ==Монгол Улсын Ерөнхий сайд нар== === [[Богд хааны Засгийн газар|Халхын хүрээний газрын бүгд хэргийг түр ерөнхийлөн захиран шийтгэх газар]] (1911) === {| class="wikitable" style="text-align:center" ! rowspan=2 colspan=2| {{abbr|Ду.|Дугаар}} ! rowspan=2| Хөрөг зураг ! rowspan=2| Нэр<br>{{small|(Төрсөн–Нас барсан)}} ! colspan=3| Бүрэн эрхийн хугацаа ! rowspan=2| Нам ! rowspan="2" |[[Жавзандамба хутагт|Шашны тэргүүн]]<br>{{small|(Хаанчлал)}} |- ! Эхэлсэн ! Дууссан ! Хашсан хугацаа |- ! colspan="8"| Халхын Хүрээний газрын бүгд хэргийг түр ерөнхийлөн захиран шийтгэх газрын дарга ! rowspan="2 "style="font-weight:normal" |'''[[Богд хаан|VIII Жавзандамба хутагт]]'''<br>[[File:Bogd Khan.jpg|123x123px|alt=VIII Жавзандамба хутагт]]<br>{{small|(1870–1924)}} |- style="background:#E3E9B0;" | | – ! style="background:{{party color|Бие даагч}};" | | [[Файл:Gadinbalyn Tserendorj.jpg|140x140px]] | {{small|[[Чин ван]]}}<br>'''[[Гадинбалын Чагдаржав]]'''<br>{{small|(1869–1915)<br>''Үүрэг гүйцэтгэгч''}} | 1911 оны 11 сарын 28 | 1911 оны 12 сарын 29 | {{Age in years and months|1911|11|28|1911|12|29}} | [[Бие даагч|Нам бус]] |} ===[[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс]] (1911–1919, 1921–1924) and [[Ардын түр засгийн газар]] (1921)=== {| class="wikitable" style="text-align:center" ! rowspan=2 colspan=2| {{abbr|Ду.|Дугаар}} ! rowspan=2| Хөрөг зураг ! rowspan=2| Нэр<br>{{small|(Төрсөн–Нас барсан)}} ! colspan=3| Бүрэн эрхийн хугацаа ! rowspan=2| Нам ! rowspan="2" |[[Монгол хаад|Хаан]]<br>{{small|(Хаанчлал)}} |- ! Эхэлсэн ! Дууссан ! Хашсан хугацаа |- ! colspan="8"| Ерөнхий сайд ! rowspan="13 "style="font-weight:normal" | '''[[Богд хаан]]'''<br>[[File:Bogd Khan.jpg|123x123px|alt=Bogd Khan]]<br>{{small|(1911–1924)}} |- style="background:#E3E9B0;" | | – ! style="background:{{party color|Бие даагч}};" | | [[File:Tserenchimed.jpg|100px|alt=Da Lama Gombyn Tserenchimed]] | {{small|[[Да лам]]}}<br>[[Да лам Цэрэнчимэд|'''Гомбын Цэрэнчимэд''']]<br>{{small|(1872–1914)<br>''Үүрэг гүйцэтгэгч''}} | 1911 оны 12 сарын 29{{efn|Жулианы хуанлийн дагуу 1911 оны 12 сарын 16.}} | 1912 оны 7 сар | {{Age in years and months|1911|12|29|1912|7|1}} | [[Бие даагч|Нам бус]] |- | colspan="8"| Сул орон зай (1912 оны 7 сар – 1912 оны 11 сар) |- | 1 ! style="background:{{party color|Бие даагч}};" | | [[File:Yagaan noyon.jpg|100px|alt=Sain Noyon Khan Tögs-Ochiryn Namnansüren]] | {{small|[[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён хан]]}}<br>'''[[Төгс-Очирын Намнансүрэн]]'''<br>{{small|(1878–1919)}} | 1912 оны 11 сар | 1919 оны 4 сар † | {{Age in years and months|1912|11|1|1919|4|1}} | [[Бие даагч|Нам бус]] |- | 2 ! style="background:{{party color|Бие даагч}};" | | [[File:PrimeMinisterBadamdorj.jpg|123x123px|alt=Da Lama Gonchigjalzangiin Badamdorj]] | {{small|[[Да лам]]}}<br>'''[[Гончигжалцангийн Бадамдорж]]'''<br>{{small|(1850–1920)}} | 1919 оны 4 сарын 9 | 1920 оны 1 сарын 2{{Efn|[[Сю Шүжан]] Ар Монголын автономит эрхийг цуцалав}} | {{Age in years and months|1919|4|9|1920|1|2}} | [[Бие даагч|Нам бус]] |- | colspan="8"| Сул орон зай (1920 оны 1 сарын 2 – 1921 оны 2 сарын 22) |- | 3 ! style="background:{{party color|Бие даагч}};" | | [[File:JalkhanzKhutagt2.jpg|100px|alt=Jalkhanz Khutagt Sodnomyn Damdinbazar]] | [[Содномын Дамдинбазар|{{small|Жалханз хутагт}}<br>'''Содномын Дамдинбазар''']]<br>{{small|(1874–1923)}}<br>{{efn|Гамингаас чөлөөлөгдсөн Монголын анхны Ерөнхий сайд. Жалханз хутагт Дамдинбазар нь Богд хааныг хаан ширээнд нь ахин залсан өдөр албан тушаалаа авсан.}} | 1921 оны 2 сарын 22 | 1921 оны 5 сар | {{Age in years and months|1921|2|22|1921|5|1}} | [[Бие даагч|Нам бус]] |- style="background:#E3E9B0;" | | – ! style="background:{{party color|Бие даагч}};" | | [[File:Sambadondogiin Tserendorj.jpg|100px|alt=Manzushir Khutagt Sambadondogiin Tserendorj]] | [[Манзушир хутагт Цэрэндорж|{{small|Манзушир хутагт}}<br>'''Самбадондогийн Цэрэндорж''']]<br>{{small|(1872–1937)<br>''Үүрэг гүйцэтгэгч''}} | 1921 оны 5 сар | 1921 оны 7 сарын 10 | {{Age in years and months|1921|5|1|1921|7|10}} | [[Бие даагч|Нам бус]] |- style="background:#E3E9B0;" | | – ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | [[File:Acting Prime Minister Dambyn Chagdarjav.jpg|100px|alt=Dambyn Chagdarjav]] | '''[[Дамбын Чагдаржав]]'''<br>{{small|(1880–1922)<br>''Үүрэг гүйцэтгэгч''}}<br>{{efn|1921 оны 3 сарын 12-нд [[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Холбоот Орос Улс|Зөвлөлт Оросын]] [[Хиагт]] хотод байгуулагдсан МАН-ын [[Ардын түр засгийн газар|Ардын түр засгийн газрын]] Ерөнхий сайд}} | 1921 оны 3 сарын 13 | 1921 оны 4 сарын 16 | {{Age in years and days|1921|3|12|1921|4|16}} | [[Монгол Ардын Нам]] |- | 4 ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | [[File:Dogsomyn Bodoo.jpg|100px|alt=Dogsomyn Bodoo]] | '''[[Догсомын Бодоо]]'''<br>{{small|(1885–1922)}}<br>{{efn|1921 оны 7 сарын 11-н хүртэл АТЗГ-ын Ерөнхий сайд байсан. Ардын эрхт хэмжээт цаазат Монгол улс ба Ардын хувьсгалын ялалтыг уг өдөр МАН зарлан тунхагласан.}} | 1921 оны 4 сарын 16 | 1922 оны 1 сарын 7 | {{Age in years and days|1921|4|16|1922|1|7}} | [[Монгол Ардын Нам]] |- | colspan="8"| Сул орон зай (1922 оны 1 сарын 7 – 3 сарын 3) |- | 5 ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | [[File:JalkhanzKhutagt2.jpg|100px|alt=Jalkhanz Khutagt Sodnomyn Damdinbazar]] | [[Содномын Дамдинбазар|{{small|Жалханз хутагт}}<br>'''Содномын Дамдинбазар''']]<br><small>(1874–1923)</small> | 1922 оны 3 сарын 3 | 1923 оны 3 сарын 23 † | {{Age in years and days|1922|3|3|1923|6|23}} | [[Монгол Ардын Нам]] |- | 6 ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | [[File:Balingiin Tserendorj.jpg|100px|alt=Balingiin Tserendorj]] | '''[[Балингийн Цэрэндорж]]'''<br>{{small|(1868–1928)}} | 1923 оны 6 сарын 23 | ''1924 оны 11 сарын 28'' | {{Age in years and days|1923|6|23|1924|11|26}} | [[Монгол Ардын Нам|МАН]]→[[Монгол Ардын Нам|МАХН]] |}{{#tag:timeline| ImageSize = width:1100 height:auto barincrement:16 PlotArea = top:10 bottom:80 right:170 left:20 AlignBars = late Define $today = {{#time:d/m/Y}} Colors = id:independent value:gray(0.8) legend:Нам_бус id:mprp value:rgb(0.84,0.08,0.22) legend: Монгол_Ардын_Нам id:gray1 value:gray(0.85) id:gray2 value:gray(0.95) DateFormat = dd/mm/yyyy Period = from:28/11/1911 till:01/01/1925 TimeAxis = orientation:horizontal ScaleMajor = gridcolor:gray1 unit:year increment:5 start:1915 ScaleMinor = gridcolor:gray2 unit:year increment:1 start:1912 Legend = columns:1 left:150 top:35 columnwidth:170 TextData = pos:(20,38) textcolor:black fontsize:M text:"Улс төрийн нам:" BarData = bar:GChagdarjav bar:Tserenchimed bar:Namnansüren bar:Badamdorj bar:Damdinbazar bar:SambadondogiinTserendorj bar:Chagdarjav bar:Bodoo bar:BalingiinTserendorj PlotData = width:5 align:left fontsize:9 shift:(5,-4) anchor:till bar:GChagdarjav from: 28/11/1911 till: 29/12/1911 color:independent text:"[[Гадинбалын Чагдаржав|Чин ван Чагдаржав]]" bar:Tserenchimed from: 29/12/1911 till: 01/07/1912 color:independent text:"[[Да лам Цэрэнчимэд]]" bar:Namnansüren from: 01/11/1912 till: 09/04/1919 color:independent text:"[[Төгс-Очирын Намнансүрэн|Сайн ноён хан Намнансүрэн]]" bar:Badamdorj from: 09/04/1919 till: 02/01/1920 color:independent text:"[[Гончигжалцангийн Бадамдорж|Да Лам Бадамдорж]]" bar:Damdinbazar from: 22/02/1921 till: 01/05/1921 color:independent from: 03/03/1922 till: 23/06/1923 color:mprp text:"[[Содномын Дамдинбазар|Жалханз хутагт Дамдинбазар]]" bar:SambadondogiinTserendorj from: 01/05/1921 till: 10/07/1921 color:independent text:"[[Манзушир хутагт Цэрэндорж]] (үүрэг гүйцэтгэгч)" bar:Chagdarjav from: 13/03/1921 till: 16/04/1921 color:mprp text:"[[Дамбын Чагдаржав|Д.Чагдаржав]](үүрэг гүйцэтгэгч)" bar:Bodoo from: 16/04/1921 till: 07/01/1922 color:mprp text:"[[Догсомын Бодоо|Д.Бодоо]]" bar:BalingiinTserendorj from: 23/06/1923 till: 26/11/1924 color:mprp text:"[[Балингийн Цэрэндорж|Б.Цэрэндорж]]" |}} ===[[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]] (1924–1992)=== '''Түлхүүр''':<br>{{legend2|{{party color|Монгол Ардын Нам}}|[[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] (МАХН) (11)|border=1px solid #AAAAAA}} {| class="wikitable" style="text-align:center" ! colspan="2" rowspan="2" | {{abbr|Ду.|Дугаар}} ! rowspan="2" | Хөрөг зураг ! rowspan="2" | Нэр<br>{{small|(Төрсөн–Нас барсан)}} ! colspan="3" | Бүрэн эрхийн хугацаа ! rowspan="2" | Нам |- ! Эхэлсэн ! Дууссан ! Хашсан хугацаа |- ! colspan="8" | '''Ардын Комиссаруудын Зөвлөлийн дарга''' |- | (6) ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | [[File:Balingiin Tserendorj.jpg|100px|alt=Balingiin Tserendorj]] | '''[[Балингийн Цэрэндорж]]'''<br>{{small|(1868–1928)}} | ''1924 оны 11 сарын 28'' | 1928 оны 2 сарын 13 † | {{Age in years and days|1924|11|26|1928|2|13}} | [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] |- | colspan="8" | Сул орон зай (1928 оны 2 сарын 13 – 21) |- | 7 ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | [[File:Anandyn Amar.png|100px|alt=Anandyn Amar]] | '''[[Анандын Амар]]'''<br>{{small|(1886–1941)}} | 1928 оны 2 сарын 21 | 1930 оны 4 сарын 27 | {{Age in years and days|1928|2|21|1930|4|27}} | [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] |- | 8 ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | [[File:Tsengeltiin Jigjidjav.png|100px|alt=Tsengeltiin Jigjidjav]] | '''[[Цэнгэлтийн Жигжиджав]]'''<br>{{small|(1894–1933)}} | 1930 оны 4 сарын 27 | 1932 оны 7 сарын 2 | {{Age in years and days|1930|4|27|1932|7|2}} | [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] |- | 9 ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | [[File:Genden.jpg|100px|alt=Peljidiin Genden]] | '''[[Пэлжидийн Гэндэн]]'''<br>{{small|(1892–1937)}} | 1932 оны 7 сарын 2 | 1936 оны 3 сарын 2 | {{Age in years and days|1932|7|2|1936|3|2}} | [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] |- | colspan="8" | Сул орон зай (1936 оны 3 сарын 2 – 22) |- | 10 ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | [[File:Anandyn Amar.png|100px|alt=Anandyn Amar]] | '''[[Анандын Амар]]'''<br>{{small|(1886–1941)}} | 1936 оны 3 сарын 22 | 1939 оны 3 сарын 7 | {{Age in years and days|1936|3|22|1939|3|7}} | [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] |- | colspan="8" | Сул орон зай (1939 оны 3 сарын 7 – 24) |- ! colspan="8" | '''Сайд нарын Зөвлөлийн дарга''' |- | 11 ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | [[File:Horloogiyn Choybalsan.jpg|100px|alt=Khorloogiin Choibalsan]] | {{small|[[БНМАУ-ын маршал|Маршал]]}}<br>'''[[Хорлоогийн Чойбалсан]]'''<br>{{small|(1895–1952)}} | 1939 оны 3 сарын 24 | 1952 оны 1 сарын 26 † | {{Age in years and days|1939|3|24|1952|1|26}} | [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] |- | 12 ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | [[File:Yumjaagiin-tsedenbal.jpg|100px|alt=Yumjaagiin Tsedenbal]] | {{small|[[БНМАУ-ын маршал|Маршал]]}}<br>'''[[Юмжаагийн Цэдэнбал]]'''<br>{{small|(1916–1991)}} | 1952 оны 1 сарын 26 | 1974 оны 6 сарын 11 | {{Age in years and days|1952|1|26|1974|6|11}} | [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] |- | 13 ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | [[File:J Batmonkh.jpg|100px|alt=Jambyn Batmönkh]] | '''[[Жамбын Батмөнх]]'''<br>{{small|(1926–1997)}} | 1974 оны 6 сарын 11 | 1984 оны 12 сарын 12 | {{Age in years and days|1974|6|11|1984|12|12}} | [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] |- | 14 ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | [[File:Sodnom.jpg|100px|alt=Dumaagiin Sodnom]] | '''[[Думаагийн Содном]]'''<br>{{small|(1933 онд төрсөн)}} | 1984 оны 12 сарын 12 | 1990 оны 3 сарын 21 | {{Age in years and days|1984|12|12|1990|3|21}} | [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] |- | 15 ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | [[File:Gungadorj.jpg|100px|alt=Sharavyn Gungaadorj]] | '''[[Шаравын Гунгаадорж]]'''<br>{{small|(1935 онд төрсөн)}} | 1990 оны 3 сарын 21 | 1990 оны 9 сарын 11 | {{Age in years and days|1990|3|21|1990|9|11}} | [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] |- ! colspan="8" | '''Ерөнхий''' '''сайд''' |- | 16 ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | [[File:Dashiin Byambasüren.png|100px|alt=Dashiin Byambasüren]] | '''[[Дашийн Бямбасүрэн]]'''<br>{{small|(1942 онд төрсөн)}} | 1990 оны 9 сарын 11 | ''1992 оны 2 сарын 12'' | {{Age in years and days|1990|9|11|1992|2|12}} | [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] |}{{#tag:timeline| ImageSize = width:1100 height:auto barincrement:16 PlotArea = top:10 bottom:80 right:170 left:20 AlignBars = late Define $today = {{#time:d/m/Y}} Colors = id:mprp value:rgb(0.84,0.08,0.22) legend: Монгол_Ардын_Хувьсгалт_Нам id:gray1 value:gray(0.85) id:gray2 value:gray(0.95) DateFormat = dd/mm/yyyy Period = from:26/11/1924 till:12/02/1992 TimeAxis = orientation:horizontal ScaleMajor = gridcolor:gray1 unit:year increment:5 start:1925 ScaleMinor = gridcolor:gray2 unit:year increment:1 start:1926 Legend = columns:1 left:150 top:35 columnwidth:170 TextData = pos:(20,38) textcolor:black fontsize:M text:"Улс төрийн нам:" BarData = bar:BalingiinTserendorj bar:Amar bar:Jigjidjav bar:Genden bar:Choibalsan bar:Tsedenbal bar:Batmönkh bar:Sodnom bar:Gungaadorj bar:Byambasüren PlotData = width:5 align:left fontsize:9 shift:(5,-4) anchor:till bar:BalingiinTserendorj from: 26/11/1924 till: 13/02/1928 color:mprp text:"[[Балингийн Цэрэндорж|Б.Цэрэндорж]]" bar:Amar from: 21/02/1928 till: 27/04/1930 color:mprp from: 22/03/1936 till: 07/03/1939 color:mprp text:"[[Анандын Амар|А.Амар]]" bar:Jigjidjav from: 27/04/1930 till: 02/07/1932 color:mprp text:"[[Цэнгэлтийн Жигжиджав|Ц.Жигжиджав]]" bar:Genden from: 02/07/1932 till: 02/03/1936 color:mprp text:"[[Пэлжидийн Гэндэн|П.Гэндэн]]" bar:Choibalsan from: 24/03/1939 till: 26/01/1952 color:mprp text:"[[Хорлоогийн Чойбалсан|Х.Чойбалсан]]" bar:Tsedenbal from: 26/01/1952 till: 11/06/1974 color:mprp text:"[[Юмжаагийн Цэдэнбал|Ю.Цэдэнбал]]" bar:Batmönkh from: 11/06/1974 till: 12/12/1984 color:mprp text:"[[Жамбын Батмөнх|Ж.Батмөнх]]" bar:Sodnom from: 12/12/1984 till: 21/03/1990 color:mprp text:"[[Думаагийн Содном|Д.Содном]]" bar:Gungaadorj from: 21/03/1990 till: 11/09/1990 color:mprp text:"[[Шаравын Гунгаадорж|Ш.Гунгаадорж]]" bar:Byambasüren from: 11/09/1990 till: 12/02/1992 color:mprp text:"[[Дашийн Бямбасүрэн|Д.Бямбасүрэн]]" |}} ===[[Монгол|Монгол Улс]] (1992–одоо үе)=== '''Түлхүүр''':<br>{{legend2|{{party color|Монгол Ардын Нам}}|[[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] (МАХН) / [[Монгол Ардын Нам]] (МАН) (10)|border=1px solid #AAAAAA}}<br>{{legend2|{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}|"Ардчилсан Холбоо" Эвсэл / [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан Нам]] (АН) (7)|border=1px solid #AAAAAA}} {| class="wikitable" style="text-align:center" ! colspan="2" rowspan="2" | {{abbr|Ду.|Дугаар}} ! rowspan="2" | Хөрөг зураг ! rowspan="2" | Нэр<br>{{small|(Төрсөн–Нас барсан)}} ! colspan="3" | Бүрэн эрхийн хугацаа ! rowspan="2" | Нам ! rowspan="2" | Засгийн газар ! rowspan="2" | Сонгууль ! colspan="2" rowspan="2" | [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]]<br />{{small|(Бүрэн эрх)}} |- ! Эхэлсэн ! Дууссан ! Хашсан хугацаа |- | (16) ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | [[File:Dashiin Byambasüren.png|100px|alt=Dashiin Byambasüren]] | '''[[Дашийн Бямбасүрэн]]'''<br>{{small|(1942 онд төрсөн)}} | ''1992 оны 2 сарын 12'' | 1992 оны 7 сарын 21 | {{Age in years and days|1992|2|12|1992|7|21}} | style="background:#F4C6C9;" | [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] | style="background:#DDDDDD;" | [[Дашийн Бямбасүрэнгийн Засгийн газар|Бямбасүрэн]]<br>{{small|([[Монгол Ардын Нам|МАХН]]–МоАН–МҮДН)}} | {{small|(1990)}} ! rowspan="3" style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | ! rowspan="3" style="font-weight:normal" | [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]]<br>'''[[Пунсалмаагийн Очирбат]]'''<br>[[File:Punsalmaagiin Ochirbat 1990.png|90px|alt=1st President Punsalmaagiin Ochirbat]]<br>{{small|(1990–1997)}} |- | 17 ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | [[File:Пунцагийн Жасрай.jpg|100px|alt=Puntsagiin Jasrai]] | '''[[Пунцагийн Жасрай]]'''<br>{{small|(1933–2007)}} | 1992 оны 7 сарын 21 | 1996 оны 7 сарын 19 | {{Age in years and days|1992|7|21|1996|7|19}} | style="background:#F4C6C9;" | [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] | style="background:#F4C6C9;" | [[Пунцагийн Жасрайн Засгийн газар|Жасрай]] | I<br>{{small|(1992)}} |- | rowspan="2" | 18 ! rowspan="2" style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | | rowspan="2" | [[File:Mendsaikhany Enkhsaikhan-1.jpg|100px|alt=Mendsaikhany Enkhsaikhan]] | rowspan="2" | '''[[Мэндсайханы Энхсайхан]]'''<br>{{small|(1955 онд төрсөн)}} | rowspan="2" | 1996 оны 7 сарын 19 | rowspan="2" | 1998 оны 4 сарын 23 | rowspan="2" | {{Age in years and days|1996|7|19|1998|4|23}} | rowspan="2" style="background:#bbcafa;" | "Ардчилсан Холбоо" Эвсэл | rowspan="2" style="background:#bbcafa;" | [[Мэндсайханы Энхсайханы Засгийн газар|Энхсайхан]]<br>{{small|([[Монголын Ардчилсан Нам|МҮАН]]–[[Монголын Социал-Демократ Нам|МСДН]])}} | rowspan="6" | II<br>{{small|(1996)}} |- ! rowspan="7" style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | ! rowspan="7" style="font-weight:normal" | [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]]<br>'''[[Нацагийн Багабанди]]'''<br>[[File:President Natsagiin Bagabandi.jpg|90px|alt=2nd President Natsagiin Bagabandi]]<br>{{small|(1997–2005)}} |- | 19 ! style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | | [[File:Prime Minister of Mongolia Tsakhiagiin Elbegdorj 1998 (cropped).png|100px|alt=Tsakhiagiin Elbegdorj]] | '''[[Цахиагийн Элбэгдорж]]'''<br>{{small|(1963 онд төрсөн)}} | 1998 оны 4 сарын 23 | 1998 оны 12 сарын 9 | {{Age in years and days|1998|4|23|1998|12|9}} | style="background:#bbcafa;" | "Ардчилсан Холбоо" Эвсэл | style="background:#bbcafa;" | [[Цахиагийн Элбэгдоржийн Засгийн газар#1998 оны Засгийн газар|Элбэгдорж I]]<br>{{small|([[Монголын Ардчилсан Нам|МҮАН]]–[[Монголын Социал-Демократ Нам|МСДН]])}} |- | 20 ! style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | | [[File:Janlavyn Narantsatsralt.jpg|100px|alt=Janlavyn Narantsatsralt]] | '''[[Жанлавын Наранцацралт]]'''<br>{{small|(1957–2007)}} | 1998 оны 12 сарын 9 | 1999 оны 7 сарын 22 | {{Age in years and days|1998|12|9|1999|7|22}} | style="background:#bbcafa;" | "Ардчилсан Холбоо" Эвсэл | style="background:#bbcafa;" | [[Жанлавын Наранцацралтын Засгийн газар|Наранцацралт]]<br>{{small|([[Монголын Ардчилсан Нам|МҮАН]]–[[Монголын Социал-Демократ Нам|МСДН]])}} |- style="background:#E3E9B0;" | | – ! style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | | [[File:Nyam-Osoryn Tuyaa.png|100px|alt=Nyam-Osoryn Tuyaa]] | '''[[Ням-Осорын Туяа]]'''<br>{{small|(1958 онд төрсөн)<br>''Үүрэг гүйцэтгэгч''}} | 1999 оны 7 сарын 22 | 1999 оны 7 сарын 30 | {{Age in years and days|1999|7|22|1999|7|30}} | "Ардчилсан Холбоо" Эвсэл | ''Түр Засгийн газар'' |- | 21 ! style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | | [[File:Монгол улсын 21 дэх ерөнхий сайд, Бэлтгэл ахмад Р.Амаржаргал.jpg|100px|alt=Rinchinnyamyn Amarjargal]] | '''[[Ринчиннямын Амаржаргал]]'''<br>{{small|(1961 онд төрсөн)}} | 1999 оны 7 сарын 30 | 2000 оны 7 сарын 26 | {{Age in years and days|1999|7|30|2000|7|26}} | style="background:#bbcafa;" | "Ардчилсан Холбоо" Эвсэл | style="background:#bbcafa;" | [[Ринчиннямын Амаржаргалын Засгийн газар|Амаржаргал]]<br>{{small|([[Монголын Ардчилсан Нам|МҮАН]]–[[Монголын Социал-Демократ Нам|МСДН]])}} |- | 22 ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | [[File:Nambar Enkhbayar 2001.png|100px|alt=Nambaryn Enkhbayar]] | '''[[Намбарын Энхбаяр]]'''<br>{{small|(1958 онд төрсөн)}} | 2000 оны 7 сарын 26 | 2004 оны 8 сарын 20 | {{Age in years and days|2000|7|26|2004|8|20}} | style="background:#F4C6C9;" | [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] | style="background:#F4C6C9;" | [[Намбарын Энхбаярын Засгийн газар|Энхбаяр]] | [[2000 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|III<br>{{small|(2000)}}]] |- | rowspan="2" | 23 ! rowspan="2" style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | | rowspan="2" | [[File:Prime Minister of Mongolia Tsakhiagiin Elbegdorj 2004 (cropped).png|100px|alt=Tsakhiagiin Elbegdorj]] | rowspan="2" | '''[[Цахиагийн Элбэгдорж]]'''<br>{{small|(1963 онд төрсөн)}} | rowspan="2" | 2004 оны 8 сарын 20 | rowspan="2" | 2006 оны 1 сарын 13 | rowspan="2" | {{Age in years and days|2004|8|20|2006|1|13}} | rowspan="2" style="background:#bbcafa;" | [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан Нам]] | rowspan="2" style="background:#DDDDDD;" | [[Цахиагийн Элбэгдоржийн Засгийн газар#2004-2006 оны Засгийн газар|Элбэгдорж II]]<br>{{small|([[Монголын Ардчилсан Нам|АН]]–[[Монгол Ардын Нам|МАХН]])}} | rowspan="5" | [[2004 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|IV<br>{{small|(2004)}}]] |- ! rowspan="5" style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | ! rowspan="5" style="font-weight:normal" | [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]]<br>'''[[Намбарын Энхбаяр]]'''<br>[[File:Nambaryn Enkhbayar-1.jpg|90px|alt=3rd President Nambaryn Enkhbayar]]<br>{{small|(2005–2009)}} |- | colspan="9" | Сул орон зай (2006 оны 1 сарын 13 – 25) |- | 24 ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | [[File:Miyeegombyn Enkhbold.jpg|100px|alt=Miyeegombyn Enkhbold]] | '''[[Миеэгомбын Энхболд]]'''<br>{{small|(1964 онд төрсөн)}} | 2006 оны 1 сарын 25 | 2007 оны 11 сарын 22 | {{Age in years and days|2006|1|25|2007|11|22}} | style="background:#F4C6C9;" | [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] | style="background:#DDDDDD;" | [[Миеэгомбын Энхболдын Засгийн газар|Энхболд]]<br>{{small|([[Монгол Ардын Нам|МАХН]]–[[Монгол Үндэсний Ардчилсан Нам|ҮШН]]–Эх орон-МАШСН–БНН)}} |- | rowspan="3" | 25 ! rowspan="3" style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | rowspan="3" | [[File:Sangiyin Bayar.jpg|100px|alt=Sanjiin Bayar]] | rowspan="3" | '''[[Санжаагийн Баяр|Санжийн Баяр]]'''<br>{{small|(1956 онд төрсөн)}} | rowspan="3" | 2007 оны 11 сарын 22 | rowspan="3" | 2009 оны 10 сарын 29 | rowspan="3" | {{Age in years and days|2007|11|22|2009|10|29}} | rowspan="3" style="background:#F4C6C9;" | [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] | style="background:#DDDDDD;" | [[Санжаагийн Баярын Засгийн газар#Эхний засгийн газрын бүтэц (2007 оны 11 сар - 2008 оны 8 сар)|Баяр I]]<br>{{small|([[Монгол Ардын Нам|МАХН]]–[[Иргэний Зориг Ногоон Нам|ИЗН]])}} |- | rowspan="2" style="background:#DDDDDD;" | [[Санжаагийн Баярын Засгийн газар#Хоёр дахь засгийн газрын бүтэц (2008 оны 9 сар - 2009 оны 10 сарын 28)|Баяр II]]<br>{{small|([[Монгол Ардын Нам|МАХН]]–[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]])}} | rowspan="3" | [[2008 оны Улсын Их Хурлын сонгуулиар сонгогдсон гишүүдийн жагсаалт|V]]<br>{{small|([[2008 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2008]])}} |- ! rowspan="7" style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | ! rowspan="7" style="font-weight:normal" | [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]]<br>'''[[Цахиагийн Элбэгдорж]]'''<br>[[File:Tsakhiagiin Elbegdorj (3x4 cropped).jpg|90px|alt=4th President Tsakhiagiin Elbegdorj]]<br>{{small|(2009–2017)}} |- | 26 ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | [[File:Sükhbaataryn Batbold (cropped).jpg|100px|alt=Sükhbaataryn Batbold]] | '''[[Сүхбаатарын Батболд]]'''<br>{{small|(1963 онд төрсөн)}} | 2009 оны 10 сарын 29 | 2012 оны 8 сарын 10 | {{Age in years and days|2009|10|29|2012|8|10}} | style="background:#F4C6C9;" | [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]]→[[Монгол Ардын Нам]] | style="background:#DDDDDD;" | [[Сүхбаатарын Батболдын Засгийн газар|Батболд]]<br>{{small|([[Монгол Ардын Нам|МАН]]–[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]])}} |- | 27 ! style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | | [[File:Norovyn Altankhuyag (cropped).png|100px|alt=Norovyn Altankhuyag]] | '''[[Норовын Алтанхуяг]]'''<br>{{small|(1958 онд төрсөн)}} | 2012 оны 8 сарын 10 | 2014 оны 11 сарын 5 | {{Age in years and days|2012|8|10|2014|11|5}} | style="background:#bbcafa;" | [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан Нам]] | style="background:#DDDDDD;" | [[Норовын Алтанхуягийн Засгийн газар|Алтанхуяг]]<br>{{small|([[Монголын Ардчилсан Нам|АН]]–[[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)|МАХН]]–[[Монгол Үндэсний Ардчилсан Нам|МҮАН]]–[[Иргэний Зориг Ногоон Нам|ИЗНН]])}} | rowspan="4" | [[2012 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|VI<br>{{small|(2012)}}]] |- style="background:#E3E9B0;" | | – ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)}};" | | [[File:Dendeviin Terbishdagva (cropped).jpg|100px|alt=Dendeviin Terbishdagva]] | '''[[Дэндэвийн Тэрбишдагва]]'''<br>{{small|(1955 онд төрсөн)<br>''Үүрэг гүйцэтгэгч''}} | 2014 оны 11 сарын 5 | 2014 оны 11 сарын 21 | {{Age in years and days|2014|11|5|2014|11|21}} | [[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]]{{efn|2010 онд МАН-аас салсан [[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] (2010–2021).}} | ''Түр Засгийн газар'' |- | rowspan="2" | 28 ! rowspan="2" style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | | rowspan="2" | [[File:Chimediin Saikhanbileg 2015.jpg|100px|alt=Chimediin Saikhanbileg]] | rowspan="2" | '''[[Чимэдийн Сайханбилэг]]'''<br>{{small|(1969 онд төрсөн)}} | rowspan="2" | 2014 оны 11 сарын 21 | rowspan="2" | 2016 оны 7 сарын 7 | rowspan="2" | {{Age in years and days|2014|11|21|2016|7|7}} | rowspan="2" style="background:#bbcafa;" | [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан Нам]] | style="background:#DDDDDD;" | [[Чимэдийн Сайханбилэгийн Засгийн газар|Сайханбилэг I]]<br>{{small|([[Монголын Ардчилсан Нам|АН]]–[[Монгол Ардын Нам|МАН]]–[[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)|МАХН]]–[[Монгол Үндэсний Ардчилсан Нам|МҮАН]])}} |- | style="background:#DDDDDD;" | {{nowrap|[[Чимэдийн Сайханбилэгийн Засгийн газар|Сайханбилэг II]]}}<br>{{small|([[Монголын Ардчилсан Нам|АН]]–[[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)|МАХН]]–[[Монгол Үндэсний Ардчилсан Нам|МҮАН]])}} |- | rowspan="2" | 29 ! rowspan="2" style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | rowspan="2" | [[File:Mongolia PM Jargatulgyn Erdenebat 2017 (cropped).png|100px|alt=Jargaltulgyn Erdenebat]] | rowspan="2" | '''[[Жаргалтулгын Эрдэнэбат]]'''<br>{{small|(1973 онд төрсөн)}} | rowspan="2" | 2016 оны 7 сарын 7 | rowspan="2" | 2017 оны 10 сарын 4 | rowspan="2" | {{Age in years and days|2016|7|7|2017|10|4}} | rowspan="2" style="background:#F4C6C9;" | [[Монгол Ардын Нам]] | rowspan="2" style="background:#F4C6C9;" | [[Жаргалтулгын Эрдэнэбатын Засгийн газар|Эрдэнэбат]] | rowspan="3" | [[Улсын Их Хурлын гишүүдийн жагсаалт, 2016–2020|VII]]<br>{{small|([[2016 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2016]])}} |- ! rowspan="4" style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | ! rowspan="4" style="font-weight:normal" | [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]]<br>'''[[Халтмаагийн Баттулга]]'''<br>[[File:Khaltmaagiin Battulga - 2019 (48425595252) (cropped).jpg|90px|alt=5th President Khaltmaagiin Battulga]]<br>{{small|(2017–2021)}} |- | rowspan="2" | 30 ! rowspan="2" style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | rowspan="2" | [[File:Mongolian Prime Minister Khurelsukh Ukhnaa in 2018.jpg|100px|alt=Ukhnaagiin Khürelsükh]] | rowspan="2" | '''[[Ухнаагийн Хүрэлсүх]]'''<br>{{small|(1968 онд төрсөн)}} | rowspan="2" | 2017 оны 10 сарын 4 | rowspan="2" | 2021 оны 1 сарын 27 | rowspan="2" | {{Age in years and days|2017|10|4|2021|1|27}} | rowspan="2" style="background:#F4C6C9;" | [[Монгол Ардын Нам]] | style="background:#F4C6C9;" | [[Ухнаагийн Хүрэлсүхийн Засгийн газар#У.Хүрэлсүхийн нэг дэх Засгийн газар (2017-2020)|Хүрэлсүх I]] |- | style="background:#F4C6C9;" | [[Ухнаагийн Хүрэлсүхийн Засгийн газар#У.Хүрэлсүхийн хоёр дахь Засгийн газар|Хүрэлсүх II]] | rowspan="3" | [[Улсын Их Хурлын гишүүдийн жагсаалт, 2020–2024|VIII]]<br>{{small|([[2020 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2020]])}} |- | rowspan="3" | 31 ! rowspan="3" style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | rowspan="3" | [[File:Luvsannamsrain Oyun-Erdene, Prime Minister of Mongolia at The Pentagon, USA on August 3, 2023 (cropped).jpg|100px|alt=Luvsannamsrain Oyun-Erdene]] | rowspan="3" | '''[[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]]'''<br>{{small|(1980 онд төрсөн)}} | rowspan="3" | 2021 оны 1 сарын 27 | rowspan="3" | 2025 оны 6 сарын 3 | rowspan="3" | {{Age in years and days|2021|1|27|2025|6|13}} | rowspan="3" style="background:#F4C6C9;" | [[Монгол Ардын Нам]] | rowspan="2" style="background:#F4C6C9;" | [[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнийн Засгийн газар#2021-2024 оны Засгийн газрын сайд нар|Оюун-Эрдэнэ I]] |- ! rowspan="4" style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | ! rowspan="4" style="font-weight:normal" | [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]]<br>'''[[Ухнаагийн Хүрэлсүх]]'''<br>[[File:Ukhnaagiin Khürelsükh (2024) (cropped).jpg|90px|alt=6th President Ukhnaagiin Khürelsükh]]<br>{{small|(2021 оноос хойш)}} |- | style="background:#DDDDDD;" | {{nowrap|[[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнийн Засгийн газар#2024-2025 оны Засгийн газрын сайд нар|Оюун-Эрдэнэ II]]}}<br>{{small|([[Монгол Ардын Нам|МАН]]–[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]]–[[ХҮН нам|ХҮН]])}} | rowspan="3" | [[Улсын Их Хурлын гишүүдийн жагсаалт, 2024–2028|IX]]<br>{{small|([[2024 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2024]])}} |- | 32 ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | [[File:Gombojavyn Zandanshatar (2025) (cropped).png|100px|alt=Gombojavyn Zandanshatar]] | '''[[Гомбожавын Занданшатар]]'''<br>{{small|(1970 онд төрсөн)}} | 2025 оны 6 сарын 13 | 2026 оны 3 сарын 30 | {{Age in years and days|2025|6|13|2026|3|30}} | style="background:#F4C6C9;" | [[Монгол Ардын Нам]] | style="background:#DDDDDD;" | [[Гомбожавын Занданшатарын Засгийн газар|Занданшатар]]<br>{{small|([[Монгол Ардын Нам|МАН]]–[[ХҮН нам|ХҮН]]–[[Иргэний Зориг Ногоон Нам|ИЗНН]])}} |- |33 ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | |[[Файл:Nyam-Osoryn Uchral in October 2025.png|134x134px]] |'''[[Ням-Осорын Учрал]]'''<br>{{small|(1987 онд төрсөн)}} |2025 оны 3 сарын 30 |''Алба хашиж байгаа'' |{{Age in years and days|2026|3|30}} | style="background:#F4C6C9;" | [[Монгол Ардын Нам]] | style="background:#DDDDDD;" | [[Ням-Осорын Учралын Засгийн газар|Учрал]]<br>{{small|([[Монгол Ардын Нам|МАН]]–[[ХҮН нам|ХҮН]]–[[Үндэсний Эвсэл (Монгол)|ҮЭ]])}} |}{{#tag:timeline| ImageSize = width:1100 height:auto barincrement:16 PlotArea = top:10 bottom:80 right:170 left:20 AlignBars = late Define $today = {{#time:d/m/Y}} Colors = id:mprp value:rgb(0.84,0.08,0.22) legend: Монгол_Ардын_Хувьсгалт_Нам id:mpp value:rgb(0.93,0.11,0.15) legend:Монгол_Ардын_Нам id:dp value:rgb(0.08,0.27,0.62) legend:Ардчилсан_Нам id:mprp2012 value:rgb(1,0,0.1) legend:Монгол_Ардын_Хувьсгалт_Нам_(2012) id:gray1 value:gray(0.85) id:gray2 value:gray(0.95) DateFormat = dd/mm/yyyy Period = from:12/02/1992 till:$today TimeAxis = orientation:horizontal ScaleMajor = gridcolor:gray1 unit:year increment:5 start:1995 ScaleMinor = gridcolor:gray2 unit:year increment:1 start:1994 Legend = columns:1 left:150 top:35 columnwidth:170 TextData = pos:(20,38) textcolor:black fontsize:M text:"Улс төрийн нам:" BarData = bar:Byambasüren bar:Jasrai bar:Enkhsaikhan bar:Elbegdorj bar:Narantsatsralt bar:Tuyaa bar:Amarjargal bar:Enkhbayar bar:Enkhbold bar:Bayar bar:Batbold bar:Altankhuyag bar:Terbishdagva bar:Saikhanbileg bar:Erdenebat bar:Khürelsükh bar:Oyun-Erdene bar:Zandanshatar bar:Uchral PlotData = width:5 align:left fontsize:9 shift:(5,-4) anchor:till bar:Byambasüren from: 12/02/1992 till: 21/07/1992 color:mprp text:"[[Дашийн Бямбасүрэн|Д.Бямбасүрэн]]" bar:Jasrai from: 21/07/1992 till: 19/07/1996 color:mprp text:"[[Пунцагийн Жасрай|П.Жасрай]]" bar:Enkhsaikhan from: 19/07/1996 till: 23/04/1998 color:dp text:"[[Мэндсайханы Энхсайхан|М.Энхсайхан]]" bar:Elbegdorj from: 23/04/1998 till: 09/12/1998 color:dp from: 20/08/2004 till: 13/01/2006 color:dp text:"[[Цахиагийн Элбэгдорж|Ц.Элбэгдорж]]" bar:Narantsatsralt from: 09/12/1998 till: 22/07/1999 color:dp text:"[[Жанлавын Наранцацралт|Ж.Наранцацралт]]" bar:Tuyaa from: 22/07/1999 till: 30/07/1999 color:dp text:"[[Ням-Осорын Туяа|Н.Туяа]] (үүрэг гүйцэтгэгч)" bar:Amarjargal from: 30/07/1999 till: 26/07/2000 color:dp text:"[[Ринчиннямын Амаржаргал|Р.Амаржаргал]]" bar:Enkhbayar from: 26/07/2000 till: 20/08/2004 color:mprp text:"[[Намбарын Энхбаяр|Н.Энхбаяр]]" bar:Enkhbold from: 25/01/2006 till: 22/11/2007 color:mprp text:"[[Миеэгомбын Энхболд|М.Энхболд]]" bar:Bayar from: 22/11/2007 till: 29/10/2009 color:mprp text:"[[Санжаагийн Баяр|С.Баяр]]" bar:Batbold from: 29/10/2009 till: 24/06/2011 color:mprp from: 24/06/2011 till: 10/08/2012 color:mpp text:"[[Сүхбаатарын Батболд|Сү.Батболд]]" bar:Altankhuyag from: 10/08/2012 till: 05/11/2014 color:dp text:"[[Норовын Алтанхуяг|Н.Алтанхуяг]]" bar:Terbishdagva from: 05/11/2014 till: 21/11/2014 color:mprp2012 text:"[[Дэндэвийн Тэрбишдагва|Д.Тэрбишдагва]] (үүрэг гүйцэтгэгч)" bar:Saikhanbileg from: 21/11/2014 till: 07/07/2016 color:dp text:"[[Чимэдийн Сайханбилэг|Ч.Сайханбилэг]]" bar:Erdenebat from: 07/07/2016 till: 04/10/2017 color:mpp text:"[[Жаргалтулгын Эрдэнэбат|Ж.Эрдэнэбат]]" bar:Khürelsükh from: 04/10/2017 till: 27/01/2021 color:mpp text:"[[Ухнаагийн Хүрэлсүх|У.Хүрэлсүх]]" bar:Oyun-Erdene from: 27/01/2021 till: 03/06/2025 color:mpp text:"[[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ|Л.Оюун-Эрдэнэ]]" bar:Zandanshatar from: 13/06/2025 till: 30/03/2026 color:mpp text:"[[Гомбожавын Занданшатар|Г.Занданшатар]]" bar:Uchral from: 30/03/2026 till: $today color:mpp text:"[[Ням-Осорын Учрал|Н.Учрал]]" |}} ==Цаг хугацааны график== {{#tag:timeline| ImageSize = width:1100 height:auto barincrement:16 PlotArea = top:10 bottom:80 right:170 left:20 AlignBars = late Define $today = {{#time:d/m/Y}} Colors = id:independent value:gray(0.8) legend:Нам_бус_(Бие_даагч) id:mprp value:rgb(0.84,0.08,0.22) legend: Монгол_Ардын_Хувьсгалт_Нам id:dp value:rgb(0.08,0.27,0.62) legend:Ардчилсан_Нам id:mpp value:rgb(0.93,0.11,0.15) legend:Монгол_Ардын_Нам id:mprp2012 value:rgb(1,0,0.1) legend:Монгол_Ардын_Хувьсгалт_Нам_(2012) id:gray1 value:gray(0.85) id:gray2 value:gray(0.95) DateFormat = dd/mm/yyyy Period = from:28/11/1911 till:$today TimeAxis = orientation:horizontal ScaleMajor = gridcolor:gray1 unit:year increment:5 start:1915 ScaleMinor = gridcolor:gray2 unit:year increment:1 start:1912 Legend = columns:1 left:150 top:35 columnwidth:170 TextData = pos:(20,38) textcolor:black fontsize:M text:"Улс төрийн нам:" BarData = bar:GChagdarjav bar:Tserenchimed bar:Namnansüren bar:Badamdorj bar:Damdinbazar bar:SambadondogiinTserendorj bar:Chagdarjav bar:Bodoo bar:BalingiinTserendorj bar:Amar bar:Jigjidjav bar:Genden bar:Choibalsan bar:Tsedenbal bar:Batmönkh bar:Sodnom bar:Gungaadorj bar:Byambasüren bar:Jasrai bar:Enkhsaikhan bar:Elbegdorj bar:Narantsatsralt bar:Tuyaa bar:Amarjargal bar:Enkhbayar bar:Enkhbold bar:Bayar bar:Batbold bar:Altankhuyag bar:Terbishdagva bar:Saikhanbileg bar:Erdenebat bar:Khürelsükh bar:Oyun-Erdene bar:Zandanshatar bar:Uchral PlotData = width:5 align:left fontsize:9 shift:(5,-4) anchor:till bar:GChagdarjav from: 28/11/1911 till: 29/12/1911 color:independent text:"[[Гадинбалын Чагдаржав|Г.Чагдаржав]]" bar:Tserenchimed from: 29/12/1911 till: 01/07/1912 color:independent text:"[[Г.Цэрэнчимэд]]" bar:Namnansüren from: 01/11/1912 till: 09/04/1919 color:independent text:"[[Төгс-Очирын Намнансүрэн|Т.Намнансүрэн]]" bar:Badamdorj from: 09/04/1919 till: 02/01/1920 color:independent text:"[[Гончигжалцангийн Бадамдорж|Г.Бадамдорж]]" bar:Damdinbazar from: 22/02/1921 till: 01/05/1921 color:independent from: 03/03/1922 till: 23/06/1923 color:mprp text:"[[Содномын Дамдинбазар|С.Дамдинбазар]]" bar:SambadondogiinTserendorj from: 01/05/1921 till: 10/07/1921 color:independent text:"[[Манзушир хутагт Цэрэндорж|С.Цэрэндорж]] (үүрэг гүйцэтгэгч)" bar:Chagdarjav from: 13/03/1921 till: 16/04/1921 color:mprp text:"[[Дамбын Чагдаржав|Д.Чагдаржав]] (үүрэг гүйцэтгэгч)" bar:Bodoo from: 16/04/1921 till: 07/01/1922 color:mprp text:"[[Догсомын Бодоо|Д.Бодоо]]" bar:BalingiinTserendorj from: 23/06/1923 till: 13/02/1928 color:mprp text:"[[Балингийн Цэрэндорж|Б.Цэрэндорж]]" bar:Amar from: 21/02/1928 till: 27/04/1930 color:mprp from: 22/03/1936 till: 07/03/1939 color:mprp text:"[[Анандын Амар|А.Амар]]" bar:Jigjidjav from: 27/04/1930 till: 02/07/1932 color:mprp text:"[[Цэнгэлтийн Жигжиджав|Ц.Жигжиджав]]" bar:Genden from: 02/07/1932 till: 02/03/1936 color:mprp text:"[[Пэлжидийн Гэндэн|П.Гэндэн]]" bar:Choibalsan from: 24/03/1939 till: 26/01/1952 color:mprp text:"[[Хорлоогийн Чойбалсан|Х.Чойбалсан]]" bar:Tsedenbal from: 26/01/1952 till: 11/06/1974 color:mprp text:"[[Юмжаагийн Цэдэнбал|Ю.Цэдэнбал]]" bar:Batmönkh from: 11/06/1974 till: 12/12/1984 color:mprp text:"[[Жамбын Батмөнх|Ж.Батмөнх]]" bar:Sodnom from: 12/12/1984 till: 21/03/1990 color:mprp text:"[[Думаагийн Содном|Д.Содном]]" bar:Gungaadorj from: 21/03/1990 till: 11/09/1990 color:mprp text:"[[Шаравын Гунгаадорж|Ш.Гунгаадорж]]" bar:Byambasüren from: 11/09/1990 till: 21/07/1992 color:mprp text:"[[Дашийн Бямбасүрэн|Д.Бямбасүрэн]]" bar:Jasrai from: 21/07/1992 till: 19/07/1996 color:mprp text:"[[Пунцагийн Жасрай|П.Жасрай]]" bar:Enkhsaikhan from: 19/07/1996 till: 23/04/1998 color:dp text:"[[Мэндсайханы Энхсайхан|М.Энхсайхан]]" bar:Elbegdorj from: 23/04/1998 till: 09/12/1998 color:dp from: 20/08/2004 till: 13/01/2006 color:dp text:"[[Цахиагийн Элбэгдорж|Ц.Элбэгдорж]]" bar:Narantsatsralt from: 09/12/1998 till: 22/07/1999 color:dp text:"[[Жанлавын Наранцацралт|Ж.Наранцацралт]]" bar:Tuyaa from: 22/07/1999 till: 30/07/1999 color:dp text:"[[Ням-Осорын Туяа|Н.Туяа]] (үүрэг гүйцэтгэгч)" bar:Amarjargal from: 30/07/1999 till: 26/07/2000 color:dp text:"[[Ринчиннямын Амаржаргал|Р.Амаржаргал]]" bar:Enkhbayar from: 26/07/2000 till: 20/08/2004 color:mprp text:"[[Намбарын Энхбаяр|Н.Энхбаяр]]" bar:Enkhbold from: 25/01/2006 till: 22/11/2007 color:mprp text:"[[Миеэгомбын Энхболд|М.Энхболд]]" bar:Bayar from: 22/11/2007 till: 29/10/2009 color:mprp text:"[[Санжаагийн Баяр|С.Баяр]]" bar:Batbold from: 29/10/2009 till: 24/06/2011 color:mprp from: 24/06/2011 till: 10/08/2012 color:mpp text:"[[Сүхбаатарын Батболд|Сү.Батболд]]" bar:Altankhuyag from: 10/08/2012 till: 05/11/2014 color:dp text:"[[Норовын Алтанхуяг|Н.Алтанхуяг]]" bar:Terbishdagva from: 05/11/2014 till: 21/11/2014 color:mprp2012 text:"[[Дэндэвийн Тэрбишдагва|Д.Тэрбишдагва]] (үүрэг гүйцэтгэгч)" bar:Saikhanbileg from: 21/11/2014 till: 07/07/2016 color:dp text:"[[Чимэдийн Сайханбилэг|Ч.Сайханбилэг]]" bar:Erdenebat from: 07/07/2016 till: 04/10/2017 color:mpp text:"[[Жаргалтулгын Эрдэнэбат|Ж.Эрдэнэбат]]" bar:Khürelsükh from: 04/10/2017 till: 27/01/2021 color:mpp text:"[[Ухнаагийн Хүрэлсүх|У.Хүрэлсүх]]" bar:Oyun-Erdene from: 27/01/2021 till: 03/06/2025 color:mpp text:"[[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ|Л.Оюун-Эрдэнэ]]" bar:Zandanshatar from: 13/06/2025 till: 30/03/2026 color:mpp text:"[[Гомбожавын Занданшатар|Г.Занданшатар]]" bar:Uchral from: 30/03/2026 till: $today color:mpp text:"[[Ням-Осорын Учрал|Н.Учрал]]" |}} ==Мөн үзэх== * [[Монгол хаад]] * [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч]] ** [[Монгол улсын төрийн тэргүүн]] * [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд]] ==Тэмдэглэл== {{notelist}} ==Эх сурвалж== {{reflist}} == Гадаад холбоос == * [http://www.open-government.mn/index.php?option=com_content&task=view&id=33&Itemid=76 Монгол Улсын Ерөнхий сайдын тухай] {{Монгол Улсын Ерөнхий Сайд}} [[Ангилал:Монгол Улсын Ерөнхий Сайд| ]] [[Ангилал:Засгийн газрын тэргүүний жагсаалт]] tnu1om4xtwxs60p4m2iom560oo5659l 0 34044 852525 847614 2026-04-07T03:34:08Z SpinnerLaserzthe2nd 66731 ([[c:GR|GR]]) [[File:People's Republic of China Biometric passport.jpg]] → [[File:Chinese passport.svg]] 852525 wikitext text/x-wiki [[Зураг:Passports Front.jpg|thumb|Дотор, гадар нүүрний жишээ]] '''Паспорт''' ([[Франц хэл|франц]]. ''passeport'', [[Итали хэл|итали]]. ''passaporto'' гэж [[Латин хэл|латин]]. ''passer'' — нэвтрэх, ''port'' - боомт гэсэн үгнээс гаралтай. Нэг ёсны усан боомтоор буюу улсын хил нэвтрэхэд үзүүлдэг зөвшөөрлийн бичиг байжээ) - Улсын хилийг / боомтыг давж, гадаадад байхдаа эзэмшигч хүний иргэншил, нас, хүйс зэргийг нотолсон бүртгэлийн үндсэн баримт бичиг юм. Паспорт нь иргэний харьяаллыг илэрхийлдэг боловч байнга оршин суугаа улсыг заавал зааж өгөх шаардлагагүй. == Түүх == Паспорттай төстэй үүрэг гүйцэтгэж байсан бичиг цаасны талаарх хамгийн анхны мэдэгдлүүдийн нэг нь МЭӨ 450 оны үеийн еврей Библийн Нехемиа 2: 7-9-д дурдагдсан байдаг. Персийн Артаксеркс хаанд үйлчилж байсан Нехемиа Иуда руу явах зөвшөөрлийг хаанаас хүсчээ; Хаан зөвшөөрч, "голын цаад талын захирагчдад" Нехемиаг газар нутгаараа саадгүй аялуулахыг хүссэн бичиг үйлдэж өгсөн аж. Паспорт нь [[Цинь улс|Цинь гүрний]] үед биш юм гэхэд [[Хань улс|Баруун Хань]] улсын үеэс Хятадын эрх баригчдын хувьд чухал бичиг баримт байв. Тэд нас, өндрийн болон биеийн онцлог зэрэг дэлгэрэнгүй мэдээлэлтэй байжээ. Эдгээр паспорт нь эзэн хааны мужууд болон хяналтын цэгүүдийн хооронд хүмүүсийг шилжих хөдөлгөөн хийхэд ашигладаг байсан. Хүүхдүүдэд хүртэл паспорт хэрэгтэй байсан ч эхийнхээ асрамжид байгаа нэг эсвэл түүнээс доош насныханд шаардлагагүй байжээ. [[Файл:Passport issued by the autonomous Mongolian Foreign Yamen.png|thumb|right|Паспорт гээд үгийг Монголоор "Хамгаалах тэмдэгт бичиг" гэж нэрлэдэг байв.]] Дундад зууны Европт зарим нэг баримт бичгийг орон нутгийн засаг захиргаанаас зорчигчдод олгодог байжээ. Францад, 1867 оны хуулиар 1878 онд байгуулагдсан нийгмийн сөрөг хөдөлгөөнийг хянахын тулд олон нийтийн дэг журмын дагуу паспортоор хөдөлгөөн хянах боломжийг олгожээ. 1879 онд Францын эзэнт гүрэн Оросоос ирсэн шилжин суурьшигчдаас паспорт шаарддаг болсон. Польшоос 1885 онд 30 мянган цөллөгсдийг албадан гаргажээ. 1894 оноос эхлэн Герман улсад зорчих гадаадын иргэдэд зориулсан паспорт авах шаардлагатай болов. 1905 онд байгуулагдсан Германы хөдөө аж ахуйн ажилчдын агентлаг тэдгээрийг хянах үүрэгтэй байжээ. Манж [[Чин гүрэн|Чин гүрний]] үед Оросын эзэнт гүрэнтэй харьцахдаа "PASSPORT" гэсэн үгийг 1845 онд "護照" болгон орчуулсан байна. Богд хаант Монгол улсын Гадаад явдлын яам нь Хятад руу аяллын баримт бичгийг гаргаж байсан. [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]]ад 1925 он хүртэл үндэсний гадаад паспорт гэж байсангүй. Улсын анхдугаар Их Хуралд Гадаад явдлын яамны сайдаас оруулсан илтгэлд зориулж 1924 оны 11-р сарын 12-нд гаргасан тогтоолын 9 дүгээр зүйлд “...Гадаад улс оронд одогчдод түүний төрсөн газар, нас, төрөл садан, аж явдал зэргийг тодорхойлсон паспорт гэдэг үнэмлэх бичгийг шийтгэн олгуулж оруулбал зохино” гэж тогтоожээ. Энэ саналыг 1925 оны 4 дүгээр сарын 3-нд Засгийн газрын 11 дүгээр хурлаар хэлэлцээд “Энэхүү паспорт бичгийг олгуулах нь зүйтэй болох тул эл бичгийг дэвтэр болгон үйлдүүлбээс зохино” гэжээ. Ийнхүү Монгол Улсын гадаад паспорт түүхнээ бий болсон бөгөөд түүнийг цаашид боловсронгуй болгох талаар 1926 онд Засгийн газрын хурал, Улсын III Их Хурал, 1927 оны Улсын IV Их Хурал тус тус хэлэлцсэн байна. 1926 оноос гадаадад суралцаж эхэлсэн оюутны асуудлыг Гадаад явдлын яам хариуцах болсны зэрэгцээ Монголд байгаа гадаадын иргэдийн байдал Монголын төр, засгийн анхаарлын төвд ямагт байсаар иржээ. Гадаадын харьяат нарт хамгаалах бичиг олгох тухай дүрмийг Ардын Засгийн газар 1921 онд батлан гаргажээ. Энэ асуудлыг Гадаад явдлын яам хариуцаж байсан учир ийм баримт бичиг олгох нь юуны өмнө аль улсын иргэн болох, ямар ажил хөдөлмөр эрхлэн амьдран суугааг тодруулан тогтооход чухал байв. Хамгаалах тэмдэгт бичиг нь гадаадын иргэдийн Монголд оршин суух үнэмлэх юм. 1920 онд [[Үндэстнүүдийн Лиг]] паспорт, аяллын бичиг баримтын талаар тусгай бага хурал зохион байгуулж байжээ. Паспортын системийн зарчмуудыг 1926, 1927 оны дараагийн бага хурлуудаар тодорхойлсон болно. НҮБ 1963 онд үүнтэй төстэй бага хурал хийсэн боловч дэлхийн паспортын системийн үндсэн зарчмуудын талаар санал нэгдэж чадаагүй юм. 1980-аад оны эхээр ийм зөвлөмжийг голчлон баталсан (ICAO-ийн ивээл дор). Жишээлбэл, тэд 88.0 × 125.0 мм хэмжээтэй олон хуудастай баримт бичиг болох орчин үеийн паспорт хэвлэх форматыг баталсан ажээ. Өнөөгийн байдлаар ихэнх орнонд дотооддоо хуванцар карт болох [[Иргэний үнэмлэх]] паспортын үүрэг гүйцэтгэх болжээ. == Жишээ нь == === Ази тивийн улс орон бүрийн гадаад паспорт === Энэ хуудсанд [[Ази]] тивд оршдог бүрэн эрхт улс, заримдаг эрхт хоёр орон ([[Тайвань]], [[Палестин]]), харьяат хоёр орон ([[Хонконг]], [[Макао]]) тус бүрийн иргэдийг гадаад улсад аялж жуулчлахад шаарддаг паспортын нүүр хавтасны зургуудыг харуулж байна. ==== [[Дорнод Ази]] ==== <gallery class="center" widths="100px" heights="150px"> Зураг:PassportMongolia.png|{{MGL}}|alt=Монгол Зураг:JapanpassportNew10y.PNG|{{JPN}}|alt=Япон Зураг:Chinese passport.svg|{{CHN}}|alt=Хятад (БНХАУ) Зураг:KOR ePassport.jpg|{{KOR}}|alt=Өмнөд Солонгос </gallery> ==== [[Зүүн Өмнөд Ази]] ==== <gallery class="center" widths="100px" heights="150px"> Зураг:Brunei biometric passport.jpg|{{BRN}}|alt=Бруней Зураг:Vietnam passport 1998.JPG|{{VIE}}|alt=Вьетнам (БННЖВУ) Зураг:Cover of East Timorese Passport.jpg|{{TLS}}|alt=Зүүн Тимор Зураг:Indonesian E-Passport.jpg|{{IDN}}|alt=Индонез (БНИндУ) Зураг:Laos Passport.svg|{{LAO}}|alt=Лаос Зураг:PMA-ICAO2010.jpg|{{MYS}}|alt=Малайз Зураг:Cover of Burmese Passport.jpg|{{MMR}}|alt=Мьянмар Зураг:Thailand ePassport.jpg|{{THA}}|alt=Тайланд </gallery> ==== [[Дундад Ази]] ==== <gallery class="center" widths="100px" heights="150px"> Зураг:P TJK NEW.jpg|{{TJK}}|alt=Тажик (БНТажУ) Зураг:Turkmenistan passport.jpg|{{TKM}}|alt=Туркменистан Зураг:Passport of citizen of Uzbekistan. Cover.JPG|{{UZB}}|alt=Узбекистан Зураг:Kazakhstan Passport.svg|{{KAZ}}|alt=Казахстан Зураг:Passport Kyrgyz Republic.png|{{KGZ}}|alt=Киргиз </gallery> ==== [[Өмнөд Ази]] ==== <gallery class="center" widths="100px" heights="150px"> Зураг:New nepalese passport front.jpg|{{NPL}}|alt=Балба Зураг:Bangladeshi E-Passport.svg|{{BGD}}|alt=Бангладеш Зураг:Maldives ePassport.jpg|{{MDV}}|alt=Мальдив Зураг:Pakistan Passport.jpg|{{PAK}}|alt=Пакистан Зураг:Sri Lankan Passport.jpg|{{LKA}}|alt=Шри Ланка Зураг:Indian Passport.jpg|{{IND}}|alt=Энэтхэг </gallery> ==== [[Өрнөд Ази]] ==== <gallery class="center" widths="100px" heights="150px"> Зураг:Azerbaijan Passport.svg|{{AZE}}|alt=Азербайжан Зураг:Հայկական անձնագիր.jpg|{{ARM}}|alt=Армени Зураг:Georgian passport.jpg|{{GEO}}|alt=Гүрж Зураг:IsrPass.jpg|{{ISR}}|alt=Израил Зураг:Iranian Biometric Passport Cover.jpg|{{IRN}}|alt=Иран Зураг:Cover of Iraqi Passport.jpg|{{IRQ}}|alt=Ирак Зураг:Republic-of-yemen-passport-non-biometric-01.JPG|{{YEM}}|alt=Йемен Зураг:Question mark.svg|{{JOR}}|alt=Йордан Зураг:The New Lebanese Biometric Passport.jpg|{{LBN}}|alt=Ливан Зураг:Turkish e-passport.jpg|{{TUR}}|alt=Турк </gallery> === Америк тивийн Үндсэн улс орон бүрийн гадаад паспорт === ==== [[Хойд Америк]] ==== <gallery class="center" widths="100px" heights="150px"> Зураг:Current_cover_Cuban_passport.JPG|{{CUB}}|alt=Куба Зураг:Us-passport.jpg|{{USA}}|alt=Америкийн Нэгдсэн Улс Зураг:Pasaporte Mexicano.jpg|{{MEX}}|alt=Мексик Зураг:Front cover of the Panamanian biometric passport.jpg|{{PAN}}|alt=Панам </gallery> ==== [[Өмнөд Америк]] ==== <gallery class="center" widths="100px" heights="150px"> Зураг:Passport of Brazil (2019).png|{{BRA}}|alt=Бразил Зураг:Portada del pasaporte biométrico actual, vigente desde 2013.jpg|{{CHI}}|alt=Чили Зураг:Biometric Passport Peru.jpg|{{PER}}|alt=Перу Зураг:Pasaporte Venezolano Mercosur.jpeg|{{VEN}}|alt=Венесуэл </gallery> === [[Далайн орнууд]] улс бүрийн гадаад паспорт === <gallery class="center" widths="100px" heights="150px"> Зураг:Micronesia passport.jpg|{{FSM}}|alt=Микронезийн Холбооны Улс Зураг:NzE-passport.jpg|{{NZL}}|alt=Шинэ Зеланд Зураг:Cover of Papua New Guinean Passport.gif|{{PNG}}|alt=Папуа Шинэ Гвиней </gallery> [[Ангилал:Гадаад паспорт]] [[Ангилал:Олон улсын аяллын баримт бичиг]] [[Ангилал:Цагаачлалын эрх зүй]] [[Ангилал:Аяллын эрх зүй]] [[Ангилал:Эрх зүйн түүх]] 57frht2lt4w38d38xomv8wtiunray5j 852530 852525 2026-04-07T03:45:48Z Avirmed Batsaikhan 53733 852530 wikitext text/x-wiki [[Зураг:Passports Front.jpg|thumb|Дотор, гадар нүүрний жишээ]] '''Паспорт''' ([[Франц хэл|франц]]. ''passeport'', [[Итали хэл|итали]]. ''passaporto'' гэж [[Латин хэл|латин]]. ''passer'' — нэвтрэх, ''port'' - боомт гэсэн үгнээс гаралтай. Нэг ёсны усан боомтоор буюу улсын хил нэвтрэхэд шалгуулдаг зөвшөөрлийн бичиг байжээ) - Улсын хилийг / боомтыг давж, гадаадад байхдаа эзэмшигч хүний иргэншил, нас, хүйс зэргийг нотолсон бүртгэлийн үндсэн баримт бичиг юм. Паспорт нь иргэний харьяаллыг илэрхийлдэг боловч байнга оршин суугаа улсыг заавал зааж өгөх шаардлагагүй. == Түүх == Паспорттай төстэй үүрэг гүйцэтгэж байсан бичиг цаасны талаарх хамгийн анхны мэдэгдлүүдийн нэг нь МЭӨ 450 оны үеийн еврей Библийн Нехемиа 2: 7-9-д дурдагдсан байдаг. Персийн Артаксеркс хаанд үйлчилж байсан Нехемиа Иуда руу явах зөвшөөрлийг хаанаас хүсчээ; Хаан зөвшөөрч, "голын цаад талын захирагчдад" Нехемиаг газар нутгаараа саадгүй аялуулахыг хүссэн бичиг үйлдэж өгсөн аж. Паспорт нь хятадын [[Цинь улс|Цинь гүрний]] үед биш юм гэхэд [[Хань улс|Баруун Хань]] улсын үеэс Хятадын эрх баригчдын хувьд чухал бичиг баримт байв. Тэд нас, өндрийн болон биеийн бусад онцлог зэрэг дэлгэрэнгүй мэдээлэлийг агуулдаг байжээ. Эдгээр паспорт нь эзэн хааны мужууд болон хяналтын цэгүүдийн хооронд хүмүүсийн шилжилт хөдөлгөөн хийхэд ашигладаг байсан. Хүүхдүүдэд хүртэл паспорт хэрэгтэй байсан ч эхийнхээ асрамжид байгаа нэг эсвэл түүнээс доош насныханд шаардлагагүй байжээ. [[Файл:Passport issued by the autonomous Mongolian Foreign Yamen.png|thumb|right|Паспорт гээд үгийг Монголоор "Хамгаалах тэмдэгт бичиг" гэж нэрлэдэг байв.]] Дундад зууны Европт зарим нэг баримт бичгийг орон нутгийн засаг захиргаанаас зорчигчдод олгодог байсан. Францад, 1867 оны хуулиар 1878 онд байгуулагдсан нийгмийн сөрөг хөдөлгөөнийг хянахын тулд олон нийтийн дэг журмын дагуу паспортоор хөдөлгөөн хянах боломжийг олгожээ. 1879 онд Францын эзэнт гүрэн Оросоос ирсэн шилжин суурьшигчдаас паспорт шаарддаг болсон. Польшоос 1885 онд 30 мянган цөллөгсдийг албадан гаргажээ. 1894 оноос эхлэн Герман улсад зорчих гадаадын иргэдэд зориулсан паспорт авах шаардлагатай бий болсон байна. 1905 онд байгуулагдсан Германы хөдөө аж ахуйн ажилчдын агентлаг тэдгээрийг хянах үүрэгтэй байжээ. Манж [[Чин гүрэн|Чин гүрний]] үед Оросын эзэнт гүрэнтэй харьцахдаа "PASSPORT" гэсэн үгийг 1845 онд "護照" болгон орчуулсан байна. Богд хаант Монгол улсын Гадаад явдлын яам нь Хятад руу аяллын баримт бичгийг олгож байсан. [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]]ад 1925 он хүртэл үндэсний гадаад паспорт гэж байсангүй. Улсын анхдугаар Их Хуралд Гадаад явдлын яамны сайдаас оруулсан илтгэлд зориулж 1924 оны 11-р сарын 12-нд гаргасан тогтоолын 9 дүгээр зүйлд “...Гадаад улс оронд одогчдод түүний төрсөн газар, нас, төрөл садан, аж явдал зэргийг тодорхойлсон паспорт гэдэг үнэмлэх бичгийг шийтгэн олгуулж оруулбал зохино” гэж тогтоожээ. Энэ саналыг 1925 оны 4 дүгээр сарын 3-нд Засгийн газрын 11 дүгээр хурлаар хэлэлцээд “Энэхүү паспорт бичгийг олгуулах нь зүйтэй болох тул эл бичгийг дэвтэр болгон үйлдүүлбээс зохино” гэжээ. Ийнхүү Монгол Улсын гадаад паспорт түүхнээ бий болсон бөгөөд түүнийг цаашид боловсронгуй болгох талаар 1926 онд Засгийн газрын хурал, Улсын III Их Хурал, 1927 оны Улсын IV Их Хурал тус тус хэлэлцсэн байна. 1926 оноос гадаадад суралцаж эхэлсэн оюутны асуудлыг Гадаад явдлын яам хариуцах болсны зэрэгцээ Монголд байгаа гадаадын иргэдийн байдал Монголын төр, засгийн анхаарлын төвд ямагт байсаар иржээ. Гадаадын харьяат нарт хамгаалах бичиг олгох тухай дүрмийг Ардын Засгийн газар 1921 онд батлан гаргажээ. Энэ асуудлыг Гадаад явдлын яам хариуцаж байсан учир ийм баримт бичиг олгох нь юуны өмнө аль улсын иргэн болох, ямар ажил хөдөлмөр эрхлэн амьдран суугааг тодруулан тогтооход чухал байв. Хамгаалах тэмдэгт бичиг нь гадаадын иргэдийн Монголд оршин суух үнэмлэх юм. 1920 онд [[Үндэстнүүдийн Лиг]] паспорт, аяллын бичиг баримтын талаар тусгай бага хурал зохион байгуулж байжээ. Паспортын системийн зарчмуудыг 1926, 1927 оны дараагийн бага хурлуудаар тодорхойлсон болно. НҮБ 1963 онд үүнтэй төстэй бага хурал хийсэн боловч дэлхийн паспортын системийн үндсэн зарчмуудын талаар санал нэгдэж чадаагүй юм. 1980-аад оны эхээр ийм зөвлөмжийг голчлон баталсан (ICAO-ийн ивээл дор). Жишээлбэл, тэд 88.0 × 125.0 мм хэмжээтэй олон хуудастай баримт бичиг болох орчин үеийн паспорт хэвлэх форматыг баталсан ажээ. Өнөөгийн байдлаар ихэнх орнонд дотооддоо хуванцар карт болох [[Иргэний үнэмлэх]] паспортын үүрэг гүйцэтгэх болжээ. == Жишээ нь == === Ази тивийн улс орон бүрийн гадаад паспорт === Энэ хуудсанд [[Ази]] тивд оршдог бүрэн эрхт улс, заримдаг эрхт хоёр орон ([[Тайвань]], [[Палестин]]), харьяат хоёр орон ([[Хонконг]], [[Макао]]) тус бүрийн иргэдийг гадаад улсад аялж жуулчлахад шаарддаг паспортын нүүр хавтасны зургуудыг харуулж байна. ==== [[Дорнод Ази]] ==== <gallery class="center" widths="100px" heights="150px"> Зураг:PassportMongolia.png|{{MGL}}|alt=Монгол Зураг:JapanpassportNew10y.PNG|{{JPN}}|alt=Япон Зураг:Chinese passport.svg|{{CHN}}|alt=Хятад (БНХАУ) Зураг:KOR ePassport.jpg|{{KOR}}|alt=Өмнөд Солонгос </gallery> ==== [[Зүүн Өмнөд Ази]] ==== <gallery class="center" widths="100px" heights="150px"> Зураг:Brunei biometric passport.jpg|{{BRN}}|alt=Бруней Зураг:Vietnam passport 1998.JPG|{{VIE}}|alt=Вьетнам (БННЖВУ) Зураг:Cover of East Timorese Passport.jpg|{{TLS}}|alt=Зүүн Тимор Зураг:Indonesian E-Passport.jpg|{{IDN}}|alt=Индонез (БНИндУ) Зураг:Laos Passport.svg|{{LAO}}|alt=Лаос Зураг:PMA-ICAO2010.jpg|{{MYS}}|alt=Малайз Зураг:Cover of Burmese Passport.jpg|{{MMR}}|alt=Мьянмар Зураг:Thailand ePassport.jpg|{{THA}}|alt=Тайланд </gallery> ==== [[Дундад Ази]] ==== <gallery class="center" widths="100px" heights="150px"> Зураг:P TJK NEW.jpg|{{TJK}}|alt=Тажик (БНТажУ) Зураг:Turkmenistan passport.jpg|{{TKM}}|alt=Туркменистан Зураг:Passport of citizen of Uzbekistan. Cover.JPG|{{UZB}}|alt=Узбекистан Зураг:Kazakhstan Passport.svg|{{KAZ}}|alt=Казахстан Зураг:Passport Kyrgyz Republic.png|{{KGZ}}|alt=Киргиз </gallery> ==== [[Өмнөд Ази]] ==== <gallery class="center" widths="100px" heights="150px"> Зураг:New nepalese passport front.jpg|{{NPL}}|alt=Балба Зураг:Bangladeshi E-Passport.svg|{{BGD}}|alt=Бангладеш Зураг:Maldives ePassport.jpg|{{MDV}}|alt=Мальдив Зураг:Pakistan Passport.jpg|{{PAK}}|alt=Пакистан Зураг:Sri Lankan Passport.jpg|{{LKA}}|alt=Шри Ланка Зураг:Indian Passport.jpg|{{IND}}|alt=Энэтхэг </gallery> ==== [[Өрнөд Ази]] ==== <gallery class="center" widths="100px" heights="150px"> Зураг:Azerbaijan Passport.svg|{{AZE}}|alt=Азербайжан Зураг:Հայկական անձնագիր.jpg|{{ARM}}|alt=Армени Зураг:Georgian passport.jpg|{{GEO}}|alt=Гүрж Зураг:IsrPass.jpg|{{ISR}}|alt=Израил Зураг:Iranian Biometric Passport Cover.jpg|{{IRN}}|alt=Иран Зураг:Cover of Iraqi Passport.jpg|{{IRQ}}|alt=Ирак Зураг:Republic-of-yemen-passport-non-biometric-01.JPG|{{YEM}}|alt=Йемен Зураг:Question mark.svg|{{JOR}}|alt=Йордан Зураг:The New Lebanese Biometric Passport.jpg|{{LBN}}|alt=Ливан Зураг:Turkish e-passport.jpg|{{TUR}}|alt=Турк </gallery> === Америк тивийн Үндсэн улс орон бүрийн гадаад паспорт === ==== [[Хойд Америк]] ==== <gallery class="center" widths="100px" heights="150px"> Зураг:Current_cover_Cuban_passport.JPG|{{CUB}}|alt=Куба Зураг:Us-passport.jpg|{{USA}}|alt=Америкийн Нэгдсэн Улс Зураг:Pasaporte Mexicano.jpg|{{MEX}}|alt=Мексик Зураг:Front cover of the Panamanian biometric passport.jpg|{{PAN}}|alt=Панам </gallery> ==== [[Өмнөд Америк]] ==== <gallery class="center" widths="100px" heights="150px"> Зураг:Passport of Brazil (2019).png|{{BRA}}|alt=Бразил Зураг:Portada del pasaporte biométrico actual, vigente desde 2013.jpg|{{CHI}}|alt=Чили Зураг:Biometric Passport Peru.jpg|{{PER}}|alt=Перу Зураг:Pasaporte Venezolano Mercosur.jpeg|{{VEN}}|alt=Венесуэл </gallery> === [[Далайн орнууд]] улс бүрийн гадаад паспорт === <gallery class="center" widths="100px" heights="150px"> Зураг:Micronesia passport.jpg|{{FSM}}|alt=Микронезийн Холбооны Улс Зураг:NzE-passport.jpg|{{NZL}}|alt=Шинэ Зеланд Зураг:Cover of Papua New Guinean Passport.gif|{{PNG}}|alt=Папуа Шинэ Гвиней </gallery> [[Ангилал:Гадаад паспорт]] [[Ангилал:Олон улсын аяллын баримт бичиг]] [[Ангилал:Цагаачлалын эрх зүй]] [[Ангилал:Аяллын эрх зүй]] [[Ангилал:Эрх зүйн түүх]] oz39f2iwel7qrosx7ll58y4t1kqwxh7 0 38475 852560 727330 2026-04-07T10:25:44Z ~2026-21512-99 103793 852560 wikitext text/x-wiki '''Лувсандоржийн Өлзийтөгс''' нь [[Монгол улс|Монгол]]ын [[зохиолч]] юм. Гол төлөв шүлэг, эсээ, богино өгүүллэг тэрлэдэг. Мөн түүний өгүүллэгүүд олны хүртээлд хүрч чадсан бөгөөд түүний Аквариум өгүүллэг нь багагүй амжилт үзүүлсэн. ==Намтар== 1972 оны 4-р сарын 14нд [[Дархан (хот)|Дархан]] хотод төрсөн. * 1996 онд [[Монгол мэдлэгийн их сургууль|Монгол мэдлэгийн их сургуулийг]] судлаач мэргэжлээр төгссөн байна. == Уран бүтээл == Ц.Хасбаатар, Ч.Билигсайхан гээд нэр хүндтэй доктор, профессорууд Л.Өлзийтөгсийн номын тухайд тусгайлан нийтлэл бичицгээж, өндөр үнэлгээнүүд өгсөн байдаг. * 2004 онд "Нүдний шилэнд үлдсэн зургууд" * 2004 онд "Ганцаардлын дасгал" * 2013 онд "Хотын үлгэрүүд" * 2015 онд "Толинд туссан будда" * 2015 онд "Тэнгэрт ургадаг модод" * 2018 онд "Миний гунигийн түүх" * 2020 онд "Хараацай зогсолт 1.2" * 2022 онд "Салхины нэр Ө" == Гавьяа шагнал == * 1994 оны Хайрын шүлгийн "Цагаан Уул" наадмын тэргүүн шагнал * 2002 онд "Эрх чөлөөтэй байхын урлаг буюу шинэ ном" номоороо Алтан өд шагнал, * 2004 онд мөн энэ номоороо МЗЭ -ийн шагнал авчээ. {{DEFAULTSORT:Өлзийтөгс, Лувсандоржийн}} [[Ангилал:1972 онд төрсөн]] [[Ангилал:Монголын зохиолч]] [[Ангилал:Монголчууд]] 0cged9yfxtp2l1uonnn7lg9b0ugqbqz 0 47365 852456 852229 2026-04-06T13:21:57Z ~2026-21256-53 103769 852456 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} {{Infobox person | name = Чойжилжавын Цэрэннадмид | image =[[File:Tserennadmid.jpg|220px|Photo of my Grandfather]] | caption = | birth_year = [[1930]] он | birth_place = [[Монгол улс]]ын [[Архангай]] аймгийн [[Цэцэрлэг сум]] | death = | nationality = [[Монгол үндэстэн]] |citizenship = {{flag|Монгол}} | occupation = Хүний их эмч | agent = | alma_mater = | children = |birth_date=1930|death_date=2017|education=Анагаахын шинжлэх ухааны доктор, Профессор|known=Ардын эмч, Багш, Профессор|honors=Монгол Улсын Ардын Эмч}} '''Чойжилжавын Цэрэннадмид''' - Монгол Улсын [[Ардын Эмч]], (1930 – 2017) бол Монгол Улсын Ардын эмч, Эрүүлийг Хамгаалахын Гавьяат Ажилтан, Анагаах Ухааны доктор, профессор, Монгол Улсын Цусны Эмгэг Судлалын үндэслэгч юм. Тэрээр 55 гаруй жил Монголын эрүүл мэндийн салбарт зүтгэж, эмч, багш, судлаач, зохион байгуулагчийн хувиар жинтэй хувь нэмэр оруулсан билээ. ==Намтар== === '''Бага, залуу нас ба боловсрол''' === *Ч.Цэрэннадмид 1930 онд Архангай аймгийн Цэцэрлэг сумын Агитын Яргайт уулын өвөлжөөнд малчин Г.Чойжилжавын ууган хүү болж мэндэлжээ. 1940–1944 онд тус суманд шинээр байгуулагдсан анхны бага сургуульд онц дүнтэй суралцан төгссөн бөгөөд цааш нь Сүхбаатарын нэрэмжит Офицерийн сургуульд 1944–1950 онд 6 жил онц сайн суралцаж, Батлан Хамгаалах Яамны хүндэт жуухаар шагнуулжээ. Улмаар МУИС-ийн Хүний эмчийн ангид шалгаран суралцаж, улаан дипломтой төгссөн байна. === '''Баянхонгор аймагт ажилласан нь (1956–1960 орчим)''' === Их сургуулиа онц дүнтэй төгссөн Ч.Цэрэннадмид хөдөө орон нутагт ажиллах уриалгыг манлайлж, Баянхонгор аймгийн Баянлиг суманд Монголын анхны их эмчийн салбаруудын нэгийг байгуулжээ. Тэрээр тус сумын 13 өрөө бүхий шинэ барилгад эмнэлгийг зохион байгуулж, Богд, Жинст, Баянговь, Баян-Өндөр, Баянлиг гэсэн 5 суманд их эмчийн түвшний үйлчилгээг анх удаа хүргэсэн юм. Энэ хугацаанд сумандаа анхны мэс заслыг хийж, арьс өнгөний болон сүрьеэ илрүүлэх үзлэг шинжилгээг зохион байгуулж, мэс заслын модон ширээг орон нутгийн мужаанаар хийлгэх, эмнэлгийн ажилчдын хүчээр хүнсний ногоо тарьж өвчтний хоолонд хэрэглэх зэрэг шинэлэг ажлуудыг санаачилжээ. Баянлиг сумын их эмчийн салбар нь Монголдоо анх удаа эмнэлгийн түргэн тусламжийн машинтай болсон бөгөөд энэ нь 40–120 км зайд тархуу нутаглах малчдад эмнэлгийн тусламж хүргэхэд ихээхэн ач холбогдолтой байжээ. Үүний дараа Ч.Цэрэннадмид Баянхонгор аймгийн төвийн эмнэлгийн мэс засалчаар, улмаар ерөнхий эмчийг хавсран ажиллаж, аймгийн эмнэлэгт рентген аппарат нэвтрүүлэх, лабораторын шинжилгээг өргөтгөх, амбулаторын үйлчилгээг анх удаа зохион байгуулах зэрэг ажлуудыг хийжээ. === '''Улаанбаатарт ажилласан нь''' === ЭХЯ-ны сайдын тушаалаар Улаанбаатарт шилжиж, Улсын Төв больницын Дотрын тасгийн эрхлэгчээр ажилласан бөгөөд Зөвлөлтийн профессор И.И.Крыжановская-гийн удирдлага доор мэргэжлээ улам гүнзгийрүүлэн, олон эмнэлэгт дотрын зөвлөх эмчээр ажиллажээ. === '''Цусны эмгэг судлалын үндэслэгч''' === 1950–1960-аад онд Монголын жирэмсэн, хөхүүл эхчүүдийн дунд учир шалтгааныг нь тогтоож чадахгүй байсан хүнд цус багадалтын өвчин элбэг тохиолддог байжээ. Профессор И.И.Крыжановская-гийн зөвлөснөөр Ч.Цэрэннадмид уг өвчнийг судалж эхэлсэн юм. Тэрээр Зөвлөлтийн Эмч нарын Мэргэжил Дээшлүүлэх Төв Институтийн аспирантурт суралцаж, профессор Е.А.Кост, Г.Г.Газенко, академич И.А.Кассирский нарт шавилж, Клиникийн Цус судлалыг эзэмшжээ. Мөн Узбекстанд очиж төстэй өвчний талаар эрдэмтэдтэй уулзаж, туршлага судалсан байна. Монголдоо эргэн ирж В12 витамин, сийвэнгийн төмөр, цусны цитоморфологи, ясны чөмөгний цитологи, цитохимийн шинжилгээнүүдийг '''Монголдоо анх удаа''' хийж нэвтрүүлснээр уг өвчний шалтгаан, эмгэг жамыг тогтоож, эрт оношлох, эмчлэх, урьдчилан сэргийлэх аргыг боловсруулжээ. Үүний үр дүнд тэрхүү өвчнөөр эмэгтэйчүүд нас барах нь эрс буурсан байна. Эдгээр судалгааны үр дүнгээр Москва, Ленинград, Ташкент хотуудад цус судлаачдын хуралд илтгэл тавьж, Зөвлөлтийн Эмч Нарын Мэргэжил Дээшлүүлэх Төв Институтийн Эрдмийн зөвлөл дээр Анагаах Ухааны докторын зэрэг хамгаалжээ. Ч.Цэрэннадмид нь Монголын эрүүл мэндийн салбарын '''анхны цусны эмгэг судлаач''' мэргэжилтэн эмч, эрдэмтэн бөгөөд цусны эмгэг судлалыг Монголд үндэслэн байгуулж, 40 гаруй жил хөгжүүлж ирсэн юм. === '''Анагаахын дээд сургуулийн багш (1973–2017)''' === 1973 оноос АУДС-д (Анагаахын Их Сургууль, хожим ЭМШУИС) Дотрын өвчин судлалын тэнхмийн эрхлэгчээр ажиллаж, мөн Эрдэм Шинжилгээ-Гадаад Харилцаа эрхэлсэн проректороор томилогджээ. === '''Эрүүлийг Хамгаалах Яамны сайд (1986–1990)''' === Ч.Цэрэннадмид 1986–1990 онд Эрүүлийг Хамгаалах Яамны сайдаар ажиллахдаа дараах ажлуудыг хийжээ: * '''Дэд бүтэц:''' 160 гаруй том, жижиг эмнэлгийн барилга баригдсан. Үүний дотор Улаанбаатарын клиникийн эмнэлэг, Эх нялхасын эрдэм шинжилгээний төв, Халдварт болон хавдар судлалын төвүүд, олон аймгийн нэгдсэн эмнэлэг, төрөх газруудын барилга зэрэг багтана. * '''Шинэ технологи:''' Эхосонограф, фиброэндоскоп, компьютерт томограф, ангиограф, лазерын аппарат, электрон микроскоп, барокамер зэрэг орчин үеийн тоног төхөөрөмжийг Монголын эмнэлгийн практикт анх нэвтрүүлсэн. * '''Боловсон хүчин:''' Жил бүр аспирантурт 5–7, ординатурт 15–20, нарийн мэргэжлийн дамжаанд 75–200 хүнийг гадаадад суралцуулдаг болгосон. * '''Аймаг, сум:''' 1987–1990 онд бүх аймаг, хотын эмнэлгүүдэд хэт авиа, фиброэндоскопийн аппарат нэвтрүүлж, мэргэжилтнүүдийг нь бэлтгэсэн. Сум бүрийг 2-оос дээш эмч, түргэн тусламжийн машинтай болгох арга хэмжээ авсан. * '''Олон улсын хамтын ажиллагаа:''' ДЭМБ, ЮНИСЕФ, Хүнсний фонд, Хүн амын фонд зэрэг олон улсын байгууллагуудтай хамтын ажиллагааг идэвхжүүлж, тусламжийн хэмжээг нэмэгдүүлсэн. ДОХ-ын үндэсний төв лаборатори байгуулж, 3 шатны хөтөлбөрийг хэрэгжүүлж эхэлсэн. * '''Эмч нарын нийгмийн асуудал:''' Цалинг нэмэгдүүлж, хортой, хүнд нөхцлийн нэмэгдлийг олгох хүрээг өргөтгөсөн. == '''Сургалтын үр дүн''' == Профессор Ч.Цэрэннадмид МУИС, АУДС, АУИС, ЭМШУИС-аар суралцсан '''13,000 гаруй''' эмч, эрүүл мэндийн мэргэжилтнийг сурган бэлтгэхэд оролцсон бөгөөд мэргэжлийн курсээр давтан бэлтгэгдсэн '''1,000 гаруй''' эмч мэргэжилтэнд хичээл заажээ. Түүний шууд удирдлагаар: * 2 хүн Шинжлэх ухааны доктор * 6 хүн Анагаах ухааны доктор * 16 хүн магистрын зэрэг хамгаалсан * 40 гаруй эмч дотрын эмчийн I, II, ахлах, тэргүүлэх зэрэг хамгаалсан =='''Бүтээлүүд'''== Дангаараа болон бусадтай хамтран * 19 сурах бичиг, гарын авлага, ном товхимол зохиож бичсэн * 4 номыг орос, англи хэлнээс орчуулсан * 54 гаруй ном, сурах бичгийг редакторлож хэвлүүлсэн * 70 гаруй эрдэм шинжилгээний өгүүлэл, аргачилсан зөвлөмж бичсэн * 80 эрдэм шинжилгээний илтгэл тавьсан (12 нь гадаадын сэтгүүлд хэвлэгдсэн) * 10 гаруй оронд олон улсын чуулган, их хуралд илтгэл хэлэлцүүлсэн == '''Бусад чухал ажлууд''' == === '''Анхны бүтээлүүд Монголд''' === * Монголдоо урьд нь оношлогдож байгаагүй цусны болон дотрын '''20 гаруй өвчнийг''' анх шинээр оношилсон * Ходоод-гэдэсний уян дурангийн шинжилгээг Монголд анх нэвтрүүлсэн (Зөвлөлтийн профессор В.Силаевын хамт) * 1964 онд үжлийн үүсэлтэй бөөрний хурц дутагдалтай өвчтнийг Москвад хүргэж, гемодиализ ("хиймэл бөөрний эмчилгээ") хийлгүүлж аварсан нь Монголд анхных байсан бөгөөд үүний дараа Монголд Гемодиализын төв байгуулах санаачлагыг гаргасан * А.Л.Кайланы "Эх барихуйн ухаан" сурах бичгийг (35.6 хэвлэлийн хуудас) орчуулж, тэр үеийн бага эмч, эх баригч, сувилагч нарын ширээний ном болгосон === '''Сурах бичиг орчуулах комисс''' === Монголын дунд мэргэжлийн эмнэлгийн ажилтнуудад мэргэжлийн сурах бичиг дутагдаж байсан тул Зөвлөлтийн хүний эмнэлгийн техникумын сурах бичгүүдийг орчуулах санаачлагыг гаргаж, ЭХЯ-ны 1-р орлогч сайд Д.Цагаанхүүгээр ахлуулсан 7 хүний комисст орж ажиллажээ. == '''Олон нийтийн ажил''' == Профессор Ч.Цэрэннадмид мэргэжлийн ажлаасаа гадна олон нийтийн олон тооны үүрэг гүйцэтгэжээ: * Ардын Их Хурлын депутат * Улаанбаатар хотын депутат, байнгын комиссын гишүүн * Монгол–Лаосын Найрамдлын Нийгэмлэгийн дарга * Ази–Африкийн Эв Санааны Нэгдлийн Монголын хорооны тэргүүлэгч гишүүн * Монголын Дотрын Эмч Нарын Холбооны тэргүүн * Анагаах Ухааны Академийн үндэслэгч гишүүн * Монголын ШУА-ийн Бага чуулганы гишүүн == '''Цол зэрэг''' == * Анагаахын Шинжлэх Ухааны Доктор * Профессор == '''Гавьяа Шагнал''' == * Монгол улсын [[Эрүүлийг хамгаалахын гавьяат ажилтан]] /2000-06-27. №99/, * Монгол улсын [[Ардын Эмч]] /2005-06-09. №133/, * “Алтан гадас” одон 2 удаа * Засгийн Газрын Хүндэт Жуух * Ардын Хувьсгалын 50, 60, 70, 80 жилийн ойн медаль * Эрүүлийг Хамгаалахын Тэргүүний Ажилтан * Ардын Боловсролын Тэргүүний Ажилтан * Монголын Шинжлэх Ухааны Тэргүүний Ажилтан * Монголын Улаан Загалмайн Тэргүүний Ажилтан * ЭМЯ, АУИС, Улсын Клиникийн I, II, III эмнэлгийн хүндэт дэвтэрт бичигдсэн * Америкийн Цээжний Эмч Нарын Холбооны гишүүнээр батлагдсан * Японы Лаборатори-Эмгэг Судлаачдын Нийгэмлэгийн өргөмжлөлөөр шагнуулсан * '''Монгол Улсын Хөдөлмөрийн Баатар''' цолд нэр дэвшүүлсэн (2010) == '''Нэрт шавь нар''' == Профессор Ч.Цэрэннадмидын шавь нараас Монголын эрүүл мэндийн салбарын тэргүүлэх хүмүүс олноор төрөн гарчээ: * '''Н.Баасанжав''' — Хөдөлмөрийн Баатар, Ардын Эмч, Академич * '''Б.Жав''' — Хөдөлмөрийн Баатар, Ардын Эмч, Профессор * '''Д.Нямхүү''' — Хөдөлмөрийн Баатар * '''Л.Лхагва''' — Гавьяат Эмч, Багш, Академич * '''Д.Дүнгэрдорж''' — Гавьяат Эмч, Академич * '''Г.Дашзэвэг''' — Гавьяат Эмч, Багш, Профессор * '''Б.Шижирбаатар''' — Гавьяат Эмч, Багш, Профессор * '''Б.Батсэрээдэнэ''' — Профессор, зохион байгуулагч * '''Г.Цогт''' — Профессор, ДЭМБ-ын мэргэжилтэн, сүрьеэтэй тэмцэх олон улсын холбооны тусгай шагналт {{Хөтлөгч мөр Монгол Улсын Эрүүл Мэндийн сайд}} {{DEFAULTSORT:Цэрэннадмид, Чойжилжавын}} [[Ангилал:БНМАУ-ын эрүүл мэндийн сайд]] [[Ангилал:Монголын эмч]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Монгол улсын ардын эмч]] [[Ангилал:Эрүүлийг хамгаалахын гавьяат ажилтан шагналтан]] [[Ангилал:Алтан гадас одон шагналтан]] [[Ангилал:Цэцэрлэгийн (хот) хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1930 онд төрсөн]] a22wxja13txaxtptiml8xnef1f8sxhp 852459 852456 2026-04-06T14:50:04Z ~2026-21256-53 103769 852459 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} {{Infobox person | name = Чойжилжавын Цэрэннадмид | image =[[File:Tserennadmid.jpg|220px|Photo of my Grandfather]] | caption = | birth_year = [[1930]] он | birth_place = [[Монгол улс]]ын [[Архангай]] аймгийн [[Цэцэрлэг сум]] | death = | nationality = [[Монгол үндэстэн]] |citizenship = {{flag|Монгол}} | occupation = Хүний их эмч | agent = | alma_mater = | children = |birth_date=1930|death_date=2017|education=Анагаах ухааны доктор, Профессор|known=Ардын эмч, Багш, Профессор|honors=Монгол Улсын Ардын Эмч}} '''Чойжилжавын Цэрэннадмид''' - Монгол Улсын [[Ардын Эмч]], (1930 – 2017) бол Монгол Улсын Ардын эмч, Эрүүлийг Хамгаалахын Гавьяат Ажилтан, Анагаах Ухааны доктор, профессор, Монгол Улсын Цусны Эмгэг Судлалын үндэслэгч юм. Тэрээр 55 гаруй жил Монголын эрүүл мэндийн салбарт зүтгэж, эмч, багш, судлаач, зохион байгуулагчийн хувиар жинтэй хувь нэмэр оруулсан билээ. ==Намтар== === '''Бага, залуу нас ба боловсрол''' === *Ч.Цэрэннадмид 1930 онд Архангай аймгийн Цэцэрлэг сумын Агитын Яргайт уулын өвөлжөөнд малчин Г.Чойжилжавын ууган хүү болж мэндэлжээ. 1940–1944 онд тус суманд шинээр байгуулагдсан анхны бага сургуульд онц дүнтэй суралцан төгссөн бөгөөд цааш нь Сүхбаатарын нэрэмжит Офицерийн сургуульд 1944–1950 онд 6 жил онц сайн суралцаж, Батлан Хамгаалах Яамны хүндэт жуухаар шагнуулжээ. Улмаар МУИС-ийн Хүний эмчийн ангид шалгаран суралцаж, улаан дипломтой төгссөн байна. === '''Баянхонгор аймагт ажилласан нь (1956–1960 орчим)''' === Их сургуулиа онц дүнтэй төгссөн Ч.Цэрэннадмид хөдөө орон нутагт ажиллах уриалгыг манлайлж, Баянхонгор аймгийн Баянлиг суманд Монголын анхны их эмчийн салбаруудын нэгийг байгуулжээ. Тэрээр тус сумын 13 өрөө бүхий шинэ барилгад эмнэлгийг зохион байгуулж, Богд, Жинст, Баянговь, Баян-Өндөр, Баянлиг гэсэн 5 суманд их эмчийн түвшний үйлчилгээг анх удаа хүргэсэн юм. Энэ хугацаанд сумандаа анхны мэс заслыг хийж, арьс өнгөний болон сүрьеэ илрүүлэх үзлэг шинжилгээг зохион байгуулж, мэс заслын модон ширээг орон нутгийн мужаанаар хийлгэх, эмнэлгийн ажилчдын хүчээр хүнсний ногоо тарьж өвчтний хоолонд хэрэглэх зэрэг шинэлэг ажлуудыг санаачилжээ. Баянлиг сумын их эмчийн салбар нь Монголдоо анх удаа эмнэлгийн түргэн тусламжийн машинтай болсон бөгөөд энэ нь 40–120 км зайд тархуу нутаглах малчдад эмнэлгийн тусламж хүргэхэд ихээхэн ач холбогдолтой байжээ. Үүний дараа Ч.Цэрэннадмид Баянхонгор аймгийн төвийн эмнэлгийн мэс засалчаар, улмаар ерөнхий эмчийг хавсран ажиллаж, аймгийн эмнэлэгт рентген аппарат нэвтрүүлэх, лабораторын шинжилгээг өргөтгөх, амбулаторын үйлчилгээг анх удаа зохион байгуулах зэрэг ажлуудыг хийжээ. === '''Улаанбаатарт ажилласан нь''' === ЭХЯ-ны сайдын тушаалаар Улаанбаатарт шилжиж, Улсын Төв больницын Дотрын тасгийн эрхлэгчээр ажилласан бөгөөд Зөвлөлтийн профессор И.И.Крыжановская-гийн удирдлага доор мэргэжлээ улам гүнзгийрүүлэн, олон эмнэлэгт дотрын зөвлөх эмчээр ажиллажээ. === '''Цусны эмгэг судлалын үндэслэгч''' === 1950–1960-аад онд Монголын жирэмсэн, хөхүүл эхчүүдийн дунд учир шалтгааныг нь тогтоож чадахгүй байсан хүнд цус багадалтын өвчин элбэг тохиолддог байжээ. Профессор И.И.Крыжановская-гийн зөвлөснөөр Ч.Цэрэннадмид уг өвчнийг судалж эхэлсэн юм. Тэрээр Зөвлөлтийн Эмч нарын Мэргэжил Дээшлүүлэх Төв Институтийн аспирантурт суралцаж, профессор Е.А.Кост, Г.Г.Газенко, академич И.А.Кассирский нарт шавилж, Клиникийн Цус судлалыг эзэмшжээ. Мөн Узбекстанд очиж төстэй өвчний талаар эрдэмтэдтэй уулзаж, туршлага судалсан байна. Монголдоо эргэн ирж В12 витамин, сийвэнгийн төмөр, цусны цитоморфологи, ясны чөмөгний цитологи, цитохимийн шинжилгээнүүдийг '''Монголдоо анх удаа''' хийж нэвтрүүлснээр уг өвчний шалтгаан, эмгэг жамыг тогтоож, эрт оношлох, эмчлэх, урьдчилан сэргийлэх аргыг боловсруулжээ. Үүний үр дүнд тэрхүү өвчнөөр эмэгтэйчүүд нас барах нь эрс буурсан байна. Эдгээр судалгааны үр дүнгээр Москва, Ленинград, Ташкент хотуудад цус судлаачдын хуралд илтгэл тавьж, Зөвлөлтийн Эмч Нарын Мэргэжил Дээшлүүлэх Төв Институтийн Эрдмийн зөвлөл дээр Анагаах Ухааны докторын зэрэг хамгаалжээ. Ч.Цэрэннадмид нь Монголын эрүүл мэндийн салбарын '''анхны цусны эмгэг судлаач''' мэргэжилтэн эмч, эрдэмтэн бөгөөд цусны эмгэг судлалыг Монголд үндэслэн байгуулж, 40 гаруй жил хөгжүүлж ирсэн юм. === '''Анагаахын дээд сургуулийн багш (1973–2017)''' === 1973 оноос АУДС-д (Анагаахын Их Сургууль, хожим ЭМШУИС) Дотрын өвчин судлалын тэнхмийн эрхлэгчээр ажиллаж, мөн Эрдэм Шинжилгээ-Гадаад Харилцаа эрхэлсэн проректороор томилогджээ. === '''Эрүүлийг Хамгаалах Яамны сайд (1986–1990)''' === Ч.Цэрэннадмид 1986–1990 онд Эрүүлийг Хамгаалах Яамны сайдаар ажиллахдаа дараах ажлуудыг хийжээ: * '''Дэд бүтэц:''' 160 гаруй том, жижиг эмнэлгийн барилга баригдсан. Үүний дотор Улаанбаатарын клиникийн эмнэлэг, Эх нялхасын эрдэм шинжилгээний төв, Халдварт болон хавдар судлалын төвүүд, олон аймгийн нэгдсэн эмнэлэг, төрөх газруудын барилга зэрэг багтана. * '''Шинэ технологи:''' Эхосонограф, фиброэндоскоп, компьютерт томограф, ангиограф, лазерын аппарат, электрон микроскоп, барокамер зэрэг орчин үеийн тоног төхөөрөмжийг Монголын эмнэлгийн практикт анх нэвтрүүлсэн. * '''Боловсон хүчин:''' Жил бүр аспирантурт 5–7, ординатурт 15–20, нарийн мэргэжлийн дамжаанд 75–200 хүнийг гадаадад суралцуулдаг болгосон. * '''Аймаг, сум:''' 1987–1990 онд бүх аймаг, хотын эмнэлгүүдэд хэт авиа, фиброэндоскопийн аппарат нэвтрүүлж, мэргэжилтнүүдийг нь бэлтгэсэн. Сум бүрийг 2-оос дээш эмч, түргэн тусламжийн машинтай болгох арга хэмжээ авсан. * '''Олон улсын хамтын ажиллагаа:''' ДЭМБ, ЮНИСЕФ, Хүнсний фонд, Хүн амын фонд зэрэг олон улсын байгууллагуудтай хамтын ажиллагааг идэвхжүүлж, тусламжийн хэмжээг нэмэгдүүлсэн. ДОХ-ын үндэсний төв лаборатори байгуулж, 3 шатны хөтөлбөрийг хэрэгжүүлж эхэлсэн. * '''Эмч нарын нийгмийн асуудал:''' Цалинг нэмэгдүүлж, хортой, хүнд нөхцлийн нэмэгдлийг олгох хүрээг өргөтгөсөн. == '''Сургалтын үр дүн''' == Профессор Ч.Цэрэннадмид МУИС, АУДС, АУИС, ЭМШУИС-аар суралцсан '''13,000 гаруй''' эмч, эрүүл мэндийн мэргэжилтнийг сурган бэлтгэхэд оролцсон бөгөөд мэргэжлийн курсээр давтан бэлтгэгдсэн '''1,000 гаруй''' эмч мэргэжилтэнд хичээл заажээ. Түүний шууд удирдлагаар: * 2 хүн Шинжлэх ухааны доктор * 6 хүн Анагаах ухааны доктор * 16 хүн магистрын зэрэг хамгаалсан * 40 гаруй эмч дотрын эмчийн I, II, ахлах, тэргүүлэх зэрэг хамгаалсан =='''Бүтээлүүд'''== Дангаараа болон бусадтай хамтран * 19 сурах бичиг, гарын авлага, ном товхимол зохиож бичсэн * 4 номыг орос, англи хэлнээс орчуулсан * 54 гаруй ном, сурах бичгийг редакторлож хэвлүүлсэн * 70 гаруй эрдэм шинжилгээний өгүүлэл, аргачилсан зөвлөмж бичсэн * 80 эрдэм шинжилгээний илтгэл тавьсан (12 нь гадаадын сэтгүүлд хэвлэгдсэн) * 10 гаруй оронд олон улсын чуулган, их хуралд илтгэл хэлэлцүүлсэн == '''Бусад чухал ажлууд''' == === '''Анхны бүтээлүүд Монголд''' === * Монголдоо урьд нь оношлогдож байгаагүй цусны болон дотрын '''20 гаруй өвчнийг''' анх шинээр оношилсон * Ходоод-гэдэсний уян дурангийн шинжилгээг Монголд анх нэвтрүүлсэн (Зөвлөлтийн профессор В.Силаевын хамт) * 1964 онд үжлийн үүсэлтэй бөөрний хурц дутагдалтай өвчтнийг Москвад хүргэж, гемодиализ ("хиймэл бөөрний эмчилгээ") хийлгүүлж аварсан нь Монголд анхных байсан бөгөөд үүний дараа Монголд Гемодиализын төв байгуулах санаачлагыг гаргасан * А.Л.Кайланы "Эх барихуйн ухаан" сурах бичгийг (35.6 хэвлэлийн хуудас) орчуулж, тэр үеийн бага эмч, эх баригч, сувилагч нарын ширээний ном болгосон === '''Сурах бичиг орчуулах комисс''' === Монголын дунд мэргэжлийн эмнэлгийн ажилтнуудад мэргэжлийн сурах бичиг дутагдаж байсан тул Зөвлөлтийн хүний эмнэлгийн техникумын сурах бичгүүдийг орчуулах санаачлагыг гаргаж, ЭХЯ-ны 1-р орлогч сайд Д.Цагаанхүүгээр ахлуулсан 7 хүний комисст орж ажиллажээ. == '''Олон нийтийн ажил''' == Профессор Ч.Цэрэннадмид мэргэжлийн ажлаасаа гадна олон нийтийн олон тооны үүрэг гүйцэтгэжээ: * Ардын Их Хурлын депутат * Улаанбаатар хотын депутат, байнгын комиссын гишүүн * Монгол–Лаосын Найрамдлын Нийгэмлэгийн дарга * Ази–Африкийн Эв Санааны Нэгдлийн Монголын хорооны тэргүүлэгч гишүүн * Монголын Дотрын Эмч Нарын Холбооны тэргүүн * Анагаах Ухааны Академийн үндэслэгч гишүүн * Монголын ШУА-ийн Бага чуулганы гишүүн == '''Цол зэрэг''' == * Анагаахын Шинжлэх Ухааны Доктор * Профессор == '''Гавьяа Шагнал''' == * Монгол улсын [[Эрүүлийг хамгаалахын гавьяат ажилтан]] /2000-06-27. №99/, * Монгол улсын [[Ардын Эмч]] /2005-06-09. №133/, * “Алтан гадас” одон 2 удаа * Засгийн Газрын Хүндэт Жуух * Ардын Хувьсгалын 50, 60, 70, 80 жилийн ойн медаль * Эрүүлийг Хамгаалахын Тэргүүний Ажилтан * Ардын Боловсролын Тэргүүний Ажилтан * Монголын Шинжлэх Ухааны Тэргүүний Ажилтан * Монголын Улаан Загалмайн Тэргүүний Ажилтан * ЭМЯ, АУИС, Улсын Клиникийн I, II, III эмнэлгийн хүндэт дэвтэрт бичигдсэн * Америкийн Цээжний Эмч Нарын Холбооны гишүүнээр батлагдсан * Японы Лаборатори-Эмгэг Судлаачдын Нийгэмлэгийн өргөмжлөлөөр шагнуулсан * '''Монгол Улсын Хөдөлмөрийн Баатар''' цолд нэр дэвшүүлсэн (2010) == '''Нэрт шавь нар''' == Профессор Ч.Цэрэннадмидын шавь нараас Монголын эрүүл мэндийн салбарын тэргүүлэх хүмүүс олноор төрөн гарчээ: * '''Н.Баасанжав''' — Хөдөлмөрийн Баатар, Ардын Эмч, Академич * '''Б.Жав''' — Хөдөлмөрийн Баатар, Ардын Эмч, Профессор * '''Д.Нямхүү''' — Хөдөлмөрийн Баатар * '''Л.Лхагва''' — Гавьяат Эмч, Багш, Академич * '''Д.Дүнгэрдорж''' — Гавьяат Эмч, Академич * '''Г.Дашзэвэг''' — Гавьяат Эмч, Багш, Профессор * '''Б.Шижирбаатар''' — Гавьяат Эмч, Багш, Профессор * '''Б.Батсэрээдэнэ''' — Профессор, зохион байгуулагч * '''Г.Цогт''' — Профессор, ДЭМБ-ын мэргэжилтэн, сүрьеэтэй тэмцэх олон улсын холбооны тусгай шагналт {{Хөтлөгч мөр Монгол Улсын Эрүүл Мэндийн сайд}} {{DEFAULTSORT:Цэрэннадмид, Чойжилжавын}} [[Ангилал:БНМАУ-ын эрүүл мэндийн сайд]] [[Ангилал:Монголын эмч]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Монгол улсын ардын эмч]] [[Ангилал:Эрүүлийг хамгаалахын гавьяат ажилтан шагналтан]] [[Ангилал:Алтан гадас одон шагналтан]] [[Ангилал:Цэцэрлэгийн (хот) хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1930 онд төрсөн]] 0x3pjwwa0cia09l8kge3jv56wr8cnyg 852460 852459 2026-04-06T14:54:16Z ~2026-21256-53 103769 852460 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} {{Infobox person | name = Чойжилжавын Цэрэннадмид | image =[[File:Tserennadmid.jpg|220px|Photo of my Grandfather]] | caption = | birth_year = [[1930]] он | birth_place = [[Монгол улс]]ын [[Архангай]] аймгийн [[Цэцэрлэг сум]] | death = | nationality = [[Монгол үндэстэн]] |citizenship = {{flag|Монгол}} | occupation = Хүний их эмч | agent = | alma_mater = | children = |birth_date=1930|death_date=2017|education=Анагаах ухааны доктор, Профессор|known=Ардын эмч, Багш, Профессор|honors=Монгол Улсын Ардын Эмч}} '''Чойжилжавын Цэрэннадмид''' (1930 – 2017) - Монгол Улсын [[Ардын Эмч]], Эрүүлийг Хамгаалахын Гавьяат Ажилтан, Анагаах Ухааны доктор, профессор, Монгол Улсын Цусны Эмгэг Судлалын үндэслэгч юм. Тэрээр 55 гаруй жил Монголын эрүүл мэндийн салбарт зүтгэж, эмч, багш, судлаач, зохион байгуулагчийн хувиар жинтэй хувь нэмэр оруулсан билээ. ==Намтар== === '''Бага, залуу нас ба боловсрол''' === *Ч.Цэрэннадмид 1930 онд Архангай аймгийн Цэцэрлэг сумын Агитын Яргайт уулын өвөлжөөнд малчин Г.Чойжилжавын ууган хүү болж мэндэлжээ. 1940–1944 онд тус суманд шинээр байгуулагдсан анхны бага сургуульд онц дүнтэй суралцан төгссөн бөгөөд цааш нь Сүхбаатарын нэрэмжит Офицерийн сургуульд 1944–1950 онд 6 жил онц сайн суралцаж, Батлан Хамгаалах Яамны хүндэт жуухаар шагнуулжээ. Улмаар МУИС-ийн Хүний эмчийн ангид шалгаран суралцаж, улаан дипломтой төгссөн байна. === '''Баянхонгор аймагт ажилласан нь (1956–1960 орчим)''' === Их сургуулиа онц дүнтэй төгссөн Ч.Цэрэннадмид хөдөө орон нутагт ажиллах уриалгыг манлайлж, Баянхонгор аймгийн Баянлиг суманд Монголын анхны их эмчийн салбаруудын нэгийг байгуулжээ. Тэрээр тус сумын 13 өрөө бүхий шинэ барилгад эмнэлгийг зохион байгуулж, Богд, Жинст, Баянговь, Баян-Өндөр, Баянлиг гэсэн 5 суманд их эмчийн түвшний үйлчилгээг анх удаа хүргэсэн юм. Энэ хугацаанд сумандаа анхны мэс заслыг хийж, арьс өнгөний болон сүрьеэ илрүүлэх үзлэг шинжилгээг зохион байгуулж, мэс заслын модон ширээг орон нутгийн мужаанаар хийлгэх, эмнэлгийн ажилчдын хүчээр хүнсний ногоо тарьж өвчтний хоолонд хэрэглэх зэрэг шинэлэг ажлуудыг санаачилжээ. Баянлиг сумын их эмчийн салбар нь Монголдоо анх удаа эмнэлгийн түргэн тусламжийн машинтай болсон бөгөөд энэ нь 40–120 км зайд тархуу нутаглах малчдад эмнэлгийн тусламж хүргэхэд ихээхэн ач холбогдолтой байжээ. Үүний дараа Ч.Цэрэннадмид Баянхонгор аймгийн төвийн эмнэлгийн мэс засалчаар, улмаар ерөнхий эмчийг хавсран ажиллаж, аймгийн эмнэлэгт рентген аппарат нэвтрүүлэх, лабораторын шинжилгээг өргөтгөх, амбулаторын үйлчилгээг анх удаа зохион байгуулах зэрэг ажлуудыг хийжээ. === '''Улаанбаатарт ажилласан нь''' === ЭХЯ-ны сайдын тушаалаар Улаанбаатарт шилжиж, Улсын Төв больницын Дотрын тасгийн эрхлэгчээр ажилласан бөгөөд Зөвлөлтийн профессор И.И.Крыжановская-гийн удирдлага доор мэргэжлээ улам гүнзгийрүүлэн, олон эмнэлэгт дотрын зөвлөх эмчээр ажиллажээ. === '''Цусны эмгэг судлалын үндэслэгч''' === 1950–1960-аад онд Монголын жирэмсэн, хөхүүл эхчүүдийн дунд учир шалтгааныг нь тогтоож чадахгүй байсан хүнд цус багадалтын өвчин элбэг тохиолддог байжээ. Профессор И.И.Крыжановская-гийн зөвлөснөөр Ч.Цэрэннадмид уг өвчнийг судалж эхэлсэн юм. Тэрээр Зөвлөлтийн Эмч нарын Мэргэжил Дээшлүүлэх Төв Институтийн аспирантурт суралцаж, профессор Е.А.Кост, Г.Г.Газенко, академич И.А.Кассирский нарт шавилж, Клиникийн Цус судлалыг эзэмшжээ. Мөн Узбекстанд очиж төстэй өвчний талаар эрдэмтэдтэй уулзаж, туршлага судалсан байна. Монголдоо эргэн ирж В12 витамин, сийвэнгийн төмөр, цусны цитоморфологи, ясны чөмөгний цитологи, цитохимийн шинжилгээнүүдийг '''Монголдоо анх удаа''' хийж нэвтрүүлснээр уг өвчний шалтгаан, эмгэг жамыг тогтоож, эрт оношлох, эмчлэх, урьдчилан сэргийлэх аргыг боловсруулжээ. Үүний үр дүнд тэрхүү өвчнөөр эмэгтэйчүүд нас барах нь эрс буурсан байна. Эдгээр судалгааны үр дүнгээр Москва, Ленинград, Ташкент хотуудад цус судлаачдын хуралд илтгэл тавьж, Зөвлөлтийн Эмч Нарын Мэргэжил Дээшлүүлэх Төв Институтийн Эрдмийн зөвлөл дээр Анагаах Ухааны докторын зэрэг хамгаалжээ. Ч.Цэрэннадмид нь Монголын эрүүл мэндийн салбарын '''анхны цусны эмгэг судлаач''' мэргэжилтэн эмч, эрдэмтэн бөгөөд цусны эмгэг судлалыг Монголд үндэслэн байгуулж, 40 гаруй жил хөгжүүлж ирсэн юм. === '''Анагаахын дээд сургуулийн багш (1973–2017)''' === 1973 оноос АУДС-д (Анагаахын Их Сургууль, хожим ЭМШУИС) Дотрын өвчин судлалын тэнхмийн эрхлэгчээр ажиллаж, мөн Эрдэм Шинжилгээ-Гадаад Харилцаа эрхэлсэн проректороор томилогджээ. === '''Эрүүлийг Хамгаалах Яамны сайд (1986–1990)''' === Ч.Цэрэннадмид 1986–1990 онд Эрүүлийг Хамгаалах Яамны сайдаар ажиллахдаа дараах ажлуудыг хийжээ: * '''Дэд бүтэц:''' 160 гаруй том, жижиг эмнэлгийн барилга баригдсан. Үүний дотор Улаанбаатарын клиникийн эмнэлэг, Эх нялхасын эрдэм шинжилгээний төв, Халдварт болон хавдар судлалын төвүүд, олон аймгийн нэгдсэн эмнэлэг, төрөх газруудын барилга зэрэг багтана. * '''Шинэ технологи:''' Эхосонограф, фиброэндоскоп, компьютерт томограф, ангиограф, лазерын аппарат, электрон микроскоп, барокамер зэрэг орчин үеийн тоног төхөөрөмжийг Монголын эмнэлгийн практикт анх нэвтрүүлсэн. * '''Боловсон хүчин:''' Жил бүр аспирантурт 5–7, ординатурт 15–20, нарийн мэргэжлийн дамжаанд 75–200 хүнийг гадаадад суралцуулдаг болгосон. * '''Аймаг, сум:''' 1987–1990 онд бүх аймаг, хотын эмнэлгүүдэд хэт авиа, фиброэндоскопийн аппарат нэвтрүүлж, мэргэжилтнүүдийг нь бэлтгэсэн. Сум бүрийг 2-оос дээш эмч, түргэн тусламжийн машинтай болгох арга хэмжээ авсан. * '''Олон улсын хамтын ажиллагаа:''' ДЭМБ, ЮНИСЕФ, Хүнсний фонд, Хүн амын фонд зэрэг олон улсын байгууллагуудтай хамтын ажиллагааг идэвхжүүлж, тусламжийн хэмжээг нэмэгдүүлсэн. ДОХ-ын үндэсний төв лаборатори байгуулж, 3 шатны хөтөлбөрийг хэрэгжүүлж эхэлсэн. * '''Эмч нарын нийгмийн асуудал:''' Цалинг нэмэгдүүлж, хортой, хүнд нөхцлийн нэмэгдлийг олгох хүрээг өргөтгөсөн. == '''Сургалтын үр дүн''' == Профессор Ч.Цэрэннадмид МУИС, АУДС, АУИС, ЭМШУИС-аар суралцсан '''13,000 гаруй''' эмч, эрүүл мэндийн мэргэжилтнийг сурган бэлтгэхэд оролцсон бөгөөд мэргэжлийн курсээр давтан бэлтгэгдсэн '''1,000 гаруй''' эмч мэргэжилтэнд хичээл заажээ. Түүний шууд удирдлагаар: * 2 хүн Шинжлэх ухааны доктор * 6 хүн Анагаах ухааны доктор * 16 хүн магистрын зэрэг хамгаалсан * 40 гаруй эмч дотрын эмчийн I, II, ахлах, тэргүүлэх зэрэг хамгаалсан =='''Бүтээлүүд'''== Дангаараа болон бусадтай хамтран * 19 сурах бичиг, гарын авлага, ном товхимол зохиож бичсэн * 4 номыг орос, англи хэлнээс орчуулсан * 54 гаруй ном, сурах бичгийг редакторлож хэвлүүлсэн * 70 гаруй эрдэм шинжилгээний өгүүлэл, аргачилсан зөвлөмж бичсэн * 80 эрдэм шинжилгээний илтгэл тавьсан (12 нь гадаадын сэтгүүлд хэвлэгдсэн) * 10 гаруй оронд олон улсын чуулган, их хуралд илтгэл хэлэлцүүлсэн == '''Бусад чухал ажлууд''' == === '''Анхны бүтээлүүд Монголд''' === * Монголдоо урьд нь оношлогдож байгаагүй цусны болон дотрын '''20 гаруй өвчнийг''' анх шинээр оношилсон * Ходоод-гэдэсний уян дурангийн шинжилгээг Монголд анх нэвтрүүлсэн (Зөвлөлтийн профессор В.Силаевын хамт) * 1964 онд үжлийн үүсэлтэй бөөрний хурц дутагдалтай өвчтнийг Москвад хүргэж, гемодиализ ("хиймэл бөөрний эмчилгээ") хийлгүүлж аварсан нь Монголд анхных байсан бөгөөд үүний дараа Монголд Гемодиализын төв байгуулах санаачлагыг гаргасан * А.Л.Кайланы "Эх барихуйн ухаан" сурах бичгийг (35.6 хэвлэлийн хуудас) орчуулж, тэр үеийн бага эмч, эх баригч, сувилагч нарын ширээний ном болгосон === '''Сурах бичиг орчуулах комисс''' === Монголын дунд мэргэжлийн эмнэлгийн ажилтнуудад мэргэжлийн сурах бичиг дутагдаж байсан тул Зөвлөлтийн хүний эмнэлгийн техникумын сурах бичгүүдийг орчуулах санаачлагыг гаргаж, ЭХЯ-ны 1-р орлогч сайд Д.Цагаанхүүгээр ахлуулсан 7 хүний комисст орж ажиллажээ. == '''Олон нийтийн ажил''' == Профессор Ч.Цэрэннадмид мэргэжлийн ажлаасаа гадна олон нийтийн олон тооны үүрэг гүйцэтгэжээ: * Ардын Их Хурлын депутат * Улаанбаатар хотын депутат, байнгын комиссын гишүүн * Монгол–Лаосын Найрамдлын Нийгэмлэгийн дарга * Ази–Африкийн Эв Санааны Нэгдлийн Монголын хорооны тэргүүлэгч гишүүн * Монголын Дотрын Эмч Нарын Холбооны тэргүүн * Анагаах Ухааны Академийн үндэслэгч гишүүн * Монголын ШУА-ийн Бага чуулганы гишүүн == '''Цол зэрэг''' == * Анагаахын Шинжлэх Ухааны Доктор * Профессор == '''Гавьяа Шагнал''' == * Монгол улсын [[Эрүүлийг хамгаалахын гавьяат ажилтан]] /2000-06-27. №99/, * Монгол улсын [[Ардын Эмч]] /2005-06-09. №133/, * “Алтан гадас” одон 2 удаа * Засгийн Газрын Хүндэт Жуух * Ардын Хувьсгалын 50, 60, 70, 80 жилийн ойн медаль * Эрүүлийг Хамгаалахын Тэргүүний Ажилтан * Ардын Боловсролын Тэргүүний Ажилтан * Монголын Шинжлэх Ухааны Тэргүүний Ажилтан * Монголын Улаан Загалмайн Тэргүүний Ажилтан * ЭМЯ, АУИС, Улсын Клиникийн I, II, III эмнэлгийн хүндэт дэвтэрт бичигдсэн * Америкийн Цээжний Эмч Нарын Холбооны гишүүнээр батлагдсан * Японы Лаборатори-Эмгэг Судлаачдын Нийгэмлэгийн өргөмжлөлөөр шагнуулсан * '''Монгол Улсын Хөдөлмөрийн Баатар''' цолд нэр дэвшүүлсэн (2010) == '''Нэрт шавь нар''' == Профессор Ч.Цэрэннадмидын шавь нараас Монголын эрүүл мэндийн салбарын тэргүүлэх хүмүүс олноор төрөн гарчээ: * '''Н.Баасанжав''' — Хөдөлмөрийн Баатар, Ардын Эмч, Академич * '''Б.Жав''' — Хөдөлмөрийн Баатар, Ардын Эмч, Профессор * '''Д.Нямхүү''' — Хөдөлмөрийн Баатар * '''Л.Лхагва''' — Гавьяат Эмч, Багш, Академич * '''Д.Дүнгэрдорж''' — Гавьяат Эмч, Академич * '''Г.Дашзэвэг''' — Гавьяат Эмч, Багш, Профессор * '''Б.Шижирбаатар''' — Гавьяат Эмч, Багш, Профессор * '''Б.Батсэрээдэнэ''' — Профессор, зохион байгуулагч * '''Г.Цогт''' — Профессор, ДЭМБ-ын мэргэжилтэн, сүрьеэтэй тэмцэх олон улсын холбооны тусгай шагналт {{Хөтлөгч мөр Монгол Улсын Эрүүл Мэндийн сайд}} {{DEFAULTSORT:Цэрэннадмид, Чойжилжавын}} [[Ангилал:БНМАУ-ын эрүүл мэндийн сайд]] [[Ангилал:Монголын эмч]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Монгол улсын ардын эмч]] [[Ангилал:Эрүүлийг хамгаалахын гавьяат ажилтан шагналтан]] [[Ангилал:Алтан гадас одон шагналтан]] [[Ангилал:Цэцэрлэгийн (хот) хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1930 онд төрсөн]] to5zbcoxdmwn1njw8yikn6odctg36yy 852519 852460 2026-04-07T03:07:50Z ~2026-21242-19 103785 852519 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} {{Infobox person | name = Чойжилжавын Цэрэннадмид | image =[[File:Tserennadmid.jpg|220px|Photo of my Grandfather]] | caption = | birth_year = [[1930]] он | birth_place = [[Монгол улс]]ын [[Архангай]] аймгийн [[Цэцэрлэг сум]] | death = | nationality = [[Монгол үндэстэн]] |citizenship = {{flag|Монгол}} | occupation = Хүний их эмч | agent = | alma_mater = | children = |birth_date=1930|death_date=2017|education=Анагаах ухааны доктор, Профессор|known=Ардын эмч, Багш, Профессор|honors=Монгол Улсын Ардын Эмч}} '''Чойжилжавын Цэрэннадмид''' (1930 – 2017) - Монгол Улсын [[Ардын Эмч]], Эрүүлийг Хамгаалахын Гавьяат Ажилтан, Анагаах Ухааны доктор, профессор, Монгол Улсын Цусны Эмгэг Судлалын үндэслэгч юм. Тэрээр 55 гаруй жил Монголын эрүүл мэндийн салбарт зүтгэж, эмч, багш, судлаач, зохион байгуулагчийн хувиар жинтэй хувь нэмэр оруулсан билээ. ==Намтар== === '''Бага, залуу нас ба боловсрол''' === *Ч.Цэрэннадмид 1930 онд Архангай аймгийн Цэцэрлэг сумын Агитын Яргайт уулын өвөлжөөнд малчин Г.Чойжилжавын ууган хүү болж мэндэлжээ. 1940–1944 онд тус суманд шинээр байгуулагдсан анхны бага сургуульд онц дүнтэй суралцан төгссөн бөгөөд цааш нь Сүхбаатарын нэрэмжит Офицерийн сургуульд 1944–1950 онд 6 жил онц сайн суралцаж, Батлан Хамгаалах Яамны хүндэт жуухаар шагнуулжээ. Улмаар МУИС-ийн Хүн эмчийн ангид шалгаран суралцаж, улаан дипломтой төгссөн байна. === '''Баянхонгор аймагт ажилласан нь (1956–1960 орчим)''' === Их сургуулиа онц дүнтэй төгссөн Ч.Цэрэннадмид хөдөө орон нутагт ажиллах уриалгыг манлайлж, Баянхонгор аймгийн Баянлиг суманд Монголын анхны их эмчийн салбаруудын нэгийг байгуулжээ. Тэрээр тус сумын 13 өрөө бүхий шинэ барилгад эмнэлгийг зохион байгуулж, Богд, Жинст, Баянговь, Баян-Өндөр, Баянлиг гэсэн 5 суманд их эмчийн түвшний үйлчилгээг анх удаа хүргэсэн юм. Энэ хугацаанд сумандаа анхны мэс заслыг хийж, арьс өнгөний болон сүрьеэ илрүүлэх үзлэг шинжилгээг зохион байгуулж, мэс заслын модон ширээг орон нутгийн мужаанаар хийлгэх, эмнэлгийн ажилчдын хүчээр хүнсний ногоо тарьж өвчтний хоолонд хэрэглэх зэрэг шинэлэг ажлуудыг санаачилжээ. Баянлиг сумын их эмчийн салбар нь Монголдоо анх удаа эмнэлгийн түргэн тусламжийн машинтай болсон бөгөөд энэ нь 40–120 км зайд тархуу нутаглах малчдад эмнэлгийн тусламж хүргэхэд ихээхэн ач холбогдолтой байжээ. Үүний дараа Ч.Цэрэннадмид Баянхонгор аймгийн төвийн эмнэлгийн мэс засалчаар, улмаар ерөнхий эмчийг хавсран ажиллаж, аймгийн эмнэлэгт рентген аппарат нэвтрүүлэх, лабораторын шинжилгээг өргөтгөх, амбулаторын үйлчилгээг анх удаа зохион байгуулах зэрэг ажлуудыг хийжээ. === '''Улаанбаатарт ажилласан нь''' === ЭХЯ-ны сайдын тушаалаар Улаанбаатарт шилжиж, Улсын Төв больницын Дотрын тасгийн эрхлэгчээр ажилласан бөгөөд Зөвлөлтийн профессор И.И.Крыжановская-гийн удирдлага доор мэргэжлээ улам гүнзгийрүүлэн, олон эмнэлэгт дотрын зөвлөх эмчээр ажиллажээ. === '''Цусны эмгэг судлалын үндэслэгч''' === 1950–1960-аад онд Монголын жирэмсэн, хөхүүл эхчүүдийн дунд учир шалтгааныг нь тогтоож чадахгүй байсан хүнд цус багадалтын өвчин элбэг тохиолддог байжээ. Профессор И.И.Крыжановская-гийн зөвлөснөөр Ч.Цэрэннадмид уг өвчнийг судалж эхэлсэн юм. Тэрээр Зөвлөлтийн Эмч нарын Мэргэжил Дээшлүүлэх Төв Институтийн аспирантурт суралцаж, профессор Е.А.Кост, Г.Г.Газенко, академич И.А.Кассирский нарт шавилж, Клиникийн Цус судлалыг эзэмшжээ. Мөн Узбекстанд очиж төстэй өвчний талаар эрдэмтэдтэй уулзаж, туршлага судалсан байна. Монголдоо эргэн ирж В12 витамин, сийвэнгийн төмөр, цусны цитоморфологи, ясны чөмөгний цитологи, цитохимийн шинжилгээнүүдийг '''Монголдоо анх удаа''' хийж нэвтрүүлснээр уг өвчний шалтгаан, эмгэг жамыг тогтоож, эрт оношлох, эмчлэх, урьдчилан сэргийлэх аргыг боловсруулжээ. Үүний үр дүнд тэрхүү өвчнөөр эмэгтэйчүүд нас барах нь эрс буурсан байна. Эдгээр судалгааны үр дүнгээр Москва, Ленинград, Ташкент хотуудад цус судлаачдын хуралд илтгэл тавьж, Зөвлөлтийн Эмч Нарын Мэргэжил Дээшлүүлэх Төв Институтийн Эрдмийн зөвлөл дээр Анагаах Ухааны докторын зэрэг хамгаалжээ. Ч.Цэрэннадмид нь Монголын эрүүл мэндийн салбарын '''анхны цусны эмгэг судлаач''' мэргэжилтэн эмч, эрдэмтэн бөгөөд цусны эмгэг судлалыг Монголд үндэслэн байгуулж, 40 гаруй жил хөгжүүлж ирсэн юм. === '''Анагаахын дээд сургуулийн багш (1973–2017)''' === 1973 оноос АУДС-д (Анагаахын Их Сургууль, хожим ЭМШУИС) Дотрын өвчин судлалын тэнхмийн эрхлэгчээр ажиллаж, мөн Эрдэм Шинжилгээ-Гадаад Харилцаа эрхэлсэн проректороор томилогджээ. === '''Эрүүлийг Хамгаалах Яамны сайд (1986–1990)''' === Ч.Цэрэннадмид 1986–1990 онд Эрүүлийг Хамгаалах Яамны сайдаар ажиллахдаа дараах ажлуудыг хийжээ: * '''Дэд бүтэц:''' 160 гаруй том, жижиг эмнэлгийн барилга баригдсан. Үүний дотор Улаанбаатарын клиникийн эмнэлэг, Эх нялхасын эрдэм шинжилгээний төв, Халдварт болон хавдар судлалын төвүүд, олон аймгийн нэгдсэн эмнэлэг, төрөх газруудын барилга зэрэг багтана. * '''Шинэ технологи:''' Эхосонограф, фиброэндоскоп, компьютерт томограф, ангиограф, лазерын аппарат, электрон микроскоп, барокамер зэрэг орчин үеийн тоног төхөөрөмжийг Монголын эмнэлгийн практикт анх нэвтрүүлсэн. * '''Боловсон хүчин:''' Жил бүр аспирантурт 5–7, ординатурт 15–20, нарийн мэргэжлийн дамжаанд 75–200 хүнийг гадаадад суралцуулдаг болгосон. * '''Аймаг, сум:''' 1987–1990 онд бүх аймаг, хотын эмнэлгүүдэд хэт авиа, фиброэндоскопийн аппарат нэвтрүүлж, мэргэжилтнүүдийг нь бэлтгэсэн. Сум бүрийг 2-оос дээш эмч, түргэн тусламжийн машинтай болгох арга хэмжээ авсан. * '''Олон улсын хамтын ажиллагаа:''' ДЭМБ, ЮНИСЕФ, Хүнсний фонд, Хүн амын фонд зэрэг олон улсын байгууллагуудтай хамтын ажиллагааг идэвхжүүлж, тусламжийн хэмжээг нэмэгдүүлсэн. ДОХ-ын үндэсний төв лаборатори байгуулж, 3 шатны хөтөлбөрийг хэрэгжүүлж эхэлсэн. * '''Эмч нарын нийгмийн асуудал:''' Цалинг нэмэгдүүлж, хортой, хүнд нөхцлийн нэмэгдлийг олгох хүрээг өргөтгөсөн. == '''Сургалтын үр дүн''' == Профессор Ч.Цэрэннадмид МУИС, АУДС, АУИС, ЭМШУИС-аар суралцсан '''13,000 гаруй''' эмч, эрүүл мэндийн мэргэжилтнийг сурган бэлтгэхэд оролцсон бөгөөд мэргэжлийн курсээр давтан бэлтгэгдсэн '''1,000 гаруй''' эмч мэргэжилтэнд хичээл заажээ. Түүний шууд удирдлагаар: * 2 хүн Шинжлэх ухааны доктор * 6 хүн Анагаах ухааны доктор * 16 хүн магистрын зэрэг хамгаалсан * 40 гаруй эмч дотрын эмчийн I, II, ахлах, тэргүүлэх зэрэг хамгаалсан =='''Бүтээлүүд'''== Дангаараа болон бусадтай хамтран * 19 сурах бичиг, гарын авлага, ном товхимол зохиож бичсэн * 4 номыг орос, англи хэлнээс орчуулсан * 54 гаруй ном, сурах бичгийг редакторлож хэвлүүлсэн * 70 гаруй эрдэм шинжилгээний өгүүлэл, аргачилсан зөвлөмж бичсэн * 80 эрдэм шинжилгээний илтгэл тавьсан (12 нь гадаадын сэтгүүлд хэвлэгдсэн) * 10 гаруй оронд олон улсын чуулган, их хуралд илтгэл хэлэлцүүлсэн == '''Бусад чухал ажлууд''' == === '''Анхны бүтээлүүд Монголд''' === * Монголдоо урьд нь оношлогдож байгаагүй цусны болон дотрын '''20 гаруй өвчнийг''' анх шинээр оношилсон * Ходоод-гэдэсний уян дурангийн шинжилгээг Монголд анх нэвтрүүлсэн (Зөвлөлтийн профессор В.Силаевын хамт) * 1964 онд үжлийн үүсэлтэй бөөрний хурц дутагдалтай өвчтнийг Москвад хүргэж, гемодиализ ("хиймэл бөөрний эмчилгээ") хийлгүүлж аварсан нь Монголд анхных байсан бөгөөд үүний дараа Монголд Гемодиализын төв байгуулах санаачлагыг гаргасан * А.Л.Кайланы "Эх барихуйн ухаан" сурах бичгийг (35.6 хэвлэлийн хуудас) орчуулж, тэр үеийн бага эмч, эх баригч, сувилагч нарын ширээний ном болгосон === '''Сурах бичиг орчуулах комисс''' === Монголын дунд мэргэжлийн эмнэлгийн ажилтнуудад мэргэжлийн сурах бичиг дутагдаж байсан тул Зөвлөлтийн хүний эмнэлгийн техникумын сурах бичгүүдийг орчуулах санаачлагыг гаргаж, ЭХЯ-ны 1-р орлогч сайд Д.Цагаанхүүгээр ахлуулсан 7 хүний комисст орж ажиллажээ. == '''Олон нийтийн ажил''' == Профессор Ч.Цэрэннадмид мэргэжлийн ажлаасаа гадна олон нийтийн олон тооны үүрэг гүйцэтгэжээ: * Ардын Их Хурлын депутат * Улаанбаатар хотын депутат, байнгын комиссын гишүүн * Монгол–Лаосын Найрамдлын Нийгэмлэгийн дарга * Ази–Африкийн Эв Санааны Нэгдлийн Монголын хорооны тэргүүлэгч гишүүн * Монголын Дотрын Эмч Нарын Холбооны тэргүүн * Анагаах Ухааны Академийн үндэслэгч гишүүн * Монголын ШУА-ийн Бага чуулганы гишүүн == '''Цол зэрэг''' == * Анагаахын Шинжлэх Ухааны Доктор * Профессор == '''Гавьяа Шагнал''' == * Монгол улсын [[Эрүүлийг хамгаалахын гавьяат ажилтан]] /2000-06-27. №99/, * Монгол улсын [[Ардын Эмч]] /2005-06-09. №133/, * “Алтан гадас” одон 2 удаа * Засгийн Газрын Хүндэт Жуух * Ардын Хувьсгалын 50, 60, 70, 80 жилийн ойн медаль * Эрүүлийг Хамгаалахын Тэргүүний Ажилтан * Ардын Боловсролын Тэргүүний Ажилтан * Монголын Шинжлэх Ухааны Тэргүүний Ажилтан * Монголын Улаан Загалмайн Тэргүүний Ажилтан * ЭМЯ, АУИС, Улсын Клиникийн I, II, III эмнэлгийн хүндэт дэвтэрт бичигдсэн * Америкийн Цээжний Эмч Нарын Холбооны гишүүнээр батлагдсан * Японы Лаборатори-Эмгэг Судлаачдын Нийгэмлэгийн өргөмжлөлөөр шагнуулсан * '''Монгол Улсын Хөдөлмөрийн Баатар''' цолд нэр дэвшүүлсэн (2010) == '''Нэрт шавь нар''' == Профессор Ч.Цэрэннадмидын шавь нараас Монголын эрүүл мэндийн салбарын тэргүүлэх хүмүүс олноор төрөн гарчээ: * '''Н.Баасанжав''' — Хөдөлмөрийн Баатар, Ардын Эмч, Академич * '''Б.Жав''' — Хөдөлмөрийн Баатар, Ардын Эмч, Профессор * '''Д.Нямхүү''' — Хөдөлмөрийн Баатар * '''Л.Лхагва''' — Гавьяат Эмч, Багш, Академич * '''Д.Дүнгэрдорж''' — Гавьяат Эмч, Академич * '''Г.Дашзэвэг''' — Гавьяат Эмч, Багш, Профессор * '''Б.Шижирбаатар''' — Гавьяат Эмч, Багш, Профессор * '''Б.Батсэрээдэнэ''' — Профессор, зохион байгуулагч * '''Г.Цогт''' — Профессор, ДЭМБ-ын мэргэжилтэн, сүрьеэтэй тэмцэх олон улсын холбооны тусгай шагналт {{Хөтлөгч мөр Монгол Улсын Эрүүл Мэндийн сайд}} {{DEFAULTSORT:Цэрэннадмид, Чойжилжавын}} [[Ангилал:БНМАУ-ын эрүүл мэндийн сайд]] [[Ангилал:Монголын эмч]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Монгол улсын ардын эмч]] [[Ангилал:Эрүүлийг хамгаалахын гавьяат ажилтан шагналтан]] [[Ангилал:Алтан гадас одон шагналтан]] [[Ангилал:Цэцэрлэгийн (хот) хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1930 онд төрсөн]] 5326os7ue3kplsmlgpp7ftidyrn5omw 852520 852519 2026-04-07T03:10:46Z ~2026-21242-19 103785 852520 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} {{Infobox person | name = Чойжилжавын Цэрэннадмид | image =[[File:Tserennadmid.jpg|220px|Photo of my Grandfather]] | caption = | birth_year = [[1930]] он | birth_place = [[Монгол улс]]ын [[Архангай]] аймгийн [[Цэцэрлэг сум]] | death = | nationality = [[Монгол үндэстэн]] |citizenship = {{flag|Монгол}} | occupation = Хүний их эмч | agent = | alma_mater = | children = |birth_date=1930|death_date=2017|education=Анагаах ухааны доктор, Профессор|known=Ардын эмч, Багш, Профессор|honors=Монгол Улсын Ардын Эмч}} '''Чойжилжавын Цэрэннадмид''' (1930 – 2017) - Монгол Улсын [[Ардын Эмч]], Эрүүлийг Хамгаалахын Гавьяат Ажилтан, Анагаах Ухааны доктор, профессор, Монгол Улсын Цусны Эмгэг Судлалын үндэслэгч юм. Тэрээр 55 гаруй жил Монголын эрүүл мэндийн салбарт зүтгэж, эмч, багш, судлаач, зохион байгуулагчийн хувиар жинтэй хувь нэмэр оруулсан билээ. ==Намтар== === '''Бага, залуу нас ба боловсрол''' === *Ч.Цэрэннадмид 1930 онд Архангай аймгийн Цэцэрлэг сумын Агитын Яргайт уулын өвөлжөөнд малчин Г.Чойжилжавын ууган хүү болж мэндэлжээ. 1940–1944 онд тус суманд шинээр байгуулагдсан анхны бага сургуульд онц дүнтэй суралцан төгссөн бөгөөд цааш нь Сүхбаатарын нэрэмжит Офицерийн сургуульд 1944–1950 онд 6 жил онц сайн суралцаж, Батлан Хамгаалах Яамны хүндэт жуухаар шагнуулжээ. Улмаар МУИС-ийн Хүн эмчийн ангид шалгаран суралцаж, улаан дипломтой төгссөн байна. === '''Баянхонгор аймагт ажилласан нь (1956–1960 орчим)''' === Их сургуулиа онц дүнтэй төгссөн Ч.Цэрэннадмид хөдөө орон нутагт ажиллах уриалгыг манлайлж, Баянхонгор аймгийн Баянлиг суманд Монголын анхны их эмчийн салбаруудын нэгийг байгуулжээ. Тэрээр тус сумын 13 өрөө бүхий шинэ барилгад эмнэлгийг зохион байгуулж, Богд, Жинст, Баянговь, Баян-Өндөр, Баянлиг гэсэн 5 суманд их эмчийн түвшний үйлчилгээг анх удаа хүргэсэн юм. Энэ хугацаанд сумандаа анхны мэс заслыг хийж, арьс өнгөний болон сүрьеэ илрүүлэх үзлэг шинжилгээг зохион байгуулж, мэс заслын модон ширээг орон нутгийн мужаанаар хийлгэх, эмнэлгийн ажилчдын хүчээр хүнсний ногоо тарьж өвчтний хоолонд хэрэглэх зэрэг шинэлэг ажлуудыг санаачилжээ. Баянлиг сумын их эмчийн салбар нь Монголдоо анх удаа эмнэлгийн түргэн тусламжийн машинтай болсон бөгөөд энэ нь 40–120 км зайд тархуу нутаглах малчдад эмнэлгийн тусламж хүргэхэд ихээхэн ач холбогдолтой байжээ. Үүний дараа Ч.Цэрэннадмид Баянхонгор аймгийн төвийн эмнэлгийн мэс засалчаар, улмаар ерөнхий эмчийг хавсран ажиллаж, аймгийн эмнэлэгт рентген аппарат нэвтрүүлэх, лабораторын шинжилгээг өргөтгөх, амбулаторын үйлчилгээг анх удаа зохион байгуулах зэрэг ажлуудыг хийжээ. === '''Улаанбаатарт ажилласан нь''' === ЭХЯ-ны сайдын тушаалаар Улаанбаатарт шилжиж, Улсын Төв больницын Дотрын тасгийн эрхлэгчээр ажилласан бөгөөд Зөвлөлтийн профессор И.И.Крыжановская-гийн удирдлага доор мэргэжлээ улам гүнзгийрүүлэн, олон эмнэлэгт дотрын зөвлөх эмчээр ажиллажээ. === '''Цусны эмгэг судлалын үндэслэгч''' === 1950–1960-аад онд Монголын жирэмсэн, хөхүүл эхчүүдийн дунд учир шалтгааныг нь тогтоож чадахгүй байсан хүнд цус багадалтын өвчин элбэг тохиолддог байжээ. Профессор И.И.Крыжановская-гийн зөвлөснөөр Ч.Цэрэннадмид уг өвчнийг судалж эхэлсэн юм. Тэрээр Зөвлөлтийн Эмч нарын Мэргэжил Дээшлүүлэх Төв Институтийн аспирантурт суралцаж, профессор Е.А.Кост, Г.Г.Газенко, академич И.А.Кассирский нарт шавилж, Клиникийн Цус судлалыг эзэмшжээ. Мөн Узбекстанд очиж төстэй өвчний талаар эрдэмтэдтэй уулзаж, туршлага судалсан байна. Монголдоо эргэн ирж В12 витамин, сийвэнгийн төмөр, цусны цитоморфологи, ясны чөмөгний цитологи, цитохимийн шинжилгээнүүдийг '''Монголдоо анх удаа''' хийж нэвтрүүлснээр уг өвчний шалтгаан, эмгэг жамыг тогтоож, эрт оношлох, эмчлэх, урьдчилан сэргийлэх аргыг боловсруулжээ. Үүний үр дүнд тэрхүү өвчнөөр эмэгтэйчүүд нас барах нь эрс буурсан байна. Эдгээр судалгааны үр дүнгээр Москва, Ленинград, Ташкент хотуудад цус судлаачдын хуралд илтгэл тавьж, Зөвлөлтийн Эмч Нарын Мэргэжил Дээшлүүлэх Төв Институтийн Эрдмийн зөвлөл дээр Анагаах Ухааны докторын зэрэг хамгаалжээ. Ч.Цэрэннадмид нь Монголын эрүүл мэндийн салбарын '''анхны цусны эмгэг судлаач''' мэргэжилтэн эмч, эрдэмтэн бөгөөд цусны эмгэг судлалыг Монголд үндэслэн байгуулж, 40 гаруй жил хөгжүүлж ирсэн юм. === '''Анагаахын дээд сургуулийн багш (1973–2017)''' === 1973 оноос АУДС-д (Анагаахын Их Сургууль, хожим Анагаахын Шинжлэх Ухааны Үндэсний Их Сургууль) Дотрын өвчин судлалын тэнхмийн эрхлэгчээр ажиллаж, мөн Эрдэм Шинжилгээ-Гадаад Харилцаа эрхэлсэн проректороор томилогджээ. === '''Эрүүлийг Хамгаалах Яамны сайд (1986–1990)''' === Ч.Цэрэннадмид 1986–1990 онд Эрүүлийг Хамгаалах Яамны сайдаар ажиллахдаа дараах ажлуудыг хийжээ: * '''Дэд бүтэц:''' 160 гаруй том, жижиг эмнэлгийн барилга баригдсан. Үүний дотор Улаанбаатарын клиникийн эмнэлэг, Эх нялхасын эрдэм шинжилгээний төв, Халдварт болон хавдар судлалын төвүүд, олон аймгийн нэгдсэн эмнэлэг, төрөх газруудын барилга зэрэг багтана. * '''Шинэ технологи:''' Эхосонограф, фиброэндоскоп, компьютерт томограф, ангиограф, лазерын аппарат, электрон микроскоп, барокамер зэрэг орчин үеийн тоног төхөөрөмжийг Монголын эмнэлгийн практикт анх нэвтрүүлсэн. * '''Боловсон хүчин:''' Жил бүр аспирантурт 5–7, ординатурт 15–20, нарийн мэргэжлийн дамжаанд 75–200 хүнийг гадаадад суралцуулдаг болгосон. * '''Аймаг, сум:''' 1987–1990 онд бүх аймаг, хотын эмнэлгүүдэд хэт авиа, фиброэндоскопийн аппарат нэвтрүүлж, мэргэжилтнүүдийг нь бэлтгэсэн. Сум бүрийг 2-оос дээш эмч, түргэн тусламжийн машинтай болгох арга хэмжээ авсан. * '''Олон улсын хамтын ажиллагаа:''' ДЭМБ, ЮНИСЕФ, Хүнсний фонд, Хүн амын фонд зэрэг олон улсын байгууллагуудтай хамтын ажиллагааг идэвхжүүлж, тусламжийн хэмжээг нэмэгдүүлсэн. ДОХ-ын үндэсний төв лаборатори байгуулж, 3 шатны хөтөлбөрийг хэрэгжүүлж эхэлсэн. * '''Эмч нарын нийгмийн асуудал:''' Цалинг нэмэгдүүлж, хортой, хүнд нөхцлийн нэмэгдлийг олгох хүрээг өргөтгөсөн. == '''Сургалтын үр дүн''' == Профессор Ч.Цэрэннадмид МУИС, АУДС, АУИС, ЭМШУИС-аар суралцсан '''13,000 гаруй''' эмч, эрүүл мэндийн мэргэжилтнийг сурган бэлтгэхэд оролцсон бөгөөд мэргэжлийн курсээр давтан бэлтгэгдсэн '''1,000 гаруй''' эмч мэргэжилтэнд хичээл заажээ. Түүний шууд удирдлагаар: * 2 хүн Шинжлэх ухааны доктор * 6 хүн Анагаах ухааны доктор * 16 хүн магистрын зэрэг хамгаалсан * 40 гаруй эмч дотрын эмчийн I, II, ахлах, тэргүүлэх зэрэг хамгаалсан =='''Бүтээлүүд'''== Дангаараа болон бусадтай хамтран * 19 сурах бичиг, гарын авлага, ном товхимол зохиож бичсэн * 4 номыг орос, англи хэлнээс орчуулсан * 54 гаруй ном, сурах бичгийг редакторлож хэвлүүлсэн * 70 гаруй эрдэм шинжилгээний өгүүлэл, аргачилсан зөвлөмж бичсэн * 80 эрдэм шинжилгээний илтгэл тавьсан (12 нь гадаадын сэтгүүлд хэвлэгдсэн) * 10 гаруй оронд олон улсын чуулган, их хуралд илтгэл хэлэлцүүлсэн == '''Бусад чухал ажлууд''' == === '''Анхны бүтээлүүд Монголд''' === * Монголдоо урьд нь оношлогдож байгаагүй цусны болон дотрын '''20 гаруй өвчнийг''' анх шинээр оношилсон * Ходоод-гэдэсний уян дурангийн шинжилгээг Монголд анх нэвтрүүлсэн (Зөвлөлтийн профессор В.Силаевын хамт) * 1964 онд үжлийн үүсэлтэй бөөрний хурц дутагдалтай өвчтнийг Москвад хүргэж, гемодиализ ("хиймэл бөөрний эмчилгээ") хийлгүүлж аварсан нь Монголд анхных байсан бөгөөд үүний дараа Монголд Гемодиализын төв байгуулах санаачлагыг гаргасан * А.Л.Кайланы "Эх барихуйн ухаан" сурах бичгийг (35.6 хэвлэлийн хуудас) орчуулж, тэр үеийн бага эмч, эх баригч, сувилагч нарын ширээний ном болгосон === '''Сурах бичиг орчуулах комисс''' === Монголын дунд мэргэжлийн эмнэлгийн ажилтнуудад мэргэжлийн сурах бичиг дутагдаж байсан тул Зөвлөлтийн хүний эмнэлгийн техникумын сурах бичгүүдийг орчуулах санаачлагыг гаргаж, ЭХЯ-ны 1-р орлогч сайд Д.Цагаанхүүгээр ахлуулсан 7 хүний комисст орж ажиллажээ. == '''Олон нийтийн ажил''' == Профессор Ч.Цэрэннадмид мэргэжлийн ажлаасаа гадна олон нийтийн олон тооны үүрэг гүйцэтгэжээ: * Ардын Их Хурлын депутат * Улаанбаатар хотын депутат, байнгын комиссын гишүүн * Монгол–Лаосын Найрамдлын Нийгэмлэгийн дарга * Ази–Африкийн Эв Санааны Нэгдлийн Монголын хорооны тэргүүлэгч гишүүн * Монголын Дотрын Эмч Нарын Холбооны тэргүүн * Анагаах Ухааны Академийн үндэслэгч гишүүн * Монголын ШУА-ийн Бага чуулганы гишүүн == '''Цол зэрэг''' == * Анагаахын Шинжлэх Ухааны Доктор * Профессор == '''Гавьяа Шагнал''' == * Монгол улсын [[Эрүүлийг хамгаалахын гавьяат ажилтан]] /2000-06-27. №99/, * Монгол улсын [[Ардын Эмч]] /2005-06-09. №133/, * “Алтан гадас” одон 2 удаа * Засгийн Газрын Хүндэт Жуух * Ардын Хувьсгалын 50, 60, 70, 80 жилийн ойн медаль * Эрүүлийг Хамгаалахын Тэргүүний Ажилтан * Ардын Боловсролын Тэргүүний Ажилтан * Монголын Шинжлэх Ухааны Тэргүүний Ажилтан * Монголын Улаан Загалмайн Тэргүүний Ажилтан * ЭМЯ, АУИС, Улсын Клиникийн I, II, III эмнэлгийн хүндэт дэвтэрт бичигдсэн * Америкийн Цээжний Эмч Нарын Холбооны гишүүнээр батлагдсан * Японы Лаборатори-Эмгэг Судлаачдын Нийгэмлэгийн өргөмжлөлөөр шагнуулсан * '''Монгол Улсын Хөдөлмөрийн Баатар''' цолд нэр дэвшүүлсэн (2010) == '''Нэрт шавь нар''' == Профессор Ч.Цэрэннадмидын шавь нараас Монголын эрүүл мэндийн салбарын тэргүүлэх хүмүүс олноор төрөн гарчээ: * '''Н.Баасанжав''' — Хөдөлмөрийн Баатар, Ардын Эмч, Академич * '''Б.Жав''' — Хөдөлмөрийн Баатар, Ардын Эмч, Профессор * '''Д.Нямхүү''' — Хөдөлмөрийн Баатар * '''Л.Лхагва''' — Гавьяат Эмч, Багш, Академич * '''Д.Дүнгэрдорж''' — Гавьяат Эмч, Академич * '''Г.Дашзэвэг''' — Гавьяат Эмч, Багш, Профессор * '''Б.Шижирбаатар''' — Гавьяат Эмч, Багш, Профессор * '''Б.Батсэрээдэнэ''' — Профессор, зохион байгуулагч * '''Г.Цогт''' — Профессор, ДЭМБ-ын мэргэжилтэн, сүрьеэтэй тэмцэх олон улсын холбооны тусгай шагналт {{Хөтлөгч мөр Монгол Улсын Эрүүл Мэндийн сайд}} {{DEFAULTSORT:Цэрэннадмид, Чойжилжавын}} [[Ангилал:БНМАУ-ын эрүүл мэндийн сайд]] [[Ангилал:Монголын эмч]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Монгол улсын ардын эмч]] [[Ангилал:Эрүүлийг хамгаалахын гавьяат ажилтан шагналтан]] [[Ангилал:Алтан гадас одон шагналтан]] [[Ангилал:Цэцэрлэгийн (хот) хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1930 онд төрсөн]] aj8c31ihkgd4kdjjqazcjnpu8n1vj6i 852521 852520 2026-04-07T03:13:25Z ~2026-21242-19 103785 852521 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} {{Infobox person | name = Чойжилжавын Цэрэннадмид | image =[[File:Tserennadmid.jpg|220px|Photo of my Grandfather]] | caption = | birth_year = [[1930]] он | birth_place = [[Монгол улс]]ын [[Архангай]] аймгийн [[Цэцэрлэг сум]] | death = | nationality = [[Монгол үндэстэн]] |citizenship = {{flag|Монгол}} | occupation = Хүний их эмч | agent = | alma_mater = | children = |birth_date=1930|death_date=2017|education=Анагаах ухааны доктор, Профессор|known=Ардын эмч, Багш, Профессор|honors=Монгол Улсын Ардын Эмч Эрүүлийг Хамгаалахын Гавьяат Ажилтан}} '''Чойжилжавын Цэрэннадмид''' (1930 – 2017) - Монгол Улсын [[Ардын Эмч]], Эрүүлийг Хамгаалахын Гавьяат Ажилтан, Анагаах Ухааны доктор, профессор, Монгол Улсын Цусны Эмгэг Судлалын үндэслэгч юм. Тэрээр 55 гаруй жил Монголын эрүүл мэндийн салбарт зүтгэж, эмч, багш, судлаач, зохион байгуулагчийн хувиар жинтэй хувь нэмэр оруулсан билээ. ==Намтар== === '''Бага, залуу нас ба боловсрол''' === *Ч.Цэрэннадмид 1930 онд Архангай аймгийн Цэцэрлэг сумын Агитын Яргайт уулын өвөлжөөнд малчин Г.Чойжилжавын ууган хүү болж мэндэлжээ. 1940–1944 онд тус суманд шинээр байгуулагдсан анхны бага сургуульд онц дүнтэй суралцан төгссөн бөгөөд цааш нь Сүхбаатарын нэрэмжит Офицерийн сургуульд 1944–1950 онд 6 жил онц сайн суралцаж, Батлан Хамгаалах Яамны хүндэт жуухаар шагнуулжээ. Улмаар МУИС-ийн Хүн эмчийн ангид шалгаран суралцаж, улаан дипломтой төгссөн байна. === '''Баянхонгор аймагт ажилласан нь (1956–1960 орчим)''' === Их сургуулиа онц дүнтэй төгссөн Ч.Цэрэннадмид хөдөө орон нутагт ажиллах уриалгыг манлайлж, Баянхонгор аймгийн Баянлиг суманд Монголын анхны их эмчийн салбаруудын нэгийг байгуулжээ. Тэрээр тус сумын 13 өрөө бүхий шинэ барилгад эмнэлгийг зохион байгуулж, Богд, Жинст, Баянговь, Баян-Өндөр, Баянлиг гэсэн 5 суманд их эмчийн түвшний үйлчилгээг анх удаа хүргэсэн юм. Энэ хугацаанд сумандаа анхны мэс заслыг хийж, арьс өнгөний болон сүрьеэ илрүүлэх үзлэг шинжилгээг зохион байгуулж, мэс заслын модон ширээг орон нутгийн мужаанаар хийлгэх, эмнэлгийн ажилчдын хүчээр хүнсний ногоо тарьж өвчтний хоолонд хэрэглэх зэрэг шинэлэг ажлуудыг санаачилжээ. Баянлиг сумын их эмчийн салбар нь Монголдоо анх удаа эмнэлгийн түргэн тусламжийн машинтай болсон бөгөөд энэ нь 40–120 км зайд тархуу нутаглах малчдад эмнэлгийн тусламж хүргэхэд ихээхэн ач холбогдолтой байжээ. Үүний дараа Ч.Цэрэннадмид Баянхонгор аймгийн төвийн эмнэлгийн мэс засалчаар, улмаар ерөнхий эмчийг хавсран ажиллаж, аймгийн эмнэлэгт рентген аппарат нэвтрүүлэх, лабораторын шинжилгээг өргөтгөх, амбулаторын үйлчилгээг анх удаа зохион байгуулах зэрэг ажлуудыг хийжээ. === '''Улаанбаатарт ажилласан нь''' === ЭХЯ-ны сайдын тушаалаар Улаанбаатарт шилжиж, Улсын Төв больницын Дотрын тасгийн эрхлэгчээр ажилласан бөгөөд Зөвлөлтийн профессор И.И.Крыжановская-гийн удирдлага доор мэргэжлээ улам гүнзгийрүүлэн, олон эмнэлэгт дотрын зөвлөх эмчээр ажиллажээ. === '''Цусны эмгэг судлалын үндэслэгч''' === 1950–1960-аад онд Монголын жирэмсэн, хөхүүл эхчүүдийн дунд учир шалтгааныг нь тогтоож чадахгүй байсан хүнд цус багадалтын өвчин элбэг тохиолддог байжээ. Профессор И.И.Крыжановская-гийн зөвлөснөөр Ч.Цэрэннадмид уг өвчнийг судалж эхэлсэн юм. Тэрээр Зөвлөлтийн Эмч нарын Мэргэжил Дээшлүүлэх Төв Институтийн аспирантурт суралцаж, профессор Е.А.Кост, Г.Г.Газенко, академич И.А.Кассирский нарт шавилж, Клиникийн Цус судлалыг эзэмшжээ. Мөн Узбекстанд очиж төстэй өвчний талаар эрдэмтэдтэй уулзаж, туршлага судалсан байна. Монголдоо эргэн ирж В12 витамин, сийвэнгийн төмөр, цусны цитоморфологи, ясны чөмөгний цитологи, цитохимийн шинжилгээнүүдийг '''Монголдоо анх удаа''' хийж нэвтрүүлснээр уг өвчний шалтгаан, эмгэг жамыг тогтоож, эрт оношлох, эмчлэх, урьдчилан сэргийлэх аргыг боловсруулжээ. Үүний үр дүнд тэрхүү өвчнөөр эмэгтэйчүүд нас барах нь эрс буурсан байна. Эдгээр судалгааны үр дүнгээр Москва, Ленинград, Ташкент хотуудад цус судлаачдын хуралд илтгэл тавьж, Зөвлөлтийн Эмч Нарын Мэргэжил Дээшлүүлэх Төв Институтийн Эрдмийн зөвлөл дээр Анагаах Ухааны докторын зэрэг хамгаалжээ. Ч.Цэрэннадмид нь Монголын эрүүл мэндийн салбарын '''анхны цусны эмгэг судлаач''' мэргэжилтэн эмч, эрдэмтэн бөгөөд цусны эмгэг судлалыг Монголд үндэслэн байгуулж, 40 гаруй жил хөгжүүлж ирсэн юм. === '''Анагаахын дээд сургуулийн багш (1973–2017)''' === 1973 оноос АУДС-д (Анагаахын Их Сургууль, хожим Анагаахын Шинжлэх Ухааны Үндэсний Их Сургууль) Дотрын өвчин судлалын тэнхмийн эрхлэгчээр ажиллаж, мөн Эрдэм Шинжилгээ-Гадаад Харилцаа эрхэлсэн проректороор томилогджээ. === '''Эрүүлийг Хамгаалах Яамны сайд (1986–1990)''' === Ч.Цэрэннадмид 1986–1990 онд Эрүүлийг Хамгаалах Яамны сайдаар ажиллахдаа дараах ажлуудыг хийжээ: * '''Дэд бүтэц:''' 160 гаруй том, жижиг эмнэлгийн барилга баригдсан. Үүний дотор Улаанбаатарын клиникийн эмнэлэг, Эх нялхасын эрдэм шинжилгээний төв, Халдварт болон хавдар судлалын төвүүд, олон аймгийн нэгдсэн эмнэлэг, төрөх газруудын барилга зэрэг багтана. * '''Шинэ технологи:''' Эхосонограф, фиброэндоскоп, компьютерт томограф, ангиограф, лазерын аппарат, электрон микроскоп, барокамер зэрэг орчин үеийн тоног төхөөрөмжийг Монголын эмнэлгийн практикт анх нэвтрүүлсэн. * '''Боловсон хүчин:''' Жил бүр аспирантурт 5–7, ординатурт 15–20, нарийн мэргэжлийн дамжаанд 75–200 хүнийг гадаадад суралцуулдаг болгосон. * '''Аймаг, сум:''' 1987–1990 онд бүх аймаг, хотын эмнэлгүүдэд хэт авиа, фиброэндоскопийн аппарат нэвтрүүлж, мэргэжилтнүүдийг нь бэлтгэсэн. Сум бүрийг 2-оос дээш эмч, түргэн тусламжийн машинтай болгох арга хэмжээ авсан. * '''Олон улсын хамтын ажиллагаа:''' ДЭМБ, ЮНИСЕФ, Хүнсний фонд, Хүн амын фонд зэрэг олон улсын байгууллагуудтай хамтын ажиллагааг идэвхжүүлж, тусламжийн хэмжээг нэмэгдүүлсэн. ДОХ-ын үндэсний төв лаборатори байгуулж, 3 шатны хөтөлбөрийг хэрэгжүүлж эхэлсэн. * '''Эмч нарын нийгмийн асуудал:''' Цалинг нэмэгдүүлж, хортой, хүнд нөхцлийн нэмэгдлийг олгох хүрээг өргөтгөсөн. == '''Сургалтын үр дүн''' == Профессор Ч.Цэрэннадмид МУИС, АУДС, АУИС, ЭМШУИС-аар суралцсан '''13,000 гаруй''' эмч, эрүүл мэндийн мэргэжилтнийг сурган бэлтгэхэд оролцсон бөгөөд мэргэжлийн курсээр давтан бэлтгэгдсэн '''1,000 гаруй''' эмч мэргэжилтэнд хичээл заажээ. Түүний шууд удирдлагаар: * 2 хүн Шинжлэх ухааны доктор * 6 хүн Анагаах ухааны доктор * 16 хүн магистрын зэрэг хамгаалсан * 40 гаруй эмч дотрын эмчийн I, II, ахлах, тэргүүлэх зэрэг хамгаалсан =='''Бүтээлүүд'''== Дангаараа болон бусадтай хамтран * 19 сурах бичиг, гарын авлага, ном товхимол зохиож бичсэн * 4 номыг орос, англи хэлнээс орчуулсан * 54 гаруй ном, сурах бичгийг редакторлож хэвлүүлсэн * 70 гаруй эрдэм шинжилгээний өгүүлэл, аргачилсан зөвлөмж бичсэн * 80 эрдэм шинжилгээний илтгэл тавьсан (12 нь гадаадын сэтгүүлд хэвлэгдсэн) * 10 гаруй оронд олон улсын чуулган, их хуралд илтгэл хэлэлцүүлсэн == '''Бусад чухал ажлууд''' == === '''Анхны бүтээлүүд Монголд''' === * Монголдоо урьд нь оношлогдож байгаагүй цусны болон дотрын '''20 гаруй өвчнийг''' анх шинээр оношилсон * Ходоод-гэдэсний уян дурангийн шинжилгээг Монголд анх нэвтрүүлсэн (Зөвлөлтийн профессор В.Силаевын хамт) * 1964 онд үжлийн үүсэлтэй бөөрний хурц дутагдалтай өвчтнийг Москвад хүргэж, гемодиализ ("хиймэл бөөрний эмчилгээ") хийлгүүлж аварсан нь Монголд анхных байсан бөгөөд үүний дараа Монголд Гемодиализын төв байгуулах санаачлагыг гаргасан * А.Л.Кайланы "Эх барихуйн ухаан" сурах бичгийг (35.6 хэвлэлийн хуудас) орчуулж, тэр үеийн бага эмч, эх баригч, сувилагч нарын ширээний ном болгосон === '''Сурах бичиг орчуулах комисс''' === Монголын дунд мэргэжлийн эмнэлгийн ажилтнуудад мэргэжлийн сурах бичиг дутагдаж байсан тул Зөвлөлтийн хүний эмнэлгийн техникумын сурах бичгүүдийг орчуулах санаачлагыг гаргаж, ЭХЯ-ны 1-р орлогч сайд Д.Цагаанхүүгээр ахлуулсан 7 хүний комисст орж ажиллажээ. == '''Олон нийтийн ажил''' == Профессор Ч.Цэрэннадмид мэргэжлийн ажлаасаа гадна олон нийтийн олон тооны үүрэг гүйцэтгэжээ: * Ардын Их Хурлын депутат * Улаанбаатар хотын депутат, байнгын комиссын гишүүн * Монгол–Лаосын Найрамдлын Нийгэмлэгийн дарга * Ази–Африкийн Эв Санааны Нэгдлийн Монголын хорооны тэргүүлэгч гишүүн * Монголын Дотрын Эмч Нарын Холбооны тэргүүн * Анагаах Ухааны Академийн үндэслэгч гишүүн * Монголын ШУА-ийн Бага чуулганы гишүүн == '''Цол зэрэг''' == * Анагаахын Шинжлэх Ухааны Доктор * Профессор == '''Гавьяа Шагнал''' == * Монгол улсын [[Эрүүлийг хамгаалахын гавьяат ажилтан]] /2000-06-27. №99/, * Монгол улсын [[Ардын Эмч]] /2005-06-09. №133/, * “Алтан гадас” одон 2 удаа * Засгийн Газрын Хүндэт Жуух * Ардын Хувьсгалын 50, 60, 70, 80 жилийн ойн медаль * Эрүүлийг Хамгаалахын Тэргүүний Ажилтан * Ардын Боловсролын Тэргүүний Ажилтан * Монголын Шинжлэх Ухааны Тэргүүний Ажилтан * Монголын Улаан Загалмайн Тэргүүний Ажилтан * ЭМЯ, АУИС, Улсын Клиникийн I, II, III эмнэлгийн хүндэт дэвтэрт бичигдсэн * Америкийн Цээжний Эмч Нарын Холбооны гишүүнээр батлагдсан * Японы Лаборатори-Эмгэг Судлаачдын Нийгэмлэгийн өргөмжлөлөөр шагнуулсан * '''Монгол Улсын Хөдөлмөрийн Баатар''' цолд нэр дэвшүүлсэн (2010) == '''Нэрт шавь нар''' == Профессор Ч.Цэрэннадмидын шавь нараас Монголын эрүүл мэндийн салбарын тэргүүлэх хүмүүс олноор төрөн гарчээ: * '''Н.Баасанжав''' — Хөдөлмөрийн Баатар, Ардын Эмч, Академич * '''Б.Жав''' — Хөдөлмөрийн Баатар, Ардын Эмч, Профессор * '''Д.Нямхүү''' — Хөдөлмөрийн Баатар * '''Л.Лхагва''' — Гавьяат Эмч, Багш, Академич * '''Д.Дүнгэрдорж''' — Гавьяат Эмч, Академич * '''Г.Дашзэвэг''' — Гавьяат Эмч, Багш, Профессор * '''Б.Шижирбаатар''' — Гавьяат Эмч, Багш, Профессор * '''Б.Батсэрээдэнэ''' — Профессор, зохион байгуулагч * '''Г.Цогт''' — Профессор, ДЭМБ-ын мэргэжилтэн, сүрьеэтэй тэмцэх олон улсын холбооны тусгай шагналт {{Хөтлөгч мөр Монгол Улсын Эрүүл Мэндийн сайд}} {{DEFAULTSORT:Цэрэннадмид, Чойжилжавын}} [[Ангилал:БНМАУ-ын эрүүл мэндийн сайд]] [[Ангилал:Монголын эмч]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Монгол улсын ардын эмч]] [[Ангилал:Эрүүлийг хамгаалахын гавьяат ажилтан шагналтан]] [[Ангилал:Алтан гадас одон шагналтан]] [[Ангилал:Цэцэрлэгийн (хот) хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1930 онд төрсөн]] ekv3ik7bo3iptjwy5imy72mw7kox28b 852522 852521 2026-04-07T03:18:23Z ~2026-21242-19 103785 852522 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} {{Infobox person | name = Чойжилжавын Цэрэннадмид | image =[[File:Tserennadmid.jpg|220px|Photo of my Grandfather]] | caption = | birth_year = [[1930]] он | birth_place = [[Монгол улс]]ын [[Архангай]] аймгийн [[Цэцэрлэг сум]] | death = | nationality = [[Монгол үндэстэн]] |citizenship = {{flag|Монгол}} | occupation = Хүний их эмч | agent = | alma_mater = | children = |birth_date=1930|death_date=2017|education=Анагаах ухааны доктор, Профессор|known=Ардын эмч, Багш, Профессор|honors=Монгол Улсын Ардын Эмч Эрүүлийг Хамгаалахын Гавьяат Ажилтан}} '''Чойжилжавын Цэрэннадмид''' (1930 – 2017) - Монгол Улсын [[Ардын Эмч]], Эрүүлийг Хамгаалахын Гавьяат Ажилтан, Анагаах Ухааны доктор, профессор, Монгол Улсын Цусны Эмгэг Судлалын салбарыг үндэслэгч юм. Тэрээр 55 гаруй жил Монголын эрүүл мэндийн салбарт зүтгэж, эмч, багш, судлаач, зохион байгуулагчийн хувиар жинтэй хувь нэмэр оруулсан билээ. ==Намтар== === '''Бага, залуу нас ба боловсрол''' === *Ч.Цэрэннадмид 1930 онд Архангай аймгийн Цэцэрлэг сумын Агитын Яргайт уулын өвөлжөөнд малчин Г.Чойжилжавын ууган хүү болж мэндэлжээ. 1940–1944 онд тус суманд шинээр байгуулагдсан анхны бага сургуульд онц дүнтэй суралцан төгссөн бөгөөд цааш нь Сүхбаатарын нэрэмжит Офицерийн сургуульд 1944–1950 онд 6 жил онц сайн суралцаж, Батлан Хамгаалах Яамны хүндэт жуухаар шагнуулжээ. Улмаар МУИС-ийн Хүн эмчийн ангид шалгаран суралцаж, улаан дипломтой төгссөн байна. === '''Баянхонгор аймагт ажилласан нь (1956–1960 орчим)''' === Их сургуулиа онц дүнтэй төгссөн Ч.Цэрэннадмид хөдөө орон нутагт ажиллах уриалгыг манлайлж, Баянхонгор аймгийн Баянлиг суманд Монголын анхны их эмчийн салбаруудын нэгийг байгуулжээ. Тэрээр тус сумын 13 өрөө бүхий шинэ барилгад эмнэлгийг зохион байгуулж, Богд, Жинст, Баянговь, Баян-Өндөр, Баянлиг гэсэн 5 суманд их эмчийн түвшний үйлчилгээг анх удаа хүргэсэн юм. Энэ хугацаанд сумандаа анхны мэс заслыг хийж, арьс өнгөний болон сүрьеэ илрүүлэх үзлэг шинжилгээг зохион байгуулж, мэс заслын модон ширээг орон нутгийн мужаанаар хийлгэх, эмнэлгийн ажилчдын хүчээр хүнсний ногоо тарьж өвчтний хоолонд хэрэглэх зэрэг шинэлэг ажлуудыг санаачилжээ. Баянлиг сумын их эмчийн салбар нь Монголдоо анх удаа эмнэлгийн түргэн тусламжийн машинтай болсон бөгөөд энэ нь 40–120 км зайд тархуу нутаглах малчдад эмнэлгийн тусламж хүргэхэд ихээхэн ач холбогдолтой байжээ. Үүний дараа Ч.Цэрэннадмид Баянхонгор аймгийн төвийн эмнэлгийн мэс засалчаар, улмаар ерөнхий эмчийг хавсран ажиллаж, аймгийн эмнэлэгт рентген аппарат нэвтрүүлэх, лабораторын шинжилгээг өргөтгөх, амбулаторын үйлчилгээг анх удаа зохион байгуулах зэрэг ажлуудыг хийжээ. === '''Улаанбаатарт ажилласан нь''' === ЭХЯ-ны сайдын тушаалаар Улаанбаатарт шилжиж, Улсын Төв больницын Дотрын тасгийн эрхлэгчээр ажилласан бөгөөд Зөвлөлтийн профессор И.И.Крыжановская-гийн удирдлага доор мэргэжлээ улам гүнзгийрүүлэн, олон эмнэлэгт дотрын зөвлөх эмчээр ажиллажээ. === '''Цусны эмгэг судлалын үндэслэгч''' === 1950–1960-аад онд Монголын жирэмсэн, хөхүүл эхчүүдийн дунд учир шалтгааныг нь тогтоож чадахгүй байсан хүнд цус багадалтын өвчин элбэг тохиолддог байжээ. Профессор И.И.Крыжановская-гийн зөвлөснөөр Ч.Цэрэннадмид уг өвчнийг судалж эхэлсэн юм. Тэрээр Зөвлөлтийн Эмч нарын Мэргэжил Дээшлүүлэх Төв Институтийн аспирантурт суралцаж, профессор Е.А.Кост, Г.Г.Газенко, академич И.А.Кассирский нарт шавилж, Клиникийн Цус судлалыг эзэмшжээ. Мөн Узбекстанд очиж төстэй өвчний талаар эрдэмтэдтэй уулзаж, туршлага судалсан байна. Монголдоо эргэн ирж В12 витамин, сийвэнгийн төмөр, цусны цитоморфологи, ясны чөмөгний цитологи, цитохимийн шинжилгээнүүдийг '''Монголдоо анх удаа''' хийж нэвтрүүлснээр уг өвчний шалтгаан, эмгэг жамыг тогтоож, эрт оношлох, эмчлэх, урьдчилан сэргийлэх аргыг боловсруулжээ. Үүний үр дүнд тэрхүү өвчнөөр эмэгтэйчүүд нас барах нь эрс буурсан байна. Эдгээр судалгааны үр дүнгээр Москва, Ленинград, Ташкент хотуудад цус судлаачдын хуралд илтгэл тавьж, Зөвлөлтийн Эмч Нарын Мэргэжил Дээшлүүлэх Төв Институтийн Эрдмийн зөвлөл дээр Анагаах Ухааны докторын зэрэг хамгаалжээ. Ч.Цэрэннадмид нь Монголын эрүүл мэндийн салбарын '''анхны цусны эмгэг судлаач''' мэргэжилтэн эмч, эрдэмтэн бөгөөд цусны эмгэг судлалыг Монголд үндэслэн байгуулж, 40 гаруй жил хөгжүүлж ирсэн юм. === '''Анагаахын дээд сургуулийн багш (1973–2017)''' === 1973 оноос АУДС-д (Анагаахын Их Сургууль, хожим Анагаахын Шинжлэх Ухааны Үндэсний Их Сургууль) Дотрын өвчин судлалын тэнхмийн эрхлэгчээр ажиллаж, мөн Эрдэм Шинжилгээ-Гадаад Харилцаа эрхэлсэн проректороор томилогджээ. === '''Эрүүлийг Хамгаалах Яамны сайд (1986–1990)''' === Ч.Цэрэннадмид 1986–1990 онд Эрүүлийг Хамгаалах Яамны сайдаар ажиллахдаа дараах ажлуудыг хийжээ: * '''Дэд бүтэц:''' 160 гаруй том, жижиг эмнэлгийн барилга баригдсан. Үүний дотор Улаанбаатарын клиникийн эмнэлэг, Эх нялхасын эрдэм шинжилгээний төв, Халдварт болон хавдар судлалын төвүүд, олон аймгийн нэгдсэн эмнэлэг, төрөх газруудын барилга зэрэг багтана. * '''Шинэ технологи:''' Эхосонограф, фиброэндоскоп, компьютерт томограф, ангиограф, лазерын аппарат, электрон микроскоп, барокамер зэрэг орчин үеийн тоног төхөөрөмжийг Монголын эмнэлгийн практикт анх нэвтрүүлсэн. * '''Боловсон хүчин:''' Жил бүр аспирантурт 5–7, ординатурт 15–20, нарийн мэргэжлийн дамжаанд 75–200 хүнийг гадаадад суралцуулдаг болгосон. * '''Аймаг, сум:''' 1987–1990 онд бүх аймаг, хотын эмнэлгүүдэд хэт авиа, фиброэндоскопийн аппарат нэвтрүүлж, мэргэжилтнүүдийг нь бэлтгэсэн. Сум бүрийг 2-оос дээш эмч, түргэн тусламжийн машинтай болгох арга хэмжээ авсан. * '''Олон улсын хамтын ажиллагаа:''' ДЭМБ, ЮНИСЕФ, Хүнсний фонд, Хүн амын фонд зэрэг олон улсын байгууллагуудтай хамтын ажиллагааг идэвхжүүлж, тусламжийн хэмжээг нэмэгдүүлсэн. ДОХ-ын үндэсний төв лаборатори байгуулж, 3 шатны хөтөлбөрийг хэрэгжүүлж эхэлсэн. * '''Эмч нарын нийгмийн асуудал:''' Цалинг нэмэгдүүлж, хортой, хүнд нөхцлийн нэмэгдлийг олгох хүрээг өргөтгөсөн. == '''Сургалтын үр дүн''' == Профессор Ч.Цэрэннадмид МУИС, АУДС, АУИС, ЭМШУИС-аар суралцсан '''13,000 гаруй''' эмч, эрүүл мэндийн мэргэжилтнийг сурган бэлтгэхэд оролцсон бөгөөд мэргэжлийн курсээр давтан бэлтгэгдсэн '''1,000 гаруй''' эмч мэргэжилтэнд хичээл заажээ. Түүний шууд удирдлагаар: * 2 хүн Шинжлэх ухааны доктор * 6 хүн Анагаах ухааны доктор * 16 хүн магистрын зэрэг хамгаалсан * 40 гаруй эмч дотрын эмчийн I, II, ахлах, тэргүүлэх зэрэг хамгаалсан =='''Бүтээлүүд'''== Дангаараа болон бусадтай хамтран * 19 сурах бичиг, гарын авлага, ном товхимол зохиож бичсэн * 4 номыг орос, англи хэлнээс орчуулсан * 54 гаруй ном, сурах бичгийг редакторлож хэвлүүлсэн * 70 гаруй эрдэм шинжилгээний өгүүлэл, аргачилсан зөвлөмж бичсэн * 80 эрдэм шинжилгээний илтгэл тавьсан (12 нь гадаадын сэтгүүлд хэвлэгдсэн) * 10 гаруй оронд олон улсын чуулган, их хуралд илтгэл хэлэлцүүлсэн == '''Бусад чухал ажлууд''' == === '''Анхны бүтээлүүд Монголд''' === * Монголдоо урьд нь оношлогдож байгаагүй цусны болон дотрын '''20 гаруй өвчнийг''' анх шинээр оношилсон * Ходоод-гэдэсний уян дурангийн шинжилгээг Монголд анх нэвтрүүлсэн (Зөвлөлтийн профессор В.Силаевын хамт) * 1964 онд үжлийн үүсэлтэй бөөрний хурц дутагдалтай өвчтнийг Москвад хүргэж, гемодиализ ("хиймэл бөөрний эмчилгээ") хийлгүүлж аварсан нь Монголд анхных байсан бөгөөд үүний дараа Монголд Гемодиализын төв байгуулах санаачлагыг гаргасан * А.Л.Кайланы "Эх барихуйн ухаан" сурах бичгийг (35.6 хэвлэлийн хуудас) орчуулж, тэр үеийн бага эмч, эх баригч, сувилагч нарын ширээний ном болгосон === '''Сурах бичиг орчуулах комисс''' === Монголын дунд мэргэжлийн эмнэлгийн ажилтнуудад мэргэжлийн сурах бичиг дутагдаж байсан тул Зөвлөлтийн хүний эмнэлгийн техникумын сурах бичгүүдийг орчуулах санаачлагыг гаргаж, ЭХЯ-ны 1-р орлогч сайд Д.Цагаанхүүгээр ахлуулсан 7 хүний комисст орж ажиллажээ. == '''Олон нийтийн ажил''' == Профессор Ч.Цэрэннадмид мэргэжлийн ажлаасаа гадна олон нийтийн олон тооны үүрэг гүйцэтгэжээ: * Ардын Их Хурлын депутат * Улаанбаатар хотын депутат, байнгын комиссын гишүүн * Монгол–Лаосын Найрамдлын Нийгэмлэгийн дарга * Ази–Африкийн Эв Санааны Нэгдлийн Монголын хорооны тэргүүлэгч гишүүн * Монголын Дотрын Эмч Нарын Холбооны тэргүүн * Анагаах Ухааны Академийн үндэслэгч гишүүн * Монголын ШУА-ийн Бага чуулганы гишүүн == '''Цол зэрэг''' == * Анагаахын Шинжлэх Ухааны Доктор * Профессор == '''Гавьяа Шагнал''' == * Монгол улсын [[Эрүүлийг хамгаалахын гавьяат ажилтан]] /2000-06-27. №99/, * Монгол улсын [[Ардын Эмч]] /2005-06-09. №133/, * “Алтан гадас” одон 2 удаа * Засгийн Газрын Хүндэт Жуух * Ардын Хувьсгалын 50, 60, 70, 80 жилийн ойн медаль * Эрүүлийг Хамгаалахын Тэргүүний Ажилтан * Ардын Боловсролын Тэргүүний Ажилтан * Монголын Шинжлэх Ухааны Тэргүүний Ажилтан * Монголын Улаан Загалмайн Тэргүүний Ажилтан * ЭМЯ, АУИС, Улсын Клиникийн I, II, III эмнэлгийн хүндэт дэвтэрт бичигдсэн * Америкийн Цээжний Эмч Нарын Холбооны гишүүнээр батлагдсан * Японы Лаборатори-Эмгэг Судлаачдын Нийгэмлэгийн өргөмжлөлөөр шагнуулсан * '''Монгол Улсын Хөдөлмөрийн Баатар''' цолд нэр дэвшүүлсэн (2010) == '''Нэрт шавь нар''' == Профессор Ч.Цэрэннадмидын шавь нараас Монголын эрүүл мэндийн салбарын тэргүүлэх хүмүүс олноор төрөн гарчээ: * '''Н.Баасанжав''' — Хөдөлмөрийн Баатар, Ардын Эмч, Академич * '''Б.Жав''' — Хөдөлмөрийн Баатар, Ардын Эмч, Профессор * '''Д.Нямхүү''' — Хөдөлмөрийн Баатар * '''Л.Лхагва''' — Гавьяат Эмч, Багш, Академич * '''Д.Дүнгэрдорж''' — Гавьяат Эмч, Академич * '''Г.Дашзэвэг''' — Гавьяат Эмч, Багш, Профессор * '''Б.Шижирбаатар''' — Гавьяат Эмч, Багш, Профессор * '''Б.Батсэрээдэнэ''' — Профессор, зохион байгуулагч * '''Г.Цогт''' — Профессор, ДЭМБ-ын мэргэжилтэн, сүрьеэтэй тэмцэх олон улсын холбооны тусгай шагналт {{Хөтлөгч мөр Монгол Улсын Эрүүл Мэндийн сайд}} {{DEFAULTSORT:Цэрэннадмид, Чойжилжавын}} [[Ангилал:БНМАУ-ын эрүүл мэндийн сайд]] [[Ангилал:Монголын эмч]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Монгол улсын ардын эмч]] [[Ангилал:Эрүүлийг хамгаалахын гавьяат ажилтан шагналтан]] [[Ангилал:Алтан гадас одон шагналтан]] [[Ангилал:Цэцэрлэгийн (хот) хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1930 онд төрсөн]] 6jvoxm6ecnykkf1vt4vm867dcfgnbsf 852523 852522 2026-04-07T03:21:00Z ~2026-21242-19 103785 852523 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} {{Infobox person | name = Чойжилжавын Цэрэннадмид | image =[[File:Tserennadmid.jpg|220px|Photo of my Grandfather]] | caption = | birth_year = [[1930]] он | birth_place = [[Монгол улс]]ын [[Архангай]] аймгийн [[Цэцэрлэг сум]] | death = | nationality = [[Монгол үндэстэн]] |citizenship = {{flag|Монгол}} | occupation = Хүний их эмч | agent = | alma_mater = | children = |birth_date=1930|death_date=2017|education=Анагаах ухааны доктор, Профессор|known=Ардын эмч, Багш, Профессор|honors=Монгол Улсын Ардын Эмч Эрүүлийг Хамгаалахын Гавьяат Ажилтан}} '''Чойжилжавын Цэрэннадмид''' (1930 – 2017) - Монгол Улсын [[Ардын Эмч]], Эрүүлийг Хамгаалахын Гавьяат Ажилтан, Анагаах Ухааны доктор, Профессор, Академич, Монгол Улсын Цусны Эмгэг Судлалын салбарыг үндэслэгч юм. Тэрээр 55 гаруй жил Монголын эрүүл мэндийн салбарт зүтгэж, эмч, багш, судлаач, зохион байгуулагчийн хувиар жинтэй хувь нэмэр оруулсан билээ. ==Намтар== === '''Бага, залуу нас ба боловсрол''' === *Ч.Цэрэннадмид 1930 онд Архангай аймгийн Цэцэрлэг сумын Агитын Яргайт уулын өвөлжөөнд малчин Г.Чойжилжавын ууган хүү болж мэндэлжээ. 1940–1944 онд тус суманд шинээр байгуулагдсан анхны бага сургуульд онц дүнтэй суралцан төгссөн бөгөөд цааш нь Сүхбаатарын нэрэмжит Офицерийн сургуульд 1944–1950 онд 6 жил онц сайн суралцаж, Батлан Хамгаалах Яамны хүндэт жуухаар шагнуулжээ. Улмаар МУИС-ийн Хүн эмчийн ангид шалгаран суралцаж, улаан дипломтой төгссөн байна. === '''Баянхонгор аймагт ажилласан нь (1956–1960 орчим)''' === Их сургуулиа онц дүнтэй төгссөн Ч.Цэрэннадмид хөдөө орон нутагт ажиллах уриалгыг манлайлж, Баянхонгор аймгийн Баянлиг суманд Монголын анхны их эмчийн салбаруудын нэгийг байгуулжээ. Тэрээр тус сумын 13 өрөө бүхий шинэ барилгад эмнэлгийг зохион байгуулж, Богд, Жинст, Баянговь, Баян-Өндөр, Баянлиг гэсэн 5 суманд их эмчийн түвшний үйлчилгээг анх удаа хүргэсэн юм. Энэ хугацаанд сумандаа анхны мэс заслыг хийж, арьс өнгөний болон сүрьеэ илрүүлэх үзлэг шинжилгээг зохион байгуулж, мэс заслын модон ширээг орон нутгийн мужаанаар хийлгэх, эмнэлгийн ажилчдын хүчээр хүнсний ногоо тарьж өвчтний хоолонд хэрэглэх зэрэг шинэлэг ажлуудыг санаачилжээ. Баянлиг сумын их эмчийн салбар нь Монголдоо анх удаа эмнэлгийн түргэн тусламжийн машинтай болсон бөгөөд энэ нь 40–120 км зайд тархуу нутаглах малчдад эмнэлгийн тусламж хүргэхэд ихээхэн ач холбогдолтой байжээ. Үүний дараа Ч.Цэрэннадмид Баянхонгор аймгийн төвийн эмнэлгийн мэс засалчаар, улмаар ерөнхий эмчийг хавсран ажиллаж, аймгийн эмнэлэгт рентген аппарат нэвтрүүлэх, лабораторын шинжилгээг өргөтгөх, амбулаторын үйлчилгээг анх удаа зохион байгуулах зэрэг ажлуудыг хийжээ. === '''Улаанбаатарт ажилласан нь''' === ЭХЯ-ны сайдын тушаалаар Улаанбаатарт шилжиж, Улсын Төв больницын Дотрын тасгийн эрхлэгчээр ажилласан бөгөөд Зөвлөлтийн профессор И.И.Крыжановская-гийн удирдлага доор мэргэжлээ улам гүнзгийрүүлэн, олон эмнэлэгт дотрын зөвлөх эмчээр ажиллажээ. === '''Цусны эмгэг судлалын үндэслэгч''' === 1950–1960-аад онд Монголын жирэмсэн, хөхүүл эхчүүдийн дунд учир шалтгааныг нь тогтоож чадахгүй байсан хүнд цус багадалтын өвчин элбэг тохиолддог байжээ. Профессор И.И.Крыжановская-гийн зөвлөснөөр Ч.Цэрэннадмид уг өвчнийг судалж эхэлсэн юм. Тэрээр Зөвлөлтийн Эмч нарын Мэргэжил Дээшлүүлэх Төв Институтийн аспирантурт суралцаж, профессор Е.А.Кост, Г.Г.Газенко, академич И.А.Кассирский нарт шавилж, Клиникийн Цус судлалыг эзэмшжээ. Мөн Узбекстанд очиж төстэй өвчний талаар эрдэмтэдтэй уулзаж, туршлага судалсан байна. Монголдоо эргэн ирж В12 витамин, сийвэнгийн төмөр, цусны цитоморфологи, ясны чөмөгний цитологи, цитохимийн шинжилгээнүүдийг '''Монголдоо анх удаа''' хийж нэвтрүүлснээр уг өвчний шалтгаан, эмгэг жамыг тогтоож, эрт оношлох, эмчлэх, урьдчилан сэргийлэх аргыг боловсруулжээ. Үүний үр дүнд тэрхүү өвчнөөр эмэгтэйчүүд нас барах нь эрс буурсан байна. Эдгээр судалгааны үр дүнгээр Москва, Ленинград, Ташкент хотуудад цус судлаачдын хуралд илтгэл тавьж, Зөвлөлтийн Эмч Нарын Мэргэжил Дээшлүүлэх Төв Институтийн Эрдмийн зөвлөл дээр Анагаах Ухааны докторын зэрэг хамгаалжээ. Ч.Цэрэннадмид нь Монголын эрүүл мэндийн салбарын '''анхны цусны эмгэг судлаач''' мэргэжилтэн эмч, эрдэмтэн бөгөөд цусны эмгэг судлалыг Монголд үндэслэн байгуулж, 40 гаруй жил хөгжүүлж ирсэн юм. === '''Анагаахын дээд сургуулийн багш (1973–2017)''' === 1973 оноос АУДС-д (Анагаахын Их Сургууль, хожим Анагаахын Шинжлэх Ухааны Үндэсний Их Сургууль) Дотрын өвчин судлалын тэнхмийн эрхлэгчээр ажиллаж, мөн Эрдэм Шинжилгээ-Гадаад Харилцаа эрхэлсэн проректороор томилогджээ. === '''Эрүүлийг Хамгаалах Яамны сайд (1986–1990)''' === Ч.Цэрэннадмид 1986–1990 онд Эрүүлийг Хамгаалах Яамны сайдаар ажиллахдаа дараах ажлуудыг хийжээ: * '''Дэд бүтэц:''' 160 гаруй том, жижиг эмнэлгийн барилга баригдсан. Үүний дотор Улаанбаатарын клиникийн эмнэлэг, Эх нялхасын эрдэм шинжилгээний төв, Халдварт болон хавдар судлалын төвүүд, олон аймгийн нэгдсэн эмнэлэг, төрөх газруудын барилга зэрэг багтана. * '''Шинэ технологи:''' Эхосонограф, фиброэндоскоп, компьютерт томограф, ангиограф, лазерын аппарат, электрон микроскоп, барокамер зэрэг орчин үеийн тоног төхөөрөмжийг Монголын эмнэлгийн практикт анх нэвтрүүлсэн. * '''Боловсон хүчин:''' Жил бүр аспирантурт 5–7, ординатурт 15–20, нарийн мэргэжлийн дамжаанд 75–200 хүнийг гадаадад суралцуулдаг болгосон. * '''Аймаг, сум:''' 1987–1990 онд бүх аймаг, хотын эмнэлгүүдэд хэт авиа, фиброэндоскопийн аппарат нэвтрүүлж, мэргэжилтнүүдийг нь бэлтгэсэн. Сум бүрийг 2-оос дээш эмч, түргэн тусламжийн машинтай болгох арга хэмжээ авсан. * '''Олон улсын хамтын ажиллагаа:''' ДЭМБ, ЮНИСЕФ, Хүнсний фонд, Хүн амын фонд зэрэг олон улсын байгууллагуудтай хамтын ажиллагааг идэвхжүүлж, тусламжийн хэмжээг нэмэгдүүлсэн. ДОХ-ын үндэсний төв лаборатори байгуулж, 3 шатны хөтөлбөрийг хэрэгжүүлж эхэлсэн. * '''Эмч нарын нийгмийн асуудал:''' Цалинг нэмэгдүүлж, хортой, хүнд нөхцлийн нэмэгдлийг олгох хүрээг өргөтгөсөн. == '''Сургалтын үр дүн''' == Профессор Ч.Цэрэннадмид МУИС, АУДС, АУИС, ЭМШУИС-аар суралцсан '''13,000 гаруй''' эмч, эрүүл мэндийн мэргэжилтнийг сурган бэлтгэхэд оролцсон бөгөөд мэргэжлийн курсээр давтан бэлтгэгдсэн '''1,000 гаруй''' эмч мэргэжилтэнд хичээл заажээ. Түүний шууд удирдлагаар: * 2 хүн Шинжлэх ухааны доктор * 6 хүн Анагаах ухааны доктор * 16 хүн магистрын зэрэг хамгаалсан * 40 гаруй эмч дотрын эмчийн I, II, ахлах, тэргүүлэх зэрэг хамгаалсан =='''Бүтээлүүд'''== Дангаараа болон бусадтай хамтран * 19 сурах бичиг, гарын авлага, ном товхимол зохиож бичсэн * 4 номыг орос, англи хэлнээс орчуулсан * 54 гаруй ном, сурах бичгийг редакторлож хэвлүүлсэн * 70 гаруй эрдэм шинжилгээний өгүүлэл, аргачилсан зөвлөмж бичсэн * 80 эрдэм шинжилгээний илтгэл тавьсан (12 нь гадаадын сэтгүүлд хэвлэгдсэн) * 10 гаруй оронд олон улсын чуулган, их хуралд илтгэл хэлэлцүүлсэн == '''Бусад чухал ажлууд''' == === '''Анхны бүтээлүүд Монголд''' === * Монголдоо урьд нь оношлогдож байгаагүй цусны болон дотрын '''20 гаруй өвчнийг''' анх шинээр оношилсон * Ходоод-гэдэсний уян дурангийн шинжилгээг Монголд анх нэвтрүүлсэн (Зөвлөлтийн профессор В.Силаевын хамт) * 1964 онд үжлийн үүсэлтэй бөөрний хурц дутагдалтай өвчтнийг Москвад хүргэж, гемодиализ ("хиймэл бөөрний эмчилгээ") хийлгүүлж аварсан нь Монголд анхных байсан бөгөөд үүний дараа Монголд Гемодиализын төв байгуулах санаачлагыг гаргасан * А.Л.Кайланы "Эх барихуйн ухаан" сурах бичгийг (35.6 хэвлэлийн хуудас) орчуулж, тэр үеийн бага эмч, эх баригч, сувилагч нарын ширээний ном болгосон === '''Сурах бичиг орчуулах комисс''' === Монголын дунд мэргэжлийн эмнэлгийн ажилтнуудад мэргэжлийн сурах бичиг дутагдаж байсан тул Зөвлөлтийн хүний эмнэлгийн техникумын сурах бичгүүдийг орчуулах санаачлагыг гаргаж, ЭХЯ-ны 1-р орлогч сайд Д.Цагаанхүүгээр ахлуулсан 7 хүний комисст орж ажиллажээ. == '''Олон нийтийн ажил''' == Профессор Ч.Цэрэннадмид мэргэжлийн ажлаасаа гадна олон нийтийн олон тооны үүрэг гүйцэтгэжээ: * Ардын Их Хурлын депутат * Улаанбаатар хотын депутат, байнгын комиссын гишүүн * Монгол–Лаосын Найрамдлын Нийгэмлэгийн дарга * Ази–Африкийн Эв Санааны Нэгдлийн Монголын хорооны тэргүүлэгч гишүүн * Монголын Дотрын Эмч Нарын Холбооны тэргүүн * Анагаах Ухааны Академийн үндэслэгч гишүүн * Монголын ШУА-ийн Бага чуулганы гишүүн == '''Цол зэрэг''' == * Анагаахын Шинжлэх Ухааны Доктор * Профессор == '''Гавьяа Шагнал''' == * Монгол улсын [[Эрүүлийг хамгаалахын гавьяат ажилтан]] /2000-06-27. №99/, * Монгол улсын [[Ардын Эмч]] /2005-06-09. №133/, * “Алтан гадас” одон 2 удаа * Засгийн Газрын Хүндэт Жуух * Ардын Хувьсгалын 50, 60, 70, 80 жилийн ойн медаль * Эрүүлийг Хамгаалахын Тэргүүний Ажилтан * Ардын Боловсролын Тэргүүний Ажилтан * Монголын Шинжлэх Ухааны Тэргүүний Ажилтан * Монголын Улаан Загалмайн Тэргүүний Ажилтан * ЭМЯ, АУИС, Улсын Клиникийн I, II, III эмнэлгийн хүндэт дэвтэрт бичигдсэн * Америкийн Цээжний Эмч Нарын Холбооны гишүүнээр батлагдсан * Японы Лаборатори-Эмгэг Судлаачдын Нийгэмлэгийн өргөмжлөлөөр шагнуулсан * '''Монгол Улсын Хөдөлмөрийн Баатар''' цолд нэр дэвшүүлсэн (2010) == '''Нэрт шавь нар''' == Профессор Ч.Цэрэннадмидын шавь нараас Монголын эрүүл мэндийн салбарын тэргүүлэх хүмүүс олноор төрөн гарчээ: * '''Н.Баасанжав''' — Хөдөлмөрийн Баатар, Ардын Эмч, Академич * '''Б.Жав''' — Хөдөлмөрийн Баатар, Ардын Эмч, Профессор * '''Д.Нямхүү''' — Хөдөлмөрийн Баатар * '''Л.Лхагва''' — Гавьяат Эмч, Багш, Академич * '''Д.Дүнгэрдорж''' — Гавьяат Эмч, Академич * '''Г.Дашзэвэг''' — Гавьяат Эмч, Багш, Профессор * '''Б.Шижирбаатар''' — Гавьяат Эмч, Багш, Профессор * '''Б.Батсэрээдэнэ''' — Профессор, зохион байгуулагч * '''Г.Цогт''' — Профессор, ДЭМБ-ын мэргэжилтэн, сүрьеэтэй тэмцэх олон улсын холбооны тусгай шагналт {{Хөтлөгч мөр Монгол Улсын Эрүүл Мэндийн сайд}} {{DEFAULTSORT:Цэрэннадмид, Чойжилжавын}} [[Ангилал:БНМАУ-ын эрүүл мэндийн сайд]] [[Ангилал:Монголын эмч]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Монгол улсын ардын эмч]] [[Ангилал:Эрүүлийг хамгаалахын гавьяат ажилтан шагналтан]] [[Ангилал:Алтан гадас одон шагналтан]] [[Ангилал:Цэцэрлэгийн (хот) хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1930 онд төрсөн]] d9zr5pwrpzk9p6fgbgcgsi6tl6q66vf 852524 852523 2026-04-07T03:21:41Z ~2026-21242-19 103785 852524 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} {{Infobox person | name = Чойжилжавын Цэрэннадмид | image =[[File:Tserennadmid.jpg|220px|Photo of my Grandfather]] | caption = | birth_year = [[1930]] он | birth_place = [[Монгол улс]]ын [[Архангай]] аймгийн [[Цэцэрлэг сум]] | death = | nationality = [[Монгол үндэстэн]] |citizenship = {{flag|Монгол}} | occupation = Хүний их эмч | agent = | alma_mater = | children = |birth_date=1930|death_date=2017|education=Анагаах ухааны доктор, Профессор|known=Ардын эмч, Багш, Профессор, Академич|honors=Монгол Улсын Ардын Эмч Эрүүлийг Хамгаалахын Гавьяат Ажилтан}} '''Чойжилжавын Цэрэннадмид''' (1930 – 2017) - Монгол Улсын [[Ардын Эмч]], Эрүүлийг Хамгаалахын Гавьяат Ажилтан, Анагаах Ухааны доктор, Профессор, Академич, Монгол Улсын Цусны Эмгэг Судлалын салбарыг үндэслэгч юм. Тэрээр 55 гаруй жил Монголын эрүүл мэндийн салбарт зүтгэж, эмч, багш, судлаач, зохион байгуулагчийн хувиар жинтэй хувь нэмэр оруулсан билээ. ==Намтар== === '''Бага, залуу нас ба боловсрол''' === *Ч.Цэрэннадмид 1930 онд Архангай аймгийн Цэцэрлэг сумын Агитын Яргайт уулын өвөлжөөнд малчин Г.Чойжилжавын ууган хүү болж мэндэлжээ. 1940–1944 онд тус суманд шинээр байгуулагдсан анхны бага сургуульд онц дүнтэй суралцан төгссөн бөгөөд цааш нь Сүхбаатарын нэрэмжит Офицерийн сургуульд 1944–1950 онд 6 жил онц сайн суралцаж, Батлан Хамгаалах Яамны хүндэт жуухаар шагнуулжээ. Улмаар МУИС-ийн Хүн эмчийн ангид шалгаран суралцаж, улаан дипломтой төгссөн байна. === '''Баянхонгор аймагт ажилласан нь (1956–1960 орчим)''' === Их сургуулиа онц дүнтэй төгссөн Ч.Цэрэннадмид хөдөө орон нутагт ажиллах уриалгыг манлайлж, Баянхонгор аймгийн Баянлиг суманд Монголын анхны их эмчийн салбаруудын нэгийг байгуулжээ. Тэрээр тус сумын 13 өрөө бүхий шинэ барилгад эмнэлгийг зохион байгуулж, Богд, Жинст, Баянговь, Баян-Өндөр, Баянлиг гэсэн 5 суманд их эмчийн түвшний үйлчилгээг анх удаа хүргэсэн юм. Энэ хугацаанд сумандаа анхны мэс заслыг хийж, арьс өнгөний болон сүрьеэ илрүүлэх үзлэг шинжилгээг зохион байгуулж, мэс заслын модон ширээг орон нутгийн мужаанаар хийлгэх, эмнэлгийн ажилчдын хүчээр хүнсний ногоо тарьж өвчтний хоолонд хэрэглэх зэрэг шинэлэг ажлуудыг санаачилжээ. Баянлиг сумын их эмчийн салбар нь Монголдоо анх удаа эмнэлгийн түргэн тусламжийн машинтай болсон бөгөөд энэ нь 40–120 км зайд тархуу нутаглах малчдад эмнэлгийн тусламж хүргэхэд ихээхэн ач холбогдолтой байжээ. Үүний дараа Ч.Цэрэннадмид Баянхонгор аймгийн төвийн эмнэлгийн мэс засалчаар, улмаар ерөнхий эмчийг хавсран ажиллаж, аймгийн эмнэлэгт рентген аппарат нэвтрүүлэх, лабораторын шинжилгээг өргөтгөх, амбулаторын үйлчилгээг анх удаа зохион байгуулах зэрэг ажлуудыг хийжээ. === '''Улаанбаатарт ажилласан нь''' === ЭХЯ-ны сайдын тушаалаар Улаанбаатарт шилжиж, Улсын Төв больницын Дотрын тасгийн эрхлэгчээр ажилласан бөгөөд Зөвлөлтийн профессор И.И.Крыжановская-гийн удирдлага доор мэргэжлээ улам гүнзгийрүүлэн, олон эмнэлэгт дотрын зөвлөх эмчээр ажиллажээ. === '''Цусны эмгэг судлалын үндэслэгч''' === 1950–1960-аад онд Монголын жирэмсэн, хөхүүл эхчүүдийн дунд учир шалтгааныг нь тогтоож чадахгүй байсан хүнд цус багадалтын өвчин элбэг тохиолддог байжээ. Профессор И.И.Крыжановская-гийн зөвлөснөөр Ч.Цэрэннадмид уг өвчнийг судалж эхэлсэн юм. Тэрээр Зөвлөлтийн Эмч нарын Мэргэжил Дээшлүүлэх Төв Институтийн аспирантурт суралцаж, профессор Е.А.Кост, Г.Г.Газенко, академич И.А.Кассирский нарт шавилж, Клиникийн Цус судлалыг эзэмшжээ. Мөн Узбекстанд очиж төстэй өвчний талаар эрдэмтэдтэй уулзаж, туршлага судалсан байна. Монголдоо эргэн ирж В12 витамин, сийвэнгийн төмөр, цусны цитоморфологи, ясны чөмөгний цитологи, цитохимийн шинжилгээнүүдийг '''Монголдоо анх удаа''' хийж нэвтрүүлснээр уг өвчний шалтгаан, эмгэг жамыг тогтоож, эрт оношлох, эмчлэх, урьдчилан сэргийлэх аргыг боловсруулжээ. Үүний үр дүнд тэрхүү өвчнөөр эмэгтэйчүүд нас барах нь эрс буурсан байна. Эдгээр судалгааны үр дүнгээр Москва, Ленинград, Ташкент хотуудад цус судлаачдын хуралд илтгэл тавьж, Зөвлөлтийн Эмч Нарын Мэргэжил Дээшлүүлэх Төв Институтийн Эрдмийн зөвлөл дээр Анагаах Ухааны докторын зэрэг хамгаалжээ. Ч.Цэрэннадмид нь Монголын эрүүл мэндийн салбарын '''анхны цусны эмгэг судлаач''' мэргэжилтэн эмч, эрдэмтэн бөгөөд цусны эмгэг судлалыг Монголд үндэслэн байгуулж, 40 гаруй жил хөгжүүлж ирсэн юм. === '''Анагаахын дээд сургуулийн багш (1973–2017)''' === 1973 оноос АУДС-д (Анагаахын Их Сургууль, хожим Анагаахын Шинжлэх Ухааны Үндэсний Их Сургууль) Дотрын өвчин судлалын тэнхмийн эрхлэгчээр ажиллаж, мөн Эрдэм Шинжилгээ-Гадаад Харилцаа эрхэлсэн проректороор томилогджээ. === '''Эрүүлийг Хамгаалах Яамны сайд (1986–1990)''' === Ч.Цэрэннадмид 1986–1990 онд Эрүүлийг Хамгаалах Яамны сайдаар ажиллахдаа дараах ажлуудыг хийжээ: * '''Дэд бүтэц:''' 160 гаруй том, жижиг эмнэлгийн барилга баригдсан. Үүний дотор Улаанбаатарын клиникийн эмнэлэг, Эх нялхасын эрдэм шинжилгээний төв, Халдварт болон хавдар судлалын төвүүд, олон аймгийн нэгдсэн эмнэлэг, төрөх газруудын барилга зэрэг багтана. * '''Шинэ технологи:''' Эхосонограф, фиброэндоскоп, компьютерт томограф, ангиограф, лазерын аппарат, электрон микроскоп, барокамер зэрэг орчин үеийн тоног төхөөрөмжийг Монголын эмнэлгийн практикт анх нэвтрүүлсэн. * '''Боловсон хүчин:''' Жил бүр аспирантурт 5–7, ординатурт 15–20, нарийн мэргэжлийн дамжаанд 75–200 хүнийг гадаадад суралцуулдаг болгосон. * '''Аймаг, сум:''' 1987–1990 онд бүх аймаг, хотын эмнэлгүүдэд хэт авиа, фиброэндоскопийн аппарат нэвтрүүлж, мэргэжилтнүүдийг нь бэлтгэсэн. Сум бүрийг 2-оос дээш эмч, түргэн тусламжийн машинтай болгох арга хэмжээ авсан. * '''Олон улсын хамтын ажиллагаа:''' ДЭМБ, ЮНИСЕФ, Хүнсний фонд, Хүн амын фонд зэрэг олон улсын байгууллагуудтай хамтын ажиллагааг идэвхжүүлж, тусламжийн хэмжээг нэмэгдүүлсэн. ДОХ-ын үндэсний төв лаборатори байгуулж, 3 шатны хөтөлбөрийг хэрэгжүүлж эхэлсэн. * '''Эмч нарын нийгмийн асуудал:''' Цалинг нэмэгдүүлж, хортой, хүнд нөхцлийн нэмэгдлийг олгох хүрээг өргөтгөсөн. == '''Сургалтын үр дүн''' == Профессор Ч.Цэрэннадмид МУИС, АУДС, АУИС, ЭМШУИС-аар суралцсан '''13,000 гаруй''' эмч, эрүүл мэндийн мэргэжилтнийг сурган бэлтгэхэд оролцсон бөгөөд мэргэжлийн курсээр давтан бэлтгэгдсэн '''1,000 гаруй''' эмч мэргэжилтэнд хичээл заажээ. Түүний шууд удирдлагаар: * 2 хүн Шинжлэх ухааны доктор * 6 хүн Анагаах ухааны доктор * 16 хүн магистрын зэрэг хамгаалсан * 40 гаруй эмч дотрын эмчийн I, II, ахлах, тэргүүлэх зэрэг хамгаалсан =='''Бүтээлүүд'''== Дангаараа болон бусадтай хамтран * 19 сурах бичиг, гарын авлага, ном товхимол зохиож бичсэн * 4 номыг орос, англи хэлнээс орчуулсан * 54 гаруй ном, сурах бичгийг редакторлож хэвлүүлсэн * 70 гаруй эрдэм шинжилгээний өгүүлэл, аргачилсан зөвлөмж бичсэн * 80 эрдэм шинжилгээний илтгэл тавьсан (12 нь гадаадын сэтгүүлд хэвлэгдсэн) * 10 гаруй оронд олон улсын чуулган, их хуралд илтгэл хэлэлцүүлсэн == '''Бусад чухал ажлууд''' == === '''Анхны бүтээлүүд Монголд''' === * Монголдоо урьд нь оношлогдож байгаагүй цусны болон дотрын '''20 гаруй өвчнийг''' анх шинээр оношилсон * Ходоод-гэдэсний уян дурангийн шинжилгээг Монголд анх нэвтрүүлсэн (Зөвлөлтийн профессор В.Силаевын хамт) * 1964 онд үжлийн үүсэлтэй бөөрний хурц дутагдалтай өвчтнийг Москвад хүргэж, гемодиализ ("хиймэл бөөрний эмчилгээ") хийлгүүлж аварсан нь Монголд анхных байсан бөгөөд үүний дараа Монголд Гемодиализын төв байгуулах санаачлагыг гаргасан * А.Л.Кайланы "Эх барихуйн ухаан" сурах бичгийг (35.6 хэвлэлийн хуудас) орчуулж, тэр үеийн бага эмч, эх баригч, сувилагч нарын ширээний ном болгосон === '''Сурах бичиг орчуулах комисс''' === Монголын дунд мэргэжлийн эмнэлгийн ажилтнуудад мэргэжлийн сурах бичиг дутагдаж байсан тул Зөвлөлтийн хүний эмнэлгийн техникумын сурах бичгүүдийг орчуулах санаачлагыг гаргаж, ЭХЯ-ны 1-р орлогч сайд Д.Цагаанхүүгээр ахлуулсан 7 хүний комисст орж ажиллажээ. == '''Олон нийтийн ажил''' == Профессор Ч.Цэрэннадмид мэргэжлийн ажлаасаа гадна олон нийтийн олон тооны үүрэг гүйцэтгэжээ: * Ардын Их Хурлын депутат * Улаанбаатар хотын депутат, байнгын комиссын гишүүн * Монгол–Лаосын Найрамдлын Нийгэмлэгийн дарга * Ази–Африкийн Эв Санааны Нэгдлийн Монголын хорооны тэргүүлэгч гишүүн * Монголын Дотрын Эмч Нарын Холбооны тэргүүн * Анагаах Ухааны Академийн үндэслэгч гишүүн * Монголын ШУА-ийн Бага чуулганы гишүүн == '''Цол зэрэг''' == * Анагаахын Шинжлэх Ухааны Доктор * Профессор == '''Гавьяа Шагнал''' == * Монгол улсын [[Эрүүлийг хамгаалахын гавьяат ажилтан]] /2000-06-27. №99/, * Монгол улсын [[Ардын Эмч]] /2005-06-09. №133/, * “Алтан гадас” одон 2 удаа * Засгийн Газрын Хүндэт Жуух * Ардын Хувьсгалын 50, 60, 70, 80 жилийн ойн медаль * Эрүүлийг Хамгаалахын Тэргүүний Ажилтан * Ардын Боловсролын Тэргүүний Ажилтан * Монголын Шинжлэх Ухааны Тэргүүний Ажилтан * Монголын Улаан Загалмайн Тэргүүний Ажилтан * ЭМЯ, АУИС, Улсын Клиникийн I, II, III эмнэлгийн хүндэт дэвтэрт бичигдсэн * Америкийн Цээжний Эмч Нарын Холбооны гишүүнээр батлагдсан * Японы Лаборатори-Эмгэг Судлаачдын Нийгэмлэгийн өргөмжлөлөөр шагнуулсан * '''Монгол Улсын Хөдөлмөрийн Баатар''' цолд нэр дэвшүүлсэн (2010) == '''Нэрт шавь нар''' == Профессор Ч.Цэрэннадмидын шавь нараас Монголын эрүүл мэндийн салбарын тэргүүлэх хүмүүс олноор төрөн гарчээ: * '''Н.Баасанжав''' — Хөдөлмөрийн Баатар, Ардын Эмч, Академич * '''Б.Жав''' — Хөдөлмөрийн Баатар, Ардын Эмч, Профессор * '''Д.Нямхүү''' — Хөдөлмөрийн Баатар * '''Л.Лхагва''' — Гавьяат Эмч, Багш, Академич * '''Д.Дүнгэрдорж''' — Гавьяат Эмч, Академич * '''Г.Дашзэвэг''' — Гавьяат Эмч, Багш, Профессор * '''Б.Шижирбаатар''' — Гавьяат Эмч, Багш, Профессор * '''Б.Батсэрээдэнэ''' — Профессор, зохион байгуулагч * '''Г.Цогт''' — Профессор, ДЭМБ-ын мэргэжилтэн, сүрьеэтэй тэмцэх олон улсын холбооны тусгай шагналт {{Хөтлөгч мөр Монгол Улсын Эрүүл Мэндийн сайд}} {{DEFAULTSORT:Цэрэннадмид, Чойжилжавын}} [[Ангилал:БНМАУ-ын эрүүл мэндийн сайд]] [[Ангилал:Монголын эмч]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Монгол улсын ардын эмч]] [[Ангилал:Эрүүлийг хамгаалахын гавьяат ажилтан шагналтан]] [[Ангилал:Алтан гадас одон шагналтан]] [[Ангилал:Цэцэрлэгийн (хот) хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1930 онд төрсөн]] cjj3zcl5jiprk0q8w1d288vd09opd4i 852531 852524 2026-04-07T03:51:36Z ~2026-21242-19 103785 852531 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} {{Infobox person | name = Чойжилжавын Цэрэннадмид | image =[[File:Tserennadmid.jpg|220px|Photo of my Grandfather]] | caption = | birth_year = [[1930]] он | birth_place = [[Монгол улс]]ын [[Архангай]] аймгийн [[Цэцэрлэг сум]] | death = | nationality = [[Монгол үндэстэн]] |citizenship = {{flag|Монгол}} | occupation = Хүний их эмч | agent = | alma_mater = | children = |birth_date=1930|death_date=2017|education=Анагаах ухааны доктор, Профессор|known=Эмч, Багш, Эрдэмтэн, Төр нийгмийн зүтгэлтэн|honors=Монгол Улсын Ардын Эмч Эрүүлийг Хамгаалахын Гавьяат Ажилтан}} '''Чойжилжавын Цэрэннадмид''' (1930 – 2017) - Монгол Улсын [[Ардын Эмч]], Эрүүлийг Хамгаалахын Гавьяат Ажилтан, Анагаах Ухааны доктор, Профессор, Академич, Монгол Улсын Цусны Эмгэг Судлалын салбарыг үндэслэгч юм. Тэрээр 55 гаруй жил Монголын эрүүл мэндийн салбарт зүтгэж, эмч, багш, судлаач, зохион байгуулагчийн хувиар жинтэй хувь нэмэр оруулсан билээ. ==Намтар== === '''Бага, залуу нас ба боловсрол''' === *Ч.Цэрэннадмид 1930 онд Архангай аймгийн Цэцэрлэг сумын Агитын Яргайт уулын өвөлжөөнд малчин Г.Чойжилжавын ууган хүү болж мэндэлжээ. 1940–1944 онд тус суманд шинээр байгуулагдсан анхны бага сургуульд онц дүнтэй суралцан төгссөн бөгөөд цааш нь Сүхбаатарын нэрэмжит Офицерийн сургуульд 1944–1950 онд 6 жил онц сайн суралцаж, Батлан Хамгаалах Яамны хүндэт жуухаар шагнуулжээ. Улмаар МУИС-ийн Хүн эмчийн ангид шалгаран суралцаж, улаан дипломтой төгссөн байна. === '''Баянхонгор аймагт ажилласан нь (1956–1960 орчим)''' === Их сургуулиа онц дүнтэй төгссөн Ч.Цэрэннадмид хөдөө орон нутагт ажиллах уриалгыг манлайлж, Баянхонгор аймгийн Баянлиг суманд Монголын анхны их эмчийн салбаруудын нэгийг байгуулжээ. Тэрээр тус сумын 13 өрөө бүхий шинэ барилгад эмнэлгийг зохион байгуулж, Богд, Жинст, Баянговь, Баян-Өндөр, Баянлиг гэсэн 5 суманд их эмчийн түвшний үйлчилгээг анх удаа хүргэсэн юм. Энэ хугацаанд сумандаа анхны мэс заслыг хийж, арьс өнгөний болон сүрьеэ илрүүлэх үзлэг шинжилгээг зохион байгуулж, мэс заслын модон ширээг орон нутгийн мужаанаар хийлгэх, эмнэлгийн ажилчдын хүчээр хүнсний ногоо тарьж өвчтний хоолонд хэрэглэх зэрэг шинэлэг ажлуудыг санаачилжээ. Баянлиг сумын их эмчийн салбар нь Монголдоо анх удаа эмнэлгийн түргэн тусламжийн машинтай болсон бөгөөд энэ нь 40–120 км зайд тархуу нутаглах малчдад эмнэлгийн тусламж хүргэхэд ихээхэн ач холбогдолтой байжээ. Үүний дараа Ч.Цэрэннадмид Баянхонгор аймгийн төвийн эмнэлгийн мэс засалчаар, улмаар ерөнхий эмчийг хавсран ажиллаж, аймгийн эмнэлэгт рентген аппарат нэвтрүүлэх, лабораторын шинжилгээг өргөтгөх, амбулаторын үйлчилгээг анх удаа зохион байгуулах зэрэг ажлуудыг хийжээ. === '''Улаанбаатарт ажилласан нь''' === ЭХЯ-ны сайдын тушаалаар Улаанбаатарт шилжиж, Улсын Төв больницын Дотрын тасгийн эрхлэгчээр ажилласан бөгөөд Зөвлөлтийн профессор И.И.Крыжановская-гийн удирдлага доор мэргэжлээ улам гүнзгийрүүлэн, олон эмнэлэгт дотрын зөвлөх эмчээр ажиллажээ. === '''Цусны эмгэг судлалын үндэслэгч''' === 1950–1960-аад онд Монголын жирэмсэн, хөхүүл эхчүүдийн дунд учир шалтгааныг нь тогтоож чадахгүй байсан хүнд цус багадалтын өвчин элбэг тохиолддог байжээ. Профессор И.И.Крыжановская-гийн зөвлөснөөр Ч.Цэрэннадмид уг өвчнийг судалж эхэлсэн юм. Тэрээр Зөвлөлтийн Эмч нарын Мэргэжил Дээшлүүлэх Төв Институтийн аспирантурт суралцаж, профессор Е.А.Кост, Г.Г.Газенко, академич И.А.Кассирский нарт шавилж, Клиникийн Цус судлалыг эзэмшжээ. Мөн Узбекстанд очиж төстэй өвчний талаар эрдэмтэдтэй уулзаж, туршлага судалсан байна. Монголдоо эргэн ирж В12 витамин, сийвэнгийн төмөр, цусны цитоморфологи, ясны чөмөгний цитологи, цитохимийн шинжилгээнүүдийг '''Монголдоо анх удаа''' хийж нэвтрүүлснээр уг өвчний шалтгаан, эмгэг жамыг тогтоож, эрт оношлох, эмчлэх, урьдчилан сэргийлэх аргыг боловсруулжээ. Үүний үр дүнд тэрхүү өвчнөөр эмэгтэйчүүд нас барах нь эрс буурсан байна. Эдгээр судалгааны үр дүнгээр Москва, Ленинград, Ташкент хотуудад цус судлаачдын хуралд илтгэл тавьж, Зөвлөлтийн Эмч Нарын Мэргэжил Дээшлүүлэх Төв Институтийн Эрдмийн зөвлөл дээр Анагаах Ухааны докторын зэрэг хамгаалжээ. Ч.Цэрэннадмид нь Монголын эрүүл мэндийн салбарын '''анхны цусны эмгэг судлаач''' мэргэжилтэн эмч, эрдэмтэн бөгөөд цусны эмгэг судлалыг Монголд үндэслэн байгуулж, 40 гаруй жил хөгжүүлж ирсэн юм. === '''Анагаахын дээд сургуулийн багш (1973–2017)''' === 1973 оноос АУДС-д (Анагаахын Их Сургууль, хожим Анагаахын Шинжлэх Ухааны Үндэсний Их Сургууль) Дотрын өвчин судлалын тэнхмийн эрхлэгчээр ажиллаж, мөн Эрдэм Шинжилгээ-Гадаад Харилцаа эрхэлсэн проректороор томилогджээ. === '''Эрүүлийг Хамгаалах Яамны сайд (1986–1990)''' === Ч.Цэрэннадмид 1986–1990 онд Эрүүлийг Хамгаалах Яамны сайдаар ажиллахдаа дараах ажлуудыг хийжээ: * '''Дэд бүтэц:''' 160 гаруй том, жижиг эмнэлгийн барилга баригдсан. Үүний дотор Улаанбаатарын клиникийн эмнэлэг, Эх нялхасын эрдэм шинжилгээний төв, Халдварт болон хавдар судлалын төвүүд, олон аймгийн нэгдсэн эмнэлэг, төрөх газруудын барилга зэрэг багтана. * '''Шинэ технологи:''' Эхосонограф, фиброэндоскоп, компьютерт томограф, ангиограф, лазерын аппарат, электрон микроскоп, барокамер зэрэг орчин үеийн тоног төхөөрөмжийг Монголын эмнэлгийн практикт анх нэвтрүүлсэн. * '''Боловсон хүчин:''' Жил бүр аспирантурт 5–7, ординатурт 15–20, нарийн мэргэжлийн дамжаанд 75–200 хүнийг гадаадад суралцуулдаг болгосон. * '''Аймаг, сум:''' 1987–1990 онд бүх аймаг, хотын эмнэлгүүдэд хэт авиа, фиброэндоскопийн аппарат нэвтрүүлж, мэргэжилтнүүдийг нь бэлтгэсэн. Сум бүрийг 2-оос дээш эмч, түргэн тусламжийн машинтай болгох арга хэмжээ авсан. * '''Олон улсын хамтын ажиллагаа:''' ДЭМБ, ЮНИСЕФ, Хүнсний фонд, Хүн амын фонд зэрэг олон улсын байгууллагуудтай хамтын ажиллагааг идэвхжүүлж, тусламжийн хэмжээг нэмэгдүүлсэн. ДОХ-ын үндэсний төв лаборатори байгуулж, 3 шатны хөтөлбөрийг хэрэгжүүлж эхэлсэн. * '''Эмч нарын нийгмийн асуудал:''' Цалинг нэмэгдүүлж, хортой, хүнд нөхцлийн нэмэгдлийг олгох хүрээг өргөтгөсөн. == '''Сургалтын үр дүн''' == Профессор Ч.Цэрэннадмид МУИС, АУДС, АУИС, ЭМШУИС-аар суралцсан '''13,000 гаруй''' эмч, эрүүл мэндийн мэргэжилтнийг сурган бэлтгэхэд оролцсон бөгөөд мэргэжлийн курсээр давтан бэлтгэгдсэн '''1,000 гаруй''' эмч мэргэжилтэнд хичээл заажээ. Түүний шууд удирдлагаар: * 2 хүн Шинжлэх ухааны доктор * 6 хүн Анагаах ухааны доктор * 16 хүн магистрын зэрэг хамгаалсан * 40 гаруй эмч дотрын эмчийн I, II, ахлах, тэргүүлэх зэрэг хамгаалсан =='''Бүтээлүүд'''== Дангаараа болон бусадтай хамтран * 19 сурах бичиг, гарын авлага, ном товхимол зохиож бичсэн * 4 номыг орос, англи хэлнээс орчуулсан * 54 гаруй ном, сурах бичгийг редакторлож хэвлүүлсэн * 70 гаруй эрдэм шинжилгээний өгүүлэл, аргачилсан зөвлөмж бичсэн * 80 эрдэм шинжилгээний илтгэл тавьсан (12 нь гадаадын сэтгүүлд хэвлэгдсэн) * 10 гаруй оронд олон улсын чуулган, их хуралд илтгэл хэлэлцүүлсэн == '''Бусад чухал ажлууд''' == === '''Анхны бүтээлүүд Монголд''' === * Монголдоо урьд нь оношлогдож байгаагүй цусны болон дотрын '''20 гаруй өвчнийг''' анх шинээр оношилсон * Ходоод-гэдэсний уян дурангийн шинжилгээг Монголд анх нэвтрүүлсэн (Зөвлөлтийн профессор В.Силаевын хамт) * 1964 онд үжлийн үүсэлтэй бөөрний хурц дутагдалтай өвчтнийг Москвад хүргэж, гемодиализ ("хиймэл бөөрний эмчилгээ") хийлгүүлж аварсан нь Монголд анхных байсан бөгөөд үүний дараа Монголд Гемодиализын төв байгуулах санаачлагыг гаргасан * А.Л.Кайланы "Эх барихуйн ухаан" сурах бичгийг (35.6 хэвлэлийн хуудас) орчуулж, тэр үеийн бага эмч, эх баригч, сувилагч нарын ширээний ном болгосон === '''Сурах бичиг орчуулах комисс''' === Монголын дунд мэргэжлийн эмнэлгийн ажилтнуудад мэргэжлийн сурах бичиг дутагдаж байсан тул Зөвлөлтийн хүний эмнэлгийн техникумын сурах бичгүүдийг орчуулах санаачлагыг гаргаж, ЭХЯ-ны 1-р орлогч сайд Д.Цагаанхүүгээр ахлуулсан 7 хүний комисст орж ажиллажээ. == '''Олон нийтийн ажил''' == Профессор Ч.Цэрэннадмид мэргэжлийн ажлаасаа гадна олон нийтийн олон тооны үүрэг гүйцэтгэжээ: * Ардын Их Хурлын депутат * Улаанбаатар хотын депутат, байнгын комиссын гишүүн * Монгол–Лаосын Найрамдлын Нийгэмлэгийн дарга * Ази–Африкийн Эв Санааны Нэгдлийн Монголын хорооны тэргүүлэгч гишүүн * Монголын Дотрын Эмч Нарын Холбооны тэргүүн * Анагаах Ухааны Академийн үндэслэгч гишүүн * Монголын ШУА-ийн Бага чуулганы гишүүн == '''Цол зэрэг''' == * Анагаахын Шинжлэх Ухааны Доктор * Профессор == '''Гавьяа Шагнал''' == * Монгол улсын [[Эрүүлийг хамгаалахын гавьяат ажилтан]] /2000-06-27. №99/, * Монгол улсын [[Ардын Эмч]] /2005-06-09. №133/, * “Алтан гадас” одон 2 удаа * Засгийн Газрын Хүндэт Жуух * Ардын Хувьсгалын 50, 60, 70, 80 жилийн ойн медаль * Эрүүлийг Хамгаалахын Тэргүүний Ажилтан * Ардын Боловсролын Тэргүүний Ажилтан * Монголын Шинжлэх Ухааны Тэргүүний Ажилтан * Монголын Улаан Загалмайн Тэргүүний Ажилтан * ЭМЯ, АУИС, Улсын Клиникийн I, II, III эмнэлгийн хүндэт дэвтэрт бичигдсэн * Америкийн Цээжний Эмч Нарын Холбооны гишүүнээр батлагдсан * Японы Лаборатори-Эмгэг Судлаачдын Нийгэмлэгийн өргөмжлөлөөр шагнуулсан * '''Монгол Улсын Хөдөлмөрийн Баатар''' цолд нэр дэвшүүлсэн (2010) == '''Нэрт шавь нар''' == Профессор Ч.Цэрэннадмидын шавь нараас Монголын эрүүл мэндийн салбарын тэргүүлэх хүмүүс олноор төрөн гарчээ: * '''Н.Баасанжав''' — Хөдөлмөрийн Баатар, Ардын Эмч, Академич * '''Б.Жав''' — Хөдөлмөрийн Баатар, Ардын Эмч, Профессор * '''Д.Нямхүү''' — Хөдөлмөрийн Баатар * '''Л.Лхагва''' — Гавьяат Эмч, Багш, Академич * '''Д.Дүнгэрдорж''' — Гавьяат Эмч, Академич * '''Г.Дашзэвэг''' — Гавьяат Эмч, Багш, Профессор * '''Б.Шижирбаатар''' — Гавьяат Эмч, Багш, Профессор * '''Б.Батсэрээдэнэ''' — Профессор, зохион байгуулагч * '''Г.Цогт''' — Профессор, ДЭМБ-ын мэргэжилтэн, сүрьеэтэй тэмцэх олон улсын холбооны тусгай шагналт {{Хөтлөгч мөр Монгол Улсын Эрүүл Мэндийн сайд}} {{DEFAULTSORT:Цэрэннадмид, Чойжилжавын}} [[Ангилал:БНМАУ-ын эрүүл мэндийн сайд]] [[Ангилал:Монголын эмч]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Монгол улсын ардын эмч]] [[Ангилал:Эрүүлийг хамгаалахын гавьяат ажилтан шагналтан]] [[Ангилал:Алтан гадас одон шагналтан]] [[Ангилал:Цэцэрлэгийн (хот) хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1930 онд төрсөн]] f5ioucusf3zo6bxyq4z15nu9su23ybb 852533 852531 2026-04-07T04:04:55Z ~2026-21242-19 103785 852533 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} {{Infobox person | name = Чойжилжавын Цэрэннадмид | image =[[File:Tserennadmid.jpg|220px|Photo of my Grandfather]] | caption = | birth_year = [[1930]] он | birth_place = [[Монгол улс]]ын [[Архангай]] аймгийн [[Цэцэрлэг сум]] | death = | nationality = [[Монгол үндэстэн]] |citizenship = {{flag|Монгол}} | occupation = Хүний их эмч | agent = | alma_mater = | children = |birth_date=1930|death_date=2017|education=Анагаах ухааны доктор, Профессор|known=Эмч, Багш, Эрдэмтэн, Төр нийгмийн зүтгэлтэн|honors=Монгол Улсын Ардын Эмч Эрүүлийг Хамгаалахын Гавьяат Ажилтан}} '''Чойжилжавын Цэрэннадмид''' (1930 – 2017) - Монгол Улсын [[Ардын Эмч]], Эрүүлийг Хамгаалахын Гавьяат Ажилтан, Анагаах Ухааны доктор, Профессор, Монголын Анагаах Ухааны Академийн үндэслэгч гишүүн, Монгол Улсын Цусны Эмгэг Судлалын салбарыг үндэслэгч юм. Тэрээр 55 гаруй жил Монголын эрүүл мэндийн салбарт зүтгэж, эмч, багш, судлаач, зохион байгуулагчийн хувиар жинтэй хувь нэмэр оруулсан билээ. ==Намтар== === '''Бага, залуу нас ба боловсрол''' === *Ч.Цэрэннадмид 1930 онд Архангай аймгийн Цэцэрлэг сумын Агитын Яргайт уулын өвөлжөөнд малчин Г.Чойжилжавын ууган хүү болж мэндэлжээ. 1940–1944 онд тус суманд шинээр байгуулагдсан анхны бага сургуульд онц дүнтэй суралцан төгссөн бөгөөд цааш нь Сүхбаатарын нэрэмжит Офицерийн сургуульд 1944–1950 онд 6 жил онц сайн суралцаж, Батлан Хамгаалах Яамны хүндэт жуухаар шагнуулжээ. Улмаар МУИС-ийн Хүн эмчийн ангид шалгаран суралцаж, улаан дипломтой төгссөн байна. === '''Баянхонгор аймагт ажилласан нь (1956–1960 орчим)''' === Их сургуулиа онц дүнтэй төгссөн Ч.Цэрэннадмид хөдөө орон нутагт ажиллах уриалгыг манлайлж, Баянхонгор аймгийн Баянлиг суманд Монголын анхны их эмчийн салбаруудын нэгийг байгуулжээ. Тэрээр тус сумын 13 өрөө бүхий шинэ барилгад эмнэлгийг зохион байгуулж, Богд, Жинст, Баянговь, Баян-Өндөр, Баянлиг гэсэн 5 суманд их эмчийн түвшний үйлчилгээг анх удаа хүргэсэн юм. Энэ хугацаанд сумандаа анхны мэс заслыг хийж, арьс өнгөний болон сүрьеэ илрүүлэх үзлэг шинжилгээг зохион байгуулж, мэс заслын модон ширээг орон нутгийн мужаанаар хийлгэх, эмнэлгийн ажилчдын хүчээр хүнсний ногоо тарьж өвчтний хоолонд хэрэглэх зэрэг шинэлэг ажлуудыг санаачилжээ. Баянлиг сумын их эмчийн салбар нь Монголдоо анх удаа эмнэлгийн түргэн тусламжийн машинтай болсон бөгөөд энэ нь 40–120 км зайд тархуу нутаглах малчдад эмнэлгийн тусламж хүргэхэд ихээхэн ач холбогдолтой байжээ. Үүний дараа Ч.Цэрэннадмид Баянхонгор аймгийн төвийн эмнэлгийн мэс засалчаар, улмаар ерөнхий эмчийг хавсран ажиллаж, аймгийн эмнэлэгт рентген аппарат нэвтрүүлэх, лабораторын шинжилгээг өргөтгөх, амбулаторын үйлчилгээг анх удаа зохион байгуулах зэрэг ажлуудыг хийжээ. === '''Улаанбаатарт ажилласан нь''' === ЭХЯ-ны сайдын тушаалаар Улаанбаатарт шилжиж, Улсын Төв больницын Дотрын тасгийн эрхлэгчээр ажилласан бөгөөд Зөвлөлтийн профессор И.И.Крыжановская-гийн удирдлага доор мэргэжлээ улам гүнзгийрүүлэн, олон эмнэлэгт дотрын зөвлөх эмчээр ажиллажээ. === '''Цусны эмгэг судлалын үндэслэгч''' === 1950–1960-аад онд Монголын жирэмсэн, хөхүүл эхчүүдийн дунд учир шалтгааныг нь тогтоож чадахгүй байсан хүнд цус багадалтын өвчин элбэг тохиолддог байжээ. Профессор И.И.Крыжановская-гийн зөвлөснөөр Ч.Цэрэннадмид уг өвчнийг судалж эхэлсэн юм. Тэрээр Зөвлөлтийн Эмч нарын Мэргэжил Дээшлүүлэх Төв Институтийн аспирантурт суралцаж, профессор Е.А.Кост, Г.Г.Газенко, академич И.А.Кассирский нарт шавилж, Клиникийн Цус судлалыг эзэмшжээ. Мөн Узбекстанд очиж төстэй өвчний талаар эрдэмтэдтэй уулзаж, туршлага судалсан байна. Монголдоо эргэн ирж В12 витамин, сийвэнгийн төмөр, цусны цитоморфологи, ясны чөмөгний цитологи, цитохимийн шинжилгээнүүдийг '''Монголдоо анх удаа''' хийж нэвтрүүлснээр уг өвчний шалтгаан, эмгэг жамыг тогтоож, эрт оношлох, эмчлэх, урьдчилан сэргийлэх аргыг боловсруулжээ. Үүний үр дүнд тэрхүү өвчнөөр эмэгтэйчүүд нас барах нь эрс буурсан байна. Эдгээр судалгааны үр дүнгээр Москва, Ленинград, Ташкент хотуудад цус судлаачдын хуралд илтгэл тавьж, Зөвлөлтийн Эмч Нарын Мэргэжил Дээшлүүлэх Төв Институтийн Эрдмийн зөвлөл дээр Анагаах Ухааны докторын зэрэг хамгаалжээ. Ч.Цэрэннадмид нь Монголын эрүүл мэндийн салбарын '''анхны цусны эмгэг судлаач''' мэргэжилтэн эмч, эрдэмтэн бөгөөд цусны эмгэг судлалыг Монголд үндэслэн байгуулж, 40 гаруй жил хөгжүүлж ирсэн юм. === '''Анагаахын дээд сургуулийн багш (1973–2017)''' === 1973 оноос АУДС-д (Анагаахын Их Сургууль, хожим Анагаахын Шинжлэх Ухааны Үндэсний Их Сургууль) Дотрын өвчин судлалын тэнхмийн эрхлэгчээр ажиллаж, мөн Эрдэм Шинжилгээ-Гадаад Харилцаа эрхэлсэн проректороор томилогджээ. === '''Эрүүлийг Хамгаалах Яамны сайд (1986–1990)''' === Ч.Цэрэннадмид 1986–1990 онд Эрүүлийг Хамгаалах Яамны сайдаар ажиллахдаа дараах ажлуудыг хийжээ: * '''Дэд бүтэц:''' 160 гаруй том, жижиг эмнэлгийн барилга баригдсан. Үүний дотор Улаанбаатарын клиникийн эмнэлэг, Эх нялхасын эрдэм шинжилгээний төв, Халдварт болон хавдар судлалын төвүүд, олон аймгийн нэгдсэн эмнэлэг, төрөх газруудын барилга зэрэг багтана. * '''Шинэ технологи:''' Эхосонограф, фиброэндоскоп, компьютерт томограф, ангиограф, лазерын аппарат, электрон микроскоп, барокамер зэрэг орчин үеийн тоног төхөөрөмжийг Монголын эмнэлгийн практикт анх нэвтрүүлсэн. * '''Боловсон хүчин:''' Жил бүр аспирантурт 5–7, ординатурт 15–20, нарийн мэргэжлийн дамжаанд 75–200 хүнийг гадаадад суралцуулдаг болгосон. * '''Аймаг, сум:''' 1987–1990 онд бүх аймаг, хотын эмнэлгүүдэд хэт авиа, фиброэндоскопийн аппарат нэвтрүүлж, мэргэжилтнүүдийг нь бэлтгэсэн. Сум бүрийг 2-оос дээш эмч, түргэн тусламжийн машинтай болгох арга хэмжээ авсан. * '''Олон улсын хамтын ажиллагаа:''' ДЭМБ, ЮНИСЕФ, Хүнсний фонд, Хүн амын фонд зэрэг олон улсын байгууллагуудтай хамтын ажиллагааг идэвхжүүлж, тусламжийн хэмжээг нэмэгдүүлсэн. ДОХ-ын үндэсний төв лаборатори байгуулж, 3 шатны хөтөлбөрийг хэрэгжүүлж эхэлсэн. * '''Эмч нарын нийгмийн асуудал:''' Цалинг нэмэгдүүлж, хортой, хүнд нөхцлийн нэмэгдлийг олгох хүрээг өргөтгөсөн. == '''Сургалтын үр дүн''' == Профессор Ч.Цэрэннадмид МУИС, АУДС, АУИС, ЭМШУИС-аар суралцсан '''13,000 гаруй''' эмч, эрүүл мэндийн мэргэжилтнийг сурган бэлтгэхэд оролцсон бөгөөд мэргэжлийн курсээр давтан бэлтгэгдсэн '''1,000 гаруй''' эмч мэргэжилтэнд хичээл заажээ. Түүний шууд удирдлагаар: * 2 хүн Шинжлэх ухааны доктор * 6 хүн Анагаах ухааны доктор * 16 хүн магистрын зэрэг хамгаалсан * 40 гаруй эмч дотрын эмчийн I, II, ахлах, тэргүүлэх зэрэг хамгаалсан =='''Бүтээлүүд'''== Дангаараа болон бусадтай хамтран * 19 сурах бичиг, гарын авлага, ном товхимол зохиож бичсэн * 4 номыг орос, англи хэлнээс орчуулсан * 54 гаруй ном, сурах бичгийг редакторлож хэвлүүлсэн * 70 гаруй эрдэм шинжилгээний өгүүлэл, аргачилсан зөвлөмж бичсэн * 80 эрдэм шинжилгээний илтгэл тавьсан (12 нь гадаадын сэтгүүлд хэвлэгдсэн) * 10 гаруй оронд олон улсын чуулган, их хуралд илтгэл хэлэлцүүлсэн == '''Бусад чухал ажлууд''' == === '''Анхны бүтээлүүд Монголд''' === * Монголдоо урьд нь оношлогдож байгаагүй цусны болон дотрын '''20 гаруй өвчнийг''' анх шинээр оношилсон * Ходоод-гэдэсний уян дурангийн шинжилгээг Монголд анх нэвтрүүлсэн (Зөвлөлтийн профессор В.Силаевын хамт) * 1964 онд үжлийн үүсэлтэй бөөрний хурц дутагдалтай өвчтнийг Москвад хүргэж, гемодиализ ("хиймэл бөөрний эмчилгээ") хийлгүүлж аварсан нь Монголд анхных байсан бөгөөд үүний дараа Монголд Гемодиализын төв байгуулах санаачлагыг гаргасан * А.Л.Кайланы "Эх барихуйн ухаан" сурах бичгийг (35.6 хэвлэлийн хуудас) орчуулж, тэр үеийн бага эмч, эх баригч, сувилагч нарын ширээний ном болгосон === '''Сурах бичиг орчуулах комисс''' === Монголын дунд мэргэжлийн эмнэлгийн ажилтнуудад мэргэжлийн сурах бичиг дутагдаж байсан тул Зөвлөлтийн хүний эмнэлгийн техникумын сурах бичгүүдийг орчуулах санаачлагыг гаргаж, ЭХЯ-ны 1-р орлогч сайд Д.Цагаанхүүгээр ахлуулсан 7 хүний комисст орж ажиллажээ. == '''Олон нийтийн ажил''' == Профессор Ч.Цэрэннадмид мэргэжлийн ажлаасаа гадна олон нийтийн олон тооны үүрэг гүйцэтгэжээ: * Ардын Их Хурлын депутат * Улаанбаатар хотын депутат, байнгын комиссын гишүүн * Монгол–Лаосын Найрамдлын Нийгэмлэгийн дарга * Ази–Африкийн Эв Санааны Нэгдлийн Монголын хорооны тэргүүлэгч гишүүн * Монголын Дотрын Эмч Нарын Холбооны тэргүүн * Анагаах Ухааны Академийн үндэслэгч гишүүн * Монголын ШУА-ийн Бага чуулганы гишүүн == '''Цол зэрэг''' == * Анагаахын Шинжлэх Ухааны Доктор * Профессор == '''Гавьяа Шагнал''' == * Монгол улсын [[Эрүүлийг хамгаалахын гавьяат ажилтан]] /2000-06-27. №99/, * Монгол улсын [[Ардын Эмч]] /2005-06-09. №133/, * “Алтан гадас” одон 2 удаа * Засгийн Газрын Хүндэт Жуух * Ардын Хувьсгалын 50, 60, 70, 80 жилийн ойн медаль * Эрүүлийг Хамгаалахын Тэргүүний Ажилтан * Ардын Боловсролын Тэргүүний Ажилтан * Монголын Шинжлэх Ухааны Тэргүүний Ажилтан * Монголын Улаан Загалмайн Тэргүүний Ажилтан * ЭМЯ, АУИС, Улсын Клиникийн I, II, III эмнэлгийн хүндэт дэвтэрт бичигдсэн * Америкийн Цээжний Эмч Нарын Холбооны гишүүнээр батлагдсан * Японы Лаборатори-Эмгэг Судлаачдын Нийгэмлэгийн өргөмжлөлөөр шагнуулсан * '''Монгол Улсын Хөдөлмөрийн Баатар''' цолд нэр дэвшүүлсэн (2010) == '''Нэрт шавь нар''' == Профессор Ч.Цэрэннадмидын шавь нараас Монголын эрүүл мэндийн салбарын тэргүүлэх хүмүүс олноор төрөн гарчээ: * '''Н.Баасанжав''' — Хөдөлмөрийн Баатар, Ардын Эмч, Академич * '''Б.Жав''' — Хөдөлмөрийн Баатар, Ардын Эмч, Профессор * '''Д.Нямхүү''' — Хөдөлмөрийн Баатар * '''Л.Лхагва''' — Гавьяат Эмч, Багш, Академич * '''Д.Дүнгэрдорж''' — Гавьяат Эмч, Академич * '''Г.Дашзэвэг''' — Гавьяат Эмч, Багш, Профессор * '''Б.Шижирбаатар''' — Гавьяат Эмч, Багш, Профессор * '''Б.Батсэрээдэнэ''' — Профессор, зохион байгуулагч * '''Г.Цогт''' — Профессор, ДЭМБ-ын мэргэжилтэн, сүрьеэтэй тэмцэх олон улсын холбооны тусгай шагналт {{Хөтлөгч мөр Монгол Улсын Эрүүл Мэндийн сайд}} {{DEFAULTSORT:Цэрэннадмид, Чойжилжавын}} [[Ангилал:БНМАУ-ын эрүүл мэндийн сайд]] [[Ангилал:Монголын эмч]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Монгол улсын ардын эмч]] [[Ангилал:Эрүүлийг хамгаалахын гавьяат ажилтан шагналтан]] [[Ангилал:Алтан гадас одон шагналтан]] [[Ангилал:Цэцэрлэгийн (хот) хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1930 онд төрсөн]] sb8kff8wdsqcqvtg1h04symir9lg344 0 54580 852481 715781 2026-04-06T17:58:19Z ~2026-21293-21 103777 852481 wikitext text/x-wiki Нэн эртний мөргөл юм. Солонгос хатан Чэ болон түүний удмын хаадуудын бодлогоор бөөг устгаж, шарын шашинд оруулсан. Бөө нар өөр хоорондоо харын бөө шарын бөө гэж 2 ангилж үзнэ. Харын бөө нь жинхэнэ хуучин ёс уламжлалаа алдаагүй яваа бөө юм. Шарын бөө нь шашинтай холилдсон. Харын бөөд эрх байдаггүй бөгөөд даян дээрхид мөргөсөн бөө нарыг жинхэнэ үзэл санаасаа урвасан гэж үздэг. Бөө нь онгодын дуудлагатай байдаг. "Бөө, удган, зайран, улаач зэрэг нь тэнгэрийн цол нэр" Онгод улаачаа өөрийн удмаас тамгалсан байдаг. Улаач болох хүнийг ганц багш л онгодтой нь холбодог. [[Ангилал:Бөө| ]] [[Ангилал:Монголын соёл]] [[Ангилал:Индианчуудын соёл]] 5oqtdlue2mbbriai5w387z0t8fuyznv 852482 852481 2026-04-06T18:28:01Z ~2026-21293-21 103777 852482 wikitext text/x-wiki Монгол орны язгуур шүтлэг бөө мөргөл бөгөөд хүчирхэг байх үедээ бөө мөргөл гололсон улс байсан. Дайн тулаан болон онц ноцтой шиидвэр гаргах үедээ бөө нараас асууж Тэнгэрийн таалалд нийцүүлж оршдог байв. Иймд бөө нар улс оронд бүх шийдвэрт оролцсон нөлөө бүхий байж. харин хожим Солонгос хатан Чэ болон түүний удмын хаадуудын бодлогоор бүх бөөг хомроглон устгаж, шарын шашинд оруулж бүх эрх мэдлээ ямар бөө оролцуулалгүй нэг гарт төвлөрүүлэх болсон нь Монгол үндэстэн жижиг буурай болход хүрсэн. Солонгос хатны удмыг хороож Монгол үндэстэн бөө мөргөлөө аварч үлдэхийн даваан дээр Мандухай гэдэг хүн өөрийн байр сууриа бататгахын тулд Батмөнхийг аварч үлдэж хожим түүний ач нар нийлж бүх нарыг шатааж дуусгах болсон. Гэвч Дархад нутагт бөө мөргөл язгуур байдлаа хадгалсан хэвээр байсан байна. гэвч Манж чин гүрний үед мөн л хавчиж толгой бөө нарийг хороох байдлаар дарсан боловч дарагдалгүй үлджээ. Ардчилал сэргэхдээ зэрэгцээд бөө нэр барьсан хуурамч бөө нар олон болж эрх барьж зүсэн зүйлийн түүхэнд байгаа өөр хэц хэнгэрэг зохион барьж онгод оруулахгүй бөөлж өвчгөнцгөөх болов халаг2. [[Ангилал:Бөө| ]] [[Ангилал:Монголын соёл]] [[Ангилал:Индианчуудын соёл]] tqjizondodm0v2smyew1dfmlu3496cc 852483 852482 2026-04-06T18:33:01Z ~2026-21293-21 103777 852483 wikitext text/x-wiki Монгол орны язгуур шүтлэг бөө мөргөл бөгөөд хүчирхэг байх үедээ бөө мөргөл гололсон улс байсан. Дайн тулаан болон онц ноцтой шиидвэр гаргах үедээ бөө нараас асууж Тэнгэрийн таалалд нийцүүлж оршдог байв. Иймд бөө нар улс оронд бүх шийдвэрт оролцсон нөлөө бүхий байж. харин хожим Солонгос хатан Чэ болон түүний удмын хаадуудын бодлогоор бүх бөөг хомроглон устгаж, шарын шашинд оруулж бүх эрх мэдлээ ямар бөө оролцуулалгүй нэг гарт төвлөрүүлэх болсон нь Монгол үндэстэн жижиг буурай болход хүрсэн. Солонгос хатны удмыг хороож Монгол үндэстэн бөө мөргөлөө аварч үлдэхийн даваан дээр Мандухай гэдэг хүн өөрийн байр сууриа бататгахын тулд Батмөнхийг аварч үлдэж хожим түүний ач нар нийлж Монголын газар бүрт бүх бөө нарыг цуглуулж шатааж дуусгах болсон. Гэвч Дархад нутагт бөө мөргөл язгуур байдлаа хадгалсан хэвээр байсан байна. гэвч Манж чин гүрний үед мөн л хавчиж толгой бөө нарийг хороох байдлаар дарсан боловч дарагдалгүй үлджээ. Ардчилал сэргэхдээ зэрэгцээд бөө нэр барьсан хуурамч бөө нар олон болж эрх барьж (эрх гэдэг нь шарын шашны эд зүйл бөгөөд жинхэнэ бөөд огтоос хамаагүй) зүсэн зүйлийн түүхэнд байгаа өөр хэц хэнгэрэг зохион барьж онгод оруулахгүй бөөлж өвчгөнцгөөх болов [[Ангилал:Бөө| ]] [[Ангилал:Монголын соёл]] [[Ангилал:Индианчуудын соёл]] lyletnqi1twve9dia20gwycoptgfkvf 852484 852483 2026-04-06T19:19:21Z ~2026-21293-21 103777 852484 wikitext text/x-wiki Монгол орны язгуур шүтлэг бөө мөргөл бөгөөд хүчирхэг байх үедээ бөө мөргөл гололсон улс байсан. Дайн тулаан болон онц ноцтой шиидвэр гаргах үедээ бөө нараас асууж Тэнгэрийн таалалд нийцүүлж оршдог 99 Тэнгэрийн ивээлд багтсан орон байв. Иймд бөө нар улс оронд бүх шийдвэрт оролцсон нөлөө бүхий байж. харин Хубилай хааны захиргаанд байсан улсаа шарын шашинг төрийн шашин бологсонд түүний удмын Тогоонтөмөр хааны Солонгос хатан Чэ нь хааны бусад хан хөвгүүдийг хорлон хөнөөж өөрийн хүү Аюушридар-г хаан өргөмжилж түүний удмын хаадууд түүний бодлогоор өмнөх бүх тогтолцоог устгааж бөөг нараа хомроглон устгаж, шарын шашинд оруулж бүх эрх мэдлээ ямар ч бөө оролцуулалгүй нэг гарт төвлөрүүлэх болсон. Солонгос хатны удмыг хороож Монгол үндэстэн бөө мөргөлөө аварч үлдэхийн даваан дээр Мандухай хатан өөрийн байр сууриа авч үлдэхийн тулд Батмөнх-г аварч үлдэн Солонгос хатны мөрөөс болсон даян (умард юуан) улсыг ахин байгуулсан нь хожим түүний ач нар нийлж Монголын газар бүрт бүх бөө нарыг цуглуулж шатааж дуусгах болж мөхсөн. Гэвч Дархад нутагт бөө мөргөл язгуур байдлаа хадгалсан хэвээр байсан байна. гэвч Манж чин гүрний үед Монголыг бүрэн мөхөөхөд толгой бөөг нь устгахгүй бол эргээд Монгол хөл дээрээ босох төөрөг буусанд хавчиж толгой бөө нарийг хороох байдлаар дарсан боловч дарагдалгүй үлджсэнээр барахгүй хариу болгон Манжыг харааж мохоосон. Ардчилал сэргэхдээ зэрэгцээд бөө нэр барьсан хуурамч бөө нар олон болж эрх барьж (эрх гэдэг нь шарын шашны эд зүйл бөгөөд жинхэнэ бөөд огтоос хамаагүй) зүсэн зүйлийн түүхэнд байгаа өөр хэц хэнгэрэг зохион барьж онгод оруулахгүй бөөлж байгаа анхаарууштай [[Ангилал:Бөө| ]] [[Ангилал:Монголын соёл]] [[Ангилал:Индианчуудын соёл]] 0b005qr398uqikpfbb0vmsaryaqhu95 852559 852484 2026-04-07T08:57:43Z ~2026-21293-21 103777 852559 wikitext text/x-wiki Монгол орны язгуур шүтлэг бөө мөргөл бөгөөд хүчирхэг байх үедээ бөө мөргөл гололсон улс байсан. Дайн тулаан болон онц ноцтой шиидвэр гаргах үедээ бөө нараас асууж Тэнгэрийн таалалд нийцүүлж оршдог байв. Иймд бөө нар улс оронд бүх шийдвэрт оролцсон нөлөө бүхий байж. харин Хубилай хааны захиргаанд байсан улсаа шарын шашинг төрийн шашин бологсонд түүний удмын Тогоонтөмөр хааны Солонгос хатан Чэ нь хааны бусад хан хөвгүүдийг хорлон хөнөөж өөрийн хүү Аюушридар-г хаан өргөмжилж түүний удмын хаадууд түүний бодлогоор өмнөх бүх тогтолцоог устгааж бөөг нараа хомроглон устгаж, шарын шашинд оруулж бүх эрх мэдлээ ямар ч бөө оролцуулалгүй нэг гарт төвлөрүүлэх болсон. Солонгос хатны удмыг хороож Монгол үндэстэн бөө мөргөлөө аварч үлдэхийн даваан дээр Мандухай хатан өөрийн байр сууриа авч үлдэхийн тулд Батмөнх-г аварч үлдэн Солонгос хатны мөрөөс болсон даян (умард юуан) улсыг ахин байгуулсан нь хожим түүний ач нар нийлж Монголын газар бүрт бүх бөө нарыг цуглуулж шатааж дуусгах болж мөхсөн. Гэвч Дархад нутагт бөө мөргөл язгуур байдлаа хадгалсан хэвээр байсан байна. гэвч Манж чин гүрний үед Монголыг бүрэн мөхөөхөд толгой бөөг нь устгахгүй бол эргээд Монгол хөл дээрээ босох төөрөг буусанд хавчиж толгой бөө нарийг хороох байдлаар дарсан боловч дарагдалгүй үлджсэнээр барахгүй хариу болгон Манжыг харааж мохоосон. Ардчилал сэргэхдээ зэрэгцээд бөө нэр барьсан хуурамч бөө нар олон болж эрх барьж (эрх гэдэг нь шарын шашны эд зүйл бөгөөд жинхэнэ бөөд огтоос хамаагүй) зүсэн зүйлийн түүхэнд байгаа өөр хэц хэнгэрэг зохион барьж онгод оруулахгүй бөөлж байгаа анхаарууштай [[Ангилал:Бөө| ]] [[Ангилал:Монголын соёл]] [[Ангилал:Индианчуудын соёл]] 06u8xzfvjyeruogp6j8czo8052pvfha 0 60608 852508 851397 2026-04-07T00:57:24Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 852508 wikitext text/x-wiki [[File:Sri Sri Ravi Shankar - new.jpg|thumb| {| class="wikitable sortable" !'''Нэр''' ! '''Рави Шанкар''' |- |'''Төрсөн огноо''' |{{Birth date and age|df=yes|1956|5|13}} |- |'''Үндэстэн''' |{{IND}} |- |'''Цол, Хүндлэл''' |[[Шри Шри]], [[Энхийн Элчин сайд|Энхийн элчин сайд]], [[Хүмүүнлэгийн зүтгэлтэн]], [[Оюун санааны удирдагч]], [[Дээрхийн гэгээнтэн]] |- |'''Үндэслэгч''' |[[Амьдрах урлаг сан]], [[Олон улсын хүний үнэт зүйлсийн ассоциаци]]<ref>{{cite web|title=Шри Шри Рави Шанкар: Үндэслэгч|url=http://www.iahv.org/in-en/about-us/sri-sri-ravi-shankar/|website=Олон улсын үнэт зүйлсийн Ассоциаци|2015-09-27}}</ref>, [[:en:World_Forum_for_Ethics_in_Business|Бизнесийн ёс зүйн төлөөх дэлхийн дээд хэмжээний чуулган]]<ref>{{cite web|title= Бизнесийн ёс зүйн дэлхийн дээд хэмжээний чуулганыг үндэслэгч|url=http://wfeb.org/about-us/founders/|website=World Forum for Ethics in Business|}}</ref> |- |'''Гуру''' |[[:en:Maharishi_Mahesh_Yogi|Махариш Махеш Йоги]] <ref>{{cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/Maharishi-Mahesh-Yogi-cremated-in-Allahabad/articleshow/2774934.cms|title="Махараши Махеш Йогичийг Аллахабад хотод чандарлав."|work=The Times of India}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.hindustantimes.com/india-news/mahesh-yogi-cremated-with-state-honours/article1-275051.aspx|title="Махеш Йогичийг чандарлахад улс орны нэр хүндтэй эрхэмүүд оролцов."|work=hindustantimes.com}}</ref> |- |'''Эшлэл''' |Алсын зорилго минь хүчирхийлэлгүй, стрессгүй дэлхийн төлөө.<ref>{{cite web|url=http://www.srisriravishankar.org|title=Нүүр хуудас - Шри Шри Рави Шанкарын - Албан ёсны веб сайт|work=Official Website of Sri Sri Ravi Shankar}}</ref> |- | | |} ]] '''Шри Шри Рави Шанкар''' хэмээн олон түмэнд танигдсан '''Рави Шанкар''' (Англи хэл. ''Sri Sri Ravi Shankar'', Тамил хэл. ஸ்ரீ ஸ்ரீ ரவி ஷங்கர்; ) 1956 оны 05 дугаар сарын 13-нд [[Энэтхэг]]-ийн [[Тамил Наду]] мужид төрсөн. Түүнийг (хүндэтгэн) [[:en:Sri|Шри Шри]] буюу [[:en:Guru|Гуружи]] эсвэл Гурудэв хэмээн дууддаг.<ref name="Salkin">Эй. Салкин, [http://www.yogajournal.com/article/lifestyle/emperor-of-air/ Агаарын эзэнт гүрэн], ''Yoga Journal'', 2002.</ref> Тэрбээр [[Амьдрах урлаг сан|"Амьдрах урлаг сан"]] олон улсын байгууллагыг 1981 онд байгуулсан бөгөөд уг байгууллага нь хувь хүний стрессийг тайлж, нийгмийн асуудал бэрхшээл, цаашлаад хүчирхийллийг бууруулахад чиглэдэг.<ref>{{cite journal |title=Шри Шри Рави Шанкар|url=http://www.huffingtonpost.com/sri-sri-ravi-shankar/|journal=The Huffington Post}}</ref> Энэтхэг улсын ерөнхийлөгчөөс 1986 онд Йогийн дээд цол (Yoga Shiromani)-ыг хүртэж<ref name="Йога широмани">{{cite web|title=Йога широмани буюу Йогийн очир эрдэнийн дээд цол|url=https://www.artofliving.org/honored-yoga-shiromani}}</ref> байсан эрхэм 1997 онд Женев төвтэй буяны '[[Олон улсын хүний үнэт зүйлсийн ассоциаци]]'-ийг байгуулсан ба уг ТББ нь дэлхийн нийтэд хүмүүний суурь үнэт зүйлсийг түгээн дэлгэрүүлэх зорилго бүхий тусламж, буяны үйлс мөн хөдөөгийн хөгжил зэрэгт анхаардаг. Түүний тусалж үйлчлэх буяны үйлсийг нь үнэлж [[Энэтхэг]], [[Перу]], [[Колумби]], [[Парагвай]] зэрэг орны дээд одон медалиар шагнаж байсан. 2016 оны 1 дүгээр сард тэрбээр Энэтхэг улсын Засгийн газрын "[[:en:Padma_Vibhushan|Padma Vibhushan]]" цолоор шагнуулсан<ref name="www.thehindu.com"/>. == Намтар == Рави Шанкар [[Тамилнаду]] мужийн [[Папанасам]] гэдэг газар мэндэлжээ. Ээжийг нь Вишалакши Ратнам, аавыг нь А. Эс. Венкат Ратнам гэдэг. Түүнийг Рави хэмээн нэрлэдэг (Энэтхэгийн нийтлэг нэр агаад "нар" гэсэн утгатай) ба мэндэлсэн өдөр нь Ням гараг учраас тэр юм. "Шанкар" гэж нэрлэх болсон нь, түүний төрсөн өдөр 18-р зууны [[Хиндү шашин|Хинду]] гэгээнтэн [[Ади Шанкара]]гийн төрсөн өдөртэй давхацдагтай холбоотой.<ref name=nytimesbliss>{{cite news|title=Дээдийн жаргалыг анир чимээ дундаас бэдэрэхүй|url=http://cityroom.blogs.nytimes.com/2011/04/11/seeking-bliss-among-the-honks-and-hisses/?_php=true&_type=blogs&_r=0|work=Нью-Йорк таймэс компаний Нью-Йорк Таймез сонины 2011 оны 04 дүгээр сарын 11-ний дугаар}}</ref> Рави Шанкарын анхны багш нь [[Махатма Ганди]]-тай ойр дотны холбоотой Энэтхэгийн Ведийн ухааны эрдэмтэн [[Судхакар Чатурведи]] билээ.<ref name=journalofdharma>{{cite web|title=Шри Шри Рави Шанкар дэлхий даяар ухааралыг тэлэх урлагийг түүчээлдэг|url=http://www.academia.edu/370329/Sri_Sri_Ravi_Shankar_and_the_Art_of_Spreading_Awareness_Over_the_World|3=2014 оны 9 дүгээр сарын 15|access-date=2016-08-27|archive-date=2018-10-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20181014232533/http://www.academia.edu/370329/Sri_Sri_Ravi_Shankar_and_the_Art_of_Spreading_Awareness_Over_the_World|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|title=Бандит төрсөн өдрөөрөө түрдэг тэрэг авав|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/bangalore/Pandit-gifted-wheelchair-on-birthday/articleshow/7705520.cms?referral=PM|2014 оны 9 дүгээр сарын 15|work=The Times of India|agency=The Times of India|publisher=Bennett, Coleman & Co. Ltd|date=2011 3 дугаар сар 15, }}</ref> Рави Шанкар [[:en:Bangalore_University|Бангалорийн Их сургуул]]ийн Сэйнт Жосефийн коллежийг дүүргэж, Физикийн ухаанаар Баклаврын зэрэг<ref>{{cite news|title=Физикийн ухааны бакалаврын зэрэг|url=http://bawandinesh.name/look-what-we-found|access-date=2023-09-26|archive-date=2012-06-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20120629085320/http://bawandinesh.name/look-what-we-found|url-status=bot: unknown}}</ref> хүртсэн<ref>{{cite web|url=http://www.sjcalumni.in/index.php?option=com_content&view=article&id=19&itemid=39|title=Нэрд гарсан төгсөгчид|publisher=sjc.ac.in|access-date=2017-11-29|archive-date=2015-03-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20150319062621/http://www.sjcalumni.in/index.php?option=com_content&view=article&id=19&Itemid=39|url-status=dead}}</ref>-ий дараа хоёр дахь багш [[:ru:Махариши_Махеш_Йоги|Махариши Махеш Йогич]] <ref>{{cite news | url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2008-02-12/india/27784158_1_cremation-site-maharishi-mahesh-yogi-floral-tributes | work=The Times of India | title=Махараши Махеш Йогичийг Аллахабад хотод чандарлав. – The Times of India | access-date=2017-11-29 | archive-date=2013-10-23 | archive-url=https://web.archive.org/web/20131023062521/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2008-02-12/india/27784158_1_cremation-site-maharishi-mahesh-yogi-floral-tributes | url-status=dead }}</ref> -тай учирч ведийн ухаанаар яриа таниулга өрнүүлж, бага хурал зохион байгуулж, [[:en:Transcendental_Meditation|Чанадаас халих бясалгал]]-ыг явуулж, [[Аюурведа]] -н төвүүдийг байгуулж явжээ.<ref>Gautier, Francois. Баяр баясгалангийн Гуру. New York: [[Hay House]], 2008. p. 36.</ref><ref>{{cite book|title=Хязгааргүйд бүдэрсэн нь Эгэл нэгний эгэлгүй гэгээрэлийн замд |first=Michael |last=Fischman|publisher=Morgan James Publishing|year=2010 |isbn=978-1-60037-648-1|ref={{SfnRef|Fischman|2010|p=32}} }}</ref> 1980-аад онд Шанкар оюун санааны ухааны чиглэлээр эрэл хайгуул хийн, дэлхийг тойрон аялаж практик туршлагаар олж тогтоосон курс сургалтаа эхлүүлсэн. Амьдрах Урлаг-ийн Аз жаргалын програмын тулгын чулуу болсон хэмнэлт амьсгалын техник, '[[Сударшан крия|Сударшан Крия]]' нь 1982 онд [[Карнатака]] мужийн [[Шимога]] нутгийн [[Бхадра гол]]-ын эрэгт 10 хоногийн аниргүй бясалгасны дараа "онгод гийж яруу найраг тэрлэх адил" түүнд орж ирсэн гэдэг бөгөөд цааш "Би түүнийг сурч, зааж эхэлсэн" гэж хэлдэг.<ref name=RD>{{Cite news|url=http://www.rd-india.com/newsite/other/facetoface_feb07.asp|title=Face to face|last=Mahadevan|first=Ashok|date=February 2007|publisher=[[Reader's Digest]]|accessdate=5 June 2009|archive-date=29 Есдүгээр сар 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070929012144/http://www.rd-india.com/newsite/other/facetoface_feb07.asp|url-status=dead}}</ref> Шанкар сэтгэлийн хөдлөл бүр амьсгалын хэмнэлтэй нягт уялдаатай, амьсгалаа жолоодож, удирдсанаараа хувь хүн сэтгэлээ удирдаж, сэтгэл санаагаа сэргээж, зовлон зүдгүүрээ багасгаж бууруулж болно хэмээдэг.<ref name = ST>{{Cite news| url=http://community.seattletimes.nwsource.com/archive/?date=20041031&slug=healthbreathing31| title=Гүнзгий амьсгалж стресс сэтгэл гутралаа сулалж чөлөөл| last=MacGregor| first=Hillary E| date=31 October 2004| publisher=The Seattle Times| 7=| access-date=27 Наймдугаар сар 2016| archive-date=2 Дөрөвдүгээр сар 2015| archive-url=https://web.archive.org/web/20150402131215/http://community.seattletimes.nwsource.com/archive/?date=20041031&slug=healthbreathing31| url-status=dead}}</ref> 1980-аад онд тэрбээр 175 хүүхдэд зориулан сургууль нээсэн <ref>Gautier, Francois. The Guru of Joy. New York: [[Hay House]], 2008. p. 61.</ref><ref>{{cite news |title=Sri Sri Ravi Shankar's sister: At school, teachers came to my brother for advice|url=https://www.mid-day.com/articles/sri-sri-ravi-shankar-sister-at-school-teachers-came-to-my-brother-for-advice/18929181|date = 13 Jan 2018}}</ref> бөгөөд энэ ганцхан сургууль хүмүүст урам зоригийг төрүүлж, [[Энэтхэг]] даяар тэлж өргөжин, өдгөө 425 сургуульд орон нутгийн амьдралын боломж тааруу, ядуусын хороололын 67000 гаран хүүхэд үнэ төлбөргүйгээр боловсрол эзэмшиж байна.<ref>{{Webarchiv|url=https://www.artoflivingschools.org/ |wayback=20181122221815 |text=Үнэ төлбөргүй боловсрол |archiv-bot=2025-05-21 21:27:55 InternetArchiveBot }}. www.artoflivingschools.org.</ref><ref>[https://www.artofliving.org/in-en/education-home Үнэ төлбөргүй боловсрол]. artofliving.org/in-en. Retrieved on 01 December 2017.</ref> 1983 онд [[Швейцар]]-д анхны Амьдрах урлагийн курс хөтөлбөрөө явуулсан байдаг. 1986 онд [[Хойд Америк|Хойд Америк-]]<nowiki/>т анхны курсээ зохион байгуулахаар [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]]-ын [[Калифорни]]-и<nowiki/>йн [[:en:Apple_Valley,_California|Цахиурын хөндийд]] очиж байжээ.<ref>{{cite journal |title=Амьдрах урлагийг үндэслэгч Шри Шри Рави Шанкар хэмээх Энэтхэг иргэн Кранс Монтана чуулганы шагналыг анх удаа хүртэв. |url=http://www.jagranjosh.com/current-affairs/art-of-living-founder-ravi-shankar-first-indian-to-receive-the-crans-montana-forum-award-1309324614-1|date = 29 June 2011}}</ref><ref>[http://artofliving.eu/index.php?id=205&L=17 Түүх]. artofliving.eu. Retrieved on 7 September 2011.</ref> == Гүн ухаан, билиг сургааль == === Оюун санааны амьдрал === Шанкар хайр, энэрэл нигүүлсэл, дотоодоос ундрах урам зориг зэрэг хүмүний үнэт зүйлсийг өсгөн нэмэгдүүлэх тэрхүү оюун санааны ухааныг зааж сургаж, багшилж явдаг. Энэ нь ямар нэг шашин, эсвэл зан заншилд харьяалагдаад байдаггүй. Учир нь бүх хүмүүст энэ нь нээлттэй. Хүн төрөлхтөний салшгүй хэсэгт бид оруулдаг оюун санааны нэгдэл бол үндэстэн, шашин, мэргэжил, эсвэл биднийг тусгаарладаг бусад нэр тодотголоос илүү чухал юм гэдгийг тэрбээр зүрх сэтгэлээрээ мэдэрдэг.<ref>Shankar, Sri Sri Ravi. Bang on the Door. Santa Barbara, CA: Art of Living Foundation. 1995. {{ISBN1-885289-31-6.}}</ref> "Хүчирхийлэл үгүй нийгэм, өвчин үгүй бие, давчдал үгүй амьсгал, төөрөгдөл үгүй сэтгэл, саатал үгүй оюун ухаан, гэмтэл үгүй ой ухаан, уйтгар гуниг үгүй сүнс бол хүмүний оршихуйн төрөлх эрх юм."<ref>{{cite web|url=http://www.artofliving.org/wisdom-best-shock-absorber |title=Мэргэн ухаан бол хамгийн сайн цочрол шингээгч.|publisher=Artofliving.org |date= |accessdate=26 May 2014}}</ref> гэж Шанкар үздэг байна. Түүний хэлснээр [[шинжлэх ухаан]] болон [[спиритуалити]] буюу оюун санааны амьдрал хоёулаа мэдэхийг хүссэн чин хүслээс ургаж гардаг болохоор өөр хоорондоо уялдаа холбоотой мөн эв зохицолтой гэжээ. "Би хэн юм бэ?" гэдэг асуулт нь оюун санааны амьдрал өөд, "Энэ юу юм бэ?" хэмээх асуулт [[шинжлэх ухаан]] өөд дөтөлж хүргэдэг. Хөөр хөгжүүн баяр нь одоо энэ мөчид л гагцхүү байдгийг онцлон, стрессгүй хүчирхийлэлгүй дэлхийг бүтээхийг алсын хараандаа тэрбээр дурджээ. Үүнийг гүйцэлдүүлж хэрэгжүүлэх ач тустай бодитой арга хэрэгсэл нь түүний сургалт хөтөлбөр бөгөөд энэ бүхнийг олон түмэнд санал болгодог билээ. Тэрбээр амьсгалыг бие болон сэтгэлийг хооронд нь холбох аргамжаа, сэтгэлийг тайвшруулах арга хэрэгсэл хэмээн үздэг. Түүний үзлээр "Үнэн бол шугаман шулуун гэхээсээ илүүтэйгээр, бөмбөрцөг шиг бөөрөнхий тул хоорондоо зөрчилдөөнтэй байх ёстой." гэж үздэг.<ref>[https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/07/04/AR2007070401609.html Вашингтон Пост сонины ярилцлага]. Washingtonpost.com (5 July 2007). Retrieved on 7 September 2011.</ref> === Сударшан Крия === Амьсгалахуй дээр тулгуурлаж үндэслэсэн техник [[Сударшан крия]] © ([[:en:Sanskrit|Sanskrit]]: सुदर्शन क्रिया ''sudarśana-kriyā'')<ref name="AolfSite_SkPage">{{Webarchiv|url=http://www.srisri.org/educational-programs/sudarshan-kriya |wayback=20101201154539 |text=Амьдрах урлаг сангийн вебсайт дээрх Сударшан крияаны тухай хуудас |archiv-bot=2025-04-19 00:42:08 InternetArchiveBot }}. Srisri.org. Retrieved on 7 September 2011.</ref> Амьдрах урлагийн Аз жаргалын програмын голлох бүрэлдэхүүн хэсэг, мөн [[Амьдрах урлаг сан]]-гийн сэтгэл зүйн гэмтлийг бууруулж багасгах хөтөлбөр<ref name="AolfSite_SkPage" />-ийн тулгын чулуу юм. ''[[:en:Vajrasana_(yoga)|Vajrasana]]'' ''(бохирч суух)''-н [[:en:Ujjayi_breath|Ujjayi]]''(ялалт)''-н амьсгалыг ''[[:en:Bhastrika|bhastrika]] (хөөргөн амьсгал)''-г хийсний дараа хэмнэлт амьсгалыг ''[[:en:Vajrasana_(yoga)|sukhasana]] (завилж)''-аар суун хийдэг.<ref name="TOISKY">{{cite news|title=Sudarshan Kriya, a stress buster|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2003-09-09/bangalore/27189063_1_sudarshan-kriya-sudarshan-kriya-spinal-cord|newspaper=The Times of India|date=9 September 2003|access-date=2017-11-29|archive-date=2014-01-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20140107175325/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2003-09-09/bangalore/27189063_1_sudarshan-kriya-sudarshan-kriya-spinal-cord|url-status=dead}}</ref> Анагаах ухааны эрдэм шинжилгээний олон судалгаа дэлхийн нэр хүндтэй сэтгүүлүүдэд Сударшан крияны тухай хэвлэгдсээр байна.<ref name="AOLResearch_List">[http://aolresearch.org/published_research.html Олон улсын нэр хүндтэй сэтгэл судлалын сэтгүүлүүдэд хэвлэгдсэн Амьдрах урлагийн Сударшан крия Йогийн ШУ-ны судалгааны материалуудын жагсаалт] Aolresearch.org.</ref> Бие физиологи, [[сэтгэл судлал]]-ын ач тус үр өгөөжүүд эдгээр судалгаанд орсон ба стрессийн хэмжээг багасгадаг ([[:en:Cortisol|кортизол]]-[[стресс]] үүсгэгч гормон буурсан), [[:en:Immune_system|дархлааны тогтолцоо]] сайжирдаг, [[айдас]] түгшүүрийг арилгаж багасгадаг, [http://www.slideshare.net/tserendorjdorjgotov/6773-68045279 (хөнгөн, дунд хүнд хэлбэр)-ийн сэтгэл гутралыг 67-73 хувь] суллаж бууруулдаг,<ref>{{cite journal|pmid=10708840|last1=Janakiramaiah|first1=N|last2=Gangadhar|first2=BN|last3=Naga Venkatesha Murthy|first3=PJ|last4=Harish|first4=MG|last5=Subbakrishna|first5=DK|last6=Vedamurthachar|first6=A|title=Janakiramaiah, N; Gangadhar, BN; Naga Venkatesha Murthy, PJ; Harish, MG; Subbakrishna, DK; Vedamurthachar,A (2000). Antidepressant efficacy of Sudarshan Kriya Yoga (SKY) in melancholia: A randomized comparison with electroconvulsive therapy (ECT) and imipramine / Меланхоликийн нөхцөлд Сударшан Крияагийн сэтгэл гутралын эсрэг нөлөөː Цахилгаан цочрооны эмчилгээ(ECT)болон имипрамина хоорондын санамсаргүй түүврийн харьцуулсан судлагаа |volume=57|issue=1–3|pages=255–9|journal=Journal of Affective Disorders|doi=10.1016/s0165-0327(99)00079-8}}</ref> [[:en:Antioxidant|антиоксидант]]-ийн хамгаалалыг өсгөн нэмэгдүүлдэг, [[:en:Brain#Functions|уураг тархины мэдрэлийн үйл ажиллагаа]]-г хурцалдаг, (анхаарал төвлөрөл нэмэгддэг, стресс өдөөгчийг суллаж, эрүүлжүүлдэг) зэрэг [http://www.slideshare.net/tserendorjdorjgotov/ss-68048732 өөр бусад шинжлэх ухааны баримт]-ууд<ref>Gautier, Francois. The Guru of Joy. New York: Hay House, 2008. p. 155-164.</ref>-ыг дурдаж болно. == Энх тайван хүмүүнлэгийн үйлс == === Япон орны аз жаргалын индексийн жагсаалтыг урагшлуулахад хамтран ажиллана === Оюун санааны удирдагч хүн амын дунд амиа хорлолтоороо дэлхийд толгой цохидог Япон орны аз жаргалын индексийн жагсаалтыг урагшлуулахад Японы парлиаменттай хамтран ажиллана.<ref>{{cite news|title=Times News|url=https://timesofindia.indiatimes.com/blogs/newshound-tales/an-indian-push-for-japans-happiness-index/?fbclid=IwAR0JJ1Ztokl7E6j2wXM8k9NWP-45pPNBfusTHHyJXio4HixWILZzbi68IrE}}</ref> === Гэр бүл, сургуулийн орчин дахь хүчирхийллийн эсрэг === [[Амьдрах урлаг сан]], [[Олон улсын хүний үнэт зүйлсийн ассоциаци]] АНУ-ын олон мужуудад сургуулийн орчин дахь хүчирхийллийг зогсооход өргөн далайцтай арга хэмжээ явуулж байна. <ref>{{cite web|title= АНУ-ын Дэд Еранхийлөгч асан Jоseph Biden Амьдрах урлагт талархлаа илэрхийлэв| url= https://www.youtube.com/watch?v=TJfE8X0JXOA|}}</ref> Тэр тусмаа АНУ-д сургуулийн орчинд буутай зэвсэгт хүчирхийлэл гарах нь олон улсын хэмжээнд хөндүүр сэдэв бөгөөд [[Амьдрах урлаг сан]], [[Олон улсын хүний үнэт зүйлсийн ассоциаци]] -тай хамтран Сургуулийн орчинд хүчирхийлэлээс сэргийлэх Сургуулийн орчинд ухааралыг нэмэгдүүлж хүчирхийлэлгүй нийгмийг бүрдүүлэх үүднээс хүүхэд мөн өсвөрийн насныханд зориулсан сургуулиудад зориулсан АртЭксел, YES! Хөтөлбөрүүдийг АНУ-ын 200 орчим <ref>{{cite news|title=Empower Youth! Give the Gift that Every Student Deserves!|url=https://www.facebook.com/YESforSchoolsUSA/videos/2202107926722311/UzpfSTEwMDAwMTM0MjcwMzU1NzoxOTk5Mjc4NzQzNDYwMTk2/news}}</ref> ЕБС-ын 100000 гаруй сурагчдад оруулж ач тусыг нь мэдрүүлээд байна<ref>{{cite news|title=IMPACTS|url=http://youthempowermentseminar.org/our-impact=youthempowermentseminar.or/news|access-date=2018-10-25|archive-date=2023-10-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20231006215333/http://youthempowermentseminar.org/our-impact=youthempowermentseminar.or/news|url-status=dead}}</ref>. === Венесуэлийн хямралыг эвлэрүүлэн зуучлах === [[Амьдрах урлаг сан]] үндэслэгч Оюун санааны удирдагч Шри Шри Шри Рави Шанкарыг [[Венесуелийн Ерөнхийлөгч Николас Мадура]] улс оронд үүссэн улс төрийн хямралыг шийдвэрлүүлэх эвлэрүүлэн зуучлагчаар тохоон томилоод байна.<ref>[https://www.newsnation.in/india-news/sri-sri-ravi-shankar-is-new-peacemaker-of-venezuela-6-times-spiritual-guru-brokered-peace-article-230849.html?fbclid=IwAR3TaLDVeM26EHOgsfIOmN-tlXsksYfAviHGGJEcF1H32ro58XCgbLB7wtw 'Sri Sri Ravi Shankar is new ‘peacemaker’ of Venezuela: 6 times spiritual guru brokered peace'], Nation News</ref><ref>{{Webarchiv|url=https://www.plenglish.com/index.php?o=rn&id=44178&SEO=president-maduro-receives-indian-peace-ambassador-sri-sri-ravi |wayback=20190709203610 |text='President Maduro Receives Indian Peace Ambassador Sri Sri Ravi' |archiv-bot=2026-03-25 13:27:08 InternetArchiveBot }}, Prensa Latina</ref> === Колумб болон ФАРК ( Колумбын Хувьсгалт зэвсэгт хүчин ) === 2015 оны 6 дугаар сард Шри Шри Рави Шанкар [[Колумб]]-ын ерөнхийлөгч [[Хуан Мануэль Сантос]]-тай уулзсан ба, [[Колумб]]-ын засгийн газар болон [https://en.wikipedia.org/wiki/Revolutionary_Armed_Forces_of_Colombia Зэвсэгт ФАРК бүлэглэл]-ийн хооронд энхийн хэлэлцээнд "зуучлагчаар ажиллах"-ыг Колумбын ерөнхийлөгч зөвшөөрсөний дагуу,<ref name="www.youtube.com/watch?v=1U23Hpt1AE0">{{cite web|title=ШРИ ШРИ РАВИ ШАНКАР КОЛУМБ УЛСАД 52 ЖИЛ ҮРГЭЛЖИЛСЭН ИРГЭНИЙ ДАЙНЫГ ТӨГСГӨЛ БОЛГОСОН|url=https://www.youtube.com/watch?v=1U23Hpt1AE0|website=Official website of the Peace Delegation of the FARC-EP (Revolutionary Armed Forces of Colombia - People's Army)|accessdate=22 July 2015}}</ref> 2015 оны 6 дугаар сард Кубад айлчилсан. Зэвсэгт ФАРК улс төрийн явуулга, нийгмийн шударга ёсонд хүрэх ''[[:en:Ahimsa|ahimsa]]'' буюу хүчирхийлэлгүй байх Гандийн зарчмыг дагаж мөрдөхөөр санал нэгдсэн. <ref>{{cite news|title="Шри Шри Рави Шанкар Колумбад Энх тайванг авчирахад тусалдаг.|url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/Sri-Sri-Ravi-Shankar-helps-to-bring-peace-to-Colombia/articleshow/48022149.cms|accessdate=22 July 2015|agency=Times of India|publisher=Bennett, Coleman & Co. Ltd|date=July 10, 2015}}</ref> 2016 оны 8 дугаар сар 25-нд талууд энх тайвнаар орших нэг талын энхийн хэлэлцээгээ амжилттай явуулж өндөрлүүлэв. <ref>{{cite news|title="Шри Шри Рави Шанкар Колумбын хамгийн харгис мөргөлдөөнийг төгсгөл болгоход гол үүрэг гүйцэтгэсэн тухай|url=https://swarajyamag.com/insta/how-sri-sri-ravi-shankar-played-a-key-role-in-ending-one-of-latin-americas-most-brutal-conflicts|agency=Swarajya Staff|date=September 29, 2016}}</ref><ref>{{cite news|title="ФАРК Колумбын засгийн газар хоёрын дунд үргэлжилсэн 52 жилийн дайны түүхэн төгсгөлд Шри Шри Рави Шанкарын гүйцэтгэсэн үүргийг Колумбын ерөнхийлөгч зарлан тунхаглав|url=http://newsnviews.online/news-n-views/colombian-president-hails-sri-sris-role-in-historic-ending-of-52-year-old-war-between-farc-colombian-%E2%80%8Bgovt-%E2%80%8B-%E2%80%8B%E2%80%8B-%E2%80%8B|agency=newsnviews.online|date=September 28, 2016|access-date=Арван хоёрдугаар сар 18, 2017|archive-date=Хоёрдугаар сар 2, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190202234838/http://newsnviews.online/news-n-views/colombian-president-hails-sri-sris-role-in-historic-ending-of-52-year-old-war-between-farc-colombian-%E2%80%8Bgovt-%E2%80%8B-%E2%80%8B%E2%80%8B-%E2%80%8B/|url-status=dead}}</ref><ref name="www.youtube.com/watch?v=1U23Hpt1AE0"/> === Пакистан === Тэрбээр “Эв эеийн сайхан санаа” өвөрлөж 2004 онд [[Пакистан]]-д айлчилсан <ref>[http://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/788657.cms 'Пакистанд шашны зүтгэлтэн айлчлав'], The Times of India</ref> ба мөн 2012 онд [[Исламабад]] болон [[Карачи]] хотод Амьдрах урлагийн төвүүдийн нээлтэд оролцохдоо дахин айлчилсан байдаг.<ref>{{cite news|title=Шри Шри Рави Шанкар 'Амьдрах урлаг'-ийнхаа тухай Лахорт ярив|url=http://tribune.com.pk/story/349068/sri-sri-ravi-shankar-tells-lahore-about-his-art-of-living/|accessdate=15 September 2014|publisher=The Express Tribune News Network|date=March 12, 2012}}</ref> 2014 оны 3 дугаар сард [[Исламабад]] дахь Амьдрах урлагийн төв зэвсэгт этгээдүүдэд шатаалгаж байсан. <ref>{{cite news|title=32. Амьдрах урлагийн иогийн төвийг хараалсан нь Энэтхэг болон Шри Шри Рави Шанкар үндэслэгчээс болсон гэж цагдаа сэжиглэж байна.|url=http://newsweekpakistan.com/art-of-living-center-torched-in-islamabad/|accessdate=25 June 2014|work=Newsweek|agency=Newsweek|publisher=AG Publications|date=10 March 2014}}</ref><ref>{{cite news|title=Йогийн төвийг шатаасны дараахан Пакистан ТВ мэтгэлцээн явуулсан уу?|url=http://www.nbcnews.com/news/world/did-pakistan-tv-debate-prompt-burning-yoga-center-n49036|accessdate=25 June 2014|publisher=NBC News|date=10 March 2014}}</ref> === Ирак === [[Ирак]]-ийн Ерөнхий сайд [[:en:Nouri_al-Maliki|Наури ал Малик]]-ийн урилгаар 2007<ref>{{Webarchiv|url=http://www.ibnlive.com/news/art-of-living-guru-in-iraq-to-talk-peace/41193-3.html?xml |wayback=20070930155651 |text=Амьдрах урлагийн оюун санааны удирдагч Иракт Энх тайвны яриа хэлэлцээнд уригдав |archiv-bot=2025-04-19 00:42:08 InternetArchiveBot }}. Ibnlive.com. Retrieved on 7 September 2011.</ref> онд, 2008<ref>{{cite news|title=Шри Шри Рави Шанкар Иракт 2 дахь удаагаа айлчиллаа.|url=http://www.rediff.com/news/2008/dec/22sri-ravi-shankar-visits-iraq.htm|accessdate=15 September 2014|publisher=Rediff.com|date=December 22, 2008}}</ref> онд [[Ирак]]т тус тус айлчилсан айлчлалын үеэр дэлхийн энхтайвныг дэмжих зорилгоор улс төр, шашны удирдагч нартай уулзсан. 2014 оны 11 дүгээр сард Рави Шанкар Иракийн [[:en:Erbil|Ербил]] тусламжийн хуаранд очсон. Тэрбээр мөн уг бүсэд [[:ru:Езиды|Езиды]] болон бусад [[Ислам]] шашинтан бус хүмүүсийн аймшигт нүд хальтрам нөхцөл байдалтай танилцаж, тэдний асуудлыг хөндсөн бага хурлыг зохион байгуулсан.<ref name=huff-erbil-conf>{{cite web|title=Оюун санааны удирдагч Шри Шри Рави Шанкар Езиды үндэстний эрхийг дэмжихээр Иракаар аялана.|url=http://www.huffingtonpost.com/2014/11/19/sri-sri-ravi-shankar-iraq_n_6178316.html|accessdate=20 November 2014}}</ref><ref>{{cite web|title=Энэтхэгийн Оюун санааны мастер Хойд Ирак дахь дүрвэгсдэд тусламж үзүүлэв|url=http://www.scmp.com/news/asia/article/1643903/indian-spiritual-leaders-ngo-steps-relief-work-refugees-northern-iraq|accessdate=20 November 2014}}</ref> === Энэтхэгийн Кашмир === Зүүн Азийн Энх тайвны Чуулган 2016 оны 11 дүгээр сард "Кашмирийг дахин диваажин болгох" нэртэй бага хуралыг [[Жамму-Кашмир|Жамму Кашмирт]] эхлүүлсэн. Шри Шри Рави Шанкар хэлж байгаагаар, Кашмирын хүн амын 90 орчим хувь энх тайван хүсч байгаа ч, хүсэлтийг нь орхигдуулж байна. Тэрбээр мөн нэмж хэлэхдээ "Кашмирын асуудлыг шийдэх шийдэл бол Кашмирчууд өөрсдөөс нь л гацхүү гарах учиртай." Энэ чуулган Зүүн Азийн найман орныг хамтад нь авчирч, үйлдвэрлэл эрхлэлт, ур чадвараа хөгжүүлэх, соёлын солилцоо, боловсролын хамтын ажиллагаа, эмэгтэйчүүдийг хүчирхэгжүүлэх санаачлага зэргээр хамтран ажиллахад чиглэгдэнэ. <ref>{{cite news|title=40. Кашмирын асуудлыг шийдэх шийдэл гагцхүү Кашмирчуудаас л гарна|url=http://m.greaterkashmir.com/news/jammu/solution-to-kashmir-problem-can-only-come-from-kashmiris-sri-sri/234395.html|accessdate=22 February 2017|agency=Greater Kashmir|publisher=GK Communications Pvt. Ltd|date=24 November 2016|archive-date=20 Арван нэгдүгээр сар 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181120015218/https://m.greaterkashmir.com/news/jammu/solution-to-kashmir-problem-can-only-come-from-kashmiris-sri-sri/234395.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|title=Кашмирː Хүн амын 90 хувь нь энх тайванг хүсч байна|url=http://indianexpress.com/article/india/india-news-india/kashmir-90-per-cent-of-people-want-peace-says-sri-sri-ravi-shankar-4392410/|accessdate=22 February 2017|agency=The Indian Express [P] Ltd.|date=24 November 2016}}</ref><ref>{{cite news|title=Кашмирын салан тусгаарлагчид, дайтагч талууд бол 'ашиг олох саалийн үнээ'|url=http://www.deccanchronicle.com/nation/current-affairs/241116/kashmiri-separatists-militants-are-cash-cows-says-sri-sri-ravi-shankar.html?fromNewsdog=1|accessdate=22 February 2017|agency=Deccan Chronicle|date=24 November 2016}}</ref><ref>{{cite news|title=Амьдрах урлаг Өмнөд Азид зориулсан бүсийн энх тайвны мөрийн хөтөлбөрийг эхлүүлнэ|url=http://www.ptinews.com/news/8107837_AOL-to-launch-regional-peace-platform-for-South-Asia.html|accessdate=22 February 2017|agency=Press Trust of India|date=22 November 2016}}</ref> === Зүүн Хойд Энэтхэг === 2017 оны 8 дугаар сар, Энэтхэг тусгаар тогнолоо зарласаны 71 жилийн ойн урд өдөр 11 дайтагч талын бүлгээс 68 дайчид [[Манипур]] мужийн Засгын газарт бууж өгөв. Манипур мужийн Ерөнхий сайд [[:en:N._Biren_Singh|Н. Бирен Синг]] хямралтай бүсэд энх тайван авчирсан Шри Шри Рави Шанкарын хүчин зүтгэлийг магтан сайшаав. Шри Шри Рави Шанкарын байгууллага сүүлийн 15 жил Манипур мужид ажилласаар ирсэн билээ. <ref name="statesman">{{cite news|title= Ерөнхий сайд Бирен Шри Шри Рави Шанкар Манипурт явуулсан энхийн хүчин зүтгэлийг магтан сайшаав|url=http://www.thestatesman.com/cities/cm-biren-lauds-sri-sri-ravi-shankar-peace-efforts-manipur-1502438102.html|accessdate=11 September 2017|publisher=The Statesman Limited}}</ref><ref name="india today">{{cite news|title=Манипурː 68 гишүүдийн 6 алан хядагч бүлгийн гишүүн, мөн 4 эмэгтэй алан хядагч эмэгтэй ЕС Бирэн Синг-д бууж өгөв|url=http://indiatoday.intoday.in/story/manipur-terrorist-cadres-surrender-n-biren-singh/1/1025807.html|accessdate=11 September 2017|agency=India Today|publisher=Living Media India Limited}}</ref> 2017 оны 9 дүгээр сард болсон " Ондоошилыг хүчирхэгжүүлэх - Зүүн Хойдын уугуул нутгийн хүмүүсийн бага хурал" дээр Шри Шри Рави Шанкар "Өөр 500 орчим дайчид зэвсгээ хураалгахаар хүлээж байна, тэд энхийн үйлсэд нэгдэхэд бэлэн." хэмээн мэдэгджээ. Уг зүүн хойд хэсгээс 67 эсэргүүцэгч бүлэгийн төлөөлөл уг хуралд оролцсон бөгөөд энхийн өөрчлөлтөд оролцоход бэлэн гэдгээ илэрхийлжээ. Сүүлийн 10-12 жилд зогсолтгүй ажилласан Шри Шри Рави Шанкар түүний байгуулага <nowiki>''</nowiki>Сүүлчийн зэвсгээ дайтагч талууд хураалгах хүртэл үргэлжлүүлэн ажиллах болно." <ref name="nie">{{cite news|title=‘Зүүн хойд мужийн дайтагч тал энх тайван тогтохыг хүлээж байна’|url=http://www.newindianexpress.com/nation/2017/sep/08/north-east-militants-waiting-to-make-peace-1653912.html|accessdate=11 September 2017|agency=The New Indian Express}}</ref> гэж мэдэгджээ. ULFA буюу Ассамын нэгдсэн чөлөөлөх фронтын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга асан [[:en:Anup_Chetia|Ануп Четиа]], уг бага хурлын дарга байсан бөгөөд уг бүсэд энх тайван тогтоох Шри Шри Рави Шанкарын хүчин чармайлтыг магтан сайшаав.<ref name="NorthEast India24">{{cite news|title=Шри Шри Рави шанкар дайтагч талуудыг илааршуулах хэвэнд нь оруулахад бэлэн гэдгээ илэрхийллээ.|url=http://www.northeastindia24.com/sri-sri-ravi-shankar-expressed-willingness-to-rehabilitate-militants-back-into-mainstream/|accessdate=11 September 2017|agency=NorthEast India24|publisher=NorthEast India24}}</ref><ref name="Arunachal24.in">{{cite news|title=Бид сүүлийн галт зэвсэгийг хураах хүртэл үйл ажиллагаагаа зогсоохгүй гэж Шри Шри Рави Шанкар мэдэгдэв|url=http://arunachal24.in/we-will-not-stop-till-the-last-gun-is-laid-down-sri-sri-ravi-shankar/|accessdate=11 September 2017|agency=Arunachal24.in|publisher=Arunachal24.in}}</ref> === Аяадхон асуудал === Энэ Аяадхон асуудалд хэний талд орох гэж байна? гэж асуухад Шри Шри Рави Шанкар “Би аль нэгний талд нь орвол, яаж би зуучилж чадах юм бэ? Яриа хэлэлцээгээр бүхий л ашиг сонирхол /үүндː [[Хиндү шашин|Хинди]], [[Ислам]], Засгийн газар болон бусад бүлэглэлүүд/-ыг багтаасан шийдлийг эрэлхийлж, олохыг зорьж байна.” гэжээ.<ref name="firstpost.com">{{cite news|title=Шри Шри Рави шанкар Аяадхон асуудлаар ЗГ-ын ашиг сонирхолыг төлөөлж байгаа гэдгээ үгүйсгэлээ|url=http://www.firstpost.com/india/sri-sri-ravi-shankar-rejects-congress-charges-of-him-representing-govt-interests-in-ayodhya-dispute-4196673.html|accessdate=2017-11-11|agency=firstpost.com|publisher=firstpost.com}}</ref> Асуудлыг "өөрийгөө өргөмжлөх зорилгоор бусдыг буруутгах"-аасаа илүү харилцан хүндэтгэж, яриа өрнүүлж байж шийдвэрлэж болохсон.<ref name="indiasamvad.co.in">{{cite news|title=25 жилийн өмнө сүмийг нураасан нь Хинди шашинтан Мусулман нарын зовох шалтгаан болсоор байх уу|url=http://www.indiasamvad.co.in/viewpoint/quarter-century-of-demolition-soul-trouble-continues-26513|accessdate=2017-11-29|agency=indiasamvad.co.in|publisher=indiasamvad.co.in|archive-date=2017-12-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20171202182116/http://www.indiasamvad.co.in/viewpoint/quarter-century-of-demolition-soul-trouble-continues-26513|url-status=dead}}</ref> === Шашин хоорондын яриа хэлэлцээ === Рави Шанкар [[:en:Interfaith_dialogue|шашин хоорондын яриа хэлэлцээ]]нд оролцдог ба одоогоор [[:en:Elijah_Interfaith_Institute|Елижах шашин хоорондын хүрээлэн]]д дэлхийн шашны удирдагчийн зөвлөлийг төлөөлдөг. <ref>{{cite web|title=Энэтхэгийн шашны зүтгэлтэнгүүд|url=http://www.elijah-interfaith.org/index.php?id=731|publisher=Elijah Interfaith Institute|accessdate=30 April 2013}}</ref> 2008 он, 2010 оны шашин хоорондын дээд хэмжээний чуулганаар тэрбээр шашны зүтгэлтнүүдийг оролцуулан ХДХВ-ын эсрэг хамтын үйл ажиллагааг өрнүүлж явуулсан. <ref>{{cite news|title=ХДХБ өртсөн хүмүүсийг Оюун санаагаар анагааж эрүүлжүүлэхүй|url=http://www.dnaindia.com/bangalore/1444431/report-spiritual-healing-for-hiv-infected-in-bangalore|accessdate=2013-07-30|newspaper=DNA|date=2010-09-28}}</ref> 2013 оны 7 дугаар сард Женевт НҮБ-ын ДОХ-ын гол удирдлагуудын хуралд тэрбээр ХДХВ-ээс урьдчилан сэргийлэх, хүйсийн хооронд буй хүчирхийлэл, сэтгэлийн шарх, ялгаварлан гадуурхалын талаарх тулгамдсан асуудлыг хэлэлцүүлсэн байдаг. <ref>{{cite web|title=ДОХ-ын тусламж үйлчилгээнд шинжлэх ухаан, оюун санааны амьдрал холбогдох нь|url=http://www.unaids.org/en/resources/presscentre/featurestories/2013/july/20130703srisrishankar/|publisher=UNAIDS|accessdate=30 July 2013}}</ref> === Хорих ангийн хүмүүжигч нарт зориулсан програм === 1992 онд хорих ангийн хүмүүжигч нарт зорилсан 'Prison SMART' програм<ref>{{cite news|title="Өмнөд Африкийн шоронгийн хүмүүжигчид йог хийв|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/7777912.stm|publisher=BBC News|date=2008-12-24|first=Andrew|last=Walker}}</ref>-ийг эхлүүлж, нийгэмтэй тэднийг хөл нийлүүлэн алхахад тусалдаг. <ref>{{cite news|title=Pravin Mahajan 'n D's brother sing together|url=http://expressindia.indianexpress.com/news/fullstory.php?newsid=85731|newspaper=The Indian Express|date=30 April 2007}}</ref>  2002 оноос эхлэн Амьдрах урлагийн [https://www.artofliving.org/mn-mn/%D1%88%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BD-%D0%B3%D1%8F%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BD-%D0%B7%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD-%D1%85%D2%AF%D0%BC%D2%AF%D2%AF%D0%B6%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D1%8D%D1%85-%D1%85%D3%A9%D1%82%D3%A9%D0%BB%D0%B1%D3%A9%D1%80 хорих ангийн Prison SMART хөтөлбөр]-ийг хоригдогч гэлтгүй хорих ангийн харгалзагч нарт оруулж эхэлсэн ба [http://cd.gov.mn/mn/%d1%85%d0%be%d1%80%d0%b8%d1%85-%d0%b0%d0%bd%d0%b3%d0%b8-%d0%b0%d0%bb%d0%b1%d0%b0%d0%bd%d0%b4-%d0%b1%d1%8f%d1%81%d0%b0%d0%bb%d0%b3%d0%b0%d0%bb%d1%8b%d0%bd-%d1%81%d1%83%d1%80%d0%b3%d0%b0%d0%bb%d1%82/ ШШГЕГ-тай хамтран 2015 оноос Монголын шорон хорих анги, засан хүмүүжүүлэх газруудад]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ШШГЕГ-тай гэрээтэй ажилласны үндсэн дээр саадгүй чөлөөтэй оруулж эхлээд байна.<ref>{{cite news|title=Хорих анги, албанд бясалгалын сургалт явагдаж эхэллээ|url=http://history.cd.gov.mn/mn/%D1%85%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%85-%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B8-%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B4-%D0%B1%D1%8F%D1%81%D0%B0%D0%BB%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD-%D1%81%D1%83%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D1%82|publisher=history.cd.gov.mn|date=2015-03-30|first=ШШГЕГ|access-date=2017-12-22|archive-date=2019-02-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20190203115503/http://history.cd.gov.mn/mn/%D1%85%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%85-%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B8-%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B4-%D0%B1%D1%8F%D1%81%D0%B0%D0%BB%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD-%D1%81%D1%83%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D1%82/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|title=Албан хаагчдад амьдрах урлаг бясалгалын сургалт зохион байгуулав|url=http://409.cd.gov.mn/index.php/hunii-nuuts-surgalt/surgalt-olon-niitiin-uil-ajillagaa/yltnii/528-shri-shri-amidrah-urlag-bysalgaliin-bagsh-surgalt-zohion-baiguulav|publisher=409.cd.gov.mn|date=2015-03-30|first=ШШГЕГ|access-date=2017-12-22|archive-date=2017-05-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20170528133139/http://409.cd.gov.mn/index.php/hunii-nuuts-surgalt/surgalt-olon-niitiin-uil-ajillagaa/yltnii/528-shri-shri-amidrah-urlag-bysalgaliin-bagsh-surgalt-zohion-baiguulav|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|title=Хүмүүжигчдийг нийгэмшүүлж байна|url=https://www.news.mn/?id=4205|publisher=news.mn|date=2017-06-30|first=ШШГЕГ|access-date=2017-12-22|archive-date=2021-04-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20210411014758/https://news.mn/?id=4205|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|title=ХАМТАРСАН УУЛЗАЛТ ХЭЛЭЛЦҮҮЛЭГ ЗОХИОН БАЙГУУЛЛАА|url=http://history.cd.gov.mn/mn/%D1%85%D0%B0%D0%BC%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%B0%D0%BD-%D1%83%D1%83%D0%BB%D0%B7%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D1%85%D1%8D%D0%BB%D1%8D%D0%BB%D1%86%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D1%8D%D0%B3-%D0%B7%D0%BE%D1%85%D0%B8%D0%BE|publisher=history.cd.gov.mn|date=2016-03-02|first=ШШГЕГ ТГГ|access-date=2017-12-22|archive-date=2019-02-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20190203112305/http://history.cd.gov.mn/mn/%D1%85%D0%B0%D0%BC%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%B0%D0%BD-%D1%83%D1%83%D0%BB%D0%B7%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D1%85%D1%8D%D0%BB%D1%8D%D0%BB%D1%86%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D1%8D%D0%B3-%D0%B7%D0%BE%D1%85%D0%B8%D0%BE/|url-status=dead}}</ref>. Одоогоор дэлхийн хэмжээнд 60 гаруй орны 700000 гаран шоронгийн хүмүүжигчид энэ хөтөлбөрт хамрагдаж ач тусыг хүртээд байна<ref>{{cite news|title=Yoga, meditation uplift prisoners' spirits in Dubai|url=https://www.khaleejtimes.com/nation/dubai/yoga-meditation-uplift-prisoners-spirits-in-dubai-?fbclid=IwAR0fYfqQan-z8dXxstJ-jCISeIU_6Tjp_-GT-NAFoz2NWawO0ga6BA_YQRg|newspaper=Khaleej times|date=11 October 2018|access-date=25 Аравдугаар сар 2018|archive-date=3 Хоёрдугаар сар 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190203212255/https://www.khaleejtimes.com/nation/dubai/yoga-meditation-uplift-prisoners-spirits-in-dubai-?fbclid=IwAR0fYfqQan-z8dXxstJ-jCISeIU_6Tjp_-GT-NAFoz2NWawO0ga6BA_YQRg|url-status=dead}}</ref>. === Байгалийн гамшиг === Түүний сайн дурынхан 2004 онд [[цунами]], [[Катрина хар салхи]], [[Гаити|Гайти]] зэрэг өөр бусад нутаг оронд болсон мөргөлдөөн, байгалийн гамшгийн хохирогчдод сэтгэл санааны тусламж үзүүлжээ.<ref>[http://www.nouvelleviehaiti.org/ Nouvelle Vie Haiti Youth Corps] Haiti Program</ref> == Нийгэмд хүрсэн санал санаачилгууд == === Хар тамхигүй Энэтхэг аян === 2019 оны 2 дугаар сарын 19-ны өдөр энэхүү аяны үеэр Энэтхэгийн Ерөнхий Сайд Нарендра Моди<ref>{{cite news| url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/gurgaon/drugs-only-strengthen-terrorists-modi/articleshow/68071448.cms?fbclid=IwAR0IjamEE6w8Zh9PrS9aHpDjYh9ya48zSxCGwAsjpazjBAfhRx0Q3Am7I6I| work=The Times of India | title= Drugs only strengthen terrorists: Narendra Modi – The Times of India}}</ref>, болон Боливуудын нэртэй одод продюсэрууд, <ref>{{cite news| url=https://www.bollywoodhungama.com/news/features/varun-dhawan-sanjay-dutt-bollywood-stars-come-support-sri-sri-ravi-shankars-campaign-drug-free-india/?fbclid=IwAR0H6xMAsXYNDyyyqQOwWSbMWYmbDKwEMuU00MDje-XlpbWrHHmGSPHvVAw | work=Bollywood Hungamam | title= Varun Dhawan, Sanjay Dutt, producer Mahaveer Jain and other Bollywood stars along with PM Narendra Modi come out in support of Sri Sri Ravi Shankar’s campaign Drug Free India – Bollywood Hungamam}}</ref> олон их дээд сургууль коллежийн оюутнүүд<ref>{{cite news| url=https://www.bollywoodhungama.com/news/features/varun-dhawan-sanjay-dutt-bollywood-stars-come-support-sri-sri-ravi-shankars-campaign-drug-free-india/?fbclid=IwAR0H6xMAsXYNDyyyqQOwWSbMWYmbDKwEMuU00MDje-XlpbWrHHmGSPHvVAw | work=Bollywood Hungamam | title= Varun Dhawan, Sanjay Dutt, producer Mahaveer Jain and other Bollywood stars along with PM Narendra Modi come out in support of Sri Sri Ravi Shankar’s campaign Drug Free India – Bollywood Hungamam}}</ref> хамрагдаж хар тамхи хэрэглэхгүй байх ам тангараг өргөжээ. === Илүү сайхан Энэтхэгийн төлөөх сайн дурын үйлс === Энэхүү үйлсээрээ 2012 онд Делид гарсан буутай хүчирхийллийн хэргийн эсрэг<ref>{{cite news | url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-12-21/mumbai/35952963_1_vips-azad-maidan-silent-vigil | work=The Times of India | title=Mumbaikars hold public vigils to condemn Delhi horror; seek security for citizens, not VIPs – The Times of India | access-date=2017-11-30 | archive-date=2013-09-21 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130921061044/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-12-21/mumbai/35952963_1_vips-azad-maidan-silent-vigil | url-status=dead }}</ref>, үнэгүй эрүүл мэндийн аян<ref>{{cite news|title= Амьдрах урлаг сангаас ядуусын хорооллынхонд эрүүл мэндийн үнэгүй аян явуулав|url=http://www.business-standard.com/article/news-ians/free-health-camps-for-slum-dwellers-by-art-of-living-113051000649_1.html|accessdate=29 July 2013|newspaper=Business Standard|date=10 May 2013}}</ref>, сонгогчдын сонгох ухаарлыг нэмэгдүүлэх зэрэг олон үйлс аян<ref>{{cite news|title=АУ Сан сонгогчдыг сонгуульд идэвхтэй оролцохыг ятгав|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/pune/Foundation-urges-citizens-to-vote/articleshow/24172020.cms|accessdate=28 November 2013|newspaper=The Times of India|date=15 October 2013}}</ref><ref>{{cite news|title=ТББ-ын сайн дурын ажилчид 35000 гаран сонгогчдын нэрсийг гаргав|url=http://www.sakaaltimes.com/NewsDetails.aspx?NewsId=5179866745637335037&SectionId=5494605966908300850&SectionName=Civic&NewsDate=20131101&NewsTitle=NGO%20volunteers%20enrol%2035,000%20people%20in%20voters%E2%80%99%20list|accessdate=28 November 2013|newspaper=Sakal Times|date=1 November 2013|archive-date=8 Арван нэгдүгээр сар 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161108235711/http://www.sakaaltimes.com/NewsDetails.aspx?NewsId=5179866745637335037&SectionId=5494605966908300850&SectionName=Civic&NewsDate=20131101&NewsTitle=NGO%20volunteers%20enrol%2035,000%20people%20in%20voters%E2%80%99%20list|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|title="Би илүү сайхан энэтхэгийн төлөө саналаа өгнө" аяныг YCCE коллеж дэмжлээ url=http://www.nagpurtoday.in/ycce-supports-i-vote-for-better-india-campaign/|accessdate=28 November 2013|newspaper=Nagpur Today|date=11 October 2013}}</ref>-ыг багтаан оруулдаг. === "ХҮЧИРХИЙЛЭЛГҮЙ" хөдөлгөөн === Уг хөдөлгөөн 2013 оны З дугаар сард Шанкарын сангаас хүчирхийлэлийг арилгах зорилгоор үндэсний хэмжээний хөдөлгөөн болж үүссэн. Хувь хүнийг олон нийтийн онлайн сүлжээгээр хүчирхийлэхгүй байх хөдөлгөөнийг хөхиүлэн дэмжиж,<ref>{{cite news|title=Нэг тэр бум хүчирхийлэлгүй байх үйлдлийг Шри Шри Рави Шанкар уриалжээ|url=http://www.lamag.com/citythink/citythinkblog/2013/03/25/no-higher-calling-his-holiness-sri-sri-ravi-shankar-challenges-the-world-to-commit-one-billion-acts-of-nonviolence-|accessdate=17 April 2013|newspaper=Los Angeles Magazine|date=25 March 2013}}</ref> засгийн газар, олон нийтийн эрүүл мэнд хэвлэл мэдээллээр хүчирхийлэлгүй байх зарчмыг тунхагладаг.<ref>{{cite web|title=Хүчирхийлэлгүй байх нь өөрчлөлтийг авчирдаг|url=http://ridley-thomas.lacounty.gov/index.php/nonviolence/|publisher=Los Angeles County|accessdate=26 April 2013|archive-date=16 Аравдугаар сар 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181016094441/http://ridley-thomas.lacounty.gov/index.php/nonviolence/|url-status=dead}}</ref> === Авилгалын эсрэг Энэтхэг === Тэрбээр Локпал (буюу авилгалын эсрэг) тунхаглалын шаардлагыг биелүүлэхийн төлөө өргөн далайцтай хөдөлгөөн өрнүүлдэг<ref>{{cite news|title=Шри Шри Рави Шанкар авилгал хээл хахуулийн эсрэг хөдөлгөөн өрнүүлэв|url=http://www.dnaindia.com/india/1609098/report-sri-sri-ravi-shankar-in-up-on-anti-graft-drive|accessdate=30 September 2013|newspaper=DNA|date=8 November 2011}}</ref> ба "Энэтхэг авлига хээл хахуулийн эсрэг" хөдөлгөөнийг үндэслэгчдийн нэг <ref>{{cite news|title=Энэтхэг авилгалын эсрэг хөдөлгөөнийг үндэслэгч Шри Шри Үндэсний ВЖП намын Локпал тунхаглалд туслана|url=http://www.indianexpress.com/news/iac-founder-sri-sri-says-asked-for-bjp-s-help-on-jan-lokpal/857582/0 |accessdate=30 September 2013|newspaper=The Indian Express|date=9 October 2011}}</ref> юм. === Спортын ёс зүйн тухай дэлхийн дээд хэмжээний чуулган === 2003 онд тэрбээр бизнесийн орчинд хүний мөс чанар үнэт зүйлс, ёс зүйг хүчтэй болгох зорилгыг өвөртлөн Бизнес дэх ёс зүй-Корпорэйт соёл болон Оюун санааны хэлэлцүүлгийг санаачилсан. Энэ нь хожмоо ёс зүйн олон улсын хурлыг зарлан хуралдуулдаг бизнес дэх ёс зүйн төлөөх дэлхийн дээд хэмжээний чуулганыг бүрдүүлэхэд оролцдог болсон. <ref>{{cite news|title=Бизнес дэх ёс зүйн Олон улсын удирдагчдын симпозиум Женевт 2013 оны 7 дугаар сарын 1-нд эхлэв|url=http://m.economictimes.com/news/news-by-industry/et-cetera/international-leadership-symposium-on-ethics-in-business-begins-on-july-1-in-geneva/articleshow/20851594.cms|accessdate=25 September 2014|agency=Bennett Coleman & Co.|publisher=Bennett Coleman & Co.|date=1 July 2013}}</ref><ref>{{cite web|title=Шри Шри Рави Шанкар Европт|url=http://www.neurope.eu/author/sri-sri-ravi-shankar|accessdate=25 September 2014}}</ref><ref name="la-fifa">{{cite web|title=FIFA болон ёс зүй; бие биентэйгээ нөхцөлдөж гүйцэлдэхгүй байна|url=http://www.latimes.com/sports/soccer/la-sp-soccer-baxter-20140914-story.html|publisher=Los Angeles Times|accessdate=2014-09-25}}</ref> 2014 оны 9 дүгээр сард [[Цюрих хот|Цюрих]] хотноо [[:en:World_Forum_for_Ethics_in_Business|Спортын ёс зүйн тухай дэлхийн дээд хэмжээний чуулган]]ыг [[Олон улсын хөлбөмбөгийн холбоо|Олон улсын хөл бөмбөгийн холбоо]]ны гол удирдлагуудыг оролцуулан спортод “Ёс зүй болон нээлттэй байдал”-дээр анхаарал хандуулсан нэг өдрийн арга хэмжээг зохион байгуулсан. <ref name=la-fifa /> === Шри Шри Их сургууль === Шри Шри Их сургууль 2009 онд Шри Шри Рави Шанкар багшийн санаачлагаар байгуулагдсан.<ref>{{Cite web |url=http://www.srisriuniversity.edu.in/srisriravishankar |title=Archive copy |access-date=2017-11-30 |archive-date=2017-05-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170505114200/http://www.srisriuniversity.edu.in/srisriravishankar |url-status=dead }}</ref> Уг сургууль 2017 онд Үндсэний боловсролын өв тэгш шагнал, Тэргүүлэх санаачлагатай их сургуулийн шагналыг авчээ.<ref>{{cite web|url=http://www.uniindia.com/best-innovative-university-award-for-sri-sri-university/other/news/758703.html|title=Шри Шри Их сургууль хамгийн бүтээлч санаачлагатай их сургуулийн шагнал авав|date=2017-01-23|publisher=United News of India|accessdate=2017-04-21}}</ref> Энэтхэгийн Амьдрах урлаг буюу Виакти Векас Кендра Одишагийн засгийн газартай харилцан ойлголцох санамж бичигт гарын үсэг зурав. Йога, пранаяма, бясалгал амьсгалын иж бүрэн дасгал соёлын програмыг тогтмол явуулж, өөрчлөгдсөн өөдрөг бүтээлч хандлагатай сэтгэлгээг бий болгож Засгийн газрын хэрэгжүүлж байгаа хөдөөгийн хөгжлийн програмтай холбож өгөх юм байна. Үүнд Шри Шри Их сургууль их үүрэг гүйцэтгэнэ. <ref>{{cite web|url=http://orissadiary.com/jharkhand-adopts-odisha-govt-innovative-model-grampanchayats-development-strategy-art-living-technique-dovetailing/|title=Оюун санааны сэргэлт ба хөдөөгийн хөгжил|date=2017-01-23|publisher=orissadiary.com|accessdate=2017-12-14}}{{Dead link|date=Зургадугаар сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Олон улсын шагнал өргөмжлөл == * 2016 - Энэтхэгийн Хамгийн дээд хоёрдогч иргэний шагнал Падма Вибхушан, 2016 оны 1 дүгээр сар <ref name="www.thehindu.com>{{cite news|url=http://www.thehindu.com/news/national/padma-awards-announced/article8151257.ece|title=Padma Vibhushan for Rajinikanth, Dhirubhai Ambani, Jagmohan|accessdate=28 February 2016|publisher=The Hindu|date=January 26, 2016}}</ref> * 2016 - Dr Nagendra Singh Олон улсын энх тайвны шагнал, Энэтхэг, 2016 оны 11 дүгээр сар<ref>{{cite news|title=Sri Sri Ravishankar gets international peace prize|url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/Sri-Sri-Ravishankar-gets-international-peace-prize/articleshow/55529251.cms|accessdate=10 December 2016|publisher=The Times of India|date=November 20, 2016}}</ref> * 2015 - Перугийн дээд одон, "Medalla de la Integracion en el Grado de Gran Oficial (Дээд албаны төлөөлөгч)"<ref name="www.dnaindia.com">{{cite news|title=Sri Sri Ravi Shankar conferred with Peru's highest award 'Grand Officer'|url=http://www.dnaindia.com/india/report-sri-sri-ravi-shankar-conferred-with-peru-s-highest-award-grand-officer-2100609|accessdate=22 July 2015|agency=DNA|date=July 1, 2015}}</ref> * 2015 - Колумбын Хамгийн дээд иргэний одон, "Orden de la Democracia Simon Bolivar"<ref name="www.outlookindia.com">{{cite news|title=Sri Sri Conferred With Colombia's Highest Civilian Award|url=http://www.outlookindia.com/news/article/sri-sri-conferred-with-colombias-highest-civilian-award/903924|accessdate=22 July 2015|agency=Outlook|date=June 25, 2015}}</ref><ref>{{cite news|title=Spiritual Leader Sri Sri Ravi Shankar Conferred With Colombia's Highest Civilian Award|url=http://www.ndtv.com/india-news/spiritual-leader-sri-sri-ravi-shankar-conferred-with-colombias-highest-civilian-award-775342|accessdate=22 July 2015|agency=Press Trust of India|publisher=NDTV Convergence Limited 2015|date=June 25, 2015}}</ref> * 2013 - Ганди, Кинг, Икеда хүй нийгэмлэгийг бэхжүүлэх шагнал<ref>{{cite news|title=Sri Sri Ravi Shankar to Speak at Morehouse's Martin Luther King International Chapel|url=http://www.atlantadailyworld.com/201304024956/Praise/sri-sri-ravi-shankar-to-speak-at-morehouse-s-martin-luther-king-international-chapel|accessdate=2013-04-04|newspaper=Atlanta Daily World|date=2013-04-02}}</ref> * 2012 - Парагвай улсын хамгийн дээд иргэний одон 'National Order of Merito de Comuneros, Paraguay, 2012 оны 9 дүгээр сарын 13<ref name="articles.economictimes.indiatimes.com">{{cite news|title=Sri Sri Ravi Shankar gets Paraguay's highest civilian award|url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2012-09-15/news/33863046_1_federico-franco-sri-sri-ravi-shankar-paraguayan-senate|accessdate=22 March 2013|newspaper=The Economic Times|date=15 September 2012|archive-date=25 Гуравдугаар сар 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130325090517/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2012-09-15/news/33863046_1_federico-franco-sri-sri-ravi-shankar-paraguayan-senate|url-status=dead}}</ref><ref>http://www.lanacion.com.py/articulo/89279-condecoraran-al-dr-sri-sri-ravi-shankar.html|accessdate=22{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} March 2013</ref> * 2012 - Парагвай улсын хотын захиргааны хүндэтгэвэл зохих иргэн 2012 оны 9 дүгээр сарын 13<ref name="lite.epaper.timesofindia.com">{{cite news|title=Шри Шри Прагвайн хамгийн том шагнал хүндэт иргэн шагналыг авлаа|url=http://lite.epaper.timesofindia.com/mobile.aspx?article=yes&pageid=5&sectid=edid=&edlabel=ETD&mydateHid=15-09-2012&pubname=Economic+Times+-+Delhi&edname=&articleid=Ar00501&publabel=ET|accessdate=2013-03-22|newspaper=The Times of India|date=2012-09-15|archive-date=2013-11-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20131113152359/http://lite.epaper.timesofindia.com/mobile.aspx?article=yes&pageid=5&sectid=edid=&edlabel=ETD&mydateHid=15-09-2012&pubname=Economic+Times+-+Delhi&edname=&articleid=Ar00501&publabel=ET|url-status=dead}}</ref> * 2012 - Парагвай улсын Асуншон хотын захиргааны хүндэт зочин, 2012 оны 9 дүгээр сарын 12<ref name="lite.epaper.timesofindia.com"/> * 2012 - Бразил улсын Rio de Janeiro мужийн хамгийн дээд Tiradentes одон, 2012 оны 9 дүгээр сарын 3<ref>{{cite web |url=http://alerjln1.alerj.rj.gov.br/scpro1115.nsf/10d6d451b00fd42b832566ec0018d836/94736f5cf68f67fc832579c80070979c?OpenDocument |title=Projeto de Resoluусo |publisher=Alerjln1.alerj.rj.gov.br |date= |accessdate=26 May 2014 |archive-date=13 Арван нэгдүгээр сар 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131113152328/http://alerjln1.alerj.rj.gov.br/scpro1115.nsf/10d6d451b00fd42b832566ec0018d836/94736f5cf68f67fc832579c80070979c?OpenDocument |url-status=dead }}</ref> * 2012 - Өмнөд Африкийн Шивананда сангийн Шивананда дэлхийн энх тайвны шагнал, 2012 оны 8 дугаар сарын 26<ref>{{cite web|title=Sivananda Peace Pillar presented to Ravi Shankar|url=http://sivanandapeacepillars.com/blog/2012/10/08/sivananda-peace-pillar-presented-to-ravi-shankar/|publisher=BLOG of www.sivanandapeacepillars.com|accessdate=22 March 2013|archive-date=10 Есдүгээр сар 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160910022156/http://sivanandapeacepillars.com/blog/2012/10/08/sivananda-peace-pillar-presented-to-ravi-shankar/|url-status=dead}}</ref> * 2011 - Брюселийн Кранз Монтана чуулганы шагнал, 2011 оны 6 дугаар сарын 24<ref>{{Cite web |url=http://www.cmf.ch/awards/LISTE-PRIX-58.pdf |title=Recipients list |access-date=2017-11-30 |archive-date=2013-11-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131113152331/http://www.cmf.ch/awards/LISTE-PRIX-58.pdf |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite news|title=Ravi Shankar 1st Indian to get Crans Montana award|url=http://www.indianexpress.com/news/ravi-shankar-1st-indian-to-get-crans-montana-award/809703|accessdate=22 March 2013|newspaper=The Indian Express|date=28 June 2011}}</ref> * 2009 - Форбес сэтгүүлээс зарладаг Энэтхэгийн хамгийн нэр нөлөөтэй 7 удирдагчдын айргийн тавд Рави Шанкарыг нэрлэжээ.<ref>[https://www.forbes.com/2009/11/09/gandhi-singh-tata-leadership-power-09-india_slide_6.html Editor's Picks: Энэтхэгийн хамгийн нэр нөлөөтэй эрхмүүдийн 5 дугаарт: Шри Шри Рави Шанкар оржээ]. Forbes.com (2009-11-09). 2013-03-21 нд хандсан.</ref> * 2009 - Германы Дрездэн хот, Дэлхийн соёлын чуулган соёлын тэнвцвэрийн шагнал, 2009 оны 10 дугаар сарын 10<ref>{{cite news|title=Sri Sri Ravi Shankar conferred award by German organisation|url=http://www.deccanherald.com/content/29982/sri-sri-ravi-shankar-conferred.html|newspaper=Deccan Herald|date=11 October 2009}}</ref> * 2008 - АНУ, Атланта Поениксийн шагнал, 2008<ref name="dnaindia.com">{{cite news|title=Sri Sri Ravi Shankar honoured by three US cities|url=http://www.dnaindia.com/mobile/report.php?n=1202527|newspaper=DNA India}}</ref> * 2008 - АНУ Хьюстон Хүндэт иргэн Сайн үйлсийн элчин сайд, 2008<ref name="dnaindia.com"/> * 2008 - Proclamation of Commendation, New Jersey, USA 2008<ref>{{cite news|title=Sri Sri teaches Art of Living to New Jersey|url=http://specials.rediff.com/news/2008/jul/07sld04.htm|newspaper=rediff.com}}</ref> * 2008 - АНУ Нью Жерсий хүдэтгэлийн тунхаглал 2008<ref name="dnaindia.com"/> * 2007 - Энэтхэгийн Пуне, Сант Шри Днянешварагийн Дэлхийн энх тайвны шагнал, 2007 1 дүгээр сарын <sup><ref>{{cite news|title=Зовлонгоо надад өгчих|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2007-01-11/pune/27876788_1_sri-sri-ravi-shankar-organic-farming-art-of-living-founder|accessdate=2013-03-28|newspaper=The Times of India|date=2007-01-11|archive-date=2013-03-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20130331080811/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2007-01-11/pune/27876788_1_sri-sri-ravi-shankar-organic-farming-art-of-living-founder|url-status=dead}}</ref> * 2006 - Монгол Улсын төрийн дээд одонгоор 2006 онд шагнуулж байсан;<ref>{{cite news|title=”Алтан гадас” одонт Шри шри Рави Шанкарын тухай 24 баримт|url=http://www.24tsag.mn/content/32687.shtml|accessdate=2013 оны 5 сарын 22|citenews=24tsag.mn}}</ref> * 2005 - Энэтхэгийн Шинэ Дели Бхарат Широмани Шагнал, 2005<ref>{{cite news|title=Of oneness, spirituality and unity|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2005-04-21/india/27848023_1_spirituality-time-and-space-pranab-mukherjee|publisher=Times of India|date=21 April 2005|access-date=2017-11-30|archive-date=2013-06-29|archive-url=https://archive.today/20130629121454/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2005-04-21/india/27848023_1_spirituality-time-and-space-pranab-mukherjee|url-status=dead}}</ref> * Недерланд;Гияан Вихар Их сургууль<ref name="Gyan Vihar convocation">{{cite web|title=Gyan Vihar convocation|url=http://gyanvihar.org/pg11.aspx|publisher=Gyan Vihar University|access-date=2017-11-30|archive-date=2013-03-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20130319001518/http://gyanvihar.org/pg11.aspx|url-status=dead}}</ref>,Жайпур; Кувемпу их сургууль * Аргентиний Буенос Айресийн их сургуулийн доктор; Аргентиний Кордоба, Сигло XXI их сургуулийн хотхон; Ненроде их сургууль<ref>{{Cite web |url=http://www.nyenrode.nl/News/Pages/Sri-Sri-Ravi-Shankar-receives-Honorary-Doctorate-from-Nyenrode-Business-Universiteit-.aspx |title=Sri Sri Ravi Shankar receives Honorary Doctorate from Nyenrode Business Universiteit |access-date=2016-08-26 |archive-date=2013-10-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131029195600/http://www.nyenrode.nl/News/Pages/Sri-Sri-Ravi-Shankar-receives-Honorary-Doctorate-from-Nyenrode-Business-Universiteit-.aspx |url-status=dead }}</ref> * Парагва улсын Асуншон их сургуулийн Доктор<ref name="articles.economictimes.indiatimes.com"/> * 1986 - Энэтхэг улсын Ерөнхийлөгчөөс Йогийн дээд цол (Yoga Shiromani)-ыг хүртэв <ref name="Йога широмани"/> == Номын жагсаалт == Шри Шри Рави Шанкар дараах номыг зохиогч юм. Үүнд: * ''An Intimate Note to the Sincere Seeker''; Vol. 1: <nowiki>ISBN 1-885289-29-4</nowiki>, Vol. 2: <nowiki>ISBN 1-885289-30-8</nowiki>, Vol. 3: <nowiki>ISBN 1-885289-33-2</nowiki>, Vol. 4: <nowiki>ISBN 1-885289-36-7</nowiki>, Vol. 5: <nowiki>ISBN 1-885289-38-3</nowiki>, Vol. 6: <nowiki>ISBN 1-885289-40-5</nowiki>, Vol. 7: <nowiki>ISBN 1-885289-41-3</nowiki> * ''Buddha: manifestation of silence'', <nowiki>ISBN 81-89291-91-2</nowiki> * 1999 – ''Be A Witness: The Wisdom of the Upanishads'', 106 pp. <nowiki>ISBN 81-7621-063-3</nowiki> * 2000 – ''God Loves Fun'', 138 pp. <nowiki>ISBN 1-885289-05-7</nowiki> * 2001 – ''Celebrating Silence: Excerpts from Five Years of Weekly Knowledge 1995–2000'', 206 pp. <nowiki>ISBN 1-885289-39-1</nowiki> * ''Celebrating Love'' <nowiki>ISBN 1-885289-42-1</nowiki> * 2005 – ''Narada Bhakti Sutra'', 129 pp. <nowiki>ISBN 81-7811-029-6</nowiki> * ''Hinduism & Islam, the common thread'', 34 pp, 2002 * ''Secrets of Relationships'', Arktos, 2014 * ''Patanjali Yoga Sutras'', Arktos, 2014 * ''Ashtavakra Gita'', 2010, <nowiki>ISBN 9380592833</nowiki> * ''Management Mantras'', Arktos, 2014 * ''Know Your Child: The Art of Raising Children'', Arktos, 2014 == Тодорхойлолт == * Gautier, François, ''[https://books.google.com/books?id=xGQqAAAAYAAJ The Guru of Joy. Sri Sri Ravi Shankar & the Art of Living]'', Carlsbad, California, Hay House, Inc., 2008. <nowiki>ISBN 978-1-4019-1761-6</nowiki> (First edition: India, Books Today, 2002. <nowiki>ISBN 81-87478-42-X</nowiki>) * Michael Fischman, ''Stumbling into Infinity''. <nowiki>ISBN 978-1-6003-7648-1</nowiki> * Frederique Lebelley ''Walking the Path'' [Narrative of Experience with Sri Sri Ravi Shankar](1st edition: March 2010. ISBN 978-93-8059-22-3) == Эх сурвалж == {{Reflist|30em}} == Цахим холбоос == [http://srisriravishankar.org/ Албан ёсны вебсайт] [[Ангилал:Хиндү шашны хүн]] [[Ангилал:Йогачин]] [[Ангилал:Шинэ эриний Оюун санааны удирдагч нар]] [[Ангилал:Падма Вибхушан одон шагналтан]] [[Ангилал:Монтевидеогийн хүндэт иргэн]] [[Ангилал:Энэтхэгчүүд]] [[Ангилал:1956 онд төрсөн]] 9unmrqlpwykgti3gphpe978jdmxuqu5 0 66139 852463 711423 2026-04-06T15:18:11Z 唐吉訶德的侍從 5036 852463 wikitext text/x-wiki '''Түмэд зүүн агрын хошуу''' нь 1637 онд байгуулагдаж, [[Зостын чуулган]]д багтаж орсон. Дагаар орох үед 30,000 монгол ардууд байсан. Хошууны засаг ноён нь төрийн бэйл хэргэмтэй байсан. Нийт 14 хүн засаг ноён болжээ. ==Хошууны засаг ноёд== {| class="wikitable" |+ Засаг ноёдын үе залгамжлал<ref>{{Cite web |title=清史稿/卷209 - 维基文库，自由的图书馆 |url=https://zh.wikisource.org/wiki/%E6%B8%85%E5%8F%B2%E7%A8%BF/%E5%8D%B7209 |access-date=2026-04-06 |website=zh.wikisource.org |language=zh}}</ref> |- ! Нэр !! Цол !! Бүрэн эрхийн хугацаа !! Тайлбар |- | Шамба || Засаг, Дархан түшээ гүн || 1635-1657 || Мангудайгийн хүү. 1635 он засаг тавнан, 1636 он засаг Дархан түшээ гүн |- | Зоригт || Засаг, төрийн Дархан бэйл || 1657-1674 || 1657 он засаг Дархан түшээ гүн, 1662 он төрийн Дархан бэйл |- | Зуут || Засаг, төрийн Дархан бэйл || 1674-1675 || |- | Эрдэмт || Засаг, төрийн Дархан бэйл || 1675-1703 || |- | Маань || Засаг, төрийн Дархан бэйл || 1703-1713 || |- | Равдан || Засаг, төрийн Дархан бэйл || 1713-1739 || |- | Сономбалжир || Засаг, төрийн Дархан бэйл || 1739-1810 || |- | Гончигбалсан || Засаг, төрийн Дархан бэйл || 1810-1816 || |- | Жигмэджав || Засаг, төрийн Дархан бэйл || 1816-1833 || |- | Насан-Өлзий || Засаг, төрийн Дархан бэйл || 1833-1862 || |- | Санбалнүрзэн || Засаг, төрийн Дархан бэйл || 1862-1870 || 1862 он засаг бэйл, төрийн Дархан бэйл, 1870 он сул бэйл. 1887 онд нас баржээ. |- | Хаштамга || Засаг, тэргүүн зэргийн тавнан || 1870-1880 || |- | Цэрэннамжилванбуу || Засаг, төрийн бэйл || 1885-1917 || |- | Юндэнсамбуу || Засаг, төрийн бэйл || 1918-1936 || Хятад нэр: У Жаовэнь (吳兆文). 1952 онд [[Хятадын Коммунист Нам]] цаазаар авчээ. |- |} ==Холбоотой мэдээлэл== *[[Зостын чуулган]] *[[Түмэд]] *[[Монголжин]] [[Ангилал:Өвөр Монголын хошуу]] mr8urfwmbk0jhb4809cdwq0hxi4wilr 852464 852463 2026-04-06T15:18:47Z 唐吉訶德的侍從 5036 852464 wikitext text/x-wiki '''Түмэд зүүн агрын хошуу''' нь 1637 онд байгуулагдаж, [[Зостын чуулган]]д багтаж орсон. Дагаар орох үед 30,000 монгол ардууд байсан. Хошууны засаг ноён нь төрийн бэйл хэргэмтэй байсан. Нийт 14 хүн засаг ноён болжээ. ==Хошууны засаг ноёд== {| class="wikitable" |+ Засаг ноёдын үе залгамжлал<ref>{{Cite web |title=清史稿/卷209 - 维基文库，自由的图书馆 |url=https://zh.wikisource.org/wiki/%E6%B8%85%E5%8F%B2%E7%A8%BF/%E5%8D%B7209 |access-date=2026-04-06 |website=zh.wikisource.org |language=zh}}</ref> |- ! Нэр !! Цол !! Бүрэн эрхийн хугацаа !! Тайлбар |- | Шамба || Засаг, Дархан түшээ гүн || 1635-1657 || Мангудайгийн хүү. 1635 он засаг тавнан, 1636 он засаг Дархан түшээ гүн |- | Зоригт || Засаг, төрийн Дархан бэйл || 1657-1674 || 1657 он засаг Дархан түшээ гүн, 1662 он төрийн Дархан бэйл |- | Зуут || Засаг, төрийн Дархан бэйл || 1674-1675 || |- | Эрдэмт || Засаг, төрийн Дархан бэйл || 1675-1703 || |- | Маань || Засаг, төрийн Дархан бэйл || 1703-1713 || |- | Равдан || Засаг, төрийн Дархан бэйл || 1713-1739 || |- | Сономбалжир || Засаг, төрийн Дархан бэйл || 1739-1810 || |- | Гончигбалсан || Засаг, төрийн Дархан бэйл || 1810-1816 || |- | Жигмэджав || Засаг, төрийн Дархан бэйл || 1816-1833 || |- | Насан-Өлзий || Засаг, төрийн Дархан бэйл || 1833-1862 || |- | Санбалнүрзэн || Засаг, төрийн Дархан бэйл || 1862-1870 || 1862 он засаг бэйл, төрийн Дархан бэйл, 1870 он сул бэйл. 1887 онд нас баржээ. |- | Хаштамга || Засаг, тэргүүн зэргийн тавнан || 1870-1880 || |- | Цэрэннамжилванбуу || Засаг, төрийн бэйл || 1885-1917 || |- | Юндэнсамбуу || Засаг, төрийн бэйл || 1918-1936 || Хятад нэр: У Жаовэнь (吳兆文). 1952 онд [[Хятадын Коммунист Нам]] цаазаар авчээ. |- |} ==Холбоотой мэдээлэл== *[[Зостын чуулган]] *[[Түмэд]] *[[Монголжин]] ==Эшлэл== {{reflist}} [[Ангилал:Өвөр Монголын хошуу]] 2lamswox6ppy3xn20sddnf2v8eea7fy 852468 852464 2026-04-06T15:32:18Z 唐吉訶德的侍從 5036 852468 wikitext text/x-wiki '''Түмэд зүүн агрын хошуу''' нь 1637 онд байгуулагдаж, [[Зостын чуулган]]д багтаж орсон. Дагаар орох үед 30,000 монгол ардууд байсан. Хошууны засаг ноён нь төрийн бэйл хэргэмтэй байсан. Нийт 14 хүн засаг ноён болжээ. Энэ нь одоогийн [[Ляонин|Ляонин мужийн]] [[Фүшинь|Фүшинь хот]]ын [[Фүшиний Монгол өөртөө засах шянь|Фүшиний Монгол өөртөө засах шянийн]] нутаг болжээ. ==Хошууны засаг ноёд== {| class="wikitable" |+ Засаг ноёдын үе залгамжлал<ref>{{Cite web |title=清史稿/卷209 - 维基文库，自由的图书馆 |url=https://zh.wikisource.org/wiki/%E6%B8%85%E5%8F%B2%E7%A8%BF/%E5%8D%B7209 |access-date=2026-04-06 |website=zh.wikisource.org |language=zh}}</ref> |- ! Нэр !! Цол !! Бүрэн эрхийн хугацаа !! Тайлбар |- | Шамба || Засаг, Дархан түшээ гүн || 1635-1657 || Мангудайгийн хүү. 1635 он засаг тавнан, 1636 он засаг Дархан түшээ гүн |- | Зоригт || Засаг, төрийн Дархан бэйл || 1657-1674 || 1657 он засаг Дархан түшээ гүн, 1662 он төрийн Дархан бэйл |- | Зуут || Засаг, төрийн Дархан бэйл || 1674-1675 || |- | Эрдэмт || Засаг, төрийн Дархан бэйл || 1675-1703 || |- | Маань || Засаг, төрийн Дархан бэйл || 1703-1713 || |- | Равдан || Засаг, төрийн Дархан бэйл || 1713-1739 || |- | Сономбалжир || Засаг, төрийн Дархан бэйл || 1739-1810 || |- | Гончигбалсан || Засаг, төрийн Дархан бэйл || 1810-1816 || |- | Жигмэджав || Засаг, төрийн Дархан бэйл || 1816-1833 || |- | Насан-Өлзий || Засаг, төрийн Дархан бэйл || 1833-1862 || |- | Санбалнүрзэн || Засаг, төрийн Дархан бэйл || 1862-1870 || 1862 он засаг бэйл, төрийн Дархан бэйл, 1870 он сул бэйл. 1887 онд нас баржээ. |- | Хаштамга || Засаг, тэргүүн зэргийн тавнан || 1870-1880 || |- | Цэрэннамжилванбуу || Засаг, төрийн бэйл || 1885-1917 || |- | Юндэнсамбуу || Засаг, төрийн бэйл || 1918-1936 || Хятад нэр: У Жаовэнь (吳兆文). 1952 онд [[Хятадын Коммунист Нам]] цаазаар авчээ. |- |} ==Холбоотой мэдээлэл== *[[Зостын чуулган]] *[[Түмэд]] *[[Монголжин]] ==Эшлэл== {{reflist}} [[Ангилал:Өвөр Монголын хошуу]] eiqkeketnd45asg2ah8lu7uuq0br1s4 852469 852468 2026-04-06T15:32:36Z 唐吉訶德的侍從 5036 852469 wikitext text/x-wiki '''Түмэд зүүн агрын хошуу''' нь 1637 онд байгуулагдаж, [[Зостын чуулган]]д багтаж орсон. Дагаар орох үед 30,000 монгол ардууд байсан. Хошууны засаг ноён нь төрийн бэйл хэргэмтэй байсан. Нийт 14 хүн засаг ноён болжээ. Энэ нь одоогийн [[Ляонин|Ляонин мужийн]] [[Фүшинь|Фүшинь хот]]ын [[Фүшиний Монгол өөртөө засах шянь|Фүшиний Монгол өөртөө засах шянийн]] нутаг болжээ. ==Хошууны засаг ноёд== {| class="wikitable" |+ Засаг ноёдын үе залгамжлал<ref>{{Cite web |title=清史稿/卷209 - 维基文库，自由的图书馆 |url=https://zh.wikisource.org/wiki/%E6%B8%85%E5%8F%B2%E7%A8%BF/%E5%8D%B7209 |access-date=2026-04-06 |website=zh.wikisource.org |language=zh}}</ref> |- ! Нэр !! Цол !! Бүрэн эрхийн хугацаа !! Тайлбар |- | Шамба || Засаг, Дархан түшээ гүн || 1635-1657 || Мангудайгийн хүү. 1635 он засаг тавнан, 1636 он засаг Дархан түшээ гүн |- | Зоригт || Засаг, төрийн Дархан бэйл || 1657-1674 || 1657 он засаг Дархан түшээ гүн, 1662 он төрийн Дархан бэйл |- | Зуут || Засаг, төрийн Дархан бэйл || 1674-1675 || |- | Эрдэмт || Засаг, төрийн Дархан бэйл || 1675-1703 || |- | Маань || Засаг, төрийн Дархан бэйл || 1703-1713 || |- | Равдан || Засаг, төрийн Дархан бэйл || 1713-1739 || |- | Сономбалжир || Засаг, төрийн Дархан бэйл || 1739-1810 || |- | Гончигбалсан || Засаг, төрийн Дархан бэйл || 1810-1816 || |- | Жигмэджав || Засаг, төрийн Дархан бэйл || 1816-1833 || |- | Насан-Өлзий || Засаг, төрийн Дархан бэйл || 1833-1862 || |- | Санбалнүрзэн || Засаг, төрийн Дархан бэйл || 1862-1870 || 1862 он засаг бэйл, төрийн Дархан бэйл, 1870 он сул бэйл. 1887 онд нас баржээ. |- | Хаштамга || Засаг, тэргүүн зэргийн тавнан || 1870-1880 || |- | Цэрэннамжилванбуу || Засаг, төрийн бэйл || 1885-1917 || |- | Юндэнсамбуу || Засаг, төрийн бэйл || 1918-1936 || Хятад нэр: У Жаовэнь (吳兆文). 1952 онд [[Хятадын Коммунист Нам]] цаазаар авчээ. |- |} ==Холбоотой мэдээлэл== *[[Зостын чуулган]] *[[Түмэд]] *[[Монголжин]] ==Эшлэл== {{reflist}} [[Ангилал:Өвөр Монголын хошуу]] sf4wrqyh18sow2jypsyhopr865lnavj 852470 852469 2026-04-06T15:40:35Z 唐吉訶德的侍從 5036 852470 wikitext text/x-wiki '''Түмэд зүүн агрын хошуу''' нь 1637 онд байгуулагдаж, [[Зостын чуулган]]д багтаж орсон. Дагаар орох үед 30,000 монгол ардууд байсан. Хошууны засаг ноён нь төрийн бэйл хэргэмтэй байсан. Нийт 14 хүн засаг ноён болжээ. Энэ нь одоогийн [[Ляонин|Ляонин мужийн]] [[Фүшинь|Фүшинь хот]]ын [[Фүшины Монгол үндэстэний өөртөө засах шянь|Фүшины Монгол үндэстэний өөртөө засах шянийн]] нутаг болжээ. ==Хошууны засаг ноёд== {| class="wikitable" |+ Засаг ноёдын үе залгамжлал<ref>{{Cite web |title=清史稿/卷209 - 维基文库，自由的图书馆 |url=https://zh.wikisource.org/wiki/%E6%B8%85%E5%8F%B2%E7%A8%BF/%E5%8D%B7209 |access-date=2026-04-06 |website=zh.wikisource.org |language=zh}}</ref> |- ! Нэр !! Цол !! Бүрэн эрхийн хугацаа !! Тайлбар |- | Шамба || Засаг, Дархан түшээ гүн || 1635-1657 || Мангудайгийн хүү. 1635 он засаг тавнан, 1636 он засаг Дархан түшээ гүн |- | Зоригт || Засаг, төрийн Дархан бэйл || 1657-1674 || 1657 он засаг Дархан түшээ гүн, 1662 он төрийн Дархан бэйл |- | Зуут || Засаг, төрийн Дархан бэйл || 1674-1675 || |- | Эрдэмт || Засаг, төрийн Дархан бэйл || 1675-1703 || |- | Маань || Засаг, төрийн Дархан бэйл || 1703-1713 || |- | Равдан || Засаг, төрийн Дархан бэйл || 1713-1739 || |- | Сономбалжир || Засаг, төрийн Дархан бэйл || 1739-1810 || |- | Гончигбалсан || Засаг, төрийн Дархан бэйл || 1810-1816 || |- | Жигмэджав || Засаг, төрийн Дархан бэйл || 1816-1833 || |- | Насан-Өлзий || Засаг, төрийн Дархан бэйл || 1833-1862 || |- | Санбалнүрзэн || Засаг, төрийн Дархан бэйл || 1862-1870 || 1862 он засаг бэйл, төрийн Дархан бэйл, 1870 он сул бэйл. 1887 онд нас баржээ. |- | Хаштамга || Засаг, тэргүүн зэргийн тавнан || 1870-1880 || |- | Цэрэннамжилванбуу || Засаг, төрийн бэйл || 1885-1917 || |- | Юндэнсамбуу || Засаг, төрийн бэйл || 1918-1936 || Хятад нэр: У Жаовэнь (吳兆文). 1952 онд [[Хятадын Коммунист Нам]] цаазаар авчээ. |- |} ==Холбоотой мэдээлэл== *[[Зостын чуулган]] *[[Түмэд]] *[[Монголжин]] ==Эшлэл== {{reflist}} [[Ангилал:Өвөр Монголын хошуу]] cqdpiknz9a0j2tctopnv2y54u1sqahl 852473 852470 2026-04-06T16:34:30Z 唐吉訶德的侍從 5036 852473 wikitext text/x-wiki '''Түмэд зүүн агрын хошуу''' нь 1637 онд байгуулагдаж, [[Зостын чуулган]]д багтаж орсон. Дагаар орох үед 30,000 монгол ардууд байсан. Хошууны засаг ноён нь төрийн бэйл хэргэмтэй байсан. Нийт 14 хүн засаг ноён болжээ. Энэ нь одоогийн [[Ляонин|Ляонин мужийн]] [[Фүшинь|Фүшинь хот]]ын [[Фүшины Монгол үндэстэний өөртөө засах шянь|Фүшины Монгол үндэстэний өөртөө засах шянийн]] нутаг болжээ. ==Хошууны засаг ноёд== {| class="wikitable" |+ Засаг ноёдын үе залгамжлал<ref>{{Cite web |title=清史稿/卷209 - 维基文库，自由的图书馆 |url=https://zh.wikisource.org/wiki/%E6%B8%85%E5%8F%B2%E7%A8%BF/%E5%8D%B7209 |access-date=2026-04-06 |website=zh.wikisource.org |language=zh}}</ref> |- ! Нэр !! Цол !! Бүрэн эрхийн хугацаа !! Тайлбар |- | Шамба || Засаг, Дархан түшээ гүн || 1635-1657 || Мангудайгийн хүү. 1635 он засаг тавнан, 1636 он засаг Дархан түшээ гүн |- | Зоригт || Засаг, төрийн Дархан бэйл || 1657-1674 || 1657 он засаг Дархан түшээ гүн, 1662 он төрийн Дархан бэйл |- | Зуут || Засаг, төрийн Дархан бэйл || 1674-1675 || |- | Эрдэмт || Засаг, төрийн Дархан бэйл || 1675-1703 || |- | Маань || Засаг, төрийн Дархан бэйл || 1703-1713 || |- | Равдан || Засаг, төрийн Дархан бэйл || 1713-1739 || |- | Сономбалжир || Засаг, төрийн Дархан бэйл || 1739-1810 || |- | Гончигбалсан || Засаг, төрийн Дархан бэйл || 1810-1816 || |- | Жигмэджав || Засаг, төрийн Дархан бэйл || 1816-1833 || |- | Насан-Өлзий || Засаг, төрийн Дархан бэйл || 1833-1862 || |- | Санбалнүрзэн || Засаг, төрийн Дархан бэйл || 1862-1870 || 1862 он засаг бэйл, төрийн Дархан бэйл, 1870 он сул бэйл. 1887 онд нас баржээ. |- | Хаштамга || Засаг, тэргүүн зэргийн тавнан || 1870-1880 || |- | Цэрэннамжилванбуу || Засаг, төрийн бэйл || 1885-1917 || |- | Юндэнсамбуу || Засаг, төрийн бэйл || 1918-1936 || Хятад нэр: У Жаовэнь (吳兆文). 1943-1952 он хошуу дарга. 1952 онд [[Хятадын Коммунист Нам]] цаазаар авчээ. |- |} ==Холбоотой мэдээлэл== *[[Зостын чуулган]] *[[Түмэд]] *[[Монголжин]] ==Эшлэл== {{reflist}} [[Ангилал:Өвөр Монголын хошуу]] s3qw9bp2qf35uflpr12z4zos0nm6ab2 0 66140 852471 781770 2026-04-06T16:15:26Z 唐吉訶德的侍從 5036 852471 wikitext text/x-wiki '''Түмэд баруун гарын хошуу''' нь 1637 онд байгуулагдаж, [[Зостын чуулган]]д хяръяалуулжээ. 16-р зууны сүүлээр Түмэд аймгийн нэг хэсэг нь зүүнш [[Цахар түмэн|Цахар аймгийг]] дагаж нүүхдээ Ляосид ирж суусан. [[Чин улс]] мандсаны дараа дагаар ороод, зүүн баруун гарын хоёр хошуу болж суусан. Энэ нь одоогийн [[Ляонин|Ляонин мужийн]] [[Бэйпяо хот]]ын нутаг болжээ. ==Хошууны засаг, хошууны бэйс нар== {| class="wikitable" |+ Засаг ноёдын үе залгамжлал<ref>{{Cite web |title=清史稿/卷209 - 维基文库，自由的图书馆 |url=https://zh.wikisource.org/wiki/%E6%B8%85%E5%8F%B2%E7%A8%BF/%E5%8D%B7209 |access-date=2026-04-06 |website=zh.wikisource.org |language=zh}}</ref> |- ! Нэр !! Цол !! Бүрэн эрхийн хугацаа !! Тайлбар |- | Омбо-чүхүр || Засаг || 1635-1639 || [[Сэнгэдүүрэн хан|Сэнгэдүүрэн ханы]] ач хүү |- | [[Гүмү бэйс|Гүмү]] || Засаг, хошууны бэйс || 1635-1674 || 1648 он засаг түшээ гүн, 1663 он засаг хошууны бэйс |- | Günjisjab || Засаг, хошууны бэйс || 1674-1692 || |- | Лхасжав || Засаг, хошууны бэйс || 1692-1698 || |- | Банди || Засаг, хошууны бэйс || 1698-1709 || |- | Хамагбаясгалант || Засаг, хошууны бэйс || 1710-1771 || |- | Чойжав || Засаг, хошууны бэйс || 1771-1773 || |- | Сэвдэндонров || Засаг, хошууны бэйс || 1773-1785 || |- | Сэвдэнраш || Засаг, хошууны бэйс || 1785-1792 || |- | Пэнсүгринчин || Засаг, хошууны бэйс || 1792-1799 || |- | Маньбадар || Засаг, жүн вангийн зэрэг, хошууны бэйс || 1799-1832 || 1799 он засаг хошууны бэйс, 1827 он жүн вангийн зэрэг |- | Дэлэгцэрэн || Засаг, хошууны бэйс || 1833-1857 || |- | Содномцэдэн || Засаг, хошууны бэйс || 1857-1880 || |- | Гомбожав || Засаг, төрийн жүн ван || 1880-1932 || 1912 он төрийн жүн ван. 1939 онд нас баржээ. |- | Цэмбэдорж || Засаг, хошой чин ван || 1932 || хошой чин ван. 1932-1940 он хошуу дарга |- |} ==Холбоотой мэдээлэл== * [[Зостын чуулган]] * [[Түмэд зүүн гарын хошуу]] [[Ангилал:Өвөр Монголын хошуу]] bft7eotpofx6izewma40ex6yza4jy2l 852472 852471 2026-04-06T16:16:30Z 唐吉訶德的侍從 5036 852472 wikitext text/x-wiki '''Түмэд баруун гарын хошуу''' нь 1637 онд байгуулагдаж, [[Зостын чуулган]]д хяръяалуулжээ. 16-р зууны сүүлээр Түмэд аймгийн нэг хэсэг нь зүүнш [[Цахар түмэн|Цахар аймгийг]] дагаж нүүхдээ Ляосид ирж суусан. [[Чин улс]] мандсаны дараа дагаар ороод, зүүн баруун гарын хоёр хошуу болж суусан. Энэ нь одоогийн [[Ляонин|Ляонин мужийн]] [[Бэйпяо хот]]ын нутаг болжээ. ==Хошууны засаг, хошууны бэйс нар== {| class="wikitable" |+ Засаг ноёдын үе залгамжлал<ref>{{Cite web |title=清史稿/卷209 - 维基文库，自由的图书馆 |url=https://zh.wikisource.org/wiki/%E6%B8%85%E5%8F%B2%E7%A8%BF/%E5%8D%B7209 |access-date=2026-04-06 |website=zh.wikisource.org |language=zh}}</ref> |- ! Нэр !! Цол !! Бүрэн эрхийн хугацаа !! Тайлбар |- | Омбо-чүхүр || Засаг || 1635-1639 || [[Сэнгэдүүрэн хан|Сэнгэдүүрэн ханы]] ач хүү |- | [[Гүмү бэйс|Гүмү]] || Засаг, хошууны бэйс || 1635-1674 || 1648 он засаг түшээ гүн, 1663 он засаг хошууны бэйс |- | Günjisjab || Засаг, хошууны бэйс || 1674-1692 || |- | Лхасжав || Засаг, хошууны бэйс || 1692-1698 || |- | Банди || Засаг, хошууны бэйс || 1698-1709 || |- | Хамагбаясгалант || Засаг, хошууны бэйс || 1710-1771 || |- | Чойжав || Засаг, хошууны бэйс || 1771-1773 || |- | Сэвдэндонров || Засаг, хошууны бэйс || 1773-1785 || |- | Сэвдэнраш || Засаг, хошууны бэйс || 1785-1792 || |- | Пэнсүгринчин || Засаг, хошууны бэйс || 1792-1799 || |- | Маньбадар || Засаг, жүн вангийн зэрэг, хошууны бэйс || 1799-1832 || 1799 он засаг хошууны бэйс, 1827 он жүн вангийн зэрэг |- | Дэлэгцэрэн || Засаг, хошууны бэйс || 1833-1857 || |- | Содномцэдэн || Засаг, хошууны бэйс || 1857-1880 || |- | Гомбожав || Засаг, төрийн жүн ван || 1880-1932 || 1912 он төрийн жүн ван. 1939 онд нас баржээ. |- | Цэмбэдорж || Засаг, хошой чин ван || 1932 || хошой чин ван. 1932-1940 он хошуу дарга |- |} ==Холбоотой мэдээлэл== * [[Зостын чуулган]] * [[Түмэд зүүн гарын хошуу]] ==Эшлэл== {{reflist}} [[Ангилал:Өвөр Монголын хошуу]] l3z5iqwtaqw7qlolyytzsyyvtw57bpu 0 66882 852479 850934 2026-04-06T17:49:44Z ~2026-21292-04 103776 852479 wikitext text/x-wiki == Бөхчүүдийн эрэмбэ == ''Улсын цолтой тавиас доош насны бөхчүүдийн амжилтын эрэмбэ. (2025 оны улсын наадмын дараах эрэмбэ 2026.02.02 )'' ==== 1.Аварга ==== {| class="wikitable" ! rowspan="2" |Овог нэр ! colspan="6" |Шөвгөрсөн тоо ! rowspan="2" |Бүгд |- !10 !9 !8 !7 !6 !5 |- |[[Намсрайжавын Батсуурь|Н.Батсуурь]] |* |4 |3 |1 |1 |1 !10 |- |[[Пүрэвийн Бүрэнтөгс|П.Бүрэнтөгс]] |* |2 |2 |3 |1 |* !8 |- |[[Гунаажавын Эрхэмбаяр|Г.Эрхэмбаяр]] |* |2 |1 |1 |1 |2 !7 |- |[[Чимэдрэгзэнгийн Санжаадамба|Ч.Санжаадамба]] |1 |* |1 |3 |1 |1 !7 |- |[[Оргихын Хангай|О.Хангай]] |1 |* |1 |* |2 |1 !5 |- |[[Сүхбаатарын Мөнхбат|С.Мөнхбат]] |1 |* |* |4 |3 |2 !10 |- |} ==== 2.Улсын арслан ==== {| class="wikitable" ! rowspan="2" |Овог нэр ! colspan="5" |Давааны тоо ! rowspan="2" |Бүгд |- !9 !8 !7 !6 !5 |- |[[Цэдэвийн Содномдорж |Ц.Содномдорж]] |1 |1 |* |6 |1 !9 |- |[[Баярсайханы Орхонбаяр|Б.Орхонбаяр]] |1 |1 |* |1 |3 !6 |- |[[Хадбаатарын Мөнхбаатар|Х.Мөнхбаатар]] |1 |* |3 |4 |2 !10 |- |[[Батжаргалын Ганбат|Б.Ганбат]] |1 |* |3 |3 |5 !12 |- |[[Энхтөгсийн Оюунболд|Э.Оюунболд]] |1 |* |1 |1 |1 !4 |- |[[Цэдэнсодномын Бямба-Отгон|Ц.Бямба-Отгон]] |1 |* |* |1 |* !2 |- |[[Дагвадоржийн Азжаргал|Д.Азжаргал]] |1 |* |* |* |4 !5 |- |[[Рэнцэнбямбын Пүрэвдагва|Р.Пүрэвдагва]] |1 |* |* |* |2 !3 |- |[[Энхтүвшиний Батмагнай|Э.Батмагнай]] |1 |* |* |* |1 !2 |} ==== 3.Улсын гарьд ==== {| class="wikitable" ! rowspan="2" |Овог нэр ! colspan="4" |Давааны тоо ! rowspan="2" |Бүгд |- !8 !7 !6 !5 |- |[[Нямдоржийн Ганбаатар|Н.Ганбаатар]] |1 |2 |3 |3 !9 |- |[[Махгалын Баяржавхлан | М.Баяржавхлан]] |1 |2 |3 |2 !8 |- |[[Дамбийн Рагчаа|Д.Рагчаа]] |1 |2 |3 |2 !8 |- |[[Батнасангийн Гончигдамба|Б.Гончигдамба]] |1 |2 |2 |3 !8 |- |[[Өлзийтогтохын Бат-Орших|Ө.Бат-Орших]] |1 |* |2 |1 !4 |- |[[Мягмарын Бадарч|М.Бадарч]] |1 |* |1 |* !2 |- |[[Ширбазарын Жаргалсайхан|Ш.Жаргалсайхан]] |1 |* |* |3 !4 |- |[[Жанцангийн Бат-Эрдэнэ|Ж.Бат-Эрдэнэ]] |1 |* |* |1 !2 |} ==== 4.Улсын заан ==== {| class="wikitable" ! rowspan="2" |Овог нэр ! colspan="3" |Давааны тоо ! rowspan="2" |Бүгд |- !7 !6 !5 |- |[[Баатархүүгийн Пүрэвсайхан|Б.Пүрэвсайхан]] |3 |2 |2 !7 |- |[[Нэгдэлийн Жаргалбаяр|Н.Жаргалбаяр]] |2 |1 |* !3 |- |[[Болдын Сайнбаяр|Б.Сайнбаяр]] |1 |2 |2 !5 |- |[[Баярхүүгийн Бат-Өлзий|Б.Бат-Өлзий]] |1 |2 |1 !4 |- |[[Дашзэвэгийн Баасандорж|Д.Баасандорж]] |1 |1 |3 !5 |- |[[Мөнхсайханы Өсөхбаяр|М.Өсөхбаяр]] |1 |1 |2 !4 |- |[[Мөнхтөрийн Лхагвагэрэл|М.Лхагвагэрэл]] |1 |1 |2 !4 |- |[[Батзоригийн Батмөнх|Б.Батмөнх]] |1 |1 |1 !3 |- |[[Доржийн Анар|Д.Анар]] |1 |1 |1 !3 |- |[[Найдангийн Түвшинбаяр|Н.Түвшинбаяр]] |1 |1 |* !2 |- |[[Төмөрбаатарын Санчир|Т.Санчир]] |1 |* |2 !3 |- |[[Цэрэндашдоржийн Магалжав|Ц.Магалжав]] |1 |* |2 !3 |- |[[Дорлигжавын Амгаланбаатар|Д.Амгаланбаатар]] |1 |* |1 !2 |- |[[Цэдэнбазарын Одбаяр|Ц.Одбаяр]] |1 |* |1 !2 |- |[[Бередмуратын Серик|Б.Серик]] |1 |* |1 !2 |- |[[Доржхандын Хүдэрбулга|Д.Хүдэрбулга]] |1 |* |1 !2 |- |[[Баттулгын Соронзонболд|Б.Соронзонболд]] |1 |* |* !1 |- |[[Сүхбаатарын Сүхбат|С.Сүхбат]] |1 |* |* !1 |} ==== 5.Улсын харцага ==== {| class="wikitable" ! rowspan="2" |Овог нэр ! colspan="2" |Давааны тоо ! rowspan="2" |Бүгд |- !6 !5 |- |[[Лхагвасүрэнгийн Пүрэвжав|Л.Пүрэвжав]] |3 |1 !4 |- |[[Ганзоригийн Ганхуяг|Г.Ганхуяг]] |2 |1 !3 |- |[[Батсүхийн Зоригтбаатар|Б.Зоригтбаатар]] |2 |1 !3 |- |[[Шүхэртийн Уламбаяр|Ш.Уламбаяр]] |1 |1 !2 |- |[[Нацагсүрэнгийн Золбоо|Н.Золбоо]] |2 |* !2 |- |[[Ганбаатарын Ганхуяг|Г.Ганхуяг]] |2 |* !2 |- |[[Алтанбаганы Цацабшир|А.Цацабшир]] |1 |3 !4 |- |[[Түмэнсанжаагийн Мөнгөнцоож|Т.Мөнгөнцоож]] |1 |2 !3 |- |[[Түвдэндоржийн Өсөх-Ирээдүй|Т.Өсөх-Ирээдүй]] |1 |2 !3 |- |[[Түмэннасангийн Амартүвшин|Т.Амартүвшин]] |1 |1 !2 |- |[[Даш-Очирын Батболд|Д.Батболд]] |1 |1 !2 |- |[[Нямаагийн Батзаяа|Н.Батзаяа]] |1 |1 !2 |- |[[Төрөөгийн Баасанхүү|Т.Баасанхүү]] |1 |1 !2 |- |[[Лхагвын Лха-Очир|Л.Лха-Очир]] |1 |1 !2 |- |[[Оюунбаатарын Мөнх-Эрдэнэ|О.Мөнх-Эрдэнэ]] |1 |1 !2 |- |[[Шархүүгийн Пүрэвгарьд|Ш.Пүрэвгарьд]] |1 |1 !2 |- |[[Ганцогтын Бадрах|Г.Бадрах]] |1 |1 !2 |- |[[Эрдэнэбатын Даш|Э.Даш]] |1 |1 !2 |- |[[Эрдэнэбилэгийн Ууганбаяр|Э.Ууганбаяр]] |1 |1 !2 |- |[[Эрдэнээгийн Батбаатар|Э.Батбаатар]] |1 |* !1 |- |[[Гэлэгжамцын Батбаяр|Г.Батбаяр]] |1 |* !1 |- |[[Мишкагийн Батжаргал|М.Батжаргал]] |1 |* !1 |- |[[Өлзийбатын Даваабаатар|Ө.Даваабаатар]] |1 |* !1 |- |[[Арслангийн Бямбажав|А.Бямбажав]] |1 |* !1 |- |[[Ганбатын Алтангэрэл|Г.Алтангэрэл]] |1 |* !1 |- |[[Жаргалсайханы Амартүвшин|Ж.Амартүвшин]] |1 |* !1 |- |[[Бат-Очирын Одгэрэл|Б.Одгэрэл]] |1 |* !1 |- |[[Хүрэл-Очирын Гантулга|Х.Гантулга]] |1 |* !1 |- |[[Дамдинпүрэвийн Бат-Эрдэнэ|Д.Бат-Эрдэнэ]] |1 |* !1 |- |[[Шарын Мөнгөнбаатар|Ш.Мөнгөнбаатар]] |1 |* !1 |- |[[Төрмөнхийн Бэгзсүрэн|Т.Бэгзсүрэн]] |1 |* !1 |- |[[Баянзулын Цэдэнсодном|Б.Цэдэнсодном]] |1 |* !1 |- |[[Цэдэндоржийн Мөнхбаяр|Ц.Мөнхбаяр]] |1 |* !1 |- |[[Тогтохмэндийн Сайханжаргал|Т.Сайханжаргал]] |1 |* !1 |- |[[Оюунгэрэлийн Наранбаатар|О.Наранбаатар]] |1 |* !1 |- |[[Мөнхжаргалын Бэлгүтэй|М.Бэлгүтэй]] |1 |* !1 |} ==== 6.Улсын начин ==== {| class="wikitable" ! rowspan="2" |Овог нэр !Давааны тоо ! rowspan="2" |Бүгд |- !5 |- |[[Долгорсүрэнгийн Сэржбүдээ|Д.Сэржбүдээ]] |1 !1 |- |[[Батжаргалын Одхүү|Б.Одхүү]] |1 !1 |- |[[Дашдондовын Батбаяр|Даш.Батбаяр]] |1 !1 |- |[[Наранцэцэгийн Бүрэнбаатар|Н.Бүрэнбаатар]] |2 !2 |- |[[Ишдоржийн Ёндонсамбуу|И.Ёндонсамбуу]] |2 !2 |- |[[Авирмэдийн Эрхэмбаяр|А.Эрхэмбаяр]] |1 !1 |- |[[Лхагвадоржийн Наранбаатар|Л.Наранбаатар]] |1 !1 |- |[[Болдын Эрдэнэхүү|Б.Эрдэнэхүү]] |3 !3 |- |[[Рэнцэндоржийн Ганхуяг|Р.Ганхуяг]] |2 !2 |- |[[Цогтоогийн Лхагвасүрэн|Ц.Лхагвасүрэн]] |2 !2 |- |[[Цэрэндашийн Цогтжаргал|Ц.Цогтжаргал]] |2 !2 |- |[[Жанчивын Отгонбаяр|Ж.Отгонбаяр]] |2 !2 |- |[[Будын Чинзориг|Б.Чинзориг]] |2 !2 |- |[[Жадамбаагийн Оргил|Ж.Оргил]] |2 !2 |- |[[Лувсандоржийн Цэрэнтогтох|Л.Цэрэнтогтох]] |2 !2 |- |[[Чулуунбаатарын Батчулуун|Ч.Батчулуун]] |2 !2 |- |[[Чинчулууны Хөхчирэнгэр|Ч.Хөхчирэнгэр]] |2 !2 |- |[[Балжиннямын Суманчулуун|Б.Суманчулуун]] |2 !2 |- |[[Нурланы Мустафа|Н.Мустафа]] |2 !2 |- |[[Булган-Эрдэнийн Түмэндэмбэрэл|Б.Түмэндэмбэрэл]] |2 !2 |- |[[Лхагвасүрэнгийн Энхсаруул|Л.Энхсаруул]] |2 !2 |- |[[Гарваагийн Олзгэрэл|Г.Олзгэрэл]] |1 !1 |- |[[Бавуудоржийн Баянмөнх|Б.Баянмөнх]] |1 !1 |- |[[Дугардоржийн Батбаяр|Ду.Батбаяр]] |1 !1 |- |[[Жүгдэрийн Гансүх|Ж.Гансүх]] |1 !1 |- |[[Жигмэдийн Алтансүх|Ж.Алтансүх]] |1 !1 |- |[[Даваанямын Лхагвадорж|Д.Лхагвадорж]] |1 !1 |- |[[Түвшинтөрийн Энхтуяа|Т.Энхтуяа]] |1 !1 |- |[[Мөнхбаярын Цанлиг|М.Цанлиг]] |1 !1 |- |[[Батсүхийн Насандэлгэр|Б.Насандэлгэр]] |1 !1 |- |[[Базаррагчаагийн Сэр-Од|Б.Сэр-Од]] |1 !1 |- |[[Дондогийн Цогзолдорж|Д.Цогзолдорж]] |1 !1 |- |[[Намсрайн Баярмагнай|Н.Баярмагнай]] |1 !1 |- |[[Пүрэвдоржийн Ганхүү|П.Ганхүү]] |1 !1 |- |[[Баатарын Баянжаргал|Б.Баянжаргал]] |1 !1 |- |[[Лхагвасүрэнгийн Гантулга|Л.Гантулга]] |1 !1 |- |[[Лувсанрагчаагийн Нямсүрэн|Л.Нямсүрэн]] |1 !1 |- |[[Шоовдойхүүгийн Тогтохбаяр|Ш.Тогтохбаяр]] |1 !1 |- |[[Чотонгийн Баянмөнх|Ч.Баянмөнх]] |1 !1 |- |[[Бямбадоржийн Заяамандах|Б.Заяамандах]] |1 !1 |- |[[Саруултуяагийн Багахүү|С.Багахүү]] |1 !1 |- |[[Маналсүрэнгийн Эрдэнэбат|М.Эрдэнэбат]] |1 !1 |- |[[Сүхбаатарын Батсуурь|С.Батсуурь]] |1 !1 |- |[[Батмөнхийн Сангисүрэн|Б.Сангисүрэн]] |1 !1 |- |[[Баатарын Сумъяа|Б.Сумъяа]] |1 !1 |- |[[Амарын Батмөнх|А.Батмөнх]] |1 !1 |- |[[Баатарын Амарзаяа|Б.Амарзаяа]] |1 !1 |- |[[Чулуунбатын Цогбаяр|Ч.Цогбаяр]] |1 !1 |- |[[Жаргалсайханы Чулуунбат|Ж.Чулуунбат]] |1 !1 |- |[[Болдпүрэвийн Сугаржаргал|Б.Сугаржаргал]] |1 !1 |- |[[Найдангийн Адъяабат|Н.Адъяабат]] |1 !1 |- |[[Базаргүрийн Бадамсүрэн|Б.Бадамсүрэн]] |1 !1 |- |[[Алтангэрэлийн Алтанхуяг|А.Алтанхуяг]] |1 !1 |- |[[Шоовдойхүүгийн Шинэбаяр|Ш.Шинэбаяр]] |1 !1 |- |[[Ганболдын Баасандорж|Г.Баасандорж]] |1 !1 |- |[[Чагнаадоржийн Ганзориг|Ч.Ганзориг]] |1 !1 |- |[[Болдбаатарын Батжаргал|Бо.Батжаргал]] |1 !1 |- |[[Даваасамбуугийн Энхбаяр|Д.Энхбаяр]] |1 !1 |- |[[Бадамсамбуугийн Ганхуяг|Б.Ганхуяг]] |1 !1 |- |[[Батсайханы Дэлгэрсайхан|Б.Дэлгэрсайхан]] |1 !1 |- |[[Мишкагийн Бат-Отгон|М.Бат-Отгон]] |1 !1 |- |[[Лутын Батзориг|Л.Батзориг]] |1 !1 |- |[[Лхагвасүрэнгийн Шинэбаатар|Л.Шинэбаатар]] |1 !1 |- |[[Бадрахын Ганзориг|Б.Ганзориг]] |1 !1 |- |[[Цэрэндоржийн Нямдорж|Ц.Нямдорж]] |1 !1 |- |[[Батчулууны Баатарцол|Б.Баатарцол]] |1 !1 |- |[[Цэндзэсэмийн Чимэддорж|Ц.Чимэддорж]] |1 !1 |- |[[Дэлгэрсайханы Амарсайхан|Д.Амарсайхан]] |1 !1 |- |[[Эрдэнэцогтын Ванданцэрэн|Э.Ванданцэрэн]] |1 !1 |- |[[Батцэнгэлийн Чимэдвандан|Б.Чимэдвандан]] |1 !1 |- |[[Балганы Хишигбаатар|Б.Хишигбаатар]] |1 !1 |- |[[Галсан-Очирын Ганжад|Г.Ганжад]] |1 !1 |- |[[Дармаагийн Тамир|Д.Тамир]] |1 !1 |- |[[Жаргалсайханы Дагва-Очир|Ж.Дагва-Очир]] |1 !1 |- |[[Шоовдорын Дарханбат|Ш.Дарханбат]] |1 !1 |- |[[Цогбадрахын Бямба-Очир|Ц.Бямба-Очир]] |1 !1 |- |[[Баярсайханы Батжаргал|Б.Батжаргал]] |1 !1 |- |[[Дашзэвэгийн Амаржаргал|Д.Амаржаргал]] |1 !1 |- |[[Дашдоржийн Цэрэнтогтох (улсын начин)|Д.Цэрэнтогтох]] |1 !1 |- |[[Батбаярын Даваа-Очир|Б.Даваа-Очир]] |1 !1 |- |[[Алтангэрэлийн Давааням|А.Давааням]] |1 !1 |- |[[Жамсрангийн Ням-Эрдэнэ|Ж.Ням-Эрдэнэ]] |1 !1 |- |[[Насанцогтын Баярбаатар|Н.Баярбаатар]] |1 !1 |- |[[Төрмөнхийн Дүгэрдорж|Т.Дүгэрдорж]] |1 !1 |- |[[Хутагийн Цогтгэрэл|Х.Цогтгэрэл]] |1 !1 |- |[[Цэрэнбатын Сандагдорж|Ц.Сандагдорж]] |1 !1 |- |[[Өлзийсайханы Батзул|Ө.Батзул]] |1 !1 |- |[[Бэгзийн Мижидсүрэн|Б.Мижидсүрэн]] |1 !1 |- |[[Батжаргалын Лхагвадорж|Б.Лхагвадорж]] |1 !1 |- |[[Эрдэнэбатын Нямаа|Э.Нямаа]] |1 !1 |- |[[Навааны Хүрэлсүх|Н.Хүрэлсүх]] |1 !1 |- |[[Энхбатын Сумъяабат|Э.Сумъяабат]] |1 !1 |- |[[Хүрэлбаатарын Оргилболд|Х.Оргилболд]] |1 !1 |- |[[Одхүүгийн Цэцэнцэнгэл|О.Цэцэнцэнгэл]] |1 !1 |- |[[Эрдэнэбилэгийн Энх-Амгалан|Э.Энх-Амгалан]] |1 !1 |- |[[Очирбатын Түмэн|О.Түмэн]] |1 !1 |- |[[Бямбадоржийн Түвшинтөгс|Б.Түвшинтөгс]] |1 !1 |- |[[Батдоржийн Сосорбарам|Б.Сосорбарам]] |1 !1 |- |[[Лхагвасүрэнгийн Отгонбаатар|Л.Отгонбаатар]] |1 !1 |- |[[Дамдины Тогтохжаргал|Д.Тогтохжаргал]] |1 !1 |- |[[Бүрнээгийн Баянмөнх|Б.Баянмөнх]] |1 !1 |- |[[Даваадоржийн Төрболд|Д.Төрболд]] |1 !1 |- |[[Мөнхцэнгэлийн Амарсанаа|М.Амарсанаа]] |1 !1 |- |[[Эрдэнэхүүгийн Мөнхжаргал|Э.Мөнхжаргал]] |1 !1 |- |[[Төрбатын Ядамсүрэн|Т.Довчинсэмбээ]] |1 !1 |- |[[Галбадрахын Дармаажанцан|Г.Дармаажанцан]] |1 !1 |- |[[Мөнхжаргалын Бямбадорж|М.Бямбадорж]] |1 !1 |- |[[Шаравдоржийн Отгонтөгс|Ш.Отгонтөгс]] |1 !1 |} [[Ангилал:Үндэсний бөх]] oopr55e9oxirfam0it87cri1nifnh7m 852480 852479 2026-04-06T17:50:31Z ~2026-21292-04 103776 852480 wikitext text/x-wiki == Бөхчүүдийн эрэмбэ == ''Улсын цолтой тавиас доош насны бөхчүүдийн амжилтын эрэмбэ. (2025 оны улсын наадмын дараах эрэмбэ 2026.02.02 )'' ==== 1.Аварга ==== {| class="wikitable" ! rowspan="2" |Овог нэр ! colspan="6" |Шөвгөрсөн тоо ! rowspan="2" |Бүгд |- !10 !9 !8 !7 !6 !5 |- |[[Намсрайжавын Батсуурь|Н.Батсуурь]] |* |4 |3 |1 |1 |1 !10 |- |[[Пүрэвийн Бүрэнтөгс|П.Бүрэнтөгс]] |* |2 |2 |3 |1 |* !8 |- |[[Гунаажавын Эрхэмбаяр|Г.Эрхэмбаяр]] |* |2 |1 |1 |1 |2 !7 |- |[[Чимэдрэгзэнгийн Санжаадамба|Ч.Санжаадамба]] |1 |* |1 |3 |1 |1 !7 |- |[[Оргихын Хангай|О.Хангай]] |1 |* |1 |* |2 |1 !5 |- |[[Сүхбаатарын Мөнхбат|С.Мөнхбат]] |1 |* |* |4 |3 |2 !10 |- |} ==== 2.Улсын арслан ==== {| class="wikitable" ! rowspan="2" |Овог нэр ! colspan="5" |Давааны тоо ! rowspan="2" |Бүгд |- !9 !8 !7 !6 !5 |- |[[Цэдэвийн Содномдорж |Ц.Содномдорж]] |1 |1 |* |6 |1 !9 |- |[[Баярсайханы Орхонбаяр|Б.Орхонбаяр]] |1 |1 |* |1 |3 !6 |- |[[Хадбаатарын Мөнхбаатар|Х.Мөнхбаатар]] |1 |* |3 |4 |2 !10 |- |[[Батжаргалын Ганбат|Б.Ганбат]] |1 |* |3 |3 |5 !12 |- |[[Энхтөгсийн Оюунболд|Э.Оюунболд]] |1 |* |1 |1 |1 !4 |- |[[Цэдэнсодномын Бямба-Отгон|Ц.Бямба-Отгон]] |1 |* |* |1 |* !2 |- |[[Дагвадоржийн Азжаргал|Д.Азжаргал]] |1 |* |* |* |4 !5 |- |[[Рэнцэнбямбын Пүрэвдагва|Р.Пүрэвдагва]] |1 |* |* |* |2 !3 |- |[[Энхтүвшиний Батмагнай|Э.Батмагнай]] |1 |* |* |* |1 !2 |} ==== 3.Улсын гарьд ==== {| class="wikitable" ! rowspan="2" |Овог нэр ! colspan="4" |Давааны тоо ! rowspan="2" |Бүгд |- !8 !7 !6 !5 |- |[[Нямдоржийн Ганбаатар|Н.Ганбаатар]] |1 |2 |3 |3 !9 |- |[[Махгалын Баяржавхлан | М.Баяржавхлан]] |1 |2 |3 |2 !8 |- |[[Дамбийн Рагчаа|Д.Рагчаа]] |1 |2 |3 |2 !8 |- |[[Батнасангийн Гончигдамба|Б.Гончигдамба]] |1 |2 |2 |3 !8 |- |[[Өлзийтогтохын Бат-Орших|Ө.Бат-Орших]] |1 |* |2 |1 !4 |- |[[Мягмарын Бадарч|М.Бадарч]] |1 |* |1 |* !2 |- |[[Ширбазарын Жаргалсайхан|Ш.Жаргалсайхан]] |1 |* |* |3 !4 |- |[[Жанцангийн Бат-Эрдэнэ|Ж.Бат-Эрдэнэ]] |1 |* |* |1 !2 |} ==== 4.Улсын заан ==== {| class="wikitable" ! rowspan="2" |Овог нэр ! colspan="3" |Давааны тоо ! rowspan="2" |Бүгд |- !7 !6 !5 |- |[[Баатархүүгийн Пүрэвсайхан|Б.Пүрэвсайхан]] |3 |2 |2 !7 |- |[[Нэгдэлийн Жаргалбаяр|Н.Жаргалбаяр]] |2 |1 |* !3 |- |[[Болдын Сайнбаяр|Б.Сайнбаяр]] |1 |2 |2 !5 |- |[[Баярхүүгийн Бат-Өлзий|Б.Бат-Өлзий]] |1 |2 |1 !4 |- |[[Дашзэвэгийн Баасандорж|Д.Баасандорж]] |1 |1 |3 !5 |- |[[Мөнхсайханы Өсөхбаяр|М.Өсөхбаяр]] |1 |1 |2 !4 |- |[[Мөнхтөрийн Лхагвагэрэл|М.Лхагвагэрэл]] |1 |1 |2 !4 |- |[[Батзоригийн Батмөнх|Б.Батмөнх]] |1 |1 |1 !3 |- |[[Доржийн Анар|Д.Анар]] |1 |1 |1 !3 |- |[[Найдангийн Түвшинбаяр|Н.Түвшинбаяр]] |1 |1 |* !2 |- |[[Төмөрбаатарын Санчир|Т.Санчир]] |1 |* |2 !3 |- |[[Цэрэндашдоржийн Магалжав|Ц.Магалжав]] |1 |* |2 !3 |- |[[Дорлигжавын Амгаланбаатар|Д.Амгаланбаатар]] |1 |* |1 !2 |- |[[Цэдэнбазарын Одбаяр|Ц.Одбаяр]] |1 |* |1 !2 |- |[[Бередмуратын Серик|Б.Серик]] |1 |* |1 !2 |- |[[Доржхандын Хүдэрбулга|Д.Хүдэрбулга]] |1 |* |1 !2 |- |[[Баттулгын Соронзонболд|Б.Соронзонболд]] |1 |* |* !1 |- |[[Сүхбаатарын Сүхбат|С.Сүхбат]] |1 |* |* !1 |} ==== 5.Улсын харцага ==== {| class="wikitable" ! rowspan="2" |Овог нэр ! colspan="2" |Давааны тоо ! rowspan="2" |Бүгд |- !6 !5 |- |[[Лхагвасүрэнгийн Пүрэвжав|Л.Пүрэвжав]] |3 |1 !4 |- |[[Ганзоригийн Ганхуяг|Г.Ганхуяг]] |2 |1 !3 |- |[[Батсүхийн Зоригтбаатар|Б.Зоригтбаатар]] |2 |1 !3 |- |[[Шүхэртийн Уламбаяр|Ш.Уламбаяр]] |2 | !2 |- |[[Нацагсүрэнгийн Золбоо|Н.Золбоо]] |2 |* !2 |- |[[Ганбаатарын Ганхуяг|Г.Ганхуяг]] |2 |* !2 |- |[[Алтанбаганы Цацабшир|А.Цацабшир]] |1 |3 !4 |- |[[Түмэнсанжаагийн Мөнгөнцоож|Т.Мөнгөнцоож]] |1 |2 !3 |- |[[Түвдэндоржийн Өсөх-Ирээдүй|Т.Өсөх-Ирээдүй]] |1 |2 !3 |- |[[Түмэннасангийн Амартүвшин|Т.Амартүвшин]] |1 |1 !2 |- |[[Даш-Очирын Батболд|Д.Батболд]] |1 |1 !2 |- |[[Нямаагийн Батзаяа|Н.Батзаяа]] |1 |1 !2 |- |[[Төрөөгийн Баасанхүү|Т.Баасанхүү]] |1 |1 !2 |- |[[Лхагвын Лха-Очир|Л.Лха-Очир]] |1 |1 !2 |- |[[Оюунбаатарын Мөнх-Эрдэнэ|О.Мөнх-Эрдэнэ]] |1 |1 !2 |- |[[Шархүүгийн Пүрэвгарьд|Ш.Пүрэвгарьд]] |1 |1 !2 |- |[[Ганцогтын Бадрах|Г.Бадрах]] |1 |1 !2 |- |[[Эрдэнэбатын Даш|Э.Даш]] |1 |1 !2 |- |[[Эрдэнэбилэгийн Ууганбаяр|Э.Ууганбаяр]] |1 |1 !2 |- |[[Эрдэнээгийн Батбаатар|Э.Батбаатар]] |1 |* !1 |- |[[Гэлэгжамцын Батбаяр|Г.Батбаяр]] |1 |* !1 |- |[[Мишкагийн Батжаргал|М.Батжаргал]] |1 |* !1 |- |[[Өлзийбатын Даваабаатар|Ө.Даваабаатар]] |1 |* !1 |- |[[Арслангийн Бямбажав|А.Бямбажав]] |1 |* !1 |- |[[Ганбатын Алтангэрэл|Г.Алтангэрэл]] |1 |* !1 |- |[[Жаргалсайханы Амартүвшин|Ж.Амартүвшин]] |1 |* !1 |- |[[Бат-Очирын Одгэрэл|Б.Одгэрэл]] |1 |* !1 |- |[[Хүрэл-Очирын Гантулга|Х.Гантулга]] |1 |* !1 |- |[[Дамдинпүрэвийн Бат-Эрдэнэ|Д.Бат-Эрдэнэ]] |1 |* !1 |- |[[Шарын Мөнгөнбаатар|Ш.Мөнгөнбаатар]] |1 |* !1 |- |[[Төрмөнхийн Бэгзсүрэн|Т.Бэгзсүрэн]] |1 |* !1 |- |[[Баянзулын Цэдэнсодном|Б.Цэдэнсодном]] |1 |* !1 |- |[[Цэдэндоржийн Мөнхбаяр|Ц.Мөнхбаяр]] |1 |* !1 |- |[[Тогтохмэндийн Сайханжаргал|Т.Сайханжаргал]] |1 |* !1 |- |[[Оюунгэрэлийн Наранбаатар|О.Наранбаатар]] |1 |* !1 |- |[[Мөнхжаргалын Бэлгүтэй|М.Бэлгүтэй]] |1 |* !1 |} ==== 6.Улсын начин ==== {| class="wikitable" ! rowspan="2" |Овог нэр !Давааны тоо ! rowspan="2" |Бүгд |- !5 |- |[[Долгорсүрэнгийн Сэржбүдээ|Д.Сэржбүдээ]] |1 !1 |- |[[Батжаргалын Одхүү|Б.Одхүү]] |1 !1 |- |[[Дашдондовын Батбаяр|Даш.Батбаяр]] |1 !1 |- |[[Наранцэцэгийн Бүрэнбаатар|Н.Бүрэнбаатар]] |2 !2 |- |[[Ишдоржийн Ёндонсамбуу|И.Ёндонсамбуу]] |2 !2 |- |[[Авирмэдийн Эрхэмбаяр|А.Эрхэмбаяр]] |1 !1 |- |[[Лхагвадоржийн Наранбаатар|Л.Наранбаатар]] |1 !1 |- |[[Болдын Эрдэнэхүү|Б.Эрдэнэхүү]] |3 !3 |- |[[Рэнцэндоржийн Ганхуяг|Р.Ганхуяг]] |2 !2 |- |[[Цогтоогийн Лхагвасүрэн|Ц.Лхагвасүрэн]] |2 !2 |- |[[Цэрэндашийн Цогтжаргал|Ц.Цогтжаргал]] |2 !2 |- |[[Жанчивын Отгонбаяр|Ж.Отгонбаяр]] |2 !2 |- |[[Будын Чинзориг|Б.Чинзориг]] |2 !2 |- |[[Жадамбаагийн Оргил|Ж.Оргил]] |2 !2 |- |[[Лувсандоржийн Цэрэнтогтох|Л.Цэрэнтогтох]] |2 !2 |- |[[Чулуунбаатарын Батчулуун|Ч.Батчулуун]] |2 !2 |- |[[Чинчулууны Хөхчирэнгэр|Ч.Хөхчирэнгэр]] |2 !2 |- |[[Балжиннямын Суманчулуун|Б.Суманчулуун]] |2 !2 |- |[[Нурланы Мустафа|Н.Мустафа]] |2 !2 |- |[[Булган-Эрдэнийн Түмэндэмбэрэл|Б.Түмэндэмбэрэл]] |2 !2 |- |[[Лхагвасүрэнгийн Энхсаруул|Л.Энхсаруул]] |2 !2 |- |[[Гарваагийн Олзгэрэл|Г.Олзгэрэл]] |1 !1 |- |[[Бавуудоржийн Баянмөнх|Б.Баянмөнх]] |1 !1 |- |[[Дугардоржийн Батбаяр|Ду.Батбаяр]] |1 !1 |- |[[Жүгдэрийн Гансүх|Ж.Гансүх]] |1 !1 |- |[[Жигмэдийн Алтансүх|Ж.Алтансүх]] |1 !1 |- |[[Даваанямын Лхагвадорж|Д.Лхагвадорж]] |1 !1 |- |[[Түвшинтөрийн Энхтуяа|Т.Энхтуяа]] |1 !1 |- |[[Мөнхбаярын Цанлиг|М.Цанлиг]] |1 !1 |- |[[Батсүхийн Насандэлгэр|Б.Насандэлгэр]] |1 !1 |- |[[Базаррагчаагийн Сэр-Од|Б.Сэр-Од]] |1 !1 |- |[[Дондогийн Цогзолдорж|Д.Цогзолдорж]] |1 !1 |- |[[Намсрайн Баярмагнай|Н.Баярмагнай]] |1 !1 |- |[[Пүрэвдоржийн Ганхүү|П.Ганхүү]] |1 !1 |- |[[Баатарын Баянжаргал|Б.Баянжаргал]] |1 !1 |- |[[Лхагвасүрэнгийн Гантулга|Л.Гантулга]] |1 !1 |- |[[Лувсанрагчаагийн Нямсүрэн|Л.Нямсүрэн]] |1 !1 |- |[[Шоовдойхүүгийн Тогтохбаяр|Ш.Тогтохбаяр]] |1 !1 |- |[[Чотонгийн Баянмөнх|Ч.Баянмөнх]] |1 !1 |- |[[Бямбадоржийн Заяамандах|Б.Заяамандах]] |1 !1 |- |[[Саруултуяагийн Багахүү|С.Багахүү]] |1 !1 |- |[[Маналсүрэнгийн Эрдэнэбат|М.Эрдэнэбат]] |1 !1 |- |[[Сүхбаатарын Батсуурь|С.Батсуурь]] |1 !1 |- |[[Батмөнхийн Сангисүрэн|Б.Сангисүрэн]] |1 !1 |- |[[Баатарын Сумъяа|Б.Сумъяа]] |1 !1 |- |[[Амарын Батмөнх|А.Батмөнх]] |1 !1 |- |[[Баатарын Амарзаяа|Б.Амарзаяа]] |1 !1 |- |[[Чулуунбатын Цогбаяр|Ч.Цогбаяр]] |1 !1 |- |[[Жаргалсайханы Чулуунбат|Ж.Чулуунбат]] |1 !1 |- |[[Болдпүрэвийн Сугаржаргал|Б.Сугаржаргал]] |1 !1 |- |[[Найдангийн Адъяабат|Н.Адъяабат]] |1 !1 |- |[[Базаргүрийн Бадамсүрэн|Б.Бадамсүрэн]] |1 !1 |- |[[Алтангэрэлийн Алтанхуяг|А.Алтанхуяг]] |1 !1 |- |[[Шоовдойхүүгийн Шинэбаяр|Ш.Шинэбаяр]] |1 !1 |- |[[Ганболдын Баасандорж|Г.Баасандорж]] |1 !1 |- |[[Чагнаадоржийн Ганзориг|Ч.Ганзориг]] |1 !1 |- |[[Болдбаатарын Батжаргал|Бо.Батжаргал]] |1 !1 |- |[[Даваасамбуугийн Энхбаяр|Д.Энхбаяр]] |1 !1 |- |[[Бадамсамбуугийн Ганхуяг|Б.Ганхуяг]] |1 !1 |- |[[Батсайханы Дэлгэрсайхан|Б.Дэлгэрсайхан]] |1 !1 |- |[[Мишкагийн Бат-Отгон|М.Бат-Отгон]] |1 !1 |- |[[Лутын Батзориг|Л.Батзориг]] |1 !1 |- |[[Лхагвасүрэнгийн Шинэбаатар|Л.Шинэбаатар]] |1 !1 |- |[[Бадрахын Ганзориг|Б.Ганзориг]] |1 !1 |- |[[Цэрэндоржийн Нямдорж|Ц.Нямдорж]] |1 !1 |- |[[Батчулууны Баатарцол|Б.Баатарцол]] |1 !1 |- |[[Цэндзэсэмийн Чимэддорж|Ц.Чимэддорж]] |1 !1 |- |[[Дэлгэрсайханы Амарсайхан|Д.Амарсайхан]] |1 !1 |- |[[Эрдэнэцогтын Ванданцэрэн|Э.Ванданцэрэн]] |1 !1 |- |[[Батцэнгэлийн Чимэдвандан|Б.Чимэдвандан]] |1 !1 |- |[[Балганы Хишигбаатар|Б.Хишигбаатар]] |1 !1 |- |[[Галсан-Очирын Ганжад|Г.Ганжад]] |1 !1 |- |[[Дармаагийн Тамир|Д.Тамир]] |1 !1 |- |[[Жаргалсайханы Дагва-Очир|Ж.Дагва-Очир]] |1 !1 |- |[[Шоовдорын Дарханбат|Ш.Дарханбат]] |1 !1 |- |[[Цогбадрахын Бямба-Очир|Ц.Бямба-Очир]] |1 !1 |- |[[Баярсайханы Батжаргал|Б.Батжаргал]] |1 !1 |- |[[Дашзэвэгийн Амаржаргал|Д.Амаржаргал]] |1 !1 |- |[[Дашдоржийн Цэрэнтогтох (улсын начин)|Д.Цэрэнтогтох]] |1 !1 |- |[[Батбаярын Даваа-Очир|Б.Даваа-Очир]] |1 !1 |- |[[Алтангэрэлийн Давааням|А.Давааням]] |1 !1 |- |[[Жамсрангийн Ням-Эрдэнэ|Ж.Ням-Эрдэнэ]] |1 !1 |- |[[Насанцогтын Баярбаатар|Н.Баярбаатар]] |1 !1 |- |[[Төрмөнхийн Дүгэрдорж|Т.Дүгэрдорж]] |1 !1 |- |[[Хутагийн Цогтгэрэл|Х.Цогтгэрэл]] |1 !1 |- |[[Цэрэнбатын Сандагдорж|Ц.Сандагдорж]] |1 !1 |- |[[Өлзийсайханы Батзул|Ө.Батзул]] |1 !1 |- |[[Бэгзийн Мижидсүрэн|Б.Мижидсүрэн]] |1 !1 |- |[[Батжаргалын Лхагвадорж|Б.Лхагвадорж]] |1 !1 |- |[[Эрдэнэбатын Нямаа|Э.Нямаа]] |1 !1 |- |[[Навааны Хүрэлсүх|Н.Хүрэлсүх]] |1 !1 |- |[[Энхбатын Сумъяабат|Э.Сумъяабат]] |1 !1 |- |[[Хүрэлбаатарын Оргилболд|Х.Оргилболд]] |1 !1 |- |[[Одхүүгийн Цэцэнцэнгэл|О.Цэцэнцэнгэл]] |1 !1 |- |[[Эрдэнэбилэгийн Энх-Амгалан|Э.Энх-Амгалан]] |1 !1 |- |[[Очирбатын Түмэн|О.Түмэн]] |1 !1 |- |[[Бямбадоржийн Түвшинтөгс|Б.Түвшинтөгс]] |1 !1 |- |[[Батдоржийн Сосорбарам|Б.Сосорбарам]] |1 !1 |- |[[Лхагвасүрэнгийн Отгонбаатар|Л.Отгонбаатар]] |1 !1 |- |[[Дамдины Тогтохжаргал|Д.Тогтохжаргал]] |1 !1 |- |[[Бүрнээгийн Баянмөнх|Б.Баянмөнх]] |1 !1 |- |[[Даваадоржийн Төрболд|Д.Төрболд]] |1 !1 |- |[[Мөнхцэнгэлийн Амарсанаа|М.Амарсанаа]] |1 !1 |- |[[Эрдэнэхүүгийн Мөнхжаргал|Э.Мөнхжаргал]] |1 !1 |- |[[Төрбатын Ядамсүрэн|Т.Довчинсэмбээ]] |1 !1 |- |[[Галбадрахын Дармаажанцан|Г.Дармаажанцан]] |1 !1 |- |[[Мөнхжаргалын Бямбадорж|М.Бямбадорж]] |1 !1 |- |[[Шаравдоржийн Отгонтөгс|Ш.Отгонтөгс]] |1 !1 |} [[Ангилал:Үндэсний бөх]] pteejyaipawc8bij8vb9to28qhsqj76 852506 852480 2026-04-07T00:38:03Z Zorigt 49 [[Special:Contributions/~2026-21292-04|~2026-21292-04]] ([[User talk:~2026-21292-04|яриа]])-н хийсэн засваруудыг [[User:~2026-17524-19|~2026-17524-19]]-ий хийсэн сүүлийн засварт буцаан шилжүүллээ. 850934 wikitext text/x-wiki == Бөхчүүдийн эрэмбэ == ''Улсын цолтой тавиас доош насны бөхчүүдийн амжилтын эрэмбэ. (2025 оны улсын наадмын дараах эрэмбэ 2026.02.02 )'' ==== 1.Аварга ==== {| class="wikitable" ! rowspan="2" |Овог нэр ! colspan="6" |Шөвгөрсөн тоо ! rowspan="2" |Бүгд |- !10 !9 !8 !7 !6 !5 |- |[[Намсрайжавын Батсуурь|Н.Батсуурь]] |* |4 |3 |1 |1 |1 !10 |- |[[Пүрэвийн Бүрэнтөгс|П.Бүрэнтөгс]] |* |2 |2 |3 |1 |* !8 |- |[[Гунаажавын Эрхэмбаяр|Г.Эрхэмбаяр]] |* |2 |1 |1 |1 |2 !7 |- |[[Чимэдрэгзэнгийн Санжаадамба|Ч.Санжаадамба]] |1 |* |1 |3 |1 |1 !7 |- |[[Оргихын Хангай|О.Хангай]] |1 |* |1 |* |2 |1 !5 |- |[[Сүхбаатарын Мөнхбат|С.Мөнхбат]] |1 |* |* |4 |3 |2 !10 |- |} ==== 2.Улсын арслан ==== {| class="wikitable" ! rowspan="2" |Овог нэр ! colspan="5" |Давааны тоо ! rowspan="2" |Бүгд |- !9 !8 !7 !6 !5 |- |[[Цэдэвийн Содномдорж |Ц.Содномдорж]] |1 |1 |* |6 |1 !9 |- |[[Баярсайханы Орхонбаяр|Б.Орхонбаяр]] |1 |1 |* |1 |3 !6 |- |[[Хадбаатарын Мөнхбаатар|Х.Мөнхбаатар]] |1 |* |3 |4 |2 !10 |- |[[Батжаргалын Ганбат|Б.Ганбат]] |1 |* |3 |3 |5 !12 |- |[[Энхтөгсийн Оюунболд|Э.Оюунболд]] |1 |* |1 |1 |1 !4 |- |[[Цэдэнсодномын Бямба-Отгон|Ц.Бямба-Отгон]] |1 |* |* |1 |* !2 |- |[[Дагвадоржийн Азжаргал|Д.Азжаргал]] |1 |* |* |* |4 !5 |- |[[Рэнцэнбямбын Пүрэвдагва|Р.Пүрэвдагва]] |1 |* |* |* |2 !3 |- |[[Энхтүвшиний Батмагнай|Э.Батмагнай]] |1 |* |* |* |1 !2 |} ==== 3.Улсын гарьд ==== {| class="wikitable" ! rowspan="2" |Овог нэр ! colspan="4" |Давааны тоо ! rowspan="2" |Бүгд |- !8 !7 !6 !5 |- |[[Нямдоржийн Ганбаатар|Н.Ганбаатар]] |1 |2 |3 |3 !9 |- |[[Махгалын Баяржавхлан | М.Баяржавхлан]] |1 |2 |3 |2 !8 |- |[[Дамбийн Рагчаа|Д.Рагчаа]] |1 |2 |3 |2 !8 |- |[[Батнасангийн Гончигдамба|Б.Гончигдамба]] |1 |2 |2 |3 !8 |- |[[Өлзийтогтохын Бат-Орших|Ө.Бат-Орших]] |1 |* |2 |1 !4 |- |[[Мягмарын Бадарч|М.Бадарч]] |1 |* |1 |* !2 |- |[[Ширбазарын Жаргалсайхан|Ш.Жаргалсайхан]] |1 |* |* |3 !4 |- |[[Жанцангийн Бат-Эрдэнэ|Ж.Бат-Эрдэнэ]] |1 |* |* |1 !2 |} ==== 4.Улсын заан ==== {| class="wikitable" ! rowspan="2" |Овог нэр ! colspan="3" |Давааны тоо ! rowspan="2" |Бүгд |- !7 !6 !5 |- |[[Баатархүүгийн Пүрэвсайхан|Б.Пүрэвсайхан]] |3 |2 |2 !7 |- |[[Нэгдэлийн Жаргалбаяр|Н.Жаргалбаяр]] |2 |1 |* !3 |- |[[Болдын Сайнбаяр|Б.Сайнбаяр]] |1 |2 |2 !5 |- |[[Баярхүүгийн Бат-Өлзий|Б.Бат-Өлзий]] |1 |2 |1 !4 |- |[[Дашзэвэгийн Баасандорж|Д.Баасандорж]] |1 |1 |3 !5 |- |[[Мөнхсайханы Өсөхбаяр|М.Өсөхбаяр]] |1 |1 |2 !4 |- |[[Мөнхтөрийн Лхагвагэрэл|М.Лхагвагэрэл]] |1 |1 |2 !4 |- |[[Батзоригийн Батмөнх|Б.Батмөнх]] |1 |1 |1 !3 |- |[[Доржийн Анар|Д.Анар]] |1 |1 |1 !3 |- |[[Найдангийн Түвшинбаяр|Н.Түвшинбаяр]] |1 |1 |* !2 |- |[[Төмөрбаатарын Санчир|Т.Санчир]] |1 |* |2 !3 |- |[[Цэрэндашдоржийн Магалжав|Ц.Магалжав]] |1 |* |2 !3 |- |[[Дорлигжавын Амгаланбаатар|Д.Амгаланбаатар]] |1 |* |1 !2 |- |[[Цэдэнбазарын Одбаяр|Ц.Одбаяр]] |1 |* |1 !2 |- |[[Бередмуратын Серик|Б.Серик]] |1 |* |1 !2 |- |[[Доржхандын Хүдэрбулга|Д.Хүдэрбулга]] |1 |* |1 !2 |- |[[Баттулгын Соронзонболд|Б.Соронзонболд]] |1 |* |* !1 |- |[[Сүхбаатарын Сүхбат|С.Сүхбат]] |1 |* |* !1 |} ==== 5.Улсын харцага ==== {| class="wikitable" ! rowspan="2" |Овог нэр ! colspan="2" |Давааны тоо ! rowspan="2" |Бүгд |- !6 !5 |- |[[Лхагвасүрэнгийн Пүрэвжав|Л.Пүрэвжав]] |3 |1 !4 |- |[[Ганзоригийн Ганхуяг|Г.Ганхуяг]] |2 |1 !3 |- |[[Батсүхийн Зоригтбаатар|Б.Зоригтбаатар]] |2 |1 !3 |- |[[Шүхэртийн Уламбаяр|Ш.Уламбаяр]] |2 |* !2 |- |[[Нацагсүрэнгийн Золбоо|Н.Золбоо]] |2 |* !2 |- |[[Ганбаатарын Ганхуяг|Г.Ганхуяг]] |2 |* !2 |- |[[Алтанбаганы Цацабшир|А.Цацабшир]] |1 |3 !4 |- |[[Түмэнсанжаагийн Мөнгөнцоож|Т.Мөнгөнцоож]] |1 |2 !3 |- |[[Түвдэндоржийн Өсөх-Ирээдүй|Т.Өсөх-Ирээдүй]] |1 |2 !3 |- |[[Түмэннасангийн Амартүвшин|Т.Амартүвшин]] |1 |1 !2 |- |[[Даш-Очирын Батболд|Д.Батболд]] |1 |1 !2 |- |[[Нямаагийн Батзаяа|Н.Батзаяа]] |1 |1 !2 |- |[[Төрөөгийн Баасанхүү|Т.Баасанхүү]] |1 |1 !2 |- |[[Лхагвын Лха-Очир|Л.Лха-Очир]] |1 |1 !2 |- |[[Оюунбаатарын Мөнх-Эрдэнэ|О.Мөнх-Эрдэнэ]] |1 |1 !2 |- |[[Шархүүгийн Пүрэвгарьд|Ш.Пүрэвгарьд]] |1 |1 !2 |- |[[Ганцогтын Бадрах|Г.Бадрах]] |1 |1 !2 |- |[[Эрдэнэбатын Даш|Э.Даш]] |1 |1 !2 |- |[[Эрдэнэбилэгийн Ууганбаяр|Э.Ууганбаяр]] |1 |1 !2 |- |[[Эрдэнээгийн Батбаатар|Э.Батбаатар]] |1 |* !1 |- |[[Гэлэгжамцын Батбаяр|Г.Батбаяр]] |1 |* !1 |- |[[Мишкагийн Батжаргал|М.Батжаргал]] |1 |* !1 |- |[[Өлзийбатын Даваабаатар|Ө.Даваабаатар]] |1 |* !1 |- |[[Арслангийн Бямбажав|А.Бямбажав]] |1 |* !1 |- |[[Ганбатын Алтангэрэл|Г.Алтангэрэл]] |1 |* !1 |- |[[Жаргалсайханы Амартүвшин|Ж.Амартүвшин]] |1 |* !1 |- |[[Бат-Очирын Одгэрэл|Б.Одгэрэл]] |1 |* !1 |- |[[Хүрэл-Очирын Гантулга|Х.Гантулга]] |1 |* !1 |- |[[Дамдинпүрэвийн Бат-Эрдэнэ|Д.Бат-Эрдэнэ]] |1 |* !1 |- |[[Шарын Мөнгөнбаатар|Ш.Мөнгөнбаатар]] |1 |* !1 |- |[[Төрмөнхийн Бэгзсүрэн|Т.Бэгзсүрэн]] |1 |* !1 |- |[[Баянзулын Цэдэнсодном|Б.Цэдэнсодном]] |1 |* !1 |- |[[Цэдэндоржийн Мөнхбаяр|Ц.Мөнхбаяр]] |1 |* !1 |- |[[Тогтохмэндийн Сайханжаргал|Т.Сайханжаргал]] |1 |* !1 |- |[[Оюунгэрэлийн Наранбаатар|О.Наранбаатар]] |1 |* !1 |- |[[Мөнхжаргалын Бэлгүтэй|М.Бэлгүтэй]] |1 |* !1 |} ==== 6.Улсын начин ==== {| class="wikitable" ! rowspan="2" |Овог нэр !Давааны тоо ! rowspan="2" |Бүгд |- !5 |- |[[Долгорсүрэнгийн Сэржбүдээ|Д.Сэржбүдээ]] |1 !1 |- |[[Батжаргалын Одхүү|Б.Одхүү]] |1 !1 |- |[[Дашдондовын Батбаяр|Даш.Батбаяр]] |1 !1 |- |[[Наранцэцэгийн Бүрэнбаатар|Н.Бүрэнбаатар]] |2 !2 |- |[[Ишдоржийн Ёндонсамбуу|И.Ёндонсамбуу]] |2 !2 |- |[[Авирмэдийн Эрхэмбаяр|А.Эрхэмбаяр]] |1 !1 |- |[[Лхагвадоржийн Наранбаатар|Л.Наранбаатар]] |1 !1 |- |[[Болдын Эрдэнэхүү|Б.Эрдэнэхүү]] |3 !3 |- |[[Рэнцэндоржийн Ганхуяг|Р.Ганхуяг]] |2 !2 |- |[[Цогтоогийн Лхагвасүрэн|Ц.Лхагвасүрэн]] |2 !2 |- |[[Цэрэндашийн Цогтжаргал|Ц.Цогтжаргал]] |2 !2 |- |[[Жанчивын Отгонбаяр|Ж.Отгонбаяр]] |2 !2 |- |[[Будын Чинзориг|Б.Чинзориг]] |2 !2 |- |[[Жадамбаагийн Оргил|Ж.Оргил]] |2 !2 |- |[[Лувсандоржийн Цэрэнтогтох|Л.Цэрэнтогтох]] |2 !2 |- |[[Чулуунбаатарын Батчулуун|Ч.Батчулуун]] |2 !2 |- |[[Чинчулууны Хөхчирэнгэр|Ч.Хөхчирэнгэр]] |2 !2 |- |[[Балжиннямын Суманчулуун|Б.Суманчулуун]] |2 !2 |- |[[Нурланы Мустафа|Н.Мустафа]] |2 !2 |- |[[Булган-Эрдэнийн Түмэндэмбэрэл|Б.Түмэндэмбэрэл]] |2 !2 |- |[[Лхагвасүрэнгийн Энхсаруул|Л.Энхсаруул]] |2 !2 |- |[[Гарваагийн Олзгэрэл|Г.Олзгэрэл]] |1 !1 |- |[[Бавуудоржийн Баянмөнх|Б.Баянмөнх]] |1 !1 |- |[[Дугардоржийн Батбаяр|Ду.Батбаяр]] |1 !1 |- |[[Жүгдэрийн Гансүх|Ж.Гансүх]] |1 !1 |- |[[Жигмэдийн Алтансүх|Ж.Алтансүх]] |1 !1 |- |[[Даваанямын Лхагвадорж|Д.Лхагвадорж]] |1 !1 |- |[[Түвшинтөрийн Энхтуяа|Т.Энхтуяа]] |1 !1 |- |[[Мөнхбаярын Цанлиг|М.Цанлиг]] |1 !1 |- |[[Батсүхийн Насандэлгэр|Б.Насандэлгэр]] |1 !1 |- |[[Базаррагчаагийн Сэр-Од|Б.Сэр-Од]] |1 !1 |- |[[Дондогийн Цогзолдорж|Д.Цогзолдорж]] |1 !1 |- |[[Намсрайн Баярмагнай|Н.Баярмагнай]] |1 !1 |- |[[Пүрэвдоржийн Ганхүү|П.Ганхүү]] |1 !1 |- |[[Баатарын Баянжаргал|Б.Баянжаргал]] |1 !1 |- |[[Лхагвасүрэнгийн Гантулга|Л.Гантулга]] |1 !1 |- |[[Лувсанрагчаагийн Нямсүрэн|Л.Нямсүрэн]] |1 !1 |- |[[Шоовдойхүүгийн Тогтохбаяр|Ш.Тогтохбаяр]] |1 !1 |- |[[Чотонгийн Баянмөнх|Ч.Баянмөнх]] |1 !1 |- |[[Бямбадоржийн Заяамандах|Б.Заяамандах]] |1 !1 |- |[[Саруултуяагийн Багахүү|С.Багахүү]] |1 !1 |- |[[Маналсүрэнгийн Эрдэнэбат|М.Эрдэнэбат]] |1 !1 |- |[[Сүхбаатарын Батсуурь|С.Батсуурь]] |1 !1 |- |[[Батмөнхийн Сангисүрэн|Б.Сангисүрэн]] |1 !1 |- |[[Баатарын Сумъяа|Б.Сумъяа]] |1 !1 |- |[[Амарын Батмөнх|А.Батмөнх]] |1 !1 |- |[[Баатарын Амарзаяа|Б.Амарзаяа]] |1 !1 |- |[[Чулуунбатын Цогбаяр|Ч.Цогбаяр]] |1 !1 |- |[[Жаргалсайханы Чулуунбат|Ж.Чулуунбат]] |1 !1 |- |[[Болдпүрэвийн Сугаржаргал|Б.Сугаржаргал]] |1 !1 |- |[[Найдангийн Адъяабат|Н.Адъяабат]] |1 !1 |- |[[Базаргүрийн Бадамсүрэн|Б.Бадамсүрэн]] |1 !1 |- |[[Алтангэрэлийн Алтанхуяг|А.Алтанхуяг]] |1 !1 |- |[[Шоовдойхүүгийн Шинэбаяр|Ш.Шинэбаяр]] |1 !1 |- |[[Ганболдын Баасандорж|Г.Баасандорж]] |1 !1 |- |[[Чагнаадоржийн Ганзориг|Ч.Ганзориг]] |1 !1 |- |[[Болдбаатарын Батжаргал|Бо.Батжаргал]] |1 !1 |- |[[Даваасамбуугийн Энхбаяр|Д.Энхбаяр]] |1 !1 |- |[[Бадамсамбуугийн Ганхуяг|Б.Ганхуяг]] |1 !1 |- |[[Батсайханы Дэлгэрсайхан|Б.Дэлгэрсайхан]] |1 !1 |- |[[Мишкагийн Бат-Отгон|М.Бат-Отгон]] |1 !1 |- |[[Лутын Батзориг|Л.Батзориг]] |1 !1 |- |[[Лхагвасүрэнгийн Шинэбаатар|Л.Шинэбаатар]] |1 !1 |- |[[Бадрахын Ганзориг|Б.Ганзориг]] |1 !1 |- |[[Цэрэндоржийн Нямдорж|Ц.Нямдорж]] |1 !1 |- |[[Батчулууны Баатарцол|Б.Баатарцол]] |1 !1 |- |[[Цэндзэсэмийн Чимэддорж|Ц.Чимэддорж]] |1 !1 |- |[[Дэлгэрсайханы Амарсайхан|Д.Амарсайхан]] |1 !1 |- |[[Эрдэнэцогтын Ванданцэрэн|Э.Ванданцэрэн]] |1 !1 |- |[[Батцэнгэлийн Чимэдвандан|Б.Чимэдвандан]] |1 !1 |- |[[Балганы Хишигбаатар|Б.Хишигбаатар]] |1 !1 |- |[[Галсан-Очирын Ганжад|Г.Ганжад]] |1 !1 |- |[[Дармаагийн Тамир|Д.Тамир]] |1 !1 |- |[[Жаргалсайханы Дагва-Очир|Ж.Дагва-Очир]] |1 !1 |- |[[Шоовдорын Дарханбат|Ш.Дарханбат]] |1 !1 |- |[[Цогбадрахын Бямба-Очир|Ц.Бямба-Очир]] |1 !1 |- |[[Баярсайханы Батжаргал|Б.Батжаргал]] |1 !1 |- |[[Дашзэвэгийн Амаржаргал|Д.Амаржаргал]] |1 !1 |- |[[Дашдоржийн Цэрэнтогтох (улсын начин)|Д.Цэрэнтогтох]] |1 !1 |- |[[Батбаярын Даваа-Очир|Б.Даваа-Очир]] |1 !1 |- |[[Алтангэрэлийн Давааням|А.Давааням]] |1 !1 |- |[[Жамсрангийн Ням-Эрдэнэ|Ж.Ням-Эрдэнэ]] |1 !1 |- |[[Насанцогтын Баярбаатар|Н.Баярбаатар]] |1 !1 |- |[[Төрмөнхийн Дүгэрдорж|Т.Дүгэрдорж]] |1 !1 |- |[[Хутагийн Цогтгэрэл|Х.Цогтгэрэл]] |1 !1 |- |[[Цэрэнбатын Сандагдорж|Ц.Сандагдорж]] |1 !1 |- |[[Өлзийсайханы Батзул|Ө.Батзул]] |1 !1 |- |[[Бэгзийн Мижидсүрэн|Б.Мижидсүрэн]] |1 !1 |- |[[Батжаргалын Лхагвадорж|Б.Лхагвадорж]] |1 !1 |- |[[Эрдэнэбатын Нямаа|Э.Нямаа]] |1 !1 |- |[[Навааны Хүрэлсүх|Н.Хүрэлсүх]] |1 !1 |- |[[Энхбатын Сумъяабат|Э.Сумъяабат]] |1 !1 |- |[[Хүрэлбаатарын Оргилболд|Х.Оргилболд]] |1 !1 |- |[[Одхүүгийн Цэцэнцэнгэл|О.Цэцэнцэнгэл]] |1 !1 |- |[[Эрдэнэбилэгийн Энх-Амгалан|Э.Энх-Амгалан]] |1 !1 |- |[[Очирбатын Түмэн|О.Түмэн]] |1 !1 |- |[[Бямбадоржийн Түвшинтөгс|Б.Түвшинтөгс]] |1 !1 |- |[[Батдоржийн Сосорбарам|Б.Сосорбарам]] |1 !1 |- |[[Лхагвасүрэнгийн Отгонбаатар|Л.Отгонбаатар]] |1 !1 |- |[[Дамдины Тогтохжаргал|Д.Тогтохжаргал]] |1 !1 |- |[[Бүрнээгийн Баянмөнх|Б.Баянмөнх]] |1 !1 |- |[[Даваадоржийн Төрболд|Д.Төрболд]] |1 !1 |- |[[Мөнхцэнгэлийн Амарсанаа|М.Амарсанаа]] |1 !1 |- |[[Эрдэнэхүүгийн Мөнхжаргал|Э.Мөнхжаргал]] |1 !1 |- |[[Төрбатын Ядамсүрэн|Т.Довчинсэмбээ]] |1 !1 |- |[[Галбадрахын Дармаажанцан|Г.Дармаажанцан]] |1 !1 |- |[[Мөнхжаргалын Бямбадорж|М.Бямбадорж]] |1 !1 |- |[[Шаравдоржийн Отгонтөгс|Ш.Отгонтөгс]] |1 !1 |} [[Ангилал:Үндэсний бөх]] 9vgqw68hloumzi68dwyazh5w70oxdiv 0 76399 852518 744054 2026-04-07T02:56:09Z Bayarkhangai 1129 852518 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс дайн | conflict = Талассын тулалдаан | partof = [[Хүннү-Хань улсын дайн]] | image = [[Файл:Transoxiana 8th century.svg|200px|Трансокшиан 8 зуун]] | caption = | date = МЭӨ 36 он | place = [[Таласс голын хөндий]], [[Казахстан]] | territory = | result = Хятадын Хан улсын ялалт | status = | combatant1 = [[Умарт Хүннү улс]] |combatant2= [[Хан улс|Хятадын Хан улс]] |commander1= [[Жижи шаньюй|Жижи]] †<ref name="Barbieri-Low2007">{{cite book|author=Anthony Jerome Barbieri-Low|title=Artisans in early imperial China|url=https://books.google.com/books?id=6M26AAAAIAAJ&q=ZhiZhi+rival#search_anchor|year=2007|publisher=University of Washington Press|page=175}}</ref> |commander2= [[Чэнь Тан]]<ref name="Crespigny1984">{{cite book|author=Rafe De Crespigny|title=Northern Frontier: The Policies and Strategies of the Later Han Empire|url=https://books.google.com/books?id=CL5xAAAAMAAJ&q=ZhiZhi+Chen+Tang#search_anchor|date=1 January 1984|publisher=Faculty of Asian Studies, Australian National University|isbn=978-0-86784-410-8|page=189}}</ref> | commander3 = | strength1 = 3,000 [[Хүннү]] морин цэрэг, 10,000 [[Кангью]]гийн туслах хүчин | strength2 = 40,000 Хан [[харваач]], Хангийн морин цэрэг, Таримын [[холбоотон]]гууд | strength3 = | casualties1 = алуулсан болон цаазлуулсан 1,518, бууж өгсөн 1,000, олзлогдсон 145 | casualties2 = тодорхойгүй | casualties3 = | notes = }} '''Талассын тулалдаан''' эсвэл '''Жижигийн тулалдаан''' (хятадаар 郅支之戰) нь МЭӨ 36 онд<ref>{{cite book|last=Peers|first=Chris|title=Imperial Chinese Armies:200 Bc-589 Ad|url=https://books.google.com/books?id=k4IXwl-jVGMC&pg=PA39#v=onepage&q&f=false|volume=1|year=1995|publisher=Osprey Publishing|isbn=978-1-85532-514-2|access-date=27 January 2013|page=39}}{{Dead link|date=Есдүгээр сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite book|last=Peers|first=Chris|title=Soldiers of the Dragon: Chinese Armies 1500 BC-AD 1840|url=https://books.google.com/books?id=S1eqO3Z1rgEC&pg=PA146#v=onepage&q&f=false|volume=|year=2006|publisher=Osprey Publishing|isbn=978-18460-309-87|access-date=27 January 2013|page=146}}{{Dead link|date=Есдүгээр сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[Хүннү]] ба [[Хан улс]]ын хооронд болсон байна. Энэ тулалдаанд Баруун буюу Умарт Хүннүгийн Жижи шаньюй ялагдан тулалдаанд алагдсан байна.<ref name=Rene>{{Cite book |last=Grousset |first=Rene |title=The Empire of the Steppes |publisher=Rutgers University Press |year=1970 |isbn=0-8135-1304-9 |pages=38}}</ref> Тулалдаан нь өнөөдрийн Казахстаны зүүн талд орших Таласс голын хөндийд болсон бөгөөд хятадын түүхэнд түүний цэргийн хүрч тулалдсан хамгийн баруун захын цэг юм. Мөн энэ хөндийд МЭ 751 онд Аббасидын халифат болон Хятадын Тан улсын хооронд Талассын тулалдаан болсон байна. ==Background== Хүн гүрэн задралын үедээ буюу МЭӨ 60-аад оны үес Хүннүд эрх мэдлийн өрсөлдөөн дээд цэгтээ хурцдаж, цус ургасан тэмцэл өрсөлдөөний улмаас НТӨ 57 онд Хүн гүрэн хүч тэнцүү 5 хэсэгт хуваагдав. Эцэстээ ах Жижи шаньюй, дүү Хуханьеэ шаньюй хоёрыг тойрсон хоёр том бүлэглэл болон задарсан байна. Эхний үед ах Жижи шаньюй ялж даюамгайлсан байна. Түүний нэрийг хятад эх сурьалжид Жижи Гудуху буюу нэрийг нь Хутуус гэнэ. Ах дүү хоёр хэд хэдэн удаа дайтсаны дараа нэлээд ялалт байгуулсан Жижи шаньюй “шинэ төр” байгуулан Умарт Хүн гэж нэрлэв. Гэтэл Хятад руу ойртон буусан дүү Хуханьеэ шаньюй Өмнөд Хүн улсыг байгуулав. Иинхүү ах дүү хоёр Хүн улсыг хоёр хуваах нь тэр. Улмаар Хуханьеэ шаньюй Хятадтай “Энх ургийн гэрээ”-г шинээр байгуулан тэднээс асар их тусламж, түүний дотор цэрэг зэвсгийн тусламж авсан тул Жижи шаньюй баруун тийш даялан нүүж Ил голын Үсүн нарын улстай хаяа нийлэн суув гэж манай түүхэнд тэмдэглэдэг. Тэр үеийн Дундад Азид Үсүн, Динлин, Хусе зэрэг олон улс байсаныг Хүннүгийн цэрэг байлдан дагуулж, тэнд суурьшжээ. Ингээд Жижи шанью Кангюй улсын хаантай хүч хавсран Талас голын хавьд шинэ хот нийслэлээ байгуулан төвхнөж эхэлсэн юм. Энэхүү Кангюй улс гэдэг нь Сырдаръя мөрний дунд болон адгаар суурьшиж байсан аймаг бөгөөд Согдтой хиллэж байсан байна. Гэвч Торгоны замын чухал цэгт шинэ улс байгуулан төвхнөх гэсэн Жижигийн санаа дундад азийн аль ч улсад таалагдаагүй тул тэд хятадын Хан улстай холбоо тогтоон байлдаанд бэлтгэж эхэлсэн байна. <ref>The location near Taraz seems to come from the [[Hanshu]] or some commentary on it. The [[Zizhitongjian]] says it was on the "Dulaishui River" ("shui" means river) which Yap thinks may have been the [[Ili River]]</ref> [[File:Western Regions 1st century BC(en).png|thumb|300px|Кангью]] ==Тулалдаан== ===Тулааны өмнөх нөхцөл байдал=== МЭӨ 36&nbsp;онд Хятадын Хан улсын [[Баруун муж]]ийн захирагч Ган Яншоу байжээ. Түүний дэд захирагч [[Чень Тан]] гэгч тушаал бууран нийслэлээс баруун хязгаарт ирсэн түшмэл Жижи шаньюйгийн нийслэл хот байгуулан өөрийн байр сууриа бэхжүүлж байгааг тагнан мэдсэний үндсэн дээр гэнэтийн цохилтоор бут цохин устгах санал гаргасан байна. Ган Яншоу нь түүний саналыг хүлээн авч аян дайныг өөрийн нэрээр явуулах гэсэн боловч гэнэт өвдөж, цаашдын үйл ажиллагаанд нөлөөлөх боломжгүй болжээ. Чень Тан энэ байдлыг овжноор ашиглан өөрийн өурууг цагаатгах зорилгоор Ган Яншоугийн армийг дайчлан эзэн хааны зөвшөөрөлгүйгээр Жижи шаньюйгийн эсрэг пайнд мордсон байна. Түүний армид 40,000 Хан болон Ху цэрэг ('[[Дунху нарыг |'Ху']] гэж хятадууд нэрлэдэг байсан) дайчлагдсан байна. Түүний цэрэг [[Таримын хөндий]]н хоёр талаар явсаар [[Кашгар]]ын орчимд нэгдэн Кангьюйгийн нутаг [[Балхаш нуур]]ын баруун захад хүрчээ. Энэ үед Хангийн армийн ар тал руу Кангьюйгийн цөөн тооны морин цэргүүд дайралтууд хийж ихээхэн хэмжээний хүнс, зэвсгийг булааж авсан байна. Чень Тан үүний хариуд Ху цэргүүдийг илгээн Кангьюй нарыг бут цохиж, тэд нараас 460 цэргийг алж, 470 олзлогдсон Усуныг чөлөөлсөн. ===Жижигийн нийслэл хотын дэргэдэх тулаан=== Зарим нэг Кангьюй язгууртангууд Хангийн талд урван мэдээлэл, газарчингаар хангасан байна. хятадын цэргүүд Жижигийн бэхлэлт хотоос 30 [[Ли (нэгж)|Ли]] зайтай газар цэргийн хүрээгээ байгуулаад хоёр талыг бэхлэн суусан байна. .Тэгээд тэд нар цааг хөдлөн Жижигийн бэхлэлтээс 3 ли зайтай дахин байрлажээ. Хүннү нар цөөн тооны морь болон явган цэргийг тэдний өөдөөс илгээсэн боловч ялагдан буцаад бэхлэлт хлот руугаа ухарсан байна. хятадууд тэд нарыг мөшгин хөөсөөр бэхлэлтэнд итулж ирсэн бөгөөд бэхлэлтийн ханыг шатаах оролдлого хийсэн бйана. Шөнө нв цөөн тооны / хэдэн зуун/ хүннү морин цэрэг зжгтах оролдлого хийсэн боловч шөнийн тулаанд алагджээ. Жижи зуглах талаар бодсон боловч түүний оря орчмын нутгаар олон тооны дайсагнасан хөршүүд байгааг тэрээр мэдэж байжээ. Тулаан үргэжлжилсээнр байв. Fighting continued. Жижигийн хатан болон шивэгчид нум сум барийн дайсны эсрэг тэмцлээ..<ref name="Mayor2014">{{cite book|author=Adrienne Mayor|title=The Amazons: Lives and Legends of Warrior Women across the Ancient World|url=https://books.google.com/books?id=rboWBAAAQBAJ&pg=PA424#v=onepage&q&f=false|date=22 September 2014|publisher=Princeton University Press|isbn=978-1-4008-6513-0|pages=424–}}</ref><ref>{{cite book|title=Social Biology and Human Affairs|url=https://books.google.com/books?ei=5ESwUJq0GtDV0gGWhoHgAw&id=VgzbAAAAMAAJ&q=armour+top+tower#search_anchor|year=1995|publisher=British Social Biology Council|page=39}}</ref> Энэ үед Жижи шаньюй хамартаа туссан суманд шархадсан байна. Шөнө дундыаас хойш бэхлэлтийн гадаад хана дайсанд автагдсан тул хүннү нар дотоод цайз руугаа ухарсан байна. Энэ үед шөнийн харанхуйг далидуулан гэнэт гарч ирсэн цөөн тооны/ хэдэн мянга/ кангью морин цэрэг хрятадуудыг довтолсон байна. Гэвч хятадууд гэнэтийн довтолгоонд цочирдолгүй няцааж яаджээ. Дотоод цайз эвдрэн галд автсан байлаа. Хятадууд цайзын хананд нягт эгнээгээр тулж ирсэн төдийгүй зарим газраар түүнд нэвтрэн оржээ. Жижи шаньюй болон түүний хэдэн зуун цэрэг дайчид хүч давуу хүчинд түрэгдэн ордон луугаа ухарсан байна. Шаньюйгийн ордын галд автан бүх талаасаа дайралтанд өртөн байх үед Жижи дахин шархадсан тулалдаанд амв үрэгдсэн байна. Жижигийн хамгаалагчид даюуу хүчний эсрэг шургуу баатарлаг эсэргүүусэн боловч аргагүй хэд дахин илүү тоотой дайсны хүчинд автагдан дарагдсан байна. ==Тулааны дараа== Тулалдааны дараа хятадууд Жижигийн эхнэр болон хаан ширээ залгамжлах ханхүү тэргүүтэй 1,518 хүннү хүнийг олноор хомроглон цаазалсан байна. Үүнээс гадна тулалдааны эцэст 145 хүн олзлогдон, 1000 гаруй хүн дайсныхаа өршөөлд найдан бууж өгсөн байна. Хятадын цэргүүд өөрийн олзыг хамгаалж байсан ба олзлогдсон хүннү нарыг тулалдаанд холбоотон болж оролцсон 15 хант улсад хувааж өгсөн байна. Ган овогт болон Чэнь нар дараа хавар өөрийн хотод буцаж ирсэнийхээ дараа Тан улсын эзэн хаандаа Жижи шаньюй болон тэргүүлэх улсуудын толгойг бэлэг болон илгээж өөрийн өмнөх бурууг цагаатгах арга замыг сүвэгчилсэний хүчинд цагаатгагдан ихээхэн шан харамж авчээ. Жижигийн толгойг нийслэл хотын хананд 10 хоног өлгөж байгаад дараа нь шатаажээ. Жижи нь хятадуудын гарт алагдсан хүннүгийн ганцхан шаньюй юм. == Эшлэл == {{Reflist}} ==Хавсралт== *Ban Gu et al., ''Hanshu''. Beijing: Zhonghua Shuju, 1962. {{ISBN|7-101-00305-2}} *Sima Guang, comp. ''Zizhi Tongjian''. Beijing: Zhonghua Shuju, 1956. {{ISBN|7-101-00183-1}} *David Wilkinson (1999) "[https://web.archive.org/web/20060519003843/http://jwsr.ucr.edu/archive/vol5/number3/wilkinson/index.html Power polarity in the Far Eastern World System]," Journal of World-Systems Research, Vol V, 3, 1999, 501-617 *Yap, Joseph P. (2009). ''Wars With The Xiongnu, A Translation from [[Zizhitongjian|Zizhi tongjian]]''. AuthorHouse, Bloomington, Indiana, U.S.A. {{ISBN|978-1-4490-0604-4}}. [[Ангилал:МЭӨ 36 он]] [[Ангилал:Монголын түүхэн дэх тулалдаан]] [[Ангилал:Эртний тулалдаан]] [[Ангилал:Хүннүгийн түүхэн дэх тулалдаан]] [[Ангилал:Хятадын түүхэн дэх тулалдаан]] [[Ангилал:Хүннү улс]] [[Ангилал:Хань улс]] [[Ангилал:МЭӨ 1-р зууны тулалдаан]] 0uw2iw40j4i5zk5g3u16crt2yvc9iuf 0 99209 852500 696011 2026-04-06T20:44:09Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Владимир Гройсман]] to [[Володимир Гройсман]] 696011 wikitext text/x-wiki [[Файл:Володимир_Гройсман_у_Верховній_Раді.jpg|thumb]] '''Владимир Гройсман''' ({{lang-uk|Володи́мир Бори́сович Гро́йсман}}) — [[Украин]] улсын 2016–2019 оны [[ерөнхий сайд]]. {{DEFAULTSORT:Гройсман, Владимир}} [[Ангилал:Украины ерөнхий сайд]] [[Ангилал:Украины Дээд Зөвлөлийн ерөнхийлөгч]] [[Ангилал:Украины шадар сайд]] [[Ангилал:Украины сайд]] [[Ангилал:Украины засаг дарга]] [[Ангилал:21-р зууны улс төрч]] [[Ангилал:Регион намын гишүүн]] [[Ангилал:Украины намын дарга]] [[Ангилал:Орон нутгийн захиргааны шүүгч]] [[Ангилал:Украины Гавьяаны одон шагналтан]] [[Ангилал:Бүгд Найрамдах Польшийн Гавьяаны одон шагналтан (рыцарь)]] [[Ангилал:Европын эв нэгдэл намын гишүүн]] [[Ангилал:Украинчууд]] [[Ангилал:1978 онд төрсөн]] bbal13hjsdghln1ongz06b0jvihy39u 0 99778 852509 714697 2026-04-07T01:04:07Z Xqbot 3213 исправление двойного перенаправления на [[Хойд]] 852509 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Хойд]] ijgb05v6l4l7gw68jipi8869u534hxr 0 107848 852466 645228 2026-04-06T15:21:11Z Enkhsaihan2005 64429 852466 wikitext text/x-wiki {{Short description|1987-2014 онд Буркина Фасогийн Ерөнхийлөгч}} {{Инфобокс албан тушаалтан | name = Блэз Компаоре | native_name = {{nobold|Blaise Compaoré}} | image = File:Blaise Compaoré 2014-08-05.jpg | caption = Компаоре 2014 онд | order = 2 дахь | office = Буркина Фасогийн ерөнхийлөгч | prime_minister = {{Collapsible list|title=''Жагсаалт'' | [[Юссуф Уэдраого]] | Рок Марк Кристиан Каборе | [[Кадрэ Дэсирэ Уэдраого]] | [[Параманга Эрнест Ёнли]] | [[Тертиус Зонго]] | [[Люк-Адольф Тиао]] }} | term_start = 1987 оны 10 сарын 15 | term_end = 2014 оны 10 сарын 31 | predecessor = [[Томас Санкара]] | successor = {{Plainlist| * [[Оноре Траоре]]<br />(шилжилтийн төрийн тэргүүн) * [[Рок Марк Кристиан Каборе]]<br />(Ерөнхийлөгч, 2015) }} | office1 = [[Хууль зүйн яам (Буркина Фасо)|Хууль зүйн сайд]] | president1 = Томас Санкара | term_start1 = 1985 оны 6 сар | term_end1 = 1987 оны 10 сарын 15 | predecessor1 = Рэймонд Пода | successor1 = Салиф Сампебого | birth_date = {{birth date and age|1951|2|3}} | birth_place = [[Зиниаре]], [[Францын Дээд Вольта|Дээд Вольта]], [[Францын Баруун Африк]] | citizenship = {{Plainlist| * Буркина Фасо (1951–2016) * Кот-д'Ивуар (2016 оноос)<ref>{{cite web |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-35650193 |title=Burkina Faso ex-leader Blaise Compaore becomes Ivorian | date=2016-02-24 | publisher=BBC News | access-date=2026-04-06 }}</ref> }} | party = [[Ардчилал Дэвшлийн Төлөө Конгресс|CDP]] (1996 оноос) | other_party = [[Ардын Ардчиллын Байгууллага – Хөдөлмөрийн Хөдөлгөөн|ODP–MT]] (1989–1996) | spouse = {{marriage|[[Шантал Компаоре|Шантал де Фугерэс]]|1985}} | relations = [[Франсуа Компаоре|Франсуа]] (дүү) | children = | father = Била Морис Компаоре | mother = Тига Терезе Бугума | alma_mater = | signature = Signature of Blaise Compaoré.png | signature_alt = | website = | footnotes = | allegiance = {{Plainlist| * {{Flag|Дээд Вольта}} * {{Flagu|Буркина Фасо}} }} | branch = | service_years = 1971–1987 | rank = [[Ахмад]] | unit = | battles = [[1983 оны Дээд Вольтагийн төрийн эргэлт]]<br>[[Агашерын дайн]]<br>[[1987 оны Буркина Фасогийн төрийн эргэлт]] }} '''Блэз Компаоре''' ({{lang-fr|Blaise Compaoré}}, 1951 оны 2 сарын 3-нд төрсөн)<ref name=Profiles>''Profiles of People in Power: The World's Government Leaders'' (2003), page 76&ndash;77.</ref><ref name=CV>[https://web.archive.org/web/20130813150939/http://presidence.bf/page.php?sid=8 "Biographie du président"], website of the Presidency {{in lang|fr}}.</ref> нь өдгөө [[Кот-д'Ивуар]]ын иргэншилтэй болсон [[Буркина Фасо]]гийн улс төрч, [[Буркина Фасогийн ерөнхийлөгч]]өөр 1987 оноос 2014 он хүртэл ажилласан. Тэрбээр 1980-аад онд ерөнхийлөгч [[Томас Санкара]]гийн итгэлт түнш нь байсан ч 1987 оны 10 сард Санкара алагдсан [[1987 оны Буркина Фасогийн төрийн эргэлт|төрийн эргэлтийг]] зохион байгуулан, түүний орыг эзлэн суужээ. Улмаар Санкарагийн хэрэгжүүлж асан зүүний, гуравдагч ертөнцийн талыг баримталсан бодлогыг "залруулах" бодлого явуулж эхэлсэн. Компаоре [[1991 оны Буркина Фасогийн ерөнхийлөгчийн сонгууль|1991]], [[1998 оны Буркина Фасогийн ерөнхийлөгчийн сонгууль|1998]], [[2005 оны Буркина Фасогийн ерөнхийлөгчийн сонгууль|2005]], [[2010 оны Буркина Фасогийн ерөнхийлөгчийн сонгууль|2010]] оны ерөнхийлөгчийн сонгуулиудад ялалт байгуулсан бөгөөд эдгээр сонгууль шударга биш байсан гэж үзэх нь олон.<ref>{{Cite web|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/africa/215080.stm|title=BBC News {{!}} Africa {{!}} Burkina Faso president set for re-election|website=news.bbc.co.uk|access-date=2017-02-11}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.irinnews.org/report/55816/burkina-faso-compaores-decision-bid-re-election-raises-opposition-hackles|title=Compaore's decision to bid for re-election raises opposition hackles|date=2005-08-11|newspaper=IRIN|access-date=2017-02-11|language=en}}</ref> Түүний 27 жил үргэлжилсэн бүрэн эрхээ сунгах санаархал бүхий үндсэн хуулийн өөрчлөлтийн төсөл нь [[2014 оны Буркина Фасогийн бослого|2014 оны бослогод]] хүргэсэн бөгөөд уг бослогын үр дүнд 2014 оны 10 сарын 31-нд Компаоре огцорч, [[Кот-д'Ивуар]] луу зугтжээ.<ref>{{cite news | date=31 October 2014 | title=Burkina Faso general takes over as Compaore resigns | url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-29851445 |newspaper=BBC | access-date=31 October 2014 }}</ref><ref>[https://www.reuters.com/article/2014/11/01/burkina-politics-compaore-idUSL5N0SR09C20141101 "Former Burkina president Compaore arrives in Ivory Coast - sources"], Reuters, 1 November 2014.</ref> ==Эшлэл== {{reflist|30em}} ==Ном зүй== *{{cite book |last=Guion |first=Jean R. |year=1991 |title=Blaise Compaoré: Realism and Integrity: Portrait of the Man Behind Rectification in Burkina Faso |location=Paris |publisher=Berger-Levrault International |isbn=2701310008 }} ==Цахим холбоос== {{Commons category|Blaise Compaoré|Блэз Компаоре}} *{{Cite web | title = Burkina Faso protests: Compaore's 27 years as president | work = BBC News | access-date = 2014-11-02 | date = 2014-10-31 | url = https://www.bbc.com/news/world-africa-29844965 }} * [https://web.archive.org/web/20030704084318/http://www.african-geopolitics.org/show.aspx?ArticleId=3110 Pascal Drouhaud interviews Blaise Compaoré] * [https://web.archive.org/web/20050525235542/http://www.rsf.org/article.php3?id_article=10129&Valider=OK Reporters Without Borders, Burkina Faso 2004 Annual Report] * [https://web.archive.org/web/20060104071314/http://www.ifex.org/en/content/view/full/48/ IFEX: Monitoring media freedom in Burkina Faso] * {{C-SPAN|Blaise Compaore}} {{s-start}} {{Залгамжлал|өмнө=[[Томас Санкара]] |албан_тушаал=[[Буркина Фасогийн ерөнхийлөгч]]|он=1987–2014 |дараа=[[Оноре Траоре]] {{small|''(шилжилтийн төрийн тэргүүн)''}}}} {{DEFAULTSORT:Компаоре, Блэз}} [[Ангилал:1951 онд төрсөн]] [[Ангилал:Буркина Фасогийн ерөнхийлөгч]] [[Ангилал:Буркина Фасогийн зэвсэгт хүчний хүн]] [[Ангилал:Буркиначууд]] 59g7wrsecrkljfnl5ge0aguv823izpq 0 107939 852467 697078 2026-04-06T15:27:17Z Enkhsaihan2005 64429 852467 wikitext text/x-wiki {{short description|Норвегийн улс төрч (1939 онд төрсөн)}} {{Инфобокс албан тушаалтан | name = Гро Харлем Брундтланд | native_name = {{nobold|Gro Harlem Brundtland}} | image = Gro Harlem Brundtland 2009.jpg | caption = Харлем Брундтланд 2009 онд | office = [[Норвегийн ерөнхий сайд]] | monarch = [[V Олав]]<br />[[V Харальд]] | term_start = 1990 оны 11 сарын 3 | term_end = 1996 оны 10 сарын 25 | predecessor = [[Ян Педер Сюсе]] | successor = [[Торбөрн Ягланд]] | monarch1 = V Олав | term_start1 = 1986 оны 5 сарын 9 | term_end1 = 1989 оны 10 сарын 16 | predecessor1 = [[Коре Виллок]] | successor1 = Ян Педер Сюсе | monarch2 = V Олав | term_start2 = 1981 оны 2 сарын 4 | term_end2 = 1981 оны 10 сарын 14 | predecessor2 = [[Одвар Нордли]] | successor2 = Коре Виллок | office3 = [[ДЭМБ-ын Ерөнхий Захирал]] | 1blankname3 = {{nowrap|Ерөнхий нарийн бичгийн дарга}} | 1namedata3 = [[Кофи Аннан]] | term_start3 = 1998 оны 5 сарын 13 | term_end3 = 2003 оны 7 сарын 21 | predecessor3 = [[Накажима Хироши]] | successor3 = [[И Чун-үг]] | office4 = [[Хөдөлмөрийн Нам (Норвеги)|Хөдөлмөрийн Намын]] удирдагч | term_start4 = 1981 | term_end4 = 1992 | predecessor4 = [[Рэйульф Стийн]] | successor4 = Торбөрн Ягланд | office5 = [[Уур амьсгал, байгаль орчны сайд (Норвеги)|Байгаль орчны сайд]] | prime_minister5 = [[Трюгве Браттели]]<br />Одвар Нордли | term_start5 = 1974 оны 9 сарын 6 | term_end5 = 1979 оны 10 сарын 8 | predecessor5 = [[Тор Халворсен]] | successor5 = [[Рольф Артур Хансен|Рольф А. Хансен]] | office6 = [[Стортинг|Норвегийн парламентын гишүүн]] | term_start6 = 1977 оны 10 сарын 1 | term_end6 = 1997 оны 9 сарын 30 | constituency6 = [[Осло (Стортингийн тойрог)|Осло]] | birth_name = Гро Харлем | birth_date = {{birth date and age|1939|04|20}} | birth_place = [[Берум]], [[Акерсхус]], [[Норвеги]] | death_date = | death_place = | party = [[Хөдөлмөрийн Нам (Норвеги)|Хөдөлмөрийн Нам]] | spouse = {{marriage|[[Арне Брундтланд|Арне Олав Брундтланд]]|1960|2024|end=нас барсан}} | children = 4 | parents = [[Гудмунд Харлем]], [[Инга Брынольф|Инга Маргарета Элизабет Бринолф]] | alma_mater = [[Ослогийн их сургууль]] ([[Анагаах ухааны кандидат|Cand.Med.]])<br />[[Харвардын их сургууль]] ([[Нийгмийн эрүүл мэндийн мэргэжлийн зэрэг|MPH]]) | signature = Gro Harlem Brundtland Signature.svg }} '''Гро Харлем Брундтланд''' ({{lang-no|Gro Harlem Brundtland}}, 1939 оны 4 сарын 20-нд төрсөн) нь [[Норвегийн ерөнхий сайд]]аар 3 удаа (1981, 1986–89, 1990–96), мөн 1998-2003 онд [[Дэлхийн Эрүүл Мэндийн Байгууллага|Дэлхийн Эрүүл Мэндийн Байгууллагын]] ерөнхий захирлаар ажиллаж байсан улс төрч юм. Мөн 2007-2010 онд Уур амьсгалын өөрчлөлтийн асуудал хариуцсан НҮБ-ын тусгай элчээр ажиллаж байв. Тэрбээр [[Тогтвортой хөгжил|тогтвортой хөгжлийн]] талаарх "[[Бидний хамтын ирээдүй]]" буюу "Брундтландын тайлан"-г гаргасан [[Брундтландын комисс]]ыг ахалж байснаараа олон улсад алдаршжээ. Эмч мэргэжилтэй Брундтланд [[Хөдөлмөрийн Нам (Норвеги)|Хөдөлмөрийн Намд]] элсэж, 1974 онд байгаль орчны сайдаар томилогджээ. 1981 онд Норвегийн анхны эмэгтэй ерөнхий сайд болж, 8 сар ажилласан. Мөн 1986-1989, 1990-1996 онд ерөнхий сайдын албыг дахин хашсан. Ерөнхий сайдын албаа шилжүүлэн өгсны дараа олон улсын тавцанд тогтвортой хөгжил, [[нийгмийн эрүүл мэнд]]ийн чиглэлээр ажиллах болжээ. ==Эшлэл== {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Брундтланд, Гро Харлем}} [[Ангилал:Норвегийн ерөнхий сайд]] [[Ангилал:Норвегийн байгаль орчны сайд]] [[Ангилал:Стортингийн гишүүн]] [[Ангилал:Хөдөлмөрийн Намын дарга (Норвеги)]] [[Ангилал:НҮБ-ын тэргүүн]] [[Ангилал:Харвардын их сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Осло Их Сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Норвегийн эмч]] [[Ангилал:Карлын шагналтан]] [[Ангилал:АНУ-ын Гүн Ухааны Нийгэмлэгийн гишүүн]] [[Ангилал:Европын Академийн гишүүн]] [[Ангилал:Норвегийн Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн]] [[Ангилал:Португалын их сургуулийн хүндэт доктор]] [[Ангилал:Дэлхийн Эрүүл Мэндийн Байгууллагын хүн]] [[Ангилал:Ослогийн хүн]] [[Ангилал:Норвегичууд]] [[Ангилал:1939 онд төрсөн]] 2qub6bl2w572le5lt8us19p55zwwvrm 0 108511 852474 772356 2026-04-06T16:50:48Z Enkhsaihan2005 64429 852474 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс албан тушаалтан | name = Чимэдийн Хүрэлбаатар | image = | caption = | office = [[Сангийн яам (Монгол)|Сангийн сайд]] | primeminister = [[Ухнаагийн Хүрэлсүх]] | term_start = 2017 оны 10 сарын 18 | term_end = 2021 оны 1 сарын 29 | predecessor = [[Баттогтохын Чойжилсүрэн]] | successor = [[Болдын Жавхлан]] | office1 = [[Монгол улсын Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газар|Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын дарга]] | primeminister1 = [[Сүхбаатарын Батболд]] | term_start1 = 2009 оны 11 сар | term_end1 = 2012 оны 8 сарын 9 | predecessor1 = [[Бадраагийн Долгор]] | successor1 = [[Чимэдийн Сайханбилэг]] | office2 = Түлш, эрчим хүчний сайд | primeminister2 = [[Санжаагийн Баяр]] | term_start2 = 2007 оны 11 сар | term_end2 = 2008 оны 9 сарын 22 | predecessor2 = [[Бадарчийн Эрдэнэбат]] | successor2 = [[Дашдоржийн Зоригт]] <small>(Эрдэс баялаг, эрчим хүчний сайд)</small> | birth_date = 1968 | birth_place = [[Улаангом]], [[Увс]], [[Монгол]] | death_date = | death_place = | party = [[Монгол Ардын Нам]] | alma_mater = {{plainlist| * Санкт-Петербург хотын Санхүү эдийн засгийн дээд сургууль * [[Сидней Их сургууль]]}} | profession = Эдийн засагч | website = {{Facebook|hurelbaatarc}} }} '''Чимэдийн Хүрэлбаатар''' (1968 онд [[Улаангом]]д төрсөн) нь Монголын улс төрч, эдийн засагч. ==Боловсрол== *1986 онд Увс аймгийн Улаангом хотын 10 жилийн 2 дугаар дунд сургууль, *1991 онд [[Оросын Холбооны Улс|ОХУ]]-ын [[Санкт-Петербург]] хотын Санхүү эдийн засгийн дээд сургууль (Төлөвлөгөө, эдийн засагч) *1998 онд [[Австрали]]йн Сидней Их сургууль (Эдийн засгийн магистр) ==Ажилласан байдал== *1991-1992: Үндэсний хөгжлийн яаманд эрдэм шинжилгээний ажилтан *1992-1995: Монгол Улсын Их Сургуулийн Эдийн засгийн сургуульд багш *1998-2000: Засгийн газрын дэргэдэх Эдийн засгийн бодлогын чадавхыг дэмжих төсөлд ахлах эдийн засагч *2000-2003: Монгол Улсын Ерөнхий сайдын эдийн засгийн зөвлөх *2003-2007: Санхүү, эдийн засгийн яамны Төрийн нарийн бичгийн дарга *2007-2008: Монгол Улсын Засгийн газрын гишүүн, Түлш, эрчим хүчний сайд *2008 оноос Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн *2008-2009, 2016-2017: Монгол Улсын Их Хурлын Төсвийн Байнгын хорооны дарга *2009-2012: Монгол Улсын Засгийн газрын гишүүн, Монгол Улсын сайд, Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын дарга, *2017-2021: Монгол Улсын Их хурлын гишүүн, Засгийн газрын гишүүн, Сангийн сайд, *2021 оноос Монгол Улсын Засгийн газрын гишүүн-Эдийн засаг, хөгжлийн сайд. == Гэр бүл == * Эхнэр Равжингийн Саранцэцэг-МонголБанкны Мөнгөн тэмдэгтийн газрын захирал. * ах Чимэдийн Ганболд-Хөдөлмөр халамжийн газрын Монитрингийн газрын дарга, 2020 оноос Ерөнхий Консул. * ах Чимэдийн Гантулга. ==Шагнал== *Бүртгэл статистикийн тэргүүний ажилтан (2005) *Засгийн газрын хүндэт өргөмжлөл (2006) *Алтан гадас одон (2006) *Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одон (2011) {{Монголын Сангийн сайд}} {{2012-2016 оны УИХ-ын гишүүд}} {{DEFAULTSORT:Хүрэлбаатар, Чимэдийн}} [[Ангилал:Монголын сангийн сайд]] [[Ангилал:Монголын түлш эрчим хүчний сайд]] [[Ангилал:Монголын засгийн газрын хэрэг эрхлэх газрын дарга]] [[Ангилал:Монголын эдийн засагч]] [[Ангилал:Монгол Ардын Намын гишүүн]] [[Ангилал:Алтан гадас одон шагналтан]] [[Ангилал:Хөдөлмөрийн Гавьяаны Улаан Тугийн одон шагналтан (Монгол)]] [[Ангилал:Улаангомын хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1968 онд төрсөн]] 11sflx69wmsc4vxo7wxortfzem2q9sf 852475 852474 2026-04-06T16:51:10Z Enkhsaihan2005 64429 852475 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс албан тушаалтан | name = Чимэдийн Хүрэлбаатар | image = | caption = | office = [[Сангийн яам (Монгол)|Сангийн сайд]] | primeminister = [[Ухнаагийн Хүрэлсүх]] | term_start = 2017 оны 10 сарын 18 | term_end = 2021 оны 1 сарын 29 | predecessor = [[Баттогтохын Чойжилсүрэн]] | successor = [[Болдын Жавхлан]] | office1 = [[Монгол улсын Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газар|Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын дарга]] | primeminister1 = [[Сүхбаатарын Батболд]] | term_start1 = 2009 оны 11 сар | term_end1 = 2012 оны 8 сарын 9 | predecessor1 = [[Бадраагийн Долгор]] | successor1 = [[Чимэдийн Сайханбилэг]] | office2 = Түлш, эрчим хүчний сайд | primeminister2 = [[Санжаагийн Баяр]] | term_start2 = 2007 оны 11 сар | term_end2 = 2008 оны 9 сарын 22 | predecessor2 = [[Бадарчийн Эрдэнэбат]] | successor2 = [[Дашдоржийн Зоригт]] <small>(Эрдэс баялаг, эрчим хүчний сайд)</small> | birth_date = 1968 он | birth_place = [[Улаангом]], [[Увс]], [[Монгол]] | death_date = | death_place = | party = [[Монгол Ардын Нам]] | alma_mater = {{plainlist| * Санкт-Петербург хотын Санхүү эдийн засгийн дээд сургууль * [[Сидней Их сургууль]]}} | profession = Эдийн засагч | website = {{Facebook|hurelbaatarc}} }} '''Чимэдийн Хүрэлбаатар''' (1968 онд [[Улаангом]]д төрсөн) нь Монголын улс төрч, эдийн засагч. ==Боловсрол== *1986 онд Увс аймгийн Улаангом хотын 10 жилийн 2 дугаар дунд сургууль, *1991 онд [[Оросын Холбооны Улс|ОХУ]]-ын [[Санкт-Петербург]] хотын Санхүү эдийн засгийн дээд сургууль (Төлөвлөгөө, эдийн засагч) *1998 онд [[Австрали]]йн Сидней Их сургууль (Эдийн засгийн магистр) ==Ажилласан байдал== *1991-1992: Үндэсний хөгжлийн яаманд эрдэм шинжилгээний ажилтан *1992-1995: Монгол Улсын Их Сургуулийн Эдийн засгийн сургуульд багш *1998-2000: Засгийн газрын дэргэдэх Эдийн засгийн бодлогын чадавхыг дэмжих төсөлд ахлах эдийн засагч *2000-2003: Монгол Улсын Ерөнхий сайдын эдийн засгийн зөвлөх *2003-2007: Санхүү, эдийн засгийн яамны Төрийн нарийн бичгийн дарга *2007-2008: Монгол Улсын Засгийн газрын гишүүн, Түлш, эрчим хүчний сайд *2008 оноос Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн *2008-2009, 2016-2017: Монгол Улсын Их Хурлын Төсвийн Байнгын хорооны дарга *2009-2012: Монгол Улсын Засгийн газрын гишүүн, Монгол Улсын сайд, Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын дарга, *2017-2021: Монгол Улсын Их хурлын гишүүн, Засгийн газрын гишүүн, Сангийн сайд, *2021 оноос Монгол Улсын Засгийн газрын гишүүн-Эдийн засаг, хөгжлийн сайд. == Гэр бүл == * Эхнэр Равжингийн Саранцэцэг-МонголБанкны Мөнгөн тэмдэгтийн газрын захирал. * ах Чимэдийн Ганболд-Хөдөлмөр халамжийн газрын Монитрингийн газрын дарга, 2020 оноос Ерөнхий Консул. * ах Чимэдийн Гантулга. ==Шагнал== *Бүртгэл статистикийн тэргүүний ажилтан (2005) *Засгийн газрын хүндэт өргөмжлөл (2006) *Алтан гадас одон (2006) *Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одон (2011) {{Монголын Сангийн сайд}} {{2012-2016 оны УИХ-ын гишүүд}} {{DEFAULTSORT:Хүрэлбаатар, Чимэдийн}} [[Ангилал:Монголын сангийн сайд]] [[Ангилал:Монголын түлш эрчим хүчний сайд]] [[Ангилал:Монголын засгийн газрын хэрэг эрхлэх газрын дарга]] [[Ангилал:Монголын эдийн засагч]] [[Ангилал:Монгол Ардын Намын гишүүн]] [[Ангилал:Алтан гадас одон шагналтан]] [[Ангилал:Хөдөлмөрийн Гавьяаны Улаан Тугийн одон шагналтан (Монгол)]] [[Ангилал:Улаангомын хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1968 онд төрсөн]] 36wtvfj85tvsezik77a5hiign5k5jkc 0 109293 852476 834026 2026-04-06T16:57:28Z Enkhsaihan2005 64429 852476 wikitext text/x-wiki {{Short description|Монголын улс төрч}} {{Инфобокс албан тушаалтан | name = Дэндэвийн Тэрбишдагва | image = Dendeviin Terbishdagva (cropped).jpg | caption = | office = [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|Монгол Улсын Ерөнхий сайдын үүрэг гүйцэтгэгч]] | predecessor = [[Норовын Алтанхуяг]] | president = [[Цахиагийн Элбэгдорж]] | successor = [[Чимэдийн Сайханбилэг]] | termend = 2014 оны 11 сарын 21 | termstart = 2014 оны 11 сарын 5 | office1 = [[Монгол Улсын Шадар сайд]] | president1 = [[Цахиагийн Элбэгдорж]] | primeminister1 = [[Норовын Алтанхуяг]] | termend1 = 2014 оны 11 сар | termstart1 = 2012 оны 8 сар | predecessor1 = [[Миеэгомбын Энхболд]] | successor1 = [[Ухнаагийн Хүрэлсүх]] | office2 = Хүнс, хөдөө аж ахуйн сайд | primeminister2 = [[Цахиагийн Элбэгдорж]]<br/>[[Миеэгомбын Энхболд]] | term_start2 = 2004 оны 9 сарын 1 | term_end2 = 2007 оны 12 сарын 5 | predecessor2 = [[Даржаагийн Насанжаргал]] | successor2 = [[Цэрэндоржийн Ганхуяг]] | birth_date = 1956 он | birth_place = [[Архангай аймаг]], [[Эрдэнэмандал сум]] | death_date = | death_place = | spouse = С. Баасанхүү | children = хүү, охин | alma_mater = | profession = | awards = }} '''Дэндэвийн Тэрбишдагва''' (1956 онд Архангай аймгийн Эрдэнэмандал суманд төрсөн) нь Монголын улс төрч, бизнесмен. == Боловсрол == * 1974 онд Нийслэлийн 12 дугаар дунд сургууль * 1974-1975 онд Техникийн их сургуулийн 1 дүгээр курс * 1975-1977 онд [[Лайпциг|Лайпциг хот]]ын Гердерийн хэлний институтэд [[герман хэл]]ний бэлтгэл анги * 1977-1982 онд [[Берлин|Берлин хот]]ын [[Хумбольдт Их Сургууль]], Хүнсний инженер-технологич мэргэжил эзэмшсэн * 1991-1992 онд [[Берлин|Берлин хот]]ын [[Берлиний Техник-Эдийн Засгийн Дээд Сургууль|Техник-Эдийн Засгийн Дээд Сургууль]], Менежмент, бизнесийн удирдлага == Эрхэлсэн ажил == * 1982-1988 [[Улаанбаатар хот]]ын Мах консервын комбинатын Хиам консервын үйлдвэрийн цехийн мастер, технологич, ерөнхий технологич, Эхлэн боловсруулах үйлдвэрийн дарга * 1988-1990 [[Зүүн Герман|БНАГУ]], [[ГЧЗЭ]] /Германы Чөлөөт Залуучуудын Эвлэл/-ийн дээд сургуульд орчуулагч-багш * 1992-1994 [[Герман|ХБНГУ]]-ын Бернау хотын захиргааны Гадаад иргэдийг хариуцсан хэлтэст мэргэжилтэн * 1994-2000 ТБД Андууд ХХК-ийн үүсгэн байгуулагч, ерөнхий захирал * 2000-2002 [[Хүнс, хөдөө аж ахуй]]н дэд сайд * 2002-2004 [[Монгол Улс|МУ]]-аас [[Герман|ХБНГУ]]-д суугаа Онц Бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайд * 2004-2008 [[Улсын Их Хурал|УИХ]]-ын гишүүн * 2004-2007 [[Засгийн газар|Засгийн газр]]ын гишүүн, Хүнс, хөдөө аж ахуйн сайд * 2004-2008 МАХН-ын Удирдах зөвлөлийн гишүүн * 2008-2012 [[Улсын Их Хурал|УИХ]]-ын гишүүн * 2012-2016 УИХ-ын гишүүн * 2012-2014 [[Монгол улс]]ын [[Шадар сайд]] * 2012-2016 [[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)|МАХН]]-ын дэд дарга * 2014 оны 10 -р сарын 5-наас 2014 оны 11-р сарын 21 [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд]]ын үүрэг гүйцэтгэгч * 2016-2020 [[Улсын Их Хурал|УИХ]]-ын гишүүн * 2016-2017 [[МАН]]-н Удирдах зөвлөлийн гишүүн * 2016-2018 УИХ-н Эдийн засгийн байнгын хорооны дарга * 2004-2020 УИХ дахь Монгол-Германы парламентын бүлгийн дарга, дэд дарга * 2008-2012 УИХ дах Монгол-Лаосын парламентын бүлгийн дарга * УИХ дахь Монгол-Орос, Монгол-Хятад, Монгол-Солонгос, Монгол-Франц, Монгол-Европын холбоо,Монгол-Япон, Монгол-Кубын парламентын бүлгийн гишүүн * 2020 оноос НҮБ-н Хөгжлийн хөтөлбөр: “Монгол Улсад мэргэжлийн, иргэн төвтэй төрийн албыг төлөвшүүлэх нь” төсөл, хөтөлбөрийн бодлогын зөвлөх == Нийгэм, олон нийтийн ажил == * 2004-2008 онд Монгол-Оросын Засгийн газрын хоорондын комиссын Монголын хэсгийн дарга * 2000-2002 онд Монгол-Вьетнамын Засгийн газар хоорондын комиссын Монгол талын хэсгийн дарга * 2012-2014 Шадар сайдаар ажиллаж байхдаа Монгол-Орос, Монгол-Хятад, Монгол-Германы Засгийн газар хоорондын комиссын Монголын хэсгийн дарга, Монгол Улсын Засгийн газар-БНХАУ-ын Засгийн газар хоорондын Худалдаа, эдийн засаг, шинжлэх ухаан, техникийн хамтын ажиллагааны Комиссын Монголын хэсгийн даргаар, Монгол-Германы Засгийн газар хоорондын комиссын Монголын хэсгийн дарга * 2014 Улсын онцгой комиссын дарга * Монгол улсын Засгийн газрын "Хүнсний хангамж аюулгүй байдал, хоол тэжээл" хөтөлбөрийн Үндэсний зөвлөлийн дарга * Халхын голын байлдааны ялалтын 75 жилийн ойг тэмдэглэн өнгөрүүлэх ажлыг зохион байгуулах Засгийн газрын ажлын хэсгийн дарга * 2013 Монгол улсын Шадар сайд, Уул уурхайн сайд, Сангийн сайд нарын 2013 оны 3-р сарын 25-ны өдрийн 30/15/59 дугаар хамтарсан тушаалаар "Оюу Толгой" ХХК-ын анхны хөрөнгө оруулалтын зардлын хэтрэлтийг баримтад үндэслэн шалгах ажлын хэсгийн ахлагч * 2018 УИХ-аас томилсон "Оюутолгой" төлийн үйл ажиллагаа болон Хөрөнгө оруулалтын гэрээний хэрэгжилт, Дубайн гэрээг шалгах, дүгнэлт гаргах үүрэг бүхий УИХ-ын ажлын хэсгийн шалгалтын ахлагч * 2010 оноос Монголын хүнсчдийн холбооны ерөнхийлөгч == Бүтээл == * "Хүнс, хөдөө аж ахуй-Хөгжлийн гарц" 2007 он * "Ярилцъя" 2008 он (Жа.Пүрэвийн хамт) * "Уул ус, буурал түүх, ургийн хэлхээ" 2011 он * "Зааг" 2017 он, 2017 оны бестселлер ном (2019 онд орос хэлээр "Межа" гэдэг нэрээр, мөн монгол бичгээр хэвлэгдсэн) * "Заагийг задлахуй" 2019 он * "Дуудлага" 2019 он * "IM JAHR DES ROTEN AFFEN-Ein Nomade zwischen Jurte und Brandenburger Tor" "УЛААН БИЧИН ЖИЛ-Монгол гэрээс Бранденбургийн хаалга хүрсэн нүүдэлчин" mit einem Vorwort von Kurt Beck, Verlag NEUES LEBEN, Berlin 2020, Deutschland https://www.eulenspiegel.com/verlage/neues-leben/titel/2339-im-jahr-des-roten-affen.html == Шагнал == * 2002 онд Монголын хэрэглэгчдийн эрх ашгийг хамгаалах нийгэмлэгийн "Хэрэглэгчдэдээ хүндлэгдсэн төрийн түшээ" өргөмжлөл * 2004 онд ХБНГУ-ын Гадаад Хэргийн Яамнаас "Шилдэг элчин сайд" өргөмжлөл * МУ-ын Гадаад Хэргийн яам, МҮХАҮТ-ын хүндэт өргөмжлөл * 2006 онд "Алтан гадас" одон * 2009 онд "Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одон" * Их Монгол Улс байгуулагдсаны 800 жилийн ойг хүндэт медаль * Ардын хувьсгалын 80 жилийн ойн медаль ==Цахим холбоос== {{commonscat}} *{{Facebook|TerbishdagvaDendev}} {{Монгол Улсын Ерөнхий Сайд}} {{DEFAULTSORT:Тэрбишдагва, Дэндэвийн}} [[Ангилал:Монгол Улсын Ерөнхий Сайд]] [[Ангилал:Монголын шадар сайд]] [[Ангилал:Монголын хөдөө аж ахуйн сайд]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн]] [[Ангилал:Герман дахь Монголын элчин сайд]] [[Ангилал:Хумбольдт Их Сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Эрдэнэмандалын хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:Алтан гадас одон шагналтан]] [[Ангилал:Хөдөлмөрийн Гавьяаны Улаан Тугийн одон шагналтан (Монгол)]] [[Ангилал:1955 онд төрсөн]] qxoh2u0868vxsczm7v5vssaif8sut2o 0 109739 852477 839537 2026-04-06T17:08:30Z Enkhsaihan2005 64429 852477 wikitext text/x-wiki {{Short description|2021-2025 онд Монгол Улсын Ерөнхий сайд}} {{Инфобокс албан тушаалтан | name = Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ | image = Luvsannamsrain Oyun-Erdene, Prime Minister of Mongolia at The Pentagon, USA on August 3, 2023 (cropped).jpg | caption = Оюун-Эрдэнэ 2023 онд | office = [[Монгол Улсын Ерөнхий сайд]] | term_start = 2021 оны 1 сарын 27 | term_end = 2025 оны 6 сарын 12 | president = {{ubl | [[Халтмаагийн Баттулга]] | [[Ухнаагийн Хүрэлсүх]] }} | deputy = {{ubl | [[Сайнбуянгийн Амарсайхан]] | [[Чимэдийн Хүрэлбаатар]] | [[Тогмидын Доржханд]] }} | predecessor = Ухнаагийн Хүрэлсүх | successor = [[Гомбожавын Занданшатар]] | office1 = [[Монгол Ардын Намын дарга]] | term_start1 = 2021 оны 6 сарын 25 | term_end1 = 2025 оны 11 сарын 15 | predecessor1 = Ухнаагийн Хүрэлсүх | successor1 = [[Ням-Осорын Учрал]] | office2 = [[Монгол Улсын Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газар|Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын дарга]] | term_start2 = 2019 оны 2 сарын 2 | term_end2 = 2021 оны 1 сарын 27 | prime_minister2 = Ухнаагийн Хүрэлсүх | predecessor2 = Гомбожавын Занданшатар | successor2 = [[Цэндийн Нямдорж]] | office3 = [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] гишүүн | term_start3 = 2016 оны 7 сарын 5 | term_end3 = | constituency3 = {{ubli | 6-р, [[Дорнод аймаг|Дорнод]], [[Хэнтий аймаг|Хэнтий]], [[Сүхбаатар аймаг]]<br>([[Улсын Их Хурлын гишүүдийн жагсаалт, 2024–2028|2024–2028]]) | 18-р, [[Хэнтий аймаг]]<br>([[Улсын Их Хурлын гишүүдийн жагсаалт, 2020–2024|2020–2024]]) | 41-р, [[Хэнтий аймаг]]<br>([[Улсын Их Хурлын гишүүдийн жагсаалт, 2012–2016|2016–2020]]) }} | office4 = Нийгмийн Ардчилал Монголын Залуучуудын Холбооны Ерөнхийлөгч | term_start4 = 2010 оны 9 сар | term_end4 = 2015 оны 6 сарын 21 | 1blankname4 = [[Монгол Ардын Намын дарга|Дарга]] | 1namedata4 = [[Сүхбаатарын Батболд]]<br>[[Өлзийсайханы Энхтүвшин]] | predecessor4 = Гомбожавын Занданшатар | successor4 = [[Ганзоригийн Тэмүүлэн]] | birth_date = {{birth date and age|1980|6|29}} | birth_place = [[Улаанбаатар]], [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|Монгол]] | party = [[Монгол Ардын Нам]] | spouse = Болдын Туул | children = 3 | website = {{Official URL}} | signature = Oyun-Erdene Luvsannamsrain signature.png | alma_mater = Бэрх Дээд Сургууль (BA)<br>[[Монгол Улсын Их Сургууль]] (BA)<br>[[Монгол Улсын Боловсролын Их Сургууль]] (MA)<br>[[Харвардын их сургууль]] (MA) }} '''Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ''' 1980 оны 6 сарын 29-нд төрсөн. Л.Оюун-Эрдэнэ 2021 оны 1 сарын 27 - 2025 оны 6 сарын 3-ны өдрийг хүртэл [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|'''Монгол Улсын Ерөнхий сайдаар''']] томилогдсон бөгөөд 2016 оноос хойш [[Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн|Монгол Улсын Их Хурлын гишүүнээр]] сонгогдон ажиллаж байна. Тэрбээр Монгол Улсын Ерөнхий сайдаар томилогдохоос өмнө [[Монгол Улсын Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын дарга|Монгол Улсын Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын даргаар]] 2019 оны 2 сарын 2-ноос 2021 оны 1 сарын 27 хүртэл ажилласан. == Хүүхэд нас == Л.Оюун-Эрдэнэ 1980 оны 6 сарын 29-нд [[Улаанбаатар]] хотод төрсөн. Бага насанд эцэг, эх нь салсан учраас тэрбээр өвөө, эмээтэйгээ өссөн. Түүний аав нь сурган хүмүүжүүлэгч мөн зураач бөгөөд 1996 онд “Монгени” дунд сургуулийн цогцолборыг байгуулж Монголын боловсролын салбарын шинэчлэлд хувь нэмрээ оруулсан хүн юм. Ээж нь хөгжимчин, Сонгодог урлагийн академик театрт кларинет хөгжим тоглодог байсан. Тэрбээр гавьяаны амралтаа авсны дараа Монголын сонгодог урлагийн хөгжилд хувь нэмрээ оруулахыг зорин “Соёл” санг үүсгэн байгуулжээ. Түүний өвөө Хэнтий аймгийн Мөрөн сумын сургуулийн анхны хичээлийн эрхлэгчээр ажиллаж байлаа. Тэрбээр Л.Оюун-Эрдэнийг бага насанд нь бие даан Төвд болон Монгол бичиг үзэж, шатар тоглож сурахад чиглүүлсэн хүн юм. Л.Оюун-Эрдэнэ Улаанбаатар хотын 28-р сургуульд анх суралцсан боловч 1990 онд эмээ нь мөнх бусыг үзүүлсний дараа өвөөтэйгээ амьдрахаар Хэнтий аймаг руу шилжиж тэндээ дунд сургуулиа төгссөн юм. Л.Оюун-Эрдэнийн өвөө Лувсаннамсрай нь Буддын шашны хамба лам байсан бөгөөд шатар гарамгай тоглодог төдийгүй тооны ухаан, монгол хэл, монгол бичгийн багш хүн байсан. Тэрбээр Монголын утга зохиолын тод төлөөлөгч, нэрт  зохиолч Дарамын Батбаярыг ихэд хүндэлдэг байсан бөгөөд зээ хүүгээ утга зохиолын хүн болгохоор Дарамын Батбаярт хандаж, Л.Оюун-Эрдэнэ түүний үүсгэн байгуулсан “Бэрс” дээд сургуульд суралцаж Сэтгүүлч мэргэжил эзэмшжээ. Л.Оюун-Эрдэнэ  2005 онд “Алсын хараа” гэж анхны номоо бичсэн. 2015 онд Харвардын их сургуулийг төгссөний дараа “Азийн хүлэг улс” гэх хоёр дахь номоо хэвлүүлэв. Энэ номдоо тэрбээр Монгол Улсын 30 жилийн хөгжлийн бодлогыг тусгасан байна. Номоо хэвлүүлсэн жилдээ “Азийн хүлэг улс” хэмээх бодлогын судалгааны хүрээлэн байгуулсан. Л.Оюун-Эрдэнэ 21 насандаа Хэнтий аймгийн [[Бэрх (тосгон)|Бэрх тосгоны]] Тамгын газрын даргаар томилогдов. Орон нутагтаа олон улсын байгууллагын төсөл хэрэгжүүлэх зорилгоор “Дэлхийн зөн” ОУБ-ын төлөөлөгчдөд мэдээлэл танилцуулсны дараа тус байгууллагын хүмүүс түүнд ажлын санал тавьжээ.  Ийнхүү тэрбээр “Дэлхийн зөн”-д зургаан жил гаруй хугацаанд ажиллаж олон нийтэд түшиглэсэн хөгжлийн бодлогод мэргэшсэн байна. Энэ хугацаанд тэрбээр “Дэлхийн зөн”-гөөс Мэльбурны их сургуультай хамтран зохион байгуулсан олон улсын хөгжлийн байгууллагын ажилтнуудыг мэргэшүүлэх сургалтад хамрагдаж улмаар Филиппин болон Тайланд Улсад энэ чиглэлээр богино хугацаанд ажилласан байна. == Боловсрол == Л.Оюун-Эрдэнэ нь 2001 онд Бэрс дээд сургуулийг сэтгүүлч мэргэжлээр Бакалаврын зэрэгтэй төгссөн.<ref name=":0">{{Cite web |date=2025-06-03 |title=Ерөнхий сайдын намтар |url=https://mongolia.gov.mn/page/3 |access-date=2025-06-04 |website=mongolia.gov.mn |language=mn}}</ref> 2008 онд [[Монгол Улсын Их Сургууль|Монгол Улсын Их сургуулийн Хууль зүйн сургуулийг]] Эрхзүйч мэргэжлээр Бакалаврын зэрэгтэй төгссөн. Улмаар 2011 онд Монгол Улсын Их сургуулийн Улс төр, нийгмийн шинжлэх ухааны сургуульд Улс төр судлаачын Магистрын зэрэг хамгаалсан.<ref name=":0" /> 2015 онд [[Харвардын Кеннед нэрэмжит сургууль|Харвардын Кеннедийн нэрэмжит төрийн удирдлагын сургуулийг]] төрийн удирдлагын чиглэлээр магистрын зэрэгтэй төгссөн.<ref name=":0" /> Харвардын их сургуульд суралцсанаар төрд зүтгэх мэдлэг, чадвар, итгэл үнэмшлээ илүү их олж авсан гэж тэрбээр олзуурхдаг. == Ажлын туршлага == * 2001 он Хэнтий аймгийн Бэрх хотын захирагчийн албанд Тамгын газрын дарга * 2002 он “Дэлхийн Зөн Монгол” ОУБ-ын Хэнтий салбарын захирал * 2006 он “Дэлхийн Зөн Монгол” ОУБ-ын Бүс хариуцсан Захирал * 2008 онд Нийслэлийн Баянзүрх дүүрэгт Нийгмийн хөгжлийн хэлтсийн дарга * 2009 онд Монгол Ардын Намын Удирдах Зөвлөлийн Хэрэг эрхлэх газрын дарга * 2010-2014 он Нийгмийн Ардчилал Монголын Залуучуудын холбооны Ерөнхийлөгч * 2011 он [[Монгол Ардын Намын Нарийн бичгийн дарга]] * 2012 он Монгол Ардын Намын Ерөнхий нарийн бичгийн даргын үүрэг гүйцэтгэгч * 2016 оноос [[Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн]] * 2019 оноос Монгол Улсын сайд, Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын дарга * 2020 оноос [[Монгол Ардын Нам|Монгол Улсын Их Хурлын]] гишүүн * 2021 оны 1 дүгээр сарын 25-ны өдрөөс [[2025 он|2025 оны]] 6 сарын 3-ны өдрийг хүртэл [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|Монгол улсын 32 дахь Ерөнхий сайдаар]] ажиллаж байсан. *2021 оны 6 дугаар сарны 25-нд [[МАН-ын XI Бага хурал]] хуралдаж, Л.Оюун-Эрдэнийг МАН-ын даргаар сонгосон байна. == Сонгуульт ажил == * “JCI Монгол” Үндэсний байгууллагын Эрх зүйн зөвлөх * “Азийн хүлэг улс” бодлогын судалгааны хүрээлэнгийн үүсгэн байгуулагч * “Монголын зүрх Хэнтий” төслийн удирдагч == Бүтээл == * “Алсын хараа” ном 2005 * “Азийн хүлэг улс” ном 2015 он {{Монгол Улсын Ерөнхий Сайд}} {{Хөтлөгч мөр Монгол Ардын Намын дарга}} {{DEFAULTSORT:Оюун-Эрдэнэ, Лувсаннамсрайн}} [[Ангилал:Монгол Улсын Ерөнхий Сайд]] [[Ангилал:Монголын засгийн газрын хэрэг эрхлэх газрын дарга]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн]] [[Ангилал:Монголын засгийн газрын гишүүн]] [[Ангилал:Монгол Ардын Намын дарга]] [[Ангилал:Монгол Ардын Намын гишүүн]] [[Ангилал:Харвардын их сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1980 онд төрсөн]] bwph85wf6978xcur5qynb1zccs9hvna 0 109793 852478 847786 2026-04-06T17:13:18Z Enkhsaihan2005 64429 852478 wikitext text/x-wiki {{short description|Оросын улс төр, нийтийн зүтгэлтэн (1984 онд төрсөн)}} {{Инфобокс албан тушаалтан | name = Максим Кац | image = Максим Кац перед записью видео на ютуб (cropped).jpg | caption = Кац 2023 онд | office = [[Оросын сөрөг хүчний зохицуулах зөвлөл]]ийн гишүүн | termstart = 2012 оны 10 сарын 22 | termend = 2013 оны 5 сарын 27 | office1 = Москвагийн Щукино дүүргийн хотын хурлын гишүүн | termstart1 = 2012 оны 3 сарын 4 | termend1 = 2016 оны 9 сарын 18 | birth_date = {{Birth date and age|1984|12|23}} | birth_place = [[Москва]], [[ЗСБНХ Орос Улс]], [[Зөвлөлт Холбоот Улс]] (одоо Орос) | occupation = Улс төрч, идэвхтэн, бизнес эрхлэгч | party = [[Яблоко]] (2016—2020) | education = [[Глазгогийн Их Сургууль]], [[Тел-Авивын Их Сургууль]] | module = {{Listen|pos=center|embed=yes|filename=Maksim Kats voice.oga|title=Максим Кацын хоолой|type=speech|description=}} | children = Валерия (2022 онд төрсөн) Александра (2024 онд төрсөн) | spouse = Екатерина Патюлина (2020 оноос) | website = [http://maxkatz.ru/ maxkatz.ru] }} '''Макси́м Евге́ньевич Кац''' ([[1984 он|1984 оны]] [[12 сарын 23|12 сарын 23-нд]] төрсөн) — нь [[Оросын Холбооны Улс|Оросын]] [[улс төр]], нийгмийн зүтгэлтэн, «Хотын төслүүд» сангийн үүсгэн байгуулагч ба захирал, [[YouTube]] дээрх Максим Кац нэртэй сувгийн зохиогч, спорт покерын [[Оросын Холбооны Улс|Оросын]] аварга, «Яблоко» намаас [[Москва|Москва хотын]] Щукино дүүргийн хотын захиргааны төлөөлөгч асан. == Намтар == Максим Кац [[Москва|Москва хотод]] төрсөн. Түүнийг найман настай байхад гэр бүл нь [[Израил]] руу нүүжээ. Максим [[Израил|Израилд]] [[Давид Бен-Гурион|Давид Бен-Гурионы]] нэрэмжит сургуульд сурч байсан гэж мэдээлсэн<ref>{{YouTube|ru5mY0qCRBM|Максим Кац, Яаж Израил улс үүссэн бэ, 16.10.2020.|start=39s}}</ref>. Тэрээр 17 настайдаа [[Оросын Холбооны Улс|Орос]] руу буцаж ирсэн бөгөөд [[Израил|Израилын]] иргэншил аваагүй<ref>[https://jewish.ru/ru/news/articles/168871/ Представитель Максима Каца опроверг наличие у него израильского гражданства] // 10.09.2014</ref>. Кац цэргийн алба хааж байгаагүй гэж ярилцлага өгөхдөө мэдэгдэж байв<ref name=":4">[https://echo.msk.ru/programs/razbor_poleta/1299334-echo/ Максим Кац — Разбор полета — Эхо Москвы] // 14.04.2014</ref>. [[2012 он|2012 онд]] тэрбээр "Комсомольская правда" радиод өгсөн ярилцлагадаа [[Оросын Холбооны Улс|Оросын]] гурван их сургуульд сурч байсан боловч боловсролын чанарт сэтгэл дундуур байсан тул сургуулиа төгсөөгүй орхиж байсан гэж хэлсэн. Дараагаар Кац өөрийн зардлаар хувийн хичээл заалгахаар [[Дани]], [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ-ын]] хот төлөвлөгчид дээр очиж байсан<ref name="kp-9670">{{cite web|author=Михаил Антонов|url=https://www.spb.kp.ru/radio/26511/3423049/|title=Максим Кац: «Образование в России — это какое-то лицемерие. Одни делают вид, что учат, другие — что учатся...»|lang=ru|website=[[Комсомольская правда]]|date=2012-07-18|accessdate=2020-11-17|deadlink=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200616171851/https://www.spb.kp.ru/radio/26511/3423049/|archivedate=2020-06-16}}</ref>. Максим [[Оросын Холбооны Улс|Орос]] руу буцаж ирээд [[Москва|Москвагийн]] казинод покер тоглож, WSOP-ын No-Limit Hold'em ангилалд түрүүлэв<ref>{{Cite web|url=https://www.wsop.com/players/profile/?playerid=58763|title=MAX KATZ {{!}} UNITED STATES {{!}} WSOP.com|publisher=www.wsop.com|accessdate=2020-01-10}}</ref>. [[2007 он|2007 онд]] тэрээр спорт покерын [[Оросын Холбооны Улс|Оросын]] аварга болжээ<ref>{{Cite news|title=Чемпионат России по спортивному покеру|url=http://www.mk.ru/editions/daily/article/2007/12/07/66011-chempionat-rossii-po-sportivnomu-pokeru.html|accessdate=2017-05-01|language=ru}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.kommersant.ru/Doc-y/1366908|title="Не спешите бросать институты"|date=2012-05-17|publisher=Коммерсантъ|accessdate=2012-10-26|archiveurl=|archivedate=}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.sports.ru/others/poker/74714767.html|title=Макс Кац: «Надеюсь, профессионально играть больше не придется»|date=2010-12-06|publisher=sports.ru|accessdate=2012-10-26|archiveurl=https://www.webcitation.org/6COo6o6Ai?url=http://www.sports.ru/others/poker/74714767.html|archivedate=2012-11-23}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.pokerfederation.ru/ru/news/newsitem226|title=Чемпионат России по спортивному покеру 2007 / ФСПР|publisher=www.pokerfederation.ru|accessdate=2017-05-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170613150213/http://www.pokerfederation.ru/ru/news/newsitem226|archivedate=2017-06-13|deadlink=yes}}</ref>. [[2010 он|2010 онд]] тэрээр [[Оросын Холбооны Улс|Оросын]] анхны санхүүжилтийн санг байгуулсан бөгөөд [[2010 он|2010 оны]] хамгийн том покерын арван арга хэмжээний нэгээр нэрлэгджээ<ref>{{cite web|url=https://www.sports.ru/poker/75118745.html|title=Россия: 10 главных событий года в покере|date=2010-12-29|publisher=Sports.ru}}</ref>. [[2008 он|2008 оны]] 7-р сард Кац ижил нэртэй [[YouTube]] сувгийг бүртгүүлсэн<ref name=":6">{{Cite web|lang=|url=https://www.youtube.com/channel/UCUGfDbfRIx51kJGGHIFo8Rw|title=YouTube канал "Максим Кац"|author=|website=|date=|publisher=www.youtube.com|accessdate=2020-05-29}}</ref>. [[2016 он|2016 онд]] тэрээр [[Их Британи|Их Британийн]] засгийн газрын Чивнинг тэтгэлэг авсан 13 орос оюутны нэг болов. Энэхүү тэтгэлэг нь янз бүрийн салбарт манлайлах чадвартай хувь хүмүүст [[Их Британи|Их Британийн]] их сургуульд магистрын зэрэг хамгаалах боломжийг олгодог. Кац Глазго Их Сургуулийн Нийгэм, Улс төрийн Шинжлэх Ухааны факультетэд «Хотын засаглал ба төрийн бодлог» чиглэлээр магистрт элссэн<ref>{{Cite news|title=University of Glasgow graduation list|author=|url=https://www.pressreader.com/uk/the-scotsman/20171129/282656097771404|work=The Scotsman|date=2017-11-29}}</ref>. Кац өөрийгөө [[Орос хэл|орос]], [[Англи хэл|англи]], [[Еврей хэл|еврей]] хэлээр чөлөөтэй ярьдаг гэжээ. [[2020 он|2020 оны]] [[5 сарын 6|5 сарын 6-нд]] Екатерина Патюлинатай гэрлэсэн. Екатерина нь [[Илья Варламов|Илья Варламовын]] хамтаар "Авторские Медиа" ХХК-ийг үүсгэн байгуулж, ерөнхий захирал болсон<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.bfm.ru/news/443295|title=Как проходят свадьбы во время пандемии?|author=BFM.ru|publisher=BFM.ru - деловой портал|accessdate=2020-05-29}}</ref>, "Varlamov.ru" блогийн арилжааны захирал, «Яблоко» намын гишүүн юм<ref>[https://www.yabloko.ru/news/2019/07/01-3 Член «Яблока» передала в Генпрокуратуру и СК 14 тыс. обращений в поддержку сестер Хачатурян | Партия ЯБЛОКО<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. [[2020 он|2020 оны]] 6-р сард Кац [[2008 он|2008 онд]] үүсгэсэн бизнесийнхээ ачаар амьдардаг гэсэн бөгөөд энэ бизнес нь [[Оросын Холбооны Улс|Оростой]] бараг ямар ч холбоогүй гэж мэдэгдсэн юм. == Нийгэм, хотын хөгжилд үзүүлсэн нөлөө == === Щукины төлөвлөлт === [[2012 он|2012 онд]] [[Илья Варламов|Илья Варламовын]] хамт тэрээр хот байгуулалтад туслах "Хотын төслүүд" сан байгуулсан<ref>{{cite web|url=http://www.the-village.ru/village/city/city/113963-gorodskie-proekty|title=Илья Варламов и Максим Кац запускают «Городские проекты»|author=Алиса По|date=2012-06-04|publisher=The Village|archiveurl=https://www.webcitation.org/6COo85FBu?url=http://www.the-village.ru/village/city/city/113963-gorodskie-proekty|archivedate=2012-11-23|accessdate=2012-10-26}}</ref>. [[Москва|Москва хотын]] Щукино дүүргийн төлөөлөгч<ref>{{Cite web|url=https://www.novayagazeta.ru/articles/2014/08/30/60934-fso-samokat-dumskiy-veteran|title=ФСО, самокат, думский ветеран|date=2014-08-30|publisher=Новая газета - Novayagazeta.ru|lang=ru|accessdate=2020-03-02}}</ref> байхдаа тэрээр асуудалтай газруудад судалгаа хийж, оршин суугчдын дэмжлэгтэйгээр, ялангуяа вандан сандал, тоглоомын талбайнуудыг суурилуулжээ<ref>{{Cite web|url=https://www.novayagazeta.ru/articles/2012/11/09/52273-pervye-shagi-v-storonu-peshehoda|title=Первые шаги в сторону пешехода|date=2012-11-09|publisher=Новая газета - Novayagazeta.ru|lang=ru|accessdate=2020-03-02}}</ref>. Щукин дахь нийтийн тээврийн зогсоолыг халаагуураар хангах тухай Кацын бас нэг санаачилгын дагуу «Хотын төслүүд» өөрсдөө тоног төхөөрөмж худалдан авахад бэлэн гэж мэдэгдсэн ч Мосгортранс дэмжээгүй<ref>{{Cite web|url=https://www.rosbalt.ru/moscow/2013/02/25/1098613.html|title=Остановкам не дали тепла|publisher=[[Росбалт]]|lang=ru|accessdate=2020-03-02|archive-date=2020-03-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20200302010929/https://www.rosbalt.ru/moscow/2013/02/25/1098613.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.the-village.ru/village/city/city/120631-obogrevateli|title=Остановки в Щукине оснастят обогревателями|date=2012-12-14|publisher=The Village|accessdate=2020-03-02}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://iz.ru/news/541420|title=Столичные остановки хотят оснастить обогревателями|author=Маргарита Верховская|date=2012-12-13|publisher=Известия|lang=ru|accessdate=2020-03-02}}</ref>. === Тверская дахь зогсоол === [[2011 он|2011 онд]] [[Москва|Москвад]] явган хүний ​​зам дээр зогсоолын тэмдэглэгээ гарч эхэлсэн<ref>{{Cite web|url=https://www.gazeta.ru/interview/nm/s4807721.shtml|title=«Борьбы с автомобилистами мы не ведем»|publisher=[[Газета.Ru]]|lang=ru|accessdate=2020-03-02}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.the-village.ru/village/city/situation/109063-parkovka-na-tverskoy|title=На тротуарах Тверской улицы разрешили парковку|date=2011-09-08|publisher=The Village|accessdate=2020-03-02}}</ref>, үүний дараа [[2012 он|2012 онд]] Максим Кац [[Илья Варламов|Илья Варламовын]] хамт Тверская гудамжинд судалгаа хийж<ref>{{Cite web|url=https://city4people.ru/projects/posts/posts_83.html|title=Отчет по исследованию Тверской|publisher=city4people.ru|lang=ru|accessdate=2020-03-12|archive-date=2020-03-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20200302010935/https://city4people.ru/projects/posts/posts_83.html|url-status=dead}}</ref>, хэрхэн 340 гэсэн тоо баримт бүхий товхимол хэвлүүлэв. Тверскаяд зогссон машинууд өдөрт 100,000 хүн нэвтрэхэд саад учруулдаг тул явган зорчигчдын 99% нь явган хүний ​​замын гуравны нэгийг ашигладаг гэсэн мэдээлэл гарч ирсэн. Судалгааг хотын захиргаанд шилжүүлж, үүний дараа зогсоолыг хориглосон<ref>{{Cite web|url=https://www.novayagazeta.ru/articles/2014/08/29/60919-probki-dostigli-potolka|title=Пробки достигли потолка|date=2014-08-29|publisher=Новая газета - Novayagazeta.ru|lang=ru|accessdate=2020-03-02}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://rg.ru/2012/10/18/tverskaya.html|title=Столичные власти запретили парковку на тротуарах Тверской|publisher=Российская газета|accessdate=2020-03-02}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.the-village.ru/village/people/experience/112077-maksim-kats|title=Личный опыт: Зачем идти в муниципальный совет|date=2012-02-28|publisher=The Village|accessdate=2020-03-02}}</ref>. [[2012 он|2012 оноос]] хойш Москва хотын захиргаа хот даяар явган хүний ​​зам дээр зогсоол хийхийг хориглож эхэлсэн<ref>{{Cite web|url=https://www.m24.ru/articles/parkovki/21062013/19968|title=Власти запретили стоянку на тротуарах от "Пушкинской" до "Белорусской"|publisher=m24.ru|lang=ru|accessdate=2020-03-02}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://odintsovo.info/news/?id=70721|title=В Одинцово ликвидирована стихийная парковка на тротуаре|date=20191110T102312+00|publisher=Одинцово-ИНФО|lang=ru|accessdate=2020-03-02}}</ref><ref>{{Статья|ссылка=http://dx.doi.org/10.1108/err.1999.3.7.78.72|автор=Peggy Gaugy|заглавие=Operabase WWW Site9972Mike Gibb. Operabase WWW Site. Date of publication:. URL: http://www.operabase.com/|год=1999-07|издание=Electronic Resources Review|том=3|выпуск=7|страницы=78—79|issn=1364-5137|doi=10.1108/err.1999.3.7.78.72}}</ref>. === Хүрдэн хаалга=== [[2012 он|2012 онд]] Кац, [[Илья Варламов|Варламов]] нар хүрдэн хаалганы нийтийн тээвэрт үзүүлэх нөлөөллийн талаар судалгаа хийсэн<ref>{{Cite web|url=https://city4people.ru/post/posts_194.html|title=Эксперимент с турникетами|publisher=city4people.ru|lang=ru|accessdate=2020-03-12|archive-date=2020-03-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20200302010932/https://city4people.ru/post/posts_194.html|url-status=dead}}</ref> бөгөөд түүний үр дүнгээс харахад хүрдэн хаалгатай тул Москвагийн нийтийн тээврийн хэрэгсэл 15%-иар удаан явдаг бөгөөд өндөр хөгжилтэй орнуудад торгууль илүү үр дүнтэй ажилладаг байна<ref name=":3">{{Cite web|url=https://rg.ru/2013/02/14/proeazd.html|title=Мосгортранс: Турникеты обходятся Москве дешевле контролеров|publisher=Российская газета|lang=ru|accessdate=2020-03-02}}</ref>. Максим Кацын саналуудыг Тээврийн газарт хүргүүлсэн. === Москва дахь авто замын төслүүдийн эсрэг гадаадын мэргэжилтнүүд === [[2013 он|2013 онд]] Максим Кацын урилгаар Вукан Вучик тэргүүтэй [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Норвеги]], [[Франц|Францын]] тээврийн мэргэжилтнүүд [[Москва|Москвад]] ирсэн. Мэргэжилтнүүд Москвагийн эрх баригчдад авто замын хоёр том төслийг шинэчлэхийг санал болгов<ref>{{Cite web|url=https://www.the-village.ru/village/city/city/123731-expert|title=Вукана Вучика пригласят оценить транспортные инициативы мэрии Москвы|date=2013-03-14|publisher=The Village|accessdate=2020-03-02}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.vedomosti.ru/realty/articles/2013/05/28/sovety_sobyaninu#cut|title=Ленинскому проспекту реконструкция не поможет|publisher=Ведомости|accessdate=2020-03-02}}</ref>. Ингэснээр Лениний өргөн чөлөө дэх төслийг хойшлуулсан<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.kommersant.ru/doc/2239624|title=Власти Москвы отменили реконструкцию Ленинского проспекта|date=2013-07-23|publisher=www.kommersant.ru|accessdate=2020-03-02}}</ref>. === Триумфальная талбай === [[2013 он|2013 онд]] Максим Кац [[Илья Варламов|Илья Варламовын]] хамтаар Триумфальная талбайд жагсаал зохион байгуулж, уг талбайг сэргээн босгох ажилд өмнө нь зарласан тендерийн дүнг цуцалж, архитектурын нээлттэй уралдаан зохион байгуулахыг шаардав. Тендерийг цуцалж, нээлттэй тендер зарласан<ref>{{Cite web|url=https://www.vedomosti.ru/lifestyle/articles/2014/02/21/triumfalnuyu-ploschad-zhdet-rekonstrukciya|title=Триумфальную площадь ждет реконструкция|publisher=Ведомости|lang=ru|accessdate=2020-03-02}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.the-village.ru/village/city/public-space/137671-triumfalnaya|title=В Москве объявили конкурс на реконструкцию Триумфальной площади|date=2014-01-20|publisher=The Village|accessdate=2020-03-02}}</ref>. === Санкт-Петербург дахь үйл ажиллагаа === [[2014 он|2014 онд]] Кац [[Санкт-Петербург|Санкт-Петербург хотод]] «Хотын төслүүд»-ийн салбараа нээсэн<ref>{{Cite web|url=http://novayagazeta.spb.ru/articles/9312/|title=Максим Кац: Если коммунист захочет посчитать троллейбусы, то бога ради|publisher=Новая Газета|accessdate=2020-03-02}}</ref>. Санкт-Петербург дахь төслүүд: * Невскийн өргөн чөлөөний [https://web.archive.org/web/20210208151501/https://city4people.ru/post/posts_159.html судалгаа] ба явган хүнд ээлтэй болгох хэдэн санал<ref>{{Cite web|url=https://gazeta.spb.ru/1677402-0/|title=Пешеходная зона на Невском проспекте может появиться уже в августе этого года (фото) {{!}}|date=2014-07-07|publisher=GAZETA.SPb|lang=ru|accessdate=2020-03-02|archive-date=2020-03-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20200302132710/https://gazeta.spb.ru/1677402-0/|url-status=dead}}</ref>. * Казанийн сүм хийд, Конюшенная талбай, далангийн ойролцоо газар нутгийг сайжруулах [https://web.archive.org/web/20200302132710/https://spb.city4people.ru/project/kazanskiy төслүүдийг] бий болгосон<ref name="автоссылка1">{{Cite web|url=https://www.the-village.ru/village/city/news-city/342481-kats-varlamov-spb|title=Проект дня. Благоустройство трех петербургских пространств от Варламова и Каца|date=2019-02-25|publisher=The Village|accessdate=2020-03-02}}</ref>. * Шпалерная гудамжийг сайжруулах төсөл<ref>{{Cite web|url=https://paperpaper.ru/papernews/2016/05/12/shpalernaya|title=«Городские проекты» показали, как сделать Шпалерную улицу удобнее для пешеходов и водителей|publisher=«Бумага»|lang=ru|accessdate=2020-03-02|archive-date=2020-03-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20200302132712/https://paperpaper.ru/papernews/2016/05/12/shpalernaya/|url-status=dead}}</ref>. "Хотын төслүүд" шөнийн автобусны хөдөлгөөний шинэ схемийг санал болгож<ref>{{Cite web|url=https://www.the-village.ru/village/city/transport/233891-night|title=«Городские проекты» предложили новую схему движения ночных автобусов в Петербурге|date=2016-03-28|publisher=The Village|accessdate=2020-03-02}}</ref>, нийтийн тээврийн тарифын шинэ систем<ref>{{Cite web|url=https://www.the-village.ru/village/city/transport/249815-novye-tarify-transport|title=Предложение дня. Изменить систему тарифов в петербургском общественном транспорте|date=2016-11-08|publisher=The Village|accessdate=2020-03-02}}</ref>, трамвайны хөдөлгөөнийг Литейний өргөн чөлөө рүү буцааж барихыг санал болгосон<ref>{{Cite web|url=https://www.fontanka.ru/2017/03/29/078/|title=«Городские проекты» предлагают вернуть трамвай на Литейный проспект|date=2017-03-29|publisher=www.fontanka.ru|lang=ru|accessdate=2020-03-02}}</ref>. [[2019 он|2019 онд]] Кац, [[Илья Варламов|Варламов]] нар [[Санкт-Петербург|Санкт-Петербургийг]] өөрчлөх онлайн штабыг ажиллуулж<ref>{{Cite web|url=https://www.novayagazeta.ru/news/2019/02/25/149536-varlamov-i-kats-zapustili-shtab-prebrazheniya-peterburga-blogery-predlagayut-ostanovit-urbanisticheskoe-iznasilovanie-goroda|title=Варламов и Кац запустили «Штаб преображения Петербурга». Они предлагают остановить «урбанистическое изнасилование» города|publisher=Новая газета - Novayagazeta.ru|lang=ru|accessdate=2020-03-02}}</ref>, хотын гудамж, талбай, талбайг өөрчлөх 18 төслийг санал болгосон<ref>{{Cite web|url=https://spb.city4people.ru/index|title=Штаб преображения Петербурга|publisher=spb.city4people.ru|accessdate=2020-03-02|archive-date=2020-03-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20200302132711/https://spb.city4people.ru/index|url-status=dead}}</ref>. Эдгээр төслүүдийг хэрэгжүүлэхийн тулд Петербургчүүдийг хотын сонгуульд оролцохыг уриалж. Максимыг [[Санкт-Петербург]] дахь Хотын төслүүд болон Яблоко намын сонгуулийн төв байранд томилсон<ref>{{Статья|ссылка=https://www.kommersant.ru/doc/4260961|заглавие=Максима Каца вычеркнут из списков|издание=Коммерсантъ}}</ref><ref name=":5">{{cite web|author=Владимир Хейфец|url=https://www.kommersant.ru/doc/4251384|title=Плод раздора|subtitle=Максима Каца могут вновь исключить из «Яблока» за «нанесение политического ущерба» партии|lang=ru|website=[[Коммерсантъ]]|date=2020-02-11|accessdate=2020-11-17|deadlink=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200318051656/https://www.kommersant.ru/doc/4251384|archivedate=2020-03-18}}</ref>. === Газар дээрх болон газар доорх гарцын хор хөнөөл === [[2014 он|2014 онд]] Кац газар дээрх болон газар доорхи гарцууд ямар хор уршигтай болохыг харуулсан, өгүүлсэн төсөл хэрэгжүүлж эхэлсэн<ref>{{Cite web|url=https://www.the-village.ru/village/city/city/143029-ssylki-dnya|title=Ссылки дня. Генератор ругательств из пьес Шекспира, интервью со Стоей и сайт ненависти к переходам|date=2014-04-23|publisher=The Village|accessdate=2020-03-02}}</ref>. Төслийн зүгээс ийм гарцуудын аюулгүй байдал нь статистикийн хувьд батлагдаагүй домог бөгөөд хөдөлгөөний хязгаарлагдмал, хүн амын 30% -ийг бүрдүүлдэг хүмүүс гарцаар гарахад онцгой бэрхшээлтэй тулгардаг тул зорчих хэсгийн дагуух замыг хөндлөн гарахыг өдөөдөг гэсэн бөгөөд хотын тохь тухгүй орчныг бүрдүүлдэг гэж мэдэгджээ<ref>{{Cite web|url=http://zebra.city4people.ru/|title=Сайт о вреде подземных переходов|publisher=zebra.city4people.ru|accessdate=2020-03-02|archive-date=2020-02-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20200214210527/http://zebra.city4people.ru/|url-status=dead}}</ref>. == Ном == * {{книга|автор=Варламов И., Кац. М. |заглавие=Хотын даргад өгөх 100 зөвлөгөө |издательство=Альпина нон-фикшн |год=2020 |страниц=464 |isbn=978-5-00139-255-2 }} * {{ книга |автор=Кац М. |заглавие=Шинэ Оросын Түүх |издательство=Перо |год=2021 |страниц=336 |isbn=978-5-00189-808-5 }} == Эшлэл == {{Reflist}} == Бусад холбоос == * {{Facebook|katz.max|name=Максим Кац}} * {{Instagram|maxim_katz|id=}} * {{Twitter|name=Максим Кац|id=max_katz}} {{DEFAULTSORT:Кац, Максим}} [[Ангилал:1984 онд төрсөн]] [[Ангилал:Оросын улс төрч]] [[Ангилал:21-р зууны улс төрч]] hj2u3e500pzscj01qf75xkurytqa1c7 0 109840 852485 725214 2026-04-06T19:21:30Z Enkhsaihan2005 64429 852485 wikitext text/x-wiki {{Short description|Монголын улс төрч, бизнесмен}} {{Инфобокс албан тушаалтан | name = Базарсадын Жаргалсайхан | image = {{CSS image crop|Image = Bazarsadyn Jargalsaikhan in 2008.jpg|bSize = 400 |cWidth = 210|cHeight = 300|oTop = 12|oLeft =120|Location=center}} | caption = Жаргалсайхан 2008 онд | office = Үйлдвэр худалдааны сайд | termstart = 2006 оны 1 сарын 5 | termend = 2007 оны 11 сарын 22 | predecessor = [[Халзхүүгийн Наранхүү]] | primeminister = [[Миеэгомбын Энхболд]] | office2 = [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] гишүүн | constituency2 = 70-р, [[Сонгинохайрхан|Сонгинохайрхан дүүрэг]], [[Улаанбаатар]] | termstart2 = 2004 оны 8 сар | termend2 = 2008 оны 7 сар | office3 = [[Бүгд Найрамдах Нам (Монгол)|Бүгд Найрамдах Намын]] дарга | termstart3 = 2004 оны 4 сарын 5 | birth_date = {{birth date and age|1959|08|20}} | birth_place = [[Улаанбаатар]], [[Монгол]] | party = [[Бүгд Найрамдах Нам (Монгол)|Бүгд Найрамдах Нам]]<br>(2004 оноос) | otherparty = [[Бүгд Найрамдах Нам (Монгол)|Бүгд Найрамдах Нам]]<br>(1992–2002)<br>[[Иргэний Зориг–Бүгд Найрамдах Нам]]<br>(2002–2004) | alma_mater = [[Эрхүүгийн Улсын Их Сургууль]] | legislature = Улсын Их Хурал | profession = Бизнесмен, физикч }} '''Базарсадын Жаргалсайхан''' (олны танил нэр нь '''Буянгийн Жагаа'''; [[1959 он]]ы [[8 сарын 20|наймдугаар сарын 20]]-нд [[Улаанбаатар]]<ref name="24tsag">[https://www.24tsag.mn/a/170144 24tsag.mn: ''“Буян”-гийн Жагаа буюу Б.Жаргалсайхан гэж хэн бэ?''], нийтэлсэн 2019 оны хоёрдугаар сарын 27, хандсан 2021 оны нэгдүгээр сарын 30</ref> хотод төрсөн) нь [[Монгол Улс|Монгол]]ын засгийн газрын гишүүн, [[улс төрч]], [[физик]]ч, [[бизнесмен]], Бүгд Найрамдах Намын дарга.<ref>{{cite news |title=Nachlese: Neuer Präsident will Armut bekämpfen |url=http://derstandard.at/2054852 |work=[[Der Standard]] |date=14 July 2008 |accessdate=26 February 2011 }}</ref> == Намтар == === Бага нас ба боловсрол === Б. Жаргалсайхан нь 1959 онд Улаанбаатар хотод таван хүүхэдтэй айлын дундах<ref name="24tsag" /><ref name="hamugmongol" >[https://hamugmongol.wordpress.com/2012/05/14/%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD-%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%87%D0%BE%D0%BE%D0%BD/ hamugmongol.wordpress.com: ''Намтрын товчоон''], нийтэлсэн 2012 оны тавдугаар сарын 12, хандсан 2021 оны нэгдүгээр сарын 30</ref> болон төржээ. 1967 онд нийслэлийн 23-р дунд сургуульд<ref name="hamugmongol" /> орсон ба дунд сургуулиа дүүргээд 1977 онд [[Зөвлөлт Холбоот Улс]]ын [[Эрхүү муж]]ийн төв [[Эрхүү]] хот дахь Политехникийн Дээд Сургуульд элсэн сансрын физикч<ref name="hamugmongol" /> мэргэжлээр суралцан 1982 онд төгсжээ. Дараа нь [[Зүүн Герман]]д<ref>Англи ба орос хэлээрх википедиаг үзнэ үү.</ref> бас сурч байсан байна. === Мэргэжлийн гараа === Сургуулиа төгсөөд эх орондоо эргэж ирэн 1982 оноос 1984 оныг хүртэл Говь комбинатад<ref name="hamugmongol" /> туслахаар ажиллав. 1984 оноос 1988 оныг хүртэл хувиараа бизнес эрхэлж<ref>[http://itoim.mn/article/%D0%B0%D0%BD-%D1%8B%D0%BD-%D0%B5%D1%80%D3%A9%D0%BD%D1%85%D0%B8%D0%B9%D0%BB%D3%A9%D0%B3%D1%87-%D3%A9%D1%80%D1%81%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D3%A9%D1%85-%D0%B7%D1%83%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%B0%D0%BD-%D1%85%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B9/8771 itoim.mn: ''Ардчилсан Намын Ерөнхийлөгчид өрсөлдөх зургаан хүний намтар''], нийтлэгч Э. Ганзориг, нийтэлсэн 2017 оны тавдугаар сарын 2, хандсан 2021 оны нэгдүгээр сарын 30</ref> байгаад, 1988 онд Буян хоршоогоо байгуулан захирлаар нь ажилласан ба 1989 онд тус хоршоогоо хязгаарлагдмал хариуцлагатай компани болгон өргөтгөжээ. Тэр Монголын анхны саятан<ref name="inf">[https://www.infpol.ru/99297-kto-sleduyushchiy-prezident-mongolii/ Кто следующий президент Монголии? - новости Бурятии и Улан-Удэ]</ref> гэгддэг бөгөөд 1990 оноос 2004 оны хооронд монголын хөрөнгөтэй хүмүүсийн нэгд тооцогддог байв. == Улс төрийн амьдрал == [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]]аас [[Монгол Улс]]ад шилжих шилжилтийн жилүүдэд тэр ардчиллыг дэмжигч байсан ба эхлээд [[Ардчилсан Нам]]аас (1992, 1997 оны сонгуульд), дараа нь өөрийн байгуулсан БНН-аас (2008, 2016 онуудад) парламентын гишүүн болохоор оролдсон ч бүтээгүй. 2004 оны Улсын Их Хурлын сонгуульд 70-р тойргоос нэр дэвшин, их хурлын гишүүн болов. 2005 онд болсон ерөнхийлөгчийн сонгуульд нэр дэвшин, 129.147 хүний буюу 14,1 %-ийн<ref>https://web.archive.org/web/20150916010103/http://psephos.adam-carr.net/countries/m/mongolia/mongolia2005.txt</ref> санал авч байсан. [[Долоодугаар сарын нэгний түйвээн|2008 оны долоодугаар сарын 1-нд]] болсон их хурлын сонгуулийн үр дүнтэй холбоотой жагсаалыг зохион байгуулсан хэмээн сэжигтнээр татагдан баривчлагдаж байв.<ref>[https://regnum.ru/news/polit/1051224.html За организацию "революции юрт" в Монголии арестован лидер Республиканской партии - ИА REGNUM]</ref> == Хэлсэн үг == Тэрбээр нэлээд хатуу ширүүн үгтэй учраас монголын хэвлэл мэдээллийн сувгууд түүнийг урьж цаг үе, нийгмийн байдлын талаар байнга санал хүсэлтийг нь сонсдог. Тиймээс хэлсэн, ярьсан зүйлүүд нь нэг хэсэгтээ нийтийн анхаарлын төвд байх ч цаад агуулга нь нийгмийн байдлыг шүүмжилсэн бизнесмен, улс төрч хүний үг байдаг. Түүний хэлсэн үгнүүдээс жишээ болгон хэдийг оруулав. {{Эшлэл|Гишүүдэд хэлье! Айж чацга царайлалгүй наад Энхболдыгоо буулга! Үхсэндээ айдаг юм. Үсрээд л нэг үл таних хужаа урдаас орж ирээд буудаж ална биз. Ийм нийгэмд үхэхээс айхгүй алалцаж байж төрөө цэвэрлэдэг юм.<ref>[http://www.bolod.mn/News/200883.html bolod.mn: ''Үхэхээс айхгүй аллалцаж байж төрөө цэвэрлэдэг юм шаарнуудаа''], нийтэлсэн 2018 оны наймдугаар сарын 3, хандсан 2021 оны нэгдүгээр сарын 30</ref>|Б. Жаргалсайхан}} Нэгэн телевизийн нэврүүлэгт оролцохдоо: {{Эшлэл|Та улс төрийг сонирхохгүй бол таныг улс төр оролдоно. Таны хоолоор, таны эрх чөлөөгөөр дамжаад таныг оролдоно. Тийм учраас тусгаар тогтнол, эрх чөлөө, шударга ёсыг бий болгоё гэж байгаа бүх хүн хатуу нэг амьсгаа, дуу хоолойтой тэмцэгч байх ёстой.<ref>Нэгэн телевизийн нэврүүлэгт оролцохдоо хэлсэн үг.</ref>|Б. Жаргалсайхан}} inews.mn цахим хуудсанд хуримын тухай өгсөн ярилцлага: {{Эшлэл|За тэгээд нөгөө ресторанд очихоор хөтлөгч гэж хурим базаад мэргэшчихсэн халтуурны хэдэн мөртүүдтэй нэг далбаганасан хошин шогийн ядаргаатай нөхөр бос, суу, дахиад бос, босооч, хурайл, өшөө сайн хурайлаач, алга ташаач, улам чанга ташаачдээ гэж тамлана. Тав тухтай ч сууж болдоггүй тамтай хүлээн авалт.<ref>[https://www.inews.mn/a/9193 inews.mn: ''Б.Жаргалсайхан: Би хуриманд очих дургүй''], нийтэлсэн 2019 оны долоодугаар сарын 12, хандсан 2021 оны нэгдүгээр сарын 30</ref>|Б. Жаргалсайхан}} == Эх сурвалж == {{Reflist|2}} {{DEFAULTSORT:Жаргалсайхан, Базарсадын}} [[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн]] [[Ангилал:Монголын үйлдвэр худалдааны сайд]] [[Ангилал:Монголын засгийн газрын гишүүн]] [[Ангилал:Бүгд Найрамдах Намын дарга (Монгол)]] [[Ангилал:Монголын бизнесмен]] [[Ангилал:Монголын физикч]] [[Ангилал:Эрхүүгийн их сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Улаанбаатарын хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1950 онд төрсөн]] ttc8px16lkml9vw98exijusq4vd0my9 0 109962 852486 843641 2026-04-06T19:23:17Z Enkhsaihan2005 64429 852486 wikitext text/x-wiki {{Short description|Монголын улс төрч}} {{Unreferenced}} {{Инфобокс албан тушаалтан | name = Нямжавын Уртнасан | image = Н.Уртнасан.jpg | office = Байгаль орчин, аялал жуулчлалын сайд | primeminister = [[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]] | term_start = 2021 оны 1 сарын 29 | term_end = 2022 оны 1 сарын 18 | predecessor = [[Даваажанцангийн Сарангэрэл]] | successor = [[Бат-Өлзийн Бат-Эрдэнэ]] | birth_date = 1975 он | birth_place = [[Сүхбаатар (хот)|Сүхбаатар]], [[Сэлэнгэ аймаг]] | party = [[Монгол Ардын Нам]] | alma_mater = [[Монгол Улсын Их Сургууль|МУИС]], Сэтгүүл зүйн бакалавр | profession = [[Сэтгүүлч]] }} '''Нямжавын Уртнасан''' (1975 онд Сэлэнгэ аймгийн Сүхбаатар хотод төрсөн) нь 2021 оны 1 сарын 29-нөөс 2022 оны 1 сарын 18-нд Монгол Улсын Засгийн газрын гишүүн, Байгаль орчин, аялал жуулчлалын сайдаар ажилласан сэтгүүлч, улс төрч юм. ==Боловсрол== * 1993 онд Дархан хотын 17 дугаар дунд сургууль, * 1994-1998 онд МУИС-ийг Сэтгүүл зүйн чиглэлээр төгссөн. * 2002-2003 онд Япон улсын Токүшима хотын JRT TV (Japan Radio Television) телевизэд сэтгүүлчийн мэргэжлийн дадлага, * 2005 онд ХБНГУ-ын Deutsche Welle (DW TV) телевизэд мэргэжил дээшлүүлэх сургалт, * 2008-2013 онд БНСУ-ын KBS, MBC телевизүүдэд мэргэжлийн сургалтад тус тус хамрагдсан. ==Ажилласан байдал== * 1998-2000 онд Eagle телевизэд сэтгүүлч, мэдээний албаны дарга, * 2000-2010 онд МҮОНРТ-ийн Нийгэм, Эдийн засгийн редакцад сэтгүүлч, редактор, * 2010-2013 онд “Шинэ дэлхий” телевизийн Мэдээний албаны дарга, Гүйцэтгэх захирал, * 2013 оноос хойш “Юни Си энд Си” ХХК-ийн Маркетингийн захирал, * 2014 оноос “Сайн сэтгүүлч боловсрол” сангийн үүсгэн байгуулагч, сангийн Тэргүүн,   * 2016 оноос “Юни солор” ХХК-ийн Ерөнхий захирал, * 2019 оноос НАМЭХ-ны Удирдах зөвлөлийн гишүүн, * 2021-2022 онд Байгаль орчин, аялал жуулчлалын сайдаар ажилласан. {{DEFAULTSORT:Уртнасан, Нямжавын}} [[Ангилал:Монголын сэтгүүлч]] [[Ангилал:Монголын байгаль орчин ба аялал жуулчлалын сайд]] [[Ангилал:1975 онд төрсөн]] [[Ангилал:Сүхбаатарын_(хот)_хүн]] 3fdvijgay57c30y3969rgs38cfa118e 0 110889 852492 819001 2026-04-06T19:54:16Z Enkhsaihan2005 64429 852492 wikitext text/x-wiki {{Short description|Израилын Ерөнхий сайд (1996–1999; 2009–2021; 2022–одоо)}} {{Инфобокс албан тушаалтан | name = Биньямин Нетаньяху | native_name = {{lang|he|{{nobold|בִּנְיָמִין נְתַנְיָהוּ}}}} | image = Benjamin Netanyahu, February 2023.jpg | caption = Албан ёсны хөрөг, 2023 | office = [[Израил Улсын Ерөнхий Сайд]] | term_start = 2022 оны 12 сарын 29 | term_end = | president = [[Исаак Херцог]] | predecessor = [[Яир Лапид]] | deputy = [[Ярив Левин]] | successor = | term_start1 = 2009 оны 3 сарын 31 | term_end1 = 2021 оны 6 сарын 13 | president1 = {{ubl|[[Шимон Перес]]|[[Реувен Ривлин]]}} | 1blankname1 = {{nowrap|[[Израилын Ерөнхий сайдын орлогч|Орлогч]]}} | 1namedata1 = [[Бени Ганц]] {{nowrap|(2020–2021)}} | predecessor1 = [[Эхуд Олмерт]] | successor1 = [[Нафтали Беннет]] | term_start2 = 1996 оны 6 сарын 18 | term_end2 = 1999 оны 7 сарын 6 | president2 = [[Эзер Вейцман]] | predecessor2 = Шимон Перес | successor2 = [[Эхуд Барак]] | office3 = [[Сөрөг хүчний удирдагч (Израил)|Сөрөг хүчний удирдагч]] | term_start3 = 2021 оны 6 сарын 28<ref>[https://main.knesset.gov.il/EN/mk/Pages/HeadOfOpposition.aspx Leader of the Opposition] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230326105855/https://main.knesset.gov.il/EN/mk/Pages/HeadOfOpposition.aspx |date=2023-03-26 }}, Кнессет</ref> | term_end3 = 2022 оны 12 сарын 29 | prime_minister3 = {{ubl | Нафтали Беннет | Яир Лапид }} | predecessor3 = Яир Лапид | successor3 = Яир Лапид | term_start4 = 2006 оны 1 сарын 16 | term_end4 = 2009 оны 3 сарын 31 | prime_minister4 = {{ubl | [[Ариел Шарон]] | Эхуд Олмерт }} | predecessor4 = [[Амир Перец]] | successor4 = [[Ципи Ливни]] | term_label5 = Де-факто | term_start5 = 1993 оны 3 сарын 24 | term_end5 = 1996 оны 6 сарын 18 | prime_minister5 = {{ubl | [[Ицхак Рабин]] | Шимон Перес }} | predecessor5 = [[Ицхак Шамир]] | successor5 = Шимон Перес | office6 = [[Ликуд|Ликудын дарга]] | term_start6 = 2005 оны 12 сарын 20 | term_end6 = | predecessor6 = Ариел Шарон | successor6 = | term_start7 = 1993 оны 3 сарын 24 | term_end7 = 1999 оны 7 сарын 6 | predecessor7 = Ицхак Шамир | successor7 = Ариел Шарон | office8 = [[НҮБ-ын дэргэдэх Израилын байнгын төлөөлөгч]] | term_start8 = 1984 оны 9 сарын 1 | term_end8 = 1988 оны 3 сарын 1 | prime_minister8 = {{ubl | Ицхак Шамир | Шимон Перес | Ицхак Шамир }} | predecessor8 = [[Йехуда Цви Блюм]] | successor8 = [[Йоханан Бейн]] | office9 = [[Кнессет]]ийн гишүүн | term_start9 = 2003 оны 2 сарын 17 | term_start10 = 1988 оны 11 сарын 21 | term_end10 = 1999 оны 7 сарын 6 | office11 = Сайдын албан тушаал | subterm11 = 1996–1997 | suboffice11 = [[Шинжлэх ухаан, технологийн яам (Израил)|Шинжлэх ухаан, технологи]] | subterm12 = 1996–1999 | suboffice12 = [[Орон сууц, барилгын яам|Орон сууц, барилга]] | subterm13 = 2002–2003 | suboffice13 = [[Гадаад хэргийн яам (Израил)|Гадаад хэрэг]] | subterm14 = 2003–2005 | suboffice14 = [[Сангийн яам (Израил)|Сан]] | subterm15 = 2009–2013 | suboffice15 = {{hlist | [[Эдийн засгийн стратегийн яам|Эдийн засгийн стратеги]] | [[Эрүүл мэндийн яам (Израил)|Эрүүл мэнд]] | [[Тэтгэврийн хэрэг эрхлэх яам|Тэтгэврийн хэрэг]] }} | subterm16 = 2012–2013 | suboffice16 = Гадаад хэрэг | subterm17 = 2013 | suboffice17 = {{hlist | Гадаад хэрэг | [[Диаспорын хэрэг эрхлэх яам|Иерусалим ба диаспорын хэрэг]] }} | subterm18 = 2014–2015 | suboffice18 = [[Харилцаа холбооны яам (Израил)|Харилцаа холбоо]] | subterm19 = 2015 | suboffice19 = Тэтгэврийн хэрэг | subterm20 = 2015–2019 | suboffice20 = {{hlist | [[Эдийн засгийн яам (Израил)|Эдийн засаг]] | Гадаад хэрэг | Эрүүл мэнд | [[Израилын Бүс нутгийн хамтын ажиллагааны сайд|Бүс нутгийн хамтын ажиллагаа]] }} | subterm21 = 2018–2019 | suboffice21 = [[Батлан ​​​​хамгаалах яам (Израил)|Батлан ​​​​хамгаалах]] | birth_date = {{Birth date and age|1949|10|21}} | birth_place = [[Тел-Авив]], Израил | death_date = | death_place = | party = [[Ликуд]] (1988 оноос) | father = [[Бенцион Нетаньяху]] | mother = Цила Нетаньяху | spouse = {{ubil | {{marriage|Мириам Вейцманн|1972|1978|end=салсан}} | {{marriage|Флер Кейтс|1981|1988|end=салсан}} | {{marriage|[[Сара Бен-Арци]]|1991}} }} | children = 3, үүнд [[Яир Нетаньяху|Яир]] | relatives = {{ubl | [[Натан Милейковский]] (өвөө) | [[Йонатан Нетаньяху]] (ах) | [[Идо Нетаньяху]] (дүү) | [[Элиша Нетаньяху]] (нагац ах) | [[Шошана Нетаньяху]] (нагац эгч) | [[Натан Нетаньяху]] (үеэл) }} | education = {{ubl | [[Массачусеттсын Технологийн Хүрээлэн]] ([[Шинжлэх ухааны бакалавр|BS]], [[Шинжлэх ухааны магистр|MS]]) | [[Харвардын их сургууль]] }} | occupation = {{hlist|Дипломатч|менежментийн зөвлөх|маркетингийн гүйцэтгэх захирал|улс төрч|зохиолч}} | cabinet = {{hlist | [[Израилын хорин долоо дахь засгийн газар|27]] | [[Израилын гучин хоёр дахь засгийн газар|32]] | [[Израилын гучин гурав дахь засгийн газар|33]] | [[Израилын гучин дөрөв дэх засгийн газар|34]] | [[Израилын гучин тав дахь засгийн газар|35]] | [[Израилын гучин долоо дахь засгийн газар|37]] }} | signature = Benjamin Netanyahu signature.svg | website = {{Official URL}} | nickname = Bibi | branch = [[Израилын Батлан Хамгаалах Хүчин]] | service_years = 1967–1973 | rank = ''[[Израилын Батлан Хамгаалах Хүчний цол|Серен]]'' (Ахмад) | unit = [[Сайерет Маткал]] | battles = {{tree list}} * [[Элэгдлийн дайн]] ** [[Карамегийн тулалдаан]] * [[1968 оны Израилын Ливан руу хийсэн довтолгоо]] * [[Йом Киппурийн дайн]] {{tree list/end}} | other_party = [[Херут]] (1988 он хүртэл) }} '''Биньямин Нетаньяху''' ([[Еврей хэл|еврей.]] ‏בִּנְיָמִין נְתַנְיָהוּ‏‎; [[1949 он|1949 оны]] [[10 сарын 21|10 сарын 21-нд]] [[Тел-Авив|Тел-Авивд]] төрсөн) — нь [[2009 он|2009 оноос]] хойш [[Израил|Израил улсын]] [[Израил Улсын Ерөнхий Сайд|Ерөнхий сайд]], өмнө нь [[1996 он|1996]]-[[1999 он|1999 онд]] ажиллаж байсан [[Израил|Израилын]] улстөрч юм. Нетаньяху нь мөн [[Ликуд]] намын дарга юм. Тэрээр Израилын түүхэн дэх хамгийн удаан буюу 15 жил 3 сар Ерөнхий сайдаар ажилласан бөгөөд [[Израил|Израилд]] төрсөн анхны ерөнхий сайд юм.<ref>{{cite web|last1=Heller|first1=Aron|title=Netanyahu makes history as Israel's longest-serving leader|url=https://www.apnews.com/a8a9d3c598954ca6803710e375117156|date=17 July 2019|publisher=[[Associated Press]]|access-date=17 July 2019}}</ref><ref>{{cite web|last1=Williams|first1=Dan|title=Bruised but driven, Netanyahu becomes Israel's longest-serving PM|url=https://www.reuters.com/article/us-israel-netanyahu/bruised-but-driven-netanyahu-becomes-israels-longest-serving-pm-idUSKCN1UD1GV|date=18 July 2019|work=[[Reuters]]|access-date=18 July 2019}}</ref> [[Тел-Авив|Тел-Авивт]] [[еврей]] гэр бүлд төрсөн Нетаньяху [[Иерусалим|Иерусалимд]] болон хэсэг хугацаанд [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ-ын]] [[Филадельфи]] хотод өссөн. Их сургуулиа төгссөний дараа [[Израил|Израилд]] буцаж ирж [[Израилын батлан хамгаалах хүчин|Израилын батлан хамгаалах хүчинд]] элссэн. Нетаньяху Сайерет Маткалийн тусгай хүчний ангид ахлагч болж, Бэлэг ажиллагаа (1968), Изотоп ажиллагаа (1972) зэрэг олон даалгаварт оролцож, нэг ажиллагааны үед мөрөндөө буудуулсан.<ref name="David Remnick">{{cite magazine|url=http://www.newyorker.com/online/blogs/newsdesk/2013/01/bibis-blues.html|title=Bibi's Blues|first=David|last=Remnick|date=23 January 2013|magazine=The New Yorker|author-link=David Remnick}}</ref><ref>{{cite web|first=Judy|last=Dempsey|date=3 May 2012|url=http://carnegieeurope.eu/strategiceurope/?fa=48021|title=The Enduring Influence of Benjamin Netanyahu's Father|website=Carnegie Europe|access-date=19 Хоёрдугаар сар 2021|archive-date=24 Хоёрдугаар сар 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210224061927/https://carnegieeurope.eu/strategiceurope/?fa=48021|url-status=dead}}</ref> Нетаньяху [[1973 он|1973 онд]] [[Йом-Киппурын дайн|Йом-Киппурын дайнд]] оролцож, [[Суэцийн суваг|Суэцийн сувгийг]] дагасан тусгай хүчний дайралтад оролцож, [[Сири]] лүү хийсэн довтолгоог удирдсан.<ref name="Sayeret Matkal is 50 years old">{{cite web|first=Amir|last=Buhbut|url=http://www.nrg.co.il/online/1/ART1/560/122.html|title=Sayeret Matkal is 50 years old|website=[[NRG Maariv]]|access-date=2021-02-19|archive-date=2012-10-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20121014060839/http://www.nrg.co.il/online/1/ART1/560/122.html|url-status=dead}}</ref><ref name="ginsburg1">{{cite news|first=Mitch|last=Ginsburg|date=25 October 2012|url=http://www.timesofisrael.com/saving-sergeant-netanyahu/#!|title=Saving Sergeant Netanyahu|newspaper=[[The Times of Israel]]}}</ref> Нетаньяху халагдахаасаа өмнө ахмад цол хүртжээ.[[Массачусеттсын Технологийн Хүрээлэн]] Шинжлэх Ухааны Бакалавр (SB), Мастер (SM) зэрэгтэй төгсөөд Нетаньяху Бостоны Консалтинг Группын эдийн засгийн зөвлөх болжээ. [[1978 он|1978 онд]] [[Израил|Израил руу]] буцаж нүүж Йонатан Нетаньяхугийн нэрэмжит терроризмтой тэмцэх хүрээлэнг байгуулсан. 1982 онд Израилийн АНУ дахь Элчин сайд Моше Аренс Б.Нетаньяхуг өөрийн орлогчоороо томилов. Нетаньяху 1983 онд АНУ-тай хийсэн стратегийн хэлэлцээнд оролцсон Израилийн анхны төлөөлөгчдийн гишүүн байв. 1984 онд Ерөнхий сайд [[Ицхак Шамир]] Нетаньяхуг Израилийн НҮБ-д суух төлөөлөгчөөр томилсон. Энэ үед дөрвөн жилийн хугацаанд тэрээр Ерөнхий нарийн бичгийн дарга асан Курт Валдхаймын нацистуудын өнгөрсөн үйлдлийг илчилсэн НҮБ-ын архивын нууцыг задлах ажлыг хийжээ. Чадварлаг дипломатч болохоо харуулж, авъяаслаг илтгэгч, хатуу маргалдагч Нетаньяху дэлхийн хамтын нийгэмлэгт Израилийн байр суурийг бэхжүүлж чадсан. 1988 онд [[Израил|Израилд]] буцаж ирээд [[Кнессет|Кнессетийн]] гишүүнээр сонгогдож, [[1993 он|1993 онд]] [[Ликуд|Ликудын]] даргаар сонгогджээ. Тэрбээр [[Израилын парламентын сонгууль (1996)|1996 оны сонгуульд]] намаа ялалтад хүргэж, [[Израил|Израилын]] хамгийн залуу Ерөнхий сайдаар томилогдсон. 2021 оны 6 дугаар сарын 13-нд Нетаньяху Ерөнхий сайдын албан тушаалаа өгч залуу үеийн төлөөлөл болох [[Нафтали Беннет|Нафтали Бэннет]] Кнессетын 60 суудал авч Ерөнхий сайд болсон юм. == Эшлэл == <references /> {{DEFAULTSORT:Нетаньяху, Биньямин}} [[Ангилал:Одооны засгийн газрын тэргүүн]] [[Ангилал:Израилын ерөнхий сайд]] [[Ангилал:Израилын батлан хамгаалахын сайд]] [[Ангилал:Израилын гадаад хэргийн сайд]] [[Ангилал:Израилын орон сууцны барилгын сайд]] [[Ангилал:Израилын сангийн сайд]] [[Ангилал:Израилын харилцааны сайд]] [[Ангилал:Израилын хууль зүйн сайд]] [[Ангилал:Израилын шашны сайд]] [[Ангилал:Израилын шинжлэх ухааны сайд]] [[Ангилал:Израилын эрүүл мэндийн сайд]] [[Ангилал:Израилын гадаад хэргийн орлогч сайд]] [[Ангилал:Израилын намын дарга]] [[Ангилал:Кнессетийн гишүүн]] [[Ангилал:Ликуд Намын гишүүн]] [[Ангилал:НҮБ дахь Израилын байнгын төлөөлөгч]] [[Ангилал:Йом Киппурийн дайны хүн]] [[Ангилал:Ойрх Дорнодын мөргөлдөөний хүн]] [[Ангилал:Терроризмын мэргэжилтэн]] [[Ангилал:20-р зууны улс төрч]] [[Ангилал:21-р зууны улс төрч]] [[Ангилал:Өмнөдийн Загалмай Үндэсний одон шагналтан (их загалмай)]] [[Ангилал:Тбилисийн хүндэт иргэн]] [[Ангилал:Тел-Авивын хүн]] [[Ангилал:Иерусалимын хүн]] [[Ангилал:Израилчууд]] [[Ангилал:1949 онд төрсөн]] 3ivhrvi4w0hiu246dwx5mp5dyy91jc6 0 112281 852493 800677 2026-04-06T19:57:04Z Enkhsaihan2005 64429 852493 wikitext text/x-wiki {{short description|Оросын улс төрч|bot=PearBOT 5}} {{Инфобокс албан тушаалтан | name = Дарья Беседина | image = Дарья Беседина.jpg | caption = Беседина 2019 онд | office = [[Москва хотын Дум]]ын гишүүн | term_start = 2019 оны 9 сарын 17 | term_end = 2024 оны 9 сарын 17 | birth_name = Дарья Станиславовна Беседина | birth_date = {{birth date and age|1988|07|22}} | birth_place = [[Химки]], [[Москва муж]], [[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Холбоот Орос Улс|ЗСБНХОУ]], [[ЗХУ]] | death_date = | death_place = | alma_mater = [[Москвагийн Архитектурын Дээд Сургууль]] | party = [[Яблоко]] <small>(2017 оноос)</small> | website = {{URL|http://besedina.moscow}} }} '''Да́рья Станисла́вовна Бесе́дина''' ([[1988 он|1988 оны]] [[7 сарын 22|7 сарын 22-нд]] [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ-ын]] [[Химки|Химки хотод]] төрсөн) — нь [[Оросын Холбооны Улс|Оросын]] [[улс төрч]], 7-р [[Москва хотын Дум|Москва хотын Думын]] гишүүн, [[Яблоко (нам)|"Яблоко" намын]] гишүүн.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://duma.mos.ru/ru/961/page/employee/982|title=Гишүүн: Беседина Дарья Станиславовна - 8-р сонгуулийн тойрог. Москва хотын Думын албан ёсны сайт|publisher=Москва хотын Дум|lang=ru|accessdate=2019-12-18|archive-date=2020-01-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20200126182212/https://duma.mos.ru/ru/961/page/employee/982|deadlink=no}}</ref> == Намтар == [[1988 он|1988 онд]] [[Химки]] хотод төрсөн. Хүүхэд байх үед гэр бүл нь байнга нүүдэг байсан; аав нь [[Физик|физикчээр]] [[Оксфорд]], [[Хамбург|Хамбургын]] лабораторид ажилладаг байсан. [[2004 он|2004 онд]] Беседины гэр бүл Оросод эргэн ирсэн.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.yabloko.ru/node/40773|title=Беседина Дарья Станиславовна|website=Партия Яблоко|accessdate=2020-06-11|archive-date=2020-08-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20200809121423/https://yabloko.ru/node/40773|deadlink=no}}</ref> Дарья Беседина [[Москвагийн Архитектурын Дээд Сургууль|Москвагийн архитектурын дээд сургуулийг]] (МАрхДС) [[Архитектор|архитекторч]] мэргэжлээр төгссөн. Үүнээс өмнө тэрээр хүүхэд байхдаа [[Герман|Германы]] [[Хамбург]] хотод хоёр жил амьдарсан бөгөөд [[Оросын Холбооны Улс|Орос]], [[Герман|Германы]] хотуудын хотын орчны чанар хоорондын ялгааг мэдэрч байсан. Суралцах хугацаандаа Дариа нь хотын орчныг сайжруулах зорилго бүхий ашгийн бус "[[Хотын төслүүд]]" байгууллагад элссэн. [[Ян Гейл]], [[Вукан Вучик]] зэрэг шинжээчдийн бүтээлүүдээс Беседина [[Оросын Холбооны Улс|Оросын]] хотуудыг төлөвлөлт нь хотод чанаргүй, хүнлэг бус орчинг бий болгоход хүргэдэг гэсэн дүгнэлт гаргасан.<ref>{{Cite web|url=https://news.rambler.ru/other/42904443-deputat-urbanist-darya-besedina-otvechaet-na-chetyre-glavnyh-voprosa-o-gorode/|title=Дарья Беседина гишүүн хотын талаархи хамгийн чухал 4 асуултанд хариулав|publisher=Рамблер/мэдээ|lang=ru|accessdate=2019-12-18|archive-date=2019-12-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20191218185232/https://news.rambler.ru/other/42904443-deputat-urbanist-darya-besedina-otvechaet-na-chetyre-glavnyh-voprosa-o-gorode/|deadlink=no}}</ref> [[2017 он|2017 онд]] Дарья нь [[Яблоко (нам)|"Яблоко" намд]] элссэн. Тэрээр 2013 оноос хойш хэд хэдэн улс төрийн кампанит ажилд ажиллаж байсан бөгөөд [[2018 он|2018 онд]] өөрөө [[Москва|Москвагийн]] хотын даргын сонгуулийн өмнөх намын сонгуульд оролцож, 21-ээс 5-д орж байсан. [[2020 он|2020 оны]] [[12 сарын 2|12 сарын 2-нд]] Михаил Чижовтой гэрлэсэн.<ref>{{Cite web |url=https://besedina.moscow/post/vasha-deputatka-vyshla-zamuzh.html |title=Манай гишүүн гэрлэлээ |access-date=2021-04-08 |archive-date=2021-04-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210421082453/https://besedina.moscow/post/vasha-deputatka-vyshla-zamuzh.html |url-status=dead }}</ref> == Москва хотын Думын сонгууль == [[2019 он|2019 оны]] [[2 сарын 17|2 сарын 17-нд]] "[[Хотын төслүүд]]" сангийн захирал [[Максим Кац]] [[Москва|Москвад]] баригдсан хурдны авто замыг буулгах хөтөлбөрийг сурталчлах зорилгоор [[Москва хотын Дум|Москва хотын Думын]] сонгуульд оролцохоо зарласан. Дарья Бесединаг нэр дэвшигчээр зарласан бөгөөд кампанит ажлыг олон эгнээтэй хурдны зам болгон хувиргасан [[Ленинградын өргөн чөлөө]] дамжин өнгөрдөг 8-р хороололд явуулахаар төлөвлөж байсан.<ref>{{Cite web|url=https://maxkatz.livejournal.com/742225.html|title=Зам тээврийн хувьсгал — Хотын төслүүд МХД-д өрсөлдөхөөр болж байна|author=maxkatz|date=2019-02-17|publisher=Кац ялхыг санал болгож байна|accessdate=2019-12-18|archive-date=2019-04-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20190414205237/https://maxkatz.livejournal.com/742225.html|deadlink=no}}</ref> [[Файл:14.07.2019_Встреча_с_кандидатами_в_депутаты_на_Тверской._Избиратели_и_Дарья_Беседина.jpg|right|thumb|290x290px|Нэр дэвшигч Дарья Беседина нь сонгогчидтой уулзаж буй, [[2019 он|2019 оны]] [[7 сарын 14]]]] Дарья Беседина цуглуулсан гарын үсгийг баталгаажуулсны дараа [["Яблоко" (нам)|"Яблоко" намаас]] бүртгэгдсэн цөөн тооны нэр дэвшигчдийн нэг болжээ.<ref>{{Cite web|url=https://www.vedomosti.ru/politics/articles/2019/07/16/806663-bolshinstvu-izvestnih-oppozitsionerov-registratsii-mosgordumu|title=Москва хотын Думын сонгуульд ихэнх эсрэг хүчнийхнийг бүртгэхээс татгалзжээ|publisher=Ведомости|lang=ru|accessdate=2019-12-18|archive-date=2019-12-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20191208012011/https://www.vedomosti.ru/politics/articles/2019/07/16/806663-bolshinstvu-izvestnih-oppozitsionerov-registratsii-mosgordumu|deadlink=no}}</ref> Бүртгүүлсэн ч Беседина нь бусад сөрөг хүчний нэр дэвшигчдийг сонгуульд оролцуулахгүй байхыг эсэргүүцсэн жагсаалд оролцсон. [[2019 он|2019 оны]] [[7 сарын 26|7 сарын 26-ны]] өдөр Москва хотын Сонгуулийн хороонд шахалт үзүүлсэн гэх хэргийн хүрээнд эцэг эхийнх нь байранд шөнийн нэгжлэг хийгдсэн.<ref>{{Cite web|url=https://snob.ru/news/180559/|title=Цагдаагийнхан "Яблоко" намаас Москва хотын Думын сонгуульд нэр дэвшсэн Бесединагийн эцэг эхийн гэрт нэгжлэг хийв|publisher=snob.ru|accessdate=2019-12-18|archive-date=2020-03-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20200322121906/https://snob.ru/news/180559/|deadlink=no}}</ref> Дарья Бесединагийн 8-р тойргийн гол өрсөлдөгч нь [[Оросын Холбооны Улсын Коммунист Нам|ОХУ-ын Коммунист намын]] төлөөлөгч, өмнө нь [[2018 оны Москвагийн хотын даргын сонгууль|2018 оны Москвагийн хотын даргын сонгуульд]] хоёрдугаар байр эзэлж байсан [[Вадим Кумин]] байв. Бесединагийн кампанит ажил нь олон нийтээс хандив цуглуулах замаар цуглуулсан мөнгөөр ​​голчлон санхүүжсан: хувь хүмүүсээс 3482 хандив ирсэн бөгөөд энэ нь кампанит ажилд зарцуулсан хөрөнгийн 72% -ийг бүрдүүлсэн.<ref>{{Cite web|url=http://mosgorizbirkom.ru/documents/10279/18905811/oik08_3-6-5.pdf/abc2546a-b3bb-4438-9582-ca0a85289632|title=Москва хотын Думын сонгуулийн 8-р тойргийн нэр дэвшигчдийн санхүүгийн тайлан|author=Мосгоризбирком|website=mosgorizbirkom.ru|date=2019-09-29|publisher=|accessdate=2019-12-18|archive-date=2019-12-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20191218185239/http://mosgorizbirkom.ru/documents/10279/18905811/oik08_3-6-5.pdf/abc2546a-b3bb-4438-9582-ca0a85289632|deadlink=no}}</ref> Сонгуульд Дарья Беседина 1-т орж [[Москва хотын Дум|Москва хотын Думын]] гишүүн болсон.<ref>{{Cite web|url=http://www.moscow_city.vybory.izbirkom.ru/region/region/moscow_city?action=show&root=772000034&tvd=27720002327774&vrn=27720002327736&region=77&global=&sub_region=0&prver=0&pronetvd=null&vibid=27720002327774&type=424|title=Одоо болж буй сонгууль, ард нийтийн санал асуулгын талаархи мэдээлэл|publisher=www.moscow_city.vybory.izbirkom.ru|accessdate=2019-12-18}}{{Dead link|date=Есдүгээр сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> {| class="wikitable" ! # ! Нэр дэвшигч ! Нам ! Авсан хувь ! Авсан саналын тоо |- | 1. | [[Дарья Беседина]] | [[Яблоко (нам)|Яблоко]] |align=right| 36,57 % |align=right| 14,911 |- | 2. | [[Вадим Кумин]] | [[Оросын Холбооны Улсын Коммунист Нам|ОХУКН]] |align=right| 31,41 % |align=right| 12,805 |- | 3. | Ольга Панина | [[Шударга Орос]] |align=right| 14,16 % |align=right| 5774 |- | 4. | Екатерина Копейкина | [[Нэгдсэн Орос]]<ref>{{Cite news|accessdate=2019-12-18|first=Анастасия Голубева, Оксана Чиж, Сергей|last=Горяшко|date=2019-07-17|title=Хэн МХД-ын сонгуульд нэр дэвшиж байна? Нэр дэвшигч нарын бүтэн мэдээлэл|url=https://www.bbc.com/russian/features-48993301}}</ref> |align=right| 6,78 % |align=right| 2765 |- | 5. | [[Василий Власов]] | [[Оросын Либерал-Ардчилсан Нам|ОЛАН]] |align=right| 5,28 % |align=right| 2153 |- | 6. | Елена Луговская | [[Өсөлтийн Нам]] |align=right| 3,07 % |align=right| 1253 |} == Эшлэл == <references /> == Гадаад холбоос == * [https://web.archive.org/web/20200126182212/https://duma.mos.ru/ru/961/page/employee/982 Гишүүн: Беседина Дарья Станиславовна], Москва хотын Дум * [https://web.archive.org/web/20210617052428/https://besedina.moscow/ Дарьи Беседина гишүүний албан ёсны сайт] * [https://www.yabloko.ru/node/40773 «Яблоко» нам дээрх хуудас] {{DEFAULTSORT:Беседина, Дарья}} [[Ангилал:21-р зууны улс төрч]] [[Ангилал:Москва хотын Думын гишүүн]] [[Ангилал:Яблоко Намын гишүүн]] [[Ангилал:Оросууд]] [[Ангилал:1988 онд төрсөн]] th4y7x5w3xqb950lhm8wn5vgo2g3chm 0 113194 852496 675594 2026-04-06T20:02:40Z Enkhsaihan2005 64429 852496 wikitext text/x-wiki {{Short description|2016 оноос Бениний Ерөнхийлөгч}} {{Инфобокс албан тушаалтан | honorific-prefix = [[Эрхэмсэг]] | name = Патрис Талон | native_name = {{nobold|Patrice Talon}} | image = Patrice Talon at USAID HQ (4) (cropped).jpg | caption = Талон 2020 онд | order = 8 дахь | office = Бениний ерөнхийлөгч | term_start = 2016 оны 4 сарын 6 | term_end = | vicepresident = [[Мариам Чаби Талата]] | predecessor = [[Томас Бони Яи]] | birth_name = Патрис Гиом Атанасе Талон | birth_date = {{birth date and age|1958|5|1}} | birth_place = [[Уида]], [[Францын Дахомей|Дахомей]] | death_date = | death_place = | party = [[Бие даагч]] | spouse = Клодин Гбенаньон | children = 2 | alma_mater = [[Дакарын их сургууль]]<br />Иргэний агаарын тээврийн үндэсний сургууль | website = | signature = Patrice Talon signature.svg }} '''Патрис Гиом Атанасе Талон''' ({{lang-fr|Patrice Guillaume Athanase Talon}}, 1958 оны 5 сарын 1-нд төрсөн) нь 2016 оны 4 сарын 6-наас хойш [[Бенин]] улсын ерөнхийлөгчөөр ажиллаж буй улс төрч, бизнесмэн юм. 2021 оны 9 -р сард дотно дайсан болсон улс төрийн холбоотнууд Патрис Талон, Томас Бони Яай нар Котону дахь Марина ордонд уулзав. Энэхүү бооцооны үеэр Томас Бони Яай Патрис Талонд "улс төрийн хоригдлуудыг суллах" тухай хэд хэдэн санал хүсэлт ирүүлжээ. {{DEFAULTSORT:Талон, Патрис}} [[Ангилал:Бениний ерөнхийлөгч]] [[Ангилал:Бениний бизнесмен]] [[Ангилал:Одооны төрийн тэргүүн]] [[Ангилал:21-р зууны улс төрч]] [[Ангилал:Бенинчүүд]] [[Ангилал:1958 онд төрсөн]] 0m0ebix87y4y10v8kwawbbpm3bmzjye 0 113320 852498 809049 2026-04-06T20:33:56Z Enkhsaihan2005 64429 852498 wikitext text/x-wiki {{short description|1972-1975 онд Австралийн Ерөнхий сайд}} {{Инфобокс албан тушаалтан | honorific_prefix = [[Эрхэмсэг]] | name = Гоф Витлэм | native_name = {{nobold|Gough Whitlam}} | image = Gough Whitlam at the Lodge 1974.jpg | caption = Албан ёсны хөрөг, 1974 | order = 21 дэх | office = Австралийн ерөнхий сайд | term_start = 1972 оны 12 сарын 5 | term_end = 1975 оны 11 сарын 11 | monarch = [[II Элизабет]] | governor-general = {{unbulleted list|[[Пол Хаслак]]|[[Жон Керр (амбан захирагч)|Жон Керр]]}} | deputy = {{unbulleted list|[[Ланс Барнард]]|[[Жим Кэрнс]]|[[Франк Крин]]}} | predecessor = [[Виллиам Макмахон]] | successor = [[Малкольм Фрэзер]] | office2 = [[Сөрөг хүчний удирдагч (Австрали)|Сөрөг хүчний удирдагч]] | prime_minister2 = Малкольм Фрэзер | deputy2 = {{unbulleted list|Франк Крин|[[Том Урен]]}} | predecessor2 = Малкольм Фрэзер | successor2 = [[Билл Хэйдэн]] | term_start2 = 1975 оны 11 сарын 11 | term_end2 = 1977 оны 12 сарын 22 | prime_minister3 = {{unbulleted list|[[Харолд Холт]]|[[Жон Макивэн]]|[[Жон Гортон]]|Виллиам Макмахон}} | deputy3 = Ланс Барнард | predecessor3 = [[Артур Калвэлл]] | successor3 = [[Билли Снедден]] | term_start3 = 1967 оны 2 сарын 8 | term_end3 = 1972 оны 12 сарын 5 | office4 = [[Гадаад хэргийн сайд (Австрали)|Гадаад хэргийн сайд]] | prime_minister4 = Өөрөө | term_start4 = 1972 оны 12 сарын 5 | term_end4 = 1973 оны 11 сарын 6 | predecessor4 = [[Найжел Боуэн]] | successor4 = [[Дон Виллиси]] | office5 = Лейбор Намын дарга | term_start5 = 1967 оны 2 сарын 8 | term_end5 = 1977 оны 12 сарын 22 | deputy5 = {{unbulleted list|Ланс Барнард|Жим Кэрнс|Франк Крин|Том Урен}} | predecessor5 = Артур Калвэлл | successor5 = Билл Хэйдэн | office6 = Лейбор Намын дэд дарга | term_start6 = 1960 оны 3 сарын 7 | term_end6 = 1967 оны 2 сарын 8 | leader6 = Артур Калвэлл | predecessor6 = Артур Калвэлл | successor6 = Ланс Барнард | constituency_MP7 = [[Вэррива]] | parliament7 = Australian | predecessor7 = [[Берт Лаззарини]] | successor7 = [[Жон Керин]] | term_start7 = 1952 оны 11 сарын 29 | term_end7 = 1978 оны 7 сарын 31 | birth_name = Эдвард Гоф Витлэм | birth_date = {{birth date|1916|07|11}} | birth_place = [[Кью, Викториа]], Австрали | death_date = {{nowrap|{{death date and age |2014|10|21|1916|07|11}}}} | death_place = [[Элизабет Бэй, Шинэ Өмнөд Уэльс]], Австрали | party = [[Австралийн Лейбор Нам|Лейбор]] | height = 194 cм<ref>{{cite web |title=Gough Whitlam |url=http://primeministers.naa.gov.au/primeministers/Whitlam/fast-facts.aspx |website=primeministers.naa.gov.au |publisher=National Archives of Australia |access-date=2026-04-06 |archive-date=2019-10-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191010163038/http://primeministers.naa.gov.au/primeministers/Whitlam/fast-facts.aspx |url-status=dead}}</ref> | spouse = {{marriage|[[Маргарет Дови]]|1942|2012|reason=нас барсан}} | children = 4, үүнд [[Тони Витхэм|Тони]] ба [[Николас Витхэм|Николас]] | father = [[Фред Витлэм]] | mother = [[Марта Витлэм|Марта Маддокс]] | alma_mater = [[Сиднейн Их сургууль]] | occupation = {{hlist|[[Өмгөөлөгч]]|дипломатч|улс төрч}} | signature = Gough Whitlam Signature.svg | allegiance = <!-- Australia --> | branch = [[Австралийн эзэн хааны агаарын хүчин]] | service_years = 1941–1945 | rank = [[Дэслэгч]] | unit = [[АЗХАХ-ний 13-р эскадриль|13-р эскадриль]] | battles = [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]] }} '''Эдвард Гоф Витлэм''' ({{lang-en|Edward Gough Whitlam}}; 1916 оны 7 сарын 11{{snd}}2014 оны 10 сарын 21) нь [[Австрали]]йн [[Австралийн ерөнхий сайд|ерөнхий сайд]]ын албыг 1972-1975 онд хашсан хүн юм. Тэрбээр [[1972 оны Австралийн холбооны сонгууль|1972 оны сонгуульд]] [[Австралийн Хөдөлмөрийн Нам]]д 23 жилийн дараа засгийн эрхийг авчирсан. Улмаар [[1974 оны Австралийн холбооны сонгууль|1974 оны сонгуульд]] ялсан хэдий ч [[1975 оны Австралийн үндсэн хуулийн хямрал]]ын үр дүнд түүнийг [[Австралийн амбан захирагч]] Сэр [[Жон Керр (амбан захирагч)|Жон Керр]] албан тушаалаас нь чөлөөлжээ. Витлэм нь амбан захирагчийн шийдвэрээр албан тушаалаасаа чөлөөлөгдсөн, Австралийн цорын ганц ерөнхий сайд юм. Витлэм [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]ы үеэр [[Австралийн эзн хааны агаарын хүчин]]д агаарын чиглүүлэгчийн алба хааж, улмаар дайны дараа өмгөөлөгчөөр ажиллажээ. Тэрбээр анх 1952 онд [[Вэррива]]г төлөөлж [[Австралийн парламент]]ын төлөөлөгчдийн танхимд сонгогдсон. Витлэм 1960 онд Хөдөлмөрийн Намынхаа дэд дарга, улмаар [[Артур Калвэлл]] улс төрийг орхиход 1967 онд даргаар сонгогдож, сөрөг хүчний удирдагч болсон байна. [[1969 оны Австралийн холбооны сонгууль|1969 оны сонгуульд]] тун бага зөрүүтэйгээр ялагдсан Витлэм 1972 оны сонгуульд ялж, [[Австралийн Либерал Нам|Либерал]]-[[Австралийн Үндэсний Нам|Үндэсний Намын]] 23 жил үргэлжилсэн эвслийн засгийн газрыг унагаажээ. [[Витлэмийн засгийн газар]] [[Австрали дахь цэрэг татлага|цэрэг татлагыг]] халж, [[бүх нийтийн эрүүл мэндийн үйлчилгээ]], үнэ төлбөргүй [[дээд боловсрол]], [[хууль зүйн туслалцаа]]ны хөтөлбөр зэрэг олон шинэчлэл, шинэ бодлого хэрэгжүүлжээ. Сөрөг хүчин давуу суудалтай байсан Сенат түүний засгийн газрын өргөн барьсан хуулиудыг гацаагаад байсан тул Витхэм 1974 онд парламентыг тарааж дахин сонгууль явуулснаар Төлөөлөгчдийн танхимд суудлын тоо багассан ч олонхоо хадгалж, Сенатад 3 суудал нэмж авч чаджээ. Сонгуулийн дараа Үндсэн Хуулийн 57-р зүйлийг анх удаа (одоогоор цорын ганц удаа) ашиглаж, 2 танхимын нэгдсэн хуралдааныг зарласан. Хэдийгээр ялсан ч сөрөг хүчин засгийн газартай холбоотой шуугианууд, [[1973 оны газрын тосны хямрал]]аас үүдэлтэй [[1973–75 оны эдийн засгийн бууралт]] зэргийн хариуцлагыг засгийн газраас нэхэж, Сенатын хуралдааныг удаа дараа тасалдуулж байлаа. 1975 оны сүүлчээр сөрөг хүчний сенаторууд Витхэмийн засгийн газрын [[төсөв захиран зарцуулах тухай хууль|төсөв захиран зарцуулах тухай хуулийг]] дэмжихээс татгалзаж, Төлөөлөгчдийн танхим руу буцаасан бөгөөд дахин сонгууль зарлаж, засгийн газарт итгэл үл үзүүлэхийг шаардав. Витхэм Төлөөлөгчдийн танхимд нам нь олонхын дэмжлэгтэй тул огцрохоос татгалзаж, 11 сарын 11-нд амбан захирагч Жон Керртэй Сенатын дахин сонгууль явуулах талаар хэлэлцэхээр уулзсан байна. Гэсэн ч Керр эсрэгээрээ түүнийг албан тушаалаас нь чөлөөлж, сөрөг хүчний удирдагч [[Малкольм Фрэзер]]ийг түр ерөнхий сайдаар томилов. Ийнхүү [[1975 оны Австралийн холбооны сонгууль|1975 оны сонгууль]] болоход Витлэмийн нам илт давуу ялагдсан. [[1977 оны Австралийн холбооны сонгууль|1977 оны сонгуульд]] дахин ялагдсаны дараа Витлэм намын даргын албаа өгч, улмаар 1978 онд парламентыг орхижээ. 1983 онд Хаукийн засгийн газар бүрэлдсэний дараа Витлэм [[ЮНЕСКО]] дахь элчин сайдаар томилогдож, ЮНЕСКО-гийн гүйцэтгэх зөвлөлийн гишүүнээр сонгогджээ. ==Эх сурвалжууд== {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Витлэм, Гоф}} [[Ангилал:Австралийн ерөнхий сайд]] [[Ангилал:Австралийн өмгөөлөгч]] [[Ангилал:Австралийн гадаад хэргийн сайд]] [[Ангилал:Австралийн парламентын гишүүн]] [[Ангилал:Австралийн намын дарга]] [[Ангилал:Австралийн Лейбор Намын гишүүн]] [[Ангилал:ЮНЕСКО дахь Австралийн байнгын төлөөлөгч]] [[Ангилал:Вьетнамын дайны хүн]] [[Ангилал:Австралийн одон шагналтан (компаньон)]] [[Ангилал:Мандах Нар одон шагналтан]] [[Ангилал:Сидней Их Сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Австраличууд]] [[Ангилал:1916 онд төрсөн]] [[Ангилал:2014 онд өнгөрсөн]] {{Poli-bio-stub}} {{Mil-bio-stub}} {{Diplomat-stub}} ft98axq6xo6y2717smu58sjoxbj8ay2 0 113385 852499 775616 2026-04-06T20:39:15Z Enkhsaihan2005 64429 852499 wikitext text/x-wiki {{Short description|Польшийн эдийн засагч, улс төрч}} {{Инфобокс албан тушаалтан | name = Лешек Бальцерович | native_name = {{nobold|Leszek Balcerowicz}} | image = 21. Internationales Management-Gespräch-Leszek Balcerowicz-HSGN 028-00876.jpg | caption = Бальцерович 1991 онд | order = [[Польшийн ерөнхий сайдын орлогч]] | term_start2 = 1989 оны 9 сарын 12 | term_end2 = 1991 оны 12 сарын 23 | deputy = | president2 = [[Войцех Яруцелски]]<br/> [[Лех Валенса]] | prime_minister2 = [[Тадеуш Мазовецки]]<br/> [[Ян Кристоф Биелецки]] | predecessor = | successor = | term_start = 1997 оны 10 сарын 31 | term_end = 2000 оны 6 сарын 8 | deputy2 = | president = [[Александр Квасньевски]] | prime_minister = [[Ежи Бузек]] | predecessor2 = | successor2 = | order3 = [[Сангийн яам (Польш)|Сангийн сайд]] | term_start4 = 1989 оны 9 сарын 12 | term_end4 = 1991 оны 12 сарын 23 | deputy3 = | prime_minister4 = [[Тадеуш Мазовецки]]<br/> [[Ян Кристоф Биелецки]] | predecessor4 = [[Анджей Вроблевски]] | successor4 = [[Карол Лутовски]] | term_start3 = 1997 оны 10 сарын 31 | term_end3 = 2000 оны 6 сарын 8 | deputy4 = | primeminister3 = [[Ежи Бузек]] | predecessor3 = [[Марек Белка]] | successor3 = [[Ярослав Бауц]] | order5 = [[Полшийн үндэсний банк|Польшийн үндэсний банкны ерөнхийлөгч]] | term_start5 = 2001 оны 1 сарын 10 | term_end5 = 2007 оны 1 сарын 10 | president5 = [[Александр Квасньевски]]<br/>[[Лех Качински]] | prime_minister5 = [[Ежи Бузек]] <br /> [[Лешек Миллер]] <br /> [[Марек Белка]] <br /> [[Казимир Марцинкевич]] <br /> [[Ярослав Качински]] | predecessor5 = [[Ханна Гронкевич-Валц]] | successor5 = [[Славомир Скрипек]] | order7 = [[Эрх чөлөөний холбоо (Польш)|Эрх чөлөөний холбооны дарга]] | term_start7 = 1995 оны 4 сарын 1 | term_end7 = 2000 оны 12 сарын 18 | predecessor7 = [[Тадеуш Мазовецки]] | successor7 = [[Бронислав Геремек]] | birth_date = {{birth date and age|1947|01|19}} | birth_place = [[Липно]], [[Бүгд Найрамдах Польш Ард Улс|Польш]] | death_date = | death_place = | alma_mater = | constituency = | party = [[Эрх чөлөөний холбоо (Польш)|Эрх чөлөөний холбоо]], [[Ардчилсан нам (Польш)|Ардчилсан нам]] | spouse = Ева Бальцерович | children = Мачей (1972), Войцэх (1980), Анна (1984) | profession = Эдийн засагч }} '''Лешек Хенрик Бальцерович''' ({{lang-pl|Leszek Henryk Balcerowicz}}; 1947 оны 1-р сарын 19-нд Польшийн [[Липно]] хотод төрсөн) - [[Польш]]ийн эдийн засагч, улс төрч, монетаризмын төлөөлөгч. [[Тадеуш Мазовецки]] (1989—1991), Ян Биелецки (1991) болон [[Ежи Бузек]]<nowiki/>ийн (1997—2000) Засгийн газарт Ерөнхий сайдын орлогч бөгөөд Сангийн сайд байсан. Польшийн Төв банкны үүрэг гүйцэтгэдэг Польшийн Ардын банкны ([[Польш хэл|польш]]. Narodowy Bank Polski) ерөнхийлөгч (2001—2007). Улс орноо социалист төвлөрсөн төлөвлөгөөт эдийн засгийн тогтолцооноос зах зээлийн эдийн засаг руу хурдан шилжүүлэх Польшийн эдийн засгийн өөрчлөн байгуулалтын ('''«Шок эмчилгээ»''' буюу '''«[[Бальцеровичийн төлөвлөгөө]]<nowiki/>»''') санаачлагч бөгөөд зохион байгуулагч. Өнөөгийн байдлаар Варшавын эдийн засгийн сургуулийн профессор. Л.Бальцерович 1969 онд тухайн социализмын үеийн эрх баригч нам болох [[Польшийн ажилчны нэгдсэн нам]]<nowiki/>д (Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej -ПАНН-коммунист нам) элссэн байна. == Боловсрол == 1965-1970 онд Варшав хотын Төлөвлөгөө статистикийн Ерөнхий сургуулийн гадаад худалдааны ангид суралцаж онц дүнтэй төгссөн (1990 оноос хойш Варшавын Худалдааны төв сургууль, [[Польш хэл|польш.]] Szkoła Główna Handlowa w Warszawie). Төгсөөд сургуульдаа эрдэм шинжилгээний ажил хийхийн сацуу багшилсан байна. 1972-1974 онуудад АНУ-ын [[Нью-Йорк хот|Нью-Йорк]] хот дахь Сент Жонс Их сургуульд тэтгэлгээр суралцаж магистр хамгаалсан. 1975 онд Варшавын Худалдааны төв сургуульд Докторын зэрэг хамгаалсан байна. == Ажил == 1978-1980 онуудад [[Польшийн Ажилчны Нэгдсэн Нам|Польшийн Ажилчны Нэгдсэн Намын]] (ПАНН) дэргэдэх Варшав хотын Марксизм-Ленинизмийн сургуульд ажилласан. 1981 онд Польшид цэргийн дэглэм тотоох үед ПАНН-аас гарсан байна. Польшийн Үйлдвэрчний Эвлэлийн "[[Эв санааны нэгдэл (Польш)|Эв санааны нэгдэл]]" үүсэхэд тэнд эдийн засгийн зөвлөхөөр ажиллаж эхэлсэн байна. 1989 оны 2-4 дүгээр сард болсон ПАНН, сөрөг хүчний "Дугуй ширээний уулзалт"-ад Л.Бальцерович оролцсон. 1989 оны 9 дүгээр срын 12-нд Тадеуш Мазовецкийн Засгийн газарт Ерөнхий сайдын орлогч бөгөөд Сангийн сайдын албан тушаалд томилогдсон. Энэ үед тэрбээр Польшийг төвлөрсөн төлөвлөгөөт эдийн засгийн тогтолцооноос зах зээлийн эдийн засаг руу хурдан шилжүүлэх төлөвлөгөөгөө («шокон эмчилгээ» буюу «[[Бальцеровичийн төлөвлөгөө]]<nowiki/>» ) танилцуулж хэрэгжүүлж эхлүүлсэн. "Бальцеровичийн төлөвлөгөө"-нд инфляцийг хатуу хязгаарлаж, улсын төсөв, түүхий эд, мөнгөний зах зээлийг нэг жилийн дотор тэнцвэрт байдалд оруулж, эдийн засгийн бүх салбарыг зах зээлийн зарчимд шилжүүлэхээр тусгасан юм. Үүний тулд жижиглэнгийн үнийг нэмэгдүүлж, төсвийн татаасыг бууруулж, бэлэн мөнгөний орлогыг хязгаарлаж, аж ахуйн нэгжүүдэд злотын хэсэгчилсэн дотоод буцаах чадварыг нэвтрүүлж, жигд хэмжээг тогтоосон юм. Шинэчлэл амжилттай болсон хэдий ч нийгэмд таалагдаагүй алхмууд байсан нь ойлгомжтой байсан тул тэр дараагийн Засгийн газарт орж чадаагүй юм. Л.Бальцерович эргээд 1997 онд Ежи Бузекийн Засгийн газарт орж, 2000 он хүртэл ажилласан. Тэрбээр 2001-2007 онд Польшийн Ардын банкны тэргүүнээр ажилласан байна. Тэр үедээ 2006 онд [[Монголбанк|Монгол Банкны]] Ерөнхийлөгч [[Очирбатын Чулуунбат|О.Чулуунбатын]] урилгаар Монгол Улсад ажлын айлчлал хийсэн. 2016 оны 4-р сараас 2017 оны 7-р сарын хооронд Украины Ерөнхийлөгч [[Петро Порошенко]]-гийн стратегийн зөвлөхөөр уригдан ажилласан байна. == Хувийн амьдрал == Түний эцгийг Вацлав, эхийг Барбара гэдэг байсан. Лешекийг 2 настай байхад тэдний гэр бүл [[Торунь]] хот руу нүүсэн байна. Лешек Бальцерович хүүхэд болон залуу насандаа хөнгөн атлетикаар хичээлдэг байжээ. 1977 оны 11-р сарын 3-нд Ева Бальцеровичтай гэрэлсэн, тэд хүү Мачэй (1972-), хүү Войцэх (1980-) болон охин Анна (1984-) гэх 3 хүүхэдтэй. == "Хүндэт доктор" хүртээсэн Их, Дээд сургуулиуд == [[Файл:Balcerowicz-wyklad.we.Wroclawiu.jpg|thumb|Л.Бальцерович -Хүндэт доктор цол хүртэх үеэр]] * 1993: Université de Provence Aix-Marseille I (Франц) * 1994: University of Sussex, Их Британи * 1996: De Paul University, Chicago (АНУ) * 1998: Uniwersytet Szczeciński, Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu-Польш, Abertay University, Staffordshire University- Их Британи * 1999: Uniwersytet Ekonomiczny w Bratysławie (Словак) * 2001: Uniwersytet Europejski Viadrina we Frankfurcie nad Odrą (ХБНГУ) * 2002: Universidad del Pacífico w Limie (Перу), Uniwersytet Aleksandra Jana Cuzy w Jassach (Румын) * 2004: Universität Duisburg-Essen (ХБНГУ) * 2006: Akademia Ekonomiczna im. Karola Adamieckiego w Katowicach, Akademia Ekonomiczna w Poznaniu, Akademia Ekonomiczna im. Oskara Langego we Wrocławiu, Uniwersytet Gdański-Польш * 2007: Szkoła Główna Handlowa w Warszawie. -Польш * 2008: Uniwersytet Warszawski, Uniwersytet Nowej Południowej Walii -Австрали * 2010: Uniwersytet Ekonomiczny w Krakowie-Польш * 2015: Universidad Francisco- Марроко == Цахим холбоос == * {{Commonscat|Leszek_Balcerowicz|Лешек Бальцерович}} {{authority control}} {{DEFAULTSORT:Бальцерович, Лешек}} [[Ангилал:Польшийн шадар сайд]] [[Ангилал:Польшийн сангийн сайд]] [[Ангилал:Польшийн эдийн засагч]] [[Ангилал:Польшийн үндэсний банкны ерөнхийлөгч]] [[Ангилал:Сеймийн гишүүн (Гуравдугаар Бүгд Найрамдах Улс)]] [[Ангилал:Польшийн Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн]] [[Ангилал:Польшийн Нэгдсэн Ажилчдын Намын гишүүн]] [[Ангилал:Польшийн намын дарга]] [[Ангилал:Эрх Чөлөөний Холбооны гишүүн]] [[Ангилал:20-р зууны эдийн засагч]] [[Ангилал:Банкны менежер]] [[Ангилал:Төлөвлөгөө ба Статистикийн Дээд Сургуулийн багш]] [[Ангилал:Мон Пелерин нийгэмлэгийн гишүүн]] [[Ангилал:Цагаан Бүргэд одон шагналтан]] [[Ангилал:Марийн орны загалмай одон шагналтан (2-р зэрэг)]] [[Ангилал:Гданьск Их Сургуулийн хүндэт доктор]] [[Ангилал:Европа Их Сургууль Виадринагийн хүндэт доктор]] [[Ангилал:Николай Коперник Их Сургуулийн хүндэт доктор]] [[Ангилал:Төлөвлөгөө ба Статистикийн Дээд Сургуулийн хүндэт доктор]] [[Ангилал:Шчецин Их Сургуулийн хүндэт доктор]] [[Ангилал:Лудвиг Эрхард шагналтан]] [[Ангилал:Польшууд]] [[Ангилал:1947 онд төрсөн]] hjjr5sad3f50jxs1k3oods66cwal1mr 0 113421 852502 743243 2026-04-06T20:56:18Z Enkhsaihan2005 64429 852502 wikitext text/x-wiki {{short description|Гүржийн Ерөнхийлөгч (2004–2007-2008–2013)}} {{Инфобокс албан тушаалтан | name = Михаил Саакашвили | native_name = {{nobold | {{Ubl | {{native name|ka|მიხეილ სააკაშვილი|italics=no|paren=omit}} | {{native name|uk|Міхеіл Саакашвілі|italics=no|paren=omit}} }}}} | image = Михаил Саакашвили (04-10-2021) (cropped).jpg | caption = Саакашвили 2021 онд | office1 = 3 дахь [[Гүржийн ерөнхийлөгч]] | prime_minister1 = {{Ubl | [[Ладо Гургенидзе]] | [[Григоль Мгалоблишвили]] | [[Ника Гилаури]] | [[Вано Мерабишвили]] | [[Бидзина Иванишвили]] }} | term_start1 = 2008 оны 1 сарын 20 | term_end1 = 2013 оны 11 сарын 17 | predecessor1 = [[Нино Бурзанадзе]] (үүрэг гүйцэтгэгч) | successor1 = [[Гиорги Барамидзе]] | prime_minister2 = {{Ubl | [[Зураб Жваниа]] | {{em|Өөрөө}} (үүрэг гүйцэтгэгч) | [[Зураб Ногайдели]] | [[Гиорги Барамидзе]] (үүрэг гүйцэтгэгч) | [[Ладо Гургенидзе]] }} | term_start2 = 2004 оны 1 сарын 25 | term_end2 = 2007 оны 11 сарын 25 | predecessor2 = [[Нино Бурзанадзе]] (үүрэг гүйцэтгэгч) | successor2 = [[Нино Бурзанадзе]] (үүрэг гүйцэтгэгч) | office3 = 10 дахь [[Одесса мужийн захирагч]] | president3 = [[Петро Порошенко]] | prime_minister3 = {{Ubl | [[Арсений Яценюк]] | [[Володимир Гройсман]] }} | term_start3 = 2015 оны 5 сарын 30 | term_end3 = 2016 оны 11 сарын 9<ref name="PaSr91116"/> | predecessor3 = [[Игорь Палициа]] | successor3 = [[Соломия Бобровска]] (үүрэг гүйцэтгэгч) | office4 = Үндэсний Шинэчлэлийн Зөвлөлийн Гүйцэтгэх хорооны дарга | term_start4 = 2020 оны 5 сарын 7 | term_end4 = 2021 оны 9 сарын 27 | president4 = [[Володимир Зеленський]] | prime_minister4 = [[Денис Шмыгаль]] | predecessor4 = {{em|Албан тушаал бий болсон}} | successor4 = {{em|Албан тушаал үгүй болсон}} | party = {{Ubl | [[Шинэ Хүчний Хөдөлгөөн]]<ref> * {{Cite news |url=https://www.kyivpost.com/ukraine-politics/poll-shows-seven-parties-qualify-ukrainian-rada-elections-held-early.html |title=Poll shows seven parties would qualify for Ukrainian Rada if elections were held early |newspaper=[[KyivPost]] |date=2016-12-14}} * {{cite web |url=http://ukropnews24.com/saakashvili-announced-the-title-of-his-party-the-movement-of-new-forces/ |title=Saakashvili announced the title of his party – the "Movement of new forces" |website=ukropnews24.com |date=2016-11-19 |access-date=2026-04-06 |archive-date=2017-05-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170510133045/http://ukropnews24.com/saakashvili-announced-the-title-of-his-party-the-movement-of-new-forces/ |url-status=dead}}</ref> (2017–одоо) | [[Үндэсний Нэгдсэн Хөдөлгөөн (Гүрж)|Үндэсний Нэгдсэн Хөдөлгөөн]] (2001–одоо) | [[Гүржийн Иргэдийн Холбоо]] (1995–2001) }} | office5 = [[Хууль зүйн яам (Гүрж)|Хууль зүйн сайд]] | term_start5 = 2000 оны 10 сарын 12 | term_end5 = 2001 оны 9 сарын 19 | prime_minister5 = [[Гиорги Арсенишвили]] | president5 = [[Эдуард Шеварднадзе]] | predecessor5 = [[Жон Хецуриани]] | successor5 = Роланд Гилигашвили | office6 = [[Гүржийн ерөнхий сайд]] | status6 = Үүрэг гүйцэтгэгч | president6 = {{em|Өөрөө}} | term_start6 = 2005 оны 2 сарын 3 | term_end6 = 2005 оны 2 сарын 17 | predecessor6 = [[Зураб Жваниа]] | successor6 = [[Зураб Ногайдели]] | office7 = [[Гүржийн парламент]]ын гишүүн | term_start7 = 2001 оны 11 сарын 6 | term_end7 = 2002 оны 11 сарын 22 | term_start8 = 1995 оны 11 сарын 25 | term_end8 = 2001 оны 3 сарын 2 | office9 = [[Тбилиси Хотын Хурал|Тбилиси Хотын Хурлын]] дарга | term_start9 = 2001 оны 11 сарын 4 | term_end9 = 2003 | predecessor9 = | successor9 = | office10 = [[Гүржийн парламент]] дахь [[Гүржийн Иргэдийн Холбоо|Иргэдийн Холбооны]] бүлгийн дарга | term_start10 = 1998 оны 9 сарын 15 | term_end10 = 1999 оны 11 сарын 20 | predecessor10 = | successor10 = | term_start11 = 1999 оны 11 сарын 27 | term_end11 = 2000 оны 10 сарын 10 | predecessor11 = | successor11 = | office12 = Гүржийн парламентын Хууль зүйн хорооны дарга | term_start12 = 1995 оны 11 сарын 27 | term_end12 = 1998 оны 9 сарын 15 | predecessor12 = | successor12 = | office13 = [[Үндэсний Нэгдсэн Хөдөлгөөн (Гүрж)|Үндэсний Нэгдсэн Хөдөлгөөний]] дарга | term_start13 = 2001 | term_end13 = 2019 оны 3 сарын 24 | predecessor13 = {{em|Албан тушаал бий болсон}} | successor13 = [[Григоль Вашадзе]] | office14 = [[Шинэ Хүчний Хөдөлгөөн]]ий дарга | term_start14 = 2017 оны 2 сарын 23 | term_end14 = | predecessor14 = {{em|Албан тушаал бий болсон}} | successor14 = | office15 = [[Үндэсний Нэгдсэн Хөдөлгөөн (Гүрж)|Үндэсний Нэгдсэн Хөдөлгөөний]] хүндэт дарга | term_start15 = 2019 оны 3 сарын 24 | term_end15 = | predecessor15 = {{em|Албан тушаал бий болсон}} | successor15 = | birth_date = {{birth date and age|1967|12|21}} | birth_place = [[Тбилиси]], [[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Гүрж Улс|ЗСБН Гүрж Улс]], [[ЗХУ]] | death_date = | death_place = | citizenship = {{Ubl | [[Зөвлөлтийн ард түмэн|Зөвлөлт]] (1967–1991) | [[Гүржийн иргэншлийн тухай хууль|Гүрж]] (1991–2015; 2021–{{em|одоо}}) | [[Украины иргэншлийн тухай хууль|Украин]] (2015–2017; 2019–{{em|одоо}}) | ''[[Харьяалалгүй хүн|Иргэний харьяалалгүй]]'' (2017–2019)<ref>{{cite web |url=http://georgiatoday.ge/news/2210/Former-President-Saakashvili-Loses-Georgian-Citizenship |title=Former President Saakashvili Loses Georgian Citizenship |website=Georgia Today on the Web |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20201027152332/http://georgiatoday.ge/news/2210/Former-President-Saakashvili-Loses-Georgian-Citizenship |archive-date=2020-10-27}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.rferl.org/a/saakashvili-stripped-ukraine-citizenship-georgia-odesa/28641522.html |title=Saakashvili May Be Forced To Seek Asylum in United States, Legislator Says |newspaper=Radio Free Europe/Radio Liberty |date=2017-07-27}}</ref> }} | spouse = {{marriage|[[Сандра Роэлофс]]|1994}}<ref>[https://www.kyivpost.com/world/saakashvilis-wife-rejects-seat-georgian-parliament.html Saakashvili's wife rejects seat in Georgian parliament], [[Kyiv Post]] (2016-11-07).</ref> | education = {{Ubl | [[Киевийн үндэсний их сургууль]] | [[Колумбын хуулийн сургууль|Колумбын Их Сургууль]] | [[Жорж Вашингтоны их сургууль]] | [[Олон улсын хүний эрхийн хүрээлэн]] }} | website = {{URL|saakashvilimikheil.com}} | children = 4 | signature = Mikheil Saakashvili Signature.svg | occupation = Хуульч, улс төрч }} '''Михаи́л Николоз Саакашви́ли''' ({{lang-ka|მიხეილ ნიკოლოზის ძე სააკაშვილი}}, {{lang-uk|Міхеіл Саакашвілі}}, 1967 оны 12 дугаар сарын 21-нд [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]]-ын Гүржийн ЗСБНУ-ын [[Тбилиси]] хотод төрсөн) [[Гүрж]] болон [[Украин]]ы улс төрийн зүтгэлтэн. 2020 оны 5 дугаар сараас Украины шинэчлэлийн Үндэсний Зөвлөлийн гүйцэтгэх хорооны тэргүүн. 2004-2013 онуудад Бүгд Найрамдах Гүрж Улсын Ерөнхийлөгчөөр хоёр удаа дараалан сонгогдож ажилласан. 2003 оны 11 сард Гүржийн төрийн тэргүүн [[Эдуард Шеварднадзе|Э.Шеварднадзег]] төрийн эрхээс буулгасан «[[Сарнайн хувьсгал]]»-ын удирдагчдын нэг. Өдгөө Украины Үндэсний нэгдсэн хөдөлгөөн намын дарга. Гүржийн Ерөнхийлөгчийн албан тушаалаа өгөөд 2014 онд Саакашвили улс орноо орхисон. Гүржийн эрх баригчид Саакашвилийн эсрэг хэд хэдэн эрүүгийн хэрэг үүсгэж түүнийг эрэн сурвалжиж эхэлсэн боловч М.Саакашвили үүнийг улс төржүүлсэн хэрэг гэж тайлбарладаг байсан. Саакашвили 2014 онд Украинд төрийн эрх солигдоход [[Евромайдан]] хөдөлгөөнийг идэвхтэй дэмжиж байсан. 2015 онд Украины Одесс тойргийн Төрийн Захиргааны даргаар, Украины төрийн аж ахуйн нэгжүүдийн шинэчлэлийн хяналтын Зөвлөлийн тэргүүн, Украины Ерөнхийлөгч [[Петро Порошенко]]гийн зөвлөх болсон юм. Энэ үед түүнд Ерөнхийлөгч Порошенко Украины иргэншил олгож, Саакашвили Гүржийн иргэншлээс татгалзсан байна. 2016 онд албан тушаалуудаасаа халагдаж, Ерөнхийлөгч Порошенкогийн эсрэг хөдөлгөөн өрнүүлсэн юм. 2017 онд түүний Украины иргэншлийг Ерөнхийлөгч Порошенко хураан авч 2018 оны 2 дугаар сард Украины нутгаас албадан гаргажээ. Украинаас хөөгдсөний дараа эхнэрийнхээ нутаг [[Нидерланд]]ад хэсэг амьдарсан. 2019 оны 5 дугаар сарын 28-нд Украины шинээр сонгогдсон Ерөнхийлөгч [[Владимир Зеленский]] Саакашвилид Украины иргэншлийг эргүүлэн олгож тэрбээр маргааш нь Украинд буцаж ирсэн юм. ==Эшлэл== {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Саакашвили, Михаил}} [[Ангилал:Гүржийн ерөнхийлөгч]] [[Ангилал:Гүржийн өмгөөлөгч]] [[Ангилал:Гүржийн хууль зүйн сайд]] [[Ангилал:Одесса мужийн захирагч]] [[Ангилал:Бүгд Найрамдах Польшийн Гавьяаны одон шагналтан (их загалмай)]] [[Ангилал:Марийн орны гинжит загалмай одон шагналтан]] [[Ангилал:Гавьяаны одон pro Merito Melitensi шагналтан (хүзүүний гинж)]] [[Ангилал:Хүндэт легионы гишүүн (их загалмай)]] [[Ангилал:Тарас Шевченкогийн нэрэмжит Киевийн Үндэсний Сургуулийн хүндэт доктор]] [[Ангилал:Тарас Шевченкогийн нэрэмжит Киевийн Үндэсний Сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Жорж Вашингтон Их Сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Тбилисийн хүн]] [[Ангилал:Харьяалалгүй хүн]] [[Ангилал:Зөвлөлтийн иргэн]] [[Ангилал:Украины хүн]] [[Ангилал:Гүржүүд]] [[Ангилал:1967 онд төрсөн]] b2v5hsoimaeqa46qhnpd4rtuovcnbih 0 134636 852504 777959 2026-04-06T23:31:34Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 852504 wikitext text/x-wiki 1998 оны 4 сард [[Мэндсайханы Энхсайханы Засгийн газар]] огцорсны дараа, 4 сарын 23 нд [[Цахиагийн Элбэгдорж|Цахиагийн Элбэгдоржийг]] тус улсын [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|Ерөнхий сайдаар]] сонгож, 10 яам бүхий засгийн газрыг байгуулсан. Гэвч тус засгийн газар 3 сарын дараа огцорч, 6 сар үүрэг гүйцэтгэгч байсны эцэст 1998 оны 12 сард [[Жанлавын Наранцацралтын Засгийн газар|Жанлавын Наранцацралтын Засгийн газарт]] ажлаа хүлээлгэн өгсөн. [[2004 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2004 оны УИХ-ын сонгуульд]] [[Эх Орон-Ардчилсан холбоо эвсэл]] 25 суудал авч, [[МАХН]]-тай хамтарч эвслийн засгийн газар байгуулахаар тохирч, Цахиагийн Элбэгдорж хоёр дахь удаа Монгол Улсын Ерөнхий сайд болж, эвслийн засгийн газар байгуулсан. 2006 оны 1 сард тус эвсэл задарч, нэг хэсэг нь МАХН-тай хамтарч [[Миеэгомбын Энхболдын Засгийн газар|Миеэгомбын Энхболдын Засгийн газрыг]] байгуулсан. == Засгийн газар == === 1998 оны Засгийн газар === {| class="wikitable mw-collapsible" |+Яамдын сайд нар<ref>{{Cite news |last=Монголын Үнэн |first=сонин |date=1998/05/01 |title=Таван яамны сайдыг томилов |pages=1 |work=Монголын Үнэн сонин |url=https://esan.mn/preview?id=9dd1b24a-eaf9-4b7d-a9f9-4ca44403054a&type=pdf&slug=mongolyn-unen-sonin-199818702-25187&fileId=5b4a7abb3feaa96b3914415e784f0af590b9730aa11404f3c9c34ebbacac6997&version=1&preview=0}}</ref><ref>{{Cite web |title=БШУЯ |url=https://100.edu.mn/history.html |access-date=2024-05-16 |website=100.edu.mn }}{{Dead link|date=Дөрөвдүгээр сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> !Албан тушаал !Сайдын нэр !Ажилласан жил !Нам |- |Монгол Улсын Ерөнхий сайд |[[Цахиагийн Элбэгдорж]] | rowspan="11" |1998 оны 4 сар - 12 сар |[[Монголын Үндэсний Ардчилсан Нам|МҮАН]] |- |[[Монгол улсын Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газар|Засгийн газрын хэрэг эрхлэх газрын дарга]] |[[Тогоочийн Лхагва]] | |- |Дэд бүтцийн хөгжлийн сайд |[[Санжаасүрэнгийн Зориг]] | |- |Гэгээрлийн сайд |[[Чимэдийн Сайханбилэг]] | |- |Гадаад харилцааны сайд |[[Ринчиннямын Амаржаргал]] | |- |Батлан хамгаалахын сайд |[[Ренчинсамбуугийн Одонбаатар]] | |- |Хөдөө аж ахуй, үйлдвэрийн сайд |[[Норовын Алтанхуяг]] | |- |Эрүүл мэнд, нийгмийн хамгааллын сайд |[[Шаравжамцын Батбаяр]] | |- |Сангийн сайд |[[Баабар|Бат-Эрдэнийн Батбаяр]] | |- |Байгаль орчны сайд |[[Сангажавын Баярцогт]] | |- |Хууль зүйн сайд |[[Саригийн Батчулуун]] | |} === 2004-2006 оны Засгийн газар === {| class="wikitable mw-collapsible" |+Яамдын сайд нар !Албан тушаал !Сайдын нэр !Ажилласан жил !Нам |- |Монгол Улсын Ерөнхий сайд |[[Цахиагийн Элбэгдорж]] | rowspan="18" |2004 оны 8 сар - 2006 оны 1 сар |[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]] |- |Шадар сайд |[[Чүлтэмийн Улаан]] |МАХН |- |[[Монгол улсын Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газар|Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын дарга]] |[[Сангажавын Баярцогт]] |АН |- |Боловсрол, соёл, шинжлэх ухааны сайд |[[Пунцагийн Цагаан]] |АН |- |Батлан хамгаалахын сайд |[[Цэрэнхүүгийн Шаравдорж]] |МАХН |- |Эрүүл мэндийн сайд |[[Төгсжаргалын Ганди]] |[[МАХН]] |- |Гадаад харилцааны сайд |[[Цэндийн Мөнх-Оргил]] |[[МАХН]] |- |Сангийн сайд |[[Норовын Алтанхуяг]] |АН |- |Нийгмийн хамгаалал, хөдөлмөрийн сайд |[[Цэвэлмаагийн Баярсайхан]] |АН |- |Зам тээвэр, аялал жуулчлалын сайд |[[Гаваагийн Батхүү]] |АН |- |Байгаль орчны сайд |[[Уламбаярын Барсболд]] |МАХН |- |Барилга, хот байгуулалтын сайд |[[Нямжавын Батбаяр]] |АН |- |Түлш, эрчим хүчний сайд |[[Түвдэнгийн Очирхүү]] |МАХН |- |Үйлдвэр, худалдааны сайд |[[Сүхбаатарын Батболд]] |МАХН |- |Хууль зүй, дотоод хэргийн сайд |[[Сундуйн Батболд]] |МАХН |- |Хүнс, хөдөө аж ахуйн сайд |[[Дэндэвийн Тэрбишдагва]] |МАХН |- |Онцгой байдлын асуудал эрхэлсэн сайд |[[Ухнаагийн Хүрэлсүх]] |МАХН |- |Мэргэжлийн хяналтын асуудал эрхэлсэн сайд |[[Дамбийн Дорлигжав]] |АН |- |} == Мөн үзэх == * [[Монгол Улсын Засгийн Газар|Монгол Улсын Засгийн газар]] == Эшлэл == [[Ангилал:Монголын засгийн газар]] [[Ангилал:1998 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:1998 онд татан буугдсан]] [[Ангилал:2004 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:2006 онд татан буугдсан]] 17wk6ci0wh9uw8lgsimo7988ss6fgi9 0 136954 852494 793990 2026-04-06T20:02:00Z Enkhsaihan2005 64429 852494 wikitext text/x-wiki [[Файл:Wirtschafts-Atlas der deutschen Kolonien - 14.jpg|thumb|Тоголандын газрын зураг ]] '''Тоголанд''' ([[Герман хэл|герм]]. ''Togoland'') нь орчин үеийн [[Того]], [[Гана]] улсудын нутаг дэвсгэр дээр 1884-1914 онд [[Ломе]] нийслэлтэй, 90,479 км² газар нутагтай Баруун Африк дахь [[Германы эзэнт гүрэн|Германы эзэнт гүрний]] эзэмшилд оршиж байсан улс юм. == Түүх == Тоголанд нь баруун талаараа Британийн колони болох "Алтан эрэг" ([[Англи хэл|англи]]. ''Colony of the Gold Coast''), зүүн талаараа Францын "Дахомей" ([[Франц хэл|франц]]. ''Dahomey'') колони хоёрын дунд оршдог байв. Эве үндэстэн голчлон суурьшсан бусад олон уугуул үндэстэнэй тус улс 1884 онд Африкийг эзлэх их гүрнүүдийн тэмцлийн үеэр Германы канцлер [[Отто фон Бисмарк]] энэ газар нутгийг Германы эзэнт гүрэнд харьяалагдах болсоныг тунхагласны дараагаар бусад европын орнууд хүлээн зөвшөөрсөн ажээ. Дэлхийн 1-р дайны үед Тоголандыг Их Британи, Франц эзэлсэн бөгөөд 1924 онд Үндэстнүүдийн лигийн мандатаар Тоголандыг албан ёсоор хоёр хуваасан байна. Дахомейтэй хиллэдэг тус улсын гуравны хоёр нь (Ломе хот ороод) Францын Тоголанд, Алтан эрэгтэй хиллэдэг үлдсэн хэсэг нь Британийн Тоголанд болсон түүхтэй. Дэлхийн 2-р дайны дараа 1946 онд хоёр Тоголанд НҮБ-ын итгэмжлэгдсэн нутаг дэвсгэр болсон. Британийн Тоголанд нь засаг захиргааны хувьд Алтан эргийн нэг хэсэг болж, 1957 онд тусгаар тогтнолоо олж Бүгд Найрамдах [[Гана]] улс болжээ. Францын Тоголанд нь Дахомей (орчин үеийн Бенин) улсаас тусад нь захирагдаж, 1960 онд тусгаар тогтнолоо олж, Бүгд Найрамдах [[Того]] Улс болсон байна. k94u7l1r81tftgsncn99kaon99dyy9w 2 138760 852454 852451 2026-04-06T12:14:37Z Anlztrk 17851 852454 javascript text/javascript function cyrlat(input) { let car = input.normalize('NFC') .replace(/Ъ(А|Б|В|Г|Д|Е|Ё|Ж|З|И|Й|К|Л|М|Н|О|Ө|П|Р|С|Т|У|Ү|Ф|Х|Ц|Ч|Ш|Щ|Ъ|Ы|Ь|Э|Ю|Я|а|б|в|г|д|е|ё|ж|з|и|й|к|л|м|н|о|ө|п|р|с|т|у|ү|ф|х|ц|ч|ш|щ|ъ|ы|ь|э|ю|я)/g, "\u2019$1") .replace(/ъ(а|б|в|г|д|е|ё|ж|з|и|й|к|л|м|н|о|ө|п|р|с|т|у|ү|ф|х|ц|ч|ш|щ|ъ|ы|ь|э|ю|я)/g, "\u2019$1") .replace(/еө/g, "ьөө") .replace(/Еө/g, "Ьөө") .replace(/ЕӨ/g, "ЬӨӨ") .replace(/юү/g, "ьүү") .replace(/Юү/g, "Ьүү") .replace(/ЮҮ/g, "ЬҮҮ") .replace(/эю/g, "эьү") .replace(/Эю/g, "Эьү") .replace(/ЭЮ/g, "ЭЬҮ") .replace(/өю/g, "өьү") .replace(/Өю/g, "Өьү") .replace(/ӨЮ/g, "ӨЬҮ") .replace(/үю/g, "үьү") .replace(/Үю/g, "Үьү") .replace(/ҮЮ/g, "ҮЬҮ") .replace(/өе/g, "өьө") .replace(/Өе/g, "Өьө") .replace(/ӨЕ/g, "ӨЬӨ") .replace(/(\p{Uppercase})(\p{Uppercase}) Я/ug, "$1$2 ЬА") .replace(/(\p{Uppercase})Я/ug, "$1ЬА") .replace(/Я (\p{Uppercase})(\p{Uppercase})/ug, "ЬА $1$2") .replace(/Я(\p{Uppercase})/ug, "ЬА$1") .replace(/Я/g, "Ьа") .replace(/я/g, "ьа") .replace(/(\p{Uppercase})(\p{Uppercase}) Е/ug, "$1$2 ЬЭ") .replace(/(\p{Uppercase})Е/ug, "$1ЬЭ") .replace(/Е (\p{Uppercase})(\p{Uppercase})/ug, "ЬЭ $1$2") .replace(/Е(\p{Uppercase})/ug, "ЬЭ$1") .replace(/Е/g, "Ьэ") .replace(/е/g, "ьэ") .replace(/(\p{Uppercase})(\p{Uppercase}) Ё/ug, "$1$2 ЬО") .replace(/(\p{Uppercase})Ё/ug, "$1ЬО") .replace(/Ё (\p{Uppercase})(\p{Uppercase})/ug, "ЬО $1$2") .replace(/Ё(\p{Uppercase})/ug, "ЬО$1") .replace(/Ё/g, "Ьо") .replace(/ё/g, "ьо") .replace(/(\p{Uppercase})(\p{Uppercase}) Ю/ug, "$1$2 ЬУ") .replace(/(\p{Uppercase})Ю/ug, "$1ЬУ") .replace(/Ю (\p{Uppercase})(\p{Uppercase})/ug, "ЬУ $1$2") .replace(/Ю(\p{Uppercase})/ug, "ЬУ$1") .replace(/Ю/g, "Ьу") .replace(/ю/g, "ьу") .replace(/ьь(а|э|ы|и|о|ө|у|ү)/g, "йи$1") .replace(/Ьь(а|э|ы|и|о|ө|у|ү)/g, "Йи$1") .replace(/ЬЬ(А|Э|Ы|И|О|Ө|У|Ү)/g, "ЙИ$1") .replace(/(Ъ|ъ)ь(а|э|ы|и|о|ө|у|ү)/g, "и$2") .replace(/ЪЬ(А|Э|Ы|И|О|Ө|У|Ү)/g, "И$1") .replace(/(?<!(Б|В|Г|Д|Ж|З|К|Л|М|Н|П|Р|С|Т|Ф|Х|Ц|Ч|Ш|Щ))Ь(А|Э|Ы|И|О|Ө|У|Ү|а|э|ы|и|о|ө|у|ү)/g, "Й$2") .replace(/(?<!(Б|В|Г|Д|Ж|З|К|Л|М|Н|П|Р|С|Т|Ф|Х|Ц|Ч|Ш|Щ|б|в|г|д|ж|з|к|л|м|н|п|р|с|т|ф|х|ц|ч|ш|щ))ь(а|э|ы|и|о|ө|у|ү)/g, "й$2") .replace(/(А|Э|Ы|И|О|Ө|У|Ү)Й(?!(А|Э|Ы|И|О|Ө|У|Ү|а|э|ы|и|о|ө|у|ү))/g, "$1И$2") .replace(/(А|Э|Ы|И|О|Ө|У|Ү|а|э|ы|и|о|ө|у|ү)й(?!(а|э|ы|и|о|ө|у|ү))/g, "$1и$2") .replace(/ь(а|э|о|у)/g, "$1\u0301") .replace(/Ь(А|Э|О|У)/g, "$1\u0301") .replace(/а/g, "a") .replace(/б/g, "b") .replace(/в/g, "v") .replace(/г/g, "g") .replace(/д/g, "d") .replace(/ж/g, "j") .replace(/з/g, "z") .replace(/и/g, "i") .replace(/й/g, "y") .replace(/к/g, "k") .replace(/л/g, "l") .replace(/м/g, "m") .replace(/н/g, "n") .replace(/о/g, "o") .replace(/ө/g, "ọ") .replace(/п/g, "p") .replace(/р/g, "r") .replace(/с/g, "s") .replace(/т/g, "t") .replace(/у/g, "u") .replace(/ү/g, "ụ") .replace(/ф/g, "f") .replace(/х/g, "h") .replace(/ц/g, "c") .replace(/ч/g, "č") .replace(/ш/g, "š") .replace(/щ/g, "ś") .replace(/ы/g, "ị") .replace(/ь/g, "y") .replace(/э/g, "e") .replace(/А/g, "A") .replace(/Б/g, "B") .replace(/В/g, "V") .replace(/Г/g, "G") .replace(/Д/g, "D") .replace(/Ж/g, "J") .replace(/З/g, "Z") .replace(/И/g, "I") .replace(/Й/g, "Y") .replace(/К/g, "K") .replace(/Л/g, "L") .replace(/М/g, "M") .replace(/Н/g, "N") .replace(/О/g, "O") .replace(/Ө/g, "Ọ") .replace(/П/g, "P") .replace(/Р/g, "R") .replace(/С/g, "S") .replace(/Т/g, "T") .replace(/У/g, "U") .replace(/Ү/g, "Ụ") .replace(/Ф/g, "F") .replace(/Х/g, "H") .replace(/Ц/g, "C") .replace(/Ч/g, "Č") .replace(/Ш/g, "Š") .replace(/Щ/g, "Ś") .replace(/Ы/g, "Ị") .replace(/Ь/g, "Y") .replace(/Э/g, "E") .replace(/(Ъ|ъ)/g, "") .replace(/\u2039/g, "\u2018") .replace(/\u203a/g, "\u2019") .replace(/\u00ab/g, "\u201c") .replace(/\u00bb/g, "\u201d") .normalize('NFC'); return car; } function convertText(node) { if (node.nodeType === Node.TEXT_NODE) { node.nodeValue = cyrlat(node.nodeValue); } else if (node.nodeType === Node.ELEMENT_NODE && node.tagName !== "SCRIPT" && node.tagName !== "STYLE") { node.childNodes.forEach(convertText); // Modify placeholder text for input fields if (node.placeholder) { node.placeholder = cyrlat(node.placeholder); } } } function transliteratePage() { convertText(document.body); } transliteratePage(); 5an5u1cewc5nd0e56uhyn84ijstil8i 2 138761 852552 809751 2026-04-07T06:52:36Z Anlztrk 17851 852552 javascript text/javascript // mw.loader.load( '//mn.wikipedia.org/wiki/Хэрэглэгч:Anlztrk/conversion.js?action=raw&ctype=text/javascript' ); 0pvjeber8a4ghnk2jf7lsxdeqar1wif 0 140465 852550 852361 2026-04-07T05:55:34Z Megzer 20491 852550 wikitext text/x-wiki {{Засгийн газар|cabinet_name=Г.Занданшатарын Засгийн газар|jurisdiction=Монгол|flag=Flag of Mongolia.svg|cabinet_number=20|date_formed=2025 оны 6-р сарын 18|incumbent=2025 оны 6-р сарын 18 - 2026 оны 4 сарын 4|president=[[Ухнаагийн Хүрэлсүх]]|prime_minister=[[Гомбожавын Занданшатар]]|members_number=16|total_number=20|predecessor=[[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнийн Засгийн газар|Л.Оюун-Эрдэнийн II<br>Засгийн газар]]|legislature_term=[[Улсын Их Хурлын гишүүдийн жагсаалт, 2024–2028|9 дэх Улсын Их Хурал]]|election=[[2024 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2024 оны сонгууль]]|political_parties={{Unbulleted list | {{Color box|{{party color|Монгол Ардын Нам}}|border=darkgray}} [[Монгол Ардын Нам|МАН]] | {{Color box|{{party color|Хөдөлмөрийн Үндэсний Нам (Монгол)}}|border=darkgray}} [[ХҮН нам|ХҮН]] | {{Color box|{{Иргэний Зориг Ногоон Нам/meta/color}}|border=darkgray}} [[Иргэний Зориг Ногоон Нам|ИЗНН]] }}|opposition_party={{Unbulleted list | {{Color box|{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}|border=darkgray}} [[Монголын Ардчилсан Нам|АН]] | {{Color box|#1C6957|border=darkgray}} [[Үндэсний Эвсэл (Монгол)|Үндэсний Эвсэл]] }}|legislature_status=Эвслийн засгийн газар<br>80 / 126 (63.5%) {{Composition_bar/advanced |divisionname = |boxwidth = 126 |total = 126 |party1 = 68 |partycolor1 = {{party color|Монгол Ардын Нам}} |party2 = 8 |partycolor2 = {{party color|Хөдөлмөрийн Үндэсний Нам (Монгол)}} |party3 = 4 |partycolor3 = {{Иргэний Зориг Ногоон Нам/meta/color}} }}|deputy_government_head=[[Жадамбаагийн Энхбаяр]]<br>[[Хассуурийн Ганхуяг]]<br>[[Тогмидын Доржханд]]|image=Cabinet of Zandanshatar being appointed on 18 June 2025.jpg|successor=[[Ням-Осорын Учралын Засгийн газар|Н.Учралын<br>Засгийн газар]]|date_dissolved=2026 оны 4 сарын 4}} '''Гомбожавын Занданшатарын Засгийн газар''' бол 2025 оны 6-р сарын 18-нд бүрэлдсэн, [[Монгол Улсын Засгийн Газар|Монгол Улсын өнөөгийн засгийн газар]] юм. [[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ|Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнийн]] том хүү О.Тэмүүлэний найз бүсгүй Ө.Өгөөмөрт бэлэглэсэн их хэмжээний үнэтэй эд зүйлс бэлэглэсэн<ref>{{Cite web |last=iSee.mn |title=Ерөнхий сайд Л.Оюун-Эрдэнийн хүү О.Тэмүүлэнгийн найз охинтойгоо амарсан “Seven Nuga Resort”-ийн нэг хоногийн төлбөр 1.5 сая төгрөг гэв |url=http://isee.mn/n/78042 |access-date=2025-06-18 |website=iSee.mn |language=mn}}</ref><ref>{{Cite web |last=iKon.mn |first=Н. Эрхбаяр |date=2025-05-13 |title=Нэр бүхий иргэд Ерөнхий сайд Л.Оюун-Эрдэнийн хүүтэй холбоотой асуудлыг шалгуулахаар АТГ-т ханджээ |url=https://ikon.mn/n/3ekt |access-date=2025-06-18 |website=ikon.mn |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Найз охиноо сая саяар эрхлүүлдэг О.Тэмүүлэн орлогоо нотолж чадах уу |url=https://graph.mn/news/gtaph.mn%20url |access-date=2025-06-18 |website=www.graph.mn |language=en }}{{Dead link|date=Зургадугаар сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web |last=gogo.mn |title=Иргэн Ц.Лутбаяр: Ерөнхий сайдыг АТГ шалгах ёстой |url=https://gogo.mn/r/2167n |access-date=2025-06-18 |website=gogo.mn |language=mn}}</ref> нь Монголын сошиал ертөнцөд дуулиан дэгдээж, ерөнхий сайд Л.Оюун-Эрдэнэ, хүү О.Тэмүүлэн нарыг орлогоо нотлохыг шаардсан жагсаал цуглаан 5-р сарын 13-ны өдрөөс [[Сүхбаатарын талбай|Сүхбаатарын талбайд]] эхэлж, 21 хоног үргэлжилсний эцэст [[Улсын Их Хурал|УИХ]]-ын чуулганаар [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|Ерөнхий сайд]] Л.Оюун-Эрдэнэд итгэл хүлээлгэх эсэх тухай асуудлыг 6-р сарын 2-ны өдрөөс 6-р сарын 3-ны 03 цаг хүртэл хэлэлцэж, 82 гишүүн оролцсоны 44 нь итгэл хүлээлгэхийг дэмжсэн. Хэрэв 64 болон түүнээс дээш тооны гишүүн дэмжсэн нөхцөлд итгэл хүлээлгэх байсан ч, 64 гэх тоонд хүрээгүй тул Л.Оюун-Эрдэнийг ерөнхий сайдаас огцруулахаар болж, [[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнийн Засгийн газар|түүний засгийн газрыг]] татан буулгасан.<ref>{{Cite web |last=iKon.mn |first=Н. Эрхбаяр |date=2025-06-03 |title=Монгол Улсын 32 дахь Ерөнхий сайд Л.Оюун-Эрдэнэ огцорлоо |url=https://ikon.mn/n/3f6x |access-date=2025-06-18 |website=ikon.mn |language=en}}</ref> Ингээд 2025 оны 6-р сарын 9-нд хуралдсан УИХ-ын олонх болох [[Монгол Ардын Нам|МАН]]-ын Бага хурлаас [[Гомбожавын Занданшатар|Гомбожавын Занданшатарыг]] Монгол Улсын Ерөнхий сайдад дэвшүүлэх санал дэмжигдэж, 6-р сарын 12-нд эхэлсэн УИХ-ын чуулганаар уг асуудлыг хэлэлцээд, 6-р сарын 13-ны шөнө 117 гишүүн санал өгснөөс 108 нь дэмжиж, 92.3 хувийн саналаар Монголын Улсын 32 дахь Ерөнхий сайдаар томилогдсон.<ref>{{Cite web |title=Монгол Улсын 34 дэх Ерөнхий сайдаар Г.Занданшатарыг томиллоо |url=https://www.parliament.mn/nn/75028/ |website=parliament.mn}}</ref><ref>{{Cite web |title=Монгол Улсын Ерөнхий сайдаар Г.Занданшатарыг томиллоо |url=http://nam.mn/te |website=nam.mn }}{{Dead link|date=Зургадугаар сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web |last=iKon.mn |first=А. Ням-Өлзий |date=2025-06-13 |title=Монгол Улсын 34 дэх Ерөнхий сайдаар Г.Занданшатар томилогдлоо |url=https://ikon.mn/n/3fgr |access-date=2025-06-18 |website=ikon.mn |language=en}}</ref> УИХ-ын ээлжит чуулганаар 2025 оны 6-р сарын 17-18-нд хуралдаж шинэ засгийн газрын бүтэц, бүрэлдэхүүн, яамдын сайдыг томилох асуудлыг хэлэлцсэний дүнд 15 яам 19 сайдтайгаар энэхүү засгийн газар байгуулагдсан. 2026 оны 3-р сарын 27 нд ерөнхий сайд Занданшатар огцрох хүсэлтээ гаргасныг УИХ-ын чуулганд оролцсон 73 гишүүний 54 нь (74%) огцрохыг дэмжсэн.<ref>{{Cite web |last=iKon.mn |first=Н. Эрхбаяр |date=2026-03-27 |title=Г.Занданшатар Монголын орчин үеийн түүхэнд хамгийн богино хугацаанд ажилласан дөрөв дэх Ерөнхий сайд боллоо |url=https://ikon.mn/n/3mdj |access-date=2026-04-06 |website=ikon.mn |language=en}}</ref> == Засгийн газрын сайд нар<ref name=":0">{{Cite web |title=Засгийн газрын гишүүдийг томилж, Засгийн газрын гишүүд Улсын Их Хуралд тангараг өргөв |url=https://www.parliament.mn/nn/75068/ |website=parliament.mn}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |last=iKon.mn |first=А. Ням-Өлзий |date=2025-06-17 |title=ТАНИЛЦ: Үндэсний хороодыг татан буулгаж, 9 сайдыг шинээр томилж, 10 сайдыг үргэлжлүүлэн ажиллуулах гэж байна |url=https://ikon.mn/n/3fld |access-date=2025-06-18 |website=ikon.mn |language=en}}</ref> == [[Файл:Gombojavyn Zandanshatar (2025) (cropped).png|thumb|333x333px|[[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд]] [[Гомбожавын Занданшатар]]]] === Тэргүүлэгчид === {| class="wikitable" !№ !Албан тушаал !Нэр !Ажилласан хугацаа ! colspan="2" |Нам, эвсэл |- |1 |[[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|Монгол Улсын Ерөнхий сайд]] |[[Гомбожавын Занданшатар]] |2025 оны 6 сарын 13 - 2026 оны 3 сарын 30 | rowspan="6" style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | rowspan="6" align="center" |[[МАН]] |- | rowspan="2" |2 | rowspan="2" |Тэргүүн шадар сайд бөгөөд Эдийн засаг, хөгжлийн сайд |'''[[Ням-Осорын Учрал]]''' |2025 оны 6 сарын 18 - 2025 оны 11 сарын 20 |- |[[Жадамбаагийн Энхбаяр]] |2025 оны 11 сарын 25 - 2026 оны 4 сарын 4 |- |- | rowspan="2" |3 | rowspan="2" |Онцгой байдлын алба хариуцсан Шадар Сайд |'''[[Сайнбуянгийн Амарсайхан]]''' |2025 оны 6 сарын 18 - 10 сарын 29<ref>{{Cite web |last=News.MN |date=2025-10-29 |title=С.Амарсайханд хариуцлага тооцож, албан тушаалаас нь огцрууллаа {{!}} News.MN |url=https://news.mn/r/2830946/ |access-date=2025-11-06 |website=News.MN - Мэдээллийн эх сурвалж |language=mn}}</ref> |- |[[Хассуурийн Ганхуяг]] |2025 оны 11 сарын 12<ref>{{Cite web |title=Шадар сайд Х.Ганхуяг тангараг өргөлөө - News.MN |url=https://news.mn/r/2833412/ |access-date=2025-11-13 |language=mn-MN}}</ref> - 2026 оны 4 сарын 4 |- |4 |Худалдан авах, хөрөнгө оруулалт, өрсөлдөөн хариуцсан Шадар Сайд |'''[[Тогмидын Доржханд]]''' | rowspan="2" |2025 оны 6 сарын 18 - 2026 оны 4 сарын 4 | style="background:{{party color|Хөдөлмөрийн Үндэсний Нам (Монгол)}};" | | align="center" |[[ХҮН нам|ХҮН]] |- |5 |[[Монгол улсын Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газар|Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын дарга]] |[[Сандагийн Бямбацогт]] | style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | align="center" |[[МАН]] |} === Яамдын сайд нар<ref name=":0" /><ref name=":1" /> === {| class="wikitable" !№ !Яам !Сайд !Ажилласан хугацаа ! colspan="2" |Нам, эвсэл |- |1 |[[Гадаад харилцааны яам (Монгол)|Гадаад харилцааны яам]] |'''[[Батмөнхийн Батцэцэг]]''' | rowspan="2" |2025 оны 6 сарын 18 - 2026 оны 4 сарын 4 | rowspan="4" style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | rowspan="4" align="center" |[[МАН]] |- |2 |[[Сангийн яам (Монгол)|Сангийн яам]] |'''[[Болдын Жавхлан]]''' |- | rowspan="2" |3 | rowspan="2" |[[Хууль зүйн, дотоод хэргийн яам (Монгол)|Хууль зүй, дотоод хэргийн яам]] |[[Лхагвын Мөнхбаатар]] |2025 оны 6 сарын 18 - 10 сарын 24 |- |[[Баттөмөрийн Энхбаяр]] |2025 оны 10 сарын 24<ref>{{Cite web |last=cabinetAdmin |title=УИХ-ын гишүүн Б.Энхбаярыг Засгийн газрын гишүүн-Хууль зүй, дотоод хэргийн сайдаар томиллоо – cabinet.gov.mn |url=https://cabinet.gov.mn/13032.html |access-date=2025-11-06 |language=mn-MN |archive-date=2025-11-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251109065128/https://cabinet.gov.mn/13032.html |url-status=dead }}</ref> - 2026 оны 4 сарын 4 |- |4 |[[Байгаль орчин, аялал жуулчлалын яам (Монгол)|Байгаль орчин, уур амьсгалын өөрчлөлтийн яам]] |[[Батын Батбаатар]] | rowspan="6" |2025 оны 6 сарын 18 - 2026 оны 4 сарын 4 | style="background:{{Иргэний Зориг Ногоон Нам/meta/color}};" | | align="center" |[[Иргэний Зориг Ногоон Нам|ИЗНН]] |- |5 |[[Батлан хамгаалах яам (Монгол)|Батлан хамгаалах яам]] |[[Дамбын Батлут]] | style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | align="center" |[[МАН]] |- |6 |[[Боловсрол, шинжлэх ухааны яам (Монгол)|Боловсролын яам]] |'''[[Пүрэвсүрэнгийн Наранбаяр]]''' | style="background:{{party color|Хөдөлмөрийн Үндэсний Нам (Монгол)}};" | | align="center" |[[ХҮН нам|ХҮН]] |- |7 |[[Барилга, хот байгуулалтын яам (Монгол)|Хот байгуулалт, барилга, орон сууцжуулалтын яам]] |[[Энхтайваны Бат-Амгалан]] | rowspan="11" style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | rowspan="12" align="center" |[[МАН]] |- |8 |[[Зам тээврийн хөгжлийн яам (Монгол)|Зам тээврийн яам]] |'''[[Борхүүгийн Дэлгэрсайхан]]''' |- |9 |[[Хөдөлмөр, нийгмийн хамгааллын яам (Монгол)|Гэр бүл, нийгмийн хамгааллын яам]] |[[Тилеуханы Аубакир]] |- | rowspan="2" |10 | rowspan="2" |[[Хүнс, хөдөө аж ахуй, хөнгөн үйлдвэрийн яам (Монгол)|Хүнс, хөдөө аж ахуй, хөнгөн үйлдвэрийн яам]] |'''[[Жадамбаагийн Энхбаяр]]''' |2025 оны 6 сарын 18 - 11 сарын 25 |- |[[Мягмарсүрэнгийн Бадамсүрэн]] |2025 оны 11 сарын 25 - 2026 оны 4 сарын 4 |- |11 |[[Уул уурхай, хүнд үйлдвэрийн яам (Монгол)|Аж Үйлдвэр, эрдэс баялгийн яам]] |[[Гонгорын Дамдинням]] | rowspan="5" |2025 оны 6 сарын 18 - 2026 оны 4 сарын 4 |- |12 |[[Эрчим хүчний яам (Монгол)|Эрчим хүчний яам]] |[[Баттогтохын Чойжилсүрэн|'''Баттогтохын Чойжилсүрэн''']] |- |13 |[[Соёлын яам (Монгол)|Аялал жуулчлал, Соёл, Спорт, Залуучуудын яам]] |[[Чинбатын Ундрам]] |- |14 |[[Цахим хөгжил, харилцаа холбооны яам (Монгол)|Цахим хөгжил, инновац, харилцаа холбооны яам]] |[[Энхбаярын Батшугар]] |- |15 |[[Эрүүл Мэндийн Яам (Монгол)|Эрүүл Мэндийн Яам]] |[[Жигжидсүрэнгийн Чинбүрэн]] |- |16 |[https://med.gov.mn/ Эдийн засаг, хөгжлийн яам] |[[Жадамбаагийн Энхбаяр]] |2025 оны 11 сарын 25 - 2026 оны 4 сарын 4 | |} * '''Жич: Нэрийг нь тодруулсан нь улиран сонгогдсон сайд нар.''' == Мөн үзэх == * [[Монгол Улсын Засгийн Газар]] == Эшлэл == <references responsive="" /> [[Ангилал:Монголын засгийн газар| ]] [[Ангилал:Улсын Засгийн газар]] [[Ангилал:Монголын эрх зүй]] [[Ангилал:2025 он]] 872gy91dcaxbpxe058emdakzavtlian 852551 852550 2026-04-07T05:56:10Z Megzer 20491 852551 wikitext text/x-wiki {{Засгийн газар|cabinet_name=Г.Занданшатарын Засгийн газар|jurisdiction=Монгол|flag=Flag of Mongolia.svg|cabinet_number=20|date_formed=2025 оны 6-р сарын 18|incumbent=2025 оны 6-р сарын 18 - 2026 оны 4 сарын 4|president=[[Ухнаагийн Хүрэлсүх]]|prime_minister=[[Гомбожавын Занданшатар]]|members_number=16|total_number=20|predecessor=[[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнийн Засгийн газар|Л.Оюун-Эрдэнийн II<br>Засгийн газар]]|legislature_term=[[Улсын Их Хурлын гишүүдийн жагсаалт, 2024–2028|9 дэх Улсын Их Хурал]]|election=[[2024 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2024 оны сонгууль]]|political_parties={{Unbulleted list | {{Color box|{{party color|Монгол Ардын Нам}}|border=darkgray}} [[Монгол Ардын Нам|МАН]] | {{Color box|{{party color|Хөдөлмөрийн Үндэсний Нам (Монгол)}}|border=darkgray}} [[ХҮН нам|ХҮН]] | {{Color box|{{Иргэний Зориг Ногоон Нам/meta/color}}|border=darkgray}} [[Иргэний Зориг Ногоон Нам|ИЗНН]] }}|opposition_party={{Unbulleted list | {{Color box|{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}|border=darkgray}} [[Монголын Ардчилсан Нам|АН]] | {{Color box|#1C6957|border=darkgray}} [[Үндэсний Эвсэл (Монгол)|Үндэсний Эвсэл]] }}|legislature_status=Эвслийн засгийн газар<br>80 / 126 (63.5%) {{Composition_bar/advanced |divisionname = |boxwidth = 126 |total = 126 |party1 = 68 |partycolor1 = {{party color|Монгол Ардын Нам}} |party2 = 8 |partycolor2 = {{party color|Хөдөлмөрийн Үндэсний Нам (Монгол)}} |party3 = 4 |partycolor3 = {{Иргэний Зориг Ногоон Нам/meta/color}} }}|deputy_government_head=[[Жадамбаагийн Энхбаяр]]<br>[[Хассуурийн Ганхуяг]]<br>[[Тогмидын Доржханд]]|image=Cabinet of Zandanshatar being appointed on 18 June 2025.jpg|successor=[[Ням-Осорын Учралын Засгийн газар|Н.Учралын<br>Засгийн газар]]|date_dissolved=2026 оны 4 сарын 4}} '''Гомбожавын Занданшатарын Засгийн газар''' бол 2025 оны 6-р сарын 18-нд бүрэлдсэн, [[Монгол Улсын Засгийн Газар|Монгол Улсын өнөөгийн засгийн газар]] юм. [[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ|Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнийн]] том хүү О.Тэмүүлэний найз бүсгүй Ө.Өгөөмөрт бэлэглэсэн их хэмжээний үнэтэй эд зүйлс бэлэглэсэн<ref>{{Cite web |last=iSee.mn |title=Ерөнхий сайд Л.Оюун-Эрдэнийн хүү О.Тэмүүлэнгийн найз охинтойгоо амарсан “Seven Nuga Resort”-ийн нэг хоногийн төлбөр 1.5 сая төгрөг гэв |url=http://isee.mn/n/78042 |access-date=2025-06-18 |website=iSee.mn |language=mn}}</ref><ref>{{Cite web |last=iKon.mn |first=Н. Эрхбаяр |date=2025-05-13 |title=Нэр бүхий иргэд Ерөнхий сайд Л.Оюун-Эрдэнийн хүүтэй холбоотой асуудлыг шалгуулахаар АТГ-т ханджээ |url=https://ikon.mn/n/3ekt |access-date=2025-06-18 |website=ikon.mn |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Найз охиноо сая саяар эрхлүүлдэг О.Тэмүүлэн орлогоо нотолж чадах уу |url=https://graph.mn/news/gtaph.mn%20url |access-date=2025-06-18 |website=www.graph.mn |language=en }}{{Dead link|date=Зургадугаар сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web |last=gogo.mn |title=Иргэн Ц.Лутбаяр: Ерөнхий сайдыг АТГ шалгах ёстой |url=https://gogo.mn/r/2167n |access-date=2025-06-18 |website=gogo.mn |language=mn}}</ref> нь Монголын сошиал ертөнцөд дуулиан дэгдээж, ерөнхий сайд Л.Оюун-Эрдэнэ, хүү О.Тэмүүлэн нарыг орлогоо нотлохыг шаардсан жагсаал цуглаан 5-р сарын 13-ны өдрөөс [[Сүхбаатарын талбай|Сүхбаатарын талбайд]] эхэлж, 21 хоног үргэлжилсний эцэст [[Улсын Их Хурал|УИХ]]-ын чуулганаар [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|Ерөнхий сайд]] Л.Оюун-Эрдэнэд итгэл хүлээлгэх эсэх тухай асуудлыг 6-р сарын 2-ны өдрөөс 6-р сарын 3-ны 03 цаг хүртэл хэлэлцэж, 82 гишүүн оролцсоны 44 нь итгэл хүлээлгэхийг дэмжсэн. Хэрэв 64 болон түүнээс дээш тооны гишүүн дэмжсэн нөхцөлд итгэл хүлээлгэх байсан ч, 64 гэх тоонд хүрээгүй тул Л.Оюун-Эрдэнийг ерөнхий сайдаас огцруулахаар болж, [[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнийн Засгийн газар|түүний засгийн газрыг]] татан буулгасан.<ref>{{Cite web |last=iKon.mn |first=Н. Эрхбаяр |date=2025-06-03 |title=Монгол Улсын 32 дахь Ерөнхий сайд Л.Оюун-Эрдэнэ огцорлоо |url=https://ikon.mn/n/3f6x |access-date=2025-06-18 |website=ikon.mn |language=en}}</ref> Ингээд 2025 оны 6-р сарын 9-нд хуралдсан УИХ-ын олонх болох [[Монгол Ардын Нам|МАН]]-ын Бага хурлаас [[Гомбожавын Занданшатар|Гомбожавын Занданшатарыг]] Монгол Улсын Ерөнхий сайдад дэвшүүлэх санал дэмжигдэж, 6-р сарын 12-нд эхэлсэн УИХ-ын чуулганаар уг асуудлыг хэлэлцээд, 6-р сарын 13-ны шөнө 117 гишүүн санал өгснөөс 108 нь дэмжиж, 92.3 хувийн саналаар Монголын Улсын 32 дахь Ерөнхий сайдаар томилогдсон.<ref>{{Cite web |title=Монгол Улсын 34 дэх Ерөнхий сайдаар Г.Занданшатарыг томиллоо |url=https://www.parliament.mn/nn/75028/ |website=parliament.mn}}</ref><ref>{{Cite web |title=Монгол Улсын Ерөнхий сайдаар Г.Занданшатарыг томиллоо |url=http://nam.mn/te |website=nam.mn }}{{Dead link|date=Зургадугаар сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web |last=iKon.mn |first=А. Ням-Өлзий |date=2025-06-13 |title=Монгол Улсын 34 дэх Ерөнхий сайдаар Г.Занданшатар томилогдлоо |url=https://ikon.mn/n/3fgr |access-date=2025-06-18 |website=ikon.mn |language=en}}</ref> УИХ-ын ээлжит чуулганаар 2025 оны 6-р сарын 17-18-нд хуралдаж шинэ засгийн газрын бүтэц, бүрэлдэхүүн, яамдын сайдыг томилох асуудлыг хэлэлцсэний дүнд 15 яам 19 сайдтайгаар энэхүү засгийн газар байгуулагдсан. 2026 оны 3-р сарын 27 нд ерөнхий сайд Занданшатар огцрох хүсэлтээ гаргасныг УИХ-ын чуулганд оролцсон 73 гишүүний 54 нь (74%) огцрохыг дэмжсэн.<ref>{{Cite web |last=iKon.mn |first=Н. Эрхбаяр |date=2026-03-27 |title=Г.Занданшатар Монголын орчин үеийн түүхэнд хамгийн богино хугацаанд ажилласан дөрөв дэх Ерөнхий сайд боллоо |url=https://ikon.mn/n/3mdj |access-date=2026-04-06 |website=ikon.mn |language=en}}</ref> == Засгийн газрын сайд нар<ref name=":0">{{Cite web |title=Засгийн газрын гишүүдийг томилж, Засгийн газрын гишүүд Улсын Их Хуралд тангараг өргөв |url=https://www.parliament.mn/nn/75068/ |website=parliament.mn}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |last=iKon.mn |first=А. Ням-Өлзий |date=2025-06-17 |title=ТАНИЛЦ: Үндэсний хороодыг татан буулгаж, 9 сайдыг шинээр томилж, 10 сайдыг үргэлжлүүлэн ажиллуулах гэж байна |url=https://ikon.mn/n/3fld |access-date=2025-06-18 |website=ikon.mn |language=en}}</ref> == [[Файл:Gombojavyn Zandanshatar (2025) (cropped).png|thumb|333x333px|[[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд]] [[Гомбожавын Занданшатар]]]] === Тэргүүлэгчид === {| class="wikitable" !№ !Албан тушаал !Нэр !Ажилласан хугацаа ! colspan="2" |Нам, эвсэл |- |1 |[[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|Монгол Улсын Ерөнхий сайд]] |[[Гомбожавын Занданшатар]] |2025 оны 6 сарын 13 - 2026 оны 3 сарын 30 | rowspan="5" style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | rowspan="5" align="center" |[[МАН]] |- | rowspan="2" |2 | rowspan="2" |Тэргүүн шадар сайд бөгөөд Эдийн засаг, хөгжлийн сайд |'''[[Ням-Осорын Учрал]]''' |2025 оны 6 сарын 18 - 2025 оны 11 сарын 20 |- |[[Жадамбаагийн Энхбаяр]] |2025 оны 11 сарын 25 - 2026 оны 4 сарын 4 |- |- | rowspan="2" |3 | rowspan="2" |Онцгой байдлын алба хариуцсан Шадар Сайд |'''[[Сайнбуянгийн Амарсайхан]]''' |2025 оны 6 сарын 18 - 10 сарын 29<ref>{{Cite web |last=News.MN |date=2025-10-29 |title=С.Амарсайханд хариуцлага тооцож, албан тушаалаас нь огцрууллаа {{!}} News.MN |url=https://news.mn/r/2830946/ |access-date=2025-11-06 |website=News.MN - Мэдээллийн эх сурвалж |language=mn}}</ref> |- |[[Хассуурийн Ганхуяг]] |2025 оны 11 сарын 12<ref>{{Cite web |title=Шадар сайд Х.Ганхуяг тангараг өргөлөө - News.MN |url=https://news.mn/r/2833412/ |access-date=2025-11-13 |language=mn-MN}}</ref> - 2026 оны 4 сарын 4 |- |4 |Худалдан авах, хөрөнгө оруулалт, өрсөлдөөн хариуцсан Шадар Сайд |'''[[Тогмидын Доржханд]]''' | rowspan="2" |2025 оны 6 сарын 18 - 2026 оны 4 сарын 4 | style="background:{{party color|Хөдөлмөрийн Үндэсний Нам (Монгол)}};" | | align="center" |[[ХҮН нам|ХҮН]] |- |5 |[[Монгол улсын Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газар|Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын дарга]] |[[Сандагийн Бямбацогт]] | style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | align="center" |[[МАН]] |} === Яамдын сайд нар<ref name=":0" /><ref name=":1" /> === {| class="wikitable" !№ !Яам !Сайд !Ажилласан хугацаа ! colspan="2" |Нам, эвсэл |- |1 |[[Гадаад харилцааны яам (Монгол)|Гадаад харилцааны яам]] |'''[[Батмөнхийн Батцэцэг]]''' | rowspan="2" |2025 оны 6 сарын 18 - 2026 оны 4 сарын 4 | rowspan="4" style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | rowspan="4" align="center" |[[МАН]] |- |2 |[[Сангийн яам (Монгол)|Сангийн яам]] |'''[[Болдын Жавхлан]]''' |- | rowspan="2" |3 | rowspan="2" |[[Хууль зүйн, дотоод хэргийн яам (Монгол)|Хууль зүй, дотоод хэргийн яам]] |[[Лхагвын Мөнхбаатар]] |2025 оны 6 сарын 18 - 10 сарын 24 |- |[[Баттөмөрийн Энхбаяр]] |2025 оны 10 сарын 24<ref>{{Cite web |last=cabinetAdmin |title=УИХ-ын гишүүн Б.Энхбаярыг Засгийн газрын гишүүн-Хууль зүй, дотоод хэргийн сайдаар томиллоо – cabinet.gov.mn |url=https://cabinet.gov.mn/13032.html |access-date=2025-11-06 |language=mn-MN |archive-date=2025-11-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251109065128/https://cabinet.gov.mn/13032.html |url-status=dead }}</ref> - 2026 оны 4 сарын 4 |- |4 |[[Байгаль орчин, аялал жуулчлалын яам (Монгол)|Байгаль орчин, уур амьсгалын өөрчлөлтийн яам]] |[[Батын Батбаатар]] | rowspan="6" |2025 оны 6 сарын 18 - 2026 оны 4 сарын 4 | style="background:{{Иргэний Зориг Ногоон Нам/meta/color}};" | | align="center" |[[Иргэний Зориг Ногоон Нам|ИЗНН]] |- |5 |[[Батлан хамгаалах яам (Монгол)|Батлан хамгаалах яам]] |[[Дамбын Батлут]] | style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | align="center" |[[МАН]] |- |6 |[[Боловсрол, шинжлэх ухааны яам (Монгол)|Боловсролын яам]] |'''[[Пүрэвсүрэнгийн Наранбаяр]]''' | style="background:{{party color|Хөдөлмөрийн Үндэсний Нам (Монгол)}};" | | align="center" |[[ХҮН нам|ХҮН]] |- |7 |[[Барилга, хот байгуулалтын яам (Монгол)|Хот байгуулалт, барилга, орон сууцжуулалтын яам]] |[[Энхтайваны Бат-Амгалан]] | rowspan="11" style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | rowspan="12" align="center" |[[МАН]] |- |8 |[[Зам тээврийн хөгжлийн яам (Монгол)|Зам тээврийн яам]] |'''[[Борхүүгийн Дэлгэрсайхан]]''' |- |9 |[[Хөдөлмөр, нийгмийн хамгааллын яам (Монгол)|Гэр бүл, нийгмийн хамгааллын яам]] |[[Тилеуханы Аубакир]] |- | rowspan="2" |10 | rowspan="2" |[[Хүнс, хөдөө аж ахуй, хөнгөн үйлдвэрийн яам (Монгол)|Хүнс, хөдөө аж ахуй, хөнгөн үйлдвэрийн яам]] |'''[[Жадамбаагийн Энхбаяр]]''' |2025 оны 6 сарын 18 - 11 сарын 25 |- |[[Мягмарсүрэнгийн Бадамсүрэн]] |2025 оны 11 сарын 25 - 2026 оны 4 сарын 4 |- |11 |[[Уул уурхай, хүнд үйлдвэрийн яам (Монгол)|Аж Үйлдвэр, эрдэс баялгийн яам]] |[[Гонгорын Дамдинням]] | rowspan="5" |2025 оны 6 сарын 18 - 2026 оны 4 сарын 4 |- |12 |[[Эрчим хүчний яам (Монгол)|Эрчим хүчний яам]] |[[Баттогтохын Чойжилсүрэн|'''Баттогтохын Чойжилсүрэн''']] |- |13 |[[Соёлын яам (Монгол)|Аялал жуулчлал, Соёл, Спорт, Залуучуудын яам]] |[[Чинбатын Ундрам]] |- |14 |[[Цахим хөгжил, харилцаа холбооны яам (Монгол)|Цахим хөгжил, инновац, харилцаа холбооны яам]] |[[Энхбаярын Батшугар]] |- |15 |[[Эрүүл Мэндийн Яам (Монгол)|Эрүүл Мэндийн Яам]] |[[Жигжидсүрэнгийн Чинбүрэн]] |- |16 |[https://med.gov.mn/ Эдийн засаг, хөгжлийн яам] |[[Жадамбаагийн Энхбаяр]] |2025 оны 11 сарын 25 - 2026 оны 4 сарын 4 | |} * '''Жич: Нэрийг нь тодруулсан нь улиран сонгогдсон сайд нар.''' == Мөн үзэх == * [[Монгол Улсын Засгийн Газар]] == Эшлэл == <references responsive="" /> [[Ангилал:Монголын засгийн газар| ]] [[Ангилал:Улсын Засгийн газар]] [[Ангилал:Монголын эрх зүй]] [[Ангилал:2025 он]] t9t9ti253w38x3rly34dgkbsbdqmxhs 852556 852551 2026-04-07T07:47:15Z Zorigt 49 852556 wikitext text/x-wiki {{Засгийн газар|cabinet_name=Г.Занданшатарын Засгийн газар|jurisdiction=Монгол|flag=Flag of Mongolia.svg|cabinet_number=20|date_formed=2025 оны 6-р сарын 18|incumbent=2025 оны 6-р сарын 18 - 2026 оны 4 сарын 4|president=[[Ухнаагийн Хүрэлсүх]]|prime_minister=[[Гомбожавын Занданшатар]]|members_number=16|total_number=20|predecessor=[[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнийн Засгийн газар|Л.Оюун-Эрдэнийн II<br>Засгийн газар]]|legislature_term=[[Улсын Их Хурлын гишүүдийн жагсаалт, 2024–2028|9 дэх Улсын Их Хурал]]|election=[[2024 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2024 оны сонгууль]]|political_parties={{Unbulleted list | {{Color box|{{party color|Монгол Ардын Нам}}|border=darkgray}} [[Монгол Ардын Нам|МАН]] | {{Color box|{{party color|Хөдөлмөрийн Үндэсний Нам (Монгол)}}|border=darkgray}} [[ХҮН нам|ХҮН]] | {{Color box|{{Иргэний Зориг Ногоон Нам/meta/color}}|border=darkgray}} [[Иргэний Зориг Ногоон Нам|ИЗНН]] }}|opposition_party={{Unbulleted list | {{Color box|{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}|border=darkgray}} [[Монголын Ардчилсан Нам|АН]] | {{Color box|#1C6957|border=darkgray}} [[Үндэсний Эвсэл (Монгол)|Үндэсний Эвсэл]] }}|legislature_status=Эвслийн засгийн газар<br>80 / 126 (63.5%) {{Composition_bar/advanced |divisionname = |boxwidth = 126 |total = 126 |party1 = 68 |partycolor1 = {{party color|Монгол Ардын Нам}} |party2 = 8 |partycolor2 = {{party color|Хөдөлмөрийн Үндэсний Нам (Монгол)}} |party3 = 4 |partycolor3 = {{Иргэний Зориг Ногоон Нам/meta/color}} }}|deputy_government_head=[[Жадамбаагийн Энхбаяр]]<br>[[Хассуурийн Ганхуяг]]<br>[[Тогмидын Доржханд]]|image=Cabinet of Zandanshatar being appointed on 18 June 2025.jpg|successor=[[Ням-Осорын Учралын Засгийн газар|Н.Учралын<br>Засгийн газар]]|date_dissolved=2026 оны 4 сарын 4}} '''Гомбожавын Занданшатарын Засгийн газар''' бол 2025 оны 6-р сарын 18-нд бүрэлдсэн, [[Монгол Улсын Засгийн Газар|Монгол Улсын өнөөгийн засгийн газар]] юм. [[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ|Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнийн]] том хүү О.Тэмүүлэний найз бүсгүй Ө.Өгөөмөрт бэлэглэсэн их хэмжээний үнэтэй эд зүйлс бэлэглэсэн<ref>{{Cite web |last=iSee.mn |title=Ерөнхий сайд Л.Оюун-Эрдэнийн хүү О.Тэмүүлэнгийн найз охинтойгоо амарсан “Seven Nuga Resort”-ийн нэг хоногийн төлбөр 1.5 сая төгрөг гэв |url=http://isee.mn/n/78042 |access-date=2025-06-18 |website=iSee.mn |language=mn}}</ref><ref>{{Cite web |last=iKon.mn |first=Н. Эрхбаяр |date=2025-05-13 |title=Нэр бүхий иргэд Ерөнхий сайд Л.Оюун-Эрдэнийн хүүтэй холбоотой асуудлыг шалгуулахаар АТГ-т ханджээ |url=https://ikon.mn/n/3ekt |access-date=2025-06-18 |website=ikon.mn |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Найз охиноо сая саяар эрхлүүлдэг О.Тэмүүлэн орлогоо нотолж чадах уу |url=https://graph.mn/news/gtaph.mn%20url |access-date=2025-06-18 |website=www.graph.mn |language=en }}{{Dead link|date=Зургадугаар сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web |last=gogo.mn |title=Иргэн Ц.Лутбаяр: Ерөнхий сайдыг АТГ шалгах ёстой |url=https://gogo.mn/r/2167n |access-date=2025-06-18 |website=gogo.mn |language=mn}}</ref> нь Монголын сошиал ертөнцөд дуулиан дэгдээж, ерөнхий сайд Л.Оюун-Эрдэнэ, хүү О.Тэмүүлэн нарыг орлогоо нотлохыг шаардсан жагсаал цуглаан 5-р сарын 13-ны өдрөөс [[Сүхбаатарын талбай|Сүхбаатарын талбайд]] эхэлж, 21 хоног үргэлжилсний эцэст [[Улсын Их Хурал|УИХ]]-ын чуулганаар [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|Ерөнхий сайд]] Л.Оюун-Эрдэнэд итгэл хүлээлгэх эсэх тухай асуудлыг 6-р сарын 2-ны өдрөөс 6-р сарын 3-ны 03 цаг хүртэл хэлэлцэж, 82 гишүүн оролцсоны 44 нь итгэл хүлээлгэхийг дэмжсэн. Хэрэв 64 болон түүнээс дээш тооны гишүүн дэмжсэн нөхцөлд итгэл хүлээлгэх байсан ч, 64 гэх тоонд хүрээгүй тул Л.Оюун-Эрдэнийг ерөнхий сайдаас огцруулахаар болж, [[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнийн Засгийн газар|түүний засгийн газрыг]] татан буулгасан.<ref>{{Cite web |last=iKon.mn |first=Н. Эрхбаяр |date=2025-06-03 |title=Монгол Улсын 32 дахь Ерөнхий сайд Л.Оюун-Эрдэнэ огцорлоо |url=https://ikon.mn/n/3f6x |access-date=2025-06-18 |website=ikon.mn |language=en}}</ref> Ингээд 2025 оны 6-р сарын 9-нд хуралдсан УИХ-ын олонх болох [[Монгол Ардын Нам|МАН]]-ын Бага хурлаас [[Гомбожавын Занданшатар|Гомбожавын Занданшатарыг]] Монгол Улсын Ерөнхий сайдад дэвшүүлэх санал дэмжигдэж, 6-р сарын 12-нд эхэлсэн УИХ-ын чуулганаар уг асуудлыг хэлэлцээд, 6-р сарын 13-ны шөнө 117 гишүүн санал өгснөөс 108 нь дэмжиж, 92.3 хувийн саналаар Монголын Улсын 32 дахь Ерөнхий сайдаар томилогдсон.<ref>{{Cite web |title=Монгол Улсын 34 дэх Ерөнхий сайдаар Г.Занданшатарыг томиллоо |url=https://www.parliament.mn/nn/75028/ |website=parliament.mn}}</ref><ref>{{Cite web |title=Монгол Улсын Ерөнхий сайдаар Г.Занданшатарыг томиллоо |url=http://nam.mn/te |website=nam.mn }}{{Dead link|date=Зургадугаар сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web |last=iKon.mn |first=А. Ням-Өлзий |date=2025-06-13 |title=Монгол Улсын 34 дэх Ерөнхий сайдаар Г.Занданшатар томилогдлоо |url=https://ikon.mn/n/3fgr |access-date=2025-06-18 |website=ikon.mn |language=en}}</ref> УИХ-ын ээлжит чуулганаар 2025 оны 6-р сарын 17-18-нд хуралдаж шинэ засгийн газрын бүтэц, бүрэлдэхүүн, яамдын сайдыг томилох асуудлыг хэлэлцсэний дүнд 15 яам 19 сайдтайгаар энэхүү засгийн газар байгуулагдсан. 2026 оны 3-р сарын 27 нд ерөнхий сайд Занданшатар огцрох хүсэлтээ гаргасныг УИХ-ын чуулганд оролцсон 73 гишүүний 54 нь (74%) огцрохыг дэмжсэн.<ref>{{Cite web |last=iKon.mn |first=Н. Эрхбаяр |date=2026-03-27 |title=Г.Занданшатар Монголын орчин үеийн түүхэнд хамгийн богино хугацаанд ажилласан дөрөв дэх Ерөнхий сайд боллоо |url=https://ikon.mn/n/3mdj |access-date=2026-04-06 |website=ikon.mn |language=en}}</ref> == Засгийн газрын сайд нар<ref name=":0">{{Cite web |title=Засгийн газрын гишүүдийг томилж, Засгийн газрын гишүүд Улсын Их Хуралд тангараг өргөв |url=https://www.parliament.mn/nn/75068/ |website=parliament.mn}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |last=iKon.mn |first=А. Ням-Өлзий |date=2025-06-17 |title=ТАНИЛЦ: Үндэсний хороодыг татан буулгаж, 9 сайдыг шинээр томилж, 10 сайдыг үргэлжлүүлэн ажиллуулах гэж байна |url=https://ikon.mn/n/3fld |access-date=2025-06-18 |website=ikon.mn |language=en}}</ref> == [[Файл:Gombojavyn Zandanshatar (2025) (cropped).png|thumb|333x333px|[[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд]] [[Гомбожавын Занданшатар]]]] === Тэргүүлэгчид === {| class="wikitable" !№ !Албан тушаал !Нэр !Ажилласан хугацаа ! colspan="2" |Нам, эвсэл |- |1 |[[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|Монгол Улсын Ерөнхий сайд]] |[[Гомбожавын Занданшатар]] |2025 оны 6 сарын 13 - 2026 оны 3 сарын 30 | rowspan="5" style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | rowspan="5" align="center" |[[МАН]] |- | rowspan="2" |2 | rowspan="2" |Тэргүүн шадар сайд бөгөөд Эдийн засаг, хөгжлийн сайд |'''[[Ням-Осорын Учрал]]''' |2025 оны 6 сарын 18 - 2025 оны 11 сарын 20 |- |[[Жадамбаагийн Энхбаяр]] |2025 оны 11 сарын 25 - 2026 оны 4 сарын 4 |- |- | rowspan="2" |3 | rowspan="2" |Онцгой байдлын алба хариуцсан Шадар Сайд |'''[[Сайнбуянгийн Амарсайхан]]''' |2025 оны 6 сарын 18 - 10 сарын 29<ref>{{Cite web |last=News.MN |date=2025-10-29 |title=С.Амарсайханд хариуцлага тооцож, албан тушаалаас нь огцрууллаа {{!}} News.MN |url=https://news.mn/r/2830946/ |access-date=2025-11-06 |website=News.MN - Мэдээллийн эх сурвалж |language=mn}}</ref> |- |[[Хассуурийн Ганхуяг]] |2025 оны 11 сарын 12<ref>{{Cite web |title=Шадар сайд Х.Ганхуяг тангараг өргөлөө - News.MN |url=https://news.mn/r/2833412/ |access-date=2025-11-13 |language=mn-MN}}</ref> - 2026 оны 4 сарын 4 |- |4 |Худалдан авах, хөрөнгө оруулалт, өрсөлдөөн хариуцсан Шадар Сайд |'''[[Тогмидын Доржханд]]''' | rowspan="2" |2025 оны 6 сарын 18 - 2026 оны 4 сарын 4 | style="background:{{party color|Хөдөлмөрийн Үндэсний Нам (Монгол)}};" | | align="center" |[[ХҮН нам|ХҮН]] |- |5 |[[Монгол улсын Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газар|Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын дарга]] |[[Сандагийн Бямбацогт]] | style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | align="center" |[[МАН]] |} === Яамдын сайд нар<ref name=":0" /><ref name=":1" /> === {| class="wikitable" !№ !Яам !Сайд !Ажилласан хугацаа ! colspan="2" |Нам, эвсэл |- |1 |[[Гадаад харилцааны яам (Монгол)|Гадаад харилцааны яам]] |'''[[Батмөнхийн Батцэцэг]]''' | rowspan="2" |2025 оны 6 сарын 18 - 2026 оны 4 сарын 4 | rowspan="4" style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | rowspan="4" align="center" |[[МАН]] |- |2 |[[Сангийн яам (Монгол)|Сангийн яам]] |'''[[Болдын Жавхлан]]''' |- | rowspan="2" |3 | rowspan="2" |[[Хууль зүйн, дотоод хэргийн яам (Монгол)|Хууль зүй, дотоод хэргийн яам]] |[[Лхагвын Мөнхбаатар]] |2025 оны 6 сарын 18 - 10 сарын 24 |- |[[Баттөмөрийн Энхбаяр]] |2025 оны 10 сарын 24<ref>{{Cite web |last=cabinetAdmin |title=УИХ-ын гишүүн Б.Энхбаярыг Засгийн газрын гишүүн-Хууль зүй, дотоод хэргийн сайдаар томиллоо – cabinet.gov.mn |url=https://cabinet.gov.mn/13032.html |access-date=2025-11-06 |language=mn-MN |archive-date=2025-11-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251109065128/https://cabinet.gov.mn/13032.html |url-status=dead }}</ref> - 2026 оны 4 сарын 4 |- |4 |[[Байгаль орчин, аялал жуулчлалын яам (Монгол)|Байгаль орчин, уур амьсгалын өөрчлөлтийн яам]] |[[Батын Батбаатар]] | rowspan="6" |2025 оны 6 сарын 18 - 2026 оны 4 сарын 4 | style="background:{{Иргэний Зориг Ногоон Нам/meta/color}};" | | align="center" |[[Иргэний Зориг Ногоон Нам|ИЗНН]] |- |5 |[[Батлан хамгаалах яам (Монгол)|Батлан хамгаалах яам]] |[[Дамбын Батлут]] | style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | align="center" |[[МАН]] |- |6 |[[Боловсрол, шинжлэх ухааны яам (Монгол)|Боловсролын яам]] |'''[[Пүрэвсүрэнгийн Наранбаяр]]''' | style="background:{{party color|Хөдөлмөрийн Үндэсний Нам (Монгол)}};" | | align="center" |[[ХҮН нам|ХҮН]] |- |7 |[[Барилга, хот байгуулалтын яам (Монгол)|Хот байгуулалт, барилга, орон сууцжуулалтын яам]] |[[Энхтайваны Бат-Амгалан]] | rowspan="11" style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | rowspan="12" align="center" |[[МАН]] |- |8 |[[Зам тээврийн хөгжлийн яам (Монгол)|Зам тээврийн яам]] |'''[[Борхүүгийн Дэлгэрсайхан]]''' |- |9 |[[Хөдөлмөр, нийгмийн хамгааллын яам (Монгол)|Гэр бүл, нийгмийн хамгааллын яам]] |[[Тилеуханы Аубакир]] |- | rowspan="2" |10 | rowspan="2" |[[Хүнс, хөдөө аж ахуй, хөнгөн үйлдвэрийн яам (Монгол)|Хүнс, хөдөө аж ахуй, хөнгөн үйлдвэрийн яам]] |'''[[Жадамбаагийн Энхбаяр]]''' |2025 оны 6 сарын 18 - 11 сарын 25 |- |[[Мягмарсүрэнгийн Бадамсүрэн]] |2025 оны 11 сарын 25 - 2026 оны 4 сарын 4 |- |11 |[[Уул уурхай, хүнд үйлдвэрийн яам (Монгол)|Аж Үйлдвэр, эрдэс баялгийн яам]] |[[Гонгорын Дамдинням]] | rowspan="5" |2025 оны 6 сарын 18 - 2026 оны 4 сарын 4 |- |12 |[[Эрчим хүчний яам (Монгол)|Эрчим хүчний яам]] |[[Баттогтохын Чойжилсүрэн|'''Баттогтохын Чойжилсүрэн''']] |- |13 |[[Соёлын яам (Монгол)|Аялал жуулчлал, Соёл, Спорт, Залуучуудын яам]] |[[Чинбатын Ундрам]] |- |14 |[[Цахим хөгжил, харилцаа холбооны яам (Монгол)|Цахим хөгжил, инновац, харилцаа холбооны яам]] |[[Энхбаярын Батшугар]] |- |15 |[[Эрүүл Мэндийн Яам (Монгол)|Эрүүл Мэндийн Яам]] |[[Жигжидсүрэнгийн Чинбүрэн]] |- |16 |[https://med.gov.mn/ Эдийн засаг, хөгжлийн яам] |[[Жадамбаагийн Энхбаяр]] |2025 оны 11 сарын 25 - 2026 оны 4 сарын 4 |} * '''Жич: Нэрийг нь тодруулсан нь улиран сонгогдсон сайд нар.''' == Мөн үзэх == * [[Монгол Улсын Засгийн Газар]] == Эшлэл == <references responsive="" /> [[Ангилал:Монголын засгийн газар| ]] [[Ангилал:Улсын Засгийн газар]] [[Ангилал:Монголын эрх зүй]] [[Ангилал:2025 он]] fyrew2wx89d9e222tpcl1ii1h05ptny 0 145615 852458 851907 2026-04-06T14:41:24Z Amikkkk 95821 852458 wikitext text/x-wiki '''Дүгэржанцангийн Бэхбилэг''' (1971 оны 10 сарын 28-нд [[Дархан (хот)|Дархан]] хотод төрсөн) - Монгол Улсын Соёлын тэргүүний ажилтан, тайз дэлгэцийн жүжигчин.{{Жүжигчин|иргэн={{MGL3}}|төрсөн_өдөр={{Birth date and age|mf=yes|1971|10|28}}|төрсөн_газар=[[Монгол улс|Монгол]] улсын [[Дархан]] хот|ажил_үйл=жүжигчин|эцэг=|эх=|яс_үндэс=[[Монгол үндэстэн]]|тайзны_нэр=|төрөл=тайз (жүжиг), дэлгэц (УСК)|дүр_маяг=|танил_үе=1991 он — одоо|театр=|сургууль=[[Соёл Урлагийн Их Сургууль]]|алдар_нэр=МУСТА (2001) <br / > [[Хөдөлмөрийн Хүндэт медаль]] (2019)<br / > [[Алтан гадас]] (2021) <br />}} ==Уран бүтээл== === Дэлгэцийн бүтээл === # Сарлаг тоших цагаар (1994) - Алдар # Галзуурсан дурлал (1997) - Баяраа # Амьдрах итгэл (1998) # Хувь Тавилан (2000) - Туулын аав # Хайр ургуулсан намар (2009) - Гочоогын дүү # Ханилснаас илүү амраг (2011) - Тэлмэн # Зүүд шиг өдрүүд (2013) # Улаанцэцэг (2022) - Бумцэнд # Улаан Явар (2023) - Хүлэг # Мөрч (2025) - Юндэндорж ноён # Орь дуу (2026) - Данзан === Тайзны бүтээл === # Согтуу арслан (1986) - Бавгар # Хайрт Долгор багшаа (1994) - Билгээ # Жоомны гүйдэл (1995) # Нохойн сүрэг (1995) - Лайка # Худалч эхнэр (1996) - Уилльяам # Урхи (1998) - Комиссар # Сексист комеди (2008) - Занданшатар # Макбет (2008) - Макдуф # Нүгэлийн аянга (2008) - Баяраа t2obx2vjgf9bkuk4cfpjlx94uledtrm 852461 852458 2026-04-06T15:03:56Z Amikkkk 95821 852461 wikitext text/x-wiki '''Дүгэржанцангийн Бэхбилэг''' (1971 оны 10 сарын 28-нд [[Дархан (хот)|Дархан]] хотод төрсөн) - Монгол Улсын Соёлын тэргүүний ажилтан, тайз дэлгэцийн жүжигчин.{{Жүжигчин|иргэн={{MGL3}}|төрсөн_өдөр={{Birth date and age|mf=yes|1971|10|28}}|төрсөн_газар=[[Монгол улс|Монгол]] улсын [[Дархан]] хот|ажил_үйл=жүжигчин|эцэг=|эх=|яс_үндэс=[[Монгол үндэстэн]]|тайзны_нэр=|төрөл=тайз (жүжиг), дэлгэц (УСК)|дүр_маяг=|танил_үе=1991 он — одоо|театр=|сургууль=[[Соёл Урлагийн Их Сургууль]]|алдар_нэр=МУСТА (2001) <br / > [[Хөдөлмөрийн Хүндэт медаль]] (2019)<br / > [[Алтан гадас]] (2021) <br />}} ==Уран бүтээл== === Дэлгэцийн бүтээл === # Сарлаг тоших цагаар (1994) - Алдар # Галзуурсан дурлал (1997) - Баяраа # Амьдрах итгэл (1998) # Хувь Тавилан (2000) - Туулын аав # Хайр ургуулсан намар (2009) - Гочоогын дүү # Ханилснаас илүү амраг (2011) - Тэлмэн # Зүүд шиг өдрүүд (2013) # Улаанцэцэг (2022) - Бумцэнд # Улаан Явар (2023) - Хүлэг # Мөрч (2025) - Юндэндорж ноён # Орь дуу (2026) - Данзан === Тайзны бүтээл === # Алиа Тогмид (1985) - Шарав # Согтуу арслан (1986) - Бавгар # Гахайн гурван тоорой (1988) - Чоно # Үлгэрийн орноор (1988) - Дээрэмчин # Өэлүн эх (1990) - Хасар # Хайрт Долгор багшаа (1994) - Билгээ # Жоомны гүйдэл (1995) - Дима # Нохойн сүрэг (1995) - Лайка # Шөнийн одой хүмүүс ба Антигон (1996) - Билгээ # Худалч эхнэр (1996) - Уилльяам Гаррисон # Урхи (1997) - Комиссар # Sex is comedy (2008) - Занданшатар # Макбет (2008) - Макдуф # Нүгэлийн аянга (2008) - Баяраа ggxr3cd57uvkt52q4pqzhel2e52b7zp 852462 852461 2026-04-06T15:07:42Z Amikkkk 95821 852462 wikitext text/x-wiki '''Дүгэржанцангийн Бэхбилэг''' (1971 оны 10 сарын 28-нд [[Дархан (хот)|Дархан]] хотод төрсөн) - Монгол Улсын Соёлын тэргүүний ажилтан, тайз дэлгэцийн жүжигчин.{{Жүжигчин|иргэн={{MGL3}}|төрсөн_өдөр={{Birth date and age|mf=yes|1971|10|28}}|төрсөн_газар=[[Монгол улс|Монгол]] улсын [[Дархан]] хот|ажил_үйл=жүжигчин|эцэг=|эх=|яс_үндэс=[[Монгол үндэстэн]]|тайзны_нэр=|төрөл=тайз (жүжиг), дэлгэц (УСК)|дүр_маяг=|танил_үе=1991 он — одоо|театр=|сургууль=[[Соёл Урлагийн Их Сургууль]]|алдар_нэр=МУСТА (2001) <br / > [[Хөдөлмөрийн Хүндэт медаль]] (2019)<br / > [[Алтан гадас]] (2021) <br />}} ==Уран бүтээл== === Дэлгэцийн бүтээл === # Сарлаг тоших цагаар (1994) - Алдар # Галзуурсан дурлал (1997) - Баяраа # Хэрвээ чи аминдаа хайртай бол (1997) - Сэтгүүлч # Амьдрах итгэл (1998) - Балдан # Хувь Тавилан (2000) - Аав # Хайр ургуулсан намар (2010) - Очирхүү # Ханилснаас илүү амраг (2011) - Тэлмэн # Зүүд шиг өдрүүд (2013) # Улаанцэцэг (2022) - Бумцэнд # Улаан Явар (2023) - Хүлэг # Мөрч (2025) - Юндэндорж ноён # Орь дуу (2026) - Данзан === Тайзны бүтээл === # Алиа Тогмид (1985) - Шарав # Согтуу арслан (1986) - Бавгар # Гахайн гурван тоорой (1988) - Чоно # Үлгэрийн орноор (1988) - Дээрэмчин # Өэлүн эх (1990) - Хасар # Хайрт Долгор багшаа (1994) - Билгээ # Жоомны гүйдэл (1995) - Дима # Нохойн сүрэг (1995) - Лайка # Шөнийн одой хүмүүс ба Антигон (1996) - Билгээ # Худалч эхнэр (1996) - Уилльяам Гаррисон # Урхи (1997) - Комиссар # Sex is comedy (2008) - Занданшатар # Макбет (2008) - Макдуф # Нүгэлийн аянга (2008) - Баяраа hcap0m7k7pr3k7erhmolo3efs8nz43p 0 145654 852457 852431 2026-04-06T14:21:35Z 唐吉訶德的侍從 5036 852457 wikitext text/x-wiki [[File:STANFORD(1917) p67-68 PLATE22. MONGOLIA (14597137480).jpg|thumb|right|200px|Манжийн үеийн Монгол]] [[Чин гүрэн|Чин гүрний]] зүгээс Монголын бүхий аймаг хошуудыг захирахдаа түүхэн үйл явдлын ялгаатай байдлын улмаас төвөөс томилсон амбанд шууд захирагддаг монгол хошуунууд, чуулганд захирагддаг Өвөр Монгол, Гадаад Монгол гэх зэрэг харилцан адилгүй өөр өөр байдлаар захирч байсан. ==Шууд хяналттай монгол == *[[Цахар]] (Цахар [[Найман хошуу]]) *[[Дарьганга]] *[[Хөх хотын Түмэд]] 1 хошуу *[[Барга]] (Хуучин Барга [[Найман хошуу]], Шинэ Барга [[Найман хошуу]]) *[[Тагнын Урианхайн хязгаар|Тагнын Урианхай]] 5 хошуу *[[Мянгад]] 1 хошуу *[[Захчин]] *[[Хойт]] *[[Алтайн Урианхай]] *[[Алтан нуурын Урианхай]] *[[Дам монголчууд]] ==Өвөр Монгол== ===Жиримийн чуулган=== [[Жиримийн чуулган]] нь 10 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан он || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Хорчин баруун гарын дундад хошуу]] || 1626 || [[Ууба]] || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Хорчин зүүн гарын дунд хошуу]] || 1636 || [[Манзушир (Дархан чин ван)|Манзушир]] || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Хорчин баруун гарын өмнөд хошуу]] || 1636 || [[Будачи]] || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Хорчин зүүн гарын өмнөд хошуу]] || 1636 || [[Хонгор]] || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Хорчин зүүн гарын хойд хошуу]] || 1636 || [[Донхор илдэч|Донхор]] || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Хорчин баруун гарын хойд хошуу]] || 1636 || Ламасхив || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Жалайд хошуу]] || 1648 || Мөнгөн || [[Жалайд]] || |- || [[Дөрвөд Монгол өөртөө засах хошуу|Дөрвөд хошуу]] || 1636 || Сэрэн || [[Дөрвөд]] || |- || [[Өмнөд Горлос Монгол өөртөө засах шянь|Горлосын өмнөд хошуу]] || 1648 || Бумба || [[Горлос]] || |- || [[Жаоюань шянь|Горлосын хойд хошуу]] || 1636 || Гүмү || [[Горлос]] || |- |} ===Зуу Удын чуулган=== [[Зуу Удын чуулган]] нь 11 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан он || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Аохан хошуу]] || 1636 || Банди || [[Аохан]] || |- || [[Найман хошуу]] || 1636 || Гүнцог || [[Найман]] || |- || [[Баарин баруун хошуу|Баарин баруун гарын хошуу]] || 1648 || Сэвдэн || [[Баарин]] || |- || [[Баарин зүүн хошуу|Баарин зүүн гарын хошуу]] || 1648 || Манзушир || [[Баарин]] || |- || [[Жарууд хошуу|Жарууд зүүн гарын хошуу]] || 1648 || Санжижав || [[Жарууд]] || |- || [[Жарууд хошуу|Жарууд баруун гарын хошуу]] || 1648 || Сангар || [[Жарууд]] || |- || [[Ар Хорчин хошуу]] || 1644 || Мужан || [[Ар хорчин]] || |- || [[Онниуд зүүн гарын хошуу]] || 1636 || Сүн дүүрэн || [[Огниуд]] || |- || [[Онниуд баруун гарын хошуу]] || 1636 || Дүн дайчин || [[Огниуд]] || |- || [[Хэшигтэн хошуу]] || 1652 || Соном || [[Хэшигтэн]] || |- || [[Халх зүүн гарын хошуу]] || 1664 || Гомбо илдэн || Халх зүүн гар || |- |} ===Зостын чуулган=== [[Зостын чуулган]] нь 5 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Харчин баруун гарын хошуу]] || 1635 || Гүрүсхив || [[Харчин]] || |- || [[Харчин зүүн гарын хошуу]] || 1635 || Сэрэн || [[Харчин]] || |- || [[Харчин дундад хошуу]] || 1705 || Гэрэл || [[Харчин]] || |- || [[Түмэд зүүн гарын хошуу]] || 1635 || Шамба || [[Түмэд]] || |- || [[Түмэд баруун гарын хошуу]] || 1648 || Гүмү || [[Түмэд]] || |- |} ===Шилийн Голын чуулган=== [[Шилийн Голын чуулган]] нь 10 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Баруун Үзэмчин хошуу|Үзэмчин баруун гарын хошуу]] || 1641 || [[Дорж сэцэн жонон (Үзэмчин)|Дорж]] || [[Үзэмчин]] || |- || [[Зүүн үзэмчин хошуу|Үзэмчин зүүн гарын хошуу]] || 1646 || Сэрэн || [[Үзэмчин]] || |- || [[Хуучид зүүн гарын хошуу]] || 1646 || Болод || [[Хуучид]] || |- || [[Хуучид баруун гарын хошуу]] || 1653 || Гармаа Цэвээн || [[Хуучид]] || |- || [[Сөнөд зүүн хошуу|Сөнөд зүүн гарын хошуу]] || 1641 || [[Тэнгис мэргэн ван|Тэнгис]] || [[Сөнөд]] || |- || [[Сөнөд баруун хошуу|Сөнөд баруун гарын хошуу]] || 1642 || Сэүсэ || [[Сөнөд]] || |- || [[Авга хошуу|Авга зүүн гарын хошуу]] || 1651 || Дүсхэр || [[Авга (овог)|Авга]] || |- || [[Авга хошуу|Авга баруун гарын хошуу]] || 1641 || Дорж || [[Авга (овог)|Авга]] || |- || [[Шилийн хот|Авга нар баруун гарын хошуу]] || 1667 || Сэрэн мэргэн || [[Авга нар]] || |- || [[Шилийн хот|Авга нар зүүн гарын хошуу]] || 1665 || Дүнишрав || [[Авга нар]] || |- |} ===Улаанцавын чуулган=== [[Улаанцавын чуулган]] нь 6 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Дөрвөд хошуу|Дөрвөн хүүхэд хошуу]] || 1636 || Омбо || [[Дөрвөн хүүхэд]] || |- || [[Муумянган хошуу]] || 1664 || Сэнгэ || [[Муумянган]] || |- || [[Урадын хойд хошуу]] || 1648 || Туба || [[Урад]] || |- || [[Урадын өмнөд хошуу]] || 1648 || Убан || [[Урад]] || |- || [[Урадын дундад хошуу]] || 1648 || Багбахай || [[Урад]] || |- || [[Халх баруун гарын хошуу]] || 1653 || Бунтар || Халх баруун гар || |- |} ===Их Зуугийн чуулган=== [[Их Зуугийн чуулган]] нь 7 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Ордос зүүн гарын дундад хошуу]] || 1649 || [[Ринчин жонон|Ринчин]] || [[Ордос]] || |- || [[Отог хошуу|Ордос баруун гарын дундад хошуу]] || 1650 || Шандан || [[Ордос]] || |- || [[Хангин хошуу|Ордос баруун гарын хойд хошуу]] || 1649 || Бага Жамц || [[Ордос]] || |- || [[Ордос зүүн гарын хойд хошуу]] || 1650 || Шагж || [[Ордос]] || |- || [[Ордос баруун гарын өмнөд хошуу]] || 1649 || Ринчин || [[Ордос]] || |- || [[Ордос зүүн гарын өмнөд хошуу]] || 1649 || Сэрэн || [[Ордос]] || |- || [[Ордос баруун гарын өмнөд адаг хошуу]] || 1731 || Динзараш || [[Ордос]] || |- |} ===Чуулгангүй=== {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Харьяалан захирах манж сайд || Аймаг || Тайлбар |- || [[Их Мянган хошуу]] || ? || N/A || Хөлөнбуйр аймгийн дэд дутун (呼倫貝爾副都統) || [[Өөлд]] || |- || [[Ширээт Хүрээ хошуу]] || ? || [[Ширээт Дархан Цорж хутагт]] || Мүгдэнгийн Жанжин (盛京將軍) || Ширээт Дархан Цорж хутагтын шавь || |- |} ==Гадаад Монгол== ===Хэрлэн Барс хотод чуулган=== [[Сэцэн хан аймаг|Хэрлэн Барс хотод чуулган]] (Халхын дорнод зам) нь 23 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Сэцэн ханы хошуу]] || 1691 || [[Өмхэй]] || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Дархан засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн зүүн гарын дундад хошуу]] || 1691 || Намжил || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Илдэн засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад баруун этгээдийн хошуу]] || 1691 || Пунсаг || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Сэцэн засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын дундад хошуу]] || 1691 || Цэвдэн || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Эрдэнэ далай засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад дахь зүүн этгээдийн хошуу]] || 1691 || Буджав || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Бишрэлт засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад адгийн хошуу]] || 1691 || Дарь || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Жонон засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад дахь умард хошуу]] || 1691 || Цэвдэн || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Чин ачит засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад өмнөд хошуу]] || 1691 || Ананда || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Эрхэмсэг засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн зүүн гарын өмнөд хошуу]] || 1695 || Ханд || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Ахай засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын дундад баруун этгээдийн хошуу]] || 1711 || Цэрэнванбу || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Ёст засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн зүүн гарын умард хошуу]] || 1691 || Цэрэндаш || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Зоригт засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын дундад өмнөд хошуу]] || 1754 || Цэрэндоёд || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Үйзэн засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн зүүн гарын умард адгийн хошуу]] || 1711 || Дорждаш || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Хурц засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын умард хошуу]] || 1691 || Гүржав || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Мэргэн засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын өмнөд хошуу]] || 1691 || Сэрэндаш || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Саруул засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад зүүн этгээдийн өмнөд хошуу]] || 1697 || Гончиг || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Дайчин засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад адгийн хошуу]] || 1695 || Туулай || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Далай дархан засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад баруун этгээдийн хойд хошуу]] || 1697 || Лувсан || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Сүжигт засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн зүүн гарын баруун этгээдийн хошуу]] || 1701 || Чойжамц || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Эрдэнэ засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн зүүн гарын зүүн этгээдийн хошуу]] || 1696 || Эрдэнэ || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Сэргэлэн засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын зүүн этгээдийн хошуу]] || 1701 || Гэндэн || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Баатар засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын дундад зүүн этгээдийн хошуу]] || 1713 || Чойнжур || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Эрх засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад адгийн баруун этгээдийн хошуу]] || 1735 || Ванжилжав || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Егүзэр хутагтын шавь]] || 1864 || [[Егүзэр хутагт]] || || [[Тамгатай хутагт]] |- |} ===Цэцэрлэгийн чуулган=== [[Сайн ноён хан аймаг|Цэцэрлэгийн чуулган]] (Халхын умард зам) нь 24 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Сайн ноён ханы хошуу|Сайн ноёны хошуу]] || 1691 || [[Шамба]] || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Сэцэн засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн дундад зүүн этгээдийн адгийн хошуу]] || 1721 || [[эфү Цэрэн]] || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Дайчин засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн дундадын баруун этгээдийн хошуу]] || 1751 || [[Цэвдэнжав]] || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Далай чойнхор засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн дундадын баруун этгээдийн хошуу]] || 1691 || Гомбо || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Эрдэнэ засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн баруун гарын баруу этгээдийн хойд хошуу]] || 1691 || Тод Эрдэнэ || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Илдэн засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн дундад дахь өмнөд хошуу]] || 1691 || Сутай илдэн || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Жонон засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн зүүн гарын зүүн этгээдийн хошуу]] || 1692 || Ванчиг || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Саруул засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн баруун гарын өмнөд хошуу]] || 1691 || Аюуш || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Үйзэн засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн баруун гарын дундад этгээдийн хошуу]] || 1707 || Цэрэндаш || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Хошууч мэргэн засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн дундад дахь умард хошуу]] || 1712 || Норовжав || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Эрх засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн зүүн гарын дундад хошуу]] || 1754 || Цэвээндорж || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Итгэмжит засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн дундад адгийн хошуу]] || 1692 || Арьяа || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Цогтой засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн дунддахь баруун гарын адгийн хошуу]] || 1691 || Туба || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Ёст засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн зүүн гарын баруун этгээдийн хошуу]] || 1691 || Данзан эрдэнэ || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Мэргэн засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн баруун гарын умард хошуу]] || 1692 || Самжид || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Ачит засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн дундад баруун гарын адгийн хошуу]] || 1696 || Ядам || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Түшээт засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн зүүн гарын зүүн этгээдийн хошуу]] || 1696 || Намжил || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Зоригт засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн баруун гарын дундад баруун этгээдийн хошуу]] || 1696 || Шар илдэч || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Ахай засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн баруун гарын зүүн этгээдийн адгийн хошуу]] || 1697 || Судани || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Эетэй засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн дундад умар этгээдийн адгийн хошуу]] || 1709 || Зинамида || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Дархан засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн баруун гарын дундад адгийн хошуу]] || 1712 || Дорж || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Баатар засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн баруун этгээдийн адгийн хошуу]] || 1739 || Эмгэн || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Бишрэлт засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Өөлдийн хойд хошуу]] || 1702 || Равдан || [[Өөлд]] || |- || [[Сүжигт засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Өөлдийн засгийн хошуу]] || 1697 || Данжила || [[Өөлд]] || |- || [[Эрдэнэ бандида хутагтын шавь]] || || [[Эрдэнэ бандида хутагт]] || || [[Тамгатай хутагт]] |- || [[Эрдэнэ Зая бандида хутагтын шавь]] || || [[Зая бандида хутагт]] || || [[Тамгатай хутагт]] |- || [[Чин сүжигт номун хан хутагтын шавь]] || || [[Чин сүжигт номун хан]] || || [[Тамгатай хутагт]] |- || [[Нарбанчин хутагтын шавь]] || || [[Нарбанчин хутагт]] || || [[Тамгатай хутагт]] |- || [[Хамба хутагтын шавь]] || || [[Хамба хутагт]] || || [[Тамгатай хутагт]] |- || [[Наран хутагтын шавь]] || || [[Наран хутагт]] || || [[Тамгатай хутагт]] |- |} ===Хан уулын чуулган=== [[Түшээт хан аймаг|Хан уулын чуулган]] (Халхын хойт зам) нь 17 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Түшээт ханы хошуу]] || 1691 || [[Чахундорж хан|Чахундорж]] || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Мэргэн засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн зүүн гарын дундад хошуу]] || 1691 || [[Гүршихи]] || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Дархан засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн дундад хошуу]] || 1691 || [[Галдандорж]] || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Эрдэнэ дайчин засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн баруун гарын зүүн этгээдийн хошуу]] || 1691 || Цэмцэгнамжил || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Зоригт засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн дундад дахь баруун этгээдийн хошуу]] || 1691 || [[Шидишири]] || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Баатар засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн баруун гарын зүүн этгээдийн адгийн хошуу]] || 1691 || [[Шибтуй|Шибтуй Хатанбаатар]] || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Сэцэн засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн зүүн гарын зүүн этгээдийн дундад адгийн хошуу]] || 1711 || Цэрэнбал || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Илдэн засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн баруун гарын баруун этгээдийн адгийн хошуу]] || 1731 || Бахай || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Үйзэн засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн дундадын зүүн этгээдийн хошуу]] || 1753 || Сандагдорж || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Түшээт засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн зүүн гарын умард хошуу]] || 1693 || Литар || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Бишрэлт засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн зүүн гарын өмнөд хошуу]] || 1691 || Баран || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Далай засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн баруун гарын баруун этгээдийн хошуу]] || 1691 || Байнжурдорж || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Сүжигт засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн дундад баруун этгээдийн адгийн хошуу]] || 1691 || Цэмбэлдорж || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Ачит засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн зүүн гарын адгийн хошуу]] || 1691 || Цэрэн || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Эрдэнэ засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн дундад зүүн адгийн хошуу]] || 1694 || Цэрэнжав || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Ахай засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн баруун гарын баруун этгээдийн адгийн хошуу]] || 1696 || Чиндорж || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Дайчин засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн зүүн гарын баруун этгээдийн адгийн хошуу]] || 1697 || Хаймчиг || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Цогтой засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн дундад дэд хошуу]] || 1719 || Цэнгүнжав || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Жонон засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн баруун гарын зүүн этгээдийн хойд хошуу]] || 1730 || Пунцагравдан || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Эетэй засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн зүүн гарын дундад зүүн этгээдийн хошуу]] || 1736 || Сүндэв || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Их Шавь|Жавзандамба хутагтын шавь (Их шавь)]] || || [[Жавзандамба хутагт]] || || [[Тамгатай хутагт]] |- |} ===Заг голын эх Биндэръяа нуурын чуулган=== [[Засагт хан аймаг|Заг голын эх Биндэръяа нуурын чуулган]] (Халхын өрнө зам) нь 19 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Засагт хан аймгийн дундад хошуу]] || 1691 || Цэвээнжав || [[Засагт хан аймаг]] || 1732 онд хүчингүй болсон |- || [[Засагт ханы хошуу|Засагт хан аймгийн баруун гарын зүүн этгээдийн хошуу]]<br>(Засагт ханы хошуу) || 1691 || Пунцагравдан || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Эрдэнэ дүүрэгч засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн дундад зүүндэх гарын зүүн этгээдийн хошуу]] || 1694 || Гэндэн || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Эрдэнэ засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн зүүн гарын баруун этгээдийн хошуу]] || 1691 || Зодов || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Илдэн засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн баруун гарын баруун этгээдийн хошуу]] || 1691 || Бүүвэй || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Жонон засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн зүүн гарын умард хошуу]] || 1691 || Соном-Ишжав || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Чин ачит засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн зүүн гарын өмнөд хошуу]] || 1691 || Гүнзэн || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Дайчин засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн дундад баруун гарын адгийн хошуу]] || 1714 || Тонмог || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Далай засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн баруун гарын баруун этгээдийн адгийн хошуу]] || 1714 || Шагж || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Мэргэн засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн дундад зүүн гарын баруун этгээдийн хошуу]] || 1756 || Батжаргал || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Үйзэн засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн зүүн гарын дундад хошуу]] || 1728 || Равдан || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Баатар засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн баруун гарын умард хошуу]] || 1691 || Эрдэнэгомбо || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Ёст засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн баруун гарын өнмөд хошуу]] || 1691 || Үржин || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Бишрэлт засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн баруун гарын умар адгийн хошуу]] || 1697 || Хамар дайчин || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн дундад баруун гарын адгийн хошуу]] || 1709 || Намаринзамбу || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Зоригт засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн зүүн гарын умар адгийн хошуу]] || 1726 || Ядамжав || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Ахай засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн дундад зүүн гарын адгийн хошуу]] || 1757 || Дашпунцаг || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Дархан засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн дундад баруун гарын зүүн этгээдийн хошуу]] || 1755 || Пүрэвцэрэн || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Сэцэн засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн зүүн гарын зүүн этгээдийн хошуу]] || 1691 || Сэрэн ахай || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Сүжигт засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Хойдын засгийн хошуу]] || 1755 || Галдандаржаа || [[Хойт|Хойд]] || |- || [[Ялгуусан хутагтын шавь (Засагт хан аймаг)|Ялгуусан хутагтын шавь]] || || [[Ялгуусан хутагт (Засагт хан аймаг)|Ялгуусан хутагт]] || || [[Тамгатай хутагт]] |- || [[Жалханз хутагтын шавь]] || || [[Жалханз хутагт]] || || [[Тамгатай хутагт]] |- || [[Номун хан хутагтын шавь]] || || [[Бигэрийн Номун хан]] || || [[Тамгатай хутагт]] |- |} ===Сайн заяатын зүүн гарын чуулган=== [[Дөрвөд Далай хан аймаг|Сайн заяатын зүүн гарын чуулган]] нь 12 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Дөрвөд Далай ханы хошуу (Дөрвөд Далай хан аймаг)|Зүүнгарын Дөрвөдийн хошуу]] || 1754 || Цэрэн || [[Дөрвөд]] || |- || [[Эрх засгийн хошуу (Дөрвөд Далай хан аймаг)|Зүүнгарын Дөрвөд аймгийн дундад хошуу]] || 1754 || Цэрэнмөнх || [[Дөрвөд]] || |- || [[Дайчин засгийн хошуу (Дөрвөд Далай хан аймаг)|Зүүнгарын Дөрвөд аймгийн дундад зүүн хошуу]] || 1754 || Сэвдэн || [[Дөрвөд]] || |- || [[Жонон засгийн хошуу (Дөрвөд Далай хан аймаг)|Зүүнгарын Дөрвөд аймгийн дундад дээд хошуу]] || 1754 || Машбат || [[Дөрвөд]] || |- || [[Үйзэн засгийн хошуу (Дөрвөд Далай хан аймаг)|Зүүнгарын Дөрвөд аймгийн дундад өмнөд баруун хошуу]] || 1754 || Банжур || [[Дөрвөд]] || |- || [[Сэцэн засгийн хошуу (Дөрвөд Далай хан аймаг)|Зүүнгарын Дөрвөд аймгийн дундад хойд хошуу]] || 1754 || Батмөнх || [[Дөрвөд]] || |- || [[Саруул засгийн хошуу (Дөрвөд Далай хан аймаг)|Зүүнгарын Дөрвөд аймгийн дундад өмнөд хошуу]] || 1754 || Ган || [[Дөрвөд]] || |- || [[Эрдэнэ засгийн хошуу (Дөрвөд Далай хан аймаг)|Зүүнгарын Дөрвөд аймгийн дундад доод хошуу]] || 1754 || Дашдондог || [[Дөрвөд]] || |- || [[Мэргэн засгийн хошуу (Дөрвөд Далай хан аймаг)|Зүүнгарын Дөрвөд аймгийн дундад хойд зүүн хошуу]] || 1754 || Гүншар || [[Дөрвөд]] || |- || [[Эетэй засгийн хошуу (Дөрвөд Далай хан аймаг)|Зүүнгарын Дөрвөд аймгийн дундад өмнөд зүүн хошуу]] || 1754 || Өвгөн || [[Дөрвөд]] || |- || [[Хурц засгийн хошуу (Дөрвөд Далай хан аймаг)|Зүүнгарын Дөрвөд аймгийн дундад хойд баруун хошуу]] || 1754 || Бар || [[Дөрвөд]] || |- || [[Баатар засгийн хошуу (Дөрвөд Далай хан аймаг)|Хойдын доод хойд хошуу]] || 1755 || Дамиран || [[Хойт|Хойд]] || |- |} ===Сайн заяатын баруун гарын чуулган=== [[Үнэн Зоригт Хан аймаг|Сайн заяатын баруун гарын чуулган]] нь 4 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Үнэн зоригт ханы хошуу (Үнэн Зоригт Хан аймаг)|Баруунгарын Дөрвөд аймгийн өмнөд хошуу]] || 1754 || Цэрэнубаши || [[Дөрвөд]] || |- || [[Бишрэлт засгийн хошуу (Үнэн Зоригт Хан аймаг)|Баруунгарын Дөрвөд аймгийн өмнөд баруун этгээдийн хошуу]] || 1754 || Гандорж || [[Дөрвөд]] || |- || [[Ерөөлт засгийн хошуу (Үнэн Зоригт Хан аймаг)|Баруунгарын Дөрвөд аймгийн дундад өмнөд хошуу]] || 1754 || Гэндэн || [[Дөрвөд]] || |- || [[Сүжигт засгийн хошуу (Үнэн Зоригт Хан аймаг)|Хойдын доод өмнөд хошуу]] || 1755 || Лувсан || [[Хойт|Хойд]] || |- |} ===Үнэн сүсэгтийн чуулган=== ====Үнэн сүсэгтийн дорнод замын чуулган==== [[Шинжаан]]ы [[Хуучин торгууд аймгийг Үнэн сүсэгтийн дорнод замын чуулган]] (Илийн дорно зам) нь 2 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Үнэн сүжигтийн дорно замын чуулганы хуучин торгуудын баруун хошуу]] || 1771 || Бамбар || Жаргалант Торгууд (дорнод замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн дорно замын чуулганы хуучин торгуудын зүүн хошуу]] || 1771 || Цэвдэн || Жаргалант Торгууд (дорнод замын [[Хуучин торгууд]]) || |- |} ====Үнэн сүсэгтийн өрнөд замын чуулган==== [[Шинжаан]]ы [[Хуучин торгууд аймгийг Үнэн сүсэгтийн өрнөд замын чуулган]] (Илийн өрнөд зам) нь 1 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Үнэн сүжигтийн өрнөд замын чуулганы хуучин торгуудын хошуу]] || 1771 || Момонт || Жин хэ орчмын Торгууд (өрнөд замын [[Хуучин торгууд]]) || |- |} ====Үнэн сүсэгтийн өмнөд замын чуулган==== [[Шинжаан]]ы [[Хуучин торгууд аймгийг Үнэн сүсэгтийн өмнөд замын чуулган]] (Илийн өмнөд зам) нь 4 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Үнэн сүжигтийн өмнөд замын чуулганы хуучин торгуудын хошуу]] || 1771 || [[Убаши]] || Хар Сайрын Торгууд (өмнөд замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн өмнөд замын чуулганы хуучин торгуудын дундад хошуу]] || 1771 || Эмгэн убаши || Хар Сайрын Торгууд (өмнөд замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн өмнөд замын чуулганы хуучин торгуудын баруун хошуу]] || 1771 || Баяжих || Хар Сайрын Торгууд (өмнөд замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн өмнөд замын чуулганы хуучин торгуудын зүүн хошуу]] || 1771 || Бэр хашиха || Хар Сайрын Торгууд (өмнөд замын [[Хуучин торгууд]]) || |- |} ====Үнэн сүсэгтийн умард замын чуулган==== [[Шинжаан]]ы [[Хуучин торгууд аймгийг Үнэн сүсэгтийн умард замын чуулган]] (Илийн умарт зам) нь 3 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Үнэн сүжигтийн умарт замын чуулганы хуучин торгуудын хошуу]] || 1771 || Цэвэгдорж || Ховог сайрын Торгууд (умард замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн умарт замын чуулганы хуучин торгуудын баруун хошуу]] || 1785 || Гүнгээцэрэн || Ховог сайрын Торгууд (умард замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн умарт замын чуулганы хуучин торгуудын зүүн хошуу]] || 1785 || Агсахал || Ховог сайрын Торгууд (умард замын [[Хуучин торгууд]]) || |- |} ===Чин сэтгэлтийн чуулган=== [[Ховдын хязгаар|Ховдын]] [[Чин сэтгэлтийн чуулган]] нь 2 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Жаргалант торгуудын баруун хошуу]] || 1771 || Шээрэн || [[Шинэ Торгууд]] || |- || [[Жаргалант торгуудын зүүн хошуу]] || 1771 || Шар хүүхэн || [[Шинэ Торгууд]] || |- |} ===Бат сэтгэлтийн чуулган=== [[Шинжаан]]ы [[Бат сэтгэлтийн чуулган]] (Илийн дундад зам) нь 3 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Бат сэтгэлтийн чуулганы Хошуудын хошуу]] || 1771 || Гүнгээ || Дундад замын [[Хошууд]] || 1797 онд хүчингүй болсон |- || [[Бат сэтгэлтийн чуулганы Хошуудын дундад хошуу]] || 1771 || Яримпил || Дундад замын [[Хошууд]] || |- || [[Бат сэтгэлтийн чуулганы Хошуудын баруун хошуу]] || 1771 || Нохай || Дундад замын [[Хошууд]] || |- || [[Бат сэтгэлтийн чуулганы Хошуудын зүүн хошуу]] || 1775 || Баярлах || Дундад замын [[Хошууд]] || |- |} ===Хөхнуурын зүүн гарын чуулган=== [[Дээд монголчууд]]ын [[Хөхнуурын зүүн гарын чуулган]] нь 12 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Хошуудын баруун өмнөд хошуу]] || 1771 || Цэвээнравдан || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын баруун хойд хошуу]] || 1716 || Даян || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын умард зүүн гаран хошуу]] || 1711 || Сономдаш || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын өмнөд баруун гаран адаг хошуу]] || 1711 || Лувзандаржаа || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын өмнөд зүүн гаран хойд хошуу]] || 1671 || Галдандаш || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын өмнөд баруун гарын хойд хошуу]]|| 1723 || Сономдаш || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын умард өмнө хошуу]] || 1711 || Цэрэн || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын умард баруун адаг хошуу]] || 1725 || Дамринсэвдэн || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын умард зүүн адаг хошуу]] || 1725 || Ишдоржжав || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Торгуудын баруун хошуу]] || 1725 || Сэтэрбум || [[Дээд монголчууд]]ын [[Торгууд]] || |- || [[Торгуудын өмнөд хойд хошуу]] || 1724 || Данзан || [[Дээд монголчууд]]ын [[Торгууд]] || |- || [[Хошуудын баруун баруун гарын дундад хошуу]]|| 1725 || Цэрэннамжил || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- |} ===Хөхнуурын баруун гарын чуулган=== [[Дээд монголчууд]]ын [[Хөхнуурын баруун гарын чуулган]] нь 12 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Цоросын өмнөд баруун гарын тэргүүн хошуу]] || 1703 || Сэвдэнжал || [[Дээд монголчууд]]ын [[Цорос]] || |- || [[Хошуудын өмнөд зүүн гаран тэргүүн хошуу]] || 1704 || Гомбо || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын өмнөд зүүн гаран адаг хошуу]] || 1698 || Намжил || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын умард баруун гаран хошуу]] || 1723 || Цэрэндондов || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Цоросын умард дундад хошуу]] || 1716 || Равдан || [[Дээд монголчууд]]ын [[Цорос]] || |- || [[Хойдын өмнө хошуу]] || 1725 || Гүнгэ || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хойт|Хойд]] || |- || [[Хошуудын баруун баруун гаран өмнөд хошуу]] || 1716 || Равдан || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын баруун зүүн гаран хойд хошуу]] || 1725 || Харгас || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын зүүн дээд хошуу]] || 1725 || Жаб || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын баруун баруун гарын хойд хошуу]] || 1725 || Сэвдэн бошигт || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Торгуудын өмнөд дундад хошуу]] || 1725 || Сономравдандорж || [[Дээд монголчууд]]ын [[Торгууд]] || |- || [[Халхын өмнөд баруун хошуу]] || 1765 || Дашдондов || [[Дээд монголчууд]]ын [[Халх]] || |- |} ===Чуулгангүй=== {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Харьяалан захирах манж сайд || Аймаг || Тайлбар |- || [[Алшаа хошуу|Алашаагийн өөлд хошуу]] || 1697 || Хороли || Шанси-Ганьсугийн бүгдийг захирагч сайд (陝甘總督) || Алашаагийн [[Хошууд]] || |- || [[Эзнээ хошуу|Эзнээ голын торгууд хошуу]] || 1704 || Аравжир || Шанси-Ганьсугийн бүгдийг захирагч сайд (陝甘總督) || [[Торгууд]] || |- || [[Хошуудын өмнөд тэргүүн хошуу]] || 1701 || Цагаанданзан || Шининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || Шар мөрөны өмнөд хэсэг 5 хошуу (河南五旗) |- || [[Хошуудын өмнөд баруун гаран дундад хошуу]] || 1720 || Равданжамц || Шининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || Шар мөрөны өмнөд хэсэг 5 хошуу (河南五旗) |- || [[Хошуудын өмнөд зүүн гаран дундад хошуу]] || 1731 || Цагаанравдан || Шининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || Шар мөрөны өмнөд хэсэг 5 хошуу (河南五旗) |- || [[Хошуудын өмнөд зүүн гаран дэд хошуу]] || 1746 || Цэрэндорж || Шининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || 1806 онд хүчингүй болсон |- || [[Торгуудын өмнө өмнөд хошуу]] || 1731 || Даржаа || Шининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) || [[Дээд монголчууд]]ын [[Торгууд]] || Шар мөрөны өмнөд хэсэг 5 хошуу (河南五旗) |- || [[Цагаан номун ханы хошуу]] || ? || [[Цагаан номун хан хутагт]] || Шининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) || [[Дээд монголчууд]]ын Цагаан номун хан хутагтын шавь || Шар мөрөны өмнөд хэсэг 5 хошуу (河南五旗) |- || [[Шинэ хошуудын засгийн хошуу]] || 1771 || Буянхишиг || [[Ховдын манж сайдын газар]] || [[Шинэ Хошууд]] || |- |} ==Эшлэл== {{reflist}} * {{cite book|title=ǰarliγ-iyar toγtaγaγsan γadaγadu mongγol qotong ayimaγ-un wang güng-üd-ün iledkel šastir (degedü, dumdadu, dooradu)|publisher=Öbör mongγol-un arad-un keblel-ün qoriy-a|location=Kökeqota|author1=Borǰigin Mönggündalai|year=2006|isbn=7-204-02492-3|language=mn}} * [[:zh:s:清史稿/卷209|清史稿/卷209]], [[:zh:s:清史稿/卷210|清史稿/卷210]], [[:zh:s:清史稿/卷211|清史稿/卷211]] * [[:zh:s:欽定外藩蒙古回部王公表傳 (四庫全書本)|欽定外藩蒙古回部王公表傳 (四庫全書本)]] * {{cite web|title = 光緒朝 《欽定大清會典事例三》 卷九百六十七~卷九百七十二|url=https://fhac.com.cn/fulltext_detail/1/1 | website=[[First Historical Archives of China]]|language=zh }} ==Мөн үзэх== *[[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улсын засаг захиргааны нэгж]] [[Ангилал:Манжийн үеийн Монгол]] [[Ангилал:Өвөр Монголын түүх]] [[Ангилал:Монголын засаг захиргааны гишүүнчлэл]] 7e095g55twv53m9axzaotbxt33yjr16 0 145690 852558 852015 2026-04-07T08:36:18Z Zorigt 49 852558 wikitext text/x-wiki '''Петронас Филармонийн танхим''' ({{Langx|ms|Dewan Filharmonik Petronas}}) нь сонгодог хөгжимд зориулан тусгайлан барьсан, [[Малайз|Малайзын]] анхны концертын танхим юм. Энэхүү танхим нь Малайзын Филармонийн Оркестрын (MPO) үндсэн гэр бөгөөд Нью-Йоркийн Филармони, Филадельфийн оркестр, BBC Симфони болон Венийн Симфони зэрэг дэлхийн тэргүүлэх оркеструудыг хүлээн авч тоглуулж байсан түүхтэй. Концертын танхимыг 19-р зууны Европын сонгодог хөгжмийн танхимуудын уламжлалт гутлын хайрцгийн хэлбэрээс санаа авч Сезар Пелли зохион бүтээжээ. Танхим нь лож суудал, байгууллагын сюит (corporate suites) болон хааны сюит зэргийг багтаасан нийт 920 хүний суудалтай. Тайзны шал нь уян хатан байхаар хийгдсэн бөгөөд ойролцоогоор 297 ^м2 талбайтай бөгөөд 369 хүртэл сунгаж болно. Оркестрын нүх нь 45 хүртэлх хөгжимчин багтахаар зохион бүтээгдсэн боловч тайзны өргөтгөлийг ашиглан илүү олон хүн багтаах боломжтой байдаг. bf30q4jtpspm4572u3n19lqlihoqg7x 0 145691 852557 852014 2026-04-07T07:56:37Z Zorigt 49 852557 wikitext text/x-wiki [[File:National_Taichung_Theater_Level_1_lobby_view_201905.jpg|thumb|1-р давхрын үүдний танхим]] [[File:National_Taichung_Theater_Level_6_Sky_Garden_2019.jpg|thumb|6-р давхрын Тэнгэрийн цэцэрлэг]] '''Үндэсний Тайчун Театр''' (Хятадаар: 臺中國家歌劇院; Пиньинь: Táizhōng Guójiā Gējù Yuàn) нь Тайванийн Тайчун хотын Шитунь дүүрэг дэх "7-р дахин төлөвлөлтийн бүс"-д байрладаг дуурийн театр юм. Тус байгууламжийн тооцоолсон талбай нь 57,685 квадрат метр (620,920 хавтгай дөрвөлжин фут) юм. Үүнийг Японы архитектор Ито Тоёо, Аруп AGU-ийн Сесил Балмонд нар хамтран зохион бүтээжээ. Барилга угсралтын ажлын гэрээг 2009 оны 11-р сарын 11-нд байгуулсан бөгөөд барилгын ажлыг 45 сарын хугацаанд гүйцэтгэхээр төлөвлөжээ. Тус газар 2014 оны 11-р сарын 23-нд хэсэгчилсэн нээлтээ хийсэн. <ref>{{Cite web |title=Taichung National Opera House to open in November |url=http://focustaiwan.tw/news/aedu/201410150032.aspx |access-date=7 November 2014 |website=Focus Taiwan |agency=Central News Agency}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[http://focustaiwan.tw/news/aedu/201410150032.aspx "Taichung National Opera House to open in November"]. </cite></ref> Улмаар 2016 онд албан ёсоор нээгдсэн байна. 0izz6okvg2dm6rekaxkfbey651wvr7u 0 145705 852490 852048 2026-04-06T19:48:30Z ChocolateLemon 91232 852490 wikitext text/x-wiki {{Short description|Амьд байгаа халим, далайн гахайн зүйлүүдийн жагсаалт| }}{{IUCN тайлбар|ex=1|ew=2|cr=3|en=4|vu=5|nt=6|lc=7|suppress-others=8|dd=9|ne=10}} Халим хэлбэртний доод баг нь дотроо [[шүдэт халим]] болон [[сахалт халим]] гэж хуваагдах 94 зүйлийг агуулах ба сахалт халим болон шүдэт халимыг 34 сая жилийн өмнө салан хөгжсөн гэж үздэг.<ref>{{Cite web |date=2025 |title=Society for Marine Mammalogy |url=https://marinemammalscience.org/science-and-publications/list-marine-mammal-species-subspecies/ |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Steeman |first=Mette E. |date=2009 |title=Radiation of Extant Cetaceans Driven by Restructuring of the Oceans |url=https://academic.oup.com/sysbio/article/58/6/573/1634561 |journal=Systematic Biology |volume=58 |issue=6 |pages=573–585 |doi=10.1093/sysbio/syp060}}</ref> == Сахалт халимнууд == Сахалт халимны дэд багт 4 овгийн нийт 15 зүйлийн халимнууд багтана.<ref>{{Cite web |date=2025 |title=Society for Marine Mammalogy |url=https://marinemammalscience.org/science-and-publications/list-marine-mammal-species-subspecies/ |url-status=live}}</ref> Сахалт халимнууд нь том бие, хос хамрын нүх, шүүлтүүр хооллолтод ашиглагдах сахалтайгаараа онцлог. {{Clear}} === Balaenidae === {| class="wikitable sortable" style="width:100%;text-align:center" | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Balaena]]''''' <small>[[Карл Линней|Linnaeus]], [[Карл Линней#Үйл хэрэг|1758]]</small> – нэг зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |IUCN Red List status ! scope="col" |Global population estimate ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Bowhead whale]] |''Balaena mysticetus'' <small>[[Карл Линней|Linnaeus]], [[10th edition of Systema Naturae|1758]]</small> |{{IUCN status|LC|2467|1}} |43,000<ref>{{cite news |date=16 April 2008 |title=Eastern Arctic bowhead whales not threatened after all, government says |work=CBC News |url=https://www.cbc.ca/news/science/eastern-arctic-bowhead-whales-not-threatened-after-all-government-says-1.717576}}</ref> |[[Файл:Cetacea_range_map_Bowhead_Whale.png|150x150px|Bowhead whale range]] |[[Файл:Bowhead_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Bowhead whale size]] {{cvt|60|MT|ST}} |[[Файл:A_bowhead_whale_breaches_off_the_coast_of_western_Sea_of_Okhotsk_by_Olga_Shpak,_Marine_Mammal_Council,_IEE_RAS.jpg|194x194px|Bowhead whale]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Eubalaena]]''''' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1864</small> – гурван зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |IUCN Red List status ! scope="col" |Global population estimate ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[North Atlantic right whale]] |''Eubalaena glacialis'' <small>[[Johannes Peter Müller|Müller]], 1776</small> |{{IUCN status|CR|41712|1}} |350 |[[Файл:Eubalaena_glacialis_range_map.png|150x150px|North Atlantic right whale range]] |[[Файл:Right_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|North Atlantic right whale size]] {{cvt|40|–|80|MT|ST}} |[[Файл:Anim1750_-_Flickr_-_NOAA_Photo_Library.jpg|150x150px|North Atlantic right whale]] |- |[[North Pacific right whale]] |''Eubalaena japonica'' <small>[[Bernard Germain de Lacépède|Lacépède]], 1818</small> |{{IUCN status|EN|41711|1}} |404–2,108<ref>{{cite report|last1=Miyashita|first1=T|last2=Kato|first2=H|year=1998|title=Recent data on the status of right whales in the NW Pacific Ocean|website=International Whaling Commission|location=Cambridge, UK}}</ref> |[[Файл:Eubalaena_japonica_range_map.png|150x150px|North Pacific right whale range]] |[[Файл:Right_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|North Pacific right whale size]] {{cvt|60|–|80|MT|ST}} |[[Файл:NoPacificRightWhale_Pitman_1.jpg|150x150px|North Pacific right whale]] |- |[[Southern right whale]] |''Eubalaena australis'' <small>[[Desmoulins]], 1822</small> |{{IUCN status|LC|8153|1}} |13,600<ref>{{Cite web |title=Migratory secrets of recovering whale species |url=https://www.bas.ac.uk/media-post/migratory-secrets-of-recovering-whale-species/ |website=British Antarctic Survey}}</ref> |[[Файл:Cetacea_range_map_Southern_Right_Whale.png|150x150px|Southern right whale range]] |[[Файл:Right_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Southern right whale size]] {{cvt|40|–|80|MT|ST}} |[[Файл:Southern_right_whale.jpg|225x225px|Southern right whale]] |} </onlyinclude> === Balaenopteridae === <nowiki>*</nowiki>Эдэний халим нь (Eden's whale) Брайдын халимны (Bryde's whale) дэд зүйл гэж одоогоор ангилагдаж байгаа ба ойролцоогоор 7.8 сая жилийн өмнөөс эхлэн Брайдын халимнаас тусдаа хөгжжээ. {| class="wikitable sortable" style="width:100%;text-align:center" | colspan="100%" align="center" style="background-color:lightblue;" |Subfamily '''Balaenopteridae''' – нэг төрөл, есөн зүйл |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Balaenoptera]]''''' – есөн зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Хөх судалт халим|Хөх халим]] |''Balaenoptera musculus'' <small>[[Карл Линней|Linnaeus]], [[10th edition of Systema Naturae|1758]]</small> |{{IUCN status|EN|2477|1}} |5,000–15,000 |[[Файл:Cetacea_range_map_Blue_Whale.PNG|150x150px|Blue whale range]] |[[Файл:Blue_whale_size.svg|150x150px|Blue whale size]] {{cvt|50|-|150|MT|ST}} |[[Файл:Anim1754_-_Flickr_-_NOAA_Photo_Library.jpg|150x150px|Blue whale]] |- |[[Bryde's whale]] |''Balaenoptera brydei'' <small>Olsen, 1913</small> |{{IUCN status|LC|2476|1}} |90,000–100,000 |[[Файл:Balaenoptera_brydei_range.png|150x150px|Bryde's whale range]] |[[Файл:Bryde's_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Bryde's whale size]] {{cvt|14|–|30|MT|ST}} |[[Файл:Brydeswhale_sophiewebb-swfsc-star2006.jpg|150x150px|Bryde's whale]] |-style="background:#ffff99" |[[Bryde's whale#Taxonomy|Eden's whale]]{{efn|The [[Society for Marine Mammalogy]] considers Eden's whale a smaller morph of the more widespread Bryde's whale based on current research.<ref name="SMM">{{cite web |title=List of Marine Mammal Species and Subspecies |url=https://marinemammalscience.org/science-and-publications/list-marine-mammal-species-subspecies/ |website=MarineMammalScience.org |publisher=[[Society for Marine Mammalogy]] |date=May 2022}}</ref>}} |''Balaenoptera edeni'' <small>[[John Anderson (zoologist)|Anderson]], 1879</small> |{{IUCN status|LC|2476|1}} |Unknown |[[Файл:Balaenoptera_brydei2_range.png|150x150px|Eden's whale range]] |Unknown |[[Файл:Rorcual_Edeni.jpg|150x150px|Eden's whale (illustration)]] |- |[[Common minke whale]] |''Balaenoptera acutorostrata'' <small>[[Bernard Germain de Lacépède|Lacépède]], 1804</small> |{{IUCN status|LC|2474|1}} |200,000 |[[Файл:Cetacea_range_map_Minke_Whale.png|150x150px|Common minke whale range]] |[[Файл:Minke_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Common minke whale size]] {{cvt|2|-|4|MT|ST}} |[[Файл:Minke_Whale_(NOAA).jpg|150x150px|Common minke whale]] |- |[[Rice's whale]]<ref>{{Cite journal |last1=Rosel |first1=Patricia E. |last2=Wilcox |first2=Lynsey A. |last3=Yamada |first3=Tadasu K. |last4=Mullin |first4=Keith D. |year=2021 |title=A new species of baleen whale (Balaenoptera) from the Gulf of Mexico, with a review of its geographic distribution |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/mms.12776 |journal=Marine Mammal Science |language=en |volume=37 |issue=2 |pages=577–610 |bibcode=2021MMamS..37..577R |doi=10.1111/mms.12776 |issn=1748-7692 |s2cid=234256521}}</ref> |''Balaenoptera ricei'' <small>Rosel ''et al.'', 2021</small> |{{IUCN status|CR|41712|1}} |30–100 |[[Файл:Balaenoptera_ricei_range.svg|frameless|148x148px]] |[[Файл:Rice's_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px]] ~{{cvt|13.9|MT|ST}} |[[Файл:GoM_Bryde's_Whale.jpg|frameless|150x150px]] |- |[[Fin whale]] |''Balaenoptera physalus'' <small>[[Карл Линней|Linnaeus]], [[10th edition of Systema Naturae|1758]]</small> |{{IUCN status|VU|2478|1}} |100,000 |[[Файл:Balaenoptera_physalus_-_distribution_range.svg|150x150px|Fin whale range]] |[[Файл:Fin_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Fin whale size]] {{cvt|30|–|80|MT|ST}} |[[Файл:LMazzuca_Fin_Whale.jpg|150x150px|Fin whale]] |- |[[Omura's whale]] |''[[Balaenoptera omurai]]'' <small>Wada et al., 2003</small> |{{IUCN status|DD|136623|1}} |Unknown |Unknown |Unknown |[[Файл:Balaenoptera_omurai,_Madagascar_-_Royal_Society_Open_Science_1.jpg|150x150px|Omura's whale]] |- |[[Sei whale]] |''Balaenoptera borealis'' <small>[[René-Primevère Lesson|Lesson]], 1828</small> |{{IUCN status|EN|2475|1}} |80,000<ref>{{Cite web |title=Sei Whale |url=https://oceanwide-expeditions.com/to-do/wildlife/sei-whale |access-date=2021-10-11 |website=oceanwide-expeditions.com |language=en}}</ref> |[[Файл:Cetacea_range_map_Sei_Whale.PNG|150x150px|Sei whale range]] |[[Файл:Sei_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Sei whale size]] {{cvt|20|–|25|MT|ST}} |[[Файл:Sei_whale_mother_and_calf_Christin_Khan_NOAA.jpg|150x150px|Sei whales]] |- |[[Antarctic minke whale]] |''Balaenoptera bonaerensis'' <small>[[Hermann Burmeister|Burmeister]], 1867</small> |{{IUCN status|NT|2480|1}} |515,000<ref name="IWC2013">International Whaling Commission. (2013). "Report of the Scientific Committee". ''Journal of Cetacean Research and Management'' '''14''' (Supplement): 1–86.</ref><ref>{{cite journal |author1=S. |author2=Ten |year=2022 |title=Epibiotic fauna of the Antarctic minke whale as a reliable indicator of seasonal movements |journal=Scientific Reports |volume=12 |issue=22214 |bibcode=2022NatSR..1222214T |doi=10.1038/s41598-022-25929-1 |pmc=9789092 |pmid=36564393 |article-number=22214}}</ref> |[[Файл:Cetacea_range_map_Antarctic_Minke_Whale.png|150x150px|Antarctic minke whale range]] |[[Файл:Minke_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Antarctic minke whale size]] {{cvt|6|-|10|MT|ST}} |[[Файл:Minke_whale_in_ross_sea.jpg|150x150px|Antarctic minke whale]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Megaptera]]''''' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1846</small> – нэг зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Бөгтөр халим]] |''Megaptera novaeangliae'' <small>Borowski, 1781</small> |{{IUCN status|LC|13006|1}} |84,000 |[[Файл:Cetacea_range_map_Humpback_Whale.png|150x150px|Humpback whale range]] |[[Файл:Humpback_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Humpback whale size]] {{cvt|25|–|30|MT|ST}} |[[Файл:Humpback_Whale_underwater_shot.jpg|150x150px|Humpback whale]] |} === Eschrichtiidae === {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center" | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Eschrichtius]]''''' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1864</small> – one зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Gray whale]] |''Eschrichtius robustus'' <small>Lilljeborg, 1861</small> |{{IUCN status|LC|8097|1}} |21,000<ref name="ABUNDANCE OF EASTERN NORTH PACIFIC GRAY WHALES 2019/2020">{{cite journal |last1=Stewart |first1=Joshua D. |last2=Weller |first2=David W. |date=January 2021 |title=Abundance of eastern North Pacific gray whales 2019/2020 |url=https://repository.library.noaa.gov/view/noaa/27928 |journal=NOAA Technical Memorandum NMFS |doi=10.25923/bmam-pe91 |access-date=3 February 2022}}</ref> |[[Файл:Cetacea_range_map_Gray_Whale.png|150x150px|Gray whale range]] |[[Файл:Gray_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Gray whale size]] {{cvt|15|–|40|MT|ST}} |[[Файл:Eschrichtius_robustus_01.jpg|150x150px|Gray whale]] |} === Neobalaenidae === {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center" | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''Caperea''''' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1864</small> – нэг зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Pygmy right whale]] |''Caperea marginata'' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1846</small> |{{IUCN status|LC|3778|1}} |Unknown |[[Файл:Cetacea_range_map_Pygmy_Right_Whale.png|150x150px|Pygmy right whale range]] |[[Файл:Pygmy_right_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Pygmy right whale size]] {{cvt|3|-|3.5|MT|ST}} |[[Файл:Pygmy_right_whale.png|alt=Pygmy right whale|150x150px|Pygmy right whale (illustration)]] |} == Шүдэт халимнууд == === Physeteridae === {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center" | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Physeter]]''''' – нэг зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Кашалот]] |''Physeter macrocephalus'' <small>[[Карл Линней|Linnaeus]], [[10th edition of Systema Naturae|1758]]</small> |{{IUCN status|VU|41755|1}} |200,000–2,000,000{{efn|The total number of sperm whales throughout the world is unknown. Crude estimates, obtained by surveying small areas and extrapolating the result to all the world's oceans, range from 200,000 to 2,000,000 individuals}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Sperm_Whale_4.PNG|150x150px|Sperm whale range]] |[[Файл:Sperm_whale_size.svg|150x150px|Sperm whale size]] {{cvt|25|–|50|MT|ST}} |[[Файл:Mother_and_baby_sperm_whale.jpg|150x150px|Sperm whale]] |} === Kogiidae === {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center" | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Kogia]]''''' – хоёр зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Одой кашалот]] |''Kogia sima'' <small>[[Richard Owen|Owen]], 1866</small> |{{IUCN status|LC|11048|1}} |Unknown{{efn|No global population estimates have been made. One survey estimated a population of about 11,000 in the eastern Pacific}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Dwarf_Sperm_Whale.png|150x150px|Dwarf sperm whale range]] |[[Файл:Dwarf_sperm_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Dwarf sperm whale size]] {{cvt|250|kg|lbs}} |[[Файл:Kogia_sima.jpg|150x150px|Dwarf sperm whale (reconstruction)]] |- |[[Давжаа кашалот]] |''Kogia breviceps'' <small>[[Henri Marie Ducrotay de Blainville|Blainville]], 1838</small> |{{IUCN status|LC|11047|1}} |Unknown{{efn|No global population estimates have been made. One survey estimated a population of about 11,000 in the eastern Pacific}} |[[Файл:Kogia_breviceps_range.png|150x150px|Pygmy sperm whale range]] |[[Файл:Pygmy_sperm_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Pygmy sperm whale size]] {{cvt|400|kg|lbs}} |[[Файл:Kogia_breviceps.jpg|150x150px|Pygmy sperm whale]] |} === Ziphiidae === {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center" | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Berardius]]''''' – гурван зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Arnoux's beaked whale]] |''Berardius arnuxii'' <small>[[Georges Louis Duvernoy|Duvernoy]], 1851</small> |{{IUCN status|LC|2762|1}} |Unknown{{efn|Arnoux's beaked whales seem to be relatively abundant in Cook Strait during summer}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Arnoux_27s_Beaked_Whale.png|150x150px|Arnoux's beaked whale range]] |[[Файл:Arnoux's_beaked_whale_size.svg|150x150px|Arnoux's beaked whale size]] {{cvt|8|MT|ST}} |[[Файл:Berardius_arnuxii_2.jpg|150x150px|Arnoux's beaked whale]] |- |[[Baird's beaked whale]] |''Berardius bairdii'' <small>[[Leonhard Hess Stejneger|Stejneger]], 1883</small> |{{IUCN status|LC|2763|1}} |Unknown{{efn|Virtually nothing is known about the abundance of Baird's beaked whales, except they are not rare as was formerly thought}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Baird_27s_Beaked_Whale.png|150x150px|Baird's beaked whale range]] |[[Файл:Baird's_beaked_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Baird's beaked whale size]] {{cvt|12|MT|ST}} |[[Файл:Berardius_bairdii.jpg|150x150px|Berardius bairdii]] |- |[[Sato's beaked whale]] |''Berardius minimus'' <small>Yamada et al., 2019</small> |{{IUCN status|NT|178756893|1}} |Unknown |North Pacific |[[Файл:Berardius_minimus_beaked_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Sato's beaked whale size]] Unknown |[[Файл:Berardius_minimus_illustration.png|150x150px|Berardius minimus illustration]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Tasmacetus]]''''' – нэг зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Shepherd's beaked whale]] |''Tasmacetus shepherdi'' <small>Oliver, 1937</small> |{{IUCN status|DD|21500|1}} |Unknown{{efn|Nothing is known about the relative abundance of this зүйл or its population composition}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Shepherd_27s_Beaked_Whale.png|150x150px|Shepherd's beaked whale range]] |[[Файл:Shepherd's_beaked_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Shepherd's beaked whale size]] {{cvt|2|-|2.5|MT|ST}} |[[Файл:Tasmacetus_shepherdi.jpg|150x150px|Shepherd's beaked whale]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Ziphius]]''''' – нэг зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Cuvier's beaked whale]] |''Ziphius cavirostris'' <small>[[Georges Cuvier|G. Cuvier]], 1823</small> |{{IUCN status|LC|23211|1}} |100,000{{efn|Because of the difficulty of identifying the species the total global population is unknown}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Cuvier's_Beaked_Whale.PNG|150x150px|Cuvier's beaked whale range]] |[[Файл:Cuvier's_beaked_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Cuvier's beaked whale size]] {{cvt|2|–|3|MT|ST}} |[[Файл:Ziphius_carvirostris.jpg|150x150px|Cuvier's beaked whale]] |- | colspan="100%" align="center" style="background-color:lightblue;" |Subfamily '''[[Hyperoodontinae]]''' – three genera, 17 species |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Hyperoodon]]''''' – хоёр зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Northern bottlenose whale]] |''Hyperoodon ampullatus'' <small>[[Johann Reinhold Forster|Forster]], 1770</small> |{{IUCN status|NT|10707|1}} |10,000{{efn|Total population is unknown but likely to be of the order of 10,000}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Northern_Bottlenose_Whale.PNG|150x150px|Northern bottlenose whale range]] |[[Файл:Northern_bottlenose_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Northern bottlenose whale size]] {{cvt|7|MT|ST}} |[[Файл:Hyperoodon_ampullatus_2.jpg|150x150px|Northern bottlenose whale]] |- |[[Southern bottlenose whale]] |''Hyperoodon planifrons'' <small>[[William Henry Flower|Flower]], 1882</small> |{{IUCN status|LC|10708|1}} |500,000 |[[Файл:Cetacea_range_map_Southern_Bottlenose_Whale.PNG|150x150px|Southern bottlenose range]] |[[Файл:Southern_bottlenose_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Southern bottlenose whale size]] {{cvt|6|MT|ST}} |[[Файл:Hyperoodon_planifrons.jpg|150x150px|Southern bottlenose whale]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Indopacetus]]''''' – нэг зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Tropical bottlenose whale]] |''Indopacetus pacificus'' <small>Longman, 1926</small> |{{IUCN status|LC|40635|1}} |Unknown{{efn|A 2002 survey estimates there are 766 animals around [[Hawaii]]. No other population estimates exist for other locales}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Longman_27s_Beaked_Whale.png|150x150px|Tropical bottlenose whale range]] |[[Файл:Indopacetus_pacificus_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Tropical bottlenose whale size]] {{cvt|3.5|-|4|MT|ST}} |[[Файл:Indopacetus_pacificus_2.jpg|alt=Tropical bottlenose whale illustration|150x150px|Tropical bottlenose whale]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Mesoplodon]]''''' <small>[[Paul Gervais|Gervais]], 1850</small> – 15 зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Andrews' beaked whale]] |''Mesoplodon bowdoini'' <small>[[Roy Chapman Andrews|Andrews]], 1908</small> |{{IUCN status|DD|13242|1}} |Unknown |[[Файл:Cetacea_range_map_Andrews_Beaked_Whale.png|150x150px|Andrew's beaked whale range]] |[[Файл:Andrew's_beaked_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Andrew's beaked whale size]] {{cvt|1|MT|ST}} |[[Файл:Mesoplodon_bowdoini.jpg|alt=Andrew's beaked whale (illustration)|150x150px|Andrew's beaked whale (skeleton)]] |- |[[Blainville's beaked whale]] |''Mesoplodon densirostris'' <small>Blainville, 1817</small> |{{IUCN status|LC|13244|1}} |Unknown |[[Файл:Cetacea_range_map_Blainvilles_Beaked_Whale.png|150x150px|Blainville's beaked whale range]] |[[Файл:Blainville's_beaked_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Blainville's beaked whale size]] |[[Файл:Mesoplodon_densirostris.jpg|150x150px|Blainville's beaked whale]] |- |[[Deraniyagala's beaked whale]] |''Mesoplodon hotaula'' <small>[[Paules Edward Pieris Deraniyagala|P. E. P. Deraniyagala]], 1963</small> |{{IUCN status|DD|127826787|1}} |Unknown |Indian and South Pacific |{{cvt|4|-|5|m}} |[''cetacean needed''] |- |[[Gervais' beaked whale]] |''Mesoplodon europaeus'' <small>[[Paul Gervais|Gervais]], 1855</small> |{{IUCN status|LC|13245|1}} |Unknown |[[Файл:Cetacea_range_map_Gervais_Beaked_Whale.png|150x150px|Gervais' beaked whale range]] |[[Файл:Gervais'_beaked_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Gervais' beaked whale]] {{cvt|1.2|MT|ST}} |[[Файл:Mesoplodon_europaeus_2.jpg|150x150px|Gervais' beaked whale]] |- |[[Ginkgo-toothed beaked whale]] |''Mesoplodon ginkgodens'' <small>Nishiwaki & Kamiya, 1958</small> |{{IUCN status|DD|127827012|1}} |Unknown |[[Файл:Cetacea_range_map_Ginkgo-toothed_Beaked_Whale.png|150x150px|Ginkgo-toothed beaked whale range]] |[[Файл:Ginkgo-toothed_beaked_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Ginkgo-toothed beaked whale size]] {{cvt|1.5|MT|ST}} |[[Файл:Mesoplodon_ginkgodens_2.jpg|alt=Ginkgo-toothed beaked whale (illustration)|150x150px|Ginkgo-toothed beaked whale (skull)]] |- |[[Gray's beaked whale]] |''Mesoplodon grayi'' <small>[[Julius von Haast|von Haast]], 1876</small> |{{IUCN status|LC|13247|1}} |Unknown |[[Файл:Cetacea_range_map_Grays_Beaked_Whale.png|150x150px|Gray's beaked whale range]] |[[Файл:Gray's_beaked_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Gray's beaked whale size]] {{cvt|1.5|MT|ST}} |[[Файл:Mesoplodon_grayi_2.jpg|150x150px|Gray's beaked whale]] |- |[[Hector's beaked whale]] |''Mesoplodon hectori'' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1871</small> |{{IUCN status|DD|13248|1}} |Unknown |[[Файл:Cetacea_range_map_Hectors_Beaked_Whale.png|150x150px|Hector's beaked whale range]] |[[Файл:Hector's_beaked_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Hector's beaked whale size]] {{cvt|1|MT|ST}} |[[Файл:Mesoplodon_hectori.jpg|alt=Hector's beaked whale (illustration)|150x150px|Hector's beaked whale]] |- |[[Hubbs' beaked whale]] |''Mesoplodon carlhubbsi'' <small>Moore, 1963</small> |{{IUCN status|DD|13243|1}} |Unknown |[[Файл:Cetacea_range_map_Hubbs_Beaked_Whale.png|150x150px|Hubb's beaked whale range]] |[[Файл:Hubb's_beaked_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Hubb's beaked whale size]] {{cvt|1.4|MT|ST}} |[[Файл:Mesoplodon_carlhubbsi.jpg|alt=Hubbs' beaked whale (illustration)|150x150px|Hubbs' beaked whale skull]] |- |[[Perrin's beaked whale]] |''Mesoplodon perrini'' <small>Dalebout, Mead, Baker, Baker, & van Helding, 2002</small> |{{IUCN status|EN|41759|1}} |500–1,164 |North Pacific |[[Файл:Mesoplodon_perrini_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Perrin's beaked whale size]] {{cvt|1.3|–|1.5|MT|ST}} |[[Файл:Mesoplodon_perrini.jpg|150x150px|''Mesoplodon perrini'', oil on paper]] |- |[[Pygmy beaked whale]] |''Mesoplodon peruvianus'' <small>Reyes, Mead, and Van Waerebeek, 1991</small> |{{IUCN status|LC|13251|1}} |Unknown |[[Файл:Cetacea_range_map_Pygmy_Beaked_Whale.png|185x185px|Pygmy beaked whale range]] |[[Файл:Mesoplodon_peruvianus_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Pygmy beaked whale size]] {{cvt|800|kg|lbs}} |[[Файл:Mesoplodon_peruvianus.jpg|150x150px|''Mesoplodon peruvianus'', oil on paper]] |- |[[Ramari's beaked whale]] |''Mesoplodon eueu'' <small>Carroll ''et al'', 2021</small> |{{IUCN status|DD|215824818|1}} |Unknown |[[Файл:M._mirus_&_M._eueu_distribution.jpg|150x150px|Ramari's beaked whale range]] (red circle) |Unknown |[[Файл:Mesoplodon_eueu.jpg|150x150px|Ramari's beaked whale]] |- |[[Sowerby's beaked whale]] |''Mesoplodon bidens'' <small>Sowerby, 1804</small> |{{IUCN status|LC|13241|1}} |Unknown |[[Файл:Cetacea_range_map_Sowerbys_Beaked_Whale.png|150x150px|Sowerby's beaked whale range]] |[[Файл:Sowerby's_beaked_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Sowerby's beaked whale size]] {{cvt|1|-|1.3|MT|ST}} |[[Файл:Mesoplodon_bidens_2.jpg|150x150px|Sowerby's beaked whale]] |- |[[Spade-toothed whale]] |''Mesoplodon traversii'', [[Synonym (taxonomy)|syn.]] ''Mesoplodon bahamondi'' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1874</small> |{{IUCN status|DD|41760|1}} |Unknown |[[Файл:Mesoplodon_traversii_distribution.png|150x150px|Spade-toothed whale range]] |[[Файл:Mesoplodon_bahamondi_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Spade-toothed whale size]] {{cvt|1.2|MT|ST}} |[[Файл:Mesoplodon_traversii.svg|frameless|150x150px]] |- |[[Stejneger's beaked whale]] |''Mesoplodon stejnegeri'' <small>[[Frederick W. True|True]], 1885</small> |{{IUCN status|NT|13252|1}} |Unknown |[[Файл:Cetacea_range_map_Stejneger_sBeaked_Whale.png|150x150px|Stejneger's beaked whale range]] |[[Файл:Stejneger's_beaked_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Stejneger's beaked whale size]] {{cvt|1.5|MT|ST}} |[[Файл:Mesoplodon_stejnegeri.jpg|alt=Stejneger's beaked whale (illustration)|150x150px|Stejneger's beaked whale (skull)]] |- |[[Strap-toothed whale]] |''Mesoplodon layardii'' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1865</small> |{{IUCN status|LC|13249|1}} |Unknown |[[Файл:Cetacea_range_map_Layards_Beaked_Whale.png|150x150px|Strap-toothed whale range]] |[[Файл:Straptoothed_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Strap-toothed whale size]] {{cvt|2|MT|ST}} |[[Файл:Mesoplodon_layardii.jpg|150x150px|Strap-toothed whale]] |- |[[True's beaked whale]] |''Mesoplodon mirus'' <small>[[Frederick W. True|True]], 1913</small> |{{IUCN status|LC|13250|1}} |Unknown |[[Файл:Cetacea_range_map_Trues_Beaked_Whale.png|150x150px|True's beaked whale range]] (North Atlantic only; map includes range of ''M. eueu'' in Indian Ocean) |[[Файл:True's_beaked_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|True's beaked whale size]] {{cvt|1.4|MT|ST}} |[[Файл:True's_beaked_whale.jpg|frameless|150x150px]] |} === Platanistidae === {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center" | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Platanista]]''''' – хоёр зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Ganges river dolphin]] |''Platanista gangetica'' <small>(Lebeck, 1801)</small> |{{IUCN status|EN|41756|1}} |3,500<ref>{{Cite journal |last1=Sinha |first1=Ravindra K. |last2=Kannan |first2=Kurunthachalam |date=2014-12-01 |title=Ganges River Dolphin: An Overview of Biology, Ecology, and Conservation Status in India |journal=Ambio |language=en |volume=43 |issue=8 |pages=1029–1046 |bibcode=2014Ambio..43.1029S |doi=10.1007/s13280-014-0534-7 |issn=1654-7209 |pmc=4235892 |pmid=24924188}}</ref> |[[Файл:SouthAsianRiverDolphin_distribution2019.png|150x150px|South Asian dolphin range]] (улбар шар) |[[Файл:South_Asian_river_dolphin_size_comparison.svg|class=skin-invert|150x150px|South Asian river dolphin size]] {{cvt|200|kg|lbs}} |[[Файл:Ganges_River_Dolphin.jpg|frameless|150x150px]] |- |[[Indus river dolphin]] |''Platanista minor'' <small>[[Richard Owen|Owen]], 1853</small> |{{IUCN status|EN|41757|1}} |1,450<ref>{{Cite journal |last1=Braulik |first1=Gill T. |last2=Noureen |first2=Uzma |last3=Arshad |first3=Masood |last4=Reeves |first4=Randall R. |date=2015-12-01 |title=Review of status, threats, and conservation management options for the endangered Indus River blind dolphin |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0006320715300999 |journal=Biological Conservation |language=en |volume=192 |pages=30–41 |bibcode=2015BCons.192...30B |doi=10.1016/j.biocon.2015.09.008 |issn=0006-3207 |url-access=subscription}}</ref> |[[Файл:SouthAsianRiverDolphin_distribution2019.png|150x150px|South Asian dolphin range]] (цэнхэр) |[[Файл:South_Asian_river_dolphin_size_comparison.svg|class=skin-invert|150x150px|South Asian river dolphin size]] {{cvt|200|kg|lbs}} |[[Файл:A-Platanista-gangetica-showing-the-body-shape-and-especially-the-head-with-a-long-beak.png|frameless|150x150px]] |} === Iniidae === {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center" | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Inia]]''''' – хоёр зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Amazon river dolphin]] |''Inia geoffrensis'' <small>[[Henri Marie Ducrotay de Blainville|Blainville]], 1817</small> |{{IUCN status|EN|10831|1}} |Unknown |[[Файл:Cetacea_range_map_Amazon_River_Dolphin.PNG|154x154px|Amazon river dolphin range]] |[[Файл:Amazon_river_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Amazon river dolphin size]] {{cvt|150|kg|lbs}} |[[Файл:Amazonas_Flussdelfin_Apure_Orinoco_Duisburg_01.jpg|217x217px|Amazon river dolphin]] |- |[[Araguaian river dolphin]]{{efn|As of November 2021, the Araguaian river dolphin is not recognized by the [[Society for Marine Mammalogy]], which cites small sample size<ref name="SMM" />}} |''Inia araguaiaensis'' <small>Hrbek, Da Silva, Dutra, Farias, 2014</small> |{{IUCN status|NE}} |Unknown |[[Файл:Inia_range_map_PLoS_ONE.jpg|154x154px|Araguaian river dolphin range]] <small>Araguaian river dolphin in blue</small> |[[Файл:Amazon_river_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Araguaian river dolphin size]] {{cvt|150|kg|lbs}} |[[Файл:Inia_araguaiensis.jpg|150x150px|Araguaian river dolphin]] |} === Lipotidae === Сөнөсөн байх боломжтой {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center" | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Lipotes]]''''' – нэг зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Baiji]] |''Lipotes vexillifer'' <small>[[Gerrit S. Miller|Miller]], 1918</small> |{{IUCN status|CR|12119|1}} |0–13{{efn|[[Yangtze Freshwater Dolphin Expedition 2006|A survey]] from November–December 2006 failed to find any individuals. Another survey, from 1997, counted only 13 individuals. In 1986, surveys estimated the number to be at about 300}} |[[Файл:Yangtze_Dolphins_range.jpg|150x150px|Baiji range]] |[[Файл:Baiji_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Baiji size]] {{cvt|130|kg|lbs}} |[[Файл:Baiji_1.jpg|150x150px|Baiji]] |} === Pontoporiidae === {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center" | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[La Plata dolphin|Pontoporia]]''''' – нэг зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[La Plata dolphin]] |''Pontoporia blainvillei'' <small>Gervais & d'Orbigny, 1844</small> |{{IUCN status|VU|17978|1}} |4,000–4,500 |[[Файл:Cetacea_range_map_La_Plata_River_Dolphin.PNG|150x150px|La Plata dolphin range]] |[[Файл:La_plata_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|La Plata dolphin size]] {{cvt|50|kg|lbs}} |[[Файл:Pontoporia_blainvillei_296896096.jpg|alt=Beached La Plata dolphin|150x150px|La Plata dolphin (skeleton)]] |} === Monodontidae === {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center" | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Delphinapterus]]''''' – нэг зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Beluga whale|Beluga]] |''Delphinapterus leucas'' <small>[[Peter Simon Pallas|Pallas]], 1776</small> |{{IUCN status|LC|6335|1}} |136,000{{efn|There are estimated to be 40,000 individuals in the [[Beaufort Sea]], 25,000 in [[Hudson Bay]], 18,000 in the [[Bering Sea]] and 28,000 in the Canadian High Arctic. The population in the St. Lawrence estuary is estimated to be around [https://web.archive.org/web/20051026124931/http://www.wdcs.org/dan/publishing.nsf/allweb/1B8A4EB4B9FA1BBF80256D11004B2EA2 1000]}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Beluga.png|150x150px|Beluga whale range]] |[[Файл:Beluga_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Beluga whale size]] {{cvt|1.5|MT|ST}} |[[Файл:Belugawhale_MMC.jpg|150x150px|Beluga whale]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Monodon]]''''' – нэг зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Narwhal]] |''Monodon monoceros'' <small>[[Карл Линней|Linnaeus]], [[10th edition of Systema Naturae|1758]]</small> |{{IUCN status|LC|13704|1}} |123,000 |[[Файл:Cetacea_range_map_Narwhal.png|150x150px|Narwhal range]] |[[Файл:Narwhal_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Narwhal size]] {{cvt|900|-|1,500|kg|lbs}} |[[Файл:Pod_Monodon_monoceros.jpg|150x150px|Narwhal pod]] |- |} === Delphinidae === {| class="wikitable sortable" style="width:100%;text-align:center" | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Cephalorhynchus]]''''' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1846</small> – дөрвөн зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Chilean dolphin]] |''Cephalorhynchus eutropia'' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1846</small> |{{IUCN status|NT|4160|1}} |Unknown{{efn|Population estimated to be in the low thousands at the highest.}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Chilean_Dolphin.PNG|188x188px|Chilean dolphin range]] |[[Файл:Chilean_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Chilean dolphin size]] {{cvt|60|kg|lbs}} |[[Файл:Cephalorhynchus_eutropia_406715652.jpg|150x150px|Chilean dolphin]] |- |[[Commerson's dolphin]] |''Cephalorhynchus commersonii'' <small>[[Bernard Germain de Lacépède|Lacépède]], 1804</small> |{{IUCN status|LC|4159|1}} |22,000<ref name="Spatial Models of Abundance and Habitat Preferences of Commerson's and Peale's Dolphin in Southern Patagonian Waters">{{cite journal |last1=Dellabianca |first1=Natalia A. |date=26 October 2016 |title=Spatial Models of Abundance and Habitat Preferences of Commerson's and Peale's Dolphin in Southern Patagonian Waters |url=https://www.researchgate.net/publication/309468362 |journal=PLOS ONE |volume=11 |issue=10 |bibcode=2016PLoSO..1163441D |doi=10.1371/journal.pone.0163441 |pmc=5082685 |pmid=27783627 |access-date=21 January 2022 |doi-access=free |article-number=e0163441}}</ref> |[[Файл:Cetacea_range_map_Commerson's_Dolphin.PNG|150x150px|Commerson's dolphin range]] |[[Файл:Commerson's_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Commerson's dolphin size]] {{cvt|35|–|60|kg|lbs}} |[[Файл:Commdolph01.jpg|150x150px|Commerson's dolphin]] |- |[[Heaviside's dolphin]] |''Cephalorhynchus heavisidii'' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1828</small> |{{IUCN status|NT|4161|1}} |Unknown |[[Файл:Cetacea_range_map_Heaviside's_Dolphin.PNG|170x170px|Heaviside's dolphin range]] |[[Файл:Heaviside's_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Heaviside's dolphin size]] {{cvt|40|–|75|kg|lbs}} |[[Файл:Heaviside-Delphin.jpg|150x150px|Heaviside's dolphin]] |- |[[Hector's dolphin]] |''Cephalorhynchus hectori'' <small>Van Beneden, 1881</small> |{{IUCN status|EN|4162|1}} (subspecies ''[[Māui dolphin|Maui dolphin]]'' {{IUCN status|CR|39427|1}}) |7,381 (subspecies ''Maui dolphin'' 57–75 in 2016) |[[Файл:Cetacea_range_map_Hector's_Dolphin.PNG|150x150px|Hector's dolphin range (Maui dolphin in green)]] |[[Файл:Hector's_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Hector's dolphin size]] {{cvt|35|–|60|kg|lbs}} |[[Файл:Hectors_Dolphin.jpg|150x150px|Hector's dolphin]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Delphinus (genus)|Delphinus]]''''' – нэг зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Common dolphin]] |''Delphinus delphis'' <small>[[Карл Линней|Linnaeus]], [[10th edition of Systema Naturae|1758]]</small> |{{IUCN status|LC|134817215|1}} |Unknown{{efn|There are estimated to be at least several million common dolphins worldwide, but several large portions of its range have not been surveyed.}} |[[Файл:DelphinusRange.png|frameless|150x150px]] |[[Файл:Common_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Long-beaked common dolphin size]] {{cvt|70|–|150|kg|lbs}} |[[Файл:Delphinus_delphis_with_calf.jpg|150x150px|Short-beaked common dolphin]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Feresa]]''''' – нэг зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Pygmy killer whale]] |''Feresa attenuata'' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1875</small> |{{IUCN status|LC|8551|1}} |Unknown{{efn|The only population estimate is of 38,900 individuals in the eastern tropical Pacific Ocean.}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Pygmy_Killer_Whale.PNG|150x150px|Pygmy killer whale range]] |[[Файл:Pygmy_killer_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Pygmy killer whale size]] {{cvt|160|–|350|kg|lbs}} |[[Файл:Feresa_attenuata.jpg|150x150px|Pygmy killer whale]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Globicephala]]''''' – хоёр зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Long-finned pilot whale]] |''Globicephala melas'' <small>[[Thomas Stewart Traill|Traill]], 1809</small> |{{IUCN status|LC|9250|1}} |Unknown{{efn|Total population is not known. There are estimated to be in excess of 200,000 in the Southern Ocean. The North Atlantic population is not known.}} |[[Файл:Pilot_Whale_range.png|150x150px|Pilot whale range]] (ногоон) |[[Файл:Long-finned_pilot_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Long-finned pilot whale size]] {{cvt|1.8|-|3.5|MT|ST}} |[[Файл:Photo_of_the_Week_-_Long-finned_Pilot_Whales_(RI)_(6892801246).jpg|150x150px|Long-finned pilot whale]] |- |[[Short-finned pilot whale]] |''Globicephala macrorhynchus'' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1846</small> |{{IUCN status|LC|9249|1}} |Unknown{{efn|Total population not known. There are 150,000 individuals in the eastern tropical Pacific Ocean. There are estimated to be more than 30,000 animals in the western Pacific, off the coast of Japan.}} |[[Файл:Pilot_Whale_range.png|150x150px|Pilot whale range]] (хөх) |[[Файл:Short-finned_pilot_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Short-finned pilot whale size]] {{cvt|1|–|4|MT|ST}} |[[Файл:Short-finned_Pilot_Whale_(8790153918).jpg|150x150px|Short-finned pilot whale]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Grampus (genus)|Grampus]]''''' – нэг зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Risso's dolphin]] |''Grampus griseus'' <small>[[Georges Cuvier|G. Cuvier]], 1812</small> |{{IUCN status|LC|9461|1}} |Unknown{{efn|The population around the continental shelf of the United States has been recorded to be in excess of 60,000. In the Pacific, a census recorded 175,000 individuals in eastern tropical waters and 85,000 in the west. No global estimate of population exists}} |[[Файл:Grampus_griseus_distribution.png|150x150px|Risso's dolphin range]] |[[Файл:Risso's_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Risso's dolphin size]] {{cvt|300|kg|lbs}} |[[Файл:Risso's_dolphin.jpg|150x150px|Risso's dolphin]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Lagenodelphis]]''''' – нэг зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Fraser's dolphin]] |''Lagenodelphis hosei'' <small>[[Louis Fraser|Fraser]], 1956</small> |{{IUCN status|LC|11140|1}} |Unknown{{efn|There are estimated to be at least 320,000 Fraser's dolphins worldwide, but several large portions of its range have not been surveyed}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Fraser'sDolphin.png|150x150px|Fraser's dolphin range]] |[[Файл:Fraser's_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Fraser's dolphin size]] {{cvt|209|kg|lbs}} |[[Файл:Fraser_s_group.jpg.jpeg|150x150px|Fraser's dolphin]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Lagenorhynchus]]''''' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1846</small> – зургаан зүйл{{efn|The genus [[Lagenorhynchus]] is under revision and likely to be split into several different genera}} |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[White-beaked dolphin]] |''Lagenorhynchus albirostris'' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1846</small> |{{IUCN status|LC|11142|1}} |100,000{{efn|Estimates of various stocks throughout the North Atlantic give an overall value into the high tens or low hundreds of thousands}} |[[Файл:Cetacea_range_map_White-beaked_Dolphin.PNG|150x150px|White-beaked dolphin range]] |[[Файл:White-beaked_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|White beaked dolphin size]] {{cvt|180|kg|lbs}} |[[Файл:White_beaked_dolphin.jpg|150x150px|White-beaked dolphin]] |- |[[Atlantic white-sided dolphin]] |''Lagenorhynchus acutus'' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1828</small> |{{IUCN status|LC|11141|1}} |200,000–300,000{{citation needed|date=July 2021}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Atlantic_White-sided_Dolphin.PNG|150x150px|Atlantic white-sided dolphin range]] |[[Файл:Atlantic_white-sided_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Atlantic white-sided dolphin size]] {{cvt|235|kg|lbs}} |[[Файл:Anim1135_-_Flickr_-_NOAA_Photo_Library.jpg|150x150px|Atlantic white-sided dolphin]] |- |[[Dusky dolphin]] |''Lagenorhynchus obscurus'' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1828</small> |{{IUCN status|LC|11146|1}} |Unknown |[[Файл:Cetacea_range_map_Dusky_Dolphin.PNG|150x150px|Dusky dolphin range]] |[[Файл:Dusky_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Dusky dolphin size]] {{cvt|100|kg|lbs}} |[[Файл:DuskyDolphin.jpg|150x150px|Dusky dolphin]] |- |[[Hourglass dolphin]] |''Lagenorhynchus cruciger'' <small>[[Jean René Constant Quoy|Quoy]] & [[Joseph Paul Gaimard|Gaimard]], 1824</small> |{{IUCN status|LC|11144|1}} |140,000 |[[Файл:Cetacea_range_map_Hourglass_Dolphin.PNG|150x150px|Hourglass dolphin range]] |[[Файл:Hourglass_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Hourglass dolphin size]] {{cvt|90|–|120|kg|lbs}} |[[Файл:Hourglas_dolphin.jpg|150x150px|Hourglass dolphin]] |- |[[Pacific white-sided dolphin]] |''Lagenorhynchus obliquidens'' <small>[[Theodore Gill|Gill]], 1865</small> |{{IUCN status|LC|11145|1}} |1,000,000 |[[Файл:Cetacea_range_map_Pacific_White-sided_Dolphin.PNG|150x150px|Pacific white-sided dolphin range]] |[[Файл:Pacific_white-sided_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Pacific white-sided dolphin size]] {{cvt|85|–|150|kg|lbs}} |[[Файл:Pacific_white_side_dolphin.jpg|150x150px|Pacific white-sided dolphin]] |- |[[Peale's dolphin]] |''Lagenorhynchus australis'' <small>[[Titian Peale|Peale]], 1848</small> |{{IUCN status|LC|11143|1}} |Unknown{{efn|Total population unknown but thought to be locally common – it is the most common dolphin found around the Falkland Islands}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Black-chinned_Dolphin.PNG|174x174px|Peale's dolphin range]] |[[Файл:Peale's_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Peale's dolphin size]] {{cvt|115|kg|lbs}} |[[Файл:Lagenorhynchus_australis.jpg|150x150px|Peale's dolphin]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Lissodelphis]]''''' – хоёр зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Northern right whale dolphin]] |''Lissodelphis borealis'' <small>[[Titian Peale|Peale]], 1848</small> |{{IUCN status|LC|12125|1}} |400,000{{efn|Varying population estimates for areas around California and the North Pacific give a total of up to 400,000}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Northern_Right_Whale_Dolphin.PNG|150x150px|Northern right whale dolphin range]] |[[Файл:Northern_right_whale_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Northern right whale dolphin size]] {{cvt|115|kg|lbs}} |[[Файл:Anim1749_-_Flickr_-_NOAA_Photo_Library.jpg|150x150px|Northern right whale dolphin]] |- |[[Southern right whale dolphin]] |''Lissodelphis peronii'' <small>[[Bernard Germain de Lacépède|Lacépède]], 1804</small> |{{IUCN status|LC|12126|1}} |Unknown{{efn|Surveys suggest this is the most common dolphin off of Chilean waters}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Southern_Right_Whale_Dolphin.PNG|150x150px|Southern right whale dolphin range]] |[[Файл:Southern_right_whale_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Southern right whale dolphin size]] {{cvt|60|–|100|kg|lbs}} |[[Файл:Anim0796_-_Flickr_-_NOAA_Photo_Library.jpg|150x150px|Southern right whale dolphin]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Orcaella]]''''' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1866</small> – хоёр зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Australian snubfin dolphin]] |''Orcaella heinsohni'' <small>Beasley, Robertson & Arnold, 2005</small> |{{IUCN status|VU|136315|1}} |9,000–10,000 |[[Файл:Orcaella_heinsohni_range.png|150x150px|Australian snubfin dolphin range]] |[[Файл:Orcaella_heinsohni_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Australian snubfin dolphin size]] {{cvt|130|–|145|kg|lbs}} |[[Файл:Snubfin-3.jpg|150x150px|Australian snubfin dolphin]] |- |[[Irrawaddy dolphin]] |''Orcaella brevirostris'' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1866</small> |{{IUCN status|EN|15419|1}} |78–102 |[[Файл:Irrawaddy_dolphin_range.png|150x150px|Irrawaddy dolphin range]] |[[Файл:Irrawaddy_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Irrawaddy dolphin size]] {{cvt|130|kg|lbs}} |[[Файл:DKoehl_Irrawaddi_Dolphin_jumping.jpg|150x150px|Irrawaddy dolphin]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Orcinus]]''''' – нэг зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Orca]] |''Orcinus orca'' <small>[[Карл Линней|Linnaeus]], [[10th edition of Systema Naturae|1758]]</small> |{{IUCN status|DD|15421|1}} |100,000{{efn|Local estimates include 70–80,000 in the Antarctic, 8,000 in the tropical Pacific (although tropical waters are not the orca's preferred environment, the sheer size of this area — 19 million square kilometres — means there are thousands of orcas), up to 2,000 off Japan, 1,500 off the cooler northeast Pacific and 1,500 off Norway}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Orca.PNG|150x150px|Killer whale range]] |[[Файл:Orca_size-2.svg|150x150px|Killer whale size]] {{cvt|4.5|MT|ST}} |[[Файл:Killerwhales_jumping.jpg|150x150px|Killer whale]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Peponocephala]]''''' – нэг зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Melon-headed whale]] |''Peponocephala electra'' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1846</small> |{{IUCN status|LC|16564|1}} |Unknown{{efn|Estimates for eastern tropical Pacific are 45,000 and another recent survey estimates population to be 1,200 for the eastern Sulu Sea, no global estimate is known}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Melon-headed_Whale.PNG|150x150px|Melon-headed whale range]] |[[Файл:Melon-headed_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Melon-headed whale size]] {{cvt|225|kg|lbs}} |[[Файл:Peponocephala_electra_Mayotte.jpg|150x150px|Melon-headed whale]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Pseudorca]]''''' – нэг зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[False killer whale]] |''Pseudorca crassidens'' <small>[[Richard Owen|Owen]], 1846</small> |{{IUCN status|NT|18596|1}} |Unknown{{efn|The total population is unknown. The eastern Pacific was estimated to have in excess of 40,000 individuals and is probably the home of the largest grouping}} |[[Файл:Cetacea_range_map_False_Killer_Whale.svg|150x150px|False killer whale range]] |[[Файл:False_killer_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|False killer whale size]] {{cvt|1.5-2|MT|ST}} |[[Файл:False_killer_whale_890002.jpg|150x150px|False killer whale]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Sousa (genus)|Sousa]]''''' – дөрвөн зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Atlantic humpback dolphin]] |''Sousa teuszii'' <small>Kükenthal, 1892</small> |{{IUCN status|CR|20425|1}} |1,500 |[[Файл:Cetacea_range_map_Atlantic_Humpback_Dolphin.PNG|150x150px|Atlantic humpback dolphin range]] |[[Файл:Humpback_dolphins_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Atlantic humpback dolphin size]] {{cvt|100|–|150|kg|lbs}} |[[Файл:Sousa_teuszii1.jpg|150x150px|Atlantic humpback dolphin]] |- |[[Australian humpback dolphin]] |''Sousa sahulensis'' <small>Jefferson & Rosenbaum, 2014</small> |{{IUCN status|VU|82031667|1}} |10,000 |[[Файл:Sousa_sahulensis_-_map.svg|152x152px|Australian humpback dolphin range]] |{{cvt|230|–|250|kg|lbs}} |[[Файл:Australian_humpback_dolphins,_Tin_Can_Bay,_2016.jpg|150x150px|Australian humpback dolphin]] |- |[[Indian Ocean humpback dolphin]] |''Sousa plumbea'' <small>[[Georges Cuvier|Cuvier]], 1829</small> |{{IUCN status|EN|82031633|1}} |Unknown{{efn|Population estimated to be in the low tens of thousands}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Indian_Humpback_Dolphin.PNG|150x150px|Indian humpback dolphin range]] |[[Файл:Humpback_dolphins_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Indian humpback dolphin size]] |[[Файл:Dolphin-Musandam_2.jpg|150x150px|Indian humpback dolphin]] |- |[[Indo-Pacific humpback dolphin]] |''Sousa chinensis'' <small>[[Pehr Osbeck|Osbeck]], 1765</small> |{{IUCN status|VU|82031425|1}} |Unknown |[[Файл:Cetacea_range_map_Pacific_Humpback_Dolphin.PNG|150x150px|Pacific humpback dolphin range]] |[[Файл:Humpback_dolphins_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Pacific humpback dolphin size]] {{cvt|250|–|280|kg|lbs}} |[[Файл:Pink_Dolphin.JPG|150x150px|Pacific humpback dolphin]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Sotalia]]''''' – хоёр зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Guiana dolphin]] |''Sotalia guianensis'' <small>[[Van Bénéden|Bénéden]], 1864</small> |{{IUCN status|NT|181359|1}} |Unknown |[[Файл:Sotalia_guianensis_-_map.svg|150x150px|Costero range]] |[[Файл:Tucuxi_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Costero size]] {{cvt|35|–|45|kg|lbs}} |[[Файл:Delfin_en_el_parque_Nacional_Mochima.jpg|150x150px|Costero]] |- |[[Tucuxi]] |''Sotalia fluviatilis'' <small>[[Paul Gervais|Gervais]] & Deville, 1853</small> |{{IUCN status|EN|190871|1}} |Unknown |[[Файл:Sotalia_fluviatilis_-_map.svg|150x150px|Tucuxi range]] |[[Файл:Tucuxi_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Tucuxi size]] {{cvt|35|–|45|kg|lbs}} |[[Файл:DELFIN_DEL_ORINOCO2.JPG|150x150px|Tucuxi]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Stenella]]''''' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1866</small> – таван зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Atlantic spotted dolphin]] |''Stenella frontalis'' <small>[[Georges Cuvier|Cuvier]], 1829</small> |{{IUCN status|LC|20732|1}} |100,000{{citation needed|date=July 2021}} |[[Файл:Verbreitungsgebiet_des_Zügeldelfins_Stenella_frontalis.PNG|150x150px|Atlantic spotted dolphin range]] |[[Файл:Atlantic_spotted_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Atlantic spotted dolphin size]] 100&nbsp;kg |[[Файл:Atlantic_spotted_dolphin_(Stenella_frontalis)_NOAA.jpg|150x150px|Atlantic spotted dolphin]] |- |[[Clymene dolphin]] |''Stenella clymene'' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1846</small> |{{IUCN status|LC|20730|1}} |Unknown |[[Файл:Cetacea_range_map_Clymene_Dolphin.png|150x150px|Clymene dolphin range]] |[[Файл:Clymene_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Clymene dolphin size]] {{cvt|75|–|80|kg|lbs}} |[[Файл:Clymenes.jpg|150x150px|Clymene dolphin]] |- |[[Pantropical spotted dolphin]] |''Stenella attenuata'' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1846</small> |{{IUCN status|LC|20729|1}} |3,000,000{{citation needed|date=July 2021}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Pantropical_Spotted_Dolphin.PNG|150x150px|Pantropical spotted dolphin range]] |[[Файл:Pantropical_spotted_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Pantropical spotted dolphin size]] {{cvt|100|kg|lbs}} |[[Файл:Schlankdelfin.jpg|150x150px|Pantropical spotted dolphin]] |- |[[Spinner dolphin]] |''Stenella longirostris'' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1828</small> |{{IUCN status|LC|20733|1}} |Unknown |[[Файл:Cetacea_range_map_Spinner_Dolphin.PNG|150x150px|Spinner dolphin range]] |[[Файл:Spinner_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Spinner dolphin size]] {{cvt|90|kg|lbs}} |[[Файл:Spinner_dolphins.jpg|150x150px|Spinner dolphin]] |- |[[Striped dolphin]] |''Stenella coeruleoalba'' <small>[[Franz Meyen|Meyen]], 1833</small> |{{IUCN status|LC|20731|1}} |2,000,000{{citation needed|date=July 2021}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Striped_Dolphin.PNG|150x150px|Striped dolphin range]] |[[Файл:Striped_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Striped dolphin size]] {{cvt|100|kg|lbs}} |[[Файл:Stenella_coeruleoalba-cropped.jpg|150x150px|Striped dolphin]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Steno (genus)|Steno]]''''' – нэг зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Rough-toothed dolphin]] |''Steno bredanensis'' <small>[[Rene Primevere Lesson|Lesson]], 1828</small> |{{IUCN status|LC|20738|1}} |150,000 |[[Файл:Cetacea_range_map_Rough-toothed_Dolphin.PNG|150x150px|Rough-toothed dolphin range]] |[[Файл:Rough-toothed_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Rough-toothed dolphin size]] {{cvt|100|–|135|kg|lbs}} |[[Файл:Rough_toothed_dolphin.jpg|150x150px|Rough-toothed dolphin]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Tursiops]]''''' – гурван зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Common bottlenose dolphin]] |''Tursiops truncatus'' <small>[[George Montagu (biologist)|Montagu]], 1821</small> |{{IUCN status|LC|22563|1}} |600,000<ref>{{cite web |title=Common Bottlenose Dolphin |url=https://www.worldwildlife.org/species/common-bottlenose-dolphin |access-date=2019-05-13 |work=WWF}}</ref> |[[Файл:Cypron-Range_Tursiops_truncatus.svg|150x150px|Common bottlenose dolphin range]] |[[Файл:Bottlenose_dolphin_size.svg|150x150px|Common bottlenose dolphin size]] {{cvt|150|–|650|kg|lbs}} |[[Файл:Tursiops_truncatus_01.jpg|150x150px|Common bottlenose dolphin]] |- |[[Indo-Pacific bottlenose dolphin]] |''Tursiops aduncus'' <small>Ehrenberg, 1833</small> |{{IUCN status|NT|41714|1}} |Unknown |[[Файл:Distribution_of_Tursiops_aduncus.png|frameless|150x150px]] |{{convert|230|kg|lb|abbr=on}} |[[Файл:Tursiops_aduncus.JPG|150x150px|Indo-Pacific dolphin]] |- |[[Tamanend's bottlenose dolphin]] |''Tursiops erebennus'' <small>Cope, 1865</small> |{{IUCN status|NE}} |Unknown |Unknown |Unknown |[[Файл:Tamanend's_bottlenose_dolphin.jpg|frameless|159x159px]] |- |} === Phocoenidae === {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center" | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Finless porpoise|Neophocaena]]''''' – хоёр зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Indo-Pacific finless porpoise]] |''Neophocaena phocaenoides''{{pb}}<small>[[Georges Cuvier|Cuvier]], 1829</small> |{{IUCN status|VU|198920|1}}{{efn|There is not enough data to place finless porpoises on the endangered species list}} |Unknown{{efn|There are no good estimates of the animals' abundance. However a comparison of two surveys, one from the late 1970s and the other from 1999/2000 shows a decline in population and distribution.}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Finless_Porpoise.PNG|150x150px|Indo-pacific finless porpoise range]] |[[Файл:Finless_porpoise_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Indo-pacific finless porpoise size]]{{pb}}{{cvt|30|–|45|kg|lbs}} |[[Файл:Neophocaena_phocaenoides_-Miyajima_Aquarium_-Japan-8a.jpg|alt=Indo-pacific finless porpoise|150x150px|Indo-pacific finless porpoise (skeleton)]] |- |[[Yangtze finless porpoise]] |''Neophocaena asiaeorientalis''{{pb}}<small>[[Georges Cuvier|Cuvier]], 1829</small> |{{IUCN status|EN|41754|1}} (subspecies ''[[Yangtze finless porpoise]]'' {{IUCN status|CR|43205774|1}}){{efn|In China, they are endangered. Their propensity for staying close to shore places them in great danger from fishing.}} |Unknown (subspecies ''Yangtze finless porpoise'' 1,012 in 2018<ref>{{cite news |date=25 July 2018 |script-title=zh:长江江豚减少 仅剩约1012头 |language=zh |work=[[The Beijing News]] |url=http://epaper.bjnews.com.cn/html/2018-07/25/content_727143.htm |access-date=28 August 2021}}</ref><ref>{{cite news |date=25 July 2018 |script-title=zh:农业农村部：长江江豚减少 仅剩约1012头 |language=zh |work=[[The Beijing News]] |agency=[[Xinhua News Agency]] |url=http://www.xinhuanet.com/politics/2018-07/25/c_1123171998.htm |access-date=28 August 2021}}</ref>) |[[Файл:江豚的分布.svg|150x150px|Narrow-ridged finless porpoise range (red color)]] |[[Файл:Finless_porpoise_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Finless porpoise size]]{{pb}}{{cvt|30|–|45|kg|lbs}} |[[Файл:Yangtze_finless_porpoise,_10_November_2006.jpg|alt=Yangtze finless porpoise|204x204px|Narrow-ridged finless porpoise]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Phocoena]]''''' – дөрвөн зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Burmeister's porpoise]] |''Phocoena spinipinnis''{{pb}}<small>[[Hermann Burmeister|Burmeister]], 1865</small> |{{IUCN status|NT|17029|1}} |Unknown{{efn|There are no quantitative data on abundance.}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Burmeister's_Porpoise.PNG|195x195px|Burmeister's porpoise range]] |[[Файл:Burmeister's_porpoise_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Burmeister's porpoise size]]{{pb}}{{cvt|50|–|75|kg|lbs}} |[[Файл:Burmeister's_porpoise_-_Phocoena_spinipinnis_-_2022-02-24.png|150x150px|Burmeister's porpoise]] |- |[[Harbour porpoise]] |''Phocoena phocoena''{{pb}}<small>[[Карл Линней|Linnaeus]], [[10th edition of Systema Naturae|1758]]</small> |{{IUCN status|LC|17027|1}} |700,000<ref>{{cite book |last1=Bjorge |first1=Arne |title=Encyclopedia of Marine Mammals |last2=A Tolley |first2=Krystal |year=2008 |editor1=William F. Perrin |pages=530–532 |chapter=Harbor porpoise ''Phocoena phocoena'' |editor2=Bernd Wursig |editor3=J. G.M. Thewissen}}</ref> |[[Файл:Cetacea_range_map_Harbour_Porpoise.PNG|150x150px|Harbour porpoise range]] |[[Файл:Harbour_porpoise_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Harbour porpoise size]]{{pb}}{{cvt|75|kg}} |[[Файл:Ecomare_-_bruinvis_Berend_(berend3).jpg|150x150px|Harbour porpoise]] |- |[[Spectacled porpoise]] |''Phocoena dioptrica''{{pb}}<small>Lahille, 1912</small> |{{IUCN status|LC|41715|1}} |Unknown{{efn|Nothing is known of the abundance of this porpoise. It was the most commonly encountered species during preliminary beach surveys undertaken on [[Tierra del Fuego]].}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Spectacled_Porpoise.PNG|150x150px|Spectacled porpoise range]] |[[Файл:Spectacled_porpoise_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Spectacled porpoise size]]{{pb}}{{cvt|60|–|84|kg|lbs}} |[[Файл:Subadult_female_spectacled_porpoise.png|150x150px|Subadult female spectacled porpoise]] |- |[[Vaquita]] |''Phocoena sinus''{{pb}}<small>Norris & McFarland, 1958</small> |{{IUCN status|CR|17028|1}} |12<ref>{{cite web |last1=Hoffner |first1=Erik |date=2018-03-08 |title=Only 12 vaquita porpoises remain, watchdog group reports |url=https://news.mongabay.com/2018/03/only-12-vaquita-porpoises-remain-watchdog-groups-report/ |access-date=19 April 2018 |website=Mongabay}}</ref> |[[Файл:Cetacea_range_map_Vaquita.PNG|150x150px|Vaquita range]] |[[Файл:Vaquita_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Vaquita size]]{{pb}}{{cvt|50|kg|lbs}} |[[Файл:Vaquita2_Olson_NOAA_crop2.jpg|150x150px|Vaquita]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Phocoenoides]]''''' – нэг зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Dall's porpoise]] |''Phocoenoides dalli''{{pb}}<small>[[Frederick W. True|True]], 1885</small> |{{IUCN status|LC|17032|1}} |1,100,000{{efn|The most recent estimate for the North Pacific and Bering Sea is 1,186,000.}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Dall's_Porpoise.PNG|150x150px|Dall's porpoise range]] |[[Файл:Dall's_porpoise_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Dall's porpoise size]]{{pb}}{{cvt|130|–|200|kg|lbs}} |[[Файл:Dalls_Porpoise_Underwater.JPG|150x150px|Dall's porpoise]] |} == Эшлэл == <references /> [[Ангилал:Халим]] [[Ангилал:Хөхтөн амьтны овгууд]] __INDEX__ __NEWSECTIONLINK__ qotyl5xtndhn9a9mx0va7rqhtfgbu6j 852491 852490 2026-04-06T19:52:05Z ChocolateLemon 91232 "Байгалийн систем, 1758-Карл Линней"-д холбогдох холбоосыг өгөв 852491 wikitext text/x-wiki {{Short description|Амьд байгаа халим, далайн гахайн зүйлүүдийн жагсаалт| }}{{IUCN тайлбар|ex=1|ew=2|cr=3|en=4|vu=5|nt=6|lc=7|suppress-others=8|dd=9|ne=10}} Халим хэлбэртний доод баг нь дотроо [[шүдэт халим]] болон [[сахалт халим]] гэж хуваагдах 94 зүйлийг агуулах ба сахалт халим болон шүдэт халимыг 34 сая жилийн өмнө салан хөгжсөн гэж үздэг.<ref>{{Cite web |date=2025 |title=Society for Marine Mammalogy |url=https://marinemammalscience.org/science-and-publications/list-marine-mammal-species-subspecies/ |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Steeman |first=Mette E. |date=2009 |title=Radiation of Extant Cetaceans Driven by Restructuring of the Oceans |url=https://academic.oup.com/sysbio/article/58/6/573/1634561 |journal=Systematic Biology |volume=58 |issue=6 |pages=573–585 |doi=10.1093/sysbio/syp060}}</ref> == Сахалт халимнууд == Сахалт халимны дэд багт 4 овгийн нийт 15 зүйлийн халимнууд багтана.<ref>{{Cite web |date=2025 |title=Society for Marine Mammalogy |url=https://marinemammalscience.org/science-and-publications/list-marine-mammal-species-subspecies/ |url-status=live}}</ref> Сахалт халимнууд нь том бие, хос хамрын нүх, шүүлтүүр хооллолтод ашиглагдах сахалтайгаараа онцлог. {{Clear}} === Balaenidae === {| class="wikitable sortable" style="width:100%;text-align:center" | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Balaena]]''''' <small>[[Карл Линней|Linnaeus]], [[Карл Линней#Үйл хэрэг|1758]]</small> – нэг зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |IUCN Red List status ! scope="col" |Global population estimate ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Bowhead whale]] |''Balaena mysticetus'' <small>[[Карл Линней|Linnaeus]], [[Карл Линней#Үйл хэрэг|1758]]</small> |{{IUCN status|LC|2467|1}} |43,000<ref>{{cite news |date=16 April 2008 |title=Eastern Arctic bowhead whales not threatened after all, government says |work=CBC News |url=https://www.cbc.ca/news/science/eastern-arctic-bowhead-whales-not-threatened-after-all-government-says-1.717576}}</ref> |[[Файл:Cetacea_range_map_Bowhead_Whale.png|150x150px|Bowhead whale range]] |[[Файл:Bowhead_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Bowhead whale size]] {{cvt|60|MT|ST}} |[[Файл:A_bowhead_whale_breaches_off_the_coast_of_western_Sea_of_Okhotsk_by_Olga_Shpak,_Marine_Mammal_Council,_IEE_RAS.jpg|194x194px|Bowhead whale]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Eubalaena]]''''' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1864</small> – гурван зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |IUCN Red List status ! scope="col" |Global population estimate ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[North Atlantic right whale]] |''Eubalaena glacialis'' <small>[[Johannes Peter Müller|Müller]], 1776</small> |{{IUCN status|CR|41712|1}} |350 |[[Файл:Eubalaena_glacialis_range_map.png|150x150px|North Atlantic right whale range]] |[[Файл:Right_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|North Atlantic right whale size]] {{cvt|40|–|80|MT|ST}} |[[Файл:Anim1750_-_Flickr_-_NOAA_Photo_Library.jpg|150x150px|North Atlantic right whale]] |- |[[North Pacific right whale]] |''Eubalaena japonica'' <small>[[Bernard Germain de Lacépède|Lacépède]], 1818</small> |{{IUCN status|EN|41711|1}} |404–2,108<ref>{{cite report|last1=Miyashita|first1=T|last2=Kato|first2=H|year=1998|title=Recent data on the status of right whales in the NW Pacific Ocean|website=International Whaling Commission|location=Cambridge, UK}}</ref> |[[Файл:Eubalaena_japonica_range_map.png|150x150px|North Pacific right whale range]] |[[Файл:Right_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|North Pacific right whale size]] {{cvt|60|–|80|MT|ST}} |[[Файл:NoPacificRightWhale_Pitman_1.jpg|150x150px|North Pacific right whale]] |- |[[Southern right whale]] |''Eubalaena australis'' <small>[[Desmoulins]], 1822</small> |{{IUCN status|LC|8153|1}} |13,600<ref>{{Cite web |title=Migratory secrets of recovering whale species |url=https://www.bas.ac.uk/media-post/migratory-secrets-of-recovering-whale-species/ |website=British Antarctic Survey}}</ref> |[[Файл:Cetacea_range_map_Southern_Right_Whale.png|150x150px|Southern right whale range]] |[[Файл:Right_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Southern right whale size]] {{cvt|40|–|80|MT|ST}} |[[Файл:Southern_right_whale.jpg|225x225px|Southern right whale]] |} </onlyinclude> === Balaenopteridae === <nowiki>*</nowiki>Эдэний халим нь (Eden's whale) Брайдын халимны (Bryde's whale) дэд зүйл гэж одоогоор ангилагдаж байгаа ба ойролцоогоор 7.8 сая жилийн өмнөөс эхлэн Брайдын халимнаас тусдаа хөгжжээ. {| class="wikitable sortable" style="width:100%;text-align:center" | colspan="100%" align="center" style="background-color:lightblue;" |Subfamily '''Balaenopteridae''' – нэг төрөл, есөн зүйл |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Balaenoptera]]''''' – есөн зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Хөх судалт халим|Хөх халим]] |''Balaenoptera musculus'' <small>[[Карл Линней|Linnaeus]], [[Карл Линней#Үйл хэрэг|1758]]</small> |{{IUCN status|EN|2477|1}} |5,000–15,000 |[[Файл:Cetacea_range_map_Blue_Whale.PNG|150x150px|Blue whale range]] |[[Файл:Blue_whale_size.svg|150x150px|Blue whale size]] {{cvt|50|-|150|MT|ST}} |[[Файл:Anim1754_-_Flickr_-_NOAA_Photo_Library.jpg|150x150px|Blue whale]] |- |[[Bryde's whale]] |''Balaenoptera brydei'' <small>Olsen, 1913</small> |{{IUCN status|LC|2476|1}} |90,000–100,000 |[[Файл:Balaenoptera_brydei_range.png|150x150px|Bryde's whale range]] |[[Файл:Bryde's_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Bryde's whale size]] {{cvt|14|–|30|MT|ST}} |[[Файл:Brydeswhale_sophiewebb-swfsc-star2006.jpg|150x150px|Bryde's whale]] |-style="background:#ffff99" |[[Bryde's whale#Taxonomy|Eden's whale]]{{efn|The [[Society for Marine Mammalogy]] considers Eden's whale a smaller morph of the more widespread Bryde's whale based on current research.<ref name="SMM">{{cite web |title=List of Marine Mammal Species and Subspecies |url=https://marinemammalscience.org/science-and-publications/list-marine-mammal-species-subspecies/ |website=MarineMammalScience.org |publisher=[[Society for Marine Mammalogy]] |date=May 2022}}</ref>}} |''Balaenoptera edeni'' <small>[[John Anderson (zoologist)|Anderson]], 1879</small> |{{IUCN status|LC|2476|1}} |Unknown |[[Файл:Balaenoptera_brydei2_range.png|150x150px|Eden's whale range]] |Unknown |[[Файл:Rorcual_Edeni.jpg|150x150px|Eden's whale (illustration)]] |- |[[Common minke whale]] |''Balaenoptera acutorostrata'' <small>[[Bernard Germain de Lacépède|Lacépède]], 1804</small> |{{IUCN status|LC|2474|1}} |200,000 |[[Файл:Cetacea_range_map_Minke_Whale.png|150x150px|Common minke whale range]] |[[Файл:Minke_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Common minke whale size]] {{cvt|2|-|4|MT|ST}} |[[Файл:Minke_Whale_(NOAA).jpg|150x150px|Common minke whale]] |- |[[Rice's whale]]<ref>{{Cite journal |last1=Rosel |first1=Patricia E. |last2=Wilcox |first2=Lynsey A. |last3=Yamada |first3=Tadasu K. |last4=Mullin |first4=Keith D. |year=2021 |title=A new species of baleen whale (Balaenoptera) from the Gulf of Mexico, with a review of its geographic distribution |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/mms.12776 |journal=Marine Mammal Science |language=en |volume=37 |issue=2 |pages=577–610 |bibcode=2021MMamS..37..577R |doi=10.1111/mms.12776 |issn=1748-7692 |s2cid=234256521}}</ref> |''Balaenoptera ricei'' <small>Rosel ''et al.'', 2021</small> |{{IUCN status|CR|41712|1}} |30–100 |[[Файл:Balaenoptera_ricei_range.svg|frameless|148x148px]] |[[Файл:Rice's_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px]] ~{{cvt|13.9|MT|ST}} |[[Файл:GoM_Bryde's_Whale.jpg|frameless|150x150px]] |- |[[Fin whale]] |''Balaenoptera physalus'' <small>[[Карл Линней|Linnaeus]], [[Карл Линней#Үйл хэрэг|1758]]</small> |{{IUCN status|VU|2478|1}} |100,000 |[[Файл:Balaenoptera_physalus_-_distribution_range.svg|150x150px|Fin whale range]] |[[Файл:Fin_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Fin whale size]] {{cvt|30|–|80|MT|ST}} |[[Файл:LMazzuca_Fin_Whale.jpg|150x150px|Fin whale]] |- |[[Omura's whale]] |''[[Balaenoptera omurai]]'' <small>Wada et al., 2003</small> |{{IUCN status|DD|136623|1}} |Unknown |Unknown |Unknown |[[Файл:Balaenoptera_omurai,_Madagascar_-_Royal_Society_Open_Science_1.jpg|150x150px|Omura's whale]] |- |[[Sei whale]] |''Balaenoptera borealis'' <small>[[René-Primevère Lesson|Lesson]], 1828</small> |{{IUCN status|EN|2475|1}} |80,000<ref>{{Cite web |title=Sei Whale |url=https://oceanwide-expeditions.com/to-do/wildlife/sei-whale |access-date=2021-10-11 |website=oceanwide-expeditions.com |language=en}}</ref> |[[Файл:Cetacea_range_map_Sei_Whale.PNG|150x150px|Sei whale range]] |[[Файл:Sei_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Sei whale size]] {{cvt|20|–|25|MT|ST}} |[[Файл:Sei_whale_mother_and_calf_Christin_Khan_NOAA.jpg|150x150px|Sei whales]] |- |[[Antarctic minke whale]] |''Balaenoptera bonaerensis'' <small>[[Hermann Burmeister|Burmeister]], 1867</small> |{{IUCN status|NT|2480|1}} |515,000<ref name="IWC2013">International Whaling Commission. (2013). "Report of the Scientific Committee". ''Journal of Cetacean Research and Management'' '''14''' (Supplement): 1–86.</ref><ref>{{cite journal |author1=S. |author2=Ten |year=2022 |title=Epibiotic fauna of the Antarctic minke whale as a reliable indicator of seasonal movements |journal=Scientific Reports |volume=12 |issue=22214 |bibcode=2022NatSR..1222214T |doi=10.1038/s41598-022-25929-1 |pmc=9789092 |pmid=36564393 |article-number=22214}}</ref> |[[Файл:Cetacea_range_map_Antarctic_Minke_Whale.png|150x150px|Antarctic minke whale range]] |[[Файл:Minke_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Antarctic minke whale size]] {{cvt|6|-|10|MT|ST}} |[[Файл:Minke_whale_in_ross_sea.jpg|150x150px|Antarctic minke whale]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Megaptera]]''''' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1846</small> – нэг зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Бөгтөр халим]] |''Megaptera novaeangliae'' <small>Borowski, 1781</small> |{{IUCN status|LC|13006|1}} |84,000 |[[Файл:Cetacea_range_map_Humpback_Whale.png|150x150px|Humpback whale range]] |[[Файл:Humpback_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Humpback whale size]] {{cvt|25|–|30|MT|ST}} |[[Файл:Humpback_Whale_underwater_shot.jpg|150x150px|Humpback whale]] |} === Eschrichtiidae === {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center" | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Eschrichtius]]''''' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1864</small> – one зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Gray whale]] |''Eschrichtius robustus'' <small>Lilljeborg, 1861</small> |{{IUCN status|LC|8097|1}} |21,000<ref name="ABUNDANCE OF EASTERN NORTH PACIFIC GRAY WHALES 2019/2020">{{cite journal |last1=Stewart |first1=Joshua D. |last2=Weller |first2=David W. |date=January 2021 |title=Abundance of eastern North Pacific gray whales 2019/2020 |url=https://repository.library.noaa.gov/view/noaa/27928 |journal=NOAA Technical Memorandum NMFS |doi=10.25923/bmam-pe91 |access-date=3 February 2022}}</ref> |[[Файл:Cetacea_range_map_Gray_Whale.png|150x150px|Gray whale range]] |[[Файл:Gray_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Gray whale size]] {{cvt|15|–|40|MT|ST}} |[[Файл:Eschrichtius_robustus_01.jpg|150x150px|Gray whale]] |} === Neobalaenidae === {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center" | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''Caperea''''' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1864</small> – нэг зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Pygmy right whale]] |''Caperea marginata'' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1846</small> |{{IUCN status|LC|3778|1}} |Unknown |[[Файл:Cetacea_range_map_Pygmy_Right_Whale.png|150x150px|Pygmy right whale range]] |[[Файл:Pygmy_right_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Pygmy right whale size]] {{cvt|3|-|3.5|MT|ST}} |[[Файл:Pygmy_right_whale.png|alt=Pygmy right whale|150x150px|Pygmy right whale (illustration)]] |} == Шүдэт халимнууд == === Physeteridae === {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center" | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Physeter]]''''' – нэг зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Кашалот]] |''Physeter macrocephalus'' <small>[[Карл Линней|Linnaeus]], [[Карл Линней#Үйл хэрэг|1758]]</small> |{{IUCN status|VU|41755|1}} |200,000–2,000,000{{efn|The total number of sperm whales throughout the world is unknown. Crude estimates, obtained by surveying small areas and extrapolating the result to all the world's oceans, range from 200,000 to 2,000,000 individuals}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Sperm_Whale_4.PNG|150x150px|Sperm whale range]] |[[Файл:Sperm_whale_size.svg|150x150px|Sperm whale size]] {{cvt|25|–|50|MT|ST}} |[[Файл:Mother_and_baby_sperm_whale.jpg|150x150px|Sperm whale]] |} === Kogiidae === {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center" | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Kogia]]''''' – хоёр зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Одой кашалот]] |''Kogia sima'' <small>[[Richard Owen|Owen]], 1866</small> |{{IUCN status|LC|11048|1}} |Unknown{{efn|No global population estimates have been made. One survey estimated a population of about 11,000 in the eastern Pacific}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Dwarf_Sperm_Whale.png|150x150px|Dwarf sperm whale range]] |[[Файл:Dwarf_sperm_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Dwarf sperm whale size]] {{cvt|250|kg|lbs}} |[[Файл:Kogia_sima.jpg|150x150px|Dwarf sperm whale (reconstruction)]] |- |[[Давжаа кашалот]] |''Kogia breviceps'' <small>[[Henri Marie Ducrotay de Blainville|Blainville]], 1838</small> |{{IUCN status|LC|11047|1}} |Unknown{{efn|No global population estimates have been made. One survey estimated a population of about 11,000 in the eastern Pacific}} |[[Файл:Kogia_breviceps_range.png|150x150px|Pygmy sperm whale range]] |[[Файл:Pygmy_sperm_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Pygmy sperm whale size]] {{cvt|400|kg|lbs}} |[[Файл:Kogia_breviceps.jpg|150x150px|Pygmy sperm whale]] |} === Ziphiidae === {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center" | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Berardius]]''''' – гурван зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Arnoux's beaked whale]] |''Berardius arnuxii'' <small>[[Georges Louis Duvernoy|Duvernoy]], 1851</small> |{{IUCN status|LC|2762|1}} |Unknown{{efn|Arnoux's beaked whales seem to be relatively abundant in Cook Strait during summer}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Arnoux_27s_Beaked_Whale.png|150x150px|Arnoux's beaked whale range]] |[[Файл:Arnoux's_beaked_whale_size.svg|150x150px|Arnoux's beaked whale size]] {{cvt|8|MT|ST}} |[[Файл:Berardius_arnuxii_2.jpg|150x150px|Arnoux's beaked whale]] |- |[[Baird's beaked whale]] |''Berardius bairdii'' <small>[[Leonhard Hess Stejneger|Stejneger]], 1883</small> |{{IUCN status|LC|2763|1}} |Unknown{{efn|Virtually nothing is known about the abundance of Baird's beaked whales, except they are not rare as was formerly thought}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Baird_27s_Beaked_Whale.png|150x150px|Baird's beaked whale range]] |[[Файл:Baird's_beaked_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Baird's beaked whale size]] {{cvt|12|MT|ST}} |[[Файл:Berardius_bairdii.jpg|150x150px|Berardius bairdii]] |- |[[Sato's beaked whale]] |''Berardius minimus'' <small>Yamada et al., 2019</small> |{{IUCN status|NT|178756893|1}} |Unknown |North Pacific |[[Файл:Berardius_minimus_beaked_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Sato's beaked whale size]] Unknown |[[Файл:Berardius_minimus_illustration.png|150x150px|Berardius minimus illustration]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Tasmacetus]]''''' – нэг зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Shepherd's beaked whale]] |''Tasmacetus shepherdi'' <small>Oliver, 1937</small> |{{IUCN status|DD|21500|1}} |Unknown{{efn|Nothing is known about the relative abundance of this зүйл or its population composition}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Shepherd_27s_Beaked_Whale.png|150x150px|Shepherd's beaked whale range]] |[[Файл:Shepherd's_beaked_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Shepherd's beaked whale size]] {{cvt|2|-|2.5|MT|ST}} |[[Файл:Tasmacetus_shepherdi.jpg|150x150px|Shepherd's beaked whale]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Ziphius]]''''' – нэг зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Cuvier's beaked whale]] |''Ziphius cavirostris'' <small>[[Georges Cuvier|G. Cuvier]], 1823</small> |{{IUCN status|LC|23211|1}} |100,000{{efn|Because of the difficulty of identifying the species the total global population is unknown}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Cuvier's_Beaked_Whale.PNG|150x150px|Cuvier's beaked whale range]] |[[Файл:Cuvier's_beaked_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Cuvier's beaked whale size]] {{cvt|2|–|3|MT|ST}} |[[Файл:Ziphius_carvirostris.jpg|150x150px|Cuvier's beaked whale]] |- | colspan="100%" align="center" style="background-color:lightblue;" |Subfamily '''[[Hyperoodontinae]]''' – three genera, 17 species |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Hyperoodon]]''''' – хоёр зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Northern bottlenose whale]] |''Hyperoodon ampullatus'' <small>[[Johann Reinhold Forster|Forster]], 1770</small> |{{IUCN status|NT|10707|1}} |10,000{{efn|Total population is unknown but likely to be of the order of 10,000}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Northern_Bottlenose_Whale.PNG|150x150px|Northern bottlenose whale range]] |[[Файл:Northern_bottlenose_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Northern bottlenose whale size]] {{cvt|7|MT|ST}} |[[Файл:Hyperoodon_ampullatus_2.jpg|150x150px|Northern bottlenose whale]] |- |[[Southern bottlenose whale]] |''Hyperoodon planifrons'' <small>[[William Henry Flower|Flower]], 1882</small> |{{IUCN status|LC|10708|1}} |500,000 |[[Файл:Cetacea_range_map_Southern_Bottlenose_Whale.PNG|150x150px|Southern bottlenose range]] |[[Файл:Southern_bottlenose_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Southern bottlenose whale size]] {{cvt|6|MT|ST}} |[[Файл:Hyperoodon_planifrons.jpg|150x150px|Southern bottlenose whale]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Indopacetus]]''''' – нэг зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Tropical bottlenose whale]] |''Indopacetus pacificus'' <small>Longman, 1926</small> |{{IUCN status|LC|40635|1}} |Unknown{{efn|A 2002 survey estimates there are 766 animals around [[Hawaii]]. No other population estimates exist for other locales}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Longman_27s_Beaked_Whale.png|150x150px|Tropical bottlenose whale range]] |[[Файл:Indopacetus_pacificus_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Tropical bottlenose whale size]] {{cvt|3.5|-|4|MT|ST}} |[[Файл:Indopacetus_pacificus_2.jpg|alt=Tropical bottlenose whale illustration|150x150px|Tropical bottlenose whale]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Mesoplodon]]''''' <small>[[Paul Gervais|Gervais]], 1850</small> – 15 зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Andrews' beaked whale]] |''Mesoplodon bowdoini'' <small>[[Roy Chapman Andrews|Andrews]], 1908</small> |{{IUCN status|DD|13242|1}} |Unknown |[[Файл:Cetacea_range_map_Andrews_Beaked_Whale.png|150x150px|Andrew's beaked whale range]] |[[Файл:Andrew's_beaked_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Andrew's beaked whale size]] {{cvt|1|MT|ST}} |[[Файл:Mesoplodon_bowdoini.jpg|alt=Andrew's beaked whale (illustration)|150x150px|Andrew's beaked whale (skeleton)]] |- |[[Blainville's beaked whale]] |''Mesoplodon densirostris'' <small>Blainville, 1817</small> |{{IUCN status|LC|13244|1}} |Unknown |[[Файл:Cetacea_range_map_Blainvilles_Beaked_Whale.png|150x150px|Blainville's beaked whale range]] |[[Файл:Blainville's_beaked_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Blainville's beaked whale size]] |[[Файл:Mesoplodon_densirostris.jpg|150x150px|Blainville's beaked whale]] |- |[[Deraniyagala's beaked whale]] |''Mesoplodon hotaula'' <small>[[Paules Edward Pieris Deraniyagala|P. E. P. Deraniyagala]], 1963</small> |{{IUCN status|DD|127826787|1}} |Unknown |Indian and South Pacific |{{cvt|4|-|5|m}} |[''cetacean needed''] |- |[[Gervais' beaked whale]] |''Mesoplodon europaeus'' <small>[[Paul Gervais|Gervais]], 1855</small> |{{IUCN status|LC|13245|1}} |Unknown |[[Файл:Cetacea_range_map_Gervais_Beaked_Whale.png|150x150px|Gervais' beaked whale range]] |[[Файл:Gervais'_beaked_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Gervais' beaked whale]] {{cvt|1.2|MT|ST}} |[[Файл:Mesoplodon_europaeus_2.jpg|150x150px|Gervais' beaked whale]] |- |[[Ginkgo-toothed beaked whale]] |''Mesoplodon ginkgodens'' <small>Nishiwaki & Kamiya, 1958</small> |{{IUCN status|DD|127827012|1}} |Unknown |[[Файл:Cetacea_range_map_Ginkgo-toothed_Beaked_Whale.png|150x150px|Ginkgo-toothed beaked whale range]] |[[Файл:Ginkgo-toothed_beaked_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Ginkgo-toothed beaked whale size]] {{cvt|1.5|MT|ST}} |[[Файл:Mesoplodon_ginkgodens_2.jpg|alt=Ginkgo-toothed beaked whale (illustration)|150x150px|Ginkgo-toothed beaked whale (skull)]] |- |[[Gray's beaked whale]] |''Mesoplodon grayi'' <small>[[Julius von Haast|von Haast]], 1876</small> |{{IUCN status|LC|13247|1}} |Unknown |[[Файл:Cetacea_range_map_Grays_Beaked_Whale.png|150x150px|Gray's beaked whale range]] |[[Файл:Gray's_beaked_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Gray's beaked whale size]] {{cvt|1.5|MT|ST}} |[[Файл:Mesoplodon_grayi_2.jpg|150x150px|Gray's beaked whale]] |- |[[Hector's beaked whale]] |''Mesoplodon hectori'' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1871</small> |{{IUCN status|DD|13248|1}} |Unknown |[[Файл:Cetacea_range_map_Hectors_Beaked_Whale.png|150x150px|Hector's beaked whale range]] |[[Файл:Hector's_beaked_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Hector's beaked whale size]] {{cvt|1|MT|ST}} |[[Файл:Mesoplodon_hectori.jpg|alt=Hector's beaked whale (illustration)|150x150px|Hector's beaked whale]] |- |[[Hubbs' beaked whale]] |''Mesoplodon carlhubbsi'' <small>Moore, 1963</small> |{{IUCN status|DD|13243|1}} |Unknown |[[Файл:Cetacea_range_map_Hubbs_Beaked_Whale.png|150x150px|Hubb's beaked whale range]] |[[Файл:Hubb's_beaked_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Hubb's beaked whale size]] {{cvt|1.4|MT|ST}} |[[Файл:Mesoplodon_carlhubbsi.jpg|alt=Hubbs' beaked whale (illustration)|150x150px|Hubbs' beaked whale skull]] |- |[[Perrin's beaked whale]] |''Mesoplodon perrini'' <small>Dalebout, Mead, Baker, Baker, & van Helding, 2002</small> |{{IUCN status|EN|41759|1}} |500–1,164 |North Pacific |[[Файл:Mesoplodon_perrini_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Perrin's beaked whale size]] {{cvt|1.3|–|1.5|MT|ST}} |[[Файл:Mesoplodon_perrini.jpg|150x150px|''Mesoplodon perrini'', oil on paper]] |- |[[Pygmy beaked whale]] |''Mesoplodon peruvianus'' <small>Reyes, Mead, and Van Waerebeek, 1991</small> |{{IUCN status|LC|13251|1}} |Unknown |[[Файл:Cetacea_range_map_Pygmy_Beaked_Whale.png|185x185px|Pygmy beaked whale range]] |[[Файл:Mesoplodon_peruvianus_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Pygmy beaked whale size]] {{cvt|800|kg|lbs}} |[[Файл:Mesoplodon_peruvianus.jpg|150x150px|''Mesoplodon peruvianus'', oil on paper]] |- |[[Ramari's beaked whale]] |''Mesoplodon eueu'' <small>Carroll ''et al'', 2021</small> |{{IUCN status|DD|215824818|1}} |Unknown |[[Файл:M._mirus_&_M._eueu_distribution.jpg|150x150px|Ramari's beaked whale range]] (red circle) |Unknown |[[Файл:Mesoplodon_eueu.jpg|150x150px|Ramari's beaked whale]] |- |[[Sowerby's beaked whale]] |''Mesoplodon bidens'' <small>Sowerby, 1804</small> |{{IUCN status|LC|13241|1}} |Unknown |[[Файл:Cetacea_range_map_Sowerbys_Beaked_Whale.png|150x150px|Sowerby's beaked whale range]] |[[Файл:Sowerby's_beaked_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Sowerby's beaked whale size]] {{cvt|1|-|1.3|MT|ST}} |[[Файл:Mesoplodon_bidens_2.jpg|150x150px|Sowerby's beaked whale]] |- |[[Spade-toothed whale]] |''Mesoplodon traversii'', [[Synonym (taxonomy)|syn.]] ''Mesoplodon bahamondi'' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1874</small> |{{IUCN status|DD|41760|1}} |Unknown |[[Файл:Mesoplodon_traversii_distribution.png|150x150px|Spade-toothed whale range]] |[[Файл:Mesoplodon_bahamondi_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Spade-toothed whale size]] {{cvt|1.2|MT|ST}} |[[Файл:Mesoplodon_traversii.svg|frameless|150x150px]] |- |[[Stejneger's beaked whale]] |''Mesoplodon stejnegeri'' <small>[[Frederick W. True|True]], 1885</small> |{{IUCN status|NT|13252|1}} |Unknown |[[Файл:Cetacea_range_map_Stejneger_sBeaked_Whale.png|150x150px|Stejneger's beaked whale range]] |[[Файл:Stejneger's_beaked_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Stejneger's beaked whale size]] {{cvt|1.5|MT|ST}} |[[Файл:Mesoplodon_stejnegeri.jpg|alt=Stejneger's beaked whale (illustration)|150x150px|Stejneger's beaked whale (skull)]] |- |[[Strap-toothed whale]] |''Mesoplodon layardii'' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1865</small> |{{IUCN status|LC|13249|1}} |Unknown |[[Файл:Cetacea_range_map_Layards_Beaked_Whale.png|150x150px|Strap-toothed whale range]] |[[Файл:Straptoothed_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Strap-toothed whale size]] {{cvt|2|MT|ST}} |[[Файл:Mesoplodon_layardii.jpg|150x150px|Strap-toothed whale]] |- |[[True's beaked whale]] |''Mesoplodon mirus'' <small>[[Frederick W. True|True]], 1913</small> |{{IUCN status|LC|13250|1}} |Unknown |[[Файл:Cetacea_range_map_Trues_Beaked_Whale.png|150x150px|True's beaked whale range]] (North Atlantic only; map includes range of ''M. eueu'' in Indian Ocean) |[[Файл:True's_beaked_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|True's beaked whale size]] {{cvt|1.4|MT|ST}} |[[Файл:True's_beaked_whale.jpg|frameless|150x150px]] |} === Platanistidae === {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center" | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Platanista]]''''' – хоёр зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Ganges river dolphin]] |''Platanista gangetica'' <small>(Lebeck, 1801)</small> |{{IUCN status|EN|41756|1}} |3,500<ref>{{Cite journal |last1=Sinha |first1=Ravindra K. |last2=Kannan |first2=Kurunthachalam |date=2014-12-01 |title=Ganges River Dolphin: An Overview of Biology, Ecology, and Conservation Status in India |journal=Ambio |language=en |volume=43 |issue=8 |pages=1029–1046 |bibcode=2014Ambio..43.1029S |doi=10.1007/s13280-014-0534-7 |issn=1654-7209 |pmc=4235892 |pmid=24924188}}</ref> |[[Файл:SouthAsianRiverDolphin_distribution2019.png|150x150px|South Asian dolphin range]] (улбар шар) |[[Файл:South_Asian_river_dolphin_size_comparison.svg|class=skin-invert|150x150px|South Asian river dolphin size]] {{cvt|200|kg|lbs}} |[[Файл:Ganges_River_Dolphin.jpg|frameless|150x150px]] |- |[[Indus river dolphin]] |''Platanista minor'' <small>[[Richard Owen|Owen]], 1853</small> |{{IUCN status|EN|41757|1}} |1,450<ref>{{Cite journal |last1=Braulik |first1=Gill T. |last2=Noureen |first2=Uzma |last3=Arshad |first3=Masood |last4=Reeves |first4=Randall R. |date=2015-12-01 |title=Review of status, threats, and conservation management options for the endangered Indus River blind dolphin |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0006320715300999 |journal=Biological Conservation |language=en |volume=192 |pages=30–41 |bibcode=2015BCons.192...30B |doi=10.1016/j.biocon.2015.09.008 |issn=0006-3207 |url-access=subscription}}</ref> |[[Файл:SouthAsianRiverDolphin_distribution2019.png|150x150px|South Asian dolphin range]] (цэнхэр) |[[Файл:South_Asian_river_dolphin_size_comparison.svg|class=skin-invert|150x150px|South Asian river dolphin size]] {{cvt|200|kg|lbs}} |[[Файл:A-Platanista-gangetica-showing-the-body-shape-and-especially-the-head-with-a-long-beak.png|frameless|150x150px]] |} === Iniidae === {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center" | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Inia]]''''' – хоёр зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Amazon river dolphin]] |''Inia geoffrensis'' <small>[[Henri Marie Ducrotay de Blainville|Blainville]], 1817</small> |{{IUCN status|EN|10831|1}} |Unknown |[[Файл:Cetacea_range_map_Amazon_River_Dolphin.PNG|154x154px|Amazon river dolphin range]] |[[Файл:Amazon_river_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Amazon river dolphin size]] {{cvt|150|kg|lbs}} |[[Файл:Amazonas_Flussdelfin_Apure_Orinoco_Duisburg_01.jpg|217x217px|Amazon river dolphin]] |- |[[Araguaian river dolphin]]{{efn|As of November 2021, the Araguaian river dolphin is not recognized by the [[Society for Marine Mammalogy]], which cites small sample size<ref name="SMM" />}} |''Inia araguaiaensis'' <small>Hrbek, Da Silva, Dutra, Farias, 2014</small> |{{IUCN status|NE}} |Unknown |[[Файл:Inia_range_map_PLoS_ONE.jpg|154x154px|Araguaian river dolphin range]] <small>Araguaian river dolphin in blue</small> |[[Файл:Amazon_river_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Araguaian river dolphin size]] {{cvt|150|kg|lbs}} |[[Файл:Inia_araguaiensis.jpg|150x150px|Araguaian river dolphin]] |} === Lipotidae === Сөнөсөн байх боломжтой {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center" | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Lipotes]]''''' – нэг зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Baiji]] |''Lipotes vexillifer'' <small>[[Gerrit S. Miller|Miller]], 1918</small> |{{IUCN status|CR|12119|1}} |0–13{{efn|[[Yangtze Freshwater Dolphin Expedition 2006|A survey]] from November–December 2006 failed to find any individuals. Another survey, from 1997, counted only 13 individuals. In 1986, surveys estimated the number to be at about 300}} |[[Файл:Yangtze_Dolphins_range.jpg|150x150px|Baiji range]] |[[Файл:Baiji_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Baiji size]] {{cvt|130|kg|lbs}} |[[Файл:Baiji_1.jpg|150x150px|Baiji]] |} === Pontoporiidae === {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center" | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[La Plata dolphin|Pontoporia]]''''' – нэг зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[La Plata dolphin]] |''Pontoporia blainvillei'' <small>Gervais & d'Orbigny, 1844</small> |{{IUCN status|VU|17978|1}} |4,000–4,500 |[[Файл:Cetacea_range_map_La_Plata_River_Dolphin.PNG|150x150px|La Plata dolphin range]] |[[Файл:La_plata_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|La Plata dolphin size]] {{cvt|50|kg|lbs}} |[[Файл:Pontoporia_blainvillei_296896096.jpg|alt=Beached La Plata dolphin|150x150px|La Plata dolphin (skeleton)]] |} === Monodontidae === {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center" | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Delphinapterus]]''''' – нэг зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Beluga whale|Beluga]] |''Delphinapterus leucas'' <small>[[Peter Simon Pallas|Pallas]], 1776</small> |{{IUCN status|LC|6335|1}} |136,000{{efn|There are estimated to be 40,000 individuals in the [[Beaufort Sea]], 25,000 in [[Hudson Bay]], 18,000 in the [[Bering Sea]] and 28,000 in the Canadian High Arctic. The population in the St. Lawrence estuary is estimated to be around [https://web.archive.org/web/20051026124931/http://www.wdcs.org/dan/publishing.nsf/allweb/1B8A4EB4B9FA1BBF80256D11004B2EA2 1000]}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Beluga.png|150x150px|Beluga whale range]] |[[Файл:Beluga_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Beluga whale size]] {{cvt|1.5|MT|ST}} |[[Файл:Belugawhale_MMC.jpg|150x150px|Beluga whale]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Monodon]]''''' – нэг зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Narwhal]] |''Monodon monoceros'' <small>[[Карл Линней|Linnaeus]], [[Карл Линней#Үйл хэрэг|1758]]</small> |{{IUCN status|LC|13704|1}} |123,000 |[[Файл:Cetacea_range_map_Narwhal.png|150x150px|Narwhal range]] |[[Файл:Narwhal_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Narwhal size]] {{cvt|900|-|1,500|kg|lbs}} |[[Файл:Pod_Monodon_monoceros.jpg|150x150px|Narwhal pod]] |- |} === Delphinidae === {| class="wikitable sortable" style="width:100%;text-align:center" | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Cephalorhynchus]]''''' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1846</small> – дөрвөн зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Chilean dolphin]] |''Cephalorhynchus eutropia'' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1846</small> |{{IUCN status|NT|4160|1}} |Unknown{{efn|Population estimated to be in the low thousands at the highest.}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Chilean_Dolphin.PNG|188x188px|Chilean dolphin range]] |[[Файл:Chilean_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Chilean dolphin size]] {{cvt|60|kg|lbs}} |[[Файл:Cephalorhynchus_eutropia_406715652.jpg|150x150px|Chilean dolphin]] |- |[[Commerson's dolphin]] |''Cephalorhynchus commersonii'' <small>[[Bernard Germain de Lacépède|Lacépède]], 1804</small> |{{IUCN status|LC|4159|1}} |22,000<ref name="Spatial Models of Abundance and Habitat Preferences of Commerson's and Peale's Dolphin in Southern Patagonian Waters">{{cite journal |last1=Dellabianca |first1=Natalia A. |date=26 October 2016 |title=Spatial Models of Abundance and Habitat Preferences of Commerson's and Peale's Dolphin in Southern Patagonian Waters |url=https://www.researchgate.net/publication/309468362 |journal=PLOS ONE |volume=11 |issue=10 |bibcode=2016PLoSO..1163441D |doi=10.1371/journal.pone.0163441 |pmc=5082685 |pmid=27783627 |access-date=21 January 2022 |doi-access=free |article-number=e0163441}}</ref> |[[Файл:Cetacea_range_map_Commerson's_Dolphin.PNG|150x150px|Commerson's dolphin range]] |[[Файл:Commerson's_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Commerson's dolphin size]] {{cvt|35|–|60|kg|lbs}} |[[Файл:Commdolph01.jpg|150x150px|Commerson's dolphin]] |- |[[Heaviside's dolphin]] |''Cephalorhynchus heavisidii'' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1828</small> |{{IUCN status|NT|4161|1}} |Unknown |[[Файл:Cetacea_range_map_Heaviside's_Dolphin.PNG|170x170px|Heaviside's dolphin range]] |[[Файл:Heaviside's_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Heaviside's dolphin size]] {{cvt|40|–|75|kg|lbs}} |[[Файл:Heaviside-Delphin.jpg|150x150px|Heaviside's dolphin]] |- |[[Hector's dolphin]] |''Cephalorhynchus hectori'' <small>Van Beneden, 1881</small> |{{IUCN status|EN|4162|1}} (subspecies ''[[Māui dolphin|Maui dolphin]]'' {{IUCN status|CR|39427|1}}) |7,381 (subspecies ''Maui dolphin'' 57–75 in 2016) |[[Файл:Cetacea_range_map_Hector's_Dolphin.PNG|150x150px|Hector's dolphin range (Maui dolphin in green)]] |[[Файл:Hector's_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Hector's dolphin size]] {{cvt|35|–|60|kg|lbs}} |[[Файл:Hectors_Dolphin.jpg|150x150px|Hector's dolphin]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Delphinus (genus)|Delphinus]]''''' – нэг зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Common dolphin]] |''Delphinus delphis'' <small>[[Карл Линней|Linnaeus]], [[Карл Линней#Үйл хэрэг|1758]]</small> |{{IUCN status|LC|134817215|1}} |Unknown{{efn|There are estimated to be at least several million common dolphins worldwide, but several large portions of its range have not been surveyed.}} |[[Файл:DelphinusRange.png|frameless|150x150px]] |[[Файл:Common_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Long-beaked common dolphin size]] {{cvt|70|–|150|kg|lbs}} |[[Файл:Delphinus_delphis_with_calf.jpg|150x150px|Short-beaked common dolphin]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Feresa]]''''' – нэг зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Pygmy killer whale]] |''Feresa attenuata'' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1875</small> |{{IUCN status|LC|8551|1}} |Unknown{{efn|The only population estimate is of 38,900 individuals in the eastern tropical Pacific Ocean.}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Pygmy_Killer_Whale.PNG|150x150px|Pygmy killer whale range]] |[[Файл:Pygmy_killer_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Pygmy killer whale size]] {{cvt|160|–|350|kg|lbs}} |[[Файл:Feresa_attenuata.jpg|150x150px|Pygmy killer whale]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Globicephala]]''''' – хоёр зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Long-finned pilot whale]] |''Globicephala melas'' <small>[[Thomas Stewart Traill|Traill]], 1809</small> |{{IUCN status|LC|9250|1}} |Unknown{{efn|Total population is not known. There are estimated to be in excess of 200,000 in the Southern Ocean. The North Atlantic population is not known.}} |[[Файл:Pilot_Whale_range.png|150x150px|Pilot whale range]] (ногоон) |[[Файл:Long-finned_pilot_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Long-finned pilot whale size]] {{cvt|1.8|-|3.5|MT|ST}} |[[Файл:Photo_of_the_Week_-_Long-finned_Pilot_Whales_(RI)_(6892801246).jpg|150x150px|Long-finned pilot whale]] |- |[[Short-finned pilot whale]] |''Globicephala macrorhynchus'' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1846</small> |{{IUCN status|LC|9249|1}} |Unknown{{efn|Total population not known. There are 150,000 individuals in the eastern tropical Pacific Ocean. There are estimated to be more than 30,000 animals in the western Pacific, off the coast of Japan.}} |[[Файл:Pilot_Whale_range.png|150x150px|Pilot whale range]] (хөх) |[[Файл:Short-finned_pilot_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Short-finned pilot whale size]] {{cvt|1|–|4|MT|ST}} |[[Файл:Short-finned_Pilot_Whale_(8790153918).jpg|150x150px|Short-finned pilot whale]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Grampus (genus)|Grampus]]''''' – нэг зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Risso's dolphin]] |''Grampus griseus'' <small>[[Georges Cuvier|G. Cuvier]], 1812</small> |{{IUCN status|LC|9461|1}} |Unknown{{efn|The population around the continental shelf of the United States has been recorded to be in excess of 60,000. In the Pacific, a census recorded 175,000 individuals in eastern tropical waters and 85,000 in the west. No global estimate of population exists}} |[[Файл:Grampus_griseus_distribution.png|150x150px|Risso's dolphin range]] |[[Файл:Risso's_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Risso's dolphin size]] {{cvt|300|kg|lbs}} |[[Файл:Risso's_dolphin.jpg|150x150px|Risso's dolphin]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Lagenodelphis]]''''' – нэг зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Fraser's dolphin]] |''Lagenodelphis hosei'' <small>[[Louis Fraser|Fraser]], 1956</small> |{{IUCN status|LC|11140|1}} |Unknown{{efn|There are estimated to be at least 320,000 Fraser's dolphins worldwide, but several large portions of its range have not been surveyed}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Fraser'sDolphin.png|150x150px|Fraser's dolphin range]] |[[Файл:Fraser's_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Fraser's dolphin size]] {{cvt|209|kg|lbs}} |[[Файл:Fraser_s_group.jpg.jpeg|150x150px|Fraser's dolphin]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Lagenorhynchus]]''''' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1846</small> – зургаан зүйл{{efn|The genus [[Lagenorhynchus]] is under revision and likely to be split into several different genera}} |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[White-beaked dolphin]] |''Lagenorhynchus albirostris'' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1846</small> |{{IUCN status|LC|11142|1}} |100,000{{efn|Estimates of various stocks throughout the North Atlantic give an overall value into the high tens or low hundreds of thousands}} |[[Файл:Cetacea_range_map_White-beaked_Dolphin.PNG|150x150px|White-beaked dolphin range]] |[[Файл:White-beaked_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|White beaked dolphin size]] {{cvt|180|kg|lbs}} |[[Файл:White_beaked_dolphin.jpg|150x150px|White-beaked dolphin]] |- |[[Atlantic white-sided dolphin]] |''Lagenorhynchus acutus'' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1828</small> |{{IUCN status|LC|11141|1}} |200,000–300,000{{citation needed|date=July 2021}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Atlantic_White-sided_Dolphin.PNG|150x150px|Atlantic white-sided dolphin range]] |[[Файл:Atlantic_white-sided_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Atlantic white-sided dolphin size]] {{cvt|235|kg|lbs}} |[[Файл:Anim1135_-_Flickr_-_NOAA_Photo_Library.jpg|150x150px|Atlantic white-sided dolphin]] |- |[[Dusky dolphin]] |''Lagenorhynchus obscurus'' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1828</small> |{{IUCN status|LC|11146|1}} |Unknown |[[Файл:Cetacea_range_map_Dusky_Dolphin.PNG|150x150px|Dusky dolphin range]] |[[Файл:Dusky_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Dusky dolphin size]] {{cvt|100|kg|lbs}} |[[Файл:DuskyDolphin.jpg|150x150px|Dusky dolphin]] |- |[[Hourglass dolphin]] |''Lagenorhynchus cruciger'' <small>[[Jean René Constant Quoy|Quoy]] & [[Joseph Paul Gaimard|Gaimard]], 1824</small> |{{IUCN status|LC|11144|1}} |140,000 |[[Файл:Cetacea_range_map_Hourglass_Dolphin.PNG|150x150px|Hourglass dolphin range]] |[[Файл:Hourglass_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Hourglass dolphin size]] {{cvt|90|–|120|kg|lbs}} |[[Файл:Hourglas_dolphin.jpg|150x150px|Hourglass dolphin]] |- |[[Pacific white-sided dolphin]] |''Lagenorhynchus obliquidens'' <small>[[Theodore Gill|Gill]], 1865</small> |{{IUCN status|LC|11145|1}} |1,000,000 |[[Файл:Cetacea_range_map_Pacific_White-sided_Dolphin.PNG|150x150px|Pacific white-sided dolphin range]] |[[Файл:Pacific_white-sided_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Pacific white-sided dolphin size]] {{cvt|85|–|150|kg|lbs}} |[[Файл:Pacific_white_side_dolphin.jpg|150x150px|Pacific white-sided dolphin]] |- |[[Peale's dolphin]] |''Lagenorhynchus australis'' <small>[[Titian Peale|Peale]], 1848</small> |{{IUCN status|LC|11143|1}} |Unknown{{efn|Total population unknown but thought to be locally common – it is the most common dolphin found around the Falkland Islands}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Black-chinned_Dolphin.PNG|174x174px|Peale's dolphin range]] |[[Файл:Peale's_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Peale's dolphin size]] {{cvt|115|kg|lbs}} |[[Файл:Lagenorhynchus_australis.jpg|150x150px|Peale's dolphin]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Lissodelphis]]''''' – хоёр зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Northern right whale dolphin]] |''Lissodelphis borealis'' <small>[[Titian Peale|Peale]], 1848</small> |{{IUCN status|LC|12125|1}} |400,000{{efn|Varying population estimates for areas around California and the North Pacific give a total of up to 400,000}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Northern_Right_Whale_Dolphin.PNG|150x150px|Northern right whale dolphin range]] |[[Файл:Northern_right_whale_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Northern right whale dolphin size]] {{cvt|115|kg|lbs}} |[[Файл:Anim1749_-_Flickr_-_NOAA_Photo_Library.jpg|150x150px|Northern right whale dolphin]] |- |[[Southern right whale dolphin]] |''Lissodelphis peronii'' <small>[[Bernard Germain de Lacépède|Lacépède]], 1804</small> |{{IUCN status|LC|12126|1}} |Unknown{{efn|Surveys suggest this is the most common dolphin off of Chilean waters}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Southern_Right_Whale_Dolphin.PNG|150x150px|Southern right whale dolphin range]] |[[Файл:Southern_right_whale_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Southern right whale dolphin size]] {{cvt|60|–|100|kg|lbs}} |[[Файл:Anim0796_-_Flickr_-_NOAA_Photo_Library.jpg|150x150px|Southern right whale dolphin]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Orcaella]]''''' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1866</small> – хоёр зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Australian snubfin dolphin]] |''Orcaella heinsohni'' <small>Beasley, Robertson & Arnold, 2005</small> |{{IUCN status|VU|136315|1}} |9,000–10,000 |[[Файл:Orcaella_heinsohni_range.png|150x150px|Australian snubfin dolphin range]] |[[Файл:Orcaella_heinsohni_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Australian snubfin dolphin size]] {{cvt|130|–|145|kg|lbs}} |[[Файл:Snubfin-3.jpg|150x150px|Australian snubfin dolphin]] |- |[[Irrawaddy dolphin]] |''Orcaella brevirostris'' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1866</small> |{{IUCN status|EN|15419|1}} |78–102 |[[Файл:Irrawaddy_dolphin_range.png|150x150px|Irrawaddy dolphin range]] |[[Файл:Irrawaddy_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Irrawaddy dolphin size]] {{cvt|130|kg|lbs}} |[[Файл:DKoehl_Irrawaddi_Dolphin_jumping.jpg|150x150px|Irrawaddy dolphin]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Orcinus]]''''' – нэг зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Orca]] |''Orcinus orca'' <small>[[Карл Линней|Linnaeus]], [[Карл Линней#Үйл хэрэг|1758]]</small> |{{IUCN status|DD|15421|1}} |100,000{{efn|Local estimates include 70–80,000 in the Antarctic, 8,000 in the tropical Pacific (although tropical waters are not the orca's preferred environment, the sheer size of this area — 19 million square kilometres — means there are thousands of orcas), up to 2,000 off Japan, 1,500 off the cooler northeast Pacific and 1,500 off Norway}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Orca.PNG|150x150px|Killer whale range]] |[[Файл:Orca_size-2.svg|150x150px|Killer whale size]] {{cvt|4.5|MT|ST}} |[[Файл:Killerwhales_jumping.jpg|150x150px|Killer whale]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Peponocephala]]''''' – нэг зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Melon-headed whale]] |''Peponocephala electra'' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1846</small> |{{IUCN status|LC|16564|1}} |Unknown{{efn|Estimates for eastern tropical Pacific are 45,000 and another recent survey estimates population to be 1,200 for the eastern Sulu Sea, no global estimate is known}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Melon-headed_Whale.PNG|150x150px|Melon-headed whale range]] |[[Файл:Melon-headed_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Melon-headed whale size]] {{cvt|225|kg|lbs}} |[[Файл:Peponocephala_electra_Mayotte.jpg|150x150px|Melon-headed whale]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Pseudorca]]''''' – нэг зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[False killer whale]] |''Pseudorca crassidens'' <small>[[Richard Owen|Owen]], 1846</small> |{{IUCN status|NT|18596|1}} |Unknown{{efn|The total population is unknown. The eastern Pacific was estimated to have in excess of 40,000 individuals and is probably the home of the largest grouping}} |[[Файл:Cetacea_range_map_False_Killer_Whale.svg|150x150px|False killer whale range]] |[[Файл:False_killer_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|False killer whale size]] {{cvt|1.5-2|MT|ST}} |[[Файл:False_killer_whale_890002.jpg|150x150px|False killer whale]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Sousa (genus)|Sousa]]''''' – дөрвөн зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Atlantic humpback dolphin]] |''Sousa teuszii'' <small>Kükenthal, 1892</small> |{{IUCN status|CR|20425|1}} |1,500 |[[Файл:Cetacea_range_map_Atlantic_Humpback_Dolphin.PNG|150x150px|Atlantic humpback dolphin range]] |[[Файл:Humpback_dolphins_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Atlantic humpback dolphin size]] {{cvt|100|–|150|kg|lbs}} |[[Файл:Sousa_teuszii1.jpg|150x150px|Atlantic humpback dolphin]] |- |[[Australian humpback dolphin]] |''Sousa sahulensis'' <small>Jefferson & Rosenbaum, 2014</small> |{{IUCN status|VU|82031667|1}} |10,000 |[[Файл:Sousa_sahulensis_-_map.svg|152x152px|Australian humpback dolphin range]] |{{cvt|230|–|250|kg|lbs}} |[[Файл:Australian_humpback_dolphins,_Tin_Can_Bay,_2016.jpg|150x150px|Australian humpback dolphin]] |- |[[Indian Ocean humpback dolphin]] |''Sousa plumbea'' <small>[[Georges Cuvier|Cuvier]], 1829</small> |{{IUCN status|EN|82031633|1}} |Unknown{{efn|Population estimated to be in the low tens of thousands}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Indian_Humpback_Dolphin.PNG|150x150px|Indian humpback dolphin range]] |[[Файл:Humpback_dolphins_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Indian humpback dolphin size]] |[[Файл:Dolphin-Musandam_2.jpg|150x150px|Indian humpback dolphin]] |- |[[Indo-Pacific humpback dolphin]] |''Sousa chinensis'' <small>[[Pehr Osbeck|Osbeck]], 1765</small> |{{IUCN status|VU|82031425|1}} |Unknown |[[Файл:Cetacea_range_map_Pacific_Humpback_Dolphin.PNG|150x150px|Pacific humpback dolphin range]] |[[Файл:Humpback_dolphins_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Pacific humpback dolphin size]] {{cvt|250|–|280|kg|lbs}} |[[Файл:Pink_Dolphin.JPG|150x150px|Pacific humpback dolphin]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Sotalia]]''''' – хоёр зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Guiana dolphin]] |''Sotalia guianensis'' <small>[[Van Bénéden|Bénéden]], 1864</small> |{{IUCN status|NT|181359|1}} |Unknown |[[Файл:Sotalia_guianensis_-_map.svg|150x150px|Costero range]] |[[Файл:Tucuxi_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Costero size]] {{cvt|35|–|45|kg|lbs}} |[[Файл:Delfin_en_el_parque_Nacional_Mochima.jpg|150x150px|Costero]] |- |[[Tucuxi]] |''Sotalia fluviatilis'' <small>[[Paul Gervais|Gervais]] & Deville, 1853</small> |{{IUCN status|EN|190871|1}} |Unknown |[[Файл:Sotalia_fluviatilis_-_map.svg|150x150px|Tucuxi range]] |[[Файл:Tucuxi_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Tucuxi size]] {{cvt|35|–|45|kg|lbs}} |[[Файл:DELFIN_DEL_ORINOCO2.JPG|150x150px|Tucuxi]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Stenella]]''''' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1866</small> – таван зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Atlantic spotted dolphin]] |''Stenella frontalis'' <small>[[Georges Cuvier|Cuvier]], 1829</small> |{{IUCN status|LC|20732|1}} |100,000{{citation needed|date=July 2021}} |[[Файл:Verbreitungsgebiet_des_Zügeldelfins_Stenella_frontalis.PNG|150x150px|Atlantic spotted dolphin range]] |[[Файл:Atlantic_spotted_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Atlantic spotted dolphin size]] 100&nbsp;kg |[[Файл:Atlantic_spotted_dolphin_(Stenella_frontalis)_NOAA.jpg|150x150px|Atlantic spotted dolphin]] |- |[[Clymene dolphin]] |''Stenella clymene'' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1846</small> |{{IUCN status|LC|20730|1}} |Unknown |[[Файл:Cetacea_range_map_Clymene_Dolphin.png|150x150px|Clymene dolphin range]] |[[Файл:Clymene_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Clymene dolphin size]] {{cvt|75|–|80|kg|lbs}} |[[Файл:Clymenes.jpg|150x150px|Clymene dolphin]] |- |[[Pantropical spotted dolphin]] |''Stenella attenuata'' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1846</small> |{{IUCN status|LC|20729|1}} |3,000,000{{citation needed|date=July 2021}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Pantropical_Spotted_Dolphin.PNG|150x150px|Pantropical spotted dolphin range]] |[[Файл:Pantropical_spotted_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Pantropical spotted dolphin size]] {{cvt|100|kg|lbs}} |[[Файл:Schlankdelfin.jpg|150x150px|Pantropical spotted dolphin]] |- |[[Spinner dolphin]] |''Stenella longirostris'' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1828</small> |{{IUCN status|LC|20733|1}} |Unknown |[[Файл:Cetacea_range_map_Spinner_Dolphin.PNG|150x150px|Spinner dolphin range]] |[[Файл:Spinner_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Spinner dolphin size]] {{cvt|90|kg|lbs}} |[[Файл:Spinner_dolphins.jpg|150x150px|Spinner dolphin]] |- |[[Striped dolphin]] |''Stenella coeruleoalba'' <small>[[Franz Meyen|Meyen]], 1833</small> |{{IUCN status|LC|20731|1}} |2,000,000{{citation needed|date=July 2021}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Striped_Dolphin.PNG|150x150px|Striped dolphin range]] |[[Файл:Striped_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Striped dolphin size]] {{cvt|100|kg|lbs}} |[[Файл:Stenella_coeruleoalba-cropped.jpg|150x150px|Striped dolphin]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Steno (genus)|Steno]]''''' – нэг зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Rough-toothed dolphin]] |''Steno bredanensis'' <small>[[Rene Primevere Lesson|Lesson]], 1828</small> |{{IUCN status|LC|20738|1}} |150,000 |[[Файл:Cetacea_range_map_Rough-toothed_Dolphin.PNG|150x150px|Rough-toothed dolphin range]] |[[Файл:Rough-toothed_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Rough-toothed dolphin size]] {{cvt|100|–|135|kg|lbs}} |[[Файл:Rough_toothed_dolphin.jpg|150x150px|Rough-toothed dolphin]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Tursiops]]''''' – гурван зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Common bottlenose dolphin]] |''Tursiops truncatus'' <small>[[George Montagu (biologist)|Montagu]], 1821</small> |{{IUCN status|LC|22563|1}} |600,000<ref>{{cite web |title=Common Bottlenose Dolphin |url=https://www.worldwildlife.org/species/common-bottlenose-dolphin |access-date=2019-05-13 |work=WWF}}</ref> |[[Файл:Cypron-Range_Tursiops_truncatus.svg|150x150px|Common bottlenose dolphin range]] |[[Файл:Bottlenose_dolphin_size.svg|150x150px|Common bottlenose dolphin size]] {{cvt|150|–|650|kg|lbs}} |[[Файл:Tursiops_truncatus_01.jpg|150x150px|Common bottlenose dolphin]] |- |[[Indo-Pacific bottlenose dolphin]] |''Tursiops aduncus'' <small>Ehrenberg, 1833</small> |{{IUCN status|NT|41714|1}} |Unknown |[[Файл:Distribution_of_Tursiops_aduncus.png|frameless|150x150px]] |{{convert|230|kg|lb|abbr=on}} |[[Файл:Tursiops_aduncus.JPG|150x150px|Indo-Pacific dolphin]] |- |[[Tamanend's bottlenose dolphin]] |''Tursiops erebennus'' <small>Cope, 1865</small> |{{IUCN status|NE}} |Unknown |Unknown |Unknown |[[Файл:Tamanend's_bottlenose_dolphin.jpg|frameless|159x159px]] |- |} === Phocoenidae === {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center" | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Finless porpoise|Neophocaena]]''''' – хоёр зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Indo-Pacific finless porpoise]] |''Neophocaena phocaenoides''{{pb}}<small>[[Georges Cuvier|Cuvier]], 1829</small> |{{IUCN status|VU|198920|1}}{{efn|There is not enough data to place finless porpoises on the endangered species list}} |Unknown{{efn|There are no good estimates of the animals' abundance. However a comparison of two surveys, one from the late 1970s and the other from 1999/2000 shows a decline in population and distribution.}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Finless_Porpoise.PNG|150x150px|Indo-pacific finless porpoise range]] |[[Файл:Finless_porpoise_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Indo-pacific finless porpoise size]]{{pb}}{{cvt|30|–|45|kg|lbs}} |[[Файл:Neophocaena_phocaenoides_-Miyajima_Aquarium_-Japan-8a.jpg|alt=Indo-pacific finless porpoise|150x150px|Indo-pacific finless porpoise (skeleton)]] |- |[[Yangtze finless porpoise]] |''Neophocaena asiaeorientalis''{{pb}}<small>[[Georges Cuvier|Cuvier]], 1829</small> |{{IUCN status|EN|41754|1}} (subspecies ''[[Yangtze finless porpoise]]'' {{IUCN status|CR|43205774|1}}){{efn|In China, they are endangered. Their propensity for staying close to shore places them in great danger from fishing.}} |Unknown (subspecies ''Yangtze finless porpoise'' 1,012 in 2018<ref>{{cite news |date=25 July 2018 |script-title=zh:长江江豚减少 仅剩约1012头 |language=zh |work=[[The Beijing News]] |url=http://epaper.bjnews.com.cn/html/2018-07/25/content_727143.htm |access-date=28 August 2021}}</ref><ref>{{cite news |date=25 July 2018 |script-title=zh:农业农村部：长江江豚减少 仅剩约1012头 |language=zh |work=[[The Beijing News]] |agency=[[Xinhua News Agency]] |url=http://www.xinhuanet.com/politics/2018-07/25/c_1123171998.htm |access-date=28 August 2021}}</ref>) |[[Файл:江豚的分布.svg|150x150px|Narrow-ridged finless porpoise range (red color)]] |[[Файл:Finless_porpoise_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Finless porpoise size]]{{pb}}{{cvt|30|–|45|kg|lbs}} |[[Файл:Yangtze_finless_porpoise,_10_November_2006.jpg|alt=Yangtze finless porpoise|204x204px|Narrow-ridged finless porpoise]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Phocoena]]''''' – дөрвөн зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Burmeister's porpoise]] |''Phocoena spinipinnis''{{pb}}<small>[[Hermann Burmeister|Burmeister]], 1865</small> |{{IUCN status|NT|17029|1}} |Unknown{{efn|There are no quantitative data on abundance.}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Burmeister's_Porpoise.PNG|195x195px|Burmeister's porpoise range]] |[[Файл:Burmeister's_porpoise_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Burmeister's porpoise size]]{{pb}}{{cvt|50|–|75|kg|lbs}} |[[Файл:Burmeister's_porpoise_-_Phocoena_spinipinnis_-_2022-02-24.png|150x150px|Burmeister's porpoise]] |- |[[Harbour porpoise]] |''Phocoena phocoena''{{pb}}<small>[[Карл Линней|Linnaeus]], [[Карл Линней#Үйл хэрэг|1758]]</small> |{{IUCN status|LC|17027|1}} |700,000<ref>{{cite book |last1=Bjorge |first1=Arne |title=Encyclopedia of Marine Mammals |last2=A Tolley |first2=Krystal |year=2008 |editor1=William F. Perrin |pages=530–532 |chapter=Harbor porpoise ''Phocoena phocoena'' |editor2=Bernd Wursig |editor3=J. G.M. Thewissen}}</ref> |[[Файл:Cetacea_range_map_Harbour_Porpoise.PNG|150x150px|Harbour porpoise range]] |[[Файл:Harbour_porpoise_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Harbour porpoise size]]{{pb}}{{cvt|75|kg}} |[[Файл:Ecomare_-_bruinvis_Berend_(berend3).jpg|150x150px|Harbour porpoise]] |- |[[Spectacled porpoise]] |''Phocoena dioptrica''{{pb}}<small>Lahille, 1912</small> |{{IUCN status|LC|41715|1}} |Unknown{{efn|Nothing is known of the abundance of this porpoise. It was the most commonly encountered species during preliminary beach surveys undertaken on [[Tierra del Fuego]].}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Spectacled_Porpoise.PNG|150x150px|Spectacled porpoise range]] |[[Файл:Spectacled_porpoise_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Spectacled porpoise size]]{{pb}}{{cvt|60|–|84|kg|lbs}} |[[Файл:Subadult_female_spectacled_porpoise.png|150x150px|Subadult female spectacled porpoise]] |- |[[Vaquita]] |''Phocoena sinus''{{pb}}<small>Norris & McFarland, 1958</small> |{{IUCN status|CR|17028|1}} |12<ref>{{cite web |last1=Hoffner |first1=Erik |date=2018-03-08 |title=Only 12 vaquita porpoises remain, watchdog group reports |url=https://news.mongabay.com/2018/03/only-12-vaquita-porpoises-remain-watchdog-groups-report/ |access-date=19 April 2018 |website=Mongabay}}</ref> |[[Файл:Cetacea_range_map_Vaquita.PNG|150x150px|Vaquita range]] |[[Файл:Vaquita_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Vaquita size]]{{pb}}{{cvt|50|kg|lbs}} |[[Файл:Vaquita2_Olson_NOAA_crop2.jpg|150x150px|Vaquita]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Phocoenoides]]''''' – нэг зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Dall's porpoise]] |''Phocoenoides dalli''{{pb}}<small>[[Frederick W. True|True]], 1885</small> |{{IUCN status|LC|17032|1}} |1,100,000{{efn|The most recent estimate for the North Pacific and Bering Sea is 1,186,000.}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Dall's_Porpoise.PNG|150x150px|Dall's porpoise range]] |[[Файл:Dall's_porpoise_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Dall's porpoise size]]{{pb}}{{cvt|130|–|200|kg|lbs}} |[[Файл:Dalls_Porpoise_Underwater.JPG|150x150px|Dall's porpoise]] |} == Эшлэл == <references /> [[Ангилал:Халим]] [[Ангилал:Хөхтөн амьтны овгууд]] __INDEX__ __NEWSECTIONLINK__ 1ax0lu5h30vn1jgzt74fas4jnj4pjd7 0 145708 852528 852080 2026-04-07T03:40:46Z Avirmed Batsaikhan 53733 852528 wikitext text/x-wiki [[Файл:Komitas 1902.jpg|thumb]] '''Комита́с''' ([[Армени хэл|арм.]] Կոմիտաս), жинхэнэ ово нэр нь '''Согомо́н Согомоня́н''' ([[Армени хэл|арм.]] Սողոմոն Գևորգի Սողոմոնյան; 1869 10-р сарын 8-нд [[Османы Эзэнт Улс|Османы эзэнт улсын]] Кютахья хотод төрсөн — 1935 оны 10-р сарын 22-нд [[Франц|Францын]] Вильжюиф хотод нас барсан) — [[Армени|армений]] [[хөгжмийн зохиолч]], хөгжим судлаач, ардын урлаг судлаач, дуучин, найрал дууны удирдаач, Армений сүмийн зүтгэлтэн ламтан. Комитасын бүтээл, шинжлэх ухааны судалгаа, хөгжмийн өвийг хадгалах хүчин чармайлт, өөрийн хөгжмийн зохиолууд нь түүнийг Арменийн хөгжимчид болон бусад уран бүтээлч хүмүүст маш их урам зориг өгсөн юм. Согомон Согомонян 1869 оны 10-р сарын 8-нд Күтахья (армени: Կուտինա) хотод Геворк Согомонян, Тагухи Ованнисян нарын хөгжимчдийн гэр бүлд төрсөн. Түүний эцэг, эх нь авьяаслаг дуучид, хөгжмийн зохиолчид байсан бөгөөд хот даяараа тэднийг хүндлэгддэг байжээ. 1890 онд Согомон лам болсон. 1893 онд тэрээр шашны семинарт суралцаж төгсөж, дараа нь санваартан цол хүртэж, 7-р зууны нэрт яруу найрагч, шаракануудын зохиолч байсан Католикос Комитасын нэрийг авчээ. Семинарт Комитас хөгжмийн багшаар ажиллахын зэрэгцээ Комитас найрал дуу, ардын найрал хөгжим байгуулж, ардын дуунуудыг найруулж, Арменийн сүмийн хөгжмийн талаар анхны судалгааны ажлуудаа бичжээ. 1895 онд Комитас шашны архимандрит цол хүртжээ. Тэр жилийн намар хөгжмийн сургуульд суралцахаар [[Тифлис]] рүү явжээ. Гэсэн хэдий ч Санкт-Петербургийн Консерваторид суралцаж байсан хөгжмийн зохиолч Макар Екмалянтай уулзсаны дараа тэрээр бодлоо өөрчилж, хөгжмийн гармоний чиглэлээр суралцжээ. Эдгээр судалгаа нь түүнд Европын хөгжмийн техникийг эзэмших өвөрмөц эхлэл, бат бөх суурь болсон юм. Комитасын дараагийн амьдрал Европын томоохон хөгжмийн төв [[Берлин]] хотын эргэн тойронд өрнөсөн бөгөөд тэрээр Католикосын ивээл дор, Арменийн тэргүүлэх газрын тосны магнат [[Александр Манташян|Александр Манташяны]] санхүүжилтээр суралцахаар явжээ. Комитас профессор Ричард Шмидтын удирдлага дор консерваторид элсэн орсон. Консерваторид суралцахын зэрэгцээ Комитас Берлиний Эзэн хааны их сургуульд философи, гоо зүй, ерөнхий түүх, хөгжмийн түүхийн талаар лекцэнд суужээ. 1899 оны 9-р сард Комитас төрлөх Этчмиазин руу буцаж ирээд хөгжмийн карьераа эхлүүлжээ. Богино хугацаанд тэрээр семинарын хөгжмийн сургалтын тогтолцоог эрс өөрчилж (түүний шавь нарын дунд нэрт хөгжмийн зохиолч Спиридон Меликян байсан), жижиг найрал хөгжим байгуулж, найрал дууны тоглолтыг төгөлдөржүүлжээ. Тэрээр Армени даяар аялж, мянга мянган Армен, Курд, Перс, Турк ардын дууг бичиж, тэдгээрийн найруулгыг хийжээ. 3x2sh6hotrt28umdobj9u0xayh32d01 0 145710 852529 852085 2026-04-07T03:41:34Z Avirmed Batsaikhan 53733 852529 wikitext text/x-wiki [[Файл:Гнесин Михаил.jpg|thumb]] '''Михаил Гне́син''' ([[Орос хэл|орос.]] ''Михаи́л Фабиа́нович Гне́син,'' 1883 оны 2-р сарын 2-ндтөрсөн —1957 онд нас барсан) — оросын болон зөвлөлтийн хөгжмийн зохиолч, сурган хүмүүжүүлэгч, хөгжим судлаач, хөгжим-нийгмийн зүтгэлтэн, хөгжмийн шүүмжлэгч. Зөвлөлт Оросын урлагийн гавьяат зүтгэлтэн (1927). Сталины 2-р зэргийн шагналтан (1946). Урлаг судлалын Доктор (1943), Профессор (1925). Тэрээр Евгения, Елена, Мариа, Елизавета, Ольга нарын 5 эгч болон [[Григорий Гнесин]] гэх эрэгтэй дүүтэй байжээ. Михаил Гнесин 1883 оны 2-р сарын 2-нд еврей раввин Фабиан Осипович Гнесиний гэр бүлд төрсөн. Тэрээр Оросын хөгжим, хөгжмийн боловсролын хөгжилд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн хөгжимчдийн том, нэр хүндтэй гэр бүлээс гаралтай. Бага наснаасаа тэрээр хөгжимөөр хүрээлэгдсэн байв: 5 эгч нь (дөрвөн төгөлдөр хуурч, нэг хийлч) хөгжмийн зэмсэг тоглож, Москвад боловсрол эзэмшсэн бөгөөд эх нь сонирхогч дуучин байжээ. Түүний дүү Григорий бас дуучин болсон бөгөөд тэрээр түүнтэй онцгой дотно байжээ. 1901 онд Михаил Гнесин шалгалтаа амжилттай өгч, Санкт-Петербургийн Консерваторийн онол, хөгжмийн зохиолын тэнхимд элссэн юм. Тэнд түүний гол багш нь [[Николай Римский-Корсаков]] байсан нь залуу хөгжимчний хувьд аз завшаан болсон юм. Тэрээр агуу хөгжмийн зохиолчтой харилцах нь түүний дараагийн бүх бүтээлийн үндсэн зарчмуудыг бүрдүүлсэн гэдгийг тэр өөрөө хүлээн зөвшөөрсөн. ksft5rn83cma470l1b24b0oibr3lmk2 0 145717 852542 852379 2026-04-07T04:54:51Z Bayarkhangai 1129 852542 wikitext text/x-wiki Монголчуудын түүхэн дэх 33 цуут [[тулалдаан]] нь: # Монголчуудын дээд өвөг [[Хүннү улс|Хүннү]]чүүд [[Хань улс|Хан улс]]ын их цэргийг буулган авсан [[Пинчений тулалдаан]] # Европийн түүхийг шийдсэн нь буюу [[Каталины тулалдаан]] # Тал нутагт тэргүүлэхийн төлөөх тэмцэл буюу [[Хүйтэний тулалдаан]] # Тэмүжин холбоотонтойгоо дайтсан нь буюу [[Хар халзан элстийн тулалдаан]] # Тэмүжин тал нутаг дахь сүүлчийнхээ дайсныг дарсан нь буюу [[Наху уулын тулалдаан]] # Алтан улсын цэргийн сүлд хийморийг унагасан [[Үнэгэн давааны тулалдаан]] # [[Чингис хаан]] худалдаачдынхаа өсийг авсан [[Отрарын бүслэлт]] # Монголчууд лалын хамгийн том эзэнт гүрний нийслэлийг эзэлсэн нь буюу [[Монголчууд Самаркандыг эзэлсэн нь]] # [[Хорезмын эзэнт улс|Хорезм]]ын хуучин нийслэл [[Гурганж]] монголчуудад автсан нь буюу [[Ургенч хотыг эзэлсэн нь]] # [[Султан Желал-Аддан]]ыг нэхэн дарсан [[Инд мөрний тулалдаан]] # [[Оросууд|Орос]]ууд Монголын махир сэлэмний амтыг анх мэдэрсэн [[Калка голын тулалдаан]] # [[Румын султанат|Румын [[Селжүк<nowiki>]]</nowiki>]] Султанд хүний олноор биш чадвараар байлдагийг мэдрүүлсэн [[Көсэ Дагийн тулалдаан|Калка голын тулалдаан]] # [[Бат хаан]]ы цэрэг зүүн хойд оросын нийслэл [[Владимирийг эзэлсэн нь]] # Орос орны хувь заяаг олон зуун жилээр угтуулан шийдсэн [[Сить голын тулалдаан]] # [[Рыцарь|Европын хөлөг баатр]]ууд Монголчуудын өмнө хүчин мөхөстсөн [[Легницийн тулалдаан|Лигницийн тулалдаан]] # [[Бела ван]] Мухамед шахын хувь заяаг давтсан [[Шайо голын тулалдаан]] # Монголчууд [[Ассассин|Лалын нууцлаг эзэнт улс]]ыг мөхөөсөн түүх буюу [[Аламут цайзыг эзэлсэн нь]] # Монголчууд лалын хамгийн том эзэнт гүрний нийслэлийг эзэлсэн нь буюу [[Монголчууд Багдадыг эзэлсэн нь]] # [[Дамаск хотыг эзлэх тулалдаан]] # [[Монгол]]чуудын түрэлтийн Өрнө хязгаарт цэг хатгасан [[Айн Жалутын тулалдаан]] # Монголын эзэнт гүрэн залрах үүдийг нээсэн [[Дербентийн хөндийн тулалдаан]] # Дэлхийн түүхэн дэх усан цэргийн хамгийн том [[флот]] Японыг дайлсан нь буюу [[Бүн-эйн тулалдаан|Далайн 1274 оны анхны довтолгоон]] # Дэлхийн түүхэн дэх усан цэргийн хамгийн том [[Далайн цэргийн Флот|флот]] [[Япон]]ыг дайлсан нь буюу [[Далайн 1281 оны хоёр дахь довтолгоон]] # [[Хайду (хан)|Хайду]], [[Наян (Салаа утга)|Наян]]ы эвсэл буюу Хубилайн эсрэг их тулаан # Монголчууд заант цэрэгтэй тулгарсан нь буюу [[Хубилай хаан|Хубилай]] [[Мьянмар|Бирм]]ийг эзэлсэн нь [[Монголчуудын Бирм рүү хийсэн анхны довтолгоо|Бирмийн заант цэргийн эсрэг тулалдаан]] # Оросын түүхийн бахархал буюу [[Куликовын тулалдаан]] буюу [[Тутгаалжин шувуудын талын тулалдаан]] # [[Москвагийн Их Вант Улс|Орос]]уудын найдвар мөхсөн нь буюу [[Тохматыш хаан Москваг эзэлсэн нь]] # [[Доголон Төмөр|Төмөр хаан]] Алтан ордны улсыг дайлсан нь буюу [[Ижил мөрний дэргэд болсон их тулалдаан]] # [[Дэлхий]]д ноёрхохын төлөө [[Анкарагийн тулалдаан]] # [[Жөнтун|Мин улсын эзэн хаан]]ыг [[Монголчууд]] олзолсон [[Тумугийн тулалдаан|Түмүгийн тулалдаан]] # [[Галдан бошигт хаан|Галдан Бошгот]] [[Халх]]ыг түйвээсэн буюу [[Олгой нуурын тулалдаан]] # Цөс ихт [[Зүүнгарын Хаант Улс|Ойрад]]ууд [[Чин улс|Манж Чин гүрн]]ий Төв рүү давшин байлдсан [[Улаанбудангийн тулалдаан]] # Бошгот хааны нугарашгүй тэмцэл буюу [[Зуунмодны тулалдаан]] # .Монголчууд төрийн тусгаар тогтнолоо бэхжүүлсэн [[Ховдыг чөлөөлөх байлдаан]] # [[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс|Богд хаант улс]] дахин мандсан нь буюу [[Цагаан хөдөлгөөн|Цагаантан]] [[Нийслэл хүрээг хятадын гамин цэргээс чөлөөлсөн нь|Их Хүрээг чөлөөлсөн нь]]. [[Ангилал:Монголын дайн]] [[Ангилал:Их Монгол Улс]] [[Ангилал:Монголын түүх]] [[Ангилал:Чингис хаан]] [[Ангилал:Мөнх хаан]] [[Ангилал:Хүлэгү хаан]] [[Ангилал:Хубилай хаан]] [[Ангилал:Монголчуудын оролцсон дайн]] [[Ангилал:Монголын зэвсэгт хүчний түүх]] [[Ангилал:Монголчуудын дайн]] [[Ангилал:Монгол-Японы харилцаа]] [[Ангилал:Солонгосын түүх]] osfhzr7v11o9ixaqjf055fl1i651dno 852543 852542 2026-04-07T04:55:46Z Bayarkhangai 1129 852543 wikitext text/x-wiki Монголчуудын түүхэн дэх 33 цуут [[тулалдаан]] нь: # Монголчуудын дээд өвөг [[Хүннү улс|Хүннү]]чүүд [[Хань улс|Хан улс]]ын их цэргийг буулган авсан [[Пинчений тулалдаан]] # Европийн түүхийг шийдсэн нь буюу [[Каталины тулалдаан]] # Тал нутагт тэргүүлэхийн төлөөх тэмцэл буюу [[Хүйтэний тулалдаан]] # Тэмүжин холбоотонтойгоо дайтсан нь буюу [[Хар халзан элстийн тулалдаан]] # Тэмүжин тал нутаг дахь сүүлчийнхээ дайсныг дарсан нь буюу [[Наху уулын тулалдаан]] # Алтан улсын цэргийн сүлд хийморийг унагасан [[Үнэгэн давааны тулалдаан]] # [[Чингис хаан]] худалдаачдынхаа өсийг авсан [[Отрарын бүслэлт]] # Монголчууд лалын хамгийн том эзэнт гүрний нийслэлийг эзэлсэн нь буюу [[Монголчууд Самаркандыг эзэлсэн нь]] # [[Хорезмын эзэнт улс|Хорезм]]ын хуучин нийслэл [[Гурганж]] монголчуудад автсан нь буюу [[Ургенч хотыг эзэлсэн нь]] # [[Султан Желал-Аддан]]ыг нэхэн дарсан [[Инд мөрний тулалдаан]] # [[Оросууд|Орос]]ууд Монголын махир сэлэмний амтыг анх мэдэрсэн [[Калка голын тулалдаан]] # [[Румын султанат]]ын Султанд хүний олноор биш чадвараар байлдагийг мэдрүүлсэн [[Көсэ Дагийн тулалдаан|Калка голын тулалдаан]] # [[Бат хаан]]ы цэрэг зүүн хойд оросын нийслэл [[Владимирийг эзэлсэн нь]] # Орос орны хувь заяаг олон зуун жилээр угтуулан шийдсэн [[Сить голын тулалдаан]] # [[Рыцарь|Европын хөлөг баатр]]ууд Монголчуудын өмнө хүчин мөхөстсөн [[Легницийн тулалдаан|Лигницийн тулалдаан]] # [[Бела ван]] Мухамед шахын хувь заяаг давтсан [[Шайо голын тулалдаан]] # Монголчууд [[Ассассин|Лалын нууцлаг эзэнт улс]]ыг мөхөөсөн түүх буюу [[Аламут цайзыг эзэлсэн нь]] # Монголчууд лалын хамгийн том эзэнт гүрний нийслэлийг эзэлсэн нь буюу [[Монголчууд Багдадыг эзэлсэн нь]] # [[Дамаск хотыг эзлэх тулалдаан]] # [[Монгол]]чуудын түрэлтийн Өрнө хязгаарт цэг хатгасан [[Айн Жалутын тулалдаан]] # Монголын эзэнт гүрэн залрах үүдийг нээсэн [[Дербентийн хөндийн тулалдаан]] # Дэлхийн түүхэн дэх усан цэргийн хамгийн том [[флот]] Японыг дайлсан нь буюу [[Бүн-эйн тулалдаан|Далайн 1274 оны анхны довтолгоон]] # Дэлхийн түүхэн дэх усан цэргийн хамгийн том [[Далайн цэргийн Флот|флот]] [[Япон]]ыг дайлсан нь буюу [[Далайн 1281 оны хоёр дахь довтолгоон]] # [[Хайду (хан)|Хайду]], [[Наян (Салаа утга)|Наян]]ы эвсэл буюу Хубилайн эсрэг их тулаан # Монголчууд заант цэрэгтэй тулгарсан нь буюу [[Хубилай хаан|Хубилай]] [[Мьянмар|Бирм]]ийг эзэлсэн нь [[Монголчуудын Бирм рүү хийсэн анхны довтолгоо|Бирмийн заант цэргийн эсрэг тулалдаан]] # Оросын түүхийн бахархал буюу [[Куликовын тулалдаан]] буюу [[Тутгаалжин шувуудын талын тулалдаан]] # [[Москвагийн Их Вант Улс|Орос]]уудын найдвар мөхсөн нь буюу [[Тохматыш хаан Москваг эзэлсэн нь]] # [[Доголон Төмөр|Төмөр хаан]] Алтан ордны улсыг дайлсан нь буюу [[Ижил мөрний дэргэд болсон их тулалдаан]] # [[Дэлхий]]д ноёрхохын төлөө [[Анкарагийн тулалдаан]] # [[Жөнтун|Мин улсын эзэн хаан]]ыг [[Монголчууд]] олзолсон [[Тумугийн тулалдаан|Түмүгийн тулалдаан]] # [[Галдан бошигт хаан|Галдан Бошгот]] [[Халх]]ыг түйвээсэн буюу [[Олгой нуурын тулалдаан]] # Цөс ихт [[Зүүнгарын Хаант Улс|Ойрад]]ууд [[Чин улс|Манж Чин гүрн]]ий Төв рүү давшин байлдсан [[Улаанбудангийн тулалдаан]] # Бошгот хааны нугарашгүй тэмцэл буюу [[Зуунмодны тулалдаан]] # .Монголчууд төрийн тусгаар тогтнолоо бэхжүүлсэн [[Ховдыг чөлөөлөх байлдаан]] # [[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс|Богд хаант улс]] дахин мандсан нь буюу [[Цагаан хөдөлгөөн|Цагаантан]] [[Нийслэл хүрээг хятадын гамин цэргээс чөлөөлсөн нь|Их Хүрээг чөлөөлсөн нь]]. [[Ангилал:Монголын дайн]] [[Ангилал:Их Монгол Улс]] [[Ангилал:Монголын түүх]] [[Ангилал:Чингис хаан]] [[Ангилал:Мөнх хаан]] [[Ангилал:Хүлэгү хаан]] [[Ангилал:Хубилай хаан]] [[Ангилал:Монголчуудын оролцсон дайн]] [[Ангилал:Монголын зэвсэгт хүчний түүх]] [[Ангилал:Монголчуудын дайн]] [[Ангилал:Монгол-Японы харилцаа]] [[Ангилал:Солонгосын түүх]] 7i5mrdqse1e6mqcne09h98uqsgytcth 852544 852543 2026-04-07T04:56:15Z Bayarkhangai 1129 852544 wikitext text/x-wiki Монголчуудын түүхэн дэх 33 цуут [[тулалдаан]] нь: # Монголчуудын дээд өвөг [[Хүннү улс|Хүннү]]чүүд [[Хань улс|Хан улс]]ын их цэргийг буулган авсан [[Пинчений тулалдаан]] # Европийн түүхийг шийдсэн нь буюу [[Каталины тулалдаан]] # Тал нутагт тэргүүлэхийн төлөөх тэмцэл буюу [[Хүйтэний тулалдаан]] # Тэмүжин холбоотонтойгоо дайтсан нь буюу [[Хар халзан элстийн тулалдаан]] # Тэмүжин тал нутаг дахь сүүлчийнхээ дайсныг дарсан нь буюу [[Наху уулын тулалдаан]] # Алтан улсын цэргийн сүлд хийморийг унагасан [[Үнэгэн давааны тулалдаан]] # [[Чингис хаан]] худалдаачдынхаа өсийг авсан [[Отрарын бүслэлт]] # Монголчууд лалын хамгийн том эзэнт гүрний нийслэлийг эзэлсэн нь буюу [[Монголчууд Самаркандыг эзэлсэн нь]] # [[Хорезмын эзэнт улс|Хорезм]]ын хуучин нийслэл [[Гурганж]] монголчуудад автсан нь буюу [[Ургенч хотыг эзэлсэн нь]] # [[Желал ад-Дин (Хорезм)|Султан Желал-Аддан]]ыг нэхэн дарсан [[Инд мөрний тулалдаан]] # [[Оросууд|Орос]]ууд Монголын махир сэлэмний амтыг анх мэдэрсэн [[Калка голын тулалдаан]] # [[Румын султанат]]ын Султанд хүний олноор биш чадвараар байлдагийг мэдрүүлсэн [[Көсэ Дагийн тулалдаан|Калка голын тулалдаан]] # [[Бат хаан]]ы цэрэг зүүн хойд оросын нийслэл [[Владимирийг эзэлсэн нь]] # Орос орны хувь заяаг олон зуун жилээр угтуулан шийдсэн [[Сить голын тулалдаан]] # [[Рыцарь|Европын хөлөг баатр]]ууд Монголчуудын өмнө хүчин мөхөстсөн [[Легницийн тулалдаан|Лигницийн тулалдаан]] # [[Бела ван]] Мухамед шахын хувь заяаг давтсан [[Шайо голын тулалдаан]] # Монголчууд [[Ассассин|Лалын нууцлаг эзэнт улс]]ыг мөхөөсөн түүх буюу [[Аламут цайзыг эзэлсэн нь]] # Монголчууд лалын хамгийн том эзэнт гүрний нийслэлийг эзэлсэн нь буюу [[Монголчууд Багдадыг эзэлсэн нь]] # [[Дамаск хотыг эзлэх тулалдаан]] # [[Монгол]]чуудын түрэлтийн Өрнө хязгаарт цэг хатгасан [[Айн Жалутын тулалдаан]] # Монголын эзэнт гүрэн залрах үүдийг нээсэн [[Дербентийн хөндийн тулалдаан]] # Дэлхийн түүхэн дэх усан цэргийн хамгийн том [[флот]] Японыг дайлсан нь буюу [[Бүн-эйн тулалдаан|Далайн 1274 оны анхны довтолгоон]] # Дэлхийн түүхэн дэх усан цэргийн хамгийн том [[Далайн цэргийн Флот|флот]] [[Япон]]ыг дайлсан нь буюу [[Далайн 1281 оны хоёр дахь довтолгоон]] # [[Хайду (хан)|Хайду]], [[Наян (Салаа утга)|Наян]]ы эвсэл буюу Хубилайн эсрэг их тулаан # Монголчууд заант цэрэгтэй тулгарсан нь буюу [[Хубилай хаан|Хубилай]] [[Мьянмар|Бирм]]ийг эзэлсэн нь [[Монголчуудын Бирм рүү хийсэн анхны довтолгоо|Бирмийн заант цэргийн эсрэг тулалдаан]] # Оросын түүхийн бахархал буюу [[Куликовын тулалдаан]] буюу [[Тутгаалжин шувуудын талын тулалдаан]] # [[Москвагийн Их Вант Улс|Орос]]уудын найдвар мөхсөн нь буюу [[Тохматыш хаан Москваг эзэлсэн нь]] # [[Доголон Төмөр|Төмөр хаан]] Алтан ордны улсыг дайлсан нь буюу [[Ижил мөрний дэргэд болсон их тулалдаан]] # [[Дэлхий]]д ноёрхохын төлөө [[Анкарагийн тулалдаан]] # [[Жөнтун|Мин улсын эзэн хаан]]ыг [[Монголчууд]] олзолсон [[Тумугийн тулалдаан|Түмүгийн тулалдаан]] # [[Галдан бошигт хаан|Галдан Бошгот]] [[Халх]]ыг түйвээсэн буюу [[Олгой нуурын тулалдаан]] # Цөс ихт [[Зүүнгарын Хаант Улс|Ойрад]]ууд [[Чин улс|Манж Чин гүрн]]ий Төв рүү давшин байлдсан [[Улаанбудангийн тулалдаан]] # Бошгот хааны нугарашгүй тэмцэл буюу [[Зуунмодны тулалдаан]] # .Монголчууд төрийн тусгаар тогтнолоо бэхжүүлсэн [[Ховдыг чөлөөлөх байлдаан]] # [[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс|Богд хаант улс]] дахин мандсан нь буюу [[Цагаан хөдөлгөөн|Цагаантан]] [[Нийслэл хүрээг хятадын гамин цэргээс чөлөөлсөн нь|Их Хүрээг чөлөөлсөн нь]]. [[Ангилал:Монголын дайн]] [[Ангилал:Их Монгол Улс]] [[Ангилал:Монголын түүх]] [[Ангилал:Чингис хаан]] [[Ангилал:Мөнх хаан]] [[Ангилал:Хүлэгү хаан]] [[Ангилал:Хубилай хаан]] [[Ангилал:Монголчуудын оролцсон дайн]] [[Ангилал:Монголын зэвсэгт хүчний түүх]] [[Ангилал:Монголчуудын дайн]] [[Ангилал:Монгол-Японы харилцаа]] [[Ангилал:Солонгосын түүх]] cl8zebla04lfl7gcdwfnc92jlws5n3i 852545 852544 2026-04-07T04:57:04Z Bayarkhangai 1129 852545 wikitext text/x-wiki Монголчуудын түүхэн дэх 33 цуут [[тулалдаан]] нь: # Монголчуудын дээд өвөг [[Хүннү улс|Хүннү]]чүүд [[Хань улс|Хан улс]]ын их цэргийг буулган авсан [[Пинчений тулалдаан]] # Европийн түүхийг шийдсэн нь буюу [[Каталины тулалдаан]] # Тал нутагт тэргүүлэхийн төлөөх тэмцэл буюу [[Хүйтэний тулалдаан]] # Тэмүжин холбоотонтойгоо дайтсан нь буюу [[Хар халзан элстийн тулалдаан]] # Тэмүжин тал нутаг дахь сүүлчийнхээ дайсныг дарсан нь буюу [[Наху уулын тулалдаан]] # Алтан улсын цэргийн сүлд хийморийг унагасан [[Үнэгэн давааны тулалдаан]] # [[Чингис хаан]] худалдаачдынхаа өсийг авсан [[Отрарын бүслэлт]] # Монголчууд лалын хамгийн том эзэнт гүрний нийслэлийг эзэлсэн нь буюу [[Монголчууд Самаркандыг эзэлсэн нь]] # [[Хорезмын эзэнт улс|Хорезм]]ын хуучин нийслэл [[Гурганж]] монголчуудад автсан нь буюу [[Ургенч хотыг эзэлсэн нь]] # [[Желал ад-Дин (Хорезм)|Султан Желал-Аддан]]ыг нэхэн дарсан [[Инд мөрний тулалдаан]] # [[Оросууд|Орос]]ууд Монголын махир сэлэмний амтыг анх мэдэрсэн [[Калка голын тулалдаан]] # [[Румын султанат]]ын Султанд хүний олноор биш чадвараар байлддагийг мэдрүүлсэн [[Көсэ Дагийн тулалдаан]] # [[Бат хаан]]ы цэрэг зүүн хойд оросын нийслэл [[Владимирийг эзэлсэн нь]] # Орос орны хувь заяаг олон зуун жилээр угтуулан шийдсэн [[Сить голын тулалдаан]] # [[Рыцарь|Европын хөлөг баатр]]ууд Монголчуудын өмнө хүчин мөхөстсөн [[Легницийн тулалдаан|Лигницийн тулалдаан]] # [[Бела ван]] Мухамед шахын хувь заяаг давтсан [[Шайо голын тулалдаан]] # Монголчууд [[Ассассин|Лалын нууцлаг эзэнт улс]]ыг мөхөөсөн түүх буюу [[Аламут цайзыг эзэлсэн нь]] # Монголчууд лалын хамгийн том эзэнт гүрний нийслэлийг эзэлсэн нь буюу [[Монголчууд Багдадыг эзэлсэн нь]] # [[Дамаск хотыг эзлэх тулалдаан]] # [[Монгол]]чуудын түрэлтийн Өрнө хязгаарт цэг хатгасан [[Айн Жалутын тулалдаан]] # Монголын эзэнт гүрэн залрах үүдийг нээсэн [[Дербентийн хөндийн тулалдаан]] # Дэлхийн түүхэн дэх усан цэргийн хамгийн том [[флот]] Японыг дайлсан нь буюу [[Бүн-эйн тулалдаан|Далайн 1274 оны анхны довтолгоон]] # Дэлхийн түүхэн дэх усан цэргийн хамгийн том [[Далайн цэргийн Флот|флот]] [[Япон]]ыг дайлсан нь буюу [[Далайн 1281 оны хоёр дахь довтолгоон]] # [[Хайду (хан)|Хайду]], [[Наян (Салаа утга)|Наян]]ы эвсэл буюу Хубилайн эсрэг их тулаан # Монголчууд заант цэрэгтэй тулгарсан нь буюу [[Хубилай хаан|Хубилай]] [[Мьянмар|Бирм]]ийг эзэлсэн нь [[Монголчуудын Бирм рүү хийсэн анхны довтолгоо|Бирмийн заант цэргийн эсрэг тулалдаан]] # Оросын түүхийн бахархал буюу [[Куликовын тулалдаан]] буюу [[Тутгаалжин шувуудын талын тулалдаан]] # [[Москвагийн Их Вант Улс|Орос]]уудын найдвар мөхсөн нь буюу [[Тохматыш хаан Москваг эзэлсэн нь]] # [[Доголон Төмөр|Төмөр хаан]] Алтан ордны улсыг дайлсан нь буюу [[Ижил мөрний дэргэд болсон их тулалдаан]] # [[Дэлхий]]д ноёрхохын төлөө [[Анкарагийн тулалдаан]] # [[Жөнтун|Мин улсын эзэн хаан]]ыг [[Монголчууд]] олзолсон [[Тумугийн тулалдаан|Түмүгийн тулалдаан]] # [[Галдан бошигт хаан|Галдан Бошгот]] [[Халх]]ыг түйвээсэн буюу [[Олгой нуурын тулалдаан]] # Цөс ихт [[Зүүнгарын Хаант Улс|Ойрад]]ууд [[Чин улс|Манж Чин гүрн]]ий Төв рүү давшин байлдсан [[Улаанбудангийн тулалдаан]] # Бошгот хааны нугарашгүй тэмцэл буюу [[Зуунмодны тулалдаан]] # .Монголчууд төрийн тусгаар тогтнолоо бэхжүүлсэн [[Ховдыг чөлөөлөх байлдаан]] # [[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс|Богд хаант улс]] дахин мандсан нь буюу [[Цагаан хөдөлгөөн|Цагаантан]] [[Нийслэл хүрээг хятадын гамин цэргээс чөлөөлсөн нь|Их Хүрээг чөлөөлсөн нь]]. [[Ангилал:Монголын дайн]] [[Ангилал:Их Монгол Улс]] [[Ангилал:Монголын түүх]] [[Ангилал:Чингис хаан]] [[Ангилал:Мөнх хаан]] [[Ангилал:Хүлэгү хаан]] [[Ангилал:Хубилай хаан]] [[Ангилал:Монголчуудын оролцсон дайн]] [[Ангилал:Монголын зэвсэгт хүчний түүх]] [[Ангилал:Монголчуудын дайн]] [[Ангилал:Монгол-Японы харилцаа]] [[Ангилал:Солонгосын түүх]] 1o8jq3zxamoi95lx2fq6hqaelg82ul4 852546 852545 2026-04-07T04:59:35Z Bayarkhangai 1129 852546 wikitext text/x-wiki Монголчуудын түүхэн дэх 33 цуут [[тулалдаан]] нь: # Монголчуудын дээд өвөг [[Хүннү улс|Хүннү]]чүүд [[Хань улс|Хан улс]]ын их цэргийг буулган авсан [[Пинчений тулалдаан]] # Европийн түүхийг шийдсэн нь буюу [[Каталины тулалдаан]] # Тал нутагт тэргүүлэхийн төлөөх тэмцэл буюу [[Хүйтэний тулалдаан]] # Тэмүжин холбоотонтойгоо дайтсан нь буюу [[Хар халзан элстийн тулалдаан]] # Тэмүжин тал нутаг дахь сүүлчийнхээ дайсныг дарсан нь буюу [[Наху уулын тулалдаан]] # Алтан улсын цэргийн сүлд хийморийг унагасан [[Үнэгэн давааны тулалдаан]] # [[Чингис хаан]] худалдаачдынхаа өсийг авсан [[Отрарын бүслэлт]] # Монголчууд лалын хамгийн том эзэнт гүрний нийслэлийг эзэлсэн нь буюу [[Монголчууд Самаркандыг эзэлсэн нь]] # [[Хорезмын эзэнт улс|Хорезм]]ын хуучин нийслэл [[Гурганж]] монголчуудад автсан нь буюу [[Ургенч хотыг эзэлсэн нь]] # [[Желал ад-Дин (Хорезм)|Султан Желал-Аддан]]ыг нэхэн дарсан [[Инд мөрний тулалдаан]] # [[Оросууд|Орос]]ууд Монголын махир сэлэмний амтыг анх мэдэрсэн [[Калка голын тулалдаан]] # [[Румын султанат]]ын Султанд хүний олноор биш чадвараар байлддагийг мэдрүүлсэн [[Көсэ Дагийн тулалдаан]] # [[Бат хаан]]ы цэрэг зүүн хойд оросын нийслэл [[Владимирийг эзэлсэн нь]] # Орос орны хувь заяаг олон зуун жилээр угтуулан шийдсэн [[Сить голын тулалдаан]] # [[Рыцарь|Европын хөлөг баатр]]ууд Монголчуудын өмнө хүчин мөхөстсөн [[Легницийн тулалдаан|Лигницийн тулалдаан]] # [[Бела ван]] Мухамед шахын хувь заяаг давтсан [[Шайо голын тулалдаан]] # Монголчууд [[Ассассин|Лалын нууцлаг эзэнт улс]]ыг мөхөөсөн түүх буюу [[Аламут цайзыг эзэлсэн нь]] # Монголчууд лалын хамгийн том эзэнт гүрний нийслэлийг эзэлсэн нь буюу [[Монголчууд Багдадыг эзэлсэн нь]] # [[Дамаск хотыг эзлэх тулалдаан]] # [[Монгол]]чуудын түрэлтийн Өрнө хязгаарт цэг хатгасан [[Айн Жалутын тулалдаан]] # Монголын эзэнт гүрэн залрах үүдийг нээсэн [[Дербентийн хөндийн тулалдаан]] # Дэлхийн түүхэн дэх усан цэргийн хамгийн том [[флот]] Японыг дайлсан нь буюу [[Бүн-эйн тулалдаан|Далайн 1274 оны анхны довтолгоон]] # Дэлхийн түүхэн дэх усан цэргийн хамгийн том [[Далайн цэргийн Флот|флот]] [[Япон]]ыг дайлсан нь буюу [[Далайн 1281 оны хоёр дахь довтолгоон]] # [[Хайду (хан)|Хайду]], [[Наян (Салаа утга)|Наян]]ы эвсэл буюу Хубилайн эсрэг их тулаан # Монголчууд заант цэрэгтэй тулгарсан нь буюу [[Хубилай хаан|Хубилай]] [[Мьянмар|Бирм]]ийг эзэлсэн нь [[Монголчуудын Бирм рүү хийсэн анхны довтолгоо|Бирмийн заант цэргийн эсрэг тулалдаан]] # Оросын түүхийн бахархал буюу [[Куликовын тулалдаан]] буюу [[Тутгаалжин шувуудын талын тулалдаан]] # [[Москвагийн Их Вант Улс|Орос]]уудын найдвар мөхсөн нь буюу [[Тохматыш хаан Москваг эзэлсэн нь]] # [[Доголон Төмөр|Төмөр хаан]] Алтан ордны улсыг дайлсан нь буюу [[Ижил мөрний дэргэд болсон их тулалдаан]] # [[Дэлхий]]д ноёрхохын төлөө [[Анкарагийн тулалдаан]] # [[Жөнтун|Мин улсын эзэн хаан]]ыг [[Монголчууд]] олзолсон [[Тумугийн тулалдаан|Түмүгийн тулалдаан]] # [[Галдан бошигт хаан|Галдан Бошгот]] [[Халх]]ыг түйвээсэн буюу [[Олгой нуурын тулалдаан]] # Цөс ихт [[Зүүнгарын Хаант Улс|Ойрад]]ууд [[Чин улс|Манж Чин гүрн]]ий Төв рүү давшин байлдсан [[Улаанбудангийн тулаан]] # Бошгот хааны нугарашгүй тэмцэл буюу [[Зуунмодны тулалдаан]] # .Монголчууд төрийн тусгаар тогтнолоо бэхжүүлсэн [[Ховдыг чөлөөлөх байлдаан]] # [[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс|Богд хаант улс]] дахин мандсан нь буюу [[Цагаан хөдөлгөөн|Цагаантан]] [[Нийслэл хүрээг хятадын гамин цэргээс чөлөөлсөн нь|Их Хүрээг чөлөөлсөн нь]]. [[Ангилал:Монголын дайн]] [[Ангилал:Их Монгол Улс]] [[Ангилал:Монголын түүх]] [[Ангилал:Чингис хаан]] [[Ангилал:Мөнх хаан]] [[Ангилал:Хүлэгү хаан]] [[Ангилал:Хубилай хаан]] [[Ангилал:Монголчуудын оролцсон дайн]] [[Ангилал:Монголын зэвсэгт хүчний түүх]] [[Ангилал:Монголчуудын дайн]] [[Ангилал:Монгол-Японы харилцаа]] [[Ангилал:Солонгосын түүх]] 6nyokwhw0kurkpyljvfui4z9t04zqj9 0 145718 852539 852097 2026-04-07T04:46:17Z Bayarkhangai 1129 852539 wikitext text/x-wiki '''Отрарын бүслэлт''' нь [[Чингис хаан]]ы [[Хорезмын эзэнт улс|Хорезмын хаант улс]]ын эсрэг хийсэн [[дайн]]ы эхэнд болсон тулалдаан. Энэ хотын захирагч [[Иналчуг]] Чингис хааны 450 худалдаачинг алсан нь энэ дайны шалтгаан болсон. Иймд Чингис хаан [[Отрар хот]]ын захирагчийг барьж шийтгэх зорилгоор энэ хотыг тусгайлан цэрэг гарган бүслэн байлдаж эзэлсэн. == Нөхцөл байдал/Дайны шалтгаан == Хорезмын хаант улсын [[Мухаммед ил хаан|Мухаммед шах]] [[торгоны зам]]д хяналтаа тогтоох зорилгын үүднээс [[Зүрчидийн Алтан Улс|Зүрчидийн Алтан улс]] болон [[Өмнөд Сүн улс]]ын тухай мэдээлэл цуглуулж байв. Гэтэл [[Их Монгол Улс|Их Монгол улс]]ын Чингис хаан [[Бяньлянь чөлгөө|Бяньлин]]г (Жунду) байлдаж байгаа мэдээг авмагц Чингис гэж хэн болох, Зүрчдийг байлдаж буй эсэхийг тандуулахаар 1215 онд [[Баха ал-Дин Ражи]] тэргүүтэй элч төлөөлгч заржээ. Мухаммедийн элч Жүндүгийн дэргэд Чингис хаанд бараалхжээ. Чингис хаан Хорезмшахтай найрсаг харилцаа тогтоох сонирхолтой байгаагаа илэрхийлжээ. Энэ нь [[Хар Хидан|Хар Кидан]]ыг [[Хүчүлүг|Хүчлүг]] эзлэн авснаас хойшх үед тасраад байгаа торгон замын худалдааг сэргээх, Их Монгол улсын баруун талын аюулгүй байдлыг бататган бэхжүүлэх ашиг сонирхолтой нь шууд холбоотой байв. Хорезмын хаант улсын элч төлөөлөгчид Чингис хааны хүсэл эрмэлзлийг Мухаммед шахад уламжлахдаа: “Би чиний хүч их, танай улс том гэдгийг мэднэ. Чамайг өргөн уудам газар нутгийг эзэмшин ноёрхож буйг би мэднэ. Би чамайг өөрийн хайртай хүүгийн нэгэн адил үзэж, чамтай сайн харилцаатай байхыг гүнээ хүсэж байна. Би нэгэнт Хятадыг байлдан дагуулж, Хятадын хойт нутгийн бүх угсаатныг эрхэндээ оруулсан, чи үүнийг мэдэх ёстой. Чи мөн манай улсын дайчид нь шоргоолж мэт олон, нөөц баялаг нь мөнгөний орд уурхай арвин, үнэхээр бусдын газар нутагт шунах горьдох шаардлагагүй гэдгийг ойлговол зохино. Би гагцхүү бидний ноёд түшмэд, ард иргэдийн хооронд эрх тэгш арилжаа наймаа хийж, энх тайвнаар харилцаж байгаасай гэж л хүссэн билээ” гэсэн байна. [Яотин 2002: 287]. Зөвлөлтийн түүхч И.П.Петрушевский:“Тэр үеийн дипломатуудын хэлээр, хаан өөр нэг хааныг “өөрийн хөвгүүн” гэвэл, түүнийг өөрийн хараат болгон үзэж байгаа хэрэг болдог байжээ” [Петрушевский 1984:124] гэж тэмдэглэжээ. Гэтэл Л.Н.Гумилев хэмээсэн билээ. “Мухаммед саяхан асар уудам газар орныг эрхэндээ оруулж, өөртэйгээ эгнэх хүн, өрсөлдөх дайсангүй хэмээн сэхүүн загнан, ялж дийлсэн тэр их эрч хүчээрээ гадагш давшилтаа үргэлжлүүлэх, тэр ч бүү хэл эзэмшил нутгаа дорно зүгт тэлэн өргөжүүлэх, Хятадыг байлдан дагуулж дэлхийн эзэнт улс байгуулах төлөвлөгөөтэй байжээ”. [Яотин 2002: 287]. Мухаммедийн элчийн хариуд Чингис хаан Хорезмын Махмуд, Бухарын Али-Хожа, Отрарын Юсуф Канка гэдэг Монголд амьдарч байсан мусульман худалдаач гурван хүнийг худалдааны гэрээ байгуулахаар Хорезмын хаант улсад илгээжээ. Мухаммед шахад өгөх бэлгийн дотор асар том тунгаамал алт, шижир алтан гулууз, үнэт хув болон зааны ясан эдлэлүүд, цагааг тэмээний ноосоор хийсэн асар үнэтэй зүйлүүд байв.[Груссе 2003:216]. Чингис хааны элч нарт Мухаммед шах хандан:”Манай улс том гэдгийг ертөнц даяар хэн хүнгүй мэднэ. Танай хаан чинь намайг хүүгээ гэж нэрлэж яахин зүрхлэнэ вэ?” Тэр ямар хайшаа амьтан юм, хэд хичнээн цэрэгтэй болооод тэр вэ?” гэхэд монголын элч Мухаммедийн уурлан хилэгнэж байгаа болон омгорхог дүрийг хараад түүнтэй маргалдахаас зайлсхийж: “Таны цэрэгтэй жишвээс Чингис хааны цэрэг ганц морьтой хүнтэй адил буйзаа” гэж хэлсэнд Мухаммед шахын сэтгэл уужирч, Чингис хаатай эвийн гэрээ байгуулахаар шийджээ. [Петрушевский мөн тэнд]. Энэ элчийн ташаа мэдээлэл шах Мухаммедийг төөрөгдүүлж, дараа нь Отрарт ирсэн монгол элч төлөөлөгч болон түүний дагалдах худалдаачдын талаар алдаатай шийдвэр гаргахад хүргэсэн болов уу. Чингис хаан хоёр улсын хоорондын арилжаа наймааг хөгжүүлэх үүднээс худалдааны зам дээр “Хараач” гэдэг харуул хамгаалат тавьж байжээ. Тэрбээр “Монгол улсын хилд нэвтрэн орж ирж буй худалдаачин хүн бүрт зар бичиг олгох, хааны хэрэгцээт барааг уул эзний хамт хаанд хүргэх, хаан зохих үнээр нь худалдан авах” тухай хууль хүртэл гаргаж байв. [Яотин 2002: 286]. Хорезмын улс руу Чингис хааны илгээсэн худалдааны хөсгийн талаар сурвалжид дурдсан зүйл болон судлаачдын санал нэлээд зөрөөтэй байна. Рашид ад-дины мэдээгээр тэмээн жинг дээрх гурван элч дагалдаж явсан бол [Рашид ад-дин т.I: 188] И.П.Петрушевскийн үзэж буйгаар тэдгээр элч тэмээн жингийн цуваанаасаа өмнө, тусдаа түрүүлж явсан гэжээ [Петрушевский 1984: 126] .Харин Р.Груссегийн үзэж буйгаар тэмээн хөсөг элч төлөөлгчдөөс нэлээд хожуу аян замд гарсан бөгөөд энэ удаа өөр элч нар болон их хааны бие төлөөлөгч монгол хүн явсан гэжээ. Тэрбээр бичихдээ: “Гурван элч Хорезм явснаас хойш хэсэг хугацаа өнгөрөөд Чингис хаан тавьсан саналаа хэрэгжүүлэх зорилгоор алт, мөнгө, хятад торго хоргой, тэмээний ноосон эдлэл, булга, халиу, минжний арьс тэргүүтэн ачсан маш баян худалдааны хөсгийг Хорезм руу хөдөлгөв. Энэ хөсгийн даамлаар бас л Монголд амьдардаг лал хүмүүсийг тохоон томилсон нь Омар Хожа (Отрарын), Гаммаль (Марагийн), Фахраддин-Дизаки (Бухар) гурав” байлаа. [Груссе 2003:217].Тэдэнтэй хамт өөрийн бие төлөөлөгч Ухуна гэдэг хүнийг Чингис хаан томилон илгээжээ. Ренэ Груссе бичихдээ: “Дорнод Ази, лалын ертөнц хоёрын хоорондын худалдаа наймааны ажлыг өргөтгөхийг Чингис хаан ихэд эрмэлзэж байсан” гэжээ. [Груссе 2003: 217]. Үнэт эдлэл бүхий 500 тэмээ ачааг авч явсан 450 худалдаачныг И.П.Петрушевский болон зарим судлаачид ихэд сэжиглэж тэдгээр хүмүүс “нүүдэлчин-цэргүүд” байсан бөгөөд худалдаа хийхээс гадна “цэргийн тагнуул хийх үүрэгтэй” байсан гэжээ. [Петрушевский 1984:130].Бидний бодлоор ийм их үнэ цэнтэй ачаа барааг сахин хамгаалах, замд ачаа бараагаа ачих буулгах, тэмээгээ арчлах маллах зэрэг холын аян замд зайлшгүй гарах хүндрэл бэрхшээлийг тооцож ийм олон хүнийг дагалдуулан явуулсан буйзаа. Харин цэргийн тагнуул хийхийн тулд ийм их үнэ бүхий бараагаар халхавч хийх нь дэндүү гоомой зүйл болно. Хааны хөсөг аян замдаа саад тотгоргүй явсаар Хорезмын хаант улсын хил Сыр-Дарья мөрний дунд салаанд орших өнөөгийн Туркестан хотын зэргэлдээ оршин байсан Отрар хотод хүрчээ. Хотын захирагч Иналчи нь Хорезмын Мухаммед шахын эх Теркены удам угсааны Хажир хан буюу “Хүчирхэг хаан” гэсэн цол хэргэмтэй, ихээхэн ов зальтай, бас шунахай этгээд байжээ. Тэрбээр кипчак, канглы түрэг овог аймгуудад тулгуурласан Теркен хатны талын хүн бөгөөд түркмен овог аймгаар гол тулгуураа хийсэн, төвлөрсөн хүчтэй засаг байгуулахыг эрмэлзэгч Мухаммед шахтай зөрчитэй нэгэн байв. Хорезмын улсын Теркен хатны талыхны тухай Жүвейни өгүүлсэн нь: ”Хайрлах өршөөхийг тэд ер мэддэггүй. Тэдний явж өнгөрсөн муж бүхэн цөлбөгдөн хоосорч, райатууд (тариачид) нь хэрэм цайзад нуугдан бүгж амь гарна” гэжээ. [Петрушевский 1984:124]. Иналчи хан Мухаммед шахад монголын худалдаачдын эд агуурсад шунасанаас хоёр улсын харилцаанд нэн сөрөг үр дагварыг бий болгожээ. Монголын худалдаачид хилийн хот Отрарт худалдаа арилжаа хийхгүй, харин шахын өргөө байрлаж буй, нийслэл Самаркандад очиж Мухаммед шахад бараалхаж, дараа нь арилжаа наймаа хийх зарлиг хүлээсэн тухай тайлбарыг Иналчи ханхүлээж аваагүй байна. Иналчи хан бүх худалдаачдыг баривчилж, тэднийг Чингис хааны явуулсан тагнуул гэж зарлаад Мухаммед шахад энэ тухай мэдэгджээ. Монголын худалдаачдыг сайн харж хянаж байхыг Мухаммед шах зарлиг болгожээ. Гэтэл Иналчи хан худалдаачдын эд хөрөнгийг хураан авч Чингис хааны бие төлөөлөгч болон худалдаачдыг цаазаар авчээ. Тэднээс амь үлдсэн нэг хүн энэхүү аймшигт явдлын тухай Чингис хаанд айлтгажээ. Отрарын аллагын тухай В.В.Бартольд цохон тэмдэглэхдээ: ”Ийнхүү Хорезм шахын хийсэн хэрэг орчин үеийн олон улсын эрхийн үүднээс ч гэсэн Чингис хаанд дайн хийхэд нь хүрэлцэхээр барахгүй шалтаг өгчээ” гэжээ. [Бартольд 1963 а:467]. Гэхдээ энэ мөчийг хүртэл Хорезмтой дайтах тухай бодол Чингис хаанд хараахан төрөөгүй байсан гэж үзэж болно. Тийм учраас ч эе эвийг олох эцсийн горьдлого болгож Ибн Кафража Богра хэмээх лалын шашинт хүнийг хоёр монгол хүний хамт элчээр илгээж, худалдаачдыг алж хядсан хэргийн учрыг Мухаммед шахаас асуулгасан билээ. ”Чи надтай тохиролцсоноор бол манай улсын ямар ч худалдаачны ая тухыг алдуулахгүй гэсэн баталгаа өгсөн атал олон зуун худалдаачныг алж талж, гэрээ хэлэлцээнээс няцаад улсын эзэн гэсэн нэрээ хөөджээ. Хэрэв Отрарт худалдаачдыг алсан хэрэг чиний зарлигаар хийгдээгүй бол тэр жанжингаа надад тушаа, яаж шийтгэхээ би өөрөө мэдье. Эс бөгөөс чи дайтахад бэлтгэ” гэжээ. [Яотин 2002: 289]. Чингис хаанд Иналчи ханыг өгч явуулах боломж ч, хүсэл ч Мухаммед шахад байсангүй. Иналчи бол Мухаммед шахын эхийн талын хүн болохоор түүнийг Чингис хаанд барьж өгөх нь Хорезмын хагасыг өөрийн эсрэг босгохтой адил хэрэг байв. Ийм учраас Чингис хааны шаардлагыг Мухаммед шах хүлээж авсангүй. Лалын шашинтай хоёр монгол элчийг алж, Ибн Кафражагийн үс сахалыг хусаж туйлаас доромжлон буцаажээ. Насавийн өгүүлснээр гурван элчийг бүгдийг алсан аж [Бартольд 1963 a:467]. Зарим судлаачид Шах Мухаммедийн хүү Желал-ад-дин Иналчик ханыг Чингис хаанд өгч явуулах нь зүйтэй гэж эцэгтээ зөвлөсөн хэмээн зарим судлаач [Кычанов 2000:379] бичжээ. Зүрчдийн Алтан улстай дайтаж явсан Чингис хаан үүссэн нөхцөл байдалын улмаас Хорезмын хаант улсад дайн зарлахаас өөр гарцгүй болжээ. == Байлдааны ажиллагааны явц, өрнөл == Монголын цэрэг Тэнгэр уулыг давж, Отрар хотын дэргэд цуглаад, тэндээ Цагадай, Өгөдэй хоёрт 2 түмэн цэргээр Отрарыг эзлүүлэхээр үлдээсэн. Өгөдэй, Цагаадай нар Отрар хотыг бүслэн байлдсаар 1220 оны 2 сард эзлэн шатаасан байна. == Мөн үзэх == * [[Бродникууд]] [[Ангилал:1223 он]] [[Ангилал:13-р зууны тулалдаан]] [[Ангилал:13-р зууны Монголын түүх]] [[Ангилал:Дундад зууны Монголын түүх]] [[Ангилал:Монголчуудын тэлэлтийн тулалдаан]] [[Ангилал:Хорезмийн түүхэн дэх тулалдаан]] [[Ангилал:Хорезмын зэвсэгт хүчний түүх]] [[Ангилал:Их Монгол Улсын оролцсон дайн тулаан]] 2p1r5tcvs38d0orzms4ecn665qqr40s 0 145722 852515 852107 2026-04-07T02:33:48Z Bayarkhangai 1129 852515 wikitext text/x-wiki '''Рыцарь''' (Польшийн rycerz ← Германы ritter, анх "морьтон, морьтон" гэдэг нь Дундад Дээд Германы rîtære "унах" [1] гэсэн үгнээс гаралтай: орчин үеийн англи хэлний унах → морьтон; рыцарь, Латин миль, caballarius, Францын chevalier, Италийн cavaliere [2]) нь [[Европ]] дахь дундад зууны үеийн язгууртнуудын хүндэт цол юм. 8-р зуунд алдартай явган цэргээс вассалуудын морин цэргийн арми руу шилжсэнтэй холбогдуулан Франкуудын дунд цэргийн болон газар өмчлөлийн анги болох рыцарь байдал үүссэн. Сүм хийд болон яруу найргийн нөлөөнд автсанаар дайчны ёс суртахуун, гоо зүйн үзэл санааг хөгжүүлж, Загалмайтны аян дайны үед энэ үед үүссэн оюун санааны-баатарлаг тушаалын нөлөөн дор удамшлын язгууртнуудын бүлэглэлд хаагдсан. {{Европын дундад зууны сэдэв}} {{Цэргийн сэдэв}} == Эшлэл == [[Ангилал:Евродын түүх]] [[Ангилал:дундад зууны европийн түүх]] [[Ангилал:Цэрэг]] [[Ангилал:Цэргийн ангилал]] [[Ангилал:ойрх дорнодын түүх]] [[Ангилал:Загалмайтны түүх]] [[Ангилал:Дундад зууны дайн]] [[Ангилал:Загалмайтан хүн]] [[Ангилал:Загалмайтан цэргийн жанжин]] hqsnssidlvg0108n90sgtvlqglkp87c 852516 852515 2026-04-07T02:34:12Z Bayarkhangai 1129 852516 wikitext text/x-wiki '''Рыцарь''' (Польшийн rycerz ← Германы ritter, анх "морьтон, морьтон" гэдэг нь Дундад Дээд Германы rîtære "унах" [1] гэсэн үгнээс гаралтай: орчин үеийн англи хэлний унах → морьтон; рыцарь, Латин миль, caballarius, Францын chevalier, Италийн cavaliere [2]) нь [[Европ]] дахь дундад зууны үеийн язгууртнуудын хүндэт цол юм. 8-р зуунд алдартай явган цэргээс вассалуудын морин цэргийн арми руу шилжсэнтэй холбогдуулан Франкуудын дунд цэргийн болон газар өмчлөлийн анги болох рыцарь байдал үүссэн. Сүм хийд болон яруу найргийн нөлөөнд автсанаар дайчны ёс суртахуун, гоо зүйн үзэл санааг хөгжүүлж, Загалмайтны аян дайны үед энэ үед үүссэн оюун санааны-баатарлаг тушаалын нөлөөн дор удамшлын язгууртнуудын бүлэглэлд хаагдсан. {{Европын дундад зууны сэдэв}} {{Цэргийн сэдэв}} == Эшлэл == [[Ангилал:Европын түүх]] [[Ангилал:Дундад зууны европийн түүх]] [[Ангилал:Цэрэг]] [[Ангилал:Цэргийн ангилал]] [[Ангилал:ойрх дорнодын түүх]] [[Ангилал:Загалмайтны түүх]] [[Ангилал:Дундад зууны дайн]] [[Ангилал:Загалмайтан хүн]] [[Ангилал:Загалмайтан цэргийн жанжин]] tobeptuusgi4hfr9v3l93mzwu9hzt91 0 145723 852540 852110 2026-04-07T04:46:37Z Bayarkhangai 1129 852540 wikitext text/x-wiki Бухарыг балгас болгоод орхин Монголын арми Согдиана хөндийгөөр Самарканд руу дайран явав (янз бүрийн эх сурвалжийн мэдээлснээр 40,000 буюу 110,000 хүний ​​гарнизон; 20 дайны заан). Гурав дахь өдөр нь лам нарын нэг хэсэг хаалгыг онгойлгож, хотыг тулалдалгүйгээр бууж өгөв. Хорезмшах Мухаммед болон түүний ээж Туркан хатныг дэмжиж байсан гучин мянган Канглын дайчдыг монгол цэргүүд хядаж, алжээ [13]. Түүхч Ибн аль-Атирын бичсэнээр: "Дөрөв дэх өдөр тэд хотод бүх хүн амыг тэдэн рүү гарч ирэхийг зарлаж, саатсан хэнийг ч ална гэж мэдэгдэв. Эрэгтэй, эмэгтэй, хүүхэд бүр тэдэн рүү гарч ирэхэд тэд Бухарын оршин суугчдын адил тэдэнд хандаж, дээрэмдэж, аллага үйлдэж, хүмүүсийг олзлон авч, бүх төрлийн доромжлол үйлджээ." Хотод орж ирээд тэд хотыг дээрэмдэж, гол сүмийг шатааж, үлдсэнийг нь хэвээр нь үлдээв.Тэд охидыг хүчирхийлж, хүмүүсийг бүх төрлийн тамлалд өртүүлж, мөнгө нэхдэг байв. Олзлогдоход тохиромжгүй хүмүүсийг хөнөөдөг байв."[14] Самарканд хот бүрэн сүйрсэн. Хятадын Даоист лам Чан Чунын хэлснээр, Монголын довтолгооноос өмнө Самарканд хотод 100,000 гэр бүл (ойролцоогоор 600,000 хүн) амьдарч байсан боловч хядлага, нядалгааны дараа өмнөх хүн амын дөрөвний нэг нь л үлдсэн байна.[15] Шах-и-Зинда цогцолбороос бусад нь Саманид, Караханид, Хорезмшах нарын үед баригдсан бараг бүх барилга байгууламж, архитектурын шилдэг бүтээлүүд Монголын довтолгооны үеэр сүйрчээ. * [[Бродникууд]] [[Ангилал:1223 он]] [[Ангилал:13-р зууны тулалдаан]] [[Ангилал:13-р зууны Монголын түүх]] [[Ангилал:Дундад зууны Монголын түүх]] [[Ангилал:Монголчуудын тэлэлтийн тулалдаан]] [[Ангилал:Хорезмийн түүхэн дэх тулалдаан]] [[Ангилал:Хорезмын зэвсэгт хүчний түүх]] [[Ангилал:Их Монгол Улсын оролцсон дайн тулаан]] ihovmjlq89g53l4q5ykh0fz3yr8cb0h 0 145734 852527 852133 2026-04-07T03:38:18Z Avirmed Batsaikhan 53733 852527 wikitext text/x-wiki [[Файл:Ligne U8 Berlin U-Bahn train type F, n°2618.jpg|thumb]] '''Берлин хотын метро''' (герман. ''U-Bahn Berlin'') - Хотын цахилгаан төмөр замтай хамт Германы нийслэл Берлин хотын нийтийн тээврийн гол хэрэгсэл болдог. Энэ метро нь тус улсын хамгийн ууган бөгөөд 1902 онд нээгдсэн. [[Вернер фон Зименс|Вернер фон]] [[Вернер фон Зименс|Зименс]] үүний зураг төсөлд идэвхтэй үүрэг гүйцэтгэсэн юм. [[Файл:U-Bahn.svg|thumb]] 2021 оны байдлаар Берлиний метро "U-Bahn" сүлжээ нь 173 буудал, 9 шугамаас бүрдэх бөгөөд нийт урт нь 151.7 километр юм. Замын 80% орчим нь газар доор байрладаг. Жилд 553.1 сая зорчигч тээвэрлэдэг (2017) байна. == Шугамууд == {| class="wikitable" |+ !Шугам !Чиглэл !Ашиглаж эхэлсэн он !Сүүлд сунгасан он !Урт !Өртөөний тоо |- | colspan="6" |'''Действующие линии''' |- | |Uhlandstraße ↔ Warschauer Straße |1902 |1926 | align="right" |8,81 км | align="right" |13 |- | |Pankow ↔ Ruhleben |1902 |2000 | align="right" |20,39 км | align="right" |29 |- | |Warschauer Straße ↔ Krumme Lanke |1913 |1929 | align="right" |18,9 км | align="right" |24 |- | |Nollendorfplatz ↔ Innsbrucker Platz |1910 |— | align="right" |2,86 км | align="right" |5 |- | |Hauptbahnhof ↔ Hönow |1930 |2020 | align="right" |22,4 км | align="right" |25 |- | |Alt-Tegel ↔ Alt-Mariendorf |1923 |1966 | align="right" |19,88 км | align="right" |29 |- | |Rathaus Spandau ↔ Rudow |1924 |1984 | align="right" |31,76 км | align="right" |40 |- | |Wittenau ↔ Hermannstraße |1927 |1996 | align="right" |18,04 км | align="right" |24 |- | |Rathaus Steglitz ↔ Osloer Straße |1961 |1976 | align="right" |12,52 км | align="right" |18 |- | colspan="6" |'''Хаагдсан шугам''' |- | |Hauptbahnhof ↔ Brandenburger Tor |2009 — 2020 |— | align="right" |1,4 км | align="right" |3 |} Берлиний метроны өртөөнүүд болон хонгилуудад GSM гар утасны сүлжээ авах боломжтой. Үүний дэд бүтцийг 1995 онд суурилуулсан бөгөөд U-Bahn-д гар утасны үйлчилгээг дэмжсэн анхны системүүдийн нэг байв. Мөн бүх буудлуудад үнэгүй Wi-Fi ашиглах боломжтой. n2v5zct4juscd2d9xqigdwwlh7vygje 0 145738 852526 852139 2026-04-07T03:36:52Z Avirmed Batsaikhan 53733 852526 wikitext text/x-wiki [[Файл:Osaka Metro logo 3.svg|thumb|265x265px]] [[Файл:Osaka subway Imazatosuji line.jpg|thumb|227x227px]] '''Осака хотын метро''' ([[Япон хэл|япон.]] 大阪市高速電気軌道) нь [[Япон|Японы]] [[Осака]] хотын метроны систем юм. Энэ нь Их Осакагийн нийтийн тээврийн системийн (Кансай бүс) нэг хэсэг юм. Үүнийг Осака хотын Тээврийн Газар эрхлэн ажиллуулдаг. Энэ [[метро]] 1933 оноос хойш Умэдагаас Шинсайбаши хүртэлх Мидосүжи шугам нээгдсэнээс хойш үйл ажиллагаагаа явуулж байгаа юм. 2025 он гэхэд Осакагийн бүх метроны буудлууд автомат тавцан хаалгатай байхаар төлөвлөж байна. Осакагийн метро бол өдөр бүр 2 сая гаруй зорчигч тээвэрлэдэг хотын нийтийн тээврийн хамгийн түгээмэл хэлбэр юм. Түүний шугамууд нь хотын төв болон түүний ойр орчмын ихэнх газарт хүртэл үйлчилдэг. == Метроны шугам == {| class="wikitable" |+Осака хотын метроны шугамууд ! colspan="2" |Нэр !Тэмдэглэл үсэг !Анхны нээгдсэн хэсэг !Сүүлийн нэмэлт хийсэн он !Урт км/миль !Өртөөний тоо !Жилд зорчдог хүний тоо (мянга) |- |''Нэвт хөдөлгөөн'' |Намбоку шугам | rowspan="2" |M |1970 |1970 |5.9/3.7 |4 |N/A |- |1 шугам |Мидосүзи шугам |1933 |1987 |24.5/15.2 |20 |459,170 |- |2 шугам |Танимачи шугам |T |1967 |1983 |28.1/17.5 |26 |187,610 |- |3 шугам |Ёцубаши шугам |Y |1942 |1970 |11.4/7.1 |11 |114,610 |- | rowspan="2" |4 шугам | rowspan="2" |Тюо шугам (''Юмэханна'') | rowspan="3" |C |1997 | - |2.4/1.5 |2 |N/A |- |1961 |2005 |15.5/9.6 |13 |95,995 |- |''Нэвт хөдөлгөөн'' |Кинтэцу шугам Кэйханна (''Юмэханна'') |1986 |2006 |18.8/11.7 |8 |N/A |- |5 шугам |Сэннитимаэ шугам |S |1969 |1981 |12.6/7.8 |13 |71,905 |- | rowspan="2" |''Нэвт хөдөлгөөн'' |Ханкю Сэнри шугам | rowspan="2" | - |1969 | - |13.6/8.5 |11 |N/A |- |Ханкю Киото шугам |1969 | - |41.1/25.5 |22 |N/A |- |6 шугам |Сакайсузи шугам |K |1969 |1993 |8.5/5.3 |10 |119,720 |- |7 шугам |Нагахори шугам Цуруми-рёкучи |N |1990 |1997 |15.0/9.3 |16 |54,750 |- |8 шугам |Имазатосузи шугам |I |2006 | - |11.9/7.4 |11 |N/A |- | colspan="8" | |- | rowspan="2" |Хөнгөн зам -Light Rail Transit | rowspan="2" |Нанко Порт-таун шугам | rowspan="2" |P |1997 | - |0.7/0.4 |2 |7,106 |- |1981 |2005 |7.2/4.5 |9 |24,083 |} == Техник үзүүлэлт == Бүх шугамын замын цариг нь 1435 мм байдаг бөгөөд хурдны хязгаар нь 70 км/цаг байна. 1, 2, 3, 4, 5-р шугамууд хөдлөх бүрэлдэхүүнээ тэжээхийн тулд гурав дахь зам төмөр ашигладаг. 6, 7, 8-р шугамууд нь агаарын холбоогоор буюу дээрх шугамаас тэжээгддэг байна. akqhmp5gofn7dph72ssg8vgmcmfnn2x 0 145766 852534 852287 2026-04-07T04:29:57Z Asaaa18 98448 852534 wikitext text/x-wiki Ринальдо бол Жеорж Фридерик Ханделийн зохиосон дуурь юм. Хамгийн анх 1711 онд Лондонд Хатан хааны музейд тоглогдсон. Энэ дуурь нь Лондонгийн тайзанд тусгайлан бичигдсэн анхны Итали бүтээл юм. Энэ нь Торквато Тассо-гийн Жерузалламе либерата ( Чөлөөлөгдсөн Иерусалим ) туулиас сэдэвлэгдсэн юм. Энэ нь эхний кристийн аянтай холбоотой хайр болон тулалдааны түүхийг өгүүлдэг. Амьд шувуу болон галийг ашигласан нь олон гайхалтай тайзны эффект болж дуурийн алдарт хүргэсэн. "Ласкиа ч'ио фианга" бол оперуудын хамгийн алдартай дууль бас өнөөдрийг хүртэл алдартай байгаа амьд үзүүлбэрүүдийн нэг хэсэг юм. Хандел амьдралдаа дууриа маш олон удаа өөрчилж бусад дуучдад тохируулж ирсэн. Энэ Ханделийг Англид дуурийн мастер гэх нэр хүндээ баталгаажуулахад тусалсан . Хандел Риналдог маш хурдан зохиосон, бусад дуурь болон Италид 1706-10 онд удаан хугацаагаар байхдаа зохиосон өөрийн ажилуудаас санаа аван тааруулж зохиосон , зохиож байхдаа өөрийн нэр хүндийг баттай тогтоосон . Бүтээлээ нээсэн анхны жилүүдийн дараа тэр Нумэроуз амэндмэнт - ыг бүтээж оноонд хүрсэн . Ринальдог Ханделийн хамгийн шилдэг дууриар шүүмжлэгчид тооцсон байдаг. Бүтээлүүдийн дунд "Ласкиа ч'ио фианга" ны эмэгтэй хэсэг онцгойлон дуртай болон амьд хөгжмийн алдартай хэсэг нь болсон. 2z07irujetpqnpmr118vm8sb4hq0aft 0 145780 852513 852380 2026-04-07T02:26:16Z Bayarkhangai 1129 852513 wikitext text/x-wiki '''Гурганж '''-'''Коне-Ургенч[a]''' (хуучирсан: Куня-Ургенч, Куня Ургенч[b], Ургенч эсвэл Гурганж[2]; Туркмен хэлээр: Köneürgenç) нь [[Туркменистан]]ы хойд хэсэгт орших [[хот]] бөгөөд [[Дашогуз муж]]ийн [[Коне-Ургенч дүүрг]]ийн захиргааны төв бөгөөд тус улсын нийслэл [[Ашхабад]]аас 480 [[км]] зайд оршдог. Энэ нь [[Төв Ази|Төв Аз]]ийн хамгийн эртний хотуудын нэг юм[2][3]; түүхчдийн үзэж байгаагаар энэ нь [[МЭӨ 5-р зуун]]д [[Хорезм|эртний Хорезм улс]]ын анхны [[нийслэл]] байсан байж магадгүй юм.[4] 11-р зуунд Коне-Ургенч хотод дундад зууны үеийн шинжлэх ухааны судалгааны төв болох "[[Хорезмшах Мамуны академи]]" үйл ажиллагаагаа явуулж байсан бөгөөд тэнд алдарт эрдэмтэд [[Авиценна|Ибн Сина (Авиценна)]], [[Аль-Бируни]] нар ажиллаж байжээ.[4] 11-13-р зууны үед энэ нь [[Огуз-Туркмен]] [[Ануштегинидийн гүрн]]ий удирдсан дундад зууны үеийн томоохон эзэнт гүрэн болох [[Хорезмын эзэнт улс|Хорезмшах улс]]ын нийслэл байв. Коне-Ургенч нь 17-р зуун хүртэл бүх Хорезмын нийслэл байсаар байв. [[Түркмен хэл|Туркмен хэл]]нээс орчуулбал энэ хотын нэр нь "Хуучин Ургенч" гэсэн утгатай [5] [6]. XIII зуунд [[Их Монгол Улс|Монголчууд]] Төв Азийг эзлэн түрэмгийлэхээс өмнө уг хотыг Гурганж гэж нэрлэдэг байсан бөгөөд Дорнодын хамгийн том, хамгийн баян хотуудын нэг байжээ [7], харин XIV зууны эхний хагаст [[Лалын шашин|Лалын шашн]]ы шашны гол төвүүдийн нэг байжээ [8]. [[XIV зуун]]ы хоёрдугаар хагаст [[Самарканд]]ын [[захирагч]] [[Доголон Төмөр|Тамерлан]]гийн цэргүүд удаа дараа довтолж, сүйтгэжээ. Коне-Ургенч нь [[Амударья|Аму Дарья мөрн]]ий [[Сарыкамыш дельт]]ийн усны нөөц хомсдсоны улмаас [[17-р зуун]]д Хорезмын нийслэл гэсэн статусаа алджээ. {{Их Монгол Улсын сэдэв}} == Эшлэл == [[Ангилал:Төв Азийн түүх]] [[Ангилал:Хорезмын түүх]] [[Ангилал:Дундад зууны хот]] [[Ангилал:Хорезмын хот]] [[Ангилал:Хорезмын нийслэл]] rg3hn18wll17j5aytca0itm8l0vpv8x 0 145781 852512 852382 2026-04-07T02:25:40Z Bayarkhangai 1129 852512 wikitext text/x-wiki '''Жалал ад-Дин Мангуберди''' (Жалал ад-Дин Менгуберди; бүтэн нэр - Жалал ад-Дуния ва-д-Дин Абу-л-Музаффар Манкбурни ибн Мухаммед; туркмен: Желаледдин Меңбурный; 1198, Гурганж, Хорезмшахуудын улс (одоогийн Туркмен, Далайат, Конеурмен) 1231 он, Рум Султанатын Диярбакир хотын [[Айн Дарь тосгон]] (одоогийн [[Турк]]ийн [[Диярбакир муж]]ийн [[Силван дүүрэг]]) - Ануштегенид гүрний сүүлчийн [[Хорезмшах]] (1220 оноос хойш), Хорезмшах [[II Мухаммед (Хорезм)|Ала ад-Дин Мухаммед II]]-ийн ууган хүү. Желал ад-Дин 1220 онд эцэг нь [[Самарканд]]ыг орхин зугтсаны дараа Шахыг орлож [[Гурганж|Ургенч]]ид ирсэн боловч өөрт нь муу эмэг эхийн талынхандаа хорлогдож болзошгүйн эрхээр [[300]] [[цэрэг]] авч Хорезмыг орхин [[Каракум|Каракумын цөл]]ийг туулж [[Хорасан]]д ороод [[Нес хот]]ын дүүрэгт байсан [[Тогучар]]ын 700 морьт цэргийн эсрэг 300 морьт цэргээр гэнэт дайрчээ. [[Монголчуудын Хорезм рүү хийсэн дайралт|Монголчууд]] зэвсэг хэрэгслээ ч авч чадалгүй зугтаж цохиулан тун цөөн нь амьд гарчээ. Тэгэвч Желал-ад-Дин Хорасанд цэрэг хуримтлуулж чадсангүй. [[Нишапур]]т 1221 оны 2-р сарын 6-нд түүнийг орхин Зузен (Хорасан, Кухистаны хил дээр хот) эндээс [[Герат муж]]аар Буст-д ирэв. Энд [[Амин ал-Мульк]]ийн командалсан нэг түмэн цэрэгтэй нийлэн, [[Кандахар муж|Кандагар]]ыг дайрч [[Газни муж|Газни]]-д ирэв. Ийнхүү Желал [[Афганистан|Афганиста]]н дахь монголчуудын эсрэг тэмцлийг толгойлох болжээ. Желал ад-Динд [[Мерв|Мерв хот]]ын захирагч 4 түм, мөн [[Туркменчүүд|Туркмен]]ий язгууртан [[Сейф-ад- Дин]] 4 түмэн цэрэгтэй ирж нийлсэний дээр [[гүрж]], [[Афганистан|афган]]ы [[Жанжин|жанжид]] ч ирж нийлэв. [[Чингис хаан]] ба [[Тулуй]]н цэрэг хавар аянд гарахын өмнө туслах бэлтгэл хүч болгон Зебильстанд нэгэн салаа цэрэг суулгасан байлаа. Гэтэл түүнийг Желал-ад-Дин цохиж устгаад улмаар Газни орчмыг эзлэн 6-7 түмэн морьт цэрэг элсүүлж Газни-аас мордон Бамизны орчим дахь Бараан хээрт ирж Парван (Пагман) тосгоны Валиян цайзыг бүслэн байлдаж байсан монгол цэргийн манлайг бас дайрч 1000 гаруй цэргийг хороож, үлдсэн нь Пянджшир голын гүүрийг эвдлэн дутааж Чингис хаанд эсэн мэнд ирж нийлэв. Тэр даруй Чингис хаан, Шихихутагт 3-4 түм цэрэг өгч манлай болгон нэгд Желал-ад-Динийг тагнах, хоёрт Чингис хааны цэргийн аяныг хамгаалуулах үүрэгтэйгээр Зебильстан, Кабулын уулархаг нутагт томилоод өөрөө их цэргээ толгойлон Шихихутагийн араас Бамиан руу яаран мордов. Зям зуур Гурзиваны иргэд эсэргүүцэж, Чингис хаан нэг сар тулалдан байж аваад цааш Бамиан хүрвэл бас эсэргүүцэлтэй тулгарч хоёр тал сум, чулуу харвалцан тулав. Энд Цагаадайн нэг хүү алагдсанд монголчууд улангасан дайрч эзлээд амьд бүгдийг хядаж энэ газарт «Могой балиг» («Муу хот») гэсэн нэр өгсөн гэнэм. Энэ явдал нь 1221 оны намар болж. Чингисийн ийн явах хооронд Шихихутаг Парванд хүрч Желал ад-Динтэй тулалджээ. Желал ад-Дины баруун жигүүрт Амин ал-мульк, зүүн жигүүрт Аграк байлджээ. Тэд морио ардаа хөтөлж явганаар байлдан, хоёр хоногийн дараа шөнө Шихихутаг мориндоо чүүцэл хийн суулгаж. олон харагдах ба монголчууд бэхжиж амжсан сэтгэгдэл төрүүлж эхэндээ амжит олсон боловч, Желал ад-Дин монголчуудын байдлыг ашиглан цэргээ мордуулж өргөн давшилтад шилжсэнээр тулаллааны хувь заяаг шийдэж чаджээ. Шихихутаг цөөн цэргийн хамт Чингис хаанд ирж нийлэв. Энэ боя монголчуудын энэ зүгт хийсэн дайны хамгийн том ялагдал байлаа. «Энэ тулалдаанд хүчний харьцаа 3:7 түмээр Желал ад-Дин илт давуу байжээ» . Гэвч Желал ад-Дины жанжид олзоо хуваалцахдаа хагаралдан муудалцаж Желал ад-Диныг орхин явцгааж, түүний дэргэд Амин ал-Мульк л турк цэргүүдийнхээ хамт үлджээ. Желал ад-Дин Чингисийн их цэрэг ирж буйг мэдэх тул Шихихутагийн цэргийг мөрдөн хөөлгүйгээр Шин (Инд) мөрнийг гатлах зорилго агуулан Газни руу ухарсан аж. Монголчууд Парванд хоёр удаа цохиулсан, замын хотуудыг авахад ихээхэн хохирсон ч давшилтаа зогсоосонгүй. Чингис хаан Желал ад-Диныг мөшгөн хоёр хоног нойр хоолгүй явж 150 гаруй км газрыг туулан Газни-д ирвэл Желал ад-дин 15 хоногийн өмнө хотыг орхин Инд мөрөн рүү явжээ. Газни хот эсэргүүцэлгүйгээр бууж өгсөн тул Мама, Ялвачи хоёроор даргач тавьж орхиод цааш аялсаар 1221 оны 9-р сард Инд мөрний Тохой аралд Желал ад-Диныг гүйцжээ. Ийнхүү «Шин мөрний тулалдаан» гэж алдаршсан их тулалдаан эхэллээ. Монгол цэрэг Желал ад-Дины ухрах, урагшлах хоёр замыг бөглөөд тэднийг мөрний хөвөөнд давхар давхар бүслэн авч хорив. Энэ нь яг мөрний урсгалаар хөвч хийсэн нумын хэлбэртэй харагдана. Чингис хаан цэрэгтээ түүнийг амьдаар барих зарлиг буулгажээ. Энэ үед Чингис хааны араас Өгэдэй, Цагаадайн цэрэг ч гүйцэн Инд мөрөнд ирэв . Султан зүүн гар талд гарч байлдаж байснаа баруун гарт гарч, дараа нь монгол цэргийн төв рүү дайран оров. Тэр олон удаа дайралт хийсэн боловч монгол цэрэг алхам алхмаар түүнд ойртсоор, түүний хөдөлгөөний талбар улам улам явцуурч байв. Гэвч тэр улайрсан арслан мэт байлдсаар өглөөнөөс үд хүргэв . Тэр байлдааны талбараас гарч морио юүлж унаад монголчуудын өөдөөс нэг дайрснаа гэнэт эргэн одож хуяг бамбайгаа тайлж хаяад туг сүлдээ өргөн 20 тохой өндөр хаднаас морьтойгоо мөрөн рүү үсрэн оржээ. Монгол цэрэг түүнийг нэхэх гэтэл Чингис хаан хориглон зогсоож «эцгийн хөвгүүн болвоос ийм л байх ёстой» хэмээн шагшин бахдажээ. Энэ тулалдаан 1221 оны 11-р сарын 24-нд болж, Желал ад-Дин Инд мөрнийг/4000 цэрэгтэй/ гатлан зугтаж амжжээ. Тэндээс Чингис хаан Бала, Дөрбэ догшин тэргүүт ноёны 2 түмэн цэргээр Желал-ад-Диныг Энэтхэг рүү нэхүүлэв. Дөрбэ догшин, Бала ноёны цэрэг Желал Ад-Динийг нэхэж Инд мөрнийг гатлан Пакистанд нэвтрээд барааг нь ч олж харсангүй, умард энэтхэгийн Нанданаг аваад Мултанд оржээ. Тус хотын орчимд чулуугүй тул салаар чулуу зөөж авчиж харважээ. Гэвч тэндхийн шатам халуунд монгол цэрэг тэсч чадалгүй буцахдаа Пакистаны Лахор хотыг дээрэмдээд Газнийгаар дайрч Чингис хаанд нийлэв. Хожим Өгөөдэйн үед монгол цэрэг ирж Дели хотыг бүслэж байсан түүхтэй. Инд мөрний тулалдаанд Желал ад-Дин «цэргийн дарга нарынхаа дунд дэгдсэн хэруүл маргааныг зогсоох, олон янзын омог овогтноос бүрдсэн цэргийн дотор дэвэрсэн яс үндэстний зөрчлийг арилгах арга хэмжээ авч чадаагүй, үүгээрээ тэр жинхэнэ жанжин бус гэдгээ дахин харуулж ялагджээ. Желал ад-Динийг 1225 онд Перс-д ирэхэд лалын ертөнц түүнийг авралын ганц од хэмээсэн их найдлагаар хүлээн авав. Тэрээр цэрэг цуглуулаад монгол руу цэрэглэсэнгүй, харин Гүрж, Армян зэрэг христосын шашинт улсууд руу довтлохоор шийджээ. Тэгээд Тандзакийг эзлээд 20 түмэн цэрэг цуглуулж Армян улсад довтлов. Гүржийн жанжин Иване 6 түмэн цэрэг цуглуулж, Ереванаас 20 км эайтай Гарнийн дэргэд тосон тулалдав. Иване бутниргүүлж цэргийн ихэнх нь хадан цохио руу нисч, ангалд унаж үхжээ. Желал ад-Дин ямарч эсэргүүцэлгүйгээр Тебриз рүү эргэн «талан дээрэмдэж, талхлан цөлбөсөөр явав». Түүнтэй залгаад царцааны нүүдэл ирж сав суулга хөнжилд хүртэл орж ирж далай, тэнгисээс бусад бүх хуурай газрыг арчин сүйтгэж ертөнцөд үзэгдээгүй их өлсгөлөн нэрвэжээ. 1228 онд Желал ад-Дии тулгасан шашныг нь хүлээн аваагүй христосчууд оршик Карс Гаг, Ани. Тбилис, Гандзакийг эзлээд Румын султан 1-р Кэй Кубат зүг эргэж тэндэхийм олон мужийг галжээ Тэрбээр ганцхүү лалын шашин шүтэхийг тулган хүлээлгэж явав. Румын султан түүнийг эсэргүүцэн хөөснөөр Желал ад-Дин арга буюу Муганийн тал руу ухран ирэв. Ик Монгол улсын баруун хилийг сахин суусам жанжин Чурмаганы цэрэгтэй Желал ад Дин 1227 онд Эльбрусын уулсын зуүн өмнөд бие дэх Дамган хот орчимд тулгаран байлджээ. Тулалдааны хоёр дахь өдөр нь дуү Гияс нь урваж өөрийн цэргийг авч зайлсан авч Жллал ад-Дин цэргиймхээ баруун жигүурийг удирдан дайрж монголын цэргийг Кашян (Кучан, Неса) хүртэл ухраан хөөгөөд Персийн Исфахан руугаа эргэн оджээ. Энэ далимаар гүрж, армянчууд босч Тбилис, Двиныг чөлөөлөн олзлогдсом лалчуудыг толгой дараалан хуйс тэмтэрчээ. Желал ад-Дин лалчууддаа ч ингэж гай тарьж явлаа. Тэрээр 1229 онд хойт Месопотами (одоогийн Сири, Иракийн нутгийн хойт хэсэг, Тигр, Евфрат мерний завсар)-д гүн цөмөрч Калат (Калат-Шаркат) хотыг бүслэн 6 сар байлдаж 1230 оны 4 дүгээр сард эзэлж авав. Энэ үеэр Сири (Дамаск)-ийн султан Айюбид, Румын Сельжук Киликийн Армяны эзэд эвсэл байгуулж нэгдсэн цэрэг илгээн Желал ад-Динийг Хой хот хүртэл хөөгөөд Хорезмын төр мөхөх нь бүх мусульманчуудад аюул хохирол атал ийнхүү тал тал тийш үсчин дайсагнаж явдгийг нь зэмлээд монголчуудтай л тэмцэхииг анхааруулж, түүн лүгээ тэмцэлд Румын султан болон Египетийн эзэн ч тусална гзсэн утгатай захиаг түүнд илгээжээ. Папчуудым хооронд, лал христосчуудын хоорондын эвлэршгүй дайсагналыг Желал ад-Дин ийнхүү хурцалж, өөртөө шинэ шинэ дайсагналын голомт асаасаар явсан юм. Чурмаганы цзрэг орж ирэхэд тэрбээр дээрхи захидлын хариуг ч өгөөгүй явсан билээ Монголчууд эргэн ирж хиар цохино хэмээн Бага Азийн хүчийг нэгтгэн хүлээх алсын хараа түүнд заяасангүй. Желал ад-Дин эргэн сэхэж ийнхүү удаа дараа түйвээсний учир Өгэдэй хаан суусны дараах Иххурилдайгаар, дөрвөн замд цэрэг гаргахаар шийдсэний нэг нь Чурмаганд 3 түмэн цэрэг өгч хилээс цааш Персийн зүг хөдөлгөн Желал ад-Динийг байлдан мехөөх үүрэг байв. Тэрээр баруун хил сахисан жанжны хувьд Перс, Бага Азийн цэрэг улс байдлыг цаг тутам хянаж Желал-ад-Динийг цохих цаг болсныг мэдэрсэн 6айлаа. Ийнхүу Желал ад-Динийг цохин холдуулах буюу сөнөөх замаар Алтан улсыг бэйлдах үед Их гүрний баруун хилийн аюулгүй байдлыг хангах үүрэг Чурмаганд ногдсон юм. Чурмаганы цэрэг 1230 оны сүүлээр Хазар (Каспи)-ын тэнгисийн өмнүүр өмнөд Азербайджанд хурч очиход Желал ад-Динийг дэмжих холбоотон ер байсангүй Монголын цэрэг замын хотуудыг ул довтлон хурдалж 1231 онд Муганы талд монголчууд туунийг бутцохин амьсгал авах зав өгөлгүй үлдэн хөөж Амид балгас хүргэжээ. Ийнхүү түүнийг зугтаж явтал Курдистан ууланд нэгэн Курд хүн урьдийн өсийг санаж 1291 оны 8-р сард хутгалан алжээ. Сартуул улсын сүүлчийн эсэргүүцэл ийнхүү бөхөв. Желал-ад-Дин муугүй жанжин ч үнэхээр улсын эзэн ба байж чадсангүй, Иран ба Бага Азийн исламын ертөнцийн хүчийг нэгтгэн монголын эсрэг тэмцэхийн оронд хаяа хатгасан бухэндээ дайсагнан ганцаардаж Чурмаган жанжны цэргийн ганцхан цохилтоор сөнөв. 1231 онд Чурмаган жанжин Желал-ад-Динийг сөнөөхдөө гэнэтийн цохилт амжилтаа тасралтгүй хөгжүүлэх дайн, байлдааны зарчмыг ягштал мөрдөн хэрэгжүүлж эрэмгий авъяаслаг жанжин болохоо Бага Азийн түмэнд харуулсан юм. {{Их Монгол Улсын сэдэв}} == Эшлэл == [[Ангилал:Монголын түүх]] [[Ангилал:Эртний Монголын түүх]] [[Ангилал:Дундад зууны дайн]] [[Ангилал:Монголчуудын дайн]] [[Ангилал:Төв Азийн түүх]] [[Ангилал:Хорезмын түүх]] [[Ангилал:Дундад зууны дайн]] [[Ангилал:Хорезмын хүн]] [[Ангилал:Хорезмын жанжин]] g5aqm8bjqs2clylyq2cp77rr7b6un3x 0 145782 852510 852385 2026-04-07T02:13:53Z Bayarkhangai 1129 852510 wikitext text/x-wiki ''Төмөр Мэлиг''-''Тимурмалик'', мөн ''Темур Малик'' буюу ''Тимур Малик'' ([[Перс хэл]]: تیمور ملک‎‎ [[Тажик хэл]]: Tēmurmalik) нь [[Хорезмын эзэнт улс|Хорезм гүрн]]ий [[Тажикууд|Тажик]] гаралтай [[төрийн зүтгэлтэн]] бөгөөд [[Трансоксиан|Трансоксиан муж]]ийн [[Хужанд]] хотын захирагч байжээ. [1] Тэрээр [[Чингис хаан]]ы [[Монголчуудын Хорезм рүү хийсэн дайралт|Төв Азийг байлдан дагуулах үе]]эр ширүүн эсэргүүцэл үзүүлснээрээ алдартай. Хорезмын цэргийн [[жанжин]] Төмөр Мэлиг нь [[II Мухаммед|Мухаммед султан]] болон түүний [[Ээж|эх]] [[Теркин]] нартай таарамжгүй харилцаатай байсан тул цөөн тооны өөрт нь үнэнч нөхөр цэргүүдээ дагуулан энд тэнд хэрэн хэсүүчилж явдаг байв. Монголчууд Хорезмын улсад халдан довтлоход Төмөр Мэлиг 100 гаруйхан цэрэгтэй [[Хужанд|Хожент хот]]ыг баатарлагаар хамгаалан байлджээ. Чингис хааны жхгжин Алаг ноёны захирсан 20,000 хүний бүрэлдхүүнтэй цэрэг 1220 онд Төмөр Мэлигийн захирагч нь байсан Хужанд хотыг бүсэлсэн байна. [[жанжин]] Төмөр Мэлиг нь 100 цэрэгтэй боловч хотын бат бэх хамгаалалтын бэхлэлт хэрэмд түшиглэн хамгаалах ажлыг удирдан байлдсан байна. Олон хоногийн бүслэлтийн эцэст хот хамгаалалагч нарын хүнс, зэвсэг хэрэгсэл барагдаж, хэрмийг хамгаалахад хүнд болсон тул хотыг орхихоос өөр аргагүй болсон тэрээр мянган цэрэгтэйгээ хамт Хужанд хотын ойролцоох жижиг арал дээр бэхлэлт хийжээ. Хэсэг хугацаанд монголчууд боолуудыг ашиглан бүслэгдсэн арал руу гүүр барихыг оролдсон боловч харанхуй болоход хамгаалагчид удаа дараа эсрэг дайралт хийж, тулалдаанд гүүрнүүдийг нураажээ. Түүнчлэн, Төмөр Мэлигийн тушаалаар бүслэгдсэн хүмүүс нойтон эсгий, шавраар бүрсэн арван хоёр завин дээр цоорхойтой бэхлэлт барьж, эрэгт ойртохдоо монголчууд руу сумаар бороо оруулжээ. Удаан хугацааны цуст бүслэлтийн дараа монголчууд эцэст нь арлыг эзэлсэн боловч зарим хамгаалагчид болон тэдний удирдагч [[Сырдарья|Сир Дарья гол]]ын дагуу зугтаж чаджээ. 1220 оны зун Хорезмын нэрт жанжин, аймшиггүй чин зоригт Төмөр Мэлиг гэв гэнэт Ургенчид хүрэлцэн ирсэн нь тэнгэрээс хур бууж, үргэлжилсэн ган тайлах мэт итгэлийг хүмүүст төрүүлэв. Төмөр Мэлиг бол Монголчуудын эсрэг чадамгай тулалдсан хорезмын баатар жанжин хүн байв. Төмөр Мэлиг Гурганж хотод цэрэг цуглуулж, [[1220 он]]д [[Янгикент]]ийг [[Их Монгол улсын арми|монголчууд]]аас булаан авсан боловч хэн ч түүнд туслаагүй тул хотыг орхисон. [[1221 он]]ы 1-р сарын 11-нд Каспийн тэнгисийн нэгэн арал дээр Мухаммед султан үхэхдээ султаны орыг отгон хүү [[Узлакша]]гаар залгамжлуулна гэж тогтсоноо өөрчилж [[Ууган хүү|том хүү]] Желал-Ад -Динд залгамжлуулахаар шийдэж, өөрийн [[Сэлэм|сэлм]]ээ зүүлгэсэн гэдэг. Мухамедийг үхсэний дараа [[Желал ад-Дин (Хорезм)|Желал Аддин]]ы ах дүү нар [[Каспийн тэнгис]]ийн жижиг арлаас хэсэг түшмэлээ дагуулан [[Гурганж|Ургенч]]ид буцаж ирээд, түүнийг [[хаан ширээн]]д залсан мэдээг дуулгав. Удалгүй хэдэн түмэн цэрэг шил шилээ даран Ургенчид цугларсан тул хот даруй 9 түмэн цэрэгтэй болоод авчээ. Гэвч энд шинэ хааны эсрэг [[хуйвалдан]] гарсан тул хүчин мөхөсдсөн Желал Аддин 1221 оны эхээр аргагүйн эрхэнд Төмөр Мэлигийг дагуулан Ургенчийг орхин оджээ. Тэрээр Хорезмшах Жалал ад-Динтэй хамт [[1231 он]] хүртэл Монголчуудтай тулалдсаар байв. [[Чормаган жанжин|Чормагин жанжин]]ы удирдлагаар монголын арми 1231 онд Жалал ад-Диныг дайран довтолж, бут цохиход Төмөр Мэлиг жанжин султанаас салан зугтаасан байна. Энэ үед бут цохиулсан Жалал ад-Дин [[Курдистан муж|курдистан]]ы ууланд нэгэн [[малчин]]д алуулсаны дараа Төмөр Мэлиг жанжин хорезмын бутарсан цэргүүдийг цуглуулан [[Ойрх Дорнод|ойрх дорнод]] руу зугтаасан байна. Төмөр мэлигийн командалсан хорезмын цэргүүд [[Египет|аюубидын Египидийн султанат улс]] руу зугтаах замдаа [[Конрад|германы ван]]гийн египидийн султанаас буулт хийлгэн эргүүлэн авсан [[Иерусалим|Иерусалим хот]]ыг [[Рыцарь|рыцар]]уудаас булаан эзэлсэн байна. Улмаар тэд египид руу очиж султаны [[Мамлюк|мамлюк цэрэг]]т нийлсэн байна. Эдгээр цэргүүд [[Айн Жалутын тулалдаан|Айн Жалудын тулалдаан]]д мамлюкийн цэргийн гол хэсэгт байрлан монголчуудыг тогтоон барьж, хамгаалалт хийж чадсан ба дараа нь ялалтад хүргэсэн давшилт хийхэд цохилтын гол хүч болжээ. Төмөр мэлиг нь Иерусалимыг эзэлсэний дараа [[Селжүкийн эзэнт гүрэн|селжук]] болон [[Танпилер|танпилерийн рыцар]]уудын нэгдсэн цэрэгтэй тулалдсан тулаанд хорезмийн цэргүүдийг командлан оролцсоны дараа [[Дамаск]]т үлдэн хэсэг хугацаанд амьдарч байгаад Хужанд руу буцаж очоод монгол цэргүүдэд алуулжээ. Харин египид хүрсэн цэргүүд Айн Жалудын тулалдааны дараа мамлюкийн эсрэг [[бослого]] гаргасан боловч мамлюкийн бусад цэргүүдэд бут цохиулсан байна. Мамлюкууд тулааны дараа олзлогдсон хорезмчуудыг толгоы дараалан хүч тэмтэрчээ. te4qo1vc6z48kzue70u7yrt8ngt5vam 852511 852510 2026-04-07T02:25:06Z Bayarkhangai 1129 852511 wikitext text/x-wiki ''Төмөр Мэлиг''-''Тимурмалик'', мөн ''Темур Малик'' буюу ''Тимур Малик'' ([[Перс хэл]]: تیمور ملک‎‎ [[Тажик хэл]]: Tēmurmalik) нь [[Хорезмын эзэнт улс|Хорезм гүрн]]ий [[Тажикууд|Тажик]] гаралтай [[төрийн зүтгэлтэн]] бөгөөд [[Трансоксиан|Трансоксиан муж]]ийн [[Хужанд]] хотын захирагч байжээ. [1] Тэрээр [[Чингис хаан]]ы [[Монголчуудын Хорезм рүү хийсэн дайралт|Төв Азийг байлдан дагуулах үе]]эр ширүүн эсэргүүцэл үзүүлснээрээ алдартай. Хорезмын цэргийн [[жанжин]] Төмөр Мэлиг нь [[II Мухаммед|Мухаммед султан]] болон түүний [[Ээж|эх]] [[Теркин]] нартай таарамжгүй харилцаатай байсан тул цөөн тооны өөрт нь үнэнч нөхөр цэргүүдээ дагуулан энд тэнд хэрэн хэсүүчилж явдаг байв. Монголчууд Хорезмын улсад халдан довтлоход Төмөр Мэлиг 100 гаруйхан цэрэгтэй [[Хужанд|Хожент хот]]ыг баатарлагаар хамгаалан байлджээ. Чингис хааны жхгжин Алаг ноёны захирсан 20,000 хүний бүрэлдхүүнтэй цэрэг 1220 онд Төмөр Мэлигийн захирагч нь байсан Хужанд хотыг бүсэлсэн байна. [[жанжин]] Төмөр Мэлиг нь 100 цэрэгтэй боловч хотын бат бэх хамгаалалтын бэхлэлт хэрэмд түшиглэн хамгаалах ажлыг удирдан байлдсан байна. Олон хоногийн бүслэлтийн эцэст хот хамгаалалагч нарын хүнс, зэвсэг хэрэгсэл барагдаж, хэрмийг хамгаалахад хүнд болсон тул хотыг орхихоос өөр аргагүй болсон тэрээр мянган цэрэгтэйгээ хамт Хужанд хотын ойролцоох жижиг арал дээр бэхлэлт хийжээ. Хэсэг хугацаанд монголчууд боолуудыг ашиглан бүслэгдсэн арал руу гүүр барихыг оролдсон боловч харанхуй болоход хамгаалагчид удаа дараа эсрэг дайралт хийж, тулалдаанд гүүрнүүдийг нураажээ. Түүнчлэн, Төмөр Мэлигийн тушаалаар бүслэгдсэн хүмүүс нойтон эсгий, шавраар бүрсэн арван хоёр завин дээр цоорхойтой бэхлэлт барьж, эрэгт ойртохдоо монголчууд руу сумаар бороо оруулжээ. Удаан хугацааны цуст бүслэлтийн дараа монголчууд эцэст нь арлыг эзэлсэн боловч зарим хамгаалагчид болон тэдний удирдагч [[Сырдарья|Сир Дарья гол]]ын дагуу зугтаж чаджээ. 1220 оны зун Хорезмын нэрт жанжин, аймшиггүй чин зоригт Төмөр Мэлиг гэв гэнэт Ургенчид хүрэлцэн ирсэн нь тэнгэрээс хур бууж, үргэлжилсэн ган тайлах мэт итгэлийг хүмүүст төрүүлэв. Төмөр Мэлиг бол Монголчуудын эсрэг чадамгай тулалдсан хорезмын баатар жанжин хүн байв. Төмөр Мэлиг Гурганж хотод цэрэг цуглуулж, [[1220 он]]д [[Янгикент]]ийг [[Их Монгол улсын арми|монголчууд]]аас булаан авсан боловч хэн ч түүнд туслаагүй тул хотыг орхисон. [[1221 он]]ы 1-р сарын 11-нд Каспийн тэнгисийн нэгэн арал дээр Мухаммед султан үхэхдээ султаны орыг отгон хүү [[Узлакша]]гаар залгамжлуулна гэж тогтсоноо өөрчилж [[Ууган хүү|том хүү]] Желал-Ад -Динд залгамжлуулахаар шийдэж, өөрийн [[Сэлэм|сэлм]]ээ зүүлгэсэн гэдэг. Мухамедийг үхсэний дараа [[Желал ад-Дин (Хорезм)|Желал Аддин]]ы ах дүү нар [[Каспийн тэнгис]]ийн жижиг арлаас хэсэг түшмэлээ дагуулан [[Гурганж|Ургенч]]ид буцаж ирээд, түүнийг [[хаан ширээн]]д залсан мэдээг дуулгав. Удалгүй хэдэн түмэн цэрэг шил шилээ даран Ургенчид цугларсан тул хот даруй 9 түмэн цэрэгтэй болоод авчээ. Гэвч энд шинэ хааны эсрэг [[хуйвалдан]] гарсан тул хүчин мөхөсдсөн Желал Аддин 1221 оны эхээр аргагүйн эрхэнд Төмөр Мэлигийг дагуулан Ургенчийг орхин оджээ. Тэрээр Хорезмшах Жалал ад-Динтэй хамт [[1231 он]] хүртэл Монголчуудтай тулалдсаар байв. [[Чормаган жанжин|Чормагин жанжин]]ы удирдлагаар монголын арми 1231 онд Жалал ад-Диныг дайран довтолж, бут цохиход Төмөр Мэлиг жанжин султанаас салан зугтаасан байна. Энэ үед бут цохиулсан Жалал ад-Дин [[Курдистан муж|курдистан]]ы ууланд нэгэн [[малчин]]д алуулсаны дараа Төмөр Мэлиг жанжин хорезмын бутарсан цэргүүдийг цуглуулан [[Ойрх Дорнод|ойрх дорнод]] руу зугтаасан байна. Төмөр мэлигийн командалсан хорезмын цэргүүд [[Египет|аюубидын Египидийн султанат улс]] руу зугтаах замдаа [[Конрад|германы ван]]гийн египидийн султанаас буулт хийлгэн эргүүлэн авсан [[Иерусалим|Иерусалим хот]]ыг [[Рыцарь|рыцар]]уудаас булаан эзэлсэн байна. Улмаар тэд египид руу очиж султаны [[Мамлюк|мамлюк цэрэг]]т нийлсэн байна. Эдгээр цэргүүд [[Айн Жалутын тулалдаан|Айн Жалудын тулалдаан]]д мамлюкийн цэргийн гол хэсэгт байрлан монголчуудыг тогтоон барьж, хамгаалалт хийж чадсан ба дараа нь ялалтад хүргэсэн давшилт хийхэд цохилтын гол хүч болжээ. Төмөр мэлиг нь Иерусалимыг эзэлсэний дараа [[Селжүкийн эзэнт гүрэн|селжук]] болон [[Танпилер|танпилерийн рыцар]]уудын нэгдсэн цэрэгтэй тулалдсан тулаанд хорезмийн цэргүүдийг командлан оролцсоны дараа [[Дамаск]]т үлдэн хэсэг хугацаанд амьдарч байгаад Хужанд руу буцаж очоод монгол цэргүүдэд алуулжээ. Харин египид хүрсэн цэргүүд Айн Жалудын тулалдааны дараа мамлюкийн эсрэг [[бослого]] гаргасан боловч мамлюкийн бусад цэргүүдэд бут цохиулсан байна. Мамлюкууд тулааны дараа олзлогдсон хорезмчуудыг толгоы дараалан хүч тэмтэрчээ. {{Их Монгол Улсын сэдэв}} == Эшлэл == [[Ангилал:Монголын түүх]] [[Ангилал:Эртний Монголын түүх]] [[Ангилал:Дундад зууны дайн]] [[Ангилал:Монголчуудын дайн]] [[Ангилал:Төв Азийн түүх]] [[Ангилал:Хорезмын түүх]] [[Ангилал:Дундад зууны дайн]] [[Ангилал:Хорезмын хүн]] [[Ангилал:Хорезмын жанжин]] 7okul8uxykwjv64o0p3ul6ss88qmgsc 852514 852511 2026-04-07T02:28:17Z Bayarkhangai 1129 852514 wikitext text/x-wiki ''Төмөр Мэлиг''-''Тимурмалик'', мөн ''Темур Малик'' буюу ''Тимур Малик'' ([[Перс хэл]]: تیمور ملک‎‎ [[Тажик хэл]]: Tēmurmalik) нь [[Хорезмын эзэнт улс|Хорезм гүрн]]ий [[Тажикууд|Тажик]] гаралтай [[төрийн зүтгэлтэн]] бөгөөд [[Трансоксиан|Трансоксиан муж]]ийн [[Хужанд]] хотын захирагч байжээ. [1] Тэрээр [[Чингис хаан]]ы [[Монголчуудын Хорезм рүү хийсэн дайралт|Төв Азийг байлдан дагуулах үе]]эр ширүүн эсэргүүцэл үзүүлснээрээ алдартай. Хорезмын цэргийн [[жанжин]] Төмөр Мэлиг нь [[II Мухаммед (Хорезм)|Мухаммед султан]] болон түүний [[Ээж|эх]] [[Теркин]] нартай таарамжгүй харилцаатай байсан тул цөөн тооны өөрт нь үнэнч нөхөр цэргүүдээ дагуулан энд тэнд хэрэн хэсүүчилж явдаг байв. Монголчууд Хорезмын улсад халдан довтлоход Төмөр Мэлиг 100 гаруйхан цэрэгтэй [[Хужанд|Хожент хот]]ыг баатарлагаар хамгаалан байлджээ. Чингис хааны жхгжин Алаг ноёны захирсан 20,000 хүний бүрэлдхүүнтэй цэрэг 1220 онд Төмөр Мэлигийн захирагч нь байсан Хужанд хотыг бүсэлсэн байна. [[жанжин]] Төмөр Мэлиг нь 100 цэрэгтэй боловч хотын бат бэх хамгаалалтын бэхлэлт хэрэмд түшиглэн хамгаалах ажлыг удирдан байлдсан байна. Олон хоногийн бүслэлтийн эцэст хот хамгаалалагч нарын хүнс, зэвсэг хэрэгсэл барагдаж, хэрмийг хамгаалахад хүнд болсон тул хотыг орхихоос өөр аргагүй болсон тэрээр мянган цэрэгтэйгээ хамт Хужанд хотын ойролцоох жижиг арал дээр бэхлэлт хийжээ. Хэсэг хугацаанд монголчууд боолуудыг ашиглан бүслэгдсэн арал руу гүүр барихыг оролдсон боловч харанхуй болоход хамгаалагчид удаа дараа эсрэг дайралт хийж, тулалдаанд гүүрнүүдийг нураажээ. Түүнчлэн, Төмөр Мэлигийн тушаалаар бүслэгдсэн хүмүүс нойтон эсгий, шавраар бүрсэн арван хоёр завин дээр цоорхойтой бэхлэлт барьж, эрэгт ойртохдоо монголчууд руу сумаар бороо оруулжээ. Удаан хугацааны цуст бүслэлтийн дараа монголчууд эцэст нь арлыг эзэлсэн боловч зарим хамгаалагчид болон тэдний удирдагч [[Сырдарья|Сир Дарья гол]]ын дагуу зугтаж чаджээ. 1220 оны зун Хорезмын нэрт жанжин, аймшиггүй чин зоригт Төмөр Мэлиг гэв гэнэт Ургенчид хүрэлцэн ирсэн нь тэнгэрээс хур бууж, үргэлжилсэн ган тайлах мэт итгэлийг хүмүүст төрүүлэв. Төмөр Мэлиг бол Монголчуудын эсрэг чадамгай тулалдсан хорезмын баатар жанжин хүн байв. Төмөр Мэлиг Гурганж хотод цэрэг цуглуулж, [[1220 он]]д [[Янгикент]]ийг [[Их Монгол улсын арми|монголчууд]]аас булаан авсан боловч хэн ч түүнд туслаагүй тул хотыг орхисон. [[1221 он]]ы 1-р сарын 11-нд Каспийн тэнгисийн нэгэн арал дээр Мухаммед султан үхэхдээ султаны орыг отгон хүү [[Узлакша]]гаар залгамжлуулна гэж тогтсоноо өөрчилж [[Ууган хүү|том хүү]] Желал-Ад -Динд залгамжлуулахаар шийдэж, өөрийн [[Сэлэм|сэлм]]ээ зүүлгэсэн гэдэг. Мухамедийг үхсэний дараа [[Желал ад-Дин (Хорезм)|Желал Аддин]]ы ах дүү нар [[Каспийн тэнгис]]ийн жижиг арлаас хэсэг түшмэлээ дагуулан [[Гурганж|Ургенч]]ид буцаж ирээд, түүнийг [[хаан ширээн]]д залсан мэдээг дуулгав. Удалгүй хэдэн түмэн цэрэг шил шилээ даран Ургенчид цугларсан тул хот даруй 9 түмэн цэрэгтэй болоод авчээ. Гэвч энд шинэ хааны эсрэг [[хуйвалдан]] гарсан тул хүчин мөхөсдсөн Желал Аддин 1221 оны эхээр аргагүйн эрхэнд Төмөр Мэлигийг дагуулан Ургенчийг орхин оджээ. Тэрээр Хорезмшах Жалал ад-Динтэй хамт [[1231 он]] хүртэл Монголчуудтай тулалдсаар байв. [[Чормаган жанжин|Чормагин жанжин]]ы удирдлагаар монголын арми 1231 онд Жалал ад-Диныг дайран довтолж, бут цохиход Төмөр Мэлиг жанжин султанаас салан зугтаасан байна. Энэ үед бут цохиулсан Жалал ад-Дин [[Курдистан муж|курдистан]]ы ууланд нэгэн [[малчин]]д алуулсаны дараа Төмөр Мэлиг жанжин хорезмын бутарсан цэргүүдийг цуглуулан [[Ойрх Дорнод|ойрх дорнод]] руу зугтаасан байна. Төмөр мэлигийн командалсан хорезмын цэргүүд [[Египет|аюубидын Египидийн султанат улс]] руу зугтаах замдаа [[Конрад|германы ван]]гийн египидийн султанаас буулт хийлгэн эргүүлэн авсан [[Иерусалим|Иерусалим хот]]ыг [[Рыцарь|рыцар]]уудаас булаан эзэлсэн байна. Улмаар тэд египид руу очиж султаны [[Мамлюк|мамлюк цэрэг]]т нийлсэн байна. Эдгээр цэргүүд [[Айн Жалутын тулалдаан|Айн Жалудын тулалдаан]]д мамлюкийн цэргийн гол хэсэгт байрлан монголчуудыг тогтоон барьж, хамгаалалт хийж чадсан ба дараа нь ялалтад хүргэсэн давшилт хийхэд цохилтын гол хүч болжээ. Төмөр мэлиг нь Иерусалимыг эзэлсэний дараа [[Селжүкийн эзэнт гүрэн|селжук]] болон [[Танпилер|танпилерийн рыцар]]уудын нэгдсэн цэрэгтэй тулалдсан тулаанд хорезмийн цэргүүдийг командлан оролцсоны дараа [[Дамаск]]т үлдэн хэсэг хугацаанд амьдарч байгаад Хужанд руу буцаж очоод монгол цэргүүдэд алуулжээ. Харин египид хүрсэн цэргүүд Айн Жалудын тулалдааны дараа мамлюкийн эсрэг [[бослого]] гаргасан боловч мамлюкийн бусад цэргүүдэд бут цохиулсан байна. Мамлюкууд тулааны дараа олзлогдсон хорезмчуудыг толгоы дараалан хүч тэмтэрчээ. {{Их Монгол Улсын сэдэв}} == Эшлэл == [[Ангилал:Монголын түүх]] [[Ангилал:Эртний Монголын түүх]] [[Ангилал:Дундад зууны дайн]] [[Ангилал:Монголчуудын дайн]] [[Ангилал:Төв Азийн түүх]] [[Ангилал:Хорезмын түүх]] [[Ангилал:Дундад зууны дайн]] [[Ангилал:Хорезмын хүн]] [[Ангилал:Хорезмын жанжин]] ds490u4ms34gcr53fqf7lo1abidlcm3 852532 852514 2026-04-07T03:59:53Z Bayarkhangai 1129 852532 wikitext text/x-wiki ''Төмөр Мэлиг''-''Тимурмалик'', мөн ''Темур Малик'' буюу ''Тимур Малик'' ([[Перс хэл]]: تیمور ملک‎‎ [[Тажик хэл]]: Tēmurmalik) нь [[Хорезмын эзэнт улс|Хорезм гүрн]]ий [[Тажикууд|Тажик]] гаралтай [[төрийн зүтгэлтэн]] бөгөөд [[Трансоксиан|Трансоксиан муж]]ийн [[Хужанд]] хотын захирагч байжээ. [1] Тэрээр [[Чингис хаан]]ы [[Хужандын бүслэлт|Төв Азийг байлдан дагуулах үе]]эр ширүүн эсэргүүцэл үзүүлснээрээ алдартай. Хорезмын цэргийн [[жанжин]] Төмөр Мэлиг нь [[II Мухаммед (Хорезм)|Мухаммед султан]] болон түүний [[Ээж|эх]] [[Теркин]] нартай таарамжгүй харилцаатай байсан тул цөөн тооны өөрт нь үнэнч нөхөр цэргүүдээ дагуулан энд тэнд хэрэн хэсүүчилж явдаг байв. Монголчууд Хорезмын улсад халдан довтлоход Төмөр Мэлиг 100 гаруйхан цэрэгтэй [[Хужанд|Хожент хот]]ыг баатарлагаар хамгаалан байлджээ. Чингис хааны жхгжин Алаг ноёны захирсан 20,000 хүний бүрэлдхүүнтэй цэрэг 1220 онд Төмөр Мэлигийн захирагч нь байсан Хужанд хотыг бүсэлсэн байна. [[жанжин]] Төмөр Мэлиг нь 100 цэрэгтэй боловч хотын бат бэх хамгаалалтын бэхлэлт хэрэмд түшиглэн хамгаалах ажлыг удирдан байлдсан байна. Олон хоногийн бүслэлтийн эцэст хот хамгаалалагч нарын хүнс, зэвсэг хэрэгсэл барагдаж, хэрмийг хамгаалахад хүнд болсон тул хотыг орхихоос өөр аргагүй болсон тэрээр мянган цэрэгтэйгээ хамт Хужанд хотын ойролцоох жижиг арал дээр бэхлэлт хийжээ. Хэсэг хугацаанд монголчууд боолуудыг ашиглан бүслэгдсэн арал руу гүүр барихыг оролдсон боловч харанхуй болоход хамгаалагчид удаа дараа эсрэг дайралт хийж, тулалдаанд гүүрнүүдийг нураажээ. Түүнчлэн, Төмөр Мэлигийн тушаалаар бүслэгдсэн хүмүүс нойтон эсгий, шавраар бүрсэн арван хоёр завин дээр цоорхойтой бэхлэлт барьж, эрэгт ойртохдоо монголчууд руу сумаар бороо оруулжээ. Удаан хугацааны цуст бүслэлтийн дараа монголчууд эцэст нь арлыг эзэлсэн боловч зарим хамгаалагчид болон тэдний удирдагч [[Сырдарья|Сир Дарья гол]]ын дагуу зугтаж чаджээ. 1220 оны зун Хорезмын нэрт жанжин, аймшиггүй чин зоригт Төмөр Мэлиг гэв гэнэт Ургенчид хүрэлцэн ирсэн нь тэнгэрээс хур бууж, үргэлжилсэн ган тайлах мэт итгэлийг хүмүүст төрүүлэв. Төмөр Мэлиг бол Монголчуудын эсрэг чадамгай тулалдсан хорезмын баатар жанжин хүн байв. Төмөр Мэлиг Гурганж хотод цэрэг цуглуулж, [[1220 он]]д [[Янгикент]]ийг [[Их Монгол улсын арми|монголчууд]]аас булаан авсан боловч хэн ч түүнд туслаагүй тул хотыг орхисон. [[1221 он]]ы 1-р сарын 11-нд Каспийн тэнгисийн нэгэн арал дээр Мухаммед султан үхэхдээ султаны орыг отгон хүү [[Узлакша]]гаар залгамжлуулна гэж тогтсоноо өөрчилж [[Ууган хүү|том хүү]] Желал-Ад -Динд залгамжлуулахаар шийдэж, өөрийн [[Сэлэм|сэлм]]ээ зүүлгэсэн гэдэг. Мухамедийг үхсэний дараа [[Желал ад-Дин (Хорезм)|Желал Аддин]]ы ах дүү нар [[Каспийн тэнгис]]ийн жижиг арлаас хэсэг түшмэлээ дагуулан [[Гурганж|Ургенч]]ид буцаж ирээд, түүнийг [[хаан ширээн]]д залсан мэдээг дуулгав. Удалгүй хэдэн түмэн цэрэг шил шилээ даран Ургенчид цугларсан тул хот даруй 9 түмэн цэрэгтэй болоод авчээ. Гэвч энд шинэ хааны эсрэг [[хуйвалдан]] гарсан тул хүчин мөхөсдсөн Желал Аддин 1221 оны эхээр аргагүйн эрхэнд Төмөр Мэлигийг дагуулан Ургенчийг орхин оджээ. Тэрээр Хорезмшах Жалал ад-Динтэй хамт [[1231 он]] хүртэл Монголчуудтай тулалдсаар байв. [[Чормаган жанжин|Чормагин жанжин]]ы удирдлагаар монголын арми 1231 онд Жалал ад-Диныг дайран довтолж, бут цохиход Төмөр Мэлиг жанжин султанаас салан зугтаасан байна. Энэ үед бут цохиулсан Жалал ад-Дин [[Курдистан муж|курдистан]]ы ууланд нэгэн [[малчин]]д алуулсаны дараа Төмөр Мэлиг жанжин хорезмын бутарсан цэргүүдийг цуглуулан [[Ойрх Дорнод|ойрх дорнод]] руу зугтаасан байна. Төмөр мэлигийн командалсан хорезмын цэргүүд [[Египет|аюубидын Египидийн султанат улс]] руу зугтаах замдаа [[Конрад|германы ван]]гийн египидийн султанаас буулт хийлгэн эргүүлэн авсан [[Иерусалим|Иерусалим хот]]ыг [[Рыцарь|рыцар]]уудаас булаан эзэлсэн байна. Улмаар тэд египид руу очиж султаны [[Мамлюк|мамлюк цэрэг]]т нийлсэн байна. Эдгээр цэргүүд [[Айн Жалутын тулалдаан|Айн Жалудын тулалдаан]]д мамлюкийн цэргийн гол хэсэгт байрлан монголчуудыг тогтоон барьж, хамгаалалт хийж чадсан ба дараа нь ялалтад хүргэсэн давшилт хийхэд цохилтын гол хүч болжээ. Төмөр мэлиг нь Иерусалимыг эзэлсэний дараа [[Селжүкийн эзэнт гүрэн|селжук]] болон [[Танпилер|танпилерийн рыцар]]уудын нэгдсэн цэрэгтэй тулалдсан тулаанд хорезмийн цэргүүдийг командлан оролцсоны дараа [[Дамаск]]т үлдэн хэсэг хугацаанд амьдарч байгаад Хужанд руу буцаж очоод монгол цэргүүдэд алуулжээ. Харин египид хүрсэн цэргүүд Айн Жалудын тулалдааны дараа мамлюкийн эсрэг [[бослого]] гаргасан боловч мамлюкийн бусад цэргүүдэд бут цохиулсан байна. Мамлюкууд тулааны дараа олзлогдсон хорезмчуудыг толгоы дараалан хүч тэмтэрчээ. {{Их Монгол Улсын сэдэв}} == Эшлэл == [[Ангилал:Монголын түүх]] [[Ангилал:Эртний Монголын түүх]] [[Ангилал:Дундад зууны дайн]] [[Ангилал:Монголчуудын дайн]] [[Ангилал:Төв Азийн түүх]] [[Ангилал:Хорезмын түүх]] [[Ангилал:Дундад зууны дайн]] [[Ангилал:Хорезмын хүн]] [[Ангилал:Хорезмын жанжин]] eunfcif9ew4lfgv59pdv8nmtnzz45f7 10 145799 852465 2026-04-06T15:20:55Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "{{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = Бүгд Найрамдах Дээд Вольта Улс | shortname alias = Дээд Вольта | flag alias = Flag of Upper Volta.svg | link alias-football = Буркина Фасогийн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | altlink = {{{altlink|}}} | altvar = {{{altvar|}}} <noinclude> | related1 = Буркина Фасо </noin..." 852465 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = Бүгд Найрамдах Дээд Вольта Улс | shortname alias = Дээд Вольта | flag alias = Flag of Upper Volta.svg | link alias-football = Буркина Фасогийн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | altlink = {{{altlink|}}} | altvar = {{{altvar|}}} <noinclude> | related1 = Буркина Фасо </noinclude> }} dsjmahmxwn9xmoqrto0rjnff412pn2r 0 145800 852501 2026-04-06T20:44:09Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Владимир Гройсман]] to [[Володимир Гройсман]] 852501 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Володимир Гройсман]] rhkvdvxzbwgiso0cxai9k62km716ded 0 145801 852517 2026-04-07T02:46:58Z Bayarkhangai 1129 Хуудас үүсгэв: "[[Модун шаньюй]]гийн командалсан [[Хүннүгийн арми]] ба [[Хань улс]]ын [[эзэн хаан]] [[Лю Бан|Гаоцзу]]-гийн командалсан [[хань улсын арми]]йн хооронд [[НТӨ 200 он]]д хань улсын [[Пиньинь|Пинчень]] буюу [[Пинчень|Байдын хот]]ын дэргэд болсон Хүннү-Хань улсын дайн|Хүннү-ха..." 852517 wikitext text/x-wiki [[Модун шаньюй]]гийн командалсан [[Хүннүгийн арми]] ба [[Хань улс]]ын [[эзэн хаан]] [[Лю Бан|Гаоцзу]]-гийн командалсан [[хань улсын арми]]йн хооронд [[НТӨ 200 он]]д хань улсын [[Пиньинь|Пинчень]] буюу [[Пинчень|Байдын хот]]ын дэргэд болсон [[Хүннү-Хань улсын дайн|Хүннү-хань улсын дайн]]ы шийдвэрлэх тулалдаан. [[Хань Синь|Хань ван Синь]] [[Шофань муж|Шофань]], [[Дай муж|Дай]] мужуудын Маи хотод хүннү нарт бууж өгсөн ба Хань улсын газар нутаг руу дайрахад нь тэдэнтэй нэгдэв. Хань улсын эзэн хаан [[Лю Бан|Гаоцзу]] тэдний эсрэг армиа удирдсан бөгөөд тэдний хүчийг тараан хаяж, ухрахаас нь өмнө хэд хэдэн удаа тэднийг ялжээ. Дараа нь Хань Синь [[Чжао Ли|Чжао Лиг]] Чжао ван суулгасан ба Гаоцзугийн эсрэг өмнө зүг рүү хөдлөв. Тэд ч бас ялагдсан байна. Өөрийн хараатуудын дээрх Хүннүгийн нөлөөг харсан Гаоцзу тэдэнтэй тулахаар 320,000 хүнтэй хүчирхэг армийн хамт хойд зүг рүү хөдөлжээ. Гэсэн хэдий ч түүний хүмүүс нөөцийн хомсдол болон хүйтнээс хамгаалах хувцас хангалтгүйгээс зовсон тул Гаоцзу тэднийг ардаа үлдээж, ердөө 40,000 хүнтэйгээр [[Пинчэн]] рүү давшив. Модун шаньюй үйл явдлын өрнөлийг эргүүлэх өөрийн боломжийг олж харсан ба 400,000 морин цэргээр (Оросын судлаач Л.Н.Гумилёвын тооцоогоор бол 30,000-40,000 цэрэг) хотыг нэн даруй бүсэлж, армийнх нь ард үлдсэн хэсгээс эзэн хааныг тасалжээ. Яагаад гэдэг нь тодорхойгүй ч шаньюй эцэст нь өөрийн хүмүүсийн заримыг буцаан татсан. [[Сыма Цянь]] түүний гэргий түүнийг эзэн хааныг зугтахыг зөвшөөрөхийг ятгасан гэдэг санал дэвшүүлдэг. Гэхдээ ямар ч байсан Хань Синийн явган цэрэг цагтаа хэзээ ч ирээгүйгээс хойш удаан хугацааны бүслэлт нь биелэшгүй боломж байх байв. Шаньюйн нимгэн болсон эгнээг харсан Гаоцзу гэнэт дайран гарч, бүслэлтийг хагалжээ. Хань улсын нэмэлт хүч ирэхэд хүннү нар ухрав. Модуны энэ ирэлт [[Пинчений тулаан|Байдыны тулалдаан]] хэмээх нэрээр нийтэд мэдэгддэг. Гаоцзугийн Хүннүд олзлогдохоос арай гэж зугтсан явдал нь түүнд нүүдэлчин дайсантайгаа энх тайвны гэрээ байгуулах хэрэгтэйг ойлгуулжээ. Тэр шаньюйд "гүнж" (''хэцинь'' (''heqin'') - [[Энх ургийн гэрээ|энх ургийн гэрээ]]) явуулсан ба торго, дарс, хүнсний зүйл өргөв. Шаньюй энэ саналыг хүлээн авсан бөгөөд Гаоцзугийн хаанчлалын үргэлжилсэн хугацааны турш жижиг дайралтуудаар өөрийгөө хязгаарлажээ. Хань улс эзэн хааны охидыг явуулахаас зайлсхийх зааврын дагуу Хүннүтэй ''хэцинь'' буюу энх ургийн гэрээ байгуулахдаа олон удаа Хань улсын дээд зиндааны гэр бүлийн гишүүд болон "гүнж нар" гэж хуурамчаар нэрлэгдсэн, хоорондоо холбоогүй жирийн эмэгтэйчүүдийг тохиолдлоор явуулж байв. pwc1dcn28rv1j9c5kudmf4cv5kwisb2 0 145802 852535 2026-04-07T04:35:01Z Bayarkhangai 1129 Хуудас үүсгэв: "'''Хужандыг бүслэлт''' нь [[1220 он]]д [[Их Монгол Улсын арми|Монголчууд]] [[Хорезмын эзэнт улс|Хорезмын эзэнт гүрэн]] рүү довтлох үеэр, [[Төмөр мэлиг|Төмөр Мэлиг]]ийн захирагч нь байсан [[Хужанд]]хотыг эзлэхийн төлөө Монголын армийн хийсэн тулалдаан. Энэ тулалдаан..." 852535 wikitext text/x-wiki '''Хужандыг бүслэлт''' нь [[1220 он]]д [[Их Монгол Улсын арми|Монголчууд]] [[Хорезмын эзэнт улс|Хорезмын эзэнт гүрэн]] рүү довтлох үеэр, [[Төмөр мэлиг|Төмөр Мэлиг]]ийн захирагч нь байсан [[Хужанд]]хотыг эзлэхийн төлөө Монголын армийн хийсэн тулалдаан. Энэ тулалдаанд Төмөр Мэлиг монголчуудад хүчтэй эсэргүүцэл үзүүлсэн боловч Монголчуудын [[ялалт]] байгуулж, тэрээр хотыг орхихоос өөр аргагүй болсон юм. Энэ үеэр Төмөр Мэлиг Сир Дарь мөрний жижиг арал руу зугтжээ. == Урьдчилсан нөхцөл == [[1219]]–1220 онд [[Монголчуудын Хорезм рүү хийсэн дайралт|Хорезмын эзэнт гүрнийг эзлэн түрэмгийлэх үе]]эр Монголын цэргүүд [[Трансоксиан]] болон [[Сырдарья|Сир Дарь]] муж руу довтолсон. [[Рене Груссе]]гийн хэлснээр [[5000]] орчим монгол цэрэг Сир Дарь мөрний дээд хэсэг рүү илгээгдсэн байна. [[Бенакет]]ийг эзэлсний дараа цэргүүд Хужандыг бүслэхээр шийджээ. Хотыг захирагч Төмөр Мэлиг хамгаалж байжээ. Монголын цэргүүд Сир Дарья мөрний дагуу дайны үйл ажиллагаагаагаа үргэлжлүүлэв. Монголын армийн нэг хэсгийг Хужанд руу илгээсэн бөгөөд тэнд захирагч Төмөр Мэлиг шийдэмгий хамгаалалт зохион байгуулсан гэж мэдэгджээ.[Бартольд ] Бартолдын хэлснээр [[бүслэлт]]эд 20,000 орчим [[Их Монгол Улсын үеийн цэрэг|монгол цэрэг]], 50,000 орчим [[хоригдол]] оролцсон нь бэхлэгдсэн хотууд руу довтлох үеэр олзлогдогсдыг ашигадаг монголчуудын заншлыг тусгасан байв. Хоригдлуудыг довтлогчдоос түрүүлж хөөж, аюултай даалгавар гүйцэтгэхийг албадахын зэрэгцээ хамгаалагчдын пуужингийн галаас хамгаалах үүрэг гүйцэтгэсэн.[2] Бартольд цааш нь Төмөр Мэлиг хотыг орхихоос өөр аргагүй болсны дараа Сир Дарья мөрнөөр хөвж, голын эрэг дагуу байрлаж байсан монгол хүчнийг дайран өнгөрч зугтсан гэж тэмдэглэжээ. [[Завь]]нуудаа орхисны дараа тэрээр мориор Хорезмын Ургенч руу зугтсан байв.[2] == Үр дагавар == Сир Дарья дээрх арлын цайзаас монголчуудыг эсэргүүцсэний дараа Төмөр Мэлиг эцэст нь хангамж, зэвсэг дуусаж эхлэхэд цайзаа орхихоос өөр аргагүй болжээ. Тэрээр шөнийн цагаар үлдсэн хүчээ завиар гаргаж, голын эрэг дагуу зугтахыг оролдсон бол Монгол цэргүүд түүнийг хоёр эрэг дагуу хөөж, гарцыг нь хаахыг оролдсон. Хэдийгээр тэрээр эдгээр саадыг даван туулж чадсан ч эцэст нь ачаа тээш болон ихэнх дагалдагчидаа алдаж, Хорезмд ганцаараа хүрчээ. Хожим нь тэрээр [[Желал ад-Дин (Хорезм)|Жалал ад-Дин]]тэй дахин нэгдсэн боловч түүний амьд үлдсэн нь Монголын байлдан дагуулалтад ямар ч байдлаар нөлөөлөөгүй юм. [4] == Ашигласан материал == "Британийн музей". Бартольд 1962, х. 54. Гроссет 1970, х. 238. Бартольд 1928, х. 418. Эх сурвалжууд Гроссет, Рене (1970). Тал нутгийн эзэнт гүрэн: Төв Азийн түүх. Нью-Брансвик, Нью Жерси: Рутгерсийн их сургуулийн хэвлэл. ISBN 978-0813506272. Бартольд, В. В. (1962). Төв Азийн түүхийн дөрвөн судалгаа. Владимир Минорский орчуулсан; Минорский, Татьяна. Лейден: Э.Ж.Брилл. Бартольд, W. (V. V.) (1928). Туркестанаас Монголчуудын довтолгоо хүртэл. Лондон: E. J. W. Gibb Memorial Trust. 2026 оны 2-р сарын 16-нд авсан. 2os65src6ingl1o2ou4zjhdke1i1kvr 852536 852535 2026-04-07T04:40:18Z Bayarkhangai 1129 852536 wikitext text/x-wiki {{Short description|Mongol siege of Khujand}}{{Distinguish|Siege of Khujand}}{{Infobox military conflict | conflict = Хужандын бүслэлт | partof = [[Монголчуудын Хорезм рүү хийсэн дайралт|Mongol invasion of the Khwarazmian Empire]] | date = 1220 | place = [[Хужанд]], [[Сирдарья]], Тажикстан | result = Монголчуудын ялалт | combatant1 = [[Их Монгол Улс|Mongol Empire]] | combatant2 = [[Khwarazmian Empire]] | commander1 = Unknown | commander2 = [[Timur Malik]] | strength1 = 20,000 Mongol soldiers{{sfn|Barthold|1962|p=54}}<br>50,000 Prisoners{{sfn|Barthold|1962|p=54}} | strength2 = Unknown | casualties1 = Light | casualties2 = Heavy | campaignbox = {{Campaignbox Mongol invasion of the Khwarazmian Empire}} | image = Siege of Khujand.jpg | image_size = 220px | caption = Хужандын бүслэлт 1498 оны зураг<ref>{{cite web |title=British Museum |url=https://www.britishmuseum.org/collection/object/W_1948-1211-0-6}}</ref> | coordinates = {{Coord|40.279444|N|69.631944|E|type:event_region:TJ-KJ|display=inline,title}} | map_relief = yes | map_type = Tajikistan }}'''Хужандыг бүслэлт''' нь [[1220 он]]д [[Их Монгол Улсын арми|Монголчууд]] [[Хорезмын эзэнт улс|Хорезмын эзэнт гүрэн]] рүү довтлох үеэр, [[Төмөр мэлиг|Төмөр Мэлиг]]ийн захирагч нь байсан [[Хужанд]]хотыг эзлэхийн төлөө Монголын армийн хийсэн тулалдаан. Энэ тулалдаанд Төмөр Мэлиг монголчуудад хүчтэй эсэргүүцэл үзүүлсэн боловч Монголчуудын [[ялалт]] байгуулж, тэрээр хотыг орхихоос өөр аргагүй болсон юм. Энэ үеэр Төмөр Мэлиг Сир Дарь мөрний жижиг арал руу зугтжээ. == Урьдчилсан нөхцөл == [[1219]]–1220 онд [[Монголчуудын Хорезм рүү хийсэн дайралт|Хорезмын эзэнт гүрнийг эзлэн түрэмгийлэх үе]]эр Монголын цэргүүд [[Трансоксиан]] болон [[Сырдарья|Сир Дарь]] муж руу довтолсон. [[Рене Груссе]]гийн хэлснээр [[5000]] орчим монгол цэрэг Сир Дарь мөрний дээд хэсэг рүү илгээгдсэн байна. [[Бенакет]]ийг эзэлсний дараа цэргүүд Хужандыг бүслэхээр шийджээ. Хотыг захирагч Төмөр Мэлиг хамгаалж байжээ. Монголын цэргүүд Сир Дарья мөрний дагуу дайны үйл ажиллагаагаагаа үргэлжлүүлэв. Монголын армийн нэг хэсгийг Хужанд руу илгээсэн бөгөөд тэнд захирагч Төмөр Мэлиг шийдэмгий хамгаалалт зохион байгуулсан гэж мэдэгджээ.[Бартольд ] Бартолдын хэлснээр [[бүслэлт]]эд 20,000 орчим [[Их Монгол Улсын үеийн цэрэг|монгол цэрэг]], 50,000 орчим [[хоригдол]] оролцсон нь бэхлэгдсэн хотууд руу довтлох үеэр олзлогдогсдыг ашигадаг монголчуудын заншлыг тусгасан байв. Хоригдлуудыг довтлогчдоос түрүүлж хөөж, аюултай даалгавар гүйцэтгэхийг албадахын зэрэгцээ хамгаалагчдын пуужингийн галаас хамгаалах үүрэг гүйцэтгэсэн.[2] Бартольд цааш нь Төмөр Мэлиг хотыг орхихоос өөр аргагүй болсны дараа Сир Дарья мөрнөөр хөвж, голын эрэг дагуу байрлаж байсан монгол хүчнийг дайран өнгөрч зугтсан гэж тэмдэглэжээ. [[Завь]]нуудаа орхисны дараа тэрээр мориор Хорезмын Ургенч руу зугтсан байв.[2] [[File:Battle of the boats - Timur Malik's defence of Khujand, 1220.jpg|left|thumb|[[Төмөр Мэлиг]]-ийн дурсгалын хөшөө [[Хужанд хот]] ]] == Үр дагавар == Сир Дарья дээрх арлын цайзаас монголчуудыг эсэргүүцсэний дараа Төмөр Мэлиг эцэст нь хангамж, зэвсэг дуусаж эхлэхэд цайзаа орхихоос өөр аргагүй болжээ. Тэрээр шөнийн цагаар үлдсэн хүчээ завиар гаргаж, голын эрэг дагуу зугтахыг оролдсон бол Монгол цэргүүд түүнийг хоёр эрэг дагуу хөөж, гарцыг нь хаахыг оролдсон. Хэдийгээр тэрээр эдгээр саадыг даван туулж чадсан ч эцэст нь ачаа тээш болон ихэнх дагалдагчидаа алдаж, Хорезмд ганцаараа хүрчээ. Хожим нь тэрээр [[Желал ад-Дин (Хорезм)|Жалал ад-Дин]]тэй дахин нэгдсэн боловч түүний амьд үлдсэн нь Монголын байлдан дагуулалтад ямар ч байдлаар нөлөөлөөгүй юм. [4] == Ашигласан материал == "Британийн музей". Бартольд 1962, х. 54. Гроссет 1970, х. 238. Бартольд 1928, х. 418. Эх сурвалжууд Гроссет, Рене (1970). Тал нутгийн эзэнт гүрэн: Төв Азийн түүх. Нью-Брансвик, Нью Жерси: Рутгерсийн их сургуулийн хэвлэл. ISBN 978-0813506272. Бартольд, В. В. (1962). Төв Азийн түүхийн дөрвөн судалгаа. Владимир Минорский орчуулсан; Минорский, Татьяна. Лейден: Э.Ж.Брилл. Бартольд, W. (V. V.) (1928). Туркестанаас Монголчуудын довтолгоо хүртэл. Лондон: E. J. W. Gibb Memorial Trust. 2026 оны 2-р сарын 16-нд авсан. 1xovej0dsjbdi0mjho7z8tjvfq41ura 852537 852536 2026-04-07T04:42:33Z Bayarkhangai 1129 852537 wikitext text/x-wiki {{Short description|Mongol siege of Khujand}}{{Distinguish|Siege of Khujand}}{{Infobox military conflict | conflict = Хужандын бүслэлт | partof = [[Монголчуудын Хорезм рүү хийсэн дайралт|Mongol invasion of the Khwarazmian Empire]] | date = 1220 | place = [[Хужанд]], [[Сирдарья]], Тажикстан | result = Монголчуудын ялалт | combatant1 = [[Их Монгол Улс|Mongol Empire]] | combatant2 = [[Khwarazmian Empire]] | commander1 = Unknown | commander2 = [[Timur Malik]] | strength1 = 20,000 Mongol soldiers{{sfn|Barthold|1962|p=54}}<br>50,000 Prisoners{{sfn|Barthold|1962|p=54}} | strength2 = Unknown | casualties1 = Light | casualties2 = Heavy | campaignbox = {{Campaignbox Mongol invasion of the Khwarazmian Empire}} | image = Siege of Khujand.jpg | image_size = 220px | caption = Хужандын бүслэлт 1498 оны зураг<ref>{{cite web |title=British Museum |url=https://www.britishmuseum.org/collection/object/W_1948-1211-0-6}}</ref> | coordinates = {{Coord|40.279444|N|69.631944|E|type:event_region:TJ-KJ|display=inline,title}} | map_relief = yes | map_type = Tajikistan }}'''Хужандыг бүслэлт''' нь [[1220 он]]д [[Их Монгол Улсын арми|Монголчууд]] [[Хорезмын эзэнт улс|Хорезмын эзэнт гүрэн]] рүү довтлох үеэр, [[Төмөр мэлиг|Төмөр Мэлиг]]ийн захирагч нь байсан [[Хужанд]]хотыг эзлэхийн төлөө Монголын армийн хийсэн тулалдаан. Энэ тулалдаанд Төмөр Мэлиг монголчуудад хүчтэй эсэргүүцэл үзүүлсэн боловч Монголчуудын [[ялалт]] байгуулж, тэрээр хотыг орхихоос өөр аргагүй болсон юм. Энэ үеэр Төмөр Мэлиг Сир Дарь мөрний жижиг арал руу зугтжээ. == Урьдчилсан нөхцөл == [[1219]]–1220 онд [[Монголчуудын Хорезм рүү хийсэн дайралт|Хорезмын эзэнт гүрнийг эзлэн түрэмгийлэх үе]]эр Монголын цэргүүд [[Трансоксиан]] болон [[Сырдарья|Сир Дарь]] муж руу довтолсон. [[Рене Груссе]]гийн хэлснээр [[5000]] орчим монгол цэрэг Сир Дарь мөрний дээд хэсэг рүү илгээгдсэн байна. [[Бенакет]]ийг эзэлсний дараа цэргүүд Хужандыг бүслэхээр шийджээ. Хотыг захирагч Төмөр Мэлиг хамгаалж байжээ. [[File:Timur Malik statue in Khujand.jpg|thumb|[[Төмөр Мэлиг]]-ийн [[Хужанд]] хот дахь дурсгалын хөшөө]] Монголын цэргүүд Сир Дарья мөрний дагуу дайны үйл ажиллагаагаагаа үргэлжлүүлэв. Монголын армийн нэг хэсгийг Хужанд руу илгээсэн бөгөөд тэнд захирагч Төмөр Мэлиг шийдэмгий хамгаалалт зохион байгуулсан гэж мэдэгджээ.[Бартольд ] Бартолдын хэлснээр [[бүслэлт]]эд 20,000 орчим [[Их Монгол Улсын үеийн цэрэг|монгол цэрэг]], 50,000 орчим [[хоригдол]] оролцсон нь бэхлэгдсэн хотууд руу довтлох үеэр олзлогдогсдыг ашигадаг монголчуудын заншлыг тусгасан байв. Хоригдлуудыг довтлогчдоос түрүүлж хөөж, аюултай даалгавар гүйцэтгэхийг албадахын зэрэгцээ хамгаалагчдын пуужингийн галаас хамгаалах үүрэг гүйцэтгэсэн.[2] Бартольд цааш нь Төмөр Мэлиг хотыг орхихоос өөр аргагүй болсны дараа Сир Дарья мөрнөөр хөвж, голын эрэг дагуу байрлаж байсан монгол хүчнийг дайран өнгөрч зугтсан гэж тэмдэглэжээ. [[Завь]]нуудаа орхисны дараа тэрээр мориор Хорезмын Ургенч руу зугтсан байв.[2] [[File:Battle of the boats - Timur Malik's defence of Khujand, 1220.jpg|left|thumb|[[Төмөр Мэлиг]][[Хужанд хот]] оос завиар зугатаж байгаа нь ]] == Үр дагавар == Сир Дарья дээрх арлын цайзаас монголчуудыг эсэргүүцсэний дараа Төмөр Мэлиг эцэст нь хангамж, зэвсэг дуусаж эхлэхэд цайзаа орхихоос өөр аргагүй болжээ. Тэрээр шөнийн цагаар үлдсэн хүчээ завиар гаргаж, голын эрэг дагуу зугтахыг оролдсон бол Монгол цэргүүд түүнийг хоёр эрэг дагуу хөөж, гарцыг нь хаахыг оролдсон. Хэдийгээр тэрээр эдгээр саадыг даван туулж чадсан ч эцэст нь ачаа тээш болон ихэнх дагалдагчидаа алдаж, Хорезмд ганцаараа хүрчээ. Хожим нь тэрээр [[Желал ад-Дин (Хорезм)|Жалал ад-Дин]]тэй дахин нэгдсэн боловч түүний амьд үлдсэн нь Монголын байлдан дагуулалтад ямар ч байдлаар нөлөөлөөгүй юм. [4] == Ашигласан материал == "Британийн музей". Бартольд 1962, х. 54. Гроссет 1970, х. 238. Бартольд 1928, х. 418. Эх сурвалжууд Гроссет, Рене (1970). Тал нутгийн эзэнт гүрэн: Төв Азийн түүх. Нью-Брансвик, Нью Жерси: Рутгерсийн их сургуулийн хэвлэл. ISBN 978-0813506272. Бартольд, В. В. (1962). Төв Азийн түүхийн дөрвөн судалгаа. Владимир Минорский орчуулсан; Минорский, Татьяна. Лейден: Э.Ж.Брилл. Бартольд, W. (V. V.) (1928). Туркестанаас Монголчуудын довтолгоо хүртэл. Лондон: E. J. W. Gibb Memorial Trust. 2026 оны 2-р сарын 16-нд авсан. 87man56rhts032but63rjej83gsq57e 852538 852537 2026-04-07T04:43:28Z Bayarkhangai 1129 852538 wikitext text/x-wiki {{Short description|Mongol siege of Khujand}}{{Distinguish|Siege of Khujand}}{{Infobox military conflict | conflict = Хужандын бүслэлт | partof = [[Монголчуудын Хорезм рүү хийсэн дайралт|Mongol invasion of the Khwarazmian Empire]] | date = 1220 | place = [[Хужанд]], [[Сирдарья]], Тажикстан | result = Монголчуудын ялалт | combatant1 = [[Их Монгол Улс|Mongol Empire]] | combatant2 = [[Khwarazmian Empire]] | commander1 = Unknown | commander2 = [[Timur Malik]] | strength1 = 20,000 Mongol soldiers{{sfn|Barthold|1962|p=54}}<br>50,000 Prisoners{{sfn|Barthold|1962|p=54}} | strength2 = Unknown | casualties1 = Light | casualties2 = Heavy | campaignbox = {{Campaignbox Mongol invasion of the Khwarazmian Empire}} | image = Siege of Khujand.jpg | image_size = 220px | caption = Хужандын бүслэлт 1498 оны зураг<ref>{{cite web |title=British Museum |url=https://www.britishmuseum.org/collection/object/W_1948-1211-0-6}}</ref> | coordinates = {{Coord|40.279444|N|69.631944|E|type:event_region:TJ-KJ|display=inline,title}} | map_relief = yes | map_type = Tajikistan }}'''Хужандыг бүслэлт''' нь [[1220 он]]д [[Их Монгол Улсын арми|Монголчууд]] [[Хорезмын эзэнт улс|Хорезмын эзэнт гүрэн]] рүү довтлох үеэр, [[Төмөр мэлиг|Төмөр Мэлиг]]ийн захирагч нь байсан [[Хужанд]]хотыг эзлэхийн төлөө Монголын армийн хийсэн тулалдаан. Энэ тулалдаанд Төмөр Мэлиг монголчуудад хүчтэй эсэргүүцэл үзүүлсэн боловч Монголчуудын [[ялалт]] байгуулж, тэрээр хотыг орхихоос өөр аргагүй болсон юм. Энэ үеэр Төмөр Мэлиг Сир Дарь мөрний жижиг арал руу зугтжээ. == Урьдчилсан нөхцөл == [[1219]]–1220 онд [[Монголчуудын Хорезм рүү хийсэн дайралт|Хорезмын эзэнт гүрнийг эзлэн түрэмгийлэх үе]]эр Монголын цэргүүд [[Трансоксиан]] болон [[Сырдарья|Сир Дарь]] муж руу довтолсон. [[Рене Груссе]]гийн хэлснээр [[5000]] орчим монгол цэрэг Сир Дарь мөрний дээд хэсэг рүү илгээгдсэн байна. [[Бенакет]]ийг эзэлсний дараа цэргүүд Хужандыг бүслэхээр шийджээ. Хотыг захирагч Төмөр Мэлиг хамгаалж байжээ. [[File:Timur Malik statue in Khujand.jpg|thumb|[[Төмөр мэлиг]]ийн [[Хужанд]] хот дахь дурсгалын хөшөө]] Монголын цэргүүд Сир Дарья мөрний дагуу дайны үйл ажиллагаагаагаа үргэлжлүүлэв. Монголын армийн нэг хэсгийг Хужанд руу илгээсэн бөгөөд тэнд захирагч Төмөр Мэлиг шийдэмгий хамгаалалт зохион байгуулсан гэж мэдэгджээ.[Бартольд ] Бартолдын хэлснээр [[бүслэлт]]эд 20,000 орчим [[Их Монгол Улсын үеийн цэрэг|монгол цэрэг]], 50,000 орчим [[хоригдол]] оролцсон нь бэхлэгдсэн хотууд руу довтлох үеэр олзлогдогсдыг ашигадаг монголчуудын заншлыг тусгасан байв. Хоригдлуудыг довтлогчдоос түрүүлж хөөж, аюултай даалгавар гүйцэтгэхийг албадахын зэрэгцээ хамгаалагчдын пуужингийн галаас хамгаалах үүрэг гүйцэтгэсэн.[2] Бартольд цааш нь Төмөр Мэлиг хотыг орхихоос өөр аргагүй болсны дараа Сир Дарья мөрнөөр хөвж, голын эрэг дагуу байрлаж байсан монгол хүчнийг дайран өнгөрч зугтсан гэж тэмдэглэжээ. [[Завь]]нуудаа орхисны дараа тэрээр мориор Хорезмын Ургенч руу зугтсан байв.[2] [[File:Battle of the boats - Timur Malik's defence of Khujand, 1220.jpg|left|thumb|[[Төмөр мэлиг]] [[Хужанд хот]] оос завиар зугтаж байгаа нь ]] == Үр дагавар == Сир Дарья дээрх арлын цайзаас монголчуудыг эсэргүүцсэний дараа Төмөр Мэлиг эцэст нь хангамж, зэвсэг дуусаж эхлэхэд цайзаа орхихоос өөр аргагүй болжээ. Тэрээр шөнийн цагаар үлдсэн хүчээ завиар гаргаж, голын эрэг дагуу зугтахыг оролдсон бол Монгол цэргүүд түүнийг хоёр эрэг дагуу хөөж, гарцыг нь хаахыг оролдсон. Хэдийгээр тэрээр эдгээр саадыг даван туулж чадсан ч эцэст нь ачаа тээш болон ихэнх дагалдагчидаа алдаж, Хорезмд ганцаараа хүрчээ. Хожим нь тэрээр [[Желал ад-Дин (Хорезм)|Жалал ад-Дин]]тэй дахин нэгдсэн боловч түүний амьд үлдсэн нь Монголын байлдан дагуулалтад ямар ч байдлаар нөлөөлөөгүй юм. [4] == Ашигласан материал == "Британийн музей". Бартольд 1962, х. 54. Гроссет 1970, х. 238. Бартольд 1928, х. 418. Эх сурвалжууд Гроссет, Рене (1970). Тал нутгийн эзэнт гүрэн: Төв Азийн түүх. Нью-Брансвик, Нью Жерси: Рутгерсийн их сургуулийн хэвлэл. ISBN 978-0813506272. Бартольд, В. В. (1962). Төв Азийн түүхийн дөрвөн судалгаа. Владимир Минорский орчуулсан; Минорский, Татьяна. Лейден: Э.Ж.Брилл. Бартольд, W. (V. V.) (1928). Туркестанаас Монголчуудын довтолгоо хүртэл. Лондон: E. J. W. Gibb Memorial Trust. 2026 оны 2-р сарын 16-нд авсан. oh5qyd0gg7cld55xwtp7nrurpao5r71 852541 852538 2026-04-07T04:47:58Z Bayarkhangai 1129 852541 wikitext text/x-wiki {{Short description|Mongol siege of Khujand}}{{Distinguish|Siege of Khujand}}{{Infobox military conflict | conflict = Хужандын бүслэлт | partof = [[Монголчуудын Хорезм рүү хийсэн дайралт|Mongol invasion of the Khwarazmian Empire]] | date = 1220 | place = [[Хужанд]], [[Сирдарья]], Тажикстан | result = Монголчуудын ялалт | combatant1 = [[Их Монгол Улс|Mongol Empire]] | combatant2 = [[Khwarazmian Empire]] | commander1 = Unknown | commander2 = [[Timur Malik]] | strength1 = 20,000 Mongol soldiers{{sfn|Barthold|1962|p=54}}<br>50,000 Prisoners{{sfn|Barthold|1962|p=54}} | strength2 = Unknown | casualties1 = Light | casualties2 = Heavy | campaignbox = {{Campaignbox Mongol invasion of the Khwarazmian Empire}} | image = Siege of Khujand.jpg | image_size = 220px | caption = Хужандын бүслэлт 1498 оны зураг<ref>{{cite web |title=British Museum |url=https://www.britishmuseum.org/collection/object/W_1948-1211-0-6}}</ref> | coordinates = {{Coord|40.279444|N|69.631944|E|type:event_region:TJ-KJ|display=inline,title}} | map_relief = yes | map_type = Tajikistan }}'''Хужандыг бүслэлт''' нь [[1220 он]]д [[Их Монгол Улсын арми|Монголчууд]] [[Хорезмын эзэнт улс|Хорезмын эзэнт гүрэн]] рүү довтлох үеэр, [[Төмөр мэлиг|Төмөр Мэлиг]]ийн захирагч нь байсан [[Хужанд]]хотыг эзлэхийн төлөө Монголын армийн хийсэн тулалдаан. Энэ тулалдаанд Төмөр Мэлиг монголчуудад хүчтэй эсэргүүцэл үзүүлсэн боловч Монголчуудын [[ялалт]] байгуулж, тэрээр хотыг орхихоос өөр аргагүй болсон юм. Энэ үеэр Төмөр Мэлиг Сир Дарь мөрний жижиг арал руу зугтжээ. == Урьдчилсан нөхцөл == [[1219]]–1220 онд [[Монголчуудын Хорезм рүү хийсэн дайралт|Хорезмын эзэнт гүрнийг эзлэн түрэмгийлэх үе]]эр Монголын цэргүүд [[Трансоксиан]] болон [[Сырдарья|Сир Дарь]] муж руу довтолсон. [[Рене Груссе]]гийн хэлснээр [[5000]] орчим монгол цэрэг Сир Дарь мөрний дээд хэсэг рүү илгээгдсэн байна. [[Бенакет]]ийг эзэлсний дараа цэргүүд Хужандыг бүслэхээр шийджээ. Хотыг захирагч Төмөр Мэлиг хамгаалж байжээ. [[File:Timur Malik statue in Khujand.jpg|thumb|[[Төмөр мэлиг]]ийн [[Хужанд]] хот дахь дурсгалын хөшөө]] Монголын цэргүүд Сир Дарья мөрний дагуу дайны үйл ажиллагаагаагаа үргэлжлүүлэв. Монголын армийн нэг хэсгийг Хужанд руу илгээсэн бөгөөд тэнд захирагч Төмөр Мэлиг шийдэмгий хамгаалалт зохион байгуулсан гэж мэдэгджээ.[Бартольд ] Бартолдын хэлснээр [[бүслэлт]]эд 20,000 орчим [[Их Монгол Улсын үеийн цэрэг|монгол цэрэг]], 50,000 орчим [[хоригдол]] оролцсон нь бэхлэгдсэн хотууд руу довтлох үеэр олзлогдогсдыг ашигадаг монголчуудын заншлыг тусгасан байв. Хоригдлуудыг довтлогчдоос түрүүлж хөөж, аюултай даалгавар гүйцэтгэхийг албадахын зэрэгцээ хамгаалагчдын пуужингийн галаас хамгаалах үүрэг гүйцэтгэсэн.[2] Бартольд цааш нь Төмөр Мэлиг хотыг орхихоос өөр аргагүй болсны дараа Сир Дарья мөрнөөр хөвж, голын эрэг дагуу байрлаж байсан монгол хүчнийг дайран өнгөрч зугтсан гэж тэмдэглэжээ. [[Завь]]нуудаа орхисны дараа тэрээр мориор Хорезмын Ургенч руу зугтсан байв.[2] [[File:Battle of the boats - Timur Malik's defence of Khujand, 1220.jpg|left|thumb|[[Төмөр мэлиг]] [[Хужанд хот]] оос завиар зугтаж байгаа нь ]] == Үр дагавар == Сир Дарья дээрх арлын цайзаас монголчуудыг эсэргүүцсэний дараа Төмөр Мэлиг эцэст нь хангамж, зэвсэг дуусаж эхлэхэд цайзаа орхихоос өөр аргагүй болжээ. Тэрээр шөнийн цагаар үлдсэн хүчээ завиар гаргаж, голын эрэг дагуу зугтахыг оролдсон бол Монгол цэргүүд түүнийг хоёр эрэг дагуу хөөж, гарцыг нь хаахыг оролдсон. Хэдийгээр тэрээр эдгээр саадыг даван туулж чадсан ч эцэст нь ачаа тээш болон ихэнх дагалдагчидаа алдаж, Хорезмд ганцаараа хүрчээ. Хожим нь тэрээр [[Желал ад-Дин (Хорезм)|Жалал ад-Дин]]тэй дахин нэгдсэн боловч түүний амьд үлдсэн нь Монголын байлдан дагуулалтад ямар ч байдлаар нөлөөлөөгүй юм. [4] == Ашигласан материал == ==References== {{reflist}} ===Sources=== * {{cite book |last=Grousset |first=René |title=The Empire of the Steppes: A History of Central Asia |publisher=Rutgers University Press |location=New Brunswick, New Jersey |year=1970 |isbn=978-0813506272 |url=https://archive.org/details/the-empire-of-the-steppes-a-history-of-central-asia/page/XXV/mode/1up?q=Khodzhent |language=en }} * {{cite book |last=Bartold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |translator-first=Vladimir |translator-last=Minorsky |translator2-first=Tatiana |translator2-last=Minorsky |publisher=E. J. Brill |location=Leiden |year=1962 |isbn= |url=https://archive.org/details/barthold-1956-1962-four-studies-central-asia |language=en }} * {{cite book | last = Barthold | first = W. (V. V.) | title = Turkestan Down to the Mongol Invasion | publisher = E. J. W. Gibb Memorial Trust | location = London | year = 1928 | url = https://archive.org/details/Barthold1928Turkestan | access-date = 16 February 2026 }} {{DEFAULTSORT:Хужандын бүслэлт}} * [[Бродникууд]] [[Ангилал:1223 он]] [[Ангилал:13-р зууны тулалдаан]] [[Ангилал:13-р зууны Монголын түүх]] [[Ангилал:Дундад зууны Монголын түүх]] [[Ангилал:Монголчуудын тэлэлтийн тулалдаан]] [[Ангилал:Хорезмийн түүхэн дэх тулалдаан]] [[Ангилал:Хорезмын зэвсэгт хүчний түүх]] [[Ангилал:Их Монгол Улсын оролцсон дайн тулаан]] 3ftso9aqbiivtxwexm6e65mj4amybgn 0 145803 852547 2026-04-07T05:38:57Z Bayarkhangai 1129 Хуудас үүсгэв: "1206-1207 онд Чингис хааны үед эхэлсэн Монголын довтолгоо, байлдан дагууллын үеэр Монголын арми Баруун Азийн зарим хэсэг, Зүүн Европын зарим хэсгийг оролцуулан эх газрын Азийн ихэнх хэсгийг эзлэн авч, Япон, Индонез, Энэтхэг зэрэг бусад янз бүрийн бүс нутгууд..." 852547 wikitext text/x-wiki 1206-1207 онд Чингис хааны үед эхэлсэн Монголын довтолгоо, байлдан дагууллын үеэр Монголын арми Баруун Азийн зарим хэсэг, Зүүн Европын зарим хэсгийг оролцуулан эх газрын Азийн ихэнх хэсгийг эзлэн авч, Япон, Индонез, Энэтхэг зэрэг бусад янз бүрийн бүс нутгуудад цэргийн экспедицүүд хийжээ. Монгол цэргүүд болон тэдний холбоотнуудын хүчин чармайлтын ачаар Монголын эзэнт гүрэн хүн төрөлхтний түүхэн дэх хамгийн том улс болох боломжтой болсон. Өнөөдөр хуучин Монголын эзэнт гүрэн нь дэлхийн хамгийн том улс хэвээр байгаа. [[File:Pursuit by Mongol Warriors (Diez Albums).jpg|thumb|upright=1.6|14th-century depiction of Mongol warriors in lamellar armour, on Mongolian ponies and using unique cavalry techniques, pursuing their enemy.]] == Морин цэрэг == [[File:MongolCavalrymen.jpg|thumb|200px|Рашид-ад-Дин Хамаданигийн Орчлонгийн Түүхээс Монгол нум сум ашиглан хийсэн Монгол морин цэргийн харваа.]] Монгол цэрэг бүр ихэвчлэн гурван эсвэл дөрвөн морьтой байв.[1] Морь солих нь тэднийг хэдэн өдрийн турш зогсолтгүйгээр, унаагаа ядраахгүйгээр өндөр хурдтай явах боломжийг олгодог байв. Нэг морь ядарсан үед морьтон мориноосоо буугаад нөгөө морио сэлгэн унадаг байв. Ядарсан морийг ачаагүйгээр сүргийн бусад хэсэгтэй хөл нийлүүлэн алхуулах замаар амьтдад хэт ачаалал өгөхгүйгээр хөдөлгөөнийг хадгалдаг. Монголчууд морьдоо өөрсдөө хамгаалдаг шигээ хамгаалж, хуягаар хучдаг байв. Морины хуягийг таван хэсэгт хувааж, морины бүх хэсгийг, түүний дотор хүзүүний хоёр талд тусгайлан хийсэн хавтантай духыг хамгаалах зориулалттай байв.[2] === Хуяг === Хавтан хуягийг зузаан хүрэмний дээгүүр өмсдөг байв. Хуяг нь төмөр, гинжин шуудан эсвэл арьсан хавчаараар оёсон хатуу арьсаар хийгдсэн бөгөөд зөвхөн арьсаар хийсэн бол 10 килограмм (22 фунт) жинтэй, хэрэв сэндвичийг төмөр хайрсаар хийсэн бол түүнээс ч илүү жинтэй байв. Арьсыг эхлээд буцалгаж зөөлрүүлж, дараа нь давирхайгаар хийсэн түүхий лакаар бүрсэн нь ус нэвтэрдэггүй болгодог байв.[3] Заримдаа цэргүүдийн хүнд хүрмийг зүгээр л төмөр хавтангаар бэхжүүлдэг байв. Дуулга нь конус хэлбэртэй бөгөөд янз бүрийн хэмжээтэй төмөр эсвэл ган хавтангаар хийгдсэн бөгөөд төмөр бүрсэн хүзүүний хамгаалалттай байв. Монгол малгай нь конус хэлбэртэй бөгөөд өвлийн улиралд буцааж болдог том эргэдэг ирмэгтэй, чихэвчтэй хээтэй материалаар хийгдсэн байв. Цэргийн дуулга нь арьсан эсвэл металл байх эсэх нь түүний зэрэг, эд хөрөнгөөс хамаардаг байв.[2] == Зэвсэг == [[File:Mongol soldiers by Rashid al-Din 1305.JPG|thumb|Нум хэрэглэдэг монгол цэргүүд, Рашид ад-Диний Жами аль-Таварих, BnF. MS. Supplement Persan 1113. 1430–1434 МЭ..]] {{See also|Scimitar|Spear|Battle axe}} Монголын эзэнт гүрний армийн гол хэсэг нь морьтой харваачид байсан бөгөөд жишээлбэл, 13-р зууны Лигницын тулалдаанд 20,000 морьтой харваачаас бүрдсэн арми Силезийн гүн II Хенригийн удирдсан 30,000 цэргийг сэтгэл санааны хямрал, тасралтгүй дарамт шахалтаар ялсан.[4] === Монгол нум болон нум === Гол өгүүллүүд: Монгол нум болон Хятадын бүслэлтийн зэвсэг § Суурилуулсан нум Монголын хүчний гол зэвсэг нь эвэр, мод, шөрмөсөөр хийсэн нийлмэл нум байв. Эвэрний давхарга нь шахалтыг тэсвэрлэдэг тул дотор талдаа байдаг бол шөрмөсний давхарга нь гадна талдаа байдаг тул таталтыг тэсвэрлэдэг. Ийм нум нь бага зэргийн өөрчлөлттэй тул хоёр мянга гаруй жилийн турш талын малчид болон талын дайчдын гол зэвсэг байсаар ирсэн; Монголчууд (болон тэдний харьяат олон ард түмэн) чадварлаг харваачид байв. Нийлмэл бүтэц нь хүчирхэг, харьцангуй үр ашигтай нумыг мориноос амархан ашиглах боломжтой жижиг хэмжээтэй болгох боломжийг олгодог.[2] 60 сумтай саадагийг морин цэргүүдийнхээ нуруу болон мориндоо уядаг байв. Монгол харваачид ихэвчлэн 2-3 нум (нэг нь хүнд бөгөөд мориноос буухад зориулагдсан, нөгөө нь хөнгөн бөгөөд мориноос ашигладаг) авч явдаг байсан бөгөөд эдгээр сумыг олон сумны сумны үзүүрийг хурцлах зориулалттай хуурайтай хамт авч явдаг байв. Эдгээр сумны үзүүрийг эхлээд халуунаар нь халаасны дараа давсны уусмалд дүрж хатууруулдаг байв.[5] Монголчууд 200 метр (660 фут) зайд сум харваж чаддаг байв. 150 эсвэл 175 метр (492 эсвэл 574 фут) зайд онилж буудах боломжтой байсан нь хөнгөн морин цэргийн ангиудын тактикийн ойртох зайг тодорхойлдог байв. Баллистик буудлага нь дайсны ангиудыг (тус тусад нь цэргүүдийг онилохгүйгээр) 400 метр (1300 фут) хүртэлх зайд онож болох бөгөөд энэ нь жинхэнэ довтолгоог эхлүүлэхийн өмнө цэрэг, морьдыг гайхшруулж, айлгахад ашигтай байв. Хөдөлж буй морины нуруунаас буудах нь морины дөрвөн хөл бүгд газраас хол байх үед сумыг давхих үе шатанд суллавал илүү нарийвчлалтай байж болно.[6] Манжууд Монгол харьяатууддаа нум сум харвах хориотой байсан бөгөөд Чин гүрний үед Монгол нум сум харвах уламжлал алдагдсан. Одоогийн нум сум харвах уламжлал нь 1921 онд тусгаар тогтносны дараа үүссэн бөгөөд Манжийн төрлийн нум дээр суурилсан бөгөөд энэ нь Монголын эзэнт гүрний хэрэглэж байсан нумнаас арай өөр юм.[7] Морьтой нум сум харваа хэрэглээнээс гарч, зөвхөн 21-р зуунд л сэргэсэн. [[File:Triple-Bow Siege Crossbow, Genghis Khan Exhibit, Tech Museum San Jose, 2010.jpg|thumb|Гурван нумтай бүслэлтийн нум]] [[Image:Chuangzi Nu1.jpg|thumb|Чуанзи Ну[8]<ref name=bm/>]] [[File:The crossbow of a Mongolian army.JPG|thumb|Монгол цэргийн нум]] [[File:Mongolian Traditional Culture Crossbow (35539287152).jpg|thumb]] [[File:Mongolian Traditional Culture Crossbow (35668407216).jpg|thumb|Монголын уламжлалт нум]] Монголчууд мөн явган болон морин цэрэгт зориулсан нум сум (магадгүй Хятадаас авсан) ашигладаг байсан ч эдгээрийг тулалдаанд ховор ашигладаг байжээ.[9][10][11][12][13][14][15][16][17] 1221 онд Нишапурыг бүслэх үеэр монголчууд Хорезмын цэргүүдийн эсрэг мянга мянган бүслэлтийн машин, нум сум болон бусад тоног төхөөрөмж ашигласан.[18] Сяньянгийн тулалдаанд Сүн болон Монголын цэргүүд бие биенийхээ эсрэг бүслэлтийн нум ашигласан.[19][20][8] Жувайнигийн хэлснээр Хүлэгү хаан Нишапурыг бүслэхдээ Хятадаас 3000 аварга том нум, мөн Маймун Дизийг бүслэх үед ашигласан 2500 алхамын зайд том сум харвадаг том "үхрийн нум"-ыг ажиллуулахын тулд Хятадын техникчдийн багийг авчирсан байна.[21] == Дарь == === Сүн гүрэн === Нэмэлт мэдээлэл: Монголчууд Сүн гүрнийг эзэлсэн нь Мүнтэй хийсэн дайны үед Монголчуудын даьшилтыг Янцзийн өмнөд хэсэгт орших Сяньян, Фаньчэн гэсэн ихэр цайз хотууд хаасан. Үүний үр дүнд 1268-1273 он хүртэл үргэлжилсэн бүслэлт болсон. Эхний гурван жилийн хугацаанд Сүн гүрнийг хамгаалагчид усаар хангамж, нэмэлт хүч хүлээн авч чадсан боловч 1271 онд монголчууд тэнгисийн цэргийн хүчээрээ бүрэн бүслэлт байгуулж, хоёр хотыг тусгаарласан. Жан Шун, Жан Гуй нарын удирдсан тусламжийн цуваа бүслэлтийг удирдсан. Тэд зуун дугуйтай завийг удирдсан. Шөнөөр аялсан ч монголчууд тэднийг эрт олж мэджээ. Сүн флот хотуудын ойролцоо ирэхэд монгол флот Янцзийн бүх өргөн дагуу ямар ч зай завсаргүй тархсан байхыг олж мэдэв. Усан дээгүүр гинж сунгасан байв.[22] Хоёр флот тулалдаанд оролцож, Сүн галт жад, галт бөмбөг, нум сумаар гал нээжээ. Сүнгийн цэргүүд сүх ашиглан гинжийг таслах, гадас татах, бөмбөг шидэх гэж оролдохдоо ихээхэн хохирол амссан. Тэд эцэст нь хотын хэрэмд хүрч чадсан боловч 1273 онд монголчууд Перс, Сири улсаас ирсэн хоёр мусульман инженерийн мэргэжлийн ур чадварыг ашиглаж, тэд эсрэг жинтэй требукет барихад тусалсан. Эдгээр шинэ бүслэлтийн зэвсгүүд нь 1273 онд Сяньяныг бууж өгөхөд хүргэсэн.[23] 1274 онд Шаояныг бүслэх үеэр монгол жанжин Баян салхи хойд зүг рүү шилжихийг хүлээж, их буучиддаа хотыг хайлсан төмөр бөмбөгөөр бөмбөгдөхийг тушаасан бөгөөд энэ нь "барилгууд шатаж, утаа, дөл тэнгэрт хөөрсөн" галд хүргэсэн.[24] Шаояныг эзлэн авч, оршин суугчдыг нь хядсан. Баян 1275 онд Чанжоуг бүслэх үеэр дахин бөмбөг ашигласан бөгөөд дараа нь хэрмийг дайрч, бууж өгөхөөс татгалзсаны улмаас оршин суугчдыг хядсан.[24] === Европ ба Япон === [[File:てつはう（震天雷）.JPG|thumb|2011 оны 10-р сард Такашима хөлөг онгоцны сүйрлээс олдсон чулуун бөмбөг буюу Японоор Тэцухау (төмөр бөмбөг), эсвэл Хятадаар Жэнтианлей (аянгын цохилтын бөмбөг) нь Монголчуудын Япон руу хийсэн довтолгооны үе (МЭ 1271–1284 он)-той холбоотой юм.]] Дарь нь Европ руу хийсэн Монголчуудын довтолгооны үеэр ашиглагдаж байсан байж магадгүй юм.[25] Зарим эх сурвалжид "Галын катапульт", "пао", "нафта буудагч" гэж дурдсан байдаг.[26][27][28][29] Гэсэн хэдий ч Тимоти Мэйгийн хэлснээр "Монголчууд Хятадаас гадуур тогтмол дарь зэвсэг хэрэглэдэг байсан гэсэн тодорхой нотолгоо байхгүй."[30] 13-р зууны сүүлчээр Монголчууд Япон руу довтлосны дараахан Япончууд бөмбөгийг дүрсэлсэн гүйлгэн зураг бүтээжээ. Японоор Тэцухау гэж нэрлэгддэг уг бөмбөгийг Хятадын аянгын цохилтын бөмбөг байсан гэж таамаглаж байна.[31] Японы довтолгооны талаарх тайлбарт төмөр болон хулсан пао нь "гэрэл ба гал" үүсгэж, 2-3,000 төмөр сум цацдаг тухай дурдсан байдаг.[32] Самурай Такезаки Суэнага нь Монгол болон Солонгосын сум, бөмбөгтэй тулгардаг байв. == Хараш == Монголчуудын түгээмэл хэрэглэгддэг тактик нь хараш ашиглах явдал байв. Монголчууд өмнөх тулалдаанд олзлогдсон хоригдлуудыг цуглуулж, бүслэлт, тулалдаанд тэднийг урагш түлхдэг байв. Эдгээр "бамбай" нь дайсны сум, нумын сумны ачааг ихэвчлэн авдаг байсан тул угсаатны хувьд монгол дайчдыг тодорхой хэмжээгээр хамгаалдаг байв.[33][хуудас шаардлагатай] Командлагчид мөн харашийг хана эвдэх довтолгооны нэгж болгон ашигладаг байв. Монголчууд Япон руу довтлох үеэр Монгол Юань дайчны дуулга, хуяг Монголчууд шинэ хүмүүсийг байлдан дагуулж байх үед сайн дураараа эсвэл өөрөөр бууж өгсөн бол эзлэгдсэн ард түмний эрчүүдийг армидаа нэгтгэдэг байв. Тиймээс тэд бусад газар нутагт өргөжин тэлж, бусад хүмүүсийг байлдан дагуулах тусам тэдний цэргийн тоо нэмэгдсэн. Үүний нэг жишээ бол олон янзын хүмүүс Монголын эзний дор тулалдсан Багдадын тулалдаан юм. Энэхүү нэгдэл хэдий ч Монголчууд эзлэн түрэмгийлсэн суурин ард түмнүүдээсээ урт хугацааны үнэнч байдлыг олж авч чадаагүй юм.[34] == Харилцаа холбоо == Монголчууд бичгээр мессежийг хурдан дамжуулах зорилгоор Өртөө гэж нэрлэгддэг шуудангийн буухиа морин станцын системийг байгуулсан. Монголын шуудангийн систем нь Ромын эзэнт гүрнээс хойш эзэнт гүрний хэмжээнд үйл ажиллагаа явуулж байсан анхны үйлчилгээ байв. Нэмж дурдахад, Монголын тулааны талбарын харилцаа холбоо нь тулалдааны үеэр хөдөлгөөний тушаалыг дамжуулахын тулд дохионы туг, бүрээ, бага хэмжээгээр дохионы сум ашигладаг байв.[35] ==See also== *[[Mongol invasions and conquests]] **[[Horses in East Asian warfare#Mongolia|Horses in East Asian warfare]] **[[Ritual warfare]] *[[Eight Banners]] *[[Military of the Yuan dynasty]] ==Эшлэл== {{Reflist}} ==Ном== *Amitai-Preiss, Reuven. ''The Mamluk-Ilkhanid War'', 1998 * {{Citation|author1-link=Tonio Andrade |last=Andrade |first=Tonio |year=2016 |title=The Gunpowder Age: China, Military Innovation, and the Rise of the West in World History |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-13597-7}}. * {{Citation |last=Arnold |first=Thomas |year=2001 |title=The Renaissance at War |publisher=Cassell & Co |isbn=978-0-304-35270-8}} *Chambers, James, ''The Devil's Horsemen: The Mongol Invasion of Europe''. Book Sales Press, 2003. *R.E. Dupuy and T.N. Dupuy -- ''The Encyclopedia Of Military History: From 3500 B.C. To The Present. (2nd Revised Edition 1986)'' *Hildinger, Erik -- ''Warriors of the Steppe: A Military History of Central Asia, 500 B.C. to A.D. 1700''. Da Capo Press, 2001. *Morgan, David -- ''The Mongols''. Wiley-Blackwell, {{ISBN|0-631-17563-6}} *Jones Archer -- ''Art of War in the Western World'' [1] * {{Citation |last=Liang |first=Jieming |year=2006 |title=Chinese Siege Warfare: Mechanical Artillery & Siege Weapons of Antiquity|publisher=Leong Kit Meng |isbn=978-981-05-5380-7 |location=Singapore, Republic of Singapore}} * {{Citation|last=Lu|first=Gwei-Djen|year=1988|title=The Oldest Representation of a Bombard|journal=Technology and Culture|volume=29|issue=3|pages=594–605|doi=10.2307/3105275|jstor=3105275|s2cid=112733319 }} * {{cite web |ref=none |last=May |first=Timothy |title=Mongol Arms |year=2001 |work=Explorations in Empire: Pre-Modern Imperialism Tutorial: The Mongols |publisher=San Antonio College History Department |url=http://www.accd.edu/sac/history/keller/Mongols/empsub2.html |access-date=22 May 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080518020854/http://www.accd.edu/sac/history/keller/Mongols/empsub2.html |archive-date=18 May 2008}} *May, Timothy "The Mongol Art of War." [https://web.archive.org/web/20070928010334/http://www.westholmepublishing.com/mongolartofwar.html Westholme Publishing - The Mongol Art of War] Westholme Publishing, Yardley. 2007. *{{citation|last=Needham|first=Joseph|year=1971|title=Science and Civilization in China Volume 4 Part 3|publisher=Cambridge At The University Press}} * {{Citation |last=Needham |first=Joseph |title=Science & Civilisation in China |year=1980 |publisher=Cambridge University Press |volume=5 pt. 4 |isbn=978-0-521-08573-1}} * {{Citation |last=Needham |first=Joseph |author-link=Joseph Needham |title=Science & Civilisation in China |year=1986 |publisher=Cambridge University Press |volume=V:7: ''The Gunpowder Epic'' |isbn=978-0-521-30358-3}}. *Nicolle, David -- ''The Mongol Warlords'' Brockhampton Press, 1998 * {{citation|last=Nicolle|first=David|year=2003|title=Medieval Siege Weapons (2): Byzantium, the Islamic World & India AD 476–1526|publisher=Osprey Publishing}} *[[Charles Oman]] -- ''The History of the Art of War in the [[Middle Ages]]'' (1898, rev. ed. 1953) * {{Citation |last=Partington |first=J. R. |author-link=J. R. Partington |year=1960 |title=A History of Greek Fire and Gunpowder |place=Cambridge, UK |publisher=W. Heffer & Sons}}. * {{Citation |last=Partington |first=J. R. |title=A History of Greek Fire and Gunpowder |publisher=Johns Hopkins University Press |year=1999 |location=Baltimore |isbn=978-0-8018-5954-0 |url=https://archive.org/details/historyofgreekfi00part }} * {{citation |url=https://books.google.com/books?id=6GMFAAAAMAAJ |title=Artillery and warfare during the thirteenth and fourteenth centuries |first=John Merton |last=Patrick|access-date=28 November 2011 |volume=8, Issue 3 of Monograph series |year=1961 |publisher=Utah State University Press|isbn=9780874210262 }} * {{Citation |last=Purton |first=Peter |year=2010 |title=A History of the Late Medieval Siege, 1200–1500 |publisher=Boydell Press |isbn=978-1-84383-449-6}} *Saunders, J.J. -- ''The History of the Mongol Conquests,'' Routledge & Kegan Paul Ltd, 1971, {{ISBN|0-8122-1766-7}} *Sicker, Martin -- ''The Islamic World in Ascendancy: From the Arab Conquests to the Siege of Vienna,'' Praeger Publishers, 2000 *Soucek, Svatopluk -- ''A History of Inner Asia'', Cambridge, 2000 *Verbruggen, J.F. -- ''The Art of Warfare in Western Europe during the Middle Ages'', Boydell Press, Second English translation 1997, {{ISBN|0-85115-570-7}} *[[Conn Iggulden|Iggulden, Conn]] -- ''Genghis, Birth of an Empire'', Bantham Dell. ==Нэмэлт холбоос== {{Монголын эзэнт гүрэн}} {{Монголын}} {{Commons category|Монголын эзэнт гүрэн}} [[Category:Их Монгол Улсын арми| ]] g9iv2lhfu79ryf46tzvh6sqhlqcwmsp 852548 852547 2026-04-07T05:41:59Z Bayarkhangai 1129 852548 wikitext text/x-wiki 1206-1207 онд Чингис хааны үед эхэлсэн Монголын довтолгоо, байлдан дагууллын үеэр Монголын арми Баруун Азийн зарим хэсэг, Зүүн Европын зарим хэсгийг оролцуулан эх газрын Азийн ихэнх хэсгийг эзлэн авч, Япон, Индонез, Энэтхэг зэрэг бусад янз бүрийн бүс нутгуудад цэргийн экспедицүүд хийжээ. Монгол цэргүүд болон тэдний холбоотнуудын хүчин чармайлтын ачаар Монголын эзэнт гүрэн хүн төрөлхтний түүхэн дэх хамгийн том улс болох боломжтой болсон. Өнөөдөр хуучин Монголын эзэнт гүрэн нь дэлхийн хамгийн том улс хэвээр байгаа. [[File:Pursuit by Mongol Warriors (Diez Albums).jpg|thumb|upright=1.6|14-р зууны үеийн Монгол дайчдын хуяг дуулга өмсөж, Монгол морь унасан, өвөрмөц морин цэргийн техник ашиглан дайснаа хөөж буй дүрслэл.]] == Морин цэрэг == [[File:MongolCavalrymen.jpg|thumb|200px|Рашид-ад-Дин Хамаданигийн Орчлонгийн Түүхээс Монгол нум сум ашиглан хийсэн Монгол морин цэргийн харваа.]] Монгол цэрэг бүр ихэвчлэн гурван эсвэл дөрвөн морьтой байв.[1] Морь солих нь тэднийг хэдэн өдрийн турш зогсолтгүйгээр, унаагаа ядраахгүйгээр өндөр хурдтай явах боломжийг олгодог байв. Нэг морь ядарсан үед морьтон мориноосоо буугаад нөгөө морио сэлгэн унадаг байв. Ядарсан морийг ачаагүйгээр сүргийн бусад хэсэгтэй хөл нийлүүлэн алхуулах замаар амьтдад хэт ачаалал өгөхгүйгээр хөдөлгөөнийг хадгалдаг. Монголчууд морьдоо өөрсдөө хамгаалдаг шигээ хамгаалж, хуягаар хучдаг байв. Морины хуягийг таван хэсэгт хувааж, морины бүх хэсгийг, түүний дотор хүзүүний хоёр талд тусгайлан хийсэн хавтантай духыг хамгаалах зориулалттай байв.[2] === Хуяг === Хавтан хуягийг зузаан хүрэмний дээгүүр өмсдөг байв. Хуяг нь төмөр, гинжин шуудан эсвэл арьсан хавчаараар оёсон хатуу арьсаар хийгдсэн бөгөөд зөвхөн арьсаар хийсэн бол 10 килограмм (22 фунт) жинтэй, хэрэв сэндвичийг төмөр хайрсаар хийсэн бол түүнээс ч илүү жинтэй байв. Арьсыг эхлээд буцалгаж зөөлрүүлж, дараа нь давирхайгаар хийсэн түүхий лакаар бүрсэн нь ус нэвтэрдэггүй болгодог байв.[3] Заримдаа цэргүүдийн хүнд хүрмийг зүгээр л төмөр хавтангаар бэхжүүлдэг байв. Дуулга нь конус хэлбэртэй бөгөөд янз бүрийн хэмжээтэй төмөр эсвэл ган хавтангаар хийгдсэн бөгөөд төмөр бүрсэн хүзүүний хамгаалалттай байв. Монгол малгай нь конус хэлбэртэй бөгөөд өвлийн улиралд буцааж болдог том эргэдэг ирмэгтэй, чихэвчтэй хээтэй материалаар хийгдсэн байв. Цэргийн дуулга нь арьсан эсвэл металл байх эсэх нь түүний зэрэг, эд хөрөнгөөс хамаардаг байв.[2] == Зэвсэг == [[File:Mongol soldiers by Rashid al-Din 1305.JPG|thumb|Нум хэрэглэдэг монгол цэргүүд, Рашид ад-Диний Жами аль-Таварих, BnF. MS. Supplement Persan 1113. 1430–1434 МЭ..]] {{See also|Scimitar|Spear|Battle axe}} Монголын эзэнт гүрний армийн гол хэсэг нь морьтой харваачид байсан бөгөөд жишээлбэл, 13-р зууны Лигницын тулалдаанд 20,000 морьтой харваачаас бүрдсэн арми Силезийн гүн II Хенригийн удирдсан 30,000 цэргийг сэтгэл санааны хямрал, тасралтгүй дарамт шахалтаар ялсан.[4] === Монгол нум болон нум === Гол өгүүллүүд: Монгол нум болон Хятадын бүслэлтийн зэвсэг § Суурилуулсан нум Монголын хүчний гол зэвсэг нь эвэр, мод, шөрмөсөөр хийсэн нийлмэл нум байв. Эвэрний давхарга нь шахалтыг тэсвэрлэдэг тул дотор талдаа байдаг бол шөрмөсний давхарга нь гадна талдаа байдаг тул таталтыг тэсвэрлэдэг. Ийм нум нь бага зэргийн өөрчлөлттэй тул хоёр мянга гаруй жилийн турш талын малчид болон талын дайчдын гол зэвсэг байсаар ирсэн; Монголчууд (болон тэдний харьяат олон ард түмэн) чадварлаг харваачид байв. Нийлмэл бүтэц нь хүчирхэг, харьцангуй үр ашигтай нумыг мориноос амархан ашиглах боломжтой жижиг хэмжээтэй болгох боломжийг олгодог.[2] 60 сумтай саадагийг морин цэргүүдийнхээ нуруу болон мориндоо уядаг байв. Монгол харваачид ихэвчлэн 2-3 нум (нэг нь хүнд бөгөөд мориноос буухад зориулагдсан, нөгөө нь хөнгөн бөгөөд мориноос ашигладаг) авч явдаг байсан бөгөөд эдгээр сумыг олон сумны сумны үзүүрийг хурцлах зориулалттай хуурайтай хамт авч явдаг байв. Эдгээр сумны үзүүрийг эхлээд халуунаар нь халаасны дараа давсны уусмалд дүрж хатууруулдаг байв.[5] Монголчууд 200 метр (660 фут) зайд сум харваж чаддаг байв. 150 эсвэл 175 метр (492 эсвэл 574 фут) зайд онилж буудах боломжтой байсан нь хөнгөн морин цэргийн ангиудын тактикийн ойртох зайг тодорхойлдог байв. Баллистик буудлага нь дайсны ангиудыг (тус тусад нь цэргүүдийг онилохгүйгээр) 400 метр (1300 фут) хүртэлх зайд онож болох бөгөөд энэ нь жинхэнэ довтолгоог эхлүүлэхийн өмнө цэрэг, морьдыг гайхшруулж, айлгахад ашигтай байв. Хөдөлж буй морины нуруунаас буудах нь морины дөрвөн хөл бүгд газраас хол байх үед сумыг давхих үе шатанд суллавал илүү нарийвчлалтай байж болно.[6] Манжууд Монгол харьяатууддаа нум сум харвах хориотой байсан бөгөөд Чин гүрний үед Монгол нум сум харвах уламжлал алдагдсан. Одоогийн нум сум харвах уламжлал нь 1921 онд тусгаар тогтносны дараа үүссэн бөгөөд Манжийн төрлийн нум дээр суурилсан бөгөөд энэ нь Монголын эзэнт гүрний хэрэглэж байсан нумнаас арай өөр юм.[7] Морьтой нум сум харваа хэрэглээнээс гарч, зөвхөн 21-р зуунд л сэргэсэн. [[File:Triple-Bow Siege Crossbow, Genghis Khan Exhibit, Tech Museum San Jose, 2010.jpg|thumb|Гурван нумтай бүслэлтийн нум]] [[Image:Chuangzi Nu1.jpg|thumb|Чуанзи Ну[8]<ref name=bm/>]] [[File:The crossbow of a Mongolian army.JPG|thumb|Монгол цэргийн нум]] [[File:Mongolian Traditional Culture Crossbow (35539287152).jpg|thumb]] [[File:Mongolian Traditional Culture Crossbow (35668407216).jpg|thumb|Монголын уламжлалт нум]] Монголчууд мөн явган болон морин цэрэгт зориулсан нум сум (магадгүй Хятадаас авсан) ашигладаг байсан ч эдгээрийг тулалдаанд ховор ашигладаг байжээ.[9][10][11][12][13][14][15][16][17] 1221 онд Нишапурыг бүслэх үеэр монголчууд Хорезмын цэргүүдийн эсрэг мянга мянган бүслэлтийн машин, нум сум болон бусад тоног төхөөрөмж ашигласан.[18] Сяньянгийн тулалдаанд Сүн болон Монголын цэргүүд бие биенийхээ эсрэг бүслэлтийн нум ашигласан.[19][20][8] Жувайнигийн хэлснээр Хүлэгү хаан Нишапурыг бүслэхдээ Хятадаас 3000 аварга том нум, мөн Маймун Дизийг бүслэх үед ашигласан 2500 алхамын зайд том сум харвадаг том "үхрийн нум"-ыг ажиллуулахын тулд Хятадын техникчдийн багийг авчирсан байна.[21] == Дарь == === Сүн гүрэн === Нэмэлт мэдээлэл: Монголчууд Сүн гүрнийг эзэлсэн нь Мүнтэй хийсэн дайны үед Монголчуудын даьшилтыг Янцзийн өмнөд хэсэгт орших Сяньян, Фаньчэн гэсэн ихэр цайз хотууд хаасан. Үүний үр дүнд 1268-1273 он хүртэл үргэлжилсэн бүслэлт болсон. Эхний гурван жилийн хугацаанд Сүн гүрнийг хамгаалагчид усаар хангамж, нэмэлт хүч хүлээн авч чадсан боловч 1271 онд монголчууд тэнгисийн цэргийн хүчээрээ бүрэн бүслэлт байгуулж, хоёр хотыг тусгаарласан. Жан Шун, Жан Гуй нарын удирдсан тусламжийн цуваа бүслэлтийг удирдсан. Тэд зуун дугуйтай завийг удирдсан. Шөнөөр аялсан ч монголчууд тэднийг эрт олж мэджээ. Сүн флот хотуудын ойролцоо ирэхэд монгол флот Янцзийн бүх өргөн дагуу ямар ч зай завсаргүй тархсан байхыг олж мэдэв. Усан дээгүүр гинж сунгасан байв.[22] Хоёр флот тулалдаанд оролцож, Сүн галт жад, галт бөмбөг, нум сумаар гал нээжээ. Сүнгийн цэргүүд сүх ашиглан гинжийг таслах, гадас татах, бөмбөг шидэх гэж оролдохдоо ихээхэн хохирол амссан. Тэд эцэст нь хотын хэрэмд хүрч чадсан боловч 1273 онд монголчууд Перс, Сири улсаас ирсэн хоёр мусульман инженерийн мэргэжлийн ур чадварыг ашиглаж, тэд эсрэг жинтэй требукет барихад тусалсан. Эдгээр шинэ бүслэлтийн зэвсгүүд нь 1273 онд Сяньяныг бууж өгөхөд хүргэсэн.[23] 1274 онд Шаояныг бүслэх үеэр монгол жанжин Баян салхи хойд зүг рүү шилжихийг хүлээж, их буучиддаа хотыг хайлсан төмөр бөмбөгөөр бөмбөгдөхийг тушаасан бөгөөд энэ нь "барилгууд шатаж, утаа, дөл тэнгэрт хөөрсөн" галд хүргэсэн.[24] Шаояныг эзлэн авч, оршин суугчдыг нь хядсан. Баян 1275 онд Чанжоуг бүслэх үеэр дахин бөмбөг ашигласан бөгөөд дараа нь хэрмийг дайрч, бууж өгөхөөс татгалзсаны улмаас оршин суугчдыг хядсан.[24] === Европ ба Япон === [[File:てつはう（震天雷）.JPG|thumb|2011 оны 10-р сард Такашима хөлөг онгоцны сүйрлээс олдсон чулуун бөмбөг буюу Японоор Тэцухау (төмөр бөмбөг), эсвэл Хятадаар Жэнтианлей (аянгын цохилтын бөмбөг) нь Монголчуудын Япон руу хийсэн довтолгооны үе (МЭ 1271–1284 он)-той холбоотой юм.]] Дарь нь Европ руу хийсэн Монголчуудын довтолгооны үеэр ашиглагдаж байсан байж магадгүй юм.[25] Зарим эх сурвалжид "Галын катапульт", "пао", "нафта буудагч" гэж дурдсан байдаг.[26][27][28][29] Гэсэн хэдий ч Тимоти Мэйгийн хэлснээр "Монголчууд Хятадаас гадуур тогтмол дарь зэвсэг хэрэглэдэг байсан гэсэн тодорхой нотолгоо байхгүй."[30] 13-р зууны сүүлчээр Монголчууд Япон руу довтлосны дараахан Япончууд бөмбөгийг дүрсэлсэн гүйлгэн зураг бүтээжээ. Японоор Тэцухау гэж нэрлэгддэг уг бөмбөгийг Хятадын аянгын цохилтын бөмбөг байсан гэж таамаглаж байна.[31] Японы довтолгооны талаарх тайлбарт төмөр болон хулсан пао нь "гэрэл ба гал" үүсгэж, 2-3,000 төмөр сум цацдаг тухай дурдсан байдаг.[32] Самурай Такезаки Суэнага нь Монгол болон Солонгосын сум, бөмбөгтэй тулгардаг байв. == Хараш == Монголчуудын түгээмэл хэрэглэгддэг тактик нь хараш ашиглах явдал байв. Монголчууд өмнөх тулалдаанд олзлогдсон хоригдлуудыг цуглуулж, бүслэлт, тулалдаанд тэднийг урагш түлхдэг байв. Эдгээр "бамбай" нь дайсны сум, нумын сумны ачааг ихэвчлэн авдаг байсан тул угсаатны хувьд монгол дайчдыг тодорхой хэмжээгээр хамгаалдаг байв.[33][хуудас шаардлагатай] Командлагчид мөн харашийг хана эвдэх довтолгооны нэгж болгон ашигладаг байв. Монголчууд Япон руу довтлох үеэр Монгол Юань дайчны дуулга, хуяг Монголчууд шинэ хүмүүсийг байлдан дагуулж байх үед сайн дураараа эсвэл өөрөөр бууж өгсөн бол эзлэгдсэн ард түмний эрчүүдийг армидаа нэгтгэдэг байв. Тиймээс тэд бусад газар нутагт өргөжин тэлж, бусад хүмүүсийг байлдан дагуулах тусам тэдний цэргийн тоо нэмэгдсэн. Үүний нэг жишээ бол олон янзын хүмүүс Монголын эзний дор тулалдсан Багдадын тулалдаан юм. Энэхүү нэгдэл хэдий ч Монголчууд эзлэн түрэмгийлсэн суурин ард түмнүүдээсээ урт хугацааны үнэнч байдлыг олж авч чадаагүй юм.[34] == Харилцаа холбоо == Монголчууд бичгээр мессежийг хурдан дамжуулах зорилгоор Өртөө гэж нэрлэгддэг шуудангийн буухиа морин станцын системийг байгуулсан. Монголын шуудангийн систем нь Ромын эзэнт гүрнээс хойш эзэнт гүрний хэмжээнд үйл ажиллагаа явуулж байсан анхны үйлчилгээ байв. Нэмж дурдахад, Монголын тулааны талбарын харилцаа холбоо нь тулалдааны үеэр хөдөлгөөний тушаалыг дамжуулахын тулд дохионы туг, бүрээ, бага хэмжээгээр дохионы сум ашигладаг байв.[35] ==Мөн үзэх== *[[Монголын байлдан дагуулал]] **[[Монголын байлдааны марь]] **[[Монгол морь]] *[[Монголын цэрэг]] *[[Их Юань гүрний арми]] ==Эшлэл== {{Reflist}} ==Ном== *Amitai-Preiss, Reuven. ''The Mamluk-Ilkhanid War'', 1998 * {{Citation|author1-link=Tonio Andrade |last=Andrade |first=Tonio |year=2016 |title=The Gunpowder Age: China, Military Innovation, and the Rise of the West in World History |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-13597-7}}. * {{Citation |last=Arnold |first=Thomas |year=2001 |title=The Renaissance at War |publisher=Cassell & Co |isbn=978-0-304-35270-8}} *Chambers, James, ''The Devil's Horsemen: The Mongol Invasion of Europe''. Book Sales Press, 2003. *R.E. Dupuy and T.N. Dupuy -- ''The Encyclopedia Of Military History: From 3500 B.C. To The Present. (2nd Revised Edition 1986)'' *Hildinger, Erik -- ''Warriors of the Steppe: A Military History of Central Asia, 500 B.C. to A.D. 1700''. Da Capo Press, 2001. *Morgan, David -- ''The Mongols''. Wiley-Blackwell, {{ISBN|0-631-17563-6}} *Jones Archer -- ''Art of War in the Western World'' [1] * {{Citation |last=Liang |first=Jieming |year=2006 |title=Chinese Siege Warfare: Mechanical Artillery & Siege Weapons of Antiquity|publisher=Leong Kit Meng |isbn=978-981-05-5380-7 |location=Singapore, Republic of Singapore}} * {{Citation|last=Lu|first=Gwei-Djen|year=1988|title=The Oldest Representation of a Bombard|journal=Technology and Culture|volume=29|issue=3|pages=594–605|doi=10.2307/3105275|jstor=3105275|s2cid=112733319 }} * {{cite web |ref=none |last=May |first=Timothy |title=Mongol Arms |year=2001 |work=Explorations in Empire: Pre-Modern Imperialism Tutorial: The Mongols |publisher=San Antonio College History Department |url=http://www.accd.edu/sac/history/keller/Mongols/empsub2.html |access-date=22 May 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080518020854/http://www.accd.edu/sac/history/keller/Mongols/empsub2.html |archive-date=18 May 2008}} *May, Timothy "The Mongol Art of War." [https://web.archive.org/web/20070928010334/http://www.westholmepublishing.com/mongolartofwar.html Westholme Publishing - The Mongol Art of War] Westholme Publishing, Yardley. 2007. *{{citation|last=Needham|first=Joseph|year=1971|title=Science and Civilization in China Volume 4 Part 3|publisher=Cambridge At The University Press}} * {{Citation |last=Needham |first=Joseph |title=Science & Civilisation in China |year=1980 |publisher=Cambridge University Press |volume=5 pt. 4 |isbn=978-0-521-08573-1}} * {{Citation |last=Needham |first=Joseph |author-link=Joseph Needham |title=Science & Civilisation in China |year=1986 |publisher=Cambridge University Press |volume=V:7: ''The Gunpowder Epic'' |isbn=978-0-521-30358-3}}. *Nicolle, David -- ''The Mongol Warlords'' Brockhampton Press, 1998 * {{citation|last=Nicolle|first=David|year=2003|title=Medieval Siege Weapons (2): Byzantium, the Islamic World & India AD 476–1526|publisher=Osprey Publishing}} *[[Charles Oman]] -- ''The History of the Art of War in the [[Middle Ages]]'' (1898, rev. ed. 1953) * {{Citation |last=Partington |first=J. R. |author-link=J. R. Partington |year=1960 |title=A History of Greek Fire and Gunpowder |place=Cambridge, UK |publisher=W. Heffer & Sons}}. * {{Citation |last=Partington |first=J. R. |title=A History of Greek Fire and Gunpowder |publisher=Johns Hopkins University Press |year=1999 |location=Baltimore |isbn=978-0-8018-5954-0 |url=https://archive.org/details/historyofgreekfi00part }} * {{citation |url=https://books.google.com/books?id=6GMFAAAAMAAJ |title=Artillery and warfare during the thirteenth and fourteenth centuries |first=John Merton |last=Patrick|access-date=28 November 2011 |volume=8, Issue 3 of Monograph series |year=1961 |publisher=Utah State University Press|isbn=9780874210262 }} * {{Citation |last=Purton |first=Peter |year=2010 |title=A History of the Late Medieval Siege, 1200–1500 |publisher=Boydell Press |isbn=978-1-84383-449-6}} *Saunders, J.J. -- ''The History of the Mongol Conquests,'' Routledge & Kegan Paul Ltd, 1971, {{ISBN|0-8122-1766-7}} *Sicker, Martin -- ''The Islamic World in Ascendancy: From the Arab Conquests to the Siege of Vienna,'' Praeger Publishers, 2000 *Soucek, Svatopluk -- ''A History of Inner Asia'', Cambridge, 2000 *Verbruggen, J.F. -- ''The Art of Warfare in Western Europe during the Middle Ages'', Boydell Press, Second English translation 1997, {{ISBN|0-85115-570-7}} *[[Conn Iggulden|Iggulden, Conn]] -- ''Genghis, Birth of an Empire'', Bantham Dell. ==Нэмэлт холбоос== {{Монголын эзэнт гүрэн}} {{Монголын}} {{Commons category|Монголын эзэнт гүрэн}} [[Category:Их Монгол Улсын арми| ]] eyfnxzf7664hxqrn4eoczd9a5p1omj0 852549 852548 2026-04-07T05:46:47Z Bayarkhangai 1129 852549 wikitext text/x-wiki 1206-1207 онд Чингис хааны үед эхэлсэн Монголын довтолгоо, байлдан дагууллын үеэр Монголын арми Баруун Азийн зарим хэсэг, Зүүн Европын зарим хэсгийг оролцуулан эх газрын Азийн ихэнх хэсгийг эзлэн авч, Япон, Индонез, Энэтхэг зэрэг бусад янз бүрийн бүс нутгуудад цэргийн экспедицүүд хийжээ. Монгол цэргүүд болон тэдний холбоотнуудын хүчин чармайлтын ачаар Монголын эзэнт гүрэн хүн төрөлхтний түүхэн дэх хамгийн том улс болох боломжтой болсон. Өнөөдөр хуучин Монголын эзэнт гүрэн нь дэлхийн хамгийн том улс хэвээр байгаа. [[File:Pursuit by Mongol Warriors (Diez Albums).jpg|thumb|upright=1.6|14-р зууны үеийн Монгол дайчдын хуяг дуулга өмсөж, Монгол морь унасан, өвөрмөц морин цэргийн техник ашиглан дайснаа хөөж буй дүрслэл.]] == Морин цэрэг == [[File:MongolCavalrymen.jpg|thumb|200px|Рашид-ад-Дин Хамаданигийн Орчлонгийн Түүхээс Монгол нум сум ашиглан хийсэн Монгол морин цэргийн харваа.]] Монгол цэрэг бүр ихэвчлэн гурван эсвэл дөрвөн морьтой байв.[1] Морь солих нь тэднийг хэдэн өдрийн турш зогсолтгүйгээр, унаагаа ядраахгүйгээр өндөр хурдтай явах боломжийг олгодог байв. Нэг морь ядарсан үед морьтон мориноосоо буугаад нөгөө морио сэлгэн унадаг байв. Ядарсан морийг ачаагүйгээр сүргийн бусад хэсэгтэй хөл нийлүүлэн алхуулах замаар амьтдад хэт ачаалал өгөхгүйгээр хөдөлгөөнийг хадгалдаг. Монголчууд морьдоо өөрсдөө хамгаалдаг шигээ хамгаалж, хуягаар хучдаг байв. Морины хуягийг таван хэсэгт хувааж, морины бүх хэсгийг, түүний дотор хүзүүний хоёр талд тусгайлан хийсэн хавтантай духыг хамгаалах зориулалттай байв.[2] === Хуяг === Хавтан хуягийг зузаан хүрэмний дээгүүр өмсдөг байв. Хуяг нь төмөр, гинжин шуудан эсвэл арьсан хавчаараар оёсон хатуу арьсаар хийгдсэн бөгөөд зөвхөн арьсаар хийсэн бол 10 килограмм (22 фунт) жинтэй, хэрэв сэндвичийг төмөр хайрсаар хийсэн бол түүнээс ч илүү жинтэй байв. Арьсыг эхлээд буцалгаж зөөлрүүлж, дараа нь давирхайгаар хийсэн түүхий лакаар бүрсэн нь ус нэвтэрдэггүй болгодог байв.[3] Заримдаа цэргүүдийн хүнд хүрмийг зүгээр л төмөр хавтангаар бэхжүүлдэг байв. Дуулга нь конус хэлбэртэй бөгөөд янз бүрийн хэмжээтэй төмөр эсвэл ган хавтангаар хийгдсэн бөгөөд төмөр бүрсэн хүзүүний хамгаалалттай байв. Монгол малгай нь конус хэлбэртэй бөгөөд өвлийн улиралд буцааж болдог том эргэдэг ирмэгтэй, чихэвчтэй хээтэй материалаар хийгдсэн байв. Цэргийн дуулга нь арьсан эсвэл металл байх эсэх нь түүний зэрэг, эд хөрөнгөөс хамаардаг байв.[2] == Зэвсэг == [[File:Mongol soldiers by Rashid al-Din 1305.JPG|thumb|Нум хэрэглэдэг монгол цэргүүд, Рашид ад-Диний Жами аль-Таварих, BnF. MS. Supplement Persan 1113. 1430–1434 МЭ..]] {{See also|Сэлэм|Жад|Байлдааны сүх}} Монголын эзэнт гүрний армийн гол хэсэг нь морьтой харваачид байсан бөгөөд жишээлбэл, 13-р зууны Лигницын тулалдаанд 20,000 морьтой харваачаас бүрдсэн арми Силезийн гүн II Хенригийн удирдсан 30,000 цэргийг сэтгэл санааны хямрал, тасралтгүй дарамт шахалтаар ялсан.[4] === Монгол нум болон нум === Гол өгүүллүүд: Монгол нум болон Хятадын бүслэлтийн зэвсэг § Суурилуулсан нум Монголын хүчний гол зэвсэг нь эвэр, мод, шөрмөсөөр хийсэн нийлмэл нум байв. Эвэрний давхарга нь шахалтыг тэсвэрлэдэг тул дотор талдаа байдаг бол шөрмөсний давхарга нь гадна талдаа байдаг тул таталтыг тэсвэрлэдэг. Ийм нум нь бага зэргийн өөрчлөлттэй тул хоёр мянга гаруй жилийн турш талын малчид болон талын дайчдын гол зэвсэг байсаар ирсэн; Монголчууд (болон тэдний харьяат олон ард түмэн) чадварлаг харваачид байв. Нийлмэл бүтэц нь хүчирхэг, харьцангуй үр ашигтай нумыг мориноос амархан ашиглах боломжтой жижиг хэмжээтэй болгох боломжийг олгодог.[2] 60 сумтай саадагийг морин цэргүүдийнхээ нуруу болон мориндоо уядаг байв. Монгол харваачид ихэвчлэн 2-3 нум (нэг нь хүнд бөгөөд мориноос буухад зориулагдсан, нөгөө нь хөнгөн бөгөөд мориноос ашигладаг) авч явдаг байсан бөгөөд эдгээр сумыг олон сумны сумны үзүүрийг хурцлах зориулалттай хуурайтай хамт авч явдаг байв. Эдгээр сумны үзүүрийг эхлээд халуунаар нь халаасны дараа давсны уусмалд дүрж хатууруулдаг байв.[5] Монголчууд 200 метр (660 фут) зайд сум харваж чаддаг байв. 150 эсвэл 175 метр (492 эсвэл 574 фут) зайд онилж буудах боломжтой байсан нь хөнгөн морин цэргийн ангиудын тактикийн ойртох зайг тодорхойлдог байв. Баллистик буудлага нь дайсны ангиудыг (тус тусад нь цэргүүдийг онилохгүйгээр) 400 метр (1300 фут) хүртэлх зайд онож болох бөгөөд энэ нь жинхэнэ довтолгоог эхлүүлэхийн өмнө цэрэг, морьдыг гайхшруулж, айлгахад ашигтай байв. Хөдөлж буй морины нуруунаас буудах нь морины дөрвөн хөл бүгд газраас хол байх үед сумыг давхих үе шатанд суллавал илүү нарийвчлалтай байж болно.[6] Манжууд Монгол харьяатууддаа нум сум харвах хориотой байсан бөгөөд Чин гүрний үед Монгол нум сум харвах уламжлал алдагдсан. Одоогийн нум сум харвах уламжлал нь 1921 онд тусгаар тогтносны дараа үүссэн бөгөөд Манжийн төрлийн нум дээр суурилсан бөгөөд энэ нь Монголын эзэнт гүрний хэрэглэж байсан нумнаас арай өөр юм.[7] Морьтой нум сум харваа хэрэглээнээс гарч, зөвхөн 21-р зуунд л сэргэсэн. [[File:Triple-Bow Siege Crossbow, Genghis Khan Exhibit, Tech Museum San Jose, 2010.jpg|thumb|Гурван нумтай бүслэлтийн нум]] [[Image:Chuangzi Nu1.jpg|thumb|Чуанзи Ну[8]<ref name=bm/>]] [[File:The crossbow of a Mongolian army.JPG|thumb|Монгол цэргийн нум]] [[File:Mongolian Traditional Culture Crossbow (35539287152).jpg|thumb]] [[File:Mongolian Traditional Culture Crossbow (35668407216).jpg|thumb|Монголын уламжлалт нум]] Монголчууд мөн явган болон морин цэрэгт зориулсан нум сум (магадгүй Хятадаас авсан) ашигладаг байсан ч эдгээрийг тулалдаанд ховор ашигладаг байжээ.[9][10][11][12][13][14][15][16][17] 1221 онд Нишапурыг бүслэх үеэр монголчууд Хорезмын цэргүүдийн эсрэг мянга мянган бүслэлтийн машин, нум сум болон бусад тоног төхөөрөмж ашигласан.[18] Сяньянгийн тулалдаанд Сүн болон Монголын цэргүүд бие биенийхээ эсрэг бүслэлтийн нум ашигласан.[19][20][8] Жувайнигийн хэлснээр Хүлэгү хаан Нишапурыг бүслэхдээ Хятадаас 3000 аварга том нум, мөн Маймун Дизийг бүслэх үед ашигласан 2500 алхамын зайд том сум харвадаг том "үхрийн нум"-ыг ажиллуулахын тулд Хятадын техникчдийн багийг авчирсан байна.[21] == Дарь == === Сүн гүрэн === Нэмэлт мэдээлэл: Монголчууд Сүн гүрнийг эзэлсэн нь Мүнтэй хийсэн дайны үед Монголчуудын даьшилтыг Янцзийн өмнөд хэсэгт орших Сяньян, Фаньчэн гэсэн ихэр цайз хотууд хаасан. Үүний үр дүнд 1268-1273 он хүртэл үргэлжилсэн бүслэлт болсон. Эхний гурван жилийн хугацаанд Сүн гүрнийг хамгаалагчид усаар хангамж, нэмэлт хүч хүлээн авч чадсан боловч 1271 онд монголчууд тэнгисийн цэргийн хүчээрээ бүрэн бүслэлт байгуулж, хоёр хотыг тусгаарласан. Жан Шун, Жан Гуй нарын удирдсан тусламжийн цуваа бүслэлтийг удирдсан. Тэд зуун дугуйтай завийг удирдсан. Шөнөөр аялсан ч монголчууд тэднийг эрт олж мэджээ. Сүн флот хотуудын ойролцоо ирэхэд монгол флот Янцзийн бүх өргөн дагуу ямар ч зай завсаргүй тархсан байхыг олж мэдэв. Усан дээгүүр гинж сунгасан байв.[22] Хоёр флот тулалдаанд оролцож, Сүн галт жад, галт бөмбөг, нум сумаар гал нээжээ. Сүнгийн цэргүүд сүх ашиглан гинжийг таслах, гадас татах, бөмбөг шидэх гэж оролдохдоо ихээхэн хохирол амссан. Тэд эцэст нь хотын хэрэмд хүрч чадсан боловч 1273 онд монголчууд Перс, Сири улсаас ирсэн хоёр мусульман инженерийн мэргэжлийн ур чадварыг ашиглаж, тэд эсрэг жинтэй требукет барихад тусалсан. Эдгээр шинэ бүслэлтийн зэвсгүүд нь 1273 онд Сяньяныг бууж өгөхөд хүргэсэн.[23] 1274 онд Шаояныг бүслэх үеэр монгол жанжин Баян салхи хойд зүг рүү шилжихийг хүлээж, их буучиддаа хотыг хайлсан төмөр бөмбөгөөр бөмбөгдөхийг тушаасан бөгөөд энэ нь "барилгууд шатаж, утаа, дөл тэнгэрт хөөрсөн" галд хүргэсэн.[24] Шаояныг эзлэн авч, оршин суугчдыг нь хядсан. Баян 1275 онд Чанжоуг бүслэх үеэр дахин бөмбөг ашигласан бөгөөд дараа нь хэрмийг дайрч, бууж өгөхөөс татгалзсаны улмаас оршин суугчдыг хядсан.[24] === Европ ба Япон === [[File:てつはう（震天雷）.JPG|thumb|2011 оны 10-р сард Такашима хөлөг онгоцны сүйрлээс олдсон чулуун бөмбөг буюу Японоор Тэцухау (төмөр бөмбөг), эсвэл Хятадаар Жэнтианлей (аянгын цохилтын бөмбөг) нь Монголчуудын Япон руу хийсэн довтолгооны үе (МЭ 1271–1284 он)-той холбоотой юм.]] Дарь нь Европ руу хийсэн Монголчуудын довтолгооны үеэр ашиглагдаж байсан байж магадгүй юм.[25] Зарим эх сурвалжид "Галын катапульт", "пао", "нафта буудагч" гэж дурдсан байдаг.[26][27][28][29] Гэсэн хэдий ч Тимоти Мэйгийн хэлснээр "Монголчууд Хятадаас гадуур тогтмол дарь зэвсэг хэрэглэдэг байсан гэсэн тодорхой нотолгоо байхгүй."[30] 13-р зууны сүүлчээр Монголчууд Япон руу довтлосны дараахан Япончууд бөмбөгийг дүрсэлсэн гүйлгэн зураг бүтээжээ. Японоор Тэцухау гэж нэрлэгддэг уг бөмбөгийг Хятадын аянгын цохилтын бөмбөг байсан гэж таамаглаж байна.[31] Японы довтолгооны талаарх тайлбарт төмөр болон хулсан пао нь "гэрэл ба гал" үүсгэж, 2-3,000 төмөр сум цацдаг тухай дурдсан байдаг.[32] Самурай Такезаки Суэнага нь Монгол болон Солонгосын сум, бөмбөгтэй тулгардаг байв. == Хараш == Монголчуудын түгээмэл хэрэглэгддэг тактик нь хараш ашиглах явдал байв. Монголчууд өмнөх тулалдаанд олзлогдсон хоригдлуудыг цуглуулж, бүслэлт, тулалдаанд тэднийг урагш түлхдэг байв. Эдгээр "бамбай" нь дайсны сум, нумын сумны ачааг ихэвчлэн авдаг байсан тул угсаатны хувьд монгол дайчдыг тодорхой хэмжээгээр хамгаалдаг байв.[33][хуудас шаардлагатай] Командлагчид мөн харашийг хана эвдэх довтолгооны нэгж болгон ашигладаг байв. Монголчууд Япон руу довтлох үеэр Монгол Юань дайчны дуулга, хуяг Монголчууд шинэ хүмүүсийг байлдан дагуулж байх үед сайн дураараа эсвэл өөрөөр бууж өгсөн бол эзлэгдсэн ард түмний эрчүүдийг армидаа нэгтгэдэг байв. Тиймээс тэд бусад газар нутагт өргөжин тэлж, бусад хүмүүсийг байлдан дагуулах тусам тэдний цэргийн тоо нэмэгдсэн. Үүний нэг жишээ бол олон янзын хүмүүс Монголын эзний дор тулалдсан Багдадын тулалдаан юм. Энэхүү нэгдэл хэдий ч Монголчууд эзлэн түрэмгийлсэн суурин ард түмнүүдээсээ урт хугацааны үнэнч байдлыг олж авч чадаагүй юм.[34] == Харилцаа холбоо == Монголчууд бичгээр мессежийг хурдан дамжуулах зорилгоор Өртөө гэж нэрлэгддэг шуудангийн буухиа морин станцын системийг байгуулсан. Монголын шуудангийн систем нь Ромын эзэнт гүрнээс хойш эзэнт гүрний хэмжээнд үйл ажиллагаа явуулж байсан анхны үйлчилгээ байв. Нэмж дурдахад, Монголын тулааны талбарын харилцаа холбоо нь тулалдааны үеэр хөдөлгөөний тушаалыг дамжуулахын тулд дохионы туг, бүрээ, бага хэмжээгээр дохионы сум ашигладаг байв.[35] ==Мөн үзэх== *[[Монголын байлдан дагуулал]] **[[Монголын байлдааны марь]] **[[Монгол морь]] *[[Монголын цэрэг]] *[[Их Юань гүрний арми]] ==Эшлэл== {{Reflist}} ==Ном== *Amitai-Preiss, Reuven. ''The Mamluk-Ilkhanid War'', 1998 * {{Citation|author1-link=Tonio Andrade |last=Andrade |first=Tonio |year=2016 |title=The Gunpowder Age: China, Military Innovation, and the Rise of the West in World History |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-13597-7}}. * {{Citation |last=Arnold |first=Thomas |year=2001 |title=The Renaissance at War |publisher=Cassell & Co |isbn=978-0-304-35270-8}} *Chambers, James, ''The Devil's Horsemen: The Mongol Invasion of Europe''. Book Sales Press, 2003. *R.E. Dupuy and T.N. Dupuy -- ''The Encyclopedia Of Military History: From 3500 B.C. To The Present. (2nd Revised Edition 1986)'' *Hildinger, Erik -- ''Warriors of the Steppe: A Military History of Central Asia, 500 B.C. to A.D. 1700''. Da Capo Press, 2001. *Morgan, David -- ''The Mongols''. Wiley-Blackwell, {{ISBN|0-631-17563-6}} *Jones Archer -- ''Art of War in the Western World'' [1] * {{Citation |last=Liang |first=Jieming |year=2006 |title=Chinese Siege Warfare: Mechanical Artillery & Siege Weapons of Antiquity|publisher=Leong Kit Meng |isbn=978-981-05-5380-7 |location=Singapore, Republic of Singapore}} * {{Citation|last=Lu|first=Gwei-Djen|year=1988|title=The Oldest Representation of a Bombard|journal=Technology and Culture|volume=29|issue=3|pages=594–605|doi=10.2307/3105275|jstor=3105275|s2cid=112733319 }} * {{cite web |ref=none |last=May |first=Timothy |title=Mongol Arms |year=2001 |work=Explorations in Empire: Pre-Modern Imperialism Tutorial: The Mongols |publisher=San Antonio College History Department |url=http://www.accd.edu/sac/history/keller/Mongols/empsub2.html |access-date=22 May 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080518020854/http://www.accd.edu/sac/history/keller/Mongols/empsub2.html |archive-date=18 May 2008}} *May, Timothy "The Mongol Art of War." [https://web.archive.org/web/20070928010334/http://www.westholmepublishing.com/mongolartofwar.html Westholme Publishing - The Mongol Art of War] Westholme Publishing, Yardley. 2007. *{{citation|last=Needham|first=Joseph|year=1971|title=Science and Civilization in China Volume 4 Part 3|publisher=Cambridge At The University Press}} * {{Citation |last=Needham |first=Joseph |title=Science & Civilisation in China |year=1980 |publisher=Cambridge University Press |volume=5 pt. 4 |isbn=978-0-521-08573-1}} * {{Citation |last=Needham |first=Joseph |author-link=Joseph Needham |title=Science & Civilisation in China |year=1986 |publisher=Cambridge University Press |volume=V:7: ''The Gunpowder Epic'' |isbn=978-0-521-30358-3}}. *Nicolle, David -- ''The Mongol Warlords'' Brockhampton Press, 1998 * {{citation|last=Nicolle|first=David|year=2003|title=Medieval Siege Weapons (2): Byzantium, the Islamic World & India AD 476–1526|publisher=Osprey Publishing}} *[[Charles Oman]] -- ''The History of the Art of War in the [[Middle Ages]]'' (1898, rev. ed. 1953) * {{Citation |last=Partington |first=J. R. |author-link=J. R. Partington |year=1960 |title=A History of Greek Fire and Gunpowder |place=Cambridge, UK |publisher=W. Heffer & Sons}}. * {{Citation |last=Partington |first=J. R. |title=A History of Greek Fire and Gunpowder |publisher=Johns Hopkins University Press |year=1999 |location=Baltimore |isbn=978-0-8018-5954-0 |url=https://archive.org/details/historyofgreekfi00part }} * {{citation |url=https://books.google.com/books?id=6GMFAAAAMAAJ |title=Artillery and warfare during the thirteenth and fourteenth centuries |first=John Merton |last=Patrick|access-date=28 November 2011 |volume=8, Issue 3 of Monograph series |year=1961 |publisher=Utah State University Press|isbn=9780874210262 }} * {{Citation |last=Purton |first=Peter |year=2010 |title=A History of the Late Medieval Siege, 1200–1500 |publisher=Boydell Press |isbn=978-1-84383-449-6}} *Saunders, J.J. -- ''The History of the Mongol Conquests,'' Routledge & Kegan Paul Ltd, 1971, {{ISBN|0-8122-1766-7}} *Sicker, Martin -- ''The Islamic World in Ascendancy: From the Arab Conquests to the Siege of Vienna,'' Praeger Publishers, 2000 *Soucek, Svatopluk -- ''A History of Inner Asia'', Cambridge, 2000 *Verbruggen, J.F. -- ''The Art of Warfare in Western Europe during the Middle Ages'', Boydell Press, Second English translation 1997, {{ISBN|0-85115-570-7}} *[[Conn Iggulden|Iggulden, Conn]] -- ''Genghis, Birth of an Empire'', Bantham Dell. ==Нэмэлт холбоос== {{Монголын эзэнт гүрэн}} {{Монголын}} {{Commons category|Монголын эзэнт гүрэн}} [[Category:Их Монгол Улсын арми| ]] s6jz0aakmr4c3brehe4d9csxcnro365 0 145804 852553 2026-04-07T07:10:39Z Megzer 20491 Хуудас үүсгэв: "'''Ням-Осорын Учралын Засгийн газар''' нь 2026 оны 4-р сарын 4-ний өдөр байгуулагдсан [[Монгол Улс|Монгол Улсын]] одоогийн засгийн газар юм. 2026 оны 3-р сарын 27 нд өмнөх засгийн газрын тэргүүн Ерөнхий сайд [[Гомбожавын Занданшатар|Г.Занданшатар]] өөрийн хүсэлтээр ог..." 852553 wikitext text/x-wiki '''Ням-Осорын Учралын Засгийн газар''' нь 2026 оны 4-р сарын 4-ний өдөр байгуулагдсан [[Монгол Улс|Монгол Улсын]] одоогийн засгийн газар юм. 2026 оны 3-р сарын 27 нд өмнөх засгийн газрын тэргүүн Ерөнхий сайд [[Гомбожавын Занданшатар|Г.Занданшатар]] өөрийн хүсэлтээр огцорсны дараа [[МАН]]-ын бага хурлаар хэлэлцээд МАН-ын дарга, УИХ-ын дарга [[Ням-Осорын Учрал|Ням-Осорын Учралыг]] дараагийн ерөнхий сайдад нэр дэвшүүлснийг 3-р сарын 30-ны өдрийн УИХ-ын чуулганаар хэлэлцэн хуралд оролцсон 107 гишүүдийн 88 гишүүн дэмжиж 82 хувийн саналаар<ref>{{Cite web |last=iKon.mn |first=А. Ням-Өлзий |date=2026-03-30 |title=Монгол Улсын 35 дахь Ерөнхий сайдаар Н.Учралыг томиллоо |url=https://ikon.mn/n/3mf4 |access-date=2026-04-07 |website=ikon.mn |language=en}}</ref> [[Ерөнхий сайд|Монгол Улсын 35 дахь Ерөнхий сайдаар]] томилогдсон. Шинэ ерөнхий сайд томилогдсоны дараа 4-р сарын 3-ний өдөр засгийн газрын бүтэц, бүрэлдэхүүнийг УИХ-д танилцуулж, 4-р сарын 4-ний өдөр тангараг өргөснөөр засгийн газар байгуулагдсан.<ref>{{Cite web |date=2026-04-04 |title=Хариуцсан салбараа удирдан манлайлж, авлига, ашиг сонирхлоос ангид ажиллахыг Засгийн газрын гишүүдэд анхааруулав |url=https://mongolia.gov.mn/news/view/27534/mn |access-date=2026-04-07 |website=mongolia.gov.mn |language=mn}}</ref><ref>{{Cite web |last=iKon.mn |first=Н. Эрхбаяр |date=2026-04-03 |title=Засгийн газрын бүтэц, бүрэлдэхүүнийг УИХ-д танилцууллаа |url=https://ikon.mn/n/3mjq |access-date=2026-04-07 |website=ikon.mn |language=en}}</ref> == Бүтэц, бүрэлдэхүүн == {| class="wikitable" |+ !№ !Яамд !Хөрөг !Сайдын нэрс !Ажилласан хугацаа !Нам, эвсэл |- |1 |[[Монгол Улсын Ерөнхий сайд]] |[[Файл:Nyam-Osoryn Uchral in October 2025.png|202x202px]] |[[Ням-Осорын Учрал]] |2026 оны 3 сарын 30 - одоо хүртэл |align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |'''МАН''' |- |2 |'''Тэргүүн шадар сайд''' бөгөөд Эдийн засаг, хөгжлийн сайд |[[Файл:Жадамбын Энхбаяр 2025.png|211x211px]] |[[Жадамбын Энхбаяр]] |2026 оны 4 сарын 4 - одоо хүртэл |align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |'''МАН''' |- |3 |Онцгой байдлын алба хариуцсан '''Шадар Сайд''' |[[Файл:Тогмидын Доржханд 2025.png|213x213px]] |[[Тогмидын Доржханд]] |2026 оны 4 сарын 4 - одоо хүртэл |align="center" bgcolor=#8d40c0|'''ХҮН''' |- |4 |Худалдан авах, хөрөнгө оруулалт, өрсөлдөөн хариуцсан '''Шадар Сайд''' |[[Файл:Nomtoibayar Profile picture.jpg|197x197px]] |'''[[Нямтайширын Номтойбаяр]]''' |2026 оны 4 сарын 4 - одоо хүртэл |align="center" bgcolor="#005f33" |'''ҮЭ''' |- |5 |[[Монгол улсын Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газар|Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын дарга]] |[[Файл:Battumuriin Enkbayar.jpg|211x211px]] |'''[[Баттөмөрийн Энхбаяр]]''' |2026 оны 4 сарын 4 - одоо хүртэл |align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |'''МАН''' |- |6 |[[Гадаад харилцааны яам (Монгол)|Гадаад харилцааны яам]] |[[Файл:Батмөнхийн Батцэцэг 2025.png|207x207px]] |'''[[Батмөнхийн Батцэцэг]]''' |2026 оны 4 сарын 4 - одоо хүртэл |align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |'''МАН''' |- |7 |[[Сангийн яам (Монгол)|Сангийн яам]] | |'''[[Загджавын Мэндсайхан]]''' |2026 оны 4 сарын 4 - одоо хүртэл |align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |'''МАН''' |- |8 |[[Батлан хамгаалах яам (Монгол)|Батлан хамгаалах яам]] |[[Файл:Дамбын Батлут 2025.png|210x210px]] |'''[[Дамбын Батлут]]''' |2026 оны 4 сарын 4 - одоо хүртэл |align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |'''МАН''' |- |9 |[[Хууль зүйн, дотоод хэргийн яам (Монгол)|Хууль зүй, дотоод хэргийн яам]] |[[Файл:Сайнбуянгийн Амарсайхан 2025.png|203x203px]] |'''[[Сайнбуянгийн Амарсайхан]]''' |2026 оны 4 сарын 4 - одоо хүртэл |align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |'''МАН''' |- |10 |[[Боловсрол, шинжлэх ухааны яам (Монгол)|Боловсролын яам]] | |'''[[Лувсанцэрэнгийн Энх-Амгалан]]''' |2026 оны 4 сарын 4 - одоо хүртэл |align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |'''МАН''' |- |11 |[[Байгаль орчин, аялал жуулчлалын яам (Монгол)|Байгаль орчин, уур амьсгалын өөрчлөлтийн яам]] | |'''[[Цэндийн Сандаг-Очир]]''' |2026 оны 4 сарын 4 - одоо хүртэл |align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |'''МАН''' |- |12 |[[Уул уурхай, хүнд үйлдвэрийн яам (Монгол)|Аж Үйлдвэр, эрдэс баялгийн яам]] |[[Файл:Гонгорын Дамдинням 2025.png|204x204px]] |'''[[Гонгорын Дамдинням]]''' |2026 оны 4 сарын 4 - одоо хүртэл |align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |'''МАН''' |- |13 |[[Хүнс, хөдөө аж ахуй, хөнгөн үйлдвэрийн яам (Монгол)|Хүнс, хөдөө аж ахуй, хөнгөн үйлдвэрийн яам]] | |'''[[Цагаанхүүгийн Идэрбат]]''' |2026 оны 4 сарын 4 - одоо хүртэл |align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |'''МАН''' |- |14 |[[Хөдөлмөр, нийгмийн хамгааллын яам (Монгол)|Гэр бүл, нийгмийн хамгааллын яам]] |[[Файл:Тилеуханы Аубакир 2025.png|207x207px]] |'''[[Тилеуханы Аубакир]]''' |2026 оны 4 сарын 4 - одоо хүртэл |align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |'''МАН''' |- |15 |[[Зам тээврийн хөгжлийн яам (Монгол)|Зам тээврийн яам]] |[[Файл:Борхүүгийн Дэлгэрсайхан 2025.png|206x206px]] |'''[[Борхүүгийн Дэлгэрсайхан]]''' |2026 оны 4 сарын 4 - одоо хүртэл |align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |'''МАН''' |- |16 |[[Барилга, хот байгуулалтын яам (Монгол)|Хот байгуулалт, барилга, орон сууцжуулалтын яам]] |[[Файл:Энхтайваны Бат-Амгалан 2025.png|204x204px]] |'''[[Энхтайваны Бат-Амгалан]]''' |2026 оны 4 сарын 4 - одоо хүртэл |align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |'''МАН''' |- |17 |[[Соёлын яам (Монгол)|Соёл, Спорт, Аялал жуулчлал, Залуучуудын яам]] | |'''[[Жуковын Алдаржавхлан]]''' |2026 оны 4 сарын 4 - одоо хүртэл |align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |'''МАН''' |- |18 |[[Цахим хөгжил, харилцаа холбооны яам (Монгол)|Цахим хөгжил, инновац, харилцаа холбооны яам]] |[[Файл:Nomin Chinbat 2022 (cropped).jpg|165x165px|center]] |'''[[Чинбатын Номин]]''' |2026 оны 4 сарын 4 - одоо хүртэл |align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |'''МАН''' |- |19 |[[Эрчим хүчний яам (Монгол)|Эрчим хүчний яам]] | |'''[[Бадрахын Найдалаа]]''' |2026 оны 4 сарын 4 - одоо хүртэл |align="center" bgcolor=#8d40c0|'''ХҮН''' |- |20 |[[Эрүүл Мэндийн Яам (Монгол)|Эрүүл Мэндийн Яам]] |[[Файл:Энхбаярын Батшугар 2025.png|204x204px]] |'''[[Энхбаярын Батшугар]]''' |2026 оны 4 сарын 4 - одоо хүртэл |align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |'''МАН''' |} == Эшлэл == <references /> [[Ангилал:Монголын засгийн газар]] [[Ангилал:Улсын Засгийн газар]] [[Ангилал:2026 он]] p5z8c7rfarckohf175xtmpprs3lwzoe 852555 852553 2026-04-07T07:21:22Z Megzer 20491 852555 wikitext text/x-wiki {{Засгийн газар|cabinet_name=Н.Учралын Засгийн газар|jurisdiction=Монгол|flag=Flag of Mongolia.svg|cabinet_number=20|date_formed=2026 оны 4-р сарын 4|incumbent=2026 оны 4-р сарын 4 - одоо хүртэл|president=[[Ухнаагийн Хүрэлсүх]]|prime_minister=[[Ням-Осорын Учрал]]|members_number=16|total_number=19|predecessor=[[Гомбожавын Занданшатарын Засгийн газар|Г.Занданшатарын<br>Засгийн газар]]|legislature_term=[[Улсын Их Хурлын гишүүдийн жагсаалт, 2024–2028|9 дэх Улсын Их Хурал]]|election=[[2024 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2024 оны сонгууль]]|political_parties=|opposition_party=|legislature_status=|deputy_government_head=[[Жадамбын Энхбаяр]]<br>[[Нямтайширын Номтойбаяр]]<br>[[Тогмидын Доржханд]]|image=|successor=|date_dissolved=}} '''Ням-Осорын Учралын Засгийн газар''' нь 2026 оны 4-р сарын 4-ний өдөр байгуулагдсан [[Монгол Улс|Монгол Улсын]] одоогийн засгийн газар юм. 2026 оны 3-р сарын 27 нд өмнөх засгийн газрын тэргүүн Ерөнхий сайд [[Гомбожавын Занданшатар|Г.Занданшатар]] өөрийн хүсэлтээр огцорсны дараа [[МАН]]-ын бага хурлаар хэлэлцээд МАН-ын дарга, УИХ-ын дарга [[Ням-Осорын Учрал|Ням-Осорын Учралыг]] дараагийн ерөнхий сайдад нэр дэвшүүлснийг 3-р сарын 30-ны өдрийн УИХ-ын чуулганаар хэлэлцэн хуралд оролцсон 107 гишүүдийн 88 гишүүн дэмжиж 82 хувийн саналаар<ref>{{Cite web |last=iKon.mn |first=А. Ням-Өлзий |date=2026-03-30 |title=Монгол Улсын 35 дахь Ерөнхий сайдаар Н.Учралыг томиллоо |url=https://ikon.mn/n/3mf4 |access-date=2026-04-07 |website=ikon.mn |language=en}}</ref> [[Ерөнхий сайд|Монгол Улсын 35 дахь Ерөнхий сайдаар]] томилогдсон. Шинэ ерөнхий сайд томилогдсоны дараа 4-р сарын 3-ний өдөр засгийн газрын бүтэц, бүрэлдэхүүнийг УИХ-д танилцуулж, 4-р сарын 4-ний өдөр тангараг өргөснөөр засгийн газар байгуулагдсан.<ref>{{Cite web |date=2026-04-04 |title=Хариуцсан салбараа удирдан манлайлж, авлига, ашиг сонирхлоос ангид ажиллахыг Засгийн газрын гишүүдэд анхааруулав |url=https://mongolia.gov.mn/news/view/27534/mn |access-date=2026-04-07 |website=mongolia.gov.mn |language=mn}}</ref><ref>{{Cite web |last=iKon.mn |first=Н. Эрхбаяр |date=2026-04-03 |title=Засгийн газрын бүтэц, бүрэлдэхүүнийг УИХ-д танилцууллаа |url=https://ikon.mn/n/3mjq |access-date=2026-04-07 |website=ikon.mn |language=en}}</ref> == Бүтэц, бүрэлдэхүүн == {| class="wikitable" |+ !№ !Яамд !Хөрөг !Сайдын нэрс !Ажилласан хугацаа !Нам, эвсэл |- |1 |[[Монгол Улсын Ерөнхий сайд]] |[[Файл:Nyam-Osoryn Uchral in October 2025.png|202x202px]] |[[Ням-Осорын Учрал]] |2026 оны 3 сарын 30 - одоо хүртэл |align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |'''МАН''' |- |2 |'''Тэргүүн шадар сайд''' бөгөөд Эдийн засаг, хөгжлийн сайд |[[Файл:Жадамбын Энхбаяр 2025.png|211x211px]] |[[Жадамбын Энхбаяр]] |2026 оны 4 сарын 4 - одоо хүртэл |align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |'''МАН''' |- |3 |Онцгой байдлын алба хариуцсан '''Шадар Сайд''' |[[Файл:Тогмидын Доржханд 2025.png|213x213px]] |[[Тогмидын Доржханд]] |2026 оны 4 сарын 4 - одоо хүртэл |align="center" bgcolor=#8d40c0|'''ХҮН''' |- |4 |Худалдан авах, хөрөнгө оруулалт, өрсөлдөөн хариуцсан '''Шадар Сайд''' |[[Файл:Nomtoibayar Profile picture.jpg|197x197px]] |'''[[Нямтайширын Номтойбаяр]]''' |2026 оны 4 сарын 4 - одоо хүртэл |align="center" bgcolor="#005f33" |'''ҮЭ''' |- |5 |[[Монгол улсын Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газар|Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын дарга]] |[[Файл:Battumuriin Enkbayar.jpg|211x211px]] |'''[[Баттөмөрийн Энхбаяр]]''' |2026 оны 4 сарын 4 - одоо хүртэл |align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |'''МАН''' |- |6 |[[Гадаад харилцааны яам (Монгол)|Гадаад харилцааны яам]] |[[Файл:Батмөнхийн Батцэцэг 2025.png|207x207px]] |'''[[Батмөнхийн Батцэцэг]]''' |2026 оны 4 сарын 4 - одоо хүртэл |align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |'''МАН''' |- |7 |[[Сангийн яам (Монгол)|Сангийн яам]] | |'''[[Загджавын Мэндсайхан]]''' |2026 оны 4 сарын 4 - одоо хүртэл |align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |'''МАН''' |- |8 |[[Батлан хамгаалах яам (Монгол)|Батлан хамгаалах яам]] |[[Файл:Дамбын Батлут 2025.png|210x210px]] |'''[[Дамбын Батлут]]''' |2026 оны 4 сарын 4 - одоо хүртэл |align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |'''МАН''' |- |9 |[[Хууль зүйн, дотоод хэргийн яам (Монгол)|Хууль зүй, дотоод хэргийн яам]] |[[Файл:Сайнбуянгийн Амарсайхан 2025.png|203x203px]] |'''[[Сайнбуянгийн Амарсайхан]]''' |2026 оны 4 сарын 4 - одоо хүртэл |align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |'''МАН''' |- |10 |[[Боловсрол, шинжлэх ухааны яам (Монгол)|Боловсролын яам]] | |'''[[Лувсанцэрэнгийн Энх-Амгалан]]''' |2026 оны 4 сарын 4 - одоо хүртэл |align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |'''МАН''' |- |11 |[[Байгаль орчин, аялал жуулчлалын яам (Монгол)|Байгаль орчин, уур амьсгалын өөрчлөлтийн яам]] | |'''[[Цэндийн Сандаг-Очир]]''' |2026 оны 4 сарын 4 - одоо хүртэл |align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |'''МАН''' |- |12 |[[Уул уурхай, хүнд үйлдвэрийн яам (Монгол)|Аж Үйлдвэр, эрдэс баялгийн яам]] |[[Файл:Гонгорын Дамдинням 2025.png|204x204px]] |'''[[Гонгорын Дамдинням]]''' |2026 оны 4 сарын 4 - одоо хүртэл |align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |'''МАН''' |- |13 |[[Хүнс, хөдөө аж ахуй, хөнгөн үйлдвэрийн яам (Монгол)|Хүнс, хөдөө аж ахуй, хөнгөн үйлдвэрийн яам]] | |'''[[Цагаанхүүгийн Идэрбат]]''' |2026 оны 4 сарын 4 - одоо хүртэл |align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |'''МАН''' |- |14 |[[Хөдөлмөр, нийгмийн хамгааллын яам (Монгол)|Гэр бүл, нийгмийн хамгааллын яам]] |[[Файл:Тилеуханы Аубакир 2025.png|207x207px]] |'''[[Тилеуханы Аубакир]]''' |2026 оны 4 сарын 4 - одоо хүртэл |align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |'''МАН''' |- |15 |[[Зам тээврийн хөгжлийн яам (Монгол)|Зам тээврийн яам]] |[[Файл:Борхүүгийн Дэлгэрсайхан 2025.png|206x206px]] |'''[[Борхүүгийн Дэлгэрсайхан]]''' |2026 оны 4 сарын 4 - одоо хүртэл |align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |'''МАН''' |- |16 |[[Барилга, хот байгуулалтын яам (Монгол)|Хот байгуулалт, барилга, орон сууцжуулалтын яам]] |[[Файл:Энхтайваны Бат-Амгалан 2025.png|204x204px]] |'''[[Энхтайваны Бат-Амгалан]]''' |2026 оны 4 сарын 4 - одоо хүртэл |align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |'''МАН''' |- |17 |[[Соёлын яам (Монгол)|Соёл, Спорт, Аялал жуулчлал, Залуучуудын яам]] | |'''[[Жуковын Алдаржавхлан]]''' |2026 оны 4 сарын 4 - одоо хүртэл |align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |'''МАН''' |- |18 |[[Цахим хөгжил, харилцаа холбооны яам (Монгол)|Цахим хөгжил, инновац, харилцаа холбооны яам]] |[[Файл:Nomin Chinbat 2022 (cropped).jpg|165x165px|center]] |'''[[Чинбатын Номин]]''' |2026 оны 4 сарын 4 - одоо хүртэл |align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |'''МАН''' |- |19 |[[Эрчим хүчний яам (Монгол)|Эрчим хүчний яам]] | |'''[[Бадрахын Найдалаа]]''' |2026 оны 4 сарын 4 - одоо хүртэл |align="center" bgcolor=#8d40c0|'''ХҮН''' |- |20 |[[Эрүүл Мэндийн Яам (Монгол)|Эрүүл Мэндийн Яам]] |[[Файл:Энхбаярын Батшугар 2025.png|204x204px]] |'''[[Энхбаярын Батшугар]]''' |2026 оны 4 сарын 4 - одоо хүртэл |align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |'''МАН''' |} == Эшлэл == <references /> [[Ангилал:Монголын засгийн газар]] [[Ангилал:Улсын Засгийн газар]] [[Ангилал:2026 он]] 5j78r38lt6dkw74j9s7wguuqvdib3hp 2 145805 852561 2026-04-07T11:52:08Z Xyyp Music Festival 103795 Xyyp Music Festival (XMF) — Түүх ба Хөгжил 852561 wikitext text/x-wiki Xyyp Music Festival (XMF) — Түүх ба Хөгжил Xyyp Music Festival (XMF) нь анх 2016 онд үүсгэн байгуулагдаж, 2017 оноос эхлэн албан ёсоор хөгжмийн фестивал хэлбэрээр зохион байгуулагдаж эхэлсэн Монголын орчин үеийн хөгжмийн соёлын томоохон төлөөлөл юм. Өнгөрсөн хугацаанд фестивал нь Улаанбаатар хотын Төв цэнгэлдэх хүрээлэнд тогтмол зохион байгуулагдаж, жил бүрийн зун намрын хамгийн их хүлээлттэй хөгжмийн арга хэмжээний нэг болон төлөвшсөн. Анхны жилүүдэд XMF нь 2 өдрийн форматтайгаар зохион байгуулагдаж, эхний өдөр нь хип хоп, хоёр дахь өдөр нь электроник хөгжмийн чиглэлээр lineup-аа бүрдүүлдэг байсан. Харин сүүлийн жилүүдэд формат нь хувьсан өөрчлөгдөж, олон улсын жишигт нийцсэн концерт болон артист төвтэй хөтөлбөрүүдийг онцлон хүргэж ирсэн нь фестивалын хөгжил, туршлагын нэг хэсэг болсон юм. Фестивалын 10 жилийн ойн хүрээнд 2026 онд XMF нь шинэ шатанд гарч, анх удаа Улаанбаатар хотын Гачуурт бүсэд байрлах Монгол Шилтгээнд camping festival форматтайгаар 2 өдрийн турш зохион байгуулагдах гэж банйа. Энэ удаагийн фестивал нь амьд хөгжим, хип хоп, электроник хөгжмийн голлох урсгалуудыг нэгтгэсэн, 5 тайзтай, дотоодын болон олон улсын 110+ уран бүтээлч оролцсон, өргөн цар хүрээтэй нийслэл Улаанбаатар хотын ойролцоо зохион байгуулагдаж байгаа хөгжмийн хамгийн томоохон арга хэмжээний нэг байх болно. XMF нь анх 5 байгууллагын хамтын ажиллагаагаар эхэлж байсан бөгөөд түүнээс хойш бүх хугацаанд BRB Agency үндсэн зохион байгуулагчаар ажиллаж ирсэн. Фестивалын үүсгэн байгуулагч, ерөнхий продюсер, найруулагчаар Жадамба овогтой Энхжаргалан анхнаасаа өнөөдрийг хүртэл тасралтгүй ажиллаж, фестивалын үзэл баримтлал, чанар, хөгжлийг өөрийн баг хамт олны тусламжтай тодорхойлж байна. “Хуур” нэр нь Монголын үндэсний хөгжмийн зэмсэг болох морин хуураас санаа авсан бөгөөд энэ нь фестивалын үндсэн философи үндэсний өв соёлыг орчин үеийн хөгжмийн урсгалтай уялдуулах зорилгыг илэрхийлдэг. Өнөөдөр XMF нь өөрийн нэр, дүр төрх, брэндинг, оюуны өмчийг бүрэн баталгаажуулсан, Монголын соёл урлагийн салбарт үнэ цэнэ бүтээж буй брэнд болж чадсан. Жил бүр дунджаар 20,000–30,000 үзэгчийг татан оролцуулдаг XMF нь 18–35 насны залуусын соёл, хөгжмийн амьдралын салшгүй хэсэг болж, дотоодын болон олон улсын уран бүтээлчдийг нэг дор холбох гүүр болон хөгжиж байна. Фестивалын цаашдын зорилго нь Монгол Улсад хөгжмийн аялал жуулчлалыг хөгжүүлэх, олон улсын стандартад нийцсэн, Ази тивийн томоохон фестивалуудын нэг болох, мөн “Хуур” хэмээх үндэсний брэндээрээ дэлхийд танигдах юм. l118y3j1khdudd40u06kk5i822cfxq9